مفاهیم نظری فلسفه غرب - ویکی فقه
یک طبقه جدید اروپایی تشکیل می‌شود، نظام بورژوازی به وجود می‌آید. آنها شروع می‌کنند به تعریف پایه‌های علم سیاست براساس منافع طبقه سرمایه دار. این هسته اصلی علوم ...
فلسفه
البته حقوق طبیعی از قبل از اسلام مطرح است، حقوق طبیعی را به یک معنا باید گفت انبیا آورده‌اند. در حوزه فلسفه حقوق هم ببینید! رواقیون کتاب‌ها راجع به بحث فلسفه حقوق طبیعی از چند قرن قبل از میلاد مسیح نوشته‌اند. حتی زمان امپراتوری رم قبل از میلاد مسیح مساله حقوق طبیعی مطرح بوده، اما این، شعار ایدئولوژیک لیبرال سرمایه داری در قرن ۱۸ به بعد شد، و با این شعار به جنگ عقائد کهن، نظام کلیسایی، نظام فئودالی و سپس انتقال قدرت از پادشاهان به سرمایه داران رفتند. با این شعار آن‌ها را تخریب کردند. شعار درست و قشنگی است، به شرطی که از مبانی اش سوال نکنیم. وقتی قدرت منتقل شد و موفقیت‌هایی به دست آوردند یک مرتبه فلسفه از حقوق ذاتی و طبیعی کم کم شعارهایش عوض شد. حالالحظه‌ای است که دیگر نظام لیبرال سرمایه داری باید ایجابا حرف بزند. تا حالاسلبی بحث کرده و نقد کرده است، از این به بعد می‌خواهد ایجابی بگوید و می‌خواهد نظام سازی کند. از لحظه‌ای که نظام لیبرال سرمایه داری شروع به نظام سازی در حوزه علوم سیاسی، علوم اقتصادی، علوم اجتماعی و بحث‌های حقوق بشری می‌کند یک مرتبه می‌بینیم کم کم بحث حقوق ذاتی و استدلال فلسفی برای حقوق ذاتی جای خودش را به شعارهای دیگر مثل رقابت آزاد می‌دهد. آزاد از چه؟ یک وقت می‌گوییم رقابت آزاد از استبداد، آزاد از انحصار، خب این قابل توجیه و قابل فهم است، اما یک وقت کم کم شعار اصلی این تفکر می‌شود رقابت آزاد از هر نوع نظارت و دخالتی، رقابت آزاد از علوم عدالت، رقابت آزاد از دین، رقابت آزاد از اخلاق! این شعارهایی است که کم کم تئوریزه شده و اینها از قرن ۱۸ به بعد مطرح شده است. تا قرن ۱۷ شما خیلی این موارد را نمی‌بینید. از قرن ۱۸ اینها دارد متولد می‌شود. در قرن ۱۹ صریحاً این حرف‌ها زده شد و در قرن بیستم هم نتیجه اش را گرفتند، الان هم که دیگر می‌گویند اصلاهر کس هرچه گفت؛ جای <anchor>فلسفه</anchor> نیست.
فلسفه - ویکی فقه
فلسفه \- ویکی فقه

- [![خواندن](https://fa.wikifeqh.ir/assets/images/reading.svg)](https://fa.wikifeqh.ir/فلسفه "خواندن")
- [![نمایش تاریخچه](https://fa.wikifeqh.ir/assets/images/history.svg)](https://fa.wikifeqh.ir/history/فلسفه "نمایش تاریخچه")
- [![ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/assets/images/edit.svg)](https://fa.wikifeqh.ir/edit/فلسفه "ویرایش")

# فلسفه

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف

* * *

**فلسفه**، واژه‌ای با ریشه یونانی و معرب فیلوسفیا به معنای دوستدار دانش است.

[\[۱\]](#foot1) [مطهری، مرتضی، آشنائی با علوم اسلامی، ج۱، ص۱۴۷، نشر صدرا.](http://lib.eshia.ir/50050/1/147/ریشه "مطهری، مرتضی، آشنائی با علوم اسلامی، ج1، ص147، نشر صدرا.")

[فیثاغورث](https://fa.wikifeqh.ir/فیثاغورث "فیثاغورث (پیوندی وجود ندارد)") ریاضیدان بزرگ یونان، اولین اندیشمندی بود که خود را فیلوسوفوس یعنی دوستدار دانایی خواند. با توجه به اینکه در محافل علمی و کتب فلسفی، این واژه در معانی بسیار متفاوتی به کار رفته و در طول تاریخ فلسفه نیز در هر زمانی، معانی گوناگونی از آن اراده کرده‌اند، نمی‌توان تعریف واحدی برای آن بیان نمود که جامع همه تعاریف باشد.

البته، در [فرهنگ اسلامی](https://fa.wikifeqh.ir/فرهنگ_اسلامی "فرهنگ اسلامی") و حوزه‌های دانشی شیعی، برای فلسفه [تعریف](https://fa.wikifeqh.ir/تعریف "تعریف") نسبتا متعینی وجود داشته و آن عبارت است از: فعالیت فکری و ذهنی در زمینه موضوعات و مسائل بنیادینی که از حیطه [علوم تجربی](https://fa.wikifeqh.ir/علوم_تجربی "علوم تجربی (پیوندی وجود ندارد)") خارج بوده و با [روش تجربی](https://fa.wikifeqh.ir/روش_تجربی "روش تجربی (پیوندی وجود ندارد)") قابل اثبات یا رد نیست و تابع قرارداد و اعتبار هم نیست و همچنین، با [روش نقلی](https://fa.wikifeqh.ir/روش_نقلی "روش نقلی (پیوندی وجود ندارد)") اثبات نمی‌شود. بنیادی‌ترین مسئله در اندیشه نوع بشر، پرسش از هستی و واقعیت است که قدمتی به درازای اندیشیدن و [تعقل](https://fa.wikifeqh.ir/تعقل "تعقل") دارد.

به همین مناسبت فیلسوفان مسلمان از [ابونصر فارابی](https://fa.wikifeqh.ir/ابونصر_فارابی "ابونصر فارابی") و [ابن سینا](https://fa.wikifeqh.ir/ابن_سینا "ابن سینا") تا فلاسفه متاخر، همگی فلسفه را دانشی دانسته‌اند که در آن از احوال هستی و واقعیت از جهت واقعیت‌مندی یا پنداری بودن آن، بحث می‌گردد.

[\[۲\]](#foot2) [ابونصر فارابی، محمد بن محمد، الجمع بین رأیی الحکیمین، ص۲۸.](http://lib.eshia.ir/71732/1/28/حدها "ابونصر فارابی، محمد بن محمد، الجمع بین رأیی الحکیمین، ص28.")

[\[۳\]](#foot3) [ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، الهیات شفا، ص۱۵.](http://lib.eshia.ir/73011/1/15/تبحث "ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، الهیات شفا، ص15.")

[\[۴\]](#foot4) [طباطبایی، سیدمحمدحسین، بدایه الحکمه، ص۶.](http://lib.eshia.ir/71452/1/6/الإلهية "طباطبایی، سیدمحمدحسین، بدایه الحکمه، ص6.")

[\[۵\]](#foot5) [صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم‌، اسفار، ج۱، ص۲۸.](http://lib.eshia.ir/71465/1/28/باحثة "صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم‌، اسفار، ج1، ص28.")

### فهرست مندرجات

[۱ \- تعریف](#_تعریف "تعریف")

[۲ \- موضوع](#_موضوع "موضوع")

[۳ \- فائده](#_فائده "فائده")

[۴ \- پیشینه](#_پیشینه "پیشینه")

[۵ \- ویژگی‌ها](#_ویژگی‌ها "ویژگی‌ها")

[۶ \- بنیان‌گذاران](#_بنیان‌گذاران "بنیان‌گذاران")

[۷ \- اسلامیت فلسفه](#_اسلامیت فلسفه "اسلامیت فلسفه")

[۸ \- شبهات](#_شبهات "شبهات")

[۸.۱ \- عدم انحصار جهان‌بینی](#_عدم انحصار جهان‌بینی "عدم انحصار جهان‌بینی")

[۸.۲ \- عدم دستیابی به نتیجه](#_عدم دستیابی به نتیجه "عدم دستیابی به نتیجه")

[۸.۳ \- مخالفت روایات و علما](#_مخالفت روایات و علما "مخالفت روایات و علما")

[۸.۴ \- اقباس از یونانیان](#_اقباس از یونانیان "اقباس از یونانیان")

[۸.۵ \- اختلاف بین فلاسفه](#_اختلاف بین فلاسفه "اختلاف بین فلاسفه")

[۸.۶ \- نقایص برخی فلاسفه](#_نقایص برخی فلاسفه "نقایص برخی فلاسفه")

[۹ \- فلسفه در نگاه امام خمینی](#_فلسفه در نگاه امام خمینی "فلسفه در نگاه امام خمینی")

[۱۰ \- پانویس](#_پانویس "پانویس")

[۱۱ \- منبع](#_منبع "منبع")

### [۱ \- تعریف](\#تعریف)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/فلسفه/تعریف "ویرایش")\]

* * *

گرچه درباره تعریف فلسفه مباحث فراوان مطرح است، اما به طور کلی برای فلسفه دو اصطلاح رایج است یک اصطلاح قدما که اصطلاح شایع است برابر این اصطلاح چون فلسفه یک لفظ عام است تعریف خاصی برای آن وجود ندارد و مطلق دانش عقلی را می‌توان فلسفه نامید.

اما اصطلاح دیگری نیز برای فلسفه وجود دارد که برابر این اصطلاح فلسفه تعریف خاصی می‌تواند داشته باشد لذا براساس این اصطلاح در تعریف فلسفه گفته‌اند: فلسفه عبارت از [علم](https://fa.wikifeqh.ir/علم "علم") و [شناخت](https://fa.wikifeqh.ir/شناخت "شناخت") [موجود](https://fa.wikifeqh.ir/موجود "موجود") از آن جهت که موجود است نه از آن جهت که [تعیّن](https://fa.wikifeqh.ir/تعیّن "تعیّن") خاصی دارد مثلاً [جسم](https://fa.wikifeqh.ir/جسم "جسم") است، [انسان](https://fa.wikifeqh.ir/انسان "انسان") یا [گیاه](https://fa.wikifeqh.ir/گیاه "گیاه") است و مانند آن، بنابراین به طور خلاصه فلسفه به آن دانشی گفته می‌شود که درباره هستی با قطع نظر از مصادق آن بحث می‌کند.

به عبارت دیگر فلسفه آن علمی است که درباره کلی‌ترین مسایل هستی که مربوط به هیچ موضوع خاصی نیست و به همه موضوعات هم مربوط است بحث می‌کند و همه هستی را به عنوان یک موضوع در نظر گرفته و درباره آن بحث می‌کند.

[\[۶\]](#foot6) [مطهری، مرتضی، آشنائی با علوم اسلامی، ج۱، ص۱۵۴، نشر صدرا.](http://lib.eshia.ir/50050/1/154/مسائل "مطهری، مرتضی، آشنائی با علوم اسلامی، ج1، ص154، نشر صدرا.")

[\[۷\]](#foot7) [صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم‌، اسفار، ج۱، ص۲۸.](http://lib.eshia.ir/71465/1/28/باحثة "صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم‌، اسفار، ج1، ص28.")

[\[۸\]](#foot8) [طباطبایی، سیدمحمدحسین، بدایه الحکمه، ص۶.](http://lib.eshia.ir/71452/1/6/الإلهية "طباطبایی، سیدمحمدحسین، بدایه الحکمه، ص6.")

[\[۹\]](#foot9) جوادی آملی، عبدالله، رحیق مختوم (بخش یکم از اول اسفار)، نشر مرکز اسراء، قم، چاپ اول، سال ۱۳۷۵ ش، ص۱۲۰.

### [۲ \- موضوع](\#موضوع)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/فلسفه/موضوع "ویرایش")\]

* * *

موجود به عنوان خودش و فارغ از هر گونه قید و شرط موضوع فلسفه است، اما باید توجه داشت که موجود که به عنوان موضوع فلسفه مطرح می‌شود؛ مراد مفهوم آن نیست بلکه مصداق خارجی آن مراد است، پس موضوع فلسفه در حقیقت همان واقعیت است که از آن به موجود یاد می‌شود، [فیلسوف](https://fa.wikifeqh.ir/فیلسوف "فیلسوف") بعد از آن که به واقع پرداخت، از دو حال بیرون نیست:

> ۱. یا [مصداق](https://fa.wikifeqh.ir/مصداق "مصداق (پیوندی وجود ندارد)") و آنچه [مفهوم وجود](https://fa.wikifeqh.ir/مفهوم_وجود "مفهوم وجود") بر آن صادق است به عنوان مصداق واقعیت می‌شناسد و می‌یابد؛
>
> ۲. و یا افراد [ماهیت](https://fa.wikifeqh.ir/ماهیت "ماهیت") را مصداق واقعیت می‌پندارد.

در صورت اول موضوع فلسفه او وجود است و در صورت دوم موضوع فلسفه او [ماهیت محققه](https://fa.wikifeqh.ir/ماهیت_محققه "ماهیت محققه") و موجوده است نه [ماهیت من حیث هی](https://fa.wikifeqh.ir/ماهیت_من_حیث_هی "ماهیت من حیث هی").

[\[۱۰\]](#foot10) جوادی آملی، عبدالله، رحیق مختوم (بخش یکم از اول اسفار)، نشر مرکز اسراء، قم، چاپ اول، سال ۱۳۷۵ ش، ص ۱۷۲.

[\[۱۱\]](#foot11) شیرازی، صدر المتألهین، المسایل القدسیه، (سه رساله فلسفی) نشر دفتر تبلیغات اسلامی، قم، ۱۳۷۸ ش، مقاله اول، فصل ۱، ص ۱۲۸.

[\[۱۲\]](#foot12) [ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، الهیات شفا، ص۱۰.](http://lib.eshia.ir/73011/1/10/فيجب "ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، الهیات شفا، ص10.")

### [۳ \- فائده](\#فائده)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/فلسفه/فائده "ویرایش")\]

* * *

کاربرد فلسفه شناخت موجودات است یعنی انسان به وسیله دانش فلسفه می‌تواند موجود حقیقی را از موجودات خیالی و توهمی تمیز دهد. مثلاً می‌تواند بفهمد چیزی به نام [بخت](https://fa.wikifeqh.ir/بخت "بخت")، [غول](https://fa.wikifeqh.ir/غول "غول")، [اتفاق](https://fa.wikifeqh.ir/اتفاق "اتفاق") و مانند آن وجود واقعی ندارد و وجود آنان توهمی و خیالی است. از سوی دیگر انسان به روشنی می‌بیند که خودش وجود دارد، حقایق و پدیده‌های در خارج از [ذات](https://fa.wikifeqh.ir/ذات "ذات") او نیز وجود دارند و او می‌تواند به آنها دست پیدا کند و آنها را بشناسد، سلسله نظام هستی، مبدأ هستی، اسماء و صفات او را کاملاً بشناسد.

[\[۱۳\]](#foot13) [طباطبائی، سیدمحمدحسین، بدایه الحکمه، ص۶.](http://lib.eshia.ir/71452/1/6/أخطأ "طباطبائی، سیدمحمدحسین، بدایه الحکمه، ص6.")

[\[۱۴\]](#foot14) [ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، الهیات شفا، ص۱۷.](http://lib.eshia.ir/73011/1/17/الثالث "ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، الهیات شفا، ص17.")

[\[۱۵\]](#foot15) مصباح، محمدتقی، تعلقه علی نهایه الحکمه، نشر موسسه فی طریق الحق، چ اول، سال ۱۴۰۵ ق، ص۵.

و براین اساس است که گفته‌اند: « [غایت](https://fa.wikifeqh.ir/غایت "غایت") [فلسفه نظری](https://fa.wikifeqh.ir/فلسفه_نظری "فلسفه نظری (پیوندی وجود ندارد)") آن است که مشابه [نظام علّی](https://fa.wikifeqh.ir/نظام_علّی "نظام علّی (پیوندی وجود ندارد)") [جهان](https://fa.wikifeqh.ir/جهان "جهان") خارج، به صورت نظام علمی در نفس آدمی منتقش گردد. حصول تشابه موجود بین دو نظام هستی عینی و علمی در خصوص مادی بودن آنها نیست بلکه در [صورت](https://fa.wikifeqh.ir/صورت "صورت") و هیئت اشیاء است و منظور از شباهت نیز شبح و امثال آن نیست بلکه صورت و حقیقت خود هستی در روح انسان نقش علمی پیدا می‌کند.

[\[۱۶\]](#foot16) جوادی آملی، عبدالله، رحیق مختوم (بخش یکم از اول اسفار)، نشر مرکز اسراء، قم، چاپ اول، سال ۱۳۷۵ ش، ص۱۲۴.

### [۴ \- پیشینه](\#پیشینه)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/فلسفه/پیشینه "ویرایش")\]

* * *

از نظر سیر تاریخی پیشینه فلسفه به طور کلی به دو بخش تقسیم می‌شود:

> الف: بی‌تردید از آغاز [تفکر](https://fa.wikifeqh.ir/تفکر "تفکر") [بشر](https://fa.wikifeqh.ir/بشر "بشر") همزمان با [آفرینش](https://fa.wikifeqh.ir/آفرینش "آفرینش") او بوده است، و هرگاه انسان می‌زیسته، [فکر](https://fa.wikifeqh.ir/فکر "فکر") و اندیشه را به عنوان یک ویژگی جدایی‌ناپذیر با خود داشته، و هر جا انسانی گام نهاده تعقل و تفکر را با خود برده است. طبیعی است که اندیشه‌های آغازین، از [نظم](https://fa.wikifeqh.ir/نظم "نظم") و [تربیت](https://fa.wikifeqh.ir/تربیت "تربیت") لازم برخوردار نبوده و مسایل مورد پژوهش و تحقیق دسته‌بندی دقیقی نداشته است چه رسد به این که هر دسته از مسایل، نام و عنوان خاصی و روش ویژه‌ای داشته باشد، گر چه سهم برخی از انسان‌ها در خلق اندیشه‌ها بخصوص اندیشه‌های فلسفی مربوط به شناخت هستی و آغاز و انجام آن بیشتر از سایر هم نوعان‌شان بوده و موفقیت‌های فراوانی را درباره اندیشه‌های فلسفی داشته و از خود به یادگار گذاشته‌اند که از آن میان از فلاسفه یونان افرادی مثل [افلاطون](https://fa.wikifeqh.ir/افلاطون "افلاطون") و [ارسطو](https://fa.wikifeqh.ir/ارسطو "ارسطو") جزء استوانه‌های فلسفه محسوب می‌شود و اندیشه‌های فلسفی متعدد و متینی از آنها به یادگار مانده است.
>
> [\[۱۷\]](#foot17) [مصباح، محمدتقی، آموزش فلسفه، نشر سازمان تبلیغات اسلامی، سال ۱۳۷۹ ش، ج۱، ص۲۹.](http://lib.eshia.ir/10110/1/29/آفرينش "مصباح، محمدتقی، آموزش فلسفه، نشر سازمان تبلیغات اسلامی، سال 1379 ش، ج1، ص29.")
>
> [\[۱۸\]](#foot18) شریف، محمد، تاریخ فلسفه در اسلام، انتشارات مرکز نشر دانشگاهی، تهران، ۱۳۶۲ ش، ج ۱، ص ۱۲۲.
>
> ب: گرچه همان‌طور که اشاره شد اندیشه فلسفی قبل از اسلام در میان جوامع بشری بسیار مطرح بوده، اما در جهان اسلام این اندیشه رونق و شکوفای خاصی پیدا کرد، بدین لحاظ سیر فلسفه در اسلامی جزئی از سیر علوم در اسلام شمرده می‌شود، زیرا محققان و نویسندگان تاریخ علوم، به این نکته اذعان دارند که بسیاری از علوم از جمله فلسفه در جهان اسلام سیر تکامل خاصی را پیموده است، نسبت به بعضی مسایل تقریر روشن‌تر از گذشتگان اراء شده، و نسبت به برخی دیگر تغییرات بنیادین اراء شده و اصلاح گردید، و بسیاری از مسایل عمده فلسفی جدیداً توسط فلاسفه مسلمان ابداع شده و محصول ره‌آورد اندیشه و فکر تعقل آنان است.
>
> [\[۱۹\]](#foot19) [مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، نشر صدرا، چاپ ۳، ۱۳۷۴ ش، ج۵، ص۲۲.](http://lib.eshia.ir/11051/5/22/جزئی "مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، نشر صدرا، چاپ 3، 1374 ش، ج5، ص22.")
>
> [\[۲۰\]](#foot20) [مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، نشر صدرا، چاپ ۳، ۱۳۷۴ ش، ج۵، ص۳۱.](http://lib.eshia.ir/11051/5/31/مستحدث "مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، نشر صدرا، چاپ 3، 1374 ش، ج5، ص31.")

### [۵ \- ویژگی‌ها](\#ویژگی‌ها)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/فلسفه/ویژگی‌ها "ویرایش")\]

* * *

فلسفه دارای چند ویژگی مهم می‌باشد:

> ۱\- روش اثبات مسائل آن روش تعقلی است بر خلاف [علوم تجربی](https://fa.wikifeqh.ir/علوم_تجربی "علوم تجربی (پیوندی وجود ندارد)") و [علوم نقلی](https://fa.wikifeqh.ir/علوم_نقلی "علوم نقلی (پیوندی وجود ندارد)") ولی این روش در منطق خدا‌شناسی، [روان‌شناسی فلسفی](https://fa.wikifeqh.ir/روان‌شناسی_فلسفی "روان‌شناسی فلسفی (پیوندی وجود ندارد)") و بعضی از علوم دیگر مانند [فلسفه اخلاق](https://fa.wikifeqh.ir/فلسفه_اخلاق "فلسفه اخلاق") و حتی در ریاضیات نیز به کار گرفته می‌شود؛ بنابر این نمی‌توان آنرا ویژه فلسفه اولی دانست.
>
> ۲\- فلسفه متکفل اثبات [مبادی تصدیقی](https://fa.wikifeqh.ir/مبادی_تصدیقی "مبادی تصدیقی (پیوندی وجود ندارد)") سایر علوم است و این یکی از وجوه نیاز سایر علوم به فلسفه می‌باشد و از این روی بنام مادر علوم نامیده می‌شود.
>
> ۳\- در فلسفه معیار باز‌شناسی امور حقیقی از امور وهمی و اعتباری به دست می‌آید و از این روی گاهی هدف اصلی فلسفه شناختن امور حقیقی و تمییز آنها از [وهمیات](https://fa.wikifeqh.ir/وهمیات "وهمیات") و [اعتباریات](https://fa.wikifeqh.ir/اعتباریات "اعتباریات") شمرده می‌شود ولی بهتر آنست که آنرا هدف شناخت‌شناسی بدانیم.
>
> ۴\- ویژگی مفاهیم فلسفی این است که از راه [حس](https://fa.wikifeqh.ir/حس "حس") و [تجربه](https://fa.wikifeqh.ir/تجربه "تجربه") به دست نمی‌آید مانند مفاهیم [علت](https://fa.wikifeqh.ir/علت "علت") و [معلول](https://fa.wikifeqh.ir/معلول "معلول")، [واجب](https://fa.wikifeqh.ir/واجب "واجب") و [ممکن](https://fa.wikifeqh.ir/ممکن "ممکن")، [مادی](https://fa.wikifeqh.ir/مادی "مادی (پیوندی وجود ندارد)") و [مجرد](https://fa.wikifeqh.ir/مجرد "مجرد")، این مفاهیم اصطلاحا [معقولات ثانیه فلسفی](https://fa.wikifeqh.ir/معقولات_ثانیه_فلسفی "معقولات ثانیه فلسفی (پیوندی وجود ندارد)") نامیده می‌شوند.

با توجه به این ویژگی می‌توان دریافت که چرا مسائل فلسفی تنها با روش تعقلی قابل اثبات است و چرا قوانین فلسفی از راه تعمیم قوانین علوم تجربی به دست نمی‌آید.

### [۶ \- بنیان‌گذاران](\#بنیان‌گذاران)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/فلسفه/بنیان‌گذاران "ویرایش")\]

* * *

این مسأله در دو بخش قابل طرح است:

> الف: مورخین فلسفه معتقدند که کهن‌ترین مجموعه‌های که صرفاً جنبه فلسفی داشته یا جنبه فلسفی آنها غالب بوده مربوط به حکمای یونان است که در حدود شش قرن قبل میلاد می‌زیسته‌اند. گرچه در عین حال به این نکته نیز باید توجه داشت همان حکمای یونانی از عقاید مذهبی و فرهنگ شرقی بسیار متأثر بوده‌اند.
>
> [\[۲۱\]](#foot21) [مصباح، محمدتقی، آموزش فلسفه، نشر سازمان تبلیغات اسلامی، سال ۱۳۷۹ ش، ج۱، ص۲۹.](http://lib.eshia.ir/10110/1/29/مورخين "مصباح، محمدتقی، آموزش فلسفه، نشر سازمان تبلیغات اسلامی، سال 1379 ش، ج1، ص29.")
>
> ب: در حوزه جهان اسلام، برخی از بزرگان با اشاره به این نکته که حیات تعقل مسلمین مقارن با ظهور اسلام و تشکیل جامعه اسلامی است می‌گوید: آنچه دو قرن بعد از ظهور اسلام و [بعثت](https://fa.wikifeqh.ir/بعثت "بعثت") [پیامبر اکرم](https://fa.wikifeqh.ir/پیامبر_اکرم "پیامبر اکرم") در جامعه اسلامی پدید آمد، نوعی خاصی از حیات تعقلی است که از آن به حیات فلسفی باید نام برد که ترجمه آثار یونانی آغاز شد گرچه در آن محدود و محصور نگردید بلکه گذشته از شکوفا‌کردن مسایل قبل، ده‌ها مسأله جدید را که هرگز سابقه نداشت طرح و تبیین گردید، اولین فیلسوف مسلمان که آثار و تألیفات فراوانی دارد و در [فهرست](https://fa.wikifeqh.ir/الفهرست_ابن_ندیم "الفهرست ابن ندیم (پیوندی وجود ندارد)") [ابن ندیم](https://fa.wikifeqh.ir/ابن_ندیم "ابن ندیم") از آن نام برده شده، [یعقوب بن اسحاق کندی](https://fa.wikifeqh.ir/یعقوب_بن_اسحاق_کندی "یعقوب بن اسحاق کندی") متوفای سال ۲۶۰ هجری است.
>
> [\[۲۲\]](#foot22) [مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، نشر صدرا، چاپ ۳، ۱۳۷۴ ش، ج۵، ص۲۱.](http://lib.eshia.ir/11051/5/21/اولین "مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، نشر صدرا، چاپ 3، 1374 ش، ج5، ص21.")
>
> [\[۲۳\]](#foot23) شریف‌، محمد، تاریخ فلسفه در اسلام، انتشارات نشر دانشگاهی، تهران، ۱۳۶۲، ج۱، ص۵۹۶.

همچنین در جهان اسلام فلاسفه بزرگی ظهور کرده که از آن جمله، فارابی، بوعلی سینا، [ابن رشد](https://fa.wikifeqh.ir/ابن_رشد "ابن رشد")، [ابوریحان بیرونی](https://fa.wikifeqh.ir/ابوریحان_بیرونی "ابوریحان بیرونی")، [شیخ اشراق](https://fa.wikifeqh.ir/شیخ_اشراق "شیخ اشراق")، [خواجه نصیر طوسی](https://fa.wikifeqh.ir/خواجه_نصیر_طوسی "خواجه نصیر طوسی")، [صدرالمتألهین](https://fa.wikifeqh.ir/صدرالمتألهین "صدرالمتألهین") است که هر کدام مؤسس یک روش فلسفی خاص بوده‌اند و در رأس یک مکتب فلسفی قرار دارند، وگرنه تعدادی کسانی که به عنوان پیروان آن مکاتب فلسفی هستند بسیار بیشتر از این‌هاست.

گرچه مسایل فلسفی که در جهان اسلام و توسط فلاسفه اسلامی ابداع و ابتکار شد و در واقع ره‌آورد فکر فلاسفه اسلامی است فراوان است و در آثار مربوطه به تفصیل بیان شده که برخی از آنها قرار ذیل است:

> ۱. [اصالت وجود](https://fa.wikifeqh.ir/اصالت_وجود "اصالت وجود")
>
> ۲. اثبات [اتحاد عاقل و معقول](https://fa.wikifeqh.ir/اتحاد_عاقل_و_معقول "اتحاد عاقل و معقول")
>
> ۳. اثبات [تجرد قوه خیال](https://fa.wikifeqh.ir/تجرد_قوه_خیال "تجرد قوه خیال (پیوندی وجود ندارد)")
>
> ۴. مسأله [وجود ذهنی](https://fa.wikifeqh.ir/وجود_ذهنی "وجود ذهنی")
>
> ۵. [حدوث دهری](https://fa.wikifeqh.ir/حدوث_دهری "حدوث دهری (پیوندی وجود ندارد)")
>
> ۶. جسمانیت الحدوث و روحانیت البقاء بودن [نفس](https://fa.wikifeqh.ir/نفس "نفس")
>
> ۷. [حرکت جوهری](https://fa.wikifeqh.ir/حرکت_جوهری "حرکت جوهری")
>
> ۸. [امکان فقری](https://fa.wikifeqh.ir/امکان_فقری "امکان فقری")
>
> ۹. [وجود رابطی](https://fa.wikifeqh.ir/وجود_رابطی "وجود رابطی") و رابطه
>
> ۱۰. [بسیط الحقیقه](https://fa.wikifeqh.ir/بسیط_الحقیقه "بسیط الحقیقه")

### [۷ \- اسلامیت فلسفه](\#اسلامیت فلسفه)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/فلسفه/اسلامیت_فلسفه "ویرایش")\]

* * *

به نظر می‌رسد عامل اصلی و مؤثر در پدید آمدن تفکر فلسفی و بقاء آن ذخایر علمی است که در کلمات پیشوایان دین وجود دارد، برای روشن شدن این مسأله کافی است که ذخایر علمی [اهل بیت (علیهم‌السلام)](https://fa.wikifeqh.ir/اهل_بیت_(علیهم‌السلام) "اهل بیت (علیهم‌السلام)") را با کتب فلسفی که مرور زمان نوشته شده مقایسه گردد، آنگاه معلوم خواهد شد که روز به روز فلسفه به ذخایر علمی نام برده نزدیک شده تا در قرن یازده هجری تقریباً به همدیگر منطبق گشته و فاصله‌ای جز اختلاف تعبیر در میان باقی نمانده است.

[\[۲۴\]](#foot24) [طباطبائی، سید محمدحسین، شیعه در اسلام، نشر شرکت انتشار، تهران، ۱۳۴۸ ش، ص۹۳.](http://lib.eshia.ir/71455/1/93/مطلب "طباطبائی، سید محمدحسین، شیعه در اسلام، نشر شرکت انتشار، تهران، 1348 ش، ص93.")

گرچه تعبیر اسلامیت در موارد مختلف، مفهوم خاصی را از نظر گسترش یا محدودیت تداعی می‌کند، ولی هدف از آن دانش‌هایی هستند که به نوعی با اسلام و [معارف اسلامی](https://fa.wikifeqh.ir/معارف_اسلامی "معارف اسلامی") در ارتباط است و یا در [فرهنگ](https://fa.wikifeqh.ir/فرهنگ "فرهنگ") و تمدن اسلامی سابقه طولانی دارد و [مسلمانان](https://fa.wikifeqh.ir/مسلمانان "مسلمانان") در ابداع یا شکوفای آن نقش مؤثری داشته‌اند. از آن میان فلسفه از دو نظر جزء علوم اسلامی شمرده می‌شود:

> اولاً: برابر گفته برخی از بزرگان در کلمات پیشوایان دین بخصوص [امیرمؤمنان](https://fa.wikifeqh.ir/امیرمؤمنان "امیرمؤمنان") و [حضرت ثامن‌ الائمه](https://fa.wikifeqh.ir/حضرت_ثامن‌_الائمه "حضرت ثامن‌ الائمه")، ذخائر بی‌کران درباره [الهیات](https://fa.wikifeqh.ir/الهیات "الهیات") بیان شده که عمیق‌ترین تفکرات فلسفی در آنها وجود دارد و مایه‌های اندیشه عقل و فلسفی را در جامعه اسلامی تأمین می‌کند.
>
> [\[۲۵\]](#foot25) [طباطبائی، سید محمدحسین، شیعه در اسلام، نشر شرکت انتشار، تهران، ۱۳۴۸ ش، ص۹۱.](http://lib.eshia.ir/71455/1/91/پيغمبر "طباطبائی، سید محمدحسین، شیعه در اسلام، نشر شرکت انتشار، تهران، 1348 ش، ص91.")
>
> ثانیاً: فلسفه به عنوان یک رشته خاصی توسط مسلمانان به اوج و شکوفایی خود رسیده و ده‌ها مسئله جدید فلسفی توسط حکمای بزرگ مسلمان طرح و تثبیت شده است.
>
> [\[۲۶\]](#foot26) [مصباح، محمدتقی، آموزش فلسفه، نشر سازمان تبلیغات اسلامی، چ ۳، ۱۳۷۹ ش، ج۱، ص۳۴.](http://lib.eshia.ir/10110/1/34/قلمروحکومت "مصباح، محمدتقی، آموزش فلسفه، نشر سازمان تبلیغات اسلامی، چ 3، 1379 ش، ج1، ص34.")
>
>  بنابراین فلسفه جزء عزیزترین علوم اسلامی محسوب می‌شود.

### [۸ \- شبهات](\#شبهات)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/فلسفه/شبهات "ویرایش")\]

* * *

همواره در طول تاریخ برخی افراد، در برابر فلسفه و موج گرایش به تعقل، شبهاتی را القاء کرده‌اند که در ذیل اجمالا به برخی از آنها اشاره خواهد شد.

### [۸.۱ \- عدم انحصار جهان‌بینی](\#عدم انحصار جهان‌بینی "عدم انحصار جهان‌بینی")

\- اشکال: یکی از شبهاتی که در زمینه مطرح می‌شود این است که اینگونه بیانات هنگامی می‌تواند ضرورت فلسفه را اثبات کند که جهان‌بینی را منحصر به جهان‌بینی فلسفی و راه شناختن مسائل بنیادی آن را منحصر در فلسفه بدانیم در صورتی که جهان‌بینی‌های دیگری هم وجود دارد مانند جهان‌بینی علمی جهان‌بینی دینی و جهان‌بینی عرفانی.

\- پاسخ: حل اینگونه مسائل در توان علوم تجربی نیست و بنابراین جهان‌بینی علمی به معنای صحیح واقعیتی ندارد و اما جهان‌بینی دینی در صورتی کارساز خواهد بود که ما دین حق را شناخته باشیم ولی این شناخت متوقف بر شناختن [پیامبر](https://fa.wikifeqh.ir/پیامبر "پیامبر") و فرستنده او یعنی خدای متعال است و روشن است که به استناد محتوای [وحی](https://fa.wikifeqh.ir/وحی "وحی") نمی‌توان فرستنده و گیرنده آنرا اثبات کرد و مثلا نمی‌توان گفت چون [قرآن](https://fa.wikifeqh.ir/قرآن "قرآن") می‌گوید [خدا](https://fa.wikifeqh.ir/خدا "خدا") هست پس [وجود](https://fa.wikifeqh.ir/وجود "وجود") او ثابت می‌شود.

### [۸.۲ \- عدم دستیابی به نتیجه](\#عدم دستیابی به نتیجه "عدم دستیابی به نتیجه")

\- اشکال: یکی دیگر از شبهات درباره فلسفه و فلسفه‌ورزی، این است که تلاش برای حل مسائل [جهان‌بینی](https://fa.wikifeqh.ir/جهان‌بینی "جهان‌بینی") و فلسفه در صورتی شایسته است که شخص به نتیجه تلاش خود امیدوار باشد ولی با توجه به عمق و گستردگی این مسائل چندان امیدی به موفقیت نمی‌توان داشت. بنابراین بهتر است بجای صرف عمر در راهی که پایان آن معلوم نیست به بررسی مسائلی بپردازیم که امید بیشتری به حل آنها داریم.

\- پاسخ: اولا امید به حل این مسائل به هیچ وجه کمتر از امید به نتایج تلاش‌های علمی دانشمندان در کشف اسرار علمی و تسخیر نیرو‌های طبیعت نیست و ثانیا ارزش احتمال تنها تابع یک عامل یعنی مقدار احتمال نیست بلکه عامل دیگری را نیز باید منظور داشت و آن مقدار محتمل است و حاصل ضرب این دو عامل است که ارزش احتمال را تعیین می‌کند و با توجه به اینکه محتمل در اینجا [سعادت](https://fa.wikifeqh.ir/سعادت "سعادت") بی‌نهایت انسان در [جهان ابدی](https://fa.wikifeqh.ir/جهان_ابدی "جهان ابدی (پیوندی وجود ندارد)") است مقدار احتمال هر قدر هم ضعیف باشد باز هم ارزش احتمال بیشتر از ارزش احتمال موفقیت در هر راهی است که نتیجه آن محدود و متناهی باشد.

### [۸.۳ \- مخالفت روایات و علما](\#مخالفت روایات و علما "مخالفت روایات و علما")

\- اشکال: از دیگر شبهاتی که از جانب برخی افراد مطرح می‌شود این است که چگونه می‌توان به ارزش فلسفه مطمئن بود در حالی که دانشمندان زیادی با آن مخالفت کرده‌اند و حتی روایاتی نیز در مذمت آن نقل شده است.

\- پاسخ: مخالفت با فلسفه از طرف اشخاص مختلف و با انگیزه‌های متفاوتی انجام گرفته است ولی مخالفت دانشمندان آگاه و بی‌غرض مسلمان در واقع به معنای مخالفت با مجموعه‌ اندیشه‌های فلسفی رایجی بوده که بعضی از آنها دست‌کم به نظر ایشان با مبانی اسلامی موافق نبوده است و اگر روایت معتبری هم در نکوهش از فلسفه رسیده بود، قابل حمل بر این معنی بود؛ اما منظور ما از تلاش فلسفی عبارت است از بکار گرفتن عقل در راه حل مسائلی که تنها با روش تعقلی قابل حل است و ضرورت این کار مورد تاکید [آیات محکمه قرآن کریم](https://fa.wikifeqh.ir/آیات_محکمه_قرآن_کریم "آیات محکمه قرآن کریم") و روایات شریفه می‌باشد چنانکه نمونه‌های فراوانی از این تلاش در [روایات](https://fa.wikifeqh.ir/روایات "روایات") و حتی در متن قرآن کریم ملاحظه می‌شود مانند استدلالهایی که در باب [توحید](https://fa.wikifeqh.ir/توحید "توحید") و [معاد](https://fa.wikifeqh.ir/معاد "معاد") در کتاب و [سنت‌](https://fa.wikifeqh.ir/سنت‌ "سنت‌") شده است.

### [۸.۴ \- اقباس از یونانیان](\#اقباس از یونانیان "اقباس از یونانیان")

\- اشکال: اگر مسائل [جهان‌بینی](https://fa.wikifeqh.ir/جهان‌بینی "جهان‌بینی") با روش تعقلی و فلسفی در کتاب و سنت بررسی شده دیگر چه نیازی هست که ما به کتب فلسفی و مباحث مطرح شده در آنها بپردازیم مباحثی که غالبا از یونانیان اقتباس شده است.

\- پاسخ: اولا طرح مباحث فلسفی در کتاب و سنت ماهیت فلسفی آنها را تغییر نمی‌دهد.

ثانیا استخراج این دسته از مسائل و تنظیم آنها در شکل یک علم هیچ مانعی ندارد چنانکه در مورد فقه و [اصول](https://fa.wikifeqh.ir/اصول "اصول") و سایر [علوم اسلامی](https://fa.wikifeqh.ir/علوم_اسلامی "علوم اسلامی") انجام گرفته است و سابقه این مباحث در کتب یونانیان و حتی اقتباس از آنها از ارج این مسائل نمی‌کاهد؛ چنانکه [حساب](https://fa.wikifeqh.ir/حساب "حساب") و [طب](https://fa.wikifeqh.ir/طب "طب") و [هیئت](https://fa.wikifeqh.ir/هیئت "هیئت") نیز چنین است.

ثالثا در کتاب و سنت تنها شبهاتی مورد بررسی قرار گرفته که در آن عصر شایع بوده است و این مقدار برای پاسخگوئی به شبهاتی که نوبه‌نو از سوی مکتب‌های الحادی القاء می‌شود کافی نیست بلکه می‌بایست طبق تاکیدات قرآن کریم و سخنان پیشوایان دینی تلاش‌های عقلانی گسترش یابد تا آمادگی کافی برای دفاع از عقاید حقه و پاسخگوئی به هرگونه شبهه‌ای درباره آنها حاصل شود.

### [۸.۵ \- اختلاف بین فلاسفه](\#اختلاف بین فلاسفه "اختلاف بین فلاسفه")

\- اشکال: شبهه دیگری که امکان دارد در این بین مطرح شود این است که بهترین دلیل بر نقص فلسفه، اختلافاتی است که در میان خود فلاسفه وجود دارد و توجه به آنها موجب سلب اطمینان از صحت روش ایشان می‌شود.

\- پاسخ: اختلاف در مسائل نظری هر علمی امری اجتناب‌ناپذیر است، چنانکه [فقهاء](https://fa.wikifeqh.ir/فقهاء "فقهاء") نیز در [مسائل فقهی](https://fa.wikifeqh.ir/مسائل_فقهی "مسائل فقهی") اختلافاتی دارند در صورتی که اینگونه اختلافات دلیل بطلان [علم فقه](https://fa.wikifeqh.ir/علم_فقه "علم فقه") و روش ویژه آن نمی‌شود؛ چنانکه اختلاف دو نفر ریاضی‌دان هم درباره یک مساله ریاضی دلیل بطلان ریاضیات نیست و توجه به این اختلافات باید انگیزه نیرومندی برای‌ اندیشمندان متعهد باشد که بر تلاش و کوشش و [استقامت](https://fa.wikifeqh.ir/استقامت "استقامت") و پشتکار خود بیفزایند تا به نتایج مطمئن‌تری دست‌یابند.

### [۸.۶ \- نقایص برخی فلاسفه](\#نقایص برخی فلاسفه "نقایص برخی فلاسفه")

\- اشکال: از دیگر شبهاتی که ممکن است درباره فایده فلسفه‌ورزی و فلسفه‌آموزی مطرح شود این است که افرادی در علوم فلسفی تحقیقات قابل تحسینی داشته‌اند ولی هم در مسائل شخصی و اخلاقی دارای نقطه ضعف‌هایی بوده‌اند و هم در مسائل اجتماعی و سیاسی؛ پس چگونه می‌توان فلسفه را کلید سعادت فردی و اجتماعی دانست.

\- پاسخ: تاکید بر اهمیت و ضرورت فلسفه به این معنی نیست که این علم [علت تامه](https://fa.wikifeqh.ir/علت_تامه "علت تامه (پیوندی وجود ندارد)") و شرط کافی برای داشتن [ایدئولوژی](https://fa.wikifeqh.ir/ایدئولوژی "ایدئولوژی") صحیح و رفتار عملی بر طبق آن است بلکه به این معنی است که شرط لازم برای دستیابی به ایدئولوژی مطلوب می‌باشد یعنی پیمودن راه راست متوقف بر شناختن آن است و شناخت راه مستقیم متوقف بر داشتن جهان‌بینی صحیح و حل مسائل فلسفی آن و اگر کسی گام اول را درست برداشت ولی در گام دوم ایستاد یا منحرف شد، دلیل آن نیست که در گام اول هم منحرف بوده است، بلکه باید علت توقف یا انحراف او را در گام دوم، پی‌جویی کرد.

### [۹ \- فلسفه در نگاه امام خمینی](\#فلسفه در نگاه امام خمینی)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/فلسفه/فلسفه_در_نگاه_امام_خمینی "ویرایش")\]

* * *

[امام‌ خمینی](https://fa.wikifeqh.ir/امام‌_خمینی "امام‌ خمینی") معتقد است هویت [فلسفه اسلامی](https://fa.wikifeqh.ir/فلسفه_اسلامی "فلسفه اسلامی") متاثر از معارف اسلامی است و نقش چشمگیر فلسفه در تبیین و اثبات عقلانی آموزه‌های قرآنی و سنت، حقیقتی انکارناپذیر است. ازاین‌رو امام معتقد است این نظریه که فلسفه اسلامی برگرفته از [فلسفه یونانی](https://fa.wikifeqh.ir/فلسفه_یونانی "فلسفه یونانی (پیوندی وجود ندارد)") است، نظریه نادرستی است، بلکه معارف فلسفه یونان‌ اندک بوده و با فلسفه اسلامی قابل قیاس نیست

[\[۲۷\]](#foot27) [خمینی، روح الله، آداب الصلاة، ص۳۰۴، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸.](https://lib.eshia.ir/11143/1/304/عرفان "خمینی، روح الله، آداب الصلاة، ص304، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1388.")

و حدّ و‌ اندازه یونان آن‌اندازه نیست که معارف بلند الهی را بیان کند حتی بهترین کتاب آنها، یعنی [اثولوجیا](https://fa.wikifeqh.ir/اثولوجیا "اثولوجیا") که در بیان معرفت ربوبی تالیف شده ‌است، در مقایسه با معارف اسلامی دارای مختصری از معارف است. امام خمینی تصریح دارد که حکمای مسلمان در پرتو اعتقادات دینی به معارفی دست یافتند که تاملات عقلانی ارسطو، قدرت دستیابی به آن را نداشت.

[\[۲۸\]](#foot28) [خمینی، روح الله، تقریرات فلسفه امام خمینی، ج۱، ص۸۷-۸۸، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵.](https://lib.eshia.ir/11202/1/87/غلط "خمینی، روح الله، تقریرات فلسفه امام خمینی، ج1، ص87-88، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1385.")

مطالعه در تاریخ فلسفه اسلامی نشان می‌دهد خاستگاه فلسفه اسلامی را باید در بطن و متن اسلام و منابع اصیل آن، یعنی [قرآن](https://fa.wikifeqh.ir/قرآن "قرآن") و [حدیث](https://fa.wikifeqh.ir/حدیث "حدیث") جستجو کرد، به جهت اینکه این فلسفه، اصول، مبانی، موضوعات و مسائل پرشمار خود را از [وحی](https://fa.wikifeqh.ir/وحی "وحی") اسلامی گرفته ‌است

[\[۲۹\]](#foot29) [خمینی، روح الله، صحیفه امام، ج۱۸، ص۲۶۳، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹.](https://lib.eshia.ir/11150/18/263/همین "خمینی، روح الله، صحیفه امام، ج18، ص263، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1389.")

[\[۳۰\]](#foot30) [خمینی، روح الله، آداب الصلاة، ص۳۰۴، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸.](https://lib.eshia.ir/11143/1/304/سرچشمه "خمینی، روح الله، آداب الصلاة، ص304، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1388.")

ازاین‌رو نسبت دادن فلسفه حکمای اسلامی به فلسفه یونان، از بی‌اطلاعی از کتاب‌های فلاسفه اسلامی نظیر [میرداماد](https://fa.wikifeqh.ir/میرداماد "میرداماد") و [ملاصدرا](https://fa.wikifeqh.ir/ملاصدرا "ملاصدرا") و بی‌اطلاعی از معارف الهی و احادیث اهل‌بیت (علیه‌السّلام) است؛ زیرا سرچشمه‌ فلسفه اسلامی معارف الهیه است و نباید فلسفه اسلامی را تابع حکمت یونانی دانست.

[\[۳۱\]](#foot31) [خمینی، روح الله، آداب الصلاة، ص۳۰۴، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸.](https://lib.eshia.ir/11143/1/304/داماد "خمینی، روح الله، آداب الصلاة، ص304، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1388.")

از همین جهت است که امام خمینی [فلسفه غرب](https://fa.wikifeqh.ir/فلسفه_غرب "فلسفه غرب (پیوندی وجود ندارد)") را در باب الهیات و مابعدالطبیعه، سست می‌داند و خودباختگی مسلمانان در برابر فلسفه غرب را نکوهش کرده و قائل است فلاسفه غرب الان هم نیازمند فلسفه اسلامی هستند.

[\[۳۲\]](#foot32) خمینی، روح الله، کشف الاسرار، ص۳۴، تهران، بی‌تا.

[\[۳۳\]](#foot33) [خمینی، روح الله، صحیفه امام، ج۹، ص۳۹۱-۳۹۲، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹.](https://lib.eshia.ir/11150/9/391/الآن "خمینی، روح الله، صحیفه امام، ج9، ص391-392، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1389.")

امام ‌خمینی معتقد است فلسفه اسلامی دارای دو نوع است: فلسفه‌ عمومی و فلسفه اعلی. ایشان فلسفه عمومی را برای اهل ظاهر و محجوبان می‌داند و در نقطه مقابل، فلسفه اعلی را‌اندیشه‌هایی می‌داند که شهود و عرفان آنها را تایید کرده‌اند.

[\[۳۴\]](#foot34) [خمینی، روح الله، آداب الصلاة، ص۲۵۱، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸.](https://lib.eshia.ir/11143/1/251/عامیّه "خمینی، روح الله، آداب الصلاة، ص251، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1388.")

[\[۳۵\]](#foot35) [خمینی، روح الله، آداب الصلاة، ص۲۵۵، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸.](https://lib.eshia.ir/11143/1/255/عامیّه "خمینی، روح الله، آداب الصلاة، ص255، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1388.")

امام ‌خمینی از حکمت صدرایی و استقلال آن دفاع می‌کند و آن را از نواقص فلسفه [مشاء](https://fa.wikifeqh.ir/مشاء "مشاء") و [اشراق](https://fa.wikifeqh.ir/اشراق "اشراق (پیوندی وجود ندارد)") مبرّا می‌داند و قائل است [ملاصدرا](https://fa.wikifeqh.ir/ملاصدرا "ملاصدرا") نخستین کسی است که مبدأ و [معاد](https://fa.wikifeqh.ir/معاد "معاد") را بر یک اصل خلل‌ناپذیر بنا نهاد و اثبات [معاد جسمانی](https://fa.wikifeqh.ir/معاد_جسمانی "معاد جسمانی") را برهانی و عقلی کرد و خلل‌های [ابن‌سینا](https://fa.wikifeqh.ir/ابن‌سینا "ابن‌سینا") را در [علم الهی](https://fa.wikifeqh.ir/علم_الهی "علم الهی") روشن ساخت و [شریعت](https://fa.wikifeqh.ir/شریعت "شریعت") و حکمت الهیه را با هم تعامل داد.

[\[۳۶\]](#foot36) خمینی، روح الله، کشف الاسرار، ص۳۶، تهران، بی‌تا.

[\[۳۷\]](#foot37) [خمینی، روح الله، تقریرات فلسفه امام خمینی، ج۳، ص۴۲۸، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵.](https://lib.eshia.ir/11202/3/428/عقلیه "خمینی، روح الله، تقریرات فلسفه امام خمینی، ج3، ص428، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1385.")

[\[۳۸\]](#foot38) [خمینی، روح الله، تقریرات فلسفه امام خمینی، ج۳، ص۴۴۳، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵.](https://lib.eshia.ir/11202/3/443/شیخ‌ "خمینی، روح الله، تقریرات فلسفه امام خمینی، ج3، ص443، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1385.")

[\[۳۹\]](#foot39) خمینی، روح الله، دانشنامه امام خمینی، ج۸، ص۱۲، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰.

### [۱۰ \- پانویس](\#پانویس)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/فلسفه/پانویس "ویرایش")\]

* * *

۱.[↑](#foot-main1) [مطهری، مرتضی، آشنائی با علوم اسلامی، ج۱، ص۱۴۷، نشر صدرا.](http://lib.eshia.ir/50050/1/147/ریشه "مطهری، مرتضی، آشنائی با علوم اسلامی، ج1، ص147، نشر صدرا.")۲.[↑](#foot-main2) [ابونصر فارابی، محمد بن محمد، الجمع بین رأیی الحکیمین، ص۲۸.](http://lib.eshia.ir/71732/1/28/حدها "ابونصر فارابی، محمد بن محمد، الجمع بین رأیی الحکیمین، ص28.")۳.[↑](#foot-main3) [ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، الهیات شفا، ص۱۵.](http://lib.eshia.ir/73011/1/15/تبحث "ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، الهیات شفا، ص15.")۴.[↑](#foot-main4) [طباطبایی، سیدمحمدحسین، بدایه الحکمه، ص۶.](http://lib.eshia.ir/71452/1/6/الإلهية "طباطبایی، سیدمحمدحسین، بدایه الحکمه، ص6.")۵.[↑](#foot-main5) [صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم‌، اسفار، ج۱، ص۲۸.](http://lib.eshia.ir/71465/1/28/باحثة "صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم‌، اسفار، ج1، ص28.")۶.[↑](#foot-main6) [مطهری، مرتضی، آشنائی با علوم اسلامی، ج۱، ص۱۵۴، نشر صدرا.](http://lib.eshia.ir/50050/1/154/مسائل "مطهری، مرتضی، آشنائی با علوم اسلامی، ج1، ص154، نشر صدرا.")۷.[↑](#foot-main7) [صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم‌، اسفار، ج۱، ص۲۸.](http://lib.eshia.ir/71465/1/28/باحثة "صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم‌، اسفار، ج1، ص28.")۸.[↑](#foot-main8) [طباطبایی، سیدمحمدحسین، بدایه الحکمه، ص۶.](http://lib.eshia.ir/71452/1/6/الإلهية "طباطبایی، سیدمحمدحسین، بدایه الحکمه، ص6.")۹.[↑](#foot-main9) جوادی آملی، عبدالله، رحیق مختوم (بخش یکم از اول اسفار)، نشر مرکز اسراء، قم، چاپ اول، سال ۱۳۷۵ ش، ص۱۲۰.۱۰.[↑](#foot-main10) جوادی آملی، عبدالله، رحیق مختوم (بخش یکم از اول اسفار)، نشر مرکز اسراء، قم، چاپ اول، سال ۱۳۷۵ ش، ص ۱۷۲.۱۱.[↑](#foot-main11) شیرازی، صدر المتألهین، المسایل القدسیه، (سه رساله فلسفی) نشر دفتر تبلیغات اسلامی، قم، ۱۳۷۸ ش، مقاله اول، فصل ۱، ص ۱۲۸.۱۲.[↑](#foot-main12) [ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، الهیات شفا، ص۱۰.](http://lib.eshia.ir/73011/1/10/فيجب "ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، الهیات شفا، ص10.")۱۳.[↑](#foot-main13) [طباطبائی، سیدمحمدحسین، بدایه الحکمه، ص۶.](http://lib.eshia.ir/71452/1/6/أخطأ "طباطبائی، سیدمحمدحسین، بدایه الحکمه، ص6.")۱۴.[↑](#foot-main14) [ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، الهیات شفا، ص۱۷.](http://lib.eshia.ir/73011/1/17/الثالث "ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، الهیات شفا، ص17.")۱۵.[↑](#foot-main15) مصباح، محمدتقی، تعلقه علی نهایه الحکمه، نشر موسسه فی طریق الحق، چ اول، سال ۱۴۰۵ ق، ص۵.۱۶.[↑](#foot-main16) جوادی آملی، عبدالله، رحیق مختوم (بخش یکم از اول اسفار)، نشر مرکز اسراء، قم، چاپ اول، سال ۱۳۷۵ ش، ص۱۲۴.۱۷.[↑](#foot-main17) [مصباح، محمدتقی، آموزش فلسفه، نشر سازمان تبلیغات اسلامی، سال ۱۳۷۹ ش، ج۱، ص۲۹.](http://lib.eshia.ir/10110/1/29/آفرينش "مصباح، محمدتقی، آموزش فلسفه، نشر سازمان تبلیغات اسلامی، سال 1379 ش، ج1، ص29.")۱۸.[↑](#foot-main18) شریف، محمد، تاریخ فلسفه در اسلام، انتشارات مرکز نشر دانشگاهی، تهران، ۱۳۶۲ ش، ج ۱، ص ۱۲۲.۱۹.[↑](#foot-main19) [مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، نشر صدرا، چاپ ۳، ۱۳۷۴ ش، ج۵، ص۲۲.](http://lib.eshia.ir/11051/5/22/جزئی "مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، نشر صدرا، چاپ 3، 1374 ش، ج5، ص22.")۲۰.[↑](#foot-main20) [مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، نشر صدرا، چاپ ۳، ۱۳۷۴ ش، ج۵، ص۳۱.](http://lib.eshia.ir/11051/5/31/مستحدث "مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، نشر صدرا، چاپ 3، 1374 ش، ج5، ص31.")۲۱.[↑](#foot-main21) [مصباح، محمدتقی، آموزش فلسفه، نشر سازمان تبلیغات اسلامی، سال ۱۳۷۹ ش، ج۱، ص۲۹.](http://lib.eshia.ir/10110/1/29/مورخين "مصباح، محمدتقی، آموزش فلسفه، نشر سازمان تبلیغات اسلامی، سال 1379 ش، ج1، ص29.")۲۲.[↑](#foot-main22) [مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، نشر صدرا، چاپ ۳، ۱۳۷۴ ش، ج۵، ص۲۱.](http://lib.eshia.ir/11051/5/21/اولین "مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، نشر صدرا، چاپ 3، 1374 ش، ج5، ص21.")۲۳.[↑](#foot-main23) شریف‌، محمد، تاریخ فلسفه در اسلام، انتشارات نشر دانشگاهی، تهران، ۱۳۶۲، ج۱، ص۵۹۶.۲۴.[↑](#foot-main24) [طباطبائی، سید محمدحسین، شیعه در اسلام، نشر شرکت انتشار، تهران، ۱۳۴۸ ش، ص۹۳.](http://lib.eshia.ir/71455/1/93/مطلب "طباطبائی، سید محمدحسین، شیعه در اسلام، نشر شرکت انتشار، تهران، 1348 ش، ص93.")۲۵.[↑](#foot-main25) [طباطبائی، سید محمدحسین، شیعه در اسلام، نشر شرکت انتشار، تهران، ۱۳۴۸ ش، ص۹۱.](http://lib.eshia.ir/71455/1/91/پيغمبر "طباطبائی، سید محمدحسین، شیعه در اسلام، نشر شرکت انتشار، تهران، 1348 ش، ص91.")۲۶.[↑](#foot-main26) [مصباح، محمدتقی، آموزش فلسفه، نشر سازمان تبلیغات اسلامی، چ ۳، ۱۳۷۹ ش، ج۱، ص۳۴.](http://lib.eshia.ir/10110/1/34/قلمروحکومت "مصباح، محمدتقی، آموزش فلسفه، نشر سازمان تبلیغات اسلامی، چ 3، 1379 ش، ج1، ص34.")۲۷.[↑](#foot-main27) [خمینی، روح الله، آداب الصلاة، ص۳۰۴، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸.](https://lib.eshia.ir/11143/1/304/عرفان "خمینی، روح الله، آداب الصلاة، ص304، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1388.")۲۸.[↑](#foot-main28) [خمینی، روح الله، تقریرات فلسفه امام خمینی، ج۱، ص۸۷-۸۸، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵.](https://lib.eshia.ir/11202/1/87/غلط "خمینی، روح الله، تقریرات فلسفه امام خمینی، ج1، ص87-88، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1385.")۲۹.[↑](#foot-main29) [خمینی، روح الله، صحیفه امام، ج۱۸، ص۲۶۳، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹.](https://lib.eshia.ir/11150/18/263/همین "خمینی، روح الله، صحیفه امام، ج18، ص263، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1389.")۳۰.[↑](#foot-main30) [خمینی، روح الله، آداب الصلاة، ص۳۰۴، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸.](https://lib.eshia.ir/11143/1/304/سرچشمه "خمینی، روح الله، آداب الصلاة، ص304، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1388.")۳۱.[↑](#foot-main31) [خمینی، روح الله، آداب الصلاة، ص۳۰۴، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸.](https://lib.eshia.ir/11143/1/304/داماد "خمینی، روح الله، آداب الصلاة، ص304، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1388.")۳۲.[↑](#foot-main32) خمینی، روح الله، کشف الاسرار، ص۳۴، تهران، بی‌تا.۳۳.[↑](#foot-main33) [خمینی، روح الله، صحیفه امام، ج۹، ص۳۹۱-۳۹۲، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹.](https://lib.eshia.ir/11150/9/391/الآن "خمینی، روح الله، صحیفه امام، ج9، ص391-392، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1389.")۳۴.[↑](#foot-main34) [خمینی، روح الله، آداب الصلاة، ص۲۵۱، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸.](https://lib.eshia.ir/11143/1/251/عامیّه "خمینی، روح الله، آداب الصلاة، ص251، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1388.")۳۵.[↑](#foot-main35) [خمینی، روح الله، آداب الصلاة، ص۲۵۵، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۸.](https://lib.eshia.ir/11143/1/255/عامیّه "خمینی، روح الله، آداب الصلاة، ص255، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1388.")۳۶.[↑](#foot-main36) خمینی، روح الله، کشف الاسرار، ص۳۶، تهران، بی‌تا.۳۷.[↑](#foot-main37) [خمینی، روح الله، تقریرات فلسفه امام خمینی، ج۳، ص۴۲۸، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵.](https://lib.eshia.ir/11202/3/428/عقلیه "خمینی، روح الله، تقریرات فلسفه امام خمینی، ج3، ص428، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1385.")۳۸.[↑](#foot-main38) [خمینی، روح الله، تقریرات فلسفه امام خمینی، ج۳، ص۴۴۳، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵.](https://lib.eshia.ir/11202/3/443/شیخ‌ "خمینی، روح الله، تقریرات فلسفه امام خمینی، ج3، ص443، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1385.")۳۹.[↑](#foot-main39) خمینی، روح الله، دانشنامه امام خمینی، ج۸، ص۱۲، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰.

### [۱۱ \- منبع](\#منبع)

\[ [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit_sub/فلسفه/منبع "ویرایش")\]

* * *

• [سایت اندیشه قم، برگرفته از مقاله «فلسفه»، تاریخ بازیابی:۱۳۹۹/۸/۲۶.](https://www.andisheqom.com/fa/Article/View/4037/فلسفه/?SearchText=فلسفه&LPhrase= "سایت اندیشه قم، برگرفته از مقاله «فلسفه»، تاریخ بازیابی:1399/8/26.")

• بازنویسی توسط گروه پژوهشی ویکی فقه.

• دانشنامه امام خمینی، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰ شمسی.

رده‌های این صفحه : [دیدگاه های فلسفی امام خمینی](https://fa.wikifeqh.ir/رده:دیدگاه_های_فلسفی_امام_خمینی "رده:دیدگاه های فلسفی امام خمینی") \| [علوم اسلامی](https://fa.wikifeqh.ir/رده:علوم_اسلامی "رده:علوم اسلامی") \| [علوم عقلی](https://fa.wikifeqh.ir/رده:علوم_عقلی "رده:علوم عقلی") \| [فلسفه](https://fa.wikifeqh.ir/رده:فلسفه "رده:فلسفه") \| [مقالات اندیشه قم](https://fa.wikifeqh.ir/رده:مقالات_اندیشه_قم "رده:مقالات اندیشه قم")

- ترجمه نوع 1
- ترجمه نوع 2
- ترجمه نوع 3
- جستجوی سریع

![جعبه ابزار](https://fa.wikifeqh.ir/assets/images/respMenu.png)

- [درج مطلب](https://fa.wikifeqh.ir/insert "درج مطلب")
- [درباره ما](https://fa.wikifeqh.ir/about_us "درباره ما")
- [صفحه نخست](https://fa.wikifeqh.ir/index "صفحه نخست")
- اشتراک‌گذاری

  - [ایتا](https://eitaa.com/share/url?url=https://fa.wikifeqh.ir/فلسفه "اشتراک گذاری در تلگرام")
  - [تلگرام](https://telegram.me/share/url?url=https://fa.wikifeqh.ir/فلسفه "اشتراک گذاری در تلگرام")
  - [واتساپ](https://api.whatsapp.com/send?text=https://fa.wikifeqh.ir/فلسفه "اشتراک گذاری در واتساپ")

- [آخرین مطالب اضافه شده](https://fa.wikifeqh.ir/last "آخرین مطالب اضافه شده")
- [بحث](https://fa.wikifeqh.ir/talk/فلسفه "بحث")
- [مقاله](https://fa.wikifeqh.ir/فلسفه "مقاله")

* * *

- [مدرسه فقاهت]( http://www.eShia.ir "درس‌های مدرسه فقاهت")
- [کتابخانه](http://lib.eShia.ir "کتابخانه مدرسه فقاهت")
- [ویکی پرسش](http://wikiporsesh.ir "ویکی پرسش")

##### جعبه‌ابزار

- [صفحه تصادفی](https://fa.wikifeqh.ir/random "صفحه تصادفی")
- [فهرست الفبایی](https://fa.wikifeqh.ir/alphalist "فهرست الفبایی")
- [راهنمای ویکی‌فقه](https://fa.wikifeqh.ir/راهنمای_ویکی‌فقه "راهنمای ویکی‌فقه")
- [راهنمای تصویری](https://fa.wikifeqh.ir/help "راهنمای تصویری")

- [ورود به سامانه / ایجاد حساب کاربری](https://fa.wikifeqh.ir/auth/login "ورود به سامانه / ایجاد حساب کاربری")
- [العربیة](http://ar.wikifeqh.ir/ "العربیه") \| [اردو](http://ur.wikifeqh.ir/ "اردو") \| [Türkçe](http://tr.wikifeqh.ir/ "Türkçe")

- [آخرین مطالب اضافه شده](https://fa.wikifeqh.ir/last "آخرین مطالب اضافه شده")
- [بحث](https://fa.wikifeqh.ir/talk/فلسفه "بحث")
- [مقاله](https://fa.wikifeqh.ir/فلسفه "مقاله")

[پیشرفته](/search/advanced) ‌

- [نمایش تاریخچه](https://fa.wikifeqh.ir/history/فلسفه "نمایش تاریخچه")
- [ویرایش](https://fa.wikifeqh.ir/edit/فلسفه "ویرایش")
- [خواندن](https://fa.wikifeqh.ir/فلسفه "خواندن")

[صفحه نخست](https://fa.wikifeqh.ir/ "صفحه نخست")

- [صفحه نخست](https://fa.wikifeqh.ir/ "صفحه نخست")
- [درج مطلب](https://fa.wikifeqh.ir/insert "درج مطلب")
- [آخرین مطالب اضافه شده](https://fa.wikifeqh.ir/last "آخرین مطالب اضافه شده")
- اشتراک‌گذاری

  - [ایتا](https://eitaa.com/share/url?url=https://fa.wikifeqh.ir/فلسفه "اشتراک گذاری در تلگرام")
  - [تلگرام](https://telegram.me/share/url?url=https://fa.wikifeqh.ir/فلسفه "اشتراک گذاری در تلگرام")
  - [واتساپ](https://api.whatsapp.com/send?text=https://fa.wikifeqh.ir/فلسفه "اشتراک گذاری در واتساپ")

* * *

- [مدرسه فقاهت]( http://www.eShia.ir "درس‌های مدرسه فقاهت")
- [کتابخانه](http://lib.eShia.ir "کتابخانه مدرسه فقاهت")
- [ویکی پرسش](http://wikiporsesh.ir "ویکی پرسش")

##### جعبه‌ابزار

- [صفحه تصادفی](https://fa.wikifeqh.ir/random "صفحه تصادفی")
- [فهرست الفبایی](https://fa.wikifeqh.ir/alphalist "فهرست الفبایی")
- [راهنمای ویکی‌فقه](https://fa.wikifeqh.ir/راهنمای_ویکی‌فقه "راهنمای ویکی‌فقه")
- [راهنمای تصویری](https://fa.wikifeqh.ir/help "راهنمای تصویری")

- سیاست و ضوابط: تلاش ویکی‌فقه تدوین دانشنامه‌ایی در حوزه علوم اسلامی است. یکی از سیاست‌های اصلی آن رعایت احترام به صاحبان نظریه است. اتقان و مستند بودن مطالب یکی دیگر از سیاست‌هاست که در نگارش مطالب باید رعایت شود. تدوین مطالب توسط طلاب قم، مشهد، نجف و سایر حوزه‌های علمیه با رعایت اتقان و استناد، انجام می‌شود.

- [![صدای بهار](https://fa.wikifeqh.ir/assets/images/bahar-sound.jpg)](http://www.baharsound.ir "صدای بهار")