مبانی حقوقی حفاظت از کودکان در خطر در ساختار داخلی و بین‌المللی
حقوق بین‌الملل، همه افراد زیر ۱۸ سال کودک محسوب شده و برای جلوگیری از آسیب دیدگی آنها، تامین امنیت و بهترین منافع عالیه برای آنها و تضمین رشد و ...
فرزندخواندگی
مهم‌‌ترین مفاد بخش اول کنوانسیون، شامل مسائل ماهوی حقوق کودک، بدین قرار است: تعریف کودک، ثبت تولد كودك بلافاصله پس از تولد و برخوردارى او از داشتن نام و شناسایى والدین و بهره‌مندى مستمر از سرپرستى آن‌ها و رابطه با آن‌ها و داشتن تابعیت و نیز حق حفظ هویت ملى، مذهبى، فرهنگى و زبانى به رسمیت شناختن حق ذاتی هر کودک برای زندگی و بقا تأمین منافع عالیه کودکانِ فرزندخوانده، برای کشورهایی که <anchor>فرزندخواندگی</anchor> را به رسمیت می‌شناسند.
تبنی (فقه) - ویکی فقه
تبنی (فقه) \- ویکی فقه

- [![خواندن](https://fa.wikifeqh.ir/assets/images/reading.svg)](https://fa.wikifeqh.ir/تبنی_(فقه) "خواندن")
- [![نمایش تاریخچه](https://fa.wikifeqh.ir/assets/images/history.svg)](https://fa.wikifeqh.ir/history/تبنی_(فقه) "نمایش تاریخچه")
- [![ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/assets/images/edit.svg)](https://fa.wikifeqh.ir/edit/تبنی_(فقه) "ویرایش")

# تبنی (فقه)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف

* * *

تبنّی به معنای فرزندخواندگی است، به این معنی که کسی [فرزند](https://fa.wikifeqh.ir/فرزند "فرزند") دیگری را به فرزندی خود بپذیرد. تبنّی از جهت [حکم تکلیفی](https://fa.wikifeqh.ir/حکم_تکلیفی "حکم تکلیفی") شرعاً [حرام](https://fa.wikifeqh.ir/حرام "حرام") است و [جایز](https://fa.wikifeqh.ir/جایز "جایز") نیست افراد، فرزند دیگران را فرزند خود بدانند و احکام اولاد بر آن مترتّب سازند.

مترتّب ساختن احکام و آثار اولاد بر فرزندخوانده، موجب اختلاط انساب می‌گردد و مفاسد بسیاری در پی خواهد داشت که هر کدام از آن‌ها برای حکم به حرمت تبنّی، کافی است. فرزندخواندگی در [حقوق اسلامی](https://fa.wikifeqh.ir/حقوق_اسلامی "حقوق اسلامی")، منشا اثر نیست و آثار [نسب](https://fa.wikifeqh.ir/حسب_و_نسب "حسب و نسب") بر آن مترتّب نمی‌گردد. بنابراین فرزندخوانده از پدرخوانده یا مادرخوانده [ارث](https://fa.wikifeqh.ir/ارث "ارث") نمی‌برد، آنان هم از او ارث نمی‌برند.

### فهرست مندرجات

[۱ \- مفهوم‌شناسی](#_مفهوم‌شناسی "مفهوم‌شناسی")

[۲ \- حکم تکلیفی](#_حکم تکلیفی "حکم تکلیفی")

[۳ \- ادلّه حرمت تبنّی](#_ادلّه حرمت تبنّی "ادلّه حرمت تبنّی")

[۴ \- ادّله‌ عدم اثبات نسب با تبنّی](#_ادّله‌ عدم اثبات نسب با تبنّی "ادّله‌ عدم اثبات نسب با تبنّی")

[۴.۱ \- آیه اول](#_آیه اول "آیه اول")

[۴.۲ \- آیه دوم](#_آیه دوم "آیه دوم")

[۴.۳ \- روایات تعیین اقّل و اکثر حمل](#_روایات تعیین اقّل و اکثر حمل "روایات تعیین اقّل و اکثر حمل")

[۴.۴ \- روایات قاعده فراش](#_روایات قاعده فراش "روایات قاعده فراش")

[۴.۵ \- سیره متشرّعه](#_سیره متشرّعه "سیره متشرّعه")

[۵ \- فلسفه حرمت فرزندخواندگی](#_فلسفه حرمت فرزندخواندگی "فلسفه حرمت فرزندخواندگی")

[۶ \- تاکید اسلام بر رعایت حقوق اطفال یتیم](#_تاکید اسلام بر رعایت حقوق اطفال یتیم "تاکید اسلام بر رعایت حقوق اطفال یتیم")

[۷ \- روایات تکریم ایتام و اطفال بی‌سرپرست](#_روایات تکریم ایتام و اطفال بی‌سرپرست "روایات تکریم ایتام و اطفال بی‌سرپرست")

[۸ \- محرمیّت اطفال مجهول النسب](#_محرمیّت اطفال مجهول النسب "محرمیّت اطفال مجهول النسب")

[۸.۱ \- سبب رضاع و شیر‌خوارگی](#_سبب رضاع و شیر‌خوارگی "سبب رضاع و شیر‌خوارگی")

[۸.۲ \- سبب نکاح موقّت](#_سبب نکاح موقّت "سبب نکاح موقّت")

[۹ \- فرزندخواندگی در حقوق مدنی](#_فرزندخواندگی در حقوق مدنی "فرزندخواندگی در حقوق مدنی")

[۹.۱ \- شرایط مربوط به طفل و سرپرستان](#_شرایط مربوط به طفل و سرپرستان "شرایط مربوط به طفل و سرپرستان")

[۱۰ \- آثار حکم سرپرستی، حضانت و ولایت](#_آثار حکم سرپرستی، حضانت و ولایت "آثار حکم سرپرستی، حضانت و ولایت")

[۱۱ \- پانویس](#_پانویس "پانویس")

[۱۲ \- منبع](#_منبع "منبع")

### [۱ \- مفهوم‌شناسی](\#مفهوم‌شناسی)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/تبنی_(فقه)/مفهوم‌شناسی "ویرایش")\]

* * *

فرزندخواندگی یا تبنّی در لغت به این معنی است که کسی [فرزند](https://fa.wikifeqh.ir/فرزند "فرزند") دیگری را به فرزندی خود بپذیرد

[\[۱\]](#foot1) [جمعی از نویسندگان، معجم الوسیط، ص۷۲.](http://lib.eshia.ir/40678/1/72/الْجِسْم "جمعی از نویسندگان، معجم الوسیط، ص72.")

[\[۲\]](#foot2) فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، معجم القاموس المحیط، ص۱۵۰.

[\[۳\]](#foot3) عمید، حسن، فرهنگ فارسی، ج۱، ص۵۳۷.

و مقصود از آن در [فقه](https://fa.wikifeqh.ir/فقه "فقه") نیز همین معنی می‌باشد. اعمّ از این‌که آن فرزند، مجهول النسب باشد مانند [لقیط](https://fa.wikifeqh.ir/لقیط "لقیط") یا معلوم النسب باشد مانند [یتیم](https://fa.wikifeqh.ir/یتیم "یتیم") و فرزندان [فقرا](https://fa.wikifeqh.ir/فقرا "فقرا"). در مباحث فقهی تبنّی از دو بُعد تکلیفی و [وضعی](https://fa.wikifeqh.ir/حکم_وضعی "حکم وضعی") مورد تحقیق قرار می‌گیرد.

### [۲ \- حکم تکلیفی](\#حکم تکلیفی)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/تبنی_(فقه)/حکم_تکلیفی "ویرایش")\]

* * *

تبنّی از جهت [حکم تکلیفی](https://fa.wikifeqh.ir/حکم_تکلیفی "حکم تکلیفی") شرعاً [حرام](https://fa.wikifeqh.ir/حرام "حرام") است و [جایز](https://fa.wikifeqh.ir/جایز "جایز") نیست افراد، فرزند دیگران را فرزند خود بدانند و احکام اولاد بر آن مترتّب سازند. برخی از اعلام معاصرین

[\[۴\]](#foot4) [گلپایگانی، سیّدمحمدرضا، مجمع المسائل، ج۲، ص۱۷۵.](http://lib.eshia.ir/50096/2/175/الحاق "گلپایگانی، سیّدمحمدرضا، مجمع المسائل، ج2، ص175.")

[\[۵\]](#foot5) [خویی، سیّدابوالقاسم، صراط النجاة، ج۱، ص۳۳۵.](http://lib.eshia.ir/10103/1/335/وما "خویی، سیّدابوالقاسم، صراط النجاة، ج1، ص335.")

[\[۶\]](#foot6) صافی، لطف‌الله، جامع الاحکام، ج۲، ص۴۳ـ۴۴.

[\[۷\]](#foot7) [سیستانی، سیدعلی، منهاج الصالحین، ج۲، ص۲۱۱.](http://lib.eshia.ir/15316/2/211/يتبنى "سیستانی، سیدعلی، منهاج الصالحین، ج2، ص211.")

[\[۸\]](#foot8) [گلپایگانی، سیّدمحمدرضا، ارشاد السائل، ج۱، ص۱۱۴.](http://lib.eshia.ir/10063/1/114/تجري "گلپایگانی، سیّدمحمدرضا، ارشاد السائل، ج1، ص114.")

[\[۹\]](#foot9) [حکیم، سیدمحمدسعید، منهاج الصالحین، ج۳، ص۵۴.](http://lib.eshia.ir/86916/3/54/الرجل "حکیم، سیدمحمدسعید، منهاج الصالحین، ج3، ص54.")

[\[۱۰\]](#foot10) [طوسی، محمد بن حسن، المبسوط، ج۶، ص۵۱.](http://lib.eshia.ir/10036/6/51/فحرم "طوسی، محمد بن حسن، المبسوط، ج6، ص51.")

[\[۱۱\]](#foot11) [فیض کاشانی، ملامحسن، تفسیرالصافی، ج۴، ص۱۶۲-۱۶۳.](http://lib.eshia.ir/12012/4/162/أدعيائكم "فیض کاشانی، ملامحسن، تفسیرالصافی، ج4، ص162-163.")

به حرمت تبنّی تصریح نموده‌اند.

[آیت‌الله فاضل لنکرانی](https://fa.wikifeqh.ir/آیت‌الله_فاضل_لنکرانی "آیت‌الله فاضل لنکرانی") در جواب سؤالی از [حکم شرعی](https://fa.wikifeqh.ir/حکم_شرعی "حکم شرعی") الحاق فرزندی که [پدر](https://fa.wikifeqh.ir/پدر "پدر") و [مادر](https://fa.wikifeqh.ir/مادر "مادر") او معلوم نیست، به خود و اخذ شناسنامه برای وی، می‌نویسد: «الحاق فرزند غیر به خود و به‌عنوان فرزندی، شناسنامه برای او گرفتن، جایز نیست و چنان‌چه شناسنامه موجب اشتباه در مسائل شرعی از قبیل [توارث](https://fa.wikifeqh.ir/توارث "توارث") و [محرم](https://fa.wikifeqh.ir/محرم_(نسبت) "محرم (نسبت)") و [نامحرمی](https://fa.wikifeqh.ir/نامحرم "نامحرم")، گرچه در آینده، بشود، لازم است آن را باطل کنید».

[\[۱۲\]](#foot12) [فاضل لنکرانی، محمد، جامع المسائل، ج۱، ص۴۰۹.](http://lib.eshia.ir/10631/1/409/الحاق "فاضل لنکرانی، محمد، جامع المسائل، ج1، ص409.")

### [۳ \- ادلّه حرمت تبنّی](\#ادلّه حرمت تبنّی)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/تبنی_(فقه)/ادلّه_حرمت_تبنّی "ویرایش")\]

* * *

۱. اگر کسی بداند کودکی از او به وجود نیامده است، حق ندارد او را به خود ملحق سازد، بلکه [واجب](https://fa.wikifeqh.ir/واجب "واجب") است در صورتی‌که ظاهراً به او ملحق شود، او را از خود [نفی](https://fa.wikifeqh.ir/نفی_ولد "نفی ولد (پیوندی وجود ندارد)") نماید.

[\[۱۳\]](#foot13) [ابن‌ ادریس حلی، محمد بن منصور، السرائر، ج۲، ص۶۵۷.](http://lib.eshia.ir/10023/2/657/لأقل "ابن‌ ادریس حلی، محمد بن منصور، السرائر، ج2، ص657.")

[\[۱۴\]](#foot14) [سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذّب الاحکام، ج۲۶، ص۲۵۳.](http://lib.eshia.ir/10443/26/253/ینفیه "سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذّب الاحکام، ج26، ص253.")

[علامه حلّی](https://fa.wikifeqh.ir/علامه_حلّی "علامه حلّی") در استدلال بر این [فتوا](https://fa.wikifeqh.ir/فتوا "فتوا") می‌نویسد: «سکوت و عدم نفی از طرف کسی که این کودک را در اختیار دارد موجب می‌شود به وی ملحق گردد و به منزله [اعتراف او به نسب](https://fa.wikifeqh.ir/اعتراف_به_نسب "اعتراف به نسب") این [کودک](https://fa.wikifeqh.ir/کودک "کودک") می‌باشد و این عمل به [اجماع فقها](https://fa.wikifeqh.ir/اجماع_فقها "اجماع فقها") حرام است».

[\[۱۵\]](#foot15) علامه حلی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعة، ج۲، ص۳۱۶.

۲. در [روایات صحیح](https://fa.wikifeqh.ir/روایت_صحیح "روایت صحیح") از [امام صادق](https://fa.wikifeqh.ir/امام_صادق "امام صادق") و [امام باقر](https://fa.wikifeqh.ir/امام_باقر "امام باقر") (علیهماالسلام) نقل شده که فرموده‌اند: تبّری از [نسب](https://fa.wikifeqh.ir/حسب_و_نسب "حسب و نسب") و نفی آن به‌منزله [کفر](https://fa.wikifeqh.ir/کفر "کفر") به [خداوند متعال](https://fa.wikifeqh.ir/خداوند_متعال "خداوند متعال") است. «کَفَرَ بِاللهِ مَنْ تَبَرَّاَ مِنْ نَسَبٍ وَاِنْ دَقَّ».

[\[۱۶\]](#foot16) [حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۵۰۶-۵۰۷، باب ۱۰۷ من ابواب احکام الاولاد، ح۱۲.](http://lib.eshia.ir/11025/21/506/يعقوب "حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج21، ص506-507، باب 107 من ابواب احکام الاولاد، ح12.")

اطلاق این روایات شامل مساله مورد بحث می‌باشد، زیرا کسی که فرزند دیگری را با فرزندخواندگی به خود ملحق می‌سازد، او را از کسی که شرعاً به او ملحق می‌باشد، نفی می‌کند و این امر غیر جایز و حرام است.

۳. در برخی دیگر از روایات کسی که ادّعای نسب غیر معروف و مجهول را می‌کند، [لعن](https://fa.wikifeqh.ir/لعن "لعن") گردیده است، مانند آن‌که از [پیغمبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)](https://fa.wikifeqh.ir/پیغمبر_اکرم_(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) "پیغمبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)") نقل شده که فرموده است: «لَعَنَ اللهُ... وَمَنِ ادَّعٰیَ نَسَبَاً لاٰیُعْرَفُ».

[\[۱۷\]](#foot17) [کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۸، ص۷۱، ح۲۷.](http://lib.eshia.ir/11005/8/71/ومشرحا "کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج8، ص71، ح27.")

[\[۱۸\]](#foot18) [حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج۱۷، ص۲۸۴، باب ۸۷، تحریم تشبیه الرجال بالنساء و النساء بالرجال، ح۱.](http://lib.eshia.ir/11025/17/284/لعن "حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج17، ص284، باب 87، تحریم تشبیه الرجال بالنساء و النساء بالرجال، ح1.")

۴. مترتّب ساختن احکام و آثار اولاد بر فرزندخوانده، موجب اختلاط انساب می‌گردد و مفاسد بسیاری در پی خواهد داشت که هر کدام از آن‌ها برای حکم به حرمت تبنّی، کافی است.

### [۴ \- ادّله‌ عدم اثبات نسب با تبنّی](\#ادّله‌ عدم اثبات نسب با تبنّی)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/تبنی_(فقه)/ادّله‌_عدم_اثبات_نسب_با_تبنّی "ویرایش")\]

* * *

فرزندخواندگی در [حقوق اسلامی](https://fa.wikifeqh.ir/حقوق_اسلامی "حقوق اسلامی")، منشا اثر نیست و آثار نسب بر آن مترتّب نمی‌گردد. بنابراین فرزندخوانده از پدر یا مادر خوانده [ارث](https://fa.wikifeqh.ir/ارث "ارث") نمی‌برد، آنان هم از او ارث نمی‌برند. هم‌چنین بر آن‌ها واجب نیست [نفقه](https://fa.wikifeqh.ir/نفقه "نفقه") او را بپردازند. اثری که بر [قرابت نسبی](https://fa.wikifeqh.ir/قرابت_نسبی "قرابت نسبی") از لحاظ منع [نکاح](https://fa.wikifeqh.ir/نکاح "نکاح") بار می‌شود بر فرزندخواندگی مترتّب نیست و نیز دیگر احکام.

ادّله‌ای که می‌تواند مستند این احکام باشد بدین قرار است:

### [۴.۱ \- آیه اول](\#آیه اول "آیه اول")

در [سوره احزاب](https://fa.wikifeqh.ir/سوره_احزاب "سوره احزاب") آمده است: خداوند فرزندخوانده‌های شما را فرزند حقیقی شما قرار نداده است، این سخنی است که شما با زبان می‌گویید (از اعتقاد قلبی سرچشمه نمی‌گیرد). امّا خداوند حق می‌گوید و به [راه راست](https://fa.wikifeqh.ir/راه_راست "راه راست") [هدایت](https://fa.wikifeqh.ir/هدایت "هدایت") می‌کند. آن‌ها را (پسرخوانده‌ها) به نام پدرانشان بخوانید که این کار نزد خدا عادلانه‌تر است. «وَمٰا جَعَلَ اَدْعِیٰاءَکُمْ اَبْنٰاءَکُمْ ذٰلِکُمْ قَوْلُکُمْ بِاَفْوٰاهِکُمْ وَاللهُ یَقُولُ الْحَقَّ وَهُوَ یَهْدِی السَّبیِلَ

[\[۱۹\]](#foot19) [احزاب/سوره۳۳، آیه۴.](http://lib.eshia.ir/17001/1/418/4 "احزاب/سوره33، آیه4.")

».

توضیح این‌که، در [عصر جاهلیت](https://fa.wikifeqh.ir/عصر_جاهلیت "عصر جاهلیت") معمول بوده که بعضی از کودکان را به‌عنوان [فرزند](https://fa.wikifeqh.ir/فرزند "فرزند") انتخاب می‌کردند و آن‌ را پسر خود می‌خواندند و به‌دنبال این نام‌گذاری، تمام حقوقی را که یک [پسر](https://fa.wikifeqh.ir/پسر "پسر") از پدر داشت برای او قائل می‌شدند، [اسلام](https://fa.wikifeqh.ir/اسلام "اسلام") این مقررّات غیرمنطقی و خرافی را به‌شدّت [نفی](https://fa.wikifeqh.ir/نفی "نفی") کرد و چنان‌که در آیات بعد آمده است، پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به امر خداوند متعال برای مبارزه با این سنّت غلط، همسر پسرخوانده‌اش ( [زید بن حارث](https://fa.wikifeqh.ir/زید_بن_حارث "زید بن حارث (پیوندی وجود ندارد)")) را بعد از آن‌که از وی [طلاق](https://fa.wikifeqh.ir/طلاق "طلاق") گرفت، به [ازدواج](https://fa.wikifeqh.ir/ازدواج "ازدواج") خود درآورد تا روشن شود این الفاظ تو خالی نمی‌تواند واقعیّت‌ها را دگرگون سازد، چرا که رابطه پدری و فرزندی، یک رابطه طبیعی است و با الفاظ و قراردادها هرگز حاصل نمی‌شود، از این‌رو [قرآن](https://fa.wikifeqh.ir/قرآن "قرآن") می‌گوید: این‌ها سخنان باطلی بیش نیست، امّا خداوند [حق](https://fa.wikifeqh.ir/حق "حق") می‌گوید.

سخن حق به سخنی گفته می‌شود که با واقعیّت عینی تطبیق کند، یا اگر یک مطلب قراردادی است، هماهنگ با مصالح همه اطراف قضیه باشد و مساله پسرخواندگی که [حقوق فرزندان](https://fa.wikifeqh.ir/حقوق_فرزندان "حقوق فرزندان") دیگر را تا حدّ زیادی پایمال می‌کرد، نه واقعیّت عینی داشت و نه قراردادی حافظ [مصلحت عموم](https://fa.wikifeqh.ir/مصلحت "مصلحت") بود.

در ادامه، قرآن برای تاکید بیش‌تر و روشن ساختن خط صحیح و منطقی اسلام چنین می‌افزاید: آن‌ها را به‌نام پدرانشان بخوانید که نزد خداوند عادلانه‌تر است. «اَدْعُوهُمْ ِلآبائِهِمْ هُوَ اَقْسَطُ عِنْدَ اللهِ

[\[۲۰\]](#foot20) [احزاب/سوره۳۳، آیه۵.](http://lib.eshia.ir/17001/1/418/5 "احزاب/سوره33، آیه5.")

».

تعبیر به «اقسط» (عادلانه‌تر) بدین‌معنا نیست که اگر آن‌ها را به نام پدرخوانده‌ها صدا بزنید، عادلانه است و به نام پدران واقعی عادلانه‌تر، زیرا صیغه « [افعل التفضیل](https://fa.wikifeqh.ir/افعل_التفضیل "افعل التفضیل (پیوندی وجود ندارد)")» گاه در مواردی به‌کار می‌رود که [وصف](https://fa.wikifeqh.ir/وصف "وصف") در طرف مقابل به هیچ‌وجه وجود ندارد.

در آخر نیز برای رفع هرگونه بهانه، اضافه شده است، اگر پدران آن‌ها را نمی‌شناسید، آنان برادران دینی و موالی شما هستند.

[\[۲۱\]](#foot21) [مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱۷، ص۱۹۷۱۹۸.](http://lib.eshia.ir/50082/17/197/سپس "مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج17، ص197198.")

[\[۲۲\]](#foot22) [طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان، ج۱۶، ص۲۷۵.](http://lib.eshia.ir/12016/16/275/الأدعياء "طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان، ج16، ص275.")

«فَاِنْ لَمْ تَعْلَمُوا آبَاءَهُمْ فَاِخْوَانُکُمْ فِی الدِّینِ وَمَوالیکُمْ

[\[۲۳\]](#foot23) [احزاب/سوره۳۳، آیه۵.](http://lib.eshia.ir/17001/1/418/5 "احزاب/سوره33، آیه5.")

».

### [۴.۲ \- آیه دوم](\#آیه دوم "آیه دوم")

در آیه دیگری از سوره احزاب آمده است: هنگامی که زید بن حارثه از [زینب](https://fa.wikifeqh.ir/زینب_بنت_جحش "زینب بنت جحش") دختر جحش جدا شد و او را رها کرد (طلاق داد) ما او را به همسری تو درآوردیم تا مشکلی برای [مؤمنان](https://fa.wikifeqh.ir/مؤمنان "مؤمنان") در ازدواج با همسران پسر خوانده‌های خود، هنگامی که از شوهران خود طلاق بگیرند، نباشد.«فَلَمّا قَضَی‌ زَیْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنٰکَهٰا لِکَیْ لا یَکُونَ عَلَی الْمُؤْمِنینَ حَرَجٌ فی اَزْواجِ اَدْعِیائِهِمْ اِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا

[\[۲۴\]](#foot24) [احزاب/سوره۳۳، آیه۳۷.](http://lib.eshia.ir/17001/1/423/37 "احزاب/سوره33، آیه37.")

»؛ به گفته بسیاری از مفسّران و مورّخان اسلامی، این آیه در مورد داستان ازدواج زینب دختر جحش، دختر عمه پیامبر گرامی اسلامی (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) با زید بن حارثه برده آزاد شده آن حضرت نازل شده است و از ظاهر آیه استفاده می‌شود، این ازدواج یک ازدواج استثنایی و الهی بود، از این‌رو در تواریخ آمده است که «زینب» بر سایر همسران پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) به این امر [مباهات](https://fa.wikifeqh.ir/مباهات "مباهات") می‌کرد و می‌گفت: شما را خویشاوندانتان به همسری پیامبر در آوردند، ولی مرا خداوند در آسمان به همسری آن حضرت در آورد.

به هر صورت قرآن برای رفع هرگونه ابهام با صراحت تمام، هدف اصلی این ازدواج را که شکستن یک سنّت جاهلی در زمینه اعتقاد به عدم جواز و خودداری از ازدواج با همسران مطلقه پسرخوانده‌ها بوده، بیان می‌دارد

[\[۲۵\]](#foot25) [طوسی، محمد بن حسن، تفسیر التبیان، ج۸، ص۳۴۳-۳۴۴.](http://lib.eshia.ir/86469/8/343/زينب "طوسی، محمد بن حسن، تفسیر التبیان، ج8، ص343-344.")

[\[۲۶\]](#foot26) [طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۸، ص۱۶۳۱۶۴.](http://lib.eshia.ir/12023/8/163/فزوجها "طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج8، ص163164.")

[\[۲۷\]](#foot27) [قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ج۱۴، ص۱۹۳۱۹۴.](http://lib.eshia.ir/15390/14/193/الرابعة "قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ج14، ص193194.")

[\[۲۸\]](#foot28) [مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱۷، ص۳۱۶.](http://lib.eshia.ir/50082/17/316/آيات "مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج17، ص316.")

و از آن به خوبی معلوم می‌گردد با تبنّی، نسب اثبات نمی‌گردد.

### [۴.۳ \- روایات تعیین اقّل و اکثر حمل](\#روایات تعیین اقّل و اکثر حمل "روایات تعیین اقّل و اکثر حمل")

از [روایات](https://fa.wikifeqh.ir/روایات "روایات") وارد شده برای تعیین اقّل و اکثر [حمل](https://fa.wikifeqh.ir/حمل "حمل") استفاده می‌شود، ملاک در نسب و الحاق، این است که طفل از [نطفه](https://fa.wikifeqh.ir/نطفه "نطفه") [مرد](https://fa.wikifeqh.ir/مرد "مرد") باشد به‌شرط آن‌که شش ماه و یا بیش‌تر از زمان [وطی](https://fa.wikifeqh.ir/وطی "وطی") او با زنی که بچّه از او متولّد شده، گذشته باشد. مانند آن‌که، [حلبی](https://fa.wikifeqh.ir/عبیدالله_بن_علی_حلبی "عبیدالله بن علی حلبی") با [سند صحیح](https://fa.wikifeqh.ir/سند_صحیح "سند صحیح") از [امام صادق (علیه‌السّلام)](https://fa.wikifeqh.ir/امام_صادق_(علیه‌السّلام) "امام صادق (علیه‌السّلام)") نقل می‌کند که فرموده است: اگر مردی جاریه و خدمت‌گزاری داشته باشد که او را به [عقد](https://fa.wikifeqh.ir/عقد_ازدواج "عقد ازدواج") خود درآورده و با او همبستر شده باشد، سپس او را آزاد ساخته و او بعد از پایان [عدّه](https://fa.wikifeqh.ir/عدّه "عدّه") با دیگری ازدواج نماید، چنان‌چه فرزندی که در [رحم](https://fa.wikifeqh.ir/رحم_(بچه‌دان) "رحم (بچه‌دان)") دارد، بعد از گذشت پنج ماه از ازدواج با مرد دیگر، متولّد شود، فرزند از شوهر اوّل اوست و اگر بعد از شش ماه از ازدواج دوّم باشد از شوهر اخیر می‌باشد. «قٰالَ: ... فَاِنْ وَضَعَتْ لِخَمْسَةِ اَشْهُرٍ فَاِنَّهُ لِمُولاٰهٰا الَّذِی اَعْتَقَهٰا وَاِنْ وَضَعَتْ بَعْدَ مٰا تَزَوَّجَتْ لِسِتَّةِ اَشْهُرٍ فَاِنَّهُ لِزُوجِهٰا الاَخیِرِ».

[\[۲۹\]](#foot29) [حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۳۸۰، باب ۱۷ من ابواب احکام الاولاد، ح۱.](http://lib.eshia.ir/11025/21/380/يعقوب "حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج21، ص380، باب 17 من ابواب احکام الاولاد، ح1.")

و دیگر روایات.

[\[۳۰\]](#foot30) [حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۳۸۰، باب ۱۷ من ابواب احکام الاولاد.](http://lib.eshia.ir/11025/21/380/الاقل "حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج21، ص380، باب 17 من ابواب احکام الاولاد.")

در مجموع از این روایات استفاده می‌شود فرزند فقط ملحق به کسی است که از نطفه او تکّون یافته و به غیر او، مانند این‌که فرد دیگری با تبنّی و ادّعا، طفلی را فرزند خود می‌داند، با این‌که از نطفه او تکوّن نیافته است ملحق نمی‌گردد.

### [۴.۴ \- روایات قاعده فراش](\#روایات قاعده فراش "روایات قاعده فراش")

برخی دیگر از روایات دلالت دارد بر این‌که فرزند ملحق به مردی می‌گردد که به‌وسیله او [مجامعت](https://fa.wikifeqh.ir/مجامعت "مجامعت") و [انزال منی](https://fa.wikifeqh.ir/انزال_منی "انزال منی (پیوندی وجود ندارد)") انجام شده است،

[\[۳۱\]](#foot31) [حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۳۷۸۳۷۹، باب ۱۶ من ابواب احکام الاولاد، ح۱.](http://lib.eshia.ir/11025/21/378/رجلا "حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج21، ص378379، باب 16 من ابواب احکام الاولاد، ح1.")

هم‌چنین برخی از روایات دلالت دارد که اگر در غیاب فردی، همسرش [حامله](https://fa.wikifeqh.ir/حامله "حامله") شود، فرزند به او ملحق نمی‌شود.

[\[۳۲\]](#foot32) [حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۴۹۷، باب ۱۰۰، ح۱.](http://lib.eshia.ir/11025/21/497/يونس "حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج21، ص497، باب 100، ح1.")

و نیز روایاتی که دلالت دارد فرزند مربوط به [فراش](https://fa.wikifeqh.ir/فراش "فراش") مرد است. «اَلْوَلَدُ لِلْفِرٰاشِ».

[\[۳۳\]](#foot33) [الحلبی حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج۲۶، ص۲۷۴۲۷۵، باب ۸ من ابواب میراث ولد الملاعنة، ح۱ و ۴.](http://lib.eshia.ir/11025/26/274/ "الحلبی حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج26، ص274275، باب 8 من ابواب میراث ولد الملاعنة، ح1 و 4.")

از تمامی این روایات استفاده می‌گردد، الحاق و ثبوت [نسب](https://fa.wikifeqh.ir/حسب_و_نسب "حسب و نسب") منحصر به وطی و انزال و فراش است، بنابراین با تبنّی که هیچ‌کدام از امور ذکر شده، نمی‌باشد، نسب ثابت نمی‌گردد.

### [۴.۵ \- سیره متشرّعه](\#سیره متشرّعه "سیره متشرّعه")

[سیره متشرّعه](https://fa.wikifeqh.ir/سیره_متشرّعه "سیره متشرّعه") از گذشته تاکنون بر این قرار گرفته که اگر فردی، ادّعای پدری طفلی مجهول النسب یا یتیمی را داشته باشد در صورتی که قرائنی بر صدق مدّعای او وجود نداشته باشد، نسب [طفل](https://fa.wikifeqh.ir/طفل "طفل") به او ثابت نمی‌شود و مفروض کلام این است که متبنّی دلیلی بر صدق مدّعای خویش ندارد.

نتیجه آن‌که، آن‌چه در این زمان مرسوم شده است که بعضی از مردم به هر دلیل، اطفال مجهول النسب را با ادّعا و تبنّی به فرزندی می‌پذیرند و به خود ملحق و آثار فرزند حقیقی بر او مترتّب می‌نمایند، مجوّز شرعی ندارد، بلکه [حرام](https://fa.wikifeqh.ir/حرام "حرام") است و هیچ اثری از آثار نسب حقیقی بر آن مترتّب نمی‌شود و چنین کودکی نسبت به خانواده‌ای که او را به فرزندی برگزیده‌اند، [اجنبی](https://fa.wikifeqh.ir/اجنبی "اجنبی") است مگر این‌که از راه‌های شرعی، ایجاد محرمیت گردد.

### [۵ \- فلسفه حرمت فرزندخواندگی](\#فلسفه حرمت فرزندخواندگی)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/تبنی_(فقه)/فلسفه_حرمت_فرزندخواندگی "ویرایش")\]

* * *

اولاً در جای خود در [علم اصول](https://fa.wikifeqh.ir/علم_اصول "علم اصول") و [کلام](https://fa.wikifeqh.ir/علم_کلام "علم کلام")، تحقیق و مسلّم گردیده که [احکام شرعی](https://fa.wikifeqh.ir/احکام_شرعی "احکام شرعی") تابع [مصالح](https://fa.wikifeqh.ir/مصالح "مصالح") و [مفاسد](https://fa.wikifeqh.ir/مفاسد "مفاسد") است و از مجموع مطالبی که در این مورد مطرح گردیده است، می‌توان به‌دست آورد که مصلحت در سه مرحله وجود دارد: جعل، مجعول و اجرا.

مرحله جعل: آن است که گاهی ممکن است خود [فعل](https://fa.wikifeqh.ir/فعل "فعل") [مصلحت](https://fa.wikifeqh.ir/مصلحت "مصلحت") نداشته باشد، ولی انشای آن دارای مصلحت است، مانند اوامر امتحانی. مرحله مجعول: به این معنی است که، اگر فعلی انجام شود فلان مصلحت را داراست. و مقصود از مرحله اجرا: آن است که صرف اجرای حکم دارای مصلحت است، البتّه در احکام اجتماعی اجرا به‌عهده [حکومت اسلامی](https://fa.wikifeqh.ir/حکومت_اسلامی "حکومت اسلامی") گذاشته شده است و در احکام فردی به‌عهده فرد. بنابراین، حرمت تبنّی که از ناحیه [شرع مقدّس](https://fa.wikifeqh.ir/شرع_مقدّس "شرع مقدّس") صادر شده است، بی‌تردید بر پایه مصالح و مفاسد است، هرچند [عقل](https://fa.wikifeqh.ir/عقل "عقل") قاصر ما انسان‌ها نتواند به تمام علّت واقعی آن دست یابد.

با توجّه به توضیحاتی که در مورد [حکم تکلیفی](https://fa.wikifeqh.ir/حکم_تکلیفی "حکم تکلیفی") و [وضعی](https://fa.wikifeqh.ir/حکم_وضعی "حکم وضعی") تبنّی ذکر شد، روشن گردید [حرمت](https://fa.wikifeqh.ir/حرمت "حرمت") آن در موردی است که شخصی فرزند دیگران را به خود ملحق سازد و آثار و احکام نسب طبیعی و حقیقی بر آن مترتّب نماید، ولی چنان‌چه از دایره مفهوم و لفظ تجاوز ننماید و شخصی که [سرپرستی](https://fa.wikifeqh.ir/سرپرستی "سرپرستی") [طفل](https://fa.wikifeqh.ir/طفل "طفل") مجهول النسب و یتیم را به‌عهده می‌گیرد به [احکام شرعی](https://fa.wikifeqh.ir/احکام_شرعی "احکام شرعی") [نسب](https://fa.wikifeqh.ir/حشب_و_نسب "حشب و نسب (پیوندی وجود ندارد)") و [خانواده](https://fa.wikifeqh.ir/خانواده "خانواده") پایبند باشد، مشمول ادّله حرمت نمی‌گردد و در حقیقت چنین موردی از موضوع تبنّی که در [آیات](https://fa.wikifeqh.ir/آیات "آیات") و [روایات](https://fa.wikifeqh.ir/روایات "روایات") آمده، خارج است و در عنوان سرپرستی و نیکی و [احسان](https://fa.wikifeqh.ir/احسان "احسان") به ایتام و اطفال بی‌سرپرست وارد می‌شود که از امور خداپسندانه و با فضلیت است.

ثانیاً فرزند به منزله جزیی از [پدر](https://fa.wikifeqh.ir/پدر "پدر") و [مادر](https://fa.wikifeqh.ir/مادر "مادر") است که با یکدیگر رابطه طبیعی دارند و آثار و نتایج آن در تمام مراحل زندگی بروز می‌نماید. این‌مطلب علاوه بر آن‌که در آیات و روایات بدان اشاره شده است، با اصول [وراثت](https://fa.wikifeqh.ir/وراثت "وراثت") و [علم ژنتیک](https://fa.wikifeqh.ir/علم_ژنتیک "علم ژنتیک (پیوندی وجود ندارد)") و دیگر علوم جدید روز قابل اثبات است و پسر خوانده به‌دلیل نداشتن چنین رابطه‌ای، با خانواده‌ای که سرپرستی او را به‌عهده می‌گیرند از یکدیگر بیگانه می‌باشند، بنابراین نمی‌تواند آثار و احکام فرزند طبیعی بر آن مترتّب گردد.

به بیان دیگر، [شریعت](https://fa.wikifeqh.ir/شریعت "شریعت") مکمّل [خلقت](https://fa.wikifeqh.ir/خلقت "خلقت") است و احکام و [قوانین تشریعی](https://fa.wikifeqh.ir/قوانین_تشریعی "قوانین تشریعی (پیوندی وجود ندارد)") ناظر به [قوانین تکوینی](https://fa.wikifeqh.ir/قوانین_تکوینی "قوانین تکوینی (پیوندی وجود ندارد)") و طبیعت بشر صادر شده و ترتّب احکام نسب بر پسر خوانده، خارج از این قانون کلّی است و لازمه‌اش نوعی جمع بین امور متضادّ است. زیرا پسرخوانده و متبنّی با یکدیگر رابطه طبیعی و حقیقی ندارند، و قبول ترتّب احکام نسب، حکم به وجود چنین رابطه‌ای است.

ثالثاً معلوم نیست داشتن فرزند برای همه افراد بشر، [خیر](https://fa.wikifeqh.ir/خیر "خیر") و مصلحت در برداشته باشد، تا گفته شود خانواده‌هایی که از نعمت فرزند داشتن محروم مانده‌اند با تبنّی برای زندگی یکنواخت و خسته‌کننده خود چراغی پیدا می‌کنند، چه بسا مصحلت بعضی از خانواده‌ها در این است که از فرزند محروم باشند. خداوند رئوف و مهربان بر طبق [حکمت](https://fa.wikifeqh.ir/حکمت "حکمت")، [عالم](https://fa.wikifeqh.ir/عالم_(جهان) "عالم (جهان)") را [تدبیر](https://fa.wikifeqh.ir/تدبیر "تدبیر") و به هر کس آن‌چه را مصلحت بداند عطا خواهد نمود.

[قرآن کریم](https://fa.wikifeqh.ir/قرآن_کریم "قرآن کریم") در اشاره به یک قانون کلّی و اصل اساسی که حاکم بر قوانین تکوینی و تشریعی است، می‌فرماید: چه بسا شما از چیزی [اکراه](https://fa.wikifeqh.ir/اکراه "اکراه") داشته باشید، در حالی که برای شما خیر است و مایه [سعادت](https://fa.wikifeqh.ir/سعادت "سعادت") و خوشبختی و چه‌بسا چیزی را دوست داشته باشید و آن برای شما [شرّ](https://fa.wikifeqh.ir/شرّ "شرّ") است. «وَعَسی‌ اَنْ تَکْرَهُوا شَیْئًا وَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَعَسی‌ اَنْ تُحِبُّوا شَیْئًا وَهُوَ شَرُّ لَکُمْ

[\[۳۴\]](#foot34) [بقره/سوره۲، آیه۲۱۶.](http://lib.eshia.ir/17001/1/34/216 "بقره/سوره2، آیه216.")

».

پروردگار جهان با این لحن قاطع اعلام می‌دارد که افراد بشر نباید تشخیص خودشان را در مسائل مربوط به سرنوشتشان، حاکم سازند، چرا که علم آن‌ها از هر نظر محدود و ناچیز است و معلوماتشان در برابر مجهولات بسان قطره‌ای در برابر دریاست؛ همان‌گونه که در قوانین تکوینی، از اسرار آفرینش همه اشیاء با خبر نیستند و گاه چیزی را بی‌خاصیّت می‌شمرند، در حالی که پیشرفت علوم، فواید مهم آن‌را آشکار می‌سازد، هم‌چنین در قوانین تشریعی، بسیاری از مصالح و مفاسد را نمی‌دانند، از این‌رو ممکن است چیزی را ناخوشایند دارند در حالی که سعادت آن‌ها آن است، یا از چیزی خشنود باشند در حالی که بدبختی آن‌ها در آن است.

[\[۳۵\]](#foot35) [مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۲، ص۱۰۷.](http://lib.eshia.ir/50082/2/107/پروردگار "مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج2، ص107.")

رابعاً فرزند خواندگی اگر به سادگی انجام شود به ارج و اهمیّت [خانواده](https://fa.wikifeqh.ir/خانواده "خانواده") زیان جدّی و غیر قابل جبران وارد می‌سازد، زیرا برای داشتن فرزند، دیگر ضرورتی به تشکیل خانواده مشروع احساس نمی‌شود، همه می‌توانند با پذیرفتن فرزندان نامشروع دیگران، آنان را در زمره فرزندان مشروع در آورند. آنان نیز که از بیم بی‌پناه ماندن فرزندشان در بی‌بند و باری و آلودگی، [احتیاط](https://fa.wikifeqh.ir/احتیاط "احتیاط") می‌کنند، آسوده خاطر می‌شوند و منبعی تازه برای درآمد می‌یابند.

آری، فرزند خواندگی می‌تواند سوداگرانی را به [طمع](https://fa.wikifeqh.ir/طمع "طمع") کسب درآمد، [تشویق](https://fa.wikifeqh.ir/تشویق "تشویق") به‌خرید و فروش اطفال نماید، زیرا هیچ‌کس نمی‌تواند ادّعا کند که تنها نیاز‌های عاطفی یا خیرخواهی و نوع دوستی، انگیزه پذیرفتن کودکان بی‌سر‌پرست است. پاره‌ای از مردم در پی خدمتکار یا پرستار دلسوز خانگی برای خود هستند و برخی دیگر از وجود چنین اطفالی برای مقاصد غیرمشروع استفاده می‌کنند و خلاصه فرزند خواندگی را سرپوش و بهانه‌ای مناسب برای اهداف خود می‌یابند.

[\[۳۶\]](#foot36) کاتوزیان، ناصر، حقوق مدنی خانواده، ج۲، ص۳۸۳ـ۳۸۴.

این‌گونه موارد می‌تواند بخشی از فلسفه حرمت تبنّی محسوب گردد.

### [۶ \- تاکید اسلام بر رعایت حقوق اطفال یتیم](\#تاکید اسلام بر رعایت حقوق اطفال یتیم)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/تبنی_(فقه)/تاکید_اسلام_بر_رعایت_حقوق_اطفال_یتیم "ویرایش")\]

* * *

هر چند [اسلام](https://fa.wikifeqh.ir/اسلام "اسلام") فرزندخواندگی را به رسمیّت نشناخته و آن را مردود دانسته است، لیکن تکفّل و نگهداری اطفال بی‌سرپرست را امری خدا پسندانه می‌داند و به شدّت مورد توصیه قرار داده است. البتّه با استناد ادلّه‌ای که به آن‌ها اشاره شد، بین [طفل](https://fa.wikifeqh.ir/طفل "طفل") و خانواده‌ای که سرپرستی طفل را به‌عهده گرفته، هیچ‌گونه قرابتی ایجاد نمی‌شود و در برگیرنده آثاری از قبیل [حرمت](https://fa.wikifeqh.ir/حرمت "حرمت") [نکاح](https://fa.wikifeqh.ir/نکاح "نکاح")، [وراثت](https://fa.wikifeqh.ir/وراثت "وراثت")، الزام به [انفاق](https://fa.wikifeqh.ir/انفاق "انفاق") و ... نیست. بلکه تنها امری اخلاقی و تعهّدی انسانی تلقّی می‌شود. [قرآن کریم](https://fa.wikifeqh.ir/قرآن_کریم "قرآن کریم") خطاب به [پیامبر اعظم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)](https://fa.wikifeqh.ir/پیامبر_اعظم_(صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) "پیامبر اعظم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)") دستور می‌دهد: یتیم را [تحقیر](https://fa.wikifeqh.ir/تحقیر "تحقیر") مکن. «فَاَمَّا الْیَتیمَ فَلا تَقْهَرْ

[\[۳۷\]](#foot37) [ضحی/سوره۹۳، آیه۹.](http://lib.eshia.ir/17001/1/596/9 "ضحی/سوره93، آیه9.")

».

«تقهر» از ماده «قهر» به معنی غلبه توام با تحقیر است،

[\[۳۸\]](#foot38) [راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات فی غریب القران، ص۶۸۷.](http://lib.eshia.ir/41892/1/687/القَهْرُ "راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات فی غریب القران، ص687.")

ولی در هر یک از این دو معنی نیز جداگانه استعمال می‌شود و مفهوم مناسب در این‌جا همان تحقیر است.

مخاطب در این آیه هر چند شخص رسول الله می‌باشد، امّا بی‌تردید همگان را شامل می‌شود، هم‌چنین از آن استفاده می‌شود، مساله [اطعام](https://fa.wikifeqh.ir/اطعام "اطعام") و انفاق به یتیمان گرچه مهم است، ولی از آن مهم‌تر، دلجویی و نوازش و رفع کمبود‌های عاطفی آنان است.

در آیات دیگری به شرح اعمالی که موجب دوری از خدا و گرفتاری در چنگال [مجازات الهی](https://fa.wikifeqh.ir/مجازات_الهی "مجازات الهی") می‌شود، پرداخته و می‌فرماید: چنان نیست که شما خیال می‌کنید (که اموالتان دلیل بر مقام شما نزد پروردگار است، بلکه اعمالتان حاکی از دوری شما از خداست). شما یتیمان را گرامی نمی‌دارید و یکدیگر را به اطعام مستمندان تشویق نمی‌کنید. «کَلاّ بَلْ لا تُکْرِمُونَ الْیَتیمَ• وَ لا تَحَاضُّونَ عَلَی‌ طَعامِ الْمِسْکینِ

[\[۳۹\]](#foot39) [فجر/سوره۸۹، آیه۱۷۱۸.](http://lib.eshia.ir/17001/1/593/17 "فجر/سوره89، آیه1718.")

».

در این آیات نیز از اکراه سخن به میان آمده و بیانگر این معنی است که یتیم نباید احساس کند که چون پدرش را از دست داده، خوار و ذلیل و بی‌مقدار شده، بلکه باید آن‌چنان مورد [اکرام](https://fa.wikifeqh.ir/اکرام "اکرام") قرار‌گیرد که جای خالی پدر را احساس ننماید.

### [۷ \- روایات تکریم ایتام و اطفال بی‌سرپرست](\#روایات تکریم ایتام و اطفال بی‌سرپرست)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/تبنی_(فقه)/روایات_تکریم_ایتام_و_اطفال_بی‌سرپرست "ویرایش")\]

* * *

هم‌چنین روایات بسیاری بر فضلیت تکریم ایتام و اطفال بی‌سرپرست تاکید گردیده است، به عنوان نمونه:

۱. از پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) نقل شده که فرموده است: هنگامی که یتیم [گریه](https://fa.wikifeqh.ir/گریه "گریه") می‌کند [عرش خدا](https://fa.wikifeqh.ir/عرش_خدا "عرش خدا") به لرزه می‌افتد و [خداوند](https://fa.wikifeqh.ir/خداوند "خداوند") به فرشتگانش می‌فرماید: ‌ای [ملائکه](https://fa.wikifeqh.ir/ملائکه "ملائکه") من! چه کسی این یتیم که پدرش را در کودکی از دست داده به گریه‌ انداخته است؟ ملائکه می‌گویند: خدایا تو آگاه‌تری! خداوند می‌فرماید: ‌ای ملائکه من شما را [گواه](https://fa.wikifeqh.ir/گواه "گواه") می‌گیرم که هر کس او را از گریه باز دارد و قلبش را خشنود نماید من [روز قیامت](https://fa.wikifeqh.ir/روز_قیامت "روز قیامت") او را خشنود خواهم کرد. «انّ الیتیم اذا بکٰی اهتزّ لبکائه عرش الرحمن... فیقول الله تعالی: یا ملائکتی! فانّی اُشهدکم انَّ لمن اسکته وارضاه ان ارضیه یوم القیامة».

[\[۴۰\]](#foot40) [طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۱۰، ص۳۸۵.](http://lib.eshia.ir/12023/10/385/اهتز "طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج10، ص385.")

همین مضمون از [امام صادق (علیه‌السّلام)](https://fa.wikifeqh.ir/امام_صادق_(علیه‌السّلام) "امام صادق (علیه‌السّلام)") نیز روایت شده، با این تفاوت که فرموده است: هر بنده مؤمنی که او را ساکت نماید، [بهشت](https://fa.wikifeqh.ir/بهشت "بهشت") بر او [واجب](https://fa.wikifeqh.ir/واجب "واجب") می‌شود. «لاٰیَسْکِتُهُ عَبْدٌ مُؤْمِنٌ اِلاّٰ وَجَبَت لَهُ الْجَنَّة».

[\[۴۱\]](#foot41) [شیخ صدوق، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، ج۱، ص۱۸۸، ح۵۷۳.](http://lib.eshia.ir/11021/1/188/اليتيم "شیخ صدوق، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، ج1، ص188، ح573.")

[\[۴۲\]](#foot42) [حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج۳، ص۲۸۷، باب ۹۱ من ابواب الدفن، ح۵.](http://lib.eshia.ir/11025/3/287/الصادق "حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج3، ص287، باب 91 من ابواب الدفن، ح5.")

۲. در [حدیث](https://fa.wikifeqh.ir/حدیث "حدیث") دیگری، یکی از یاران پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) می‌گوید: در خدمت رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) نشسته بودیم، پسر بچّه‌ای وارد شد و عرض کرد: کودکی یتیم هستم و خواهری یتیم دارم و مادری [بیوه](https://fa.wikifeqh.ir/بیوه "بیوه") زن، از آن‌چه خدا به تو اطعام کرده به ما اطعام کن، تا خداوند از آن‌چه نزد اوست آن‌قدر به تو ببخشد که خشنود شوی. پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرمود: چه زیبا سخن می‌گویی‌ ای پسر! آن‌گاه رو به [بلال](https://fa.wikifeqh.ir/بلال_حبشی "بلال حبشی") کرده و فرمود: برو از آن‌چه نزد ماست بیاور، بلال رفت بیست و یک دانه [خرما](https://fa.wikifeqh.ir/خرما "خرما") آورد، پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) فرمود: هفت دانه برای تو و هفت دانه برای خواهرت و هفت دانه هم برای مادرت. [معاذ بن جبل](https://fa.wikifeqh.ir/معاذ_بن_جبل "معاذ بن جبل") برخاست و دستی بر سر کودک کشید و گفت: خداوند یتیمی تو را جبران کند و تو را جانشین صالحی برای پدرت سازد (کودک یتیم از فرزندان [مهاجر](https://fa.wikifeqh.ir/مهاجر "مهاجر") بود) پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) رو به معاذ کرد و فرمود: انگیزه تو برای این‌کار چه بود؟ عرض کرد: [محبّت](https://fa.wikifeqh.ir/محبّت "محبّت") و [رحمت](https://fa.wikifeqh.ir/رحمت "رحمت") به کودک بود.

آن حضرت فرمود: هر کس از شما سرپرستی یتیمی را برعهده گیرد و آن‌را به طور احسن انجام دهد و دست بر سر یتیم کشد، خداوند به عدد هر مویی، حسنه‌ای برای او می‌نویسد و به هر مویی، گناهی از او محو می‌کند و به هر مویی، درجه‌ای به او می‌بخشد. «قالَ: لاٰیَلیِ احدٌ مِنکم یتیماً فیُحسِنُ ولایَتَه و وَضَع یدَه علی راسِه الاّ کتَبَ اللهُ له بکلِّ شَعْرةٍ حسنةً و محا عنه بکلِّ شعرةٍ سیّئةً و رَفَعَ له بکلِّ شَعرةٍ درجةً».

[\[۴۳\]](#foot43) [طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۱۰، ص۷۶۷.](http://lib.eshia.ir/86854/10/767/أوفى "طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج10، ص767.")

۳. در حدیث دیگری از‌ آن حضرت نقل شده که فرموده است: من و سرپرست یتیم مانند این دو در بهشت خواهیم بود به شرط این‌که [تقوای الهی](https://fa.wikifeqh.ir/تقوای_الهی "تقوای الهی") را پیشه کند (با اشاره به انگشت سبّابه و انگشت وسط) «اَنَا وَکٰافِلُ الْیَتِیمِ کَهٰاتَیْنِ فِی الْجَنَّةِ اِذٰا اتَّقَی الله عَزَّوَجَلَّ وَاَشٰاَر بِالسَّبّٰابَةِ وَالْوُسْطٰی».

[\[۴۴\]](#foot44) [حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، ج۵، ص۵۹۷، ح۲۳.](http://lib.eshia.ir/12024/5/597/وكافل "حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، ج5، ص597، ح23.")

[\[۴۵\]](#foot45) [محدث نوری، حسین، مستدرک الوسائل، ج۲، ص۴۷۴، باب ۷۸، ح۷.](http://lib.eshia.ir/11015/2/474/وكافل "محدث نوری، حسین، مستدرک الوسائل، ج2، ص474، باب 78، ح7.")

۴. از این بالاتر، حدیث دیگری است از پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) که فرموده است: هرگاه یتیم گریه کند، اشک‌های او در دست خداوند رحمن می‌ریزد. «اِذٰا بَکی الْیَتِیمُ وَقَعَتْ دُموعُه فِی کَفِّ الرَّحْمٰنِ».

[\[۴۶\]](#foot46) [فخر رازی، محمد بن عمر، تفسیر الکبیر، ج۳۱، ص۲۰۰.](http://lib.eshia.ir/41730/31/200/بَكَى "فخر رازی، محمد بن عمر، تفسیر الکبیر، ج31، ص200.")

هم‌چنین آن حضرت فرموده است: بهترین خانه‌های شما خانه‌ای است که در آن یتیمی مورد احسان و عطوفت قرار گیرد و بدترین خانه‌ها، خانه‌ای است که در آن به یتیمی بد‌رفتاری و ستم شود. «خَیْرُ بُیُوتِکُمْ بَیْتٌ فِیهِ یَتِیمٌ یُحْسَنُ الَیْهِ وَشَرُّ بُیُوتِکُمْ بَیْتٌ یُسٰاءُ اِلَیْهِ».

[\[۴۷\]](#foot47) [محدث نوری، حسین، مستدرک الوسائل، ج۲، ص۴۷۴، باب ۷۸، ح۶.](http://lib.eshia.ir/11015/2/474/مرسلا "محدث نوری، حسین، مستدرک الوسائل، ج2، ص474، باب 78، ح6.")

۵. در حدیث دیگری آن حضرت می‌فرماید: کسی‌ که عهده‌دار یتیمی از مسلمانان شود و او را به خانه خود ببرد و در خوردنی‌ها و نوشیدنی‌ها شریک خود نماید، البتّه پاداش او بهشت است، مگر این‌که [گناه](https://fa.wikifeqh.ir/گناه "گناه") غیرقابل عفوی مرتکب شده باشد. «مَنْ کَفَلَ یَتیِماً بَیْنَ الْمُسْلِمیِنَ فَاَدْخَلَهُ اِلٰی طَعٰامِهِ وَشَرٰابِهِ اَدْخَلَهُ اللهُ الْجَنَّةَ الْبَتَّةَ اِلاّٰ اَنْ یَعْمَلَ ذَنْباً لاٰ یُغْفَرُ».

[\[۴۸\]](#foot48) [محدث نوری، حسین، مستدرک الوسائل، ج۲، ص۴۷۳، ح۵.](http://lib.eshia.ir/11015/2/473/كفل "محدث نوری، حسین، مستدرک الوسائل، ج2، ص473، ح5.")

در این‌جا یادآوری دو نکته لازم به نظر می‌رسد:

الف. آن‌چه در مورد ایتام ذکر شد، ظاهراً شامل اطفالِ مجهول النسب و کودکان سر راهی نیز می‌گردد، زیرا هر دو دارای ملاک واحد می‌باشند، چرا که مقصود اسلام در این تاکیدها و توصیه‌ها، کمک به انسان ضعیف و محروم است، اعمّ از این‌که تحت عنوان یتیم باشد یا طفل مجهول النسب و بی‌پناهی که معلوم نیست پدر و مادرش کیست، بلکه چه‌بسا در بعض موارد طفل [لقیط](https://fa.wikifeqh.ir/لقیط "لقیط") و مجهول النسب بیش‌تر نیاز به [کمک](https://fa.wikifeqh.ir/کمک "کمک") و [سرپرستی](https://fa.wikifeqh.ir/سرپرستی "سرپرستی") دارد، زیرا چه‌بسا اقربای یتیم، او را با دل و جان و بهتر از زمانی که سایه پدر بر سر داشته، سرپرستی و حفاظت و تکریم نمایند. ولی طفل مجهول النسب این‌گونه نیست و اقربایی ندارد تا او را سرپرستی نمایند.

ب. برنامه‌ها و تاکیدهای فردی در روایات، مربوط به زمانی است که جوامع، همانند امروز گسترده نبوده، ولی امروزه [مسلمانان](https://fa.wikifeqh.ir/مسلمانان "مسلمانان") نباید به کارهای فردی در این زمینه [قناعت](https://fa.wikifeqh.ir/قناعت "قناعت") کنند، بلکه باید نیرو‌های خود را متمرکز کرده، یتیمان را زیر پوشش برنامه حساب شده اقتصادی و فرهنگی و آموزشی قرار دهند و از آن‌ها افرادی لایق برای [جامعه اسلامی](https://fa.wikifeqh.ir/جامعه_اسلامی "جامعه اسلامی") بسازند، این امر نیاز به همکاری همه جانبه و عمومی دارد، امید آن‌که مسلمانان به‌وظیفه خود عمل نمایند.

### [۸ \- محرمیّت اطفال مجهول النسب](\#محرمیّت اطفال مجهول النسب)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/تبنی_(فقه)/محرمیّت_اطفال_مجهول_النسب "ویرایش")\]

* * *

از مطالب گذشته روشن گردید، میان اطفال مجهول النسب یا یتیم با خانواده‌هایی که آن‌ها را سرپرستی می‌نمایند، هیچ‌گونه آثاری از احکام اولاد مترتّب نمی‌گردد، اعمّ از این‌که خانواد‌ه‌ها ابتدا آن اطفال را به‌عنوان طفل [لقیط](https://fa.wikifeqh.ir/لقیط "لقیط") و سرراهی گرفته باشند یا مؤسّسات عام المنفعه مانند سازمان بهزیستی، به آن‌ها داده باشند، بنابراین اگر آن طفل [دختر](https://fa.wikifeqh.ir/دختر "دختر") باشد بعد از آن‌که به سن هفت سالگی رسید، برای مردی که او را سرپرستی می‌نماید [جایز](https://fa.wikifeqh.ir/جایز "جایز") نیست او را ببوسد و اگر [پسر](https://fa.wikifeqh.ir/پسر "پسر") باشد برای زن خانواده سرپرست جایز نیست، بعد از آن‌که به [سن تمییز](https://fa.wikifeqh.ir/سن_تمییز "سن تمییز (پیوندی وجود ندارد)") رسید او را ببوسد و یا با [لذّت](https://fa.wikifeqh.ir/لذّت "لذّت") و [ریبه](https://fa.wikifeqh.ir/ریبه "ریبه") به او نظر کند، ولی در صورت تمایل می‌توانند با اسباب زیر ایجاد محرمیت نمایند.

### [۸.۱ \- سبب رضاع و شیر‌خوارگی](\#سبب رضاع و شیر‌خوارگی "سبب رضاع و شیر‌خوارگی")

اگر [کودک](https://fa.wikifeqh.ir/کودک "کودک")، دختر شیر‌خواره باشد از راه‌های زیر بین او و مرد (پدرخوانده) محرمیّت ایجاد می‌شود:

۱. شیر همسر مرد را بخورد، در این صورت دختر رضاعی مرد می‌شود.

۲. شیر مادر مرد را بخورد، در این صورت خواهر رضاعی مرد می‌گردد.

۳. شیر خواهر مرد را بخورد که دختر خواهر رضاعی مرد می‌شود، هم‌چنین اگر شیر دختر خواهر مرد را بخورد به او [محرم](https://fa.wikifeqh.ir/محرم_(نسبت) "محرم (نسبت)") می‌گردد.

۴. شیر زن برادر مرد را بخورد که در این صورت دختر برادر رضاعی او می‌شود و هم‌چنین است اگر شیر دختر برادر او را بخورد.

لیکن اگر کودک، پسر و شیرخوار باشد از راه‌های زیر می‌توان بین او و زن خانواده سرپرست (مادرخوانده) ایجاد محرمیّت کرد:

۱. شیر همان زن را بخورد، در این صورت فرزند رضاعی او می‌شود.

۲. شیر مادر زن را بخورد که برادر رضاعی زن شود.

۳. شیر خواهر زن را بخورد و پسر خواهر رضاعی زن شود، هم‌چنین است اگر شیر دختر خواهر زن را بخورد.

۴. شیر زن برادر زن را بخورد، در این صورت آن کودک پسر برادر رضاعی زن می‌شود، هم‌چنین اگر شیر دختر برادر زن را بخورد به او محرم می‌شود.

### [۸.۲ \- سبب نکاح موقّت](\#سبب نکاح موقّت "سبب نکاح موقّت")

اگر فرزند خوانده، دختر و شیرخوار نباشد یا اگر شیرخوار است و شیر در مواردی که ذکر شد وجود ندارد، می‌توان به‌وسیله صیغه [نکاح موقّت](https://fa.wikifeqh.ir/نکاح_موقّت "نکاح موقّت")، محرمیت ایجاد نمود، هم‌چنین اگر فرزند خوانده، پسر و شیرخوار نباشد و زن خانواده (مادرخوانده) مادر بدون شوهر داشته باشد و او را به [عقد دائم](https://fa.wikifeqh.ir/عقد_دائم "عقد دائم") و یا موقّت پسر درآورند، پس از [مجامعت](https://fa.wikifeqh.ir/مجامعت "مجامعت") و [دخول](https://fa.wikifeqh.ir/دخول "دخول") به او، مادرخوانده [ربیبه](https://fa.wikifeqh.ir/ربیبه "ربیبه") او می‌شود و به او محرم می‌گردد. تفصیل این مساله در کتب فقهی و رساله‌های عملیه آمده است.

[\[۴۹\]](#foot49) [فاضل لنکرانی، محمد، جامع المسائل، ج۱، ص۴۰۸۴۰۹.](http://lib.eshia.ir/10631/1/408/شيرخواره "فاضل لنکرانی، محمد، جامع المسائل، ج1، ص408409.")

باید یادآور شد خانوار‌های سرپرست در صورت تمایل می‌توانند قسمتی از اموال خود را با عناوینی مانند [هبه](https://fa.wikifeqh.ir/هبه "هبه") یا [صلح](https://fa.wikifeqh.ir/صلح "صلح") با شرایط معیّن و حتّی بدون شرط، به اطفال فرزندخوانده بدهند.

### [۹ \- فرزندخواندگی در حقوق مدنی](\#فرزندخواندگی در حقوق مدنی)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/تبنی_(فقه)/فرزندخواندگی_در_حقوق_مدنی "ویرایش")\]

* * *

[قانون مدنی ایران](https://fa.wikifeqh.ir/قانون_مدنی_ایران "قانون مدنی ایران") همانند اغلب کشور‌های اسلامی ( [کشور تونس](https://fa.wikifeqh.ir/کشور_تونس "کشور تونس") تحت نفوذ حقوق کشور‌های غربی به‌ویژه حقوق فرانسه، به‌منظور حمایت و سرپرستی اطفال بدون سرپرست، نهاد حقوقی فرزندخواندگی را در چهارم مارس ۱۹۵۸ میلادی مطابق با دوازدهم [شعبان](https://fa.wikifeqh.ir/شعبان "شعبان") ۱۳۷۷ هجری قمری به‌تصویب رساند.

[\[۵۰\]](#foot50) صفایی، سیّدحسین و اسدالله امامی، حقوق خانواده، ج۲، ص۲۹.

) به پیروی از [فقه اسلام](https://fa.wikifeqh.ir/فقه_اسلام "فقه اسلام")، فرزند خواندگی را به رسمیّت نشناخته و آن را منشا اثر حقوقی نمی‌داند، بنابراین فرزند خواندگی به مفهومی که در قوانین کشورهای غربی و اروپایی وجود دارد، در قوانین [ایران](https://fa.wikifeqh.ir/ایران "ایران") نیست. البتّه در مورد اقلیت‌های مذهبی غیرمسلمان که فرزندخواندگی در [مذهب](https://fa.wikifeqh.ir/مذهب "مذهب") آنان به رسمیّت شناخته شده، برابر ماده واحده قانون رعایت احوال شخصیّه ایرانیان غیرشیعه مصوّب ۱۳۱۲، فرزندخواندگی منشا اثر حقوقی می‌باشد و در این زمینه، عادات و قواعد مسلّمه متداوله در مذهبی که پدرخوانده یا مادرخوانده پیرو آن است، می‌باید مراعات شود. این قانون تا به امروز به قوّت خود باقی است.

[\[۵۱\]](#foot51) صفایی، سیّدحسین و اسدالله امامی، مختصر حقوق خانواده، ص۲۷۸.

در سال ۱۳۵۴ قانون حمایت از کودکان بدون سرپرست به تصویب رسید. این قانون نخستین گامی است که حقوق ایران برای شناسایی و منظّم ساختن روابط اخلاقی این‌گونه کودکان با خانواده‌ها برداشت. در این قانون جانب احتیاط رعایت شده و به احترام سنّت‌های مذهبی و ملّی یک‌باره و به‌طور صریح فرزندخواندگی عنوان نشده است.

[\[۵۲\]](#foot52) کاتوزیان، ناصر، حقوق مدنیـخانواده، ج۲، ص۳۸۲.

این قانون برای حمایت بیش‌تر از اطفال بی‌سرپرست، ضوابطی برای سرپرستی اطفال مقرّر داشت و آن‌را به‌صورت یک نهاد حقوقی درآورد

[\[۵۳\]](#foot53) صفایی، سیّدحسین و اسدالله امامی، حقوق خانواده،، ج۲، ص۲۳ـ۲۴ و مختصر حقوق خانواده، ص۲۷۸.

و در حقیقت آموزه‌های مذهبی در مورد تکریم و سرپرستی ایتام و اطفال بی‌سرپرست را، ضابطه‌مند ساخت.

به موجب این قانون تحت ضوابط و شرایطی، خانواده‌های فاقد فرزند می‌توانند کودکانی را که سرپرست ندارند سرپرستی کنند، بدون آن‌که آثار ناشی از قرابت نسبی از قبیل [ارث](https://fa.wikifeqh.ir/ارث "ارث") و حرمت نکاح ایجاد شود.

هدف مقنّن در تصویب این قانون در ماده ۲‌ بدین شکل عنوان شده است: «این سرپرستی به‌منظور تامین منافع مادّی و معنوی طفل برقرار می‌گردد، ولی در هرحال از موجبات ارث نخواهد بود».

### [۹.۱ \- شرایط مربوط به طفل و سرپرستان](\#شرایط مربوط به طفل و سرپرستان "شرایط مربوط به طفل و سرپرستان")

شرایطی که در این قانون برای سرپرستی مقرّر شده، برخی مربوط به سرپرست و بعضی راجع به طفل تحت سرپرستی است.

شرایط مربوط به سرپرستان، به طور اجمال بدین قرار است:

الف: وجود رابطه [نکاح](https://fa.wikifeqh.ir/نکاح "نکاح") بین [زن](https://fa.wikifeqh.ir/زن "زن") و [مرد](https://fa.wikifeqh.ir/مرد "مرد") [سرپرست](https://fa.wikifeqh.ir/سرپرست "سرپرست")، یعنی مرد سرپرست دارای همسر باشد (وجود [خانواده](https://fa.wikifeqh.ir/خانواده "خانواده")).

ب: اقامت در ایران.

ج: توافق برای سرپرستی.

د: انقضای پنج سال از تاریخ ازدواج.

هـ: یکی از زوجین حداقّل سی سال تمام داشته باشد.

و: هیچ‌یک از زوجین دارای محکومیّت جزایی مؤثر به‌علّت ارتکاب جرایم عمدی نباشند.

ز: هیچ‌یک از زوجین [محجور](https://fa.wikifeqh.ir/محجور "محجور") نباشند.

ح: زوجین دارای صلاحیت اخلاقی باشند.

ط: زوجین یا یکی از آن‌ها دارای تمکّن مالی باشند.

ی: عدم ابتلای زوجین به بیماری‌های واگیر و صعب العلاج و نیز عدم [اعتیاد](https://fa.wikifeqh.ir/اعتیاد "اعتیاد") آن‌ها به [الکل](https://fa.wikifeqh.ir/الکل "الکل") و یا [موادّ مخدّر](https://fa.wikifeqh.ir/موادّ_مخدّر "موادّ مخدّر") و دیگر اعتیادات مضرّ.

شرایط یاد شده مستفاد از ماده ۱ و ۳ قانون مزبور می‌باشد و باید توسط دادگاه مربوطه که مبادرت به صدور حکم سرپرستی می‌نماید، احراز شود و ماده ۶ قانون مزبور شرایط [طفل](https://fa.wikifeqh.ir/طفل "طفل") را این‌گونه بیان می‌کند:

الف: سن طفل از ۱۲ سال تمام کم‌تر باشد.

ب: هیچ‌یک از پدر یا [جدّ پدری](https://fa.wikifeqh.ir/جدّ_پدری "جدّ پدری") یا مادر طفل، شناخته نشده یا در قید حیات نباشند یا کودکانی باشند که به مؤسسّه عام المنفعه سپرده شده و سه سال تمام، پدر یا مادر یا جدّ پدری او مراجعه نکرده باشند.

### [۱۰ \- آثار حکم سرپرستی، حضانت و ولایت](\#آثار حکم سرپرستی، حضانت و ولایت)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/تبنی_(فقه)/آثار_حکم_سرپرستی،_حضانت_و_ولایت "ویرایش")\]

* * *

فرزندخواندگی با صدور حکم سرپرستی از طرف [دادگاه](https://fa.wikifeqh.ir/دادگاه "دادگاه") آغاز می‌شود. از این تاریخ، [کودک](https://fa.wikifeqh.ir/کودک "کودک") پذیرفته شده در حکم فرزند خانواده است. زن و شوهر پذیرنده باید مانند [پدر](https://fa.wikifeqh.ir/پدر "پدر") و [مادر](https://fa.wikifeqh.ir/مادر "مادر") مشروع، به نگهداری و [تربیت](https://fa.wikifeqh.ir/تربیت "تربیت") کودک بپردازند و هزینه معاش و تحصیل او را تحمّل کنند، از سوی دیگر کودک نیز وظیفه دارد که در خانه پدرخوانده زندگی کند و [احترام](https://fa.wikifeqh.ir/احترام "احترام") آنان را نگاه دارد.

[\[۵۴\]](#foot54) کاتوزیان، ناصر، حقوق مدنیـخانواده، ج۲، ص۳۹۱.

در ماده ۱۱ قانون حمایت از کودکان بی‌سرپرست درباره روابط طفل و خانواده سرپرست، چنین آمده است:

«وظایف و تکالیف سرپرست و طفل تحت سرپرستی او از لحاظ نگهداری و تربیت و [نفقه](https://fa.wikifeqh.ir/نفقه "نفقه") و احترام، نظیر حقوق و تکالیف اولاد و پدر و مادر است.

تبصره: اداره اموال و نمایندگی قانونی طفل صغیر به‌عهده سرپرست خواهد بود، مگر آن‌که دادگاه ترتیب دیگری اتخاذ نماید».

ماده ۴ قانون تامین زنان و کودکان بی‌سرپرست مصوّب ۱۳۷۱، حمایت‌های موضوع قانون مزبور را به شرح ذیل تشریح می‌نماید:

الف: حمایت‌های مالی شامل تهیّه وسائل و امکانات خودکفایی یا مقرّری نقدی و غیرنقدی به صورت نوبتی و یا مستمّر.

ب: حمایت‌های فرهنگی، اجتماعی، شامل ارائه خدماتی نظیر خدمات آموزشی «تحصیلی» تربیتی، کاریابی و ...

ج: نگهداری روزانه و یا شبانه‌روزی کودکان ... بی‌سرپرست در واحد‌های بهزیستی یا واگذاری سر‌پرستی این‌گونه کودکان ... به افراد واجد شرایط.

هم‌چنین ماده ۶ آیین نامه اجرایی قانون مزبور مصوب ۱۳۷۴، به بیان میزان و مدّت پرداخت هزینه کودکان بی‌سر‌پرست پرداخته و در ذیل بند «د» آمده است: «بخشی از هزینه نگهداری و مراقبت از کودکان بی سرپرست... در مراکز نگهداری شبانه روزی غیر دولتی هم‌چنین مراکزی به‌شکل هیات امنایی اداره می‌شوند، به صورت سرانه توسط سازمان بهزیستی تامین و پرداخت می‌شود».

### [۱۱ \- پانویس](\#پانویس)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/تبنی_(فقه)/پانویس "ویرایش")\]

* * *

۱.[↑](#foot-main1) [جمعی از نویسندگان، معجم الوسیط، ص۷۲.](http://lib.eshia.ir/40678/1/72/الْجِسْم "جمعی از نویسندگان، معجم الوسیط، ص72.")۲.[↑](#foot-main2) فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، معجم القاموس المحیط، ص۱۵۰.۳.[↑](#foot-main3) عمید، حسن، فرهنگ فارسی، ج۱، ص۵۳۷.۴.[↑](#foot-main4) [گلپایگانی، سیّدمحمدرضا، مجمع المسائل، ج۲، ص۱۷۵.](http://lib.eshia.ir/50096/2/175/الحاق "گلپایگانی، سیّدمحمدرضا، مجمع المسائل، ج2، ص175.")۵.[↑](#foot-main5) [خویی، سیّدابوالقاسم، صراط النجاة، ج۱، ص۳۳۵.](http://lib.eshia.ir/10103/1/335/وما "خویی، سیّدابوالقاسم، صراط النجاة، ج1، ص335.")۶.[↑](#foot-main6) صافی، لطف‌الله، جامع الاحکام، ج۲، ص۴۳ـ۴۴.۷.[↑](#foot-main7) [سیستانی، سیدعلی، منهاج الصالحین، ج۲، ص۲۱۱.](http://lib.eshia.ir/15316/2/211/يتبنى "سیستانی، سیدعلی، منهاج الصالحین، ج2، ص211.")۸.[↑](#foot-main8) [گلپایگانی، سیّدمحمدرضا، ارشاد السائل، ج۱، ص۱۱۴.](http://lib.eshia.ir/10063/1/114/تجري "گلپایگانی، سیّدمحمدرضا، ارشاد السائل، ج1، ص114.")۹.[↑](#foot-main9) [حکیم، سیدمحمدسعید، منهاج الصالحین، ج۳، ص۵۴.](http://lib.eshia.ir/86916/3/54/الرجل "حکیم، سیدمحمدسعید، منهاج الصالحین، ج3، ص54.")۱۰.[↑](#foot-main10) [طوسی، محمد بن حسن، المبسوط، ج۶، ص۵۱.](http://lib.eshia.ir/10036/6/51/فحرم "طوسی، محمد بن حسن، المبسوط، ج6، ص51.")۱۱.[↑](#foot-main11) [فیض کاشانی، ملامحسن، تفسیرالصافی، ج۴، ص۱۶۲-۱۶۳.](http://lib.eshia.ir/12012/4/162/أدعيائكم "فیض کاشانی، ملامحسن، تفسیرالصافی، ج4، ص162-163.")۱۲.[↑](#foot-main12) [فاضل لنکرانی، محمد، جامع المسائل، ج۱، ص۴۰۹.](http://lib.eshia.ir/10631/1/409/الحاق "فاضل لنکرانی، محمد، جامع المسائل، ج1، ص409.")۱۳.[↑](#foot-main13) [ابن‌ ادریس حلی، محمد بن منصور، السرائر، ج۲، ص۶۵۷.](http://lib.eshia.ir/10023/2/657/لأقل "ابن‌ ادریس حلی، محمد بن منصور، السرائر، ج2، ص657.")۱۴.[↑](#foot-main14) [سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذّب الاحکام، ج۲۶، ص۲۵۳.](http://lib.eshia.ir/10443/26/253/ینفیه "سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذّب الاحکام، ج26، ص253.")۱۵.[↑](#foot-main15) علامه حلی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعة، ج۲، ص۳۱۶.۱۶.[↑](#foot-main16) [حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۵۰۶-۵۰۷، باب ۱۰۷ من ابواب احکام الاولاد، ح۱۲.](http://lib.eshia.ir/11025/21/506/يعقوب "حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج21، ص506-507، باب 107 من ابواب احکام الاولاد، ح12.")۱۷.[↑](#foot-main17) [کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۸، ص۷۱، ح۲۷.](http://lib.eshia.ir/11005/8/71/ومشرحا "کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج8، ص71، ح27.")۱۸.[↑](#foot-main18) [حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج۱۷، ص۲۸۴، باب ۸۷، تحریم تشبیه الرجال بالنساء و النساء بالرجال، ح۱.](http://lib.eshia.ir/11025/17/284/لعن "حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج17، ص284، باب 87، تحریم تشبیه الرجال بالنساء و النساء بالرجال، ح1.")۱۹.[↑](#foot-main19) [احزاب/سوره۳۳، آیه۴.](http://lib.eshia.ir/17001/1/418/4 "احزاب/سوره33، آیه4.")۲۰.[↑](#foot-main20) [احزاب/سوره۳۳، آیه۵.](http://lib.eshia.ir/17001/1/418/5 "احزاب/سوره33، آیه5.")۲۱.[↑](#foot-main21) [مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱۷، ص۱۹۷۱۹۸.](http://lib.eshia.ir/50082/17/197/سپس "مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج17، ص197198.")۲۲.[↑](#foot-main22) [طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان، ج۱۶، ص۲۷۵.](http://lib.eshia.ir/12016/16/275/الأدعياء "طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان، ج16، ص275.")۲۳.[↑](#foot-main23) [احزاب/سوره۳۳، آیه۵.](http://lib.eshia.ir/17001/1/418/5 "احزاب/سوره33، آیه5.")۲۴.[↑](#foot-main24) [احزاب/سوره۳۳، آیه۳۷.](http://lib.eshia.ir/17001/1/423/37 "احزاب/سوره33، آیه37.")۲۵.[↑](#foot-main25) [طوسی، محمد بن حسن، تفسیر التبیان، ج۸، ص۳۴۳-۳۴۴.](http://lib.eshia.ir/86469/8/343/زينب "طوسی، محمد بن حسن، تفسیر التبیان، ج8، ص343-344.")۲۶.[↑](#foot-main26) [طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۸، ص۱۶۳۱۶۴.](http://lib.eshia.ir/12023/8/163/فزوجها "طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج8، ص163164.")۲۷.[↑](#foot-main27) [قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ج۱۴، ص۱۹۳۱۹۴.](http://lib.eshia.ir/15390/14/193/الرابعة "قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ج14، ص193194.")۲۸.[↑](#foot-main28) [مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱۷، ص۳۱۶.](http://lib.eshia.ir/50082/17/316/آيات "مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج17، ص316.")۲۹.[↑](#foot-main29) [حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۳۸۰، باب ۱۷ من ابواب احکام الاولاد، ح۱.](http://lib.eshia.ir/11025/21/380/يعقوب "حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج21، ص380، باب 17 من ابواب احکام الاولاد، ح1.")۳۰.[↑](#foot-main30) [حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۳۸۰، باب ۱۷ من ابواب احکام الاولاد.](http://lib.eshia.ir/11025/21/380/الاقل "حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج21، ص380، باب 17 من ابواب احکام الاولاد.")۳۱.[↑](#foot-main31) [حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۳۷۸۳۷۹، باب ۱۶ من ابواب احکام الاولاد، ح۱.](http://lib.eshia.ir/11025/21/378/رجلا "حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج21، ص378379، باب 16 من ابواب احکام الاولاد، ح1.")۳۲.[↑](#foot-main32) [حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج۲۱، ص۴۹۷، باب ۱۰۰، ح۱.](http://lib.eshia.ir/11025/21/497/يونس "حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج21، ص497، باب 100، ح1.")۳۳.[↑](#foot-main33) [الحلبی حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج۲۶، ص۲۷۴۲۷۵، باب ۸ من ابواب میراث ولد الملاعنة، ح۱ و ۴.](http://lib.eshia.ir/11025/26/274/ "الحلبی حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج26، ص274275، باب 8 من ابواب میراث ولد الملاعنة، ح1 و 4.")۳۴.[↑](#foot-main34) [بقره/سوره۲، آیه۲۱۶.](http://lib.eshia.ir/17001/1/34/216 "بقره/سوره2، آیه216.")۳۵.[↑](#foot-main35) [مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۲، ص۱۰۷.](http://lib.eshia.ir/50082/2/107/پروردگار "مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج2، ص107.")۳۶.[↑](#foot-main36) کاتوزیان، ناصر، حقوق مدنی خانواده، ج۲، ص۳۸۳ـ۳۸۴.۳۷.[↑](#foot-main37) [ضحی/سوره۹۳، آیه۹.](http://lib.eshia.ir/17001/1/596/9 "ضحی/سوره93، آیه9.")۳۸.[↑](#foot-main38) [راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات فی غریب القران، ص۶۸۷.](http://lib.eshia.ir/41892/1/687/القَهْرُ "راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات فی غریب القران، ص687.")۳۹.[↑](#foot-main39) [فجر/سوره۸۹، آیه۱۷۱۸.](http://lib.eshia.ir/17001/1/593/17 "فجر/سوره89، آیه1718.")۴۰.[↑](#foot-main40) [طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۱۰، ص۳۸۵.](http://lib.eshia.ir/12023/10/385/اهتز "طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج10، ص385.")۴۱.[↑](#foot-main41) [شیخ صدوق، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، ج۱، ص۱۸۸، ح۵۷۳.](http://lib.eshia.ir/11021/1/188/اليتيم "شیخ صدوق، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، ج1، ص188، ح573.")۴۲.[↑](#foot-main42) [حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج۳، ص۲۸۷، باب ۹۱ من ابواب الدفن، ح۵.](http://lib.eshia.ir/11025/3/287/الصادق "حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، ج3، ص287، باب 91 من ابواب الدفن، ح5.")۴۳.[↑](#foot-main43) [طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۱۰، ص۷۶۷.](http://lib.eshia.ir/86854/10/767/أوفى "طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج10، ص767.")۴۴.[↑](#foot-main44) [حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، ج۵، ص۵۹۷، ح۲۳.](http://lib.eshia.ir/12024/5/597/وكافل "حویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین، ج5، ص597، ح23.")۴۵.[↑](#foot-main45) [محدث نوری، حسین، مستدرک الوسائل، ج۲، ص۴۷۴، باب ۷۸، ح۷.](http://lib.eshia.ir/11015/2/474/وكافل "محدث نوری، حسین، مستدرک الوسائل، ج2، ص474، باب 78، ح7.")۴۶.[↑](#foot-main46) [فخر رازی، محمد بن عمر، تفسیر الکبیر، ج۳۱، ص۲۰۰.](http://lib.eshia.ir/41730/31/200/بَكَى "فخر رازی، محمد بن عمر، تفسیر الکبیر، ج31، ص200.")۴۷.[↑](#foot-main47) [محدث نوری، حسین، مستدرک الوسائل، ج۲، ص۴۷۴، باب ۷۸، ح۶.](http://lib.eshia.ir/11015/2/474/مرسلا "محدث نوری، حسین، مستدرک الوسائل، ج2، ص474، باب 78، ح6.")۴۸.[↑](#foot-main48) [محدث نوری، حسین، مستدرک الوسائل، ج۲، ص۴۷۳، ح۵.](http://lib.eshia.ir/11015/2/473/كفل "محدث نوری، حسین، مستدرک الوسائل، ج2، ص473، ح5.")۴۹.[↑](#foot-main49) [فاضل لنکرانی، محمد، جامع المسائل، ج۱، ص۴۰۸۴۰۹.](http://lib.eshia.ir/10631/1/408/شيرخواره "فاضل لنکرانی، محمد، جامع المسائل، ج1، ص408409.")۵۰.[↑](#foot-main50) صفایی، سیّدحسین و اسدالله امامی، حقوق خانواده، ج۲، ص۲۹.۵۱.[↑](#foot-main51) صفایی، سیّدحسین و اسدالله امامی، مختصر حقوق خانواده، ص۲۷۸.۵۲.[↑](#foot-main52) کاتوزیان، ناصر، حقوق مدنیـخانواده، ج۲، ص۳۸۲.۵۳.[↑](#foot-main53) صفایی، سیّدحسین و اسدالله امامی، حقوق خانواده،، ج۲، ص۲۳ـ۲۴ و مختصر حقوق خانواده، ص۲۷۸.۵۴.[↑](#foot-main54) کاتوزیان، ناصر، حقوق مدنیـخانواده، ج۲، ص۳۹۱.

### [۱۲ \- منبع](\#منبع)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/تبنی_(فقه)/منبع "ویرایش")\]

* * *

[انصاری، قدرت‌الله، احکام و حقوق کودکان در اسلام، ج۱، ص۳۵۶-۳۷۲، برگرفته از بخش «گفتار دوّم:احکام تبنّی (فرزندخواندگی)»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۸/۹/۱۴.](http://www.markazfeqhi.com/main/books/5906-9/ "انصاری، قدرت‌الله، احکام و حقوق کودکان در اسلام، ج۱، ص356-372، برگرفته از بخش «گفتار دوّم:احکام تبنّی (فرزندخواندگی)»، تاریخ بازیابی 1398/9/14.")

رده‌های این صفحه : [اصطلاحات فقهی](https://fa.wikifeqh.ir/رده:اصطلاحات_فقهی "رده:اصطلاحات فقهی") \| [حقوق کودکان](https://fa.wikifeqh.ir/رده:حقوق_کودکان "رده:حقوق کودکان") \| [فقه کودک](https://fa.wikifeqh.ir/رده:فقه_کودک "رده:فقه کودک") \| [مباحث فقهی](https://fa.wikifeqh.ir/رده:مباحث_فقهی "رده:مباحث فقهی") \| [نسب‌](https://fa.wikifeqh.ir/رده:نسب‌ "رده:نسب‌") \| [یتیم](https://fa.wikifeqh.ir/رده:یتیم "رده:یتیم")

- ترجمه نوع 1
- ترجمه نوع 2
- ترجمه نوع 3
- جستجوی سریع

![جعبه ابزار](https://fa.wikifeqh.ir/assets/images/respMenu.png)

- [درج مطلب](https://fa.wikifeqh.ir/insert "درج مطلب")
- [درباره ما](https://fa.wikifeqh.ir/about_us "درباره ما")
- [صفحه نخست](https://fa.wikifeqh.ir/index "صفحه نخست")
- اشتراک‌گذاری

  - [ایتا](https://eitaa.com/share/url?url=https://fa.wikifeqh.ir/تبنی_(فقه) "اشتراک گذاری در تلگرام")
  - [تلگرام](https://telegram.me/share/url?url=https://fa.wikifeqh.ir/تبنی_(فقه) "اشتراک گذاری در تلگرام")
  - [واتساپ](https://api.whatsapp.com/send?text=https://fa.wikifeqh.ir/تبنی_(فقه) "اشتراک گذاری در واتساپ")

- [آخرین مطالب اضافه شده](https://fa.wikifeqh.ir/last "آخرین مطالب اضافه شده")
- [بحث](https://fa.wikifeqh.ir/talk/تبنی_(فقه) "بحث")
- [مقاله](https://fa.wikifeqh.ir/تبنی_(فقه) "مقاله")

* * *

- [مدرسه فقاهت]( http://www.eShia.ir "درس‌های مدرسه فقاهت")
- [کتابخانه](http://lib.eShia.ir "کتابخانه مدرسه فقاهت")
- [ویکی پرسش](http://wikiporsesh.ir "ویکی پرسش")

##### جعبه‌ابزار

- [صفحه تصادفی](https://fa.wikifeqh.ir/random "صفحه تصادفی")
- [فهرست الفبایی](https://fa.wikifeqh.ir/alphalist "فهرست الفبایی")
- [راهنمای ویکی‌فقه](https://fa.wikifeqh.ir/راهنمای_ویکی‌فقه "راهنمای ویکی‌فقه")
- [راهنمای تصویری](https://fa.wikifeqh.ir/help "راهنمای تصویری")

- [ورود به سامانه / ایجاد حساب کاربری](https://fa.wikifeqh.ir/auth/login "ورود به سامانه / ایجاد حساب کاربری")
- [العربیة](http://ar.wikifeqh.ir/ "العربیه") \| [اردو](http://ur.wikifeqh.ir/ "اردو") \| [Türkçe](http://tr.wikifeqh.ir/ "Türkçe")

- [آخرین مطالب اضافه شده](https://fa.wikifeqh.ir/last "آخرین مطالب اضافه شده")
- [بحث](https://fa.wikifeqh.ir/talk/تبنی_(فقه) "بحث")
- [مقاله](https://fa.wikifeqh.ir/تبنی_(فقه) "مقاله")

[پیشرفته](/search/advanced) ‌

- [نمایش تاریخچه](https://fa.wikifeqh.ir/history/تبنی_(فقه) "نمایش تاریخچه")
- [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit/تبنی_(فقه) "ویرایش")
- [خواندن](https://fa.wikifeqh.ir/تبنی_(فقه) "خواندن")

[صفحه نخست](https://fa.wikifeqh.ir/ "صفحه نخست")

- [صفحه نخست](https://fa.wikifeqh.ir/ "صفحه نخست")
- [درج مطلب](https://fa.wikifeqh.ir/insert "درج مطلب")
- [آخرین مطالب اضافه شده](https://fa.wikifeqh.ir/last "آخرین مطالب اضافه شده")
- اشتراک‌گذاری

  - [ایتا](https://eitaa.com/share/url?url=https://fa.wikifeqh.ir/تبنی_(فقه) "اشتراک گذاری در تلگرام")
  - [تلگرام](https://telegram.me/share/url?url=https://fa.wikifeqh.ir/تبنی_(فقه) "اشتراک گذاری در تلگرام")
  - [واتساپ](https://api.whatsapp.com/send?text=https://fa.wikifeqh.ir/تبنی_(فقه) "اشتراک گذاری در واتساپ")

* * *

- [مدرسه فقاهت]( http://www.eShia.ir "درس‌های مدرسه فقاهت")
- [کتابخانه](http://lib.eShia.ir "کتابخانه مدرسه فقاهت")
- [ویکی پرسش](http://wikiporsesh.ir "ویکی پرسش")

##### جعبه‌ابزار

- [صفحه تصادفی](https://fa.wikifeqh.ir/random "صفحه تصادفی")
- [فهرست الفبایی](https://fa.wikifeqh.ir/alphalist "فهرست الفبایی")
- [راهنمای ویکی‌فقه](https://fa.wikifeqh.ir/راهنمای_ویکی‌فقه "راهنمای ویکی‌فقه")
- [راهنمای تصویری](https://fa.wikifeqh.ir/help "راهنمای تصویری")

- سیاست و ضوابط: تلاش ویکی‌فقه تدوین دانشنامه‌ایی در حوزه علوم اسلامی است. یکی از سیاست‌های اصلی آن رعایت احترام به صاحبان نظریه است. اتقان و مستند بودن مطالب یکی دیگر از سیاست‌هاست که در نگارش مطالب باید رعایت شود. تدوین مطالب توسط طلاب قم، مشهد، نجف و سایر حوزه‌های علمیه با رعایت اتقان و استناد، انجام می‌شود.

- [![صدای بهار](https://fa.wikifeqh.ir/assets/images/bahar-sound.jpg)](http://www.baharsound.ir "صدای بهار")