Albert Einstein i jego teorie względności - Historia - Polskie Radio
Ogólna teoria względności tłumaczyła, że promień światła porusza się najkrótszą możliwą drogą i może przybrać postać krzywej. Zakładała ...
"List 34"
Był sygnatariuszem Manifestu Einsteina-Russella, wystosowanego przez grupę naukowców zrzeszonych w organizacji Pugwash, nawołującego światowych przywódców do zaprzestania zbrojeń. Podpisał również <anchor>"List 34"</anchor>. Zmarł 16 stycznia 1968.
Trzydziestu czterech w obronie kultury polskiej - Historia
Trzydziestu czterech w obronie kultury polskiej - Historia

__

- [polskie radio 24](https://polskieradio24.pl/)
- [jedynka](https://jedynka.polskieradio.pl/)
- [dwójka](https://www.polskieradio.pl/8,Dwojka)
- [trójka](https://trojka.polskieradio.pl/)
- [czwórka](https://www.polskieradio.pl/10,Czworka)
- [Polskie Radio Kierowców](https://radiokierowcow.pl/)
- [polskie radio dzieciom](https://www.polskieradio.pl/18,Dzieci)
- [Chopin](https://chopin.polskieradio.pl/)
- [PR dla Zagranicy](https://www.polskieradio.pl/395)
- [ПР ДЛЯ УКРАЇНИ](https://www.polskieradio.pl/398)
- [Podcasty](https://podcasty.polskieradio.pl/)

- [teatr polskiego radia](https://www.polskieradio.pl/357)
- [kanały internetowe](https://moje.polskieradio.pl)
- [historia](https://www.polskieradio.pl/39,Historia)
- [serwisy historyczne](https://serwisyspecjalne.polskieradio.pl/)

- [Radiowe Centrum Kultury Ludowej](https://www.polskieradio.pl/377)
- [studio reportażu\
\
i dokumentu polskiego radia](https://reportaz.polskieradio.pl/)
- [Orkiestra Polskiego Radia w Warszawie](https://www.polskieradio.pl/79,Polska-Orkiestra-Radiowa)
- [ramówka](https://polskieradio.pl/ramowka)
- [częstotliwości](https://www2.polskieradio.pl/czestotliwosci)
- [lektury do słuchania](https://www.polskieradio.pl/211,Powiesci-na-antenie)
- [sklep](https://sklep.polskieradio.pl/)
- [szkolenia](https://cem.polskieradio.pl/)

__

- [Fakty, opinie](/39,Historia/246,Fakty-opinie)
- [Ludzie](/39,Historia/247,Ludzie)
- [Odkrycia i ciekawostki](/39,Historia/1240,Odkrycia-i-ciekawostki)
- [Serwisy specjalne](https://serwisyspecjalne.polskieradio.pl/)

[Portal Polskiego Radia SA](/)

__ słuchaj

[_shopping\_cart_](https://sklep.polskieradio.pl/)

__

![burger](//static.prsa.pl/74b88a7f-ac1f-46d3-873f-b2854d815d20.file)

[_shopping\_cart_](https://sklep.polskieradio.pl/)__

[__ Słuchaj](/ "Uruchom player Polskiego Radia")

__ więcej

- __
- [polskie radio 24](//polskieradio24.pl)






- [audycje](https://polskieradio24.pl/antena/audycje)
- [zespół antenowy](https://polskieradio24.pl/antena/zespol-antenowy)
- [ramówka](https://polskieradio24.pl/antena/ramowka)
- [częstotliwości](https://polskieradio24.pl/antena/czestotliwosci)
- [kontakt](https://polskieradio24.pl/antena/kontakt)

live

16:47 - 17:00

Świata pogląd


13.09.2024


Prowadzący:


17:00 - 17:05

Informacje

__

[13.09.2024\
\
Niż genueński dotarł do Polski. IMGW alarmuje: to już się rozpoczęło](/130/5925/Artykul/3424602)

[13.09.2024\
\
Senator KO o Czarneckim: czeka go polityczna śmierć](/130/5553/Artykul/3424507)

[![Polskie Radio 24](//static.prsa.pl/images/8bd86be6-544b-4be5-8887-1799d950755f.webp?format=200)\
nowa stacja informacyjna](https://polskieradio24.pl/)

- [jedynka](https://jedynka.polskieradio.pl)






- [audycje](https://jedynka.polskieradio.pl/audycje)
- [playlista](https://jedynka.polskieradio.pl/playlista)
- [zespół](https://jedynka.polskieradio.pl/zespol)
- [konkursy](https://jedynka.polskieradio.pl/artykuly/169)
- [ramówka](https://jedynka.polskieradio.pl/ramowka)
- [częstotliwości](https://jedynka.polskieradio.pl/czestotliwosci)
- [kontakt](https://jedynka.polskieradio.pl/kontakt)

live

16:05 - 17:00

Ekspres Jedynki


13.09.2024


Prowadzący: Karolina Rożej


17:00 - 17:05

Aktualności radiowej Jedynki

__

[13.09.2024\
\
Maskotka "Lata z Radiem" od strony językowej. Jaka jest etymologia słowa wydra?](/7/166/Artykul/3424642)

[13.09.2024\
\
"Twoja lista przebojów". Czego słucha Jarosław Wasik?](/7/10377/Artykul/3424654)

[![jedynka](//static.prsa.pl/images/61420846-bf36-42d5-9ebd-bf9ab9a733fb.webp?format=120)](https://jedynka.polskieradio.pl)

- [dwójka](https://www.polskieradio.pl/8,Dwojka)






- [audycje](https://www.polskieradio.pl/8,Dwojka/23,Audycje)
- [koncerty](https://www.polskieradio.pl/8,Dwojka/5660,Koncerty-w-dwojce)
- [playlista](https://www.polskieradio.pl/8,Dwojka/26,Playlista)
- [Zespół](https://www.polskieradio.pl/8,Dwojka/25,Zespół)
- [konkursy](https://www.polskieradio.pl/8,Dwojka/364,Konkursy)
- [patronaty](https://www.polskieradio.pl/8,Dwojka/6546,Patronaty)
- [ramówka](https://www.polskieradio.pl/ramowka/antena/2)
- [częstotliwości](https://www.polskieradio.pl/8,Dwojka/4940,Czestotliwosci)
- [kontakt](https://www.polskieradio.pl/8,Dwojka/27,Kontakt)

live

16:00 - 18:00

Wybieram Dwójkę


13.09.2024


Prowadzący: Kuba Kukla


18:00 - 19:00

Teraz jazz LIVE

__

[13.09.2024\
\
"Bestia" w kinach. Bertrand Bonello: z powieści Henry'ego Jamesa wziąłem tylko punkt wyjścia](/8/404/Artykul/3424702)

[13.09.2024\
\
Profesor Stanisław Baj - malarz jednej rzeki. "Rysowałem odkąd tylko pamiętam"](/8/380/Artykul/3422990)

[![dwójka](//static.prsa.pl/images/9a98d97e-ec57-4bf3-bf76-ff9d4fc5830b.webp?format=120)](https://www.polskieradio.pl/8,Dwojka)

- [trójka](https://trojka.polskieradio.pl)






- [audycje](https://trojka.polskieradio.pl/audycje)
- [playlista](https://trojka.polskieradio.pl/playlista)
- [koncert w trójce](https://trojka.polskieradio.pl/koncerty)
- [konkursy](https://trojka.polskieradio.pl/konkursy)
- [zespół](https://trojka.polskieradio.pl/zespol)
- [ramówka](https://trojka.polskieradio.pl/ramowka)
- [częstotliwości](https://trojka.polskieradio.pl/czestotliwosci)
- [kontakt](https://trojka.polskieradio.pl/kontakt)

live

16:07 - 17:00

Zapraszamy do Trójki


13.09.2024


Prowadzący: Katarzyna Borowiecka, Piotr Łodej, Michał Matus, Robert Grzędowski


17:00 - 17:05

Serwis Trójki

__

[1.09.2024\
\
Wszystkie szkoły świata. Jak wygląda nauka w innych krajach?](/9/315/Artykul/3420150)

[31.08.2024\
\
"Oko tygrysa" Marty Sawickiej-Danielak. O bestii stworzonej przez ludzi](/9/10651/Artykul/3420099)

[![trójka](//static.prsa.pl/images/f8229d84-643a-4b18-823f-72cbc5cef0f5.webp?format=120)](https://trojka.polskieradio.pl)

- [czwórka](https://www.polskieradio.pl/10,Czworka)






- [playlista](https://www.polskieradio.pl/10,Czworka/40,Playlista)
- [newsy](https://www.polskieradio.pl/10,Czworka/8387,News)
- [muzyka](https://www.polskieradio.pl/10,Czworka/214,Muzyka)
- [kultura](https://www.polskieradio.pl/10,Czworka/216,Kultura)
- [życie](https://www.polskieradio.pl/10,Czworka/215,Zycie)
- [audycje](https://www.polskieradio.pl/10,Czworka/37,Audycje)
- [podcasty](https://podcasty.polskieradio.pl/antena/czworka)
- [zespół](https://www.polskieradio.pl/10,Czworka/39,Zespol)
- [patronaty](https://www.polskieradio.pl/10,Czworka/1366,Patronaty)
- [konkursy](https://www.polskieradio.pl/10,Czworka/1365,Konkursy)
- [ramówka](https://www.polskieradio.pl/ramowka/antena/4)
- [jak nas słuchać](https://www.polskieradio.pl/10,Czworka/5496,Jak-nas-sluchac)
- [kontakt](https://www.polskieradio.pl/10,Czworka/41,Kontakt)

live

16:00 - 17:00

Świat 4.0


13.09.2024


Prowadzący: Piotr Firan


17:00 - 18:00

Świat 4.0

__

[13.09.2024\
\
Nat Cichocka. Jej muzyka to eseje o współczesnej generacji dwudziestolatków](/10/10945/Artykul/3424624)

[13.09.2024\
\
Żonka: Moim zdaniem ubrania mają moc](/10/11052/Artykul/3424606)

[![czwórka](//static.prsa.pl/images/4ebc48da-9dda-44b7-9084-5c7554cc09d3.webp?format=120)](https://www.polskieradio.pl/10,Czworka)

- [Kierowcy](//radiokierowcow.pl/)
- [Dzieci](https://www.polskieradio.pl/18,Dzieci)
- [Teatr](https://www.polskieradio.pl/357)
- [Chopin](https://chopin.polskieradio.pl)
- [PR dla Zagranicy](https://www.polskieradio.pl/395)


- [English Section](https://www.polskieradio.pl/395)
- [Беларуская Служба](https://www.polskieradio.pl/396)
- [Русская Служба](https://www.polskieradio.pl/397)
- [Українська Служба](https://www.polskieradio.pl/398)
- [Redakcja Polska](https://www.polskieradio.pl/399)
- [Deutsche Redaktion](https://www.polskieradio.pl/400)
- [Hebrew Section - archive](http://www.kolpolin.pl/7)

![PR dla Zagranicy](//static.prsa.pl/images/f5eb4d93-a173-4a39-be22-d71821ff3490.webp?format=120)

- [![](//static.prsa.pl/7a3499ed-a05b-4854-a92d-20c327594079.file)\
ПР для України](https://www.polskieradio.pl/398)
- [Podcasty](https://podcasty.polskieradio.pl/)
- __


[Kanały internetowe](https://moje.polskieradio.pl) [Historia](https://www.polskieradio.pl/39,Historia) [Serwisy historyczne](https://www.polskieradio.pl/219,Serwisy-Specjalne-Polskiego-Radia)

[Radiowe Centrum Kultury Ludowej](https://www.polskieradio.pl/377) [Studio Reportażu I Dokumentu Polskiego Radia](https://reportaz.polskieradio.pl/) [Orkiestra Polskiego Radia W Warszawie](https://www.polskieradio.pl/79,Polska-Orkiestra-Radiowa)

[Lektury Do Słuchania](https://www.polskieradio.pl/211,Powiesci-na-antenie) [Ramówka](https://www.polskieradio.pl/ramowka) [Częstotliwości](https://www.polskieradio.pl/czestotliwosci)

[Sklep](https://sklep.polskieradio.pl/) [Szkolenia](https://cem.polskieradio.pl/)

__

- [Czwórka](https://www.polskieradio.pl/10 "Czwórka")
- [Playlista](https://www.polskieradio.pl/10/40 "Playlista")
- [Muzyka](https://www.polskieradio.pl/10/214 "Muzyka")
- [Kultura](https://www.polskieradio.pl/10/216 "Kultura")
- [Życie](https://www.polskieradio.pl/10/215 "Lifestyle")
- [Audycje](https://www.polskieradio.pl/10/37,Audycje "Audycje")
- [Podcasty](https://podcasty.polskieradio.pl/antena/czworka "Podcast")
- [Zespół](https://www.polskieradio.pl/10,Czworka/39,Zespol "Zespol")

- [![](//static.prsa.pl/images/aa6ca8d0-42fe-48cd-8767-bdcff24acb85.jpg)](//www.facebook.com/czworka "Czwórka Facebook")
- [![](//static.prsa.pl/images/413b8763-1dcf-4a6c-89f2-f9be7f32b7fb.jpg)](//www.instagram.com/czworka_polskieradio/ "Czwórka Instagram")
- [![](//static.prsa.pl/images/c0a40454-617b-43af-8199-552ac68d3be2.jpg)](https://www.youtube.com/channel/UClkwg7PkE3YiO9AnlNIjZhg "Czwóka YouTube")

[Historia](//www.polskieradio.pl/39,Historia)

[Fakty, opinie](/39,Historia/246,Fakty-opinie "")[Ludzie](/39,Historia/247,Ludzie "")[Odkrycia i ciekawostki](/39,Historia/1240,Odkrycia-i-ciekawostki "")[Serwisy specjalne](https://serwisyspecjalne.polskieradio.pl/ "")

[Polskie Radio](/ "Strona główna") [Historia](/39,Historia "Historia") [Artykuł](/39,Historia/155,Artykul "Artykuł")

# Trzydziestu czterech w obronie kultury polskiej

Ostatnia aktualizacja:
14.03.2021 05:50


[Udostępnij na Facebooku](https://www.facebook.com/sharer/sharer.php?u=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F39%2F156%2FArtykul%2F565503%2CTrzydziestu-czterech-w-obronie-kultury-polskiej "Udostępnij na Facebooku")[Twitter - Podziel się linkiem z osobami, które Cię obserwują](https://twitter.com/intent/tweet?source=webclient&text=Trzydziestu%20czterech%20w%20obronie%20kultury%20polskiej&url=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F39%2F156%2FArtykul%2F565503%2CTrzydziestu-czterech-w-obronie-kultury-polskiej "Twitter - Podziel się linkiem z osobami, które Cię obserwują")[Wykop](https://www.wykop.pl/dodaj/link/?url=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F39%2F156%2FArtykul%2F565503%2CTrzydziestu-czterech-w-obronie-kultury-polskiej "Wykop")[Podziel się linkiem wysyłając e-mail](mailto:?body=https://www.polskieradio.pl/39/156/Artykul/565503,Trzydziestu-czterech-w-obronie-kultury-polskiej "Podziel się linkiem wysyłając e-mail")

57 lat temu, 14 marca 1964, Antoni Słonimski złożył w Urzędzie Rady Ministrów dwuzdaniowy list protestacyjny przeciw cenzurze, który później określano, z powodu liczby sygnatariuszy, jako "List 34".


![Antoni Słonimski. Wikimedia Commonsdp. Źr.: Antoni Słonimski. Alfabet wspomnień, PIW, Warszawa, 1975.](//static.prsa.pl/images/8a3dab25-67a1-413d-b081-d17228fa5e9e.jpg?format=500)

Antoni Słonimski. Wikimedia Commons/dp. Źr.: Antoni Słonimski. Alfabet wspomnień, PIW, Warszawa, 1975.

**"List 34"** był pierwszym w powojennej Polsce wspólnym protestem intelektualistów. Jak pisał w swoim dzienniku Andrzej Kijowski: "Był aktem publicznym i jako taki stanowił precedens dla innego typu postępowania obywatelskiego. Odwoływał się do prawa, a nie do "dobrej woli", "życzliwości", czyli - krótko mówiąc – "łaski". Trzydziestu czterech uznało siebie za obywateli".

Posłuchaj

09:59 list 34 1964 rok\_\_\_577\_97\_iv\_tr\_0-0\_99814905b498fb0\[00\].mp3  "List 34" - audycja Katarzyny Kobyleckiej z cyklu "Dźwiękowy przewodnik po historii najnowszej - Polska". (PR, 4.02.1997)

## Mała stabilizacja

Na początku lat 60. w Polsce władze po kolei likwidowały obszary względnej wolności, jakie pojawiły się po Październiku '56. Zaostrzono cenzurę i inwigilację pisarzy. W 1962 roku zamknięto - powstały w Warszawie na fali odwilży popaździernikowej - Klub Krzywego Koła, jedno z niewielu miejsc, gdzie można było w miarę swobodnie głosić swoje poglądy. Powołane zostało nowe pismo - "Kultura" - na miejsce dwu zlikwidowanych "buntowniczych" pism - "Nowej Kultury" i "Przeglądu Kulturalnego".

## Protest

Sygnatariusze "Listu 34" zwracali uwagę na ograniczenie przydziału papieru na druk książek oraz zaostrzenie cenzury i domagali się zmiany polityki kulturalnej państwa na zgodną z duchem praw zagwarantowanych przez konstytucję PRL.

Adresatem listu był premier Józef Cyrankiewicz. Poeta Antoni Słonimski napisał: "Ograniczenia przydziału papieru na druk książek i czasopism oraz zaostrzenie cenzury prasowej stwarza sytuację zagrażającą rozwojowi kultury narodowej. Niżej podpisani, uznając istnienie opinii publicznej, prawa do krytyki, swobodnej dyskusji i rzetelnej informacji za konieczny element postępu, powodowani troską obywatelską, domagają się zmiany polskiej polityki kulturalnej w duchu praw zagwarantowanych przez konstytucję państwa polskiego i zgodnych z dobrem narodu".

**List podpisali:** Jerzy Andrzejewski, Maria Dąbrowska, Stanisław Dygat, Karol Estreicher, Marian Falski, Aleksander Gieysztor, Konrad Górski, Paweł Hertz, Leopold Infeld, Paweł Jasienica, Mieczysław Jastrun, Stefan Kisielewski, Zofia Kossak-Szczucka, Tadeusz Kotarbiński, Jan Kott, Anna Kowalska, Julian Krzyżanowski, Kazimierz Kumaniecki, Edward Lipiński, Maria Ossowska, Stanisław Cat Mackiewicz, Jan Parandowski, Stanisław Pigoń, Adolf Rudnicki, Artur Sandauer, Wacław Sierpiński, Antoni Słonimski, Jan Szczepański, Władysław Tatarkiewicz, Jerzy Turowicz, Melchior Wańkowicz, Adam Ważyk, Kazimierz Wyka i Jerzy Zagórski. Współorganizatorem zbierania podpisów był Jan Józef Lipski.

**Więcej o Antonim Słonimskim i pozostałych sygnatariuszach "Listu 34" zobacz na stronie ["Radia Wolności">>>](https:\/\/www.polskieradio.pl/68,Radia-Wolnosci)**

"Sama treść listu była, jak widać, bardzo umiarkowana. Jednak podpisanych pod nim nazwisk nie można było lekceważyć, były to bowiem nazwiska najbardziej szanowanych przedstawicieli życia intelektualnego i kulturalnego w Polsce. Dla twórców kultury zaś było to próbą generalną przed marcem 1968 roku, kreślącą niezmienną przez ćwierć wieku geografię polityczną środowiska" - pisał prof. Jerzy Eisler, historyk,w tekście "List 34" (Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993).

Posłuchaj

04:08 List 34 - fragm. cyklu Kawalkada czasu.mp3  "List 34" - reakcja zachodnich mediów na list wystosowany do premiera Cyrankiewicza. (RWE, 1964)

Za decyzją o podpisaniu listu stały najróżniejsze motywacje. "Podpisałem, bo byłem wychowany na westernach" - powiedział Stanisław Dygat. "Ten list był dla mojego ojca pewną formą ekspiacji za stalinizm" - przytacza Tomasz Jastrun zdanie z dziennika swego ojca, Mieczysława. Dąbrowska wahała się: "Nie palę się do takich petycji, bo to nic nie da, ale tak wciąż wszystkiego odmawiam, że zawsze w końcu zdarzy się coś, czemu po prostu na zasadzie prawa liczb nie odmówię" - zanotowała w "Dziennikach".

"List 34" Antoni Słonimski osobiście dostarczył do Urzędu Rady Ministrów 14 marca 1964. Pierwszą reakcją władzy była rewizja w mieszkaniu i zatrzymanie Jana Józefa Lipskiego. Trzy dni później o "Liście 34" poinformowało Radio Wolna Europa. 18 kwietnia w "Timesie" ukazał się tekst krytykujący władze PRL, podpisany przez 21 brytyjskich pisarzy i artystów, m.in. przez Arthura Koestlera i Allana Bullocka, potem wystąpienie pisarzy amerykańskich (m.in. Susan Sontag, Williama Styrona, Hannah Arendt, Saula Bellowa, Elii Kazana, Normana Mailera i Arthura Millera) oraz profesorów uniwersytetów Harvarda i Berkeley i włoskich intelektualistów (m.in. Alberto Moravii).

## Władza kontratakuje

W odpowiedzi partia, w ramach "kary", zmniejszyła nakład "Tygodnika Powszechnego" z 40 do 30 tys. i wydała zakaz wymieniania nazwisk sygnatariuszy w radiu i telewizji, 14 pisarzy ukarano zakazem publikowania, wielu innym odmówiono wydania paszportu. Zaangażowanie RWE w propagowanie dokumentu dało władzy pretekst do piętnowania jego sygnatariuszy jako "ideowych targowiczan dostarczających żeru zagranicznym propagandzistom".

Dziesięciu uczonych przekonano, by wysłali do "Times'a" list z ubolewaniem, że ich nazwiska wykorzystano do antypolskiej kampanii. Jednocześnie przygotowywany był "kontrlist" potępiający "List 34". W maju figurowało pod nim już 600 podpisów m.in. prezesa Związku Literatów Polskich Jarosława Iwaszkiewicza.

Najsurowsze represje spotkały 72-letniego Melchiora Wańkowicza. Za wysłanie do mieszkającej w Waszyngtonie córki, Marty Erdman, prywatnego listu z opisem "Listu 34", którego fragmenty zostały następnie odczytane w Radiu Wolna Europa, został on 5 października 1964 roku aresztowany, a 11 listopada skazany na trzy lata więzienia. Władze komunistyczne, chcąc uniknąć kompromitacji wycofały się z wykonania wyroku, zawieszając jego wykonanie.

_pd_

Zobacz więcej na temat: [Antoni Słonimski](/Antoni-Slonimski/Tag43687)[cenzura](/cenzura/Tag20253)[HISTORIA](/HISTORIA/Tag169296)[Jan Józef Lipski](/Jan-Jozef-Lipski/Tag45770)[Józef Cyrankiewicz](/Jozef-Cyrankiewicz/Tag15841)[POLSKA](/POLSKA/Tag295)[Władysław Gomułka](/Wladyslaw-Gomulka/Tag22179)

[Udostępnij na Facebooku](https://www.facebook.com/sharer/sharer.php?u=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F39%2F156%2FArtykul%2F565503%2CTrzydziestu-czterech-w-obronie-kultury-polskiej "Udostępnij na Facebooku")[Twitter - Podziel się linkiem z osobami, które Cię obserwują](https://twitter.com/intent/tweet?source=webclient&text=Trzydziestu%20czterech%20w%20obronie%20kultury%20polskiej&url=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F39%2F156%2FArtykul%2F565503%2CTrzydziestu-czterech-w-obronie-kultury-polskiej "Twitter - Podziel się linkiem z osobami, które Cię obserwują")[Wykop](https://www.wykop.pl/dodaj/link/?url=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F39%2F156%2FArtykul%2F565503%2CTrzydziestu-czterech-w-obronie-kultury-polskiej "Wykop")[Podziel się linkiem wysyłając e-mail](mailto:?body=https://www.polskieradio.pl/39/156/Artykul/565503,Trzydziestu-czterech-w-obronie-kultury-polskiej "Podziel się linkiem wysyłając e-mail")

[![](//static.prsa.pl/b51c7521-6c2c-40c9-8053-fd17a59d31d5.file)](https://sklodowskacurie.polskieradio.pl/)

Popularne


[**Cyrkowy wóz Drzymały. Zamieszkał w cyrkowym wozie**](/39/156/Artykul/830381,cyrkowy-woz-drzymaly-zamieszkal-w-cyrkowym-wozie "Cyrkowy wóz Drzymały. Zamieszkał w cyrkowym wozie")

[**Julian Tuwim. Książę wśród poetów**](/39/156/Artykul/2367189,julian-tuwim-ksiaze-wsrod-poetow "Julian Tuwim. Książę wśród poetów")

[**Amon Göth. Niemiecki zbrodniarz, który mordował z zamiłowaniem**](/39/156/Artykul/671548,amon-göth-niemiecki-zbrodniarz-ktory-mordowal-z-zamilowaniem "Amon Göth. Niemiecki zbrodniarz, który mordował z zamiłowaniem")

[![Alert Polskiego Radia](/style/responsive2/_img/alertprsa.png)](mailto:alert@polskieradio.pl)

Czytaj także

# [Walczył z "dyktaturą ciemniaków"](/39/1240/Artykul/322732,Walczyl-z-dyktatura-ciemniakow)

Ostatnia aktualizacja:
07.03.2011 10:00


[Udostępnij na Facebooku](https://www.facebook.com/sharer/sharer.php?u=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F39%2F1240%2FArtykul%2F322732%2CWalczyl-z-dyktatura-ciemniakow "Udostępnij na Facebooku")[Twitter - Podziel się linkiem z osobami, które Cię obserwują](https://twitter.com/intent/tweet?source=webclient&text=Walczy%C5%82%20z%20%22dyktatur%C4%85%20ciemniak%C3%B3w%22&url=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F39%2F1240%2FArtykul%2F322732%2CWalczyl-z-dyktatura-ciemniakow "Twitter - Podziel się linkiem z osobami, które Cię obserwują")[Wykop](https://www.wykop.pl/dodaj/link/?url=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F39%2F1240%2FArtykul%2F322732%2CWalczyl-z-dyktatura-ciemniakow "Wykop")[Podziel się linkiem wysyłając e-mail](mailto:?body=https://www.polskieradio.pl/39/1240/Artykul/322732,Walczyl-z-dyktatura-ciemniakow "Podziel się linkiem wysyłając e-mail")

Stefan Kisielewski był człowiekiem renesansu, pisał książki, w tym powieści kryminalne, felietony i utwory muzyczne.


Posłuchaj


00'24
Stefan Kisielewski o swoich felietonach
[dodaj do playlisty](javascript:void(null); "dodaj do playlisty")

00'22
Stefan Kisielewski o pisaniu
[dodaj do playlisty](javascript:void(null); "dodaj do playlisty")

więcej


7 marca mija 100. rocznica urodzin Stefana Kisielewskiego, pisarza, publicysty, kompozytora, krytyka muzycznego i pianisty. Kisielewski był człowiekiem renesansu, pisał książki, w tym powieści kryminalne, był autorem licznych publikacji, a także wielu utworów muzycznych.

**Przez kilkadziesiąt lat pisał artykuły i felietony do "Tygodnika Powszechnego", które sygnował pseudonimem "Kisiel".** Działał w opozycji politycznej, należał do sygnatariuszy Listu 34. Był autorem określenia **"dyktatura ciemniaków"**, oznaczającego politykę partii komunistycznej. Użyte przez Kisielewskiego w 1968 roku i głośno skrytykowane przez Władysława Gomułkę, stało się jednym z obiegowych sformułowań PRL. W nagraniach archiwalnych Polskiego Radia zachowały się wypowiedzi Stefana Kisielewskiego, który mówił o dużych wymaganiach, jakie niesie mała forma literacka, czyli felieton.

**Zapytany, skąd czerpie pomysły na tematy swoich felietonów, Stefan Kisielewski odpowiadał, że ...z życia.**

W ltach 1957-65 był posłem na Sejm z katolickiego koła "Znak". W latach 70. Stefan Kisielewski podpisał list 14. przeciwko represjonowaniu uczestników radomskiego Czerwca. Wydał blisko 30 książek i broszur, z których duża część ukazała się za granicą i w obiegu nieoficjalnym. Są to zbiory szkiców i felietonów - "Polityka i sztuka", "Z literackiego lamusa", "100 razy głową w ścianę". Jego powieści to między innymi, "Sprzysiężenie", "Zbrodnia w dzielnicy Północnej" oraz "Widziane z góry" i" Cienie w pieczarze", "Romans zimowy", "Śledztwo", "Ludzie z akwarium", "Przygoda w Warszawie". W dorobku twórczym miał kilkadziesiąt kompozycji muzycznych, między innymi, symfonie, utwory orkiestrowe oraz kameralne.

W 1990 roku Stefan Kisielewski ustanowił i po raz pierwszy przyznał **Nagrodę Kisiela**, wyróżnienie za szczególne osiągnięcia zawodowe dla polityka, przedsiębiorcy i publicysty. Po śmierci pisarza, nagrody przyznaje Kapituła. Ceremonia wręczenia nagród odbywa się w warszawskiej kawiarni "Rozdroże" - ulubionym miejscu spotkań "Kisiela".

**Stefan Kisielewski zmarł 27 września 1991 roku.**

[Udostępnij na Facebooku](https://www.facebook.com/sharer/sharer.php?u=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F39%2F1240%2FArtykul%2F322732%2CWalczyl-z-dyktatura-ciemniakow "Udostępnij na Facebooku")[Twitter - Podziel się linkiem z osobami, które Cię obserwują](https://twitter.com/intent/tweet?source=webclient&text=Walczy%C5%82%20z%20%22dyktatur%C4%85%20ciemniak%C3%B3w%22&url=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F39%2F1240%2FArtykul%2F322732%2CWalczyl-z-dyktatura-ciemniakow "Twitter - Podziel się linkiem z osobami, które Cię obserwują")[Wykop](https://www.wykop.pl/dodaj/link/?url=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F39%2F1240%2FArtykul%2F322732%2CWalczyl-z-dyktatura-ciemniakow "Wykop")[Podziel się linkiem wysyłając e-mail](mailto:?body=https://www.polskieradio.pl/39/1240/Artykul/322732,Walczyl-z-dyktatura-ciemniakow "Podziel się linkiem wysyłając e-mail")

Zobacz więcej na temat: [felieton](/felieton/Tag5906)[POLSKA](/POLSKA/Tag295)[Stefan Kisielewski pseud. Tomasz Staliński](/Stefan-Kisielewski-pseud-Tomasz-Stalinski/Tag69398)[Tygodnik Powszechny](/Tygodnik-Powszechny/Tag13292)[Warszawa](/Warszawa/Tag5375)

rozwiń
__
zwiń
__

Czytaj także

# [Komuniści wprowadzają cenzurę](/39/248/Artykul/396498,Komunisci-wprowadzaja-cenzure)

Ostatnia aktualizacja:
05.07.2012 07:00


[Udostępnij na Facebooku](https://www.facebook.com/sharer/sharer.php?u=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F39%2F248%2FArtykul%2F396498%2CKomunisci-wprowadzaja-cenzure "Udostępnij na Facebooku")[Twitter - Podziel się linkiem z osobami, które Cię obserwują](https://twitter.com/intent/tweet?source=webclient&text=Komuni%C5%9Bci%20wprowadzaj%C4%85%20cenzur%C4%99&url=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F39%2F248%2FArtykul%2F396498%2CKomunisci-wprowadzaja-cenzure "Twitter - Podziel się linkiem z osobami, które Cię obserwują")[Wykop](https://www.wykop.pl/dodaj/link/?url=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F39%2F248%2FArtykul%2F396498%2CKomunisci-wprowadzaja-cenzure "Wykop")[Podziel się linkiem wysyłając e-mail](mailto:?body=https://www.polskieradio.pl/39/248/Artykul/396498,Komunisci-wprowadzaja-cenzure "Podziel się linkiem wysyłając e-mail")

5 lipca 1946 roku, w Polsce wszedł w życie dekret o utworzeniu Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk.


Posłuchaj


05'57
Tadeusz Konwicki o wpływie cenzury.
[dodaj do playlisty](javascript:void(null); "dodaj do playlisty")

więcej


Urząd ten był jedną z najważniejszych instytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Za jego pośrednictwem władze partyjne sterowały propagandą, nie dopuszczając do rozpowszechniania niewygodnych dla siebie informacji i treści. Instytucja zajmowała się kontrolą między innymi publikacji prasowych, radiowych i telewizyjnych, wydawnictw książkowych, filmów czy spektakli.

Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk został powołany w 1946 roku na mocy dekretu uchwalonego przez Krajową Radę Narodową. W 1981 roku dekret ten został zastąpiony przez Ustawę o Kontroli Publikacji i Widowisk. Cenzura obowiązywała we wszystkich krajach obozu socjalistycznego. W środowiskach twórczych szybko wypracowano metody omijania zakazów i ograniczeń cenzury. Decyzja o jej zniesieniu była jednak jednym z pierwszych postanowień nowego rządu utworzonego w 1989 roku. 11 kwietnia 1990 roku Sejm uchwalił ustawę o zniesieniu cenzury.

Pod koniec istnienia GUKPiW było zatrudnionych w tej instytucji 465 osób, a planowany na utrzymanie jej budżet na 1990 rok wynosił blisko pięć miliardów ówczesnych złotych. Ostatecznie GUKPiW został zlikwidowany w kwietniu 1990 roku, ale już od zwycięstwa Komitetów Obywatelskich "Solidarności" w wyborach 4 czerwca 1989 roku w praktyce nie pełnił on swej funkcji.

Do zadań lokalnych oddziałów GUKPiW należała nie tylko kontrola prasy, publikacji czy widowisk, ale także kontrola punktów z urządzeniami poligraficznymi i kserograficznymi drukarni oraz zakładów produkujących pieczątki. Poszczególne ośrodki cenzury ściśle współdziałały z lokalnymi Komitetami Wojewódzkimi PZPR, Służbą Bezpieczeństwa i innymi instytucjami odpowiedzialnymi za kontrolę życia społeczno-politycznego w PRL.

[Zapraszamy na strony serwisu **RADIA WOLNOŚCI**, gdzie znajdą Państwo nigdy nie publikowane rozmowy z Tomaszem Strzyżewskim, cenzorem, który w latach 70. uciekł do Szwecji i opublikował tam dokumenty, które ze sobą zabrał.](http://www.polskieradio.pl/68/862)

![Tomasz](/29153076-2d48-482a-8aa0-37c17cbc0f33.file)

Tomasz Strzyżewski prezentuje "Czarną Księgę Cenzury". Fot. Wikipedia

[Udostępnij na Facebooku](https://www.facebook.com/sharer/sharer.php?u=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F39%2F248%2FArtykul%2F396498%2CKomunisci-wprowadzaja-cenzure "Udostępnij na Facebooku")[Twitter - Podziel się linkiem z osobami, które Cię obserwują](https://twitter.com/intent/tweet?source=webclient&text=Komuni%C5%9Bci%20wprowadzaj%C4%85%20cenzur%C4%99&url=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F39%2F248%2FArtykul%2F396498%2CKomunisci-wprowadzaja-cenzure "Twitter - Podziel się linkiem z osobami, które Cię obserwują")[Wykop](https://www.wykop.pl/dodaj/link/?url=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F39%2F248%2FArtykul%2F396498%2CKomunisci-wprowadzaja-cenzure "Wykop")[Podziel się linkiem wysyłając e-mail](mailto:?body=https://www.polskieradio.pl/39/248/Artykul/396498,Komunisci-wprowadzaja-cenzure "Podziel się linkiem wysyłając e-mail")

Zobacz więcej na temat: [cenzura](/cenzura/Tag20253)[POLSKA](/POLSKA/Tag295)[Rzeczpospolita](/Rzeczpospolita/Tag165914)[Solidarność](/Solidarnosc/Tag11368)[Szwecja](/Szwecja/Tag119)[Tomasz Strzyżewski](/Tomasz-Strzyzewski/Tag84588)

rozwiń
__
zwiń
__

Czytaj także

# [Po co to było władzy ludowej](/8/529/Artykul/514933,Po-co-to-bylo-wladzy-ludowej)

Ostatnia aktualizacja:
10.01.2012 14:45


[Udostępnij na Facebooku](https://www.facebook.com/sharer/sharer.php?u=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F8%2F529%2FArtykul%2F514933%2CPo-co-to-bylo-wladzy-ludowej "Udostępnij na Facebooku")[Twitter - Podziel się linkiem z osobami, które Cię obserwują](https://twitter.com/intent/tweet?source=webclient&text=Po%20co%20to%20by%C5%82o%20w%C5%82adzy%20ludowej&url=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F8%2F529%2FArtykul%2F514933%2CPo-co-to-bylo-wladzy-ludowej "Twitter - Podziel się linkiem z osobami, które Cię obserwują")[Wykop](https://www.wykop.pl/dodaj/link/?url=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F8%2F529%2FArtykul%2F514933%2CPo-co-to-bylo-wladzy-ludowej "Wykop")[Podziel się linkiem wysyłając e-mail](mailto:?body=https://www.polskieradio.pl/8/529/Artykul/514933,Po-co-to-bylo-wladzy-ludowej "Podziel się linkiem wysyłając e-mail")

W październiku 1964 aresztowano Melchiora Wańkowicza. Sędziwego pisarza oskarżono o to, że przekazuje za granicę materiały godzące w Polskę i współpracuje z Radiem Wolna Europa. Rozpoczął się kuriozalny proces.


Posłuchaj


16'06
Proces Melchiora Wańkowicza
[dodaj do playlisty](javascript:void(null); "dodaj do playlisty")

więcej


_Oskarżam Melchiora Wańkowicza, syna Melchiora i Zofii z domu Szwojnickiej \[…\], pisarza pochodzenia ziemiańskiego, obywatela Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, narodowości polskiej \[…\] o to, że w czerwcu 1964 r. w Warszawie sporządził liczący 29 stron maszynopis \[…\] zawierający fałszywe i oczerniające wiadomości o sztuacji na odcinku kultury w Polsce, a następnie opracowanie to przekazał do Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej w celu opublikowania go przez ośrodek wrogiej propagandy Radio Wolna Europa, czym wyrządził istotną szkodę interesom państwa polskiego, tj. o czyn przewidziany w art. 23. par. 1 Dekretu z dn. 13 czerwca 1946 r. Dz. U. nr 30 poz. 192 z późn. zmianami…._

\- Po 1956 roku zaczyna się tak zwane "odchodzenie od Października". Władze  "dyscyplinują" pisarzy, zaostrzają cenzurę. Literatom zostaje odcięta droga ominięcia cenzury poprzez ograniczenie możliwości publikowania w pismach emigracyjnych – naświetlił tło historyczne procesu Wańkowicza prof. Rafał Habielski. – Reakcją na to jest "List 34".

**Długie ręce władzy ludowej**

Wańkowicz podpisał "List 34" w marcu 1964 r. W październiku zostaje aresztowany.

\- Nie bardzo wiadomo, o co w procesie Wańkowicza chodziło – twierdzi prof. Habielski. – Czy władze rzeczywiśćie chcą posadzić do więzienia ponadsiedemdziesięcioletniego pisarza? Czy jest to ostrzeżenie dla młodszych, niemających tyle odwagi? Czy też jest to próba pokazania, jakie władza ma możliwości kontrolowania tego, co się dzieje w przestrzeni zagranicznej, a co ma związek ze sprawami polskimi?

Wańkowicza skazano na trzy lata więzienia – na mocy amnestii wymiar kary zmniejszono o połowę. W procesie przeciwko pisarzowi zeznawał Kazimierz Koźniewski, niegdyś narzeczony córki Wańkowicza, wieloletni przyjaciel domu i, jak się okazało, współpracownik UB. Wańkowicz w areszcie spędził pięć tygodni. Władze chciały, aby pisarz zwrócił się z prośbą o ułaskawienie. Kiedy tak się nie stało, wstrzymano wykonanie wyroku ze względu na wiek i stan zdrowia aresztanta. Dopiero w 1990 Sąd Najwyższy uchylił wyrok i pośmiertnie uniewinnił Wańkowicza.

O procesie Melchiora Wańkowicza w audycji Joanny Szwedowskiej opowiadał prof. Rafał Habielski.

**Zachęcamy również do lektury artykułu ["Wańkowicz krzepi"](http://www.polskieradio.pl/39/247/Artykul/514303,Wankowicz-krzepi) oraz do wysłuchania nagrań Melchira Wańkowicza [na poświęconym mu kanale tematycznym](http://moje.polskieradio.pl/station/35/Wankowicz-krzepi).**

[Udostępnij na Facebooku](https://www.facebook.com/sharer/sharer.php?u=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F8%2F529%2FArtykul%2F514933%2CPo-co-to-bylo-wladzy-ludowej "Udostępnij na Facebooku")[Twitter - Podziel się linkiem z osobami, które Cię obserwują](https://twitter.com/intent/tweet?source=webclient&text=Po%20co%20to%20by%C5%82o%20w%C5%82adzy%20ludowej&url=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F8%2F529%2FArtykul%2F514933%2CPo-co-to-bylo-wladzy-ludowej "Twitter - Podziel się linkiem z osobami, które Cię obserwują")[Wykop](https://www.wykop.pl/dodaj/link/?url=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F8%2F529%2FArtykul%2F514933%2CPo-co-to-bylo-wladzy-ludowej "Wykop")[Podziel się linkiem wysyłając e-mail](mailto:?body=https://www.polskieradio.pl/8/529/Artykul/514933,Po-co-to-bylo-wladzy-ludowej "Podziel się linkiem wysyłając e-mail")

Zobacz więcej na temat: [POLSKA](/POLSKA/Tag295)[Europa](/Europa/Tag8297)[Stany Zjednoczone](/Stany-Zjednoczone/Tag22798)[Joanna Szwedowska](/Joanna-Szwedowska/Tag166733)[Sąd Najwyższy](/Sad-Najwyzszy/Tag166045)

rozwiń
__
zwiń
__

Czytaj także

# [Gomułka rozmawia ze studentami za pomocą pałek](/39/248/Artykul/556469,Gomulka-rozmawia-ze-studentami-za-pomoca-palek)

Ostatnia aktualizacja:
08.03.2012 06:00


[Udostępnij na Facebooku](https://www.facebook.com/sharer/sharer.php?u=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F39%2F248%2FArtykul%2F556469%2CGomulka-rozmawia-ze-studentami-za-pomoca-palek "Udostępnij na Facebooku")[Twitter - Podziel się linkiem z osobami, które Cię obserwują](https://twitter.com/intent/tweet?source=webclient&text=Gomu%C5%82ka%20rozmawia%20ze%20studentami%20za%20pomoc%C4%85%20pa%C5%82ek&url=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F39%2F248%2FArtykul%2F556469%2CGomulka-rozmawia-ze-studentami-za-pomoca-palek "Twitter - Podziel się linkiem z osobami, które Cię obserwują")[Wykop](https://www.wykop.pl/dodaj/link/?url=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F39%2F248%2FArtykul%2F556469%2CGomulka-rozmawia-ze-studentami-za-pomoca-palek "Wykop")[Podziel się linkiem wysyłając e-mail](mailto:?body=https://www.polskieradio.pl/39/248/Artykul/556469,Gomulka-rozmawia-ze-studentami-za-pomoca-palek "Podziel się linkiem wysyłając e-mail")

8 marca 1968 roku studenci zorganizowali wiec na znak protestu przeciwko usunięciu z repertuaru Teatru Narodowego "Dziadów".


![Spontaniczna masówka robotnicza](https://static.prsa.pl/images/a74a8f49-f2ad-4f43-bcdb-8ee45f7cdfc6.jpg)

"Spontaniczna" masówka robotniczaFoto: IPN

Posłuchaj


00'28
Marzec 68: Gomułka
[dodaj do playlisty](javascript:void(null); "dodaj do playlisty")

00'27
Marzec 68: antysemityzm
[dodaj do playlisty](javascript:void(null); "dodaj do playlisty")

00'27
Marzec 68: Gierek
[dodaj do playlisty](javascript:void(null); "dodaj do playlisty")

00'19
Marzec 68: Kociołek
[dodaj do playlisty](javascript:void(null); "dodaj do playlisty")

00'21
Marzec 68: głos ludu
[dodaj do playlisty](javascript:void(null); "dodaj do playlisty")

00'24
Marzec 68: Sztandar Młodych
[dodaj do playlisty](javascript:void(null); "dodaj do playlisty")

więcej


Wiec był również reakcją na zatrzymanie i relegowanie z uczelni Adama Michnika i Henryka Szlajfera.

Do studentów przyłączyły się środowiska intelektualistów. Fala protestów ogarnęła całą Polskę. Wspólnym żądaniem był postulat zniesienia cenzury oraz "dyktatury ciemniaków", którego to określenia wobec rządzących użył Stefan Kisielewski. Władze PRL uznały "Dziady" w inscenizacji Kazimierza Dejmka za spektakl o wymowie antyradzieckiej, a protesty na uczelniach tłumiły siłą. Pierwszy sekretarz PZPR Władysław Gomułka, przemawiając 19 marca 1968 na spotkaniu aktywu warszawskiej organizacji partyjnej, podkreślił zagrożenie spowodowane rozruchami. Mówił o tajemniczych "siłach", "prowokatorach" i "zajściach".

[WIĘCEJ NA TEMAT MARCA 1968 W RADIACH WOLNOŚCI](http://www.polskieradio.pl/68/862)

Milicja dokonywała aresztowań, panował klimat zagrożenia. Komunistyczne władze wykorzystały protesty do wewnątrzpartyjnych rozgrywek. Rozpętano antysemicką kampanię pod hasłem walki z "syjonistami", jako rzekomymi inspiratorami zamieszek. Intelektualiści, między innymi Paweł Jasienica, stali się celem personalnych ataków. Pierwszy sekretarz komitetu wojewódzkiego PZPR w Gdańsku Stanisław Kociołek oskarżył uczestników zajść o próbę obalenia socjalizmu.

12 marca 1968 roku Edward Gierek, wówczas szef komitetu wojewódzkiego PZPR w Katowicach, a dwa lata później przywódca rządzącej partii, poparł stanowisko centralnych władz i Władysława Gomułki. Podkreślając, że młodzież powinna się uczyć, a klasa robotnicza potępiać "wichrzycieli antypolskich ekscesów".

W marcu 1968 roku propaganda przeciwstawiała robotników inteligencji. W całym kraju partia organizowała w zakładach pracy wiece, na których tak zwani "zwykli obywatele" wypowiadali się przeciwko "wichrzycielom".

Bezpośrednio po wybuchu protestów rozpoczęła się brutalna kampania propagandowa przeciwko ich uczestnikom i osobom, które je poparły. 12 marca 1968 roku "Sztandar Młodych", propagandowy organ partii skierowany do młodzieży, oskarżył uczestników protestów o atak na ustrój PRL.

Protesty studenckie zostały potępione we wspólnym oświadczeniu opublikowanym w prasie, radiu i telewizji przez kierownictwa organizacji młodzieżowych: ZMS, ZHP i ZSP. Podkreślano, że ich inspiratorami były osoby pochodzenia żydowskiego.

Protesty z marca 1968 roku zostały stłumione siłą. Aresztowano kilka tysięcy osób, na kilku uczelniach rozwiązano niektóre kierunki studiów, a duże grupy młodzieży wcielono do wojska. W wyniku antysemickiej kampanii ponad 15 tysięcy osób opuściło kraj. Bunt młodzieży i brutalna reakcja władzy uświadomiły społeczeństwu słabość marksistowskiej ideologii i spowodowały odejście od niej części inteligencji oraz dużej grupy dotychczasowych zwolenników. Marzec'68 był jednym z etapów powstawania demokratycznej opozycji.

[Udostępnij na Facebooku](https://www.facebook.com/sharer/sharer.php?u=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F39%2F248%2FArtykul%2F556469%2CGomulka-rozmawia-ze-studentami-za-pomoca-palek "Udostępnij na Facebooku")[Twitter - Podziel się linkiem z osobami, które Cię obserwują](https://twitter.com/intent/tweet?source=webclient&text=Gomu%C5%82ka%20rozmawia%20ze%20studentami%20za%20pomoc%C4%85%20pa%C5%82ek&url=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F39%2F248%2FArtykul%2F556469%2CGomulka-rozmawia-ze-studentami-za-pomoca-palek "Twitter - Podziel się linkiem z osobami, które Cię obserwują")[Wykop](https://www.wykop.pl/dodaj/link/?url=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F39%2F248%2FArtykul%2F556469%2CGomulka-rozmawia-ze-studentami-za-pomoca-palek "Wykop")[Podziel się linkiem wysyłając e-mail](mailto:?body=https://www.polskieradio.pl/39/248/Artykul/556469,Gomulka-rozmawia-ze-studentami-za-pomoca-palek "Podziel się linkiem wysyłając e-mail")

Zobacz więcej na temat: [marzec 1968](/marzec-1968/Tag3276)[Władysław Gomułka](/Wladyslaw-Gomulka/Tag22179)[antysemityzm](/antysemityzm/Tag2286)[Edward Gierek](/Edward-Gierek/Tag23365)[Gdańsk](/Gdansk/Tag1375)[POLSKA](/POLSKA/Tag295)[Katowice](/Katowice/Tag14335)[Adam Michnik](/Adam-Michnik/Tag4543)

rozwiń
__
zwiń
__

Czytaj także

# ["List 34" jak rosyjska ruletka](/8/2384/Artykul/1072740,List-34-jak-rosyjska-ruletka)

Ostatnia aktualizacja:
11.03.2014 12:41


[Udostępnij na Facebooku](https://www.facebook.com/sharer/sharer.php?u=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F8%2F2384%2FArtykul%2F1072740%2CList-34-jak-rosyjska-ruletka "Udostępnij na Facebooku")[Twitter - Podziel się linkiem z osobami, które Cię obserwują](https://twitter.com/intent/tweet?source=webclient&text=%22List%2034%22%20jak%20rosyjska%20ruletka&url=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F8%2F2384%2FArtykul%2F1072740%2CList-34-jak-rosyjska-ruletka "Twitter - Podziel się linkiem z osobami, które Cię obserwują")[Wykop](https://www.wykop.pl/dodaj/link/?url=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F8%2F2384%2FArtykul%2F1072740%2CList-34-jak-rosyjska-ruletka "Wykop")[Podziel się linkiem wysyłając e-mail](mailto:?body=https://www.polskieradio.pl/8/2384/Artykul/1072740,List-34-jak-rosyjska-ruletka "Podziel się linkiem wysyłając e-mail")

\- Dzisiaj często na takie akty cywilnej odwagi z lat PRL patrzymy z pewnym niedocenieniem. To duży błąd – mówił o liście protestacyjnym z 1964 roku prof. Jerzy Eisler.


![Antonii Słonimski](https://static.prsa.pl/images/7e60a47b-2d85-48cb-905d-cd24f3720453.jpg)

Antonii SłonimskiFoto: TVP/PAP ARCHIWUM - Zygmunt Januszewski

Posłuchaj


54'42
"List 34" jak rosyjska ruletka (PR, 11.03.2014)
[dodaj do playlisty](javascript:void(null); "dodaj do playlisty")

więcej


14 marca 1964 r. **Antoni Słonimski** złożył w Urzędzie Rady Ministrów dwuzdaniowy list protestacyjny przeciw cenzurze, który później określano, z powodu liczby sygnatariuszy, jako "List 34". W tym roku mija 50 lat od tego wydarzenia.

_Do Prezesa Rady Ministrów_

_Józefa Cyrankiewicza_

_Ograniczenia przydziału papieru na druk książek i czasopism oraz zaostrzenie cenzury prasowej stwarza sytuację zagrażającą rozwojowi kultury narodowej. Niżej podpisani, uznając istnienie opinii publicznej, prawa do krytyki, swobodnej dyskusji i rzetelnej informacji za konieczny element postępu, powodowani troską obywatelską, domagają się zmiany polskiej polityki kulturalnej w duchu praw zagwarantowanych przez konstytucję państwa polskiego i zgodnych z dobrem narodu._

"List 34" był pierwszym w powojennej Polsce wspólnym protestem intelektualistów. Podpisali go m. in. Jerzy Andrzejewski, Maria Dąbrowska, Stanisław Dygat, Jerzy Turowicz i Melchior Wańkowicz.

[**Zobacz nasz serwis specjalny poświęcony wydarzeniom w marcu 1968 roku**](http://www.polskieradio.pl/155)

\- Dzisiaj wydaje nam się to sprawą nieważną, trzeciorzędną, że jakaś organizacja wydaje oświadczenie, ogłosi protest lub w jakikolwiek sposób wyrazi sprzeciw wobec poglądów rządzących. My to obecnie lekceważymy, gdyż jest to rzecz normalna – mówił w **"Opowieściach po zmroku”** historyk **dr Andrzej Krajewski**– Wówczas zmieniło się to w aferę o skali międzynarodowej. A przecież władze bardzo dbały, by do czegoś takiego nie doszło – dodał.

**Dr Łukasz Garbal** z Instytutu Dokumentacji i Studiów nad Literaturą Polską Muzeum Literatury w Warszawie mówił, że list nie był wynikiem spontanicznej decyzji Antoniego Słonimskiego. W dawnym środowisku Krzywego Koła, czyli lewicowej, liberalnej inteligencji, od dłuższego czasu myślano o proteście. Odwoływano się do tradycji z poprzednich lat, z dwudziestolecia międzywojennego, kiedy wybitne postaci kultury i nauki podpisywały listy protestacyjne do władz. W PRL-u pisarze byli rozżaleni tym, że coraz bardziej cierpieli finansowo, gdyż nie podwyższano im stawek honorariów. – Wówczas w kraju panował kryzys ekonomiczny. Ludzie mieli też świeżo w pamięci kryzys kubański, który groził wojną nuklearną. Były coraz większe różnice w ruchu komunistycznym, Chińczycy zaś chcieli uzyskać w nim prymat – wspominał dr Łukasz Garbal.

Podkreślał, że w takiej atmosferze narady nad tym, jak zaprotestować, trwały długo, aż w końcu Antonii Słonimski nie wytrzymał i po kolejnej interwencji cenzury przy okazji wydawania swojego tomiku poezji postanowił zadziałać.

**Prof. Jerzy Eisler** z Instytutu Historii PAN powiedział, że ten sprzeciw ludzi kultury należy uznać za przejaw heroizmu.

\- Dzisiaj często na takie akty cywilnej odwagi z lat PRL patrzymy z pewnym niedocenieniem: "a co to za odwaga, podpisali list, czym oni ryzykowali”. No właśnie, najważniejsze jest to, że nie wiedzieli czym, że ten podpis to było jak rosyjska ruletka: może w komorze rewolweru, którym mierzę do własnej głowy, jest nabój, a może go nie ma – porównywał prof. Eisler

Audycję prowadziła Aldona Łaniewska-Wołłk. _pp/mc_

[Udostępnij na Facebooku](https://www.facebook.com/sharer/sharer.php?u=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F8%2F2384%2FArtykul%2F1072740%2CList-34-jak-rosyjska-ruletka "Udostępnij na Facebooku")[Twitter - Podziel się linkiem z osobami, które Cię obserwują](https://twitter.com/intent/tweet?source=webclient&text=%22List%2034%22%20jak%20rosyjska%20ruletka&url=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F8%2F2384%2FArtykul%2F1072740%2CList-34-jak-rosyjska-ruletka "Twitter - Podziel się linkiem z osobami, które Cię obserwują")[Wykop](https://www.wykop.pl/dodaj/link/?url=https%3A%2F%2Fwww.polskieradio.pl%2F8%2F2384%2FArtykul%2F1072740%2CList-34-jak-rosyjska-ruletka "Wykop")[Podziel się linkiem wysyłając e-mail](mailto:?body=https://www.polskieradio.pl/8/2384/Artykul/1072740,List-34-jak-rosyjska-ruletka "Podziel się linkiem wysyłając e-mail")

Zobacz więcej na temat: [Antoni Słonimski](/Antoni-Slonimski/Tag43687)[Józef Cyrankiewicz](/Jozef-Cyrankiewicz/Tag15841)[PRL](/PRL/Tag169457)[Władysław Gomułka](/Wladyslaw-Gomulka/Tag22179)

rozwiń
__
zwiń
__

[Wiadomości](https://polskieradio24.pl/)

- [Polska](https://polskieradio24.pl/polska)
- [Świat](https://polskieradio24.pl/swiat)
- [Gospodarka](https://polskieradio24.pl/gospodarka)
- [Sport](https://polskieradio24.pl/sport)

[Jedynka](https://jedynka.polskieradio.pl/)

- [Audycje](https://jedynka.polskieradio.pl/audycje)
- [Playlista](https://jedynka.polskieradio.pl/playlista)
- [Zespół](https://jedynka.polskieradio.pl/zespol)
- [Konkursy](https://jedynka.polskieradio.pl/artykuly/169)
- [Ramówka](https://jedynka.polskieradio.pl/ramowka?current=JEDYNKA)
- [Częstotliwości](https://jedynka.polskieradio.pl/czestotliwosci)
- [Kontakt](https://jedynka.polskieradio.pl/kontakt)

[Dwójka](/8,Dwojka)

- [Audycje](/8,Dwojka/23,Audycje)
- [Koncerty](/8,Dwojka/5660,Koncerty-w-dwojce)
- [Playlista](/8,Dwojka/26,Playlista)
- [Zespół](/8,Dwojka/25,Zespol)
- [Konkursy](/8,Dwojka/364,Konkursy)
- [Patronaty](/8,Dwojka/6546,Patronaty)
- [Ramówka](/ramowka/antena/2)
- [Częstotliwości](/8,Dwojka/4940,Czestotliwosci)
- [Kontakt](/8,Dwojka/27,Kontakt)

[Trójka](https://trojka.polskieradio.pl/)

- [Audycje](https://trojka.polskieradio.pl/audycje)
- [Playlista](https://trojka.polskieradio.pl/playlista)
- [Koncert w Trójce](https://trojka.polskieradio.pl/koncerty)
- [Konkursy](https://trojka.polskieradio.pl/konkursy)
- [Zespół](https://trojka.polskieradio.pl/zespol)
- [Ramówka](https://trojka.polskieradio.pl/ramowka)
- [Częstotliwości](https://trojka.polskieradio.pl/czestotliwosci)
- [Kontakt](https://trojka.polskieradio.pl/kontakt)

[Czwórka](/10,Czworka)

- [Audycje](/10,Czworka/37,Audycje)
- [Playlista](/10,Czworka/40,Playlista)
- [Koncerty](/10/5798,Koncerty)
- [Zespół](/10,Czworka/39,Zespol)
- [Konkursy](/10,Czworka/1365,Konkursy)
- [Patronaty](/10,Czworka/1366,Patronaty)
- [Jak nas słuchać](/10,Czworka/5496,Jak-nas-sluchac)
- [Kontakt](/10,Czworka/41,Kontakt)

[Polskie Radio 24](https://polskieradio24.pl/)

- [Audycje](https://polskieradio24.pl/antena/audycje)
- [Zespół](https://polskieradio24.pl/antena/zespol-antenowy)
- [Ramówka](https://polskieradio24.pl/antena/ramowka)
- [Częstotliwości](https://polskieradio24.pl/antena/czestotliwosci)
- [Kontakt](https://polskieradio24.pl/antena/kontakt)

PR dla Zagranicy

- [English Section](https://www.polskieradio.pl/395)
- [Беларуская Служба](https://www.polskieradio.pl/396)
- [Русская редакция](https://www.polskieradio.pl/397)
- [Українська Служба](https://www.polskieradio.pl/398)
- [Redakcja Polska](https://www.polskieradio.pl/399)
- [Deutsche Redaktion](https://www.polskieradio.pl/400)
- [Hebrew Section](http://www.kolpolin.pl/7)

[Polskie Radio Dzieciom](/18,Dzieci)

- [Audycje](/18/4474)
- [O nas](/18/8354/)
- [Jak nas słuchać](/18/4630/)
- [Ramówka](/18/5575/)
- [Zespół](/18/5350/)
- [Newsletter](/18/4932/)
- [Kontakt](/18/4655/)
- [Współpraca](/18/10197/)

[Radio Chopin](/326)

- [O Radiu Chopin](/326/6330/Artykul/1893448,O-Radiu-Chopin)
- [Ramówka](/326/6381,Ramowka)
- [Audycje](/326/6379,Audycje)
- [Kontakt](/326/6375,Kontakt)

- [Kanały internetowe](http://moje.polskieradio.pl)
- [Serwisy historyczne](/219,Serwisy-Specjalne-Polskiego-Radia)

- [Studio reportażu \
\
i dokumentu polskiego radia](https://reportaz.polskieradio.pl/)
- [Euranet plus](/13/2772)
- [Redakcja katolicka](/37,Redakcja-Katolicka)
- [Redakcja ekumeniczna](/196,Redakcja-Ekumeniczna)
- [Teatr polskiego radia](/357)
- [Orkiestra Polskiego Radia w Warszawie](/79,Orkiestra-Polskiego-Radia-w-Warszawie)
- [NOSPR](http://www.nospr.org.pl/pl)
- [Orkiestra Amadeus](http://www.amadeus.pl)
- [Chór polskiego radia](https://chorpolskiegoradia.pl/)

[Polskie Radio S.A.](http://www.prsa.pl/)

- [Agencja Reklamy](http://reklama.polskieradio.pl)
- [Agencja Muzyczna](https://www.studianagran.com.pl/)
- [Agencja Promocji](https://www.prsa.pl/agencja-promocji)
- [Studia Nagraniowe](https://studianagran.com.pl/studia)
- [Zadania realizowane z budżetu państwa](https://www.polskieradio.pl/13/11019)
- [Zamówienia publiczne](http://www.prsa.pl/zamowienia)
- [Zasady kampanii społecznych](/117)

- [Centrum Edukacji Medialnej\
\
Szkolenia Polskiego Radia](https://cem.polskieradio.pl/)
- [Akademia Radiowa](/275/8869,Akademia)

- [Informacyjna Agencja Radiowa](/78,IAR)
- [Dla mediów](https://polskieradio24.pl/dla-mediow)

- [Sklep](https://sklep.polskieradio.pl)
- [Bilety](https://sklep.polskieradio.pl/Bilety.aspx)

- [Polityka prywatności](/13/53/Artykul/254368)
- [Dane osobowe](/13/6788)

- [Szukaj](/Szukaj)
- [Logowanie](/loguj)

- [Skontaktuj się z nami](/13/515,Kontakt)

[![Facebook](/style/responsive2/_img/facebook.png)](//facebook.com/polskieradiopl/?fref=ts)[![Twitter](//static.prsa.pl/a6d9bcca-0881-4e20-b278-d51de1c7424d.file)](https://twitter.com/polskieradiopl)[![YouTube](/style/responsive2/_img/youtube.png)](//youtube.com/channel/UC_jYNCh6rV-wl8KNR3uVooA)

Pobierz aplikację mobilną:

Copyright© Polskie Radio S.A.