gu gu hbs_lat hbs_lat en en en en en en en en en en hbs_lat en en en en en en en en en en gu en gu gu gu en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en gu gu gu gu en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en en gu en gu en pt en en en da en en en en en en gu gu gu en en en gu en en en en en gu en gu en en en gu en hu en gu en en gu en en en en en en en en en en en en en en en en pt en gu gu gu gu gu gu en
હિમાચલ : ભોષ, મનાલી, ભ્રીગુ [૨૦૧૭નું પ્રવાસનું સરવૈયું શ્રુંખલા હેઠળ] | | રઝળપાટ
નોંધ ૧: આ લેખનો એક હિસ્સો (પ્રકરણ ૨) માનીતા અને માનવંતા સાહિત્યિક સામયિક સાર્થક જલસોના અંક ૯માં આવી ચુક્યો છે અને બાકીનો હિસ્સો ઓલ ઇન્ડિયા રેડિયો પરથી રજૂ થયો હતો.
નોંધ ૨: ૨૦૧૭માં ખેડેલા પ્રવાસનું સરવૈયું હેઠળ લખાયેલ અન્ય લેખ અહી વાંચી શકાશે.
majestic (adjective): beautiful, powerful, or causing great admiration and respect.
કેટલાક શબ્દો વાંચ્યા-સાંભળ્યા-વાતચીતમાં વાપર્યા હોવા છતાં અનુભવ્યા નથી હોતા. મારી માટે એમાંનો એક શબ્દ એટલે ‘મેજેસ્ટીક’, જે (કુદરતની) ભવ્યતા માટેનું વિશેષણ છે. તે દિવસે બપોરે આશરે બાર વાગે મેં (એટલે કે મારી અંદરના પ્રવાસીએ) આ શબ્દ અનુભવ્યો. એ સાથે જ મેં (એટલે કે મારી અંદરના લેખકે) એક સ્થૂળ-પરોપજીવી-પ્રાણવિહીન શબ્દને મૂર્તિમંત થતાં જોયો. કોઈ શબ્દ જ્યારે શબ્દ મટીને નક્કર રૂપ ધારણ કરે ત્યારે કેવો લાગે એ મને પહેલીવાર સમજાયું. વાત એમ છે કે હું, મારો મિત્ર શબ્બીર અને અમારા ગાઈડ હીરાલાલ – પ્રહલાદ પારેખના શબ્દોમાં કહું તો, “ધવલ પથારીના શાંત અચેત સમુદ્ર”ની વચ્ચોવચ હતા. આશરે પાંચ કિલોમીટરની ત્રિજ્યામાં અથવા સાત-આઠ કલાક ચાલતા લાગે એટલા અંતરમાં માત્ર અમે ત્રણ જણ અને નજર પહોંચે ત્યાં સુધી માત્ર બરફની સફેદ ચાદર પાથરેલી પથારી. એ દિવસ હતો મે મહિનાના પ્રથમ અઠવાડિયાનો કોઈ એક ચોખ્ખો દિવસ અને સ્થળ હતું મનાલીથી આશરે પંદર કિલોમીટર ઉત્તરે આવેલા ભૃગુ નામના તળાવે જવાના ટ્રેકિંગ રૂટનું મધ્યબિંદુ. અમે પોરો ખાવા બેઠા હતા અને થોડી ગરમી મેળવવા સાથે લાવેલા બાફેલા બટેટા પર મીઠું ભભરાવીને ખાઈ રહ્યા હતા. તેની સાથે ગોળના ગાંગડાની જયાફત માણી રહ્યા હતા. અમે જેની માટે શારીરિક કે માનસિક રીતે તૈયાર નહોતા એટલો બધો બરફ અમને રસ્તામાં મળ્યો હતો. ગોઠણ સુધીનો બરફ હતો અને દર ડગલે તેમાં પગ વધુને વધુ ઊંડા ખુંપી રહ્યા હતા. હીરાલાલના કહેવા અનુસાર સામાન્ય રીતે આટલો બરફ માત્ર છેલ્લી અડધી કલાકના રસ્તામાં જ હોય છે પરંતુ અમે તો સાત કલાક ચાલીને હજુ અડધે રસ્તે જ પહોચ્યા હતા. હજુ આગળ બરફ વધવાનો એ નક્કી હતું અને જો હવામાન બદલ્યું તો ઉપર જ ફસાઈ જવાની શક્યતા પણ ખરી. આ સ્થિતિમાં શબ્બીરનો મત આટલેથી જ પાછા ચાલ્યા જવાનો હતો અને મારે જ્યાં સુધી જઈ શકાય ત્યાં સુધી આગળ જવું હતું. એક સમસ્યા એ હતી કે અમે સાથે લાવેલું પાણી ખૂટી ગયું હતું, જે શબ્બીરની મુખ્ય દલીલ હતી. મને તો લાગતું’તું કે શબ્બીર પાણીમાં બેસી પડ્યો છે (સાથે લાવેલા પાણીમાં નહિ), એટલે આવા બહાના કાઢે છે. અમે આ બાબતે જોરદાર ચર્ચા કરવા લાગ્યા. અમારી ચર્ચાએ એવી તો ગરમી પકડી હશે કે અમે જ્યાં બેઠા હતા એની આસપાસનો બરફ પીગળીને એક ક્ષીણ ઝરણું ફૂટી નીકળ્યું, જેમાં હીરાલાલ પાણીની બોટલ ભરી રહ્યો હતો. બે ઘડી અમે વિવાદ ભૂલીને અમે પણ ઝરણામાંથી પાણી પીવા લાગ્યા.
એક મિનીટ એક મિનીટ, હવે આગળ શું થયું એ કહું તેની પહેલા અમે આ સ્થળે શા માટે હતા અને કઈ રીતે પહોંચ્યા હતા એ કહેવું અગત્યનું છે. કુશળ વાચક એ સમજી જશે કે અહીં લેખક પોતાના પિટારામાંથી જૂની ને જાણીતી તરકીબ અજમાવી રહ્યો છે: નેવુંથી શરુ કરીને પંચાણું સુધી વાર્તા કહેવી, પછી સીધો એક પર કુદકો મારીને નેવું પહોચવું અને છેલ્લે પંચાણુંથી સોની વાત કરવી. તો આ વાત છે વ્યસ્તતાની જાહોજલાલીમાંથી ઉછી લીધેલા એક અઠવાડિયાના વેકેશનની. તે વખતે હર્ષલ પુષ્કર્ણાની ‘આ છે સીઆચેન’ વાંચ્યાની મારી પર ઊંડી અસર હતી એમાં મિત્ર શબ્બીરનું તેડું આવ્યું મનાલી પાસેના ભૃગુ તળાવનો ટ્રેક કરવાનું. પ્લાન એવો બન્યો હતો કે તે તેના કેટલાક અન્ય મિત્રો બેંગ્લોરથી નીકળે અને હું મુંબઈથી નીકળીને તેમને દિલ્હી મળું. પરંતુ જેવું દુનિયાના દરેક પ્લાનમાં હંમેશ થતું આવ્યું છે તેવું અમારા પ્લાનમાં પણ થયું અને તેના મિત્રો છેલ્લી ઘડીએ ખસ્કી પડ્યા. એટલે અમે બે જ જણ દિલ્હીથી મનાલી જવા ઉપડ્યા.
દિલ્હીથી મનાલી જતી સામાન્ય એસ.ટી. બસમાં જેણે દિવસના ભાગમાં મુસાફરી કરી હશે તેનું ‘સફર’નામું (શ્લેષ અભિપ્રેત) ઓહ-આહ-આઉચ અને ઉંહકારોથી ભરેલું હોવાનું. જતા સમયે તો હજુ પણ વાંધો ન આવે કેમ કે પ્રવાસની શરૂઆત જ હોય અને આગળના પ્રવાસને કાળા વાદળની રૂપેરી કોરની જેમ જોઈને મન મનાવી લેવાય. પરંતુ પાછા આવતી વખતે તો એ સધિયારો પણ ન હોય. અમે આ ‘સફર’ની અધવચ્ચે પહોચ્યા ત્યાં સુધી નક્કી નહોતું કે મનાલીમાં જઈને ક્યાં રહીશું કે શું કરીશું. મારી તો ખાસ કંઈ કરવાની ઈચ્છા પણ નહોતી. ભારત ફરવા આવતા ઈઝરાયેલીઓ વિષે એક (ગેર)માન્યતા છે કે તેઓ યુદ્ધમાં લડીને પછી મળતી રજા પર તેઓ ભારત આવતા હોય છે. કારણ એ કે અહીં ગાંજો સસ્તો મળે, જે ફૂંકીને તેઓ યુદ્ધની દારૂણતાની તેમના માનસ પર પડેલી ઊંડી અસરને ભૂંસી નાખે. મારી મનોસ્થિતિ પણ કંઇક યુદ્ધથી પાછા ફરેલા ઈઝરાયેલીઓ જેવી હતી. મુંબઈમાં રોજબરોજ લોકલ ટ્રેનમાં કામે જવું એ કોઈ યુદ્ધથી ઓછું યાતનાદાયક નથી. એટલે મારે એક અઠવાડિયું માત્ર આરામ કરીને એ મનોસ્થિતિથી દૂર થવું હતું. શબ્બીર માટે ટ્રેક મહત્વનો હતો, મારે માટે નહિ. મારે આરામ કરવા ઉપરાંત એક મિત્ર નેહા, જે છેલ્લા એકાદ વર્ષથી મનાલીથી કુલ્લુ વચ્ચેના એક ગામડામાં સ્થાયી થઇ ગઈ હતી તેને મળવું હતું. તેણે અનેક વાર તેના ઘરે રહેવા આવવાનુ તેડું આપ્યું હતું. તેને સરપ્રાઈઝ આપવાના ઈરાદાથી મેં તેને અગાઉથી જણાવ્યું નહોતું કે હું ત્યાં જાઉં છું. મેં બસમાંથી તેને મેસેજ કર્યો. અમારો સંવાદ કંઇક આ પ્રમાણે હતો —
તુમુલ: મનાલી ફરવા આવવાની ઈચ્છા થઇ છે.
નેહા: તો આવને, રાહ શેની જુએ છે?
તુમુલ: વારુ ત્રણ-ચાર કલાકમાં પહોચું છું.
નેહા: … (અવાચક. તેને માટે આ સરપ્રાઈઝ હતું કે શોક એ હું આજ સુધી નક્કી નથી કરી શક્યો)
ઘણું સમજાવ્યા પછી અંતે જ્યારે તે માની કે હું મજાક નથી કરતો, ત્યારે તેણે આગ્રહ કર્યો કે અમારે સૌથી પહેલા તેના ઘરે જ આવવાનું છે પછી જ્યાં ટ્રેક પર જવું હોય ત્યાં જવાનું. આમેય અમારે ક્યાં મનાલીમાં કોઈ હોટેલ બુકિંગ હતું જ. અમને તો ભાવતું’તું ને વૈદે કીધું જેવું થયું. રાતે આઠેક વાગે અમે તેણે કહેલી જગ્યાએ ઉતરી ગયા અને તે લેવા આવે તેની રાહ જોતા ઉભા હતા. ઘોર અંધકાર હતો, ધીમો વરસાદ હતો, ત્રણ શટર પડેલી દુકાનો હતી, કોઈએ કચરો બાળીને કરેલું તાપણું હતું જે બુઝાવાની અણી પર હતું અને બસની હૂંફમાંથી અમે અચાનક પહાડી સાંજની ઠંડકમાં બહાર નીકળેલા અમારા શરીર અનુકુલન સાધી રહ્યા હતા. સામે એક અંધારા ખૂણામાં ઉભેલા બે માણસોની સિગરેટના લાલ ટપકાં દેખાતા હતાં. ક્યાંક દૂર કોઈ સુતેલા કૂતરાં પર કોઈનો પગ પડ્યો હશે એટલે તેનો રોતો રોતો અવાજ દૂર દૂર જતો સંભળાયો. જગ્યા અજાણી હોઈ માહોલ ભયાવહ લાગી રહ્યો હતો. પેલા બે માંથી એક અમારી તરફ આવ્યો અને પૂછપરછ કરવા લાગ્યો. તેના મો માંથી દારૂની વાસ આવતી હતી. અમે બે જણ હતા એટલે હિંમત હતી, બાકી એકલો હોત તો તેને જવાબ આપતા અવાજ જ ન નિકળત. નેહાનું નામ લેવું ન હતું એટલે અમે આડોઅવળો જવાબ આપી રહ્યા હતા. પેલો આસાનીથી માની જાય તેવો નહોતો. હવે તો ઝટ નેહા આવે અને અમને છોડાવે એની જ રાહ જોવાઈ રહી હતી…
પ્રકરણ ૧ : પહાડોમાંનું એક ઘર …
અમારી જે પરિસ્થિતિ હતી તેને લઈને મને ચાર વર્ષ પહેલાની આવી જ એક રાત યાદ આવી. તે સમયે પણ અમે એક અજાણ્યા પહાડી પ્રદેશમાં હતા. આવો જ અંધકાર, વરસાદ અને ગુઢ વાતાવરણ. તે વખતે જો કે અમે નેહાની રાહ નહોતા જોતા. બલકે નેહા પણ અમારી સાથે રાહ જોઈ રહી હતી. તે વખતે હું નેહાને પહેલી વાર સરખી રીતે ઓળખતો થયો હતો. અમે ત્રણ મિત્રો તે વખતે પંદર વીસ દિવસ ફરવા નીકળ્યા હતા. નેહા મારા મિત્રની મિત્ર હતી અને હું તેને એ પહેલા માંડ એકાદ વાર મળ્યો હોઈશ. અને એ પછી પણ માંડ બે – ત્રણ વાર મળ્યો હતો. પરંતુ અમે જેટલા દિવસ સાથે ફર્યા તેટલામાં ઘનિષ્ઠ દોસ્તી થઇ ગઈ હતી. ત્યાંથી આવ્યા બાદ હું તેને નહોતો મળી શક્યો તેનું કારણ એ હતું કે તે ઘરે પાછી આવી જ નહોતી. લગભગ અઢી ત્રણ વર્ષ સુધી તે ભારત અને નેપાળમાં ફરતી રહી. જાતજાતના લોકોને મળીને અને ઘાટઘાટના પાણી પીને તે જીવનને સમજવાની કોશિશ કરી રહી હતી. તેની સાથે જ્યારે પણ સંપર્ક થતો ત્યારે તેના રોમાન્સથી લઈને ગુઢવિદ્યા સુધીના અને પરફોર્મિંગ આર્ટ્સથી લઈને આધ્યત્મિકતા સુધીના વિવિધ પરાક્રમો વિષે જાણવા મળતું. બીજી હું સીધી લીટીમાં જીવનના એક પછી એક કથિત ‘માઈલસ્ટોન’ વટાવી રહ્યો હતો. છેલ્લે જ્યારે તે એકાદ વર્ષ પૂર્વે મુંબઈ આવેલી ત્યારે મળી હતી. એ સમયે તે અને તેનો બોયફ્રેન્ડ કાયમ માટે મનાલી સ્થાયી થવા જઈ રહ્યા હતા. તેઓ ગાડીમાં થોડો જરૂરી સામાન ભરીને નીકળી પડ્યા હતા અને ઠેકઠેકાણે રોકાતા રોકાતા, મિત્રોને મળતા મળતા એક મહીને મનાલી પહોચ્યા હતા અને ત્યાં ભાડાનું ઘર લઈને રહેતા હતા. આ બધું ત્યાં નેહાની રાહ જોતા ઉભો હતો ત્યારે મારા મનમાં મૉન્ટાજની જેમ પસાર થઇ રહ્યું હતું.
થોડી જ વારમાં તે અને તેનો બોયફ્રેન્ડ અનિકેત ગાડીમાં આવ્યા અને અમને લઇ ગયા. ગાડીનું હિટર ઠંડીમાં હુંફ આપી રહ્યું હતું. આજે અચાનક જ વરસાદ પડ્યો હતો અને ઠંડી વધી ગઈ હતી. તેઓ અમને બહાર જમવા લઇ ગયા કેમ કે બપોરથી તેઓ ઘરની સાફસફાઈમાં પડ્યા હતા. તેમણે ત્યાં રહેવાનું ચાલુ કર્યું પછી તેમના ઘરે જનારા સૌથી પહેલા મહેમાન અમે હતા. ઘરમાં મહેમાનને રહેવા માટેની વ્યવસ્થા નહોતી જે તેમણે થોડા જ કલાકોમાં ઉભી કરી દીધી હતી. પરંતુ તેને લીધે જમવાનું બનાવવાનો મેળ નહોતો પડ્યો. જમીને અમે તેમના ઘરે ગયા. અંધારામાં રસ્તાનો કે ઘરના આકારનો ખ્યાલ નહોતો આવી રહ્યો. તેમણે સમજાવ્યું કે તેમનું ઘર બિયાસ નદીની લેફ્ટ બેંક પર છે. દિલ્હીથી મનાલી જતાં બિયાસ હંમેશા આપણી જમણે ચાલતી હોય છે. નદીના પ્રવાહની દિશાને તેનું મોં એ તરફ જોઈ રહ્યું છે એમ માનીએ તો તેની જમણી તરફનો કિનારો રાઈટ બેંક અને ડાબી તરફનો કિનારો લેફ્ટ બેંક ગણાતો હોય છે. બિયાસની રાઈટ બેંક પરથી હાઈવે પસાર થાય છે અને સામાન્ય ટુરિસ્ટને ઘણુંકરીને લેફ્ટ બેંક પર જવાનો વારો આવતો નથી જેને લીધે તે તરફના ગામ ખુબ શાંત અને રમ્ય છે. અમે નદી પરનો પુલ પાર કરીને ભોષ નામના ગામે પહોચ્યા જ્યાં તેમનું ઘર હતું. હું નવોસવો ગાડી ચલાવતા શીખ્યો હતો અને આવા અંધારામાં અનિકેત જે આત્મવિશ્વાસ અને કુનેહપૂર્વક પહાડી વળાંકો પર ગાડી ચલાવી રહ્યો હતો તે જોઇને મને તેના પર માન થઇ આવ્યું. તેમજ મનના છાને ખૂણે આ વિસ્તારમાં ગાડી ચલાવવાની ઈચ્છા થઇ આવી. જો કે એ ઈચ્છા નક્કર સ્વરૂપ ધારણ કરે તે પહેલા જ મેં તેને વિદાય આપી દીધી. તે સમયે મને ખબર નહોતી કે એ ઈચ્છા ટૂંક સમયમાં સાચી પડશે. તેમના ઘરનો દરવાજો ખુબ નીચો હતો. અમે વાંકા વળીને એમાં પ્રવેશ્યા. નીચેના માળે ફક્ત ટોઇલેટ હતું. પહેલે માળે તેમનો રૂમ, નાની લાઈબ્રેરી અને ખુરશી ટેબલ વગરનો રીડીંગ રૂમ હતો. આરામથી નીચે ગાદલા પર બેસીને વાંચવાનું અને બારીની બહાર નજર જાય તો હિમાલયના દર્શન થાય. બીજે માળે અમારી સુવાની વ્યવસ્થા, રસોડું, બાથરૂમ અને બાલ્કની હતા. અમે આવ્યા એટલા માટે થઈને તેમણે લાઈટ બલ્બ લગાડ્યા હતા. તેઓ અંધારાને ખલેલ પહોંચાડવામાં નહોતા માનતા એટલે ઘરમાં માંડ એકાદ જગ્યાએ લાઈટ રાખી હતી. તેમની બાલ્કનીની ખાસિયત એ હતી કે બીજા માળની ચારેય તરફ એ વીંટળાયેલી હતી. રૂમની એક તરફ તાપણું કરવા માટેની જગ્યા હતી. સામાન્ય રીતે હિમાચલમાં હોય છે તેમ ઠંડીથી રક્ષણ માટે આખું ઘર લાકડાનું હતું. બાલ્કનીમાં પ્રવેશવાનો દરવાજો ખોલીને હું બહારનો નજારો લેવા પાળી પર હાથ ટેકવીને ઉભો. પહાડોમાં રાતનો સમય વિશેષ હોય છે. દૂર દુર પહાડોના ઢોળાવ પર ઝીણી ઝીણી લાઈટો દેખાતી હતી. એ બધી લાઈટ લોકોના ઘર હોવાની ખબર હોવા છતાં મને એમ લાગી રહ્યું હતું કે એ બધી લાઈટો પહાડોની રહસ્યમય રાતોની બિહામણી સુંદરતાને શણગારવા માટે પહેરાવેલા ઘરેણા હતા. આ પહેલા જ્યારે જ્યારે પહાડોમાં જવાનું થયું હતું ત્યારે ગાડી કે બસમાં બેસીને મુખ્ય રસ્તેથી પસાર થતી વખતે બારીની બહાર જોતાં દૂર ક્યાંક પસાર થતા વાહનની હેડલાઈટના લીસોટા જોઇને થતું કે ત્યાં શું હશે? અને એ તરફના ઘરો કે જેની હાજરી માત્ર લાઈટના એક ટપકા તરીકે છતી થતી હતી, ત્યાં કેવા લોકો રહેતા હશે? આજે હું પણ એવા જ એક રસ્તા પરના લીસોટાનો ભાગ બન્યો હતો. અને તે લાઈટોમાંની એક નીચે હું ઉભો હતો. આ સમયે જો હાઇવે પર બસ કે ગાડીમાં જઈ રહેલો કોઈ પ્રવાસી પણ કદાચ બારીની બહાર જોઇને મારી જેમ વિચારતો હશે, તો તેની તરફ વહી રહેલી મારી સદભાવના તેને કળાયા વગર નહિ રહી હોય. હવે પછીથી મને જ્યારે મુખ્ય રસ્તે જતા આવા પ્રશ્ન થશે ત્યારે મારી પાસે એનો ચોક્કસ ઉત્તર, એનું એક ચોક્કસ ચિત્ર હશે. મુખ્ય રસ્તો છોડીને અજાણ્યા રસ્તા પર ચાલ્યા જવું એ મારા પ્રવાસ અને અમુક અંશે જીવનનો પણ આદર્શ અને સત્ય પુરવાર થઇ રહ્યા હતા. મુસાફરીના થાકને લીધે ઊંઘ આવી રહી હતી પણ વેકેશનના પહેલા જ દિવસે આમ અણધાર્યા જ ઘરથી દૂર છતાં ઘરે આવી પહોંચ્યા હતા તેનો રોમાંચ મને સુવા નહોતો દેતો. આ દ્વંદ્વનો અંત આણવા આ વિસ્તારમાં કુદરતે છૂટે હાથે વેરેલી શાંતિ મેદાનમાં ઉતરી આવી અને હું તેને વશ થઈને સુઈ ગયો.
સુતા પહેલા નેહાએ કહેલું કે સવારે જલ્દી ઉઠીને બાલ્કનીની બહાર જોવાનું ચુકતા નહિ. મુંબઈમાં દસ પહેલા હું ભાગ્યે જ ઉઠું પણ અહી પાંચેક વાગે આપમેળે જ આંખ ઉઘડી ગઈ. બહાર સહેજ અજવાળું થઇ રહ્યું હતું. મેં શબ્બીરને ઉઠાડ્યો. એ ન ઉઠ્યો. હું એકલો જ દોડીને બાલ્કનીમાં ગયો અને સામેનું દ્રશ્ય જોઇને ઘેલો ઘેલો થઇ ગયો. રાતે જે દેખાઈ રહ્યું હતું એ હિજાબની પાછળની સુંદરતા હતી જે આંખોથી દેખાય તે કરતા વધારે કલ્પનાને કારણે સુંદર લાગે. જ્યારે અત્યારે દેખાઈ રહી હતી એ તો અનાવૃત્ત કુદરત હતી. ગઈકાલના વરસાદને લીધે સામેના ડાબે અને જમણે એમ ત્રણ તરફના પહાડો પર રાત દમિયાન તાજી બરફવૃષ્ટિ થઇ હતી. પરંતુ આજનો દિવસ સાફ ઉગ્યો હતો એટલે આસપાસના ઘરો, ખેતરો, સફરજનના બાગ, તેમની વચ્ચેથી નીચે ઉતરતા પગથીયા, તેની પર ચાલતા સ્કુલબેગ પહેરેલા બાળકો, તેમના લાલ લાલ ગાલ, કેડી જ્યાં રસ્તાને જોડાતી હતી ત્યાં બસની રાહ જોઇને ઉભેલા લોકો, રસ્તા પરથી પસાર થતા એકલદોકલ વાહન, દુરના ઘરોની વચ્ચેથી ઉગતું બૌદ્ધ મઠનું શિખર, તેની હજુ આગળ નજર પહોચે ત્યાં દેખાતો નદીનો લાંબો લીસોટો, તેની પેલી તરફના પહાડનો ઢોળાવ જે હજુ પડછાયાને લીધે તડકાથી વંચિત હતો – આ બધું સાફ દેખાઈ રહ્યું હતું. બસ આ બધું જાણે કોઈ સુંદર સપનું હોય એમ આંખમાં ભરીને હું ફરી સુઈ ગયો અને મારા મુંબઈ સ્ટાન્ડર્ડ ટાઈમ મુજબ ફરી દસ વાગ્યે ઉઠ્યો. શબ્બીર ઉઠી ગયો હતો અને પથારીમાંથી ગાયબ હતો. હું ફરી બાલ્કનીમાં ગયો અને નીચે નેહા-અનિકેત કામ કરી રહ્યા હતા. મને ઉઠેલો જોઇને તેઓ ઉપર આવ્યા. ખાંડ પૂરી થઇ ગઈ હોઈ ગોળની ચા પીધી. પછી અમને તેઓ સરખી રીતે ઘર જોવા લઇ ગયા. બહારથી જેટલું સુંદર ઘર હતું તેટલું જ તે અંદરથી સુઘડ અને એક ઘર જેવું હોવું જોઈએ તેવું સુકુનદેહ હતું. તેને આટલું સરસ બનાવવા માટે નેહા અને અનિકેતે ખુબ મહેનત કરી હતી. આ ઘરનું એકોએક કામ તેમણે જાતે કર્યું હતું. રહેવા આવ્યા ત્યારે તે ફક્ત એક લાકડાનું માળખું હતું. તેમાં ઇલેક્ટ્રિક ફીટીંગ, પ્લમ્બિંગ, અમુક કડીયાકામ, થોડું સુથારીકામ બધું જ અનિકેતે જાતે કર્યું હતું. આ પહેલા અનિકેત મુંબઈમાં કોર્પોરેટ જોબ કરતો હતો અને પોતાના ઘરે ભાગ્યે જ કંઈ કામ કરવાનો એને વારો આવ્યો હતો. અહીં આવીને તે આ બધું શીખ્યો અને ધગશથી કર્યું. ઘરની પાછળના ભાગમાં બ્રોકોલી, સ્ટ્રોબેરી, પાલક વગેરે ઉગાડ્યા હતા. તેની માટેનું ખાતર પણ વર્મીકમ્પોસ્ટથી તૈયાર કર્યું હતું. આ બધાની સાથે ઘરની સાફસફાઈ, રસોઈ કરવી વગેરે કામ તો ખરા જ. શિયાળામાં ઘરની આસપાસ જામેલો બરફ સાફ કરવો. ઘરની પાછળની ટેકરી પરના જંગલમાંથી તાપણા માટેના લાકડા વીણી લાવવા. આવા અઢળક કામોનો ઢગલો.
નેહા – અનિકેતનું ઘર
અને બાલ્કનીમાંથી દેખાતું દ્રશ્ય (બસ આ જ કારણ છે ત્યાં રહેવા લલચાવાનું સમજ્યા?)
આજે મારી જનરેશનના (મારા સહીત) ઘણા લોકો – ઘણું કરીને ફિલ્મો-પુસ્તકોએ બતાવેલું – સપનું સેવે છે કે પાંત્રીસ-ચાલીસ વરસ સુધીમાં પુષ્કળ કમાઈને નિવૃત્ત થઇ જવું અને પહાડોમાં એક ઘર વસાવવું. આ યુગલ પચ્ચીસ વરસે, પુષ્કળ કમાયા વગર જ એ સપનું જીવી રહ્યું છે. પણ સહુકોઈ એ વાત ભૂલે છે કે કોઈપણ સપનું ઝાકળ જેવું હોય છે. તેનું નિસ્યંદન કરીને તેનું પાણી બોટલમાં ભરીને પીવા જવામાં અનેક પ્રેક્ટીકલ અડચણો આવતી હોય છે. આ સપનામાં પણ ઘણી તકલીફો છે. એ હદ સુધીની તકલીફો કે ક્યારેક તમને એ સપનું શા માટે જોયું એવો પ્રશ્ન પણ થઇ શકે.
અમને ઘર બતાવીને તેઓ ફરી પોતાના કામમાં પડ્યા. હું પુસ્તક લઈને બાલ્કનીમાં ગોઠવાયો. પરંતુ નજર સામેના સૌન્દર્ય પરથી ખસતી જ નહોતી અને વાંચવામાં મન નહોતું લાગતું. સાંજે નેહા સાથે વાત કરતા તેણે કહ્યું કે તેની અગાઉ અહીં રહેતા લોકો પુષ્કળ પુસ્તકો મુકીને ગયા છે પરંતુ તેને પણ વાંચવાનું ખાસ મન જ નથી થતું. સંગીત સાંભળવાની ઈચ્છા પણ ભાગ્યે જ થાય છે. રસોઈ અને બાગકામથી જ તેની બધી સર્જનાત્મક તૃષા સંતોષાતી હતી. ચાર વર્ષ અગાઉની નેહા આવી નહોતી. તે વિદ્રોહી હતી, વાંચવા-લખવાની રાક્ષસી ભૂખ ધરાવતી, કોઈ ચીજ કે વ્યક્તિની ઇન્તેઝારીમાં સતત વ્યાકુળ છોકરી હતી. આજની નેહા ખુબ ઠરેલ, ખુશમિજાજી અને પૂર્ણત્વ અનુભવી રહેલી સ્ત્રી હતી. સાંજે હું, અનિકેત અને શબ્બીર ટેકરી પર લટાર મારવા ગયા. અનિકેત દોડતા દોડતા ચડી ગયો જ્યારે અમારા બંનેનો શ્વાસ ચડી ગયો. આ એ જ જગ્યા હતી જ્યાંથી તેમણે શિયાળામાં તાપણા માટેના લાકડા લઇ જવા પડતા. તેમના અતિ રોમેન્ટિક ‘પહાડોમાં મારું પણ એક ઘર હોય’ના જીવનની વાસ્તવિકતા અમે અનુભવી રહ્યા હતા. ઘરે પરત આવીને તેમની મહેમાનગતિનો થોડોઘણો બદલો વાળવા અમે તેમને ગુજરાતી દાળઢોકળી બનાવીને જમાડ્યા. તેમના ઘરે મને મારા ઘરથી પણ વિશેષ સુકુન અનુભવાઈ રહ્યું હતું. એવું સુકુન જેવું હું નાનપણમાં વેકેશનમાં નાના-નાનીને ત્યાં જતો ત્યારે અનુભવાતું. નેહા-અનિકેત અમારી સંભાળ પણ એ રીતે જ લઇ રહ્યા હતા જાણે મારાથી નાના હોવા છતાં મારા નાના-નાની ન હોય!
રાતે ફરી વરસાદ જોરમાં શરુ થઇ ચુક્યો હતો. અમારો ટ્રેક કરવાનો પ્લાન વરસાદ બંધ ન થાય ત્યાં સુધી થઇ શકે તેમ નહતો.
એ પછીના દિવસે પણ વરસાદનું જોર ઓછું ન થતા અમે ટ્રેકનો પ્લાન તત્પુરતો માંડી વાળ્યો અને બે દિવસ પાર્વતી વેલી – જલોરી પાસની રોડ ટ્રીપ કરવાનું નક્કી કર્યું. નેહા અનિકેતે તેમનો તંબુ લીધો, અમે શબ્બીરે લાવેલો તંબુ લીધો અને અનિકેતની ગાડીમાં નીકળી પડ્યા. નેહાએ કહ્યું કે, અમે તેમના જીવનના બહુ સારા પડાવ પર ત્યાં આવ્યા હતા કેમ કે હજુ એક અઠવાડિયા પહેલા જ તેમને ખોવાયેલો અઝોગ પાછો મળ્યો હતો. ઓહ, માફ કરશો અઝોગ એટલે તેમનો કુતરો. મેં તમને હજુ સુધી તેની ઓળખાણ જાણીજોઇને જ નથી કરાવી કેમ કે, હવે પછીનું પ્રકરણ આખેઆખું તેના વિષે જ છે. અઝોગ ખોવાઈ ગયો તે પહેલા તે ત્રણેય ખુબ ફરતા. પણ તે ચાલ્યો ગયો એ સમય દરમિયાન હરવા ફરવાનું સાવ બંધ થઇ ગયું હતું. હવે જ્યારે એ પાછો આવ્યો છે ત્યારે અમારા નિમિત્તે તેમનું ફરવાનું ફરી શરુ થઇ રહ્યું છે. તો અમે પાંચ જણ (કુતરાને જણમાં ગણીએ તો) રોડ ટ્રીપ પર નીકળી પડ્યા, જેની વાત આ લેખના વિસ્તારની બહારની વાત છે. હા, એટલું કહીશ કે એ દરમિયાન મારું હિમાલયમાં ગાડી ચલાવવાનું સપનું પૂરું થઇ ગયું. સામે શ્વેત પહાડ અને એની તરફ તમે ગાડી હંકારી રહ્યા હો એ ફીલિંગ અલૌકિક છે…
પ્રકરણ ૨ : સાચૂકલો સારમેય
મુંબઈના સૌથી દુરના પરાં તરીકે અને ત્યાંની લોકલ ટ્રેનની ભીડ માટે પંકાયેલ વિરારની ગલીઓમાં જન્મેલો એક શ્વાનબાળ. તેની સાથે જ જન્મેલાં તેના ભાઈ – બેન ગલુડિયા હતા ત્યાં જ મૃત્યુ પામ્યા. એક અકસ્માતે અને બીજું કુપોષણથી. પણ આપણો નાયક નસીબનો બળિયો કે તેને એક નવપરિણીત યુવતીએ પોતાની ઓથમાં લઇ લીધો. એણે તેને કેટલાક દિવસો સુધી રોજ ખાવાનું આપ્યું અને થોડો મજબુત થાય ત્યાં સુધી ઘરમાં સુવા પણ દીધો. પછી એક દિવસ તેનો નાનો ભાઈ તેના ઘરે આવ્યો અને તેને આ ગલુડિયું ગમી ગયું. તે એને પોતાની સાથે તેના ઘરે દાદર લઇ ગયો. આ નાનો ભાઈ એટલે અનિકેત. અને કુતરો એટલે ઉપર ઉલ્લેખાયેલો અઝોગ. અનિકેતના પ્રિય પુસ્તક અને પછીથી ફિલ્મ તરીકે આવેલા ‘લોર્ડ ઓફ ધ રિંગ્સ’ના પાત્ર પરથી તેનું નામ પડ્યું. શરૂમાં તો અનિકેતે કુતરો પાળવા બાબતે ઘરમાં સંઘર્ષ કરવો પડ્યો પરંતુ થોડા વખતમાં સહુને તેની માયા લાગી ગઈ. અનિકેતે તેને ખાવાપીવાની, ટોઇલેટની, ફેંકેલો દડો કે અન્ય કોઈ વસ્તુ લઇ આવવાની, ઉઠવા બેસવાની વગેરે ટ્રેનીંગ આપીને રખડુ કુતરામાંથી શાલીન શ્વાનના સ્તરે પહોચાડી દીધો. અનિકેત તેને રોજ સાંજે શિવાજી પાર્કના દરિયાકિનારે ચાલવા અને દરિયામાં તરવા લઇ જતો. પાણી સાથે અઝોગને વિશેષ પ્રેમ. વખત જતાં તેની ફરવાની અને તરવાની સીમાઓ વિસ્તરતી ગઈ. થોડો મોટો થયા પછી તો અનિકેત તેને એકલો છોડી મુકતો અને તે દાદરથી છેટ ચોપાટી સુધી દરિયાને કિનારે કિનારે રખડીને પાછો આવી જતો. ઘરની આસપાસના વિસ્તારોમાં તેણે અન્ય રખડુ તેમજ જાતવાન શ્વાન અને શૂનીઓ સાથે દોસ્તી કરી લીધી હતી. એ અલગ વાત કે જાતવાન શ્વાન-શૂનીઓના માલિક તેને બહુ પાસે ફરકવા નહોતા દેતા. પણ અઝોગને તેની ખાસ કઈ દરકાર નહિ. કેટલાય માણસો સાથે પણ તેણે દોસ્તી બાંધી લીધી હતી. અમુક વખત તો એવું થતું કે કેટલાક લોકો પહેલા અઝોગના મિત્ર બનતા અને પછીથી તેઓ અનિકેતના મિત્ર પણ બની જતા. તેનો આવો મિલનસાર સ્વભાવ જ એક દિવસ તેનો જીવ બચાવશે એ તો કોઇએ ધાર્યું પણ ક્યાંથી હોય.
જેમ માણસનો સ્વભાવ અને ચારિત્ર ઘડતર ઘણે અંશે તેના ઉછેર પર નિર્ભર છે. ઉપરાંત જેમ માતા-પિતાનો સ્વભાવ બાળકમાં ઉતરતો જોવા મળે છે, તેમ શ્વાનના કિસ્સામાં પણ આવું જ હશે. કેમ કે અનિકેતનો પ્રવાસ પ્રેમ અઝોગમાં ઉતરી આવ્યો છે. અનિકેત અઝોગને લઈને મુંબઈની આસપાસના અનેક સ્થળોએ ફરવા જતો હતો. મુંબઈમાં એકલા અને મુંબઈની બહાર અનિકેત સાથે ફરવામાં અઝોગનું જીવન મોજથી જઈ રહ્યું હતું. એવામાં તેના નસીબે ફરી પલટો લીધો.
અનિકેતને નેહા મળી. તે બંનેએ કાયમ માટે મુંબઈ છોડીને મનાલી સ્થાયી થવાનું નક્કી કર્યું. દરિયાપ્રેમી અઝોગને પહાડોમાં આવ્યે હજુ તો માંડ એકાદ અઠવાડિયું થયું હશે ત્યાં તે મહાભિનિષ્ક્રમણ પર નીકળી પડ્યો. નવેમ્બર મહિનો હતો. ઠંડી ગુલાબી મટીને ઘેરી ઝાંય પકડવા લાગી હતી. હિમાલયના કૂતરાં ઠંડીથી બચવા જાડી રૂંવાટી ધરાવતા હોય છે. મુંબઈના અઝોગની રૂંવાટી સાવ પાંખી જે ઠંડીથી પુરતું રક્ષણ ન આપે. નેહા અને અનિકેતે તેને ગોતવાના બધા જ પ્રયાસ કરી જોયા. આજુબાજુના ગામમાં તેની તસ્વીરો ચોટાડી, પોલીસમાં ફરિયાદ કરી, બેહિસાબ પ્રાર્થનાઓ કરી, ડોગ કમ્યુનીકેટરની મદદ લીધી. ડોગ કમ્યુનીકેટર એટલે એવી વ્યક્તિ કે જે પ્રાણીઓ સાથે દૂર બેઠાં બેઠાં માનસિક સંપર્ક સાધી શકે. પુનાના એક પ્રખ્યાત ડોગ કમ્યુનીકેટરે અનેક વાર અઝોગ ક્યાં છે અને શું કરી રહ્યો છે તેનું વિવરણ આપ્યું. તેમાં એ એક રસ્તા પર ચાલી રહ્યો હતો જ્યાં હરોળબંધ દુકાનો હતી અને એક ટ્રાફિક સિગ્નલ હતું. આ પ્રદેશમાં ટ્રાફિક સિગ્નલ તો ક્યાંથી હોય એમ વિચારીને નેહા અનિકેતને તેમની વાતોમાંથી વિશ્વાસ ઉઠવા લાગ્યો. દિવસોના મહિના થયા પણ અઝોગ પાછો ન આવ્યો. અનિકેત – નેહા બહાવરાં જેવાં થઇ ગયા હતા. કુતરો, બિલાડી કે અન્ય કોઈ પાલતુ પ્રાણી સાથેનો વિયોગ માણસના વિયોગ જેટલો જ આકરો હોય છે. અંતે છ મહીને તે એક દિવસ અચાનક કુલ્લુની બજારમાં મળી આવ્યો. નેહા અનિકેત કેટલાક છોડ લેવા કુલ્લુ ગયા હતા. સામાન્ય રીતે એ માટે તેમને કુલ્લુ સુધી લાંબા થવાની જરૂર ન પડે પણ એ દિવસે તેમને જોઈતા રોપા પાસેના ગામમાંથી ન મળતા તેઓ ગાડી લઈને કુલ્લુંની બજારમાં ગયા અને એક દુકાનની બહાર અઝોગ બેઠો હતો. અનિકેત તેને જોતાંવેત ઓળખી ગયો અને આવેગમાં આવીને તેણે ગાડી દુકાનના પગથીયા સાથે અથડાવી મૂકી. નેહાએ ઉતરીને તેને નામથી બોલાવ્યો… “અઝોગ યે …” (મરાઠીમાં યે એટલે આવ). એ તરત આવી ગયો જાણે ક્યારેય દૂર ગયો જ ન હોય.
અમને અઝોગ જ્યાંથી મળ્યો એ સ્થળ દેખાડવા તેઓ લઇ ગયા. ત્યાં સાચે જ એક ટ્રાફિક સિગ્નલ હતું અને હરોળબંધ દુકાનો હતી. તેને ખુલ્લો છોડી મુક્યો તો એ તરત દોડીને એક ઢાળવાળી ગલીમાં ગયો. એ ગલી પૂરી થાય ત્યાં નદી આવી જતી હતી. છેક છેલ્લા ઘર પાસે તે પહોંચ્યો. ત્યાં એક કાળી રૂંવાટીદર કુતરી હતી તેને જઈને અઝોગે વ્હાલ કર્યું. પેલી તરત આની સાથે દોડતી રમવા આવી. બંને ઘરની સામેના એક બંધ ઘરનો દરવાજો ઠેકીને આંગણમાં ગયા. અમે તેમની પાછળ. ઘરની પાછળની તરફ નાનકડું મેદાન જેવું હતું જેની ત્રણ તરફ ઘર હતા અને એક તરફ પાળી જેની પાછળ નદી. અઝોગ ત્યાંનો ખૂણેખૂણો સુંઘવા લાગ્યો અને પછી એક જગ્યાએ જઈને માલિકીભાવ સ્થાપવા માટે પેશાબ કર્યો. આ જ એ જગ્યા હતી કે જ્યાં તેણે છ મહિના ગાળ્યા હતા. હિમાલયના બર્ફીલા છ મહિના. અમે ફરી ઉપર દુકાનો તરફ ગયા ત્યાં એક નાનો છોકરો અમને એકીટશે તાકી રહ્યો હતો. પૂછપરછ કરતા ખબર પડી કે તે અઝોગને ઓળખતો હતો અને એક અઠવાડિયાથી તે કેમ દેખાતો નહોતો એ વિષે તે વિચારતો હતો. બીજા એક વૃદ્ધ ભાઈએ પણ કહ્યું કે રોજ તેઓ સવારે ચાલવા નીકળતા ત્યારે અઝોગ અને અન્ય કુતરાઓને બિસ્કીટ ખવડાવતા. અન્ય એક ફોરેનર યુવતી ત્યાંથી પસાર થઇ તો અઝોગ તેની પાછળ ભાગ્યો. પેલીએ તેને પંપાળ્યો અને બાજુની દુકાનમાંથી બિસ્કીટ ખરીદીને આપ્યા. આ છ મહિનામાં અઝોગ શીખી ગયો હતો કે ફોરેનર લોકો ભારતીયો કરતા વધુ પ્રાણીપ્રેમી હોય છે અને તેમની સામે દયામણા બનવાથી તેઓ ખાવાનું આપે છે. આજુબાજુની ગલીઓમાંથી પણ બીજા કેટલાક કુતરાઓ અઝોગને મળવા આવી પહોચ્યા. અઝોગ તેના મિત્રો સાથે રમતો હતો ત્યારે નેહાએ તેને “અઝોગ યે …” કરીને બોલાવ્યો તો એ ન આવ્યો. પછી તેને છોડીને ચાલ્યા જવાનું નાટક કર્યું તો એ તરત દોડતો આવ્યો. અમે ગાડીમાં બેસીને અમારી રોડ ટ્રીપ પર જવા ઉપડ્યા.
આ છ મહિનામાં તેણે શું કર્યું હશે? જો તે માણસની જેમ વાતો કરી શકતો હોત તો કહી શકત… પરંતુ તેની અવેજીમાં આપણે માત્ર તર્ક અને કલ્પના જ કરી શકીએ. વિચારવાની વાત એ છે કે વિરારના એક અપાર્ટમેન્ટમાં જન્મેલ એક અબોલ જીવ છેટ હિમાલય પહોચી ગયો અને છ મહિનાની ‘સોલો ટ્રીપ’ કરી આવ્યો. કૂતરાંના જીવનની આવરદામાં છ મહિના એટલે માણસના જીવનની સરેરાશ આવરદાના પાંચ વર્ષની બરાબર થાય. જો તેના જન્મ સમયે જ અનિકેતની બેનના લગન ન થયા હોત અને એ ત્યાં રહેવા ન ગઈ હોત તો શું તેનું જીવન આવું જ હોત ખરું? જો અનિકેતના જીવનમાં નેહા ન આવી હોત તો? તેમના ભોશ સ્થિત ઘરથી કુલ્લુ નદી પરનો પુલ પાર કરીને આશરે ત્રીસ કિલોમીટરમાં પહોચાય છે. સામાન્ય રીતે એક કુતરું દિવસના પાંચેક કિલોમીટરનું અંતર કાપી જાણે પછી તે રોકાઈ જાય. આવું તેને સરખું ખાવાનું આપવાવાળું કોઈ માણસ મળી ન જાય ત્યાં સુધી ચાલી શકે. જો અઝોગને કુલ્લુમાં પેલા બિસ્કીટ ખવડાવવા વાળા ભાઈ ન મળ્યા હોત તો તે છ મહિનામાં જ્યાં સુધી પહોચી શકે એ જગ્યાઓની યાદીમાં નેપાળ, પાકિસ્તાન, ચીન અને અફઘાનિસ્તાનના પણ અમુક સ્થળોનો સમાવેશ થઇ જાય. કુલ્લુ તો પાસે આવેલું મુખ્ય ગામ. જો તે કોઈ નાના ગામમાં રોકાઈ પડ્યો હોત કે જ્યાં નેહા અનિકેતને કોઈ દિવસ જવાનું થાત જ નહિ તો? ઘરથી અઝોગ ઘરથી દૂર રહ્યો એ છ મહિના દરમિયાન અસંખ્ય વાર નેહા અનિકેત કુલ્લુની એ બજારમાંથી પસાર થયા હતા. જો તે દિવસે પણ તેઓ કુલ્લુ ગયા ત્યારે અઝોગ ગલીમાંથી બહાર આવીને દુકાન પાસે ન બેઠો હોત તો? અઝોગની કહાણી અને ધ્રુવ ભટ્ટની પ્રખ્યાત નવલકથા અતરાપીના પાત્ર ‘સારમેય’ વચ્ચેના સમાંતર ઉડીને આંખે વળગે તેવા છે. કદાચ ધ્રુવ દાદાને પણ તેમનો સારમેય આવા કોઈક પ્રશ્ન પરથી જ જડ્યો હોય એવું બને…
પ્રકરણ ૩ : અમે બરફના ઝંખી
બે દિવસની રોડ ટ્રીપ પરથી આવ્યા ત્યાં વરસાદ થોભી ગયો હતો. હવે મારી પાસે ટ્રેક પર ન જવાનું કોઈ બહાનું નહોતું. આમ તો મનાલીથી ભૃગુ એ ત્રણ દિવસનો ટ્રેક છે અને તે જૂન મહિનાથી શરુ થાય. પરંતુ મનાલીથી આશરે પંદરેક કિલોમીટર ઉત્તરે આવેલા કોઠી નામના ગામમાં મુંબઈના કવિ અને પ્રકૃતિપ્રેમી હિમાંશુ ‘પ્રેમ’ જોષીની કેમ્પ સાઈટ આવેલી છે. અહીં તેઓ છેલ્લા વીસ વર્ષથી દર ઉનાળે પ્રકૃતિપ્રેમ, શિસ્તપાલન, શારીરિક મહેનત, સાહસવૃત્તિ, સાદગી વગેરેના પાઠ ભણાવતી દસ દિવસીય શિબિર ચલાવે છે. તેમની કેમ્પ સાઈટથી જો જઈએ તો ચૌદ – પંદર કલાકમાં ભૃગુ જઈને આવી શકાય એમ હતું. અમે તેમને ત્યાં પહોચ્યાં તે દિવસે તેમની મહેમાનગતિ માણી. તેમણે જ બીજા દિવસે વહેલી સવારે તેમના સ્ટાફમાંથી એક માણસ, હીરાલાલને અમારી સાથે ગાઈડ તરીકે મોકલવાની વ્યવસ્થા કરી. તેમની પરવાનગી લઈને તે રાતે અમે કેમ્પ સાઈટથી થોડે ઉપર આવેલા જંગલમાં શબ્બીરનો તંબુ નાખીને સુતા. ભીની જમીન પર તંબુ નાખ્યો હતો તેમજ ગીચ જંગલની વચ્ચે હોવાથી રાતના અસહ્ય ઠંડી હતી. ઉપરાંત નેહા અનિકેતથી વિખુટા પડવાની પીડાને કારણે મારું મન પહેલેથી આળું તો હતું જ. તેને લીધે મને રાતના ઊંઘ જ ન આવી અને આ હું શબ્બીરના ટ્રેકિંગના ચક્કરમાં ક્યાં ફસાઈ ગયો એમ વિચારતો હતો. સવારે ચાર વાગે નીકળવાનું હતું એટલે સાડા ત્રણે અમે ઉઠ્યા. હું તંદ્રામાં હતો અને શબ્બીરની સુચના મુજબ તંબુ સંકેલી રહ્યો હતો અને બેગ પેક કરી રહ્યો હતો. અમે નીચે કેમ્પના રસોડાવાળા તંબુમાં જઈને હીરાલાલને મળ્યા. તેમણે ચા પીવડાવી, બાફેલા બટેટા-મીઠું અને ગોળનું ભાથું તૈયાર કરાવ્યું. એ લઈને અમે ત્રણ જણ ઉપડ્યા ટ્રેક કરવા. સહેજ સહેજ અજવાળું થવા લાગ્યું હતું અને મારી મનોસ્થિતિમાં પણ પલટો આવી ચુક્યો હતો. હવે મારામાં એક નવું જ જોમ આવી ગયું હતું. ચાહે જે થાય પણ મારે આ ટ્રેક કરવો જ છે એવો નિશ્ચય મેં લઇ લીધો. બીજી તરફ શબ્બીરથી તીવ્ર ચઢાણ પર ચડી જ નહોતું શકાતું. તેની હિંમત ઓસરી રહી હતી. શરૂના એકાદ કલાક પછી બરફ આવ્યો ત્યારે તો એ વધુ હારી ગયો. દરેક પગલે તે બરફ પર લપસી રહ્યો હતો. તેના બુટ કદાચ એ પ્રકારના હતા કે પછી કદાચ તેની પગલા માંડવાની રીત ખોટી હતી. જે હોય તે પણ હવે તેને પાનો નહિ ચડાવું તો ટ્રેક પૂરો નહિ કરી શકે એમ મને લાગ્યું. મેં તેને જોક્સ સંભળાવવાથી લઈને દુષ્યંત કુમારની ગઝલ અને હરિવંશરાયની કવિતા સંભળાવી જોઈ પણ ખાસ કોઈ અસર ન થઇ. કદાચ અનાવૃત્ત, નિર્ભેળ કુદરતની આટલી નજીક જવાથી દરેકનું અસલ તત્વ બહાર આવતું હશે. સામાન્ય રીતે મોજમાં રહેતા અને સૌને મોજ કરાવતા શબ્બીરને આટલો ઢીલો મેં આ પહેલા ક્યારેય નહોતો જોયો. પછી અમે મગજને બેવકૂફ બનાવવા માટે કેટલીક તરકીબો અજમાવી જોઈ. એક તો એમ કે બરફમાં દરેક ડગલું માંડવામાં ખુબ શક્તિ ખર્ચાઈ જાય એટલે અમે હીરાલાલને આગળ કર્યો. તેણે જ્યાં પગ મુકીને બરફમાં ખાડો કર્યો હોય એમાં જ હું પગ મુકીને આગળ જાઉં અને મારી પાછળ શબ્બીર પણ એમાં જ પગ મુકતો ચાલે. બીજું એમ કે અમે પચાસ ડગલા ગણતા ગણતા ચાલીએ. દર પચાસ ડગલા પછી એક મિનીટ શ્વાસ ખાવા માટે મળશે એ લાલચે અને પચાસ ડગલા જ માંડવાના એ વિચારથી મગજ ફરિયાદ કરતુ અટકી ગયું. આ તરકીબો કામમાં આવી અને શબ્બીરની નકારાત્મકતા ઘટી ગઈ. જેને લીધે તે ટ્રેકિંગના અડધે રસ્તે પહોચીને અમે પોરો ખાવા બેઠા હતા ત્યાં મારી સાથે સ્વસ્થ રીતે દલીલ કરવા પામ્યો.
અહીં હીરાલાલ વિષે થોડુંક કહેવું જરૂરી છે. મારી અને શબ્બીરની ઉમરનો સરવાળો કરો એથી પણ વધુ તેમની ઉમર હોવા છતાં અમારા બંનેની સ્ફૂર્તિનો સરવાળો કરો એથીયે વધુ તેમની સ્ફૂર્તિ. અમે કપડાની ઉપર ગરમ કપડાનાં ત્રણ-ચાર સ્તરો નીચે દટાયેલા અને તો પણ હાથમાં ઠંડી લાગે. તેની માટે બે જણ વચ્ચે એક જ જોડી હાથમોજા જે અમે એક એક વહેચીને બીજો હાથ ખિસ્સામાં રાખીને ચલાવતા હતા. હીરાલાલે માત્ર એક જેકેટ અને એક કાનટોપીથી આખો વખત ચલાવ્યું. અમને તેની તંદુરસ્તી પર માન થઇ આવ્યું અને દર પંદર મીનીટે એક બીડી ફૂકવા છતાં તે કઈ રીતે આટલો સ્ફૂર્તિવાન છે એ વિચારવા લાગ્યા… કે પછી તે બીડી ફૂકવા છતાં નહિ પણ તેને કારણે જ તો ક્યાંક …? અમે થીયરીના નહિ પણ પ્રેક્ટીકલના માણસો હોઈ હીરાલાલ પાસે એક એક બીડી માંગીને સળગાવી. તમાકુના ગરમાગરમ ધુમાડા ફેફસાં વાટે રક્તપ્રવાહમાં પ્રવેશતાં જ શબ્બીરની રહીસહી નકારાત્મકતા પણ ચાલી ગઈ. અમારી દલીલે એવી ગરમી પકડી કે પાસેનો બરફ પીગળીને એક ક્ષીણ ઝરણું ફૂટી નીકળ્યું એવું મને લાગ્યું. તેમાંથી બોટલ ભરી રહેલા હીરાલાલે કહ્યું કે આ ઝરણું અહિયાં વર્ષોથી છે અને ગમે એવી ઠંડીમાં પણ સુકાતું નથી. તેનું પાણી સીધું ભૃગુ તળાવમાંથી અહીં સુધી આવે છે. અમે મોજથી એ પાણી પીધું પછી હીરાલાલે હિમાંશુ ‘પ્રેમ’ની ફોન પર સલાહ લઈને પાછા ફરી જવાનું નક્કી કર્યું. અમે ૪૦૦૦ મીટરની ઉંચાઈ સુધી પહોચ્યા હતા એનો દેખાડો કરવા ૪જી નો ઉપયોગ કરીને મિત્રોને વિડીયો કોલ કરીને તેમની ‘હાય’ લીધી (શ્લેષ અભિપ્રેત).
જન્મ, મૃત્યુ અને વેળાસ [૨૦૧૭નું પ્રવાસનું સરવૈયું શ્રુંખલા હેઠળ]
ફોટોબ્લોગ: સર્વોદય વિદ્યાલય, પીંડવળ [૨૦૧૭નું પ્રવાસનું સરવૈયું શ્રુંખલા હેઠળ]
May 11 at 5:37 am
Thanks khoob gamyu. Lakhata rahejo
May 11 at 2:07 pm
It’s wow ! No words for describe my feelings !
Thank you so much for writing this 🌸
May 11 at 3:06 pm
મારેય દસ વર્ષ પહેલાં અડધેથી પાછા આવવું પડ્યું હતું તેનો અફસોસ ઓછો થયો.
સારમેયને તો ‘જલસો’મા મળાયું હતું. ફરી ફરી.
Tumul Buch (Post author)
May 13 at 5:14 pm
પ્રીતીક્રિયા બદલ આભાર છાયા. તમારી અડધેથી આવવાની કહાણી જાણવી ગમશે
May 12 at 2:39 am
May 12 at 6:51 am
ખૂબ સરસ!!!! હાઈ નહીં, પણ તે અધૂરો ટ્રેક જોડે પૂરો કરસુ એવી ઈચ્છા થઈ રહી છે….
Tumul Buch (Post author)
May 13 at 5:13 pm
એ જાશું બાપા… બોવ જલ્દી
May 26 at 5:09 am
ખુબ સરસ પ્રવાસ … ખુબ સરસ વિવરણ ….અને એમાય જો નેહા અને અનિકેત જેવા જુના મિત્રો મળી જાય તો સોના માં સુગંધ ભળી જાય…
૨૦૧૭ – પ્રવાસનું સરવૈયું | | રઝળપાટ
Leave a Reply to Nilam doshi Cancel reply
Your email address will not be published.
ધ્રુવ ભટ્ટની આગામી નવલકથા “ના”નાં પહેલા પ્રકરણ વિષે એક નોંધ
દુબઈ: ઘર એટલે …?
ફોટોબ્લોગ: સર્વોદય વિદ્યાલય, પીંડવળ [૨૦૧૭નું પ્રવાસનું સરવૈયું શ્રુંખલા હેઠળ]
હિમાચલ : ભોષ, મનાલી, ભ્રીગુ [૨૦૧૭નું પ્રવાસનું સરવૈયું શ્રુંખલા હેઠળ]
જન્મ, મૃત્યુ અને વેળાસ [૨૦૧૭નું પ્રવાસનું સરવૈયું શ્રુંખલા હેઠળ]
Theme by Anders Noren — Up ↑