Jean-Paul Sartre, Het existentialisme is een humanisme
Met het essay Het existentialisme is een humanisme schreef Jean-Paul Sartre (1905-1980) de meest populaire en provocerende verklaring van zijn filosofie.
Nietzsche
Gelovigen bekritiseren het existentialisme om zijn pessimisme. Sartre verdedigt zich sterk met een terugaanval. Volgens hem is alleen de werkelijkheid betrouwbaar, en zijn dromen bedrieglijk. Hiermee sluit hij aan bij <anchor>Nietzsche</anchor> die de weg bereidde voor het existentialisme: ‘Hoop is het kwaadste der kwaden omdat zij de marteling verlengt.’ (Menschliches Allzumenschliches, 71).
Friedrich Nietzsche | Humanistische CanonFriedrich Nietzsche | Humanistische Canon
Friedrich Nietzsche \| Humanistische CanonFriedrich Nietzsche \| Humanistische Canon

[![logo](https://humanistischecanon.nl/wp-content/themes/swell-humanistische-canon/img/logo.png)](https://humanistischecanon.nl)

- [Home](http://humanistischecanon.nl/)
- [Leeswijzer](#leeswijzer)
- [Over de Canon](https://humanistischecanon.nl/overdecanon/)
- [Sponsor worden](https://humanistischecanon.nl/sponsorworden/)

+

## Leeswijzer

Historisch opgebouwd via vensters en werken

#### Vensters

De Canon is historisch opgebouwd via ‘vensters’. Vensters geven een belangrijke periode of ontwikkeling in de geschiedenis van het humanisme weer en vormen de ‘ingang’ in de Canon. Deze vensters vindt u op de homepagina. U ziet linksboven de oudste periode (het venster ‘Paideia’) en rechtsonder de jongste (het venster ‘Humanisme nu’).

#### Werken

In ieder venster vindt u diverse ‘werken’. Dit zijn exemplarische boeken, films, strips, wetten, personen en kunstwerken binnen het venster. In het venster ‘Existentialisme’, vindt u bijvoorbeeld de werken ‘De mythe van Sisyphus’ van Camus, ‘Het existentialisme is een humanisme’ van Sartre en ‘De tweede sexe’ van De Beauvoir.

#### Zoeken

Mocht u specifiek naar iets op zoek zijn dan kunt u de zoekfunctie gebruiken, bovenaan de pagina.

## [Paideia](https://humanistischecanon.nl/venster/paideia/)

De Grieken

De vorming en ontwikkeling tot volledig mens

### Belangrijke werken

[Tragedies: Euripides, Sophocles en Aeschylos](https://humanistischecanon.nl/venster/paideia/tragedies-euripides-sophocles-en-aeschylos/) [Protagoras](https://humanistischecanon.nl/venster/paideia/protagoras-ca-490-420-v-chr/) [Socrates, Apologie (door Plato)](https://humanistischecanon.nl/venster/paideia/socrates-apologie-door-plato/) [Aristoteles, Ethica Nicomachea](https://humanistischecanon.nl/venster/paideia/aristoteles-ethica-nicomachea-350-v-chr/) [Epicurus, Brief over het geluk](https://humanistischecanon.nl/venster/paideia/epicurus-brief-over-het-geluk/)

## [Humanitas](https://humanistischecanon.nl/venster/humanitas/)

De Romeinen

Beschaafd, ontwikkeld en humaan zijn als opdracht en ideaal

### Belangrijke werken

[Cicero](https://humanistischecanon.nl/venster/humanitas/cicero/) [Lucretius, De Natuur van de dingen](https://humanistischecanon.nl/venster/humanitas/lucretius-de-natuur-van-de-dingen/) [Seneca, Brieven aan Lucilius](https://humanistischecanon.nl/venster/humanitas/seneca-brieven-aan-lucilius/) [Marcus Aurelius, Persoonlijke notities](https://humanistischecanon.nl/venster/humanitas/marcus-aurelius-persoonlijke-notities/)

## [Renaissance](https://humanistischecanon.nl/venster/renaissance/)

14e - 16e eeuw

De oudheid herboren

### Belangrijke werken

[Petrarca](https://humanistischecanon.nl/venster/renaissance/petrarca/) [Pico della Mirandola, Oratie over de menselijke waardigheid](https://humanistischecanon.nl/venster/renaissance/pico-della-mirandola-oratie-over-de-menselijke-waardigheid/) [Rafaël Sanzio, School van Athene](https://humanistischecanon.nl/venster/renaissance/rafael-sanzio-school-van-athene/) [Michel de Montaigne, Essays](https://humanistischecanon.nl/venster/renaissance/michel-de-montaigne-essays/) [Leonardo da Vinci](https://humanistischecanon.nl/venster/renaissance/leonardo-da-vinci/) [Michelangelo, De Schepping van Adam](https://humanistischecanon.nl/venster/renaissance/michelangelo-de-schepping-van-adam/)

## [Bijbels humanisme](https://humanistischecanon.nl/venster/bijbels-humanisme/)

15e en 16e eeuw

De behoefte om de bijbel goed, kritisch en nieuw te lezen

### Belangrijke werken

[Desiderius Erasmus, Lof der Zotheid](https://humanistischecanon.nl/venster/bijbels-humanisme/desiderius-erasmus-lof-der-zotheid/) [Thomas More, Utopia](https://humanistischecanon.nl/venster/bijbels-humanisme/thomas-more-utopia/)

## [Boekdrukkunst](https://humanistischecanon.nl/venster/boekdrukkunst/)

ca. 1441

De verspreiding van kennis en emancipatie van de burger

### Belangrijke werken

[Las Casas en Sepúlveda](https://humanistischecanon.nl/venster/boekdrukkunst/las-casas-en-sepulveda/) [Aldus Manutius](https://humanistischecanon.nl/venster/boekdrukkunst/aldus-manutius-1449-1515/)

## [Wetenschappelijke revolutie](https://humanistischecanon.nl/venster/wetenschappelijke-revolutie/)

15e, 16e, 17e eeuw

Goed waarnemen, logisch denken, nieuwe instrumenten

### Belangrijke werken

[Copernicus, Over de omwenteling van de hemelse sferen](https://humanistischecanon.nl/venster/wetenschappelijke-revolutie/copernicus-over-de-omwenteling-van-de-hemelse-sferen/) [Francis Bacon](https://humanistischecanon.nl/venster/wetenschappelijke-revolutie/francis-bacon-1561-1626/) [René Descartes, Verhandeling over de methode](https://humanistischecanon.nl/venster/wetenschappelijke-revolutie/rene-descartes-verhandeling-over-de-methode/) [Galileo Galilei](https://humanistischecanon.nl/venster/wetenschappelijke-revolutie/galileo-galilei/)

## [Ketters](https://humanistischecanon.nl/venster/ketters/)

vanaf 11e eeuw

Een gevaar voor kerk en koning

### Belangrijke werken

[Giordano Bruno](https://humanistischecanon.nl/venster/ketters/giordano-bruno/) [Adriaen Koerbagh](https://humanistischecanon.nl/venster/ketters/adriaen-koerbagh/)

## [Verlichting](https://humanistischecanon.nl/venster/verlichting/)

17e en 18e eeuw

Het licht van de rede gaat schijnen

### Belangrijke werken

[Spinoza, Ethica](https://humanistischecanon.nl/venster/verlichting/spinoza-ethica/) [Voltaire](https://humanistischecanon.nl/venster/verlichting/voltaire/) [Baron d’Holbach](https://humanistischecanon.nl/venster/verlichting/baron-dholbach/) [Immanuel Kant](https://humanistischecanon.nl/venster/verlichting/immanuel-kant/) [Encyclopédie: Diderot & d’Alembert](https://humanistischecanon.nl/venster/verlichting/encyclopedie-diderot-dalembert/) [David Hume](https://humanistischecanon.nl/venster/verlichting/david-hume/)

## [Mensenrechten](https://humanistischecanon.nl/venster/mensenrechten/)

17e eeuw tot nu

Fundamentele rechten voor ieder individu

### Belangrijke werken

[Dirck Volkertsz. Coornhert](https://humanistischecanon.nl/venster/mensenrechten/dirck-volkertsz-coornhert/) [John Locke, Two Treatises of Government (Over het Staatsbestuur)](https://humanistischecanon.nl/venster/mensenrechten/john-locke-two-treatises-of-government-over-het-staatsbestuur/) [Mary Wollstonecraft, Een verdediging van de rechten van de vrouw](https://humanistischecanon.nl/venster/mensenrechten/mary-wollstonecraft-een-verdediging-van-de-rechten-van-de-vrouw/) [Universele Verklaring van de Rechten van de Mens](https://humanistischecanon.nl/venster/mensenrechten/universele-verklaring-van-de-rechten-van-de-mens/) [Charles Montesquieu, Over de Geest der Wetten](https://humanistischecanon.nl/venster/mensenrechten/charles-montesquieu-over-de-geest-der-wetten/)

## [Weimar Humanisme](https://humanistischecanon.nl/venster/weimar-humanisme/)

18e en 19e eeuw

Persoonsvorming en kosmopolitisme: De Duitse Renaissance van vorming, kunst en cultuur

### Belangrijke werken

[Johann Wolfgang von Goethe](https://humanistischecanon.nl/venster/weimar-humanisme/johann-wolfgang-von-goethe/) [Friedrich von Schiller, Brieven over de esthetische opvoeding van de mens](https://humanistischecanon.nl/venster/weimar-humanisme/friedrich-von-schiller-brieven-over-de-esthetische-opvoeding-van-de-mens/) [Wilhelm von Humboldt](https://humanistischecanon.nl/venster/weimar-humanisme/wilhelm-von-humboldt/)

## [18e en 19e eeuw humanisme](https://humanistischecanon.nl/venster/rede-of-emotie/)

17e eeuw tot nu

Tussen wetenschap en romantiek

### Belangrijke werken

[Matthew Arnold, Culture and Anarchy](https://humanistischecanon.nl/venster/rede-of-emotie/matthew-arnold-culture-and-anarchy/) [Jean-Jacques Rousseau, Bekentenissen](https://humanistischecanon.nl/venster/rede-of-emotie/jean-jacques-rousseau-bekentenissen/)

## [Liberalisme](https://humanistischecanon.nl/venster/liberalisme/)

19e eeuw

Burgers streven naar vrijheid

### Belangrijke werken

[John Locke, Brief over tolerantie](https://humanistischecanon.nl/venster/liberalisme/john-locke-brief-over-tolerantie/) [John Stuart Mill, Over vrijheid](https://humanistischecanon.nl/venster/liberalisme/john-stuart-mill-over-vrijheid/) [Karl Popper, De open samenleving en haar vijanden](https://humanistischecanon.nl/venster/liberalisme/karl-popper-de-open-samenleving-en-haar-vijanden/) [John Rawls, Een theorie van rechtvaardigheid](https://humanistischecanon.nl/venster/liberalisme/john-rawls-een-theorie-van-rechtvaardigheid/)

## [Het Vrijdenken](https://humanistischecanon.nl/venster/vrijdenken/)

19e en 20e eeuw

Van individuele daad naar beweging

### Belangrijke werken

[Franz Junghuhn, Licht en schaduwbeelden](https://humanistischecanon.nl/venster/vrijdenken/franz-junghuhn-licht-en-schaduwbeelden/) [Multatuli, Gebed van den onwetende](https://humanistischecanon.nl/venster/vrijdenken/multatuli-gebed-van-den-onwetende/) [Ten Bokkel, dominee, pastoor of rabbi? Populaire kritiek](https://humanistischecanon.nl/venster/vrijdenken/ten-bokkel-dominee-pastoor-of-rabbi-populaire-kritiek/)

## [Atheïsme](https://humanistischecanon.nl/venster/atheisme/)

o.a. 18e en 19e eeuw

Het bestaan van God wordt afgewezen

### Belangrijke werken

[Ludwig Feuerbach, Het wezen van het Christendom](https://humanistischecanon.nl/venster/atheisme/ludwig-feuerbach-het-wezen-van-het-christendom/) [Charles Darwin, Het ontstaan van soorten](https://humanistischecanon.nl/venster/atheisme/charles-darwin-het-ontstaan-van-soorten/) [Friedrich Nietzsche](https://humanistischecanon.nl/venster/atheisme/friedrich-nietzsche/) [Bertrand Russell, Waarom ik geen christen ben](https://humanistischecanon.nl/venster/atheisme/bertrand-russell-waarom-ik-geen-christen-ben/)

## [Sociale Bewegingen](https://humanistischecanon.nl/venster/sociale-bewegingen/)

19e en 20e eeuw

Vrouwenbeweging en arbeidersbeweging verbreden het humanisme

### Belangrijke werken

[Karl Marx, Parijse Manuscripten](https://humanistischecanon.nl/venster/sociale-bewegingen/karl-marx-parijse-manuscripten/) [Aletta Jacobs](https://humanistischecanon.nl/venster/sociale-bewegingen/aletta-jacobs/) [Simone de Beauvoir, De tweede sekse](https://humanistischecanon.nl/venster/sociale-bewegingen/simone-de-beauvoir-de-tweede-sekse/)

## [Centraal Europa, Humanisme in de Dubbelmonarchie rond het fin de siècle](https://humanistischecanon.nl/venster/centraal-europees-humanisme/)

rond 1900

Optimistisch Europa tot WOI

### Belangrijke werken

[Thomas Mann, De Toverberg](https://humanistischecanon.nl/venster/centraal-europees-humanisme/thomas-mann-de-toverberg/) [Stefan Zweig, De wereld van gisteren. Herinneringen van een Europeaan](https://humanistischecanon.nl/venster/centraal-europees-humanisme/stefan-zweig-de-wereld-van-gisteren-herinneringen-van-een-europeaan/)

## [Geesteswetenschappen, de interpreterende mens](https://humanistischecanon.nl/venster/geesteswetenschappen/)

19e en 20e eeuw

De mens als interpreterend en betekenisgevend wezen

### Belangrijke werken

[Wilhelm Dilthey](https://humanistischecanon.nl/venster/geesteswetenschappen/wilhelm-dilthey/) [Hans-Georg Gadamer, Wahrheit und Methode](https://humanistischecanon.nl/venster/geesteswetenschappen/hans-georg-gadamer-wahrheit-und-methode-1960/)

## [Secularisering](https://humanistischecanon.nl/venster/secularisering/)

19e eeuw - heden

Het verdwijnen van religie en haar 'terugkeer' in de globaliserende wereld.

### Belangrijke werken

[Ontzuiling](https://humanistischecanon.nl/venster/secularisering/ontzuiling/) [Sigmund Freud, De toekomst van een illusie](https://humanistischecanon.nl/venster/secularisering/sigmund-freud-de-toekomst-van-een-illusie/) [Max Weber](https://humanistischecanon.nl/venster/secularisering/max-weber/) [Gerard Reve](https://humanistischecanon.nl/venster/secularisering/gerard-reve/) [Nicolaas Matsier, Gesloten Huis](https://humanistischecanon.nl/venster/secularisering/nicolaas-matsier-gesloten-huis/)

## [Verzet tegen dictatuur](https://humanistischecanon.nl/venster/democratie-of-dictatuur/)

Het interbellum

Radicalisering tussen WOI en WOII en de roep om waakzaamheid

### Belangrijke werken

[Jan Hoving, Positief Atheïsme](https://humanistischecanon.nl/venster/democratie-of-dictatuur/jan-hoving-positief-atheisme/) [Menno ter Braak, Het Nationaal-socialisme als rancuneleer](https://humanistischecanon.nl/venster/democratie-of-dictatuur/menno-ter-braak-het-nationaal-socialisme-als-rancuneleer/) [Anton Levien Constandse, De bron waaruit ik gedronken heb](https://humanistischecanon.nl/venster/democratie-of-dictatuur/anton-levien-constandse-de-bron-waaruit-ik-gedronken-heb/)

## [Auschwitz](https://humanistischecanon.nl/venster/auschwitz/)

na WOII

De oorlog vernietigt het vertrouwen; een nieuwe taal is nodig

### Belangrijke werken

[Hannah Arendt, The Origins of Totalitarianism](https://humanistischecanon.nl/venster/auschwitz/hannah-arendt-the-origins-of-totalitarianism/) [Primo Levi, Is dit een mens](https://humanistischecanon.nl/venster/auschwitz/primo-levi-is-dit-een-mens/) [Claude Lanzmann, Shoah (film)](https://humanistischecanon.nl/venster/auschwitz/claude-lanzmann-shoah-film-1985/) [Art Spiegelman, Maus](https://humanistischecanon.nl/venster/auschwitz/art-spiegelman-maus/)

## [Existentialisme](https://humanistischecanon.nl/venster/existentialisme/)

20e eeuw

Wat betekent het voor mij om mens te zijn?

### Belangrijke werken

[Camus, De mythe van Sisyphus](https://humanistischecanon.nl/venster/existentialisme/camus-de-mythe-van-sisyphus/) [Jean-Paul Sartre, Het existentialisme is een humanisme](https://humanistischecanon.nl/venster/existentialisme/jean-paul-sartre-het-existentialisme-is-een-humanisme-1946/) [Simone de Beauvoir, De tweede sekse](https://humanistischecanon.nl/venster/existentialisme/simone-de-beauvoir-de-tweede-sekse/)

## [Internationaal humanisme](https://humanistischecanon.nl/venster/internationaal-humanisme/)

1952

Wereldhumanisme tussen de religies

### Belangrijke werken

[Thomas Paine](https://humanistischecanon.nl/venster/internationaal-humanisme/thomas-paine/) [Paul Kurtz, Living without religion: Eupraxsophy](https://humanistischecanon.nl/venster/internationaal-humanisme/paul-kurtz-living-without-religion-eupraxsophy/)

## [Georganiseerd humanisme](https://humanistischecanon.nl/venster/georganiseerd-humanisme/)

20e eeuw

Na en in reactie op WOII worden Humanitas en het HV opgericht

### Belangrijke werken

[Op gelijke voet](https://humanistischecanon.nl/venster/georganiseerd-humanisme/op-gelijke-voet/) [Jaap van Praag, Modern humanisme, een renaissance?](https://humanistischecanon.nl/venster/georganiseerd-humanisme/jaap-van-praag-modern-humanisme-een-renaissance/) [Garmt Stuiveling, Geestelijk leven. Het woord van de week (radio)](https://humanistischecanon.nl/venster/georganiseerd-humanisme/garmt-stuiveling-geestelijk-leven-het-woord-van-de-week-radio/) [Piet Spigt, In staat van besef](https://humanistischecanon.nl/venster/georganiseerd-humanisme/piet-spigt-in-staat-van-besef/)

## [20e eeuw humanisme](https://humanistischecanon.nl/venster/modern-humanisme/)

20e en 21e eeuw

Seculier en religieus?

### Belangrijke werken

[John Dewey, A Common Faith](https://humanistischecanon.nl/venster/modern-humanisme/john-dewey-a-common-faith/) [Jaap van Praag, Grondslagen van humanisme](https://humanistischecanon.nl/venster/modern-humanisme/jaap-van-praag-grondslagen-van-humanisme/) [Leo Polak](https://humanistischecanon.nl/venster/modern-humanisme/leo-polak/) [Tzvetan Todorov, De onvoltooide tuin](https://humanistischecanon.nl/venster/modern-humanisme/tzvetan-todorov-de-onvoltooide-tuin/)

## [Humanistische psychologie](https://humanistischecanon.nl/venster/humanistische-psychologie/)

Halverwege 20e eeuw

Zelfactualisatie, betekenis, creativiteit

### Belangrijke werken

[Erich Fromm](https://humanistischecanon.nl/venster/humanistische-psychologie/erich-fromm/) [Carl Rogers](https://humanistischecanon.nl/venster/humanistische-psychologie/carl-rogers/) [Abraham Maslow](https://humanistischecanon.nl/venster/humanistische-psychologie/abraham-maslow/)

## [Humanismekritiek](https://humanistischecanon.nl/venster/humanismekritiek/)

Jaren 60, 70 en 80

Aandacht voor de blinde vlekken van het humanisme

### Belangrijke werken

[Gilles Deleuze](https://humanistischecanon.nl/venster/humanismekritiek/gilles-deleuze/) [Jacques Derrida, Marges (Les fins de L’homme)](https://humanistischecanon.nl/venster/humanismekritiek/jacques-derrida-marges-les-fins-de-lhomme/) [Postmodernisme](https://humanistischecanon.nl/venster/humanismekritiek/postmodernisme/) [Michel Foucault, De woorden en de dingen](https://humanistischecanon.nl/venster/humanismekritiek/michel-foucault-de-woorden-en-de-dingen/) [Jean-François Lyotard, Het onmenselijke](https://humanistischecanon.nl/venster/humanismekritiek/jean-francois-lyotard-het-onmenselijke/)

## [Spiritualiteit](https://humanistischecanon.nl/venster/spiritualiteit/)

Toen en nu

Ruimte voor meer?

### Belangrijke werken

[Boeddhisme en humanisme](https://humanistischecanon.nl/venster/spiritualiteit/boeddhisme-en-humanisme/) [Leo Apostel, Atheïstische spiritualiteit](https://humanistischecanon.nl/venster/spiritualiteit/leo-apostel-atheistische-spiritualiteit/) [Dalai Lama, Wijsheid voor een moderne wereld](https://humanistischecanon.nl/venster/spiritualiteit/dalai-lama-wijsheid-voor-een-moderne-wereld/)

## [Humanistische Praktijken](https://humanistischecanon.nl/venster/humanistische-praktijken/)

Heden

Wat humanisten doen

### Belangrijke werken

## [Levensbeschouwing](https://humanistischecanon.nl/venster/levensbeschouwing/)

Heden

Humanisme als levensbeschouwing

### Belangrijke werken

[Martha Nussbaum](https://humanistischecanon.nl/venster/levensbeschouwing/martha-nussbaum/) [Harry Kunneman](https://humanistischecanon.nl/venster/levensbeschouwing/harry-kunneman/) [Jürgen Habermas, De structurele verandering van de openbare sfeer](https://humanistischecanon.nl/venster/levensbeschouwing/jurgen-habermas-de-structurele-verandering-van-de-openbare-sfeer/)

## [Levensbeschouwing & politiek](https://humanistischecanon.nl/venster/levensbeschouwing-politiek/)

Heden

Een complexe grens. Humanistische thema's in de politiek

### Belangrijke werken

[Morele zelfbeschikking – abortus](https://humanistischecanon.nl/venster/levensbeschouwing-politiek/abortus/) [Morele Zelfbeschikking – homohuwelijk en euthanasie](https://humanistischecanon.nl/venster/levensbeschouwing-politiek/zelfbeschikking/) [Grondwetswijziging; artikel 1](https://humanistischecanon.nl/venster/levensbeschouwing-politiek/grondwetswijziging-artikel-1/) [Vrijheid van denken](https://humanistischecanon.nl/venster/levensbeschouwing-politiek/vrijheid-van-denken/) [Benno Premsela](https://humanistischecanon.nl/venster/levensbeschouwing-politiek/benno-premsela/) [Paul Cliteur, Het monotheïstisch dilemma](https://humanistischecanon.nl/venster/levensbeschouwing-politiek/paul-cliteur-het-monotheistisch-dilemma/)

## [Levenskunst](https://humanistischecanon.nl/venster/levenskunst/)

Jaren 60, 70 en 80 tot heden

Een morele traditie van zelfzorg wordt herontdekt

### Belangrijke werken

[Michel Foucault](https://humanistischecanon.nl/venster/levenskunst/michel-foucault/) [Pierre Hadot, Filosofie als een manier van leven](https://humanistischecanon.nl/venster/levenskunst/pierre-hadot-filosofie-als-een-manier-van-leven-1996/) [Joep Dohmen, Tegen de onverschilligheid](https://humanistischecanon.nl/venster/levenskunst/joep-dohmen-tegen-de-onverschilligheid-2007/)

## [Geestelijke weerbaarheid](https://humanistischecanon.nl/venster/geestelijke-weerbaarheid/)

Heden

Tussen Veerkracht, Wil en Zingeving

### Belangrijke werken

## [Duurzaamheid en humanisme](https://humanistischecanon.nl/venster/duurzaamheid-en-humanisme/)

Heden

Wat is duurzame ontwikkeling?

### Belangrijke werken

## [Islam en humanisme](https://humanistischecanon.nl/venster/islam-en-humanisme/)

Heden

Het debat over humanisme en islam binnen de westerse context

### Belangrijke werken

[Drie moslimfilosofen uit de Renaissance](https://humanistischecanon.nl/venster/islam-en-humanisme/drie-moslimfilosofen-uit-de-renaissance/) [Alevieten](https://humanistischecanon.nl/venster/islam-en-humanisme/alevieten/)

Atheïsme

## Friedrich Nietzsche

[Ludwig Feuerbach, Het wezen van het Christendom](https://humanistischecanon.nl/venster/atheisme/ludwig-feuerbach-het-wezen-van-het-christendom/) [Charles Darwin, Het ontstaan van soorten](https://humanistischecanon.nl/venster/atheisme/charles-darwin-het-ontstaan-van-soorten/) [Friedrich Nietzsche](https://humanistischecanon.nl/venster/atheisme/friedrich-nietzsche/) [Bertrand Russell, Waarom ik geen christen ben](https://humanistischecanon.nl/venster/atheisme/bertrand-russell-waarom-ik-geen-christen-ben/)

1844 - 1900

“God is dead. God remains dead. And we have killed him. How shall we comfort ourselves, the murderers of all murderers? What was holiest and mightiest of all that the world has yet owned has bled to death under our knives: who will wipe this blood off us? What water is there for us to clean ourselves? What festivals of atonement, what sacred games shall we have to invent? Is not the greatness of this deed too great for us? Must we ourselves not become gods simply to appear worthy of it?”

Auteur van dit venster -
[Dr. Martine Prange](https://humanistischecanon.nl/auteurs)

Nietzsches verkondiging van de dood van God draaide om een herwaardering van alle waarden. Elk individu dient zijn vrijheid en verantwoordelijkheid op zich te nemen vanuit een onvoorwaardelijke affirmatie van het leven, amor fati. Hoewel Nietzsche een anti-humanist was, werd zijn filosofie gedreven door een zorg om de mens.

### Herwaardering van alle waarden

![](http://humanistischecanon.nl/wp-content/uploads/2017/06/Nietzsche-Omslag-Die-froehliche-Wissenschaft-tweede-druk-1887.jpg)Nietzsches filosofie draait om de herwaardering van alle waarden, die samenhangt met zijn verwachting dat het dan nog zeer Christelijke Europa een nieuwe, goddeloze toekomst tegemoet gaat. Dit komt vooral tot uitdrukking in zijn boeken De vrolijke wetenschap (1882), Voorbij goed en kwaad (1886) en De genealogie van de moraal (1887). In De genealogie van de moraal vraagt hij op basis van welke beloften en inventies het Christendom zo’n sterke heerser en krachtige bron van morele waarden heeft kunnen worden in Europa. In Voorbij goed en kwaad stelt hij de vraag hoe filosofen als scheppers van waarden aan de nieuwe, on-Christelijke toekomst kunnen bijdragen en welke waarden daarbij horen. En in De vrolijke wetenschap onderzoekt hij de tragische, maar ook bevrijdende betekenis van de overgang van een Christelijk naar een niet-Christelijk Europa.

De psychologische reikwijdte van het onherroepelijk voortschrijdend atheïsme is vervat in het beroemde aforisme De dolle mens in De vrolijke wetenschap. In vervolg op Diogenes’ zoektocht naar een waar mens, zoekt de dolle mens op klaarlichte dag met een aangestoken lamp op een vol marktplein naar God. De mensen verklaren hem voor gek, maar hij roept dat zij God vermoord hebben en geen idee hebben van de ingrijpende consequenties hiervan. ‘Wat hebben wij gedaan toen wij de aarde van deze zon loskoppelden?’, schreeuwt de dolle mens. De dood van God heeft een diepgravende invloed op alle waarden die de richtsnoer van ons leven vormen, zoals goed, kwaad, waarheid. Wat betekenen die nog na de dood van God? En hoe kunnen wij deze of andere waarden nog verankeren, als er geen God meer is? Is na de dood van God inderdaad alles geoorloofd, zoals Dostoyevski zijn romanpersonage [Ivan Karamazov](https://nl.wikipedia.org/wiki/De_gebroeders_Karamazov) laat opmerken?

### Amor fati

Voor Nietzsche komt het er na de dood van God op aan dat elk individu zijn vrijheid en verantwoordelijkheid op zich neemt vanuit een onvoorwaardelijke affirmatie van het leven. Dit heeft zijn uitdrukking gekregen in de leer van de amor fati, de liefde voor je levenslot. Een belangrijk, maar over het hoofd gezien, aspect van deze leer, is Nietzsches pleidooi voor verdraaglijkheid – in plaats van verdraagzaamheid. Hij claimt dat elk individu de taak heeft om zijn overvloed aan levenskracht op zo’n manier te stileren, dat hij of zij een verdraaglijk iemand wordt voor zijn omgeving. Een verdraaglijk iemand is niet zo maar een prettig en beleefd mens, maar iemand die lust tot leven uitstraalt. Oftewel, iemand die zijn pijn en wanhoop om de dood van God heeft gesublimeerd in de vreugde dat er nu ‘ _nieuwe horizonnen_‘ mogelijk zijn.

### Wil tot macht

![](http://humanistischecanon.nl/wp-content/uploads/2017/06/Nietzsche-Stripboek-Onfray-1.jpg)Deze vreugde om de verworven mogelijkheid om zèlf te denken en zèlf eigen waarden te scheppen, vormen het fundament van de zogenaamde ‘ _nieuwe filosofen_‘, die Nietzsche aankondigt. De nieuwe filosofen zijn ‘goede Europeanen’, kosmopolitische mensen die zich niet thuis voelen in één land of één cultuur, noch in het oude, Christelijke dogmatisme.

Eén van de manieren waarop zij nieuwe waarden scheppen is door willens en wetens andere culturen op te zoeken om met andere waarden in aanraking te komen en zich het vreemde eigen te maken. De rede fungeert hierbij niet langer als onproblematisch fundament, zoals in de filosofie van [Plato](http://humanistischecanon.nl/venster/paideia/socrates-apologie-door-plato/) tot [Immanuel Kant](http://humanistischecanon.nl/venster/verlichting/immanuel-kant/). Voor Nietzsche zijn Plato en Kant dogmatische filosofen vanwege hun geloof in de menselijke rede. Kant koppelt weliswaar de mens los van God, maar hij gaat niet zo ver te erkennen dat met de dood van God ook de menselijke rede zijn houdbaarheid heeft verloren. In plaats daarvan blijft hij geloven in zekere, redelijke kennis en een universele moraal gegrond in de universele rede. Onze rede, zegt Nietzsche daarentegen, moeten wij filosofen gebruiken om de gevolgen van de dood van God tot in zijn uiterste gevolgen te doordenken. In plaats van waarheid en moraal in de rede (als de nieuwe God) te grondvesten, is het onze taak toe te geven dat één waarheid en één moraal niet langer kunnen bestaan en dat de rede niet genoeg houvast biedt om zekere principes voor ons denken en handelen te kunnen leveren.

Wat de nieuwe, ondogmatische filosofen van de toekomst rest, zegt Nietzsche, is het perspectivisme, de gedachte dat er niet één waarheid is, en het idee van de wil tot macht, het idee dat wreedheid, begrepen als de krachtmeting tussen onze sterke en zwakke driften, aan de basis ligt van ons handelen in plaats van één autonome, vrije wil. Nietzsche begrijpt de menselijke wil als een veelheid, een maatschappij geconstrueerd uit driften en affecten, waarbij de verschillende driften elkaar proberen te domineren, te onderwerpen, te commanderen en te usurperen, omdat elke wil alleen (meer van) zichzelf wil.

Afbeelding: Pagina uit Michel Onfrays verstripping van Nietzsches biografie, Vrijheid scheppen (2010)

### Anti-humanist uit zorg om de mens

Nietzsche is dus uitdrukkelijk een [anti-humanist](http://humanistischecanon.nl/venster/humanismekritiek/). Toch werd zijn filosofie gedreven zorg om de mens, diens menselijkheid en cultuur, en de betekenis van zijn leven. Tragiek en vreugde en de esthetische, ethische en filosofische uitdrukking hiervan staan hierbinnen gedurende zijn hele werk centraal. De [klassiek-Griekse](http://humanistischecanon.nl/venster/paideia/) vraag naar het goede leven alsmede de moderne, humanistische vraag naar de volle potentie van de mens en cultuur als expressie van die potentie, vormen de leidraad van Nietzsches filosoferen. De Übermensch is, onder meer, te begrijpen als een menselijker mens, een mens van vlees en bloed. Het is het wezen dat Nietzsche zich voorstelt als hij probeert te denken hoe een Europa eruitziet dat in alle opzichten ont-christelijkt is. De Übermensch is de na-christelijke mens. Nietzsches denken gaat uit naar de Übermensch en de toekomst Europa, omdat zijn filosofie draait om de mens, zijn vrijheid en zijn cultuur.

### Voorbij de slavenmoraal

Hoe heeft het kunnen gebeuren dat de Christelijke moraal de mens zo langdurig en wijdverbreid in zijn greep heeft kunnen houden? Daarover verwondert Nietzsche zich vooral, omdat er voorafgaand aan de Christelijke moraal de veel aantrekkelijkere Griekse, aristocratische moraal heerste. In deze moraal zijn mensen autonoom in de zin dat ze alleen hun eigen bevelen gehoorzamen. Ze zijn, kortom, niet de slaaf van andermans beslissingen en wil tot macht, en domineren zelf. De Christelijke moraal is daarentegen een slavenmoraal, waarin individuen zich laten leiden door de woorden van de priesters en door een vijandelijke houding jegens het lichaam en het leven.

Nietzsche wil uiteindelijk weten waar we vandaag precies staan, om in te schatten wanneer Europa klaar zal zijn voor de nieuwe filosofie van perspectivisme en wil tot macht. Hij komt tot de conclusie dat zijn filosofie niet eerder dan over honderd jaar zal worden begrepen en dat het nihilisme, de heftige botsing van bevestiging en ontkenning van de Christelijke waarden, nog tot diep in de 21e eeuw zal duren. De huidige botsing van multiculturalistische en conservatieve politici die zich beroepen op een Westerse dan wel Europese identiteit die gestoeld is op Christelijke waarden, stelt Nietzsche in het gelijk.

### Tags

[anti-humanist](https://humanistischecanon.nl/?s=anti-humanist) [het lot](https://humanistischecanon.nl/?s=het lot) [individu](https://humanistischecanon.nl/?s=individu) [kritisch denken](https://humanistischecanon.nl/?s=kritisch denken) [religiekritiek](https://humanistischecanon.nl/?s=religiekritiek) [vrijheid](https://humanistischecanon.nl/?s=vrijheid)

### Bronnen

De Vrolijke Wetenschhap, Friedrich Nietzsche,

Voorbij Goed en Kwaad, Friedrich Nietzsche,

De Genealogie van de Moraal, Friedrich Nietzsche,

Afgemat als een Eendagsvlieg bij Avond, Friedrich Nietzsche,

Afgodenschemering, Friedrich Nietzsche,

De Antichrist, Friedrich Nietzsche,

De Geboorte van de Tragedie, Friedrich Nietzsche,

Ecce Homo, Friedrich Nietzsche,

Het geval Wagner, Friedrich Nietzsche,

Menselijk al te Menselijk, Friedrich Nietzsche,

Morgenrood, Friedrich Nietzsche,

Eigentijdse Beschouwingen, Friedrich Nietzsche,

Nagelaten Geschriften, Friedrich Nietzsche,

Aldus Sprak Zarathoestra, Friedrich Nietzsche,

Nietzsche. Kopstukken Filosofie, M. Tanner,

Nietzsche over de Menselijke Natuur, Joep Dohmen, 1994

Nietzsche, Rüdiger Safranski,

Nietzsche en Kant lezen de krant. Denkers van vroeger over dilemma's van nu, R. Wijnberg, 2011

### Links

[De vrolijke wetenschap (blog) 'De dolle mens'](http://devrolijkewetenschap.blogspot.nl/2008/02/125-de-dolle-mens.html) [Verzameld werk van Nietzsche (Duits, Engels, Frans)](http://www.nietzschesource.org/) [Randomized pairings of Family Circus cartoons and Friedrich Nietzsche quotes](http://www.nietzschefamilycircus.com/)

Blijf op de hoogte van het laatste nieuws


Sorry, geen Tweets zijn gevonden.

![](https://humanistischecanon.nl/wp-content/themes/swell-humanistische-canon/img/humanistische-canon-logo-lichtblauw.png)

De Humanistische Canon is een initiatief van het Humanistisch verbond. Wil je ons steunen? Klik dan op onderstaande knop.

[Steun ons](http://www.humanistischverbond.nl/steun-ons-lid-worden)

### CONTACT

- [Redactie](https://humanistischecanon.nl/redactie/)
- [Auteurs](https://humanistischecanon.nl/auteurs/)
- [Contact](https://humanistischecanon.nl/colofon/)

### VRAGEN

If you are human, leave this field blank.

Stel je vraag