Jean-Paul Sartre - Kunstbus
Sartre beschouwde zichzelf als een cartesiaans filosoof, formuleerde zijn theorie van existentialisme geïnspireerd door de fenomenologie van Husserl, het werk ...
marxisme
In het werk van Sartre zijn duidelijk twee perioden te onderscheiden: die van 1943 tot en met 1959, de periode van 'l'Etre et le néant' (1943), zijn hoofdwerk over de individuele mens, en het tijdperk van 1960 tot 1980, die begint met het verschijnen van 'La critique de la raison dialectique' (1960), waarin Sartre zijn ideeën ontvouwde over het <anchor>marxisme</anchor> en de samenleving.
marxisme
marxisme

![](../cc.jpg)

**2023, 'complacency', collage, houtskool en acrylverf op papier en karton, kunstenaar: Jacobine Feekes (mede-oprichter kunstbus)**

[![kunstbus](https://www.kunstbus.nl/kblogo.gif)\
\
Laatste kunst- en cultuurnieuws](https://www.kunstbus.nl)

inclusief zoektermen

alleen in kunstagenda

vanaf gps-locatie  bij

Haal je gps-locatie op

# [marxisme](https://www.kunstbus.nl/s/marxisme)

Het [marxisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/marxisme.html) is de [sociaal](https://www.kunstbus.nl/cultuur/sociaal.html)-theoretische en [politiek](https://www.kunstbus.nl/cultuur/politiek.html)- [filosofische](https://www.kunstbus.nl/cultuur/filosofie.html) grondslag voor het moderne [communisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/communisme.html) en [socialisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/socialisme.html), gebaseerd op de [ideeën](https://www.kunstbus.nl/cultuur/idee.html) en denkbeelden van de [Duitse](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Duitsland.html) [atheïst](https://www.kunstbus.nl/cultuur/athe%C3%AFsme.html) en [filosoof](https://www.kunstbus.nl/cultuur/filosofie.html) [Karl Marx](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Karl+Marx.html) (1818-1883) en [Duitse](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Duitsland.html) industrieel en [filosoof](https://www.kunstbus.nl/cultuur/filosofie.html) [Friedrich Engels](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Friedrich+Engels.html) (1820-1895) .

Deze [ideeën](https://www.kunstbus.nl/cultuur/idee.html) en denkbeelden stoelden op drie grote ideologische stromingen van de 19e eeuw: de [Duitse](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Duitsland.html) [filosofie](https://www.kunstbus.nl/cultuur/filosofie.html) (vooral de [dialectiek](https://www.kunstbus.nl/cultuur/dialectiek.html) van [Hegel](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Georg+Hegel.html)), de klassieke [Engelse](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Engeland.html) [politieke](https://www.kunstbus.nl/cultuur/politiek.html) [economie](https://www.kunstbus.nl/cultuur/economie.html) en het [Franse](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Frankrijk.html) [socialisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/socialisme.html) in combinatie met [Franse](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Frankrijk.html) revolutionaire doctrines. Uit deze stromingen distilleerden [Marx](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Karl+Marx.html) en [Engels](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Engeland.html) op [dialectische](https://www.kunstbus.nl/cultuur/dialectiek.html) wijze een [modern](https://www.kunstbus.nl/cultuur/modernisme.html) " [wetenschappelijk](https://www.kunstbus.nl/cultuur/wetenschap.html) [socialisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/socialisme.html)" en een visionaire blik op de ontwikkeling van het [kapitalisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/kapitalisme.html).

[Marxisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/marxisme.html) is een [theorie](https://www.kunstbus.nl/s/theorie) waarin de klassenstrijd een centraal [element](https://www.kunstbus.nl/cultuur/element.html) is in de [analyse](https://www.muziekbus.nl/muziek/analyse.html) van [sociale](https://www.kunstbus.nl/cultuur/sociaal.html) veranderingen in Westerse samenlevingen.

[Marxisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/marxisme.html) is het [socialistische](https://www.kunstbus.nl/cultuur/socialisme.html) systeem waarin een gezamenlijk eigenaarschap van productie-, distributie- en ruilmiddelen het overheersende kenmerk is.

[Marxisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/marxisme.html) is de tegenpool van het [kapitalisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/kapitalisme.html) dat een economisch systeem is gebaseerd op privébezit van productie- en distributiemiddelen en gekarakteriseerd wordt door een vrije concurrentiemarkt en gemotiveerd wordt door een streven naar winst.

[Marxisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/marxisme.html) is een [politieke](https://www.kunstbus.nl/cultuur/politiek.html) theorie die poogt te verklaren hoe het kan dat we in een wereld van oorlog, crisissen, [armoede](https://www.kunstbus.nl/cultuur/armoede.html), staatsgrepen en militaire dictaturen [leven](https://www.kunstbus.nl/s/leven) te midden van ongekende overvloed.

**Theorie** [Marx](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Karl+Marx.html) en [Engels](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Engeland.html) hebben een [zienswijze](https://www.kunstbus.nl/literair/paradigma.html) ontwikkeld, historisch materialisme, waarin zij menen dat het materiële [leven](https://www.kunstbus.nl/s/leven) de [ideeën](https://www.kunstbus.nl/cultuur/idee.html) of 'grote figuren' bepaalt, en niet andersom. Het materiële [leven](https://www.kunstbus.nl/s/leven) is dat waarin mensen in hun behoefte aan [voedsel](https://www.kunstbus.nl/cultuur/voedsel.html), kledij, huisvesting, ontspanning, enz., voorzien. Mensen moeten dat produceren. En dat gebeurt op een wijze die historisch bepaald is.

_'Niet het bewustzijn bepaalt [het zijn](https://www.kunstbus.nl/literair/zijn.html), maar [het zijn](https://www.kunstbus.nl/literair/zijn.html) bepaalt het bewustzijn' - [Marx](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Karl+Marx.html)_

Volgens [Marx](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Karl+Marx.html) verloopt de menselijke [geschiedenis](https://www.kunstbus.nl/cultuur/historie.html) in stadia. De stadia worden gekenmerkt door het gangbare economische systeem (de onderbouw), en afhankelijk van de onderbouw door opvattingen, [ideeën](https://www.kunstbus.nl/cultuur/idee.html), [cultuur](https://www.kunstbus.nl/cultuur/cultuur.html) [e](https://www.kunstbus.nl/s/e).d. (de [bovenbouw](https://www.kunstbus.nl/s/bovenbouw)). Tussen de de [bovenbouw](https://www.kunstbus.nl/s/bovenbouw) en de onderbouw is er een [dialectische](https://www.kunstbus.nl/cultuur/dialectiek.html) relatie. Ze bepalen elkaar en zijn elkaars voorwaarde om verder te ontwikkelen. In elk stadium veroorzaakt het economisch systeem spanningen tussen de verschillende maatschappelijke klassen, hetgeen leidt tot klassenstrijd en uiteindelijk tot revolutie. Verschillende samenlevingen doorlopen de stadia in verschillende tempo's, maar wel in min of meer dezelfde volgorde.

In [Marx](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Karl+Marx.html)' [tijd](https://www.kunstbus.nl/cultuur/tijd.html), de 19e eeuw, was het gangbare economische systeem het industrieel [kapitalisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/kapitalisme.html), met als [ideologie](https://www.kunstbus.nl/s/ideologie) het [klassiek](https://www.kunstbus.nl/s/klassiek) [liberalisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/liberalisme.html). Dit was ontstaan na de industriële revolutie (een economische verandering) en de [Franse revolutie](https://www.muziekbus.nl/muziek/Franse+revolutie.html) van 1789 (een ideologische verandering).

Volgens [Marx](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Karl+Marx.html) werd een klasse gedefinieerd door de [verhouding](https://www.kunstbus.nl/s/verhouding) tussen de leden van die klasse en de productiemiddelen. De industriële revolutie had een nieuwe [kapitalistische](https://www.kunstbus.nl/cultuur/kapitalisme.html) klassenmaatschappij geschapen, waar de heersende klasse niet langer de [adel](https://www.kunstbus.nl/cultuur/adel.html) was, maar de burgerij (bourgeoisie), de oude middenklasse, die de productiemiddelen (fabrieken) in [bezit](https://www.kunstbus.nl/s/bezit) had. Tegenover deze aandeelhouders (degenen die winst van bedrijven krijgen) stond het proletariaat, de klasse van bezitloze arbeiders, die (bij [gebrek](https://www.kunstbus.nl/s/gebrek) aan productiemiddelen) gedwongen waren hun [arbeid](https://www.kunstbus.nl/s/arbeid) te verkopen om in [leven](https://www.kunstbus.nl/s/leven) te blijven, en zo door de bourgeoisie werden uitgebuit. (De plaats van de boer in dit stelsel is jarenlang een strijdpunt geweest binnen het [marxisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/marxisme.html), de zgn. Agrarfrage.)In het [kapitalisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/kapitalisme.html), zei [Marx](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Karl+Marx.html) verder, ontvangen de arbeiders een te laag of minimaal [inkomen](https://www.kunstbus.nl/s/inkomen) om hun gezinnen te onderhouden. De [kapitalisten](https://www.kunstbus.nl/cultuur/kapitalisme.html) verkopen dan de goederen die door de arbeiders zijn geproduceerd voor een waarde die gebaseerd is op de [arbeid](https://www.kunstbus.nl/s/arbeid) die nodig was om ze te produceren. De meerwaarde is het verschil tussen het loon van de arbeider en de verkoopprijs. Die meerwaarde is er dus alleen maar wanneer de arbeider minder geld accepteert voor zijn werk dan de goederen die hij maakt waard zijn.

De arbeider raakt intussen vervreemd omdat hij zelf geen invloed heeft op de [arbeid](https://www.kunstbus.nl/s/arbeid) of op de goederen die hij produceert. De ellende van het proletariaat wordt dan nog vergroot door economische recessies. Deze recessies ontstaan omdat de arbeidersklasse niet in [staat](https://www.kunstbus.nl/cultuur/staat.html) is om alle producten te kopen die zij hebben vervaardigd en de heersende [kapitalisten](https://www.kunstbus.nl/cultuur/kapitalisme.html) de ongebruikte goederen niet gebruiken.

Waren geproduceerd in de [kapitalistische](https://www.kunstbus.nl/cultuur/kapitalisme.html) productiewijze worden aangeboden op de markt in concurrentie met andere [kapitalisten](https://www.kunstbus.nl/cultuur/kapitalisme.html) en andere waren. Men is dus niet zeker van afzet en verkoop der waren en zal goedkoper of kwalitatiever moeten produceren dan de concurrentie.

Dit gebeurt door steeds efficiënter georganiseerde producties die uiteindelijk leiden tot overproductie. Overproductie drukt de prijzen en dus de winst.

Hoe goedkoper de arbeidskracht is hoe groter de meerwaarde. [A](https://www.kunstbus.nl/groningen/Aa.html) rbeidsloon berust op concurrentie van de arbeiders onderling. Door overproductie is de behoefte aan [arbeid](https://www.kunstbus.nl/s/arbeid) echter minder. Er is een overproductie aan arbeidstijd. Arbeidstijd wordt door de onderlinge concurrentie dus goedkoper.

Dit zichzelf versterkende proces stuurt de arbeider dus naar een steeds lager loon en uiteindelijk te laag loon of [werkloosheid](https://www.kunstbus.nl/s/werkloosheid).

Lage prijzen, ontwikkeling van productiekrachten, ontwikkeling van kennis en uitschakeling van te zwaar werk is positief. Maar het probleem is dat er steeds meer overbodige goederen geproduceerd worden en steeds meer arbeiders daardoor uiteindelijk geen [koopkracht](https://www.kunstbus.nl/s/koopkracht) meer hebben om hun minimale behoeften te bevredigen. Kortom, de ontwikkeling verloopt langs een [logica](https://www.kunstbus.nl/s/logica) gestuurd vanuit kapitaalsbehoeften, niet vanuit algemeen menselijke behoeften.

[Socialisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/socialisme.html)

De tegenstellingen binnen het [kapitalisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/kapitalisme.html) zouden dit systeem uiteindelijk onhoudbaar maken. De uitgebuite arbeidersklasse moest volgens [Marx](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Karl+Marx.html) in opstand komen tegen de kapitaalbezitters. Deze opstand zou het einde inluiden van het [kapitalisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/kapitalisme.html) en de [liberale](https://www.kunstbus.nl/cultuur/liberalisme.html) [democratie](https://www.kunstbus.nl/cultuur/democratie.html), die plaats zouden maken voor de eerste [fase](https://www.kunstbus.nl/s/fase) van de [communistische](https://www.kunstbus.nl/cultuur/communisme.html) maatschappij: de [socialistische](https://www.kunstbus.nl/cultuur/socialisme.html) samenleving. Tijdens het vroegste stadium van het [communisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/communisme.html) geldt het beginsel: 'Van elk naar zijn [vermogen](https://www.kunstbus.nl/s/vermogen), aan elk naar zijn prestaties.' Dit betekent dat loonarbeid nog wel bestaat in het lage stadium. Bij het vroegste stadium zijn de productiemiddelen nog in het [bezit](https://www.kunstbus.nl/s/bezit) van de [overheid](https://www.kunstbus.nl/s/overheid).

[communisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/communisme.html)

In de [socialistische](https://www.kunstbus.nl/cultuur/socialisme.html) overgangsperiode zou [de staat](https://www.kunstbus.nl/taal/de+staat.html) worden omgevormd tot de hoogste [fase](https://www.kunstbus.nl/s/fase) van het [communisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/communisme.html): een [dictatuur](https://www.kunstbus.nl/cultuur/dictatuur.html) van het proletariaat, waarin de ( [politieke](https://www.kunstbus.nl/cultuur/politiek.html)) rollen van de beide klassen werden omgedraaid en een staatloze, klasseloze maatschappij ontstaat gebaseerd op gemeenschappelijk [eigendom](https://www.kunstbus.nl/s/eigendom). De [slogan](https://www.kunstbus.nl/s/slogan) van de _communist_ gaat dan ook een stap verder: 'Van ieder naar zijn vermogens, aan ieder naar zijn behoeften.'

Binnen het [marxisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/marxisme.html) zijn verschillende stromingen aan te duiden, waaronder het [marxisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/marxisme.html)- [leninisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Lenin.html), het trotskisme, het stalinisme, Juche, het [maoïsme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Mao+Zedong.html) en het [neomarxisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/neomarxisme.html). Deze onderscheiden zich op (soms subtiele) ideologische punten.

**De gevolgen van het [marxisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/marxisme.html)**

Het [marxisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/marxisme.html) heeft een grote invloed gehad op de zich ontwikkelende wereldwijde [arbeidersbeweging](https://www.kunstbus.nl/groningen/arbeidersbeweging.html). [Marx](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Karl+Marx.html) keek met een zekere minachting neer op het voeren van loonstrijd als doel op zich zelf, omdat hij van [oordeel](https://www.kunstbus.nl/s/oordeel) was dat dit de aandacht zou kunnen afleiden van de uiteindelijke Grote Revolutie. Hij was echter pragmatisch genoeg (bijvoorbeeld in het boekje "Loon, prijs en winst") om vakbondsactiviteiten aan te bevelen als middel om de arbeiders tot organisatie te bewegen en ook om aan te sporen tot strijd voor het [algemeen kiesrecht](https://www.kunstbus.nl/s/algemeen%20kiesrecht) als middel om [politieke](https://www.kunstbus.nl/cultuur/politiek.html) [macht](https://www.kunstbus.nl/cultuur/kracht.html) te ontwikkelen.

[Marx](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Karl+Marx.html)' theorieën zijn een stimulans geweest voor de opkomende [arbeidersbeweging](https://www.kunstbus.nl/groningen/arbeidersbeweging.html), maar over de vraag hoe groot zijn bijdrage geweest is aan de hervormingen binnen het [kapitalisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/kapitalisme.html) kan op uiteenlopende wijze worden geoordeeld. Het is duidelijk dat [Marx](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Karl+Marx.html)' maximalistische [idee](https://www.kunstbus.nl/cultuur/idee.html) van een Grote Proletarische Revolutie de [arbeidersbeweging](https://www.kunstbus.nl/groningen/arbeidersbeweging.html) ook wel vaak in de weg heeft gezeten, doordat het geleid heeft tot diepgaande twisten tussen sociaaldemocraten en vakbondsmilitanten die eigenlijk wel tevreden waren met hervormingen binnen het "kapitalistisch systeem" (en die door hun tegenstanders smadelijk "revisionisten" werden genoemd) en hun maximalistische tegenstanders, die tevreden waren met niets minder dan de volledige omverwerping van de "burgerlijke samenleving".

In [Rusland](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Rusland.html) heeft [Lenin](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Lenin.html) de theorieën van [Marx](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Karl+Marx.html) gebruikt als grondslag voor zijn eigen revolutionaire [ideeën](https://www.kunstbus.nl/cultuur/idee.html), wat via de [Oktoberrevolutie](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Lenin.html) van 1917 leidde tot het ontstaan van de Sovjet-Unie. Daarmee werd [Rusland](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Rusland.html) de eerste [socialistische](https://www.kunstbus.nl/cultuur/socialisme.html) [staat](https://www.kunstbus.nl/cultuur/staat.html) ( [socialistisch](https://www.kunstbus.nl/cultuur/socialisme.html) in de betekenis die [Marx](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Karl+Marx.html) eraan gegeven had). In de [Sovjet-Unie](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Sovjet-Unie.html) werd het een [dogma](https://www.kunstbus.nl/s/dogma) dat de Leninistische [interpretatie](https://www.muziekbus.nl/muziek/interpretatie.html) van de leer van [Marx](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Karl+Marx.html) de enige juiste was, maar twijfel is gerechtvaardigd of [Marx](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Karl+Marx.html) het in alle opzichten eens zou zijn geweest met de handelwijze van [Lenin](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Lenin.html) en zijn trawanten.

Ook de [Chinese](https://www.kunstbus.nl/kunst/Chinese+kunst.html) revolutie van 1949, de [Cubaanse](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Cuba.html) revolutie en verscheidene revoluties in Zuid- [Amerika](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Amerika.html) werden gepleegd in naam van het [marxisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/marxisme.html). De [communistische](https://www.kunstbus.nl/cultuur/communisme.html) landen in [Oost-Europa](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Oost-Europa.html), [China](https://www.kunstbus.nl/kunst/Chinese+kunst.html), [Cuba](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Cuba.html) enz., heetten officieel [socialistisch](https://www.kunstbus.nl/cultuur/socialisme.html) (bijvoorbeeld Unie van Socialistische Sovjet-Republieken) en niet [communistisch](https://www.kunstbus.nl/cultuur/communisme.html). De regerende partijen van deze landen meenden als overgangsfase een [dictatuur](https://www.kunstbus.nl/cultuur/dictatuur.html) uit naam van de arbeidersklasse in de [socialistische](https://www.kunstbus.nl/cultuur/socialisme.html) [staat](https://www.kunstbus.nl/cultuur/staat.html) te moeten voeren, totdat de [kapitalistische](https://www.kunstbus.nl/cultuur/kapitalisme.html) staatsstructuren verweerd waren en er een [communistische](https://www.kunstbus.nl/cultuur/communisme.html) maatschappij zou ontstaan.

[Marx](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Karl+Marx.html) had zelf het [idee](https://www.kunstbus.nl/cultuur/idee.html) dat de revolutie het eerst zou uitbreken in enkele van de hoog ontwikkelde industrielanden, [Engeland](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Engeland.html), [Frankrijk](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Frankrijk.html), [Duitsland](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Duitsland.html) of de [Verenigde Staten](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Amerika.html). Over het algemeen had hij geen hoge dunk van het revolutionaire potentieel in [Rusland](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Rusland.html), al heeft hij in zijn latere jaren wel belangstelling aan de dag gelegd voor revolutionaire stromingen in het tsarenrijk. Hij verwachtte echter dat voor een echt voldragen [socialisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/socialisme.html) een internationale revolutie nodig zou zijn, die tenminste de belangrijkste [kapitalistische](https://www.kunstbus.nl/cultuur/kapitalisme.html) centra zou omvatten.

Ook gaf [Marx](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Karl+Marx.html) soms de gedachte te kennen dat de revolutie misschien ook op niet-gewelddadige wijze zou kunnen plaats vinden, bijvoorbeeld in [Engeland](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Engeland.html), waar een groot deel van de arbeiders tegen het einde van de 19e eeuw al het [kiesrecht](https://www.kunstbus.nl/s/kiesrecht) had. Daar zou het niet uitgesloten zijn dat de [zaak](https://www.kunstbus.nl/s/zaak) van het proletariaat via de stembus kon triomferen. [Marx](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Karl+Marx.html) was in zijn [ideeën](https://www.kunstbus.nl/cultuur/idee.html) dan ook vaak minder rechtlijnig dan veel van zijn volgelingen. Beroemd is zijn [uitspraak](https://www.kunstbus.nl/s/uitspraak) ' _'Ik ben in geen geval een Marxist_''.

**Wetenschap of heilsleer?**

[Marx](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Karl+Marx.html) noemde zijn 19e eeuwse (veelal [Franse](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Frankrijk.html)) [socialistische](https://www.kunstbus.nl/cultuur/socialisme.html) voorgangers smadelijk ' [utopische](https://www.kunstbus.nl/cultuur/utopie.html) socialisten' en pretendeerde dat zijn eigen leer ' [wetenschappelijk](https://www.kunstbus.nl/cultuur/wetenschap.html)' zou zijn. Niet iedereen is hiervan in dezelfde mate overtuigd. De [Oostenrijks](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Oostenrijk.html)- [Britse](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Engeland.html) [filosoof](https://www.kunstbus.nl/cultuur/filosofie.html) [Karl Popper](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Karl+Popper.html) (Wenen 1902-Londen 1994) stelde dat hoewel [Marx](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Karl+Marx.html)' theorieën in zijn eigen [tijd](https://www.kunstbus.nl/cultuur/tijd.html) wellicht een [wetenschappelijk](https://www.kunstbus.nl/cultuur/wetenschap.html) karakter hadden, het twintigste-eeuwse [marxisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/marxisme.html) een pseudowetenschap is, aangezien theorieën zoals het [historisch materialisme](https://www.kunstbus.nl/s/historisch%20materialisme) niet falsificeerbaar zijn. (Merk op dat [Popper](https://www.kunstbus.nl/s/popper) dit stelde over praktisch iedere niet-natuurwetenschappelijke [theorie](https://www.kunstbus.nl/s/theorie).) Andere sceptici zien het [marxisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/marxisme.html) als een irrationele heilsleer'.

In [principe](https://www.kunstbus.nl/s/principe) had [Marx](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Karl+Marx.html) een optimistisch mensbeeld en hij meende dat met de juiste materiële voorwaarden en de juiste opvoeding van het proletariaat vanzelf de ' [utopia](https://www.kunstbus.nl/cultuur/utopie.html)' of 'heilstaat' zou ontstaan. [Marx](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Karl+Marx.html) was van [oordeel](https://www.kunstbus.nl/s/oordeel) dat de menselijke [geest](https://www.kunstbus.nl/taal/geest.html) heel kneedbaar was en dat onder de juiste maatschappelijke verhoudingen een 'nieuwe mens' zou ontstaan die vrij was van egoïstische slechte eigenschappen. Uitbuiting, onderdrukking en oorlog zouden dan tot het verleden behoren. [De staat](https://www.kunstbus.nl/taal/de+staat.html), die volgens [Marx](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Karl+Marx.html) een onderdrukkingsinstrument van de heersende klasse vormde, zou vervolgens geleidelijk aan kunnen afsterven.

**Godsdienst** Godsdienst was volgens [Marx](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Karl+Marx.html) _'de zucht van het onderdrukte schepsel, het gevoel van een harteloze wereld en de [ziel](https://www.kunstbus.nl/s/ziel) van zielloze omstandigheden._' [Marx](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Karl+Marx.html) schreef in zijn werk dat de arbeidersklasse, het proletariaat, een waarlijk revolutionaire klasse was, universeel van aard en vertrouwd met een universeel lijden. Omdat de arbeider onder de [kapitalistische](https://www.kunstbus.nl/cultuur/kapitalisme.html) regimes mistroostig en vervreemd was, hadden zij godsdienstige overtuigingen nodig.

**Marxisme in de praktijk**

In de praktijk werden de 'proletarische revoluties' vaak al snel overgenomen door een nieuwe [groep](https://www.kunstbus.nl/s/groep) machtshebbers die zijn [macht](https://www.kunstbus.nl/cultuur/kracht.html) met dictatoriale middelen aan het volk oplegde. De [Pools](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Polen.html)- [joodse](https://www.kunstbus.nl/cultuur/jodendom.html) [socialistische](https://www.kunstbus.nl/cultuur/socialisme.html) leidster Rosa [Luxemburg](https://www.kunstbus.nl/s/luxemburg) had [Lenin](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Lenin.html) al gewaarschuwd dat zijn " [dictatuur](https://www.kunstbus.nl/cultuur/dictatuur.html) van het proletariaat" gemakkelijk kon ontaarden in een " [dictatuur](https://www.kunstbus.nl/cultuur/dictatuur.html) over het proletariaat". In sommige gevallen was het resultaat dan ook niet meer dan een met een [socialistisch](https://www.kunstbus.nl/cultuur/socialisme.html) sausje overgoten gewone [dictatuur](https://www.kunstbus.nl/cultuur/dictatuur.html), met een bloederig onderdrukkend machtsapparaat om de [dictator](https://www.kunstbus.nl/cultuur/dictatuur.html) en diens kliek in het [zadel](https://www.muziekbus.nl/muziek/zadel.html) te houden.

Van het 'afsterven van [de staat](https://www.kunstbus.nl/taal/de+staat.html)' kwam in de [socialistische](https://www.kunstbus.nl/cultuur/socialisme.html)' landen ook niet veel terecht. [De staat](https://www.kunstbus.nl/taal/de+staat.html) had eerder de neiging om uit te groeien tot een [bureaucratie](https://www.kunstbus.nl/s/bureaucratie) die vrijwel elk maatschappelijk initiatief onderdrukt.

Anderzijds hebben de door het [marxisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/marxisme.html) geïnspireerde revoluties in sommige opzichten wel een positieve [rol](https://www.kunstbus.nl/s/rol) gespeeld voor de volkeren die haar steunden. Zo heeft het [marxisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/marxisme.html) het soms mogelijk gemaakt situaties van stagnatie te doorbreken in landen waar de [politieke](https://www.kunstbus.nl/cultuur/politiek.html) [cultuur](https://www.kunstbus.nl/cultuur/cultuur.html) heel erg verziekt was geraakt. Ook hebben de revolutionaire regimes op het gebied van collectieve voorzieningen (onderwijs, volkshuisvesting, gezondheidszorg) soms opmerkelijke prestaties geleverd.

Een groot probleem bleek wel om het aanvankelijke enthousiasme van de revolutionaire voorhoede te handhaven, de situatie waarin "het [geloof](https://www.kunstbus.nl/cultuur/religie.html) (soms) bergen kon verzetten". Het [gebrek](https://www.kunstbus.nl/s/gebrek) aan economische prikkels kon dan niet meer worden gecompenseerd, waarna er een situatie van stagnatie en [corruptie](https://www.kunstbus.nl/s/corruptie) intrad. Het bekendste voorbeeld hiervan is wellicht [Cuba](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Cuba.html). Aanvankelijk was de revolutionaire machtswisseling van [Castro](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Fidel+Castro.html) over het corrupte Batista-regime een groot succes en ook het buitenland zag dit meestal als een verbetering (met uitzondering van de [VS](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Amerika.html)). Voortvarend werden alle bedrijven genationaliseerd en hun winsten gebruikt voor gratis onderwijs en gezondheidszorg voor de verpauperde [bevolking](https://www.kunstbus.nl/groningen/bevolking.html). Hiermee werd [Castro](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Fidel+Castro.html) buitengewoon populair in binnen en buitenland. Maar tegelijkertijd wenste [Castro](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Fidel+Castro.html) ook geen [kritiek](https://www.kunstbus.nl/cultuur/kritiek.html) te [horen](https://www.kunstbus.nl/s/horen) van anderen. Toen er verschillende onfrisse zaken aan het [licht](https://www.kunstbus.nl/cultuur/licht.html) kwamen waarbij zijn directe medewerkers betrokken waren, rees er toch [kritiek](https://www.kunstbus.nl/cultuur/kritiek.html). Deze werd 'bestreden' door deze 'dissidenten' te bestempelen als contra-revolutionairen en op te sluiten. Vele van deze waren zelfs eertijds medestrijders van het eerste uur met [Castro](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Fidel+Castro.html) geweest tijdens de revolutie. Hiermee werd weer het [gezegde](https://www.kunstbus.nl/literair/gezegde.html) bewaarheid dat ' _de revolutie zijn eigen kinderen opvreet_'.

Huidige betekenis

Het [marxisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/marxisme.html) leidt, vooral sinds het uiteenvallen van het Oostblok in de jaren 1989-1991, een kwijnend bestaan. Officieel geldt het [marxisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/marxisme.html)- [leninisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Lenin.html) nog steeds als officiële [ideologie](https://www.kunstbus.nl/s/ideologie) van:

. [Cuba](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Cuba.html)

. [China](https://www.kunstbus.nl/kunst/Chinese+kunst.html) De [economie](https://www.kunstbus.nl/cultuur/economie.html) is in toenemende mate kapitalistisch georganiseerd en van 'proletarische en ideologische opvoeding' om het uiteindelijke [communisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/communisme.html) te verwezenlijken hoort men niet veel meer. Het partijapparaat is hoofdzakelijk nog een instrument waarmee de machthebbers zichzelf in het [zadel](https://www.muziekbus.nl/muziek/zadel.html) houden.

. Vietnam De toestand hier kan men het meest met [China](https://www.kunstbus.nl/kunst/Chinese+kunst.html) vergelijken.

. Noord-Korea Dit is [een staat](https://www.kunstbus.nl/taal/de+staat.html) die nog volop het stalinisme is toegedaan. Het partijapparaat is ideologisch officieel nog steeds op weg naar de ' [communistische](https://www.kunstbus.nl/cultuur/communisme.html) heilsstaat' maar in de praktijk is Noord-Korea een keiharde [dictatuur](https://www.kunstbus.nl/cultuur/dictatuur.html) die de leider Kim-Il Soong en zijn vader welhaast goddelijke eer verleent. Hierbij komen de rijkdommen van het land alleen de ' [communistische](https://www.kunstbus.nl/cultuur/communisme.html) [aristocratie](https://www.kunstbus.nl/cultuur/aristocratie.html)' ten goede en leeft het volk in [armoede](https://www.kunstbus.nl/cultuur/armoede.html).

Verschillende vormen van [marxisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/marxisme.html) zijn de inspiratiebron voor vele, maar vooral kleine, partijen en bewegingen. In [Nederland](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Nederland.html) zijn dit onder andere de [Internationale](https://www.kunstbus.nl/s/internationale) Socialisten, de NCPN, Offensief en de SAP. Ook binnen de [SP](https://www.kunstbus.nl/s/sp) vindt men her en der [marxisten](https://www.kunstbus.nl/cultuur/marxisme.html), maar als officiële [partij](https://www.muziekbus.nl/muziek/partij.html)- [ideologie](https://www.kunstbus.nl/s/ideologie) heeft het [marxisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/marxisme.html) daar afgedaan.

Sommigen wijzen overigens op het [marxisme](https://www.kunstbus.nl/cultuur/marxisme.html) als levende denkstroming. [Frankrijk](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Frankrijk.html) kende midden jaren '90 alweer een [marxistisch](https://www.kunstbus.nl/cultuur/marxisme.html) academisch [discours](https://www.kunstbus.nl/s/discours). Originele [marxistische](https://www.kunstbus.nl/cultuur/marxisme.html) gedachten worden geuit door mensen als Michael Hardt, Antonio Negri, [David](https://www.kunstbus.nl/s/david) Harvey, Fredric Jameson en verschillende wereld-systeemtheoretici. De [ideeën](https://www.kunstbus.nl/cultuur/idee.html) van [Antonio Gramsci](https://www.kunstbus.nl/cultuur/Antonio+Gramsci.html) vinden weerklank in de [analyse](https://www.muziekbus.nl/muziek/analyse.html) van media en internationale betrekkingen, bij zowel [marxistische](https://www.kunstbus.nl/cultuur/marxisme.html) als [liberale](https://www.kunstbus.nl/cultuur/liberalisme.html) theoretici.

Bronnen waaruit bovenstaand artikel is samengesteld:

[https://nl.wikipedia.org/wiki/marxisme](https://nl.wikipedia.org/wiki/marxisme)

[http://www.allaboutphilosophy.org/dutch/wat-is-marxisme-faq.htm](http://www.allaboutphilosophy.org/dutch/wat-is-marxisme-faq.htm)

[https://www.marxists.org/nederlands/marxisme/marxisme.htm](https://www.marxists.org/nederlands/marxisme/marxisme.htm)

[http://socialisme.nu/blog/theoretisch/wat-is-marxisme/](http://socialisme.nu/blog/theoretisch/wat-is-marxisme/)

Dit lemma is 05-10-2022 voor het laatst bewerkt.

Mail uw opmerking over of aanvulling op dit artikel naar [kunstbus@gmail.com](mailto:kunstbus@gmail.com?subject=reactie op artikel marxisme)

[Klik hier voor meer informatie over kunstbus, de verantwoording over teksten en auteurs en de literatuur en websites waar veelvuldig uit geciteerd of geparafraseerd is.](http://www.kunstbus.nl)

Nederlandstalige persberichten zijn welkom op: [kunstbus@gmail.com](mailto:kunstbus@gmail.com)