اصول تربیت کودک در سیره نبوی - ویکی فقه
در خصوص مراحل تربیت و ویژگی‌های هر یک، از ازدواج و آداب آن و توصیه‌های دوران بارداری و شیرخوارگی گرفته تا محبت و عدالت‌ورزی نسبت به کودکان و رعایت موازین دیگر ...
مال حرام
رسول‌خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) لقمه حلال را نیز از عوامل بسیار مهم در شکل‌گیری شخصیت آینده کودک برشمرده‌اند، گرچه رعایت حلال و حرام الهی در تمام ادوار زندگی فرد لازم است؛ اما توجه به حلال و حرام در قبل و بعد از ایام بارداری از اهمیت بسیار بیشتری در شکل‌پذیری شخصیت آینده کودکان برخوردار بوده از این‌رو مورد تاکید بیشتری قرار گرفته است. رسول‌خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در این‌باره می‌فرمودند: «و لا یدخل الجنه من نبت لحمه من السحت النار اولی له؛ داخل بهشت نمی‌شود کسی که گوشت و پوستش از <anchor>مال حرام</anchor> روییده باشد چنین کسی به آتش دوزخ `[` شقاوت `]` شایسته‌تر است `[` تا سعادت `]`»
مال حرام - ویکی فقه
مال حرام \- ویکی فقه

- [![خواندن](https://fa.wikifeqh.ir/assets/images/reading.svg)](https://fa.wikifeqh.ir/مال_حرام "خواندن")
- [![نمایش تاریخچه](https://fa.wikifeqh.ir/assets/images/history.svg)](https://fa.wikifeqh.ir/history/مال_حرام "نمایش تاریخچه")
- [![ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/assets/images/edit.svg)](https://fa.wikifeqh.ir/edit/مال_حرام "ویرایش")

# مال حرام

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف

* * *

مقالات مرتبط: [کنز حرام (مفردات‌قرآن)](https://fa.wikifeqh.ir/کنز_حرام_(مفردات‌قرآن) "کنز حرام (مفردات‌قرآن)").

مال حرام به سبب آنکه تاثیر شگرف منفی در زندگی [بشر](https://fa.wikifeqh.ir/بشر "بشر") دارد، یکی از مباحث مهم در [فقه](https://fa.wikifeqh.ir/فقه "فقه") زندگی است. احکام بسیاری در منابع اسلامی برای تبیین این مهم وجود دارد؛ چرا که [انسان](https://fa.wikifeqh.ir/انسان "انسان") باید در این حوزه بیشترین توجه و دقت را داشته باشد تا زندگی پاک و سالمی در [دنیا](https://fa.wikifeqh.ir/دنیا "دنیا") داشته و مسیر کمالی خود را به خوبی بپیماید.

کسانی که دنیاگرا هستند، به [مال](https://fa.wikifeqh.ir/مال "مال") و منال دنیا دل می‌بندند و می‌کوشند تا از هر راهی هرچند نامشروع آن را به دست آورند و گاه در لباس [دین](https://fa.wikifeqh.ir/دین "دین") و [مذهب](https://fa.wikifeqh.ir/مذهب "مذهب")، به توجیه می‌پردازند تا مال حرام را برای خود [حلال](https://fa.wikifeqh.ir/حلال "حلال") و مشروع سازند. [خداوند](https://fa.wikifeqh.ir/خداوند "خداوند") در آیاتی از [قرآن](https://fa.wikifeqh.ir/قرآن "قرآن") به مسئله مال‌های حرام، علل و زمینه‌های گرایش به آن و آثارش توجه داده است. از دیدگاه [دین اسلام](https://fa.wikifeqh.ir/دین_اسلام "دین اسلام")، اجتناب نکردن از مال حرام مورد نکوهش بوده و [حرام](https://fa.wikifeqh.ir/حرام "حرام") است، و اثرات سوئی بر جان و دل آدمی و [خانواده](https://fa.wikifeqh.ir/خانواده "خانواده") او گذاشته و بسیاری از [گناهان](https://fa.wikifeqh.ir/گناهان "گناهان")، ریشه در آلودگی روح آدمی دارد.

### فهرست مندرجات

[۱ \- گرایش طبیعی انسان به حرام](#_گرایش طبیعی انسان به حرام "گرایش طبیعی انسان به حرام")

[۲ \- آثار حرص بر مال‌اندوزی](#_آثار حرص بر مال‌اندوزی "آثار حرص بر مال‌اندوزی")

[۳ \- مصادیقی از مال حرام](#_مصادیقی از مال حرام "مصادیقی از مال حرام")

[۴ \- آثار وضعی حرام‌خواری از نظر روایات](#_آثار وضعی حرام‌خواری از نظر روایات "آثار وضعی حرام‌خواری از نظر روایات")

[۴.۱ \- اثر روانی حرام‌خواری](#_اثر روانی حرام‌خواری "اثر روانی حرام‌خواری")

[۴.۲ \- اثر حرام‌خواری در نسل](#_اثر حرام‌خواری در نسل "اثر حرام‌خواری در نسل")

[۴.۳ \- اثر حرام‌خواری در سبکی و نور باطن](#_اثر حرام‌خواری در سبکی و نور باطن "اثر حرام‌خواری در سبکی و نور باطن")

[۴.۴ \- تاکید بر کسب حلال و اجتناب از حرام](#_تاکید بر کسب حلال و اجتناب از حرام "تاکید بر کسب حلال و اجتناب از حرام")

[۴.۵ \- عدم استجابت دعا و عدم قبولی عبادات](#_عدم استجابت دعا و عدم قبولی عبادات "عدم استجابت دعا و عدم قبولی عبادات")

[۵ \- تاثیر لقمه حرام در عاقبت انسان](#_تاثیر لقمه حرام در عاقبت انسان "تاثیر لقمه حرام در عاقبت انسان")

[۶ \- نقش محیط در تربیت انسان](#_نقش محیط در تربیت انسان "نقش محیط در تربیت انسان")

[۶.۱ \- راه مقاومت مقابل محیط نامساعد](#_راه مقاومت مقابل محیط نامساعد "راه مقاومت مقابل محیط نامساعد")

[۷ \- پانویس](#_پانویس "پانویس")

[۸ \- منبع](#_منبع "منبع")

### [۱ \- گرایش طبیعی انسان به حرام](\#گرایش طبیعی انسان به حرام)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/مال_حرام/گرایش_طبیعی_انسان_به_حرام "ویرایش")\]

* * *

تحصیل مال، امری مطلوب است؛ زیرا مقتضی زندگی دنیوی و مادی آن است که [انسان](https://fa.wikifeqh.ir/انسان "انسان") امکاناتی را برای آسایش خود فراهم آورد و به تامین نیازهای مادی خود بپردازد. از این‌رو در آموزه‌های اسلامی تحصیل مال مشروع و طیب همانند [جهاد](https://fa.wikifeqh.ir/جهاد "جهاد") در راه خدا دانسته شده است؛ زیرا پاسخ‌گویی به نیازهای مادی و جنبه‌های دنیوی، امری لازم و ضروری است و انسان‌ها در سایه اقتصاد سالم، می‌توانند بسترهای رشد کمالی خود را فراهم آورند.

هرچند که کارکرد [مال](https://fa.wikifeqh.ir/مال "مال") تنها در حوزه [تغذیه](https://fa.wikifeqh.ir/تغذیه "تغذیه (پیوندی وجود ندارد)") خلاصه نمی‌شود، بلکه حوزه‌های دیگری از نیازهای مادی بشر را نیز دربرمی‌گیرد، ولی باید توجه داشت که بخش عمده‌ای از نیازهای تغذیه انسان با فراهم آوری مال امکان‌پذیر است. بنابراین، انسان برای پاسخ‌گویی به ابتدایی‌ترین نیازهای مادی و جسمی خود نیازمند تحصیل مال است. ازاین‌رو [خداوند](https://fa.wikifeqh.ir/خداوند "خداوند") دارایی و مال را برای انسان، [خیر](https://fa.wikifeqh.ir/خیر "خیر") می‌شمارد؛ زیرا خیر، آن چیزی است که انسان برای رسیدن به کمالات خود، بدان نیاز دارد و در مسیر کمالی او مورد استفاده قرار می‌گیرد. مال نیز چون جسم، انسان را برای حمل [روح](https://fa.wikifeqh.ir/روح "روح") و روان تقویت می‌کند و اجازه [عبودیت](https://fa.wikifeqh.ir/عبودیت "عبودیت") و [عبادت](https://fa.wikifeqh.ir/عبادت "عبادت") را به او می‌دهد و زمینه رشدی بشر را فراهم می‌آورد و لذا به عنوان خیر تلقی و معرفی شده است.

[\[۱\]](#foot1) [بقره/سوره۲، آیه۱۸۰.](http://lib.eshia.ir/17001/1/27/180 "بقره/سوره2، آیه180.")

[\[۲\]](#foot2) [بقره/سوره۲، آیه۲۱۵.](http://lib.eshia.ir/17001/1/33/215 "بقره/سوره2، آیه215.")

[\[۳\]](#foot3) [بقره/سوره۲، آیه۲۷۲.](http://lib.eshia.ir/17001/1/46/272 "بقره/سوره2، آیه272.")

[\[۴\]](#foot4) [بقره/سوره۲، آیه۲۷۳.](http://lib.eshia.ir/17001/1/46/273 "بقره/سوره2، آیه273.")

[\[۵\]](#foot5) [کهف/سوره۱۸، آیه۹۵.](http://lib.eshia.ir/17001/1/303/95 "کهف/سوره18، آیه95.")

[\[۶\]](#foot6) [حج/سوره۲۲، آیه۱۱.](http://lib.eshia.ir/17001/1/333/11 "حج/سوره22، آیه11.")

از نظر [قرآن](https://fa.wikifeqh.ir/قرآن "قرآن") مال و [ثروت](https://fa.wikifeqh.ir/ثروت "ثروت")، زینت زندگی دنیا برای انسان‌هاست.

[\[۷\]](#foot7) [آل عمران/سوره۳، آیه۱۴.](http://lib.eshia.ir/17001/1/51/14 "آل عمران/سوره3، آیه14.")

[\[۸\]](#foot8) [کهف/سوره۱۸، آیه۴۶.](http://lib.eshia.ir/17001/1/299/46 "کهف/سوره18، آیه46.")

[\[۹\]](#foot9) [قصص/سوره۲۸، آیه۶۰.](http://lib.eshia.ir/17001/1/393/60 "قصص/سوره28، آیه60.")

[\[۱۰\]](#foot10) [قصص/سوره۲۸، آیه۷۹.](http://lib.eshia.ir/17001/1/395/79 "قصص/سوره28، آیه79.")

[\[۱۱\]](#foot11) [احزاب/سوره۳۳، آیه۲۸.](http://lib.eshia.ir/17001/1/421/28 "احزاب/سوره33، آیه28.")

همین امر موجب می‌شود که انسان به سبب علاقه به زینت‌ها به جمع‌آوری مال بپردازد و از تحصیل آن لذت ببرد.

اما همیشه مشکل از آنجا شروع می‌شود که انسان به خطا و اشتباه گمان می‌کند که تامین و تحصیل نیازهای مادی و جمع آوری و تکاثر مال برای این منظور، هدف اصلی است و تمام همت و تلاش خود را مصروف تحصیل و تامین آن می‌کند. این‌گونه است که مسیر نادرستی را برمی‌گزیند تا اموال بیشتری را کسب کند. برخی از مردم نه تنها تمام همت خویش را برای تحصیل مال می‌گذارند، بلکه به راه‌های حلال و مشروع بسنده نمی‌کنند و با سوگند دروغ

[\[۱۲\]](#foot12) [بقره/سوره۲، آیه۱۸۸.](http://lib.eshia.ir/17001/1/29/188 "بقره/سوره2، آیه188.")

پرداخت مال [رشوه](https://fa.wikifeqh.ir/رشوه "رشوه") به قضات به منظور دست یابی به اموال دیگران،

[\[۱۳\]](#foot13) [بقره/سوره۲، آیه۱۸۸.](http://lib.eshia.ir/17001/1/29/188 "بقره/سوره2، آیه188.")

تجاوز به اموال یتیمان، تصرف ناحق در اموال دیگران

[\[۱۴\]](#foot14) [نساء/سوره۴، آیه۲۹-۳۰.](http://lib.eshia.ir/17001/1/83/29 "نساء/سوره4، آیه29-30.")

و مانند آن در صدد برمی‌آیند تا مال بیشتری گرد آورده و در اختیار داشته باشند. بنابراین گرایش انسان به مال و تحصیل آن امری طبیعی است؛ زیرا انسان می‌خواهد به نیازهای مادی و دنیوی خود از جمله تغذیه و آسایش پاسخ دهد و از امنیت غذایی و سرپناه و [جسم](https://fa.wikifeqh.ir/جسم "جسم") و [جان](https://fa.wikifeqh.ir/جان "جان") برخوردار گردد. اما تصویر نادرست از هستی و اهداف و [فلسفه آفرینش](https://fa.wikifeqh.ir/فلسفه_آفرینش "فلسفه آفرینش") موجب می‌شود تا برخی‌ها به جنبه مادی زندگی، اصالت ببخشند و زندگی را در همین محدوده دنیا و مدت کوتاه [عمر](https://fa.wikifeqh.ir/عمر "عمر") خلاصه کنند و بر همین اساس گرفتار احساس کاذب جاودانگی در سایه مال و ثروت می‌شوند و آن را مایه جاودانه شدن خود می‌شمارند.

[\[۱۵\]](#foot15) [همزه/سوره۱۰۴، آیه۱-۴.](http://lib.eshia.ir/17001/1/601/1 "همزه/سوره104، آیه1-4.")

از این رو گرفتار تکاثر مال می‌شوند و تا لحظه [مرگ](https://fa.wikifeqh.ir/مرگ "مرگ") نیز از کسب و تحصیل آن دست بر نمی‌دارند.

[\[۱۶\]](#foot16) [تکاثر/سوره۱۰۲، آیه۱\- ۲.](http://lib.eshia.ir/17001/1/600/1 "تکاثر/سوره102، آیه1- 2.")

خداوند در آیاتی از جمله ۲۰ [سوره فجر](https://fa.wikifeqh.ir/سوره_فجر "سوره فجر")

[\[۱۷\]](#foot17) [فجر/سوره۸۹، آیه۲۰.](http://lib.eshia.ir/17001/1/593/20 "فجر/سوره89، آیه20.")

و ۶ و ۸ [سوره عادیات](https://fa.wikifeqh.ir/سوره_عادیات "سوره عادیات")،

[\[۱۸\]](#foot18) [عادیات/سوره۱۰۰، آیه۶.](http://lib.eshia.ir/17001/1/599/6 "عادیات/سوره100، آیه6.")

[\[۱۹\]](#foot19) [عادیات/سوره۱۰۰، آیه۸.](http://lib.eshia.ir/17001/1/599/8 "عادیات/سوره100، آیه8.")

به حرص طبیعی انسان و [آزمندی](https://fa.wikifeqh.ir/آزمندی "آزمندی") او نسبت به مال و ثروت اشاره می‌کند و می‌گوید که انسان آن چنان [حرص](https://fa.wikifeqh.ir/حرص "حرص") جمع‌آوری مال و ثروت را دارد که [حلال](https://fa.wikifeqh.ir/حلال "حلال") و [حرام](https://fa.wikifeqh.ir/حرام "حرام") و پاک و ناپاک را درهم می‌آمیزد و درهم می‌خورد و مصرف می‌کند.

[\[۲۰\]](#foot20) [عادیات/سوره۱۰۰، آیه۸.](http://lib.eshia.ir/17001/1/599/8 "عادیات/سوره100، آیه8.")

[\[۲۱\]](#foot21) [نساء/سوره۴، آیه۱۲۸.](http://lib.eshia.ir/17001/1/99/128 "نساء/سوره4، آیه128.")

[\[۲۲\]](#foot22) [فصلت/سوره۴۱، آیه۴۹.](http://lib.eshia.ir/17001/1/482/49 "فصلت/سوره41، آیه49.")

[\[۲۳\]](#foot23) [معارج/سوره۷۰، آیه۱۹.](http://lib.eshia.ir/17001/1/569/19 "معارج/سوره70، آیه19.")

### [۲ \- آثار حرص بر مال‌اندوزی](\#آثار حرص بر مال‌اندوزی)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/مال_حرام/آثار_حرص_بر_مال‌اندوزی "ویرایش")\]

* * *

آزمندی و حرص انسان به مال‌اندوزی به سبب تصور نادرست از زندگی و هدف آن، موجب می‌شود تا برخی از انسان‌ها به هر شکل و وسیله‌ای به گردآوری مال سرگرم شوند. دلبستگی به مال و ثروت‌اندوزی و عشق به آن در عمق جان آدمی ریشه دارد و امری غریزی است

[\[۲۴\]](#foot24) [محمد/سوره۴۷، آیه۳۷.](http://lib.eshia.ir/17001/1/510/37 "محمد/سوره47، آیه37.")

و انسان تمایل شدیدی به مال دارد و نمی‌تواند از وسوسه آن خود را رها سازد

[\[۲۵\]](#foot25) [عادیات/سوره۱۰۰، آیه۸.](http://lib.eshia.ir/17001/1/599/8 "عادیات/سوره100، آیه8.")

اما این دلبستگی برخی‌ها را به کارهای خلاف نیز می‌کشاند و این‌گونه است که یک امر طبیعی گرایش و دلبستگی به مال به‌عنوان یک خیر، به یک آزمندی غیرطبیعی و [رذیلت](https://fa.wikifeqh.ir/رذیلت "رذیلت") پست تبدیل می‌شود.

[\[۲۶\]](#foot26) [مدثر/سوره۷۴، آیه۱۲-۱۷.](http://lib.eshia.ir/17001/1/575/12 "مدثر/سوره74، آیه12-17.")

در این حالت [شیطان](https://fa.wikifeqh.ir/شیطان "شیطان") شریک مال این افراد می‌شود و همراهان و پیروان شیطان به [ستم](https://fa.wikifeqh.ir/ستم "ستم") و [ظلم](https://fa.wikifeqh.ir/ظلم "ظلم") رو می‌آورند تا بیش از پیش به ارضای خواسته‌هایش بپردازند.

[\[۲۷\]](#foot27) [اسراء/سوره۱۷، آیه۶۴.](http://lib.eshia.ir/17001/1/288/64 "اسراء/سوره17، آیه64.")

[\[۲۸\]](#foot28) [ص/سوره۳۸، آیه۲۲-۲۴.](http://lib.eshia.ir/17001/1/454/22 "ص/سوره38، آیه22-24.")

مال، آدمی را چنان به خود سرگرم می‌کند که برخی‌ها حتی به بهانه آن از [جهاد](https://fa.wikifeqh.ir/جهاد "جهاد") و تلاش برای [آخرت](https://fa.wikifeqh.ir/آخرت "آخرت") باز می‌مانند و جزو گروه زیانکاران می‌شوند.

[\[۲۹\]](#foot29) [فتح/سوره۴۸، آیه۱۱.](http://lib.eshia.ir/17001/1/512/11 "فتح/سوره48، آیه11.")

[\[۳۰\]](#foot30) [منافقون/سوره۶۳، آیه۹.](http://lib.eshia.ir/17001/1/555/9 "منافقون/سوره63، آیه9.")

آزمندی همان‌گونه که آدمی را از مسیر حق‌طلبی و فلسفه زندگی و آفرینش دور می‌سازد، موجب می‌شود تا انسان گرفتار رفتارهای زیانباری چون بی‌توجهی به نیازمندان و گرسنگان و بینوایان شود و از تلاش برای رفع گرسنگی آنان خودداری کند.

[\[۳۱\]](#foot31) [فجر/سوره۸۹، آیه۱۸-۲۰.](http://lib.eshia.ir/17001/1/593/18 "فجر/سوره89، آیه18-20.")

[خیانت در امانت](https://fa.wikifeqh.ir/خیانت_در_امانت "خیانت در امانت")،

[\[۳۲\]](#foot32) [انفال/سوره۸، آیه۲۷-۲۸.](http://lib.eshia.ir/17001/1/180/27 "انفال/سوره8، آیه27-28.")

بازماندن از جهاد و رها کردن [پیامبر](https://fa.wikifeqh.ir/پیامبر "پیامبر") و مجاهدان،

[\[۳۳\]](#foot33) [توبه/سوره۹، آیه۲۴.](http://lib.eshia.ir/17001/1/190/24 "توبه/سوره9، آیه24.")

[غفلت](https://fa.wikifeqh.ir/غفلت "غفلت") از خدا و تمرد از فرمان خدا و پیامبر،

[\[۳۴\]](#foot34) [توبه/سوره۹، آیه۲۴.](http://lib.eshia.ir/17001/1/190/24 "توبه/سوره9، آیه24.")

[\[۳۵\]](#foot35) [منافقون/سوره۶۳، آیه۹.](http://lib.eshia.ir/17001/1/555/9 "منافقون/سوره63، آیه9.")

و مخالفت با [حق](https://fa.wikifeqh.ir/حق "حق") و [حقیقت](https://fa.wikifeqh.ir/حقیقت "حقیقت")،

[\[۳۶\]](#foot36) [زخرف/سوره۴۳، آیه۳۰-۳۱.](http://lib.eshia.ir/17001/1/491/30 "زخرف/سوره43، آیه30-31.")

از جمله آثار دلبستگی به مال است.

از این فراتر کسانی که گرفتار آزمندی و حرص مال هستند نه تنها این‌گونه رفتارها را در پیش می‌گیرند بلکه چنان دلبسته می‌شوند که دیگر [خدا](https://fa.wikifeqh.ir/خدا "خدا") را فراموش کرده و با شکست در آزمون‌های الهی،

[\[۳۷\]](#foot37) [فجر/سوره۸۹، آیه۱۵.](http://lib.eshia.ir/17001/1/593/15 "فجر/سوره89، آیه15.")

[\[۳۸\]](#foot38) [فجر/سوره۸۹، آیه۲۰.](http://lib.eshia.ir/17001/1/593/20 "فجر/سوره89، آیه20.")

زیان و خسران ابدی را برای خود رقم می‌زنند.

[\[۳۹\]](#foot39) [منافقون/سوره۶۳، آیه۹.](http://lib.eshia.ir/17001/1/555/9 "منافقون/سوره63، آیه9.")

### [۳ \- مصادیقی از مال حرام](\#مصادیقی از مال حرام)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/مال_حرام/مصادیقی_از_مال_حرام "ویرایش")\]

* * *

چنان که گفته شد، دلبستگی به مال دنیا به‌عنوان تامین کننده مهم نیازهای مادی انسان و نیز زینت زندگی دنیا، امری طبیعی و غریزی و گرایش طبیعی است و تلاش برای تحصیل مال و ثروت امری مذموم و ناپسند بشمار نمی‌رود، بلکه از مصادیق تلاش و جهاد در راه خدا شمرده می‌شود، چراکه انسان ماموریت دارد تا با تلاش خویش، جهان مادی را آباد کند

[\[۴۰\]](#foot40) [هود/سوره۱۱، آیه۶۰.](http://lib.eshia.ir/17001/1/228/60 "هود/سوره11، آیه60.")

پس گردآوری مال حلال و پاک، به عنوان یک ماموریت الهی مطرح است و اگر کسی از تلاش در این حوزه بازایستد می‌بایست او را متهم به کوتاهی در انجام وظیفه الهی کرد.

اما مشکل آن است که این دلبستگی به‌شکل افراطی برخی را از حق دور می‌سازد و آنان را به [آزمندی](https://fa.wikifeqh.ir/آزمندی "آزمندی") گرفتار می‌کند و اجازه نمی‌دهد تا در مسیر آفرینش گام بردارند و به حق و [عدالت](https://fa.wikifeqh.ir/عدالت "عدالت") زندگی خود را سامان دهند، بلکه روحیه تجاوزگری پیدا می‌کنند و لذا به جای کسب مال مشروع به راه‌های کسب مال از راه حرام کشیده می‌شوند.

از مهمترین مصادیق مال حرام می‌توان به [رشوه](https://fa.wikifeqh.ir/رشوه "رشوه") اشاره کرد. کسانی که در مراکز قدرت و تصمیم‌گیری هستند، در معرض این نوع کسب حرام می‌باشند. قاضیان و مسئولان و کارگزاران حکومت با گرفتن رشوه ممکن است حق کسی را ضایع کرده و یا از حقوق [بیت المال](https://fa.wikifeqh.ir/بیت_المال "بیت المال") به جیب کسانی بریزند که اقدام به سوء استفاده کرده‌اند. خداوند کسب مال از راه رشوه را حرام و ننگ‌آور دانسته و در آیه۴۲ از [سوره مائده](https://fa.wikifeqh.ir/سوره_مائده "سوره مائده")

[\[۴۱\]](#foot41) [مائده/سوره۵، آیه۴۲.](http://lib.eshia.ir/17001/1/115/42 "مائده/سوره5، آیه42.")

با نام بردن این مال به [سحت](https://fa.wikifeqh.ir/سحت "سحت")، از ننگ و پلیدی آن یاد کرده است.

[\[۴۲\]](#foot42) [راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ قرآن کریم، ص۲۲۵، ذیل واژه سحت.](http://lib.eshia.ir/15362/1/225/القشر "راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ قرآن کریم، ص225، ذیل واژه سحت.")

خداوند به صراحت بیان می‌کند کسانی که گرفتار کسب حرام و رشوه هستند با این کار نه‌تنها [حرام‌خواری](https://fa.wikifeqh.ir/حرام‌خواری "حرام‌خواری") را بر خود هموار می‌کنند بلکه عار و ننگ را بر خود بار می‌کنند.

[\[۴۳\]](#foot43) [مائده/سوره۵، آیه۴۲.](http://lib.eshia.ir/17001/1/115/42 "مائده/سوره5، آیه42.")

[\[۴۴\]](#foot44) [مائده/سوره۵، آیه۶۲.](http://lib.eshia.ir/17001/1/118/62 "مائده/سوره5، آیه62.")

[غصب](https://fa.wikifeqh.ir/غصب "غصب") اموال مردم و تصاحب آن از طریق ناحق از دیگر مصادیق کسب و تحصیل مال حرام است که در آیات ۱۰ و ۲۹ [سوره نساء](https://fa.wikifeqh.ir/سوره_نساء "سوره نساء")

[\[۴۵\]](#foot45) [نساء/سوره۴، آیه۱۰.](http://lib.eshia.ir/17001/1/78/10 "نساء/سوره4، آیه10.")

[\[۴۶\]](#foot46) [نساء/سوره۴، آیه۲۹.](http://lib.eshia.ir/17001/1/83/29 "نساء/سوره4، آیه29.")

و ۷۹ [سوره کهف](https://fa.wikifeqh.ir/سوره_کهف "سوره کهف")

[\[۴۷\]](#foot47) [کهف/سوره۱۸، آیه۷۹.](http://lib.eshia.ir/17001/1/302/79 "کهف/سوره18، آیه79.")

به آن اشاره شده است.

[قمار](https://fa.wikifeqh.ir/قمار "قمار")،

[\[۴۸\]](#foot48) [بقره/سوره۲، آیه۲۱۹.](http://lib.eshia.ir/17001/1/34/219 "بقره/سوره2، آیه219.")

[\[۴۹\]](#foot49) [مائده/سوره۵، آیه۹۰-۹۱.](http://lib.eshia.ir/17001/1/123/90 "مائده/سوره5، آیه90-91.")

[سرقت](https://fa.wikifeqh.ir/سرقت "سرقت")،

[\[۵۰\]](#foot50) [مائده/سوره۵، آیه۳۸.](http://lib.eshia.ir/17001/1/114/38 "مائده/سوره5، آیه38.")

[\[۵۱\]](#foot51) [ممتحنه/سوره۶۰، آیه۱۲.](http://lib.eshia.ir/17001/1/551/12 "ممتحنه/سوره60، آیه12.")

[کم فروشی](https://fa.wikifeqh.ir/کم_فروشی "کم فروشی")،

[\[۵۲\]](#foot52) [اعراف/سوره۷، آیه۸۵.](http://lib.eshia.ir/17001/1/161/85 "اعراف/سوره7، آیه85.")

[\[۵۳\]](#foot53) [هود/سوره۱۱، آیه۸۵.](http://lib.eshia.ir/17001/1/231/85 "هود/سوره11، آیه85.")

[\[۵۴\]](#foot54) [مطففین/سوره۸۳، آیه۱-۳.](http://lib.eshia.ir/17001/1/587/1 "مطففین/سوره83، آیه1-3.")

، مال ربوی و نزول خواری،

[\[۵۵\]](#foot55) [بقره/سوره۲، آیه۲۷۵-۲۷۹.](http://lib.eshia.ir/17001/1/47/275 "بقره/سوره2، آیه275-279.")

[مال یتیم](https://fa.wikifeqh.ir/مال_یتیم "مال یتیم")،

[\[۵۶\]](#foot56) [اسراء/سوره۱۷، آیه۳۴.](http://lib.eshia.ir/17001/1/285/34 "اسراء/سوره17، آیه34.")

[\[۵۷\]](#foot57) [نساء/سوره۴، آیه۱۰.](http://lib.eshia.ir/17001/1/78/10 "نساء/سوره4، آیه10.")

کسب مال از راه باطل،

[\[۵۸\]](#foot58) [بقره/سوره۲، آیه۱۸۸.](http://lib.eshia.ir/17001/1/29/188 "بقره/سوره2، آیه188.")

[\[۵۹\]](#foot59) [نساء/سوره۴، آیه۲۹.](http://lib.eshia.ir/17001/1/83/29 "نساء/سوره4، آیه29.")

[\[۶۰\]](#foot60) [نساء/سوره۴، آیه۳۴.](http://lib.eshia.ir/17001/1/84/34 "نساء/سوره4، آیه34.")

[\[۶۱\]](#foot61) [نساء/سوره۴، آیه۱۶۱.](http://lib.eshia.ir/17001/1/103/161 "نساء/سوره4، آیه161.")

[\[۶۲\]](#foot62) [توبه/سوره۹، آیه۳۲.](http://lib.eshia.ir/17001/1/192/32 "توبه/سوره9، آیه32.")

مال مصرف شده در [فحشاء](https://fa.wikifeqh.ir/فحشاء "فحشاء") و بی‌عفتی،

[\[۶۳\]](#foot63) [نساء/سوره۴، آیه۳۴.](http://lib.eshia.ir/17001/1/84/34 "نساء/سوره4، آیه34.")

[\[۶۴\]](#foot64) [نور/سوره۲۴، آیه۳۳.](http://lib.eshia.ir/17001/1/354/33 "نور/سوره24، آیه33.")

و کسب مال از راه [دروغ](https://fa.wikifeqh.ir/دروغ "دروغ")،

[\[۶۵\]](#foot65) [نساء/سوره۴، آیه۱۸۸.](http://lib.eshia.ir/17001/1/106/188 "نساء/سوره4، آیه188.")

[\[۶۶\]](#foot66) حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نورالثقلین، ج۱، ص۱۷۶، حدیث۶۱۵.

از دیگر مصادیق مال حرام است که در آیات قرآنی به آن اشاره شده است.

### [۴ \- آثار وضعی حرام‌خواری از نظر روایات](\#آثار وضعی حرام‌خواری از نظر روایات)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/مال_حرام/آثار_وضعی_حرام‌خواری_از_نظر_روایات "ویرایش")\]

* * *

در [روایات](https://fa.wikifeqh.ir/روایات "روایات")، آثار وضعی حرام‌خواری، مورد توجه قرار گرفته است. این آثار نه تنها در زندگی حرام‌خوار بلکه در نسل‌های او نیز ادامه می‌یابد. [پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)](https://fa.wikifeqh.ir/پیامبر_اکرم_(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) "پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)") فرمود:

«العباده مع اکل الحرام کالبناء علی الرمل» [عبادت](https://fa.wikifeqh.ir/عبادت "عبادت")، همراه حرام‌خواری همانند بنای ساختمان، بر شن‌های روان است.

[\[۶۷\]](#foot67) [مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۱۰۰، ص۱۶.](http://lib.eshia.ir/71860/100/16/العبادة "مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج100، ص16.")

[حضرت علی (علیه‌السّلام)](https://fa.wikifeqh.ir/حضرت_علی_(علیه‌السّلام) "حضرت علی (علیه‌السّلام)") خطاب به [کمیل](https://fa.wikifeqh.ir/کمیل "کمیل") می‌فرماید: ‌ای کمیل! زبان از [دل](https://fa.wikifeqh.ir/دل "دل") سرچشمه می‌گیرد و دل با [غذا](https://fa.wikifeqh.ir/غذا "غذا") قوام می‌یابد، پس در چیزی که جسم صفحه جانت با آن تغذیه می‌شود، به خوبی دقت کن که اگر حلال نباشد، خداوند متعال [تسبیح](https://fa.wikifeqh.ir/تسبیح "تسبیح") و شکرت را نمی‌پذیرد.

[\[۶۸\]](#foot68) [مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۷۷، ص۲۷۵.](http://lib.eshia.ir/11008/77/275/اللسان "مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج77، ص275.")

### [۴.۱ \- اثر روانی حرام‌خواری](\#اثر روانی حرام‌خواری "اثر روانی حرام‌خواری")

در این حدیث، به اثر روانی حرام‌خواری اشاره شده است.

[امام حسین (علیه‌السّلام)](https://fa.wikifeqh.ir/امام_حسین_(علیه‌السّلام) "امام حسین (علیه‌السّلام)") در خطبه [روز عاشورا](https://fa.wikifeqh.ir/روز_عاشورا "روز عاشورا") به مردمی که به [جنگ](https://fa.wikifeqh.ir/جنگ "جنگ") او آمده بودند فرمود:

فقد ملئت بطونکم من الحرام و طبع علی قلوبکم: شکم شما از مال حرام پر شده.

[\[۶۹\]](#foot69) [مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۴۵، ص۸.](http://lib.eshia.ir/11008/45/8/فقد "مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج45، ص8.")

همین [گناه](https://fa.wikifeqh.ir/گناه "گناه") باعث شد دست به گناه عظیمی همچون کشتن امام بزنند، به‌همین جهت در تعالیم دینی برحلال‌خوری تاکید شده و مقدمه [عمل صالح](https://fa.wikifeqh.ir/عمل_صالح "عمل صالح") شمرده شده است.

رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرمودند:

اذا وقعت اللقمه من حرام جوف العبد لعنه کل ملک فی السماوات و فی الارض: هرگاه لقمه‌ای حرام در شکم بنده‌ای از بندگان خدا قرارگیرد، تمام [فرشتگان](https://fa.wikifeqh.ir/فرشتگان "فرشتگان") زمین و آسمان او را [لعنت](https://fa.wikifeqh.ir/لعنت "لعنت") می‌کنند.

[\[۷۰\]](#foot70) [راوندی، سعید بن هبة الله، الدعوات، ص۲۵.](http://lib.eshia.ir/15056/1/25/وقعت "راوندی، سعید بن هبة الله، الدعوات، ص25.")

یعنی دوری [رحمت الهی](https://fa.wikifeqh.ir/رحمت_الهی "رحمت الهی") را از او درخواست می‌کنند. شاید علتش این باشد که دست به [دعا](https://fa.wikifeqh.ir/دعا "دعا") بر‌می‌دارند و به [خداوند متعال](https://fa.wikifeqh.ir/خداوند_متعال "خداوند متعال") عرضه می‌دارند که خدایا این شخصی که غرق در نعمت‌های حلال توست اما دست به حرام دراز کرده را از آن حلال‌های بی‌شمارت محروم کن!

رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرمودند: «کسی که از غیر حلال کسب مال کند، آن مال، توشه او به سوی جهنّم است».

[\[۷۱\]](#foot71) [مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۱۰۳، ص۱۰، مؤسسة الوفاء بیروت \- لبنان، ۱۴۰۴ ق.](http://lib.eshia.ir/11008/103/10/اكتسب "مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج103، ص10، مؤسسة الوفاء بیروت - لبنان، 1404 ق.")

### [۴.۲ \- اثر حرام‌خواری در نسل](\#اثر حرام‌خواری در نسل "اثر حرام‌خواری در نسل")

آثار منفی حرام‌خواری در وجود شخص خلاصه نمی‌شود، بلکه در [نسل](https://fa.wikifeqh.ir/نسل "نسل") او نیز استمرار می‌یابد و همچنین در روایات متعدد دیگری لقمه‌ حرام، [زنا](https://fa.wikifeqh.ir/زنا "زنا") و به وجود آوردن نسلی فاسد و منحرف، از موارد شریک شدن [شیطان](https://fa.wikifeqh.ir/شیطان "شیطان") در اموال و فرزندان است.

[\[۷۲\]](#foot72) [مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۱۰۱، ص۱۳۶.](http://lib.eshia.ir/71860/101/136/سألته "مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج101، ص136.")

؛ «و (ای شیطان! ) هرکس از مردم را می‌توانی با صدای خود بلغزان و نیروهای سواره و پیاده‌ات را بر ضدّ آنان گسیل‌دار و در اموال و فرزندان با آنان شریک شو و به آنان وعده بده، و شیطان جز فریب، وعده‌ای به آنان نمی‌دهد

[\[۷۳\]](#foot73) [اسراء/سوره۱۷، آیه۶۴.](http://lib.eshia.ir/17001/1/288/64 "اسراء/سوره17، آیه64.")

[امام صادق (علیه‌السّلام)](https://fa.wikifeqh.ir/امام_صادق_(علیه‌السّلام) "امام صادق (علیه‌السّلام)") می‌فرماید:

کسب الحرام یبین فی الذریه: آثار کسب حرام در نسل آدمی آشکار می‌شود؛

[\[۷۴\]](#foot74) [کلینی، محمد بن یعقوب، فروع کافی، ج۵، ص۱۲۵.](http://lib.eshia.ir/11026/5/125/يبين "کلینی، محمد بن یعقوب، فروع کافی، ج5، ص125.")

زیرا کسی که از راه نامشروع مال جمع کند، در اثر [تغذیه](https://fa.wikifeqh.ir/تغذیه "تغذیه (پیوندی وجود ندارد)")، حرام، زمینه، [گمراهی](https://fa.wikifeqh.ir/گمراهی "گمراهی") را در فرزندانش آماده می‌کند و خودش هم نمی‌تواند به [راه مستقیم](https://fa.wikifeqh.ir/راه_مستقیم "راه مستقیم") [هدایت](https://fa.wikifeqh.ir/هدایت "هدایت") شود.

بنابراین، از آیات و روایات استفاده می‌شود که اگر بخواهیم فرزندان سالم، متدیّن، خوش خلق و ... داشته باشیم، ابتدا باید منبع اقتصادی نیازهای زندگی، حلال باشد و از لقمه‌ حرام پرهیز شود تا [تعلیم](https://fa.wikifeqh.ir/تعلیم "تعلیم") و [تربیت](https://fa.wikifeqh.ir/تربیت "تربیت") اثر گذار باشد.

لازم به ذکر است تاثیری که حرام خواری اختیاری در [روح انسان](https://fa.wikifeqh.ir/روح_انسان "روح انسان") دارد بسی بیشتر از اثر وضعی آن در کودک و شرایط غیر اختیاری است؛ خوردن غذای حرام برای کودک اساساً نمی‌تواند اختیاری باشد و مستوجب [عذاب](https://fa.wikifeqh.ir/عذاب "عذاب") نیست، امّا زمینه رشد معنوی را کمتر خواهد کرد. کودکانی که در خانواده‌ای رشد یافته‌اند که حرام‌خواری در آن رایج بوده و بعد از [رشد](https://fa.wikifeqh.ir/رشد "رشد") و [بلوغ](https://fa.wikifeqh.ir/بلوغ "بلوغ") با اختیار خود راه درست را انتخاب کرده و رو به استفاده از مال حلال آورده‌اند، در واقع مرتکب هیچ حرامی نشده‌اند و زمینه رشد معنوی آنها بسی بهتر از کسانی است که عمداً مرتکب بدست آوردن مال از راه‌های حرام شده‌اند. بله، اثر وضعی این لقمه حرام در مورد فرزندان هم بی‌تاثیر نیست، اما نه به حدّی که با [اراده](https://fa.wikifeqh.ir/اراده "اراده") او قابل معارضه باشد، بلکه فقط در حدّ یک زمینه است. پس، اگر برخی با وجود خوردن مال حرام عاقبت نیکو داشته و از صالحین شدند، به خاطر این است که، تاثیر لقمه حرام در حدّ زمینه و شرط است نه علّت تامه.

بنابراین، کسب حرام، زمینه را برای برخی گرایش‌های ناروا در شخص حرام‌خوار و نسل او فراهم می‌کند و نمی‌توان منکر این مطلب بود، ولی نه آن که از او و فرزندانش سلب اختیار کند. چه بسا فرزندی که از [پدر](https://fa.wikifeqh.ir/پدر "پدر") و [مادر](https://fa.wikifeqh.ir/مادر "مادر") [کافر](https://fa.wikifeqh.ir/کافر "کافر") به وجود می‌آید، ولی راه خیر در پیش می‌گیرد؛ چون انسان می‌تواند با [اختیار](https://fa.wikifeqh.ir/اختیار "اختیار") و [معرفت](https://fa.wikifeqh.ir/معرفت "معرفت") خویش این نقیصه را جبران کند، و وقتی پی به حرمت مال خود برد، [توبه](https://fa.wikifeqh.ir/توبه "توبه") کرده و اگر حقّی از مردم دارد، آن را ادا کرده و با کسب حلال رستگار شده و در زمره افراد صالح و نیکوکار قرار گیرند.

### [۴.۳ \- اثر حرام‌خواری در سبکی و نور باطن](\#اثر حرام‌خواری در سبکی و نور باطن "اثر حرام‌خواری در سبکی و نور باطن")

از مرحوم « [کربلایی کاظم فراهانی](https://fa.wikifeqh.ir/کربلایی_کاظم_فراهانی "کربلایی کاظم فراهانی (پیوندی وجود ندارد)")» که خداوند به او عنایت فرموده بود و بدون اینکه سواد داشته باشد، تمام سی جزء قرآن را یکباره حفظ شده بود، نقل می‌کنند که: طلاب [مدرسه فیضیه قم](https://fa.wikifeqh.ir/مدرسه_فیضیه_قم "مدرسه فیضیه قم") او را دعوت می‌کردند و از او سوالاتی در مورد قرآن می‌کردند و او همه سوالات را جواب می‌داد.

گاهی هم بعضی او را به صرف ناهار دعوت می‌کردند و او می‌پذیرفت ولی می‌دیدند گاهی بعد از خوردن غذا از آن محل خارج می‌شود و با داخل کردن انگشت در حلق خود سعی می‌کند غذاها را از شکم خارج کند. از او می‌پرسیدند چرا این کار را می‌کنی؟! می‌گفت: «غذایی که خوردم حلال نبوده، نور قلبم کم شده، دیگر نمی‌بینم.»

اثر غذاهای حلال در سبکی و نور باطن و توجه به عبادات و نیز اثر غذاهای حرام در سنگینی و کدورت و کسالت در عبادات به خوبی مشهود است.

### [۴.۴ \- تاکید بر کسب حلال و اجتناب از حرام](\#تاکید بر کسب حلال و اجتناب از حرام "تاکید بر کسب حلال و اجتناب از حرام")

در روایات بسیاری بر [کسب حلال](https://fa.wikifeqh.ir/کسب_حلال "کسب حلال") و اجتناب از حرام تاکید شده که به‌گوشه‌ای از آن اشاره می‌کنیم.

رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) در سه [روایت](https://fa.wikifeqh.ir/روایت "روایت") چنین فرموده‌اند:

۱\- [عبادت](https://fa.wikifeqh.ir/عبادت "عبادت") هفتاد جزء است که بهترین جزء آن طلب روزی حلال است.

۲\- هرکس لقمه حلال بخورد، فرشته‌ای بالای سر او می‌ایستد و برای او [طلب مغفرت](https://fa.wikifeqh.ir/طلب_مغفرت "طلب مغفرت") می‌نماید تا زمانی که از خوردن دست بکشد.

۳\- هرکس غذای حلال بخورد خداوند [قلب](https://fa.wikifeqh.ir/قلب "قلب") او را تا چهل روز نورانی می‌گرداند.

در مورد اجتناب از غذای حرام و کسب حرام هم روایات زیادی از رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) وارد شده از آن جمله:

۱\- هرکس از راه غیر حلال مالی به دست آورد، توشه‌اش به سوی [آتش](https://fa.wikifeqh.ir/آتش "آتش") است.

۲\- خدای تعالی می‌فرماید: «هرکس توجهی نکند که از چه راهی [درهم](https://fa.wikifeqh.ir/درهم "درهم") و [دینار](https://fa.wikifeqh.ir/دینار "دینار") به‌دست می‌آورد من هم توجهی نمی‌کنم که از چه دری او را داخل آتش کنم.»

۳\- وقتی لقمه حرام در شکم کسی واقع شد، هر فرشته‌ای در آسمان‌ها و زمین او را لعنت می‌کنند.

از مجموعه این احادیث روشن می‌شود که انسان باید در کسب روزی خود دقت کند تا حلال باشد و در نتیجه غذایی که می‌خورد حلال باشد تا اثرات آن در قلب و روح او، نورانیت و لطافت ایجاد کند و عباداتش مقبول درگاه حضرت حق واقع گردد.

[سعد بن عبدالله](https://fa.wikifeqh.ir/سعد_بن_عبدالله "سعد بن عبدالله") می‌گوید در زمان [امام حسن عسکری (علیه‌السّلام)](https://fa.wikifeqh.ir/امام_حسن_عسکری_(علیه‌السّلام) "امام حسن عسکری (علیه‌السّلام)") با [احمد بن اسحاق](https://fa.wikifeqh.ir/احمد_بن_اسحاق "احمد بن اسحاق") که از وکلای آن حضرت بود، بر ایشان وارد شدیم و مشاهده کردیم که [حضرت مهدی](https://fa.wikifeqh.ir/حضرت_مهدی "حضرت مهدی") «روحی‌فداه» هم حضور دارند. احمد بن اسحاق، صد و شصت کیسه از وجوهات که [شیعیان](https://fa.wikifeqh.ir/شیعیان "شیعیان") فرستاده بودند، در مقابل امام حسن عسکری گذاشت.

امام یازدهم به فرزند خویش فرمودند: عزیزم این وجوه را بردار.

امام زمان «روحی فداه» گفتند: آیا شایسته است که دست پاک من به بعضی از این مال‌های حرام برخورد کند؟

فرمودند: حلال و حرام را از هم جدا کن. راوی می‌گوید: حضرت صاحبان آن صد و شصت کیسه را نام بردند، مقدار پول موجود در هر کیسه را فرمودند، وجوه حلال را از وجوه حرام جدا کردند و کیسه‌هایی که در آن به سبب گران فروشی، [اجحاف](https://fa.wikifeqh.ir/اجحاف "اجحاف") و نظایر آن، مال حرام وجود داشت، برگرداندند و فرمودند: این وجوه به درد ما نمی‌خورد.

### [۴.۵ \- عدم استجابت دعا و عدم قبولی عبادات](\#عدم استجابت دعا و عدم قبولی عبادات "عدم استجابت دعا و عدم قبولی عبادات")

رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرمودند:

من اکل لقمة حرام لم تقبل له صلاة اربعین لیله: [نماز](https://fa.wikifeqh.ir/نماز "نماز") کسی که لقمه‌اش حرام است تا چهل روز از ارزش چندانی برخوردار نیست و تا چهل روز دعای او مستجاب نمی‌گردد و هر مقدار از بدن که پرورش یافته لقمه حرام باشد سزاوار آتش و سوختن است.

[\[۷۵\]](#foot75) [مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۶۶، ص۳۱۴.](http://lib.eshia.ir/11008/66/314/تقبل "مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج66، ص314.")

در [حدیثی قدسی](https://fa.wikifeqh.ir/حدیث_قدسی "حدیث قدسی") آمده است که خداوند متعال می‌فرماید:

فمنک الدعاء و علی الاجابه فلاتحجب عنی دعوه الادعوه آکل الحرام: بنده من! تو دعا کن، من اجابت می‌کنم. بدان که تمام دعاها به پیشگاه اجابت من می‌رسد، مگر دعای کسی که مال حرام می‌خورد.

[\[۷۶\]](#foot76) [ابن فهدحلی، احمد بن محمد، عدة الداعی و نجاح الساعی، ص۱۲۸.](http://lib.eshia.ir/15201/1/128/الحديث "ابن فهدحلی، احمد بن محمد، عدة الداعی و نجاح الساعی، ص128.")

شخصی به محضر رسول خدا شرفیاب شد. به آن حضرت عرض کرد که دوست دارم دعایم مستجاب شود، چه کنم؟ پیامبر خدا به او فرمود: طهر ماکلک و لاتدخل بطنک الحرام، لقمه‌ات را پاک کن تا مبادا به حرامی آلوده باشد و مراقب باش هیچ نوع حرامی را مصرف نکنی.

[\[۷۷\]](#foot77) [ابن فهدحلی، احمد بن محمد، عدة الداعی و نجاح الساعی، ص۱۲۸.](http://lib.eshia.ir/15201/1/128/وعن "ابن فهدحلی، احمد بن محمد، عدة الداعی و نجاح الساعی، ص128.")

[رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)](https://fa.wikifeqh.ir/رسول_خدا_(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) "رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)") فرمود: کسی که کسبش حرام است [خداوند](https://fa.wikifeqh.ir/خداوند "خداوند") هیچ کار خیری را از او نمی‌پذیرد، چه آن کار [صدقه](https://fa.wikifeqh.ir/صدقه "صدقه") باشد چه آزاد کردن بنده، [حج](https://fa.wikifeqh.ir/حج "حج") باشد یا [عمره](https://fa.wikifeqh.ir/عمره "عمره") و خداوند متعال به عوض پاداش این کارها، [گناه](https://fa.wikifeqh.ir/گناه "گناه") برای او ثبت می‌کند، و آنچه پس از مرگش باقی می‌ماند توشه [دوزخ](https://fa.wikifeqh.ir/دوزخ "دوزخ") او خواهد بود.

[\[۷۸\]](#foot78) [شیخ صدوق، محمد بن علی، ثواب الاعمال، ص۲۸۳.](http://lib.eshia.ir/15151/1/283/اكْتَسَبَ "شیخ صدوق، محمد بن علی، ثواب الاعمال، ص283.")

آن حضرت فرمودند: «همانا برای خدا فرشته‌ای بر [بیت المقدس](https://fa.wikifeqh.ir/بیت_المقدس "بیت المقدس") است که هر شامگاه ندا می‌دهد: هر کس حرامی بخورد از او نه عمل [مستحبی](https://fa.wikifeqh.ir/مستحب "مستحب") قبول می‌شود و نه عمل [واجب](https://fa.wikifeqh.ir/واجب "واجب")».

[\[۷۹\]](#foot79) [مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۱۰۳، ص۱۶.](http://lib.eshia.ir/11008/103/16/ملكا "مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج103، ص16.")

[امامان معصوم (علیه‌السّلام)](https://fa.wikifeqh.ir/امامان_معصوم_(علیه‌السّلام) "امامان معصوم (علیه‌السّلام)") با [سیره](https://fa.wikifeqh.ir/سیره "سیره") و رفتار زندگی خود بر آن بودند تا مردم را به حلال خواری و کسب روزی حلال سوق دهند. آنان با [سنت](https://fa.wikifeqh.ir/سنت "سنت") و سیره خود در اصلاح این امر می‌کوشیدند، چنان که [حضرت شعیب (علیه‌السّلام)](https://fa.wikifeqh.ir/حضرت_شعیب_(علیه‌السّلام) "حضرت شعیب (علیه‌السّلام)") در مبارزه با [حرام‌خواری](https://fa.wikifeqh.ir/حرام‌خواری "حرام‌خواری") تلاش کرد و تمام همت و توان خویش را مصروف آن ساخت. [محمد بن منکدر](https://fa.wikifeqh.ir/محمد_بن_منکدر "محمد بن منکدر (پیوندی وجود ندارد)") گفت: روز بسیار گرمی به اطراف [مدینه](https://fa.wikifeqh.ir/مدینه "مدینه") رفته بودم. دیدم [حضرت باقر (علیه‌السّلام)](https://fa.wikifeqh.ir/حضرت_باقر_(علیه‌السّلام) "حضرت باقر (علیه‌السّلام)") به‌ همراه دو خدمتکارش مشغول کار است. با خود گفتم: «یکی از بزرگان [قریش](https://fa.wikifeqh.ir/قریش "قریش") در این ساعت از روز و با این حالت، در طلب دنیا؟! چه کار ناشایستی! اکنون می‌روم و او را [نصیحت](https://fa.wikifeqh.ir/نصیحت "نصیحت") می‌کنم.»

جلو رفتم و [سلام](https://fa.wikifeqh.ir/سلام "سلام") کردم. او در حالی که از خستگی نفس نفس می‌زد و عرق از سرو رویش می‌ریخت، جواب سلامم را داد.

گفتم: «خدا کار شما را [اصلاح](https://fa.wikifeqh.ir/اصلاح "اصلاح") کند! شما که یکی از بزرگان قریش هستید، در این ساعت گرم، با این حال و وضع، در طلب دنیا آمده‌اید؟ اگر [مرگ](https://fa.wikifeqh.ir/مرگ "مرگ") در این حال به شما برسد چه جوابی خواهید داشت؟! »

فرمود: «به خدا [قسم](https://fa.wikifeqh.ir/قسم "قسم") اگر مرگ در این حال به من برسد، مرا در حال [اطاعت](https://fa.wikifeqh.ir/اطاعت "اطاعت") خدای تعالی می‌یابد چون در حال [کسب مال حلال](https://fa.wikifeqh.ir/کسب_مال_حلال "کسب مال حلال") هستم و با این کار می‌خواهم احتیاجات خود و اهل و عیالم را برآورم و به مردم، محتاج نباشم. باید از زمانی ترسید که مرگ فرا برسد و در حال [معصیت خدا](https://fa.wikifeqh.ir/معصیت_خدا "معصیت خدا") باشیم.»

عرض کردم: «خداوند شما را مورد [رحمت](https://fa.wikifeqh.ir/رحمت "رحمت") خود قرار دهد! من می‌خواستم شما را نصیحت کنم، ولی شما مرا نصیحت کردید.»

[\[۸۰\]](#foot80) [مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۴۶، ص۲۸۷، ح۵.](http://lib.eshia.ir/11008/46/287/المنكدر "مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج46، ص287، ح5.")

### [۵ \- تاثیر لقمه حرام در عاقبت انسان](\#تاثیر لقمه حرام در عاقبت انسان)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/مال_حرام/تاثیر_لقمه_حرام_در_عاقبت_انسان "ویرایش")\]

* * *

در نظام هستی، هر کاری اثری بر جای می‌گذارد؛ هر چند در مواردی نتوان این تاثیر را با چشم ظاهری دید. یکی از این موارد، ‌ تاثیر لقمه حرام بر [شخصیّت](https://fa.wikifeqh.ir/شخصیّت "شخصیّت") و روح انسان است. از دید ظاهری فرقی بین غذای [حلال](https://fa.wikifeqh.ir/حلال "حلال") و [حرام](https://fa.wikifeqh.ir/حرام "حرام") نیست، ولی لقمه حرام تاثیری بر جان و شخصیت آدمی دارد که کشف آن از محدوده علوم ظاهری بشر خارج است.

از نگاه [دین اسلام](https://fa.wikifeqh.ir/دین_اسلام "دین اسلام") و عقل سلیمِ آدمی، دوری نکردن از مال حرام در نیازهای مادّی زندگی مورد نکوهش بوده و حرام است، و اثرات سوئی بر جان و دل انسان گذاشته و بسیاری از [گناهان](https://fa.wikifeqh.ir/گناهان "گناهان")، ریشه در آلودگی روح آدمی دارد و لقمه حرام مثل آب آلوده که جسم را [بیمار](https://fa.wikifeqh.ir/بیمار "بیمار") می‌سازد جان آدمی را آلوده می‌کند.

[قرآن کریم](https://fa.wikifeqh.ir/قرآن_کریم "قرآن کریم") می‌فرماید: «وَ لا تَاْکُلُوا اَمْوالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْباطِلِ وَ تُدْلُوا بِها اِلَی الْحُکَّامِ لِتَاْکُلُوا فَریقاً مِنْ اَمْوالِ النَّاسِ بِالْاِثْمِ وَ اَنْتُمْ تَعْلَمُون؛

[\[۸۱\]](#foot81) [بقره/سوره۲، آیه۱۸۸.](http://lib.eshia.ir/17001/1/29/188 "بقره/سوره2، آیه188.")

و اموال یکدیگر را به [باطل](https://fa.wikifeqh.ir/باطل "باطل") (و ناحق) در میان خود نخورید! و برای خوردن بخشی از اموال مردم به گناه، (قسمتی از) آن را (به عنوان [رشوه](https://fa.wikifeqh.ir/رشوه "رشوه")) به [قضات](https://fa.wikifeqh.ir/قضات "قضات") ندهید، در حالی که می‌دانید (این کار، گناه است)».

خدای متعال، در آیه شریفه، هر چند یکی از مصادیق مال حرام را بیان می‌فرماید، ولی یک اصل کلّی و عمومی را به انسان‌ها گوشزد می‌نماید و آن این که، باید از هرگونه تصرف در اموال دیگران از غیر طریق صحیح و به ناحق دوری جست و آن را حرام کرده است.

[\[۸۲\]](#foot82) [مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۲، ص۱۱ –۱۲، دار الکتب الاسلامیة، تهران، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.](http://lib.eshia.ir/27575/2/11/مهم "مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج2، ص11 –12، دار الکتب الاسلامیة، تهران، چاپ اول، 1374ش.")

[\[۸۳\]](#foot83) [طباطبایی، سیدمحمدحسین، تفسیر المیزان، ج۲، ص۷۳ – ۷۴، با ترجمه موسوی همدانی، سید محمد باقر، دفتر انتشارات اسلامی جامعه‌ی مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ پنجم، ۱۳۷۴ش.](http://lib.eshia.ir/50081/2/73/منظور "طباطبایی، سیدمحمدحسین، تفسیر المیزان، ج2، ص73 – 74، با ترجمه موسوی همدانی، سید محمد باقر، دفتر انتشارات اسلامی جامعه‌ی مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ پنجم، 1374ش.")

### [۶ \- نقش محیط در تربیت انسان](\#نقش محیط در تربیت انسان)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/مال_حرام/نقش_محیط_در_تربیت_انسان "ویرایش")\]

* * *

یکی از عوامل مؤثّر در تربیت انسان «محیط» می‌باشد. بدون شک، محیط در رفتار و گفتار آدمی تاثیر داشته و نقش بسیار اساسی در تربیت یا تخریب شخصیّت انسان ایفا می‌کند.

[\[۸۴\]](#foot84) نوروزی، محمد، آسیب شناسی رفتاری انسان از دیدگاه قرآن، ص۶۶ – ۶۹، مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلامی، قم، چاپ سوم، ۱۳۸۶ش.

[\[۸۵\]](#foot85) شکوهی، محسن، تعلیم و تربیت اسلامی، ص۸۵، مرکز تربیت معلم.

[\[۸۶\]](#foot86) مهدوی، سِدسعید، نگاهی به قصّه و نکات تربیتی آن در قرآن، ص۲۲۲-۲۳۰، مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلامی، قم، چاپ دوم، ۱۳۸۶ش.

تاثیرپذیری انسان از محیط و اوضاع مختلف آن، امری انکارناپذیر است، امّا آیا می‌شود به‌گونه‌ای رفتار کرد که محیط نامساعد و فسادانگیز اثر خود را بر روی آدمی اِعمال نکرده و تحت تاثیر آن قرار نگیرد؟

پاسخ این‌که، انسان دارای [اختیار](https://fa.wikifeqh.ir/اختیار "اختیار") بوده و [کمال](https://fa.wikifeqh.ir/کمال "کمال") او در گرو همین اختیار معنا پیدا می‌کند و وقتی [انسان](https://fa.wikifeqh.ir/انسان "انسان") در مسیر کمال الهی قرار گرفت و موانع آن را شناخت، محیط بد و فسادانگیز نمی‌تواند در او تاثیر نماید.

### [۶.۱ \- راه مقاومت مقابل محیط نامساعد](\#راه مقاومت مقابل محیط نامساعد "راه مقاومت مقابل محیط نامساعد")

[قرآن](https://fa.wikifeqh.ir/قرآن "قرآن") اهرم‌هایی را برای مقاومت در برابر محیط نامساعد به ما معرفی می‌کند که در ذیل به دو مورد از آن اشاره می‌شود:

۱. آگاهی:

[\[۸۷\]](#foot87) نگاهی به قصّه و نکات تربیتی آن در قرآن، ص۲۲۵-۲۲۸.

اصولاً روح تعالیم اسلامی با [جهل](https://fa.wikifeqh.ir/جهل "جهل") و نادانی نمی‌سازد و نمی‌توان بدون [علم](https://fa.wikifeqh.ir/علم "علم") و دانایی به کمال و [قرب الهی](https://fa.wikifeqh.ir/قرب_الهی "قرب الهی") رسید و موقعیت ممتازی در [جامعه](https://fa.wikifeqh.ir/جامعه "جامعه") داشت. [اسلام](https://fa.wikifeqh.ir/اسلام "اسلام") دینی چند بُعدی و همه جانبه است و همان‌گونه که [نماز](https://fa.wikifeqh.ir/نماز "نماز") و [روزه](https://fa.wikifeqh.ir/روزه "روزه") از اهمیت برخوردار است، تحصیل علم و [معرفت](https://fa.wikifeqh.ir/معرفت "معرفت") هم دارای ارزش است. احیای نفوس و روح انسان‌ها جز در سایه آگاهی با علوم و حقایق اصیل امکان‌پذیر نیست؛ [امام علی (علیه‌السّلام)](https://fa.wikifeqh.ir/امام_علی_(علیه‌السّلام) "امام علی (علیه‌السّلام)") می‌فرمایند: « [دانش](https://fa.wikifeqh.ir/دانش "دانش")، زنده کننده روح آدمی است».

[\[۸۸\]](#foot88) تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، غرر الحکم، ص۶۳، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی قم، ۱۳۶۶ ش.

همراهان [موسی (علیه‌السّلام)](https://fa.wikifeqh.ir/موسی_(علیه‌السّلام) "موسی (علیه‌السّلام)") با این که همواره از راهنمایی‌های آن حضرت بهره‌مند می‌شدند، اما به خاطر جهل و نادانی، تحت تاثیر محیط و صحنه‌های [بت‌پرستی](https://fa.wikifeqh.ir/بت‌پرستی "بت‌پرستی") قرار می‌گرفتند. موسی (علیه‌السّلام) آنها را مورد [سرزنش](https://fa.wikifeqh.ir/سرزنش "سرزنش") قرار داد و فرمود: «... شما جمعیّتی جاهل و نادان هستید! اینها (را که می‌بینید)، سرانجام کارشان نابودی است و آنچه انجام می‌دهند، باطل (و بیهوده) است‌».

[\[۸۹\]](#foot89) [اعراف/سوره۷، آیه۱۳۸ – ۱۳۹.](http://lib.eshia.ir/17001/1/167/138 "اعراف/سوره7، آیه138 – 139.")

۲. اصلاح وضع:

[\[۹۰\]](#foot90) نگاهی به قصّه و نکات تربیتی آن در قرآن، ص۲۲۹ – ۲۳۰.

برای زدودن پاره‌ای از حالات و رفتارهای نامطلوب و نیز برای ایجاد حالات و رفتارهای مناسب و پسندیده باید برای تغییر وضع محیط بد و نامساعد اطراف خود اقدام کرد. تغییر روابط آدمی با وضع زمانی و مکانی و اوضاع اجتماعی مبدا تغییر بسیاری از حالات و رفتارها است.

وقتی حضرت موسی (علیه‌السّلام) مدّتی از میان امّت خویش غایب شد. در غیبت او [سامری](https://fa.wikifeqh.ir/سامری "سامری") موقعیت را مناسب دید و با عاریت گرفتن زیور و زینت مردم، به آنها گوساله‌ای زرّین و فریب دهنده داد، آن‌چنان که به گفته آنان که به سامری روی آوردند، بی‌اختیار فریفته آن گوساله شدند و در برابر آن سر به [سجده](https://fa.wikifeqh.ir/سجده "سجده") بردند و آن را معبود گرفتند. هنگامی که موسی بازگشت و امّت خود را گرفتار فتنه سامری دید، او را فرا خواند و گفت: «برو، که بهره تو در زندگی دنیا این است که (هرکس با تو نزدیک شود) بگویی «با من تماس نگیر!» و تو میعادی (از [عذاب خدا](https://fa.wikifeqh.ir/عذاب_خدا "عذاب خدا")) داری، که هرگز تخلّف نخواهد شد! (اکنون) بنگر به این معبودت که پیوسته آن را پرستش می‌کردی! و ببین ما آن را نخست می‌سوزانیم سپس ذرّات آن را به [دریا](https://fa.wikifeqh.ir/دریا "دریا") می‌پاشیم!».

[\[۹۱\]](#foot91) [طه/سوره۲۰، آیه۹۷.](http://lib.eshia.ir/17001/1/318/97 "طه/سوره20، آیه97.")

حضرت موسی (علیه‌السّلام) برای مهار کردن‌ اندیشه [شرک](https://fa.wikifeqh.ir/شرک "شرک") در میان مردم، دست به تغییر موقعیت زد. سامری را از امّت اخراج کرد و آثار ضلالت‌بار او را از متن جامعه زدود و بدین‌گونه [فتنه](https://fa.wikifeqh.ir/فتنه "فتنه") را از ریشه سوزاند.

حضرت موسی (علیه‌السّلام) هرچند در خانه [فرعون](https://fa.wikifeqh.ir/فرعون "فرعون") زندگی کرد، امّا می‌دانیم که [انبیاء](https://fa.wikifeqh.ir/انبیاء "انبیاء") در اثر [ایمان](https://fa.wikifeqh.ir/ایمان "ایمان")، شناخت و یقین کامل، دارای روحیه‌ای بودند که با کمال آزادی و آگاهی هرگز پیرامون [گناه](https://fa.wikifeqh.ir/گناه "گناه") و خطا نگردند، بلکه در‌ اندیشه آن هم نباشند. از طرفی، با این که حضرت موسی (علیه‌السّلام) در خانه فرعون بوده، ولی این دلیل نمی‌شود که حتماً غذای حرام خورده باشد، بلکه خدای متعال همان‌گونه که در [رود نیل](https://fa.wikifeqh.ir/رود_نیل "رود نیل (پیوندی وجود ندارد)") از او محافظت کرد، برای او غذای حلال فراهم کرده است.

درباره [آسیه](https://fa.wikifeqh.ir/آسیه "آسیه") زن فرعون هم، نباید گفت چون در خانه فرعون بوده، به هیچ‌وجه نمی‌تواند از صالحین شود؛ چون اولاً معلوم نیست که لقمه حرام خورده باشد و ثانیاً همان‌گونه که گفتیم لقمه حرام علت تامه نیست.

در مورد [معاویه دوم](https://fa.wikifeqh.ir/معاویة_بن_یزید "معاویة بن یزید") باید گفت: هر چند وی فرزند [یزید](https://fa.wikifeqh.ir/یزید "یزید") بوده، ولی فهمید که کار جدّش [معاویه](https://fa.wikifeqh.ir/معاویه "معاویه") و پدرش یزید اشتباه بود، و به همین دلیل، خود را از [خلافت](https://fa.wikifeqh.ir/خلافت "خلافت") کنار زد، و این اقدامی شایسته بود.

در مورد فرزندان‌ [هارون الرشید](https://fa.wikifeqh.ir/هارون_الرشید "هارون الرشید") لازم به ذکر است که در سال ۱۸۶ ق‌ هارون الرشید برای ولایت عهدی پسر سومش [قاسم](https://fa.wikifeqh.ir/قاسم_بن_هارون_الرشید "قاسم بن هارون الرشید") بعد از [امین](https://fa.wikifeqh.ir/امین "امین") و [مامون](https://fa.wikifeqh.ir/مامون "مامون") [بیعت](https://fa.wikifeqh.ir/بیعت "بیعت") گرفت و قاسم را مؤتمن نامید و او را که بچه‌ای بیش نبود، حاکم جزیره قرار داد. اگر خوب بودن این شخص مسلم فرض شود، جواب ما همان است که درباره افراد پیشین به آن اشاره شده است.

### [۷ \- پانویس](\#پانویس)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/مال_حرام/پانویس "ویرایش")\]

* * *

۱.[↑](#foot-main1) [بقره/سوره۲، آیه۱۸۰.](http://lib.eshia.ir/17001/1/27/180 "بقره/سوره2، آیه180.")۲.[↑](#foot-main2) [بقره/سوره۲، آیه۲۱۵.](http://lib.eshia.ir/17001/1/33/215 "بقره/سوره2، آیه215.")۳.[↑](#foot-main3) [بقره/سوره۲، آیه۲۷۲.](http://lib.eshia.ir/17001/1/46/272 "بقره/سوره2، آیه272.")۴.[↑](#foot-main4) [بقره/سوره۲، آیه۲۷۳.](http://lib.eshia.ir/17001/1/46/273 "بقره/سوره2، آیه273.")۵.[↑](#foot-main5) [کهف/سوره۱۸، آیه۹۵.](http://lib.eshia.ir/17001/1/303/95 "کهف/سوره18، آیه95.")۶.[↑](#foot-main6) [حج/سوره۲۲، آیه۱۱.](http://lib.eshia.ir/17001/1/333/11 "حج/سوره22، آیه11.")۷.[↑](#foot-main7) [آل عمران/سوره۳، آیه۱۴.](http://lib.eshia.ir/17001/1/51/14 "آل عمران/سوره3، آیه14.")۸.[↑](#foot-main8) [کهف/سوره۱۸، آیه۴۶.](http://lib.eshia.ir/17001/1/299/46 "کهف/سوره18، آیه46.")۹.[↑](#foot-main9) [قصص/سوره۲۸، آیه۶۰.](http://lib.eshia.ir/17001/1/393/60 "قصص/سوره28، آیه60.")۱۰.[↑](#foot-main10) [قصص/سوره۲۸، آیه۷۹.](http://lib.eshia.ir/17001/1/395/79 "قصص/سوره28، آیه79.")۱۱.[↑](#foot-main11) [احزاب/سوره۳۳، آیه۲۸.](http://lib.eshia.ir/17001/1/421/28 "احزاب/سوره33، آیه28.")۱۲.[↑](#foot-main12) [بقره/سوره۲، آیه۱۸۸.](http://lib.eshia.ir/17001/1/29/188 "بقره/سوره2، آیه188.")۱۳.[↑](#foot-main13) [بقره/سوره۲، آیه۱۸۸.](http://lib.eshia.ir/17001/1/29/188 "بقره/سوره2، آیه188.")۱۴.[↑](#foot-main14) [نساء/سوره۴، آیه۲۹-۳۰.](http://lib.eshia.ir/17001/1/83/29 "نساء/سوره4، آیه29-30.")۱۵.[↑](#foot-main15) [همزه/سوره۱۰۴، آیه۱-۴.](http://lib.eshia.ir/17001/1/601/1 "همزه/سوره104، آیه1-4.")۱۶.[↑](#foot-main16) [تکاثر/سوره۱۰۲، آیه۱\- ۲.](http://lib.eshia.ir/17001/1/600/1 "تکاثر/سوره102، آیه1- 2.")۱۷.[↑](#foot-main17) [فجر/سوره۸۹، آیه۲۰.](http://lib.eshia.ir/17001/1/593/20 "فجر/سوره89، آیه20.")۱۸.[↑](#foot-main18) [عادیات/سوره۱۰۰، آیه۶.](http://lib.eshia.ir/17001/1/599/6 "عادیات/سوره100، آیه6.")۱۹.[↑](#foot-main19) [عادیات/سوره۱۰۰، آیه۸.](http://lib.eshia.ir/17001/1/599/8 "عادیات/سوره100، آیه8.")۲۰.[↑](#foot-main20) [عادیات/سوره۱۰۰، آیه۸.](http://lib.eshia.ir/17001/1/599/8 "عادیات/سوره100، آیه8.")۲۱.[↑](#foot-main21) [نساء/سوره۴، آیه۱۲۸.](http://lib.eshia.ir/17001/1/99/128 "نساء/سوره4، آیه128.")۲۲.[↑](#foot-main22) [فصلت/سوره۴۱، آیه۴۹.](http://lib.eshia.ir/17001/1/482/49 "فصلت/سوره41، آیه49.")۲۳.[↑](#foot-main23) [معارج/سوره۷۰، آیه۱۹.](http://lib.eshia.ir/17001/1/569/19 "معارج/سوره70، آیه19.")۲۴.[↑](#foot-main24) [محمد/سوره۴۷، آیه۳۷.](http://lib.eshia.ir/17001/1/510/37 "محمد/سوره47، آیه37.")۲۵.[↑](#foot-main25) [عادیات/سوره۱۰۰، آیه۸.](http://lib.eshia.ir/17001/1/599/8 "عادیات/سوره100، آیه8.")۲۶.[↑](#foot-main26) [مدثر/سوره۷۴، آیه۱۲-۱۷.](http://lib.eshia.ir/17001/1/575/12 "مدثر/سوره74، آیه12-17.")۲۷.[↑](#foot-main27) [اسراء/سوره۱۷، آیه۶۴.](http://lib.eshia.ir/17001/1/288/64 "اسراء/سوره17، آیه64.")۲۸.[↑](#foot-main28) [ص/سوره۳۸، آیه۲۲-۲۴.](http://lib.eshia.ir/17001/1/454/22 "ص/سوره38، آیه22-24.")۲۹.[↑](#foot-main29) [فتح/سوره۴۸، آیه۱۱.](http://lib.eshia.ir/17001/1/512/11 "فتح/سوره48، آیه11.")۳۰.[↑](#foot-main30) [منافقون/سوره۶۳، آیه۹.](http://lib.eshia.ir/17001/1/555/9 "منافقون/سوره63، آیه9.")۳۱.[↑](#foot-main31) [فجر/سوره۸۹، آیه۱۸-۲۰.](http://lib.eshia.ir/17001/1/593/18 "فجر/سوره89، آیه18-20.")۳۲.[↑](#foot-main32) [انفال/سوره۸، آیه۲۷-۲۸.](http://lib.eshia.ir/17001/1/180/27 "انفال/سوره8، آیه27-28.")۳۳.[↑](#foot-main33) [توبه/سوره۹، آیه۲۴.](http://lib.eshia.ir/17001/1/190/24 "توبه/سوره9، آیه24.")۳۴.[↑](#foot-main34) [توبه/سوره۹، آیه۲۴.](http://lib.eshia.ir/17001/1/190/24 "توبه/سوره9، آیه24.")۳۵.[↑](#foot-main35) [منافقون/سوره۶۳، آیه۹.](http://lib.eshia.ir/17001/1/555/9 "منافقون/سوره63، آیه9.")۳۶.[↑](#foot-main36) [زخرف/سوره۴۳، آیه۳۰-۳۱.](http://lib.eshia.ir/17001/1/491/30 "زخرف/سوره43، آیه30-31.")۳۷.[↑](#foot-main37) [فجر/سوره۸۹، آیه۱۵.](http://lib.eshia.ir/17001/1/593/15 "فجر/سوره89، آیه15.")۳۸.[↑](#foot-main38) [فجر/سوره۸۹، آیه۲۰.](http://lib.eshia.ir/17001/1/593/20 "فجر/سوره89، آیه20.")۳۹.[↑](#foot-main39) [منافقون/سوره۶۳، آیه۹.](http://lib.eshia.ir/17001/1/555/9 "منافقون/سوره63، آیه9.")۴۰.[↑](#foot-main40) [هود/سوره۱۱، آیه۶۰.](http://lib.eshia.ir/17001/1/228/60 "هود/سوره11، آیه60.")۴۱.[↑](#foot-main41) [مائده/سوره۵، آیه۴۲.](http://lib.eshia.ir/17001/1/115/42 "مائده/سوره5، آیه42.")۴۲.[↑](#foot-main42) [راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ قرآن کریم، ص۲۲۵، ذیل واژه سحت.](http://lib.eshia.ir/15362/1/225/القشر "راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ قرآن کریم، ص225، ذیل واژه سحت.")۴۳.[↑](#foot-main43) [مائده/سوره۵، آیه۴۲.](http://lib.eshia.ir/17001/1/115/42 "مائده/سوره5، آیه42.")۴۴.[↑](#foot-main44) [مائده/سوره۵، آیه۶۲.](http://lib.eshia.ir/17001/1/118/62 "مائده/سوره5، آیه62.")۴۵.[↑](#foot-main45) [نساء/سوره۴، آیه۱۰.](http://lib.eshia.ir/17001/1/78/10 "نساء/سوره4، آیه10.")۴۶.[↑](#foot-main46) [نساء/سوره۴، آیه۲۹.](http://lib.eshia.ir/17001/1/83/29 "نساء/سوره4، آیه29.")۴۷.[↑](#foot-main47) [کهف/سوره۱۸، آیه۷۹.](http://lib.eshia.ir/17001/1/302/79 "کهف/سوره18، آیه79.")۴۸.[↑](#foot-main48) [بقره/سوره۲، آیه۲۱۹.](http://lib.eshia.ir/17001/1/34/219 "بقره/سوره2، آیه219.")۴۹.[↑](#foot-main49) [مائده/سوره۵، آیه۹۰-۹۱.](http://lib.eshia.ir/17001/1/123/90 "مائده/سوره5، آیه90-91.")۵۰.[↑](#foot-main50) [مائده/سوره۵، آیه۳۸.](http://lib.eshia.ir/17001/1/114/38 "مائده/سوره5، آیه38.")۵۱.[↑](#foot-main51) [ممتحنه/سوره۶۰، آیه۱۲.](http://lib.eshia.ir/17001/1/551/12 "ممتحنه/سوره60، آیه12.")۵۲.[↑](#foot-main52) [اعراف/سوره۷، آیه۸۵.](http://lib.eshia.ir/17001/1/161/85 "اعراف/سوره7، آیه85.")۵۳.[↑](#foot-main53) [هود/سوره۱۱، آیه۸۵.](http://lib.eshia.ir/17001/1/231/85 "هود/سوره11، آیه85.")۵۴.[↑](#foot-main54) [مطففین/سوره۸۳، آیه۱-۳.](http://lib.eshia.ir/17001/1/587/1 "مطففین/سوره83، آیه1-3.")۵۵.[↑](#foot-main55) [بقره/سوره۲، آیه۲۷۵-۲۷۹.](http://lib.eshia.ir/17001/1/47/275 "بقره/سوره2، آیه275-279.")۵۶.[↑](#foot-main56) [اسراء/سوره۱۷، آیه۳۴.](http://lib.eshia.ir/17001/1/285/34 "اسراء/سوره17، آیه34.")۵۷.[↑](#foot-main57) [نساء/سوره۴، آیه۱۰.](http://lib.eshia.ir/17001/1/78/10 "نساء/سوره4، آیه10.")۵۸.[↑](#foot-main58) [بقره/سوره۲، آیه۱۸۸.](http://lib.eshia.ir/17001/1/29/188 "بقره/سوره2، آیه188.")۵۹.[↑](#foot-main59) [نساء/سوره۴، آیه۲۹.](http://lib.eshia.ir/17001/1/83/29 "نساء/سوره4، آیه29.")۶۰.[↑](#foot-main60) [نساء/سوره۴، آیه۳۴.](http://lib.eshia.ir/17001/1/84/34 "نساء/سوره4، آیه34.")۶۱.[↑](#foot-main61) [نساء/سوره۴، آیه۱۶۱.](http://lib.eshia.ir/17001/1/103/161 "نساء/سوره4، آیه161.")۶۲.[↑](#foot-main62) [توبه/سوره۹، آیه۳۲.](http://lib.eshia.ir/17001/1/192/32 "توبه/سوره9، آیه32.")۶۳.[↑](#foot-main63) [نساء/سوره۴، آیه۳۴.](http://lib.eshia.ir/17001/1/84/34 "نساء/سوره4، آیه34.")۶۴.[↑](#foot-main64) [نور/سوره۲۴، آیه۳۳.](http://lib.eshia.ir/17001/1/354/33 "نور/سوره24، آیه33.")۶۵.[↑](#foot-main65) [نساء/سوره۴، آیه۱۸۸.](http://lib.eshia.ir/17001/1/106/188 "نساء/سوره4، آیه188.")۶۶.[↑](#foot-main66) حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نورالثقلین، ج۱، ص۱۷۶، حدیث۶۱۵.۶۷.[↑](#foot-main67) [مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۱۰۰، ص۱۶.](http://lib.eshia.ir/71860/100/16/العبادة "مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج100، ص16.")۶۸.[↑](#foot-main68) [مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۷۷، ص۲۷۵.](http://lib.eshia.ir/11008/77/275/اللسان "مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج77، ص275.")۶۹.[↑](#foot-main69) [مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۴۵، ص۸.](http://lib.eshia.ir/11008/45/8/فقد "مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج45، ص8.")۷۰.[↑](#foot-main70) [راوندی، سعید بن هبة الله، الدعوات، ص۲۵.](http://lib.eshia.ir/15056/1/25/وقعت "راوندی، سعید بن هبة الله، الدعوات، ص25.")۷۱.[↑](#foot-main71) [مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۱۰۳، ص۱۰، مؤسسة الوفاء بیروت \- لبنان، ۱۴۰۴ ق.](http://lib.eshia.ir/11008/103/10/اكتسب "مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج103، ص10، مؤسسة الوفاء بیروت - لبنان، 1404 ق.")۷۲.[↑](#foot-main72) [مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۱۰۱، ص۱۳۶.](http://lib.eshia.ir/71860/101/136/سألته "مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج101، ص136.")۷۳.[↑](#foot-main73) [اسراء/سوره۱۷، آیه۶۴.](http://lib.eshia.ir/17001/1/288/64 "اسراء/سوره17، آیه64.")۷۴.[↑](#foot-main74) [کلینی، محمد بن یعقوب، فروع کافی، ج۵، ص۱۲۵.](http://lib.eshia.ir/11026/5/125/يبين "کلینی، محمد بن یعقوب، فروع کافی، ج5، ص125.")۷۵.[↑](#foot-main75) [مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۶۶، ص۳۱۴.](http://lib.eshia.ir/11008/66/314/تقبل "مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج66، ص314.")۷۶.[↑](#foot-main76) [ابن فهدحلی، احمد بن محمد، عدة الداعی و نجاح الساعی، ص۱۲۸.](http://lib.eshia.ir/15201/1/128/الحديث "ابن فهدحلی، احمد بن محمد، عدة الداعی و نجاح الساعی، ص128.")۷۷.[↑](#foot-main77) [ابن فهدحلی، احمد بن محمد، عدة الداعی و نجاح الساعی، ص۱۲۸.](http://lib.eshia.ir/15201/1/128/وعن "ابن فهدحلی، احمد بن محمد، عدة الداعی و نجاح الساعی، ص128.")۷۸.[↑](#foot-main78) [شیخ صدوق، محمد بن علی، ثواب الاعمال، ص۲۸۳.](http://lib.eshia.ir/15151/1/283/اكْتَسَبَ "شیخ صدوق، محمد بن علی، ثواب الاعمال، ص283.")۷۹.[↑](#foot-main79) [مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۱۰۳، ص۱۶.](http://lib.eshia.ir/11008/103/16/ملكا "مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج103، ص16.")۸۰.[↑](#foot-main80) [مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۴۶، ص۲۸۷، ح۵.](http://lib.eshia.ir/11008/46/287/المنكدر "مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج46، ص287، ح5.")۸۱.[↑](#foot-main81) [بقره/سوره۲، آیه۱۸۸.](http://lib.eshia.ir/17001/1/29/188 "بقره/سوره2، آیه188.")۸۲.[↑](#foot-main82) [مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۲، ص۱۱ –۱۲، دار الکتب الاسلامیة، تهران، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.](http://lib.eshia.ir/27575/2/11/مهم "مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج2، ص11 –12، دار الکتب الاسلامیة، تهران، چاپ اول، 1374ش.")۸۳.[↑](#foot-main83) [طباطبایی، سیدمحمدحسین، تفسیر المیزان، ج۲، ص۷۳ – ۷۴، با ترجمه موسوی همدانی، سید محمد باقر، دفتر انتشارات اسلامی جامعه‌ی مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ پنجم، ۱۳۷۴ش.](http://lib.eshia.ir/50081/2/73/منظور "طباطبایی، سیدمحمدحسین، تفسیر المیزان، ج2، ص73 – 74، با ترجمه موسوی همدانی، سید محمد باقر، دفتر انتشارات اسلامی جامعه‌ی مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ پنجم، 1374ش.")۸۴.[↑](#foot-main84) نوروزی، محمد، آسیب شناسی رفتاری انسان از دیدگاه قرآن، ص۶۶ – ۶۹، مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلامی، قم، چاپ سوم، ۱۳۸۶ش.۸۵.[↑](#foot-main85) شکوهی، محسن، تعلیم و تربیت اسلامی، ص۸۵، مرکز تربیت معلم.۸۶.[↑](#foot-main86) مهدوی، سِدسعید، نگاهی به قصّه و نکات تربیتی آن در قرآن، ص۲۲۲-۲۳۰، مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلامی، قم، چاپ دوم، ۱۳۸۶ش.۸۷.[↑](#foot-main87) نگاهی به قصّه و نکات تربیتی آن در قرآن، ص۲۲۵-۲۲۸.۸۸.[↑](#foot-main88) تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، غرر الحکم، ص۶۳، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی قم، ۱۳۶۶ ش.۸۹.[↑](#foot-main89) [اعراف/سوره۷، آیه۱۳۸ – ۱۳۹.](http://lib.eshia.ir/17001/1/167/138 "اعراف/سوره7، آیه138 – 139.")۹۰.[↑](#foot-main90) نگاهی به قصّه و نکات تربیتی آن در قرآن، ص۲۲۹ – ۲۳۰.۹۱.[↑](#foot-main91) [طه/سوره۲۰، آیه۹۷.](http://lib.eshia.ir/17001/1/318/97 "طه/سوره20، آیه97.")

### [۸ \- منبع](\#منبع)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/مال_حرام/منبع "ویرایش")\]

* * *

[سایت پژوهه، برگرفته از مقاله «مال حرام و آثار حرام‌خواری»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۶/۰۵/۲۴.](http://pajoohe.ir/مال-حرام-و-آثار-حرامخواری__a-45986.aspx "سایت پژوهه، برگرفته از مقاله «مال حرام و آثار حرام‌خواری»، تاریخ بازیابی 1396/05/24.")

[سایت اسلام کوئیست، برگرفته از مقاله «تأثیر لقمه حرام و محیط فساد انگیز در انسان»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۶/۰۵/۲۴.](http://www.islamquest.net/fa/archive/question/fa10444 "سایت اسلام کوئیست، برگرفته از مقاله «تأثیر لقمه حرام و محیط فساد انگیز در انسان»، تاریخ بازیابی 1396/05/24.")

رده‌های این صفحه : [اخلاق اسلامی](https://fa.wikifeqh.ir/رده:اخلاق_اسلامی "رده:اخلاق اسلامی") \| [حرام](https://fa.wikifeqh.ir/رده:حرام "رده:حرام") \| [فقه زندگی](https://fa.wikifeqh.ir/رده:فقه_زندگی "رده:فقه زندگی")

- ترجمه نوع 1
- ترجمه نوع 2
- ترجمه نوع 3
- جستجوی سریع

![جعبه ابزار](https://fa.wikifeqh.ir/assets/images/respMenu.png)

- [درج مطلب](https://fa.wikifeqh.ir/insert "درج مطلب")
- [درباره ما](https://fa.wikifeqh.ir/about_us "درباره ما")
- [صفحه نخست](https://fa.wikifeqh.ir/index "صفحه نخست")
- اشتراک‌گذاری

  - [ایتا](https://eitaa.com/share/url?url=https://fa.wikifeqh.ir/مال_حرام "اشتراک گذاری در تلگرام")
  - [تلگرام](https://telegram.me/share/url?url=https://fa.wikifeqh.ir/مال_حرام "اشتراک گذاری در تلگرام")
  - [واتساپ](https://api.whatsapp.com/send?text=https://fa.wikifeqh.ir/مال_حرام "اشتراک گذاری در واتساپ")

- [آخرین مطالب اضافه شده](https://fa.wikifeqh.ir/last "آخرین مطالب اضافه شده")
- [بحث](https://fa.wikifeqh.ir/talk/مال_حرام "بحث")
- [مقاله](https://fa.wikifeqh.ir/مال_حرام "مقاله")

* * *

- [مدرسه فقاهت]( http://www.eShia.ir "درس‌های مدرسه فقاهت")
- [کتابخانه](http://lib.eShia.ir "کتابخانه مدرسه فقاهت")
- [ویکی پرسش](http://wikiporsesh.ir "ویکی پرسش")

##### جعبه‌ابزار

- [صفحه تصادفی](https://fa.wikifeqh.ir/random "صفحه تصادفی")
- [فهرست الفبایی](https://fa.wikifeqh.ir/alphalist "فهرست الفبایی")
- [راهنمای ویکی‌فقه](https://fa.wikifeqh.ir/راهنمای_ویکی‌فقه "راهنمای ویکی‌فقه")
- [راهنمای تصویری](https://fa.wikifeqh.ir/help "راهنمای تصویری")

- [ورود به سامانه / ایجاد حساب کاربری](https://fa.wikifeqh.ir/auth/login "ورود به سامانه / ایجاد حساب کاربری")
- [العربیة](http://ar.wikifeqh.ir/ "العربیه") \| [اردو](http://ur.wikifeqh.ir/ "اردو") \| [Türkçe](http://tr.wikifeqh.ir/ "Türkçe")

- [آخرین مطالب اضافه شده](https://fa.wikifeqh.ir/last "آخرین مطالب اضافه شده")
- [بحث](https://fa.wikifeqh.ir/talk/مال_حرام "بحث")
- [مقاله](https://fa.wikifeqh.ir/مال_حرام "مقاله")

[پیشرفته](/search/advanced) ‌

- [نمایش تاریخچه](https://fa.wikifeqh.ir/history/مال_حرام "نمایش تاریخچه")
- [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit/مال_حرام "ویرایش")
- [خواندن](https://fa.wikifeqh.ir/مال_حرام "خواندن")

[صفحه نخست](https://fa.wikifeqh.ir/ "صفحه نخست")

- [صفحه نخست](https://fa.wikifeqh.ir/ "صفحه نخست")
- [درج مطلب](https://fa.wikifeqh.ir/insert "درج مطلب")
- [آخرین مطالب اضافه شده](https://fa.wikifeqh.ir/last "آخرین مطالب اضافه شده")
- اشتراک‌گذاری

  - [ایتا](https://eitaa.com/share/url?url=https://fa.wikifeqh.ir/مال_حرام "اشتراک گذاری در تلگرام")
  - [تلگرام](https://telegram.me/share/url?url=https://fa.wikifeqh.ir/مال_حرام "اشتراک گذاری در تلگرام")
  - [واتساپ](https://api.whatsapp.com/send?text=https://fa.wikifeqh.ir/مال_حرام "اشتراک گذاری در واتساپ")

* * *

- [مدرسه فقاهت]( http://www.eShia.ir "درس‌های مدرسه فقاهت")
- [کتابخانه](http://lib.eShia.ir "کتابخانه مدرسه فقاهت")
- [ویکی پرسش](http://wikiporsesh.ir "ویکی پرسش")

##### جعبه‌ابزار

- [صفحه تصادفی](https://fa.wikifeqh.ir/random "صفحه تصادفی")
- [فهرست الفبایی](https://fa.wikifeqh.ir/alphalist "فهرست الفبایی")
- [راهنمای ویکی‌فقه](https://fa.wikifeqh.ir/راهنمای_ویکی‌فقه "راهنمای ویکی‌فقه")
- [راهنمای تصویری](https://fa.wikifeqh.ir/help "راهنمای تصویری")

- سیاست و ضوابط: تلاش ویکی‌فقه تدوین دانشنامه‌ایی در حوزه علوم اسلامی است. یکی از سیاست‌های اصلی آن رعایت احترام به صاحبان نظریه است. اتقان و مستند بودن مطالب یکی دیگر از سیاست‌هاست که در نگارش مطالب باید رعایت شود. تدوین مطالب توسط طلاب قم، مشهد، نجف و سایر حوزه‌های علمیه با رعایت اتقان و استناد، انجام می‌شود.

- [![صدای بهار](https://fa.wikifeqh.ir/assets/images/bahar-sound.jpg)](http://www.baharsound.ir "صدای بهار")