Języki indoeuropejskie i semickie - Grzegorz Jagodziński - Prv.pl
Najbardziej chyba znaną cechą, wspólną dla języków indoeuropejskich i semickich, jest mniej lub bardziej rozbudowany system wymiany samogłosek w odmianie ...
na końcu artykułu
Wokalizacja (czyli barwa występujących w danej formie samogłosek) zależy od tego, czy czasownik jest przechodni czy nieprzechodni. W formie dokonanej semickiego czasownika (perfectum), oznaczającym najczęściej czas przeszły i odmieniającej się przy pomocy końcówek, czasowniki przechodnie i niektóre nieprzechodnie miały przy każdej ze spółgłosek rdzenia samogłoskę -a- (do dziś tak jest w stosunkowo mało zmienionym arabskim). Np. w 3 osobie lp rodz. męskiego (gdzie nie ma końcówki) mamy w arabskim kataba ‘napisał’, galasa ‘siedział’ (w dzisiejszej wymowie najczęściej ǯalasa (tj. [dżalasa]; więcej o wymowie semickiej <anchor>na końcu artykułu</anchor>), ale dialekt egipski zachował pierwotną wymowę g), faˁala ‘zrobił’ itd. Czasowniki nieprzechodnie mają -i- lub -u- po drugiej spółgłosce: ḥazina ‘smucił się’, ḥasuna ‘był piękny’.
﻿
﻿

Języki indoeuropejskie i semickie – część trzecia

Artykuł został opublikowany także na portalu [JustPasteIt](https://justpaste.it/jezyki-indoeuropejskie-i-semicki) (dawniej Eioba).

Wersja z 2016-09-23

[English version](../lingwen/iesem3.html) • [Wersja dwujęzyczna](../lingw/iesem3.html) • [Bilanguage version](../lingw/iesem3.html)

[![Poprzednia część](../images/left.gif)](iesem2.html)[![Spis treści](../images/up.gif)](iesem.html)

## Grzegorz Jagodziński

# Języki indoeuropejskie i semickie

## [1](iesem1.html) – [2](iesem2.html) – 3

### Słownictwo

Poniżej zestawiono (niepełną) listę leksykalnych zbieżności obu rodzin językowych. Warto zwrócić uwagę, że szczególnie dużo zbieżności wykazują języki semickie z grupą germańską (szerzej na ten temat [tutaj](germannieindo.html)). W wielu wypadkach trudno rozsądzać, czy chodzi o wyraz odziedziczony po odległym prajęzyku, o zapożyczenie w nowszej epoce, czy też wystąpił po prostu zbieg okoliczności. Dlatego komentarze ograniczono do minimum. Niekiedy zestawienie wydaje się niewiarygodne, nie należy jednak zapominać, że [nieregularne zmiany fonetyczne](niereg1.html), w tym zmiany kolejności spółgłosek w wyrazie, wcale nie są rzadkie, tak w językach IE, jak i semickich.

Wśród języków semickich na pierwszym miejscu zwykle podano formy arabskie, gdyż w języku tym struktura spółgłoskowa wyrazów jest najmniej zmieniona w porównaniu z prajęzykiem.

semickieindoeuropejskieakad. _appāru_ ‘dzik’niem. _Eber_, stang. _eofor < \*ebura-_, łac. _aper_, pol. _wieprz_, gr. _kápros_arab. _ˀaḥadun, ˀwāḥidun_ ‘jeden’, _ḥidatun_ ‘być jedynym’ (rdzeń _ḥid- ~ ḥad-_)

- pol. _jeden_ < IE _\*ed-oinos_
- pol. _dziewięć_, gr. _ennéa_ < IE _\*ed-newm̥_ ‘dziewięć’

arab. _ˀakara_ ‘orać’, hbr. _ˀikkār_ ‘pracownik rolny bez ziemi’, akad. _ikkaru, inkaru_ ‘(drobny) rolnik, oracz’ (? < sum. _engar_), por. też sum. _agàr_ ‘pole’ (< IE ?)ang. _acre_ ‘jednostka pola’ (dawniej ‘pole’), niem. _Acker_ ‘pole’ (dawniej też ‘łąka’), łac. _ager_ ‘pole, rola, ziemia uprawna’, gr. _agrós_, skr. _ájra-_ ‘pastwisko; pole’; zazwyczaj interpretowane jako IE _\*aǵro-_ od rdzenia _\*aǵ-_ ‘pędzić (bydło)’arab. _ˀalfun_ ‘tysiąc’, akad. _alpu_ ‘bydło’, fenic. _ˀ-l-p_ ‘wół’ang. _calf_ ‘cielę’, niem. _Kalb_ < PG _\*kalba-_ (wiązane, chyba bezzasadnie, z IE _\*gel-bh-_ ‘puchnąć’, por. łac. _globus_ ‘kula’)arab. _ˀarḍun_, hbr. _ˀereṣ_ ‘ziemia’, akad. _erṣetu_ang. _earth < \*erþō_, ale też gr. _erā_ ‘ziemia’ i wal. _erw_ ‘pole’arab. _ˁanzatun_ ‘koza’, akad. _enzu, ezzu, azzatu, ḫazzatu_wahanie _k- ~ 0-_ podobne jak w akadyjskim _ḫ\- ~ 0-_:

- pol. _koza_ < IE _\*koǵā_, alb. _keth, kedhi_ ‘koziołek’ (por. ang. _kid_), stang. _hǣcen_ (por. też tatar. _käǯä_, czuw. _kačaga_)
- bez _k-_: skr. _ajā́_, lit. _ožỹs, ožkà_
- gr. _aĩks_, D _aigós_, arm. _ayc_, skr. _eḍa-_ ‘rodzaj owcy’, aw. _izaēna-_ ‘skórzany’

arab. _ˁaqrabun_ ‘skorpion’, akad. _aqrabu_ang. _crab_ ‘krab’, niem. _Krabbe_ i _Krebs_, gr. _kárabos_ i _skorpiós_ugar. _ˁ-ṯ-t-r-t_ ‘Asztarte – Isztar (imię bogini)’, fenic. _ˁ-š-t-r-t_ (skąd arab. _ˁaštarūtu_), akad. _ištaru < \*ˁiṯtar- < \*ˁičtar-_

- gr. _ástēr_ ‘gwiazda’, łac. _stella < \*sterela_, ang. _star < steorra_, niem. _Stern < sterno_ < IE _\*H2ster-_
- może ang. _iron_, niem. _Eisen < \*īsarna-_ ‘żelazo’ (z celtyckiego)

arab. _baˁlun_ ‘władca; mąż; pan’, hbr. _baˁal_ ‘pan; imię bóstwa’celt. _Bel_ ‘imię bóstwa’, słow. _bol-_ ‘więcej’ (por. _Bolesław_), skr. _balin-_ ‘silny, potężny’, gr. _bélteros_ ‘lepszy’, fryz. _pall_ ‘silny, twardy’, łac. _dē-bilis_ ‘słaby’arab. _burrun_ ‘pszenica’, hbr. _bār_ ‘wymłócone ziarno’

- pol. _perz_ ‘dzika pszenica, _Triticum repens_’ < _pyrь_, scs. _pyro_ ‘orkisz, _Triticum spelta_’, stang. _fyrs_ ‘perz’, gr. _pȳrós_ ‘pszenica’, stlit. _pūras_ ‘ziarno pszenicy’
- może też pol. _ber_, D _bru_ < PS _bъrъ_ ‘rodzaj prosa, _Setaria sp, Panicum miliaceum_ lub _Milium effusum_’

hbr. _barzel_ ‘żelazo’, akad. _parzillu_ (w innych językach AA ten sam rdzeń często oznacza inne metale, np. egip. _b-j-ˀ_ ‘miedź’, czad. i kusz. _bir-_ ‘żelazo’, ‘srebro’ lub w ogóle ‘metal’)

- łac. _ferrum < \*fersom ~ \*fersilom_
- z przestawką i zmianą znaczenia pol. _srebro_ < PS _\*serbro_, lit. _sidãbras_, prus. _sirablan_, ang. _silver_, niem. _Silber_, goc. _silubr_; bask. _zilhar_ ‘srebro’
- może też gr. _sídēros_ ‘żelazo’, dor. _sídāros_ (por. formę litewską!)

arab. _daḫnun_ ‘proso’, hbr. _dōḥan_het. _dannas_ ‘rodzaj potrawy’, toch. B. _tāno_, skr. _dhāna_ ‘ziarno’, lit. _dúona_ ‘chleb’akad. _dunnunu_ ‘ufortyfikowany’

- ang. _down_ ‘wydma’ < stang. _dūn_ ‘wzgórze’ < _\*dūna-_, zapoż. germ. z celt. _dunum_ ‘twierdza’
- to samo w PG _\*tūnaz_ \> ang. _town_ ‘miasto’, niem. _Zaun_ ‘płot, ogrodzenie’

arab. _dārun_ ‘dom’, _dūrun_ ‘domy’, _dāˀiratun_ ‘krąg, okręg’ang. _thorp_ ‘wioska’, niem. _Dorf_ < PG _\*þurp-_, łac. _turba_ ‘tłum’, gr. _túrbē_ ‘zamieszanie’; ang. _twirl_ ‘wir’ < PG _\*þweril-_akad. _dūru_ ‘długi czas’łac. _dūrāre_ ‘trwać’, skąd niem. _Dauer_ ‘trwanie’arab. _darkun, darakun_ ‘droga, obchód’, hbr. _derek̲_ ‘droga’, może arab. _ṭarīqun_ ‘droga’pol. _droga_, ros. _doróga_ < PS _\*dórga_ < IE _\*dhorg-_ bez przekonującej etymologii IEakad. _zību_ ‘ofiara’ < \* _ḏabḥu_stang. _tiber_ ‘ofiara, poświęcenie’, stnord. _tafn_, niem. _Ungeziefer_ ‘robactwo’, łac. _daps_ ‘ofiara’, gr. _dapánē_ ‘koszt’, orm. _tawn_ ‘święto’ < IE _\*dH2p-_arab. _ḏirāˁun_ ‘ręka, ramię’, hbr. _zərōăˁ_ang. _steer_ ‘ster’ < PG _\*steur-_akad. _epūšu_ ‘ofiara’łac. _opus_, D _operis < \*opes-is_ ‘dzieło’, stang. _efnan_ ‘robić’ < _\*ōbjan < \*ōp- ~ \*op-_ ‘ofiara’, skr. _apas_ ‘dzieło’akad. _gadū_ ‘koźlę, koziołek’, arab. _gadjun_ang. _goat_, goc. _gaits_, łac. _haedus_ (por. też wyżej _ˁanzatun_)hbr. _gal_ ‘fala; źródło’ (w czad. i kusz. podobne ‘rzeka, jezioro’)ang. _well_ ‘studnia’, niem. _Quelle_ ‘źródło’ bez etymologii IEarab. _galada, jaglidu_ ‘biczować’, _galuda, jagludu_ ‘być trwałym, wytrwałym’, _galida, jagladu_ ‘zamarzać’, hbr. _gālaḏ_ ‘tężeć, krzepnąć, zamarzać’, _glîd_ ‘lód’

- pol. _chłód_, ros. _xólod_ ‘zimno’, może też nider. _hal_ ‘zamarznięty grunt’ < IE _\*kHoldh-_
- lit. _šáldyti_ ‘mrozić’
- pol. _słota_, scs. _slana_ ‘lód’, lit. _šáltas_ ‘zimny’, _šal̃tis_ ‘mróz’, _šálti, šą̃lа_ ‘marznąć’, łot. _sal̂ts_ ‘zimny’, aw. _sarəta-_, npers. _serd_, oset. _sald_ ‘mróz’
- ang. _cold_ ‘zimny’, goc. _kalds_, łac. _gelidus_
- skr. _hlādate_ ‘odświeża się’
- skr. _jаḍаs_ ‘zimny, zdrętwiały’

arab. _gamalun, gamlun_ ‘wielbłąd’, hbr. _gāmāl_, pl. _gəmallīm_, akad. _gammalu_

- ang. _camel_ < łac. _camelus_, gr. _kamēlos_, ros. _komolyj_ ‘bezrogi’
- lit. _kumelỹs_ ‘koń’, _kumẽlė_ ‘kobyła’, łot. _kumē ̧ļš_ ‘żrebię’, skr. _kumārá-_ ‘niemowlę, syn, dziecko’
- łac. _caballus_ ‘koń’, pol. _kobyła_, sttur. _käväl_, pers. _kaval_ ‘rączy koń’
- łac. _cabō_, gen. _cabōnis_ ‘koń’, fiń. _hepo_ ‘rumak’, _hevonen_ ‘koń’
- prus. _camnet_ ‘koń’, pol. _koń_ < PS _\*kom(o)nь_ (por. _komonica_) < _\*kamni-_

arab. _ġurābun_ ‘kruk’, akad. _āribu, ēribu, ḫērebu_ ‘kruk, wrona’, hbr. _ˁōrēb̲_ ‘kruk’

- ang. _crow_ ‘wrona’ (dźwiękonaśladowcze?)
- _raven_ ‘kruk’ < PG _\*xrabnaz_, łac. _corvus_, gr. _kóraks_

arab. _ġaranun_ ‘orzeł’, akad. _urinnu, erū_het. _ḫara(n)_, śir. _irar_, goc. _ara_, stang. _earn_, niem. _Aar_, szw. _örn_, niem. _Adler < \*edel-ar_ ‘szlachetny ptak drapieżny’ < _\*arnu-, \*arōn_ ‘orzeł, ptak drapieżny’, lit. _erẽlis_, pol. _orzeł_ < PS _\*orьlъ < \*orilo-_, gr. _órnīs, órnīth-_ ‘ptak’, orm. _oror_ ‘mewa’arab. _ġirnīqun, ġurnūqun_ ‘żuraw’

- ang. _crane_, gr. _géranos_ < IE _\*gerH-no-_
- pol. _żuraw < \*žeravjь_, lit. _gérvė_, łac. _grūs < \*gerH-w-_

akad. _ḫullanu_ ‘dywan lub szal z wełny lub lnu’

- het. _ḫulana_ ‘wełna’, wal. _gwlan_, łac. _lāna_, gr. _lẽnos_, goc. _wulla_, ang. _wool_, pol. _wełna_, skr. _úrṇa_ < IE _\*wlH2naH2_
- hur. _\*ḫul(a)_
- awar. _ƛ̱uh_ < płn.-wsch. kauk. _\*ƛ̱wähnɨ_
- sumer. _úliin / wuxliin_ ‘barwna włóczka’

arab. _ḫuffun_ ‘łapa, stopa; pantofel’ang. _hoof_ < PG _\*xuf-_, pol. _kopyto_ z niejasnym _-yt-_, skr. _śapha_ < IE _\*ḱopH-_arab. _ḫarīfun_ ‘jesień’, akad. _ḫarpu_

- ang. _harvest_ ‘żniwa’, niem. _Herbst_ ‘jesień’ < PG _\*xarbista_ < IE _\*karp-_ z nietypowym _-a-_
- także łac. _carpere_ ‘zrywać’, gr. _karpós_ ‘owoc’
- niejasny związek z ang. _harp_, niem. _Harfe_ (skąd pol. _harfa_) < PG _\*xarpō_

akad. _ḫussu_ ‘chata z trzciny’ang. _house_ < PG _\*xūs_ ‘dom’ugar. _ḥrṯ_ ‘orać’, hbr. _ḥrš_, akad. _erēšu_ ‘pole uprawne’het. _ḫaršawar_ ‘uprawa roli, rolnictwo’, _ḫarš-_ ‘uprawiać ziemię bez pomocy zwierzęcia’ (< IE _\*Har-s-_ ?)arab. _kalbun_ ‘pies’het. _ḫuelpi_ ‘młode’, ang. _whelp_ ‘szczenię, młode’ < PG _\*xwelp-_, wal. _colwyn_arab. _labwat-, labāt-_ ‘lwica’, akad. _labbu_ ( _labˀu, lābu_) ‘lew’, hbr. poet. _lāb̲īˀ_ (obok normalnego _ˀarjē < \*ˀarwaj_); hbr. _lajiš_, arab. _lajṯun, lājiṯun_ (może kontaminacja poprzedniego z _\*najṯu-_ \> akad. _nēšu_, ale też arab. _nahhāsun, nahūsun, minhasun_)pol. _lew_ < PS _lьvъ_ < sgn _lëwo_ < łac. _leō_, gr. _léōn, līs_arab. _lawḥun_ ‘deska’, _lawḥatun_ ‘tarcza’ang. _lath_ ‘listwa, deska’ < OE _\*læþþ_ i _lætt_ (z nord.), bez etymol.arab. _lisānun_ ‘język’, _laḥwasa_ ‘lizać’, hbr. _lāšōn_ ‘język’, _lāqaq_ ‘lizać’

- ang. _tongue_, goc. _tungo_, łac. _lingua_, stłac. _dingua_, skr. _juhū-, jihvā-_, aw. _hizū, hizvā_, pol. _język_, prus. _insuwis_, lit. _liežùvis_, gr. _glõtta, glõssa, glátta_, może także łac. _gingīva_ ‘dziąsło’, gr. _gamphēlaí_ ‘paszcza’
- pol. _lizać_, lit. _liẽžti_, skr. _lḗḍhi, líhati_, gr. _leíkhō_, łac. _lingō_, ang. _lick_

arab. _malaga_ ‘ssać’ang. _milk_ < PG _\*mel(u)ka-_ ‘mleko’, zapożyczone do słowiańskiego, obok dawnego _młodziwo_ ‘siara, pierwsze mleko’ zamiast _\*młoziwo_ od IE _\*melHǵ- ~ \*mlaHǵ-t-_, łac. _lāc, lactis_, gr. _gala, galaktos_, także gruz. _rʒe_, stgruz. _sʒe_, laz. _mǯa, bǯa_, swan. _ləǯe_ < _\*mlǵe_akad. _manū_ ‘liczyć, mierzyć’, arab. _manā_ ‘sprawdzać, próbować’, hbr. _mānā(h)_ ‘liczyć’ (może od rdzenia _\*man_ ‘myśleć’, spokrewnione z nostr. _\*manu_ ‘myśleć’ w ałtajskim, uralskim, drawidyjskim, indoeuropejskim)

- ang. _moon_ ‘księżyc’ < PG _\*mēnō_, ang. _month_ ‘miesiąc’ < PG _\*mēnōþ_ < IE _\*mē-n-_, łac. _mēnsis_ < IE _\*mē-n-s-_, pol. _miesiąc_ < PS _\*měsęcь_ < IE _\*mē-s-_
- skr. _māti_ ‘mierzyć’, łac. _mētior_ ‘mierzyć’, het. _meḫḫur_ ‘czas’, pol. _mierzyć, miara < měr-_ < IE _\*mē-, \*mē-t-, \*mē-r-, \*mē-n- < \*meH-_
- ang. _meal_ ‘posiłek’ < _\*mē-l-_ ‘czas posiłku’
- gr. _métron_ ‘miara’, lit. _mẽtas_ ‘rok’ < IE _\*me-t-_
- gr. _medímnos, médimnos_ ‘miara zboża’, stang. _metan_, niem. _messen_ ‘mierzyć’, łac. _modus_ ‘miara’ < IE _\*me-d-, \*mo-d-_

arab. _matāqun_ ‘coś pożądanego’, hbr. _mātôq_, ż. _mətûqā(h)_ ‘słodki’, ugar. _mtq_

- toch. B _mit_ ‘miód’, ang. _mead_ ‘miód pitny’, gr. _méthy_, skr. _mádhu_, lit. _medùs_ ‘miód’, pol. _miód_
- fiń. _mesi_ ‘nektar’, węg. _méz_ ‘miód pitny’
- inguski _merza_ ‘słodki’ < _\*miʒʒV_

arab. _muhrun_ ‘źrebię’, akad. _mūru_ang. _mare_ ‘klacz’, ir. _marc_ ‘koń’ < IE _\*mark-_, także mong. _moŕ_ ‘koń’< _\*mori_, koreań. _mal_ < śrdkoreań. _mằr_arab. _nahrun_ ‘rzeka’, akad. _nāru_pol. _Ner < Nyr, nur, zanurzać się_ < IE _\*nuHr-, nouHr-_, por. także _nora_, lit. _nérti < \*nerH- ~ \*norH-_hbr. _nāpal_ ‘upadać’, tryb rozk. _pal_, por. zach.czadyjskie _pal_ ‘t.s.’ang. _fall_ ‘padać’, orm. _pʰəlanim_ ‘wpadam’, lit. _púolu_ ‘upadam’ (prawdop. pokrewne formom semickim)hbr. _pā(j)_ ‘usta’, st.constr. _pī_, akad. _pū_, arab. _fumun_pol. _pić_, łac. _bibere_ obok _pōtāre_, skr. _pāti, pipati_ ‘pije’ (IE nieregularne _\*pei-, \*pō-, \*pipe-, \*bibe-_)akad. _padānu_ ‘ścieżka’; bask. _haran < \*padan_ang. _path_, niem. _Pfad_ < PG _\*paþ-_ ‘ścieżka’ (? z irańskiego _path-_)hbr. _pālaḥ_ ‘orać’, ‘rozszczepiać, rozpłatać’, arab. _falaḥ_ ‘orać’ang. _plough_ ‘pług’ < PG _\*plōga-_, Lith. _pliū́gas_, Pol. _pług_akad. _perdu_ ‘koń, muł’, hbr. _pereḏ_ ‘muł’, a także arab. _farasun_ ‘koń’, hbr. _pārāš_ ‘zaprzęg’; arab. _faraˀun_ ‘onager, dziki osioł’, akad. _parû, paraḫu_, hbr. _pereˀ_ (z pokrewnymi wyrazami w jęz. kuszyckich, czadyjskich i omotyckich); por. też syr. _bardūnā_ ‘muł’, arab. _birḏawn-_ ‘koń nierasowy’, etiop. _bāzrā_ ‘klacz’; por. także arab. _barīd-_ ‘koń pocztowy’ (z gr?)niem. _Pferd_ ‘koń’ < sgn _pferīd, pferifrīd_ < PG _\*parafrid-_, z łac. _verēdus, \*paraverēdus_ ‘koń pocztowy, koń myśliwski’ (skąd też gr. _béraidos, beredos_), z galijskiego (wal. _gorwydd_ ‘koń’)hbr. _pereḏ_ ‘liczba nieparzysta’, arab. _fardun_ ‘jeden, jedyny’pol. _pierwszy_, ang. _first_, gr. _prõtos_, łac. _prīmus_; także gruz. _ṗirveli_, tur. _bir_ ‘jeden’, mong. _bür_ ‘każdy jeden’, koreań. _piroso_ ‘na początku’, jap. _hitótsu < \*pitə-_ ‘jeden’, z ałtajskiego _\*bi̯uri_akad. _puluḫtu_ ‘strach’ang. _fright < fryhta < \*furxtīn_, goc. _faúrhts_ ‘strach’arab. _qadda_ ‘ciąć’, _qaṭṭa_ ‘obcinać, odcinać’, hbr. _qāṭam_ ‘ściąć’ang. _cut_ ‘ciąć’, isl. _kuta_, bez dalszej etymologiiarab. _qāla_ ‘mówić’

- ang. _call_ ‘wołać’ z nord. _kalla_, bret. _galw_; pol. _głos_ < PS _\*gols-_, oset. _γalas < \*golḱ-_
- gr. _kaléō_ ‘wołać, nazywać’

arab. _qāma_ ‘wstać, powstać, stać się’ang. _come_ ‘przyjść’, _become_ ‘stać się’, goc. _qiman_, skr. _gámati, gácchati_ ‘idzie’, łac. _veniō_, gr. _baínō_ (z nieregularną zmianą _\*m > n_) < IE _\*gʷem-_akad. _qarābu_ ‘wojna, bitwa’, hbr. _qərāb̲_, może także arab. _qurḥatun_ ‘rana’stang. _here_ ‘wojsko’, niem. _Heer_ < PG _\*xarjaz_; por. pol. _herold_ zapożyczone z _\*xariwald-_ (fr. _heraut_)arab. _qarjatun, qirjatun_ ‘osiedle, wioska, miasto’, aram. _qurəjātā_, fenic. _qart_ ‘miasto’, ugar. _q-r-t_pol. _gród_, ang. _yard_, lit. _gar̃das_, skr. _gr̥has_ ‘dom’, toch. B _kerciye_arab. _qarnun_ ‘róg’ (także ‘ciemię’, niezwiązane z _qarana_ ‘wiązać, łączyć’)

- ang. _horn_ < PG _\*xurnaz_, łac. _cornū_, skr. _śŕ̥ŋga-_
- gr. _karā_ ‘głowa’ (skąd łac. _cara_ ‘twarz’ i ang. _cheer_ ‘wyraz twarzy; nastrój’) < IE _\*ḱr̥-H2-_
- gr. _kéras_ ‘róg’, pers. _sar_ ‘głowa’ < IE _\*ḱer-H2-s-_
- łac. _cerebrum_ ‘mózg’ < IE _\*ḱr̥-H-s-ro-_
- gr. _kraníon_ ‘czaszka’ (skąd łac. _cranium_ i pol. _migrena_ < fr. _migraine < hemicranium_) < IE _\*ḱr̥-s-no-_
- ang. _hornet_ < PG _\*xurznuta_, łac. _crabrō_, pol. _szerszeń_ < PS _\*šŕ̥š-en-_
- gr. _krios_ ‘baran’ < IE _\*ḱr-ī-_
- ang. _rein-deer_ ‘renifer’ < stang. _hreinn_ < PG _\*xrajna_ ‘rogate zwierzę’ < IE _\*ḱr-oi-n-_
- ang. _rinder-pest_ ‘choroba bydła’ < stang. _hrind_ ‘wół’, niem. _Rinder_ ‘bydło’ < PG _\*xrinda_
- pol. _krowa_, ros. _koróva_ < IE _\*ḱr̥-Hw-_
- łac. _cervus_ ‘jeleń’, _cervix_ ‘szyja’ < IE _\*ḱr̥-w-_
- ang. _hart_ ‘jeleń’ < PG _\*xerutaz_ < IE _\*ḱer-u-do-_
- gr. _korynē_ ‘maczuga’, _koryphē_ ‘głowa’, _korymbos_ ‘najwyższa część’

arab. _qatala_ ‘zabijać’, może też arab. _qatta_ ‘kłamać’ang. _hate_ ‘nienawidzić’, niem. _hassen_ < PG _\*xat-_; stang. _heaþu_ ‘wojna’, niem. _Hader_ ‘kłótnia’ < PG _\*xaþ-_; gr. _kḗdō_ ‘martwię się’, wal. _cas_ ‘nienawiść’, _cawdd_ ‘złość’; może także ang. _kill_ ‘zabijać’, _quell_ ‘zdławić’, stir. _at-baill_ ‘umiera’ < IE _\*gwel-_arab. _qaṭara_ ‘kapać; pokrywać dziegciem’, _qaṭrānun_ ‘dziegieć’, hbr. _qəṭār_ ‘kadzidło’niem. _Ruß_ ‘sadza’ < PG _\*xrōtō_, chyba niezwiązane z ang. _rot_ ‘psuć się, butwieć’, _rust_ ‘rdza’ < PG i IE _\*ru-_hbr. _qōp̄_ ‘małpa’, egip. _kefi_nord. _api_ ‘małpa’, ang. _ape_, niem. _Affe_, strus. _opica_, skr. _kapí-_akad. _sīsū_, hbr. _sūs_ ‘koń’luw. _azzuwa_ < IE _\*eḱwos_ ‘koń’hbr. _šeb̲aˁ, šib̲ˁā_ ‘siedem’ (m i ż), akad. _šiba, šibittu_, arab. _sabˁun, sabˁatun_ < PSem _\*šibˁum_, egip. _\*ˈsafxaw_, szilha _sa_ang. _seven_, niem. _sieben_, łac. _septem_, pol. _siedem_ < IE _\*septm̥_hbr. _šēš, šiššā_ ‘sześć’ (m i ż), arab. _sittun, sittatun_, etiop. _seds, sedestū_, aram. _šeṯ, štā_, ugar. _ṯeṯ_, st.-płd.-arab. _s-d-ṯ_ < PSem _\*šidṯum_; egipskie _\*sarˈsaw, \*sajˈsaw_, szilha _sḏis_

- ang. _six_, niem. _sechs_, łac. _sex_, gr. _heks_, pol. _sześć_, skr. _ṣaṣ_ < IE _\*ksweks_ (obecności nagłosowego _\*k_ dowodzą fakty bałtosłowiańskie i indoirańskie)
- fiń. _kuusi < \*kuute_, węg. _hat < \*kūt- ~ \*kutt-_
- draw. _\*car̲u_
- gruz. _ekvsi_

akad. _šaḫū_ ‘świnia’ (może też egip. _šˀy_), sumer. _šaḫ_łac. _sūs_, gr. _hūs, sūs_ < IE _\*sū-_ ‘świnia’akad. _šalḫu, šulḫu_ ‘ściana’ (por. też egip. _swˀḥ.t_ ‘twierdza’)

lub

hbr. _ṣēlāˁ_, arab. _ḍilˁun_ ‘żebro’, etiop. _ṣəlle, ṣəlla_ ‘belka’goc. _sauls_, niem. _Säule_, stang. _sȳl_ < PG _\*sūlj-_ ‘słup’, gr. _ksýlon, sýlon_, lit. _šùlas_, ros. _šúla_arab. _silāḥun_ ‘broń’, hbr. _šelaḥ_ ‘miecz’

lub

hbr. _šelaḥ_ ‘skóra’, arab. _salḫun_ ‘t.s.’, _salaḫa_ ‘odzierać ze skóry’, _salaḫānatun_ lub _maslaḫun_ ‘rzeźnia’śir. _slacc_ ‘miecz’, ang. _slay_ ‘zabijać’, niem. _schlagen_ ‘uderzać’, _schlachten_ = ang. _slaughter_ ‘zarzynać’arab. _šamsun_ ‘słońce’, hbr. _šemeš_, ugar. _špš_ < _\*ŝamšu_

- ang. _sun_ ‘słońce’, szw. _sol_, ir. _súil_ ‘oko’, wal. _haul, huan_ ‘słońce’, łac. _sōl_, gr. _hḗlios_, dor. _āélios_, lit. _sáulė_, pol. _słońce_ < IE _\*saH2wōl, \*sH2wen-_
- może fiń. _silmä_ ‘oko’, węg. _szem_
- może gruz. _mze_ ‘słońce’, laz. _mža, bža_

arab. _tajsun_ ‘kozioł’, hbr. _tajiš_, akad. _daššu, taššu_, ale też hbr. _dīšōn_ ‘żubr’, akad. _ditānu, didānu_ ‘żubr’niem. _Ziege_, sgn _ziga_ ‘koza’ < PG _\*tīgō_, stang. _ticcen_ ‘koźlę’, alb. _dhi_ ‘koza’, orm. _tik_ ‘skóra zwierzęca’ < IE _\*dīk-, \*dīg-_, może związane z pol. _dziki_, stpol. _dziwy, dziwoki_, lit. _dỹkas_arab. _tawˀamun_ ‘bliźniacy’

- ang. _twins_ < IE _\*du-_ ‘dwa’
- gruz. _ṭq̇ubi, ṭq̇uṗi_ ‘bliźniak’

arab. _ṭajjibun_ ‘dobry, miły’, hbr. _ṭōḇ_, akad. _ṭābu_
pol. _dobry_ < IE _\*dhH2abhro-_arab. _ṯawrun_, akad. _šūru_ ‘byk’

- ang. _steer_, goc. _stiur_, aw. _staōra_ < IE _\*steuro-_
- pol. _tur_, łac. _taurus_ ‘byk’, gr. _tauros_ < IE _\*tauro-_

arab. _wādin_ ‘rzeka, dolina’

- ang. _water_, łac. _unda_ ‘fala’, gr. _hýdōr_ ‘woda’, lit. _vanduõ_, pol. _woda_
- fiń., estoń. _vesi_, węg. _víz_ < _\*wete_

arab. _wajnun_, hbr. _jajin_ ‘wino’gr. _(w)oĩnos_, łac. _vīnum_; het. _wijanaš_, por. także gruz. _γvino_arab. _waqā_ ‘zachowywać, bronić’ang. _wake_ ‘budzić’, _watch_ ‘oglądać, doglądać’, _wait_ ‘czekać’ < PG _\*wak-, \*waxt-_, łac. _vegere_ ‘być aktywnym’, skr. _vāja_ ‘siła, szybkość’arab. _warada_ ‘przychodzić’, _wardijānun_ ‘stróż’ang. _guard_ ‘pilnować’ < stfr. _garder_ < frank. _warden_

Uwaga: powyższa tabela zawiera przypadki wyrazów, które występują tylko w jednej grupie języków indoeuropejskich albo takie, które są obecne w różnych grupach IE i w semickim, ale nie ma ich w innych językach nostratyckich. Uwzględniono także słownictwo związane z rolnictwem, które właśnie z uwagi na znaczenie zostało zapewne zapożyczone z jednej grupy do drugiej (w czasach [prajęzyka afro-kaukaskiego](afil.html) nie znano jeszcze rolnictwa). Brak tu natomiast zestawień wyrazów, które można znaleźć także w innych językach w postaci sugerującej, że są one raczej odziedziczone po prajęzyku niż zapożyczone.

* * *

### Postscriptum

#### Informacja o fonetyce rekonstruowanych form indoeuropejskich

Dla języka praindoeuropejskiego rekonstruuje się zazwyczaj 3 krótkie samogłoski właściwe: _a, e, o_, przy czym _a_ mogło wystąpić tylko w specjalnych warunkach (po laryngalnej). Samogłoski te mogły tworzyć dwugłoski _ai, ei, oi, au, eu, ou_. W wyniku redukcji dyftongów powstawały samogłoski wysokie (niewłaściwe) _i, u_. Procesy morfologiczne doprowadziły do powstania samogłosek długich _ā, ē, ō_ oraz odpowiednich długich dyftongów.

Kombinacje samogłosek i dwugłosek z następującą spółgłoską laryngalną utworzyły nowy rodzaj samogłosek długich, które różniły się od poprzednich intonacją. Możliwe było także powstanie długich _ī, ū_.

W wyniku redukcji samogłosek krótkich powstawały samogłoski zredukowane _a, e, o_, natomiast w wyniku redukcji grup samogłosek długich z następującą laryngalną powstawało _ə_ (szwa). Listę elementów wokalicznych języka praindoeuropejskiego zamykają połączenia właściwych samogłosek z _r, l, m, n_ (np. _ar, el, om_), ich postacie wzdłużone morfologicznie, ich postacie wzdłużone w wyniku zaniku następującej laryngalnej, a wreszcie ich postacie zredukowane do zgłoskotwórczej spółgłoski _r̥, l̥, m̥, n_ ̥, które mogły następnie ulegać wzdłużeniu morfologicznemu oraz wzdłużeniu w wyniku zaniku laryngalnej (dokładniej na ten temat [tutaj](../gram/pl/wokal1.html)).

Lista spółgłosek praindoeuropejskich obejmowała:

- Dwie półsamogłoski _w, j_; pewne fakty świadczą o istnieniu osobnego, nosowego wariantu _w̃_ jako trzeciej półsamogłoski (być może w rzeczywistości chodzi tu o nosową tylnojęzykową _ŋ_).
- Dwie spółgłoski płynne _r, l_.
- Dwie spółgłoski nosowe _m, n_; być może istniała także tylnojęzykowa nosowa spółgłoska _ŋ_, która rozwijała się w _m_ lub _w_.
- Cztery bezdźwięczne spółgłoski szczelinowe, w tym _s_ oraz 3 tzw. spółgłoski laryngalne (w rzeczywistości zapewne welarne), oznaczane jako _H1, H2_ i _H3_ (słuszniejsze byłyby symbole _x́, x, xʷ_). W sąsiedztwie _H1_ rozwijało się _e_, w sąsiedztwie _H2 – a_, wreszcie w sąsiedztwie _H3 – o_. Spółgłoska dźwięczna _z_ była jedynie wariantem _s_ przed spółgłoską dźwięczną. Poglądy o istnieniu w PIE międzyzębowych typu _θ_ są dziś przestarzałe – wzięły się one z niewłaściwej interpretacji rzadkich grup spółgłosek w rodzaju _tk_.
- 5 spółgłosek dźwięcznych przydechowych _bh, dh, ǵh, gh, gʷh_.
- 5 spółgłosek dźwięcznych nieprzydechowych _b, d, ǵ, g, gʷ_ ( _b_ było bardzo rzadkie, a być może występowało tylko w zapożyczeniach).
- 5 spółgłosek bezdźwięcznych nieprzydechowych _p, t, ḱ, k, kʷ_.

Rzeczywista liczba spółgłosek mogła być większa. Niektórzy sądzą, że istniały także labializowane warianty palatalnych _ǵʷh, ǵʷ, ḱʷ_. Inni domyślają się istnienia osobnego szeregu bezdźwięcznych przydechowych _ph, th, ḱh, kh, kʷh_, które jednak wydają się być wynikiem rozwoju grup z laryngalną.

#### Informacja o fonetyce semickiej

Dla stanu prasemickiego rekonstruuje się jedynie 3 samogłoski _a, i, u_ wraz z ich wzdłużonymi odpowiednikami, dokładnie jak w klasycznym arabskim. Istniały dwugłoski _aj, aw_, będące najczęściej po prostu kombinacjami samogłoski i następującej spółgłoski.

Spółgłoski w językach semickich są stosunkowo mało zmienne. Pierwotny ich zestaw rekonstruuje się w oparciu o dane z różnych języków semickich.

akad.hbr.aram.etiop.arab.PSempp / p̄p / p̄bbṗpp / p̄p / p̄ffpbb / b̲b / b̲bbbṭṭṭṭṭṭtt / ṯt / ṯtttdd / ḏd / ḏdddṣṣṣṣṣṣ < c̣ssss < s3ss < czzzzzz < ʒṣṣṭṣẓt̞ (θ̣) < č̣ššt / ṯsṯṯ (θ) < čzzd / ḏzḏḏ (δ) < ǯṣṣʕ, qḍḍṣ̂ < ĉ̣šśs < śš < s2šŝ < ĉšššs < s1sš < s, š, ŝkk / k̲k / k̲kkkkk / k̲k / k̲kʷkkʷgg / ḡg / ḡggggg / ḡg / ḡgʷggʷqqqqqqqqqqʷqqʷḫḥḥḫḫḫḫḥḥḫʷḫḫʷ0ʕʕʕġġ (ɣ)0ḥḥḥḥḥ0ʕʕʕʕʕ0ʔʔʔʔʔ0hhhhhmmmmmmnnnnnnllllllrrrrrr0jjjjj0, mw, jw, jwww

Objaśnienia:

- Spółgłoski z kropką u dołu, tj. c̣, č̣, ĉ̣, ḍ, ṗ, ṣ, ṣ̂, ṭ, t̞, ẓ mają wymowę emfatyczną, a właściwie welaryzowaną (jak rosyjskie ł) lub glottalizowaną (z cofnięciem nasady języka w stronę tylnej ściany gardła).
- Spółgłoski kʷ, gʷ, qʷ, ḫʷ są labializowane, tj. wymawiane z zaokrągleniem warg.
- Semickie spółgłoski ṯ, ḏ są wymawiane szczelinowo jak ang. _th_ odpowiednio w _think_ i _this_. W hebrajskim i aramejskim symbole b̲, ḏ, ḡ, k̲, p̄, ṯ oznaczają szczelinowe spółgłoski będące wariantami odpowiednich spółgłosek zwartych, wymawianymi po samogłosce. W rzeczywistości b̲, p̄ były wymawiane jak v, f. W hebrajskim ḡ, k̲ miały wymowę uwularną, tj. identyczną z arabskimi ġ, ḫ, w aramejskim wymawiano je welarnie: ḡ wymawiano jak polskie _ch_ w _klechda_, k̲ jak _ch_ w _kochać_.
- Spółgłoski c̣, c, ʒ, č̣, č, ǯ, ĉ̣, ĉ, a także ṗ, są rekonstruowane dla dawniejszego stanu języka prasemickiego na podstawie danych z innych języków afroazjatyckich i w dzisiejszych językach semickich nie występują (choć w językach etiopskich podobne dźwięki mogły zjawić się w zapożyczeniach z języków kuszyckich).
- Spółgłoska ʒ była wymawiana jak polskie _dz_, ǯ jak _dż_, č jak _cz_, š jak _sz_. W poszczególnych językach semickich š może bardziej przypominać angielskie _sh_ niż polskie _sz_.
- Spółgłoskę ŝ zapisuje się w piśmie hebrajskim literą š ze znakiem diakrytycznym i czyta dziś jak zwykłe s (tak uzupełniona litera _šin_ nosi nazwę _sin_). Jej oryginalna wymowa musiała więc być pośrednia pomiędzy s ( _samek̲_) a š ( _šin_). Ostatnio modna jest teoria przypisująca jej wymowę boczną (grupa _-ls-_ w zapożyczeniu _balsam_ ma odpowiadać właśnie spółgłosce ŝ). Rekonstruowane ĉ̣, ĉ musiały być artykułowane w podobny sposób. W literaturze spotyka się także symbole ś, ć, ć̣.
- Spółgłoska q ma wymowę uwularną. W literaturze spotyka się także oznaczenie ḳ (czyli k emfatyczne).
- Spółgłoska ḫ jest szczelinowym odpowiednikiem q i jest wymawiana jak niemieckie ch w _ach_. Od polskiego ch różni się uwularną, bardziej „charczącą” wymową.
- Spółgłoska ġ jest dźwięcznym odpowiednikiem poprzedniej. Przypomina francuskie r tylnojęzykowe.
- Spółgłoska ḥ jest faryngalną bezdźwięczną szczelinową, artykułowaną przez cofnięcie nasady języka w kierunku tylnej ściany gardła („ściśnięcie gardła”) i nie ma nawet przybliżonych odpowiedników w żadnym z języków europejskich.
- Spółgłoska ʕ jest dźwięcznym odpowiednikiem poprzedniej. Jej poprawna wymowa sprawia trudności Europejczykom i wymaga ćwiczeń.
- Spółgłoska h wymawiana jest jak angielskie h, z językiem w położeniu neutralnym. Warto zauważyć, że żadna z semickich spółgłosek h, ḥ, ḫ nie odpowiada polskiemu ch/h. Także dźwięczne ġ, ʕ nie są identyczne z kresowym dźwięcznym h.
- Spółgłoska ʔ to zwarcie krtaniowe, jakie słychać na końcu ostro powiedzianego _„nie!”_.
- Spółgłoska j jest identyczna jak w polskim, natomiast w oznacza angielskie w (czyli polskie ł).
- Symbol 0 oznacza brak danej spółgłoski.

[![Poprzednia część](../images/left.gif)](iesem2.html)[![Spis treści](../images/up.gif)](iesem.html)

- [klasyfikacja języków semickich](semickie.html)
- [klasyfikacja języków świata](afil.html)
- [W poszukiwaniu prajęzyka](nostrat.html)
- [krytyka książki Renfrewa _Archeologia i język_](renfrew.html)
- [pochodzenie Indoeuropejczyków](pochie.html)
- [Pochodzenie Germanów](pochgerm.html)
- [Nieindoeuropejskie słownictwo w germańskim](germannieindo.html)
- [związki słowiańskiego z innymi językami](slowindoeuro.html)
- [zapożyczenia w językach słowiańskich](slowzap.html)
- [nieregularne zmiany wyrazów](niereg1.html)
- [Indoeuropejski słownik etymologiczny](../etym/etym.html)
- [etymologia liczebników](etymlicz.html)
- [etymologia liczebników – zestawienie tabelaryczne](etymlicztab.html)

[Darmowy hosting](https://www.prv.pl "darmowy hosting") zapewnia PRV.PL