Achtergrondinformatie Industrialisatie - Reizen in de Tijd
De negentiende eeuw noemen we de tijd van burgers en stoommachines. In deze tijd werd de stoommachine uitgevonden. Het was een tijd waarin mensen nog meer ...
Marshallplan
Huisnijverheid en landbouw Al eeuwenlang werkten de meeste mensen in Nederland in de landbouw of huisnijverheid. Door de industrialisatie kwam daar verandering in. De mensen waren gewend om te werken voor eigen behoefte, denk hierbij aan een moestuin voor eigen gebruik en het houden van een geit of varken. Ook het naaien van kleren deden mensen thuis. Als er iets overbleef dan ruilden de mensen het overschot met de buren voor weer andere goederen of verkochten ze het op de markt. Zo werkten de meeste boeren ook. Boeren produceerden vooral voor eigen gebruik: voor zichzelf en de dieren op het bedrijf. Het deel wat overbleef verkochten ze, bijvoorbeeld op de markt. Met het geld dat ze verdienden kochten ze andere dingen die ze nodig hadden: gereedschappen, kleding, loon aan arbeiders. Tot aan de jaren vijftig van de vorige eeuw deden veel boeren het werk met de hand. Hij had een paard die hielp bij het zware werk op het land. Na de Tweede Wereldoorlog kwam er door de hulp van het Amerikaanse <anchor>Marshallplan</anchor> geld vrij voor machines om het land te bewerken. Hierdoor konden de boeren meer produceren. De handel in voedsel nam een vlucht.
Marshallplan - Wikipedia
Marshallplan - Wikipedia[Naar inhoud springen](#bodyContent)

Hoofdmenu

Hoofdmenu

naar zijbalk verplaatsenverbergen

Navigatie


- [Hoofdpagina](/wiki/Hoofdpagina "Naar de hoofdpagina gaan [z]")
- [Vind een artikel](/wiki/Portaal:Navigatie)
- [Vandaag](/wiki/12_september)
- [Etalage](/wiki/Wikipedia:Etalage)
- [Categorieën](/wiki/Categorie:Alles)
- [Recente wijzigingen](/wiki/Speciaal:RecenteWijzigingen "Een lijst met recente wijzigingen in deze wiki. [r]")
- [Nieuwe artikelen](/wiki/Speciaal:NieuwePaginas)
- [Willekeurige pagina](/wiki/Speciaal:Willekeurig "Een willekeurige pagina bekijken [x]")

Informatie


- [Gebruikersportaal](/wiki/Portaal:Gebruikersportaal "Informatie over het project: wat u kunt doen, waar u dingen kunt vinden")
- [Snelcursus](/wiki/Wikipedia:Snelcursus)
- [Hulp en contact](/wiki/Portaal:Hulp_en_beheer "Hulpinformatie over deze wiki")
- [Doneren](/wiki/Wikipedia:Donatie "Ondersteun ons financieel")

[![](/static/images/icons/wikipedia.png)![Wikipedia](/static/images/mobile/copyright/wikipedia-wordmark-en.svg)![de vrije encyclopedie](/static/images/mobile/copyright/wikipedia-tagline-nl.svg)](/wiki/Hoofdpagina)

[Zoeken](/wiki/Speciaal:Zoeken "Doorzoek Wikipedia [f]")

Zoeken

Uiterlijk

- [Account aanmaken](/w/index.php?title=Speciaal:GebruikerAanmaken&returnto=Marshallplan "Registreer u vooral en meld u aan. Dit is echter niet verplicht.")
- [Aanmelden](/w/index.php?title=Speciaal:Aanmelden&returnto=Marshallplan "U wordt van harte uitgenodigd om aan te melden, maar dit is niet verplicht [o]")

Persoonlijke hulpmiddelen

- [Account aanmaken](/w/index.php?title=Speciaal:GebruikerAanmaken&returnto=Marshallplan "Registreer u vooral en meld u aan. Dit is echter niet verplicht.")
- [Aanmelden](/w/index.php?title=Speciaal:Aanmelden&returnto=Marshallplan "U wordt van harte uitgenodigd om aan te melden, maar dit is niet verplicht [o]")

Pagina's voor uitgelogde redacteuren [meer lezen](/wiki/Help:Inleiding)

- [Bijdragen](/wiki/Speciaal:MijnBijdragen "Bijdragen IP-adres [y]")
- [Overleg](/wiki/Speciaal:MijnOverleg "Overlegpagina van de anonieme gebruiker van dit IP-adres [n]")

## Inhoud

naar zijbalk verplaatsenverbergen

- Top

- [1Totstandkoming](#Totstandkoming)
- [2Uitvoering](#Uitvoering)Uitvoering-subkopje inklappen  - [2.1Bestedingen](#Bestedingen)
- [3Voorwaarden](#Voorwaarden)
- [4Literatuur](#Literatuur)

Inhoudsopgave omschakelen

# Marshallplan

84 talen

- [Afrikaans](https://af.wikipedia.org/wiki/Marshall-plan "Marshall-plan – Afrikaans")
- [العربية](https://ar.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B9_%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D9%84 "مشروع مارشال – Arabisch")
- [Asturianu](https://ast.wikipedia.org/wiki/Plan_Marshall "Plan Marshall – Asturisch")
- [Azərbaycanca](https://az.wikipedia.org/wiki/Mar%C5%9Fal_plan%C4%B1 "Marşal planı – Azerbeidzjaans")
- [Žemaitėška](https://bat-smg.wikipedia.org/wiki/Mar%C5%A1ala_plans "Maršala plans – Samogitisch")
- [Беларуская](https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B0 "План Маршала – Belarussisch")
- [Беларуская (тарашкевіца)](https://be-tarask.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BB%D1%8F%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B0 "Плян Маршала – Belarusian (Taraškievica orthography)")
- [Български](https://bg.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%E2%80%9E%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BB%E2%80%9C "План „Маршал“ – Bulgaars")
- [বাংলা](https://bn.wikipedia.org/wiki/%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%B6%E0%A6%BE%E0%A6%B2_%E0%A6%AA%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A6%95%E0%A6%B2%E0%A7%8D%E0%A6%AA%E0%A6%A8%E0%A6%BE "মার্শাল পরিকল্পনা – Bengaals")
- [Bosanski](https://bs.wikipedia.org/wiki/Marshallov_plan "Marshallov plan – Bosnisch")
- [Català](https://ca.wikipedia.org/wiki/Pla_Marshall "Pla Marshall – Catalaans")
- [Corsu](https://co.wikipedia.org/wiki/Pianu_Marshall "Pianu Marshall – Corsicaans")
- [Čeština](https://cs.wikipedia.org/wiki/Marshall%C5%AFv_pl%C3%A1n "Marshallův plán – Tsjechisch")
- [Cymraeg](https://cy.wikipedia.org/wiki/Cynllun_Marshall "Cynllun Marshall – Welsh")
- [Dansk](https://da.wikipedia.org/wiki/Marshallplanen "Marshallplanen – Deens")
- [Deutsch](https://de.wikipedia.org/wiki/Marshallplan "Marshallplan – Duits")
- [Ελληνικά](https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A3%CF%87%CE%AD%CE%B4%CE%B9%CE%BF_%CE%9C%CE%AC%CF%81%CF%83%CE%B1%CE%BB "Σχέδιο Μάρσαλ – Grieks")
- [English](https://en.wikipedia.org/wiki/Marshall_Plan "Marshall Plan – Engels")
- [Esperanto](https://eo.wikipedia.org/wiki/Plano_Marshall "Plano Marshall – Esperanto")
- [Español](https://es.wikipedia.org/wiki/Plan_Marshall "Plan Marshall – Spaans")
- [Eesti](https://et.wikipedia.org/wiki/Marshalli_plaan "Marshalli plaan – Estisch")
- [Euskara](https://eu.wikipedia.org/wiki/Marshall_Plana "Marshall Plana – Baskisch")
- [فارسی](https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%B7%D8%B1%D8%AD_%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D9%84 "طرح مارشال – Perzisch")
- [Suomi](https://fi.wikipedia.org/wiki/Marshall-apu "Marshall-apu – Fins")
- [Føroyskt](https://fo.wikipedia.org/wiki/Marshallhj%C3%A1lpin "Marshallhjálpin – Faeröers")
- [Français](https://fr.wikipedia.org/wiki/Plan_Marshall "Plan Marshall – Frans")
- [Galego](https://gl.wikipedia.org/wiki/Plan_Marshall "Plan Marshall – Galicisch")
- [עברית](https://he.wikipedia.org/wiki/%D7%AA%D7%95%D7%9B%D7%A0%D7%99%D7%AA_%D7%9E%D7%A8%D7%A9%D7%9C "תוכנית מרשל – Hebreeuws")
- [हिन्दी](https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B6%E0%A4%B2_%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%BE "मार्शल योजना – Hindi")
- [Hrvatski](https://hr.wikipedia.org/wiki/Marshallov_plan "Marshallov plan – Kroatisch")
- [Magyar](https://hu.wikipedia.org/wiki/Marshall-terv "Marshall-terv – Hongaars")
- [Հայերեն](https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%84%D5%A1%D6%80%D5%B7%D5%A1%D5%AC%D5%AB_%D5%BA%D5%AC%D5%A1%D5%B6 "Մարշալի պլան – Armeens")
- [Bahasa Indonesia](https://id.wikipedia.org/wiki/Rencana_Marshall "Rencana Marshall – Indonesisch")
- [Ido](https://io.wikipedia.org/wiki/Projeto_Marshall "Projeto Marshall – Ido")
- [Íslenska](https://is.wikipedia.org/wiki/Marshall%C3%A1%C3%A6tlunin "Marshalláætlunin – IJslands")
- [Italiano](https://it.wikipedia.org/wiki/Piano_Marshall "Piano Marshall – Italiaans")
- [日本語](https://ja.wikipedia.org/wiki/%E3%83%9E%E3%83%BC%E3%82%B7%E3%83%A3%E3%83%AB%E3%83%BB%E3%83%97%E3%83%A9%E3%83%B3 "マーシャル・プラン – Japans")
- [ქართული](https://ka.wikipedia.org/wiki/%E1%83%9B%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%A8%E1%83%90%E1%83%9A%E1%83%98%E1%83%A1_%E1%83%92%E1%83%94%E1%83%92%E1%83%9B%E1%83%90 "მარშალის გეგმა – Georgisch")
- [Қазақша](https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%BB_%D0%B6%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%8B "Маршалл жоспары – Kazachs")
- [한국어](https://ko.wikipedia.org/wiki/%EB%A7%88%EC%85%9C_%ED%94%8C%EB%9E%9C "마셜 플랜 – Koreaans")
- [Къарачай-малкъар](https://krc.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%BD%D1%8B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B "Маршаллны планы – Karatsjaj-Balkarisch")
- [Kurdî](https://ku.wikipedia.org/wiki/Plana_Marshall "Plana Marshall – Koerdisch")
- [Kernowek](https://kw.wikipedia.org/wiki/Towl_Marshall "Towl Marshall – Cornish")
- [Lëtzebuergesch](https://lb.wikipedia.org/wiki/Marshallplang "Marshallplang – Luxemburgs")
- [Lietuvių](https://lt.wikipedia.org/wiki/Mar%C5%A1alo_planas "Maršalo planas – Litouws")
- [Latviešu](https://lv.wikipedia.org/wiki/M%C4%81r%C5%A1ala_pl%C4%81ns "Māršala plāns – Lets")
- [Македонски](https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD "Маршалов план – Macedonisch")
- [Монгол](https://mn.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D0%BB%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9 "Маршаллын төлөвлөгөө – Mongools")
- [Bahasa Melayu](https://ms.wikipedia.org/wiki/Rancangan_Marshall "Rancangan Marshall – Maleis")
- [مازِرونی](https://mzn.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D9%84_%D9%BE%D9%84%D9%86 "مارشال پلن – Mazanderani")
- [Norsk nynorsk](https://nn.wikipedia.org/wiki/Marshall-hjelpa "Marshall-hjelpa – Noors - Nynorsk")
- [Norsk bokmål](https://no.wikipedia.org/wiki/Marshallplanen "Marshallplanen – Noors - Bokmål")
- [Occitan](https://oc.wikipedia.org/wiki/Plan_Marshall "Plan Marshall – Occitaans")
- [Polski](https://pl.wikipedia.org/wiki/Plan_Marshalla "Plan Marshalla – Pools")
- [Piemontèis](https://pms.wikipedia.org/wiki/Pian_Marshall "Pian Marshall – Piëmontees")
- [پنجابی](https://pnb.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%84_%D9%85%D9%86%D8%B5%D9%88%D8%A8%DB%81 "مارشل منصوبہ – Western Punjabi")
- [پښتو](https://ps.wikipedia.org/wiki/%D8%AF_%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D9%84_%D9%BE%D9%84%D8%A7%D9%86 "د مارشال پلان – Pasjtoe")
- [Português](https://pt.wikipedia.org/wiki/Plano_Marshall "Plano Marshall – Portugees")
- [Română](https://ro.wikipedia.org/wiki/Planul_Marshall "Planul Marshall – Roemeens")
- [Русский](https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B0 "План Маршалла – Russisch")
- [Sardu](https://sc.wikipedia.org/wiki/Pranu_Marshall "Pranu Marshall – Sardijns")
- [Sicilianu](https://scn.wikipedia.org/wiki/Pianu_Marshall "Pianu Marshall – Siciliaans")
- [Srpskohrvatski / српскохрватски](https://sh.wikipedia.org/wiki/Marshallov_plan "Marshallov plan – Servo-Kroatisch")
- [සිංහල](https://si.wikipedia.org/wiki/%E0%B6%B8%E0%B7%8F%E0%B7%82%E0%B6%BD%E0%B7%8A_%E0%B7%83%E0%B7%90%E0%B6%BD%E0%B7%90%E0%B7%83%E0%B7%8A%E0%B6%B8 "මාෂල් සැලැස්ම – Singalees")
- [Simple English](https://simple.wikipedia.org/wiki/Marshall_Plan "Marshall Plan – Simple English")
- [Slovenčina](https://sk.wikipedia.org/wiki/Marshallov_pl%C3%A1n "Marshallov plán – Slowaaks")
- [Slovenščina](https://sl.wikipedia.org/wiki/Marshallov_na%C4%8Drt "Marshallov načrt – Sloveens")
- [Shqip](https://sq.wikipedia.org/wiki/Plani_Marshall "Plani Marshall – Albanees")
- [Српски / srpski](https://sr.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D0%BD "Маршалов план – Servisch")
- [Svenska](https://sv.wikipedia.org/wiki/Marshallplanen "Marshallplanen – Zweeds")
- [தமிழ்](https://ta.wikipedia.org/wiki/%E0%AE%AE%E0%AE%BE%E0%AE%B0%E0%AF%8D%E0%AE%B7%E0%AE%B2%E0%AF%8D_%E0%AE%A4%E0%AE%BF%E0%AE%9F%E0%AF%8D%E0%AE%9F%E0%AE%AE%E0%AF%8D "மார்ஷல் திட்டம் – Tamil")
- [ไทย](https://th.wikipedia.org/wiki/%E0%B9%81%E0%B8%9C%E0%B8%99%E0%B8%A1%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B9%8C%E0%B9%81%E0%B8%8A%E0%B8%A5%E0%B8%A5%E0%B9%8C "แผนมาร์แชลล์ – Thai")
- [Tolışi](https://tly.wikipedia.org/wiki/Mar%C5%A1ali_plan "Maršali plan – Talysh")
- [Türkçe](https://tr.wikipedia.org/wiki/Marshall_Plan%C4%B1 "Marshall Planı – Turks")
- [ئۇيغۇرچە / Uyghurche](https://ug.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D8%A7%D9%84_%D9%BE%D9%89%D9%84%D8%A7%D9%86%D9%89 "مارشال پىلانى – Oeigoers")
- [Українська](https://uk.wikipedia.org/wiki/%D0%9F%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D0%B0 "План Маршалла – Oekraïens")
- [اردو](https://ur.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%84_%D9%85%D9%86%D8%B5%D9%88%D8%A8%DB%81 "مارشل منصوبہ – Urdu")
- [Oʻzbekcha / ўзбекча](https://uz.wikipedia.org/wiki/Marshall_rejasi "Marshall rejasi – Oezbeeks")
- [Vèneto](https://vec.wikipedia.org/wiki/Pian_Marshall "Pian Marshall – Venetiaans")
- [Tiếng Việt](https://vi.wikipedia.org/wiki/K%E1%BA%BF_ho%E1%BA%A1ch_Marshall "Kế hoạch Marshall – Vietnamees")
- [吴语](https://wuu.wikipedia.org/wiki/%E9%A9%AC%E6%AD%87%E5%B0%94%E8%AE%A1%E5%88%92 "马歇尔计划 – Wuyu")
- [მარგალური](https://xmf.wikipedia.org/wiki/%E1%83%9B%E1%83%90%E1%83%A0%E1%83%A8%E1%83%90%E1%83%9A%E1%83%98%E1%83%A8_%E1%83%92%E1%83%94%E1%83%92%E1%83%9B%E1%83%90 "მარშალიშ გეგმა – Mingreels")
- [中文](https://zh.wikipedia.org/wiki/%E9%A9%AC%E6%AD%87%E5%B0%94%E8%AE%A1%E5%88%92 "马歇尔计划 – Chinees")
- [粵語](https://zh-yue.wikipedia.org/wiki/%E9%A6%AC%E8%98%87%E8%A8%88%E5%8A%83 "馬蘇計劃 – Kantonees")

[Koppelingen bewerken](https://www.wikidata.org/wiki/Special:EntityPage/Q4576#sitelinks-wikipedia "Taalkoppelingen bewerken")

- [Artikel](/wiki/Marshallplan "Inhoudspagina bekijken [c]")
- [Overleg](/wiki/Overleg:Marshallplan "Overleg over deze pagina [t]")

Nederlands

- [Lezen](/wiki/Marshallplan)
- [Bewerken](/w/index.php?title=Marshallplan&veaction=edit "Deze pagina bewerken [v]")
- [Brontekst bewerken](/w/index.php?title=Marshallplan&action=edit "Broncode van deze pagina bewerken [e]")
- [Geschiedenis weergeven](/w/index.php?title=Marshallplan&action=history "Eerdere versies van deze pagina [h]")

Hulpmiddelen

Hulpmiddelen

naar zijbalk verplaatsenverbergen

Handelingen


- [Lezen](/wiki/Marshallplan)
- [Bewerken](/w/index.php?title=Marshallplan&veaction=edit "Deze pagina bewerken [v]")
- [Brontekst bewerken](/w/index.php?title=Marshallplan&action=edit "Broncode van deze pagina bewerken [e]")
- [Geschiedenis weergeven](/w/index.php?title=Marshallplan&action=history)

Algemeen


- [Links naar deze pagina](/wiki/Speciaal:VerwijzingenNaarHier/Marshallplan "Lijst met alle pagina's die naar deze pagina verwijzen [j]")
- [Gerelateerde wijzigingen](/wiki/Speciaal:RecenteWijzigingenGelinkt/Marshallplan "Recente wijzigingen in pagina's waar deze pagina naar verwijst [k]")
- [Bestand uploaden](//commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard?uselang=nl "Bestanden uploaden [u]")
- [Speciale pagina's](/wiki/Speciaal:SpecialePaginas "Lijst met alle speciale pagina's [q]")
- [Permanente koppeling](/w/index.php?title=Marshallplan&oldid=67749439 "Permanente koppeling naar deze versie van deze pagina")
- [Paginagegevens](/w/index.php?title=Marshallplan&action=info "Meer informatie over deze pagina")
- [Deze pagina citeren](/w/index.php?title=Speciaal:Citeren&page=Marshallplan&id=67749439&wpFormIdentifier=titleform "Informatie over hoe u deze pagina kunt citeren")
- [Verkorte URL verkrijgen](/w/index.php?title=Speciaal:UrlShortener&url=https%3A%2F%2Fnl.wikipedia.org%2Fwiki%2FMarshallplan)
- [QR-code downloaden](/w/index.php?title=Speciaal:QrCode&url=https%3A%2F%2Fnl.wikipedia.org%2Fwiki%2FMarshallplan)
- [Wikidata-item](https://www.wikidata.org/wiki/Special:EntityPage/Q4576 "Koppeling naar item in verbonden gegevensrepository [g]")

Afdrukken/exporteren


- [Boek aanmaken](/w/index.php?title=Speciaal:Boek&bookcmd=book_creator&referer=Marshallplan)
- [Downloaden als PDF](/w/index.php?title=Speciaal:DownloadAsPdf&page=Marshallplan&action=show-download-screen)
- [Afdrukversie](/w/index.php?title=Marshallplan&printable=yes "Printvriendelijke versie van deze pagina [p]")

In andere projecten


- [Wikimedia Commons](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Marshall_Plan)

Uiterlijk

naar zijbalk verplaatsenverbergen

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

[![](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b3/Marshall_Plan_poster.JPG/260px-Marshall_Plan_poster.JPG)](/wiki/Bestand:Marshall_Plan_poster.JPG) Affiche van MarshallplanDe Noordam levert de eerste Marshallgoederen af in RotterdamKolen voor de [Nederlandse Spoorwegen](/wiki/Nederlandse_Spoorwegen#Wederopbouw "Nederlandse Spoorwegen"), [Polygoonjournaal](/wiki/Polygoonjournaal "Polygoonjournaal") september 1948[![](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5c/Marshallplanhilfe.gif/260px-Marshallplanhilfe.gif)](/wiki/Bestand:Marshallplanhilfe.gif) Affiche over verleende Marshallhulp in Duitsland ( [1947](/wiki/1947 "1947"))[![](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dc/Marshall_Plan.svg/260px-Marshall_Plan.svg.png)](/wiki/Bestand:Marshall_Plan.svg) Verdeling van de Marshallhulp over de Europese landen

Het **Marshallplan** was een omvangrijk materieel hulpplan, dat op initiatief van de toenmalige Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken [George C. Marshall](/wiki/George_C._Marshall "George C. Marshall") drie jaar na de [Tweede Wereldoorlog](/wiki/Tweede_Wereldoorlog "Tweede Wereldoorlog") in werking trad.

Dit _European Recovery Program_ (ERP) was gericht op de economische wederopbouw van de door de oorlog getroffen landen in [Europa](/wiki/Europa_(continent) "Europa (continent)"). Een belangrijke drijfveer van deze hulp was het vormen van een sterke [buffer](/wiki/Bufferzone "Bufferzone") tegen de [expansie](/wiki/Expansionisme_(politiek) "Expansionisme (politiek)") van het [communisme](/wiki/Communisme "Communisme") vanuit de [Sovjet-Unie](/wiki/Sovjet-Unie "Sovjet-Unie") van [Stalin](/wiki/Jozef_Stalin "Jozef Stalin"). De betrekkingen tussen de [Verenigde Staten](/wiki/Verenigde_Staten "Verenigde Staten") en de [Sovjet-Unie](/wiki/Sovjet-Unie "Sovjet-Unie") waren namelijk in sneltempo verslechterd en hadden geleid tot de " [Trumandoctrine](/wiki/Trumandoctrine "Trumandoctrine")".

## Totstandkoming

\[ [bewerken](/w/index.php?title=Marshallplan&veaction=edit&section=1 "Bewerk dit kopje: Totstandkoming") \| [brontekst bewerken](/w/index.php?title=Marshallplan&action=edit&section=1 "De broncode bewerken van de sectie: Totstandkoming")\]

Marshall deed het voorstel officieel op [5 juni](/wiki/5_juni "5 juni") [1947](/wiki/1947 "1947") in een toespraak aan de [Harvard](/wiki/Harvard-universiteit "Harvard-universiteit")- [universiteit](/wiki/Universiteit "Universiteit") in [Cambridge](/wiki/Cambridge_(Massachusetts) "Cambridge (Massachusetts)"), [Massachusetts](/wiki/Massachusetts "Massachusetts"). Hij stelde daarbij de voorwaarde dat de deelnemende landen met een gemeenschappelijk Europees plan zouden komen.

Eind juni organiseerde de Britse minister van Buitenlandse Zaken [Bevin](/wiki/Ernest_Bevin "Ernest Bevin") in [Parijs](/wiki/Parijs "Parijs") een driemogendhedenconferentie. De Russische minister [Molotov](/wiki/Vjatsjeslav_Molotov "Vjatsjeslav Molotov") verzette zich tegen het Marshallplan dat hij beschouwde als een 'bedreiging voor de soevereiniteit van de kleine Europese landen.'

Op een conferentie in [Parijs](/wiki/Parijs "Parijs"), die in juli 1947 plaatsvond, waren zestien Europese landen vertegenwoordigd om het plan te bespreken. [Spanje](/wiki/Spanje "Spanje") (dat onder [Franco](/wiki/Francisco_Franco "Francisco Franco") formeel neutraal was gebleven) en de [Sovjet-Unie](/wiki/Sovjet-Unie "Sovjet-Unie") waren niet uitgenodigd. Diverse Oost-Europese landen die ook voor hulp en deelname in aanmerking kwamen, namen op last van Stalin niet deel aan de conferentie.

De West-Europese landen stelden in september 1947 samen een economisch herstelplan op dat vervolgens aan de Amerikaanse senaat werd overhandigd.

## Uitvoering

\[ [bewerken](/w/index.php?title=Marshallplan&veaction=edit&section=2 "Bewerk dit kopje: Uitvoering") \| [brontekst bewerken](/w/index.php?title=Marshallplan&action=edit&section=2 "De broncode bewerken van de sectie: Uitvoering")\]

De hulp bestond tussen [1948](/wiki/1948 "1948") en [1952](/wiki/1952 "1952") concreet uit geld, goederen, grondstoffen en levensmiddelen, deels in de vorm van lening, voor het overige als gift.[\[1\]](#cite_note-1)[\[2\]](#cite_note-2) De uitvoering van het plan lag, van 1948 tot 1951, in handen van de Amerikaanse overheidsinstantie [Economic Cooperation Administration](/w/index.php?title=Economic_Cooperation_Administration&action=edit&redlink=1 "Economic Cooperation Administration (de pagina bestaat niet)"). Voor veel mensen maakte deze hulp het verschil tussen leven en dood. Uiteindelijk bedroeg de Marshallhulp een totaalwaarde van 12,4 miljard dollar vanuit de [Verenigde Staten](/wiki/Verenigde_Staten "Verenigde Staten"), wat neerkomt op ongeveer 148 miljard dollar in 2020. Van die 12,4 miljard kwam 1,5 miljard ten goede aan het verwoeste [Duitsland](/wiki/Bondsrepubliek_Duitsland_(1949-1990) "Bondsrepubliek Duitsland (1949-1990)"), waardoor dit land de oude, waardeloos geworden [Reichsmark](/wiki/Reichsmark "Reichsmark") op 20/21 juli 1948 kon vervangen door de [Duitse mark](/wiki/Duitse_mark "Duitse mark") en de lege winkelschappen weer gevuld konden worden.

![](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ee/1rightarrow_blue.svg/15px-1rightarrow_blue.svg.png)_Zie [Economie van nazi-Duitsland#Ineenstorting van de economie vanaf 1944](/wiki/Economie_van_nazi-Duitsland#Ineenstorting_van_de_economie_vanaf_1944 "Economie van nazi-Duitsland") voor het hoofdartikel over dit onderwerp._

Ook de andere landen die deelden in de Marshallhulp, kregen hierdoor een belangrijke impuls voor de opbouw van hun industrieën en energievoorziening.

Ten onrechte wordt vaak gedacht dat de economische opleving in West–Europa, die al snel na de Tweede Wereldoorlog ontstond, grotendeels is toe te schrijven aan de Marshallhulp. Eind 1947, dus vóór de uitvoering van het Marshallplan, waren de Britse, Franse en Nederlandse productie alweer op het vooroorlogse niveau. Italië en België volgden eind 1948. In Nederland was tijdens de eerste jaren van de bezetting de industriële productiecapaciteit gegroeid. Na de bevrijding kon deze worden aangewend voor de wederopbouw.[\[3\]](#cite_note-zanden-3)[\[4\]](#cite_note-kleemann-4) Voor Nederland was de Marshallhulp vooral van economisch belang omdat de Amerikaanse deviezentoekenning met name het economisch herstel van West-Duitsland bevorderde, en een aanzet tot effectieve Europese samenwerking was.[\[5\]](#cite_note-5)

Van economisch belang voor de ERP-landen was dat de Marshallhulp hen ertoe aan zette om hun monetair beleid in dienst te stellen van herstel en uitbreiding van de internationale handel en prijsstabiliteit. Deze ontwikkelingen zijn belangrijk geweest voor de verdere Europese economische ontwikkeling na beëindiging van de Marshallhulp.[\[6\]](#cite_note-6)

Van nog groter belang voor de wederopbouw in Nederland waren de financiële voordelen die Nederland aan de soevereiniteitsoverdracht met Indonesië overhield, in totaal meer dan 103 miljard euro.[\[7\]](#cite_note-7)

### Bestedingen

\[ [bewerken](/w/index.php?title=Marshallplan&veaction=edit&section=3 "Bewerk dit kopje: Bestedingen") \| [brontekst bewerken](/w/index.php?title=Marshallplan&action=edit&section=3 "De broncode bewerken van de sectie: Bestedingen")\]

Het Amerikaanse geld werd verdeeld over de diverse landen waarbij de bevolkingsomvang als belangrijke maatstaf bij de verdeling werd meegenomen. Nederland kreeg een bijdrage van 112 [dollar](/wiki/Amerikaanse_dollar "Amerikaanse dollar") en voor België en Luxemburg lag dit rond de 87 dollar per hoofd. Het Verenigd Koninkrijk telde toen 50 miljoen inwoners en kreeg 66 dollar per hoofd. Italië kreeg in totaal iets meer hulp dan Nederland, maar telde in 1950 wel bijna vijfmaal zoveel inwoners als Nederland.

De grote geïndustrialiseerde landen kregen relatief meer geld omdat hun herstel meer dan proportioneel zou bijdragen aan de economische vooruitgang van het hele gebied. De landen die aan de zijde van de Amerikanen hebben meegevochten kregen ook relatief meer in vergelijking tot de neutrale landen en de voormalige [Asmogendheden](/wiki/Asmogendheden "Asmogendheden"). In de onderstaande tabel zijn de bedragen per land en per jaar opgenomen, de bedragen zijn indicatief want er bestaat geen consensus over de exacte definitie van de Amerikaanse hulp onder dit plan.

Land[\[8\]](#cite_note-8)1948/49

( [US$ miljoen](/wiki/Amerikaanse_dollar "Amerikaanse dollar"))
1949/50

(US$ miljoen)
1950/51

(US$ miljoen)
Cumulatief

(US$ miljoen)
Idem aandeel

in totaal
België en Luxemburg
195
222
360
777
6,1%
Denemarken
103
87
195
385
3,0%
Frankrijk
1085
691
520
2296
18,0%
Griekenland
175
156
45
376
3,0%
IJsland
6
22
15
43
0,3%
Ierland
88
45
0
133
1,0%
Italië & Triëst
594
405
205
1204
9,5%
Nederland
471
302
355
1128
8,9%
Noorwegen
82
90
200
372
2,9%
Oostenrijk
232
166
70
468
3,7%
Portugal
0
0
70
70
0,5%
Turkije
28
59
50
137
1,1%
Verenigd Koninkrijk
1316
921
1060
3297
25,9%
West-Duitsland
510
438
500
1448
11,4%
Zweden
39
48
260
347
2,7%
Zwitserland
0
0
250
250
2,0%
**Totaal**4924
3652
4155
12.731
100%

## Voorwaarden

\[ [bewerken](/w/index.php?title=Marshallplan&veaction=edit&section=4 "Bewerk dit kopje: Voorwaarden") \| [brontekst bewerken](/w/index.php?title=Marshallplan&action=edit&section=4 "De broncode bewerken van de sectie: Voorwaarden")\]

In Frankrijk en Italië werden duidelijke voorwaarden aan de hulp gesteld. In mei 1947 werden de communisten, onder druk, uit de Franse regering gezet. Een maand later kreeg ook de Italiaanse regering een duidelijk anticommunistisch gezicht. Voor [Nederland](/wiki/Nederland "Nederland") dreigde de Marshallhulp twee keer voortijdig te eindigen. In 1949 dreigden de Verenigde Staten met het intrekken van de Marshallhulp naar aanleiding van de [politionele acties](/wiki/Politionele_acties "Politionele acties") in Nederlands-Indië. Toen de Verenigde Staten in 1950 de [Koreaanse Oorlog](/wiki/Koreaanse_Oorlog "Koreaanse Oorlog") tegen het [communisme](/wiki/Communisme "Communisme") begonnen, vroegen ze aan [Nederland](/wiki/Nederland "Nederland") troepen te sturen. Toen Nederland dit weigerde, dreigde de VS opnieuw de Marshallhulp op te zeggen.

## Literatuur

\[ [bewerken](/w/index.php?title=Marshallplan&veaction=edit&section=5 "Bewerk dit kopje: Literatuur") \| [brontekst bewerken](/w/index.php?title=Marshallplan&action=edit&section=5 "De broncode bewerken van de sectie: Literatuur")\]

- Benn Steil, _The Marshall Plan. Dawn of the Cold War_, 2018, [ISBN 9780198757917](/wiki/Speciaal:Boekbronnen/9780198757917 "Speciaal:Boekbronnen/9780198757917")

[Wikisource](https://nl.wikisource.org/wiki/en:The_Marshall_Plan_Speech "s:en:The Marshall Plan Speech")

[![](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Wikisource-logo.svg/25px-Wikisource-logo.svg.png)](/wiki/Bestand:Wikisource-logo.svg)

Werken van of over dit onderwerp zijn te vinden op de pagina _**[The Marshall Plan Speech (Engelstalig)](https://nl.wikisource.org/wiki/en:The_Marshall_Plan_Speech "s:en:The Marshall Plan Speech")**_ op [Wikisource](/wiki/Wikisource "Wikisource").

[Mediabestanden](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Marshall_Plan#mw-subcategories "commons:Category:Marshall Plan")

[![](//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Commons-logo.svg/25px-Commons-logo.svg.png)](/wiki/Bestand:Commons-logo.svg)

Zie de categorie _**[Marshall Plan](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Marshall_Plan#mw-subcategories "commons:Category:Marshall Plan")**_ van [Wikimedia Commons](/wiki/Wikimedia_Commons "Wikimedia Commons") voor mediabestanden over dit onderwerp.

Bronnen, noten en/of referenties

1. [↑](#cite_ref-1)Timothy W. Guinnane, FINANCIAL VERGANGENHEITSBEWÄLTIGUNG: THE 1953 LONDON DEBT AGREEMENT
2. [↑](#cite_ref-2)John Agnew, J. Nicholas Entrikin, The Marshall Plan today: model and metaphor
3. [↑](#cite_ref-zanden_3-0)[Jan Luiten van Zanden](/wiki/Jan_Luiten_van_Zanden "Jan Luiten van Zanden"), _The Economic History of the Netherlands 1914-1995_, Routledge, 1998, [ISBN 04 1515 003 5](/wiki/Speciaal:Boekbronnen/04_1515_003_5 "Speciaal:Boekbronnen/04 1515 003 5")
4. [↑](#cite_ref-kleemann_4-0)[Hein A.M. Klemann](/w/index.php?title=Hein_A.M._Klemann&action=edit&redlink=1 "Hein A.M. Klemann (de pagina bestaat niet)"), _De Nederlandse economie en de Tweede Wereldoorlog_, in: “Tijdschrift voor geschiedenis”, Volume 110, p. 3-40, 1997
5. [↑](#cite_ref-5)Pierre van der Eng, _De Marshall-hulp, Een Perspectief voor Nederland, 1947-1953._ Houten: De Haan, 1987. [ISBN 9026942478](/wiki/Speciaal:Boekbronnen/9026942478 "Speciaal:Boekbronnen/9026942478")
6. [↑](#cite_ref-6)[Helma Houtman-De Smedt](/w/index.php?title=Helma_Houtman-De_Smedt&action=edit&redlink=1 "Helma Houtman-De Smedt (de pagina bestaat niet)") & [Ludo Cuyvers](/w/index.php?title=Ludo_Cuyvers&action=edit&redlink=1 "Ludo Cuyvers (de pagina bestaat niet)"), _5 eeuwen wereldeconomie_, Universitaire Pers Leuven, 1999, [ISBN 9789061869245](/wiki/Speciaal:Boekbronnen/9789061869245 "Speciaal:Boekbronnen/9789061869245"), p.423 - 426
7. [↑](#cite_ref-7)_De prijs van de Onafhankelijkheid_, [Anne-Lot Hoek](/wiki/Anne-Lot_Hoek "Anne-Lot Hoek") en Ewout van der Kleij, Groene Amsterdammer 2020, [https://www.groene.nl/artikel/de-prijs-van-de-onafhankelijkheid](https://www.groene.nl/artikel/de-prijs-van-de-onafhankelijkheid). [Gearchiveerd](https://web.archive.org/web/20231103203004/https://www.groene.nl/artikel/de-prijs-van-de-onafhankelijkheid) op 3 november 2023.
8. [↑](#cite_ref-8)_The Marshall Plan Fifty Years Later_, uitgeverij: Palgrave MacMillan, VK (2001) [ISBN 9780333929834](/wiki/Speciaal:Boekbronnen/9780333929834 "Speciaal:Boekbronnen/9780333929834")

Overgenomen van " [https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Marshallplan&oldid=67749439](https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Marshallplan&oldid=67749439)"

[Categorieën](/wiki/Categorie:Alles "Categorie:Alles"):

- [Geschiedenis van Europa](/wiki/Categorie:Geschiedenis_van_Europa "Categorie:Geschiedenis van Europa")
- [Hulpverlening](/wiki/Categorie:Hulpverlening "Categorie:Hulpverlening")
- [1947](/wiki/Categorie:1947 "Categorie:1947")

- Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 30 jun 2024 om 14:32.
- De tekst is beschikbaar onder de licentie [Creative Commons Naamsvermelding/Gelijk delen](//creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.nl), er kunnen aanvullende voorwaarden van toepassing zijn. Zie de [gebruiksvoorwaarden](//foundation.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Policy:Terms_of_Use/nl) voor meer informatie.

Wikipedia® is een geregistreerd handelsmerk van de [Wikimedia Foundation, Inc.](//www.wikimediafoundation.org), een organisatie zonder winstoogmerk.

- [Privacybeleid](https://foundation.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Policy:Privacy_policy)
- [Over Wikipedia](/wiki/Wikipedia)
- [Disclaimers](/wiki/Wikipedia:Algemeen_voorbehoud)
- [Gedragscode](https://foundation.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Policy:Universal_Code_of_Conduct)
- [Ontwikkelaars](https://developer.wikimedia.org)
- [Statistieken](https://stats.wikimedia.org/#/nl.wikipedia.org)
- [Cookieverklaring](https://foundation.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Policy:Cookie_statement)
- [Mobiele weergave](//nl.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Marshallplan&mobileaction=toggle_view_mobile)

- [![Wikimedia Foundation](/static/images/footer/wikimedia-button.svg)](https://wikimediafoundation.org/)
- [![Powered by MediaWiki](/w/resources/assets/poweredby_mediawiki.svg)](https://www.mediawiki.org/)