In den beginne… 7 vragen over de oerknal - KIJK Magazine
Hij had het over “de hypothese dat alle materie in het heelal werd gecreëerd in één big bang op een specifiek moment in het verre verleden”.
interview met New Scientist
En ons woord ‘oerknal’? Dat was afkomstig van de Nederlandse astronoom Kees de Jager, die in 2021 op honderdjarige leeftijd overleed. Enkele maanden voor zijn dood zei hij in een <anchor>interview met New Scientist</anchor> : “Ik heb het woord oerknal bedacht voor het begin van het heelal. Dat gebeurde op aansporing van Marcel Minnaert (de wetenschapper onder wie De Jager promoveerde – red.), die vond dat er een Nederlandse naam moest komen voor big bang. Dat mijn term in de Van Dale terechtkwam, vond ik erg bijzonder.”
Van oerknal tot de demotie van Pluto - New Scientist
Van oerknal tot de demotie van Pluto - New Scientist![](https://secure.adnxs.com/seg?add=1560268&t=2)[Direct naar content](#main)

![](https://www.newscientist.nl/app/themes/newscientist/dist/images/svg/hamburger.svg)

- [Word lid](https://www.newscientist.nl/landingpage/word-abonnee/) [Inloggen](/mijn-account/)

- [Nieuws](/nieuws/)
  - [Aarde & klimaat](/nieuws/categorie/aarde-klimaat/)
  - [Astronomie](/nieuws/categorie/astronomie/)
  - [Biologie](/nieuws/categorie/biologie/)
  - [Gezondheid](/nieuws/categorie/gezondheid/)
  - [Maatschappij](/nieuws/categorie/maatschappij/)
  - [Menselijke geschiedenis](/nieuws/categorie/menselijke-geschiedenis/)
  - [Natuurkunde & wiskunde](/nieuws/categorie/natuurkunde-wiskunde/)
  - [Scheikunde](/nieuws/categorie/scheikunde/)
  - [Technologie](/nieuws/categorie/wetenschapsnieuws-over-techniek-en-technologie-new-scientist/)
- [Blogs](https://www.newscientist.nl/blogs/)
- [Premium](/premium/)
- [Recensies](/recensies/)
- [Dossiers](/dossier/)
- [Agenda](/agenda-evenementen/)
- [Reizen](/reizen/)
- [Digitale editie](https://digitaal.newscientist.nl/)
- [Webshop](/winkel/)
  - [Word abonnee](https://www.newscientist.nl/landingpage/word-abonnee/)
  - [Boeken](https://www.newscientist.nl/product-categorie/boeken/)
  - [E-books](https://www.newscientist.nl/product-categorie/ebooks/)
  - [Losse nummers](https://www.newscientist.nl/product-categorie/tijdschrift/)
  - [Scheurkalenders](https://www.newscientist.nl/product-categorie/scheurkalenders/)
  - [Pocket Science](https://www.newscientist.nl/product-categorie/pocket-science/)
  - [Young Scientist](https://www.newscientist.nl/product-categorie/young-scientist/)
  - [De Wetenschappelijke Bibliotheek](/product-categorie/wet-bibliotheek/)
  - [Aanbiedingen](https://www.newscientist.nl/product-categorie/aanbiedingen/)

[![Terug naar homepagina New Scientist](https://www.newscientist.nl/app/themes/newscientist/dist/images/svg/new-scientist.svg)](https://www.newscientist.nl/)

Wat wil je zoeken?

Sluiten

**Winkelwagen**Sluiten

nog geen producten aanwezig Subtotaal€ 0,00Totaal**€ 0,00**

[Word lid](https://www.newscientist.nl/landingpage/word-abonnee/) [Shop](https://www.newscientist.nl/winkel/) [Inloggen](/mijn-account/)

- [Nieuws](/nieuws/)
  - [Aarde & klimaat](/nieuws/categorie/aarde-klimaat/)
  - [Astronomie](/nieuws/categorie/astronomie/)
  - [Biologie](/nieuws/categorie/biologie/)
  - [Gezondheid](/nieuws/categorie/gezondheid/)
  - [Maatschappij](/nieuws/categorie/maatschappij/)
  - [Menselijke geschiedenis](/nieuws/categorie/menselijke-geschiedenis/)
  - [Natuurkunde & wiskunde](/nieuws/categorie/natuurkunde-wiskunde/)
  - [Scheikunde](/nieuws/categorie/scheikunde/)
  - [Technologie](/nieuws/categorie/wetenschapsnieuws-over-techniek-en-technologie-new-scientist/)
- [Blogs](https://www.newscientist.nl/blogs/)
- [Premium](/premium/)
- [Recensies](/recensies/)
- [Dossiers](/dossier/)
- [Agenda](/agenda-evenementen/)
- [Reizen](/reizen/)
- [Digitale editie](https://digitaal.newscientist.nl/)
- [Webshop](/winkel/)
  - [Word abonnee](https://www.newscientist.nl/landingpage/word-abonnee/)
  - [Boeken](https://www.newscientist.nl/product-categorie/boeken/)
  - [E-books](https://www.newscientist.nl/product-categorie/ebooks/)
  - [Losse nummers](https://www.newscientist.nl/product-categorie/tijdschrift/)
  - [Scheurkalenders](https://www.newscientist.nl/product-categorie/scheurkalenders/)
  - [Pocket Science](https://www.newscientist.nl/product-categorie/pocket-science/)
  - [Young Scientist](https://www.newscientist.nl/product-categorie/young-scientist/)
  - [De Wetenschappelijke Bibliotheek](/product-categorie/wet-bibliotheek/)
  - [Aanbiedingen](https://www.newscientist.nl/product-categorie/aanbiedingen/)

- [Achtergrond](https://www.newscientist.nl/blogs/categorie/achtergrond/)

# Van oerknal tot de demotie van Pluto

29 april 2021


Leestijd 6 minuten


[![](https://www.newscientist.nl/app/uploads/Ans-Hekkenberg-150x150.jpg)](https://www.newscientist.nl/auteur/anshekkenberg/)

[Ans Hekkenberg](https://www.newscientist.nl/auteur/anshekkenberg/)

 Foto: Bob Bronshoff


Kees de Jager, de nestor van de Nederlandse sterrenkunde, is vandaag honderd jaar geworden. Een terugblik op zijn leven: van zijn tijd als onderduiker in de Utrechtse sterrenwacht tot het moment dat hij Pluto degradeerde.

Kees de Jager heeft veel betekend voor de Nederlandse sterrenkunde. Hij doorgrondde geheimen van de zon, stond aan de wieg van het Nederlandse ruimteonderzoek en schreef een boek over de zwaarste sterren in het heelal.

Minstens zo indrukwekkend als zijn wetenschappelijke wapenfeiten is zijn kleurrijke leven. Geboren op Texel verhuisde hij als kind naar toenmalige Nederlands-Indië. Toen hij als 19-jarige naar Nederland terugkeerde voor zijn studie, stond de Tweede Wereldoorlog op het punt te beginnen. In die periode maakte De Jager tentamens, leerde hij de telescopen kennen en verloor hij zijn hart aan de zon.

[![Kernfysicus Ralf Mackenbach: ‘Ik zie overeenkomsten tussen muziek maken en onderzoek doen’](https://www.newscientist.nl/app/uploads/Snaren-spiegels-en-plakband__pag_24-300x300.jpg)\
\
LEES OOK\
\
**Kernfysicus Ralf Mackenbach: ‘Ik zie overeenkomsten tussen muziek maken en onderzoek doen’**\
\
\
Met het nummer Click Clack won Ralf Mackenbach als enige Nederlander ooit het Junior Eurovisie Songfestival. Komen ...](https://www.newscientist.nl/premium/kernfysicus-ralf-mackenbach-ik-zie-overeenkomsten-tussen-muziek-maken-en-onderzoek-doen/ "LEES OOK: Kernfysicus Ralf Mackenbach: ‘Ik zie overeenkomsten tussen muziek maken en onderzoek doen’")

### Herinnert u zich de eerste keer dat de sterrenhemel indruk op u maakte?

‘Dat gebeurde op Texel. Ik was vijf toen mijn ouders me vertelden dat we naar Nederlands-Indië zouden verhuizen. Ik zat bij mijn vader in de auto, op weg naar familie om afscheid te nemen, toen hij me wees op de lucht waar het noorderlicht te zien was. Ik had geen idee wat ik zag, maar het was schitterend. Niet lang daarna vertrokken we: een boottocht van vier weken onder de donkere hemel.’

### Keek u na deze ervaring wat vaker naar boven?

‘In Nederlands-Indië woonden we net boven de evenaar, op 1 graad noorderbreedte. Nou, zo redeneerde mijn vader, dan moeten we nog steeds de Poolster kunnen zien. Hij ging een berg beklimmen om te kijken of dat klopte. Ik wilde mee, maar werd naar bed gestuurd. De dag daarna vroeg ik aan mijn vader of hij de Poolster had gezien. Natuurlijk niet. Bij 1 graad noorderbreedte staat die ster namelijk zo laag aan de hemel, dat hij veel te zwak is om te zien.’

### Dat al die vroege herinneringen leidden tot een studie sterrenkunde lag voor de hand, lijkt me?

‘Nou, nee. Als jonge man werd ik naar Utrecht gestuurd, niet voor de sterrenkunde maar om natuurkunde te studeren. Maar mijn allereerste college hoorde bij mijn bijvak sterrenkunde. Dat college werd gegeven door Marcel Minnaert. Een fantastische man! Een fantastisch didacticus. Ik luisterde een uur lang naar zijn college en dacht toen: hoor eens, ik ga sterrenkunde studeren!

Toen ik dat liet weten aan mijn vader, zei hij: ‘Geen sprake van, daar valt geen droog brood mee te verdienen.’ Met die zorg ging ik terug naar professor Minnaert. Hij keek me aan en zei: ‘Maar meneer De Jager, het gaat toch niet om geld in het leven?’ Tja, dat was wel zo, maar de zorg van mijn vader was daarmee niet opgelost. Toen wees Minnaert me erop dat ik als sterrenkundestudent de bijvakken wiskunde en natuurkunde zou hebben. Ik kon dus nog altijd docent worden. Ik schreef dat in een brief naar mijn vader in Nederlands-Indië en toen was het goed. Ik was sterrenkundestudent.’

![](https://www.newscientist.nl/assets/Kees-de-Jager-02-1024x683.jpg)Sterrenkundige Kees de Jager in 2020 99 jaar. Foto: Bob Bronshoff

### En u kon ‘gewoon’ studeren?

‘Een tijdlang ging mijn studie gewoon door. Tot 1943, toen studenten een aanslag hadden gepleegd. Daarop eisten de Duitsers dat alle Nederlandse studenten een loyaliteitsverklaring tekenden. Wie dat niet deed, moest naar Duitsland om te werken. Negentig procent van de studenten weigerde die handtekening te zetten. Als je dat wel wilde, praatten je medestudenten het je wel uit je hoofd. Ik tekende niet, maar wilde ook niet naar Duitsland. Maar wat dan?

Ik had een vriendje, Hans Hubenet, dat ook sterrenkunde studeerde en ik vroeg hem wat hij ging doen. Samen bedachten we toen in de Utrechtse sterrenwacht Sonnenborgh onder te duiken. Er was daar een kamertje dat al jaren niet meer was gebruikt. Daar zou niemand ons vinden. We vroegen de directeur van de sterrenwacht om toestemming en we konden er terecht, onder een paar voorwaarden: de deur ging op slot, het raam bleef gesloten en de gordijnen bleven dicht. Als iemand aan de deur zou rammelen, mochten we geen gehoor geven.

Elke dag waren we tot zes uur ’s avonds doodstil. Dan gingen we naar de keuken om eten te maken. En de volgende ochtend, vanaf acht uur, zaten we weer in ons kamertje. We zaten daar tot 1945.’

### Na de oorlog rondde u de rest van uw tentamens af. Wat deed u na uw studie?

‘Ik kreeg van Minnaert het aanbod om assistent te worden op de sterrenwacht – buiten bezwaar. Dat wil zeggen: ik kreeg er geen cent voor. Ik ging naar huis met het nieuws dat ik een baan had. Mijn vader vroeg meteen: ‘Wat schuift het?’ En ik gaf toe: ‘Niks.’ ‘Nou’, zei hij, ‘dan schieten we er niet veel mee op.’ Maar ik was tevreden.

Tot een week later de professor natuurkunde, Rosenfeld, mij ook vroeg om assistent te worden. Voor hem kon ik de massa van het meson, een subatomair deeltje, uitrekenen. Daarvoor kreeg ik honderd gulden per maand.

Ik ging naar Minnaert met de melding dat ik het assistentschap bij hem moest opzeggen. ‘Laat je me in de steek?’ vroeg hij. Ik legde uit dat ik bij Rosenfeld honderd gulden per maand kon verdienen. ‘Maar meneer De Jager, het gaat toch niet om geld in het leven?!’ zei Minnaert weer. Dat kan wel zijn, dacht ik, maar het verschil tussen honderd en nul was groot!

Uiteindelijk besloot ik beide te doen. ’s Ochtends om negen uur begon mijn werkdag bij natuurkunde, tot vijf uur. Van zes uur ’s avonds tot twee uur ’s nachts werkte ik bij de sterrenwacht. Zo heb ik maandenlang dagelijks acht uur gewerkt voor allebei.’

![](https://www.newscientist.nl/assets/Kees de Jager 12-1024x683.jpg)_New Scientist_ bezocht Kees de Jager in zijn woonplaats op Texel. Beeld: Bob Bronshoff.

### Kort na uw promotie kreeg u het aanbod om naar de VS te gaan voor een hoogleraarschap. Waarom is dat niet doorgegaan?

‘Ze vroegen me hoogleraar te worden aan Princeton, maar dit was in 1953, tijdens de Koude Oorlog, en ik was politiek gezien nogal links radicaal. Zo iemand konden ze natuurlijk niet toelaten in Amerika. Ik was te gevaarlijk! Dus na het aanbod volgde het bericht dat ik toch niet mocht komen. Ach ja, ik dacht maar zo: dat is nou verdomde rot voor die Amerikanen.’

### Er kwamen veel Nederlandse sterrenkundetermen uit de Utrechtse koker. Heeft u daar ook zelf aan bijgedragen?

‘Ja. Ik heb het woord oerknal bedacht voor het begin van het heelal. Dat gebeurde op aansporing van Minnaert, die vond dat er een Nederlandse naam moest komen voor _big bang_. Dat mijn term in de Van Dale terechtkwam, vond ik bijzonder.’

### U was geïnteresseerd in sterren, maar u bemoeide zich ook met planeten. Klopt het dat u bijgedragen heeft aan de demotie van Pluto?

‘Klopt. Toen astronomen kritisch naar Pluto keken, twijfelden ze of het nog wel een planeet moest heten. Ik kreeg een brief van de Internationale Astronomische Unie, de organisatie die over naamgeving gaat, met een vraag om advies. Ik heb een brief teruggeschreven waarin ik zei dat Pluto geen planeet is. Er zitten namelijk andere grote objecten in de baan van Pluto. Geen planeet dus, maar ‘hoe je het dan wel noemt is jouw zaak’, schreef ik.

Toen Pluto zijn planeettitel moest inleveren, waren de Amerikanen boos. Tja, het was de enige planeet die door Amerikanen was ontdekt – en nu had ik de trekker overgehaald!’

**CV Kees de Jager**(29 april 1921)

• 1939 studie sterrenkunde in Utrecht

• 1945 ‘assistent buiten bezwaar’ bij zonnefysicus Marcel Minnaert

• 1952 promotie

• 1960 hoogleraar astrofysica Utrecht

• 1961 oprichter en eerste directeur van het Laboratorium voor Ruimteonderzoek in Utrecht

• 1963 directeur van de Utrechtse sterrenwacht Sonnenborgh

• 1970 secretaris-generaal van de Internationale Astronomische Unie

• 1972-1978 en 1982-1986 voorzitter Committee on Space Research, de internationale organisatie voor wetenschappelijk ruimteonderzoek

• 1986 emeritaat

_Dit is een greep uit het uitgebreide interview met Kees de Jager dat verscheen in [New Scientist 88](https://www.newscientist.nl/product/new-scientist-88-2021/) (mei 2021). De editie met het volledige artikel is te koop in onze [webshop](https://www.newscientist.nl/product/new-scientist-88-2021/)._

[![](https://www.newscientist.nl/assets/NS88_Cover_LR.jpg)](https://www.newscientist.nl/product/new-scientist-88-2021/) Verder in dit nummer: de werkelijke gevaren van overbevolking, de wetenschap achter koolhydraatarme diëten en een scheikundige speurtocht naar een mythisch eiland van stabiele zware elementen. Te koop in onze [webshop](https://www.newscientist.nl/product/new-scientist-88-2021/).

## Delen:

- [Deel op Facebook](javascript:void(0))
- [Deel op Twitter](javascript:void(0))
- [Deel op LinkedIn](javascript:void(0))
- [Deel via E-mail](javascript:void(0))

## Over de auteur

[![](https://www.newscientist.nl/app/uploads/Ans-Hekkenberg-150x150.jpg)](https://www.newscientist.nl/auteur/anshekkenberg/)

[Ans Hekkenberg](https://www.newscientist.nl/auteur/anshekkenberg/)

Ans is redacteur bij New Scientist. Ze studeerde natuur- en sterrenkunde en wetenschapscommunicatie. Ze is fanatiek gamer en stripboekenfanaat. Volg Ans (@GirlForScience) ook op [Instagram](http://instagram.com/girlforscience).


## Reacties     Reacties verbergen

### Plaats een reactie [Reactie annuleren](/blogs/van-oerknal-tot-de-demotie-van-pluto/\#respond)

[Klik hier om in te loggen](https://www.newscientist.nl/mijn-account/).

Verplichte velden zijn gemarkeerd met een \*.

Naam\*

Email\*

Mijn naam en e-mail bewaren in deze browser voor de volgende keer wanneer ik een reactie plaats.

Reactie \*

Δ

## Gerelateerde artikelen

- [Achtergrond](https://www.newscientist.nl/blogs/categorie/achtergrond/)

[De Hubble-ruimtetelescoop is al dertig jaar het werkpaard van de sterrenkunde](https://www.newscientist.nl/blogs/de-hubble-ruimtetelescoop-is-al-dertig-jaar-het-werkpaard-van-de-sterrenkunde/)

28 april 2020


### [De Hubble-ruimtetelescoop is al dertig jaar het werkpaard van de sterrenkunde](https://www.newscientist.nl/blogs/de-hubble-ruimtetelescoop-is-al-dertig-jaar-het-werkpaard-van-de-sterrenkunde/)

- [Van de redactie](https://www.newscientist.nl/blogs/categorie/van-de-redactie/)

[Astronomiejubilea gevierd met Gala van de Sterrenkunde](https://www.newscientist.nl/blogs/astronomiejubilea-gevierd-met-gala-van-de-sterrenkunde/)

18 december 2019


### [Astronomiejubilea gevierd met Gala van de Sterrenkunde](https://www.newscientist.nl/blogs/astronomiejubilea-gevierd-met-gala-van-de-sterrenkunde/)

- [Van de redactie](https://www.newscientist.nl/blogs/categorie/van-de-redactie/)

[Moet ‘onze’ planeet Nijntje, Nachtwacht, Brandaris, Cruquius of Exomna gaan heten?](https://www.newscientist.nl/blogs/moet-onze-planeet-nijntje-nachtwacht-brandaris-cruquius-of-exomna-gaan-heten/)

14 oktober 2019


### [Moet ‘onze’ planeet Nijntje, Nachtwacht, Brandaris, Cruquius of Exomna gaan heten?](https://www.newscientist.nl/blogs/moet-onze-planeet-nijntje-nachtwacht-brandaris-cruquius-of-exomna-gaan-heten/)

Contact informatie

LEES DE MEEST FASCINERENDE VERHALEN UIT DE WETENSCHAP


Word nu abonnee en lees de eerste maand al vanaf €1,99!


[Word lid](https://www.newscientist.nl/landingpage/word-abonnee/?utm_source=website&utm_medium=newscientist.nl&utm_campaign=instappen_digitaal_op_eigen_site)

[![New Scientist](https://www.newscientist.nl/app/themes/newscientist/dist/images/svg/new-scientist.svg)New Scientist - Wetenschapsnieuws en opinie van de Nederlandstalige New Scientist](https://www.newscientist.nl/)

Volg ons

- [Volg ons via Facebook](https://www.facebook.com/NewScientistNL)
- [Volg ons via X](https://x.com/NewScientistNL)
- [Volg ons via Instagram](https://www.instagram.com/newscientistnl/)
- [Volg ons via Linkedin](http://linkedin.com/company/new-scientist-nl)

- © 2024
- [Nieuwsbrief](/schrijf-je-in-voor-de-nieuwsbrief-new-scientist/)
- [Over ons](https://www.newscientist.nl/lees-meer-over-ons-new-scientist/)
- [Samenwerken](/samenwerken/)
- [Veelgestelde vragen](/veelgesteldevragen/)
- [Contact](https://www.newscientist.nl/contact/)
- [Colofon](https://www.newscientist.nl/colofon/)
- [Algemene voorwaarden](https://www.newscientist.nl/algemene-voorwaarden/)
- [Privacy- en cookiebeleid](https://www.newscientist.nl/contact/privacy-en-cookiebeleid/)

Manage Cookie Consent

Wij gebruiken cookies om onze website en onze service te optimaliseren.

Functionele cookiesFunctionele cookies
Altijd actief

The technical storage or access is strictly necessary for the legitimate purpose of enabling the use of a specific service explicitly requested by the subscriber or user, or for the sole purpose of carrying out the transmission of a communication over an electronic communications network.

PreferencesPreferences

The technical storage or access is necessary for the legitimate purpose of storing preferences that are not requested by the subscriber or user.

StatistiekenStatistieken

The technical storage or access that is used exclusively for statistical purposes.The technical storage or access that is used exclusively for anonymous statistical purposes. Without a subpoena, voluntary compliance on the part of your Internet Service Provider, or additional records from a third party, information stored or retrieved for this purpose alone cannot usually be used to identify you.

MarketingMarketing

The technical storage or access is required to create user profiles to send advertising, or to track the user on a website or across several websites for similar marketing purposes.

Beheer optiesBeheer dienstenBeheer {vendor\_count} leveranciers [Lees meer over deze doeleinden](https://cookiedatabase.org/tcf/purposes/)

Accepteer cookiesNiet accepterenBekijk voorkeurenOpslaan voorkeurenBekijk voorkeuren

{title}{title}{title}

Instellingen