Zwaartekrachtgolven van de oerknal gesignaleerd - NEMO Kennislink
Het belangrijkste bewijs voor de oerknal werd al in 1964 geleverd met de eerst detectie van de kosmische achtergrondstraling. Sindsdien is de ...
Albert Einstein
De gemeten polarisatie van deze achtergrondstraling, ook wel de B-mode polarisatie genoemd, zou veroorzaakt zijn door zwaartekrachtgolven die in de allereerste momenten van het universum ontstonden. Deze golven zijn door <anchor>Albert Einstein</anchor> voorspelde rimpelingen in de ruimtetijd.
Albert Einstein, het genie - NEMO Kennislink
Albert Einstein, het genie - NEMO Kennislink

[Naar de content](#main "Direct door naar de content")[NEMO Kennislink logo](/) menu

- [Publicaties](/publicaties/)
- [Thema's](/themas/)
- [Events](/events/)
- [Over ons](/over-ons/)
- [Nieuwsbrieven](/nieuwsbrieven/)

- [![Facebook](/images/icons/facebook.svg)](https://www.facebook.com/nemokennislink)
- [![Tiktok](/images/icons/tiktok.svg)](https://www.tiktok.com/@nemokennislink)
- [![X](/images/icons/x.svg)](https://twitter.com/NEMOkennislink)
- [![Instagram](/images/icons/instagram.svg)](https://www.instagram.com/nemokennislink/)
- [![E-mail](/images/icons/email.svg)](mailto:info@nemokennislink.nl)

![Kamagurka icoon](data:image/svg+xml,%3csvg%20xmlns='http://www.w3.org/2000/svg'%20viewBox='0%200%20100%20100'%20shape-rendering='geometricPrecision'%20text-rendering='geometricPrecision'%3e%3cpath%20d='M0%2050C0%2022.386%2022.386%200%2050%200s50%2022.386%2050%2050-22.386%2050-50%2050S0%2077.614%200%2050z'%20fill='%230096fa'%20stroke-width='0'/%3e%3crect%20width='4.809'%20height='51.459'%20rx='0'%20ry='0'%20transform='matrix(2.28727%200%200%20.88918%2044.5%2033.763)'%20fill='%23fff'%20stroke-width='0'%3e%3canimateMotion%20dur='3s'%20repeatCount='indefinite'%20keyTimes='0;0.167;0.333;0.566;0.73333;1'%20keyPoints='0;0;0.5;0.5;1;1'%20calcMode='linear'%20path='M0,0%200,-15%200,-15%200,0'/%3e%3c/rect%3e%3ccircle%20transform='matrix(1%200%200%201%201%201)'%20fill='%23fff'%20stroke-width='0'%20r='6.5'%20id='prefix__eAQV8unjpyC5_to'%3e%3canimateMotion%20dur='3s'%20repeatCount='indefinite'%20keyTimes='0;0.167;0.333;0.566;0.73333;1'%20keyPoints='0;0;0.5;0.5;1;1'%20calcMode='linear'%20path='M48.999982,20.379996C0.261841,45.58909,53.289164,120.444695,48.999982,76.969996Q48.999982,77.236857,48.999982,76.969996C87.443678,56.757798,50.591081,-24.66245,48.999982,20.379996'/%3e%3c/circle%3e%3c/svg%3e)

![Links](data:image/svg+xml,%3csvg%20width='24'%20height='25'%20fill='none'%20xmlns='http://www.w3.org/2000/svg'%3e%3cpath%20d='M6%2012.5l10.5-6.062v12.124L6%2012.5z'%20fill='%23000'/%3e%3c/svg%3e)

![Rechts](data:image/svg+xml,%3csvg%20width='24'%20height='25'%20fill='none'%20xmlns='http://www.w3.org/2000/svg'%3e%3cpath%20d='M18%2012.5L7.5%2018.562V6.437L18%2012.5z'%20fill='%23000'/%3e%3c/svg%3e)

# Albert Einstein, het genie

![](https://images.nemokennislink.nl/uploads/Albert_Einstein_portrait.jpg?auto=format&blur=50&w=200)

![](https://images.nemokennislink.nl/uploads/Albert_Einstein_portrait.jpg?auto=format,compress&ar=2&crop=focalpoint&fp-x=0.5&fp-y=0.5&w=1536&fit=crop)

Wikimedia Commons

deel 1 van 8

Knappe koppen op de koffie

[![Barry van der Meer](https://images.nemokennislink.nl/uploads/barry_005.jpg?auto=format,compress&fit=crop&crop=focalpoint&fp-x=0.5&fp-y=0.5&w=160&h=160)\
\
Auteur\
\
Barry van der Meer](/profielen/barry-van-der-meer/)

![Reacties](data:image/svg+xml,%3csvg%20width='22'%20height='23'%20fill='none'%20xmlns='http://www.w3.org/2000/svg'%3e%3cg%20clip-path='url(%23prefix__clip0_1886_150885)'%20fill='%23000'%3e%3cpath%20d='M1.28%2022.5c-.505%200-.826-.018-.862-.018a.44.44%200%2001-.238-.792l2.425-1.778A8.266%208.266%200%2001.326%2014.22c0-4.559%203.71-8.268%208.268-8.268a8.269%208.269%200%20018.087%206.556c.119.559.176%201.135.176%201.716%200%204.554-3.705%208.263-8.263%208.263-.907%200-1.804-.15-2.667-.44-1.782.392-3.608.458-4.646.458V22.5zM8.595%206.83c-4.075%200-7.388%203.313-7.388%207.388%200%202.055.867%204.03%202.376%205.416.097.088.15.216.14.348a.448.448%200%2001-.18.33L1.774%2021.61c1.06-.022%202.609-.119%204.083-.458a.468.468%200%2001.246.013%207.414%207.414%200%20002.49.432c4.07%200%207.384-3.314%207.384-7.384a7.385%207.385%200%2000-6.41-7.322%207.849%207.849%200%2000-.973-.06z'/%3e%3cpath%20d='M20.944%2013.102c-.775%200-2.139-.049-3.48-.34-.37.124-.758.216-1.154.27a.44.44%200%2001-.492-.344%207.395%207.395%200%2000-6.253-5.795.44.44%200%2001-.383-.462A6.287%206.287%200%200115.462.5c3.334%200%206.296%202.825%206.296%206.296%200%201.571-.594%203.09-1.65%204.242l1.711%201.254a.439.439%200%2001-.238.792c-.03%200-.263.013-.637.013v.005zm-3.507-1.237c.03%200%20.066%200%20.097.009.941.216%201.918.3%202.675.33l-1.034-.761a.448.448%200%2001-.18-.33.431.431%200%2001.14-.348%205.412%205.412%200%20001.743-3.969A5.421%205.421%200%200015.46%201.38a5.407%205.407%200%2000-5.363%204.708%208.275%208.275%200%20016.48%206.002c.243-.053.48-.12.71-.198a.428.428%200%2001.149-.027z'/%3e%3c/g%3e%3cdefs%3e%3cclipPath%20id='prefix__clip0_1886_150885'%3e%3cpath%20fill='%23fff'%20transform='translate(0%20.5)'%20d='M0%200h22v22H0z'/%3e%3c/clipPath%3e%3c/defs%3e%3c/svg%3e)Reageer

Volgens velen is hij de grootste natuurkundige ooit. Met slechts een pen, papier en zijn gedachte-experimenten ontwierp Albert Einstein een radicaal nieuw beeld van onze wereld. Einstein werd de eerste wetenschappelijke ‘superster’. Een briljant en eigenzinnig genie, maar ook een man met humor en een uitgesproken politieke voorkeur. Kennislink deed een ‘fictief interview’ met de beroemde geleerde.

16 maart 2012

![](https://images.nemokennislink.nl/uploads/Albert_Einstein_portrait.jpg?auto=format,compress&w=1280)

Albert Einstein staat sinds zijn dood symbool voor genialiteit. Maar ook voor de in zijn eigen wereld levende professor. Is dat terecht?
Wikimedia Commons

**UPDATE**

In het interview hebben we de twee winnende lezersvragen opgenomen van onze prijsvraag Wat vraag je een knappe kop?. Scroll naar het eind van het interview om de vragen – en het antwoord van Albert Einstein hierop – te lezen!

Het is een geweldig script voor een film. Aan het eind van de negentiende eeuw meenden wetenschappers dat de natuur geen grote geheimen meer voor ze had. De belangrijkste fenomenen, zoals [elektriciteit](https://nl.wikipedia.org/wiki/Elektriciteit) en [magnetisme](https://nl.wikipedia.org/wiki/Magnetisme), lagen keurig netjes vast in wetten. De natuurkunde was wel zo’n beetje ‘af’. Dachten ze.

Maar wat zaten ze er naast. Albert Einstein (1879 – 1955) maakte dat pijnlijk duidelijk. Zijn [relativiteitstheorieën](https://nl.wikipedia.org/wiki/Relativiteitstheorie) schetsten een compleet ander beeld van de natuur dan men gewend was. Geen vaste plaats en tijd, maar een vervormbare [‘ruimtetijd’](https://nl.wikipedia.org/wiki/Ruimtetijd), gekromd door zwaartekracht. Zijn theorieën leidden tot [moderne natuurkunde](https://nl.wikipedia.org/wiki/Moderne_natuurkunde), zoals [quantummechanica](https://nl.wikipedia.org/wiki/Kwantummechanica), maar spelen ook een cruciale rol in technologieën die we vandaag de dag gebruiken. Kennislink beeldde zich in hoe het zou zijn om de beroemde geleerde te kunnen interviewen. Hier lees je het resultaat.

**Professor Einstein, u weet als geen ander dat dit interview met u wel fictief _moet_ zijn, nietwaar?**

“Haha, een grapje om mee te beginnen, daar houd ik van. Maar u heeft gelijk, tijdreizen is voor zover ik weet onmogelijk. Je moet dan sneller dan het licht kunnen gaan; het uitgangspunt van mijn relativiteitstheorie is dat dit niet kan.”

## Einstein: een korte bio

**1879**: Geboren op 14 maart in Ulm als eerste kind van Joodse ouders Hermann en Pauline.

**1888**: Begint aan Luitpold-gymnasium in München.

**1894**: Verhuist naar Italië, zijn familie achterna, en hervat school in Zwitserland.

**1896**: Begint aan de Technische Hogeschool (ETH) in Zürich opleiding tot natuurkundeleraar, haalt in 1900 diploma.

**1903**: Trouwt met Mileva Marić, jaar later geboorte zoon Hans Albert.

**1905**: Het wonderjaar met vier belangrijke publicaties.

**1909 – 1914**: Wordt achtereenvolgens hoogleraar in Zürich, Praag en Berlijn.

**1910**: Geboorte tweede zoon Eduard.

**1916**: Publiceert zijn algemene relativiteitstheorie.

**1919**: Bewijs voor algemene relativiteitstheorie, hij is voorpaginanieuws. Ook scheidt hij van Mileva en trouwt met nicht Elsa.

**1922**: Toekenning Nobelprijs voor natuurkunde van 1921 voor foto-elektrisch effect.

**1932**: Aanstelling Institute for Advanced Study in Princeton (VS).

**1939**: Waarschuwt president Roosevelt voor mogelijk Duitse atoombom.

**1955**: Overlijdt op 18 april in Princeton Hospital aan scheur in lichaamsslagader.

**Daar komen we zo op terug, maar we beginnen bij het begin. Hoe ziet de jeugd van een genie eruit?**

“Ik denk dat ik weet waarom u dit vraagt, want over mij wordt wel eens gezegd dat mijn jeugd geen voorbode was voor mijn latere succes. Volgens mijn moeder Pauline deed ik er bijvoorbeeld ongewoon lang over om te leren praten en was ik erg in mezelf gekeerd. Dat laatste klopt, dat gold ook voor mijn latere leven, maar dat ik een luie en ongeïnteresseerde student zou zijn – wat ik ook wel eens hoorde – is een fabeltje.

Goed, ik vond het gymnasium in München een verschrikking, met al zijn strenge regels. Maar uiteindelijk had ik alleen slechte cijfers voor Frans en Italiaans. In 1896 begon ik aan de [Technische Hogeschool in Zürich](http://www.ethz.ch/index_EN), de ETH. Docenten vonden me lui en langzaam, maar in werkelijkheid was dat niet zo. Bij opgaven zocht ik altijd door om nog betere oplossingen te vinden, en dat kostte nu eenmaal meer tijd.

Bovendien waren de colleges ouderwets. Ik was bijvoorbeeld erg geïnteresseerd in de theorieën van [Maxwell](https://nl.wikipedia.org/wiki/James_Clerk_Maxwell), [Lorentz](https://nl.wikipedia.org/wiki/Hendrik_Lorentz) (elektromagnetisme) of [Boltzmann](https://nl.wikipedia.org/wiki/Ludwig_Boltzmann) (thermodynamica), maar die werden niet behandeld. Ik ging daarom liever mijn eigen weg en verdiepte me eigenhandig in hun werk. Uiteindelijk haalde ik prima cijfers; voor de meeste onderdelen was ik de beste in mijn jaar.”

![](https://images.nemokennislink.nl/uploads/einstmar-l.jpg?auto=format,compress&w=1280)

Einstein met zijn vrouw Mileva. Hij leerde haar kennen tijdens zijn studie. Ze was het enige meisje in zijn jaar.
ETH Library Archives Zurich

**Vijf jaar na uw afstuderen, in 1905, beleeft u een ‘wonderjaar’. U schrijft in korte tijd vier invloedrijke wetenschappelijke artikelen. Beschrijf uw situatie eens op dat moment.**

“Ik was 26 jaar, en net getrouwd met mijn Hongaarse vrouw [Mileva Marić](http://www.teslasociety.com/Mileva.htm). Mijn eerste zoon Hans Albert was een jaar oud. Na mijn studie kon ik een tijdlang geen fatsoenlijke baan vinden. Uiteindelijk begon ik in 1903 bij het patentbureau in Bern, als ‘expert derde klas’ _(de laagste rang als academicus, red.)_. Daar vertaalde ik ideeën van uitvinders in [octrooien](https://nl.wikipedia.org/wiki/Octrooi). Leuk werk hoor, maar ik miste een echte uitdaging. Ik was tijdens mijn werk vaak aan het dagdromen over actuele vraagstukken uit de natuurkunde, waar ik me in mijn vrije tijd in verdiepte. In het voorjaar van 1905 kwamen voor mij alle ideeën bij elkaar.”

Einsteins ‘Annus Mirabilis’: het wonderjaar 1905

## Einsteins ‘ _Annus Mirabilis_’: het wonderjaar 1905

In 1905 publiceert Albert Einstein in driekwart jaar vier artikelen in het toonaangevende Duitse tijdschrift [_Annalen der Physik_](https://nl.wikipedia.org/wiki/Annalen_der_Physik). Ze bevatten stuk voor stuk baanbrekende inzichten. In het eerste artikel laat hij zien dat licht uit deeltjes bestaat, en verklaart hij het foto-elektrisch effect (zie onder). In de tweede bewijst hij dat microscopisch kleine deeltjes in oplossing een ongeordende beweging uitvoeren, bekend als de [‘Brownse beweging’](https://nl.wikipedia.org/wiki/Brownse_beweging). In het derde artikel beschrijft hij zijn beroemde [speciale relativiteitstheorie](https://nl.wikipedia.org/wiki/Speciale_relativiteitstheorie). Het vierde artikel is een aanvulling hierop, waarin ook ‘s werelds beroemdste formule [E = mc2](https://nl.wikipedia.org/wiki/Massa-energierelatie) het levenslicht ziet.

![](https://images.nemokennislink.nl/uploads/Einstein-paper.jpg?auto=format,compress&w=1280)

Het begin van Einsteins beroemde artikel over speciale relativiteit. Het is vast een van de meest gelezen papers ooit.
Annalen der Physik

**Het bekendste artikel van de vier behandelt uw speciale relativiteitstheorie. Kunt u uitleggen wat de theorie inhoudt en hoe u erop kwam?**

“Als klein jongetje fantaseerde ik vaak hoe het moest zijn om op de rug van een lichtstraal te bewegen. Hoe zou de wereld er dan uitzien? Ook tijdens mijn werk op het patentbureau dwaalden mijn gedachten vaak af naar deze vraag. Toen ik op een dag in de bus door Bern reed en de kerkklok zag, brak een storm los in mijn gedachten. Als de bus steeds sneller zou rijden, fantaseerde ik, zou het licht van de klok er steeds langer over doen om mij te bereiken. Met andere woorden: ik zou de klok langzamer zien tikken!

![](https://images.nemokennislink.nl/uploads/lightspeed2.gif?auto=format,compress&w=1280)

De door Einstein bedachte constante lichtsnelheid loste direct het probleem op van een ether waarin lichtgolven zich voortplanten – iets waar veel natuurkundigen destijds mee worstelden.
Iscatel \| Shutterstock.com

De natuurkundige James Clerk Maxwell had in zijn vergelijkingen over [elektromagnetisme](https://nl.wikipedia.org/wiki/Elektromagnetisme) laten zien dat de [lichtsnelheid](https://nl.wikipedia.org/wiki/Lichtsnelheid) een eindige waarde heeft. En hierbij speelden waarnemers geen rol. Stel, dacht ik, dat je aanneemt dat de lichtsnelheid voor iedereen hetzelfde is, wat betekent dat voor onze waarnemingen?

In de vergelijkingen die ik vervolgens afleidde, kon ik laten zien dat lengtematen korter lijken voor onderling bewegende waarnemers en klokken langzamer tikken. Daar was Lorentz ook al op uitgekomen, al ging hij daarbij uit van een bewegende [ether](https://nl.wikipedia.org/wiki/Ether_%28medium%29) die eigenschappen van objecten verandert.”

**Dat is lastig voor te stellen. Kunt u een voorbeeld geven?**

“Jazeker, in lezingen voor een groot publiek gebruikte ik vaak het voorbeeld van een klok die bestaat uit twee verticale spiegels. Daartussen kaatst een lichtstraal heen en weer. Elke keer als het licht een spiegel raakt, ‘tikt’ de klok. Dus als de afstand tussen de spiegels een meter is, tikt de klok 300 miljoen keer per seconde (de lichtsnelheid is 300.000 kilometer per seconde, red.). Tenminste, voor iemand die naast de klok staat. Dat is misschien moeilijk voor te stellen, maar het is een gedachte-experiment, onthoud dat!

![](https://images.nemokennislink.nl/uploads/Img24.gif?auto=format,compress&w=1280)

De beweging van het licht, gezien door twee waarnemers. De ene ziet het licht heen en weer bewegen (links), de ander in een zigzag-vorm. Toch heeft het licht in beide gevallen dezelfde snelheid. In de rechtersituatie tikt de klok dus langzamer dan in het linkergeval.
Pierre van Baal

Stel nu dat de klok zich in een snel bewegende trein bevindt. Wat ziet iemand die op het perron staat en de trein met daarin de klok voorbij ziet rijden? Voor diegene beweegt het licht niet alleen in verticale richting, want in de tijd dat de lichtstraal van de ene spiegel naar de ander beweegt, legt de trein een afstand af. Deze waarnemer ziet het licht dus in een zigzag-vorm heen en weer gaan. Voor hem legt het licht een langere weg af tussen de spiegels dan voor de persoon in de trein. Maar omdat de lichtsnelheid voor iedereen hetzelfde is, tikt de klok voor de persoon op het perron dus _langzamer_.

Wat dit voorbeeld, en mijn speciale relativiteitstheorie in zijn algemeen laat zien is dat ruimte en tijd niet een vast raamwerk vormen waarin wij leven, zoals Isaac Newton dacht. Ruimte en tijd vormen één geheel – de ruimtetijd – dat zich vormt naar jouw perspectief. Wat je ziet, waar je dat ziet en hoe snel je dat ziet worden allemaal bepaald door de beweging die je zelf hebt. Met andere woorden: tijd en ruimte zijn relatief.”

**Een wereldschokkende conclusie. Hoe reageerde de natuurkundige gemeenschap?**

“Ik was natuurlijk erg benieuwd naar de reactie van natuurkundigen, maar ik hoorde niets. Vier maanden lang! Dus ik werd wel een beetje onzeker, zoals u zich kunt voorstellen. [Max Planck](https://nl.wikipedia.org/wiki/Max_Planck), de hoofdredacteur van het tijdschrift waarin het artikel werd gepubliceerd, was de eerste die de waarde er van in zag. Hij gaf er in 1906 een lezing over. Maar mijn idee werd pas aanvaard door de gemeenschap toen [Hermann Minkowski](https://nl.wikipedia.org/wiki/Hermann_Minkowski), een oud-docent van me aan de ETH in Zürich, een rede gaf voor zo’n tachtig Duitse natuurwetenschappers in 1908.”

**Intussen was uw vierde artikel ook al gepubliceerd, een aanvulling op de speciale relativiteit met daarin de bekende formule E = mc2. Hoe kwam u daarop?**

“Ik gunde mezelf weinig rust, ook al kostte het werken aan de artikelen – naast mijn werk in het patentbureau – veel energie. Maar ik bleef doordenken over die universele lichtsnelheid. Denk maar eens mee met dit gedachte-experiment: als je een object een duwtje geeft, krijgt het een hogere snelheid. Een volgend duwtje geeft het een hogere snelheid. Logisch, lijkt me. Kun je dat oneindig blijven doen? Nee, want ik had immers het uitgangspunt genomen dat de lichtsnelheid voor iedereen hetzelfde is; sneller dan het licht kun je dus niet gaan.

![](https://images.nemokennislink.nl/uploads/800px-Stamp_Albert_Einstein_2005.jpg?auto=format,compress&w=1280)

De beroemde formule van Einstein heeft inmiddels menig postzegel gesierd, zoals deze Duitse variant uit 2005.
Wikimedia Commons

Dat moet betekenen dat er een soort natuurlijke rem moet komen op het object naarmate je het meer versneld. Het object gaat zich op de een of andere manier verzetten tegen een hogere snelheid. Maar hier komt de crux: dat is hetzelfde als wanneer een object een grotere massa krijgt, want een zwaarder voorwerp breng je ook moeilijker in beweging. Kortom: hoe meer energie je in het object stopt, hoe meer massa het krijgt. Zo zie je – even heel simpel gezegd – dat de massa van een object afhangt van zijn energie. Een interessante conclusie, nietwaar?

De bewegingsvergelijkingen voor deze situatie heb ik uitgewerkt en dat leidde me vervolgens naar de formule die een maat geeft voor het verband tussen massa en energie. De energie (E) van een object staat gelijk aan de massa (m) keer de lichtsnelheid in het kwadraat (c2).”

**Inmiddels is uw formule uitgegroeid tot ‘s werelds beroemdste formule. Wellicht ook wel omdat het toepassing vond in de atoombom. Had u zoiets voorzien?**

“Nee, totaal niet. Het [splijten van atoomkernen](https://nl.wikipedia.org/wiki/Kernsplijting) om veel energie te winnen was op het moment dat ik de formule bedacht nog ver weg. We wisten überhaupt heel weinig van [atoomkernen](https://nl.wikipedia.org/wiki/Atoomkern). Over het idee dat je door kernen te splitsen veel energie kunt laten vrijkomen ben ik overigens altijd vrij sceptisch geweest. Ik vergeleek het met in het donker schieten op kraaien, waar geen kraaien zijn.”

**Maar u bent toch betrokken geweest bij het [Manhattan-project](https://nl.wikipedia.org/wiki/Manhattanproject_%28operatie%29), het Amerikaanse onderzoek naar een atoombom?**

“Dat is niet zo, ik ben op geen enkele manier betrokken geweest bij het project en was er nauwelijks van op de hoogte. Dat er bombardementen waren geweest hoorde ik via de radio en was voor mij een verrassing. Wat ik wél heb gedaan, en waar ik later de nodige kritiek op kreeg, is een brief sturen aan president Roosevelt in 1939. Daarin maakte ik kenbaar dat Duitsland aan een superwapen werkte. Ik drong aan om intensief onderzoek te doen naar de mogelijkheid van een atoombom.”

![](https://images.nemokennislink.nl/uploads/Trinity_blast_10sec.jpg?auto=format,compress&w=1280)

Op 6 augustus 1945 veegde een atoombom de Japanse stad [Hiroshima](https://nl.wikipedia.org/wiki/Hiroshima_%28stad%29#Atoombom) van de kaart, en drie dagen later overkwam [Nagasaki](https://nl.wikipedia.org/wiki/Nagasaki_%28stad%29#Tweede_Wereldoorlog) hetzelfde. Honderdduizenden mensen vonden in één klap de dood. Dat maakte grote indruk op Einstein.
Federal government of the United States (publiek domein)

**U was een uitgesproken [pacifist](https://nl.wikipedia.org/wiki/Pacifisme). En toch spoorde u de Amerikanen aan een verschrikkelijk wapen te ontwikkelen?**

“Ik weet het, ik heb er veel verdriet om gehad. Mijn hele leven heb ik gepleit voor vrede en tegen geweld. Geweld kan nooit een oplossing zijn voor conflicten. Maar wat ik vaak heb uitgelegd is dat je soms een uitzondering moet maken als de vijand dreigt jouw groep te verwoesten. Dat was het geval met het Duitsland onder Hitler. In dit land was ik sinds 1933 niet meer welkom vanwege mijn Joodse achtergrond. Liever dat de Amerikanen een bom maakten, dan het Nazi-regime. Maar toen ik zag wat zo’n bom teweeg bracht, heb ik me intensief ingezet om kernwapens uit te bannen.”

**Even terug naar de relativiteit. Want daarmee zou u in 1915 uw wereldwijde doorbraak bereiken, toen u de theorie uitbreidde met de zwaartekracht.**

“Dat klopt. Mijn in 1905 gemaakte artikel beschreef de _speciale_ relativiteitstheorie. Het betrof namelijk alleen constante snelheden. Maar in 1907 begon ik me af te vragen wat er gebeurt als iets _versneld_ beweegt. En bovendien wilde ik de zwaartekracht beschrijven.

![](https://images.nemokennislink.nl/uploads/Cassini-science-br.jpg?auto=format,compress&w=1280)

De kromming van de ruimte werd gemeten en bevestigd door ruimtesonde Cassini.
Wikimedia Commons

Mijn eerste ingeving voor deze _algemene_ relativiteitstheorie kreeg ik tijdens mijn werk in het patentbureau. Ik dacht plots aan de situatie dat een man van het dak valt. De zwaartekracht trekt de man naar beneden, maar de man zelf voelt tijdens de val zijn eigen gewicht niet. Blijkbaar is versnelling hetzelfde als zwaartekracht! Dit noemde ik het [‘equivalentieprincipe’](https://nl.wikipedia.org/wiki/Equivalentieprincipe).

Het betekende ook dat zwaartekracht de vorm van de ruimtetijd kan veranderen. Met andere woorden: de massa van een object laat de ruimtetijd om zich heen krommen! Maar ook al had ik dit idee vrij snel voor ogen, om het in goede vergelijkingen op te schrijven was een nachtmerrie en heeft me vele jaren gekost. Ik had de grootste moeite om de wiskunde van transformaties van meerdere dimensies te doorgronden.

Gelukkig kreeg ik daar hulp bij van mijn oude studievriend [Marcel Grossman](https://en.wikipedia.org/wiki/Marcel_Grossmann). Eind 1915 wist ik dat ik klaar was toen ik het verloop van het [perihelium](https://nl.wikipedia.org/wiki/Perihelium) _(de kortste afstand tussen de planeet en de zon, red.)_ van de baan van Mercurius correct kon berekenen. Ik was een paar dagen uitzinnig van vreugde.”

**U moest alleen uw collega’s nog overtuigen.**

“Ja, want in eerste instantie waren ze sceptisch. Logisch, ze beseften dat ik de ideeën van [Isaac Newton](https://nl.wikipedia.org/wiki/Isaac_Newton) terzijde schoof. Hij was een soort God. Ze hadden bewijs nodig. Dat bewijs was te vinden in de sterrenhemel. Volgens mijn theorie kromt een zwaar object de ruimte om zich heen, waardoor ook licht een buiging ondervindt. Het licht van de sterren achter de zon wordt dus iets afgebogen door de zon als het de aarde bereikt.

![](https://images.nemokennislink.nl/uploads/Gebogen_sterlicht.jpg?auto=format,compress&w=1280)

Door de grote zwaartekracht van de zon wordt licht dat er net langs reist afgebogen. Dit effect is te meten tijdens een zonsverduistering.
[Lee Krystek](http://www.unmuseum.org/einstein2.htm "Lee Krystek")

In 1919 deed een expeditie met onder andere de Britse astronoom [Arthur Eddington](https://nl.wikipedia.org/wiki/Arthur_Eddington) waarnemingen aan een zonsverduistering. Het licht van de sterren rondom de zon was precies volgens mijn voorspelde berekeningen verschoven. Dat was maar beter ook, want mijn theorie was correct. Dat klinkt misschien arrogant, maar ik wist gewoon dat ik gelijk had.”

**Het bewijs voor uw theorie was wereldwijd voorpaginanieuws.**

“Ik herinner me de kop nog van de Amerikaanse krant _The New York Times_: _‘Einstein theory triumphs’_. Het was echt gekkenwerk, al die fotografen en verslaggevers! Ze stonden dagenlang voor mijn deur. En iedereen wilde dat ik lezingen of interviews gaf! Ik vond het zeer vermakelijk dat mensen zich zo opwonden over theorieën die ze zelf niet begrepen.”

![](https://images.nemokennislink.nl/uploads/Einstein_tong.jpg?auto=format,compress&w=1280)

Einstein was niet alleen een genie, maar had een goed gevoel voor humor, zoals deze foto liet blijken.
Credits: Arthur Sasse

**U was niet altijd even gecharmeerd van de fotografen. We herinneren ons de opvallende foto met uw uitstekende tong.**

“Dat was op mijn 72e verjaardag, in Princeton. We waren een avond uit geweest en ik zat achterin de auto. Fotografen hadden ons opgewacht en wilden maar niet weggaan. In al mijn irritatie heb ik toen mijn tong uitgestoken. Uiteindelijk kon ik erg om de foto lachen. Ik heb de foto nog vaak op ansichtkaarten gebruikt voor vrienden.”

**Naast uw groei tot superster leidde uw algemene relativiteitstheorie ook tot ‘uw grootste blunder’. Licht u dat eens toe.**

“Uit mijn theorie volgde dat het heelal óf uitdijt óf krimpt. Maar metingen leken aan te tonen dat het heelal statisch moest zijn. Ik voegde daarom een constante toe aan mijn vergelijkingen zodat mijn model een statisch heelal voorspelde en de overige uitkomsten hetzelfde bleven, de [kosmologische constante](https://nl.wikipedia.org/wiki/Kosmologische_constante). Maar later zou blijken, dankzij [Edwin Hubble](https://nl.wikipedia.org/wiki/Edwin_Hubble) in 1929, dat het heelal wél uitdijt. Die kosmologische constante was dus helemaal niet nodig! Dat heb ik inderdaad mijn grootste blunder genoemd.”

**Het zal u goed doen dat we inmiddels weten dat het heelal _versneld_ uitdijt en een vergelijkbare kosmologische constante dit goed lijkt te kunnen beschrijven. Zo’n blunder was het dus misschien niet. Iets anders: we moeten het nog even hebben over uw theorie van licht. U noemde het zelfs uw meest revolutionaire idee. Waarom?**

“De speciale relativiteitstheorie hing eigenlijk in de lucht. Dat de lichtsnelheid voor iedereen hetzelfde is volgt uit de beschrijvingen van elektromagnetische golven van Maxwell. De afleiding is zo eenvoudig, dat als ik het niet was, iemand anders het vroeg of laat wel had gedaan. De energie-eigenschappen van licht vond ik pas echt revolutionair.

Ik vond het merkwaardig dat toestanden van gassen en vloeistoffen bepaald worden door afzonderlijke atomen, terwijl elektromagnetische golven zich over alle punten in de ruimte voortplanten. Veel verschijnselen met licht zijn echter beter te begrijpen als je licht óók opgebouwd ziet uit een reeks losse deeltjes. Planck had dat ook gedaan, maar alleen als wiskundig trucje. Ik zag het als de realiteit, ook al ontbrak het bewijs daarvoor.”

**Het bewijs kwam met het foto-elektrisch effect.**

“Inderdaad, dat is het effect waarbij licht elektriciteit opwekt als je het richt op een metalen oppervlak. Daarbij was de kleur van het licht bepalend voor het wel of niet ontstaan van elektriciteit en werd de stroom niet groter als de intensiteit van het licht toenam. Dat waren sterke aanwijzingen voor mijn theorie dat licht uit energetische deeltjes bestaat die elektronen losslaan uit het metaal. Het Nobelcomité zag ook de revolutionaire waarde in blijkbaar, want ik heb er in 1922 de Nobelprijs voor gekregen.”

![](https://images.nemokennislink.nl/uploads/130347_962_1113833986850-foto-elektrisch_effect.png?auto=format,compress&w=1280)

Het foto-elektrisch effect. Een foton (lichtdeeltje) kan een elektron uit een metaaloppervlak losmaken als het voldoende energie heeft. Het elektron krijgt een eventueel overschot aan energie mee als bewegingsenergie (snelheid), maar een foton met een te lage energie kan geen enkel elektron bevrijden.
NEMO Kennislink

**Interessanter is misschien wel dat uw lichttheorie aan de basis lag voor de nieuwe theorie van [quantummechanica](https://nl.wikipedia.org/wiki/Kwantummechanica), die later door [Niels Bohr](https://nl.wikipedia.org/wiki/Niels_Bohr) en [Werner Heisenberg](https://nl.wikipedia.org/wiki/Werner_Heisenberg) uitgewerkt werd. U voerde jarenlang discussies met Bohr over deze theorie. Vertelt u uw kant van het verhaal.**

“In de quantumtheorie stond onzekerheid centraal. Eigenschappen van materie en energie konden alleen in kansen uitgedrukt worden. Dat kon ik niet accepteren. Alsof niets zeker is en toeval domineert! Het kan niet zijn dat God dobbelt met de natuur. Voor alles moet een oorzaak gevonden kunnen worden. Er moest dus een soort onderliggende realiteit zijn die we niet konden zien. Dat maakte de theorie naar mijn mening onvolledig.”

Wist je dat Albert Einstein…

- een wel erg groot hoofd had tijdens de geboorte, aldus een bezorgde moeder?
- scheidde van Meliva onder de voorwaarde dat ze het geld zou krijgen van een eventuele Nobelprijs (die hij later ook echt won)?
- een aantal affaires met jonge dames heeft gehad, ook al was hij getrouwd met Elsa?
- niet alleen als genie, maar ook als ‘onruststoker’ te boek stond vanwege zijn duidelijke linkse politieke voorkeur?
- geld inzamelde om een Hebreeuwse universiteit op te richten in een nieuwe Joodse staat?
- in 1952 gevraagd is president te worden van Israël? (waarvoor hij bedankte)

**Helaas heeft u ongelijk gekregen. Later is uit experimenten gebleken dat Bohr het bij het rechte eind had.**

“Daar geloof ik niets van. Het is een theorie waar intuïtie geen plaats heeft. Er moeten diepere processen zijn die we nog niet hebben gevonden.”

**In 1920 kreeg u een eredoctoraat in Leiden. Wat voor band had u met Nederland?**

“Nederland speelde een belangrijke rol in mijn leven. Ten eerste zag ik [Hendrik Antoon Lorentz](https://nl.wikipedia.org/wiki/Hendrik_Lorentz) als een soort geestelijk vader. Lorentz was een genie. We ontmoetten elkaar voor het eerst tijdens de eerste Solvay-conferentie in Brussel, in 1911. Maar we hebben zeer intensief met elkaar gecorrespondeerd over relativiteit en straling.

Verder hebben Utrecht en Leiden beide geprobeerd mij als hoogleraar aan te stellen. Dat wilde ik niet, maar op aandringen van mijn goede vriend [Paul Ehrenfest](https://nl.wikipedia.org/wiki/Paul_Ehrenfest) heb ik een eredoctoraat in Leiden aangenomen. De aanstelling had nog wel wat voeten in de aarde. De Nederlandse overheid ging pas laat akkoord, omdat er geruchten gingen over conflicten met studenten en intieme relaties. Allemaal misverstanden hoor. Uiteindelijk kwam ik geregeld in Leiden en logeerde ik bij Paul. Ik vond hier de rust tussen de hectiek in Berlijn.”

**Tot slot willen we u twee vragen van lezers stellen, in het kader van onze prijsvraag. De eerste vraag is van Sander Kouwenberg. Hij gaat in op het Einstein-archief van de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem dat [onlangs online werd gezet](http://www.metronieuws.nl/nieuws/archief-met-intieme-brieven-einstein-online-gezet/IWIlcs%21pArTN8KbXSdPvL5JcVCZug/). ‘Tachtigduizend documenten van u en over u zijn straks beschikbaar voor het grote publiek!’, schrijft Sander. Zijn vraag: ‘Pleit u voor een postuum recht op privacy?’**

“Een interessante vraag, maar weet u, het zou wat zijn als ik nog moeilijk ging doen over mijn privacy. Sinds ik in 1919 bekend werd bij het grote publiek is mijn privacy zo goed als verdwenen. Gedurende de rest van mijn leven was de aandacht van de media ongekend groot. Ik kon nergens heen gaan of er waren fotografen of journalisten. Bovendien weet ik dat de FBI mij sinds de jaren dertig in de gaten hield vanwege mijn pacifistische activiteiten. Het dossier dat daaruit volgde zal inmiddels ook wel openbaar zijn gemaakt (dat is inderdaad het geval, red.) En misschien nog wel het belangrijkste: ik vind dat het wetenschappelijk belang boven mijn eigen privacy gaat. Kortom, mijn antwoord is nee.”

**Dan kregen we nog een leuke vraag van Rabia Doker. Ze verwijst naar het nieuws dat wetenschappers deeltjes leken te meten die sneller reizen dan het licht. Het leidde tot grote ophef, ook al staat de uitslag inmiddels op losse schroeven nu er fouten in het experiment aan het licht kwamen. Indien het resultaat klopt, zou de speciale relativiteitstheorie niet meer kloppen. De vraag van Rabia: ‘Wat zou u hiervan vinden? Zou u teleurgesteld zijn of spijt hebben van al de tijd die u in de speciale relativiteitstheorie heeft geïnvesteerd?’**

“U vraagt mij te speculeren, maar dat is gelukkig niet nodig. Het zal nooit zonde van mijn tijd zijn geweest, want ik ben ervan overtuigd dat ik gelijk had. En ook het experiment waarnaar u verwijst, hoe interessant ook, kan niet kloppen. Dat ze fouten hebben gevonden, bewijst dat nog maar eens. Kijk, in de wetenschap heb je gelijk tot het tegendeel bewezen wordt. Jullie kunnen met je moderne experimenten mijn ongelijk proberen aan te tonen, maar daarom is het voor mij extra leuk als het steeds niet lukt (hij lacht minzaam, red.).”

**Bedankt voor het interview. U bent inmiddels door het tijdschrift _Time_ uitgeroepen tot persoonlijkheid van de 20e eeuw. Een mooie erkenning, nietwaar?**

“Zeker, en toepasselijk gezien de naam van het tijdschrift. Je kunt wel stellen dat ik het begrip van tijd heb veranderd.”

_Dit artikel maakt onderdeel uit van de serie ‘Knappe koppen op de koffie’ waarbij acht beroemde natuurkundigen ‘fictief geïnterviewd’ worden. Bekijk [hier](https://www.nemokennislink.nl/slideshows/dode-natuurkundigen-aan-het-woord) de andere artikelen._

Bronnen:

- M. van Calmthout, _Einstein in een notendop_, Uitgeverij Bert Bakker, 2010.
- H. de Lang e.a., _Canon van de natuurkunde_, Veen Magazines, 2009.

![Reacties](data:image/svg+xml,%3csvg%20width='22'%20height='23'%20fill='none'%20xmlns='http://www.w3.org/2000/svg'%3e%3cg%20clip-path='url(%23prefix__clip0_1886_150885)'%20fill='%23000'%3e%3cpath%20d='M1.28%2022.5c-.505%200-.826-.018-.862-.018a.44.44%200%2001-.238-.792l2.425-1.778A8.266%208.266%200%2001.326%2014.22c0-4.559%203.71-8.268%208.268-8.268a8.269%208.269%200%20018.087%206.556c.119.559.176%201.135.176%201.716%200%204.554-3.705%208.263-8.263%208.263-.907%200-1.804-.15-2.667-.44-1.782.392-3.608.458-4.646.458V22.5zM8.595%206.83c-4.075%200-7.388%203.313-7.388%207.388%200%202.055.867%204.03%202.376%205.416.097.088.15.216.14.348a.448.448%200%2001-.18.33L1.774%2021.61c1.06-.022%202.609-.119%204.083-.458a.468.468%200%2001.246.013%207.414%207.414%200%20002.49.432c4.07%200%207.384-3.314%207.384-7.384a7.385%207.385%200%2000-6.41-7.322%207.849%207.849%200%2000-.973-.06z'/%3e%3cpath%20d='M20.944%2013.102c-.775%200-2.139-.049-3.48-.34-.37.124-.758.216-1.154.27a.44.44%200%2001-.492-.344%207.395%207.395%200%2000-6.253-5.795.44.44%200%2001-.383-.462A6.287%206.287%200%200115.462.5c3.334%200%206.296%202.825%206.296%206.296%200%201.571-.594%203.09-1.65%204.242l1.711%201.254a.439.439%200%2001-.238.792c-.03%200-.263.013-.637.013v.005zm-3.507-1.237c.03%200%20.066%200%20.097.009.941.216%201.918.3%202.675.33l-1.034-.761a.448.448%200%2001-.18-.33.431.431%200%2001.14-.348%205.412%205.412%200%20001.743-3.969A5.421%205.421%200%200015.46%201.38a5.407%205.407%200%2000-5.363%204.708%208.275%208.275%200%20016.48%206.002c.243-.053.48-.12.71-.198a.428.428%200%2001.149-.027z'/%3e%3c/g%3e%3cdefs%3e%3cclipPath%20id='prefix__clip0_1886_150885'%3e%3cpath%20fill='%23fff'%20transform='translate(0%20.5)'%20d='M0%200h22v22H0z'/%3e%3c/clipPath%3e%3c/defs%3e%3c/svg%3e)Reageer

Serie: Knappe koppen op de koffie

![Huidige publicatie](data:image/svg+xml,%3csvg%20xmlns='http://www.w3.org/2000/svg'%20width='18'%20height='25'%20fill='none'%3e%3cpath%20fill-rule='evenodd'%20clip-rule='evenodd'%20d='M9%2025s9-9.47%209-15.91C18%204.07%2013.97%200%209%200S0%204.07%200%209.09C0%2015.91%209%2025%209%2025zm0-13.258c1.657%200%203-1.356%203-3.03%200-1.673-1.343-3.03-3-3.03s-3%201.357-3%203.03c0%201.674%201.343%203.03%203%203.03z'%20fill='%23F03CA5'/%3e%3c/svg%3e)

![](https://images.nemokennislink.nl/uploads/Albert_Einstein_portrait.jpg?auto=format,compress&fit=crop&crop=focalpoint&fp-x=0.5&fp-y=0.5&w=580&h=800)

### Albert Einstein, het genie

[16 maart 2012**Albert Einstein, het genie** \
\
Volgens velen is hij de grootste natuurkundige ooit. Met slechts een pen, papier en zijn gedachte-experimenten ontwierp Albert Einstein een radicaal nieuw beeld van onze wereld. Einstein werd de ee...\
\
Barry van der Meer \
\
Lees artikel](/publicaties/albert-einstein-het-genie/)

![Richard Feynman die met een lach de camera inkijkt.](https://images.nemokennislink.nl/uploads/Richard_Feynman_Nobel.jpg?auto=format,compress&fit=crop&crop=focalpoint&fp-x=0.5111&fp-y=0.4411&w=580&h=800)

### Richard Feynman, de nieuwsgierige

[4 mei 2012**Richard Feynman, de nieuwsgierige** \
\
Als er iemand enthousiast, bevlogen en vol overgave over de natuurkunde kon praten, dan was het Richard Feynman. De colleges van de Amerikaan zijn wereldberoemd. Als fysicus bouwde hij de net nieuw...\
\
Barry van der Meer \
\
Lees artikel](/publicaties/richard-feynman-de-nieuwsgierige/)

![](https://images.nemokennislink.nl/uploads/Niels_Bohr.jpg?auto=format,compress&fit=crop&crop=focalpoint&fp-x=0.5&fp-y=0.5&w=580&h=800)

### Niels Bohr, de pionier

[30 maart 2012**Niels Bohr, de pionier** \
\
Niels Bohr staat bekend als een van de pioniers van een bijzonder deelgebied van de natuurkunde, namelijk de quantummechanica. De onvermoeibare Deen bezat een ongekend doorzettingsvermogen en een z...\
\
Maarten Muns \
\
Lees artikel](/publicaties/niels-bohr-de-pionier/)

![](https://images.nemokennislink.nl/uploads/Christiaan_Huygens-painting.jpeg?auto=format,compress&fit=crop&crop=focalpoint&fp-x=0.4818&fp-y=0.2291&w=580&h=800)

### Christiaan Huygens, de veelzijdige

[23 maart 2012**Christiaan Huygens, de veelzijdige** \
\
Christiaan Huygens was één van Nederlands grootste geleerden, zo niet de allergrootste. Veelzijdigheid was zijn talent. Of het nu de uitvinding was van het slingeruurwerk, de ontdekking van de ring...\
\
Barry van der Meer \
\
Lees artikel](/publicaties/christiaan-huygens-de-veelzijdige/)

![Zwart-wit foto van marie curie, scheikundige en natuurkundige.](https://images.nemokennislink.nl/uploads/Mariecurie.jpg?auto=format,compress&fit=crop&crop=focalpoint&fp-x=0.5&fp-y=0.5&w=580&h=800)

### Marie Curie, de ontdekker

[6 april 2012**Marie Curie, de ontdekker** \
\
Maria Skłodowska-Curie deed, samen met haar echtgenoot Pierre, als eerste systematisch onderzoek naar radioactiviteit. Ze ontdekte aan de hand van het verschijnsel twee nieuwe chemische elementen. ...\
\
Maarten Muns \
\
Lees artikel](/publicaties/marie-curie-de-ontdekker/)

![James Clerk Maxwell](https://images.nemokennislink.nl/uploads/Photogravure_of_James_Clerk_Maxwell.jpg?auto=format,compress&fit=crop&crop=focalpoint&fp-x=0.4709&fp-y=0.2354&w=580&h=800)

### James Clerk Maxwell, de onopvallende

[13 april 2012**James Clerk Maxwell, de onopvallende** \
\
Binnen de natuurkunde schaart men hem in dezelfde categorie als Einstein of Newton. Toch is hij voor de buitenwereld vaak een onbekende naam: James Clerk Maxwell. Hij zette cruciale stappen in het ...\
\
Barry van der Meer \
\
Lees artikel](/publicaties/james-clerk-maxwell-de-onopvallende/)

![](https://images.nemokennislink.nl/uploads/Isaac_Newton.jpg?auto=format,compress&fit=crop&crop=focalpoint&fp-x=0.5295&fp-y=0.3157&w=580&h=800)

### Isaac Newton, de ruziemaker

[20 april 2012**Isaac Newton, de ruziemaker** \
\
Zelden was een revolutie in de natuurkunde zo groot als toen Isaac Newton zijn wetten van beweging en zwaartekracht presenteerde. Zijn werk was briljant, maar als persoon was Newton excentriek en h...\
\
Barry van der Meer \
\
Lees artikel](/publicaties/isaac-newton-de-ruziemaker/)

![Galileo Galilei](https://images.nemokennislink.nl/uploads/soul_galileo.jpg?auto=format,compress&fit=crop&crop=focalpoint&fp-x=0.5&fp-y=0.5&w=580&h=800)

### Galileo Galilei, de vasthoudende

[27 april 2012**Galileo Galilei, de vasthoudende** \
\
Galileo Galilei was een van de belangrijkste wegbereiders van de Wetenschappelijke Revolutie. Dankzij zijn ontdekkingen met de telescoop zorgde Galilei dat het oude wereldbeeld op losse schroeven k...\
\
Maarten Muns \
\
Lees artikel](/publicaties/galileo-galilei-de-vasthoudende/)

Uitgelicht door de redactie

### Onze leestips

Met deze selectie van publicaties, begrijp jij de wereld om je heen beter. Dit is wat je nu moet weten.

![](https://images.nemokennislink.nl/uploads/Podcast-S3-E01-website-kaartje.jpg?auto=format,compress&fit=crop&crop=focalpoint&fp-x=0.5&fp-y=0.5&w=580&h=800)

![Podcast](/images/icons/types/podcast.svg)

Podcast

### Kijk, kindfluencers

[12 september 2024\
\
Bekijk podcast](/publicaties/kijk-kindfluencers/)

![](https://images.nemokennislink.nl/uploads/HWJD-interview-Derksen.jpeg?auto=format,compress&fit=crop&crop=focalpoint&fp-x=0.5022&fp-y=0.9212&w=580&h=800)

### ‘Eerst geloof je iets, daarna moet je het ‘ontgeloven’’

[11 september 2024**Bewezen (on)schuld: interview met Ton Derksen** \
\
Voor ons brein is snelheid en veiligheid belangrijker dan de waarheid. Dat is meestal prima, maar niet als het gaat om rechtszaken, stelt wetenschapsfilosoof Ton Derksen.\
\
Yannick Fritschy \
\
Lees artikel](/publicaties/eerst-geloof-je-iets-daarna-moet-je-het-ontgeloven/)

![](https://images.nemokennislink.nl/uploads/HWJD-Instelling-interview.jpeg?auto=format,compress&fit=crop&crop=focalpoint&fp-x=0.5&fp-y=0.5&w=580&h=800)

### ‘We moeten ons niet fixeren op de waarheid’

[6 september 2024**Interview met filosoof Frank Chouraqui** \
\
Hoe kan het dat bepaalde politici populair blijven, ook als ze leugens verkondigen? Omdat het leven niet draait om de waarheid, maar om het spel daarmee, stelt filosoof Frank Chouraqui. \
\
Marc van Dijk \
\
Lees artikel](/publicaties/we-moeten-ons-niet-fixeren-op-de-waarheid/)

![](https://images.nemokennislink.nl/uploads/HWJD-recensie-Derksen.jpeg?auto=format,compress&fit=crop&crop=focalpoint&fp-x=0.5&fp-y=0.5&w=580&h=800)

### Valkuilen voor waarheidsvinders

[11 september 2024**Bewezen (on)schuld: recensie ‘Waarheidsvinding’ van Ton Derksen** \
\
Al is de leugen nog zo snel, de waarheid achterhaalt haar wel, zegt men. Wetenschapsfilosoof Ton Derksen laat in zijn nieuwste boek ‘Waarheidsvinding’ zien dat eerder het tegendeel het geval is.\
\
Sterre Leufkens \
\
Lees artikel](/publicaties/valkuilen-voor-waarheidsvinders/)

![](https://images.nemokennislink.nl/uploads/Splinternet-China.jpg?auto=format,compress&fit=crop&crop=focalpoint&fp-x=0.5&fp-y=0.5&w=580&h=800)

### De digitale Chinese muur

[4 september 2024**Net iets anders: internet in de Volksrepubliek** \
\
China bungelt al jaren onderaan de lijst van mensenrechten, ook op het gebied van online vrijheid. En dat terwijl het internet daar een steeds grotere rol inneemt in het dagelijks leven. ...\
\
Edda Heinsman \
\
Lees artikel](/publicaties/de-digitale-chinese-muur/)

![](https://images.nemokennislink.nl/uploads/frog-1435075_1280.jpg?auto=format,compress&fit=crop&crop=focalpoint&fp-x=0.6434&fp-y=0.3255&w=580&h=800)

### Van mondkapmeeuw tot verslikvis

[5 september 2024**Interview met Kees Moeliker over ‘De Kikkerkamasutra’** \
\
De elastiekooievaar, mondkapmeeuw en chassiskolibrie. Allemaal gingen ze dood door menselijk gedrag. Met ‘De Kikkerkamasutra’ houdt Kees Moeliker ons op droogkomische wijze een spiegel voor.\
\
Daan Appels \
\
Lees artikel](/publicaties/van-mondkapmeeuw-tot-verslikvis/)

![Links](data:image/svg+xml,%3csvg%20width='24'%20height='25'%20fill='none'%20xmlns='http://www.w3.org/2000/svg'%3e%3cpath%20d='M6%2012.5l10.5-6.062v12.124L6%2012.5z'%20fill='%23000'/%3e%3c/svg%3e)

![Rechts](data:image/svg+xml,%3csvg%20width='24'%20height='25'%20fill='none'%20xmlns='http://www.w3.org/2000/svg'%3e%3cpath%20d='M18%2012.5L7.5%2018.562V6.437L18%2012.5z'%20fill='%23000'/%3e%3c/svg%3e)

ontdek meer

GerelateerdAuteurReacties

Hoe weet je dat?

#### Nieuwsbrief

Wil jij ook een van de nieuwsbrieven van NEMO Kennislink ontvangen?

[Aanmelden](/nieuwsbrieven/)

![Chat icoon](data:image/svg+xml,%3csvg%20width='20'%20height='21'%20fill='none'%20xmlns='http://www.w3.org/2000/svg'%3e%3cpath%20fill-rule='evenodd'%20clip-rule='evenodd'%20d='M14.271%2010.084a7.104%207.104%200%2001-4.687%204.687%204.586%204.586%200%20004.582%204.479h4.167a.415.415%200%2000.295-.711l-.681-.681a.417.417%200%2001-.045-.537%204.586%204.586%200%2000-3.631-7.237z'%20fill='%23000'/%3e%3cpath%20fill-rule='evenodd'%20clip-rule='evenodd'%20d='M2.529%2012.382a.417.417%200%2000.034-.55A6.219%206.219%200%20011.25%208c0-3.45%202.8-6.25%206.25-6.25s6.25%202.8%206.25%206.25-2.8%206.25-6.25%206.25H1.667a.416.416%200%2001-.295-.71l1.157-1.158z'%20fill='%23000'/%3e%3c/svg%3e) Stuur ons een reactie, vraag of suggestie

- [![Facebook](/images/icons/facebook.svg)](https://www.facebook.com/nemokennislink)
- [![Tiktok](/images/icons/tiktok.svg)](https://www.tiktok.com/@nemokennislink)
- [![X](/images/icons/x.svg)](https://twitter.com/NEMOkennislink)
- [![Instagram](/images/icons/instagram.svg)](https://www.instagram.com/nemokennislink/)
- [![E-mail](/images/icons/email.svg)](mailto:info@nemokennislink.nl)

© 2024 [NEMO Kennislink](/)

- [Cookiebeleid](/cookiebeleid/)
- [Disclaimer en privacyverklaring](/disclaimer-en-privacyverklaring/)

[Design & Development by Lava](https://lava.nl)

### Stuur ons een reactie, vraag of suggestie

Omschrijving

E-mailadres (optioneel)

Versturen