Adam Mickiewicz – Wikipedia, wolna encyklopedia
Adam Mickiewicz ; romantyzm ; Ważne dzieła ; Pan Tadeusz · Dziady · Oda do młodości · Romantyczność · Sonety krymskie · Reduta Ordona ; podpis ; Multimedia w ...
historiozoficznego
Obok czysto literackiej spuścizny i testamentu Adama Mickiewicza, jednym z ważniejszych i wyjątkowo trwałym zapisem poety było stworzenie przez niego zrębów prądu filozoficzno-historycznego, znanego jako mesjanizm polski. Jakkolwiek za twórcę <anchor>historiozoficznego</anchor> prądu mesjanistycznego, a w szczególności mesjanizmu polskiego uznaje się Józefa Hoene-Wrońskiego, to właśnie Mickiewicz spopularyzował ten pogląd i połączył go z pierwiastkami narodowej historii, mistyki religijnej. To mickiewiczowskie sformułowania zasad mesjanizmu w Księgach narodu Polskiego pozwoliły czytelnikom w Niemczech, Włoszech, Irlandii, na Ukrainie i Węgrzech wyraźnie postrzec i odczytać rewolucyjne hasła wolnościowo-wyzwoleńcze[72]. Tenże program, bardziej niż jakikolwiek ściśle rozumiany prąd literacki dał podstawy nie tylko wizji Polski męczeńsko-odkupicielskiej, która miała być jutrzenką wolności narodów, ale dał podstawy do utrwalenia się i ważności postaci wieszcza narodowego. Tak widziany wieszcz to nie zwykły poeta czy pisarz – to autentyczny prorok religii mesjanistycznej. Dawało to wyraz w wielu określeniach mesjanizmu polskiego używanych przez samego Mickiewicza, jak np. „Polska – Chrystusem Narodów” itp.[ potrzebny przypis]
Filozofia historii – Wikipedia, wolna encyklopedia
Filozofia historii – Wikipedia, wolna encyklopedia[Przejdź do zawartości](#bodyContent)

Menu główne

Menu główne

przypnijukryj

Nawigacja


- [Strona główna](/wiki/Wikipedia:Strona_g%C5%82%C3%B3wna "Przejdź na stronę główną [z]")
- [Losuj artykuł](/wiki/Specjalna:Losowa_strona "Załaduj losową stronę [x]")
- [Kategorie artykułów](/wiki/Portal:Kategorie_G%C5%82%C3%B3wne)
- [Najlepsze artykuły](/wiki/Wikipedia:Wyr%C3%B3%C5%BCniona_zawarto%C5%9B%C4%87_Wikipedii)
- [Częste pytania (FAQ)](/wiki/Pomoc:FAQ)

Dla czytelników


- [O Wikipedii](/wiki/Wikipedia:O_Wikipedii)
- [Kontakt](/wiki/Wikipedia:Kontakt_z_wikipedystami)
- [Wspomóż Wikipedię](//donate.wikimedia.org/wiki/Special:FundraiserRedirector?utm_source=donate&utm_medium=sidebar&utm_campaign=C13_pl.wikipedia.org&uselang=pl "Pomóż nam")

Dla wikipedystów


- [Pierwsze kroki](/wiki/Pomoc:Pierwsze_kroki)
- [Portal wikipedystów](/wiki/Wikipedia:Portal_wikipedyst%C3%B3w "O projekcie – co możesz zrobić, gdzie możesz znaleźć informacje")
- [Ogłoszenia](/wiki/Wikipedia:Tablica_og%C5%82osze%C5%84)
- [Zasady](/wiki/Wikipedia:Zasady)
- [Pomoc](/wiki/Pomoc:Spis_tre%C5%9Bci)
- [Ostatnie zmiany](/wiki/Specjalna:Ostatnie_zmiany "Lista ostatnich zmian w Wikipedii. [r]")

[![](/static/images/icons/wikipedia.png)![Wikipedia](/static/images/mobile/copyright/wikipedia-wordmark-en.svg)![wolna encyklopedia](/static/images/mobile/copyright/wikipedia-tagline-pl.svg)](/wiki/Wikipedia:Strona_g%C5%82%C3%B3wna)

[Szukaj](/wiki/Specjalna:Szukaj "Przeszukaj Wikipedię [f]")

Szukaj

Wygląd

- [Utwórz konto](/w/index.php?title=Specjalna:Utw%C3%B3rz_konto&returnto=Filozofia+historii "Zachęcamy do stworzenia konta i zalogowania, ale nie jest to obowiązkowe.")
- [Zaloguj się](/w/index.php?title=Specjalna:Zaloguj&returnto=Filozofia+historii "Zachęcamy do zalogowania się, choć nie jest to obowiązkowe. [o]")

Narzędzia osobiste

- [Utwórz konto](/w/index.php?title=Specjalna:Utw%C3%B3rz_konto&returnto=Filozofia+historii "Zachęcamy do stworzenia konta i zalogowania, ale nie jest to obowiązkowe.")
- [Zaloguj się](/w/index.php?title=Specjalna:Zaloguj&returnto=Filozofia+historii "Zachęcamy do zalogowania się, choć nie jest to obowiązkowe. [o]")

Strony dla anonimowych edytorów [dowiedz się więcej](/wiki/Pomoc:Pierwsze_kroki)

- [Edycje](/wiki/Specjalna:M%C3%B3j_wk%C5%82ad "Lista edycji wykonanych z tego adresu IP [y]")
- [Dyskusja](/wiki/Specjalna:Moja_dyskusja "Dyskusja użytkownika dla tego adresu IP [n]")

## Spis treści

przypnijukryj

- Początek

- [1Podstawowe problemy historiozofii](#Podstawowe_problemy_historiozofii)
- [2Nazwa i kontekst](#Nazwa_i_kontekst)
- [3Źródła myślenia historycznego](#Źródła_myślenia_historycznego)
- [4Niektóre poglądy historiozoficzne](#Niektóre_poglądy_historiozoficzne)
- [5Przypisy](#Przypisy)
- [6Bibliografia przedmiotowa](#Bibliografia_przedmiotowa)
- [7Linki zewnętrzne](#Linki_zewnętrzne)

Przełącz stan spisu treści

# Filozofia historii

55 języków

- [العربية](https://ar.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE "فلسفة التاريخ – arabski")
- [Asturianu](https://ast.wikipedia.org/wiki/Filosof%C3%ADa_de_la_historia "Filosofía de la historia – asturyjski")
- [Azərbaycanca](https://az.wikipedia.org/wiki/Tarix_f%C9%99ls%C9%99f%C9%99si "Tarix fəlsəfəsi – azerbejdżański")
- [বাংলা](https://bn.wikipedia.org/wiki/%E0%A6%87%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%B8%E0%A7%87%E0%A6%B0_%E0%A6%A6%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%B6%E0%A6%A8 "ইতিহাসের দর্শন – bengalski")
- [Беларуская](https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D1%96%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%BE%D1%84%D1%96%D1%8F_%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96 "Філасофія гісторыі – białoruski")
- [Български](https://bg.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%BD%D0%B0_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%B0 "Философия на историята – bułgarski")
- [Català](https://ca.wikipedia.org/wiki/Filosofia_de_la_hist%C3%B2ria "Filosofia de la història – kataloński")
- [Čeština](https://cs.wikipedia.org/wiki/Filozofie_d%C4%9Bjin "Filozofie dějin – czeski")
- [Dansk](https://da.wikipedia.org/wiki/Historiefilosofi "Historiefilosofi – duński")
- [Deutsch](https://de.wikipedia.org/wiki/Geschichtsphilosophie "Geschichtsphilosophie – niemiecki")
- [Eesti](https://et.wikipedia.org/wiki/Ajaloofilosoofia "Ajaloofilosoofia – estoński")
- [English](https://en.wikipedia.org/wiki/Philosophy_of_history "Philosophy of history – angielski")
- [Español](https://es.wikipedia.org/wiki/Filosof%C3%ADa_de_la_historia "Filosofía de la historia – hiszpański")
- [Esperanto](https://eo.wikipedia.org/wiki/Filozofio_de_la_historio "Filozofio de la historio – esperanto")
- [Euskara](https://eu.wikipedia.org/wiki/Historiaren_filosofia "Historiaren filosofia – baskijski")
- [فارسی](https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%87_%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE "فلسفه تاریخ – perski")
- [Français](https://fr.wikipedia.org/wiki/Philosophie_de_l%27histoire "Philosophie de l'histoire – francuski")
- [한국어](https://ko.wikipedia.org/wiki/%EC%97%AD%EC%82%AC%EC%B2%A0%ED%95%99 "역사철학 – koreański")
- [Հայերեն](https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D6%83%D5%AB%D5%AC%D5%AB%D5%BD%D5%B8%D6%83%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6 "Պատմության փիլիսոփայություն – ormiański")
- [हिन्दी](https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8_%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B6%E0%A4%A8 "इतिहास दर्शन – hindi")
- [Hrvatski](https://hr.wikipedia.org/wiki/Filozofija_povijesti "Filozofija povijesti – chorwacki")
- [Bahasa Indonesia](https://id.wikipedia.org/wiki/Filsafat_sejarah "Filsafat sejarah – indonezyjski")
- [Íslenska](https://is.wikipedia.org/wiki/S%C3%B6guspeki "Söguspeki – islandzki")
- [Italiano](https://it.wikipedia.org/wiki/Filosofia_della_storia "Filosofia della storia – włoski")
- [עברית](https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%A4%D7%99%D7%9C%D7%95%D7%A1%D7%95%D7%A4%D7%99%D7%94_%D7%A9%D7%9C_%D7%94%D7%94%D7%99%D7%A1%D7%98%D7%95%D7%A8%D7%99%D7%94 "פילוסופיה של ההיסטוריה – hebrajski")
- [ქართული](https://ka.wikipedia.org/wiki/%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%A2%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%A4%E1%83%98%E1%83%9A%E1%83%9D%E1%83%A1%E1%83%9D%E1%83%A4%E1%83%98%E1%83%90 "ისტორიის ფილოსოფია – gruziński")
- [Қазақша](https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B "Тарих философиясы – kazachski")
- [Kurdî](https://ku.wikipedia.org/wiki/Felsefeya_d%C3%AErok%C3%AA "Felsefeya dîrokê – kurdyjski")
- [Latina](https://la.wikipedia.org/wiki/Philosophia_historiae "Philosophia historiae – łaciński")
- [Lietuvių](https://lt.wikipedia.org/wiki/Istorijos_filosofija "Istorijos filosofija – litewski")
- [Magyar](https://hu.wikipedia.org/wiki/T%C3%B6rt%C3%A9nelemfiloz%C3%B3fia "Történelemfilozófia – węgierski")
- [മലയാളം](https://ml.wikipedia.org/wiki/%E0%B4%9A%E0%B4%B0%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0_%E0%B4%A4%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B5%E0%B4%B6%E0%B4%BE%E0%B4%B8%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82 "ചരിത്ര തത്ത്വശാസ്ത്രം – malajalam")
- [Bahasa Melayu](https://ms.wikipedia.org/wiki/Falsafah_sejarah "Falsafah sejarah – malajski")
- [Nederlands](https://nl.wikipedia.org/wiki/Geschiedfilosofie "Geschiedfilosofie – niderlandzki")
- [日本語](https://ja.wikipedia.org/wiki/%E6%AD%B4%E5%8F%B2%E5%93%B2%E5%AD%A6 "歴史哲学 – japoński")
- [Oʻzbekcha / ўзбекча](https://uz.wikipedia.org/wiki/Tarix_falsafasi "Tarix falsafasi – uzbecki")
- [ਪੰਜਾਬੀ](https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%87%E0%A8%A4%E0%A8%BF%E0%A8%B9%E0%A8%BE%E0%A8%B8_%E0%A8%A6%E0%A8%BE_%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%B2%E0%A8%B8%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%BE "ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ – pendżabski")
- [Português](https://pt.wikipedia.org/wiki/Filosofia_da_hist%C3%B3ria "Filosofia da história – portugalski")
- [Română](https://ro.wikipedia.org/wiki/Filozofia_istoriei "Filozofia istoriei – rumuński")
- [Русский](https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8 "Философия истории – rosyjski")
- [Shqip](https://sq.wikipedia.org/wiki/Filozofia_e_historis%C3%AB "Filozofia e historisë – albański")
- [Simple English](https://simple.wikipedia.org/wiki/Philosophy_of_history "Philosophy of history – Simple English")
- [سنڌي](https://sd.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE_%D8%AC%D9%88_%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%88 "تاريخ جو فلسفو – sindhi")
- [Slovenčina](https://sk.wikipedia.org/wiki/Filozofia_dej%C3%ADn "Filozofia dejín – słowacki")
- [Slovenščina](https://sl.wikipedia.org/wiki/Filozofija_zgodovine "Filozofija zgodovine – słoweński")
- [Српски / srpski](https://sr.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%98%D0%B5 "Филозофија историје – serbski")
- [Srpskohrvatski / српскохрватски](https://sh.wikipedia.org/wiki/Filozofija_historije "Filozofija historije – serbsko-chorwacki")
- [Suomi](https://fi.wikipedia.org/wiki/Historianfilosofia "Historianfilosofia – fiński")
- [Svenska](https://sv.wikipedia.org/wiki/Historiefilosofi "Historiefilosofi – szwedzki")
- [Türkçe](https://tr.wikipedia.org/wiki/Tarih_felsefesi "Tarih felsefesi – turecki")
- [Українська](https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D1%96%D1%8F_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%96%D1%97 "Філософія історії – ukraiński")
- [اردو](https://ur.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%DB%81_%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE "فلسفہ تاریخ – urdu")
- [Tiếng Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/Tri%E1%BA%BFt_h%E1%BB%8Dc_l%E1%BB%8Bch_s%E1%BB%AD "Triết học lịch sử – wietnamski")
- [Zazaki](https://diq.wikipedia.org/wiki/Felsefey_tarixi "Felsefey tarixi – Zazaki")
- [中文](https://zh.wikipedia.org/wiki/%E5%8E%86%E5%8F%B2%E5%93%B2%E5%AD%A6 "历史哲学 – chiński")

[Edytuj linki](https://www.wikidata.org/wiki/Special:EntityPage/Q190721#sitelinks-wikipedia "Edytuj linki pomiędzy wersjami językowymi")

- [Artykuł](/wiki/Filozofia_historii "Zobacz stronę treści [c]")
- [Dyskusja](/wiki/Dyskusja:Filozofia_historii "Dyskusja o zawartości tej strony [t]")

polski

- [Czytaj](/wiki/Filozofia_historii)
- [Edytuj](/w/index.php?title=Filozofia_historii&veaction=edit "Edytuj tę stronę [v]")
- [Edytuj kod źródłowy](/w/index.php?title=Filozofia_historii&action=edit "Edycja kodu źródłowego strony [e]")
- [Wyświetl historię](/w/index.php?title=Filozofia_historii&action=history "Starsze wersje tej strony [h]")

Narzędzia

Narzędzia

przypnijukryj

Działania


- [Czytaj](/wiki/Filozofia_historii)
- [Edytuj](/w/index.php?title=Filozofia_historii&veaction=edit "Edytuj tę stronę [v]")
- [Edytuj kod źródłowy](/w/index.php?title=Filozofia_historii&action=edit "Edycja kodu źródłowego strony [e]")
- [Wyświetl historię](/w/index.php?title=Filozofia_historii&action=history)

Ogólne


- [Linkujące](/wiki/Specjalna:Linkuj%C4%85ce/Filozofia_historii "Pokaż listę wszystkich stron linkujących do tej strony [j]")
- [Zmiany w linkowanych](/wiki/Specjalna:Zmiany_w_linkowanych/Filozofia_historii "Ostatnie zmiany w stronach, do których ta strona linkuje [k]")
- [Prześlij plik](//pl.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Prześlij_plik "Prześlij pliki [u]")
- [Strony specjalne](/wiki/Specjalna:Strony_specjalne "Lista wszystkich stron specjalnych [q]")
- [Link do tej wersji](/w/index.php?title=Filozofia_historii&oldid=73705955 "Stały link do tej wersji tej strony")
- [Informacje o tej stronie](/w/index.php?title=Filozofia_historii&action=info "Więcej informacji na temat tej strony")
- [Cytowanie tego artykułu](/w/index.php?title=Specjalna:Cytuj&page=Filozofia_historii&id=73705955&wpFormIdentifier=titleform "Informacja o tym jak należy cytować tę stronę")
- [Zobacz skrócony adres URL](/w/index.php?title=Specjalna:Skr%C3%B3%C4%87_adres_URL&url=https%3A%2F%2Fpl.wikipedia.org%2Fwiki%2FFilozofia_historii)
- [Pobierz kod QR](/w/index.php?title=Specjalna:Kod_QR&url=https%3A%2F%2Fpl.wikipedia.org%2Fwiki%2FFilozofia_historii)
- [Element Wikidanych](https://www.wikidata.org/wiki/Special:EntityPage/Q190721 "Link do powiązanego elementu w repozytorium danych [g]")

Drukuj lub eksportuj


- [Utwórz książkę](/w/index.php?title=Specjalna:Ksi%C4%85%C5%BCka&bookcmd=book_creator&referer=Filozofia+historii)
- [Pobierz jako PDF](/w/index.php?title=Specjalna:DownloadAsPdf&page=Filozofia_historii&action=show-download-screen)
- [Wersja do druku](/w/index.php?title=Filozofia_historii&printable=yes "Wersja do wydruku [p]")

W innych projektach


- [Wikimedia Commons](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Philosophy_of_history)

Wygląd

przypnijukryj

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii

[![Wikipedia:Weryfikowalność](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/64/Question_book-4.svg/50px-Question_book-4.svg.png)](/wiki/Wikipedia:Weryfikowalno%C5%9B%C4%87 "Wikipedia:Weryfikowalność")

**Ten artykuł od 2013-07 wymaga [zweryfikowania](/wiki/Wikipedia:Weryfikowalno%C5%9B%C4%87 "Wikipedia:Weryfikowalność") podanych informacji.**

Należy podać wiarygodne źródła w formie [przypisów bibliograficznych](/wiki/Pomoc:Przypisy "Pomoc:Przypisy").

Część lub nawet wszystkie informacje w artykule mogą być nieprawdziwe. Jako pozbawione źródeł mogą zostać zakwestionowane i usunięte.

_Sprawdź w źródłach:_[Encyklopedia PWN](https://encyklopedia.pwn.pl/szukaj/Filozofia+historii.html) • [Google Books](http://books.google.com/books?as_brr=0&as_pub=-icon&q=%22Filozofia+historii%22) • [Google Scholar](http://scholar.google.com/scholar?q=%22Filozofia+historii%22) • [Federacja Bibliotek Cyfrowych](https://fbc.pionier.net.pl/search#fq={!tag=dcterms_accessRights}dcterms_accessRights%3A%22Dost%C4%99p%20otwarty%22&q=%22Filozofia+historii%22) • [BazHum](https://bazhum.muzhp.pl/artykul/lista/?generalQuery=%22Filozofia+historii%22) • [BazTech](https://yadda.icm.edu.pl/baztech/search/page.action?qt=SEARCH&q=c_0language_0eq.all*sc.article*c_0keywords_0eq.Filozofia+historii*l_0*c_0fulltext_0eq.all) • [RCIN](https://rcin.org.pl/dlibra/results?q=%22Filozofia+historii%22&action=SimpleSearchAction&type=-6&p=0) • Internet Archive ( [texts](https://archive.org/details/texts?query=%22Filozofia+historii%22) / [inlibrary](https://archive.org/details/inlibrary?query=%22Filozofia+historii%22))

Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w [dyskusji tego artykułu](/wiki/Dyskusja:Filozofia_historii "Dyskusja:Filozofia historii").

Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon [{{Dopracować}}](/wiki/Szablon:Dopracowa%C4%87 "Szablon:Dopracować") z tego artykułu.

[![](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/12/Vico_La_scienza_nuova.gif/220px-Vico_La_scienza_nuova.gif)](/wiki/Plik:Vico_La_scienza_nuova.gif) Karta tytułowa _Nauki nowej_ [Giambattisty Vica](/wiki/Giambattista_Vico "Giambattista Vico")

**Filozofia historii**, **historiozofia**, **filozofia dziejów**[\[1\]](#cite_note-epwn-1) – nauka filozoficzna zajmująca się refleksją nad [sensem](/wiki/Sens_(filozofia) "Sens (filozofia)") i istotą [dziejów](/wiki/Dzieje_(poj%C4%99cie) "Dzieje (pojęcie)") rozumianych jako całość uporządkowanych lub nieuporządkowanych zmian zachodzących w czasie.

## Podstawowe problemy historiozofii

\[ [edytuj](/w/index.php?title=Filozofia_historii&veaction=edit&section=1 "Edytuj sekcję: Podstawowe problemy historiozofii") \| [edytuj kod](/w/index.php?title=Filozofia_historii&action=edit&section=1 "Edytuj kod źródłowy sekcji: Podstawowe problemy historiozofii")\]

Podstawowe problemy historiozofii to:

1. Czy istnieje uporządkowany proces historyczny (sens dziejów), czy też może dzieje mają charakter przypadkowy?
2. Czy dzieje zależą od jednostek, czy też może są zdeterminowane przez jakieś wewnętrzne lub zewnętrzne (np. ekonomiczne) prawa? (zobacz [materializm dialektyczny](/wiki/Materializm_dialektyczny "Materializm dialektyczny"), [determinizm](/wiki/Determinizm "Determinizm"), [indeterminizm](/wiki/Indeterminizm "Indeterminizm")).
3. Czy każde wydarzenie historyczne ma charakter niepowtarzalny i indywidualny, czy też może istnieje jakaś powtarzalność w historii? (zobacz [mit wiecznego powrotu](/wiki/Wieczny_powr%C3%B3t "Wieczny powrót")).
4. Czy dzieje mają charakter finalny (posiadają jakiś ostateczny cel), czy są procesem nieskończonym? (zob. [finalizm](/wiki/Finalizm "Finalizm")).

Filozofię historii należy odróżnić od [metodologii historii](/wiki/Metodologia_historii "Metodologia historii"), która (przy wzajemnym przenikaniu się obu dziedzin wiedzy) zajmuje się nie ogólną refleksją nad historią jako dziejami, ale nad historią jako historiografią, nauką humanistyczną której przedmiotem są dzieje.

## Nazwa i kontekst

\[ [edytuj](/w/index.php?title=Filozofia_historii&veaction=edit&section=2 "Edytuj sekcję: Nazwa i kontekst") \| [edytuj kod](/w/index.php?title=Filozofia_historii&action=edit&section=2 "Edytuj kod źródłowy sekcji: Nazwa i kontekst")\]

Użycie poszczególnych nazw tej dyscypliny filozoficznej („historiozofia”, „filozofia dziejów”, „filozofia historii”, „filozofia dziejowości”) sugeruje odmienne podejście do jej przedmiotu i metody. Termin **filozofia dziejów** budzi skojarzenia z [heglizmem](/wiki/Heglizm "Heglizm") – osoba uprawiająca „filozofię dziejów” najprawdopodobniej rozumie ją tak jak [Hegel](/wiki/Georg_Wilhelm_Friedrich_Hegel "Georg Wilhelm Friedrich Hegel"), redukując wiele zjawisk kultury i nauki do zjawisk historycznych (podejście takie nosi nazwę [historyzmu](/wiki/Historyzm_(filozofia) "Historyzm (filozofia)") lub – pejoratywną – [historycyzmu](/wiki/Historycyzm "Historycyzm")) i głosząc rozumny, uporządkowany charakter [procesu historycznego](/wiki/Proces_historyczny "Proces historyczny"). Termin **filozofia historii** jest bardziej neutralny i nie pociąga za sobą próby redukcji wszystkich zagadnień filozoficznych do zagadnień historiozoficznych. Termin **historiozofia** odnosi się do każdej, niekoniecznie czysto filozoficznej refleksji nad historią, np. literackiej, socjologicznej, politologicznej czy zawartej w samej [historiografii](/wiki/Historiografia "Historiografia") (mówimy np. o historiozofii Romantyzmu, historiozofii [Mickiewicza](/wiki/Adam_Mickiewicz "Adam Mickiewicz") zawartej w _[Dziadach](/wiki/Dziady_(dramat) "Dziady (dramat)")_, historiozofii pruskiej szkoły historycznej itp.). Filozofia historii rozwija się przede wszystkim w niemieckiej i włoskiej tradycji filozoficznej i koncentruje się najczęściej wokół poglądów zbliżonych do filozofii [Hegla](/wiki/Georg_Wilhelm_Friedrich_Hegel "Georg Wilhelm Friedrich Hegel") i [Marksa](/wiki/Karol_Marks "Karol Marks"). Popularna w tradycji anglosaskiej niechęć do heglizmu często oznacza także niechęć do całości problematyki historiozoficznej – pomimo istnienia historiozofii anglosaskich zawartych w [neokonserwatyzmie](/wiki/Neokonserwatyzm "Neokonserwatyzm").

## Źródła myślenia historycznego

\[ [edytuj](/w/index.php?title=Filozofia_historii&veaction=edit&section=3 "Edytuj sekcję: Źródła myślenia historycznego") \| [edytuj kod](/w/index.php?title=Filozofia_historii&action=edit&section=3 "Edytuj kod źródłowy sekcji: Źródła myślenia historycznego")\]

Starożytna koncepcja [czasu](/wiki/Czas "Czas") (nazywana cykliczną, w odróżnieniu od dominującej współcześnie koncepcji linearnej) wywodząca się z [myślenia mitycznego](/wiki/Mit "Mit") implikowała przekonanie, że w historii nie dokonują się żadne rzeczywiste zmiany, a zmiany które obserwujemy mają charakter pozorny, stanowiąc w istocie elementy przemian cyklicznych. Klasycznymi przykładami tego sposobu myślenia są [stoicki](/wiki/Stoicyzm "Stoicyzm") mit wiecznego powrotu i koncepcja czterech wieków ludzkości [Owidiusza](/wiki/Owidiusz "Owidiusz").

Chrześcijaństwo w swojej teologicznej koncepcji [historii świętej](/wiki/Historia_%C5%9Bwi%C4%99ta "Historia święta") przyniosło nową, linearną koncepcję czasu – od stworzenia świata i upadku do zbawienia i [paruzji](/wiki/Paruzja "Paruzja"). Problematykę chrześcijańskiego podejścia do historii zapoczątkował [św. Augustyn](/wiki/Augustyn_z_Hippony "Augustyn z Hippony") w _Państwie Bożym_. Koncepcja ta uznaje istnienie sensu dziejów, którym jest zbawienie (cel ten jest z góry ustalony przez [Boga](/wiki/B%C3%B3g "Bóg")). W pierwszym tysiącleciu [chrześcijaństwa](/wiki/Chrze%C5%9Bcija%C5%84stwo "Chrześcijaństwo") i w [średniowieczu](/wiki/%C5%9Aredniowiecze "Średniowiecze") pojawiały się też tendencje [millenarystyczne](/wiki/Millenaryzm "Millenaryzm").

Średniowiecze w swoim dążeniu do ładu, niezmienności i systematyzacji rzeczywistości zahamowało rozwój myślenia historycznego, kładąc nacisk na to, co wieczne. Renesans sam w sobie nie rozwinął myślenia historycznego, ale w swoim krytycyzmie wobec tego, co zastane, umożliwił udoskonalenie i rozwój badań historycznych, a w swojej tendencji do nawrócenia do tego, co dawne dał podstawy fundamentalnej w historiozofii koncepcji **trójpodziału historii**.

## Niektóre poglądy historiozoficzne

\[ [edytuj](/w/index.php?title=Filozofia_historii&veaction=edit&section=4 "Edytuj sekcję: Niektóre poglądy historiozoficzne") \| [edytuj kod](/w/index.php?title=Filozofia_historii&action=edit&section=4 "Edytuj kod źródłowy sekcji: Niektóre poglądy historiozoficzne")\]

- [mesjanizm](/wiki/Mesjanizm "Mesjanizm")
- [winkelriedyzm](/wiki/Winkelriedyzm "Winkelriedyzm")
- [prowidencjalizm](/wiki/Prowidencjalizm "Prowidencjalizm")
- [heroizm](/wiki/Heroizm "Heroizm")
- [finalizm](/wiki/Finalizm "Finalizm")
- [materializm historyczny](/wiki/Materializm_dialektyczny "Materializm dialektyczny")
- [heglizm](/wiki/Heglizm "Heglizm")
- [historyzm](/wiki/Historyzm_(filozofia) "Historyzm (filozofia)"), [historycyzm](/wiki/Historycyzm "Historycyzm")
- [millenaryzm](/wiki/Millenaryzm "Millenaryzm")
- [progresywizm](/wiki/Progresywizm "Progresywizm")

## Przypisy

\[ [edytuj](/w/index.php?title=Filozofia_historii&veaction=edit&section=5 "Edytuj sekcję: Przypisy") \| [edytuj kod](/w/index.php?title=Filozofia_historii&action=edit&section=5 "Edytuj kod źródłowy sekcji: Przypisy")\]

1. [↑](#cite_ref-epwn_1-0)[_historiozofia_](https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/;3912018), \[w:\] _[Encyklopedia PWN](/wiki/Encyklopedia_PWN_(internetowa) "Encyklopedia PWN (internetowa)")_ \[online\], Wydawnictwo Naukowe PWN \[dostęp 2022-11-28\].

## Bibliografia przedmiotowa

\[ [edytuj](/w/index.php?title=Filozofia_historii&veaction=edit&section=6 "Edytuj sekcję: Bibliografia przedmiotowa") \| [edytuj kod](/w/index.php?title=Filozofia_historii&action=edit&section=6 "Edytuj kod źródłowy sekcji: Bibliografia przedmiotowa")\]

- Zbigniew Kuderowicz, _Filozofia dziejów_, Warszawa 1983.
- Karl Löwith, _Historia powszechna i dzieje zbawienia_, Kęty 2002.
- Jacques Maritain, _Bóg a tajemnica świata_, tłum. A. Gowin, „Znak” 39 (1987), nr 1–7 (386), s. 3–25.
- Paul Ricoeur, _Chrześcijaństwo i sens dziejów_, tłum. A. Krasiński, \[w:\] tenże, _Podług nadziei_, Warszawa 1991, s. 178–197.

## Linki zewnętrzne

\[ [edytuj](/w/index.php?title=Filozofia_historii&veaction=edit&section=7 "Edytuj sekcję: Linki zewnętrzne") \| [edytuj kod](/w/index.php?title=Filozofia_historii&action=edit&section=7 "Edytuj kod źródłowy sekcji: Linki zewnętrzne")\]

![](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/67/WiktionaryPl_nodesc.svg/28px-WiktionaryPl_nodesc.svg.png)Zobacz hasła [**historiozofia**](https://pl.wiktionary.org/wiki/historiozofia "wikt:historiozofia"), [**filozofia historii**](https://pl.wiktionary.org/wiki/filozofia_historii "wikt:filozofia historii") i [**filozofia dziejów**](https://pl.wiktionary.org/wiki/filozofia_dziej%C3%B3w "wikt:filozofia dziejów") w Wikisłowniku
Polskojęzyczne

- [![publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/91/Open_Access_logo_green_alt2.svg/8px-Open_Access_logo_green_alt2.svg.png)](/wiki/Otwarty_dost%C4%99p "publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać")[Stanisław Kamiński](/wiki/Stanis%C5%82aw_Kami%C5%84ski_(duchowny) "Stanisław Kamiński (duchowny)") i [Piotr Moskal](/wiki/Piotr_Moskal "Piotr Moskal"), _[Dziejów filozofia](http://ptta.pl/pef/pdf/d/dziejowfilozofia.pdf)_, [Powszechna Encyklopedia Filozofii](/wiki/Powszechna_Encyklopedia_Filozofii "Powszechna Encyklopedia Filozofii"), Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, ptta.pl \[dostęp 2024-05-05\].
- [Wiktor Werner](/wiki/Wiktor_Werner "Wiktor Werner"), _[Historyczność i środki jej wyrazu. Przeszłość, teraźniejszość i perspektywy przyszłości](https://repozytorium.amu.edu.pl/bitstream/10593/12771/1/Wiktor%20Werner%20historyczno%C5%9B%C4%87%20i%20przejawy.pdf)_ \[w:\] B. Płonka-Syroka, M. Staszczak \[red.\] _E-Kultura, e-nauka, e-społeczeństwo_, Oficyna Wydawnicza Arboretum, Wrocław 2008, s. 15-28.

Anglojęzyczne

- DanielD.LittleDanielD., [_Philosophy of History_](https://plato.stanford.edu/entries/history/), \[w:\] [Stanford Encyclopedia of Philosophy](/wiki/Stanford_Encyclopedia_of_Philosophy "Stanford Encyclopedia of Philosophy"), CSLI, [Stanford University](/wiki/Uniwersytet_Stanforda "Uniwersytet Stanforda"), 13 października 2016, [ISSN](/wiki/International_Standard_Serial_Number "International Standard Serial Number") [1095-5054](http://worldcat.org/issn/1095-5054) \[dostęp 2017-12-31\](ang.). (Filozofia historii)
- ![Publikacja w zamkniętym dostępie – wymagana rejestracja, też płatna, lub wykupienie subskrypcji](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c1/Closed_Access_logo_alternative.svg/8px-Closed_Access_logo_alternative.svg.png)_[History, philosophy of](https://www.rep.routledge.com/articles/thematic/history-philosophy-of/v-1)_(ang.), [Routledge Encyclopedia of Philosophy](/wiki/Routledge_Encyclopedia_of_Philosophy "Routledge Encyclopedia of Philosophy"), rep.routledge.com \[dostęp 2023-05-12\].
- [Artykuł na temat filozofii historii](https://web.archive.org/web/20111105092130/http://www.galilean-library.org/manuscript.php?postid=43796). galilean-library.org. \[zarchiwizowane z [tego adresu](http://www.galilean-library.org/manuscript.php?postid=43796) (2011-11-05)\].(ang.)

- [p](/wiki/Szablon:Dzia%C5%82y_filozofii "Szablon:Działy filozofii")
- [d](/wiki/Dyskusja_szablonu:Dzia%C5%82y_filozofii "Dyskusja szablonu:Działy filozofii")
- [e](https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Szablon:Dzia%C5%82y_filozofii&action=edit)

Działy [filozofii](/wiki/Filozofia "Filozofia")

ogólne[ontologia](/wiki/Ontologia "Ontologia")

- [metafizyka](/wiki/Metafizyka_klasyczna "Metafizyka klasyczna")

[epistemologia](/wiki/Epistemologia "Epistemologia")

- [ewolucyjna](/wiki/Epistemologia_ewolucyjna "Epistemologia ewolucyjna")

[aksjologia](/wiki/Aksjologia "Aksjologia")

- [estetyka](/wiki/Estetyka "Estetyka")
- [etyka](/wiki/Etyka "Etyka")
  - [bioetyka](/wiki/Bioetyka "Bioetyka")
  - [etyka normatywna](/wiki/Etyka_normatywna "Etyka normatywna")
  - [etyka opisowa](/wiki/Etyka_opisowa "Etyka opisowa")
  - [metaetyka](/wiki/Metaetyka "Metaetyka")
  - [neuroetyka](/wiki/Neuroetyka "Neuroetyka")

[logika](/wiki/Logika "Logika")

- [logika filozoficzna](/wiki/Logika_filozoficzna "Logika filozoficzna")

szczegółowe[antropologia filozoficzna](/wiki/Antropologia_filozoficzna "Antropologia filozoficzna")

- [filozofia miłości](/wiki/Filozofia_mi%C5%82o%C5%9Bci "Filozofia miłości")
- [filozofia seksu](/wiki/Filozofia_seksu "Filozofia seksu")

[filozofia kultury](/wiki/Filozofia_kultury "Filozofia kultury")

- [filmu](/wiki/Filozofia_filmu "Filozofia filmu")
- [języka](/wiki/Filozofia_j%C4%99zyka "Filozofia języka")
- [religii](/wiki/Filozofia_religii "Filozofia religii")

[filozofia nauki](/wiki/Filozofia_nauki "Filozofia nauki")

- [matematyki](/wiki/Filozofia_matematyki "Filozofia matematyki")
- [fizyki](/wiki/Filozofia_fizyki "Filozofia fizyki")
- [medycyny](/wiki/Filozofia_medycyny "Filozofia medycyny")
- [ekonomii](/w/index.php?title=Filozofia_ekonomii&action=edit&redlink=1 "Filozofia ekonomii (strona nie istnieje)")

[filozofia społeczna](/wiki/Filozofia_spo%C5%82eczna "Filozofia społeczna")

- historii
- [polityki](/wiki/Filozofia_polityczna "Filozofia polityczna")
  - [wojny i pokoju](/wiki/Filozofia_wojny_i_pokoju "Filozofia wojny i pokoju")
- [prawa](/wiki/Filozofia_prawa "Filozofia prawa")
  - [epistemologia prawa](/wiki/Epistemologia_prawa "Epistemologia prawa")

[filozofia techniki](/wiki/Filozofia_techniki "Filozofia techniki")

- [sztucznej inteligencji](/wiki/Filozofia_sztucznej_inteligencji "Filozofia sztucznej inteligencji")

[filozofia umysłu](/wiki/Filozofia_umys%C5%82u "Filozofia umysłu")

- [neurofilozofia](/wiki/Neurofilozofia "Neurofilozofia")
  - [neuroetyka](/wiki/Neuroetyka "Neuroetyka")

inne

- [filozofia przyrody](/wiki/Filozofia_przyrody "Filozofia przyrody")
  - [kosmologia filozoficzna](/w/index.php?title=Kosmologia_filozoficzna&action=edit&redlink=1 "Kosmologia filozoficzna (strona nie istnieje)")
- [metafilozofia](/wiki/Metafilozofia "Metafilozofia")

powiązane

dyscypliny[nauki społeczne](/wiki/Nauki_spo%C5%82eczne "Nauki społeczne")

- [historia filozofii](/wiki/Historia_filozofii_(nauka) "Historia filozofii (nauka)")
  - [historia logiki](/wiki/Historia_logiki "Historia logiki")
- [kulturoznawstwo](/wiki/Kulturoznawstwo "Kulturoznawstwo")
  - [gender studies](/wiki/Gender_studies "Gender studies")
  - [naukoznawstwo](/wiki/Naukoznawstwo "Naukoznawstwo")
  - [religioznawstwo](/wiki/Religioznawstwo "Religioznawstwo")
- [nauki prawne](/wiki/Nauki_prawne "Nauki prawne")

inne

- [kognitywistyka](/wiki/Kognitywistyka "Kognitywistyka")
- [teologia](/wiki/Teologia "Teologia")

- [p](/wiki/Szablon:Nauki_historyczne "Szablon:Nauki historyczne")
- [d](/w/index.php?title=Dyskusja_szablonu:Nauki_historyczne&action=edit&redlink=1 "Dyskusja szablonu:Nauki historyczne (strona nie istnieje)")
- [e](https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Szablon:Nauki_historyczne&action=edit)

Nauki [historyczne](/wiki/Historia "Historia")

działy [historiografii](/wiki/Historiografia "Historiografia")[historia idei](/wiki/Historia_idei "Historia idei")

- [historia doktryn politycznych i prawnych](/wiki/Historia_doktryn_politycznych_i_prawnych "Historia doktryn politycznych i prawnych")
- [historia filozofii](/wiki/Historia_filozofii "Historia filozofii")
- [historia myśli ekonomicznej](/wiki/Historia_my%C5%9Bli_ekonomicznej "Historia myśli ekonomicznej")
- [historia myśli politycznej](/wiki/Historia_my%C5%9Bli_politycznej "Historia myśli politycznej")
- [historia nauki](/wiki/Historia_nauki "Historia nauki")
- [historia religii](/wiki/Historia_religii "Historia religii")

[historia kultury\
\
materialnej](/wiki/Historia_kultury_materialnej "Historia kultury materialnej")

- [historia sztuki](/wiki/Historia_sztuki "Historia sztuki")
- [historia techniki](/wiki/Historia_techniki "Historia techniki")

[historia społeczna](/wiki/Historia_spo%C5%82eczna "Historia społeczna")

- [historia ludowa](/wiki/Historia_ludowa "Historia ludowa")
- [historia niewolnictwa](/wiki/Historia_niewolnictwa "Historia niewolnictwa")

[historia polityczna](/wiki/Historia_polityczna "Historia polityczna")

- [historia administracji](/wiki/Historia_administracji "Historia administracji")
- [historia prawa](/wiki/Historia_prawa "Historia prawa")
- [historia wojskowości](/wiki/Historia_wojskowo%C5%9Bci "Historia wojskowości")

inne

- [antropologia historyczna](/wiki/Antropologia_historyczna "Antropologia historyczna")
- [etnohistoria](/wiki/Etnohistoria "Etnohistoria")
- [geografia historyczna](/wiki/Geografia_historyczna "Geografia historyczna")
- [herstoria](/wiki/Herstoria "Herstoria")
- [historia antropologiczna](/wiki/Historia_antropologiczna "Historia antropologiczna")
- [historia gospodarcza](/wiki/Historia_gospodarcza "Historia gospodarcza")
- [historia kontrafaktyczna](/wiki/Historia_kontrafaktyczna "Historia kontrafaktyczna")
- [historia mówiona](/wiki/Historia_m%C3%B3wiona "Historia mówiona")
- [mikrohistoria](/wiki/Mikrohistoria "Mikrohistoria")
- [prozopografia](/wiki/Prozopografia "Prozopografia")
- [psychohistoria](/wiki/Psychohistoria "Psychohistoria")

nauki o poszczególnych

[epokach](/wiki/Periodyzacja "Periodyzacja")

- [prehistoria](/wiki/Prehistoria "Prehistoria")
- [protohistoria](/wiki/Protohistoria "Protohistoria")
- historia [starożytna](/wiki/Staro%C5%BCytno%C5%9B%C4%87 "Starożytność")
- [mediewistyka](/wiki/Mediewistyka "Mediewistyka")
- historia [nowożytna](/wiki/Nowo%C5%BCytno%C5%9B%C4%87 "Nowożytność")
- [historia najnowsza](/wiki/Historia_najnowsza "Historia najnowsza")

[nauki pomocnicze historii](/wiki/Nauki_pomocnicze_historii "Nauki pomocnicze historii")

- [chronologia](/wiki/Chronologia "Chronologia")
- [metodologia historii](/wiki/Metodologia_historii "Metodologia historii")
- [źródłoznawstwo](/wiki/%C5%B9r%C3%B3d%C5%82oznawstwo "Źródłoznawstwo")

nauki o [pismach](/wiki/Pismo "Pismo")

- [archiwistyka](/wiki/Archiwistyka "Archiwistyka")
- [bibliologia](/wiki/Bibliologia "Bibliologia")
  - [bibliologia historyczna](/wiki/Bibliologia_historyczna "Bibliologia historyczna")
  - [historia książki](/wiki/Historia_ksi%C4%85%C5%BCki "Historia książki")
  - [kodykologia](/wiki/Kodykologia "Kodykologia")
- [dyplomatyka](/wiki/Dyplomatyka "Dyplomatyka")
- [kartografia](/wiki/Kartografia "Kartografia")
- [literaturoznawstwo](/wiki/Literaturoznawstwo "Literaturoznawstwo")
  - [biblistyka](/wiki/Biblistyka "Biblistyka")
- [paleografia](/wiki/Paleografia "Paleografia")
  - [papirologia](/wiki/Papirologia "Papirologia")
- [prasoznawstwo](/wiki/Prasoznawstwo "Prasoznawstwo")

nauki o innych

[przedmiotach](/wiki/Przedmiot "Przedmiot") sztucznych

- [egzonumia](/wiki/Egzonumia "Egzonumia")
- [falerystyka](/wiki/Falerystyka "Falerystyka")
- [filatelistyka](/wiki/Filatelistyka "Filatelistyka")
- [heraldyka](/wiki/Heraldyka "Heraldyka")
- [metrologia](/wiki/Metrologia "Metrologia")
- [notafilia](/wiki/Notafilia "Notafilia")
- [numizmatyka](/wiki/Numizmatyka "Numizmatyka")
- [sfragistyka](/wiki/Sfragistyka "Sfragistyka")
- [skrypofilistyka](/wiki/Skrypofilistyka "Skrypofilistyka")
- [weksylologia](/wiki/Weksylologia "Weksylologia")

inne nauki dotykające

[przeszłości](/wiki/Przesz%C5%82o%C5%9B%C4%87 "Przeszłość")

- [genealogia](/wiki/Genealogia "Genealogia")
- [kryminalistyka](/wiki/Kryminalistyka "Kryminalistyka")
- [archeologia](/wiki/Archeologia "Archeologia")
- [demografia historyczna](/wiki/Demografia_historyczna "Demografia historyczna")
- [paleontologia](/wiki/Paleontologia "Paleontologia")
- [geologia](/wiki/Geologia "Geologia")
- [astronomia](/wiki/Astronomia "Astronomia")
- [astrofizyka](/wiki/Astrofizyka "Astrofizyka")
- [kosmologia](/wiki/Kosmologia "Kosmologia")
- [historia naturalna](/wiki/Historia_naturalna "Historia naturalna")
  - [historia Ziemi](/wiki/Historia_Ziemi "Historia Ziemi")
- [historia świata](/wiki/Historia_%C5%9Bwiata "Historia świata")
- [orientalistyka](/wiki/Orientalistyka "Orientalistyka")
- [afrykanistyka](/wiki/Afrykanistyka "Afrykanistyka")

inna [twórczość](/wiki/Tw%C3%B3rczo%C5%9B%C4%87 "Twórczość") związana

z przeszłością

- filozofia historii
- [historia alternatywna](/wiki/Historia_alternatywna "Historia alternatywna")
- [historia i teraźniejszość](/wiki/Historia_i_tera%C5%BAniejszo%C5%9B%C4%87 "Historia i teraźniejszość")
- [mitologia](/wiki/Mitologia "Mitologia")
  - [kosmogonia](/wiki/Kosmogonia "Kosmogonia")
  - [teogonia](/wiki/Teogonia "Teogonia")
- [polityka historyczna](/wiki/Polityka_historyczna "Polityka historyczna")
- [pseudohistoria](/wiki/Pseudohistoria "Pseudohistoria")
  - [zermatyzm](/wiki/Zermatyzm "Zermatyzm")

[Kontrola autorytatywna](/wiki/Kontrola_autorytatywna "Kontrola autorytatywna") (gałąź filozofii):

- [LCCN](/wiki/Library_of_Congress_Control_Number "Library of Congress Control Number"): [sh2002006356](http://lccn.loc.gov/sh2002006356)
- [GND](/wiki/Gemeinsame_Normdatei "Gemeinsame Normdatei"): [4020529-0](http://d-nb.info/gnd/4020529-0)
- [NDL](https://de.wikipedia.org/wiki/Web_NDL_Authorities "de:Web NDL Authorities"): [00569378](http://id.ndl.go.jp/auth/ndlna/00569378)
- [BnF](/wiki/Biblioth%C3%A8que_nationale "Bibliothèque nationale"): [11933924p](http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb11933924p)
- [BNCF](/wiki/Centralna_Biblioteka_Narodowa_we_Florencji "Centralna Biblioteka Narodowa we Florencji"): [9644](http://thes.bncf.firenze.sbn.it/termine.php?id=9644)
- [NKC](/wiki/Biblioteka_Narodowa_Republiki_Czeskiej "Biblioteka Narodowa Republiki Czeskiej"): [ph120224](http://aut.nkp.cz/ph120224)
- [J9U](/wiki/Biblioteka_Narodowa_Izraela "Biblioteka Narodowa Izraela"): [987007546900605171](http://olduli.nli.org.il/F/?func=find-b&local_base=NLX10&find_code=UID&request=987007546900605171)
- [LNB](/wiki/Biblioteka_Narodowa_%C5%81otwy "Biblioteka Narodowa Łotwy"): [000068819](https://kopkatalogs.lv/F?func=direct&local_base=lnc10&doc_number=000068819&P_CON_LNG=ENG)

[Encyklopedie internetowe](/wiki/Encyklopedia_internetowa "Encyklopedia internetowa"):

- [PWN](/wiki/Encyklopedia_PWN_(internetowa) "Encyklopedia PWN (internetowa)"): [3912018](https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/;3912018.html)
- [Britannica](/wiki/Encyklopedia_Britannica "Encyklopedia Britannica"): [topic/philosophy-of-history](https://www.britannica.com/topic/philosophy-of-history)
- [SEP](/wiki/Stanford_Encyclopedia_of_Philosophy "Stanford Encyclopedia of Philosophy"): [history](https://plato.stanford.edu/entries/history/)
- [DSDE](/wiki/Den_Store_Danske_Encyklop%C3%A6di "Den Store Danske Encyklopædi"): [historiefilosofi](https://wikidata-externalid-url.toolforge.org/?p=8313&url_prefix=https://denstoredanske.lex.dk/&id=historiefilosofi)

Źródło: „ [https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Filozofia\_historii&oldid=73705955](https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Filozofia_historii&oldid=73705955)”

[Kategoria](/wiki/Specjalna:Kategorie "Specjalna:Kategorie"):

- [Filozofia historii](/wiki/Kategoria:Filozofia_historii "Kategoria:Filozofia historii")

Ukryta kategoria:

- [Artykuły wymagające uzupełnienia źródeł od 2013-07](/wiki/Kategoria:Artyku%C5%82y_wymagaj%C4%85ce_uzupe%C5%82nienia_%C5%BAr%C3%B3de%C5%82_od_2013-07 "Kategoria:Artykuły wymagające uzupełnienia źródeł od 2013-07")

- Tę stronę ostatnio edytowano 5 maj 2024, 14:17.
- Tekst udostępniany na [licencji Creative Commons: uznanie autorstwa, na tych samych warunkach](https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.pl), z możliwością obowiązywania dodatkowych ograniczeń.
Zobacz szczegółowe informacje o [warunkach korzystania](https://foundation.wikimedia.org/wiki/Policy:Terms_of_Use/pl).

- [Polityka prywatności](https://foundation.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Policy:Privacy_policy)
- [O Wikipedii](/wiki/Wikipedia:O_Wikipedii)
- [Korzystasz z Wikipedii tylko na własną odpowiedzialność](/wiki/Wikipedia:Korzystasz_z_Wikipedii_tylko_na_w%C5%82asn%C4%85_odpowiedzialno%C5%9B%C4%87)
- [Powszechne Zasady Postępowania](https://foundation.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct)
- [Dla deweloperów](https://developer.wikimedia.org)
- [Statystyki](https://stats.wikimedia.org/#/pl.wikipedia.org)
- [Komunikat na temat ciasteczek](https://foundation.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Policy:Cookie_statement)
- [Wersja mobilna](//pl.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Filozofia_historii&mobileaction=toggle_view_mobile)

- [![Wikimedia Foundation](/static/images/footer/wikimedia-button.svg)](https://wikimediafoundation.org/)
- [![Powered by MediaWiki](/w/resources/assets/poweredby_mediawiki.svg)](https://www.mediawiki.org/)