Jean-Paul Sartre, Het existentialisme is een humanisme
Met het essay Het existentialisme is een humanisme schreef Jean-Paul Sartre (1905-1980) de meest populaire en provocerende verklaring van zijn filosofie.
marxisten
Sartre begint het essay met een samenvatting van de bezwaren van gelovigen en <anchor>marxisten</anchor> tegen het existentialisme. Zij beschuldigen het existentialisme ervan pessimistisch, subjectivistisch en anarchistisch te zijn. Ze beweren dat het existentialisme de mens beschouwt als een solitair individu dat graag solidariteit met anderen wil herwinnen, maar daarin niet slaagt omdat hij in een isolatie leeft. Ik beveel alle mensen met dit bezwaar en het verlangen naar solidariteit Sartres antwoord aan:
Karl Marx, Parijse Manuscripten | Humanistische CanonKarl Marx, Parijse Manuscripten | Humanistische Canon
Karl Marx, Parijse Manuscripten \| Humanistische CanonKarl Marx, Parijse Manuscripten \| Humanistische Canon

[![logo](https://humanistischecanon.nl/wp-content/themes/swell-humanistische-canon/img/logo.png)](https://humanistischecanon.nl)

- [Home](http://humanistischecanon.nl/)
- [Leeswijzer](#leeswijzer)
- [Over de Canon](https://humanistischecanon.nl/overdecanon/)
- [Sponsor worden](https://humanistischecanon.nl/sponsorworden/)

+

## Leeswijzer

Historisch opgebouwd via vensters en werken

#### Vensters

De Canon is historisch opgebouwd via ‘vensters’. Vensters geven een belangrijke periode of ontwikkeling in de geschiedenis van het humanisme weer en vormen de ‘ingang’ in de Canon. Deze vensters vindt u op de homepagina. U ziet linksboven de oudste periode (het venster ‘Paideia’) en rechtsonder de jongste (het venster ‘Humanisme nu’).

#### Werken

In ieder venster vindt u diverse ‘werken’. Dit zijn exemplarische boeken, films, strips, wetten, personen en kunstwerken binnen het venster. In het venster ‘Existentialisme’, vindt u bijvoorbeeld de werken ‘De mythe van Sisyphus’ van Camus, ‘Het existentialisme is een humanisme’ van Sartre en ‘De tweede sexe’ van De Beauvoir.

#### Zoeken

Mocht u specifiek naar iets op zoek zijn dan kunt u de zoekfunctie gebruiken, bovenaan de pagina.

## [Paideia](https://humanistischecanon.nl/venster/paideia/)

De Grieken

De vorming en ontwikkeling tot volledig mens

### Belangrijke werken

[Tragedies: Euripides, Sophocles en Aeschylos](https://humanistischecanon.nl/venster/paideia/tragedies-euripides-sophocles-en-aeschylos/) [Protagoras](https://humanistischecanon.nl/venster/paideia/protagoras-ca-490-420-v-chr/) [Socrates, Apologie (door Plato)](https://humanistischecanon.nl/venster/paideia/socrates-apologie-door-plato/) [Aristoteles, Ethica Nicomachea](https://humanistischecanon.nl/venster/paideia/aristoteles-ethica-nicomachea-350-v-chr/) [Epicurus, Brief over het geluk](https://humanistischecanon.nl/venster/paideia/epicurus-brief-over-het-geluk/)

## [Humanitas](https://humanistischecanon.nl/venster/humanitas/)

De Romeinen

Beschaafd, ontwikkeld en humaan zijn als opdracht en ideaal

### Belangrijke werken

[Cicero](https://humanistischecanon.nl/venster/humanitas/cicero/) [Lucretius, De Natuur van de dingen](https://humanistischecanon.nl/venster/humanitas/lucretius-de-natuur-van-de-dingen/) [Seneca, Brieven aan Lucilius](https://humanistischecanon.nl/venster/humanitas/seneca-brieven-aan-lucilius/) [Marcus Aurelius, Persoonlijke notities](https://humanistischecanon.nl/venster/humanitas/marcus-aurelius-persoonlijke-notities/)

## [Renaissance](https://humanistischecanon.nl/venster/renaissance/)

14e - 16e eeuw

De oudheid herboren

### Belangrijke werken

[Petrarca](https://humanistischecanon.nl/venster/renaissance/petrarca/) [Pico della Mirandola, Oratie over de menselijke waardigheid](https://humanistischecanon.nl/venster/renaissance/pico-della-mirandola-oratie-over-de-menselijke-waardigheid/) [Rafaël Sanzio, School van Athene](https://humanistischecanon.nl/venster/renaissance/rafael-sanzio-school-van-athene/) [Michel de Montaigne, Essays](https://humanistischecanon.nl/venster/renaissance/michel-de-montaigne-essays/) [Leonardo da Vinci](https://humanistischecanon.nl/venster/renaissance/leonardo-da-vinci/) [Michelangelo, De Schepping van Adam](https://humanistischecanon.nl/venster/renaissance/michelangelo-de-schepping-van-adam/)

## [Bijbels humanisme](https://humanistischecanon.nl/venster/bijbels-humanisme/)

15e en 16e eeuw

De behoefte om de bijbel goed, kritisch en nieuw te lezen

### Belangrijke werken

[Desiderius Erasmus, Lof der Zotheid](https://humanistischecanon.nl/venster/bijbels-humanisme/desiderius-erasmus-lof-der-zotheid/) [Thomas More, Utopia](https://humanistischecanon.nl/venster/bijbels-humanisme/thomas-more-utopia/)

## [Boekdrukkunst](https://humanistischecanon.nl/venster/boekdrukkunst/)

ca. 1441

De verspreiding van kennis en emancipatie van de burger

### Belangrijke werken

[Las Casas en Sepúlveda](https://humanistischecanon.nl/venster/boekdrukkunst/las-casas-en-sepulveda/) [Aldus Manutius](https://humanistischecanon.nl/venster/boekdrukkunst/aldus-manutius-1449-1515/)

## [Wetenschappelijke revolutie](https://humanistischecanon.nl/venster/wetenschappelijke-revolutie/)

15e, 16e, 17e eeuw

Goed waarnemen, logisch denken, nieuwe instrumenten

### Belangrijke werken

[Copernicus, Over de omwenteling van de hemelse sferen](https://humanistischecanon.nl/venster/wetenschappelijke-revolutie/copernicus-over-de-omwenteling-van-de-hemelse-sferen/) [Francis Bacon](https://humanistischecanon.nl/venster/wetenschappelijke-revolutie/francis-bacon-1561-1626/) [René Descartes, Verhandeling over de methode](https://humanistischecanon.nl/venster/wetenschappelijke-revolutie/rene-descartes-verhandeling-over-de-methode/) [Galileo Galilei](https://humanistischecanon.nl/venster/wetenschappelijke-revolutie/galileo-galilei/)

## [Ketters](https://humanistischecanon.nl/venster/ketters/)

vanaf 11e eeuw

Een gevaar voor kerk en koning

### Belangrijke werken

[Giordano Bruno](https://humanistischecanon.nl/venster/ketters/giordano-bruno/) [Adriaen Koerbagh](https://humanistischecanon.nl/venster/ketters/adriaen-koerbagh/)

## [Verlichting](https://humanistischecanon.nl/venster/verlichting/)

17e en 18e eeuw

Het licht van de rede gaat schijnen

### Belangrijke werken

[Spinoza, Ethica](https://humanistischecanon.nl/venster/verlichting/spinoza-ethica/) [Voltaire](https://humanistischecanon.nl/venster/verlichting/voltaire/) [Baron d’Holbach](https://humanistischecanon.nl/venster/verlichting/baron-dholbach/) [Immanuel Kant](https://humanistischecanon.nl/venster/verlichting/immanuel-kant/) [Encyclopédie: Diderot & d’Alembert](https://humanistischecanon.nl/venster/verlichting/encyclopedie-diderot-dalembert/) [David Hume](https://humanistischecanon.nl/venster/verlichting/david-hume/)

## [Mensenrechten](https://humanistischecanon.nl/venster/mensenrechten/)

17e eeuw tot nu

Fundamentele rechten voor ieder individu

### Belangrijke werken

[Dirck Volkertsz. Coornhert](https://humanistischecanon.nl/venster/mensenrechten/dirck-volkertsz-coornhert/) [John Locke, Two Treatises of Government (Over het Staatsbestuur)](https://humanistischecanon.nl/venster/mensenrechten/john-locke-two-treatises-of-government-over-het-staatsbestuur/) [Mary Wollstonecraft, Een verdediging van de rechten van de vrouw](https://humanistischecanon.nl/venster/mensenrechten/mary-wollstonecraft-een-verdediging-van-de-rechten-van-de-vrouw/) [Universele Verklaring van de Rechten van de Mens](https://humanistischecanon.nl/venster/mensenrechten/universele-verklaring-van-de-rechten-van-de-mens/) [Charles Montesquieu, Over de Geest der Wetten](https://humanistischecanon.nl/venster/mensenrechten/charles-montesquieu-over-de-geest-der-wetten/)

## [Weimar Humanisme](https://humanistischecanon.nl/venster/weimar-humanisme/)

18e en 19e eeuw

Persoonsvorming en kosmopolitisme: De Duitse Renaissance van vorming, kunst en cultuur

### Belangrijke werken

[Johann Wolfgang von Goethe](https://humanistischecanon.nl/venster/weimar-humanisme/johann-wolfgang-von-goethe/) [Friedrich von Schiller, Brieven over de esthetische opvoeding van de mens](https://humanistischecanon.nl/venster/weimar-humanisme/friedrich-von-schiller-brieven-over-de-esthetische-opvoeding-van-de-mens/) [Wilhelm von Humboldt](https://humanistischecanon.nl/venster/weimar-humanisme/wilhelm-von-humboldt/)

## [18e en 19e eeuw humanisme](https://humanistischecanon.nl/venster/rede-of-emotie/)

17e eeuw tot nu

Tussen wetenschap en romantiek

### Belangrijke werken

[Matthew Arnold, Culture and Anarchy](https://humanistischecanon.nl/venster/rede-of-emotie/matthew-arnold-culture-and-anarchy/) [Jean-Jacques Rousseau, Bekentenissen](https://humanistischecanon.nl/venster/rede-of-emotie/jean-jacques-rousseau-bekentenissen/)

## [Liberalisme](https://humanistischecanon.nl/venster/liberalisme/)

19e eeuw

Burgers streven naar vrijheid

### Belangrijke werken

[John Locke, Brief over tolerantie](https://humanistischecanon.nl/venster/liberalisme/john-locke-brief-over-tolerantie/) [John Stuart Mill, Over vrijheid](https://humanistischecanon.nl/venster/liberalisme/john-stuart-mill-over-vrijheid/) [Karl Popper, De open samenleving en haar vijanden](https://humanistischecanon.nl/venster/liberalisme/karl-popper-de-open-samenleving-en-haar-vijanden/) [John Rawls, Een theorie van rechtvaardigheid](https://humanistischecanon.nl/venster/liberalisme/john-rawls-een-theorie-van-rechtvaardigheid/)

## [Het Vrijdenken](https://humanistischecanon.nl/venster/vrijdenken/)

19e en 20e eeuw

Van individuele daad naar beweging

### Belangrijke werken

[Franz Junghuhn, Licht en schaduwbeelden](https://humanistischecanon.nl/venster/vrijdenken/franz-junghuhn-licht-en-schaduwbeelden/) [Multatuli, Gebed van den onwetende](https://humanistischecanon.nl/venster/vrijdenken/multatuli-gebed-van-den-onwetende/) [Ten Bokkel, dominee, pastoor of rabbi? Populaire kritiek](https://humanistischecanon.nl/venster/vrijdenken/ten-bokkel-dominee-pastoor-of-rabbi-populaire-kritiek/)

## [Atheïsme](https://humanistischecanon.nl/venster/atheisme/)

o.a. 18e en 19e eeuw

Het bestaan van God wordt afgewezen

### Belangrijke werken

[Ludwig Feuerbach, Het wezen van het Christendom](https://humanistischecanon.nl/venster/atheisme/ludwig-feuerbach-het-wezen-van-het-christendom/) [Charles Darwin, Het ontstaan van soorten](https://humanistischecanon.nl/venster/atheisme/charles-darwin-het-ontstaan-van-soorten/) [Friedrich Nietzsche](https://humanistischecanon.nl/venster/atheisme/friedrich-nietzsche/) [Bertrand Russell, Waarom ik geen christen ben](https://humanistischecanon.nl/venster/atheisme/bertrand-russell-waarom-ik-geen-christen-ben/)

## [Sociale Bewegingen](https://humanistischecanon.nl/venster/sociale-bewegingen/)

19e en 20e eeuw

Vrouwenbeweging en arbeidersbeweging verbreden het humanisme

### Belangrijke werken

[Karl Marx, Parijse Manuscripten](https://humanistischecanon.nl/venster/sociale-bewegingen/karl-marx-parijse-manuscripten/) [Aletta Jacobs](https://humanistischecanon.nl/venster/sociale-bewegingen/aletta-jacobs/) [Simone de Beauvoir, De tweede sekse](https://humanistischecanon.nl/venster/sociale-bewegingen/simone-de-beauvoir-de-tweede-sekse/)

## [Centraal Europa, Humanisme in de Dubbelmonarchie rond het fin de siècle](https://humanistischecanon.nl/venster/centraal-europees-humanisme/)

rond 1900

Optimistisch Europa tot WOI

### Belangrijke werken

[Thomas Mann, De Toverberg](https://humanistischecanon.nl/venster/centraal-europees-humanisme/thomas-mann-de-toverberg/) [Stefan Zweig, De wereld van gisteren. Herinneringen van een Europeaan](https://humanistischecanon.nl/venster/centraal-europees-humanisme/stefan-zweig-de-wereld-van-gisteren-herinneringen-van-een-europeaan/)

## [Geesteswetenschappen, de interpreterende mens](https://humanistischecanon.nl/venster/geesteswetenschappen/)

19e en 20e eeuw

De mens als interpreterend en betekenisgevend wezen

### Belangrijke werken

[Wilhelm Dilthey](https://humanistischecanon.nl/venster/geesteswetenschappen/wilhelm-dilthey/) [Hans-Georg Gadamer, Wahrheit und Methode](https://humanistischecanon.nl/venster/geesteswetenschappen/hans-georg-gadamer-wahrheit-und-methode-1960/)

## [Secularisering](https://humanistischecanon.nl/venster/secularisering/)

19e eeuw - heden

Het verdwijnen van religie en haar 'terugkeer' in de globaliserende wereld.

### Belangrijke werken

[Ontzuiling](https://humanistischecanon.nl/venster/secularisering/ontzuiling/) [Sigmund Freud, De toekomst van een illusie](https://humanistischecanon.nl/venster/secularisering/sigmund-freud-de-toekomst-van-een-illusie/) [Max Weber](https://humanistischecanon.nl/venster/secularisering/max-weber/) [Gerard Reve](https://humanistischecanon.nl/venster/secularisering/gerard-reve/) [Nicolaas Matsier, Gesloten Huis](https://humanistischecanon.nl/venster/secularisering/nicolaas-matsier-gesloten-huis/)

## [Verzet tegen dictatuur](https://humanistischecanon.nl/venster/democratie-of-dictatuur/)

Het interbellum

Radicalisering tussen WOI en WOII en de roep om waakzaamheid

### Belangrijke werken

[Jan Hoving, Positief Atheïsme](https://humanistischecanon.nl/venster/democratie-of-dictatuur/jan-hoving-positief-atheisme/) [Menno ter Braak, Het Nationaal-socialisme als rancuneleer](https://humanistischecanon.nl/venster/democratie-of-dictatuur/menno-ter-braak-het-nationaal-socialisme-als-rancuneleer/) [Anton Levien Constandse, De bron waaruit ik gedronken heb](https://humanistischecanon.nl/venster/democratie-of-dictatuur/anton-levien-constandse-de-bron-waaruit-ik-gedronken-heb/)

## [Auschwitz](https://humanistischecanon.nl/venster/auschwitz/)

na WOII

De oorlog vernietigt het vertrouwen; een nieuwe taal is nodig

### Belangrijke werken

[Hannah Arendt, The Origins of Totalitarianism](https://humanistischecanon.nl/venster/auschwitz/hannah-arendt-the-origins-of-totalitarianism/) [Primo Levi, Is dit een mens](https://humanistischecanon.nl/venster/auschwitz/primo-levi-is-dit-een-mens/) [Claude Lanzmann, Shoah (film)](https://humanistischecanon.nl/venster/auschwitz/claude-lanzmann-shoah-film-1985/) [Art Spiegelman, Maus](https://humanistischecanon.nl/venster/auschwitz/art-spiegelman-maus/)

## [Existentialisme](https://humanistischecanon.nl/venster/existentialisme/)

20e eeuw

Wat betekent het voor mij om mens te zijn?

### Belangrijke werken

[Camus, De mythe van Sisyphus](https://humanistischecanon.nl/venster/existentialisme/camus-de-mythe-van-sisyphus/) [Jean-Paul Sartre, Het existentialisme is een humanisme](https://humanistischecanon.nl/venster/existentialisme/jean-paul-sartre-het-existentialisme-is-een-humanisme-1946/) [Simone de Beauvoir, De tweede sekse](https://humanistischecanon.nl/venster/existentialisme/simone-de-beauvoir-de-tweede-sekse/)

## [Internationaal humanisme](https://humanistischecanon.nl/venster/internationaal-humanisme/)

1952

Wereldhumanisme tussen de religies

### Belangrijke werken

[Thomas Paine](https://humanistischecanon.nl/venster/internationaal-humanisme/thomas-paine/) [Paul Kurtz, Living without religion: Eupraxsophy](https://humanistischecanon.nl/venster/internationaal-humanisme/paul-kurtz-living-without-religion-eupraxsophy/)

## [Georganiseerd humanisme](https://humanistischecanon.nl/venster/georganiseerd-humanisme/)

20e eeuw

Na en in reactie op WOII worden Humanitas en het HV opgericht

### Belangrijke werken

[Op gelijke voet](https://humanistischecanon.nl/venster/georganiseerd-humanisme/op-gelijke-voet/) [Jaap van Praag, Modern humanisme, een renaissance?](https://humanistischecanon.nl/venster/georganiseerd-humanisme/jaap-van-praag-modern-humanisme-een-renaissance/) [Garmt Stuiveling, Geestelijk leven. Het woord van de week (radio)](https://humanistischecanon.nl/venster/georganiseerd-humanisme/garmt-stuiveling-geestelijk-leven-het-woord-van-de-week-radio/) [Piet Spigt, In staat van besef](https://humanistischecanon.nl/venster/georganiseerd-humanisme/piet-spigt-in-staat-van-besef/)

## [20e eeuw humanisme](https://humanistischecanon.nl/venster/modern-humanisme/)

20e en 21e eeuw

Seculier en religieus?

### Belangrijke werken

[John Dewey, A Common Faith](https://humanistischecanon.nl/venster/modern-humanisme/john-dewey-a-common-faith/) [Jaap van Praag, Grondslagen van humanisme](https://humanistischecanon.nl/venster/modern-humanisme/jaap-van-praag-grondslagen-van-humanisme/) [Leo Polak](https://humanistischecanon.nl/venster/modern-humanisme/leo-polak/) [Tzvetan Todorov, De onvoltooide tuin](https://humanistischecanon.nl/venster/modern-humanisme/tzvetan-todorov-de-onvoltooide-tuin/)

## [Humanistische psychologie](https://humanistischecanon.nl/venster/humanistische-psychologie/)

Halverwege 20e eeuw

Zelfactualisatie, betekenis, creativiteit

### Belangrijke werken

[Erich Fromm](https://humanistischecanon.nl/venster/humanistische-psychologie/erich-fromm/) [Carl Rogers](https://humanistischecanon.nl/venster/humanistische-psychologie/carl-rogers/) [Abraham Maslow](https://humanistischecanon.nl/venster/humanistische-psychologie/abraham-maslow/)

## [Humanismekritiek](https://humanistischecanon.nl/venster/humanismekritiek/)

Jaren 60, 70 en 80

Aandacht voor de blinde vlekken van het humanisme

### Belangrijke werken

[Gilles Deleuze](https://humanistischecanon.nl/venster/humanismekritiek/gilles-deleuze/) [Jacques Derrida, Marges (Les fins de L’homme)](https://humanistischecanon.nl/venster/humanismekritiek/jacques-derrida-marges-les-fins-de-lhomme/) [Postmodernisme](https://humanistischecanon.nl/venster/humanismekritiek/postmodernisme/) [Michel Foucault, De woorden en de dingen](https://humanistischecanon.nl/venster/humanismekritiek/michel-foucault-de-woorden-en-de-dingen/) [Jean-François Lyotard, Het onmenselijke](https://humanistischecanon.nl/venster/humanismekritiek/jean-francois-lyotard-het-onmenselijke/)

## [Spiritualiteit](https://humanistischecanon.nl/venster/spiritualiteit/)

Toen en nu

Ruimte voor meer?

### Belangrijke werken

[Boeddhisme en humanisme](https://humanistischecanon.nl/venster/spiritualiteit/boeddhisme-en-humanisme/) [Leo Apostel, Atheïstische spiritualiteit](https://humanistischecanon.nl/venster/spiritualiteit/leo-apostel-atheistische-spiritualiteit/) [Dalai Lama, Wijsheid voor een moderne wereld](https://humanistischecanon.nl/venster/spiritualiteit/dalai-lama-wijsheid-voor-een-moderne-wereld/)

## [Humanistische Praktijken](https://humanistischecanon.nl/venster/humanistische-praktijken/)

Heden

Wat humanisten doen

### Belangrijke werken

## [Levensbeschouwing](https://humanistischecanon.nl/venster/levensbeschouwing/)

Heden

Humanisme als levensbeschouwing

### Belangrijke werken

[Martha Nussbaum](https://humanistischecanon.nl/venster/levensbeschouwing/martha-nussbaum/) [Harry Kunneman](https://humanistischecanon.nl/venster/levensbeschouwing/harry-kunneman/) [Jürgen Habermas, De structurele verandering van de openbare sfeer](https://humanistischecanon.nl/venster/levensbeschouwing/jurgen-habermas-de-structurele-verandering-van-de-openbare-sfeer/)

## [Levensbeschouwing & politiek](https://humanistischecanon.nl/venster/levensbeschouwing-politiek/)

Heden

Een complexe grens. Humanistische thema's in de politiek

### Belangrijke werken

[Morele zelfbeschikking – abortus](https://humanistischecanon.nl/venster/levensbeschouwing-politiek/abortus/) [Morele Zelfbeschikking – homohuwelijk en euthanasie](https://humanistischecanon.nl/venster/levensbeschouwing-politiek/zelfbeschikking/) [Grondwetswijziging; artikel 1](https://humanistischecanon.nl/venster/levensbeschouwing-politiek/grondwetswijziging-artikel-1/) [Vrijheid van denken](https://humanistischecanon.nl/venster/levensbeschouwing-politiek/vrijheid-van-denken/) [Benno Premsela](https://humanistischecanon.nl/venster/levensbeschouwing-politiek/benno-premsela/) [Paul Cliteur, Het monotheïstisch dilemma](https://humanistischecanon.nl/venster/levensbeschouwing-politiek/paul-cliteur-het-monotheistisch-dilemma/)

## [Levenskunst](https://humanistischecanon.nl/venster/levenskunst/)

Jaren 60, 70 en 80 tot heden

Een morele traditie van zelfzorg wordt herontdekt

### Belangrijke werken

[Michel Foucault](https://humanistischecanon.nl/venster/levenskunst/michel-foucault/) [Pierre Hadot, Filosofie als een manier van leven](https://humanistischecanon.nl/venster/levenskunst/pierre-hadot-filosofie-als-een-manier-van-leven-1996/) [Joep Dohmen, Tegen de onverschilligheid](https://humanistischecanon.nl/venster/levenskunst/joep-dohmen-tegen-de-onverschilligheid-2007/)

## [Geestelijke weerbaarheid](https://humanistischecanon.nl/venster/geestelijke-weerbaarheid/)

Heden

Tussen Veerkracht, Wil en Zingeving

### Belangrijke werken

## [Duurzaamheid en humanisme](https://humanistischecanon.nl/venster/duurzaamheid-en-humanisme/)

Heden

Wat is duurzame ontwikkeling?

### Belangrijke werken

## [Islam en humanisme](https://humanistischecanon.nl/venster/islam-en-humanisme/)

Heden

Het debat over humanisme en islam binnen de westerse context

### Belangrijke werken

[Drie moslimfilosofen uit de Renaissance](https://humanistischecanon.nl/venster/islam-en-humanisme/drie-moslimfilosofen-uit-de-renaissance/) [Alevieten](https://humanistischecanon.nl/venster/islam-en-humanisme/alevieten/)

Sociale Bewegingen

## Karl Marx, Parijse Manuscripten

[Karl Marx, Parijse Manuscripten](https://humanistischecanon.nl/venster/sociale-bewegingen/karl-marx-parijse-manuscripten/) [Aletta Jacobs](https://humanistischecanon.nl/venster/sociale-bewegingen/aletta-jacobs/) [Simone de Beauvoir, De tweede sekse](https://humanistischecanon.nl/venster/sociale-bewegingen/simone-de-beauvoir-de-tweede-sekse/)

1844

Mensonwaardige vervreemding

'Zij heeft de persoonlijke waardigheid in de ruilwaarde opgelost, en in de plaats der talloze verleende en verworven vrijheden als enige vrijheid de gewetenloze handelsvrijheid gesteld'

(Marx en Engels in het Communistisch Manifest uit 1848)

Auteur van dit venster -
[Drs. Jo Nabuurs](https://humanistischecanon.nl/auteurs)

Weinig denkers hebben zo’n grote maatschappelijke en politieke invloed gehad als Marx. Hij was de hoop van de arbeidersklasse en de schrik van ondernemers. Marx beweerde dat de mens in een kapitalistische samenleving vervreemdt. Arbeiders leggen hun kracht en vermogen buiten zichzelf (in producten) in plaats van in zichzelf, net als religie dit doet. Zijn vroege denken wordt vaak als humanistisch aangemerkt.

### De geschiedenis van de klassenstrijd

Karl Marx wordt geboren in 1818 in het conservatieve Pruisen (Trier). Hij ziet het ontstaan van de Industriële Revolutie met haar fabrieken en mensonterende arbeidsomstandigheden. Met behulp van een wetenschappelijke analyse van de geschiedenis van de klassenstrijd, wil hij perspectief bieden voor de niet-bezittende klasse: de arbeiders.

Karl Marx en zijn vrouw Jenny von Westphalen, beiden uit een geslacht van liberale rabbijnen, raken tijdens Marx’ studententijd in Bonn en Berlijn onder de indruk van de filosoof [Hegel](https://nl.wikipedia.org/wiki/Georg_Wilhelm_Friedrich_Hegel). Geleidelijk aan draait Marx Hegels filosofie – dat sterk geestelijk en religieus geïnspireerd is – om en keert zich naar het materialisme van [Feuerbach](http://humanistischecanon.nl/venster/atheisme/ludwig-feuerbach-het-wezen-van-het-christendom/). Niet de geest maar de materie is bepalend. Concreter: de economie is het fundamentele principe voor de hele samenleving. De zogenaamde geestelijke, culturele waarden zijn volgens Marx afgeleid van de economische onderbouw.

### Communistisch Manifest

Het [Communistisch Manifest](https://www.marxists.org/nederlands/marx-engels/1848/manifest/) van Marx, uit 1848, maakt enorme indruk. Het is een regelrechte aanval op de bestaande orde. Marx beweert onder meer dat godsdienst opium vóór het volk is. Godsdienst wordt ‘geschonken’ door priesters en kapitalisten. Maar godsdienst is tegelijkertijd een schepping (opium) ván de arbeidersklasse zelf. Het arm en onmondig gehouden proletariaat zoekt troost in een hemelse beloning na het aardse tranendal. De wetten, de moraal en alle andere facetten van de maatschappij worden door de bezittende klasse gedicteerd, aldus Marx.

Bron van de kapitalistische uitbuiting is de meerwaarde. Meerwaarde is het verschil tussen wat de arbeider produceert en de beloning die hij daarvoor krijgt. Deze meerwaarde komt niet in handen van de arbeider maar van de bezittende klasse. Er ontstaat zo automatisch ongelijkheid.

Door het Manifest en latere publicaties wordt Marx gedwongen het vasteland te verlaten en zich definitief in London te vestigen. Daar word hij – samen met [Friedrich Engels](https://nl.wikipedia.org/wiki/Friedrich_Engels) – spin in een web van socialistische denkers en medeoprichter van de (Socialistische) [Internationale](https://nl.wikipedia.org/wiki/Eerste_Internationale). In 1884 sterft hij. Hij had niet kunnen bevroeden dat zijn invloed in de 20e eeuw zou leiden tot communistische en totalitaire systemen van ongekende omvang.

![](http://humanistischecanon.nl/wp-content/uploads/2017/06/Street-Philosophy.jpg)

Marx samengevat op straat  (Capitalism alienates: you from others, you from your environment, you from yourself. Now you spend your best 50 years making plastic bullshit for plastic people so you can buy new plastic BS to distract you from others, you from your environment, you from yourself etc.) (Street Philosophy, met dank aan lmaclean.com)

### De Parijse Manuscripten

Terug naar 1844. De jonge Marx formuleert in de drie Parijse Manuscripten (pas in 1932 voor het eerst gepubliceerd) de eerste uitgangspunten van zijn latere werken zoals zijn hoofdwerken Das Kapital en Zur Kritik der politischen Oekonomie. Het eerste Manuscript is gevuld met termen als vervreemding, aliënatie en onteigenlijking. De kapitalist heeft de arbeider vervreemd van zijn arbeid en omdat de mens van nature een makende mens is (homo faber) die zichzelf in zijn producten herkent.

> _‘Hoe meer de arbeider zich uitput, des te machtiger wordt de vreemde wereld der dingen die hij tegenover zich schept, des te armer wordt hijzelf, zijn innerlijke wereld, en des te minder behoort hem persoonlijk toe. Het is net zo als met de godsdienst. Hoe meer de mens in God plaatst, des te minder houdt hij in zichzelf over. De arbeider legt zijn leven in het object; maar nu behoort zijn leven niet meer hem toe, maar het object.’_

In het tweede Manuscript werkt Marx dit verder uit:

> _‘Als kapitaal is de waarde van de arbeider afhankelijk van vraag en aanbod en ook zijn fysieke bestaan, zijn leven werd en wordt beschouwd als een aanbod van waar, net als andere waren.’_

En:

> _‘De productie produceert de mens niet alleen als waar, mensenwaar, de mens als stukgoed, zij produceert hem dienovereenkomstig als een zowel geestelijk als lichamelijk ontmenselijkt wezen.’_

De mens is volgens de vroege Marx een vrij, sociaal en bewust denkend en handelend wezen. Hij wordt gedwongen in een proces waarin deze vrijheid en het contact met zijn arbeid én met anderen verloren gaat. De mens verliest dus zijn meest eigenlijke aard.

In het derde Manuscript is Marx’ aandacht volledig gericht op de verhouding tussen particulier eigendom en arbeid. Ook trekt Marx economische lijnen door naar de religie, de filosofie, de cultuur en bijvoorbeeld de positie van de vrouw, ‘ _de vrouw, als de prooi en dienstmaagd van de gemeenschappelijke wellust_‘. Dit was munitie voor de strijd van het latere feminisme.

### Latere ontwikkelingen

In de drie Parijse Manuscripten van 1844 schrijft Marx een belangrijke rol toe aan een actief proletariaat dat de vervreemding als arbeider niet accepteert. De emancipatie van de arbeider is het hoopvolle doel. Bovendien is de mens zelf het sturende principe. De latere Marx verschuift echter van een humanisme naar een deterministisme. Hij ziet de mens niet langer als basis van verandering, maar de tijd, ofwel ‘de geschiedenis’. De structuur van het kapitalisme zou onomkoopbaar, door het pure verloop van de tijd, in een catastrofe eindigen.

Na de dood van Marx worden zijn ideeën door revolutionairen in allerlei landen opgepakt. Marx volgeling Lenin slaagt er met de Kommunistisch-Leninistische Partij in, om het proletariaat in Rusland aan de macht te brengen. Maar de partij krijgt de macht, niet het volk. Tenslotte mondt de idealistische leer van Marx uit in de [Goelag](https://nl.wikipedia.org/wiki/Goelag) Archipel en de Culturele Revolutie. Hoewel Marx de menswaardigheid en vrijheid tot doel stelde, wordt in de totalitaire staat de mens opgeofferd aan de dictatuur van de partij.

### Tags

[communisme](https://humanistischecanon.nl/?s=communisme) [economie](https://humanistischecanon.nl/?s=economie) [emancipatie](https://humanistischecanon.nl/?s=emancipatie) [gelijkheid](https://humanistischecanon.nl/?s=gelijkheid) [marxisme](https://humanistischecanon.nl/?s=marxisme) [religiekritiek](https://humanistischecanon.nl/?s=religiekritiek) [socialisme](https://humanistischecanon.nl/?s=socialisme)

### Bronnen

Parijse Manuscripten, Karl Marx, 1969

Karl Marx: his Life and Thought, Mc Lellan, 1973

### Links

[Parijse manuscripten](https://www.marxists.org/nederlands/marx-engels/1844/manuscripten/index.htm) [Marxist Humanism and the “New Left”](https://www.marxists.org/subject/humanism/index.htm)

Blijf op de hoogte van het laatste nieuws


Sorry, geen Tweets zijn gevonden.

![](https://humanistischecanon.nl/wp-content/themes/swell-humanistische-canon/img/humanistische-canon-logo-lichtblauw.png)

De Humanistische Canon is een initiatief van het Humanistisch verbond. Wil je ons steunen? Klik dan op onderstaande knop.

[Steun ons](http://www.humanistischverbond.nl/steun-ons-lid-worden)

### CONTACT

- [Redactie](https://humanistischecanon.nl/redactie/)
- [Auteurs](https://humanistischecanon.nl/auteurs/)
- [Contact](https://humanistischecanon.nl/colofon/)

### VRAGEN

If you are human, leave this field blank.

Stel je vraag