Psychoterapia poznawczo-behawioralna - Wikipedia
Cel terapii dotyczy skutecznej poprawy jakości życia pacjenta, co osiąga się poprzez modyfikację zachowań i sposobu myślenia. Zasadnicze cechy procesu terapii ...
procesów poznawczych
Psychoterapia poznawczo-behawioralna to grupa terapii odwołujących się do wspólnych założeń teoretycznych, zgodnie z którymi objawy psychopatologiczne, dysfunkcjonalne zachowania i emocje jednostki można wyjaśnić na podstawie teorii uczenia się i uwzględnienia pośredniczącej roli <anchor>procesów poznawczych</anchor>. Cel terapii dotyczy skutecznej poprawy jakości życia pacjenta, co osiąga się poprzez modyfikację zachowań i sposobu myślenia. Zasadnicze cechy procesu terapii stanowią: oparcie na współpracy między terapeutą a pacjentem, zorientowanie na rozwiązanie problemu, skupienie na teraźniejszości (z uwzględnieniem mechanizmów psychorozwojowych powstawania zaburzeń i dysfunkcji), ograniczenie w czasie oraz stosowanie odpowiednich technik terapeutycznych. Skuteczność oddziaływań psychoterapeutycznych jest poddawana ocenie, analogicznie do oceny skuteczności farmakoterapii – w badaniach eksperymentalnych wpisanych w nurt medycyny opartej na dowodach naukowych (ang. evidence based medicine – EBM)[1].
Procesy poznawcze – Wikipedia, wolna encyklopedia
Procesy poznawcze – Wikipedia, wolna encyklopedia[Przejdź do zawartości](#bodyContent)

Menu główne

Menu główne

przypnijukryj

Nawigacja


- [Strona główna](/wiki/Wikipedia:Strona_g%C5%82%C3%B3wna "Przejdź na stronę główną [z]")
- [Losuj artykuł](/wiki/Specjalna:Losowa_strona "Załaduj losową stronę [x]")
- [Kategorie artykułów](/wiki/Portal:Kategorie_G%C5%82%C3%B3wne)
- [Najlepsze artykuły](/wiki/Wikipedia:Wyr%C3%B3%C5%BCniona_zawarto%C5%9B%C4%87_Wikipedii)
- [Częste pytania (FAQ)](/wiki/Pomoc:FAQ)

Dla czytelników


- [O Wikipedii](/wiki/Wikipedia:O_Wikipedii)
- [Kontakt](/wiki/Wikipedia:Kontakt_z_wikipedystami)
- [Wspomóż Wikipedię](//donate.wikimedia.org/wiki/Special:FundraiserRedirector?utm_source=donate&utm_medium=sidebar&utm_campaign=C13_pl.wikipedia.org&uselang=pl "Pomóż nam")

Dla wikipedystów


- [Pierwsze kroki](/wiki/Pomoc:Pierwsze_kroki)
- [Portal wikipedystów](/wiki/Wikipedia:Portal_wikipedyst%C3%B3w "O projekcie – co możesz zrobić, gdzie możesz znaleźć informacje")
- [Ogłoszenia](/wiki/Wikipedia:Tablica_og%C5%82osze%C5%84)
- [Zasady](/wiki/Wikipedia:Zasady)
- [Pomoc](/wiki/Pomoc:Spis_tre%C5%9Bci)
- [Ostatnie zmiany](/wiki/Specjalna:Ostatnie_zmiany "Lista ostatnich zmian w Wikipedii. [r]")

[![](/static/images/icons/wikipedia.png)![Wikipedia](/static/images/mobile/copyright/wikipedia-wordmark-en.svg)![wolna encyklopedia](/static/images/mobile/copyright/wikipedia-tagline-pl.svg)](/wiki/Wikipedia:Strona_g%C5%82%C3%B3wna)

[Szukaj](/wiki/Specjalna:Szukaj "Przeszukaj Wikipedię [f]")

Szukaj

Wygląd

- [Utwórz konto](/w/index.php?title=Specjalna:Utw%C3%B3rz_konto&returnto=Procesy+poznawcze "Zachęcamy do stworzenia konta i zalogowania, ale nie jest to obowiązkowe.")
- [Zaloguj się](/w/index.php?title=Specjalna:Zaloguj&returnto=Procesy+poznawcze "Zachęcamy do zalogowania się, choć nie jest to obowiązkowe. [o]")

Narzędzia osobiste

- [Utwórz konto](/w/index.php?title=Specjalna:Utw%C3%B3rz_konto&returnto=Procesy+poznawcze "Zachęcamy do stworzenia konta i zalogowania, ale nie jest to obowiązkowe.")
- [Zaloguj się](/w/index.php?title=Specjalna:Zaloguj&returnto=Procesy+poznawcze "Zachęcamy do zalogowania się, choć nie jest to obowiązkowe. [o]")

Strony dla anonimowych edytorów [dowiedz się więcej](/wiki/Pomoc:Pierwsze_kroki)

- [Edycje](/wiki/Specjalna:M%C3%B3j_wk%C5%82ad "Lista edycji wykonanych z tego adresu IP [y]")
- [Dyskusja](/wiki/Specjalna:Moja_dyskusja "Dyskusja użytkownika dla tego adresu IP [n]")

## Spis treści

przypnijukryj

- Początek

- [1Informacje podstawowe](#Informacje_podstawowe)
- [2Domeny poznawcze](#Domeny_poznawcze)Przełącz podsekcję Domeny poznawcze  - [2.1Kategorie procesów poznawczych](#Kategorie_procesów_poznawczych)    - [2.1.1Elementarne procesy poznawcze](#Elementarne_procesy_poznawcze)
    - [2.1.2Złożone procesy poznawcze](#Złożone_procesy_poznawcze)
  - [2.2Domeny umysłu według M. Lezak](#Domeny_umysłu_według_M._Lezak)
- [3Podział procesów poznawczych](#Podział_procesów_poznawczych)Przełącz podsekcję Podział procesów poznawczych  - [3.1Percepcja](#Percepcja)    - [3.1.1Percepcja sensoryczna](#Percepcja_sensoryczna)
    - [3.1.2Spostrzeganie](#Spostrzeganie)
  - [3.2Uwaga](#Uwaga)    - [3.2.1Mimowolna](#Mimowolna)
    - [3.2.2Dowolna](#Dowolna)
  - [3.3Pamięć](#Pamięć)
  - [3.4Myślenie](#Myślenie)
  - [3.5Inne złożone procesy poznawcze](#Inne_złożone_procesy_poznawcze)
  - [3.6Język](#Język)
  - [3.7Kontrola poznawcza i funkcje wykonawcze](#Kontrola_poznawcza_i_funkcje_wykonawcze)
  - [3.8Funkcje ekspresyjne](#Funkcje_ekspresyjne)
- [4Zobacz też](#Zobacz_też)
- [5Uwagi](#Uwagi)
- [6Przypisy](#Przypisy)
- [7Bibliografia](#Bibliografia)

Przełącz stan spisu treści

# Procesy poznawcze

78 języków

- [Afrikaans](https://af.wikipedia.org/wiki/Kognisie "Kognisie – afrikaans")
- [العربية](https://ar.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A9_(%D8%B9%D9%84%D9%85_%D8%A7%D9%84%D9%86%D9%81%D8%B3) "معرفة (علم النفس) – arabski")
- [Asturianu](https://ast.wikipedia.org/wiki/Cognici%C3%B3n "Cognición – asturyjski")
- [Azərbaycanca](https://az.wikipedia.org/wiki/Koqnitivlik "Koqnitivlik – azerbejdżański")
- [تۆرکجه](https://azb.wikipedia.org/wiki/%DA%A9%D9%88%D9%82%D9%86%DB%8C%D8%AA%DB%8C%D9%88%D9%84%DB%8C%DA%A9 "کوقنیتیولیک – South Azerbaijani")
- [বাংলা](https://bn.wikipedia.org/wiki/%E0%A6%B8%E0%A6%82%E0%A6%9C%E0%A7%8D%E0%A6%9E%E0%A6%BE%E0%A6%A8 "সংজ্ঞান – bengalski")
- [Беларуская](https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B5 "Пазнанне – białoruski")
- [Български](https://bg.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82 "Познавателна способност – bułgarski")
- [Bosanski](https://bs.wikipedia.org/wiki/Spoznaja "Spoznaja – bośniacki")
- [Català](https://ca.wikipedia.org/wiki/Cognici%C3%B3 "Cognició – kataloński")
- [Чӑвашла](https://cv.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%C4%95%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B8 "Пĕлейни – czuwaski")
- [Čeština](https://cs.wikipedia.org/wiki/Pozn%C3%A1n%C3%AD "Poznání – czeski")
- [Cymraeg](https://cy.wikipedia.org/wiki/Gwybyddiaeth "Gwybyddiaeth – walijski")
- [Dansk](https://da.wikipedia.org/wiki/Kognition "Kognition – duński")
- [Deutsch](https://de.wikipedia.org/wiki/Kognition "Kognition – niemiecki")
- [Eesti](https://et.wikipedia.org/wiki/Tunnetus_(ps%C3%BChholoogia) "Tunnetus (psühholoogia) – estoński")
- [Ελληνικά](https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%9D%CF%8C%CE%B7%CF%83%CE%B7 "Νόηση – grecki")
- [Emiliàn e rumagnòl](https://eml.wikipedia.org/wiki/Cugnisi%C3%B2un "Cugnisiòun – Emiliano-Romagnolo")
- [English](https://en.wikipedia.org/wiki/Cognition "Cognition – angielski")
- [Español](https://es.wikipedia.org/wiki/Cognici%C3%B3n "Cognición – hiszpański")
- [Esperanto](https://eo.wikipedia.org/wiki/Kogno "Kogno – esperanto")
- [Euskara](https://eu.wikipedia.org/wiki/Kognizio "Kognizio – baskijski")
- [فارسی](https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%AE%D8%AA "شناخت – perski")
- [Français](https://fr.wikipedia.org/wiki/Cognition "Cognition – francuski")
- [Gaeilge](https://ga.wikipedia.org/wiki/Cogna%C3%ADocht "Cognaíocht – irlandzki")
- [Galego](https://gl.wikipedia.org/wiki/Cognici%C3%B3n "Cognición – galicyjski")
- [한국어](https://ko.wikipedia.org/wiki/%EC%9D%B8%EC%8B%9D "인식 – koreański")
- [Հայերեն](https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%83%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%B9%D5%B8%D5%B2%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6 "Ճանաչողություն – ormiański")
- [हिन्दी](https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%9E%E0%A4%BE%E0%A4%A8 "संज्ञान – hindi")
- [Hrvatski](https://hr.wikipedia.org/wiki/Spoznaja "Spoznaja – chorwacki")
- [Bahasa Indonesia](https://id.wikipedia.org/wiki/Kognisi "Kognisi – indonezyjski")
- [Italiano](https://it.wikipedia.org/wiki/Cognizione "Cognizione – włoski")
- [עברית](https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%A7%D7%95%D7%92%D7%A0%D7%99%D7%A6%D7%99%D7%94 "קוגניציה – hebrajski")
- [ಕನ್ನಡ](https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B3%81 "ಅರಿವು – kannada")
- [ქართული](https://ka.wikipedia.org/wiki/%E1%83%A8%E1%83%94%E1%83%9B%E1%83%94%E1%83%AA%E1%83%9C%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%90 "შემეცნება – gruziński")
- [Қазақша](https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC "Таным – kazachski")
- [Latina](https://la.wikipedia.org/wiki/Cognitio "Cognitio – łaciński")
- [Latviešu](https://lv.wikipedia.org/wiki/Izzin%C4%81%C5%A1ana "Izzināšana – łotewski")
- [Lietuvių](https://lt.wikipedia.org/wiki/Pa%C5%BEinimas "Pažinimas – litewski")
- [Magyar](https://hu.wikipedia.org/wiki/Gondolkod%C3%A1s "Gondolkodás – węgierski")
- [Македонски](https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5 "Спознание – macedoński")
- [ဘာသာမန်](https://mnw.wikipedia.org/wiki/%E1%80%80%E1%80%99%E1%81%A0%E1%80%AD%E1%80%AF%E1%80%9F%E1%80%BA "ကမၠိုဟ် – Mon")
- [Bahasa Melayu](https://ms.wikipedia.org/wiki/Kognisi "Kognisi – malajski")
- [မြန်မာဘာသာ](https://my.wikipedia.org/wiki/%E1%80%9E%E1%80%AD%E1%80%99%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%81%E1%80%BC%E1%80%84%E1%80%BA%E1%80%B8 "သိမြင်ခြင်း – birmański")
- [Nederlands](https://nl.wikipedia.org/wiki/Cognitie "Cognitie – niderlandzki")
- [日本語](https://ja.wikipedia.org/wiki/%E8%AA%8D%E8%AD%98 "認識 – japoński")
- [Norsk bokmål](https://no.wikipedia.org/wiki/Kognisjon "Kognisjon – norweski (bokmål)")
- [Norsk nynorsk](https://nn.wikipedia.org/wiki/Kognisjon "Kognisjon – norweski (nynorsk)")
- [Oʻzbekcha / ўзбекча](https://uz.wikipedia.org/wiki/Idrok "Idrok – uzbecki")
- [ਪੰਜਾਬੀ](https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%B8%E0%A9%B0%E0%A8%97%E0%A8%BF%E0%A8%86%E0%A8%A8 "ਸੰਗਿਆਨ – pendżabski")
- [پښتو](https://ps.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%DA%A9_(%D9%BE%D9%88%D9%87%DB%90%D8%AF%D9%86%D9%87) "ادراک (پوهېدنه) – paszto")
- [Português](https://pt.wikipedia.org/wiki/Cogni%C3%A7%C3%A3o "Cognição – portugalski")
- [Română](https://ro.wikipedia.org/wiki/Cogni%C8%9Bie "Cogniție – rumuński")
- [Русиньскый](https://rue.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%8F "Познаня – rusiński")
- [Русский](https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5 "Познание – rosyjski")
- [Shqip](https://sq.wikipedia.org/wiki/Kognicioni "Kognicioni – albański")
- [Simple English](https://simple.wikipedia.org/wiki/Cognition "Cognition – Simple English")
- [Slovenčina](https://sk.wikipedia.org/wiki/Poznanie "Poznanie – słowacki")
- [Slovenščina](https://sl.wikipedia.org/wiki/Kognicija "Kognicija – słoweński")
- [کوردی](https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B1%DB%8C "ناسیاری – sorani")
- [Српски / srpski](https://sr.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D1%98%D0%B0 "Спознаја – serbski")
- [Srpskohrvatski / српскохрватски](https://sh.wikipedia.org/wiki/Saznanje "Saznanje – serbsko-chorwacki")
- [Suomi](https://fi.wikipedia.org/wiki/Kognitio "Kognitio – fiński")
- [Svenska](https://sv.wikipedia.org/wiki/Kognition "Kognition – szwedzki")
- [Tagalog](https://tl.wikipedia.org/wiki/Kognisyon "Kognisyon – tagalski")
- [தமிழ்](https://ta.wikipedia.org/wiki/%E0%AE%85%E0%AE%B1%E0%AE%BF%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%B1%E0%AE%A9%E0%AF%8D "அறிதிறன் – tamilski")
- [Татарча / tatarça](https://tt.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BF-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D2%AF "Танып-белү – tatarski")
- [ไทย](https://th.wikipedia.org/wiki/%E0%B8%9B%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%8A%E0%B8%B2%E0%B8%99 "ประชาน – tajski")
- [Тоҷикӣ](https://tg.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D1%85%D1%82 "Шинохт – tadżycki")
- [Türkçe](https://tr.wikipedia.org/wiki/Bili%C5%9Fsellik "Bilişsellik – turecki")
- [Українська](https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D1%96%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8F "Пізнання – ukraiński")
- [اردو](https://ur.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%DA%A9 "ادراک – urdu")
- [Tiếng Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/Nh%E1%BA%ADn_th%E1%BB%A9c "Nhận thức – wietnamski")
- [Winaray](https://war.wikipedia.org/wiki/Kognisyon "Kognisyon – waraj")
- [吴语](https://wuu.wikipedia.org/wiki/%E8%AE%A4%E7%9F%A5 "认知 – wu")
- [ייִדיש](https://yi.wikipedia.org/wiki/%D7%91%D7%90%D7%A0%D7%A2%D7%9D "באנעם – jidysz")
- [粵語](https://zh-yue.wikipedia.org/wiki/%E8%AA%8D%E7%9F%A5 "認知 – kantoński")
- [中文](https://zh.wikipedia.org/wiki/%E8%AA%8D%E7%9F%A5 "認知 – chiński")

[Edytuj linki](https://www.wikidata.org/wiki/Special:EntityPage/Q2200417#sitelinks-wikipedia "Edytuj linki pomiędzy wersjami językowymi")

- [Artykuł](/wiki/Procesy_poznawcze "Zobacz stronę treści [c]")
- [Dyskusja](/wiki/Dyskusja:Procesy_poznawcze "Dyskusja o zawartości tej strony [t]")

polski

- [Czytaj](/wiki/Procesy_poznawcze)
- [Edytuj](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&veaction=edit "Edytuj tę stronę [v]")
- [Edytuj kod źródłowy](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&action=edit "Edycja kodu źródłowego strony [e]")
- [Wyświetl historię](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&action=history "Starsze wersje tej strony [h]")

Narzędzia

Narzędzia

przypnijukryj

Działania


- [Czytaj](/wiki/Procesy_poznawcze)
- [Edytuj](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&veaction=edit "Edytuj tę stronę [v]")
- [Edytuj kod źródłowy](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&action=edit "Edycja kodu źródłowego strony [e]")
- [Wyświetl historię](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&action=history)

Ogólne


- [Linkujące](/wiki/Specjalna:Linkuj%C4%85ce/Procesy_poznawcze "Pokaż listę wszystkich stron linkujących do tej strony [j]")
- [Zmiany w linkowanych](/wiki/Specjalna:Zmiany_w_linkowanych/Procesy_poznawcze "Ostatnie zmiany w stronach, do których ta strona linkuje [k]")
- [Prześlij plik](//pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Prześlij_plik "Prześlij pliki [u]")
- [Strony specjalne](/wiki/Specjalna:Strony_specjalne "Lista wszystkich stron specjalnych [q]")
- [Link do tej wersji](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&oldid=72798519 "Stały link do tej wersji tej strony")
- [Informacje o tej stronie](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&action=info "Więcej informacji na temat tej strony")
- [Cytowanie tego artykułu](/w/index.php?title=Specjalna:Cytuj&page=Procesy_poznawcze&id=72798519&wpFormIdentifier=titleform "Informacja o tym jak należy cytować tę stronę")
- [Zobacz skrócony adres URL](/w/index.php?title=Specjalna:Skr%C3%B3%C4%87_adres_URL&url=https%3A%2F%2Fpl.wikipedia.org%2Fwiki%2FProcesy_poznawcze)
- [Pobierz kod QR](/w/index.php?title=Specjalna:Kod_QR&url=https%3A%2F%2Fpl.wikipedia.org%2Fwiki%2FProcesy_poznawcze)
- [Element Wikidanych](https://www.wikidata.org/wiki/Special:EntityPage/Q2200417 "Link do powiązanego elementu w repozytorium danych [g]")

Drukuj lub eksportuj


- [Utwórz książkę](/w/index.php?title=Specjalna:Ksi%C4%85%C5%BCka&bookcmd=book_creator&referer=Procesy+poznawcze)
- [Pobierz jako PDF](/w/index.php?title=Specjalna:DownloadAsPdf&page=Procesy_poznawcze&action=show-download-screen)
- [Wersja do druku](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&printable=yes "Wersja do wydruku [p]")

W innych projektach


- [Wikimedia Commons](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Cognition)

Wygląd

przypnijukryj

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii

**Procesy poznawcze** – zbiór czynności, podejmowanych w celu tworzenia i określania konkretnych struktur poznawczych za pomocą systemu poznawczego ( [umysłu](/wiki/Umys%C5%82 "Umysł")), stanowiące jednocześnie podstawę procesu [przetwarzania](/wiki/Przetwarzanie_informacji "Przetwarzanie informacji") [informacji](/wiki/Informacja "Informacja"), w ramach pracy [układu nerwowego](/wiki/Uk%C5%82ad_nerwowy "Układ nerwowy") danego [organizmu](/wiki/Organizm "Organizm"). Pojęcie to obecne jest w dziedzinie [kognitywistyki](/wiki/Kognitywistyka "Kognitywistyka") i [psychologii poznawczej](/wiki/Psychologia_poznawcza "Psychologia poznawcza").

Uruchomienie przez organizm procesu poznawczego świadczy nie tylko o potrzebie nabycia lub zmiany wiedzy na temat otaczającego go środowiska, otoczenia, w tym jego właściwościach, ale także o procesie kształtowania zachowań w określonym środowisku i odbierania informacji z otoczenia, ich przechowywania i przekształcania i wyprowadzaniu ich ponownie do otoczenia w postaci reakcji zachowania, określanych jako [sprzężenie zwrotne](/wiki/Sprz%C4%99%C5%BCenie_zwrotne "Sprzężenie zwrotne").

## Informacje podstawowe

\[ [edytuj](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&veaction=edit&section=1 "Edytuj sekcję: Informacje podstawowe") \| [edytuj kod](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&action=edit&section=1 "Edytuj kod źródłowy sekcji: Informacje podstawowe")\]

Wyrażenie „poznawcze” (ang. _cognitive_)[\[a\]](#cite_note-1) odnosi się do [filozoficznego](/wiki/Filozofia "Filozofia") pojęcia „ [poznanie](/wiki/Poznanie "Poznanie")” (ang. _cognition_), które dotyczy zdolności do posiadania wiedzy przez człowieka, zdolności poznawania rzeczywistości. Z perspektywy psychologicznej można określić to pojęcie jako po prostu zdolność organizmu do odbierania informacji z otoczenia, przetwarzania ich i wykorzystywania do kierowania własnym lub cudzym zachowaniem. Wyrażenie „procesy” natomiast odnosi się do procesualnego, dynamicznego charakteru opisywanych tutaj zagadnień.

Psychologia poznawcza i podejście poznawcze postulują, że wiedzę o rzeczywistości umysł tworzy nie poprzez bierne sumowanie danych otrzymywanych z narządów zmysłu i ich magazynowanie, lecz w sposób aktywny, jako pewnego rodzaju model, odwzorowując czy też reprezentując realne obiekty w jakiejś symbolicznej postaci struktur poznawczych. Struktury stanowią pewnego rodzaju porcję wiedzy, zaś mechanizmy ich tworzenia i modyfikowania – to właśnie procesy poznawcze[\[1\]](#cite_note-Necka-2)[\[2\]](#cite_note-Maruszewski-3)[\[3\]](#cite_note-4).

Teoretycznie również i [emocje](/wiki/Emocja "Emocja") można uznać za procesy przetwarzania informacji, a więc jako jakąś kategorię procesów poznawczych[\[b\]](#cite_note-5), jednakże zwykło się traktować sferę emocjonalną i sferę poznania oddzielnie. Procesy poznawcze, a w szerszym rozumieniu system poznawczy (umysł), nie są domeną wyłącznie ludzką, są raczej właściwością [układu nerwowego](/wiki/Uk%C5%82ad_nerwowy "Układ nerwowy") taką samą, jak zdolność do wywoływania skurczów mięśni i poruszania się zwierząt. Niewątpliwie jednak świat zwierząt różni się pod względem rozwoju sprawności poszczególnych procesów poznawczych. Z tego powodu początkowo stosowano określenia w stylu „wyższe czynności psychiczne”, czy „ [wyższe czynności nerwowe](/wiki/Wy%C5%BCsze_czynno%C5%9Bci_nerwowe "Wyższe czynności nerwowe")”, które wprowadzono w nauce [radzieckiej](/wiki/Zwi%C4%85zek_Socjalistycznych_Republik_Radzieckich "Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich") i przez pewien czas powszechnie stosowano także i w Polsce, kiedy psychologia poznawcza nie istniała, lub nie stanowiła jeszcze rozwiniętej dziedziny nauk psychologicznych (można spotkać taką terminologię w starych podręcznikach). Co prawda główną rolę w tworzeniu współczesnej wiedzy o procesach poznawczych ma psychologia, to jednak niezaprzeczalny wpływ wywierają także [neurobiologia](/wiki/Neurobiologia "Neurobiologia") i [neurologia](/wiki/Neurologia "Neurologia"). Wpływ ten jest dwustronny – teorie dotyczące procesów poznawczych opracowane na gruncie psychologii wpływają na rozwój tych dziedzin.

## Domeny poznawcze

\[ [edytuj](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&veaction=edit&section=2 "Edytuj sekcję: Domeny poznawcze") \| [edytuj kod](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&action=edit&section=2 "Edytuj kod źródłowy sekcji: Domeny poznawcze")\]

### Kategorie procesów poznawczych

\[ [edytuj](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&veaction=edit&section=3 "Edytuj sekcję: Kategorie procesów poznawczych") \| [edytuj kod](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&action=edit&section=3 "Edytuj kod źródłowy sekcji: Kategorie procesów poznawczych")\]

#### Elementarne procesy poznawcze

\[ [edytuj](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&veaction=edit&section=4 "Edytuj sekcję: Elementarne procesy poznawcze") \| [edytuj kod](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&action=edit&section=4 "Edytuj kod źródłowy sekcji: Elementarne procesy poznawcze")\]

- [uwaga](/wiki/Uwaga "Uwaga")
- [percepcja](/wiki/Percepcja "Percepcja")
- [pamięć](/wiki/Pami%C4%99%C4%87 "Pamięć")
- [kontrola poznawcza](/w/index.php?title=Kontrola_poznawcza&action=edit&redlink=1 "Kontrola poznawcza (strona nie istnieje)")/ [funkcje wykonawcze](/wiki/Funkcje_wykonawcze "Funkcje wykonawcze")

Niektórzy autorzy[\[1\]](#cite_note-Necka-2) funkcje wykonawcze (ang. _executive functions_) – aktywność umysłową sterującą przebiegiem procesów poznawczych – proponują tłumaczyć jako funkcje „zarządcze”, co ma wierniej oddawać znaczenie tych funkcji, chociaż określenie „wykonawcze” już się właściwie w [języku polskim](/wiki/J%C4%99zyk_polski "Język polski") przyjęło i to nie tylko w literaturze psychologicznej.

W niektórych podręcznikach[\[2\]](#cite_note-Maruszewski-3) można spotkać omówienie [wyobraźni](/wiki/Wyobra%C5%BAnia "Wyobraźnia") w podobny sposób, jak omówienie innych procesów poznawczych. Nie jest tam jednak do końca jasne, czy wyobraźnia jest elementarnym, czy złożonym procesem i czy jest w ogóle procesem. Inni autorzy[\[1\]](#cite_note-Necka-2) zdają się traktować wyobraźnię bardziej niż zagadnienie związane z problematyką struktur, a nie procesów poznawczych, gdzie wyobrażenia rozumie się jako struktury – reprezentacje poznawcze.

#### Złożone procesy poznawcze

\[ [edytuj](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&veaction=edit&section=5 "Edytuj sekcję: Złożone procesy poznawcze") \| [edytuj kod](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&action=edit&section=5 "Edytuj kod źródłowy sekcji: Złożone procesy poznawcze")\]

- [myślenie](/wiki/My%C5%9Blenie "Myślenie")
- [język](/wiki/J%C4%99zyk_(mowa) "Język (mowa)")

Myślenie można opisać ogólnie jako zdolność umysłu do tworzenia symbolicznego modelu rzeczywistości, oraz do przeprowadzania przekształceń na tym modelu, zastępując tym samym realne działania[\[2\]](#cite_note-Maruszewski-3)[\[1\]](#cite_note-Necka-2). Można też wyróżnić węższe kategorie procesów złożonych, jakie mieszczą się w takiej definicji, jak np. rozwiązywanie problemów, abstrahowanie itd. Natomiast zagadnienie języka jest zagadnieniem [interdyscyplinarnym](/wiki/Interdyscyplinarno%C5%9B%C4%87 "Interdyscyplinarność") – język nie jest wyłączną domeną psychologii, ale również [lingwistyki](/wiki/J%C4%99zykoznawstwo "Językoznawstwo"), [filologii](/wiki/Filologia "Filologia"), filozofii itd. Co więcej, zagadnienia dotyczące języka wiążą się zarówno z zagadnieniem struktur (słowa i znaczenia wyrażone w języku naturalnym mogą być przykładem reprezentacji poznawczych), jak i myślenia, oraz innych procesów poznawczych.

### Domeny umysłu według M. Lezak

\[ [edytuj](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&veaction=edit&section=6 "Edytuj sekcję: Domeny umysłu według M. Lezak") \| [edytuj kod](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&action=edit&section=6 "Edytuj kod źródłowy sekcji: Domeny umysłu według M. Lezak")\]

Podręcznik [neuropsychologii](/wiki/Neuropsychologia "Neuropsychologia") autorstwa [Muriel Lezak](/w/index.php?title=Muriel_Lezak&action=edit&redlink=1 "Muriel Lezak (strona nie istnieje)")[\[4\]](#cite_note-Lezak-6), opisuje procesy poznawcze z innej perspektywy. Funkcjonowanie psychologiczne człowieka zostaje w nim przedstawione na czterech wymiarach, z których wymiar osobowościowo-emocjonalny zostanie tutaj pominięty:

- wymiar funkcji poznawczych (w oryg. _cognition_) – składa się z elementarnych i złożonych procesów poznawczych, takich jak percepcja, pamięć i myślenie oraz „funkcje ekspresyjne” – [mówienie](/wiki/Mowa_(j%C4%99zykoznawstwo) "Mowa (językoznawstwo)"), [pisanie](/wiki/Pismo "Pismo"), czytanie, funkcje konstrukcyjne i [praksja](/wiki/Praksja "Praksja").

- wymiar funkcji wykonawczych (w oryg. _executive functions_) – składa się z takich procesów inicjujących, monitorujących, modyfikujących i zakańczających jakąkolwiek aktywność; są to funkcje, które decydują nie o treści czynności, lecz czy w ogóle i kiedy będzie wykonywana.

- wymiar funkcji globalnych (w oryg. _mental activity variables_) – składa się z procesów, jakie ujawniają się w zachowaniu człowieka zawsze i wszędzie, charakteryzują się niezwykle dużą zmiennością i ich sprawność zależy m.in. od zmęczenia i nastroju. Do funkcji globalnych zalicza się procesy uwagi, szybkość psychomotoryczną, [stan przytomności](/wiki/Przytomno%C5%9B%C4%87 "Przytomność") itd.

## Podział procesów poznawczych

\[ [edytuj](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&veaction=edit&section=7 "Edytuj sekcję: Podział procesów poznawczych") \| [edytuj kod](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&action=edit&section=7 "Edytuj kod źródłowy sekcji: Podział procesów poznawczych")\]

### Percepcja

\[ [edytuj](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&veaction=edit&section=8 "Edytuj sekcję: Percepcja") \| [edytuj kod](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&action=edit&section=8 "Edytuj kod źródłowy sekcji: Percepcja")\]

Percepcja odpowiada za odbieranie informacji z otoczenia. Jest związana z odrębnymi modalnościami zmysłowymi, a wówczas mówimy o percepcji wzrokowej, słuchowej, smakowej, węchowej, dotykowej, o zmyśle równowagi itd. Tradycyjnie percepcję dzieli się na dwa etapy:

#### Percepcja sensoryczna

\[ [edytuj](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&veaction=edit&section=9 "Edytuj sekcję: Percepcja sensoryczna") \| [edytuj kod](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&action=edit&section=9 "Edytuj kod źródłowy sekcji: Percepcja sensoryczna")\]

Percepcja sensoryczna (ang. _sensory reception_) – wczesny proces biernej rejestracji informacji, „odzwierciedlenie bodźców w receptorach”[\[5\]](#cite_note-N278-7), co jest utożsamiane z pierwszymi etapami przetwarzania informacji danej modalności zmysłowej w układzie nerwowym. Przykładowo, w zakresie percepcji wzrokowej, można tutaj wskazywać na występowanie w układzie nerwowym tzw. detektorów cech, a więc neuronów wybiórczo reagujących na linie o określonej orientacji przestrzennej itd.[\[4\]](#cite_note-Lezak-6)

#### Spostrzeganie

\[ [edytuj](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&veaction=edit&section=10 "Edytuj sekcję: Spostrzeganie") \| [edytuj kod](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&action=edit&section=10 "Edytuj kod źródłowy sekcji: Spostrzeganie")\]

Spostrzeganie, czy też po prostu percepcja – późniejszy, aktywny proces, polegający na „ _interpretacji danych zmysłowych z wykorzystaniem wskazówek kontekstualnych, nastawienia i wcześniej nabytej wiedzy_”[\[5\]](#cite_note-N278-7). Proces spostrzegania prowadzi do powstania wrażenia - obrazu, który powstał na podstawie dostarczonych bodźców.

Wymienia się tutaj m.in. następujące zagadnienia:

- różnicowanie (ang. _discrimination_)
- rozpoznawanie (ang. _recognition_) – proces ten można po części zaliczyć także do zagadnień pamięci, jako że odnosi się do identyfikacji otrzymanych aktualnie danych zmysłowych z danymi już znajdującymi się w umyśle. Współcześnie wyróżnia się także szczegółowe nurty badawcze dotyczące np. rozpoznawania twarzy.
- kategoryzacja percepcyjna – proces ten można traktować także jako zagadnienie złożone, wymagające zarówno różnicowania, rozpoznawania, a także złożonych procesów poznawczych (abstrahowanie, tworzenie pojęć), jak i uczenia się (i z tej perspektywy można traktować ten proces jako zagadnienie pamięci – nabywanie wprawy, uczenie się różnicowania odrębnej kategorii bodźców)
- orientacja (ang. _orientation_):
– percepcja czasu, miejsca i własnej osoby. Pojęcie orientacji zastosowane w [naukach medycznych](/wiki/Medycyna "Medycyna") – w języku polskim – w zakresie czasu i miejsca określane jest jako [orientacja allopsychiczna](/wiki/Orientacja_allopsychiczna "Orientacja allopsychiczna"), zaś orientacja co do osoby – jako [autopsychiczna](/wiki/Orientacja_autopsychiczna "Orientacja autopsychiczna").– orientacja przestrzenna (ang. _spatial orientation_), percepcja relacji przestrzennych – niekoniecznie musi być łatwa do uświadomienia i werbalizacji tak, jak ma to miejsce z orientacją czasu, miejsca i co do osoby. Zagadnienie bazuje m.in. na danych z zakresu neurobiologii (pokazujących, że mózg oddzielnie przetwarza informacje o tym, co postrzega i o tym, gdzie znajduje się to, co jest postrzegane[\[6\]](#cite_note-8)), jak i neuropsychologii (dokumentujących zachowanie człowieka wynikające z wybiórczego zaburzenia orientacji przestrzennej zarówno w zakresie percepcji, jak i aktywności konstrukcyjnej[\[7\]](#cite_note-Walsh-9)).

### Uwaga

\[ [edytuj](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&veaction=edit&section=11 "Edytuj sekcję: Uwaga") \| [edytuj kod](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&action=edit&section=11 "Edytuj kod źródłowy sekcji: Uwaga")\]

[Uwaga](/wiki/Uwaga "Uwaga") odpowiada za selekcjonowanie informacji. Jest nierozerwalnie związana z procesami percepcji do tego stopnia, że w niektórych sytuacjach wygodnie jest traktować uwagę tak, jakby była procesem percepcyjnym. Warto wtedy wiedzieć, że istnieją w psychologii teorie późnej uwagi, w jakich mechanizm selekcji operuje nie na „wejściu” systemu poznawczego, ale na „wyjściu”, dokonując selekcji reakcji. Można wyróżnić dwie główne kategorie:

#### Mimowolna

\[ [edytuj](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&veaction=edit&section=12 "Edytuj sekcję: Mimowolna") \| [edytuj kod](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&action=edit&section=12 "Edytuj kod źródłowy sekcji: Mimowolna")\]

Uwaga mimowolna (ang. _bottom-up attention_) – jest wyzwalana przez otoczenie i przykładem może być [odruch orientacyjny](/wiki/Odruch_orientacyjny "Odruch orientacyjny").

#### Dowolna

\[ [edytuj](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&veaction=edit&section=13 "Edytuj sekcję: Dowolna") \| [edytuj kod](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&action=edit&section=13 "Edytuj kod źródłowy sekcji: Dowolna")\]

Uwaga dowolna (ang. _top-down attention_) – jest uruchamiana przez [organizm](/wiki/Organizm "Organizm"), wiąże się z podjęciem aktywności celowej, wolicjonalnej (przynajmniej w zakresie uwagi) i opisuje się ją poprzez następujące charakterystyki, traktowane niekiedy jako odrębne procesy (odrębne systemy uwagi, tzw.procesy uwagowe):

- selektywność uwagi (ang. _focused/selective attention_) – dotyczy selekcji informacji dostępnych w otoczeniu, zdolności do skupienia uwagi na jakimś jednym, wybranym aspekcie otoczenia, tj. nakierowania kanału uwagowego na selekcjonowanie konkretnych informacji. Niekiedy opisuje się to terminem nakierowania pola uwagi, czy zogniskowania (ang. _focus_) uwagi na bodźcu. Selektywność uwagi nie dotyczy wyłącznie percepcji, ale także złożonych procesów poznawczych. Selekcji podlegają nie tylko dane zmysłowe, ale również operacje myślenia.
- przedłużona koncentracja (ang. _sustained attention_) – dotyczy zdolności do utrzymywania uwagi (w sensie uwagi selektywnej) przez dłuższy czas na tym samym aspekcie otoczenia
- podzielność uwagi (ang. _divided attention_) – dotyczy możliwości nakierowania uwagi (w sensie uwagi selektywnej) na dwa aspekty otoczenia równocześnie, selekcjonowania informacji dwoma kanałami przetwarzania informacji w tej samej chwili (układ nerwowy przetwarza informacje w sposób równoległy, jednak to zagadnienie nie jest to tożsame z podzielnością uwagi)
- przerzutność uwagi (ang. _alternating attention_) – dotyczy zdolności przełączania uwagi (w sensie uwagi selektywnej) pomiędzy dwa aspekty otoczenia z jednego na drugi, kierując kanał uwagowy (czy też ogniskując uwagę) raz na jednym, raz na drugim. Zakłada się tutaj, że podzielność uwagi polegająca na faktycznym selekcjonowaniu przez więcej niż jeden kanał uwagowy, nie jest możliwa. Zagadnienie to obejmuje także szczególną sytuację, kiedy to uwaga musi być przełączana co chwila z jednego aspektu otoczenia na drugi i ponownie na ten pierwszy, czym można wytłumaczyć alternatywnie zagadnienia podzielności uwagi.
- czujność (ang. _vigilance_) – dotyczy oczekiwania na pojawienie się określonej informacji i ignorowania pozostałych informacji. Dane, na które podmiot oczekuje, można określić mianem sygnału, zaś dane ignorowane – jako szum.
- przeszukiwanie (ang. _search_) – dotyczy aktywnego poszukiwania określonej informacji pośród zbioru różnych informacji, zdolności do celowego i aktywnego wyselekcjonowania z otoczenia konkretnych danych. Podobnie jak w przypadku czujności, dane oczekiwane, poszukiwane, można określić jako sygnał, jednakże pozostałe, ignorowane dane określa się mianem dystraktorów – informacji przeszkadzających, czy też utrudniających odnalezienie sygnału.

### Pamięć

\[ [edytuj](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&veaction=edit&section=14 "Edytuj sekcję: Pamięć") \| [edytuj kod](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&action=edit&section=14 "Edytuj kod źródłowy sekcji: Pamięć")\]

[Pamięć](/wiki/Pami%C4%99%C4%87_cz%C5%82owieka "Pamięć człowieka") jest zdolnością do przechowywania informacji i składają się na nią różne systemy i różne procesy. Wyróżnia się dwa główne systemy pamięci.

1. [Pamięć deklaratywna/jawna](/wiki/Pami%C4%99%C4%87_deklaratywna "Pamięć deklaratywna") (ang. _declarative/explicit memory_) – system pamięciowy, w jakim przechowywane informacje są łatwe do uświadomienia, łatwe do werbalizacji lub wizualizacji. Z perspektywy neurobiologicznej, ten system pamięciowy jest związany z funkcjonowaniem [hipokampa](/wiki/Hipokamp "Hipokamp") – struktury znajdującej się w przyśrodkowej części [płata skroniowego](/wiki/P%C5%82at_skroniowy "Płat skroniowy") mózgu.

   - [Pamięć sensoryczna](/wiki/Pami%C4%99%C4%87_sensoryczna "Pamięć sensoryczna") (ang. _sensory memory_) – jest zjawiskiem bardziej percepcyjnym niż pamięciowym, związanym z rejestracją bodźca danej modalności; pamięć sensoryczna przechowuje niewielką ilość informacji w bardzo krótkim czasie.
     – pamięć ikoniczna (ang. _iconic memory_) – związana z modalnością wzrokową– pamięć echoiczna (ang. _echoic memory_) – związana z modalnością słuchową
   - Pamięć przemijająca – przechowuje niewielką ilość informacji przez krótki czas.
     a) [Pamięć krótkotrwała](/wiki/Pami%C4%99%C4%87_kr%C3%B3tkotrwa%C5%82a "Pamięć krótkotrwała") (ang. _short-term memory_, STM), pamięć natychmiastowa, bezpośrednia (ang. _immediate memory_); pamięć robocza, operacyjna (ang. _working memory_) – terminologia zależy od konkretnej teorii – dotyczy przechowywania niewielkiej ilości informacji werbalnych bądź niewerbalnych, jakie są aktualnie używane. Zapamiętywanie jest szybkie, przebiega automatycznie i nie wymaga wysiłku. Czas przechowywania wynosi kilkanaście sekund do kilku lub kilkunastu minut. System ten charakteryzuje się brakiem trwałości, wrażliwość na zapominanie jest duża, tj. informacje zapomniane znikają bezpowrotnie. Pojemność tego systemu określa tzw. magiczna [liczba Millera](/wiki/Liczba_Millera "Liczba Millera") 7+/-2. Teoria pamięci roboczej wiąże procesy pamięci z funkcjami wykonawczymi i uwagą.b) Pamięć prospektywna (ang. _prospective memory_) – dotyczy odraczania reakcji, pamiętania o czymś, co ma być wykonane w przyszłości w określonym miejscu i czasie; stanowi jak gdyby połączenie pamięci epizodycznej i funkcji wykonawczych[\[4\]](#cite_note-Lezak-6).
   - [Pamięć długotrwała](/wiki/Pami%C4%99%C4%87_d%C5%82ugotrwa%C5%82a "Pamięć długotrwała") (ang. _long-term memory_, LTM) – dotyczy informacji zapamiętanych trwale, skonsolidowanych. W przypadku tego systemu mówi się także o tzw. fazach, procesach, lub czynnościach pamięciowych, a więc przede wszystkim o:
     1) zapisywaniu informacji w pamięci (ang. _encoding_): [zapamiętywaniu](/wiki/Zapami%C4%99tywanie "Zapamiętywanie"), kodowaniu2) przechowywaniu informacji w pamięci (ang. _storage_)3) wydobywaniu, przywoływaniu informacji z pamięci (ang. _retrieval_), co na język polski przekłada się jako „odtwarzanie”[\[2\]](#cite_note-Maruszewski-3)[\[8\]](#cite_note-10) lub „odpamiętywanie”[\[1\]](#cite_note-Necka-2), ale nigdy jako „przypominanie”, choć wydawało by się to bardziej intuicyjne. Termin „przypominanie” jest bowiem zarezerwowany dla pewnej klasy przywoływania informacji. Wyróżnia się przynajmniej dwie kategorie „odpamiętywania”:
     3a) przypominanie (ang. _recall_) – aktywny proces samodzielnego uzyskania dostępu do danej informacji (ang. _free recall_ – swobodne przypominanie) lub z pomocą jakiejś wskazówki, podpowiedzi (ang. _cued recall_ – przypominanie z podpowiedzią). Przypominanie wymaga użycia specyficznych strategii przeszukiwania informacji w pamięci. Niektóre teorie wiążą te strategie z funkcjami wykonawczymi.3b) rozpoznawanie (ang. _recognition_), lub pamięć rozpoznawcza (ang. _recognition memory_) – proces mniej obciążający system poznawczy w porównaniu do swobodnego przypominania, polegający na zidentyfikowaniu napływającej informacji z narządów zmysłu jako już znanej.a) [pamięć epizodyczna](/wiki/Pami%C4%99%C4%87_epizodyczna "Pamięć epizodyczna") (ang. _episodic memory_) – dotyczy zdarzeń mających określone umiejscowienie w czasie i przestrzeni, osadzonych w kontekście autobiograficznym. Istnieją też teorie akcentujące relację jednostki w zapamiętywanych informacjach, łącząc zagadnienia pamięci epizodycznej i semantycznej, emocji i reprezentacji poznawczych w ramach tzw. [pamięci autobiograficznej](/wiki/Pami%C4%99%C4%87_autobiograficzna "Pamięć autobiograficzna")[\[9\]](#cite_note-11), niemniej jednak warto zauważyć, że z definicji pamięć epizodyczna musi być autobiograficzna, podczas gdy pamięć semantyczna nie musi.
     – pamięć świeża (ang. _recent memory_) – pojęcie odnosi się do zawartości pamięci epizodycznej i określa wspomnienia z okresu minionej godziny, dnia, czy kilku tygodni. Prawdopodobnie najczęściej jest stosowane w medycynie w odniesieniu do badania zdolności do zapamiętywania nowych informacji, często niesłusznie utożsamiane z pojęciem „pamięci krótkotrwałej”– pamięć dawna (ang. _remote memory_) – pojęcie odnosi się do zawartości pamięci epizodycznej i określa wspomnienia sięgające daleko wstecz, do okresu dzieciństwa, dawno dobrze utrwalone. Prawdopodobnie najczęściej jest stosowane w medycynie, w związku z pojęciem pamięci „świeżej”.b) [pamięć semantyczna](/wiki/Pami%C4%99%C4%87_semantyczna "Pamięć semantyczna") (ang. _semantic memory_) – dotyczy faktów które nie mają wyraźnego osadzenia autobiograficznego, ogólnej wiedzy pozbawionej kontekstu; w węższym rozumieniu: znaczenie słów i zdańc) pamięć kontekstualna (ang. _contextual memory_), pamięć źródła (ang. _source memory_) – dotyczy kontekstu nabywanych informacji, pamięci o tym, jak i gdzie przyswojono dane informacje (wówczas pamięć dotycząca treści owej informacji określana jest jako _item memory_, co trudno przetłumaczyć na język polski)
2. [Pamięć niedeklaratywna/utajona/niejawna](/wiki/Pami%C4%99%C4%87_niedeklaratywna "Pamięć niedeklaratywna") (ang. _nondeclarative/implicite memory_) – system pamięciowy, w jakim przechowywane informacje nie poddają się łatwo werbalizacji czy wizualizacji, ujawniają się raczej poprzez zachowanie i nie zawsze muszą być uświadamiane. Z perspektywy neurobiologii ten system charakteryzuje się tym, że nie jest związany z aktywnością hipokampa.

   - [Pamięć proceduralna](/wiki/Pami%C4%99%C4%87_proceduralna "Pamięć proceduralna") (ang. _procedural memory_), uczenie się umiejętności (ang. _skill learning_) i nawyków (ang. _habit learning_) – stopniowe nabywanie wprawy w jakiejś czynności, zarówno poznawczej, jak i związanej z kontrolą motoryczną, interakcją zmysłu równowagi i koordynacji wzrokowo-motorycznej, jak np. jazda na rowerze. Pamięć proceduralna niewątpliwie nie jest pamięcią ulotną, stąd też można ją przedstawiać jako pamięć długotrwałą.
   - [Poprzedzanie](/wiki/Torowanie "Torowanie"), lub inaczej prymowanie, torowanie (ang. _priming_) – w zasadzie nie jest to system pamięci, ale raczej zjawisko, czy nawet procedura doświadczalna w badaniach psychologicznych, poprzez którą tworzona jest jakaś forma pamięci. Efekt poprzedzania to wpływ wcześniejszej ekspozycji bodźca na późniejszą aktywność z nim związaną.
     Efekt poprzedzania można podzielić z punktu widzenia aspektu bodźca, który wywołuje efekt:
     – poprzedzanie percepcyjne– poprzedzanie semantyczneEfekt poprzedzania można podzielić też ze względu na konsekwencje, jakie wywołuje:
     – poprzedzanie pozytywne (torowanie) ma miejsce wówczas, kiedy wcześniejsza ekspozycja danego bodźca ułatwia wykonywanie jakiegoś zadania, czynności, choćby poprzez zmniejszenie czasu reakcji– poprzedzanie negatywne ma miejsce wówczas, kiedy wcześniejsza ekspozycja bodźca utrudnia wykonywanie danego zadania, czynności, choćby poprzez wydłużenie czasu reakcji
   - Proste [warunkowanie klasyczne](/wiki/Warunkowanie_klasyczne "Warunkowanie klasyczne") (ang. _classical conditioning_) – to również nie jest w rzeczywistości system pamięci, tylko procedura doświadczalna w badaniach psychologicznych, jak i w badaniach nad uczeniem się zwierząt, ukazująca pewne zjawisko. Istotne jest, że do systemu pamięci niedeklaratywnej zalicza się wyłącznie najprostsze formy warunkowania klasycznego, tj. procedury warunkowania lęku[\[10\]](#cite_note-12) i warunkowania odruchu na mrugnięcie[\[11\]](#cite_note-13), które to procesy na poziomie neurofizjologicznym zachodzą bez udziału hipokampa. Bardziej złożone formy warunkowania klasycznego wymagają już udziału hipokampa, więc wówczas zalicza się je do systemu pamięci deklaratywnej.
   - Uczenie się nieasocjacyjne (ang. _nonassosiative learning_), tj. [habituacja](/wiki/Habituacja "Habituacja") i [sensytyzacja](/w/index.php?title=Sensytyzacja&action=edit&redlink=1 "Sensytyzacja (strona nie istnieje)") – w tym przypadku również trudno mówić o rzeczywistym systemie pamięci, niemniej jednak takie zjawiska istnieją i można je traktować jako przykład zjawisk z zakresu pamięci innej, niż deklaratywna.

### Myślenie

\[ [edytuj](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&veaction=edit&section=15 "Edytuj sekcję: Myślenie") \| [edytuj kod](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&action=edit&section=15 "Edytuj kod źródłowy sekcji: Myślenie")\]

Niektórzy autorzy skłonni są traktować [myślenie](/wiki/My%C5%9Blenie "Myślenie") (ang. _thinking_) bardzo szeroko, właściwie jako synonim wszelkich procesów złożonych. Inni autorzy mogą traktować myślenie inaczej. Wówczas wyodrębnia się wąskie kategorie procesów złożonych, jakie można traktować podobnie, jak poszczególne kategorie procesów elementarnych. Pojęcie „myślenia” staje się wtedy pojęciem nadrzędnym i bardzo ogólnym. W tym opracowaniu postanowiono wyodrębnić temat myślenia jako takiego od wąskich kategorii złożonych procesów poznawczych i opisać je w oddzielnych sekcjach artykułu (aby zachować przejrzystość tekstu).

Pojęcie „myślenie” jest wieloznaczne i różnie definiowane. Przykładowo, jedna z definicji stwierdza, że myślenie to „ _każda operacja umysłowa, która wiąże dwa lub więcej bitów informacji jawnie (jak w obliczeniach arytmetycznych) lub niejawnie (jak w formułowaniu sądu, że coś jest złe, czy pozostaje w relacji do czegoś)_”[\[12\]](#cite_note-14). Najczęściej definicje myślenia formułuje się ogólnie, wskazując na najbardziej charakterystyczną cechę tego typu procesów. Cechą taką jest zaś to, że myślenie ma na celu tworzenie modelu rzeczywistości po to, by dokonywać różnych operacji i przekształceń na tym modelu, a nie na realnej rzeczywistości. Takie rozumienie myślenia pochodzi od Kennetha Jamesa Williamsa Craika, który w roku 1943 opublikował książkę z teorią o tworzeniu przez umysł modeli rzeczywistości[\[2\]](#cite_note-Maruszewski-3). Jedna z takich definicji zgrabnie stwierdza, że myślenie to „ _proces łączenia elementów poznawczej reprezentacji świata w dłuższe ciągi, zastępujące realne, obserwowalne zachowanie w rzeczywistym świecie fizycznym lub społecznym, uwalniając nas od konieczności ponoszenia natychmiastowych skutków naszych działań_” – „ _myślenie jest substytutem działania_”[\[13\]](#cite_note-15). W niektórych podręcznikach[\[14\]](#cite_note-16) można spotkać jeszcze bardziej skonkretyzowane przedstawienie problemu, w którym myślenie traktowane jest jako operowanie na strukturach (reprezentacjach poznawczych w postaci pojęć, wyobrażeń, zdań) w celu rozwiązywania problemów – myślenie jest utożsamione z rozwiązywaniem problemów, [wnioskowaniem](/wiki/Wnioskowanie "Wnioskowanie"), [rozumowaniem](/wiki/Rozumowanie "Rozumowanie") [dedukcyjnym](/wiki/Rozumowanie_dedukcyjne "Rozumowanie dedukcyjne"), [indukcyjnym](/wiki/Rozumowanie_indukcyjne "Rozumowanie indukcyjne"), stosowaniem różnego rodzaju [heurystyk](/wiki/Heurystyka_zakotwiczenia_i_dostosowania "Heurystyka zakotwiczenia i dostosowania") itd. Niektórzy uczeni jednak skłonni są stwierdzić, że dochodzenie do konkluzji, rozwiązywanie problemów, stanowi jedynie szczególną postać procesów myślenia (zob. klasyfikacja poniżej). Warto jeszcze wspomnieć o tym, że istnieją też koncepcje dotyczące myślenia a pochodzące z innego nurtu teoretycznego niż psychologia poznawcza. Wówczas wyróżnia się myślenie [logiczne](/wiki/Logika "Logika"), [konkretne](/w/index.php?title=My%C5%9Blenie_konkretne&action=edit&redlink=1 "Myślenie konkretne (strona nie istnieje)"), [abstrakcyjne](/w/index.php?title=My%C5%9Blenie_abstrakcyjne&action=edit&redlink=1 "Myślenie abstrakcyjne (strona nie istnieje)"), [formalne](/w/index.php?title=My%C5%9Blenie_formalne&action=edit&redlink=1 "Myślenie formalne (strona nie istnieje)"), [postformalne](/wiki/My%C5%9Blenie_postformalne "Myślenie postformalne") itd. Zasadniczo jednak można również dokonać ogólnego podziału procesów myślenia, mającego na celu bardziej uporządkowanie zagadnień, a nie konkretną koncepcję[\[15\]](#cite_note-17)[\[1\]](#cite_note-Necka-2):

1. myślenie autystyczne – niesłużące jakiemuś konkretnemu celowi
2. myślenie realistyczne – podporządkowane jakiemuś określonemu celowi (np. rozwiązaniu problemu)
   - reproduktywne – kiedy przebieg procesu myślowego i jego efekt nie jest niczym nowym dla danej jednostki, kiedy ma miejsce odtworzenie już znanych operacji intelektualnych
   - produktywne – kiedy przebieg procesu myślowego bądź jego efekt jest czymś nowym dla jednostki
     a) twórcze – kiedy myślenie produktywne jest czymś nowym nie tylko dla jednostki, ale też jest czymś nowym z perspektywy społecznej danego okresu historycznego. Warto zauważyć, że myślenie twórcze nie musi być traktowane jako kategoria myślenia produktywnego, ale także jako oddzielna kategoria myślenia w ogóle, która mogłaby dotyczyć procesu myślowego wiążącego różne aspekty myślenia, np. myślenie autystyczne z produktywnym.b) odtwórcze – kiedy myślenie produktywne nie spełnia kryteriów myślenia twórczego w takim sensie, jak to przedstawiono powyżej
   - krytyczne – kiedy proces myślowy nie zmierza ani do powtórzenia znanych operacji, ani do wytworzenia czegoś nowego, ale ma na celu ocenę aktywności intelektualnej. Zapewne można taką postać myślenia określić również mianem „metamyślenia” – a więc myślenia o myśleniu.

### Inne złożone procesy poznawcze

\[ [edytuj](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&veaction=edit&section=16 "Edytuj sekcję: Inne złożone procesy poznawcze") \| [edytuj kod](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&action=edit&section=16 "Edytuj kod źródłowy sekcji: Inne złożone procesy poznawcze")\]

Złożone procesy poznawcze (ang. _higher-order cognition_) w znaczeniu ogólnym to przede wszystkim myślenie i język, o czym czytelnik powinien pamiętać. Myślenie jednak jest pojęciem bardzo ogólnym i może obejmować również i konkretne kategorie procesów złożonych, które co prawda można traktować jako szczególne formy myślenia, ale można je także traktować względnie niezależnie. Takimi kategoriami są m.in.:

- wykonywanie obliczeń i operacji arytmetycznych (ang. _computations_)
- abstrahowanie (ang. _abstracting_) – wyróżnianie, identyfikowanie w grupie pewnej liczby jakiś obiektów pewnych wspólnych cech i pomijanie innych cech.
- tworzenie pojęć (ang. _concept formation_) – rozwijanie zdolności do odpowiedniego reagowania na podobne cechy i kategorie obiektów i zdarzeń; tworzenie reprezentacji poznawczej za pomocą abstrahowania itp.
- formułowanie sądów (ang. _judgment_) – wydawanie twierdzeń „ _na temat pewnego stanu rzeczy, np. przynależności obiektu do określonej kategorii, posiadania przez obiekt jakiejś cechy_”[\[16\]](#cite_note-18)
- podejmowanie decyzji (ang. _decision-making_) – w sytuacji wyboru przynajmniej dwóch opcji, wybranie jednej z nich, co nie jest równoznaczne z podjęciem działania
- organizowanie i planowanie (ang. _organizing, planing_)
- rozwiązywanie problemów (ang. _problem solving_) – „ _aktywność ukierunkowana na zredukowanie rozbieżności pomiędzy stanem aktualnym a pożądanym, polegająca na realizacji zaplanowanej sekwencji operacji poznawczych_”[\[17\]](#cite_note-19)

### Język

\[ [edytuj](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&veaction=edit&section=17 "Edytuj sekcję: Język") \| [edytuj kod](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&action=edit&section=17 "Edytuj kod źródłowy sekcji: Język")\]

[Język](/wiki/J%C4%99zyk_(mowa) "Język (mowa)") tradycyjnie definiuje się poprzez stwierdzenie, że jest to system kodujący znaczenia za pomocą symboli i zasad operowania nimi. Funkcje językowe można traktować w dwóch perspektywach:

1. System komunikacji międzyludzkiej
2. System reprezentowania znaczeń wspomagający procesy poznawcze, zarówno elementarne, jak i złożone, a także funkcje wykonawcze.

### Kontrola poznawcza i funkcje wykonawcze

\[ [edytuj](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&veaction=edit&section=18 "Edytuj sekcję: Kontrola poznawcza i funkcje wykonawcze") \| [edytuj kod](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&action=edit&section=18 "Edytuj kod źródłowy sekcji: Kontrola poznawcza i funkcje wykonawcze")\]

[Kontrola poznawcza](/w/index.php?title=Kontrola_poznawcza&action=edit&redlink=1 "Kontrola poznawcza (strona nie istnieje)") (ang. _cognitive control_) jest pojęciem pochodzącym z klasycznie rozumianej psychologii poznawczej i z badań prowadzonych na osobach zdrowych. Odnosi się do zdolności kontrolowania i nadzorowania przebiegu procesów poznawczych, organizowania aktywności umysłowej. Niektóre podręczniki[\[2\]](#cite_note-Maruszewski-3) w ogóle nie omawiają tej tematyki. Natomiast inne[\[1\]](#cite_note-Necka-2) opisują pojęcie „kontroli poznawczej” jako nadrzędne, zaś zagadnienia z nim związane porządkują w zakresie trzech kategorii:

1. Automatyzacja (ang. _automatization_) – zagadnienie to dzieli czynności – czy to procesy poznawcze, czy reakcje i zachowania – na realizowane w sposób kontrolowany i realizowane w sposób zautomatyzowany, pozbawiony kontroli. Procesy kontrolowane charakteryzują się tym, że wymagają koncentracji uwagi i dużych ilości zasobów uwagowych, co czyni z nich aktywność wysiłkową. Jeżeli kontrolowana czynność jest złożona, wymaga nadzorowania przebiegu każdego z kolejnych etapów. Zarazem też czynność kontrolowana może podlegać dowolnym zmianom i modyfikacjom, może zostać przerwana w dowolnym momencie. Procesy zautomatyzowane natomiast nie wymagają dużych zasobów uwagowych ani koncentracji uwagi, są więc bezwysiłkowe dla systemu poznawczego, wykonywane są jednakże w sposób całościowy – raczej nie można ich zmodyfikować, ani zatrzymać w dowolnym momencie. W tym celu potrzeba je ponownie objąć kontrolą poznawczą. W pewnym sensie można powiedzieć, że procesy kontrolowane to procesy kontrolowane w sposób świadomy, zaś procesy zautomatyzowane są wykonywane jako czynności nieuświadamiane, lub uświadamiane tylko częściowo, np. jako zdawanie sobie sprawy z ich istnienia, czy też uświadomienie sobie efektu takiej czynności, czy procesu. Niemniej jednak uczeni starają się tutaj unikać pojęcia „ [świadomość](/wiki/%C5%9Awiadomo%C5%9B%C4%87 "Świadomość")” i związanych z nim konotacji. Przykładem może być tutaj prowadzenie samochodu: początkowo, podczas nauki jazdy, jest to czynność w pełni kontrolowana, z czasem jednak ulega stopniowej automatyzacji tak, że prowadząc samochód, kierowca przestaje zastanawiać się nad podjęciem kolejnych działań, i może zajmować się równocześnie rozmową z pasażerem, słuchaniem radia (np. komunikatów o [korkach](/wiki/Korek_drogowy "Korek drogowy")) itd. Zagadnienia automatyzacji można także traktować jako zagadnienia uczenia się, jako nabywanie stopniowej wprawy w wykonywaniu jakiejś czynności w systemie pamięci proceduralnej.
2. Hamowanie (ang. _inhibition_) – zdolność systemu poznawczego do konkretnej ingerencji w przebieg aktualnie wykonywanej czynności poprzez powstrzymanie się od reagowania w sposób niewłaściwy, czy też zignorowanie informacji nieistotnych. Można wyróżnić przynajmniej kilka kategorii hamowania, zależnie od koncepcji teoretycznej:

   - hamowanie dominującej reakcji – sytuacja, w jakiej organizm musi się powstrzymać od wykonania automatycznej i niejako „w naturalny sposób” nasuwającej się reakcji w danej sytuacji, zazwyczaj po to, aby wykonać inną reakcję, mniej typową. Przykładem może być klasyczny [efekt Stroopa](/wiki/Efekt_Stroopa "Efekt Stroopa").
   - odporność na dystrakcję (ang. _resistance to distraction_) – umiejętność zogniskowania uwagi i stosownego reagowania w związku z pewną określoną informacją, przy ignorowaniu innych, „przeszkadzających” informacji, które mogą sugerować podejmowanie odmiennych reakcji. W sytuacji niskiej odporności na dystrakcję można mówić o rozpraszalności uwagi, kiedy to kolejne informacje pojawiające się w otoczeniu zajmują uwagę selektywną i prowadzą do niemożności wykonania bieżącej aktywności.
   - hamowanie powrotu (ang. _inhibiton of return_) – sytuacja, w jakiej organizm nie pozwala na wrócenie ogniska uwagi w miejsce, w jakim był obecny poprzedni bodziec. Pojęcie to odnosi się do szczegółowej sytuacji eksperymentalnej, zazwyczaj związanej z uwagą i percepcją wzrokową, i [ruchami sakkadowymi](/wiki/Ruchy_sakkadowe "Ruchy sakkadowe") [oka](/wiki/Oko "Oko"), stanowiąc raczej paradygmat metodologiczny niż proces poznawczy w ogólniejszym znaczeniu.
   - odporność na interferencję proaktywną (ang. _resistance to proactive interference_) – umiejętność przeciwdziałania skutkom „odpamiętania” jakiejś informacji polegającym na utrudnieniu dostępu do pamięci innej informacji. Niekiedy używa się tutaj określenia, że „odpamiętanie” jakiejś informacji podnosi poziom aktywacji tej informacji i jej znaczenia semantycznego. Przykładowo, aktywacja określonej kategorii semantycznej, np. zapamiętywanie i „odpamiętywanie” listy słów będących nazwami warzyw, ułatwia „odpamiętywanie” informacji związanej z tą kategorią (warzywa) a utrudnia „odpamiętywanie” informacji związanej z inną kategorią, co właśnie wyjaśnia się „poziomem aktywacji” tej kategorii.
3. Funkcje wykonawcze (ang. _executive functions_) – są to konkretne procesy kontroli poznawczej, mające odpowiadać za najbardziej złożone, świadome i inteligentne reakcje organizmu. Ze względu na złożoność tego zagadnienia, zostanie ono przedstawione w odrębnym akapicie.

Funkcje wykonawcze są ściśle związane z neuropsychologią i często wyjaśniane poprzez opis funkcjonowania człowieka z zaburzeniami tych funkcji, wynikającymi z uszkodzenia [płatów czołowych](/wiki/P%C5%82at_czo%C5%82owy "Płat czołowy") mózgu (tzw. [zespół czołowy](/wiki/Zesp%C3%B3%C5%82_czo%C5%82owy "Zespół czołowy")). Z takiej perspektywy można stwierdzić, że jedną z ról tych funkcji jest inicjowanie aktywności celowej, ponieważ przy niektórych uszkodzeniach płatów czołowych osoby chore pozostają bierne, nie podejmują aktywności celowej i nie można tego wytłumaczyć [zaburzeniami psychicznymi](/wiki/Zaburzenia_psychiczne "Zaburzenia psychiczne"), takimi jak np. [depresja](/wiki/Zaburzenia_depresyjne "Zaburzenia depresyjne"), ani [neurologicznymi](/wiki/Neurologia "Neurologia"), takimi jak [paraliż](/wiki/Pora%C5%BCenie "Porażenie"), czy [niedowład](/wiki/Niedow%C5%82ad "Niedowład"). Inną rolą jest z kolei przyjmowanie postawy logicznej i adekwatnej do sytuacji, ponieważ przy niektórych uszkodzeniach płatów czołowych osoby chore ignorują [normy moralne](/wiki/Normy_moralne "Normy moralne") i [społeczne](/wiki/Norma_spo%C5%82eczna "Norma społeczna"), dążą do natychmiastowego zaspokajania swoich potrzeb bez względu na konsekwencje itp.[\[7\]](#cite_note-Walsh-9) Z tego też powodu zwykło się definiować funkcje wykonawcze jako taki mechanizm poznawczy, który zapewnia organizmowi skuteczne realizowanie aktywności celowej, [intencjonalnej](/wiki/Intencjonalno%C5%9B%C4%87 "Intencjonalność") i [wolicjonalnej](/wiki/Wolna_wola "Wolna wola")[\[4\]](#cite_note-Lezak-6)[\[18\]](#cite_note-Jurado-20)[\[19\]](#cite_note-Jodzio-21). Niektórzy autorzy[\[4\]](#cite_note-Lezak-6) starają się odróżniać funkcje wykonawcze od innych procesów poznawczych, zwracając uwagę na to, że, podczas gdy tradycyjnie rozumiane procesy poznawcze związane są np. z ilościowym aspektem przetwarzania informacji, czy też z tworzeniem wiedzy, poznawaniem otoczenia, to funkcje wykonawcze wiążą się z wykonywaniem czynności, z kwestią co, kiedy, jak i czy w ogóle ma zostać wykonane, czy też zrealizowane. Ponieważ obecnie nie istnieje jedna, ogólna koncepcja funkcji wykonawczych, ani nawet ogólnie przyjęta, spójna i jednoznaczna definicja, istnieje wiele różnych podejść i koncepcji, co czyni to zagadnienie dość złożonym. Na ogół panuje zgoda wśród uczonych, że takie funkcje istnieją, że tworzą jakiś system kontroli, planowania i organizowania procesów poznawczych (jak i zachowań), lecz nie jest jasne, jakie konkretnie są to procesy i z tej perspektywy różni autorzy wymieniają przeróżne procesy, utożsamiając je z funkcjami wykonawczymi. Co więcej, istnieje wiele danych pokazujących, że to, co zazwyczaj uważa się za funkcje wykonawcze, nie jest wyłącznie domeną płatów czołowych[\[19\]](#cite_note-Jodzio-21). Zagadnienia i procesy utożsamiane z funkcjami wykonawczymi:

- hamowanie
- przerzutność uwagi i zdolność do przełączania się między alternatywnymi sposobami reagowania, jak też w ogóle mechanizmy sterujące uwagą
- odraczanie reakcji (ang. _delay of responding_)
- planowanie i organizowanie w rozumieniu szerokim, jak np. planowanie wakacji, jak i węższym, np. organizowanie sekwencji reakcji motorycznych składających się na bardziej złożoną czynność (tzw. programowanie ruchowe)
- giętkość, czy też płynność poznawcza (ang. _cognitive flexibility_)
- samokontrola (ang. _self-control_) i kontrola emocjonalna
- tworzenie pojęć i myślenie abstrakcyjne, jak też abstrahowanie, kategoryzowanie itp.
- zagadnienia związane z tzw. centralnym wykonawcą (ang. _central executive_) w koncepcji pamięci roboczej
- procesy przeszukiwania pamięci w celu wydobycia informacji w mechanizmie przypominania i wspomagające zapamiętywanie, organizujące materiał pamięciowy we właściwym uporządkowaniu czasowym i przestrzennym, na co wskazują wyniki badań neuroobrazowych (pokazujących związek płatów czołowych w procesach zapamiętywania i odpamiętywania[\[20\]](#cite_note-22)) i neuropsychologicznych (dokumentujące zaburzenia uporządkowania pamiętanych informacji w czasie, zaburzenia swobodnego przypominania przy braku bądź zdecydowanie mniejszym nasileniu zaburzeń przypominania z podpowiedzią i rozpoznawania po uszkodzeniach płatów czołowych[\[7\]](#cite_note-Walsh-9)[\[19\]](#cite_note-Jodzio-21)[\[21\]](#cite_note-23)).

### Funkcje ekspresyjne

\[ [edytuj](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&veaction=edit&section=19 "Edytuj sekcję: Funkcje ekspresyjne") \| [edytuj kod](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&action=edit&section=19 "Edytuj kod źródłowy sekcji: Funkcje ekspresyjne")\]

Funkcje ekspresyjne, „ _takie jak mówienie, rysowanie lub pisanie, manipulowanie, gesty, ekspresja twarzy lub ruch, tworzą sumę obserwowalnego zachowania. Na ich podstawie wnioskuje się o aktywności umysłowej_”[\[22\]](#cite_note-24). W tradycyjnej psychologii poznawczej część z tych funkcji w ogóle się nie omawia, ponieważ niewątpliwie stanowią wynik aktywności wielu procesów poznawczych, niekoniecznie będąc samemu procesami poznawczymi. Do tych funkcji zalicza się:

1. [praksja](/wiki/Praksja "Praksja") (ang. _praxic functions_) – zdolność do wykonywania złożonych ruchów-czynności celowych, które są dobrze wyuczone; także zdolność do wykonywania gestów, precyzyjnych ruchów manipulacyjnych, czy naśladowczych. Wyodrębnianie tej kategorii ma większe znaczenie w klinicznych działach psychologii niż stricte w psychologii poznawczej. Praksja nie jest tożsama z funkcjami wykonawczymi, chociaż niewątpliwie od nich zależy.
2. funkcje konstrukcyjne (ang. _constructional functions_) – zachowania polegające na rysowaniu, układaniu, montowaniu itp., w mniejszym stopniu zależne od praksji, w większym stopniu związane z orientacją przestrzenną i innymi aspektami percepcji, jak i z funkcjami wykonawczymi. Niekiedy stosuje się określenie „funkcje wzrokowo-konstrukcyjne”, czy też mniej ścisłe „funkcje wzrokowo-przestrzenne”. Ten ostatni termin jest jednak mylący, bowiem nie wspomina o czynniku konstrukcyjnym, jaki jest nierozerwalnie związany z tą kategorią procesów, reakcji i wytworów. Wyodrębnianie tej kategorii ma większe znaczenie w klinicznych działach psychologii niż stricte w psychologii poznawczej.
3. [mowa](/wiki/Mowa_(j%C4%99zykoznawstwo) "Mowa (językoznawstwo)") (ang. _speech_), pisanie i czytanie – które to funkcje należą również do kategorii funkcji językowych, jednakże są również funkcjami ekspresyjnymi.

## Zobacz też

\[ [edytuj](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&veaction=edit&section=20 "Edytuj sekcję: Zobacz też") \| [edytuj kod](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&action=edit&section=20 "Edytuj kod źródłowy sekcji: Zobacz też")\]

- [nastawienie percepcyjne](/wiki/Nastawienie_percepcyjne "Nastawienie percepcyjne")
- [psychologia poznawcza](/wiki/Psychologia_poznawcza "Psychologia poznawcza")
- [kognitywistyka](/wiki/Kognitywistyka "Kognitywistyka")
- [filozofia umysłu](/wiki/Filozofia_umys%C5%82u "Filozofia umysłu")
- [procesy emocjonalne](/wiki/Emocja "Emocja")
- [świadomość](/wiki/%C5%9Awiadomo%C5%9B%C4%87 "Świadomość")
- [zniekształcenia poznawcze](/wiki/Zniekszta%C5%82cenia_poznawcze "Zniekształcenia poznawcze")

## Uwagi

\[ [edytuj](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&veaction=edit&section=21 "Edytuj sekcję: Uwagi") \| [edytuj kod](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&action=edit&section=21 "Edytuj kod źródłowy sekcji: Uwagi")\]

1. [↑](#cite_ref-1)Czasami można spotkać spolszczenie tego przymiotnika – „kognitywny”, „kognitywne”, co jednak nie jest do końca poprawnym rozwiązaniem. W polskojęzycznym piśmiennictwie psychologicznym takiego spolszczenia raczej się nie używa. Co prawda angielskie określenie _cognitive science_ w języku polskim określa się mianem [kognitywistyki](/wiki/Kognitywistyka "Kognitywistyka"), nie oznacza to jednak, że _cognitive_ należy odtąd zawsze przekładać jako „kognitywny”.
2. [↑](#cite_ref-5)Właściwie nie ma ku temu żadnych przeszkód – emocje są procesami przetwarzania informacji, są sposobem poznawania otoczenia przez podmiot, trudno też odmówić emocjom wkładu w tworzenie wiedzy. Wystarczy rozważyć przykład reprezentacji poznawczej dotyczącej wiedzy o tym, że ból jest nieprzyjemny. Niemniej jednak przyjęło się pomijać sferę emocji w procesach poznawczych i w ogóle poznaniu. Przypuszczalnie wynika to z pewnej tradycji filozoficznej, jak również z trudności metodologicznych w badaniach naukowych emocji, która to tematyka swego czasu nie cieszyła się większą popularnością.

## Przypisy

\[ [edytuj](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&veaction=edit&section=22 "Edytuj sekcję: Przypisy") \| [edytuj kod](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&action=edit&section=22 "Edytuj kod źródłowy sekcji: Przypisy")\]

01. ↑ [a](#cite_ref-Necka_2-0)[b](#cite_ref-Necka_2-1)[c](#cite_ref-Necka_2-2)[d](#cite_ref-Necka_2-3)[e](#cite_ref-Necka_2-4)[f](#cite_ref-Necka_2-5)[g](#cite_ref-Necka_2-6)EdwardE.NęckaEdwardE., JarosławJ.OrzechowskiJarosławJ., BłażejB.SzymuraBłażejB., _Psychologia poznawcza_, Warszawa: PWN, 2006, [ISBN 83-89281-20-1](/wiki/Specjalna:Ksi%C4%85%C5%BCki/8389281201 "Specjalna:Książki/8389281201"), [ISBN 83-01-14586-2](/wiki/Specjalna:Ksi%C4%85%C5%BCki/8301145862 "Specjalna:Książki/8301145862"), [ISBN 978-83-01-14586-6](/wiki/Specjalna:Ksi%C4%85%C5%BCki/9788301145866 "Specjalna:Książki/9788301145866"), [OCLC](/wiki/Online_Computer_Library_Center "Online Computer Library Center") [76343102](http://worldcat.org/oclc/76343102). Brak numerów stron w książce
02. ↑ [a](#cite_ref-Maruszewski_3-0)[b](#cite_ref-Maruszewski_3-1)[c](#cite_ref-Maruszewski_3-2)[d](#cite_ref-Maruszewski_3-3)[e](#cite_ref-Maruszewski_3-4)[f](#cite_ref-Maruszewski_3-5)T. Maruszewski (1996) _Psychologia poznawcza_. Warszawa: Polskie Towarzystwo Semiotyczne. [ISBN 83-85372-23-7](/wiki/Specjalna:Ksi%C4%85%C5%BCki/8385372237 "Specjalna:Książki/8385372237").
03. [↑](#cite_ref-4)_Psychologia i poznanie_, [MariaM.Materska](/wiki/Maria_Materska "Maria Materska") (red.), TadeuszT.Tyszka (red.), Warszawa: PWN, 1997, [ISBN 83-01-12451-2](/wiki/Specjalna:Ksi%C4%85%C5%BCki/8301124512 "Specjalna:Książki/8301124512"), [OCLC](/wiki/Online_Computer_Library_Center "Online Computer Library Center") [749760421](http://worldcat.org/oclc/749760421). Brak numerów stron w książce
04. ↑ [a](#cite_ref-Lezak_6-0)[b](#cite_ref-Lezak_6-1)[c](#cite_ref-Lezak_6-2)[d](#cite_ref-Lezak_6-3)[e](#cite_ref-Lezak_6-4)M.D. Lezak, D.B. Howieson, D.W. Loring (2004) _Neuropsychological assessment_. 4-th edit. New York: Oxford University Press.
05. ↑ [a](#cite_ref-N278_7-0)[b](#cite_ref-N278_7-1)Nęcka i in. (2006) op. cit., s. 278.
06. [↑](#cite_ref-8)J.W. Kalat (2006) _Biologiczne podstawy psychologii_. Warszawa: PWN. [ISBN 83-01-14688-5](/wiki/Specjalna:Ksi%C4%85%C5%BCki/8301146885 "Specjalna:Książki/8301146885").
07. ↑ [a](#cite_ref-Walsh_9-0)[b](#cite_ref-Walsh_9-1)[c](#cite_ref-Walsh_9-2)Kevin W.K.W.WalshKevin W.K.W., _Neuropsychologia kliniczna_, BarbaraB.Mroziak (tłum.), Warszawa: PWN, 1998, [ISBN 83-01-12444-X](/wiki/Specjalna:Ksi%C4%85%C5%BCki/830112444X "Specjalna:Książki/830112444X"), [OCLC](/wiki/Online_Computer_Library_Center "Online Computer Library Center") [749291543](http://worldcat.org/oclc/749291543). Brak numerów stron w książce
08. [↑](#cite_ref-10)Maruszewski T. (2000) Pamięć jako podstawowy mechanizm przechowywania doświadczenia. W: J. Strelau (red.) _Psychologia. Podręcznik akademicki. Tom II_. Gdańsk: GWP. s. 137-164. [ISBN 83-87957-05-4](/wiki/Specjalna:Ksi%C4%85%C5%BCki/8387957054 "Specjalna:Książki/8387957054").
09. [↑](#cite_ref-11)T. Maruszewski (2000) Pamięć autobiograficzna jako podstawa tworzenia doświadczenia indywidualnego. W: J. Strelau (red.) _Psychologia. Podręcznik akademicki. Tom II_. Gdańsk: GWP. s. 165-182. [ISBN 83-87957-05-4](/wiki/Specjalna:Ksi%C4%85%C5%BCki/8387957054 "Specjalna:Książki/8387957054").
10. [↑](#cite_ref-12)Joseph E.J.E.LeDouxJoseph E.J.E., _Mózg emocjonalny_, AndrzejA.Jankowski (tłum.), Poznań: Media Rodzina, 2000, [ISBN 83-85594-93-0](/wiki/Specjalna:Ksi%C4%85%C5%BCki/8385594930 "Specjalna:Książki/8385594930"), [OCLC](/wiki/Online_Computer_Library_Center "Online Computer Library Center") [69526381](http://worldcat.org/oclc/69526381). Brak numerów stron w książce
11. [↑](#cite_ref-13)A. Longstaff (2002) _Neurobiologia. Krótkie wykłady_. Warszawa: PWN. [ISBN 83-01-13805-X](/wiki/Specjalna:Ksi%C4%85%C5%BCki/830113805X "Specjalna:Książki/830113805X") – zwłaszcza sekcja Q5, s. 505-513.
12. [↑](#cite_ref-14)Autorem tej definicji jest Fuster; cytat za: Lezak i in. (2004) op. cit., s. 30.
13. [↑](#cite_ref-15)Nęcka i in. (2006) op. cit., s. 420.
14. [↑](#cite_ref-16)[M. Lewicka](/wiki/Maria_Lewicka_(psycholog) "Maria Lewicka (psycholog)") (2000) Myślenie i rozumowanie. W: [J. Strelau](/wiki/Jan_Strelau "Jan Strelau") (red.) _Psychologia. Podręcznik akademicki. Tom II_. Gdańsk: GWP. s. 275-316. [ISBN 83-87957-05-4](/wiki/Specjalna:Ksi%C4%85%C5%BCki/8387957054 "Specjalna:Książki/8387957054").
15. [↑](#cite_ref-17)E. Nęcka (1997), _Myślenie_. W: M. Materska, T. Tyszka (red.) op. cit., s. 224-237.
16. [↑](#cite_ref-18)Nęcka i in. (2006) op. cit., s. 549.
17. [↑](#cite_ref-19)Nęcka i in. (2006) op. cit., s. 484.
18. [↑](#cite_ref-Jurado_20-0)M.B. Jurado, M. Rosseli (2007) The elusive nature of executive functions: A review od our current understanding. _Neuropsychology Review, 17(3)_: 213-233.
19. ↑ [a](#cite_ref-Jodzio_21-0)[b](#cite_ref-Jodzio_21-1)[c](#cite_ref-Jodzio_21-2)K. Jodzio (2008) _Neuropsychologia intencjonalnego działania. Koncepcje funkcji wykonawczych_. Warszawa: SCHOLAR. [ISBN 978-83-7383-293-0](/wiki/Specjalna:Ksi%C4%85%C5%BCki/9788373832930 "Specjalna:Książki/9788373832930").
20. [↑](#cite_ref-22)D.L. Schacter (2001) _Siedem grzechów pamięci_. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. [ISBN 83-06-02903-8](/wiki/Specjalna:Ksi%C4%85%C5%BCki/8306029038 "Specjalna:Książki/8306029038").
21. [↑](#cite_ref-23)I. Szatkowska, O. Szymańska, A. Grabowska (2004) The role of the human ventromedial prefrontal cortex in memory for contextual information. _Neuroscience Letters, 364(2)_: 71-75.
22. [↑](#cite_ref-24)Lezak i in. (2004) op. cit., s. 31.

## Bibliografia

\[ [edytuj](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&veaction=edit&section=23 "Edytuj sekcję: Bibliografia") \| [edytuj kod](/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&action=edit&section=23 "Edytuj kod źródłowy sekcji: Bibliografia")\]

Literatura przedmiotu jest bogata, jednak w tym miejscu wymieniono jedynie literaturę podstawową, głównie w oparciu o którą przygotowano hasło:

- T. Maruszewski (1996) _Psychologia poznawcza_. Warszawa: Polskie Towarzystwo Semiotyczne. [ISBN 83-85372-23-7](/wiki/Specjalna:Ksi%C4%85%C5%BCki/8385372237 "Specjalna:Książki/8385372237").
- _Psychologia i poznanie_, MariaM.Materska (red.), TadeuszT.Tyszka (red.), Warszawa: PWN, 1997, [ISBN 83-01-12451-2](/wiki/Specjalna:Ksi%C4%85%C5%BCki/8301124512 "Specjalna:Książki/8301124512"), [OCLC](/wiki/Online_Computer_Library_Center "Online Computer Library Center") [749760421](http://worldcat.org/oclc/749760421). Brak numerów stron w książce
- EdwardE.NęckaEdwardE., JarosławJ.OrzechowskiJarosławJ., BłażejB.SzymuraBłażejB., _Psychologia poznawcza_, Warszawa: PWN, 2006, [ISBN 83-89281-20-1](/wiki/Specjalna:Ksi%C4%85%C5%BCki/8389281201 "Specjalna:Książki/8389281201"), [ISBN 83-01-14586-2](/wiki/Specjalna:Ksi%C4%85%C5%BCki/8301145862 "Specjalna:Książki/8301145862"), [ISBN 978-83-01-14586-6](/wiki/Specjalna:Ksi%C4%85%C5%BCki/9788301145866 "Specjalna:Książki/9788301145866"), [OCLC](/wiki/Online_Computer_Library_Center "Online Computer Library Center") [76343102](http://worldcat.org/oclc/76343102). Brak numerów stron w książce

- [p](/wiki/Szablon:Procesy_poznawcze "Szablon:Procesy poznawcze")
- [d](/w/index.php?title=Dyskusja_szablonu:Procesy_poznawcze&action=edit&redlink=1 "Dyskusja szablonu:Procesy poznawcze (strona nie istnieje)")
- [e](https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Szablon:Procesy_poznawcze&action=edit)

Procesy poznawcze

- [myślenie](/wiki/My%C5%9Blenie "Myślenie")
- [pamięć](/wiki/Pami%C4%99%C4%87_cz%C5%82owieka "Pamięć człowieka")
- [percepcja](/wiki/Percepcja "Percepcja")
- [spostrzeganie](/wiki/Spostrzeganie "Spostrzeganie")
- [uwaga](/wiki/Uwaga "Uwaga")
- [wrażenia](/wiki/Wra%C5%BCenie "Wrażenie")
- [wyobraźnia](/wiki/Wyobra%C5%BAnia "Wyobraźnia")
- [uczenie się](/wiki/Uczenie_si%C4%99 "Uczenie się")

[Kontrola autorytatywna](/wiki/Kontrola_autorytatywna "Kontrola autorytatywna") ([proces biologiczny](/wiki/Procesy_%C5%BCyciowe "Procesy życiowe")):

- [LCCN](/wiki/Library_of_Congress_Control_Number "Library of Congress Control Number"): [sh85027742](http://lccn.loc.gov/sh85027742)
- [GND](/wiki/Gemeinsame_Normdatei "Gemeinsame Normdatei"): [4031630-0](http://d-nb.info/gnd/4031630-0)
- [NDL](https://de.wikipedia.org/wiki/Web_NDL_Authorities "de:Web NDL Authorities"): [00568520](http://id.ndl.go.jp/auth/ndlna/00568520)
- [BnF](/wiki/Biblioth%C3%A8que_nationale "Bibliothèque nationale"): [11931219p](http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb11931219p)
- [NKC](/wiki/Biblioteka_Narodowa_Republiki_Czeskiej "Biblioteka Narodowa Republiki Czeskiej"): [ph124477](http://aut.nkp.cz/ph124477)
- [J9U](/wiki/Biblioteka_Narodowa_Izraela "Biblioteka Narodowa Izraela"): [987007284035305171](http://olduli.nli.org.il/F/?func=find-b&local_base=NLX10&find_code=UID&request=987007284035305171)

[Encyklopedie internetowe](/wiki/Encyklopedia_internetowa "Encyklopedia internetowa"):

- [Britannica](/wiki/Encyklopedia_Britannica "Encyklopedia Britannica"): [topic/cognition-thought-process](https://www.britannica.com/topic/cognition-thought-process)
- [Universalis](https://www.wikidata.org/wiki/Property:P3219 "d:Property:P3219"): [cognition](https://www.universalis.fr/encyclopedie/cognition/)

Źródło: „ [https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Procesy\_poznawcze&oldid=72798519](https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&oldid=72798519)”

[Kategoria](/wiki/Specjalna:Kategorie "Specjalna:Kategorie"):

- [Procesy poznawcze](/wiki/Kategoria:Procesy_poznawcze "Kategoria:Procesy poznawcze")

Ukryta kategoria:

- [Uniwersalny szablon cytowania – brak strony](/wiki/Kategoria:Uniwersalny_szablon_cytowania_%E2%80%93_brak_strony "Kategoria:Uniwersalny szablon cytowania – brak strony")

- Tę stronę ostatnio edytowano 7 lut 2024, 23:06.
- Tekst udostępniany na [licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach](https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.pl), z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń.
Zobacz szczegółowe informacje o [warunkach korzystania](https://foundation.wikimedia.org/wiki/Policy:Terms_of_Use/pl).

- [Polityka prywatności](https://foundation.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Policy:Privacy_policy)
- [O Wikipedii](/wiki/Wikipedia:O_Wikipedii)
- [Korzystasz z Wikipedii tylko na własną odpowiedzialność](/wiki/Wikipedia:Korzystasz_z_Wikipedii_tylko_na_w%C5%82asn%C4%85_odpowiedzialno%C5%9B%C4%87)
- [Powszechne Zasady Postępowania](https://foundation.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct)
- [Dla deweloperów](https://developer.wikimedia.org)
- [Statystyki](https://stats.wikimedia.org/#/pl.wikipedia.org)
- [Komunikat na temat ciasteczek](https://foundation.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Policy:Cookie_statement)
- [Wersja mobilna](//pl.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Procesy_poznawcze&mobileaction=toggle_view_mobile)

- [![Wikimedia Foundation](/static/images/footer/wikimedia-button.svg)](https://wikimediafoundation.org/)
- [![Powered by MediaWiki](/w/resources/assets/poweredby_mediawiki.svg)](https://www.mediawiki.org/)