Szczególna i Ogólna Teoria Względności - Ruch i jego powszechność
Kolejnym stwierdzeniem teorii względności, jest to, że bez względu na to, jakie ... jak prawo grawitacji, czy zasady termodynamiki są takie same w każdym układzie ...
Człowiek
Bardzo dobrym tutaj przykładem względności upływu czasu, jest nie fizyczny eksperyment, ale psychologiczne zjawisko, bardzo dobrze oddające wyobrażenie zmiany tempa upływu czasu. Otóż, gdy jesteśmy szczęśliwi, w towarzystwie lubianej osoby, albo oddając się swojemu ulubionemu zajęciu, mówi się, że czas upływa nam bardzo szybko. Gdy jesteśmy natomiast znudzeni, albo wykonujemy czynność pozbawioną dla nas sensu, lub gdy nas coś boli, to mówi się że czas wtedy w naszym mniemaniu bardzo powoli płynie. <anchor>Człowiek</anchor> wtedy mówi, że "wydaje mu" się że czas płynie bardzo szybko, lub ciągnie się w nieskończoność. Jest to doskonała ilustracja względności sytuacji. Ten relatywizm jest zasadniczą cechą ludzkiej osobowości. Tak samo względność czasu i przestrzeni jest zasadniczą cechą otaczającego nas Wszechświata.
człowiek - Słownik symboli literackich - Bryk.pl
człowiek - Słownik symboli literackich - Bryk.pl

[![Bryk.pl logo](https://assetsbryk.iplsc.com/bundles/index/i/main-logo.png?v0115)](/)

[dodaj](#addmenu)

- [Dodaj wypracowanie](/dodaj-wypracowanie.html)
- [Dodaj ściągę](/dodaj-sciage.html)
- [Zadaj pytanie](/zadaj-pytanie.html)

- zaloguj





Zaloguj się, aby móc korzystać z tej opcji
























Wpisz kod z obrazka




















[Nie pamiętam hasła](/nie-pamietam-hasla.html)





Zapamiętaj mnie











Zaloguj

* * *

Zaloguj z facebook




Nie masz konta? [Zarejestruj się](/rejestracja.html)

- [zarejestruj](/rejestracja.html)

- [Streszczenia lektur](/lektury)
- [Wypracowania](/wypracowania)
- [Pytania](/pytania)
- [Ściągi](/sciagi)
- [jak napisać](/jak-pisac)
- [słowniki](/slowniki)
- więcej  - [ściągi](/sciagi)
  - [jak napisać](/jak-pisac)
  - [słowniki](/slowniki)
  - [artykuły](/artykuly)    - [Artykuł z ekspozycją Partnera](/artykuly-artykul-z-ekspozycja-partnera)
    - [Bryk radzi](/artykuly-bryk-radzi)
    - [Ciekawostki](/artykuly-ciekawostki)
    - [Dla rodziców](/artykuly-dla-rodzicow)
    - [Egzamin ósmoklasisty z Brykiem](/artykuly-egzamin-osmoklasisty-z-brykiem)
    - [Matura z Brykiem](/artykuly-matura-z-brykiem)
    - [Nauka online](/artykuly-nauka-online)
    - [Newsy](/artykuly-newsy)
    - [Po szkole](/artykuly-po-szkole)
    - [Publikacje](/artykuly-publikacje)
    - [Quiz](/artykuly-quiz)
    - [Redakcja](/artykuly-redakcja)
    - [Religia](/artykuly-religia)
    - [Specjalnie dla Bryka](/artykuly-specjalnie-dla-bryka)
    - [Sponsorowane](/artykuly-sponsorowane)
    - [Studia na horyzoncie](/artykuly-studia-na-horyzoncie)
  - [egzaminy](https://wydarzenia.interia.pl/raport-matura-2024)
- dodaj  - [Dodaj wypracowanie](/dodaj-wypracowanie.html)
  - [Dodaj ściągę](/dodaj-sciage.html)
  - [Zadaj pytanie](/zadaj-pytanie.html)

[Słownik symboli literackich](/slowniki/slownik-symboli-literackich)

# człowiek

- Stwórz ściągę
- Drukuj
- [Ściągaj z telefonem](/slowniki/slownik-symboli-literackich/101578-czlowiek?lpv=1)

ściągaj

1Dodaj do listy

**Człowiek symbolizuje** w wielu kulturach mikrokosmos (odpowiednik makrokosmosu, czyli
wszechświata), a jego części ciała i fazy rozwoju życiowego
symbolizują związki pozaludzkie. Poszczególne części ciała
ludzkiego przyporządkowane są różnym sferom, np. kości ziemi, głowa
ogniowi, płuca powietrzu, krew wodzie. Człowiek symbolizuje
wielokrotnie wcielenie najdoskonalszych cech ludzkich, jednostkę
etycznie wzorową. W religii chrześcijańskiej człowiek jest obrazem
Boga ( _"Uczyńmy człowieka na obraz i podobieństwo nasze" -_ mówi Bóg), w starożytnej filozofii jest miarą wszechrzeczy
(Protagoras).

Człowiek może symbolizować doskonałość, ale też grzesznika
wystawionego na pokusy, rozdartego wewnętrznie, marionetkę.

#### Starożytność

##### _Biblia, Stary Testament, Księga Rodzaju_

**CZŁOWIEK - ZNAK BOŻEJ OBECNOŚCI WE WSZECHŚWIECIE, "podpis Boga" -**
**kreatora.** Człowiek został stworzony na obraz i podobieństwo Boga w ostatnim
dniu stworzenia. Po nim już nic nie powstało. To tak, jakby Stwórca
podpisał się pod całością swoim ostatnim dziełem, w którym pokazał
siebie, oczywiście na tyle, na ile było to możliwe. Człowiek w raju
to istota doskonale szczęśliwa i doskonale piękna.

##### _Księga Hioba_

**CZŁOWIEK - UOSOBIENIE CIERPIENIA, CZŁOWIEK CIERPIĄCY:** Hiob jest symbolem człowieka cierpiącego niewinnie i w tym sensie
stanowi zapowiedź postaci Chrystusa. Dramat Hioba polega na
rozdźwięku między przekonaniem bohatera o własnej prawości i
niewinności i z drugiej strony pewnością, że Bóg, który go
doświadcza, jest sprawiedliwy, a nieszczęściami, które go
spotykają. _Księga Hioba_ porusza problem niezawinionego cierpienia i Bożej sprawiedliwości,
podnosi temat indywidualnej odpowiedzialności za własne życie,
ukazuje tragizm cierpienia, którego nie można pojąć i wytłumaczyć,
i podkreśla, jak okrutną próbą może być wiara religijna.

##### _Księga Jonasza_

**CZŁOWIEK - BUNTOWNIK, UCIEKINIER, UCHYLAJĄCY SIĘ OD NAKAZÓW BOGA:** Takim człowiekiem jest Jonasz, który woli ucieczkę niż realizację
boskich zamiarów. W końcu, połknięty przez olbrzymię morską rybę,
odosobniony, sam na sam z Bogiem, przekonuje się, że jako boskie
stworzenie nie ma wyjścia, musi postępować w zgodzie z boskimi
nakazami.

##### _Nowy Testament_

**CHRYSTUS - BÓG CZŁOWIEK:** Chrystus jest jednocześnie Bogiem i człowiekiem. Doświadcza
cierpienia jak człowiek, poświęca się dla ludzkości, ponosi śmierć
na krzyżu, żeby odkupić grzechy ludzkości. Z postawą Chrystusa
związane jest pojęcie mesjanizmu, czyli wywodzący się jeszcze z
judaizmu pogląd przypisujący niektórym jednostkom lub narodom misję
zbawienia świata na drodze cierpienia i ofiary.

**CZŁOWIEK UKRZYŻOWANY - SYMBOL ODKUPIEŃCZEJ OFIARY, bezgranicznej**
**miłości** Boga do człowieka, **zwycięstwa** dobra nad złem, światła nad ciemnością, Boga nad szatanem, życia
nad śmiercią.

##### Mitologia

**CZŁOWIEK - BUNTOWNIK ALTRUISTA:** Prometeusz - archetyp buntownika sprzeciwiającego się bogom. Jego
bunt ma źródło we współczuciu, miłości do ludzi, którym przychodzi
z pomocą. Od jego imienia wywodzi się pojęcie prometeizmu, które
oznacza postawę cechującą się indywidualistycznym buntem przeciwko
Bogu lub normom społecznym, prowadzącą do poświęcenia swego życia
dla szczęścia ludzkości.

**CZŁOWIEK - ZDOBYWCA:** Jazon podejmuje wyprawę po złote runo, które ma mu zagwarantować
tron i szczęście.

**CZŁOWIEK PRAGNĄCY NIEZWYKŁYCH WRAŻEŃ:** Ikar wzbija się w przestaworza na skrzydłach, nie zważając na to,
że grozi to śmiercią. Całkowicie zatracił się w locie, pochłonęły
go własne przeżycia, wie, że są wyjątkowe, wie, że nikt przed nim
nie wzbił się tak wysoko. Syn Dedala to uosobienie ludzkich
pragnień, by przeżyć coś niezwykłego, tajemniczego, osiągnąć to, co
nie udało się innym.

**CZŁOWIEK WĘDRUJĄCY:** Po ziemi pokutnie wędruje Herakles, wykonując zlecone mu prace.
Najbardziej znanym mitologicznym wędrowcem-tułaczem jest oczywiście
Odyseusz.

**CZŁOWIEK, KTÓRY OSIĄGNĄŁ RAJ NA ZIEMI:** Mieszkańcy mitologicznej Arkadii to ludzie, którzy osiągnęli raj
na ziemi. Ich życie jest tak szczęśliwe i doskonałe, jak życie
ludzi w wieku złotym.

##### _Król Edyp_ Sofokles

**CZŁOWIEK - SYMBOL PRZEMIJANIA, KRÓTKOTRWAŁOŚCI, ZNIKOMOŚCI ŻYCIA,**
**nietrwałości, słabości, niewiedzy, nieznajomości praw rządzących**
**światem.** W tragedii mówi się o ludziach _"ślepe jednodniowe plemię"_, które nie wie, skąd się wzięło, dokąd dąży, jest igraszką w
rękach potężnego Losu. Wobec trwałości wszechświata długość
ludzkiego życia to zaledwie dzień, kilka godzin. Jednostka nie ma
wpływu na bieg rzeczy.

#### Średniowiecze

**CZŁOWIEK - EVERYMAN** ("każdy"). W moralitetach, czyli średniowiecznych utworach o
charakterze dydaktyczno-filozoficznym, w formie alegorycznej
przypowieści o człowieku rozważano abstrakcyjne kwestie moralne.
Bohaterami były często personifikowane pojęcia: Zło, Dobro itp.
toczące spór o duszę ludzką. Najstarszym zachowanym moralitetem
jest anonimowy angielski utwór _Everyman_.

##### _Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią_

**CZŁOWIEK - ISTOTA SKALANA GRZECHEM:** W _Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią_ ludzie zostali opisani jako istoty grzeszne, skazane na błędy,
upadki. Jeśli się w porę nie zatroszczą o zbawienie duszy, śmierć
zabierze ich wszystkich ze świata wprost w otchłań piekielną.

##### _Boska komedia_ D. Alighieri

**CZŁOWIEK POSZUKUJĄCY, DOSKONALĄCY SIĘ, POZNAJĄCY, ZGŁĘBIAJĄCY**
**MISTYCZNE TAJEMNICE - DANTE,** występuje w utworze jako 35-letni mężczyzna, który poprzez
metafizyczną wędrówkę doznaje przemiany duchowej. Jego zagubienie w
lesie ( _Pieśń I_) jest symbolem zagubienia duchowego.

"W życia wędrówce, na połowie czasu,

Straciwszy z oczu szlak niemylnej drogi,

W głębi ciemnego znalazłem się lasu" _._

Prowadzony najpierw przez Wergilego, a potem przez Beatrice bohater
oczyszcza się z grzechów i doznaje przemiany duchowej. Jego
wędrówka jest podsumowaniem dotychczasowego życia, ale także okazją
do wyrażenia poglądów o charakterze filozoficznym, politycznym,
etycznym.

**CZŁOWIEK MĄDRY, OŚWIECONY, PRZEWODNIK, NAUCZYCIEL - WERGILIUSZ:** Jeden z najwybitniejszych rzymskich poetów, **symbolizuje w utworze mądrość i doskonałość literatury czasów**
**antycznych.** Na prośbę Beatrice przeprowadza Dantego przez Piekło i Czyściec.
Przewodnik Dantego to symbol wszystkich bliskich autorowi _Boskiej komedii_ wartości kulturowych, politycznych i moralnych, które zostały
zagubione na przełomie średniowiecza i renesansu. Dante traktuje
starożytnego twórcę jako swojego poetyckiego mistrza. Przewodnik, z
którym pożegna się u wyjścia z Czyśćca, przez całą drogę nie tylko
prowadzi Dantego, ale też chroni go, naucza, objaśnia sens przygód.
Dante traktuje Wergiliusza jak swojego mistrza.

**CZŁOWIEK - UOSOBIENIE DOSKONAŁOŚCI - BEATRICE:** Ta literacka postać wzorowana jest na realnej osobie - **Beatrice Portinari,** ukochanej poety z lat młodzieńczych, której przedwczesna śmierć
stała się przyczyną duchowego załamania artysty. Beatrice przybywa
na ziemię, aby pomóc zagubionemu moralnie Dantemu. To ona prosi
Wergiliusza, by przeprowadził poetę przez pierwszy etap wędrówki, a
następnie sama wiedzie go do Raju. Z początkowo realistycznie
przedstawionej żywej kobiety przemienia się z czasem w **chrześcijańską świętą,** istotę uduchowioną, pośredniczką między człowiekiem a Bogiem.
Dzięki Beatrice Dante oczyszcza swą duszę z grzechów i wznosi się
na najwyższy dostępny człowiekowi poziom duchowy. Niektórzy z
krytyków, negujący realny byt Beatrice, uznali jej postać za **alegorię** lub **symbol** Matki - Dziewicy, bądź też Objawienia Kościoła katolickiego. W
rzeczywistości postać duchowej przewodniczki Dantego można
traktować jako odbicie realnie istniejącej osoby, posiadającej
symboliczne znaczenie. Dla poety Beatrice jest idealną kobietą,
która dostąpiła szczęścia w Raju. W kontakcie z Beatrice miłość
ziemska przemienia się w miłość idealną, przejawiającą się
doskonałością duchową. Beatrice pozwala poecie uwolnić się od
grzechu. Jej postać łączy cechy pięknej kobiety i istoty
nadziemskiej.

#### Renesans

##### _Fraszki_ J. Kochanowski

**CZŁOWIEK - MARIONETKA, AKTOR:** Wiele fraszek poświęca Kochanowski rozważaniom na temat życia i
człowieka. W refleksyjno-filozoficznych fraszkach poety pojawia się
bardzo często popularny w renesansie obraz świata jako teatru, w
którym człowiek gra tylko nic nie znaczącą rolę. Motyw świata jako
sceny i człowieka jako marionetki, będącej jedynie zabawką Boga
występuje w kilku utworach. We fraszce _O żywocie ludzkim_ ukazując znikomość ludzkich poczynań:

"Fraszki to wszytko, cokolwiek myślemy,

Fraszki to wszytko, cokolwiek czyniemy",

poeta porównuje człowieka do kukiełki, lalki, która po spełnieniu
swojego zadania, odegraniu swojej roli przestaje być potrzebna:

"Naśmiawszy się nam i naszym porządkom,

Wemkną nas w mieszek, jako czynią łątkom".

Podobny motyw pojawia się w zamykającej pierwszą księgę fraszce,
która również nosi tytuł _O żywocie ludzkim._ W utworze tym podmiot liryczny zwraca się bezpośrednio do Boga,
postrzeganego jako wieczna Myśl, daleka od człowieka i praktycznie
nie ingerująca w jego sprawy. Stwórca z fraszki Kochanowskiego
obserwuje ludzkie poczynania jak grę aktorów, która dostarcza
rozrywki:

"Wierzę, że tam na niebie masz mięsopust prawy

Patrząc na rozmaite świata tego sprawy".

Jeszcze raz przywoła poeta podobny obraz we fraszce pt. _Człowiek Boże igrzysko_. W utworze tym podmiot liryczny z goryczą wyśmiewa naiwność ludzi,
którzy wierzą, że są podobni Bogu, a świat stworzony został dla
nich. Nie zdają sobie jednak sprawy, że ich poczynania, wysiłki,
często chybione, są igrzyskiem, zabawnym widowiskiem dla
potężniejszego od nich.

##### _Treny_ J. Kochanowski

**CZŁOWIEK W OBLICZU TRAGEDII, CZŁOWIEK CIERPIĄCY:** Kochanowski objawia się w _Trenach_ jako cierpiący ojciec, poeta i filozof. Jak zauważa J. Pelc, _Treny_ są _"_(...) _lirycznym dokumentem kryzysu światopoglądowego człowieka myślącego_
_i jego prób poszukiwania, odzyskania utraconej równowagi"_. Zwątpieniu w słuszność zasad filozofii stoickiej towarzyszy w _Trenach_ negacja wiary w boski porządek świata oraz możliwości poznawczych
człowieka. Kochanowski dochodzi do wniosku, iż wobec zmienności
losu i nieszczęścia człowiek nie może pozostać obojętny. Warunki
zewnętrzne warunkują stan naszego ducha. Kochanowski broni prawa
człowieka do wyrażania swoich emocji, do słabości i cierpienia:

"Człowiek nie kamień, a jako się stawi

Fortuna, takich myśli nas nabawi".

Tak samo jak los jest zmienny, podobnie niestała jest ludzka
świadomość i psychika. Wobec tragedii każdy jest bezbronny i każdy
ma prawo do płaczu. Filozofia i religia nie dają pocieszenia, rany
uleczyć może tylko czas.

##### _O wojnie naszej, którą wiedziemy z szatanem, światem i ciałem_ M. Sęp-Szarzyński

**CZŁOWIEK ROZDARTY, CZŁOWIEK ZŁOŻONY Z PRZECIWIEŃSTW:** Szarzyński charakteryzuje sytuację człowieka w świecie.
Dominującym motywem ludzkiej egzystencji jest walka, jaką w każdym
człowieku toczą ze sobą duchowe potrzeby i pokusy ciała.
Podstawowym wyznacznikiem kondycji ludzkiej jest rozdarcie:

"Pokój - szczęśliwość, ale bojowanie

Byt nasz podniebny _(…)_".

Szarzyński neguje renesansową harmonię świata i człowieka, wskazuje
na dwoistość ludzkiej istoty, która składa się z ciała i z ducha.
Ciało, w pogoni za złudnymi ziemskimi dobrami, dąży do upadku,
dusza poszukuje Boga. Pomiędzy nimi toczy się bezustanna walka.
Podmiot liryczny określa kondycję ludzką słowami:

"Cóż będę czynił w tak straszliwym boju?

**Wątły, niebaczny, rozdwojony** w sobie?".

Istotą człowieczeństwa jest słabość i wątłość, brak poczucia
tożsamości, świadomość konieczności prowadzenia wiecznej walki,
która przerasta siły i możliwości ludzkie.

##### _Makbet_ W. Szekspir

**CZŁOWIEK - AKTOR:** W _Makbecie_ pojawia się typowy dla renesansu motyw człowieka jako aktora i
świata jako teatru. Makbet przed ostateczną klęską mówi:

"Życie jest tylko przechodnim półcieniem,

Nędznym aktorem, który swoją rolę

Przez parę godzin wygrawszy na scenie

W nicość przepada - powieścią idioty

Głośną, wrzaskliwą, a nic nie znaczącą".

#### Romantyzm

##### _Dziady_ cz. III A. Mickiewicz

**CZŁOWIEK - INDYWIDUALISTA:** Trzeba uwierzyć w potęgę ludzkich możliwości, w wewnętrzną siłę
ducha, nieprzeciętność, miłość, w poświęcenie, bo człowiek nawet w
pojedynkę może zdziałać bardzo dużo:

"Ludzie! Każdy z was mógłby samotny, więziony

Myślą i wiarą zwalać i podźwigać trony".

**CZŁOWIEK - ZBAWCA LUDZKOŚCI:** W _Wielkiej Improwizacji_ Konrad upodabnia się do mitycznego Prometeusza, w imię miłości do
ludzi buntuje się przeciw Bogu, chce uszczęśliwić ludzkość i
przyjąć na siebie cierpienie narodu:

"Ja kocham cały naród! _(...)_

Nazywam się Milijon - bo za milijony

Kocham i cierpię katusze".

Prometejski bunt Konrada sprowadza na bohatera nieszczęścia i
ukazuje jego niemoc. Bóg nie odpowiada na wezwanie Konrada, nie
uznaje go za równorzędnego partnera.

##### _Kordian_ J. Słowacki

**CZŁOWIEK - INDYWIDUALISTA:** Kordian drogą doświadczeń poszukuje sensu swojego życia. Na
szczycie góry Mont Blanc wygłasza monolog (przywołujący na myśl _Wielką Improwizację_ z _Dziadów_ cz. III), w którym odkrywa kreatorską, nieomal boską, moc własnego
ducha i dokonuje gorzkiego podsumowania życia, postanawiając
poświęcić się dla ojczyzny. W monologu Kordiana padają słowa:

_"Jam jest posag człowieka na posągu świata"._

#### Pozytywizm

##### _Lalka_ B. Prus

**CZŁOWIEK - MARIONETKA:** Tytuł powieści ma również znaczenie metaforyczne - lalkami,
marionetkami są w powieści bohaterowie.

Wyraźna jest aluzja do duchowej postawy Izabeli Łęckiej, wielkiej
tragicznej miłości Stanisława Wokulskiego. Łęcka, aczkolwiek
piękna, jest kobietą pozbawioną zasad moralnych, chłodną
emocjonalnie i pustą, _"duchową Messaliną"_, jak określa ją sam Prus.

Pisarz przywołuje w swoim utworze metaforę świata jako teatru, a
człowieka jako aktora i marionetki. Alegoria ta, zakorzeniona w
tradycji i kulturze od starożytności, pojawiała się bardzo często w
twórczości wybitnych artystów, m.in. Szekspira ( _Makbet_) czy Jana Kochanowskiego (fraszki). Odnaleźć ją można w wielu
scenach powieści Prusa, m.in.:

a) w scenie, w której subiekt Rzecki po zamknięciu sklepu, bawiąc
się nakręcanymi zabawkami, mówi sam do siebie: _"_(...) _dokąd wy jedziecie, podróżni?... Dlaczego narażasz kark,_
_akrobato?... Co wam po uściskach, tancerze?... Wykręcą się sprężyny_
_i pójdziecie na powrót do szafy. Głupstwo, wszystko głupstwo!... a_
_wam, gdybyście myśleli, mogłoby się zdawać, że to jest coś_
_wielkiego_ (...) _Głupstwo handel... głupstwo polityka..._ (...) _głupstwo całe życie, którego początku nie pamiętamy, a końca nie_
_znamy... Gdzież prawda?..."_.

Ludzie są jedynie marionetkami, którym wydaje się, że kierują swoim
życiem i światem. Kiedy jednak mija ich czas, idą w zapomnienie;

b) w scenie rozmyślań Rzeckiego krótko przed śmiercią: _"Marionetki!... Wszystko marionetki!... Zdaje im się, że robią, co_
_chcą, a robią tylko, co im każe sprężyna, taka ślepa jak one..._ (...)

_Dopomóc do szczęścia jeden drugiemu nie potrafi - myślał - ale_
_zrujnować cudze życie umieją tak dobrze, jak gdyby byli ludźmi..."_;

c) w scenie próby samobójczej Wokulskiego (na stacji): _"I stał się człowiek. Żył kilkadziesiąt lat, a w ciągu nich tyle_
_pragnął i tyle cierpiał, że martwy świat nie zaznałby tego przez_
_całą wieczność. Goniąc za jednym pragnieniem znajdował tysiące_
_innych, uciekając przed jednym cierpieniem wpadł w morze cierpień i_
_tyle odczuł, tyle przemyślał, tyle pochłonął sił bezświadomych, że_
_w końcu obudził przeciw sobie całą naturę._

_Dosyć!... - poczęto wołać ze wszystkich stron. - Dosyć! ...ustąp_
_innym miejsca w tym widowisku..."_.

Człowiek jest jedynie marnym aktorem, który gra swoją rolę na
scenie teatru świata. Biorąc grę za rzeczywistość, nigdy nie
znajduje w swoim życiu ukojenia i zaspokojenia;

d) w wypowiedzi Jumarta w rozmowie z Wokulskim w Paryżu: _"Świat podobny jest do amatorskiego teatru; więc nieprzyzwoicie_
_jest pchać się w nim do ról pierwszych, a odrzucać podrzędne._
_Wreszcie, każda rola jest dobra, byle grać ją z artyzmem i nie brać_
_jej zbyt poważnie"_.

Takimi marionetkami są bohaterowie powieści, m.in. Wokulski,
człowiek wybitny, utalentowany, wyrastający ponad przeciętność, ale
pod wpływem obsesyjnej miłości przemieniony w marionetkę, igraszkę
losu i zmiennych uczuć panny Izabeli.

##### _Zbrodnia i kara_ F. Dostojewski

**CZŁOWIEK - SYMBOL NĘDZY MATERIALNEJ i moralnej, upadku, upodlenia:** Marmieładow jest świadom własnej nędzy, wie, że jest na dnie,
cierpi, jest bezsilny, nie potrafi nic zmienić. Liczy już wyłącznie
na miłosierdzie Boże i ufa, że Bóg go podniesie i uszlachetni. _"Czyżbyś myślał, kramarzu jeden, że tę twoją półsztofówkę to dla_
_rozkoszy piłem? Goryczy, goryczy szukałem na jej dnie, goryczy i_
_łez, i znalazłem, i zakosztowałem; a zmiłuje się nade mną Ten,_
_który litość ma dla wszystkich, i który wszystkich i wszystko_
_zrozumiał, On jedyny, On, który jest i Sędzią. Przyjdzie w owym_
_dniu i zapyta: «A gdzież jest owa córa, która dla wspomożenia złej_
_macochy, suchotnicy i cudzych maleńkich dziatek, siebie samą_
_sprzedała? Gdzież jest owa córa, która nad swoim ziemskim ojcem,_
_niepoprawnym pijaczyną, niezrażona jego zbydlęceniem, się_
_ulitowała?» I powie: «Przyjdź! Już raz tobie wybaczyłem..._
_Odpuściłem już raz tobie... Odpuszczone i teraz będą wszelkie_
_grzechy twoje, ponieważ wielka była twoja miłość...» I przebaczy_
_mojej Soni, przebaczy, wiem, że przebaczy... Poczułem to wtedy, gdy_
_u niej byłem, poczułem całym swoim sercem!... I wszystkich On_
_osądzi, i wszystkim przebaczy, i dobrym, i złym, i najmędrszym, i_
_cichym... I kiedy już skończy ze wszystkimi, wówczas przemówi i do_
_nas: «Przybądźcie i wy! Przybądźcie pijaniutcy, przybądźcie_
_słabiutcy, przybądźcie zhańbieni!» I wszyscy przyjdziemy, szczerze,_
_i staniemy. I powie: «Wieprze jesteście! Spod znaku bestii_
_jesteście i jej pieczęci; ale przyjdźcie również i wy!» I zawołają_
_najmędrsi, i zakrzyczą roztropni: «Panie, dlaczego dopuszczasz do_
_siebie również tych?» A On im odpowie: «Dlatego ich dopuszczam, o_
_najmędrsi, dlatego ich dopuszczam, o roztropni, bo żaden z nich nie_
_uważał, że godzien jest tego...» I wyciągnie ku nam ręce swoje, a_
_my do nich przypadniemy... I zapłaczemy... Wtedy wszystko stanie_
_się zrozumiałe!... I wszyscy pojmą... I Katarzyna Iwanowna... I ona_
_zrozumie... Panie, niechaj przyjdzie królestwo Twoje!"_

**SONIA MARMIEłADOW - WCIELENIE MIŁOŚCI DOSKONAŁEJ:** Sonia - młoda prostytutka - jest gotowa poświęcić wszystko dla
najbliższych. Wychodzi na ulicę, by zarobić na dom, bo ojciec nie
jest w stanie zapewnić rodzinie utrzymania. Kocha Raskolnikowa
miłością bezgraniczną, gotową na poświęcenie, cierpienie. Ona jedna
rozumie, jak dotkliwie skrzywdził samego siebie popełnioną
zbrodnią. Wie, że ran duszy nie leczy się szybko i bezboleśnie.
Udaje się na katorgę wraz z ukochanym i czeka na jego uzdrowienie.
Głęboko wierzy, że Bóg, który go doświadczył, uleczy go. Na
katordze Sonia jest opisana niemal jako święta. Pomaga więźniom,
wspiera ich. _"Gdy zjawiała się na terenie robót, odwiedzając Raskolnikowa, albo_
_gdy kolumna aresztantów, idąc ulicą na roboty, mijała ją - wszyscy_
_zdejmowali kaszkiety i jej się kłaniali. «Mateczko ty nasza, Sofio_
_Siemionowno! nasza ty delikatniutka i słabiutka, pozdrawiamy cię!»_
_\- wołali ci nieokrzesani, naznaczeni piętnem hańby katorżnicy, do_
_tej filigranowej i chudziutkiej osóbki. Ona zaś uśmiechała się do_
_nich, odwzajemniała życzliwymi spojrzeniami. Robiło im się chyba_
_lżej na duszy, gdy się do nich uśmiechała"._

#### Młoda Polska

##### _Ludzie bezdomni_ S. Żeromski

**CZŁOWIEK - ALTRUISTA, BEZDOMNY Z WYBORU:** Tomasz Judym, główny bohater utworu, to człowiek, który za swój
cel życiowy obrał walkę z krzywdą bliźniego. Bezdomność doktora
Judyma jest bezdomnością z wyboru. Bohater świadomie rezygnuje z
życia rodzinnego i szczęścia osobistego, postanawiając poświęcić
się idei naprawy stosunków społecznych, poprawy warunków życia
ludzi ubogich. Judym jest zbuntowany; przeświadczony o konieczności
walki ze złem, wyrzeka się założenia rodziny i stworzenia
prawdziwego domu. Do Tomasza odnieść można słowa krytyka I.
Matuszewskiego: _"«Bezdomnym» musi być każdy człowiek owładnięty jakąś altruistyczną_
_ideą. Dlaczego? Bo największym wrogiem altruizmu i poświęcenia jest_
_wrodzona człowiekowi potrzeba szczęścia osobistego, własnego_
_gniazda, «domu», którego umiłowanie działa z konieczności_
_paraliżująco na rozwój uczuć antyegoistycznych. Ognisko rodzinne_
_płonie często kosztem «ogniów» idealnych, ożywiających w pewnym_
_okresie pierś każdej szlachetnej jednostki"_.

**CZŁOWIEK WYALIENOWANY**: Przyjaciel dr. Judyma, Korzecki, w swoich wywodach odwołuje się
zarówno do _Biblii_, jak i do starożytnych filozofów (Platona, Sokratesa). Rozważając
problematykę dobra i zła, Korzecki wyznacza jedno kryterium
odróżniające obie postawy _: "Granica krzywdy leży w sumieniu, w sercu ludzkim"_. Najwyższym dobrem jest dobro człowieka, a jedynym złem krzywda
wyrządzona drugiemu. Filozofia Korzeckiego sprowadza się do słów: _"Człowiek jest to rzecz święta, której krzywdzić nikomu nie wolno_" oraz nakazu moralnego: _"Czcij człowieka_... _"_.

Korzecki stoi na stanowisku, że niemożliwe jest poznanie drugiego
człowieka, a nawet siebie samego. Przekonanie to wyraża w słowach: _"Co jeden człowiek może wiedzieć o prawdzie albo fałszu duszy_
_drugiego człowieka"_. Sposobem orientacji staje się głos wewnętrzny, sokratejski
dajmonion, który podpowiadać ma człowiekowi, co ma robić, aby
postępować etycznie: _"Mówi mi o tym coś boskiego, co jest we mnie"_.

Postać Korzeckiego wprowadza do powieści problem "bólu istnienia",
metafizycznego niepokoju, związanego z fascynacją śmiercią, lękiem
przed życiem, ale także przed nicością, _horror vacui_ (lęk próżni). Wyzwoleniem dla Korzeckiego stanie się decyzja o
samobójstwie. Żegnając się z Judymem, w liście przedśmiertnym
napisze mu fragment pożegnalnej mowy Sokratesa. Bohater broni
swojego prawa do wyboru śmierci jako rozwiązania egzystencjalnych
problemów. Korzecki powołuje się na słowa filozofa: _"widoczną dla mnie jest rzeczą, że umrzeć i uwolnić się od trosk_
_życia za lepsze dla mnie sądzono. Dlatego właśnie owo Dajmonion, ów_
_głos wieszczy nie stawił mi nigdzie oporu"._

Korzecki jest bezdomny w sensie egzystencjalnym. Nie umie znaleźć
swojego miejsca na ziemi i nie widzi sensu życia. Dlatego też w
końcu wybierze śmierć. Postać Korzeckiego wprowadza do powieści
problem wyobcowania dekadentów. Symbolem bezdomności są liczne
podróże Korzeckiego, jego pielgrzymowanie i działalność
konspiracyjna. Bohater, opisując swój los, cytuje wiersz J.
Słowackiego:

"Żem prawie nie znał rodzinnego domu,

Żem był jak pielgrzym, co się w drodze trudzi

Przy blaskach gromu...".

##### _Lord Jim_ J. Conrad

**CZŁOWIEK ROZDARTY WEWNĘTRZNIE - EVERYMAN:** Akcja większości powieści Conrada rozgrywa się na morzu, w
środowisku ludzi z nim związanych. Bohaterami dzieł pisarza są
ludzie różnych narodowości. Tematem utworów jest zazwyczaj spór
człowieka z wrogim mu światem i problem odpowiedzialności człowieka
za własne czyny oraz wierność raz przyjętym zasadom. Conrad uważa,
że świat i natura pozbawione są wymiaru etycznego. To człowiek
wnosi w nie moralność i etykę. Człowiek sam nadaje sens swojemu
życiu i musi walczyć z pokusami. Bohater Conrada stoi wobec
wielkich wyborów przeciwko złu, fałszywej moralności, hipokryzji,
konformizmowi. Najważniejszymi wartościami w jego życiu są:
poczucie honoru, prawda, uczciwość, wierność ideałom. Owa
bezkompromisowa wierność wyróżnia bohaterów Conrada. Człowiek w
powieściach Conrada jest zawsze naznaczony tragizmem, nigdy jednak
nie poddaje się i nie ustaje w dążeniu do nadania sensu swojej
egzystencji. Nie ulega rezygnacji i rozpaczy. Walczy ze złem
świata, gdyż taki jest jego ludzki obowiązek. Swoją wartość
sprawdza poprzez działanie, przekształcając własne życie, a nie
biernie poddając losowi. Bohater Conrada dąży do realizacji swojego
celu w sposób bezkompromisowy, swoim ideałom wierny jest aż do
śmierci. Mimo że skazany na klęskę, nie poddaje się, podążając za
marzeniem: _"zanurzyć się w niszczącym żywiole... To jedyna właściwa droga. Iść_
_za marzeniem i znowu iść za marzeniem - i tak ewig, usque ad_
_finem..."_ ( _Lord Jim_) _._ Dzięki wierności ideałom bohaterowie często odzyskują utraconą
godność. W ten sposób człowiek Conrada zwycięża nad chaosem i
śmiercią. Pisarz głosi pochwałę prawdziwego życia, opartego na
konsekwentnym działaniu. Wierność zasadom chroni bohaterów Conrada
przed rozpaczą i beznadziejnością. Pisarz głosił wyższość działania
nad refleksją, pisząc _"W sprawie życia i sztuki «jak» ważniejsze jest dla naszego_
_szczęścia niż «dlaczego»._ Bohaterowie Conrada do końca wypełniają swój obowiązek, wierni
wewnętrznemu przekonaniu. Człowieka umieszcza pisarz zawsze w
jakiejś konkretnej dramatycznej sytuacji i każe mu się z nią
zmierzyć. Bohater sam decyduje i sam ponosi konsekwencje swoich
czynów, do końca stojąc na straży wielkich, idealnych wartości.

Jima określa narrator wielokrotnie słowami _"jeden z nas"_, wskazując tym samym na pokrewieństwo Jima z innymi ludźmi.
Problem, przed jakim staje bohater, może stać się udziałem każdego.
Jim musi dokonać wyboru: pozostać wiernym ideałom czy zdradzić je.
Jim świadomy jest niemoralności swego czynu (opuszczenie "Patny") i
nie ucieka przed odpowiedzialnością. Swoim dalszym życiem pragnie
odkupić własną słabość _._

Wybór Jima zmusza go do podejmowania ciągłych wyborów pomiędzy
równorzędnymi wartościami. Powieść Conrada określana bywa przez
krytyków jako tragedia honoru. Poczuciu honoru podporządkowuje
bohater swoje życie, działa, aby odzyskać utracony honor. Ale
jednocześnie urzeczywistnienie tej wartości prowadzi do katastrofy.
Dochodzi do śmierci niewinnych ludzi; Jim bierze na siebie
odpowiedzialność i również ginie, unieszczęśliwiając ukochaną
kobietę.

#### Poezja Młodopolska

**CZŁOWIEK ŚLEPY - NIEMOŻNOŚĆ UJRZENIA PRAWDY, WYALIENOWANIE:** Ślepiec oznacza niemożność ujrzenia prawdy. W wierszu L. Staffa _Ślepiec spętany_ czytamy:

"Wszakże w dniu moich urodzin

Bezlitośnie wyłupiono mi oczy

I odtąd tłoczy wieczna noc moje źrenice

Ołowianymi palcami ślepoty!".

Ślepiec oznacza także wędrowca, tułacza, pątnika:

"O gwiazdy magowie _(...)_ wzmocnijcie mlekiem aniołów mnie -

Najciemniejszego z tułaczów po otchłań" _(T. Miciński,_ Kolloseum _)._

Niekiedy jest to ślepiec jasnowidzący, poeta który miewa przebłyski
prawdy:

"Ślepiec jasnowidzący - idę pośród cienia,

Głuchej pustki _(...)_" _(L. Staff,_ Gwiazdom umarłym _)._

#### 20-Lecie Międzywojenne

##### _Proces_ F. Kafka

**CZŁOWIEK - EVERYMAN - W SYTUACJI OSKARŻENIA, ZAGROŻENIA:** Józef K. to postać naszkicowania schematycznie, anonimowa,
urzędnik żyjący w anonimowym mieście. Jego życie płynie monotonnie:
pracuje w banku, mieszka w pensjonacie, raz w tygodniu odwiedza
kochankę Elzę. Nagle ta ustabilizowana egzystencja zostaje
zachwiana. Józef K. nieoczekiwanie zostaje oskarżony, nie wiadomo
dlaczego i z jakiego powodu: _"Ktoś musiał zrobić doniesienie na Józefa K., bo mimo że nic złego_
_nie popełnił, został pewnego ranka po prostu aresztowany"._ Bohater angażuje się w swoją obronę, usiłuje dociec przyczyn
oskarżenia, zatrudnia adwokata, ale wkrótce uświadamia sobie, że
jego wysiłki są bezcelowe. Józef K. jest bezsilny wobec
biurokratycznej machiny, dla niej jest tylko oskarżonym, a nie
człowiekiem. W momencie oskarżenia świat traci dla Józefa K. wymiar
realny, staje się teatrem. Dwaj wysłannicy, którzy mają wykonać
wyrok na Józefie wydają się aktorami; Józef pyta ich: _"W jakim teatrze panowie grają?"._ Aż do końca bohater nie ustaje w poszukiwaniach swojego sędziego,
kiedy jest już zbyt wyczerpany, poddaje się. Józef szuka norm
prawnych, a znajduje książkę pornograficzną. W labiryntach brudnych
i obskurnych sal sądowych poszukuje prawdy, jego wędrówka kończy
się jednak klęską i śmiercią. Historia opisana w _Procesie_ wyrasta w dużym stopniu z przeżyć samego pisarza. W rozmowie z
Janouchem Kafka mówi: _"_(...) _Nie jestem krytykiem. Jestem tylko podsądnym i widzem. - A sędzią?_ (....) _Kafka uśmiechnął się z zakłopotaniem. - Jestem co prawda także_
_zatrudniony przy trybunale, ale sędziów nie znam. Chyba jestem_
_tylko skromnym pomocnikiem woźnego. Nie mam określonego_
_stanowiska"._ Postać Józefa K. przypomina jednak przede wszystkim
średniowiecznego Everymana, Każdego, przeciętnego człowieka,
którego życie polega na poszukiwaniu prawdy. Everyman rozpięty jest
między siłami Dobra i Zła, a jego egzystencja jest wędrówką.
Anonimowość i przeciętność głównego bohatera pozwala czytelnikowi
utożsamić się z nim i jego problemami. Jedyną winą Józefa jest
bowiem jego życie.

##### _Sklepy cynamonowe_ B. Schulz

**CZŁOWIEK - DEMIURG I MANEKIN:** Bohater Schulza pragnie być twórcą lub filozofem. O idei zaś
twórczości informuje _Traktat o manekinach._ Traktat ten składa się z trzech części. Ojciec wykłada swoje idee
Poldzie i Paulinie - dziewczynom do szycia. Prawo tworzenia
przyznaje Jakub nie tylko bogom i demiurgom, ale i ludziom, czyli
istotom obdarzonym duchem: _"Demiurgos_ (...) _nie posiadał monopolu na tworzenie - tworzenie jest przywilejem_
_wszystkich duchów"._ Twory Boga są jednak doskonałe, a człowieka tymczasowe, często
przeznaczone tylko dla jednego gestu: _"Nasze kreatury nie będą bohaterami romansów w wielu tomach. Ich_
_role będą krótkie, lapidarne, ich charaktery - bez dalszych planów._
_Często dla jednego gestu, dla jednego słowa podejmiemy się trudu_
_powołania ich do życia na tę jedną chwilę"._ Twory boskie nie mają rozdźwięku między formą a materią, twory
ludzkie są bardziej materialne, wieloznaczne. Takim przykładem
tworu jest dla Jakuba manekin przeznaczony do odgrywana jednej roli
\- takim manekinem jest także postać literacka. Manekin u Schulza
nabiera szerszego znaczenia i nie jest jedynie kukłą: _"Były to twory podobne z pozoru do istot żywych, do kręgowców,_
_skorupiaków, członkonogów, lecz pozór ten mylił. Były to w istocie_
_istoty amorfne, bez wewnętrznej struktury, płody imitatywnej_
_tendencji materii, która, obdarzona pamięcią, powtarza z_
_przyzwyczajenia raz przyjęte kształty". (Traktat o manekinach._
_Dokończenie)._ Jak pisze J. Jarzębski, Jakub _"_(...) _potencję twórczą przypisuje_ (...) _tak człowiekowi, jak materii samej; świat, raz stworzony przez_
_Boga, nabrzmiewa u niego wszechobecną i nieustanną demiurgią_
_wtórną, stworzeniom doskonałym i w sobie niesprzecznym przydana_
_zostaje "pseudofauna i flora" istnień niepełnych i wieloznacznych,_
_nieokreślonych ontologicznie i semantycznie. To królestwo człowieka_
_tworzą przedmioty fizyczne, ich wtórne znaczenia symboliczne,_
_budzone przez nie skojarzenia, wyobrażenia, fantazje, mitologia i_
_literatura - wszystko razem stanowi dopiero domenę ludzkiej,_
_ułomnej demiurgii"._ Człowiek u Schulza stara się naśladować Boga w akcie tworzenia,
ale nie konkuruje z nim. Świat ducha tak samo go fascynuje jak
świat materii: _"Demiourgos kochał się w wytrawnych, doskonałych i skomplikowanych_
_materiałach - my dajemy pierwszeństwo tandecie. Po prostu porywa_
_nas, zachwyca taniość, lichota, tandetność materiału". (Traktat o_
_manekinach albo Wtóra Księga Rodzaju)._ W psychice człowieka Schulza walczą ze sobą pierwiastki materii i
ducha. Wnikając w siebie bohater opowiadań pragnie dotknąć
Tajemnicy Bytu, kierując się ku nieświadomości zbiorowej i
archetypom. Jakub jest zdolny do metafizycznych rozważań i
twórczych zapędów, ale zachwycają go również ciała dziewczyn do
szycia. Sfera wysoka ma u Schulza odpowiednik w sferze niskiej,
często o podłożu erotycznym. Po stronie mężczyzn stoi intelekt i
sfera ducha, po stronie kobiety fizyczność, która czasem burzy ład
stworzony przez mężczyznę, a czasem, jak Adela, wprowadza porządek.
Ojciec jest zdominowany przez Adelę, podporządkowany jej w jakiś
tajemniczy sposób: _"Matka nie miała nań żadnego wpływu, natomiast wielką czcią i uwagą_
_darzył Adelę._ (...) _Wszystkim jej czynnościom przypisywał głębsze, symboliczne_
_znaczenie"._ Człowiek Schulza ma świadomość swojej niepełności: pragnie on
poznać Tajemnicę Bytu, ale jednocześnie wie, że jest w swoich
możliwościach ograniczony. Pragnie być takim stwórcą jak Bóg, ale
potrafi tylko tworzyć manekiny na jeden gest.

#### Literatura Współczesna

##### _Inny świat_ G. Herling-Grudziński

**CZŁOWIEK ZŁAGROWANY, CZŁOWIEK - SYMBOL DEGRADACJI CZŁOWIECZEŃSTWA:** W _Innym świecie_ Herling-Grudziński ukazuje, w jaki sposób człowiek w ekstremalnych
warunkach obozowych pozbywa się wszelkich ludzkich uczuć w imię
uratowania swojego biologicznego istnienia. Chęć przeżycia za
wszelką cenę pozbawia więźnia wrażliwości na cierpienia innych,
odziera go ze współczucia, chęci pomocy, solidarności z pozostałymi
więźniami. Konieczność maksymalnego zwiększenia wydajności pracy,
dzięki której można było zdobyć dodatkowe racje żywnościowe, rodzi
brutalną rywalizację i wyklucza jakiekolwiek współdziałanie. Z
czasem wszelkie odruchy ludzkie zanikają. Obóz uczy więźnia, jak
żyć bez litości, obojętnie słuchać skarg cierpiących, troszczyć się
jedynie o własne przeżycie.

##### _Pożegnanie z Marią_ T. Borowski

**CZŁOWIEK ZLAGROWANY, SYMBOL DEGRADACJI CZŁOWIECZEŃSTWA:** Borowski, opisując obozy koncentracyjne, ukazał mechanizm
przystosowania się człowieka do warunków ekstremalnych.
Sformułowanie "człowiek zlagrowany" pochodzi od niemieckiego
terminu "Konzentrazionslager" - obóz koncentracyjny. Borowski użył
tego pojęcia dla określenia człowieka, który, aby przeżyć,
dostosował się do panujących w obozie zasad, zapomniał o swoim
człowieczeństwie, stracił zdolność oceny swoich czynów. Tragizm
więźnia polegał na niemożności wyboru pomiędzy dobrem a złem, na
konieczności życia według zasady nazwanej przez Borowskiego
"przeciętną przetrwania". W warunkach obozowych wszelkie odruchy
humanitaryzmu i litości oznaczały skazanie samego siebie na śmierć,
a także narażenie osoby, której ofiarowało się pomoc. Zlagrowanie
oznaczało odczłowieczenie jednostki, pozbawienie jej elementarnych
odruchów i uczuć ludzkich, zabicie wolności, chęci buntu,
sprowadzenie życiowych funkcji do poziomu zaspokojenia podstawowych
potrzeb.

##### _Ocalony_ T. Różewicz

**CZŁOWIEK - SYMBOL DEHUMANIZACJI:** Na początku utworu podmiot liryczny dokonuje prezentacji i określa
sytuację wypowiedzeniową:

"Mam dwadzieścia cztery lata

ocalałem

prowadzony na rzeź".

Mówiący te słowa jest człowiekiem młodym, dopiero wkraczającym w
życie, ale ma już za sobą doświadczenia przerastające jego wiek.
Jego ocalenie ma jedynie wymiar czysto fizyczny, biologiczny -
podmiot ocalał cudem z wojny, ale został na zawsze okaleczony
moralnie.

##### _Ludzie jak bogowie_ H. G. Wells

**CZŁOWIEK - SYMBOL WIELKOŚCI, SIŁY, DOSKONAŁOŚCI:** W powieści została opisana doskonała cywilizacja, arkadia
stworzona przez ludzi i dla ludzi, gdzie mają zastosowanie
najnowocześniejsze wynalazki, a w parze z rozwojem technicznym
idzie doskonałość duchowa, moralna.

##### _I cóż dalej, szary człowieku_ H. Fallada

**CZŁOWIEK - SYMBOL PRZECIĘTNOŚCI, ZWYCZAJNOŚCI, CODZIENNOŚCI:** Bohater powieści, młody Niemiec, w kryzysowych latach 30. XX wieku
próbuje utrzymać siebie i ukochaną żonę. Wkrótce rodzi im się
dziecko. Bohater jest coraz bardziej zmęczony życiem i zniechęcony
do świata. Jego codzienność to pełna wysiłku praca (jest
sprzedawcą, musi walczyć z rosnącą w sklepie konkurencją między
pracownikami poszczególnych działów). Traci swój indywidualizm,
radość życia.

podziel się


#### Zobacz podobne

- [człowiek](/slowniki/slownik-polsko-niemiecki/207239-czlowiek)
- [człowiek](/slowniki/slownik-wyrazow-bliskoznacznych/70697-czlowiek)
- [człowiek](/slowniki/slownik-zwiazkow-frazeologicznych/68118-czlowiek)
- [CZŁOWIEK](/slowniki/slownik-biologiczny/85815-czlowiek)
- [człowiek](/slowniki/slownik-polsko-angielski/138898-czlowiek)

### Potrzebujesz pomocy?

[Zadaj pytanie](/zadaj-pytanie.html)

#### Najlepsi  w tym miesiącu

01. [![](https://assetsbryk.iplsc.com/bundles/index/i/avatar_default2.svg?v0115)pati781672 pkt](/uzytkownicy/pati7816,1664847.html)

02. [![](https://assetsbryk.iplsc.com/bundles/index/i/avatar_default2.svg?v0115)KM1571 pkt](/uzytkownicy/km15,1662300.html)

03. [![](https://assetsbryk.iplsc.com/bundles/index/i/avatar_default2.svg?v0115)Raphael42 pkt](/uzytkownicy/raphael,1664868.html)

04. [![](https://assetsbryk.iplsc.com/bundles/index/i/avatar_default2.svg?v0115)MALGOSIA232 pkt](/uzytkownicy/malgosia2,1664894.html)

05. [![](https://assetsbryk.iplsc.com/bundles/index/i/avatar_default2.svg?v0115)blo32 pkt](/uzytkownicy/blo,1664897.html)

06. [![](https://assetsbryk.iplsc.com/bundles/index/i/avatar_default2.svg?v0115)WIKO29 pkt](/uzytkownicy/wiko,1664854.html)

07. [![](https://assetsbryk.iplsc.com/bundles/index/i/avatar_default2.svg?v0115)RKw27 pkt](/uzytkownicy/rkw,1664859.html)

08. [![](https://assetsbryk.iplsc.com/bundles/index/i/avatar_default2.svg?v0115)Nalla27 pkt](/uzytkownicy/nalla,1664862.html)

09. [![](https://assetsbryk.iplsc.com/bundles/index/i/avatar_default2.svg?v0115)raster6927 pkt](/uzytkownicy/raster69,1664899.html)

10. [![](https://assetsbryk.iplsc.com/bundles/index/i/avatar_default2.svg?v0115)Niogrhfd27 pkt](/uzytkownicy/niogrhfd,1664900.html)


rozwiń

[Rankingi Top10](/rankingi-top-10-1.html) [Jak zdobyć punkty](/rangi-i-odznaki.html)

[![SKUL](https://staticbryk.iplsc.com/bryk_prod_2024_07/1722247596-skul-300x250-1-kopia.jpg)](https://skul.pl/)

#### To ci się przyda

- [człowiek](/slowniki/slownik-wyrazow-bliskoznacznych/70697-czlowiek)
- [CZŁOWIEK POCZCIWY](/slowniki/slownik-bohaterow-literackich-liceum/81680-czlowiek-poczciwy)
- [Stary człowiek i morze](/lektury/ernest-hemingway/stary-czlowiek-i-morze.streszczenie-szczegolowe)
- [Człowiek](/wypracowania/jezyki/angielski/1013449-czlowiek.html)
- [Człowiek współczesny.](/wypracowania/biologia/czlowiek/18988-czlowiek-wspolczesny.html)
- [Człowiek w poszukiwaniu szczęścia.](/pytania/jezyk-polski/lektury/6712-czlowiek-w-poszukiwaniu-szczescia.html)
- [Rozprawka stary człowiek i morze](/pytania/jezyk-polski/lektury/3733-rozprawka-stary-czlowiek-i-morze.html)
- [kim jest człowiek?](/sciagi/biologia/czlowiek/348-kim-jest-czlowiek.html)

#### Sprawdź to

- [Adam i Ewa](/slowniki/slownik-symboli-literackich/101562-adam-i-ewa)
- [biały](/slowniki/slownik-symboli-literackich/101567-bialy)
- [czerwień](/slowniki/slownik-symboli-literackich/101577-czerwien)
- [kot](/slowniki/slownik-symboli-literackich/101602-kot)
- [latarnia](/slowniki/slownik-symboli-literackich/101615-latarnia)
- [ojciec](/slowniki/slownik-symboli-literackich/101642-ojciec)
- [piekło](/slowniki/slownik-symboli-literackich/101653-pieklo)
- [pierwiastki (żywioły)](/slowniki/slownik-symboli-literackich/101654-pierwiastki-zywioly)
- [pies](/slowniki/slownik-symboli-literackich/101655-pies)
- [starość](/slowniki/slownik-symboli-literackich/101679-starosc)

- [Bryk.pl](/)
- [słowniki](/slowniki)
- [Słownik symboli literackich](/slowniki/slownik-symboli-literackich)
- człowiek

×

#### Już uciekasz?

Nie znalazłeś tego, czego szukasz na Bryku?

Jest tutaj pełno osób, które moga Ci pomóc!

Zadaj pytanie i otrzymaj szybką odpowiedź.


[Zadaj pytanie](/pytania)![](https://assetsbryk.iplsc.com/bundles/index/i/arrow.png?v0115)

#### Polecamy na dziś

- [SKUL.pl - rozwiązania zadań z podręczników](https://skul.pl/ "SKUL.pl - rozwiązania zadań z podręczników")
- [Publikacja badań nad aplikacją Omnibus](https://www.bryk.pl/artykul/badania-nad-innowacyjna-aplikacja-edukacyjna-omnibus-i-ich-wplyw-na-stworzenie-atrakcyjnego-narzedzia-wspomagajacego-nauke "Publikacja badań nad aplikacją Omnibus")
- [Pobierz aplikację Omnibus](https://play.google.com/store/apps/details?id=pl.interia.omnibus&hl=pl "Pobierz aplikację Omnibus")
- [Odprawa posłów greckich - streszczenie szczegółowe](https://www.bryk.pl/lektury/jan-kochanowski/odprawa-poslow-greckich.streszczenie-szczegolowe "Odprawa posłów greckich - streszczenie szczegółowe")

- [Jak napisać ogłoszenie?](/jak-pisac/ogloszenie.definicja "Jak napisać ogłoszenie?")
- [Charakterystyka Lady Makbet](/wypracowania/jezyk-polski/renesans/1002676-charakterystyka-lady-makbet.html "Charakterystyka Lady Makbet")
- [Katedra - streszczenie szczegółowe](https://www.bryk.pl/lektury/jacek-dukaj/katedra.streszczenie-szczegolowe "Katedra - streszczenie szczegółowe")
- [Niesamowite przygody dziesięciu skarpetek - streszczenie](https://www.bryk.pl/lektury/justyna-bednarek/niesamowite-przygody-dziesieciu-skarpetek.streszczenie-szczegolowe "Niesamowite przygody dziesięciu skarpetek - streszczenie")

- [Recenzja „Prymasa” Teresy Kotlarczyk](/wypracowania/jezyk-polski/recenzje/533-recenzja-prymasa-teresy-kotlarczyk.html "Recenzja „Prymasa” Teresy Kotlarczyk")
- [Alan Alexander Milne - biografia](/lektury/alan-alexander-milne/chatka-puchatka.biografia-autora "Alan Alexander Milne - biografia")
- [Słownik pisarzy](/slowniki/slownik-pisarzy "Słownik pisarzy")
- [Bursztyny - streszczenie](/lektury/zofia-kossak/bursztyny.streszczenie-szczegolowe "Bursztyny - streszczenie")

[WEŹ UDZIAŁ W ANKIECIE](https://brykankieta.webankieta.pl/)

[![Bryk logo](https://assetsbryk.iplsc.com/bundles/index/i/bryk-logo.png?v0115)](/)

- napisz do nas
- [faq](/faq.html)
- [mapa serwisu](/mapa-serwisu.html)
- [newsroom](/newsroom.html)
- [Akt o usługachu. cyfrowych](https://www.bryk.pl/artykul/auc)
- [regulamin](/regulamin-bryk-rodo.pdf)

![](//e.hub.com.pl/images/adx_fixed/close.svg)Zamknij

[Prywatność.](http://prywatnosc.interia.pl) [Polityka prywatności.](/polityka-prywatnosci)
Copyright: [INTERIA.PL](http://www.interia.pl/)
1999-2024 Wszystkie prawa zastrzeżone.