Existentialisme - Wikipedia
Søren Kierkegaard kan beschouwd worden als de grondlegger van de existentiefilosofie. · Friedrich Nietzsche zag, als atheïst, voor de mens een toekomst weggelegd ...
Kafka
Ook in het literaire werk van bijvoorbeeld Dostojevski en <anchor>Kafka</anchor> treden personages op die worstelen met de absurditeit en de zinloosheid van hun bestaan. Zij moeten de confrontatie aangaan met de gevolgen van hun foute keuzes, en lijden onder de vervreemding die dat met zich meebrengt. Dat zijn allemaal typisch existentialistische motieven.
Franz Kafka - Wikipedia
Franz Kafka - Wikipedia[Naar inhoud springen](#bodyContent)

Hoofdmenu

Hoofdmenu

naar zijbalk verplaatsenverbergen

Navigatie


- [Hoofdpagina](/wiki/Hoofdpagina "Naar de hoofdpagina gaan [z]")
- [Vind een artikel](/wiki/Portaal:Navigatie)
- [Vandaag](/wiki/13_september)
- [Etalage](/wiki/Wikipedia:Etalage)
- [Categorieën](/wiki/Categorie:Alles)
- [Recente wijzigingen](/wiki/Speciaal:RecenteWijzigingen "Een lijst met recente wijzigingen in deze wiki. [r]")
- [Nieuwe artikelen](/wiki/Speciaal:NieuwePaginas)
- [Willekeurige pagina](/wiki/Speciaal:Willekeurig "Een willekeurige pagina bekijken [x]")

Informatie


- [Gebruikersportaal](/wiki/Portaal:Gebruikersportaal "Informatie over het project: wat u kunt doen, waar u dingen kunt vinden")
- [Snelcursus](/wiki/Wikipedia:Snelcursus)
- [Hulp en contact](/wiki/Portaal:Hulp_en_beheer "Hulpinformatie over deze wiki")
- [Doneren](/wiki/Wikipedia:Donatie "Ondersteun ons financieel")

[![](/static/images/icons/wikipedia.png)![Wikipedia](/static/images/mobile/copyright/wikipedia-wordmark-en.svg)![de vrije encyclopedie](/static/images/mobile/copyright/wikipedia-tagline-nl.svg)](/wiki/Hoofdpagina)

[Zoeken](/wiki/Speciaal:Zoeken "Doorzoek Wikipedia [f]")

Zoeken

Uiterlijk

- [Account aanmaken](/w/index.php?title=Speciaal:GebruikerAanmaken&returnto=Franz+Kafka "Registreer u vooral en meld u aan. Dit is echter niet verplicht.")
- [Aanmelden](/w/index.php?title=Speciaal:Aanmelden&returnto=Franz+Kafka "U wordt van harte uitgenodigd om aan te melden, maar dit is niet verplicht [o]")

Persoonlijke hulpmiddelen

- [Account aanmaken](/w/index.php?title=Speciaal:GebruikerAanmaken&returnto=Franz+Kafka "Registreer u vooral en meld u aan. Dit is echter niet verplicht.")
- [Aanmelden](/w/index.php?title=Speciaal:Aanmelden&returnto=Franz+Kafka "U wordt van harte uitgenodigd om aan te melden, maar dit is niet verplicht [o]")

Pagina's voor uitgelogde redacteuren [meer lezen](/wiki/Help:Inleiding)

- [Bijdragen](/wiki/Speciaal:MijnBijdragen "Bijdragen IP-adres [y]")
- [Overleg](/wiki/Speciaal:MijnOverleg "Overlegpagina van de anonieme gebruiker van dit IP-adres [n]")

## Inhoud

naar zijbalk verplaatsenverbergen

- Top

- [1Leven](#Leven)Leven-subkopje inklappen  - [1.1Familie](#Familie)
  - [1.2Jeugd en leertijd](#Jeugd_en_leertijd)
  - [1.3Loopbaan](#Loopbaan)
  - [1.4Relaties](#Relaties)
  - [1.5Gezondheid](#Gezondheid)
- [2Schrijverschap](#Schrijverschap)Schrijverschap-subkopje inklappen  - [2.1Tekstgeschiedenis](#Tekstgeschiedenis)
  - [2.2Schrijfstijl](#Schrijfstijl)
  - [2.3Literatuurkritische interpretatie](#Literatuurkritische_interpretatie)
  - [2.4Vertalingen](#Vertalingen)
- [3Tekeningen](#Tekeningen)
- [4Verfilmingen](#Verfilmingen)
- [5Kafka in muziek](#Kafka_in_muziek)
- [6Bibliografie](#Bibliografie)Bibliografie-subkopje inklappen  - [6.1Tijdens Kafka's leven gepubliceerd](#Tijdens_Kafka's_leven_gepubliceerd)
  - [6.2Postuum gepubliceerd](#Postuum_gepubliceerd)    - [6.2.1Romans (alle onvoltooid)](#Romans_(alle_onvoltooid))
    - [6.2.2Korte verhalen (keuze)](#Korte_verhalen_(keuze))
    - [6.2.3Brieven en dagboeken](#Brieven_en_dagboeken)
  - [6.3Tekeningen](#Tekeningen_2)
  - [6.4Secundaire literatuur](#Secundaire_literatuur)
- [7Kafka in de Nederlandse taal](#Kafka_in_de_Nederlandse_taal)
- [8Uitspraak (laatste woorden)](#Uitspraak_(laatste_woorden))
- [9Externe links](#Externe_links)Externe links-subkopje inklappen  - [9.1Biografische informatie](#Biografische_informatie)
  - [9.2Teksten van Kafka](#Teksten_van_Kafka)
  - [9.3Teksten van en over Kafka](#Teksten_van_en_over_Kafka)
  - [9.4Tekeningen van Kafka](#Tekeningen_van_Kafka)
  - [9.5Overige](#Overige)

Inhoudsopgave omschakelen

# Franz Kafka

166 talen

- [Аԥсшәа](https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%BA%D0%B0,_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86 "Кафка, Франц – Abchazisch")
- [Afrikaans](https://af.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Afrikaans")
- [Alemannisch](https://als.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Zwitserduits")
- [አማርኛ](https://am.wikipedia.org/wiki/%E1%8D%8D%E1%88%AB%E1%8A%95%E1%8B%9D_%E1%8A%AB%E1%8D%8D%E1%8A%AB "ፍራንዝ ካፍካ – Amhaars")
- [Aragonés](https://an.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Aragonees")
- [العربية](https://ar.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3_%D9%83%D8%A7%D9%81%D9%83%D8%A7 "فرانس كافكا – Arabisch")
- [الدارجة](https://ary.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B3_%D9%83%D8%A7%D9%81%D9%83%D8%A7 "فرانتس كافكا – Marokkaans Arabisch")
- [مصرى](https://arz.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B2_%D9%83%D8%A7%D9%81%D9%83%D8%A7 "فرانز كافكا – Egyptisch Arabisch")
- [অসমীয়া](https://as.wikipedia.org/wiki/%E0%A6%AB%E0%A7%8D%E0%A7%B0%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E2%80%8C%E0%A6%9C_%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%AB%E0%A7%8D%E2%80%8C%E0%A6%95%E0%A6%BE "ফ্ৰান্‌জ কাফ্‌কা – Assamees")
- [Asturianu](https://ast.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Asturisch")
- [Aymar aru](https://ay.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Aymara")
- [Azərbaycanca](https://az.wikipedia.org/wiki/Frans_Kafka "Frans Kafka – Azerbeidzjaans")
- [تۆرکجه](https://azb.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B3_%DA%A9%D8%A7%D9%81%DA%A9%D8%A7 "فرانتس کافکا – South Azerbaijani")
- [Башҡортса](https://ba.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86_%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%BA%D0%B0 "Франц Кафка – Basjkiers")
- [Basa Bali](https://ban.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Balinees")
- [Boarisch](https://bar.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Beiers")
- [Žemaitėška](https://bat-smg.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Samogitisch")
- [Беларуская](https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86_%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%BA%D0%B0 "Франц Кафка – Belarussisch")
- [Беларуская (тарашкевіца)](https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86_%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%BA%D0%B0 "Франц Кафка – Belarusian (Taraškievica orthography)")
- [Български](https://bg.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86_%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%BA%D0%B0 "Франц Кафка – Bulgaars")
- [भोजपुरी](https://bh.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AB%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9C%E0%A4%BC_%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AB%E0%A4%BC%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE "फ्रांज़ काफ़्का – Bhojpuri")
- [Bislama](https://bi.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Bislama")
- [বাংলা](https://bn.wikipedia.org/wiki/%E0%A6%AB%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E2%80%8C%E0%A7%8E%E0%A6%B8_%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%AB%E0%A6%95%E0%A6%BE "ফ্রান্‌ৎস কাফকা – Bengaals")
- [Brezhoneg](https://br.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Bretons")
- [Bosanski](https://bs.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Bosnisch")
- [Batak Mandailing](https://btm.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Batak Mandailing")
- [Буряад](https://bxr.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86_%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%BA%D0%B0 "Франц Кафка – Russia Buriat")
- [Català](https://ca.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Catalaans")
- [Нохчийн](https://ce.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%BA%D0%B0,_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86 "Кафка, Франц – Tsjetsjeens")
- [کوردی](https://ckb.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B3_%DA%A9%D8%A7%D9%81%DA%A9%D8%A7 "فرانتس کافکا – Soranî")
- [Qırımtatarca](https://crh.wikipedia.org/wiki/Frants_Kafka "Frants Kafka – Krim-Tataars")
- [Čeština](https://cs.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Tsjechisch")
- [Cymraeg](https://cy.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Welsh")
- [Dansk](https://da.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Deens")
- [Deutsch](https://de.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Duits")
- [Zazaki](https://diq.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Zazaki")
- [Ελληνικά](https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A6%CF%81%CE%B1%CE%BD%CF%84%CF%82_%CE%9A%CE%AC%CF%86%CE%BA%CE%B1 "Φραντς Κάφκα – Grieks")
- [English](https://en.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Engels")
- [Esperanto](https://eo.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Esperanto")
- [Español](https://es.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Spaans")
- [Eesti](https://et.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Estisch")
- [Euskara](https://eu.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Baskisch")
- [Estremeñu](https://ext.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Extremeens")
- [فارسی](https://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B3_%DA%A9%D8%A7%D9%81%DA%A9%D8%A7 "فرانتس کافکا – Perzisch")
- [Suomi](https://fi.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Fins")
- [Føroyskt](https://fo.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Faeröers")
- [Français](https://fr.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Frans")
- [Arpetan](https://frp.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Arpitaans")
- [Nordfriisk](https://frr.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Noord-Fries")
- [Frysk](https://fy.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Fries")
- [Gaeilge](https://ga.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Iers")
- [贛語](https://gan.wikipedia.org/wiki/%E5%8D%A1%E5%A4%AB%E5%8D%A1 "卡夫卡 – Ganyu")
- [Kriyòl gwiyannen](https://gcr.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Guianan Creole")
- [Gàidhlig](https://gd.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Schots-Gaelisch")
- [Galego](https://gl.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Galicisch")
- [Avañe'ẽ](https://gn.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Guaraní")
- [Bahasa Hulontalo](https://gor.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Gorontalo")
- [ગુજરાતી](https://gu.wikipedia.org/wiki/%E0%AA%AB%E0%AB%8D%E0%AA%B0%E0%AA%BE%E0%AA%A8%E0%AB%8D%E0%AA%9D_%E0%AA%95%E0%AA%BE%E0%AA%AB%E0%AA%95%E0%AA%BE "ફ્રાન્ઝ કાફકા – Gujarati")
- [Hausa](https://ha.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Hausa")
- [עברית](https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%A4%D7%A8%D7%A0%D7%A5_%D7%A7%D7%A4%D7%A7%D7%90 "פרנץ קפקא – Hebreeuws")
- [हिन्दी](https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AB%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%88%E0%A4%82%E0%A4%9C_%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AB%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE "फ्रैंज काफ्का – Hindi")
- [Fiji Hindi](https://hif.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Fijisch Hindi")
- [Hrvatski](https://hr.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Kroatisch")
- [Kreyòl ayisyen](https://ht.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Haïtiaans Creools")
- [Magyar](https://hu.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Hongaars")
- [Հայերեն](https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%96%D6%80%D5%A1%D5%B6%D6%81_%D4%BF%D5%A1%D6%86%D5%AF%D5%A1 "Ֆրանց Կաֆկա – Armeens")
- [Արեւմտահայերէն](https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D5%96%D6%80%D5%A1%D5%B6%D6%81_%D5%94%D5%A1%D6%86%D6%84%D5%A1 "Ֆրանց Քաֆքա – Western Armenian")
- [Interlingua](https://ia.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Interlingua")
- [Bahasa Indonesia](https://id.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Indonesisch")
- [Interlingue](https://ie.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Interlingue")
- [Ilokano](https://ilo.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Iloko")
- [Ido](https://io.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Ido")
- [Íslenska](https://is.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – IJslands")
- [Italiano](https://it.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Italiaans")
- [日本語](https://ja.wikipedia.org/wiki/%E3%83%95%E3%83%A9%E3%83%B3%E3%83%84%E3%83%BB%E3%82%AB%E3%83%95%E3%82%AB "フランツ・カフカ – Japans")
- [Patois](https://jam.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Jamaicaans Creools")
- [Jawa](https://jv.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Javaans")
- [ქართული](https://ka.wikipedia.org/wiki/%E1%83%A4%E1%83%A0%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%AA_%E1%83%99%E1%83%90%E1%83%A4%E1%83%99%E1%83%90 "ფრანც კაფკა – Georgisch")
- [Qaraqalpaqsha](https://kaa.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Karakalpaks")
- [Адыгэбзэ](https://kbd.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86_%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%BA%D0%B0 "Франц Кафка – Kabardisch")
- [Kabɩyɛ](https://kbp.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Kabiye")
- [Қазақша](https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86_%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%BA%D0%B0 "Франц Кафка – Kazachs")
- [ಕನ್ನಡ](https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AB%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%9D%E0%B3%8D_%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%AB%E0%B3%8D%E0%B2%95 "ಫ್ರ್ಯಾನ್ಝ್ ಕಾಫ್ಕ – Kannada")
- [한국어](https://ko.wikipedia.org/wiki/%ED%94%84%EB%9E%80%EC%B8%A0_%EC%B9%B4%ED%94%84%EC%B9%B4 "프란츠 카프카 – Koreaans")
- [Kurdî](https://ku.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Koerdisch")
- [Kernowek](https://kw.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Cornish")
- [Кыргызча](https://ky.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86_%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%BA%D0%B0 "Франц Кафка – Kirgizisch")
- [Latina](https://la.wikipedia.org/wiki/Franciscus_Kafka "Franciscus Kafka – Latijn")
- [Lëtzebuergesch](https://lb.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Luxemburgs")
- [Лезги](https://lez.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86_%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%BA%D0%B0 "Франц Кафка – Lezgisch")
- [Lingua Franca Nova](https://lfn.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Lingua Franca Nova")
- [Limburgs](https://li.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Limburgs")
- [Ladin](https://lld.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Ladin")
- [Lombard](https://lmo.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Lombardisch")
- [Lietuvių](https://lt.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Litouws")
- [Latviešu](https://lv.wikipedia.org/wiki/Francs_Kafka "Francs Kafka – Lets")
- [Malagasy](https://mg.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Malagassisch")
- [Олык марий](https://mhr.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86_%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%BA%D0%B0 "Франц Кафка – Eastern Mari")
- [Minangkabau](https://min.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Minangkabau")
- [Македонски](https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86_%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%BA%D0%B0 "Франц Кафка – Macedonisch")
- [മലയാളം](https://ml.wikipedia.org/wiki/%E0%B4%AB%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%BE%E0%B5%BB%E0%B4%B8%E0%B5%8D_%E0%B4%95%E0%B4%BE%E0%B4%AB%E0%B5%8D%E2%80%8C%E0%B4%95 "ഫ്രാൻസ് കാഫ്‌ക – Malayalam")
- [Монгол](https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86_%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%BA%D0%B0 "Франц Кафка – Mongools")
- [मराठी](https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AB%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8_%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AB%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE "फ्रांत्स काफ्का – Marathi")
- [Кырык мары](https://mrj.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%BA%D0%B0,_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86 "Кафка, Франц – West-Mari")
- [Bahasa Melayu](https://ms.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Maleis")
- [Malti](https://mt.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Maltees")
- [Mirandés](https://mwl.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Mirandees")
- [မြန်မာဘာသာ](https://my.wikipedia.org/wiki/%E1%80%96%E1%80%9B%E1%80%94%E1%80%B7%E1%80%BA%E1%80%87%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%95%E1%80%BA%E1%80%96%E1%80%BA%E1%80%80%E1%80%AC "ဖရန့်ဇ်ကပ်ဖ်ကာ – Birmaans")
- [Эрзянь](https://myv.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%BA%D0%B0,_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86 "Кафка, Франц – Erzja")
- [مازِرونی](https://mzn.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B3_%DA%A9%D8%A7%D9%81%DA%A9%D8%A7 "فرانتس کافکا – Mazanderani")
- [Plattdüütsch](https://nds.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Nedersaksisch")
- [नेपाली](https://ne.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AB%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%9C_%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%AB%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A4%BE "फ्रान्ज काफ्का – Nepalees")
- [Norsk nynorsk](https://nn.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Noors - Nynorsk")
- [Norsk bokmål](https://no.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Noors - Bokmål")
- [Occitan](https://oc.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Occitaans")
- [Livvinkarjala](https://olo.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Livvi-Karelian")
- [Ирон](https://os.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%BA%D0%B0,_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86 "Кафка, Франц – Ossetisch")
- [ਪੰਜਾਬੀ](https://pa.wikipedia.org/wiki/%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%B0%E0%A8%BE%E0%A8%82%E0%A8%9C%E0%A8%BC_%E0%A8%95%E0%A8%BE%E0%A8%AB%E0%A8%BC%E0%A8%95%E0%A8%BE "ਫ਼ਰਾਂਜ਼ ਕਾਫ਼ਕਾ – Punjabi")
- [Picard](https://pcd.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Picardisch")
- [Polski](https://pl.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Pools")
- [Piemontèis](https://pms.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Piëmontees")
- [پنجابی](https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B2_%DA%A9%D8%A7%D9%81%DA%A9%D8%A7 "فرانز کافکا – Western Punjabi")
- [پښتو](https://ps.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B2_%DA%A9%D8%A7%D9%81%DA%A9%D8%A7 "فرانز کافکا – Pasjtoe")
- [Português](https://pt.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Portugees")
- [Runa Simi](https://qu.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Quechua")
- [Română](https://ro.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Roemeens")
- [Armãneashti](https://roa-rup.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Aroemeens")
- [Русский](https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%BA%D0%B0,_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86 "Кафка, Франц – Russisch")
- [Русиньскый](https://rue.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86_%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%BA%D0%B0 "Франц Кафка – Roetheens")
- [Саха тыла](https://sah.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86_%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%BA%D0%B0 "Франц Кафка – Jakoets")
- [ᱥᱟᱱᱛᱟᱲᱤ](https://sat.wikipedia.org/wiki/%E1%B1%A0%E1%B1%9F%E1%B1%AF%E1%B1%B7%E1%B1%A0%E1%B1%9F_%E1%B1%AF%E1%B1%B7%E1%B1%A8%E1%B1%9F%E1%B1%B8%E1%B1%A1%E1%B1%BD "ᱠᱟᱯᱷᱠᱟ ᱯᱷᱨᱟᱸᱡᱽ – Santali")
- [Sicilianu](https://scn.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Siciliaans")
- [Srpskohrvatski / српскохрватски](https://sh.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Servo-Kroatisch")
- [Simple English](https://simple.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Simple English")
- [Slovenčina](https://sk.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Slowaaks")
- [Slovenščina](https://sl.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Sloveens")
- [Anarâškielâ](https://smn.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Inari-Samisch")
- [Soomaaliga](https://so.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Somalisch")
- [Shqip](https://sq.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Albanees")
- [Српски / srpski](https://sr.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86_%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%BA%D0%B0 "Франц Кафка – Servisch")
- [Seeltersk](https://stq.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Saterfries")
- [Svenska](https://sv.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Zweeds")
- [Kiswahili](https://sw.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Swahili")
- [தமிழ்](https://ta.wikipedia.org/wiki/%E0%AE%AA%E0%AE%BF%E0%AE%B0%E0%AE%BE%E0%AE%A9%E0%AF%8D%E0%AE%B8%E0%AF%8D_%E0%AE%95%E0%AE%BE%E0%AE%83%E0%AE%AA%E0%AF%8D%E0%AE%95%E0%AE%BE "பிரான்ஸ் காஃப்கா – Tamil")
- [తెలుగు](https://te.wikipedia.org/wiki/%E0%B0%AB%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B0%BE%E0%B0%82%E0%B0%9C%E0%B1%8D_%E0%B0%95%E0%B0%BE%E0%B0%AB%E0%B1%8D%E0%B0%95%E0%B0%BE "ఫ్రాంజ్ కాఫ్కా – Telugu")
- [Тоҷикӣ](https://tg.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%81_%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%BA%D0%B0 "Франс Кафка – Tadzjieks")
- [ไทย](https://th.wikipedia.org/wiki/%E0%B8%9F%E0%B8%A3%E0%B8%B1%E0%B8%99%E0%B8%97%E0%B8%8B%E0%B9%8C_%E0%B8%84%E0%B8%B1%E0%B8%9F%E0%B8%84%E0%B8%B2 "ฟรันทซ์ คัฟคา – Thai")
- [Tagalog](https://tl.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Tagalog")
- [Türkçe](https://tr.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Turks")
- [Татарча / tatarça](https://tt.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86_%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%BA%D0%B0 "Франц Кафка – Tataars")
- [Тыва дыл](https://tyv.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%BA%D0%B0,_%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86 "Кафка, Франц – Toevaans")
- [Українська](https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86_%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%BA%D0%B0 "Франц Кафка – Oekraïens")
- [اردو](https://ur.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B2_%DA%A9%D8%A7%D9%81%DA%A9%D8%A7 "فرانز کافکا – Urdu")
- [Oʻzbekcha / ўзбекча](https://uz.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Oezbeeks")
- [Vèneto](https://vec.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Venetiaans")
- [Vepsän kel’](https://vep.wikipedia.org/wiki/Kafka_Franc "Kafka Franc – Wepsisch")
- [Tiếng Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Vietnamees")
- [Volapük](https://vo.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Volapük")
- [Winaray](https://war.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Waray")
- [吴语](https://wuu.wikipedia.org/wiki/%E5%BC%97%E6%9C%97%E8%8C%A8%C2%B7%E5%8D%A1%E5%A4%AB%E5%8D%A1 "弗朗茨·卡夫卡 – Wuyu")
- [მარგალური](https://xmf.wikipedia.org/wiki/%E1%83%A4%E1%83%A0%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%AA_%E1%83%99%E1%83%90%E1%83%A4%E1%83%99%E1%83%90 "ფრანც კაფკა – Mingreels")
- [ייִדיש](https://yi.wikipedia.org/wiki/%D7%A4%D7%A8%D7%90%D7%A0%D7%A5_%D7%A7%D7%90%D7%A4%D7%A7%D7%90 "פראנץ קאפקא – Jiddisch")
- [Yorùbá](https://yo.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Yoruba")
- [中文](https://zh.wikipedia.org/wiki/%E5%BC%97%E6%9C%97%E8%8C%A8%C2%B7%E5%8D%A1%E5%A4%AB%E5%8D%A1 "弗朗茨·卡夫卡 – Chinees")
- [閩南語 / Bân-lâm-gú](https://zh-min-nan.wikipedia.org/wiki/Franz_Kafka "Franz Kafka – Minnanyu")
- [粵語](https://zh-yue.wikipedia.org/wiki/%E6%B3%95%E8%98%AD%E8%8C%B2%C2%B7%E5%8D%A1%E5%A4%AB%E5%8D%A1 "法蘭茲·卡夫卡 – Kantonees")

[Koppelingen bewerken](https://www.wikidata.org/wiki/Special:EntityPage/Q905#sitelinks-wikipedia "Taalkoppelingen bewerken")

- [Artikel](/wiki/Franz_Kafka "Inhoudspagina bekijken [c]")
- [Overleg](/wiki/Overleg:Franz_Kafka "Overleg over deze pagina [t]")

Nederlands

- [Lezen](/wiki/Franz_Kafka)
- [Bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&veaction=edit "Deze pagina bewerken [v]")
- [Brontekst bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&action=edit "Broncode van deze pagina bewerken [e]")
- [Geschiedenis weergeven](/w/index.php?title=Franz_Kafka&action=history "Eerdere versies van deze pagina [h]")

Hulpmiddelen

Hulpmiddelen

naar zijbalk verplaatsenverbergen

Handelingen


- [Lezen](/wiki/Franz_Kafka)
- [Bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&veaction=edit "Deze pagina bewerken [v]")
- [Brontekst bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&action=edit "Broncode van deze pagina bewerken [e]")
- [Geschiedenis weergeven](/w/index.php?title=Franz_Kafka&action=history)

Algemeen


- [Links naar deze pagina](/wiki/Speciaal:VerwijzingenNaarHier/Franz_Kafka "Lijst met alle pagina's die naar deze pagina verwijzen [j]")
- [Gerelateerde wijzigingen](/wiki/Speciaal:RecenteWijzigingenGelinkt/Franz_Kafka "Recente wijzigingen in pagina's waar deze pagina naar verwijst [k]")
- [Bestand uploaden](//commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard?uselang=nl "Bestanden uploaden [u]")
- [Speciale pagina's](/wiki/Speciaal:SpecialePaginas "Lijst met alle speciale pagina's [q]")
- [Permanente koppeling](/w/index.php?title=Franz_Kafka&oldid=68097745 "Permanente koppeling naar deze versie van deze pagina")
- [Paginagegevens](/w/index.php?title=Franz_Kafka&action=info "Meer informatie over deze pagina")
- [Deze pagina citeren](/w/index.php?title=Speciaal:Citeren&page=Franz_Kafka&id=68097745&wpFormIdentifier=titleform "Informatie over hoe u deze pagina kunt citeren")
- [Verkorte URL verkrijgen](/w/index.php?title=Speciaal:UrlShortener&url=https%3A%2F%2Fnl.wikipedia.org%2Fwiki%2FFranz_Kafka)
- [QR-code downloaden](/w/index.php?title=Speciaal:QrCode&url=https%3A%2F%2Fnl.wikipedia.org%2Fwiki%2FFranz_Kafka)
- [Wikidata-item](https://www.wikidata.org/wiki/Special:EntityPage/Q905 "Koppeling naar item in verbonden gegevensrepository [g]")

Afdrukken/exporteren


- [Boek aanmaken](/w/index.php?title=Speciaal:Boek&bookcmd=book_creator&referer=Franz+Kafka)
- [Downloaden als PDF](/w/index.php?title=Speciaal:DownloadAsPdf&page=Franz_Kafka&action=show-download-screen)
- [Afdrukversie](/w/index.php?title=Franz_Kafka&printable=yes "Printvriendelijke versie van deze pagina [p]")

In andere projecten


- [Wikimedia Commons](https://commons.wikimedia.org/wiki/Franz_Kafka)
- [Wikiquote](https://nl.wikiquote.org/wiki/Franz_Kafka)

Uiterlijk

naar zijbalk verplaatsenverbergen

[![Etalagester](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/ff/Fairytale_bookmark_golden.svg/21px-Fairytale_bookmark_golden.svg.png)](/wiki/Wikipedia:Etalage "Etalagester")

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Franz Kafka
[![Franz Kafka in 1906](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/93/Kafka1906.jpg/266px-Kafka1906.jpg)](/wiki/Bestand:Kafka1906.jpg)

Franz Kafka in 1906

Algemene informatie
Volledige naam
Franz Kafka
Geboren
[3 juli](/wiki/3_juli "3 juli") [1883](/wiki/1883 "1883")Geboorteplaats
[Praag](/wiki/Praag "Praag")Overleden
[3 juni](/wiki/3_juni "3 juni") [1924](/wiki/1924 "1924")Overlijdensplaats
[Kierling](/wiki/Kierling "Kierling")Land
[Oostenrijk](/wiki/Oostenrijk "Oostenrijk")Handtekening
[![Handtekening](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2d/Franz_Kafka%27s_signature.gif/128px-Franz_Kafka%27s_signature.gif)](/wiki/Bestand:Franz_Kafka%27s_signature.gif "Handtekening")Werk
[Genre](/wiki/Literair_genre "Literair genre")o.a. [existentialisme](/wiki/Existentialisme "Existentialisme")[Dbnl-profiel](https://www.dbnl.nl/auteurs/auteur.php?id=kafk001)(en) [IMDb-profiel](https://www.imdb.com/name/nm0434525/)[Website](https://www.franzkafka.de)**Portaal**[![Portaalicoon](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c9/Portal.svg/22px-Portal.svg.png)](/wiki/Bestand:Portal.svg "Portaalicoon")**[Literatuur](/wiki/Portaal:Literatuur "Portaal:Literatuur")**

**Franz Kafka** ( [Praag](/wiki/Praag "Praag"), [3 juli](/wiki/3_juli "3 juli") [1883](/wiki/1883 "1883") – [Kierling](/wiki/Kierling "Kierling"), [3 juni](/wiki/3_juni "3 juni") [1924](/wiki/1924 "1924")) was een [Duitstalige](/wiki/Duits "Duits") [schrijver](/wiki/Schrijver_(hoofdbetekenis) "Schrijver (hoofdbetekenis)") die wordt gezien als een van de belangrijkste auteurs van de twintigste eeuw. Zijn werk kreeg vooral na zijn dood een grote invloed op de westerse literatuur.

Kafka was aanvankelijk een staatsburger van [Oostenrijk-Hongarije](/wiki/Oostenrijk-Hongarije "Oostenrijk-Hongarije") en meer in het bijzonder van de provincie [Bohemen](/wiki/Koninkrijk_Bohemen "Koninkrijk Bohemen"). Hij groeide op in de Duitstalige Joodse gemeenschap van [Praag](/wiki/Praag "Praag"). Na het uiteenvallen van het [Habsburgse](/wiki/Habsburgse_monarchie "Habsburgse monarchie") keizerrijk en de oprichting van de [Eerste Tsjecho-Slowaakse Republiek](/wiki/Eerste_Tsjecho-Slowaakse_Republiek "Eerste Tsjecho-Slowaakse Republiek") in 1918 werd Bohemen bij die staat gevoegd en zodoende werd Kafka een Tsjecho-Slowaaks staatsburger. Hij verbleef ook enige tijd in [Berlijn](/wiki/Berlijn_(hoofdbetekenis) "Berlijn (hoofdbetekenis)"), de hoofdstad van de [Weimarrepubliek](/wiki/Weimarrepubliek "Weimarrepubliek"). Dat maakte hem tot een Duitstalige en [Midden-Europese](/wiki/Centraal-Europa "Centraal-Europa") auteur die thuis hoorde in het Bohemen van die tijd. De benoeming van Kafka als 'Tsjechisch' auteur is historisch gezien niet helemaal correct, omdat de staat Tsjechië nog niet bestond vóór 1918. Hij kan het beste worden getypeerd als een typische Bohemer, omdat hij zowel het Duits als het Tsjechisch beheerste en met beide taalgemeenschappen in Praag uitstekend overweg kon. In de periode dat Kafka Tsjecho-Slowaaks staatsburger was – van 1918 tot 1924 – woonde en werkte hij voornamelijk in Oostenrijk en Duitsland.

Kafka is vooral bekend als schrijver van de [romans](/wiki/Roman_(literatuur) "Roman (literatuur)") _[Het proces](/wiki/Het_proces "Het proces")_ en _[Het slot](/wiki/Het_slot_(roman) "Het slot (roman)")_ alsmede de [novelle](/wiki/Novelle_(proza) "Novelle (proza)") _[De gedaanteverwisseling](/wiki/De_gedaanteverwisseling "De gedaanteverwisseling")_. Zijn werk lijkt zich te kenmerken door een nachtmerrieachtige, onheilspellende sfeer, waarin een machteloos persoon voor schuldig wordt gehouden aan iets wat hem niet wordt meegedeeld en zijn vertwijfeling en wanhoop worden opgevat als een bewijs voor zijn schuld (als _kafkaësk_ bekend geworden), waarin de bureaucratie en de onpersoonlijke maatschappij steeds meer grip krijgen op het individu. Kafka's oeuvre wordt wel gezien als symbool voor de ontwortelde mens in de moderne tijd.[\[1\]](#cite_note-Schouten-1) Sommigen zijn echter van mening dat het werk van Kafka juist een poging is, in een ogenschijnlijke strijd met 'hogere machten', het initiatief terug te geven aan de individuele mens, die uiteindelijk zelf zijn keuzes maakt en daarvoor verantwoordelijk is.[\[2\]](#cite_note-2) In de Engelse taal is vanuit deze thematiek die Kafka's werk domineert de uitdrukking "Kafka trap" (kafkavalstrik) ontstaan: een beschuldiging die als gegrond wordt beschouwd als de beschuldigde ontkent.[\[3\]](#cite_note-3)

## Leven

\[ [bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&veaction=edit&section=1 "Bewerk dit kopje: Leven") \| [brontekst bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&action=edit&section=1 "De broncode bewerken van de sectie: Leven")\]

### Familie

\[ [bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&veaction=edit&section=2 "Bewerk dit kopje: Familie") \| [brontekst bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&action=edit&section=2 "De broncode bewerken van de sectie: Familie")\]

[![](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7a/Kafka5jahre.jpg/187px-Kafka5jahre.jpg)](/wiki/Bestand:Kafka5jahre.jpg) Kafka op vijfjarige leeftijd

Franz Kafka werd geboren in een Duitssprekende, [joodse](/wiki/Joden "Joden") familie in [Praag](/wiki/Praag "Praag"), destijds de hoofdstad van [Bohemen](/wiki/Bohemen_(hoofdbetekenis) "Bohemen (hoofdbetekenis)") in de [dubbelmonarchie](/wiki/Dubbelmonarchie "Dubbelmonarchie") [Oostenrijk-Hongarije](/wiki/Oostenrijk-Hongarije "Oostenrijk-Hongarije"). Zijn vader Hermann Kafka (1852-1931) kwam uit het Zuid-Boheemse dorp Osek (Wohsek), zijn moeder Julie Kafka-Löwy (1856-1934) uit Podĕbrady in Midden-Bohemen. Het echtpaar trok naar Praag om daar een groothandel in modeaccessoires en fournituren op te zetten. Hermann wordt door Kafka zelf en zijn biografen omschreven als een zelfingenomen en dominante vader, met wie Kafka een moeizame relatie had.

Hoewel Kafka ook met zijn moeder geen intense relatie had, identificeerde hij zich in hoge mate met zijn familie van moederskant, die in tegenstelling tot zijn vaders familie bekendstond als spiritueel en intellectueel.

Kafka had twee jongere broers, Georg en Heinrich, die al na respectievelijk vijftien en zes maanden stierven en drie jongere zussen, Gabriele (Elli) (1889–1942?), Valerie (Valli) (1890–1942?) en Ottilie (Ottla) (1892–1943). Elli en Valli werden in de [Tweede Wereldoorlog](/wiki/Tweede_Wereldoorlog "Tweede Wereldoorlog") naar het [getto](/wiki/Getto "Getto") van [Łódź](/wiki/%C5%81%C3%B3d%C5%BA_(stad) "Łódź (stad)") gedeporteerd en kwamen aldaar in een [concentratiekamp](/wiki/Concentratiekamp "Concentratiekamp") om, terwijl Ottla eerst terechtkwam in Theresienstadt en vandaar met een groep aan haar toevertrouwde kinderen naar Auschwitz werd getransporteerd en hier waarschijnlijk in oktober 1943 werd vergast.

### Jeugd en leertijd

\[ [bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&veaction=edit&section=3 "Bewerk dit kopje: Jeugd en leertijd") \| [brontekst bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&action=edit&section=3 "De broncode bewerken van de sectie: Jeugd en leertijd")\]

Kafka's moedertaal was het [Duits](/wiki/Duits "Duits"), maar hij sprak ook [Tsjechisch](/wiki/Tsjechisch "Tsjechisch"). Tussen 1889 en 1893 volgde hij de _Deutsche Knabenschule_ in de binnenstad van Praag aan de _Fleischmarkt_ (Vleesmarkt, nu Masná) in het historisch centrum van de destijds nog Oostenrijks-Hongaarse stad Praag. Zijn joodse onderwijs was beperkt tot het vieren van zijn [bar mitswa](/wiki/Bar_mitswa "Bar mitswa") toen hij dertien jaar oud was en het vier keer per jaar bijwonen van diensten in de [synagoge](/wiki/Synagoge "Synagoge").

Na de basisschool werd hij toegelaten tot het staatsgymnasium in Praag, het Duitstalige _Altstädter Deutsches Gymnasium_. In 1901 deed hij met succes eindexamen. Hij werd daarna toegelaten op de beroemde Duitstalige [Karelsuniversiteit](/wiki/Karelsuniversiteit_Praag "Karelsuniversiteit Praag") van Praag, waar hij begon aan een studie [scheikunde](/wiki/Scheikunde "Scheikunde"), maar al na twee weken omzwaaide naar [rechten](/wiki/Rechten "Rechten"). Aan het einde van zijn eerste studiejaar ontmoette Kafka de latere schrijver [Max Brod](/wiki/Max_Brod "Max Brod"), die zijn leven lang zijn beste vriend zou blijven en die na Kafka's dood het grootste deel van zijn werk zou publiceren.

Hij sloot zich aan bij de _Lese- und Redehalle der Deutschen Studenten_, een [studentenvereniging](/wiki/Studentenvereniging "Studentenvereniging") die onder meer literaire evenementen en lezingen verzorgde. In deze periode nam hij tekenlessen, maar aan Felice Bauer zou hij in 1913 schrijven, dat de schoolse lerares zijn natuurlijk talent had bedorven.[\[4\]](#cite_note-4) Ook volgde Kafka een semester Germanistiek en Kunstgeschiedenis; hij overwoog enige tijd om deze studie voort te zetten aan de universiteit van [München](/wiki/M%C3%BCnchen "München"), maar bleef de rechtenstudie trouw, die hij op 18 juni 1906 zonder studievertraging bekroonde met een promotie tot doctor in de rechten bij professor [Alfred Weber](/w/index.php?title=Alfred_Weber&action=edit&redlink=1 "Alfred Weber (de pagina bestaat niet)"). Na zijn afstuderen vervulde hij zijn civiele dienstplicht door een jaar lang onbetaald te werken als [klerk](/wiki/Klerk_(beroep) "Klerk (beroep)") aan een rechtbank.

### Loopbaan

\[ [bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&veaction=edit&section=4 "Bewerk dit kopje: Loopbaan") \| [brontekst bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&action=edit&section=4 "De broncode bewerken van de sectie: Loopbaan")\]

Op 1 november 1907 trad Kafka in dienst bij [Assicurazioni Generali](/wiki/Assicurazioni_Generali "Assicurazioni Generali"), een commerciële Italiaanse [verzekeringsmaatschappij](/wiki/Verzekeringsmaatschappij "Verzekeringsmaatschappij"). Na hier slechts negen maanden te hebben gewerkt nam Kafka op 15 juli 1908 ontslag, naar eigen zeggen, omdat de lange werktijd hem te zeer hinderde in het beoefenen van zijn grote passie: schrijven. Twee weken later trad hij in dienst bij het _Verzekeringsinstituut voor Arbeidersongevallen van het koninkrijk Bohemen_, waar hij bleef werken tot zijn vroegtijdige pensionering in 1922. Hoewel hij zijn werk vaak afdeed als een 'Brotberuf', werden zijn prestaties door zijn werkgever zeer gewaardeerd, wat onder meer blijkt uit de promoties die Kafka maakte tijdens zijn loopbaan. Zijn taak was het beperken van veiligheidsrisico's voor arbeiders die met – toen vaak nog onveilige – machines moesten werken; hiertoe bezocht hij vele fabrieken en schreef hij voorlichtingsmateriaal. Verder was hij verantwoordelijk voor de indeling van bedrijven in risicogroepen. Dat hij ook schadeclaims moest betwisten bracht hem soms in gewetensnood, maar het bedrijf liet hem vaak de ruimte om coulant te zijn voor de slachtoffers, die soms blijvend letsel hadden geleden.

Naast zijn baan bij de verzekeringsmaatschappij bleef Kafka schrijven, waarbij hij een specifieke dagindeling aanhield: 's morgens werkte hij op kantoor, 's middags ging hij enkele uren slapen, daarna ging hij wandelen, eten met vrienden of familie, om zich dan 's avonds aan het schrijven te zetten, waar hij tot diep in de nacht mee doorging. Tijdens een van die nachten zette hij 'als in een roes' het verhaal _Das Urteil_ (Het vonnis) op papier.

In 1911 nodigde zijn zwager Karl Hermann – echtgenoot van zijn zus Elli – Kafka uit om mee te werken aan het besturen van de _Prager Asbestwerke Hermann und Co._ een [asbestfabriek](/wiki/Asbest "Asbest") in Praag. Kafka deed mee en bleef enige tijd veel van zijn vrije tijd in de fabriek steken, maar hij verfoeide het werk, omdat het hem afhield van het schrijven. In de herfst van 1912 was hij er niet ver meer van af zelfmoord te plegen vanwege zijn werk in de fabriek. Door een dringende oproep van [Max Brod](/wiki/Max_Brod "Max Brod") aan Kafka's moeder Julie werd de dreigende crisis bezworen en kon een opvolger worden gevonden.

### Relaties

\[ [bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&veaction=edit&section=5 "Bewerk dit kopje: Relaties") \| [brontekst bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&action=edit&section=5 "De broncode bewerken van de sectie: Relaties")\]

[![](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4d/Felice_Bauer_and_Franz_Kafka.jpg/187px-Felice_Bauer_and_Franz_Kafka.jpg)](/wiki/Bestand:Felice_Bauer_and_Franz_Kafka.jpg) Felice Bauer

Kafka had een problematische verhouding met vrouwen. In 1912 ontmoette hij ten huize van [Max Brod](/wiki/Max_Brod "Max Brod") de Berlijnse [Felice Bauer](/wiki/Felice_Bauer "Felice Bauer") (1887-1960), vertegenwoordigster van een bedrijf dat in [dictafoons](/wiki/Dictafoon "Dictafoon") handelde. In de vijf jaren die volgden ontstond een intensieve correspondentie tussen Kafka en Bauer. Af en toe ontmoetten zij elkaar, wat tweemaal leidde tot een verloving. De eerste verloving werd al snel weer verbroken, nadat een (te intieme) briefwisseling met [Grete Bloch](/wiki/Grete_Bloch "Grete Bloch"), een vriendin van Felice die zich juist inspande voor hun relatie, aan Felice bekend werd. Kafka zag de confrontatie met hen en hun bewijsmateriaal als een rechtszaak. Dit heeft hem wellicht stof gegeven voor zijn bekende roman _Der Process_. Kafka's liefde voor Felice was een [platonische liefde](/wiki/Platonische_liefde "Platonische liefde"), die hij voornamelijk in stand hield via zijn brieven. Gaandeweg besefte hij, hoe moeilijk een traditioneel huwelijksleven zou zijn met de veel 'aardsere' Felice, vooral bij zijn neiging zich op te sluiten achter zijn bureau. De relatie leek dan toch tot een huwelijk te leiden, totdat bij Kafka in 1917 beginnende longtuberculose werd geconstateerd; Felice wilde hem niet in de steek laten na het bekend worden van de diagnose, maar de auteur zelf was onverbiddelijk en verbrak de relatie definitief. Op doktersadvies vroeg en kreeg hij hierna vele malen langdurige verloven om te kuren in diverse [sanatoria](/wiki/Sanatorium "Sanatorium"), waarna het tijdelijk weer beter met hem ging.

Kafka verloofde zich in 1919 met [Julie Wohryzek](/wiki/Julie_Wohryzek "Julie Wohryzek"), een secretaresse uit Praag, maar zijn vader, gevoelig voor status, verzette zich hevig tegen de relatie. Hij verbrak de verloving een jaar later, maar ging zich nu scherper verzetten tegen de invloed van zijn vader, die zijn zoon graag als opvolger had gezien in zijn groothandel. Een verzet dat tot uitdrukking kwam in Kafka's uitvoerige _Brief an den Vater_, een 45 pagina's lang epistel. Zijn vader kreeg de brief nooit onder ogen, maar wel liet de auteur hem zien aan zijn moeder en enkele goede vrienden.

In het begin van de jaren twintig ontwikkelde zich tussen Kafka en de vrijgevochten Tsjechische journaliste en schrijfster [Milena Jesenská](/wiki/Milena_Jesensk%C3%A1 "Milena Jesenská"), die enkele van zijn verhalen op hoog niveau in het Tsjechisch vertaalde, een kortstondige, maar zeer intense relatie. Van alle vrouwen in zijn leven – er waren nog diverse 'affaires' – heeft Milena de uiterst fijngevoelige auteur waarschijnlijk het best aangevoeld en op zijn minst kon zij hem bij hun schaarse ontmoetingen over zijn angsten heen helpen. Milena, die in Wenen woonde maar een slecht huwelijk had, ging niet in op zijn smeekbeden om naar Praag te komen om daar met hem samen te wonen. De flamboyante kunstenares – ze was pas 24 – voorvoelde dat ze met Kafka, hoe intens hun verhouding ook mocht zijn, toch beperkt zou worden in haar vrijheid. Dat bleek uiteindelijk de doodsteek voor hun relatie en in 1922 verbood hij haar om hem nog langer te schrijven, een verzoek waar ze zich overigens niet aan hield.

In 1923 vertrok Kafka voor enige tijd naar [Berlijn](/wiki/Berlijn_(hoofdbetekenis) "Berlijn (hoofdbetekenis)"), in de hoop zich zonder de bemoeienis van familie beter op zijn schrijven te kunnen concentreren. In die periode ontmoette hij [Dora Diamant](/wiki/Dora_Diamant "Dora Diamant"), een vijfentwintigjarige kleuterschoollerares uit een orthodox joods gezin. Dora werd Kafka's levensgezellin in Berlijn en beïnvloedde Kafka's groeiende interesse in de [Talmoed](/wiki/Talmoed "Talmoed"). Bij haar proefde Kafka uiteindelijk iets van huwelijksgeluk. Kafka kreeg belangstelling voor het [Zionisme](/wiki/Zionisme "Zionisme") en met Dora maakte hij plannen om te emigreren naar [Palestina](/wiki/Mandaatgebied_Palestina "Mandaatgebied Palestina").

### Gezondheid

\[ [bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&veaction=edit&section=6 "Bewerk dit kopje: Gezondheid") \| [brontekst bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&action=edit&section=6 "De broncode bewerken van de sectie: Gezondheid")\]

[![](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b4/Kafka.jpg/150px-Kafka.jpg)](/wiki/Bestand:Kafka.jpg) Kafka in 1923

In 1917 begon Kafka regelmatig bloed op te geven en werd de diagnose [tuberculose](/wiki/Tuberculose "Tuberculose") gesteld. Het leidde tot een bijna obsessief zelfbeklag in zijn brieven aan Felice, wie hij zijn ziekte als reden voorhield om zijn verloving te verbreken. Maar ook zijn schrijverschap zag hij als struikelblok voor een 'gewoon' gezinsleven, dat met de levenslustiger en minder intellectueel ingestelde Felice zonder twijfel een groot probleem zou zijn geworden. Zelf zag hij zijn ziekte als metafoor voor het mislukken van zijn leven, waarvan hij de definitieve zin nu in het schrijverschap zocht. Kafka, die [hypochondrische](/wiki/Hypochondrie "Hypochondrie") trekken had, leed, zoals nu wordt aangenomen, aan [klinische depressie](/wiki/Klinische_depressie "Klinische depressie") en [sociale fobie](/wiki/Sociale_fobie "Sociale fobie"), maar had ook fysieke, vermoedelijk [stressgerelateerde](/wiki/Stress "Stress") verschijnselen van [migraine](/wiki/Migraine "Migraine"), [slapeloosheid](/wiki/Slapeloosheid "Slapeloosheid"), [constipatie](/wiki/Constipatie "Constipatie") en [steenpuisten](/wiki/Steenpuist "Steenpuist"). Kafka wantrouwde de reguliere geneeskunde en probeerde zijn klachten te bestrijden met [naturopathische](/wiki/Alternatieve_geneeswijze "Alternatieve geneeswijze") kuren, een [vegetarisch](/wiki/Vegetarisme "Vegetarisme") [dieet](/wiki/Dieet "Dieet") en het drinken van [ongepasteuriseerde](/wiki/Pasteuriseren "Pasteuriseren") [melk](/wiki/Melk_(drank) "Melk (drank)").[\[5\]](#cite_note-5) Zijn vakantiedagen gebruikte hij om rustkuren te ondergaan in [sanatoria](/wiki/Sanatorium "Sanatorium"), waarvoor zijn werkgever hem vaak buitengewoon verlof toestond. In 1922 werd de schrijver wegens zijn algehele lichamelijke toestand vervroegd pensioen verleend.

[![](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/34/FranzKafkaGravePrague.JPG/150px-FranzKafkaGravePrague.JPG)](/wiki/Bestand:FranzKafkaGravePrague.JPG) Het graf van Kafka

Nadat in 1920 longtuberculose bij hem was vastgesteld, bezocht Kafka kuuroorden in [Silezië](/wiki/Silezi%C3%AB "Silezië") en [Tirol](/wiki/Tirol_(regio) "Tirol (regio)") en vestigde hij zich voorlopig in [Berlijn](/wiki/Berlijn_(hoofdbetekenis) "Berlijn (hoofdbetekenis)"). Hoewel Kafka's persoonlijke situatie na zijn verhuizing naar Berlijn enigszins was verbeterd en hij weer zeer veel schreef, was de inflatiewinter van 1923-1924 in Berlijn funest voor zijn reeds wankele gezondheid. Essentiële levensmiddelen werden schaars en hij moest die uit Praag laten komen; daarbij was de kou in het slecht verwarmde onderkomen niet bevorderlijk voor zijn genezing. Toen [Brod](/wiki/Max_Brod "Max Brod") hem in maart 1924 bezocht was zijn toestand zeer verslechterd; in april werd ook strottenhoofdtuberculose geconstateerd.
Het was duidelijk dat Kafka niet lang meer te leven had: men kende nog geen [antibiotica](/wiki/Antibiotica "Antibiotica") en [infuusvoeding](/wiki/Infuus "Infuus"), zodat Kafka steeds moeilijker kon eten, een toestand die trekken vertoonde van de figuur Gregor in _De gedaanteverwisseling_ en de hoofdpersoon van zijn novelle _Een hongerkunstenaar._

In zijn laatste maanden werd hij bijgestaan door vriend en medicus Robert Klopstock, die kritisch toezicht hield op Kafka's medische verzorging, maar de patiënt kon alleen nog met pijnstillers worden geholpen. Kafka werd opgenomen in het [sanatorium](/wiki/Sanatorium "Sanatorium") Kierling bij [Wenen](/wiki/Wenen_(hoofdbetekenis) "Wenen (hoofdbetekenis)"), waar hij op 3 juni 1924 met Dora aan zijn zijde stierf, waarschijnlijk aan ondervoeding. Zijn stoffelijk overschot werd overgebracht naar Praag, waar hij op 11 juni 1924 werd begraven op de [Nieuwe Joodse Begraafplaats](/wiki/Nieuwe_Joodse_Begraafplaats_(Praag) "Nieuwe Joodse Begraafplaats (Praag)") in [Žižkov](/wiki/%C5%BDi%C5%BEkov "Žižkov").

## Schrijverschap

\[ [bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&veaction=edit&section=7 "Bewerk dit kopje: Schrijverschap") \| [brontekst bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&action=edit&section=7 "De broncode bewerken van de sectie: Schrijverschap")\]

Kafka zag het schrijven als een diepe innerlijke noodzaak, al was het voor hem 'een vreselijke bezigheid', die 'een volledige opening van lichaam en ziel' inhield. Hij sprak van 'de bevroren zee in ons'; een boek moest zijn als 'de bijl' waarmee die zee moest worden 'opengehakt'. Schrijven diende men volgens Kafka te doen alsof men zich bevindt in een donkere tunnel, nog zonder te weten hoe de personages zich verder zullen ontwikkelen. In Duitsland werd Kafka's werk in 1933 door de [nationaalsocialisten](/wiki/Nationaalsocialistische_Duitse_Arbeiderspartij "Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij") verboden.

### Tekstgeschiedenis

\[ [bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&veaction=edit&section=8 "Bewerk dit kopje: Tekstgeschiedenis") \| [brontekst bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&action=edit&section=8 "De broncode bewerken van de sectie: Tekstgeschiedenis")\]

Tijdens zijn leven publiceerde Kafka slechts enkele [korte verhalen](/wiki/Kort_verhaal "Kort verhaal") alsmede de [novelle](/wiki/Novelle_(proza) "Novelle (proza)") _[De gedaanteverwisseling](/wiki/De_gedaanteverwisseling "De gedaanteverwisseling")_, wat maar een zeer beperkt deel was van zijn werk. Van de grote [romans](/wiki/Roman_(literatuur) "Roman (literatuur)") die hij tijdens zijn leven schreef werden _[Het slot](/wiki/Het_slot_(roman) "Het slot (roman)")_ en _[Amerika](/w/index.php?title=Amerika_(boek)&action=edit&redlink=1 "Amerika (boek) (de pagina bestaat niet)")_ nooit voltooid. _[Het proces](/wiki/Het_proces "Het proces")_ eindigt wel, maar het zevende hoofdstuk bleef onvoltooid en bovendien is de volgorde van de hoofdstukken onzeker. Kafka schreef al zijn werken in het Duits, afgezien van enkele brieven in het Tsjechisch aan zijn geliefde Milena Jesenská.

Voor zijn dood droeg Kafka zijn vriend en executeur-testamentair [Max Brod](/wiki/Max_Brod "Max Brod") schriftelijk op om zijn manuscripten te vernietigen. Maar Brod zag in de schriftelijke aanwijzing van zijn vriend, dat juist hij dit 'vonnis' moest voltrekken, een vrijbrief om dit niet te doen: hij, die Kafka's werk juist als geen ander kende en waardeerde, had zijn vriend meermalen laten weten zijn uiterste best te zullen doen, om zijn werk te behouden voor het nageslacht. Over deze door Brod veronderstelde dubbelzinnigheid van Kafka's 'testament' (in feite niet meer dan een kort briefje) is naderhand de nodige discussie ontstaan. Hoe serieus Kafka's wens was, dat al zijn ongepubliceerde werk moest worden vernietigd, zal wellicht nooit helemaal duidelijk worden. Wel staat vast dat de schrijver diverse manuscripten, waaronder tal van verhalen en minstens één toneelstuk, zelf heeft vernietigd of heeft laten verbranden door zijn vriendin Dora.

Voor zover [Brod](/wiki/Max_Brod "Max Brod") de manuscripten van Kafka voor de oorlog niet in handen wist te krijgen, werd aan Kafka's laatste wil voldaan door de [Gestapo](/wiki/Gestapo "Gestapo"), die begin 1933, na de machtsovername door [Hitler](/wiki/Adolf_Hitler "Adolf Hitler"), ongeveer 20 dagboeken en 35 brieven in beslag nam in de Berlijnse woning van Dora. Ondanks de actieve bemoeienis van de Tsjechische ambassade in Berlijn, werden deze en andere manuscripten die in handen van de [nazi's](/wiki/Nazi-Duitsland "Nazi-Duitsland") vielen nooit meer teruggevonden en gelden zij als verloren.

[Brod](/wiki/Max_Brod "Max Brod") echter negeerde de instructies van zijn vriend en zorgde voor de postume publicatie van het grootste deel van diens werk. Hij publiceerde Kafka's grote romans al in de jaren twintig; het bij elkaar brengen en publiceren van het overige werk, vooral de grote aantallen dagboeken en brieven, lukte hem niet meer voor het uitbreken van de [Tweede Wereldoorlog](/wiki/Tweede_Wereldoorlog "Tweede Wereldoorlog"). In de nacht voor de bezetting van Praag door de [nazi's](/wiki/Nazi-Duitsland "Nazi-Duitsland") in maart 1939, slaagde hij erin mét de meeste manuscripten van Kafka naar Palestina te ontkomen, waarna ook het overige nagelaten werk van zijn vriend geleidelijk kon worden gepubliceerd.

[![](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/67/Kafka_bronze.jpg/260px-Kafka_bronze.jpg)](/wiki/Bestand:Kafka_bronze.jpg) Een herinnering aan Kafka, aan de muur van zijn ouderlijk huis

De uitgaven door [Brod](/wiki/Max_Brod "Max Brod") zijn echter omstreden: Kafka was overleden zonder zijn manuscripten voor publicatie gereed te maken. Sommige werken – zoals _Het slot_, dat midden in een zin eindigde, en _Het proces_, waarvan de hoofdstukken ongenummerd waren – waren incompleet en sommige ( _Het slot_) waren qua inhoud nogal dubbelzinnig. Het lijkt erop dat Brod zich nogal wat vrijheid veroorloofde om Kafka's werken aan te passen aan zijn eigen smaak: hij verplaatste enkele hoofdstukken, wijzigde zinnen en woorden en veranderde op sommige plaatsen de interpunctie. De 'Brodedities' van Kafka's werk worden ook wel de definitieve edities genoemd. Volgens de uitgever van de Engelse editie van _Het slot_ ( _The Castle_, Schocken Books, 1998), is Malcolm Pasley er in 1961 in geslaagd het grootste deel van de manuscripten van Kafka bijeen te brengen in de [Bodleian Library](/wiki/Bodleian_Library "Bodleian Library") van de [Universiteit van Oxford](/wiki/Universiteit_van_Oxford "Universiteit van Oxford").[\[6\]](#cite_note-6) De originele tekst van _Het proces_ werd later geveild en bevindt zich tegenwoordig in het Duitse Literatuurarchief te [Marbach](/wiki/Marbach_am_Neckar "Marbach am Neckar").[\[7\]](#cite_note-7)

Pasley stelde na Kafka's manuscripten bijeen te hebben gebracht een gezelschap samen (met onder meer Gerhard Neumann, Jost Schillemeit en Jürgen Born) dat de romans in de oorspronkelijke staat moest herstellen. S. Fischer Verlag publiceerde de gereconstrueerde romans.[\[8\]](#cite_note-Adler_oct131995-8) Pasley was de eindredacteur voor _Das Schloß_ ( _Het slot_) uit 1982 en _Der Prozeß_ ( _Het proces_) uit 1990. Jost Schillemeit was de eindredacteur van _Der Verschollene_ (Kafka's titel, Max Brod noemde het _Amerika_) uit 1983. Deze kritische teksten kunnen op het internet worden gevonden op _Het Kafka Project._[\[9\]](#cite_note-9)

Sinds 2008 worden de nagelaten papieren van Kafka betwist door de staat Israël en de zusters Eva en Hava Hoffe, dochters van de overleden secretaresse van Max Brod. Dezen willen het materiaal verkopen aan het Duitse Literatuurarchief in Marbach. Israël beschouwt de erfenis als cultureel erfgoed. De papieren bevinden zich in bankkluizen te Zürich en Tel Aviv.

Op 14 oktober 2012 vonniste een Israëlische rechtbank, dat alle resterende documenten moesten worden overgedragen aan het archief van de Nationale Bibliotheek. Rechter Talia Kopelman-Pardo besloot, dat "de geschriften van Kafka, net als de verzameling-Brod, geen geschenk konden zijn aan de dochters van Hoffe".[\[10\]](#cite_note-10) Dit vonnis werd in 2016 bevestigd door het Israëlisch Hooggerechtshof.

### Schrijfstijl

\[ [bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&veaction=edit&section=9 "Bewerk dit kopje: Schrijfstijl") \| [brontekst bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&action=edit&section=9 "De broncode bewerken van de sectie: Schrijfstijl")\]

Kafka's taalgebruik is zeer precies en leunt aan tegen het [naturalisme](/wiki/Naturalisme_(literatuur) "Naturalisme (literatuur)") van [Flaubert](/wiki/Gustave_Flaubert "Gustave Flaubert"), wiens [L'Éducation sentimentale](/wiki/L%27%C3%89ducation_sentimentale "L'Éducation sentimentale") tot zijn lievelingsliteratuur behoorde. Dit contrasteert met het bijna droomachtig-vreemde van de wereld die hij oproept, maar die hij met zijn beeldend-realistische beschrijvingen wel zeer geloofwaardig maakt. Hierin wordt hij wel gezien als een voorloper van het [surrealisme](/wiki/Surrealisme "Surrealisme"). Men bespeurt in zijn [puristische](/wiki/Taalpurisme "Taalpurisme"), soms bevreemdend strenge taalgebruik invloed van het Praagse Duits, dat door de geïsoleerde positie van de Duitstaligen in Praag een min of meer puristische schrijftaal was, alsmede van zijn juridische vorming. Ook werd hij beïnvloed door het [Jiddisch](/wiki/Jiddisch "Jiddisch"). In Kafka's teksten staan betrekkelijk weinig bijvoeglijke naamwoorden. Sommige voegwoorden worden opmerkelijk vaak gebruikt: 'als ..., dan ...', 'desondanks' en vooral 'maar', waarmee telkens verschillende mogelijkheden tegenover elkaar worden gesteld. De taal van de fictieve personages verschilt meestal niet van de taal van de verteller, waardoor de verhalen iets droomachtigs krijgen; deze indruk ontstaat mede doordat reële en irreële gebeurtenissen alsmede feiten en oordelen/interpretaties/gedachten over die feiten, naadloos in elkaar overlopen. De lezer lijkt opgesloten in het brein van de hoofdpersoon, maar voelt tegelijk dat de dingen 'anders' zijn dan hoe hij ze beleeft.

### Literatuurkritische interpretatie

\[ [bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&veaction=edit&section=10 "Bewerk dit kopje: Literatuurkritische interpretatie") \| [brontekst bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&action=edit&section=10 "De broncode bewerken van de sectie: Literatuurkritische interpretatie")\]

Critici hebben geprobeerd Kafka's werk te categoriseren in verschillende literaire stromingen als het [modernisme](/wiki/Modernisme "Modernisme") en het [magisch realisme](/wiki/Magisch_realisme "Magisch realisme"). Sommige critici menen in Kafka's werk een [marxistische](/wiki/Marxisme "Marxisme") invloed te ontwaren, vooral vanwege de kritische kanttekeningen bij de [vervreemding](/wiki/Vervreemding "Vervreemding"). Anderen zien in de anti-bureaucratische houding juist een [anarchistische](/wiki/Anarchisme "Anarchisme") invloed. Ook het [jodendom](/wiki/Jodendom "Jodendom") en de werking van [Freud](/wiki/Sigmund_Freud "Sigmund Freud") worden weleens genoemd. [Thomas Mann](/wiki/Thomas_Mann_(hoofdbetekenis) "Thomas Mann (hoofdbetekenis)") en [Max Brod](/wiki/Max_Brod "Max Brod") zagen Kafka's oeuvre zelfs als een [metafysische](/wiki/Metafysica "Metafysica") zoektocht naar [God](/wiki/God_(algemeen) "God (algemeen)"). Daartegenover staan de hopeloosheid en absurditeit die in Kafka's gehele oeuvre te vinden zijn en die juist als kenmerkend gelden voor het [existentialisme](/wiki/Existentialisme "Existentialisme"), net als overigens de verantwoordelijkheid van het individu.

In _[Het proces](/wiki/Het_proces "Het proces")_ komt expliciet het thema van de schuld aan de orde. Schuld bij Kafka moet echter niet in de gewone betekenis worden gezien – al lijkt het er soms wel op. Als echter de bewakers van hoofdpersoon Jozef K. zeggen, dat 'de autoriteiten door de schuld worden aangetrokken, zoals het in de wet staat', kan de schuld eerder worden gezien in de [joodse](/wiki/Jodendom "Jodendom") zin, namelijk in de aardse onvolmaaktheid van de mens. Dat Kafka's personages voortdurend in hun 'gewone leven' worden gestoord, heeft hiermee te maken: want die 'schuld' van de mens dient hem te bewegen, actief op zoek te gaan naar de zin van zijn bestaan. 'De wet waar allen naar streven' uit de beroemde parabel _Voor de wet_ in _Het proces_ vertegenwoordigt daartegenover blijkbaar de volmaaktheid, waar de mens, die ernaar streeft, kennelijk wel een glans van kan zien: 'maar wel ziet hij nu in het donker een glans, die onverdoofbaar uit de deur van de wet tevoorschijn breekt.'

[![](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6f/Kafka_statue_Prague.jpg/200px-Kafka_statue_Prague.jpg)](/wiki/Bestand:Kafka_statue_Prague.jpg) Een [monument voor Kafka](/wiki/Standbeeld_van_Franz_Kafka "Standbeeld van Franz Kafka") in Praag

De thema's [vervreemding](/wiki/Vervreemding "Vervreemding") en vervolging worden veelvuldig benadrukt als fundamenteel voor het werk van Kafka, zozeer, dat dit ook een tegenbeweging op gang heeft gebracht. Vele critici zijn van mening dat Kafka's oeuvre niet slechts het product is van een gekwelde en eenzame schrijver, maar veel doordachter en rebelser, en niet puur herleidbaar op
psychologische 'complexen' van de auteur. Kafka zelf moest van psychologische interpretaties en de psychoanalyse trouwens niets hebben. Tegenwoordig wordt er meer op gewezen dat Kafka en zijn omgeving – zoals blijkt uit aantekeningen van Kafka's vrienden – hartelijk konden lachen om zijn absurdistische verhalen. [Vestdijk](/wiki/Simon_Vestdijk "Simon Vestdijk") beschrijft hoe hij samen met Marsman over de grond rolde van het lachen na lezing van het eerste hoofdstuk van _Het proces_.[\[11\]](#cite_note-11) Ook van de schrijver zelf wordt bericht, dat hij luidop lachte toen hij dit hoofdstuk voorlas aan zijn vrienden. In al zijn tragiek klinkt hier veel joodse humor in door, die bijvoorbeeld ook te vinden is in de verhalen van de rabbijn Baalschem, zoals verzameld door [Martin Buber](/wiki/Martin_Buber "Martin Buber"); verhalen die Kafka bij voorkeur las. Sommigen menen dat Kafka zelf nooit door heeft gehad hoezeer zijn verhalen een voorspelling van de werkelijkheid bleken, en hoezeer het lachen ons zou vergaan.[\[1\]](#cite_note-Schouten-1) Uit de _Gesprekken met Kafka_ van [Gustav Janouch](/w/index.php?title=Gustav_Janouch&action=edit&redlink=1 "Gustav Janouch (de pagina bestaat niet)") komt echter het beeld naar voren van een man die zich hyperbewust was van de mogelijke gevolgen van elk woord, en er juist daarom zo voorzichtig en precies mee was. Daarbij zijn de voortekenen van de nabije toekomst hem blijkbaar niet ontgaan: Kafka voorspelt in het boek de verwoesting van Duitsland, bijna twintig jaar voor de [Tweede Wereldoorlog](/wiki/Tweede_Wereldoorlog "Tweede Wereldoorlog").

[Milan Kundera](/wiki/Milan_Kundera "Milan Kundera") noemt de surrealistische humor van Kafka de belangrijkste inspiratiebron voor schrijvers en filmmakers als [Federico Fellini](/wiki/Federico_Fellini "Federico Fellini"), [Gabriel García Márquez](/wiki/Gabriel_Garc%C3%ADa_M%C3%A1rquez "Gabriel García Márquez"), [Carlos Fuentes](/wiki/Carlos_Fuentes "Carlos Fuentes") en [Salman Rushdie](/wiki/Salman_Rushdie "Salman Rushdie"). Márquez heeft gezegd dat het lezen van _De gedaanteverwisseling_ voor hem heeft duidelijk gemaakt 'dat het mogelijk is om op een andere manier te schrijven'. In de Nederlandse literatuur oefende Kafka invloed uit op onder anderen [F. Bordewijk](/wiki/F._Bordewijk "F. Bordewijk"), [Willem Brakman](/wiki/Willem_Brakman "Willem Brakman"), [Willem Frederik Hermans](/wiki/Willem_Frederik_Hermans "Willem Frederik Hermans") en mede-tbc-patiënt [Adriaan Morriën](/wiki/Adriaan_Morri%C3%ABn "Adriaan Morriën").

### Vertalingen

\[ [bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&veaction=edit&section=11 "Bewerk dit kopje: Vertalingen") \| [brontekst bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&action=edit&section=11 "De broncode bewerken van de sectie: Vertalingen")\]

Kafka is door verschillende vertalers in het Nederlands vertaald. Doorgaans wordt voor _Het proces_ de vertaling van Alice van Nahuys gebruikt, voor _Het slot_ die van [Guus Sötemann](/wiki/Guus_S%C3%B6temann "Guus Sötemann") en voor _Amerika_ en de _Verzamelde vertellingen_ die van Nini Brunt. Voor hun nieuwe, gemoderniseerde en vloeiende vertaling van _Het slot_ (1999, Querido) gingen Willem van Toorn en Gerda Meijerink uit van Kafka's tekst zoals die door Malcolm Pasley in 1982 is bezorgd.

De verhalen die Kafka tijdens zijn leven gepubliceerd zag, zijn in Nederland gebundeld in _Een hongerkunstenaar_, terwijl zijn postuum gepubliceerde verhalen in de bundel _Bij de bouw van de Chinese muur_ te verkrijgen zijn. Beide verhalenbundels zijn samen met Kafka's drie grote romans gebundeld in Querido's _Franz Kafka: Verzameld Werk_ (1977). In 2022 presenteerde Willem van Toorn zijn vertaling van Kafka's _Verzameld proza_, uitgegeven bij [Athenaeum - Polak & Van Gennep](/wiki/Athenaeum_-_Polak_%26_Van_Gennep "Athenaeum - Polak & Van Gennep").

## Tekeningen

\[ [bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&veaction=edit&section=12 "Bewerk dit kopje: Tekeningen") \| [brontekst bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&action=edit&section=12 "De broncode bewerken van de sectie: Tekeningen")\]

Pas na de dood van Hoffe en de daaropvolgende processen kon de volledige nalatenschap van Kafka worden geïnventariseerd. Daarbij doken de tekeningen uit zijn jonge jaren op, in een tekenschrift, in notitieboeken en op losse vellen. Ze werden gebundeld uitgegeven, ook in een Nederlandse editie:

Franz Kafka, De tekeningen; bezorgd door Andreas Kilcher, vertaald door Willem van Toorn; Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2021.,

## Verfilmingen

\[ [bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&veaction=edit&section=13 "Bewerk dit kopje: Verfilmingen") \| [brontekst bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&action=edit&section=13 "De broncode bewerken van de sectie: Verfilmingen")\]

- _[The Trial](/wiki/Le_Proc%C3%A8s "Le Procès")_, een verfilming van _Het proces_ door [Orson Welles](/wiki/Orson_Welles "Orson Welles") uit 1962, met [Anthony Perkins](/wiki/Anthony_Perkins "Anthony Perkins"). Volgens Welles zelf is _The Trial_ de beste film die hij ooit heeft gemaakt.
- _[The Insurance Man](/w/index.php?title=The_Insurance_Man&action=edit&redlink=1 "The Insurance Man (de pagina bestaat niet)")_, een Britse tv-serie uit 1986, waarin Kafka voorkomt als verzekeringsjurist. Hij wordt gespeeld door [Daniel Day-Lewis](/wiki/Daniel_Day-Lewis "Daniel Day-Lewis").
- _[Kafka](/wiki/Kafka_(film) "Kafka (film)")_, een film uit 1991 waarin [Jeremy Irons](/wiki/Jeremy_Irons "Jeremy Irons") Franz Kafka speelt. De film die werd geregisseerd door [Steven Soderbergh](/wiki/Steven_Soderbergh "Steven Soderbergh") vermengt het leven en het werk van Kafka tot een semibiografisch geheel. In de film onderzoekt Kafka de verdwijning van een van zijn collega's, waardoor hij deel wordt van zijn eigen romans, met name _Het proces_ en _Het slot_.
- _Franz Kafka's 'It's a Wonderful Life'_, een [Oscarwinnende](/wiki/Academy_Award "Academy Award") [korte film](/wiki/Korte_film "Korte film") uit 1993, geregisseerd door [Peter Capaldi](/wiki/Peter_Capaldi "Peter Capaldi") en met Richard E. Grant in de rol van Kafka. De film vermengt _De gedaanteverwisseling_ met _[It's a Wonderful Life](/wiki/It%27s_a_Wonderful_Life "It's a Wonderful Life")_ van [Frank Capra](/wiki/Frank_Capra "Frank Capra").
- _The Trial_, ook uit 1993, met Kyle MacLachlan in de rol van Josef K. en [Anthony Hopkins](/wiki/Anthony_Hopkins "Anthony Hopkins") in een [cameorol](/wiki/Cameo_(gastoptreden) "Cameo (gastoptreden)") als priester. De film volgt vrij strikt het origineel. Het [script](/wiki/Script_(film_en_televisie) "Script (film en televisie)") is van de toneelschrijver [Harold Pinter](/wiki/Harold_Pinter "Harold Pinter").
- _[Menschenkörper](https://www.menschenkoerper.de/)_, een [korte film](/wiki/Korte_film "Korte film") uit 2004 door Tobias Frühmorgen. De film is een vrije en moderne interpretatie van het verhaal _Een plattelandsdokter_.
- _Das Schloß_ is verschillende malen verfilmd. Het meest noemenswaardig is de (gelijknamige) versie van spraakmakende filmmaker [Michael Haneke](/wiki/Michael_Haneke "Michael Haneke"), met [Ulrich Mühe](/wiki/Ulrich_M%C3%BChe "Ulrich Mühe") als K.

## Kafka in muziek

\[ [bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&veaction=edit&section=14 "Bewerk dit kopje: Kafka in muziek") \| [brontekst bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&action=edit&section=14 "De broncode bewerken van de sectie: Kafka in muziek")\]

In 2011 maakt de Duitse elektronica-muzikant [Wolfgang Voigt](/wiki/Wolfgang_Voigt "Wolfgang Voigt") het album _Kafkatrax_ waarin verknipte uitspraken van Kafka worden verwerkt.

## Bibliografie

\[ [bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&veaction=edit&section=15 "Bewerk dit kopje: Bibliografie") \| [brontekst bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&action=edit&section=15 "De broncode bewerken van de sectie: Bibliografie")\]

Jaartallen tussen ronde haken geven het jaar van publicatie aan en jaartallen tussen vierkante haken geven het ontstaansjaar aan.

### Tijdens Kafka's leven gepubliceerd

\[ [bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&veaction=edit&section=16 "Bewerk dit kopje: Tijdens Kafka's leven gepubliceerd") \| [brontekst bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&action=edit&section=16 "De broncode bewerken van de sectie: Tijdens Kafka's leven gepubliceerd")\]

- Gespräch mit dem Beter (1909) — Gesprek met de biddende man
- Gespräch mit dem Betrunkenen (1909) — Gesprek met de dronkenman
- Großer Lärm (1912) — Hevig lawaai
- Betrachtung (1913) — Beschouwing

_Bundel met de verhalen: 'Kinderen op de straatweg', 'Ontmaskering van een kwartjesvinder', 'Plotseling uitgaan', 'Besluiten', 'Het uitstapje naar de bergen', 'De ellende van de vrijgezel', 'De koopman', 'Verstrooid naar buiten kijken', 'Weg naar huis', 'De voorbijgangers', 'De passagier', 'Kleren', 'De afwijzing', 'Ter overdenking voor heerrijders', 'Het raam aan de straat', 'Verlangen Indiaan te worden', 'De bomen'_ en _'Verdriet'._
- Das Urteil (1913) — Het vonnis
- Der Heizer (1913) — De stoker
- Die Verwandlung (1915) — [De gedaanteverwisseling](/wiki/De_gedaanteverwisseling "De gedaanteverwisseling")
- In der Strafkolonie (1919) — [In de strafkolonie](/wiki/In_de_strafkolonie "In de strafkolonie")
- Ein Landarzt (1919) — Een plattelandsdokter

_Bundel met de verhalen: 'De nieuwe advocaat', 'Een plattelandsdokter', 'Op de galerij', 'Een oud geschrift', 'Voor de wet', 'Jakhalzen en Arabieren', 'Een bezoek aan de mijn', 'Het dichtstbijzijnde dorp', 'Een keizerlijke boodschap', 'De zorgen van een huisvader', 'Elf zoons', 'Een broedermoord', 'Een droom'_ en _'Een verslag voor een academie'._
- Der Kübelreiter (1921) — De ruiter op de kolenkit
- Ein Hungerkünstler (1924) — Een hongerkunstenaar

_Bundel met de verhalen: 'Eerste smart', 'Een klein vrouwtje', 'Een hongerkunstenaar'_ en _'Josefine de zangeres, of het muizenvolk'._

### Postuum gepubliceerd

\[ [bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&veaction=edit&section=17 "Bewerk dit kopje: Postuum gepubliceerd") \| [brontekst bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&action=edit&section=17 "De broncode bewerken van de sectie: Postuum gepubliceerd")\]

#### Romans (alle onvoltooid)

\[ [bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&veaction=edit&section=18 "Bewerk dit kopje: Romans (alle onvoltooid)") \| [brontekst bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&action=edit&section=18 "De broncode bewerken van de sectie: Romans (alle onvoltooid)")\]

- Der Prozess (1925) — [Het proces](/wiki/Het_proces "Het proces")
- Das Schloss (1926) — [Het slot](/wiki/Het_slot_(roman) "Het slot (roman)")
- Amerika (1927) — [Amerika](/w/index.php?title=Amerika_(boek)&action=edit&redlink=1 "Amerika (boek) (de pagina bestaat niet)")

#### Korte verhalen (keuze)

\[ [bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&veaction=edit&section=19 "Bewerk dit kopje: Korte verhalen (keuze)") \| [brontekst bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&action=edit&section=19 "De broncode bewerken van de sectie: Korte verhalen (keuze)")\]

- Beschreibung eines Kampfes \[1904-1905\] — Beschrijving van een gevecht
- Hochzeitsvorbereitungen auf dem Lande \[1907-1908\] — Huwelijksvoorbereidingen op het platteland
- Der Dorfschullehrer \[1914-1915\] — De dorpsschoolmeester (Brods titel: Der Riesenmaulwurf)
- Blumfeld, ein älterer Junggeselle \[1915\] — Blumfeld, een bedaagde vrijgezel
- Der Jäger Gracchus \[1917\] — Gracchus, de jager
- Beim Bau der chinesischen Mauer \[1917\] — Bij de bouw van de Chinese muur
- Der Nachbar \[1917\] — De buurman
- Eine Kreuzung \[1917\] — Een kruising
- Eine alltägliche Verwirrung \[1917\] — Een alledaagse verwarring
- Die Wahrheit über Sancho Pansa \[1917\] — De waarheid over Sancho Panza
- Das Schweigen der Sirenen \[1917\] — Het zwijgen der Sirenen
- Das Stadtwappen \[1920\] — Het stadswapen
- Prometheus \[1920\] — Poseidon
- Kleine Fabel \[1920\] — Kleine fabel
- [Der Aufbruch](/wiki/Het_Vertrek "Het Vertrek") \[1920\] — Het Vertrek
- Forschungen eines Hundes \[1922\] — Onderzoekingen van een hond
- Das Ehepaar \[1922\] — Het echtpaar

#### Brieven en dagboeken

\[ [bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&veaction=edit&section=20 "Bewerk dit kopje: Brieven en dagboeken") \| [brontekst bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&action=edit&section=20 "De broncode bewerken van de sectie: Brieven en dagboeken")\]

[![](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/69/De_Kafka_Brief_an_den_Vater_001.jpg/260px-De_Kafka_Brief_an_den_Vater_001.jpg)](/wiki/Bestand:De_Kafka_Brief_an_den_Vater_001.jpg) Handgeschreven brief aan zijn vader

Kafka schreef tijdens zijn leven vele brieven aan vrienden en familie. Aan zijn vader schreef hij een lange, niet verstuurde brief, die postuum werd uitgegeven als _Brief an den Vater_ en een bijzonder goede bron is om Kafka's minderwaardigheidsgevoelens en zijn angst voor gezagsinstanties te begrijpen.

Van de brieven aan zijn geliefden zijn die aan Felice het omvangrijkst, die aan Milena, die tijdens haar relatie met Kafka een getrouwde vrouw was, het intiemst.[\[12\]](#cite_note-12) De brieven aan Felice bevinden zich in een privécollectie.

De correspondentie tussen hem en zijn zuster Ottilie (111 brieven, post- en prentbriefkaarten) maakt veel duidelijk over zijn zielenleven en is in 2011 door de erven verkocht aan het Deutsches Literaturarchiv in Marbach en de [Bodleian Library](/wiki/Bodleian_Library "Bodleian Library") in Oxford. Het plan is ze te digitaliseren en openbaar toegankelijk te maken.[\[13\]](#cite_note-13)

Tussen 1909 en 1923 hield Kafka een dagboek bij.

### Tekeningen

\[ [bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&veaction=edit&section=21 "Bewerk dit kopje: Tekeningen") \| [brontekst bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&action=edit&section=21 "De broncode bewerken van de sectie: Tekeningen")\]

- Uitgaven van Kafka's tekeningen: _Einmal ein großer Zeichner. Franz Kafka als bildender Künstler._ Hrsg. von Niels Bokhove u. Marijke van Dorst. Prag: Vitalis, 2006. [ISBN 3-89919-094-7](/wiki/Speciaal:Boekbronnen/3-89919-094-7 "Speciaal:Boekbronnen/3-89919-094-7"). 2\. verb. Ausg., 2011. [ISBN 978-3-89919-188-2](/wiki/Speciaal:Boekbronnen/978-3-89919-188-2 "Speciaal:Boekbronnen/978-3-89919-188-2"). \- Ook in Engelse, Spaanse en Chinese vertaling.

### Secundaire literatuur

\[ [bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&veaction=edit&section=22 "Bewerk dit kopje: Secundaire literatuur") \| [brontekst bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&action=edit&section=22 "De broncode bewerken van de sectie: Secundaire literatuur")\]

- Klusman, Jeannette, … e.a. (red.) (2011). _Vijftien Kolenkitjes en meer: Herman Verhaar over Frans Kafka_. Nederlandse Franz Kafka-Kring, Amsterdam. 67 p. (Kafka-cahier; 3).
- Engel, Manfred, & Bernd Auerochs (Hrsg.) (2010). _Kafka-Handbuch: Leben - Werk - Wirkung_. Metzler, Stuttgart. 561 p. [ISBN 978-347-60216-7-0](/wiki/Speciaal:Boekbronnen/978-347-60216-7-0 "Speciaal:Boekbronnen/978-347-60216-7-0").
- Calasso, Roberto (2005). _K._ / vert.: Els van der Pluijm. Wereldbibliotheek, Amsterdam. 304 p. [ISBN 90-284-2098-3](/wiki/Speciaal:Boekbronnen/90-284-2098-3 "Speciaal:Boekbronnen/90-284-2098-3").Vert. van: K. Adelphi, Milano, 2002. Essay
- Wagenbach, Klaus (2000). _Kafka's Praag: een reisleesboek_ / vert.: Theo Dautzenberg. Byblos, Amsterdam. 126 p. [ISBN 90-5847-085-7](/wiki/Speciaal:Boekbronnen/90-5847-085-7 "Speciaal:Boekbronnen/90-5847-085-7"). Vert. van: _Kafkas Prag: ein Reiselesebuch_. Wagenbach, Berlin, 1993. Gids voor de plaatsen in Praag die een rol spelen in leven en werk.
- Anten, Hans (1997). _De surrealist par excellence: Ferdinand Bordewijk over Franz Kafka_. In: _Kafka-katern: mededelingenblad van de Nederlandse Franz Kafka-Kring_, jrg.5 (1997) nr. 4, p. 85–89. Nederlandse Franz Kafka-Kring, Amsterdam. [ISSN](/wiki/International_Standard_Serial_Number "International Standard Serial Number") [0929-0877](https://www.worldcat.org/issn/0929-0877).
- Wagenbach, Klaus (1991). _Franz Kafka_ / vert.: J. Polak-Siliava. Kwadraat, Utrecht. 176 p. [ISBN 90-6481-135-0](/wiki/Speciaal:Boekbronnen/90-6481-135-0 "Speciaal:Boekbronnen/90-6481-135-0"). [ISBN 90-6481-135-0](/wiki/Speciaal:Boekbronnen/90-6481-135-0 "Speciaal:Boekbronnen/90-6481-135-0"). Oorspr. titel: _Franz Kafka in dagboeken, brieven, documenten en afbeeldingen_. Moussault, Amsterdam, 1967. Vert. van: _In Selbstzeugnissen und Bilddokumenten_. Rowohlt Taschenbuch, Reinbek, 1964. Biografische schets.
- Benjamin, Walter, … e.a. (1987). _Proces-verbaal van Franz Kafka_ / nawoord: J.F. Vogelaar; vert.: E. van der Loo …e.a. SUN, Nijmegen. 208 p. (Lectuur;7) [ISBN 90-6168-270-3](/wiki/Speciaal:Boekbronnen/90-6168-270-3 "Speciaal:Boekbronnen/90-6168-270-3"). Essays
- Brod, Max (1986/1974). _Über Franz Kafka_. 31.-35. Tsd. Fischer Taschenbuch Verlag, Frankfurt am Main, 1986. 406 p. [ISBN 3-596-21496-3](/wiki/Speciaal:Boekbronnen/3-596-21496-3 "Speciaal:Boekbronnen/3-596-21496-3"). Oorspr. uitg.: 1974. Bevat: _Franz Kafka: eine Biographie_; _Franz Kafkas Glauben und Lehre_; _Verzweiflung und Erlösung im Werk Franz Kafkas_.
- Bokhove, Niels (1984). _Reiziger in scheerapparaten: Kafka in Nederland en Vlaanderen: overzicht, bloemlezing en bibliografie van de receptie van Franz Kafka's werk in het Nederlandse taalgebied_. Querido, Amsterdam. 409 p.[ISBN 90-214-5310-X](/wiki/Speciaal:Boekbronnen/90-214-5310-X "Speciaal:Boekbronnen/90-214-5310-X").
- [Verbeek, Ernst](/wiki/Ernst_Verbeek "Ernst Verbeek") (1984). _Loon voor duivelsdienst: over het verband tussen persoon en werk van Franz Kafka_. Van Gorcum, Assen. 427 p. [ISBN 90-232-2071-4](/wiki/Speciaal:Boekbronnen/90-232-2071-4 "Speciaal:Boekbronnen/90-232-2071-4"). Psychoanalytische studie over de samenhang tussen leven en werk.
- Janouch, Gustav (1981/1965). _Gesprekken met Kafka_ / vert.: Nini Brunt. Harlekijn, Westbroek, 1981. 192 p. [ISBN 90-6386-020-X](/wiki/Speciaal:Boekbronnen/90-6386-020-X "Speciaal:Boekbronnen/90-6386-020-X"). Oorspr. uitg.: Querido, Amsterdam, 1965. Vert. van: _Gespräche mit Kafka_. Fischer, Frankfurt am Main, 1951. Over de ontmoetingen van de auteur in de jaren twintig van de 20e eeuw met Kafka.
- Verhaar, Herman (1975). _Franz Kafka, of Schrijven uit onmacht_. Wetenschappelijke Uitgeverij, Amsterdam. 224 p., 8 p. pl. (Unofficial history, ofwel Geschiedenis buiten het boekje) [ISBN 90-214-2772-9](/wiki/Speciaal:Boekbronnen/90-214-2772-9 "Speciaal:Boekbronnen/90-214-2772-9"). Lijst van werken van en over Kafka: p. 199-218.

## Kafka in de Nederlandse taal

\[ [bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&veaction=edit&section=23 "Bewerk dit kopje: Kafka in de Nederlandse taal") \| [brontekst bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&action=edit&section=23 "De broncode bewerken van de sectie: Kafka in de Nederlandse taal")\]

Het Nederlandse woord _kafkaiaans_ of _kafkaësk_ houdt nauw verband met de ervaringen van de personages in Kafka's wereld: kafkaiaanse toestanden bijvoorbeeld zijn _op raadselachtige wijze beangstigend, bedreigend (vooral door een overgeperfectioneerde samenleving, die zich aan de controle van het individu onttrekt, of waarover het machteloze individu geen controle meer heeft)_ (volgens Van Dale). In lijn hiermee lanceerde de Belgische overheid in 2005 een website kafka.be, waarop toenmalig _staatssecretaris voor administratieve vereenvoudiging_ ( [Vincent Van Quickenborne](/wiki/Vincent_Van_Quickenborne "Vincent Van Quickenborne")) zijn voorstellen om de bureaucratie tegen te gaan verzamelde en toelichtte. In 2006 richtte [Kennisland](/w/index.php?title=Nederland_Kennisland&action=edit&redlink=1 "Nederland Kennisland (de pagina bestaat niet)") de [Kafkabrigade](/wiki/Kafkabrigade "Kafkabrigade") op om bureaucratische toestanden te onderzoeken bij de Nederlandse overheid. Sinds 1 september 2010 is de kafkabrigade een internationaal opererende instelling die onnodige bureaucratie onderzoekt en bestrijdt.[\[14\]](#cite_note-14)

Kafkaësk worden bijvoorbeeld situaties genoemd waarin iemand ergens van beschuldigd wordt, maar niet te horen krijgt _waarván_ precies, zodat het voeren van een verweer onmogelijk is, waarin iemands onbekendheid met de beschuldiging niet wordt opgevat als aanwijzing voor [onschuld](/wiki/Schuld_(strafrecht) "Schuld (strafrecht)") doch juist als _bewijs_ voor het tegendeel, of waarin iemand opgezadeld wordt met een onmogelijke omgekeerde [bewijslast](/wiki/Bewijs_(strafrecht) "Bewijs (strafrecht)"), bijvoorbeeld met betrekking tot [negatieve feiten](/w/index.php?title=Negatief_feit&action=edit&redlink=1 "Negatief feit (de pagina bestaat niet)").[\[15\]](#cite_note-15)

De eerste Nederlandse vertaling (en een van de eerste vertalingen überhaupt) van Kafka is van de hand van [Paul van Ostaijen](/wiki/Paul_van_Ostaijen "Paul van Ostaijen"): vijf teksten uit _Beschouwing_ verschenen in 1925.

## Uitspraak (laatste woorden)

\[ [bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&veaction=edit&section=24 "Bewerk dit kopje: Uitspraak (laatste woorden)") \| [brontekst bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&action=edit&section=24 "De broncode bewerken van de sectie: Uitspraak (laatste woorden)")\]

- _Dood mij, dokter, anders bent u een moordenaar._

## Externe links

\[ [bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&veaction=edit&section=25 "Bewerk dit kopje: Externe links") \| [brontekst bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&action=edit&section=25 "De broncode bewerken van de sectie: Externe links")\]

### Biografische informatie

\[ [bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&veaction=edit&section=26 "Bewerk dit kopje: Biografische informatie") \| [brontekst bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&action=edit&section=26 "De broncode bewerken van de sectie: Biografische informatie")\]

- (en) [The Modern Word - Kafka - Biography](https://web.archive.org/web/20061112163225/http://themodernword.com/kafka/kafka_biography.html) – uitgebreide biografie op www.themodernword.com
- (en) [The Kafka Project: biography](http://www.kafka.org/index.php?biography) \- Uitgebreide biografie op de site www.kafka.org

### Teksten van Kafka

\[ [bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&veaction=edit&section=27 "Bewerk dit kopje: Teksten van Kafka") \| [brontekst bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&action=edit&section=27 "De broncode bewerken van de sectie: Teksten van Kafka")\]

- (nl) [Fragment uit _Het proces_](https://web.archive.org/web/20070930011034/http://www.digischool.nl/ckv1/literatuur/kafka/franz_kafka2.htm)
- (nl) [Aforismen van Kafka](http://www.maximen.nl/auteur/kafka)
- (de) [Kafka bij Project Gutenberg-DE](http://gutenberg.spiegel.de/autoren/kafka.htm)
- (de) [Kafka bij DigBib.org](http://www.digbib.org/Franz_Kafka_1883/)
- (de) [Kafka bij literaturnetz.org](https://web.archive.org/web/20120829115106/http://literaturnetz.org/autoren/franz_kafka)
- (de) [Teksten en citaten bij kafka.ch.vu](https://web.archive.org/web/20080927180915if_/http://de.geocities.com/mrhirsch/)
- (en) [Enkele korte verhalen en dagboeken van Franz Kafka in het Engels](https://web.archive.org/web/20120309083514/http://victorian.fortunecity.com/vermeer/287/texts.htm)

### Teksten van en over Kafka

\[ [bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&veaction=edit&section=28 "Bewerk dit kopje: Teksten van en over Kafka") \| [brontekst bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&action=edit&section=28 "De broncode bewerken van de sectie: Teksten van en over Kafka")\]

- [Het Kafka Project](http://www.kafka.org/) – website met als doel in verschillende talen zo veel mogelijk teksten van Kafka op het internet te zetten, daarnaast biedt de website ook veel informatie over Kafka.
- (en) [Vladimir Nabokovs lezing over _De gedaanteverwisseling_](https://web.archive.org/web/20110510113710/http://victorian.fortunecity.com/vermeer/287/nabokov_s_metamorphosis.htm)
- (en) [Oxford Kafka Research Centre](http://www.kafka-research.ox.ac.uk/)

### Tekeningen van Kafka

\[ [bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&veaction=edit&section=29 "Bewerk dit kopje: Tekeningen van Kafka") \| [brontekst bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&action=edit&section=29 "De broncode bewerken van de sectie: Tekeningen van Kafka")\]

- (de) [Enkele tekeningen van Kafka](http://users.skynet.be/lit/zeichnungen_kafkas.htm)

### Overige

\[ [bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&veaction=edit&section=30 "Bewerk dit kopje: Overige") \| [brontekst bewerken](/w/index.php?title=Franz_Kafka&action=edit&section=30 "De broncode bewerken van de sectie: Overige")\]

- [Nederlandse Franz Kafka-Kring](https://www.kafka-kring.nl/)
- (de) [Kafka en Praag](https://web.archive.org/web/20220306154416/https://www.kafka-prag.de/)
- [Kafka's Album](http://www.gerard-bertrand.net/albumprem.htm)

Bronnen, noten en/of referenties

01. ↑ [_**a**_](#cite_ref-Schouten_1-0) [_**b**_](#cite_ref-Schouten_1-1)[Rob Schouten](/wiki/Rob_Schouten "Rob Schouten") (2005): ['Ontworteld en dolend. De moderne mens volgens Franz Kafka'](https://web.archive.org/web/20141223170732/http://www.trouw.nl/tr/nl/4324/Nieuws/archief/article/detail/1708275/2005/06/24/Ontworteld-en-dolend-De-moderne-mens-volgens-Franz-Kafka.dhtml), _[Trouw](/wiki/Trouw_(krant) "Trouw (krant)") link via web.archive.org_, 24 juni 2005.
02. [↑](#cite_ref-2)[Herman Verhaar](/w/index.php?title=Herman_Verhaar&action=edit&redlink=1 "Herman Verhaar (de pagina bestaat niet)") (1975): _Franz Kafka of Schrijven uit onmacht_. Amsterdam: Wetenschappelijke Uitgeverij.
03. [↑](#cite_ref-3)Toegeschreven aan [Eric Raymond](/wiki/Eric_Raymond "Eric Raymond") die deze uitdrukking voor het eerst zou hebben gebezigd in zijn [blog](/wiki/Blog "Blog") [_Armed and Dangerous_](http://esr.ibiblio.org/?p=2122) in juli 2010; zie evt. onder meer [History News Network](https://historynewsnetwork.org/blog/153482), [Is a "Kafka Trap" a logical fallacy?](https://www.logicallyfallacious.com/questions/uSbqZP5B/is_a_kafka_trap_a_logical_fallacy.html) en [The KafkaTrap](https://theelectricagora.com/2021/02/01/the-kafkatrap/). [Gearchiveerd](https://web.archive.org/web/20220929153824/https://theelectricagora.com/2021/02/01/the-kafkatrap/) op 29 september 2022.
04. [↑](#cite_ref-4)Het Parool 20 okt. 2021
05. [↑](#cite_ref-5)(en) [The Modern Word](https://web.archive.org/web/20061112163225/http://themodernword.com/kafka/kafka_biography.html)
06. [↑](#cite_ref-6)(en) Arthur Samuelson: _[A Kafka For The 21st Century](https://web.archive.org/web/20120505021933/http://jhom.com/bookshelf/kafka/intro.html). (archiefpagina)_
07. [↑](#cite_ref-7)[Deutsches Literaturarchiv Marbach](http://www.dla-marbach.de/)
08. [↑](#cite_ref-Adler_oct131995_8-0)(en) Jeremy Adler (1995): 'Stepping into Kafka's Head', _Times Literary Supplement_, 13 oktober 1995 ( [Dit artikel is online gearchiveerd](https://web.archive.org/web/20090221080410/http://www.textkritik.de/rezensionen/kafka/einl_04.htm)).
09. [↑](#cite_ref-9)[Het Kafka Project - Kafka's werken in het Duits naar de manuscripten](http://www.kafka.org/index.php?project). [Gearchiveerd](https://web.archive.org/web/20230612162044/http://www.kafka.org/index.php?project) op 12 juni 2023.
10. [↑](#cite_ref-10)(en)  BBC-news (14 oktober 2012) [Kafka papers battle decided in Israel's favour](https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-19942975)
11. [↑](#cite_ref-11)[Simon Vestdijk](/wiki/Simon_Vestdijk "Simon Vestdijk") (1961): _Gestalten tegenover mij._ Den Haag: Bert Bakker/Daamen.
12. [↑](#cite_ref-12)_Brieven aan Milena_ (Querido, Amsterdam 1967).
13. [↑](#cite_ref-13)_[NRC Handelsblad](/wiki/NRC_Handelsblad "NRC Handelsblad")_, 5 april 2011, p. 21.
14. [↑](#cite_ref-14)In 2006 richtte [Kennisland](/w/index.php?title=Nederland_Kennisland&action=edit&redlink=1 "Nederland Kennisland (de pagina bestaat niet)") de kafkabrigade op.
15. [↑](#cite_ref-15)Zie over deze vaak misbruikte term: Niels Bokhove, "Kafka en 'kafkaesk': tegenstelling of overeenkomst?", _Kafka-Katern_ 10 (2002) nr. 2/3.

[Bibliografische informatie](/wiki/Wikipedia:Bibliografische_informatie "Wikipedia:Bibliografische informatie")

- **[Bibsys](/wiki/Bibsys "Bibsys"):** [90051900](https://authority.bibsys.no/authority/rest/authorities/html/90051900)
- **[Biblioteca Nacional de Chile](/wiki/Biblioteca_Nacional_de_Chile "Biblioteca Nacional de Chile"):** [000034553](http://www.bncatalogo.cl/F?func=direct&local_base=red10&doc_number=000034553)
- **[Biblioteca Nacional de España](/wiki/Biblioteca_Nacional_de_Espa%C3%B1a "Biblioteca Nacional de España"):** [XX907590](http://catalogo.bne.es/uhtbin/authoritybrowse.cgi?action=display&authority_id=XX907590)
- **[Bibliothèque nationale de France](/wiki/Biblioth%C3%A8que_nationale_de_France "Bibliothèque nationale de France"):** [cb119093016](https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb119093016) [(data)](https://data.bnf.fr/ark:/12148/cb119093016)
- **[Catàleg d'autoritats de noms i títols de Catalunya](/wiki/Cat%C3%A0leg_d%27autoritats_de_noms_i_t%C3%ADtols_de_Catalunya "Catàleg d'autoritats de noms i títols de Catalunya"):** [981058520241106706](https://cantic.bnc.cat/registre/981058520241106706)
- **[CiNii](/wiki/CiNii "CiNii"):** [DA00322776](https://ci.nii.ac.jp/author/DA00322776?l=en)
- **[Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren](/wiki/Digitale_Bibliotheek_voor_de_Nederlandse_Letteren "Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren"):** [kafk001](http://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=kafk001)
- **[Gemeinsame Normdatei](/wiki/Gemeinsame_Normdatei "Gemeinsame Normdatei"):** [118559230](https://d-nb.info/gnd/118559230)
- **[International Standard Name Identifier](/wiki/International_Standard_Name_Identifier "International Standard Name Identifier"):** [0000 0001 2280 370X](http://isni.org/isni/000000012280370X)
- **[Library of Congress Control Number](/wiki/Library_of_Congress_Control_Number "Library of Congress Control Number"):** [n81063091](https://id.loc.gov/authorities/names/n81063091)
- **[Nationale Bibliotheek van Letland](/wiki/Nationale_Bibliotheek_van_Letland "Nationale Bibliotheek van Letland"):** [000029151](https://kopkatalogs.lv/F?func=direct&local_base=lnc10&doc_number=000029151&P_CON_LNG=ENG)
- **[MusicBrainz](/wiki/MusicBrainz "MusicBrainz"):** [43b658ff-e3e4-4928-9685-b1b7224d61d4](https://musicbrainz.org/artist/43b658ff-e3e4-4928-9685-b1b7224d61d4)
- **[Bibliotheek van het Japanse parlement](/wiki/Bibliotheek_van_het_Japanse_parlement "Bibliotheek van het Japanse parlement"):** [00445030](https://id.ndl.go.jp/auth/ndlna/00445030)
- **[Nationale Bibliotheek van Tsjechië](/wiki/Nationale_Bibliotheek_van_Tsjechi%C3%AB "Nationale Bibliotheek van Tsjechië"):** [jn19990218037](https://aleph.nkp.cz/F/?func=find-c&local_base=aut&ccl_term=ica=jn19990218037&CON_LNG=ENG)
- **[Nationale bibliotheek van Australië](/wiki/Nationale_bibliotheek_van_Australi%C3%AB "Nationale bibliotheek van Australië"):** [35256821](https://nla.gov.au/anbd.aut-an35256821)
- **[Nationale Bibliotheek van Israël](/wiki/Nationale_Bibliotheek_van_Isra%C3%ABl "Nationale Bibliotheek van Israël"):** [987007263456805171](http://olduli.nli.org.il/F/?func=find-b&local_base=NLX10&find_code=UID&request=987007263456805171)
- **[Nationale Bibliotheek van Polen](/wiki/Nationale_Bibliotheek_van_Polen "Nationale Bibliotheek van Polen"):** [a0000001179793](https://dbn.bn.org.pl/descriptor-details/a0000001179793)
- **[Nationale Bibliotheek van Roemenië](/wiki/Nationale_Bibliotheek_van_Roemeni%C3%AB "Nationale Bibliotheek van Roemenië"):** [000116890](http://alephnew.bibnat.ro:8991/F?func=find-b&request=000116890&find_code=SYS&adjacent=Y&local_base=NLR10)
- **[Nationale en Universitaire bibliotheek Zagreb](/wiki/Nationale_en_Universitaire_bibliotheek_Zagreb "Nationale en Universitaire bibliotheek Zagreb"):** [000002427](http://katalog.nsk.hr/F/?func=direct&doc_number=000002427&local_base=nsk10)
- **[Nederlandse Thesaurus van Auteursnamen](https://www.wikidata.org/wiki/Property:P1006 "d:Property:P1006"):** [068494157](http://data.bibliotheken.nl/id/thes/p068494157)
- **[Réseau des bibliothèques de Suisse occidentale](/wiki/R%C3%89RO "RÉRO"):** [02-A027632565](http://data.rero.ch/02-A027632565)
- **[RKD-Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis](/wiki/RKD-Nederlands_Instituut_voor_Kunstgeschiedenis "RKD-Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis"):** [269614](https://rkd.nl/nl/explore/artists/269614)
- **[Istituto Centrale per il Catalogo Unico](/wiki/Istituto_Centrale_per_il_Catalogo_Unico "Istituto Centrale per il Catalogo Unico"):** [CFIV005851](https://opac.sbn.it/opacsbn/opac/iccu/scheda_authority.jsp?bid=CFIV005851)
- **[LIBRIS](/wiki/LIBRIS "LIBRIS"):** [205422](https://libris.kb.se/auth/205422)
- **[SNAC](/wiki/SNAC "SNAC"):** [w6nm4420](https://snaccooperative.org/ark:/99166/w6nm4420)
- **[Système universitaire de documentation](/wiki/Syst%C3%A8me_universitaire_de_documentation "Système universitaire de documentation"):** [027325822](https://www.idref.fr/027325822)
- **[Trove](/wiki/Trove "Trove"):** [884940](https://trove.nla.gov.au/people/884940)
- **[Union List of Artist Names](/wiki/Union_List_of_Artist_Names "Union List of Artist Names"):** [500239670](https://www.getty.edu/vow/ULANFullDisplay?find=&role=&nation=&subjectid=500239670)
- **[Virtual International Authority File](/wiki/Virtual_International_Authority_File "Virtual International Authority File"):** [56611857](https://viaf.org/viaf/56611857)
- **[WorldCat](/wiki/WorldCat "WorldCat")** (via VIAF): [56611857](https://www.worldcat.org/identities/containsVIAFID/56611857)

[Wikiquote](https://nl.wikiquote.org/wiki/Franz_Kafka "q:Franz Kafka")

[![](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Wikiquote-logo.svg/25px-Wikiquote-logo.svg.png)](/wiki/Bestand:Wikiquote-logo.svg)

[Wikiquote](/wiki/Wikiquote "Wikiquote") heeft een of meer citaten van of over _**[Franz Kafka](https://nl.wikiquote.org/wiki/Franz_Kafka "q:Franz Kafka")**_.

[Mediabestanden](https://commons.wikimedia.org/wiki/Franz_Kafka "commons:Franz Kafka")

[![](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/25px-Commons-logo.svg.png)](/wiki/Bestand:Commons-logo.svg)

Mediabestanden die bij dit onderwerp horen, zijn te vinden op de pagina _**[Franz Kafka](https://commons.wikimedia.org/wiki/Franz_Kafka "commons:Franz Kafka")**_ op [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons "Wikimedia Commons").

[![Etalagester](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/ff/Fairytale_bookmark_golden.svg/20px-Fairytale_bookmark_golden.svg.png)](/wiki/Bestand:Fairytale_bookmark_golden.svg "Etalagester")

Dit artikel is op 26 oktober 2006 in [deze versie](https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Franz_Kafka&oldid=5604641) opgenomen in de [etalage](/wiki/Wikipedia:Etalage "Wikipedia:Etalage").

Overgenomen van " [https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Franz\_Kafka&oldid=68097745](https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Franz_Kafka&oldid=68097745)"

[Categorieën](/wiki/Categorie:Alles "Categorie:Alles"):

- [Franz Kafka](/wiki/Categorie:Franz_Kafka "Categorie:Franz Kafka")
- [Dagboekschrijver](/wiki/Categorie:Dagboekschrijver "Categorie:Dagboekschrijver")
- [Auteur in het publiek domein](/wiki/Categorie:Auteur_in_het_publiek_domein "Categorie:Auteur in het publiek domein")

Verborgen categorieën:

- [Wikipedia:Etalage-artikelen](/wiki/Categorie:Wikipedia:Etalage-artikelen "Categorie:Wikipedia:Etalage-artikelen")
- [Wikipedia:Etalage-artikelen uit 2006](/wiki/Categorie:Wikipedia:Etalage-artikelen_uit_2006 "Categorie:Wikipedia:Etalage-artikelen uit 2006")

- Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 10 sep 2024 om 22:16.
- De tekst is beschikbaar onder de licentie [Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen](//creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.nl), er kunnen aanvullende voorwaarden van toepassing zijn. Zie de [gebruiksvoorwaarden](//foundation.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Policy:Terms_of_Use/nl) voor meer informatie.

Wikipedia® is een geregistreerd handelsmerk van de [Wikimedia Foundation, Inc.](//www.wikimediafoundation.org), een organisatie zonder winstoogmerk.

- [Privacybeleid](https://foundation.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Policy:Privacy_policy)
- [Over Wikipedia](/wiki/Wikipedia)
- [Disclaimers](/wiki/Wikipedia:Algemeen_voorbehoud)
- [Gedragscode](https://foundation.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct)
- [Ontwikkelaars](https://developer.wikimedia.org)
- [Statistieken](https://stats.wikimedia.org/#/nl.wikipedia.org)
- [Cookieverklaring](https://foundation.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Policy:Cookie_statement)
- [Mobiele weergave](//nl.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Franz_Kafka&mobileaction=toggle_view_mobile)

- [![Wikimedia Foundation](/static/images/footer/wikimedia-button.svg)](https://wikimediafoundation.org/)
- [![Powered by MediaWiki](/w/resources/assets/poweredby_mediawiki.svg)](https://www.mediawiki.org/)