مفاهیم نظری فلسفه غرب - ویکی فقه
یک طبقه جدید اروپایی تشکیل می‌شود، نظام بورژوازی به وجود می‌آید. آنها شروع می‌کنند به تعریف پایه‌های علم سیاست براساس منافع طبقه سرمایه دار. این هسته اصلی علوم ...
آزاد
چون با آن اپیستمولوژی و معرفت شناسی حق نداری این شعارها را بدهی. با آن هستی شناسی، قداست زدایی از هستی، قداست زدایی از انسان، سکولاریزه کردن تعریف انسان و جهان، تو نمی‌توانی حقوق را سکولاریزه نکنی و نمی‌توانی از حقوق بشر قداست زدایی نکنی. اصلاکسی که قائل به تعریف غیر قدسی راجع به انسان و جهان است چگونه می‌تواند حقوق بشر را مقدس بداند؟ اینها سوال‌های بی جواب است. شما چه زمانی می‌توانی بگویی حقوق مقدس ذاتی بشر را هیچ حکومتی، هیچ قدرتی، هیچ طبقه‌ای، هیچ ایدئولوژی‌ای نمی‌تواند سلب کند؟ کی می‌توانی این حرف را بزنی؟! اگر گفتی حقوق بشر با قرارداد اجتماعی و دموکراسی و رای اکثریت یا با اعمال حاکمیت فلان قدرت و فلان حزب و فلان طبقه فرد اثبات می‌شود آن وقت می‌توانی بگویی آن فرد، آن حزب، آن طبقه، آن قدرت و آن اکثریت می‌تواند حقوقی را که به ما داده از ما بگیرد. آن وقت پس شما حقوق ذاتی داری یا نداری؟ نداری! چون حقوق ذاتی قابل سلب نیست. چرا؟ چون قابل جعل از طرف بشر نیست؛ نه فرد نه حزب نه طبقه و صنف، نه اقلیت و اکثریت هیچ کس نمی‌تواند از من و شما سلب کند. یک قدم بالابرویم، حتی خود من و شما هم نمی‌توانیم از آن حقوق صرف نظر کنیم. مثل حق حیات. شما نمی‌توانی حق حیاتت را به کسی واگذار کنی یا از آن صرف نظر کنی، شما حق خودکشی نداری. مثل حق کرامت، حق کرامت مال تو نیست، اسمش حق است ولی فکر نکن چون اسمش حق است تو می‌توانی از آن بگذری. چون وقتی می‌گوییم حق حیات و حق کرامت، سوء تفاهمی پیش می‌آید. مثل این که حق قابل انصراف است دیگر، نه؟ در حالی که حقوق ذاتی یا بخش اصلی حقوق ذاتی، حقوق بنیادین، اسمش حق بشر است اما تو خودت هم نمی‌توانی از آن حق بگذری. حضرت امیر (علیه‌السّلام) می‌فرمایند که خداوند درهمه چیز بشر را <anchor>آزاد</anchor> گذاشت اما دریک مورد به او این حق و اجازه را نداد و آن این که از کرامت خودش بگذرد.
آزادی (فقه) - ویکی فقه
آزادی (فقه) \- ویکی فقه

- [![خواندن](https://fa.wikifeqh.ir/assets/images/reading.svg)](https://fa.wikifeqh.ir/آزادی_(فقه) "خواندن")
- [![نمایش تاریخچه](https://fa.wikifeqh.ir/assets/images/history.svg)](https://fa.wikifeqh.ir/history/آزادی_(فقه) "نمایش تاریخچه")
- [![ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/assets/images/edit.svg)](https://fa.wikifeqh.ir/edit/آزادی_(فقه) "ویرایش")

# آزادی (فقه)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف

* * *

مقالات مرتبط: [حرّ (مفردات‌قرآن)](https://fa.wikifeqh.ir/حرّ_(مفردات‌قرآن) "حرّ (مفردات‌قرآن)")، [تحریر (لغات‌قرآن)](https://fa.wikifeqh.ir/تحریر_(لغات‌قرآن) "تحریر (لغات‌قرآن)")، [حرّ (مفردات‌نهج‌البلاغه)](https://fa.wikifeqh.ir/حرّ_(مفردات‌نهج‌البلاغه) "حرّ (مفردات‌نهج‌البلاغه)")، [حرّ (مقالات‌مرتبط)](https://fa.wikifeqh.ir/حرّ_(مقالات‌مرتبط) "حرّ (مقالات‌مرتبط)").

دیگر کاربردها: [تحریر (ابهام‌زدایی)](https://fa.wikifeqh.ir/تحریر_(ابهام‌زدایی) "تحریر (ابهام‌زدایی)").

آزادی، مختار بودن و مجبور نبودن او توسط دیگران یا شرایط خاص یکی از مهمترین شروط [وجوب](https://fa.wikifeqh.ir/وجوب "وجوب") [تکلیف](https://fa.wikifeqh.ir/تکلیف "تکلیف") بر [انسان](https://fa.wikifeqh.ir/انسان "انسان") بوده و در دو معنای رهایی انسان از [سلطه](https://fa.wikifeqh.ir/سلطه "سلطه") دیگری و رهایی از [بردگی](https://fa.wikifeqh.ir/بردگی "بردگی")، به کار می‌رود.

آزادی به اعتبار فعّالیت‌های گوناگون آدمی به [آزادی عقیده](https://fa.wikifeqh.ir/آزادی_عقیده_(کلام_جدید) "آزادی عقیده (کلام جدید)")، [آزادی بیان](https://fa.wikifeqh.ir/آزادی_بیان "آزادی بیان") و قلم، آزادی اجتماعات، آزادی کار،آزادی تجارت و [آزادی سیاسی](https://fa.wikifeqh.ir/آزادی_سیاسی_(قرآن) "آزادی سیاسی (قرآن)") تقسیم می‌شود. آزادی به معنای رهایی از [بردگی](https://fa.wikifeqh.ir/بردگی "بردگی")، در باب‌های مختلف فقهی آمده و موضوع برخی از احکام قرار گرفته است.

### فهرست مندرجات

[۱ \- معانی آزادی](#_معانی آزادی "معانی آزادی")

[۲ \- معنای اول آزادی](#_معنای اول آزادی "معنای اول آزادی")

[۲.۱ \- اصل حریت](#_اصل حریت "اصل حریت")

[۲.۲ \- انواع آزادی](#_انواع آزادی "انواع آزادی")

[۲.۲.۱ \- آزادی عقیده](#_آزادی عقیده "آزادی عقیده")

[۲.۲.۲ \- آزادی بیان و قلم](#_آزادی بیان و قلم "آزادی بیان و قلم")

[۲.۲.۳ \- آزادی اجتماعات](#_آزادی اجتماعات "آزادی اجتماعات")

[۲.۲.۴ \- آزادی کار](#_آزادی کار "آزادی کار")

[۲.۲.۵ \- آزادی تجارت](#_آزادی تجارت "آزادی تجارت")

[۲.۲.۶ \- آزادی سیاسی](#_آزادی سیاسی "آزادی سیاسی")

[۲.۳ \- قانون و آزادی](#_قانون و آزادی "قانون و آزادی")

[۳ \- آزادی به معنای دوم](#_آزادی به معنای دوم "آزادی به معنای دوم")

[۳.۱ \- اسباب آزادی در اسلام](#_اسباب آزادی در اسلام "اسباب آزادی در اسلام")

[۴ \- پانویس](#_پانویس  "پانویس ")

[۵ \- منبع](#_منبع "منبع")

### [۱ \- معانی آزادی](\#معانی آزادی)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/آزادی_(فقه)/معانی_آزادی "ویرایش")\]

* * *

آزادی در دو معنا بکار می رود:

۱ \- رهایی انسان از سلطه دیگری: آزادی فرد یا [ملت](https://fa.wikifeqh.ir/ملت "ملت")، رهایی از یوغ بردگی دیگری و سلطه بیگانه و مستقل بودن در [اراده](https://fa.wikifeqh.ir/اراده "اراده") و تصمیم‌گیری در عرصه‌های گوناگون اجتماعی اعم از فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و مانند آن است. از این رو، آزادی و [استقلال](https://fa.wikifeqh.ir/استقلال "استقلال") ملازم یکدیگرند؛ یعنی نبود استقلال، نبود آزادی و نبود آزادی، نبود استقلال را به همراه دارد.

۲ \- رهایی از بردگی.

### [۲ \- معنای اول آزادی](\#معنای اول آزادی)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/آزادی_(فقه)/معنای_اول_آزادی "ویرایش")\]

* * *

آزادی به معنای رهایی انسان از سلطه دیگری در [مسائل مستحدثه فقهی](https://fa.wikifeqh.ir/مسائل_مستحدثه "مسائل مستحدثه") مورد بحث قرار گرفته است.

### [۲.۱ \- اصل حریت](\#اصل حریت "اصل حریت")

از اصول و قواعد معروف فقهی، [اصل حریت](https://fa.wikifeqh.ir/اصل_حریت "اصل حریت") و آزاد بودن انسان‌ها در برابر یکدیگر است؛ یعنی هیچ انسانی از پیش خود بر دیگری [ولایت](https://fa.wikifeqh.ir/ولایت_(فقه) "ولایت (فقه)") و [سلطنت](https://fa.wikifeqh.ir/سلطنت "سلطنت") ندارد. [امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام)](https://fa.wikifeqh.ir/امیرالمؤمنین_(علیه‌السّلام) "امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام)") در این باره می‌فرماید: «بنده دیگری مباش که [خداوند](https://fa.wikifeqh.ir/خداوند "خداوند") تو را آزاد قرار داده است».

[\[۱\]](#foot1) [امام علی (علیه‌السلام، )نهج البلاغه، ص۶۲۷، نامه۳۱.](http://lib.eshia.ir/10336/1/627/بنده "امام علی (علیه‌السلام، )نهج البلاغه، ص627، نامه31.")

[قرآن کریم](https://fa.wikifeqh.ir/قرآن_کریم "قرآن کریم") در این باره می‌فرماید: «وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِیعْبُدُونِ»

[\[۲\]](#foot2) [ذاریات/سوره۵۱، آیه۵۶.](http://lib.eshia.ir/17001/1/523/لِيَعْبُدُونِ "ذاریات/سوره51، آیه56.")

( [جن](https://fa.wikifeqh.ir/جن_(موجود) "جن (موجود)") و [انس](https://fa.wikifeqh.ir/انسان "انسان") را جز برای آن که مرا بپرستند، نیافریده‌ام)

از این رو، [اطاعت](https://fa.wikifeqh.ir/اطاعت "اطاعت") از کسانی که خداوند انسان را به اطاعت از آنان فرمان داده است\- مانند [رسول](https://fa.wikifeqh.ir/رسول "رسول") او و [صاحبان امر](https://fa.wikifeqh.ir/اولوا_الامر "اولوا الامر") که در آیه «أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکمْ»

[\[۳\]](#foot3) [نساء/سوره۴، آیه۵۹.](http://lib.eshia.ir/17001/1/87/59 "نساء/سوره4، آیه59.")

امر به اطاعت از ایشان کرده\- [واجب](https://fa.wikifeqh.ir/واجب "واجب") است. فلذا همان‌گونه که اصل در انسان‌ها نسبت به یکدیگر، حریت است، نسبت به خداوند متعال، [عبودیت](https://fa.wikifeqh.ir/عبودیت "عبودیت") و بندگی است.

آزادی از حقوقی نیست که در ابتدا بتوان به دیگری داد یا از وی ستاند، جز در موارد خاصّی مانند به بردگی گرفتن اسیران جنگی با شرایط خاص و یا آزاد کردن برده از سوی مولا. بلکه تحقق آزادی انسان‌ها، نیازمند چارچوب و ضوابطی است که از [افراط](https://fa.wikifeqh.ir/افراط "افراط") و [تفریط](https://fa.wikifeqh.ir/تفریط "تفریط") جلوگیری کند و گرنه، به [هرج و مرج](https://fa.wikifeqh.ir/هرج_و_مرج "هرج و مرج (پیوندی وجود ندارد)") و [استبداد](https://fa.wikifeqh.ir/استبداد "استبداد") و [دیکتاتوری](https://fa.wikifeqh.ir/دیکتاتوری "دیکتاتوری (پیوندی وجود ندارد)") و در نتیجه سلب آزادی افراد منجر می‌شود.

[اسلام](https://fa.wikifeqh.ir/اسلام "اسلام") با [تشریع](https://fa.wikifeqh.ir/تشریع "تشریع") [امر به معروف و نهی از منکر](https://fa.wikifeqh.ir/امر_به_معروف_و_نهی_از_منکر "امر به معروف و نهی از منکر") و تحت عناوین « [معروف](https://fa.wikifeqh.ir/معروف "معروف")» و « [منکر](https://fa.wikifeqh.ir/منکر "منکر")» چارچوب آزادی را تعیین نموده است؛ یعنی انسان‌ها در حکومت و نظام اسلامی، تنها؛ در چارچوب «معروف» می‌توانند در زمینه‌های مختلف فرهنگی، اقتصادی و سیاسی فعّالیت کنند و باید از انجام هر فعّالیتی که عنوان «منکر» بر آن صادق است، بپرهیزند.

### [۲.۲ \- انواع آزادی](\#انواع آزادی "انواع آزادی")

آزادی به اعتبار فعّالیت‌های گوناگون آدمی به انواع زیر تقسیم می‌شود: ۱. [آزادی عقیده](https://fa.wikifeqh.ir/آزادی_عقیده_(کلام_جدید) "آزادی عقیده (کلام جدید)")، ۲. [آزادی بیان](https://fa.wikifeqh.ir/آزادی_بیان "آزادی بیان") و قلم، ۳. آزادی اجتماعات، ۴. آزادی کار، ۵. آزادی تجارت، ۶. آزادی سیاسی.

### [۲.۲.۱ \- آزادی عقیده](\#آزادی عقیده "آزادی عقیده")

انسان در اندیشیدن و [اعتقاد](https://fa.wikifeqh.ir/باور_(کلام) "باور (کلام)") آزاد است و کسی نمی‌تواند دیگری را به انتخاب دینی مجبور کند\- هم‌چنان که کسی بر باقی ماندن بر دین منتخب خود نیز مجبور نمی‌شود\- ولی اگر با آزادی، اسلام اختیار کرد، حق تغییر [دین](https://fa.wikifeqh.ir/دین_(شریعت) "دین (شریعت)") خود را ندارد .

کافرانی که در [سرزمین اسلامی](https://fa.wikifeqh.ir/سرزمین_اسلامی "سرزمین اسلامی (پیوندی وجود ندارد)") زندگی می‌کنند، بر اساس ضوابطی، در ابراز عقیده خود بدون فراخواندن [مسلمانان](https://fa.wikifeqh.ir/مسلمانان "مسلمانان") به آن آزادند. همچنین در انجام مراسم عبادی و نیز عمل بر طبق [شریعت](https://fa.wikifeqh.ir/شریعت "شریعت") خود در [ازدواج](https://fa.wikifeqh.ir/ازدواج_(فقه) "ازدواج (فقه)")، [ارث](https://fa.wikifeqh.ir/ارث "ارث") و [معاملات](https://fa.wikifeqh.ir/معاملات "معاملات")، آزادی دارند؛ به شرط آن که آنچه را نزد مسلمانان منکر است، به طور علنی مرتکب نشوند. برای حل اختلافات خود نیز می‌توانند نزد قاضی مسلمانان یا [قاضی](https://fa.wikifeqh.ir/قاضی "قاضی") خودشان مراجعه کنند و [دولت اسلامی](https://fa.wikifeqh.ir/دولت_اسلامی "دولت اسلامی") تا جایی که به حال مسلمانان [ضرر](https://fa.wikifeqh.ir/ضرر "ضرر") و با مصالح کشور اسلامی منافات نداشته باشد، نمی‌تواند در شئون آنان دخالت نماید .

### [۲.۲.۲ \- آزادی بیان و قلم](\#آزادی بیان و قلم "آزادی بیان و قلم")

بر اساس اصل حریت، آدمی در ابراز اندیشه‌ها و افکار خود و نیز چاپ و نشر آن‌ها آزاد است، امّا پرهیز از [دروغ](https://fa.wikifeqh.ir/دروغ "دروغ")، نشر باطل، ترویج منکرات، [اهانت](https://fa.wikifeqh.ir/اهانت "اهانت") به فرد یا [جامعه](https://fa.wikifeqh.ir/جامعه_(اجتماع_انسانی) "جامعه (اجتماع انسانی)") و آنچه موجب تضعیف نظام و امت اسلامی است، واجب و ارتکاب آن‌ها [حرام](https://fa.wikifeqh.ir/حرام "حرام") می‌باشد.

از این رو، چاپ و نشر محصولات فرهنگی و کتاب‌های منحرف و ضاله جایز نیست و دولت اسلامی می‌تواند از آن جلوگیری کند و یا در صورت نشر، آن‌ها را جمع‌آوری نماید.

دولت اسلامی همچنین در دوران جنگ می‌تواند از فعالیت مطبوعاتی که باعث تضعیف روحیه رزمندگان اسلام می‌شوند یا اسرار را برای دشمن فاش می‌کنند، جلوگیری کند.

### [۲.۲.۳ \- آزادی اجتماعات](\#آزادی اجتماعات "آزادی اجتماعات")

بر اساس اصل حریت، مردم از حق برپایی اجتماعات‌ و گردهمایی برای مشورت و تبادل نظر در موضوعات مورد علاقه تحت عنوان حزب، اتحادیه و مانند آن برخوردارند و دولت اسلامی نمی‌تواند از آن ممانعت کند، مگر این که برای نظام و امت اسلامی مضر باشد.

### [۲.۲.۴ \- آزادی کار](\#آزادی کار "آزادی کار")

هر انسانی در عمل خود آزاد است و کسی نمی‌تواند او را به انجام کاری مجبور کند. آدمی در انتخاب نوع، زمان، مکان، کمیت و کیفیت کار آزاد است؛ هر چند در چارچوب مقرر در شریعت اسلام برخی کارها مانند شراب‌سازی حرام شمرده شده است. همچنین می‌تواند این آزادی را با بستن [عقد](https://fa.wikifeqh.ir/عقد "عقد") یا [عهد](https://fa.wikifeqh.ir/عهد "عهد") با دیگری، از خود سلب کند مانند این که کسی خود را به مدت ده روز در مکانی مخصوص برای عملی خاص مثل بنایی اجیر دیگری کند.

### [۲.۲.۵ \- آزادی تجارت](\#آزادی تجارت "آزادی تجارت")

آدمی بر اساس اصل حریت، در انواع تجارت‌های داخلی و خارجی با این شرط که [کسب حلال](https://fa.wikifeqh.ir/کسب_حلال "کسب حلال") کند و به دور از [اجحاف](https://fa.wikifeqh.ir/اجحاف "اجحاف")، [اضرار](https://fa.wikifeqh.ir/حکم_اضرار_(قرآن) "حکم اضرار (قرآن)")، [احتکار](https://fa.wikifeqh.ir/احتکار "احتکار") و معاملات ربوی باشد، آزاد است. در اسلام، فرد مالک آنچه از راه مشروع کسب کرده است، می‌باشد؛ هر چند بر اساس ضوابطی باید [خمس](https://fa.wikifeqh.ir/خمس "خمس")، [زکات](https://fa.wikifeqh.ir/زکات "زکات")، و [خراج](https://fa.wikifeqh.ir/خراج "خراج") آن را بپردازد. بنابراین، دولت اسلامی حق جلوگیری از تجارت‌های مشروع داخلی و خارجی و نیز مصادره اموال مشروع منقول و غیر منقول مردم را ندارد.

### [۲.۲.۶ \- آزادی سیاسی](\#آزادی سیاسی "آزادی سیاسی")

تمامی افراد جامعه\- جز در مواردی که نص خاص وارد شده است\- از حق دخالت در سرنوشت و اعمال حاکمیت ملی خود از راه انتخاب شدن و انتخاب کردن برخوردارند. بنابراین، اگر [پیامبر (صلّی‌اللّه‌علیه‌وآله)](https://fa.wikifeqh.ir/پیامبر_(صلّی‌اللّه‌علیه‌وآله) "پیامبر (صلّی‌اللّه‌علیه‌وآله)") یا [امام](https://fa.wikifeqh.ir/امام_(پیشوا) "امام (پیشوا)") منصوب از جانب ایشان حاضر نباشد، مردم می‌توانند حاکم خود را بر اساس موازین و معیارهای اسلامی انتخاب و در صورت تخلف وی از احکام شریعت، او را عزل نمایند. در صورت تعدد واجدان شرایط، رأی اکثریت ملاک است.

از مصادیق آزادی سیاسی، تشکیل احزاب و انجمن‌های سیاسی و برپایی اجتماعات است؛ با این شرط که مخل نظم عمومی و منافی با مصالح مسلمانان نباشد.

### [۲.۳ \- قانون و آزادی](\#قانون و آزادی "قانون و آزادی")

چنان‌که بیان شد، اصل در هر انسانی، آزادی در تمامی شئون خود است، مگر این که برای خود فرد یا دیگران اعم از فرد و جامعه ضرر دنیوی یا اخروی داشته باشد که در این صورت باطل و حرام است. از این رو، باید آزادی انسان‌ها در قانون‌گذاری در نظر گرفته شود و هر قانونی که آزادی افراد را در غیر موارد استثنا شده، محدود و مقید کند، باطل و وضع چنین قوانینی حرام است.

[\[۴\]](#foot4) صدر، سیدمحمدباقر، خلافة الانسان و شهادة الانبیاء، ص۱۱۵-۱۵۴.

[\[۵\]](#foot5) حسينى شيرازى، سیدمحمد، الفقه، ج۱۰۰، ص۲۰\- ۲۱.

[\[۶\]](#foot6) حسينى شيرازى، سیدمحمد، الفقه، ج۱۰۰، ص۱۰۵.

[\[۷\]](#foot7) حسينى شيرازى، سیدمحمد، الفقه ج۱۰۱، ص۲۷۳.

[\[۸\]](#foot8) حسينى شيرازى، سیدمحمد، الفقه، ج۱۰۱، ص۲۸۲\- ۲۸۸.

[\[۹\]](#foot9) حسينى شيرازى، سیدمحمد، الفقه، ج۱۰۶، ص۶۸\- ۷۷.

[\[۱۰\]](#foot10) حسينى شيرازى، سیدمحمد، الفقه، ج۱۰۶، ص۹۰.

[\[۱۱\]](#foot11) حسينى شيرازى، سیدمحمد، الفقه، ج۱۰۶، ص۱۱۷-۱۲۴.

[\[۱۲\]](#foot12) حسينى شيرازى، سیدمحمد، الفقه، ج۱۰۶، ص۱۸۳-۱۸۵.

[\[۱۳\]](#foot13) حسينى شيرازى، سیدمحمد، الفقه، ج۱۰۶، ص۲۱۳-۲۴۰.

[\[۱۴\]](#foot14) جعفری لنگرودی، محمدجعفر، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، ج۱، ص۲۴-۳۳.

### [۳ \- آزادی به معنای دوم](\#آزادی به معنای دوم)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/آزادی_(فقه)/آزادی_به_معنای_دوم "ویرایش")\]

* * *

آزادی به معنای رهایی از [بردگی](https://fa.wikifeqh.ir/بردگی "بردگی")، در باب‌های مختلف فقهی اعم از عبادات مانند [صلات](https://fa.wikifeqh.ir/صلات "صلات")، زکات، [حج](https://fa.wikifeqh.ir/حج "حج")، [جهاد](https://fa.wikifeqh.ir/جهاد "جهاد")، و عقود؛ نظیر [تجارت](https://fa.wikifeqh.ir/تجارت "تجارت")، [وکالت](https://fa.wikifeqh.ir/وکالت "وکالت")، [وقف](https://fa.wikifeqh.ir/وقف_(فقه) "وقف (فقه)")، [وصیت](https://fa.wikifeqh.ir/وصیت_(فقه) "وصیت (فقه)")، [نکاح](https://fa.wikifeqh.ir/نکاح "نکاح")، و ایقاعات همچون [عتق](https://fa.wikifeqh.ir/عتق "عتق") و [نذر](https://fa.wikifeqh.ir/نذر "نذر")، و احکام مانند [غصب](https://fa.wikifeqh.ir/غصب "غصب")، [ارث](https://fa.wikifeqh.ir/ارث "ارث") و [قصاص](https://fa.wikifeqh.ir/قصاص "قصاص") آمده و موضوع احکامی قرار گرفته است که به محورهای مهم آن اشاره می‌کنیم.

اصل در انسان آزاد بودن است.

[\[۱۵\]](#foot15) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۴، ص۱۳۶.](http://lib.eshia.ir/10088/24/136/لاصالة "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج24، ص136.")

فرزند در آزاد یا برده بودن، تابع [پدر](https://fa.wikifeqh.ir/پدر "پدر") و [مادر](https://fa.wikifeqh.ir/مادر "مادر") خویش است، و به نظر مشهور، حتی اگر مادر به تنهایی آزاد باشد، فرزند نیز آزاد محسوب می‌گردد.

[\[۱۶\]](#foot16) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۰، ص۲۱۱.](http://lib.eshia.ir/10088/30/211/الابوان "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج30، ص211.")

از شرایط وصیت‌کننده،

[\[۱۷\]](#foot17) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۸، ص۲۷۰.](http://lib.eshia.ir/10088/28/270/والحرية "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج28، ص270.")

[وصی](https://fa.wikifeqh.ir/وصی "وصی")،

[\[۱۸\]](#foot18) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج ۲۸، ص۳۹۹.](http://lib.eshia.ir/10088/28/399/لمملوك "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج 28، ص399.")

واقف،

[\[۱۹\]](#foot19) [طباطبایی یزدی، محمدکاظم، تکملة العروة الوثقی، ج۱، ص۲۰۷.](http://lib.eshia.ir/10081/1/207/والحرية "طباطبایی یزدی، محمدکاظم، تکملة العروة الوثقی، ج1، ص207.")

موقوف علیه،

[\[۲۰\]](#foot20) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۸، ص۲۹.](http://lib.eshia.ir/10088/28/29/الوقوف "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج28، ص29.")

موکل،

[\[۲۱\]](#foot21) [طباطبایی یزدی، محمدکاظم، تکملة العروة الوثقی، ج۱، ص۱۳۴.](http://lib.eshia.ir/10081/1/134/والحرية "طباطبایی یزدی، محمدکاظم، تکملة العروة الوثقی، ج1، ص134.")

[وکیل](https://fa.wikifeqh.ir/وکیل "وکیل")،

[\[۲۲\]](#foot22) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۷، ص۳۹۵.](http://lib.eshia.ir/10088/27/395/العبد "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج27، ص395.")

اقرار‌کننده،

[\[۲۳\]](#foot23) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۴۱، ص۵۲۳.](http://lib.eshia.ir/10088/41/523/حجية "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج41، ص523.")

[ولی](https://fa.wikifeqh.ir/ولی "ولی")،

[\[۲۴\]](#foot24) [طباطبایی یزدی، محمدکاظم، العروة الوثقی، ج۵، ص۶۲۴.](http://lib.eshia.ir/10027/5/624/والحرية "طباطبایی یزدی، محمدکاظم، العروة الوثقی، ج5، ص624.")

و یابنده گمشده (ملتقط)،

[\[۲۵\]](#foot25) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۸، ص۱۵۸.](http://lib.eshia.ir/10088/38/158/الملتقط "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج38، ص158.")

آزاد بودن است.

همچنین وجوب [نماز جمعه](https://fa.wikifeqh.ir/نماز_جمعه "نماز جمعه")،

[\[۲۶\]](#foot26) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۱، ص۲۵۹.](http://lib.eshia.ir/10088/11/259/العلماء "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج11، ص259.")

زکات،

[\[۲۷\]](#foot27) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۵، ص۱۴.](http://lib.eshia.ir/10088/15/14/الحر "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج15، ص14.")

حج،

[\[۲۸\]](#foot28) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۷، ص۲۴۱.](http://lib.eshia.ir/10088/17/241/الثاني "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج17، ص241.")

نذر،

[\[۲۹\]](#foot29) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج ۱۷، ص۳۳۶.](http://lib.eshia.ir/10088/17/336/الحرية "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج 17، ص336.")

و جهاد

[\[۳۰\]](#foot30) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۱، ص۵.](http://lib.eshia.ir/10088/21/5/فرض "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج21، ص5.")

بر مکلف، مشروط به آن است.

آزاد بودن زن موجب اختلاف [عده](https://fa.wikifeqh.ir/عده_(فقه) "عده (فقه)") او با [کنیز](https://fa.wikifeqh.ir/کنیز "کنیز")

[\[۳۱\]](#foot31) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۲، ص۲۳۰.](http://lib.eshia.ir/10088/32/230/حرة "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج32، ص230.")

[\[۳۲\]](#foot32) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۲، ص۲۷۴.](http://lib.eshia.ir/10088/32/274/الحرة "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج32، ص274.")

و نیز تعداد شب‌هایی که برای آن دو [حق همخوابگی](https://fa.wikifeqh.ir/حق_همخوابگی "حق همخوابگی (پیوندی وجود ندارد)") با شوهر است، می‌شود

[\[۳۳\]](#foot33) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۱، ص۱۶۵.](http://lib.eshia.ir/10088/31/165/الحرائر "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج31، ص165.")

و بنا بر قول مشهور، مادر در صورت آزاد بودن، تا هفت سال [حق حضانت](https://fa.wikifeqh.ir/حق_حضانت "حق حضانت") دخترش را دارد.

[\[۳۴\]](#foot34) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۱، ص۲۸۶.](http://lib.eshia.ir/10088/31/286/ولده "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج31، ص286.")

مرد آزاد بیش از دو کنیز و برده بیش از دو زن آزاد نمی‌تواند به همسری برگزیند.

[\[۳۵\]](#foot35) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۰، ص۵.](http://lib.eshia.ir/10088/30/5/الحر "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج30، ص5.")

بنا بر قول مشهور، [عزل](https://fa.wikifeqh.ir/عزل "عزل") از همسر آزاد در صورت رضایت نداشتن وی [مکروه](https://fa.wikifeqh.ir/مکروه "مکروه") است.

[\[۳۶\]](#foot36) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۹، ص۱۱۱-۱۱۴.](http://lib.eshia.ir/10088/29/111/العزل "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج29، ص111-114.")

انسان آزاد، [مال](https://fa.wikifeqh.ir/مال "مال") محسوب نمی‌شود. از این رو، کسی نمی‌تواند از طریق خریدن و مانند آن مالک وی گردد،

[\[۳۷\]](#foot37) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۲، ص۳۴۳.](http://lib.eshia.ir/10088/22/343/شروطا "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج22، ص343.")

و چنان‌چه کسی او را غصب کند، از جهت غصب ضامن نیست؛

[\[۳۸\]](#foot38) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۷، ص۳۶.](http://lib.eshia.ir/10088/37/36/والحر "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج37، ص36.")

هم‌چنان که دزدیدن انسان آزاد موجب ثبوت [حد سرقت](https://fa.wikifeqh.ir/حد_سرقت "حد سرقت") نمی‌شود، مگر آن که او را بفروشد.

[\[۳۹\]](#foot39) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۴۱، ص۵۱۰.](http://lib.eshia.ir/10088/41/510/المسروق "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج41، ص510.")

انسان آزاد مالک منافع و کار خویش است و می‌تواند با اجیر شدن، آن را به کسی اجاره دهد

[\[۴۰\]](#foot40) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۲، ص۳۷.](http://lib.eshia.ir/10088/22/37/حرائر "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج22، ص37.")

و چنان‌چه کسی منافع و عمل او را غصب کند\- مانند آن که به ستم، او را به کار بگیرد\- ضامن مزد آن است.

[\[۴۱\]](#foot41) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۷، ص۳۸.](http://lib.eshia.ir/10088/37/38/الحر "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج37، ص38.")

[برده](https://fa.wikifeqh.ir/برده "برده") از آزاد و آزاد از برده ارث نمی‌برد.

[\[۴۲\]](#foot42) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۹، ص۴۸.](http://lib.eshia.ir/10088/39/48/الرق "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج39، ص48.")

فرد آزاد در برابر برده قصاص نمی‌شود.

[\[۴۳\]](#foot43) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۴۲، ص۸۱-۸۳.](http://lib.eshia.ir/10088/42/81/الحرية "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج42، ص81-83.")

### [۳.۱ \- اسباب آزادی در اسلام](\#اسباب آزادی در اسلام "اسباب آزادی در اسلام")

اسلام برای آزادی برده اسباب ذیل را قرار داده است: الف\- اسباب اختیاری، ب\- اسباب قهری

اسباب اختیاری آزادی برده عبارت‌اند از: ۱. عتق که از مستحبات مؤکد درباره برده مؤمن است ۲. [تدبیر](https://fa.wikifeqh.ir/تدبیر "تدبیر") ۳. [مکاتبه](https://fa.wikifeqh.ir/مکاتبه "مکاتبه (پیوندی وجود ندارد)") ۴. [استیلاد](https://fa.wikifeqh.ir/استیلاد "استیلاد").

اسباب قهری آزادی برده عبارت‌اند از:

۱. [ملکیت](https://fa.wikifeqh.ir/ملکیت "ملکیت"): یعنی تملک پدر یا مادر و [جد](https://fa.wikifeqh.ir/جد_(نسب) "جد (نسب)") یا جده و هر چه بالا رود و نیز تملک فرزندان و نوادگان و هر چه پایین آید، سبب قهری آزادی آنان است.

[\[۴۴\]](#foot44) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۴، ص۱۸۵.](http://lib.eshia.ir/10088/34/185/إزالة "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج34، ص185.")

۲. [سرایت](https://fa.wikifeqh.ir/سرایت "سرایت"): به قول مشهور آزاد شدن بخشی از برده، موجب سرایت به همه برده و آزادی وی می‌شود.

[\[۴۵\]](#foot45) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۴، ص۱۵۲.](http://lib.eshia.ir/10088/34/152/شقصا "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج34، ص152.")

۳. [تنکیل](https://fa.wikifeqh.ir/تنکیل "تنکیل"): به قول مشهور بریدن گوش، بینی و دیگر اعضای مملوک توسط مولا، سبب آزادی وی می‌گردد.

[\[۴۶\]](#foot46) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۴، ص۱۹۱.](http://lib.eshia.ir/10088/34/191/ينعتق "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج34، ص191.")

۴. [اسلام](https://fa.wikifeqh.ir/اسلام "اسلام"): چنان‌چه برده پیش از مولای خود اسلام آورد و از قلمرو [کفر](https://fa.wikifeqh.ir/کفر "کفر") به قلمرو اسلام در آید، آزاد می‌شود.

[\[۴۷\]](#foot47) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۴، ص۱۹۱.](http://lib.eshia.ir/10088/34/191/قبل "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج34، ص191.")

۵. [بیماری](https://fa.wikifeqh.ir/بیماری "بیماری"): ابتلای برده به کوری، خوره و بیماری زمین‌گیر، سبب آزادی او می‌گردد.

[\[۴۸\]](#foot48) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۴، ص۱۸۹.](http://lib.eshia.ir/10088/34/189/زوال "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج34، ص189.")

### [۴ \- پانویس](\#پانویس)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/آزادی_(فقه)/پانویس "ویرایش")\]

* * *

۱.[↑](#foot-main1) [امام علی (علیه‌السلام، )نهج البلاغه، ص۶۲۷، نامه۳۱.](http://lib.eshia.ir/10336/1/627/بنده "امام علی (علیه‌السلام، )نهج البلاغه، ص627، نامه31.")۲.[↑](#foot-main2) [ذاریات/سوره۵۱، آیه۵۶.](http://lib.eshia.ir/17001/1/523/لِيَعْبُدُونِ "ذاریات/سوره51، آیه56.")۳.[↑](#foot-main3) [نساء/سوره۴، آیه۵۹.](http://lib.eshia.ir/17001/1/87/59 "نساء/سوره4، آیه59.")۴.[↑](#foot-main4) صدر، سیدمحمدباقر، خلافة الانسان و شهادة الانبیاء، ص۱۱۵-۱۵۴.۵.[↑](#foot-main5) حسينى شيرازى، سیدمحمد، الفقه، ج۱۰۰، ص۲۰\- ۲۱.۶.[↑](#foot-main6) حسينى شيرازى، سیدمحمد، الفقه، ج۱۰۰، ص۱۰۵.۷.[↑](#foot-main7) حسينى شيرازى، سیدمحمد، الفقه ج۱۰۱، ص۲۷۳.۸.[↑](#foot-main8) حسينى شيرازى، سیدمحمد، الفقه، ج۱۰۱، ص۲۸۲\- ۲۸۸.۹.[↑](#foot-main9) حسينى شيرازى، سیدمحمد، الفقه، ج۱۰۶، ص۶۸\- ۷۷.۱۰.[↑](#foot-main10) حسينى شيرازى، سیدمحمد، الفقه، ج۱۰۶، ص۹۰.۱۱.[↑](#foot-main11) حسينى شيرازى، سیدمحمد، الفقه، ج۱۰۶، ص۱۱۷-۱۲۴.۱۲.[↑](#foot-main12) حسينى شيرازى، سیدمحمد، الفقه، ج۱۰۶، ص۱۸۳-۱۸۵.۱۳.[↑](#foot-main13) حسينى شيرازى، سیدمحمد، الفقه، ج۱۰۶، ص۲۱۳-۲۴۰.۱۴.[↑](#foot-main14) جعفری لنگرودی، محمدجعفر، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، ج۱، ص۲۴-۳۳.۱۵.[↑](#foot-main15) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۴، ص۱۳۶.](http://lib.eshia.ir/10088/24/136/لاصالة "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج24، ص136.")۱۶.[↑](#foot-main16) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۰، ص۲۱۱.](http://lib.eshia.ir/10088/30/211/الابوان "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج30، ص211.")۱۷.[↑](#foot-main17) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۸، ص۲۷۰.](http://lib.eshia.ir/10088/28/270/والحرية "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج28، ص270.")۱۸.[↑](#foot-main18) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج ۲۸، ص۳۹۹.](http://lib.eshia.ir/10088/28/399/لمملوك "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج 28، ص399.")۱۹.[↑](#foot-main19) [طباطبایی یزدی، محمدکاظم، تکملة العروة الوثقی، ج۱، ص۲۰۷.](http://lib.eshia.ir/10081/1/207/والحرية "طباطبایی یزدی، محمدکاظم، تکملة العروة الوثقی، ج1، ص207.")۲۰.[↑](#foot-main20) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۸، ص۲۹.](http://lib.eshia.ir/10088/28/29/الوقوف "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج28، ص29.")۲۱.[↑](#foot-main21) [طباطبایی یزدی، محمدکاظم، تکملة العروة الوثقی، ج۱، ص۱۳۴.](http://lib.eshia.ir/10081/1/134/والحرية "طباطبایی یزدی، محمدکاظم، تکملة العروة الوثقی، ج1، ص134.")۲۲.[↑](#foot-main22) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۷، ص۳۹۵.](http://lib.eshia.ir/10088/27/395/العبد "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج27، ص395.")۲۳.[↑](#foot-main23) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۴۱، ص۵۲۳.](http://lib.eshia.ir/10088/41/523/حجية "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج41، ص523.")۲۴.[↑](#foot-main24) [طباطبایی یزدی، محمدکاظم، العروة الوثقی، ج۵، ص۶۲۴.](http://lib.eshia.ir/10027/5/624/والحرية "طباطبایی یزدی، محمدکاظم، العروة الوثقی، ج5، ص624.")۲۵.[↑](#foot-main25) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۸، ص۱۵۸.](http://lib.eshia.ir/10088/38/158/الملتقط "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج38، ص158.")۲۶.[↑](#foot-main26) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۱، ص۲۵۹.](http://lib.eshia.ir/10088/11/259/العلماء "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج11، ص259.")۲۷.[↑](#foot-main27) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۵، ص۱۴.](http://lib.eshia.ir/10088/15/14/الحر "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج15، ص14.")۲۸.[↑](#foot-main28) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۷، ص۲۴۱.](http://lib.eshia.ir/10088/17/241/الثاني "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج17، ص241.")۲۹.[↑](#foot-main29) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج ۱۷، ص۳۳۶.](http://lib.eshia.ir/10088/17/336/الحرية "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج 17، ص336.")۳۰.[↑](#foot-main30) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۱، ص۵.](http://lib.eshia.ir/10088/21/5/فرض "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج21، ص5.")۳۱.[↑](#foot-main31) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۲، ص۲۳۰.](http://lib.eshia.ir/10088/32/230/حرة "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج32، ص230.")۳۲.[↑](#foot-main32) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۲، ص۲۷۴.](http://lib.eshia.ir/10088/32/274/الحرة "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج32، ص274.")۳۳.[↑](#foot-main33) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۱، ص۱۶۵.](http://lib.eshia.ir/10088/31/165/الحرائر "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج31، ص165.")۳۴.[↑](#foot-main34) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۱، ص۲۸۶.](http://lib.eshia.ir/10088/31/286/ولده "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج31، ص286.")۳۵.[↑](#foot-main35) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۰، ص۵.](http://lib.eshia.ir/10088/30/5/الحر "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج30، ص5.")۳۶.[↑](#foot-main36) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۹، ص۱۱۱-۱۱۴.](http://lib.eshia.ir/10088/29/111/العزل "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج29، ص111-114.")۳۷.[↑](#foot-main37) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۲، ص۳۴۳.](http://lib.eshia.ir/10088/22/343/شروطا "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج22، ص343.")۳۸.[↑](#foot-main38) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۷، ص۳۶.](http://lib.eshia.ir/10088/37/36/والحر "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج37، ص36.")۳۹.[↑](#foot-main39) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۴۱، ص۵۱۰.](http://lib.eshia.ir/10088/41/510/المسروق "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج41، ص510.")۴۰.[↑](#foot-main40) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۲۲، ص۳۷.](http://lib.eshia.ir/10088/22/37/حرائر "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج22، ص37.")۴۱.[↑](#foot-main41) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۷، ص۳۸.](http://lib.eshia.ir/10088/37/38/الحر "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج37، ص38.")۴۲.[↑](#foot-main42) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۹، ص۴۸.](http://lib.eshia.ir/10088/39/48/الرق "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج39، ص48.")۴۳.[↑](#foot-main43) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۴۲، ص۸۱-۸۳.](http://lib.eshia.ir/10088/42/81/الحرية "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج42، ص81-83.")۴۴.[↑](#foot-main44) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۴، ص۱۸۵.](http://lib.eshia.ir/10088/34/185/إزالة "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج34، ص185.")۴۵.[↑](#foot-main45) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۴، ص۱۵۲.](http://lib.eshia.ir/10088/34/152/شقصا "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج34، ص152.")۴۶.[↑](#foot-main46) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۴، ص۱۹۱.](http://lib.eshia.ir/10088/34/191/ينعتق "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج34، ص191.")۴۷.[↑](#foot-main47) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۴، ص۱۹۱.](http://lib.eshia.ir/10088/34/191/قبل "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج34، ص191.")۴۸.[↑](#foot-main48) [نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۴، ص۱۸۹.](http://lib.eshia.ir/10088/34/189/زوال "نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج34، ص189.")

### [۵ \- منبع](\#منبع)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/آزادی_(فقه)/منبع "ویرایش")\]

* * *

[مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (علیهم‌السلام)، ج۱، ص۱۳۱-۱۳۷.](http://lib.eshia.ir/23017/1/131/نخست "مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (علیهم‌السلام)، ج1، ص131-137.")

رده‌های این صفحه : [آزادی](https://fa.wikifeqh.ir/رده:آزادی "رده:آزادی") \| [عدالت اجتماعی](https://fa.wikifeqh.ir/رده:عدالت_اجتماعی "رده:عدالت اجتماعی") \| [مباحث فقهی](https://fa.wikifeqh.ir/رده:مباحث_فقهی "رده:مباحث فقهی") \| [مسائل مستحدثه](https://fa.wikifeqh.ir/رده:مسائل_مستحدثه "رده:مسائل مستحدثه") \| [موضوعات اجتماعی](https://fa.wikifeqh.ir/رده:موضوعات_اجتماعی "رده:موضوعات اجتماعی")

- ترجمه نوع 1
- ترجمه نوع 2
- ترجمه نوع 3
- جستجوی سریع

![جعبه ابزار](https://fa.wikifeqh.ir/assets/images/respMenu.png)

- [درج مطلب](https://fa.wikifeqh.ir/insert "درج مطلب")
- [درباره ما](https://fa.wikifeqh.ir/about_us "درباره ما")
- [صفحه نخست](https://fa.wikifeqh.ir/index "صفحه نخست")
- اشتراک‌گذاری

  - [ایتا](https://eitaa.com/share/url?url=https://fa.wikifeqh.ir/آزادی_(فقه) "اشتراک گذاری در تلگرام")
  - [تلگرام](https://telegram.me/share/url?url=https://fa.wikifeqh.ir/آزادی_(فقه) "اشتراک گذاری در تلگرام")
  - [واتساپ](https://api.whatsapp.com/send?text=https://fa.wikifeqh.ir/آزادی_(فقه) "اشتراک گذاری در واتساپ")

- [آخرین مطالب اضافه شده](https://fa.wikifeqh.ir/last "آخرین مطالب اضافه شده")
- [بحث](https://fa.wikifeqh.ir/talk/آزادی_(فقه) "بحث")
- [مقاله](https://fa.wikifeqh.ir/آزادی_(فقه) "مقاله")

* * *

- [مدرسه فقاهت]( http://www.eShia.ir "درس‌های مدرسه فقاهت")
- [کتابخانه](http://lib.eShia.ir "کتابخانه مدرسه فقاهت")
- [ویکی پرسش](http://wikiporsesh.ir "ویکی پرسش")

##### جعبه‌ابزار

- [صفحه تصادفی](https://fa.wikifeqh.ir/random "صفحه تصادفی")
- [فهرست الفبایی](https://fa.wikifeqh.ir/alphalist "فهرست الفبایی")
- [راهنمای ویکی‌فقه](https://fa.wikifeqh.ir/راهنمای_ویکی‌فقه "راهنمای ویکی‌فقه")
- [راهنمای تصویری](https://fa.wikifeqh.ir/help "راهنمای تصویری")

- [ورود به سامانه / ایجاد حساب کاربری](https://fa.wikifeqh.ir/auth/login "ورود به سامانه / ایجاد حساب کاربری")
- [العربیة](http://ar.wikifeqh.ir/ "العربیه") \| [اردو](http://ur.wikifeqh.ir/ "اردو") \| [Türkçe](http://tr.wikifeqh.ir/ "Türkçe")

- [آخرین مطالب اضافه شده](https://fa.wikifeqh.ir/last "آخرین مطالب اضافه شده")
- [بحث](https://fa.wikifeqh.ir/talk/آزادی_(فقه) "بحث")
- [مقاله](https://fa.wikifeqh.ir/آزادی_(فقه) "مقاله")

[پیشرفته](/search/advanced) ‌

- [نمایش تاریخچه](https://fa.wikifeqh.ir/history/آزادی_(فقه) "نمایش تاریخچه")
- [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit/آزادی_(فقه) "ویرایش")
- [خواندن](https://fa.wikifeqh.ir/آزادی_(فقه) "خواندن")

[صفحه نخست](https://fa.wikifeqh.ir/ "صفحه نخست")

- [صفحه نخست](https://fa.wikifeqh.ir/ "صفحه نخست")
- [درج مطلب](https://fa.wikifeqh.ir/insert "درج مطلب")
- [آخرین مطالب اضافه شده](https://fa.wikifeqh.ir/last "آخرین مطالب اضافه شده")
- اشتراک‌گذاری

  - [ایتا](https://eitaa.com/share/url?url=https://fa.wikifeqh.ir/آزادی_(فقه) "اشتراک گذاری در تلگرام")
  - [تلگرام](https://telegram.me/share/url?url=https://fa.wikifeqh.ir/آزادی_(فقه) "اشتراک گذاری در تلگرام")
  - [واتساپ](https://api.whatsapp.com/send?text=https://fa.wikifeqh.ir/آزادی_(فقه) "اشتراک گذاری در واتساپ")

* * *

- [مدرسه فقاهت]( http://www.eShia.ir "درس‌های مدرسه فقاهت")
- [کتابخانه](http://lib.eShia.ir "کتابخانه مدرسه فقاهت")
- [ویکی پرسش](http://wikiporsesh.ir "ویکی پرسش")

##### جعبه‌ابزار

- [صفحه تصادفی](https://fa.wikifeqh.ir/random "صفحه تصادفی")
- [فهرست الفبایی](https://fa.wikifeqh.ir/alphalist "فهرست الفبایی")
- [راهنمای ویکی‌فقه](https://fa.wikifeqh.ir/راهنمای_ویکی‌فقه "راهنمای ویکی‌فقه")
- [راهنمای تصویری](https://fa.wikifeqh.ir/help "راهنمای تصویری")

- سیاست و ضوابط: تلاش ویکی‌فقه تدوین دانشنامه‌ایی در حوزه علوم اسلامی است. یکی از سیاست‌های اصلی آن رعایت احترام به صاحبان نظریه است. اتقان و مستند بودن مطالب یکی دیگر از سیاست‌هاست که در نگارش مطالب باید رعایت شود. تدوین مطالب توسط طلاب قم، مشهد، نجف و سایر حوزه‌های علمیه با رعایت اتقان و استناد، انجام می‌شود.

- [![صدای بهار](https://fa.wikifeqh.ir/assets/images/bahar-sound.jpg)](http://www.baharsound.ir "صدای بهار")