تاریخچه معرفت‌شناسی در غرب - ویکی فقه
تاریخ فلسفه غرب به چهار مقطع «یونان باستان، قرون وسطی، دوره جدید و دوره معاصر» تقسیم می‌شود و معرفت‌شناسی هم به تبع آن به همین مقاطع تقسیم پذیر است. البته هر ...
اسپینوزا
سومین شخصیتی که جریان عقل‌گرائی را پی گرفت و در رشد آن موثر بود « <anchor>اسپینوزا</anchor>؛ (Spinoza، ۱۶۷۷-۱۶۳۲)» فیلسوف هلندی یهودی الاصل بود که راه حل دکارت در صدق (که وضوح و تمایز بود) را پذیرفت و تلاش کرد تا بین دو سنت «نام‌گرائی» و «عقل‌گرائی افراطی» آشتی ایجاد بکند.
باروخ اسپینوزا - ویکی فقه
باروخ اسپینوزا \- ویکی فقه

- [![خواندن](https://fa.wikifeqh.ir/assets/images/reading.svg)](https://fa.wikifeqh.ir/باروخ_اسپینوزا "خواندن")
- [![نمایش تاریخچه](https://fa.wikifeqh.ir/assets/images/history.svg)](https://fa.wikifeqh.ir/history/باروخ_اسپینوزا "نمایش تاریخچه")
- [![ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/assets/images/edit.svg)](https://fa.wikifeqh.ir/edit/باروخ_اسپینوزا "ویرایش")

# باروخ اسپینوزا

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف

* * *

باروخ اسپینوزا در [سال](https://fa.wikifeqh.ir/سال "سال") ۱۶۳۲ از خانواده‌ای پرتغالی الاصل در آمستردام دیده به [جهان](https://fa.wikifeqh.ir/جهان "جهان") گشود و در محیطی [یهودی](https://fa.wikifeqh.ir/یهودی "یهودی") پرورش یافت. او در سال ۱۶۵۶ به دلیل دست کشیدن از اعتقادات سنتی [دین](https://fa.wikifeqh.ir/دین "دین") [یهود](https://fa.wikifeqh.ir/یهود "یهود") [تکفیر](https://fa.wikifeqh.ir/تکفیر "تکفیر") شد.

### فهرست مندرجات

[۱ \- عقل گرا](#_عقل گرا "عقل گرا")

[۲ \- افکار و دیدگاه](#_افکار و دیدگاه "افکار و دیدگاه")

[۲.۱ \- جهان بینی](#_جهان بینی "جهان بینی")

[۲.۲ \- عقلانیت و آزادی](#_عقلانیت و آزادی "عقلانیت و آزادی")

[۲.۲.۱ \- وجه اشتراک](#_وجه اشتراک "وجه اشتراک")

[۳ \- نقد](#_نقد "نقد")

[۳.۱ \- حکمت و سعادت](#_حکمت و سعادت "حکمت و سعادت")

[۴ \- منبع](#_منبع "منبع")

### [۱ \- عقل گرا](\#عقل گرا)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/باروخ_اسپینوزا/عقل_گرا "ویرایش")\]

* * *

او از جمله فیلسوفان عقل گرا محسوب می‌گردد که به [عقل](https://fa.wikifeqh.ir/عقل "عقل") و [منطق](https://fa.wikifeqh.ir/منطق "منطق") در [حیات](https://fa.wikifeqh.ir/حیات "حیات") آدمی نقش اساسی می‌دهد. در سال ۱۶۷۵ نگارش [اخلاق](https://fa.wikifeqh.ir/اخلاق "اخلاق") را به پایان می‌رساند اما این کتاب پس از مرگش انتشار می‌یابد. این اثر از اصطلاحات فنی هندسه اقلیدسی سرشار است: تعاریف، [اصول](https://fa.wikifeqh.ir/اصول "اصول") موضوع، قضایای متعدد، نتایج منطقی و تبصره‌ها. با این همه مضامین کتاب به آنچه امروزه [علم](https://fa.wikifeqh.ir/علم "علم") اخلاق به شمار می‌آید مربوط نمی‌شود. حجم زیادی از کتاب در باب جوهر و [خداوند](https://fa.wikifeqh.ir/خداوند "خداوند")، عالم هستی و جایگاه انسان در آن و مابعد الطبیعه می‌باشد. سرانجام در سال ۱۶۷۷ جان می‌سپارد. اخلاق پس از [مرگ](https://fa.wikifeqh.ir/مرگ "مرگ") او منشر می‌شود. ‌

### [۲ \- افکار و دیدگاه](\#افکار و دیدگاه)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/باروخ_اسپینوزا/افکار_و_دیدگاه "ویرایش")\]

* * *

اسپینوزا در کتاب اخلاق بیان داشته است که در جهان تنها یک [جوهر](https://fa.wikifeqh.ir/جوهر "جوهر") وجود دارد و آن جوهر خداست. بنابراین هر آنچه وجود دارد به [خداوند](https://fa.wikifeqh.ir/خداوند "خداوند") و وجود او مربوط می‌شود. خدا طبیعت را [خلق](https://fa.wikifeqh.ir/خلق "خلق") نکرده بلکه خود او طبیعت است. یعنی جهان مظهر همه صفات خداوند است، او قائل به [وحدت](https://fa.wikifeqh.ir/وحدت "وحدت") وجود است. اسپینوزا [عشق](https://fa.wikifeqh.ir/عشق "عشق") عقلانی به خداوند را یکی از ابعاد [فلسفه](https://fa.wikifeqh.ir/فلسفه "فلسفه") خویش می‌داند و باور دارد که این عشق [انسان](https://fa.wikifeqh.ir/انسان "انسان") را به خوشبختی می‌رساند و از عشق دنیوی جداست.

اسپینوزا بین ابعاد ذهنی و جسمی انسان رابطه‌ای برقرار می‌کند و بر خلاف برخی فیلسوفان چون [دکارت](https://fa.wikifeqh.ir/دکارت "دکارت") که می‌گفت [ذهن](https://fa.wikifeqh.ir/ذهن "ذهن") و [بدن](https://fa.wikifeqh.ir/بدن "بدن") از هم جدایند، [اعتقاد](https://fa.wikifeqh.ir/اعتقاد "اعتقاد") داشت که امور ذهنی و امور بدنی ابعاد جدایی ناپذیر یک چیزند و در واقع ذهن و [جسم](https://fa.wikifeqh.ir/جسم "جسم") یک چیزند. به اعتقاد وی انسان می‌باید تلاش نماید تا خویشتن و جایگاهش در [عالم](https://fa.wikifeqh.ir/عالم "عالم") هستی را بشناسد و شناختی از جایگاه انسان در جهان هستی به دست آورده و فلسفه وجودی دستگاه [آفرینش](https://fa.wikifeqh.ir/آفرینش "آفرینش") را دریابد. در این مسیر با تکیه بر عقل و پرهیز از احساسات زود گذر به جایگاهی عظیم برسد و به درجه والاتری از کمال دست یابد.

### [۲.۱ \- جهان بینی](\#جهان بینی "جهان بینی")

اسپینوزا در پاره‌ای از عقاید و دیدگاه‌هایش، فیلسوفی لیبرال تلقی می‌شود. وی همه امورات و مسائل جهان را در قلمرو عقل می‌داند و از این نظر فیلسوفی عقل گرا محسوب می‌شود. برخی معتقدند که [الهیات](https://fa.wikifeqh.ir/الهیات "الهیات") و قلمرو [ایمان](https://fa.wikifeqh.ir/ایمان "ایمان") در فلسفه و [جهان بینی](https://fa.wikifeqh.ir/جهان_بینی "جهان بینی") وی جایی ندارد. از دیدگاه وی جهان طبیعی مجموعه‌ای از علت و معلول نیست، بلکه تمام پدیده‌ها به صورت منطقی و معقول به یکدیگر مرتبط‌اند. هیچ پدیده و مسئله‌ای به صورت تصادفی یا اتفاقی به وجود نمی‌آید، چون در جهان طبیعی جایگاه و نقشی [خاص](https://fa.wikifeqh.ir/خاص "خاص") دارد، به وجود آمده است. «اشیا فقط به همان ترتیب و نظمی که توسط [خداوند](https://fa.wikifeqh.ir/خداوند "خداوند") آفریده شده‌اند، می‌توانستند آفریده شوند.» ‌

از نظر اسپینوزا لازمه اینکه انسان [درک](https://fa.wikifeqh.ir/درک "درک") و شناختی سنجیده از جهان و امورات مربوط به آن داشته باشد این است که به وسیله [منطق](https://fa.wikifeqh.ir/منطق "منطق") و عقل آنها را مطالعه کند نه به دلیل تاثرات حسی آنی و غیر نظام دار. وی در کتاب «مقالات جدیدی در باب درک انسان» می‌پرسد: چرا ضرورتاً هر چیزی باید از طریق دریافت‌های اشیای خارجی کسب شود و هیچ چیز نمی‌تواند از درون ما بجوشد؟ آیا روان ما چنان تهی است که به جز تصاویر به عاریت گرفته شده از خارج، دیگر هیچ نیست؟ بدین ترتیب وی شناخت و آگاهی ذهن انسان را از طریق جهان بیرون و پدیده‌های قابل تجربه می‌دانست. البته شناخت صحیح تجربه را در سایه عقل می‌دانستند. تجربه انسان زمانی قابل قبول است که به وسیله عقل به دست آمده باشد. عقل نیز قوه‌ای است که انسان را از شرایط معمول [عبودیت](https://fa.wikifeqh.ir/عبودیت "عبودیت") در مقابل میل و احساس [نجات](https://fa.wikifeqh.ir/نجات "نجات") بخشد و به چنان مرتبه‌ای برساند که اعمالش را به عملی هدفمند و پایدار تبدیل کند، نه آنکه اعمال و افکار انسانی به وسیله [توهم](https://fa.wikifeqh.ir/توهم "توهم (پیوندی وجود ندارد)") یا احساس گذرایی تعیین شود. ‌

### [۲.۲ \- عقلانیت و آزادی](\#عقلانیت و آزادی "عقلانیت و آزادی")

از نظر اسپینوزا عقلانیت و آزادی به یکدیگر پیوسته‌اند، انسان با کنترل احساس و [عاطفه](https://fa.wikifeqh.ir/عاطفه "عاطفه") خود به وسیله عقل می‌تواند به آزادی دست یابد، احساسات زودگذر آدمی مانعی برای هدایت [نفس](https://fa.wikifeqh.ir/نفس "نفس") به سر مقصد نهایی هستند. انسان با سلطه عقل در جوانب زندگی خویش می‌تواند آزادانه تصمیم گرفته و از کارهای خود نتیجه‌ای مفید و سودمند بگیرد. «آن چیزی [آزاد](https://fa.wikifeqh.ir/آزاد "آزاد") نامیده می‌شود که صرفاً به ضرورت طبیعت خود وجود دارد و فقط خود، اعمال خویش را تعیین می‌کند.» با تعریف اسپینوزا از موجود آزاد، تنها هستی مطلقاً آزاد، [خداوند](https://fa.wikifeqh.ir/خداوند "خداوند") است. ‌

مبنای هستی شناختی اسپینوزا نسبت به انسان خود مختار، جوهر وجودی اوست. انسان بر اساس درک و شناخت خود از جهان و اراده ذاتی خویش می‌تواند از دیگر افراد متمایز گردد. در جهان هستی، هر موجودی که درک و تکاملش از دیگر مخلوقات بیشتر باشد فعالیت و کارکرد بیشتری خواهد داشت، همواره جوامع از وجود انسان متکامل و فعالیت‌های او بهره می‌برند، چنین شخصیتی نمی‌تواند فردی منفعل باشد. «هر چه کمال چیزی بیشتر باشد، فعالیت آن بیشتر و انفعالش کمتر است.» البته این اصل هستی، علاوه بر انسان بر طبیعت نیز حاکم است. از نظر اسپینوزا طبیعت [هدف](https://fa.wikifeqh.ir/هدف "هدف") غایی و متفاوت خود را دارد و صرفاً قلمرویی برای استفاده انسان جهت رفع نیازهایش نیست. بنابراین اسپینوزا دیدگاه سود جویانه و استثمار گرایانه‌ای نسبت به [طبیعت](https://fa.wikifeqh.ir/طبیعت "طبیعت") ندارد و به خود مختاری طبیعت و موجودات آن تاکید دارد. طبیعت و موجوداتش صرفاً جهت بهره برداری فعالیت‌های انسانی نیست، بلکه هدف و غایتی مخصوص برای خود دارند. ‌

### [۲.۲.۱ \- وجه اشتراک](\#وجه اشتراک "وجه اشتراک")

پس با این اعتقاد، جهان هستی علاوه بر [دنیا](https://fa.wikifeqh.ir/دنیا "دنیا") و اجتماع انسان‌ها به قلمرو طبیعت و دیگر موجودات نیز تعلق دارد. وجه اشتراک [انسان](https://fa.wikifeqh.ir/انسان "انسان") با دیگر موجودات طبیعی این است که همه خواستار بقای هستی و زندگی خود هستند و آزادی شرط لازم برای این امر است. البته آزادی به معنای فقدان موانع خارجی نیست، بلکه [استقلال](https://fa.wikifeqh.ir/استقلال "استقلال") فکری و خودمختاری عقلی انسان جزء اساسی آزادی است. مطیع نبودن و عدم فرمانبرداری انسان از غرایز و احساس انسانی می‌تواند او را به آزادی و سپس خوشبختی برساند. انسان با خود مختاری عقلی در [سعادت](https://fa.wikifeqh.ir/سعادت "سعادت") خود نقش اساسی دارد. بین آزادی و خوشبختی رابطه‌ای متقابل وجود دارد. انسان برده و تابع امیال نفسانی هرگز نمی‌تواند به آزادی واقعی و حقیقی برسد. ‌

با پیوند دادن آزادی و عقل، برخی از‌ اندیشمندان، اسپینوزا را از منتقدان بالقوه [لیبرالیسم](https://fa.wikifeqh.ir/لیبرالیسم "لیبرالیسم") به شمار می‌آورند. مفهوم مثبت و تعریف واقعی که وی از عقل ارائه داده او را به لیبرال‌های عصر روشنگری مرتبط می‌سازد. اسپینوزا فرد گراست، او بر خلاف بسیاری از لیبرال‌ها، خود مختاری را جزء اولیه و شرایط ابتدایی فرد نمی‌داند، بلکه آن را مقصد و هدف نهایی فرد تلقی می‌کند. خودمختاری هدف و آرمان یک انسان عاقل است. از دید او آزادترین موجودات، عاقل‌ترین آنهاست و عاقل بودن به معنی عمل کردن بر طبق موازین طبیعت است. در جهان بینی اسپینوزا روابط فرد و طبیعت به وسیله [عقل](https://fa.wikifeqh.ir/عقل "عقل") هماهنگ می‌شود. ‌

### [۳ \- نقد](\#نقد)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/باروخ_اسپینوزا/نقد "ویرایش")\]

* * *

تصویری که اسپینوزا در اخلاق از وضعیت بشری ترسیم می‌کند جایی برای خودانگیختگی انتخاب فارغ از [قید](https://fa.wikifeqh.ir/قید "قید") اسباب و علل باقی نمی‌گذارد، مفهومی که شماری از فیلسوفان نظیر ِان ژل سارتر آن را جوهره اختیار می‌دانند. به زعم اسپینوزا حداکثر چیزی که می‌توانیم به آن نایل شویم این است که اعمال مان به جای آنکه از اسباب و علل بیرونی ناشی شود از اسباب و علل درونی سر بزند. با این همه توصیف غم انگیزتری که اسپینوزا از اختیار آدمی به دست می‌دهد اقناع کننده است و شاید درست‌تر هم باشد. ممکن است اعتقاد به اینکه می‌توانیم در مورد افکار و اعمال مان اختیاری فارغ از قید اسباب و علل داشته باشیم چیزی جز خیال‌اندیشی نباشد. اسپینوزا خود را کسی می‌دانست که پندار [باطل](https://fa.wikifeqh.ir/باطل "باطل") اختیار مندی را افشا می‌کند. ‌

### [۳.۱ \- حکمت و سعادت](\#حکمت و سعادت "حکمت و سعادت")

اسپینوزا همانند کثیری از فیلسوفانی که پیش و پس از او می‌زیستند قابلیتی را که آدمی برای عقل ورزی دارد راه [حکمت](https://fa.wikifeqh.ir/حکمت "حکمت") و سعادت می‌دانست. نظاره یا تامل عقلانی در خداوند نزد او والاترین صورت سعادت در حد مقدورات بشری بود و ثمرات و پاداش‌های خاص خودش را داشت. این به مانند نتیجه گیری سهل الحصول روشنفکری به نظر می‌رسد که در افکار خود تسلی پیدا می‌کند. شاید اسپینوزا در خصوص عقل و توانایی آن در رساندن ما به اقلیم سعادت، زیاده خوشبینانه بود. با این همه به طور قطع او راست می‌گفت که ما می‌توانیم با فهم پاره‌ای از اسباب و علل احوال روحی خویش، عنان زندگی خود را محکم تر در دست بگیریم. ‌

بعد از اینکه اسپینوزا مفهوم خدای شخصی را کنار نهاد و تا آنجایی که مشتاقانه [ثابت](https://fa.wikifeqh.ir/ثابت "ثابت") کرد که [جهان](https://fa.wikifeqh.ir/جهان "جهان") طبیعت به نحوی از انحای مبین صفات خداست، می‌توانست گامی دیگر بردارد و به فلسفه الحادی اعتقاد آورد. خدایی که او وصف می‌کند تا آن مایه با خدای [مسیحیت](https://fa.wikifeqh.ir/مسیحیت "مسیحیت") و [یهودیت](https://fa.wikifeqh.ir/یهودیت "یهودیت") سنتی تفاوت دارد که اصلاً نام خدا زیبنده آن نیست. در واقع شماری از هم روزگاران اسپینوزا اعتقاد داشتند که [فلسفه](https://fa.wikifeqh.ir/فلسفه "فلسفه") او در [حکم](https://fa.wikifeqh.ir/حکم "حکم") [الحاد](https://fa.wikifeqh.ir/الحاد "الحاد") است. با این همه خود اسپینوزا معتقد بود که وجود خداوند را به [اثبات](https://fa.wikifeqh.ir/اثبات "اثبات") رسانده و اینکه زندگی نیک آن قسم زندگی است که جلوه گاه عشق ورزی به [خداوند](https://fa.wikifeqh.ir/خداوند "خداوند") باشد. ‌

### [۴ \- منبع](\#منبع)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/باروخ_اسپینوزا/منبع "ویرایش")\]

* * *

[سایت پژوهه، برگرفته شده از مقاله «باروخ اسپینوزا»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۵/۱۲/۱۴.](http://pajoohe.ir/مقالات/مقالات-نشریات/فلسفه/محض/غرب/نگاهی-به-جهان-بینی-و-فلسفه-اخلاقی-اسپینوزا‌__a-1331-31140-31729-35885-35888-43825.aspx "سایت پژوهه، برگرفته شده از مقاله «باروخ اسپینوزا»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۵/12/14.")

رده‌های این صفحه : [مقالات پژوهه](https://fa.wikifeqh.ir/رده:مقالات_پژوهه "رده:مقالات پژوهه")

- ترجمه نوع 1
- ترجمه نوع 2
- ترجمه نوع 3
- جستجوی سریع

![جعبه ابزار](https://fa.wikifeqh.ir/assets/images/respMenu.png)

- [درج مطلب](https://fa.wikifeqh.ir/insert "درج مطلب")
- [درباره ما](https://fa.wikifeqh.ir/about_us "درباره ما")
- [صفحه نخست](https://fa.wikifeqh.ir/index "صفحه نخست")
- اشتراک‌گذاری

  - [ایتا](https://eitaa.com/share/url?url=https://fa.wikifeqh.ir/باروخ_اسپینوزا "اشتراک گذاری در تلگرام")
  - [تلگرام](https://telegram.me/share/url?url=https://fa.wikifeqh.ir/باروخ_اسپینوزا "اشتراک گذاری در تلگرام")
  - [واتساپ](https://api.whatsapp.com/send?text=https://fa.wikifeqh.ir/باروخ_اسپینوزا "اشتراک گذاری در واتساپ")

- [آخرین مطالب اضافه شده](https://fa.wikifeqh.ir/last "آخرین مطالب اضافه شده")
- [بحث](https://fa.wikifeqh.ir/talk/باروخ_اسپینوزا "بحث")
- [مقاله](https://fa.wikifeqh.ir/باروخ_اسپینوزا "مقاله")

* * *

- [مدرسه فقاهت]( http://www.eShia.ir "درس‌های مدرسه فقاهت")
- [کتابخانه](http://lib.eShia.ir "کتابخانه مدرسه فقاهت")
- [ویکی پرسش](http://wikiporsesh.ir "ویکی پرسش")

##### جعبه‌ابزار

- [صفحه تصادفی](https://fa.wikifeqh.ir/random "صفحه تصادفی")
- [فهرست الفبایی](https://fa.wikifeqh.ir/alphalist "فهرست الفبایی")
- [راهنمای ویکی‌فقه](https://fa.wikifeqh.ir/راهنمای_ویکی‌فقه "راهنمای ویکی‌فقه")
- [راهنمای تصویری](https://fa.wikifeqh.ir/help "راهنمای تصویری")

- [ورود به سامانه / ایجاد حساب کاربری](https://fa.wikifeqh.ir/auth/login "ورود به سامانه / ایجاد حساب کاربری")
- [العربیة](http://ar.wikifeqh.ir/ "العربیه") \| [اردو](http://ur.wikifeqh.ir/ "اردو") \| [Türkçe](http://tr.wikifeqh.ir/ "Türkçe")

- [آخرین مطالب اضافه شده](https://fa.wikifeqh.ir/last "آخرین مطالب اضافه شده")
- [بحث](https://fa.wikifeqh.ir/talk/باروخ_اسپینوزا "بحث")
- [مقاله](https://fa.wikifeqh.ir/باروخ_اسپینوزا "مقاله")

[پیشرفته](/search/advanced) ‌

- [نمایش تاریخچه](https://fa.wikifeqh.ir/history/باروخ_اسپینوزا "نمایش تاریخچه")
- [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit/باروخ_اسپینوزا "ویرایش")
- [خواندن](https://fa.wikifeqh.ir/باروخ_اسپینوزا "خواندن")

[صفحه نخست](https://fa.wikifeqh.ir/ "صفحه نخست")

- [صفحه نخست](https://fa.wikifeqh.ir/ "صفحه نخست")
- [درج مطلب](https://fa.wikifeqh.ir/insert "درج مطلب")
- [آخرین مطالب اضافه شده](https://fa.wikifeqh.ir/last "آخرین مطالب اضافه شده")
- اشتراک‌گذاری

  - [ایتا](https://eitaa.com/share/url?url=https://fa.wikifeqh.ir/باروخ_اسپینوزا "اشتراک گذاری در تلگرام")
  - [تلگرام](https://telegram.me/share/url?url=https://fa.wikifeqh.ir/باروخ_اسپینوزا "اشتراک گذاری در تلگرام")
  - [واتساپ](https://api.whatsapp.com/send?text=https://fa.wikifeqh.ir/باروخ_اسپینوزا "اشتراک گذاری در واتساپ")

* * *

- [مدرسه فقاهت]( http://www.eShia.ir "درس‌های مدرسه فقاهت")
- [کتابخانه](http://lib.eShia.ir "کتابخانه مدرسه فقاهت")
- [ویکی پرسش](http://wikiporsesh.ir "ویکی پرسش")

##### جعبه‌ابزار

- [صفحه تصادفی](https://fa.wikifeqh.ir/random "صفحه تصادفی")
- [فهرست الفبایی](https://fa.wikifeqh.ir/alphalist "فهرست الفبایی")
- [راهنمای ویکی‌فقه](https://fa.wikifeqh.ir/راهنمای_ویکی‌فقه "راهنمای ویکی‌فقه")
- [راهنمای تصویری](https://fa.wikifeqh.ir/help "راهنمای تصویری")

- سیاست و ضوابط: تلاش ویکی‌فقه تدوین دانشنامه‌ایی در حوزه علوم اسلامی است. یکی از سیاست‌های اصلی آن رعایت احترام به صاحبان نظریه است. اتقان و مستند بودن مطالب یکی دیگر از سیاست‌هاست که در نگارش مطالب باید رعایت شود. تدوین مطالب توسط طلاب قم، مشهد، نجف و سایر حوزه‌های علمیه با رعایت اتقان و استناد، انجام می‌شود.

- [![صدای بهار](https://fa.wikifeqh.ir/assets/images/bahar-sound.jpg)](http://www.baharsound.ir "صدای بهار")