en en en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu
ઈમાનદારી – ડૉ. આઈ. કે. વીજળીવાળા
સમજણનો સઢ – શૈલેષ સગપરિયા
મોતીનું એક બિંદુ – વર્ષા અડાલજા
પાયાની ઈંટ – ડૉ. શરદ ઠાકર
<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on">માનવીની જિંદગીનું મૂલ્ય કેટલું ? માત્ર સમુદ્રકિનારે રેતીનાં પટમાં પડેલા છીપલાં જેટલું જ ? હવાની લહેરખીની જેમ એક જ જોરદાર મોજું ધસી આવે. બે-ચાર પળ રહે, ન રહે અને પાછું વળી જાય, પણ એટલી વારમાં કંઈક છીપલાં ઊંધા વળી જાય, કોઈક છીપલું રેતીમાં દટાઈ જાય, કોઈ પાણીના પ્રવાહમાં તણાઈ જાય અને બીજી જ ક્ષણે કિનારો સમથળ બની જાય ! ક્ષણ પહેલાંની ઊથલપાથલનો જાણે કોઈ અણસાર પણ ન મળે. આવું જ એક છીપલું એટલે નમિતા. મેં જોયેલા યુવાન ડૉક્ટરોના વિશાળ દરિયાકાંઠા પરનું ઝળહળતા મોતી જેવું વ્યક્તિત્વ એટલે નમિતા.<br /><br />ડૉ. નમિતાએ મેડિકલ અભ્યાસક્રમમાં માત્ર ગ્રેજ્યુએશન જ કરેલું, પણ એનો પતિ ફિઝિશિયન થયેલો હતો એટલે એણે આગળ ભણવાનું ન વિચાર્યું. પતિ દેખાવમાં સાધારણ જ્યારે નમિતાનાં નામ આગળ મૂકવા માટે સૌંદર્યના એક લાખ પર્યાયો ઓછા પડે. શરીરમાં ચૈતન્યનો અને સ્ફૂર્તિનો અખૂટ ભંડાર ભરેલો, એટલે સતત કાર્યરત જોવા મળે. ચોવીસ કલાકનો દિવસ એના માટે અડતાળીસ કલાકનો બની જાય. એનાં પતિને સહેજ મોડાં ઊઠવાની ટેવ. નમિતા ઊઠવાને બદલે ઊગવામાં વિશેષ શ્રદ્ધા ધરાવે અને ઊગવાનું પણ પાછું સૂરજ કરતાં વહેલા !<br /><br />સવારના પહોરમાં વૃદ્ધ સસરા બૂમ પાડે : ‘વહુ બેટા, મારા માટે ચા મૂકજો.’<br /><br />‘પપ્પા, છાપામાંથી માથું હટાવો તો ખબર પડે ને કે ચા પણ તૈયાર છે અને તમને ભાવતી ગરમાગરમ ઉપમા પણ !’ નમિતા દીકરીની જેમ ઠપકો આપીને સસરાના હાથમાંથી છાપું ખેંચી લેતી અને સસરા પણ સસરો મટીને બાપ બની જતા. પોચો પોચો સ્વાદિષ્ટ નાસ્તો પેટમાં પધરાવતાં ત્રાંસી નજરે વૃદ્ધ પત્ની તરફ જોઈને બોલી પણ નાખતા : ‘આવો નાસ્તો જો પહેલેથી મળ્યો હોત તો આ દાંત આટલા વહેલા ન પડી ગયા હોત !’ સાસુ પાસે જવાબમાં આડું બોલવા જેવાં બે વેણ કદાચ હોય પણ ખરાં, પણ મોઢું જ ચોખ્ખા ઘીમાં બનાવેલા બદામપાકથી ભરાઈ ગયું હોય અને એ પણ વહુએ પ્રેમથી બનાવેલા…. પછી કોઈ વાંકબોલા પતિને જવાબ આપવા નવરું હોય ?!<br /><br />‘નમિતા, બાથરૂમમાં મારા કપડાં મૂક્યા ? કેટલી વાર થશે હજી ?’ પ્રાતઃ કર્મથી પરવારેલા પતિ પંચમ સૂરમાં આલાપે છે : ‘તું તો મને પરણી છે કે મારા ફૅમિલીને ?’<br /><br />‘એ માટે તો તમારે બાથરૂમમાં જવું પડે, મહાશય ?’ નમિતાની આંખોમાં મોડી રાતનો શૃંગાર તાજો થાય છે. પતિ (ડૉ. હિમાંશુ) બાથરૂમમાં જાય છે અને છોભીલો પડી જાય છે. બે ડોલ ભરીને ગરમ પાણી તૈયાર છે. રેપરમાંથી કાઢેલો નવો, સુગંધી સાબુ ઈન્તજાર કરી રહ્યો છે. બાથરૂમની ખીંટી પર આજે પહેરવાના શર્ટ-પેન્ટ, બેલ્ટ, મોજાં, ટાઈ, હાથરૂમાલ બધું જ તૈયાર છે અને આ બધા ઉપર પત્નીનો પ્યારભર્યો સ્પર્શ છે. પતિ તૈયાર થઈને બહાર આવે છે. ત્યાં જુએ છે કે એની પત્ની બે બાળકોની મમ્મીનું પાત્ર ભજવવામાં વ્યસ્ત છે. કેમ કરતી હશે એ આ બધું ? ક્યારે ? કેવી રીતે પહોંચી વળતી હશે એ ? રસોઈ માટે બાઈ રાખી હતી એને નમિતાએ બીજા જ મહિને વિદાય કરી દીધી. પોતે ડૉક્ટર થઈ એટલે શું થઈ ગયું ? સ્ત્રી તરીકે મટી ગઈ ? ઘરનાં માણસોએ જેવુંતેવું, કાચુંપાકું બેસ્વાદ ભોજન જ આરોગવાનું હોય તો પછી આટલું બધું કમાવાનો શો અર્થ ?<br /><br /><div>સવારે પતિ હોસ્પિટલમાં પહોંચે એની પાછળ અડધા કલાકમાં જ નમિતા પણ જઈ પહોંચે. એનું હસતું વ્યક્તિત્વ અને મીઠો સ્વભાવ જોઈને દર્દીઓની ભીડ જામે. બધાંનો એની પાસે જ ચેકઅપ કરાવવાનો આગ્રહ. જનરલ પ્રેક્ટિસથી માંડીને ગાયનેકના કેઈસીઝ પણ એ તપાસી લે. હિમાંશુ ઑપરેશન કરે ત્યારે એને આસિસ્ટ કરવાનું કામ પણ એનું જ. ચામડી પરના ટાંકા તો એણે જ લેવાના ! હિમાંશુ પોતે આ કામ પત્નીને સોંપી દે. કહે પણ ખરો : ‘આ કામ તો તારું જ, દરદીઓ જ હવે તો શરત કરે છે કે ઑપરેશન ભલે તમે કરો, પણ ટાંકા તો બહેનને જ લેવા દેજો.’ નમિતા બહુ જતનપૂર્વક, આવનારા સંતાન માટે સ્વેટર ગૂંથતી હોય એમ દર્દીની ચામડી પર સોય અને દોરાથી નકશીકામ કરી આપતી. એણે લીધેલા ટાંકા ક્યારેય પાકતાં નહીં.<br /><br />દસ વરસ થઈ ગયાં એનાં લગ્નને. દિવસ-રાત ઘડિયાળને કાંટે પતંગિયાની જેમ ઊડતી નમિતાએ પતિના ઘરને પૈસાથી છલકાવી દીધું. બાકી પરણીને આવી ત્યારે શું હતું ઘરમાં ? અને દસ વર્ષમાં તો શું બાકી રહ્યું હતું ? ભાડાના ફલૅટની જગ્યાએ વિશાળ બંગલો આવી ગયો, સામાન્ય સાંકડાં દવાખાનામાંથી આધુનિક, સગવડદાયી નર્સિંગહોમ બની ગયું. બૅન્કના એકાઉન્ટ્સ ઓવરફલો થઈ ગયા. આરસમાંથી ઘડી કાઢ્યા હોય એવા બે સુંદર દીકરાઓ મોટા થઈ ગયા અને ઘરમાં તમામ ચહેરાઓ ઉપર સંતોષનું લીંપણ ફરી વળ્યું અને આ બધું જ નમિતાએ હસતાં હસતાં કર્યું, કામનો નશો ભાર અનુભવ્યા વગર કર્યું, દર્દીઓના ખિસ્સાં કાતર્યા વગર કર્યું. લોકોના આશીર્વાદ ઝીલતાં ઝીલતાં કર્યું. ડિગ્રીથી નહીં, પણ પોતાનાં વ્યક્તિત્વથી કર્યું. બાકી હિમાંશુ સર્જન હતો. એ બીજી કોઈ પણ ડૉક્ટર યુવતીને પરણ્યો હોત તોપણ વૈભવ તો આવવાનો જ હતો. પણ નમિતા સુખની સાથે ચેન પણ લાવી, વૈભવની સાથે વિકાસ લાવી, સુવર્ણ સાથે સંતોષ લાવી. એ ખુદ એક પત્ની બનીને નહીં, પણ કુટુંબની લક્ષ્મી બનીને આવી.<br /><br />નવું નર્સિંગહોમ ખરેખર નમૂનેદાર બન્યું. એની એક એક ઈંટ પર નમિતાની પસંદગીની મહોર લાગી હતી. બાથરૂમના નળ અને વૉશ બેઝિનના ફિટિંગ્ઝ પણ એણે જાતે રસ લઈને પસંદ કર્યાં. પોતાના માટે અને પતિને માટે અલગ અલગ કન્સલ્ટિંગ રૂમ્સ હતા. એક એક ઈંચની જગ્યા એણે ઉપયોગમાં લીધી હતી. બપોરે જમીને હિમાંશુ જ્યારે આરામ ફરમાવતો હોય ત્યારે સવારના પાંચ વાગ્યે ઊઠેલી નમિતા આર્કિટેક્ટ જોડે લમણાંઝીક કરી રહી હોય અને છેવટે એના સુગંધી પસીનાનાં છંટકાવથી સોહામણું બનેલું નર્સિંગહોમ જ્યારે તૈયાર થયું ત્યારે એની ઈર્ષા કરનારા પણ મોંમાં આંગળા નાખી ગયા.<br /><br />‘હવે શું બાકી રહ્યું છે, નમિતા ? જિંદગીમાં એક ડૉક્ટર તરીકે માંગ્યું હતું એ બધું તો આ દસ વરસમાં જ મળી ગયું ?’ ડૉ. હિમાંશુએ ઉદ્દઘાટનના બે દિવસ પહેલાં એને પૂછ્યું.<br /><br />‘હવે આનાથી વધારે કમાવવું છે કોને ? હવે તો આસપાસના ગામડાંના ગરીબ દરદીઓની સેવા કરવી છે. પૈસા બહુ કમાયા, હવે થોડા આશીર્વાદ પણ મેળવી લઈએ.’ નમિતાની આંખોમાં એક સાત્વિક, પવિત્ર સ્વપ્ન બોલી રહ્યું હતું.<br /><br />હૉસ્પિટલના ઉદ્દઘાટનના આગલા દિવસે નમિતા અને એનો પતિ કૂળદેવીના દર્શન કરવા નવીનકોર મારુતી ફ્રન્ટીમાં બેસીને નીકળ્યાં. દર્શન કરીને પાછાં ફરતાં એક ટેન્કર જોડે મારુતિની ટક્કર થઈ ગઈ. હિમાંશુ ખૂલી ગયેલા દરવાજામાંથી બહાર ફેંકાઈ ગયો એટલે બચી ગયો. નમિતા બચી ન શકી. મારુતિ માટીના પીંડાની જેવી ચગદાઈ ગયેલી હાલતમાં હાઈવે પર પડી હતી. નમિતાનું વર્ણન થઈ શકે એમ નથી. નમિતાના કરુણ અવસાનના સમાચારથી છાપાંઓ પણ રડી ઊઠ્યા. કલ્પાંત માત્ર એના કુટુંબે જ નહીં, આખા જિલ્લાએ કર્યું. નમિતાના હાથની સારવાર પામેલ દરેક પેશન્ટ એનાં બેસણામાં આવી ગયું. હિમાંશુ આઘાતનો માર્યો પાગલ જેવો બની ગયો. નમિતાનાં સાસુ-સસરા બોલી શકવાની સ્થિતિમાં નહોતાં. બોલતા હતા માત્ર બે નાના-નાના દીકરાઓ અને એ જે પૂછતા હતા એનો જવાબ કોઈની પાસે ન હતો. આ સમાચાર મેં પણ વાંચ્યા હતા. આઘાત એ વખતે પણ મેં અનુભવ્યો હતો. કોઈ જુવાનીનું મોત સાંભળ્યું છે ત્યારે મૃત્યુના ક્રૂર પગલાં હેઠળ તાજું ખીલેલું પુષ્પ કચડાતું હોય એવો ચિત્કાર સંભળાતો અનુભવું છું. નમિતા જેવી સર્વાંગસંપૂર્ણ સ્ત્રી જ્યારે આ સંસારમાંથી અકાળે ઊઠી જાય છે ત્યારે એનાં કુટુંબીજનો માટે આશ્વાસનના શબ્દો પણ શોધી શકતો નથી. મનમાં થાય છે કે આ ઘર ઉપર આઘાતનો અદશ્ય ઓછાયો જિંદગીભર હવે ઝળુંબતો રહેશે.<br /><br />અને હમણાં જ મેં સમાચાર જાણ્યા, ડૉ. હિમાંશુએ ફરી વાર લગ્ન કર્યાં. આશ્ચર્ય એ વાતનું નથી. હોય, પુરુષ છે. નર્સિંગ હોમ સંભાળવાનું છે, બે બાળકોને મોટા કરવાના છે. લગ્ન ન કરે તો આ બધું મૅનેજ શી રીતે કરે ? પણ આઘાત લાગે એવી એક-બે વાત એવી છે કે હિમાંશુએ આ બીજું લગ્ન ધામધૂમથી, રંગેચંગે, જાન જોડીને, વરઘોડો કાઢીને, ફટાકડાઓ ફોડીને, આમંત્રિતોની આંખ ચકાચૌંધ થઈ જાય એ રીતે સંપન્ન કર્યું. જાનૈયાઓ પૂરા એક કલાક સુધી તો નાચ્યા. કન્યા ડૉક્ટર જ મળી એનો આનંદ વરરાજાના ચહેરા પરથી હાસ્ય બનીને ટપકતો હતો. અને એના વૃદ્ધ પિતા (જેમના દાંતના ચોકઠામાં હજી પણ નમિતાના હાથની વાનગીના કણો ચોંટેલા પડ્યા હશે) મરઘાંની જેમ ગળું ફુલાવીને જ્ઞાતિજનો આગળ ગર્વપ્રદશિત કરતા હતા : ‘મારો હિમાંશુ નસીબદાર તો ખરો જ ને ? પાંત્રીસ વરસની ઉંમર અને બે છોકરાંનો બાપ હોવા છતાં પચીસ વર્ષની કાચી કુંવારી કન્યા પામ્યો ! અને એ પણ પાછી ડૉક્ટર….!’ સાંભળનાર એમને મોં પર તો કશું કહેતા નથી, પણ મનોમન અચૂક બબડી લે છે : ‘આજની નવી, ભવ્ય ઈમારતની ચમકદમક આગળ એના પાયામાં પૂરાયેલી ઈંટ આટલી ઝડપથી ભૂલી જવાતી હશે ! અને એ પણ આટલી બેરહેમેથી ?’<br /><br />અને મને સવાલ થાય છે કે માણસની જિંદગીનું મૂલ્ય કેટલું ? માત્ર સમુદ્રકિનારે પડેલાં છીપલાં જેટલું જ ? જે પાણીનું એક મોજું આવે અને…….?!</div></div> Gujarat Pagehttp://www.blogger.com/profile/15444024272506970145noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-5780149573993162116.post-12827889604759003012018-10-02T02:44:00.000-07:002018-10-02T02:44:05.327-07:00
પન્નાભાભી – જૉસેફ મૅકવાન
<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on">મને ભાભીનો બહુ મોહ. પણ મારે મોટોભાઈ જ નહીં એટલે ભાભી આવે ક્યાંથી ? ફળિયામાં નવી વહુઓ આવે. ગામહક્કે કે કુટુંબદાવે એમને ભાભી કહીએ, પણ હોળીને દહાડે, ‘ભાભીને મેં ગુલાલ છાંટ્યો તો એણે સવાશેર ખજૂર લાવી દીધી, હું તો રંગ લેઈને ગયો તો ભાભીએ મને જ રંગી નાખ્યો, આ આણે તો ભાભી મારે માટે રંગીન મોજડી લઈ આવી, એના બાપા રેલવેમાં નોકરી કરે છે.’ – આવી આવી રસિક વાતો ભાભીઓવાળા ભાઈબંધો કરતા જાય ત્યારે મારું મન દૂણાયા કરે; કાશ ! મારેય એક ભાભી હોત ! આવી વેળા નાનપણમાં મરી ગયેલા મારા મોટાભાઈનું મોત મને ખૂલ સાલે. ભાભીના ઓરતા આ આયખામાં તો વણપૂર્યા જ રહી જવાના એવા નિસાસે દિલ દુભાયા કરે.<br /><br />એ અરસામાં મુંબઈથી મોટાકાકાનો બાપુના નામે કાગળ આવ્યો : ‘ગામડેથી વેવાઈએ બે-ચાર સમાચાર કર્યા છે. ઈશ્વરાનું આણું તેડી લાવો. મૂરત જોવડાવી મહારાજને મોકલજો. દસેક દહાડાની રજા લઈ ઈશ્વરાને દેશમાં મોકલીએ છીએ.’ – આ ઈશ્વરો તે મારા મોટા પિતરાઈકાકાનો દીકરો. એનું બાળલગ્ન કરેલું. મુંબઈવાળા કાકાઓનો બધો વે’વાર મારા ઘેર જ ચાલે. હું તો ખુશખુશાલ થઈ ગયો. ચાલો આપણા ઘેરેય હવે આપણી જ કહેવાય એવી ભાભી તો આવવાની.<br /><br />જે દિવસે મા’રાજ આણું લઈ આવવાના તે દિવસે મારો તો હરખ ના માય. મુંબઈથી આવેલી કાકાની દીકરી, હું અને નાની ફોઈ ઘડો પાણી ભરી, આણિયાત વહુને લેવા સામે ચાલ્યાં. ગાડી અગિયાર વાગે આવવાની, ને પછી ત્રણ ગાઉ સ્ટેશનથી ચાલતાં આવવાનું. નવી વહુને અથોલું ના લાગે, તરસ લાગી હોય તો ટાઢું જળ દેવાય; સૌથી વધુ તો એની સાથે આગવું હેત ગંઠાય એવા મનસુબા ! અમે સ્ટેશને પહોંચીએ તે પહેલાં તો ગાડી આવી ગયેલી. આગળ મા’રાજ ચાલે ને પાછળ રેશમિયા બાંટમાં મઢાયેલી, ઘૂમટે આખું મોઢું ઢાંકેલી, મજબૂત બાંધાની આણિયાત ભાભી ધીમેધીમે ચાલે. મુંબઈથી આણેલાં ચંપલ એને તોછડાં પડેલાં તે પગે ડંખ્યા કરે અને એને વેદના દીધા કરે. લખલખતો તાપ શરૂ થયેલો ને એ ઉઘાડા પગે કેમની ચાલે ! એક આંબાના છાંયે અમે મેળાપ કર્યો. ફોઈએ એના દુખણાં લીધાં.<br /><br />‘જો આ તારી હગી નણંદ ! મુંબઈથી આઈ છ. નં આ તારો દિયર !’<br /><br />મેંદીમઢ્યા, ચૂડીઓ ભર્યા બે ગોરાગોરા હાથ ઊંચા થયા. નમણી આંગળીઓએ ઘૂંઘટની કિનાર ગ્રહી. પટ ખૂલ્યો ને મારું નાનકડું અંતર આહલાદથી ભરપૂર થઈ ગયું. ભાભી હતી રૂપરૂપનો અંબાર, ટીલડીથી ઓપતું એનું ચંદન અર્ચિત ગોરુંગોરું ગોળમટોળ મુખડું અસ્સલ સોન સરીખું દીસતું હતું. હલામણ જેઠવાના ખેલમાં અમે રૂપાળી સોન જોયેલી. ભાભી એ સોનનેય સો વાર ટપી જાય એટલી દેખાવડી હતી.<br /><br />‘મમઈમાં (મુંબઈમાં) જ હમાય એવડું રૂપ લેઈનં આઈ છો તું !’ ફોઈ ગણગણ્યાં ને મેં ઘડામાંથી પાણીનો લોટો ભરી એની સામે ધરી દીધો. ફોઈ કહે – ‘ઊભો રે !’ ને મારા હાથમાંથી લોટો લઈ એમણે ભાભીને માથે ત્રણ વાર વાર્યો ને એ પાણી આંબાના થડમાં રેડી દીધું. ફરી મેં લોટો ભર્યો ને ભાભીને ધર્યો. ઘૂમટાનો પટ માથે વાળી ભાભીએ બંને હાથ લંબાવ્યા. લોટાના ગાળે ચપસાયેલ મારા પહોંચા સોતા એમના બંને પંજા વિંટાયા ને મધૂરું મલપતાં મલપતાં એમણે ઠંડા પાણીના ઘૂંટ ભર્યા. એ હેતાળ સ્પર્શે મારા અંગેઅંગમાં ઝણઝણાટી રેલાઈ ગઈ ને બીજા હાથમાંનો માટીનો ઘડો છૂટી ગયો. ફડાક કરતો એ ફૂટ્યો. તરસી ધરતીમાંથી અનેરી સુગંધ ઊઠી ને એના છંટકાવથી ભાભીનો નવોનકોર લાલ-લાલ બાંટ છંટાઈ ગયો. હું છોભીલો પડી ગયો, પણ ભાભી મઘમઘતું હસી પડ્યાં. ને ફોઈ બોલી ઊઠ્યાં :<br /><br />‘હેંડો શકન હારા થયા. વણબોટ્યો ઘડો ફૂટ્યો. તારું સુખેય એવું જ રહેવાનું. એમાં કોઈ ભાગ નહીં પડાવે.’<br /><br />‘પણ ફોઈ, સુખના તો ભાગ સારા. મેં ચોથી ચોપડીમાં વાંચ્યું છે.’<br /><br />‘એ તો સંસારનું સુખ ભાઈ ! હું તો અમારું બૈરાંનું સુખ કે’તી’તી. તને એ ના હમજાય !’ સાચું છે, મને એ નહોતું સમજાતું, પણ ભાભીની નવીનકોર સાડી બગાડ્યાનો મને વસવસો હતો. મેં એ વ્યક્ત કરી જ દીધો :<br /><br />‘મારી ભૂલે તમારી સાડી રગદોળાઈ ભાભી. ડાઘા નહીં જાય તો તમને મારા પર કઢાપો થવાનો.’ ભાભીનું હાસ્ય જરાય નંદવાયું નહોતું. એ બોલ્યાં :<br /><br />‘આ તો ધૂળના છાંટા, હમણાં વેરાઈ જશે. ને ડાઘ નહીં જાય તો હું તમને હંમેશ યાદ રાખીશ કે આ મારા લાડકા દિયરના શીતળ જળની યાદગીરી છે.’<br /><br />હું તો આભો બનીને એમના મુખડે પ્રસ્ફૂટતી એ સ્નેહસભર વાણી સાંભળી જ રહ્યો. મનોમન હવાયો હરખાયો કે ભાભી સુંદર તો છે જ, પણ ભણેલાંય છે. ગામડાગામમાં ત્યારે ભાગ્યે જ કોઈ સ્ત્રી ભણેલી હોતી !… અમે ચાલ્યાં. પણ ફોઈ વળી વળીને પાછું જુએ. મને દોડાવીને એમણે આગળ જતા મા’રાજને ઊભા રાખ્યા ને પૂછ્યું :<br /><br />‘તમે આણંદ સ્ટેશન તપાસ કરી’તી ? ઈશ્વરો અજુય મમઈથી નથી આયો !’<br /><br />મા’રાજે એક વાર નવોઢાભાભી હાંમે જોયું, પછી ડોકું ધુણાવ્યું, ‘આવશે હેંડો, આજે નહીં તો કાલે !’ ગામમાં આ પહેલી સ્ત્રી હતી જે પહેલા આણે આવી હતી ને એનો ‘વર’ તેલ-ફુલેલ લગાવી વરગાણિયો થઈ એની આતુર નેણે વાટ નહોતો જોતો !<br /><br />પહેલી વાર સાસરે આવતી નવવધૂને પાદરના મહાદેવે પગે લગાડાતી. પછી સગાંસંબંધી એવી સ્ત્રીઓ – જવાન છોકરીઓ વ્યંગ કટાક્ષ કરતી એને ગામમાં લઈ આવતી. ફળિયામાં અડીને જે સગો થતો હોય એના ઘેર એને બેસાડાતી. સાંજે વાજતેગાજતે એનું સામૈયું થતું. બનેલો-ઠનેલો વર એને લેવા આવતો. ફટાણાં ગાતી સ્ત્રીઓમાંથી વરની મોટી ભાભી થતી સ્ત્રી, નવી વહુને સૌભાગ્યનો ચાંલ્લો કરી ચોખા ચોડતી ને એના હાથમાં નાળિયેર પકડાવતી. પછી વર-વહુ બેય સાથે ચાલતાં. ઘેર આવતાં સુધી જવાન છોકરીઓ ‘છોડી કોરો ઘડો ભરી લાય તરસે મરીએ છીએ !’ ગાતી એને ઊછળી ઊછળીને ભાંડતી, ઘરની પરસાળે વર-વહુનાં પાટબેસણાં થતાં. ઉંબરે નવી વહુ નાળિયેર વધેરતી અને એના પોતાના ઘરમાં પગલાં માંડતી. આમ આણામાંય લગનના જ લહાવા લેવાતા. પણ પન્નાભાભીના ભાયગમાં આમાંનું કશું જ નહોતું નિર્માયું. એમનો નાવલિયો હજી નેવેજ નહોતો ચઢ્યો ત્યાં એમનું ફૂલેકું કરવું કેમનું ? એક આ પળે મને મારું નાનપણ શૂળીની જેમ સાલેલું. ‘ભલે એવો એ ના આવ્યો, હેંડો એકલી ભાભીનું ફૂલેકું કરીએ !’ અધિકારભાવે મારાથી એમેય નહોતું કહેવાતું અને મન એક લલકે ચડ્યા કરતું હતું, જો પેલાની જગ્યાએ હું હોત તો….! અરે એમ ન હોત તોય જો હું ઉમ્મરલાયક હોત તો….. ને ગામમાં ઘટી ગયેલી એક ઘટના મને દર્દ દીધા કરતી<br /><div><br /></div><div>એક વાર આમ જ ગામમાં માણેકવહુનું આણું આવેલું. એ જ સવારે માણેકનો થનાર માણિગર ઘર છોડીને નાસી ગયેલો. સમાચાર લખતો ગયેલો : ‘સંસારમાં મારો જીવ નથી. મને શોધશોય નહીં. સાધુઓ સાથે ચાલ્યો જાઉં છું. શોધખોળ કરશો તો ડૂબી મરેશ, ઘેર નહીં આવું.’ ત્યારે સવાલ ઊભો થયેલો, આણિયાત વહુનું શું કરવું ? આણું તેડ્યા વિના ફારગતી કરી હોત તો વ્યવહાર ગણાત. આણું વળાવી લાવ્યા પછી, આવા બહાને પાછી મોકલવી એમાં એનાં પગલાં ખોટાં ગણાય ને માથે જિંદગીનું કહેણ બેસે. આ બધી ગડમથલ ચાલતી હતી ત્યારે, નાસી જનારના કાકાનો દીકરો દાનો, દાનો નીવડ્યો, એણે બીડું ઝડપ્યું : ‘આણિયાત વહુને પૂછો. જો હું એને પસંદ હોઉં તો એના છેડા ગાંઠો મારી હંગાથ. એ રાજી હોય તો એનાં માવતરનેય પૂછી જોવો !’ નોંધારા નસીબના ચક્કરમાં ફસાયેલી નવોઢાને તો આ કહેણ મળતાં કિનારો લાઘેલો. પેલા કાયર ભાગેડુ કરતાં આ ભડ ભરથાર સો દરજ્જે સારો ! અને બમણા રંગેચંગે એમનાં ઘડિયાં લગ્ન લેવાયેલાં. દીકરો નાસી ગયો એનો વસવસો મા-બાપને ઘણો પણ ખરે ટાંકણે ભત્રીજે ભીડ્ય ભાંગી એનો હરખેય હવાયો.<br /><br />મનેય ‘દાનો’ થવાનો દમ ભરાયેલો. પણ મારી બાર-તેર વરસની વયને કોણ પૂછે ? આખરે વર વિનાના ઘરને ભાભીએ વધાવવું ને વાલમની વાટ્ય જોવી એવો નિર્ણય લેવાયો. રંગેચંગે ભાભીનું ફુલેકું કરવાના અમારા ઓરતા અટવાઈ ગયા. ને તોય હસતે મોઢે પન્નાભાભીએ ઉંબરો પૂજ્યો. આંબા વેડાયેલા તે ઘરમાં પકવણાના પાથરા. પડખેનું ખાલી ઘર વાળીઝૂડી નવી વહુના નવ દહાડા માટે સજાવેલું. ત્યાં જ ભાભીની પધરામણી કરાઈ.</div><div>બપોર નમ્યો. સાચવેલી સારામાં સારી કેરીઓ લઈ હું ભાભી પાસે પહોંચ્યો. એમની ઊલટ ના માય. કેરી ઘોળી, ડીંટુ કાઢી હું એમના હાથમાં દઉં, એક કેરી ચૂસ્યા પછી એ બોલ્યાં : ‘ચાખીને આલો, આ થોડી ખટાશભળી છે !’ મેં હથેળીમાં રસ ચાખ્યો તો કહે, ‘એમ નહીં, મોઢે માંડીને ચાખો !’ મેં સહેજ રસ ચાખીને એમને કેરી દીધી તો મધૂરું હસતાં હસતાં કહે :<br /><br />‘હા, હવે બરાબર મીઠડી લાગી !’<br /><br />મેં કહ્યું, ‘પણ મીઠામાં મીઠા આંબાની છે, તમને પહેલી કેરી ખાટી કેમ લાગી ?’<br /><br />‘તમે ચાખી નહોતીને એટલે !’ કહેતાં એમણે પોતે ઘોળેલી કેરી મારા હોઠે ધરી દીધી અને મને બે-એક ઘૂંટ ભરાવી પોતે મોઢે માંડી દીધી, હું અણુએ અણુએ એમનો થઈ ગયો. મને મનમાં થવા માંડ્યું, ‘હવે તો પેલો ભાઈ જેટલો મોડો આવે એટલું વધારે સારું !’ ચારેક વાગ્યે મારે ખેતરે જવાનું થયું. મને એ ના ગમ્યું. આખે રસ્તે મને ભાભીના જ વિચાર વ્યથા દેતા રહ્યા. ખેતરમાં મોટો આંબો વેડાતો હતો ને જમીનદારનું ગાડું કેરીઓ ભરવા નહોતું આવ્યું એટલે મારે મોડું થયું. છેક સાડાનવ વાગ્યે હું ઘેર આવ્યો ત્યારેય છેલ્લી ગાડીમાં મુંબઈવાળા ભાઈની રાહ જોવાતી હતી. એ રઘવાટમાં કોઈને મારી સામે જોવાનીય મોકળાશ નહોતી ત્યારે ઠંડા પાણીનો લોટો ભરી ભાભીએ જ મારી ચિંતા દાખવી : ‘આટલું બધું મોડું ? ભૂખ-તરસેય ના લાગી ? હું તો ચિંતાની મારી અર્ધી થઈ ગઈ. ને અહીં તો કોઈને ફિકરેય ના મળે ! કોઈને પૂછુંય કેમની ?’<br /><br />‘એ તો એવું ભાભી ! કામ હોય તો અર્ધી રાતેય થાય. નીતનું લાગ્યું. ચિંતા કોણ કરે ?’<br /><br />હું આખો લોટો પાણી ગટગટાવી ગયો. ભાગની કેરીઓના કોથળા પરસાળમાં મુકાવ્યા. નાહ્યો, ત્યાં સુધીમાં સ્ટેશનથી છેલ્લી મોટર આવી ગઈ. મુંબઈથી સવારે ગાડી પકડી હોય તો ઈશ્વરભાઈ આ બસમાં આવવા જોઈતા હતા, પણ એ ના આવ્યા. ફોઈએ મને ભાણું પીરસ્યું ને ભાભીનેય કહી દીધું : ‘હવે તો કાલે જ આવે. હેંડ્ય વહુ તુંય ખાઈ લે !’ ઘણાંબધાંનો આગ્રહ થતાં ભાભીય મારી સાથે જમવા બેઠાં, પણ એમના કંઠે કોળિયા નહોતા ઊતરતા !<br /><br />રાત્રે મોડે સુધી અમે વાતો કરી. ભાભી સાતમા ધોરણ સુધી ભણ્યાં હતાં. વાંચવાનો રસ હતો. આઠેક વરસની વયે એમના બાળવિવાહ થયા હતા. ત્યાર પછી કદી એમણે વરનું મોઢું નહોતું જોયું. પણ મોટા શહેરમાં નોકરી કરતો એમનો વર વરગાણિયો હશે એવી એમની કલ્પના હતી, પોતે એની નજરમાં ઊણાં નહીં ઊતરે એવો ભરોસો હતો. ને પહેલી નજરે એને પોતાનો કરી લેવાના એમને ઓરતા હતા. છેક આણાના મૂરત સુધી એ કેમ ના આવ્યો એની એમનેય ચિંતા હતી. પિયુમિલનની પહેલી રાતે નણંદ સાથે એ સૂતાં ત્યારે આંગણામાં સૂતેલો હું ઊંડી વિમાસણમાં પડી ગયેલો કે, આ તે કેવો નઠોર ભરથાર જે ખરા અવસરે એની આણિયાત વહુના ઓરતા રિબાવી રહ્યો છે !<br /><br />સવારે એ રીબામણ પૂરી થઈ. આખી રાતની ખેપ કરી ઈશ્વરલાલ આવી પહોંચ્યા હતા અને પરસાળ ભરેલાં બૈરાં એમની ખતખબર પૂછતાં હતાં ત્યારે ઊંધા ખાંડણિયાની ખુરશી કરી બેઠેલા એ મુંબઈગરા મહાશય ઉબરાશિયાં ખાતા હતા, એમના મુખ પર અરમાન ભરેલી નવોઢાને નીરખવાની જરાય ઊલટ નહોતી વર્તાતી ને વ્યવહાર નિર્વાહની લજ્જાથી ભાભી પેલા ઓરડામાં એમનાં પગલાં સાંભળવા, ભરથારનાં દર્શન કરવા આંખ-કાન માંડી રહ્યાં હતાં.<br /><br />‘મને ઊંઘ આવે છે. આખી રાતનો ઉજાગરો છે !’ એ કહેતા હતા અને ફોઈ એમને ‘થોડુંક ખાઈ-પીને સૂઈ જા ભાઈ ! થાક્યોપાક્યો વિસામો લે !’ કહેતાં એની સગવડ સાચવવા મથતાં હતાં. આવડી જિંદગીમાં હું એમને પહેલી વાર જોતો હતો. શહેરી વેશમાં સજ્યા હોવા છતાં મારી આંખ અંતરે એ ભાભીથી હેઠ્ય અંકાતા હતા. એમની પેટી ફંફોસી આગમચ આવેલી બહેન નિરાશાથી માથું ધુણાવતી હતી : ‘ભાઈ, ભાભી હાતર કશુંય નથી લાયા ?’ ખાઈને એ ખાટલામાં પડ્યા તે પડ્યા જ. એ ઘોરતા હતા ત્યારે ત્રણ-ચાર વાર અન્યોથી આંખ બચાવી ભાભી ઊંચા શ્વાસે એમના જીવનસાથીને જોઈ ગયાં. નવું જીવન માંડવાના આ અણમોલ અવસરનો ઉમંગ જેને જરાય નહોતો અડતો એવા માણસને પ્રાણપણથી જીતી લેવાની એમની મંશા મુરઝાતી જતી હતી. પાંચેક વાગ્યે એ ઊઠ્યા ત્યારે હું ખેતરે આંટો મારવા નીકળું. કહે :<br /><br />‘ઊભો રહે. મારેય જરા પગ છૂટા કરવા છે !’<br /><br />અમે ખેતર ભણી ચાલ્યા. એમને ને મારે કોઈ નેડો નહીં. ભાઈ લેખે થોડોઘણો હેળવાત એય ભાભી પ્રત્યેના નિર્દય વર્તનને કારણે ઉલી ગયેલો. મનોમન એ કશુંક વિચારતા રહ્યા અને હું મૂંગોમંતર પગલાં ગણતો રહ્યો. ખળામાં એમણે સિગારેટ સળગાવી. બે-એક કસ ખેંચીને પૂછ્યું :<br /><br />‘કેવીક છે લ્યા તારી ભાભી ?’<br /><br />‘તમને તો જોવાની તમાય નથી !’<br /><br />ખાસ્સી વાર શાંત રહીને ફરી બોલ્યા : ‘ગમે તેવી હોય, દેશની છોકરી, મુંબઈમાં ના શોભે !’<br /><br />‘તો પછી તમારે ના પાડી દેવી હતી ને ! આણું શું કામ તેડાવ્યું ?’<br /><br />એ કાંઈ ના બોલ્યા. એનો પરચો રાતે થયો. અમારી પડખેના ઘરમાં એમની સોહાગરાત. પરસાળમાં હું ! એ રાતે શું શું વીત્યું એ તો ખબર નહીં, પણ ભાભીનાં છેક બહાર સુધી સંભળાતા ડૂસકાંએ મારી મતિ મૂંઝવી નાંખેલી. આખી રાત એમના ફળફળતા નિસાસા મને સંભળાતા રહેલા. સવારે ચહેરો વિલાયેલો, આંખો ઓશિયાળી, બે દિવસ પહેલાં પેલો ખિલુ-ખિલુ કરતો ઊલટ ઉમગાવતો ચંદ્રમા પુનમ પહેલાં જ ખગ્રાસાઈ ગયો હતો. મારી સાથે ખેતરે આવવા એ હઠે ચડ્યાં. નણંદ પણ સાથે થઈ. રસ્તે મેં પૂછ્યું, પુછાઈ ગયું, ‘કેમ ભાભી ! આટલાં ગુમસૂમ કેમ છો ?’<br /><br />જાણવા છતાં પૂછો છો ! એમના મૌનમાં એવો ભાવ હતો.<br /><br />‘ભાઈ, મુંબઈથી શું લાવ્યા તમારે માટે ?’<br /><br />‘મોત !’<br /><br />મને ધ્રાસકો પડ્યો : ‘પણ કશું સમજાવો તો ખરાં ? આખી રાત તમે રડતાં કેમ હતાં ?’<br /><br />‘વીરા મારા ! તમને નહીં સમજાય ! ભગવાને આંખો અને કાળજું આપ્યાં છે, એવાં ના આપ્યાં હોત તો પારકા દુઃખે તમે આટલા દુઃખી ના થાત ? નસીબ મારાં !’ કહેતાં એ મોંકળે મોંએ રડી પડ્યાં. થોડાંક હળવાં થયા પછી એમણે જ વાત માંડી : ‘ભાઈ કોઈક પારસી શેઠનો ડ્રાઈવર છે. પારસણ એના પર રીઝેલી છે. પારસણે દાટી ભીડાવી છે કે, બૈરી લઈને મુંબઈ આવશે તો નોકરીમાંથી કાઢી મૂકશે. ને ભાઈને નોકરી કરતાંય પારસણ વધારે વહાલી છે !’<br /><br />એની સગી બહેન સામે બેઠી હતી. એને મેં પૂછયું, ‘સવિ ! ભાભી કહે છે એ વાત સાચી ?’<br /><br />‘હા, એના સકંજામાંથી છોડાવવા તો ભાઈનું આણું કરાવ્યું !’<br /><br />‘પણ એ તો હપૂચો નામક્કર જાય છે, ને આટલું જાણતાં હતાં ત્યારે ભાભીને ઊંડા પાણીમાં શા હાતર ઉતાર્યાં ?’<br /><br />સવિ કહે : ‘મુંબઈમાં બધાને એમ હતું કે, ભાભીને જોતાં જ ભાઈનું મન ફેરવાઈ જશે !’<br /><br />‘ફેરવાઈ એવું લાગે છે ભાભી ?’<br /><br />‘ના. એ પાણીએ મગ ચડે એમ નથી લાગતું. આખી રાત એમના પગ પકડીને રડી છું.’ ભાભીના સ્વરમાં આર્જવ હતો. હું અસહાય હતો. એક ફોઈ કંઈક સમજે એમ હતાં. ત્યારે એમને સાસરેથી ઓચિંતું તેડું આવ્યું હતું. મોટેરાંને મન આ આંતર્દ્વન્દ્વની કશી મહત્તા નહોતી, એ એમના વ્યવહાર સાચવવામાં પડ્યાં હતાં.<br /><br />બીજી રાતે સૌ જંપ્યાં હશે ત્યારે બારણું ખૂલ્યું. ભાઈસાહેબ બહાર આવ્યા ને મને પડખાં ઘસતો ભાળી હૂકમ કર્યો : ‘મને અંદર ગરમી થાય છે. જીવ મુંઝાય છે. જા તું મહીં જઈ સૂઈ જા, હું અહીં બહાર સૂઈશ.’ આદેશ અનુસર્યા વિના મારો છૂટકો નહોતો. હું અંદર ગયો તો ભાંગી પડેલી ભાભી બાપડી મને બાઝી પડી. ડામચિયેથી ગોદડી ખેંચી હું નીચે લંબાવવા કરતો હતો ને ભાભીએ મારો હાથ ઝાલ્યો :<br /><br />‘ના. હેઠણ નહીં. અહીં ખાટલામાં સૂવો. મને નીચે સૂવાની ટેવ છે !’ હાથ ખેંચી એમણે મને ખાટલે ખેંચ્યો. ને મારાં માથાને પસવારતાં-પસવારતાં એય મારી સાથે સૂતાં. એક હતાશ, યુવાન ભગ્નહૃદયા સ્ત્રી સાથે સૂવાનો જીવનનો એ પહેલો પ્રસંગ ! આવેગથી ધબકતી એમની છાતી માત્ર આશરો ઝંખતી હતી. સ્ત્રીના દેહની ગંધ ગમે એનું પહેલું જ્ઞાન મને ત્યારે થયેલું. ફરી એક વાર ‘દાના’ બની એની પીડા હરી લેવાના કોડ થયેલા. એના સ્નેહાસિક્ત આશ્લેષથી કિશોરસહજ આવેગેય ઉપજેલા પણ એ શાણી-સુશીલ સ્ત્રીના સ્પર્શમાં એક એવું હેત મારા રોમે-રોમમાં સંચરતું હતું કે, જનેતાના ભાવનો ભવ-ભવનો ભૂખ્યો હું, એ છાતીમાં માથું સમાવી અનેરું સાંત્વન પામ્યો. મારા આવેગ સરી ગયા. ને એના દુઃખે મારાંય ડૂસકાં બંધાઈ ગયાં. સમદુખિયાંની સહાનુકમ્પા અણધારી આશાયેશ આપે છે. ધરપત વળતાં ખૂબ જ શાંતિથી સહેજ બાજુએ ખસી એમને મારું માથું-બરડો પસવાર્યા કર્યાં અને એ હેતાળ હૂંફનો માર્યો હું ક્યારે ઊંઘી ગયો એનુંય ભાન મને ના રહ્યું.<br /><br />એ જ સવારે મુંબઈગરો ભાઈ પાછો મુંબઈ જતો રહ્યો ને મારા બાપુને કહેતો ગયો કે, ફારગતી લખી દેજો. મારે આ બાઈ નથી જોઈતી. એના ગયા કેડે ચોધાર આંસુએ રડતાં પન્નાભાભીની આસપાસ સ્ત્રીઓનું ઝૂંડ જામી ગયેલું. સૌને એક જ સવાલ હતો :<br /><br />‘એવું તે શું થયું કે, બે દા’ડામાં એ આદમી ધરાઈ ગયો ? આવડું રૂપેય એને કેમ ના હખાયું ?’ ભાભી કંઈ જ ના બોલ્યાં. સમાચાર સાંભળીને નાની ફોઈ દોડી આવ્યાં. એમના ગળે વળગીને કલપતાં ભાભી કહેતાં હતાં :<br /><br />‘આમ કરવું હતું તો આ માણસે મારો ભવ શું કામ બગાડ્યો ? મારું ઘર શા હાતર ગણાવ્યું ? મારું આણું જ ના તેડ્યું હોત તો મારું જીવતર તો ના રવડત ! હવે કોણ મને કુંવારી કન્યા માનશે ?’ રિવાજ મુજબ ગોર ના હોય તો ઘરનું કોઈ માણસ આણાત વહુને પિયર મૂકવા જાય. ફારગતી કરવાની એટલે મોટેરું કોઈ ના ગયું ને પન્નાભાભીને પહોંચાડવા આણામાં ચડાવેલા દાગીનાની યાદી સહિત મને મોકલવામાં આવ્યો.<br /><br />ફલેગ સ્ટેશનથી એમના ગામ સુધી ત્યારે બેએક ગાઉ ચાલવું પડે. અમે મૂંગી વ્યથા વાગોળતાં ચાલતાં હતાં ને મને વાચા ફૂટી, મેં દાનાની કથા ભાભીને કહી સંભળાવીને છેલ્લે ઉમેર્યું : ‘આજે મને સાત-આઠ વરસ મોડા જનમવાનો અફસોસ થાય છે ભાભી ! જો હું મોટો હોત….!’ કોણ જાણે કેમ પણ એવડા દુઃખમાંય ભાભી હસી પડ્યાં. મારા ખભે હાથ મેલી બોલ્યાં : ‘તો તમે મોટા થાવ ત્યાં લગી હું તમારી વાટ જોઉં ?’ હું ઊંધું ઘાલી ગયો. ગામ આવ્યું, ઘર આવ્યું. ચોથે જ દહાડે પાછી આવેલ આણિયાત છોકરીને મળવા આખું ફળિયું એકઠું થઈ ગયું. પણ હોઠે ને હૈયે પથરો મેલી ભાભી હસતાં જ રહ્યાં. મારે કડવાં વેણ સાંભળવાં ના પડે એ સારુ એમણે પોતાના વીતકનો હરફેય ના ઉચ્ચાર્યો. એ જ સાંજે હું પાછો વળ્યો ! ભાભી મને પાદર સુધી વળાવવા આવ્યાં. ‘જન્મારામાં કદીકેય મળવાનું થાય તો ઓળખાણ રાખજો. આ ચાર દા’ડામાં તમે જે દીધું છે એ અહીં – એમણે છાતી પર હાથ દીધો – થાપણ બનીને સંઘરાઈ રહેશે.’ એ કહેતાં હતાં ત્યારે એમનાં લોચનમાં થીજી ગયેલાં આંસુ જે મેં જોયેલાં તે આજેય નથી ભુલાતાં. ત્યારે દિવસો સુધી લાગ્યા કરેલું કે અંદરથી કશુંક ટૂટી ગયું છે, ક્યાંકથી કશુંક એવું ખોવાઈ ગયું છે કે એ શોધ્યુંય નથી જડતું ! ધીરે-ધીરે-ધીરે દહાડા મારું દુઃખ ખાઈ ગયા. ઘટના, એ પ્રસંગ અને એના મુખ્ય પાત્રના દૂરાપાએ સ્મૃતિને ધૂંધળી કરવા માંડી અને બદલાતા જતા મારા જીવનની ઘટમાળે એ દુઃસહ યાદને અંતરના એક ખૂણે ધરબી દીધી.<br /><br />વરસો વીતી ગયાં એ વાતને. ને સામાજિક સમસ્યાઓમાં મારી વાત કે ઉકેલ વગદાર ગણાવા લાગ્યાં. એમાં એક મિત્રની દીકરીના છૂટાછેડાનો પ્રસંગ રોમાંચક એટલો જ હૃદયસ્પર્શી બની ગયેલો. શહેરમાં નોકરી કરતો એનો સ્વચ્છંદી પતિ મૈત્રીકરાર કરી બેઠેલો ને એક બાળકની મા એવી ભલી-ભોળી પત્ની પાસે છૂટાછેડાના દસ્તખત પણ લઈ ચૂકેલો. એ સ્ત્રીનો પક્ષ લઈ એના સાસુ ખુદ પોતાના દીકરા સામે, વહુને ખાધા-ખોરાકી અપાવવા કોર્ટે ચડેલી. દીકરીનો બાપ – મારો મિત્ર – દીકરીને એટલી ચાહે કે એને આ ઝઘડામાં પક્ષકાર થવાનું ના રુચે, ત્યક્તા છોકરી ભારે પડે છે એટલે ખર્ચ લેવા કોર્ટે ચડ્યો એવી લોકવગોવણીનો એને ડર અને પડી તિરાડ સાંધી ના સંધાય તો નાહક મન ખાટાં શા કાજ કરવાં ? આમેય દીકરીએ તો છૂટાછેડાના દસ્તખત કરી જ આપ્યા છે – એવા એના મનોભાવ. એણે દીકરીની સાસુને બે-ચાર કાગળ લખી જોયા, એકાદ સગાને ય મોકલ્યો કે એ દીકરીને તેડી લાવે પણ પેલી સાસુ ધરાર ના પાડે. ‘તમારે મન એ દીકરી છે તો મારે મન નરી વહુ નથી, મારીય એ દીકરી જ છે. મારા વેલાના વાંકે એનું જીવતર હું પાધર નહીં થવા દઉં. આદમીનો અવતાર મળ્યો એટલે અસ્ત્રીની જાતને ઠેબે ના ચડાવાય. છો મારો છોકરો રહ્યો, પણ મારે એને બતાવી આપવું છે.’<br /><br />આવી આ સાસુ છાપાના ‘સમાચાર’ પણ બની ચૂકેલી. કોર્ટમાં મુદત ઉપર મુદતો પડે. પેલો દીકરો આવે. માથી મોઢું સંતાડ્યા કરે. પોકાર પડે ત્યારે પોતાના વકીલની ઓથે આવીને ઊભો રહે. મા સામે નજર ના માંડે અને એનો વકીલ કોઈ ને કોઈ બહાને મુદત મેળવી લે. ન્યાયના લંબાતા જતા આ નાટકથી ત્રાસેલી એ સ્ત્રી એક મુદતે, પોકાર પડતાં જ કાયદાના કઠેરે પહોંચી ગઈ અને બેઉ પક્ષના વકીલો કશીક પેરવી કરે એ પહેલાં જ બોલી ઊઠી :<br /><br />‘સાયેબ ! મને રજા દ્યો તો મારે થોડુંક કહેવું છે !’<br /><br />આ અણધાર્યા પ્રોસીજરથી અકળાયેલા ન્યાયમૂર્તિસાહેબે એની સામે જોયું ને પૂછ્યું : ‘કોણ છો તમે ?’ ઊંધું ઘાલીને ઊભેલા દીકરા સામે આંગળી ચીંધી એણે કહ્યું :<br /><br />‘આ કપાતરની મા !’<br /><br />‘ઠીક છે. સમય આવે ને સાક્ષી લેવાની થાય ત્યારે કહેજો જે કહેવું હોય એ !’<br /><br />‘મારે એ જ કહેવું છે સાયેબ, કે એવો તે ચેવો તમારી આ કોરટનો સમય છે કે આજે હાત-હાત મહિના થયા પણ એ આવવાનું નામ જ નથી લેતો ! નાનું છોકરું લેઈને ધક્કા ખાતી આ ગભરું બાઈની પણ તમને જરાય દયા નથી આવતી ?’ કોર્ટની શાન જાળવવાના આદી સાહેબના ભ્રુભંગ પેલા અવાક બની ગયેલા એડવોકેટો ભણી વંકાયા. ને મોકો મેળવી ચૂકેલી એણે કહેવાનું હતું એ કહી નાખ્યું : ‘મને આ નથી સમજાતું – સાયેબ કે ન્યાયની દેવડીએ સાચનો સ્વીકાર ઝટ કેમ થતો નથી. આ કપાતરે મારું લોહી લજવ્યું તે મને ધરતીમાં સમાવાનોય મારગ નથી મલતો. અબળાના જીવતરને ધૂળધાણી કરી મેલનારા આવા નફ્ફટોને તો ફાંસીને માંચડે લટકાવવા જોઈએ. બોલ્યુંચાલ્યું માફ કરજો સાયેબ, પણ આનો પરોગ લાવો. ઝટ ફેંસલો કરો નહીં તો કાયદામાંથી અમારો પતિયાર ઊઠી જશે.’<br /><br />વારો આવવાની વાટ જોતા વકીલો અને અન્ય સૌ એક વારકા સ્તબ્ધ બની ગયા. મુદતોથી ત્રાસેલાઓમાં અનેરો ઉમંગ વ્યાપી ગયો અને વકીલોની વિમાસણ ગણગણાટમાં વટલાઈ ગઈ. ઓર્ડર ! ઓર્ડર ! કરતા સાહેબે પેલા બંને વકીલોને તતડાવ્યા. ને આદેશ દીધો : ‘રીસેસ પછી કામ ચલાવું છું, જે હોય તે નક્કી કરીને આવો.’ કામ ચાલ્યું ત્યારે પેલો છૂટવા માગતો ધણી પંદર હજાર ઉચ્ચક આપવા તૈયાર થયેલો.<br /><br />સાહેબે પૂછ્યું : ‘તમે આ ભાઈની મા હોવા છતાં એણે તરછોડેલી સ્ત્રીનો હાથ પકડ્યો છે. તમારી એ ભાવનાની હું કદર કરું છું. બોલો, તમારી શી ઈચ્છા છે ? કેટલી રકમે તોડ આવે ?’<br /><br />‘મને પચાસ થયાં ને એક બાળકની મા એવી આ વહુને તેવીસમું બેઠું. એનો દીકરો ભણે-ગણે ને ધંધે વળગે ત્યાં લગી મહિને દા’ડે એને પાંચસો રૂપિયા મળી રહે એટલી રકમનો જોગ કરાવો સાયેબ. મોંઘવારીએ માઝા મેલી છે. ને બીજું ઘર માંડનારાનાય ઓરતા હખણા થવા જોઈએ.’<br /><br />આવડી મોટી રકમનો તોડ કરવા પેલાના વકીલે ફરી એક વાર મુદતની આજીજી કરી. એની તારીખ આડે કોર્ટનું ઉનાળુ વેકેશન શરૂ થયું. એ જ અરસામાં એ સાસુને સમજાવી દીકરીને હું તેડી લાવું એ માટે મિત્રે મને એને ગામ ધકેલેલો. હું ગયો ત્યારે એ ખેતરમાં ગયેલાં. દીકરીની જેઠાણીએ મને આવકાર્યો ને સાસુને બોલાવવા માણસ મોકલ્યો. મને આવેલો જોઈ દીકરી મૂંઝવણમાં મુકાઈ ગઈ. મેં એને કહ્યું :<br /><br />‘આવ બેન તારી સાસુ આવે ત્યાં સુધી તારા બાપાનો ઉદ્દેશ હું તને સમજાવું.’<br /><br />તો એ બોલી ઊઠી :<br /><br />‘ના કાકા. બા આવે એમની સાથે જ તમે તમારે વાતો કરી લેજો. એમના વિના હું એક અક્ષરેય નહીં બોલું !’ એના સાસુ આવ્યાં. હાથ-મોં ધોઈ મારી સામે બેઠાં. હળવે રહી ખબર-અંતર પૂછી. પછી કહે :<br /><br />‘તમારા આવવાનું કારણ તો જાણે જાણ્યું પણ મારા વેવાઈને મારો પતિયાર નથી ? શા હાતર એ હંદેહા ને માણહ મોકલ્યા કરે છે ?’<br /><br />‘એટલા માટે કે તમારા ઉપકારના બોજા હેઠળ એમને ઝાઝા નથી દબાવું. તમારી ભલમનસાઈના એ ઓશિંગણ છે. પણ નાહકનો તમારે સગા દીકરા સંગાથ અંટસ વહોરવો એમને ઓછો રુચે છે. અમારી દીકરીએ છૂટાછેડાના ખત પર દસ્તખત કરી આપ્યા છે. વ્યવહાર પ્રમાણેય એનાથી અહીં ના રહેવાય. ને અમને એ ભારે નથી પડવાની. તમારા પોતરા (પૌત્ર) પર હક તમારો, મોટો થયે એને તેડાવી લેજો. સામાજિક રીતે અમારે વર્તવું પડે એટલે આવ્યો છું. અમારે એની ખાધા-ખોરાકીય નથી જોઈતી ! તમે સમજો તો સારું !’<br /><br />‘હું તો સમજેલી જ છું. ને મારી સમજણમાં જે ઊતર્યું એ મેં કર્યું છે. છો વીઘાં ભોંય છે. એમાંથી અર્ધી સુધાના નામે કરવાની છું. મોટો મારા કહ્યામાં છે. એની વહુમાં જરાય વહેરો-આંતરો નથી. જે કરું છું એમાં એ બેયનો પૂરો સાથ છે. હું જીવું છું ત્યાં લગી નાનાનો હવે અહીં પગ ના પડે. સુધા અહીં રહેશે તો મારી આંછ્ય માથે ને એના બાપને ઘેર એને જવું હોય તો હું આડો હાથ નથી દેવાની. બોલ્ય સુધા ! શું કરવું છે તારે ?’<br /><br />‘તમે જ કહો, કાકા ! મારી મા કરતાં સવાયાં આ સાસુને છોડીને હું તમારી સાથે આવું ? તમને યોગ્ય લાગતું હોય તો હું આવું !’ સુધાના સવાલે મને તળે-ઉપર કરી નાંખ્યો. સુધાના સવાલે મને તળે-ઉપર કરી નાંખ્યો.<br /><br />‘તારાં સાસુની શોભા ને શાંતિ તો તું અહીં રહે એમાં જ છે બેટા !’<br /><br />‘બસ ત્યારે એટલું મારી મા અને બાપુને સમજાવી દેજો !’ સુધા આંસુ લૂછતી-લૂછતી અંદર જતી રહી. એની સાસુ બોલ્યાં :<br /><br />‘એની દુઃખતી રગ તમે દાબી સાયેબ. મારા વેવાઈને કે’જો, ફારગતી મેં નથી કરી. મેં તો મારા છૈયા હંગાથનો છેડો ફાડી નાંછ્યો છે. મારા વે’વાઈ અમારો વે’વાર જાળવી રાખે. પેટની જણીની જેમ સુધાને નહીં સંભાળું ત્યાં લગી મારા જીવને જંપ નથી વળવાનો. એક દા’ડો તો એ અક્કર્મીની આંખો ઊઘડશે. મારું વેઠ્યું અકારથ નંઈ જાય !’<br /><br />‘લ્યો સારું ત્યારે, હું હવે જાઉં. મારી જરૂર પડ્યે મને યાદ કરજો !’<br /><br />‘ના રે ! એમ શાના જાવ. બહુ વરહાંથી તમને હાંમે બેહાડીને જમાડવાની અબળખા હતી, હેંડી-ચાલીને આયા છો તે યાદ કર્યા વના ! બહુ યાદ કર્યા છે તમને !’<br /><br />‘એટલે ? શું કહેવા માગો છો તમે ? હું ના સમજ્યો !’<br /><br />‘સાયેબ ! તમને ચશ્માં આવ્યાં. પણ ચશ્માંની પાર ચહેરો વાંચતાં ના આવડ્યું. જરાક નજર માંડો તો મારા ભણી. કશી ઓળખ વર્તાય છે ?’<br /><br />ચક્ષુ ખોલતાં જ ચહેરો વાંચી લેવાની મગરુબીવાળો હું ચીસ ખાઈ ગયો. પાકટ દેહ, પાકો રંગ, અધપાક્યા બાલ ને આયખા ના આયપતે ઓળવી લીધેલાં રૂપ-રંગ. ભૂતકાળની ભવાટવિમાં મારા મનડાએ ખાસ્સાં ચક્કર માર્યાં પણ મને કશા સગડ નહોતા સાંપડતા. મારી અસમંજસને પારખતાં એ હસી પડ્યાં : ‘તમારે “દાનો” થવું હતું ને ? તમે મોટા થાવ ત્યાં લગી મેં વાટ જોવાનું કહ્યું હતું એય ભૂલી ગયા ?’<br /><br />અચાનક મારા આગળા ઊઘડી ગયા. ‘ભાભી તમે ? પન્નાભાભી તમે ?’<br /><br />‘હા. હવે હાચું બોલ્યા !’<br /><br />ઘેરા વિસ્મયથી હું એમને નીરખી રહ્યો. સુધાને રક્ષણનું કવચ ધરવાની એમની ખોળાધરી હું સમજી ચૂક્યો. મને એ નારીની ચરણરજ લેવાનો ઉમળકો થઈ આવ્યો. ભાવુક મારી આંખ જળજળાં થઈ ગઈ.<br /><br />‘બહુ વરસે મળ્યા ભઈ તમે ! નામ સાંભળતી’તી તમારું. પણ એ તમે જ હશો એવો વિશ્વાસ નહોતો બેસતો. આજે બેઠો.’ પૃચ્છાંતુર નજરે હું એમને નિહાળી રહ્યો હતો. એ પામી જતાં એમણે જ કહ્યું : ‘તમે મેલી ગયા એ પછી બીજે વરસે આ ઘર માંડ્યું. જીવતરમાં સુખ નહીં લખેલું તે બે દીકરા થયા પછી એ (મારા પતિ) આઠમે જ વરસે દેવ થયા. દીકરાઓને પાળી-પોષીને આ ઘર વસાવ્યું. પરણાયા-પજીઠ્યા. પણ નાનો કપાતર નીવડ્યો. ક્યાંક મારા ઘડતરમાં કે ક્યાંક મારા વેઠ્યામાં કશીક કસુર-કવણ રહી ગઈ હશે ભઈ ! બાકી પહેલે આણે મને જે વીત્યું એ જીવતેજીવત મારી આંછ્યો આગળ કોઈના પર વીતે એ મારાથી કેમનું વેઠ્યું જાય !’<br /><br />હું અવાક હતો. ને એમણે છોગું વાળ્યું :<br /><br />‘તમે મોટા તો થયા, પણ મને દીધો હતો એ વાયદો ના પાળ્યો !’<br /><br />‘પણ તમેય મારી વાટ જોવા ક્યાં રોકાયાં ભાભી ?’<br /><br />‘જોઈ. બહુ વાટ જોઈ ! હજીય જોઉં છું. વાટ આંખથી નથી જોવાતી ભઈ ! અંતરથી જોવાય છે !’ ને હું કંઈ કહું તે પહેલાં હરખને હેલ્લાળે ચડાવી બોલ્યાં : ‘સુધા ! તારા કાકા મારા હગા દિયર છે બેટા ! તું એમની પાસે બેસ્ય. આજે રસોઈ હું જ કરું છું !’</div><div>[સમાપ્ત]<br /><br />[ ગુજરાતી સાહિત્યની ‘પૉસ્ટઑફિસ’ જેવી અમર વાર્તાઓ પૈકીની એક યાદગાર વાર્તા છે ‘પન્નાભાભી.’ તે સાથે જૉસેફ સાહેબની પણ તે અપ્રતિમ અમર કૃતિ છે. દિયર-ભાભીના શુદ્ધ મનોભાવ સહિત અગણિત રંગો આ વાર્તામાં વણાયેલાં છે. ભાભીનું પાત્ર મૂઠી ઉંચેરા માનવી કેવા હોય તેનો સંદેશો આપી જાય છે.]</div></div> Gujarat Pagehttp://www.blogger.com/profile/15444024272506970145noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-5780149573993162116.post-15596330007342617692018-10-02T02:43:00.000-07:002018-10-02T02:43:10.479-07:00
પ્રેમ, મહાન પ્રેમ ! – ડૉ. આઈ. કે. વીજળીવાળા
ઘણા વખત પહેલાંની વાત છે. એક અતિ સુંદર ટાપુ પર બધી લાગણીઓ અને ગુણો સરસ મજાનાં ઘર બનાવીને રહેતાં હતાં. સુંદરતા, આનંદ, ઉદાસીનતા વગેરે એકબીજાની બાજુ બાજુમાં રહેતાં હતાં. એ બધાથી દૂર સાવ છેવાડાના ઘરમાં પ્રેમ રહેતો હતો.   એક દિવસ સવારે એક પરીએ આવીને બધા ટાપુવાસીઓને કહ્યું કે તે દિવસે સાંજ સુધીમાં ટાપુ ડૂબી જશે. દરિયાને તળિયે બેસી જશે. બધી જ લાગણીઓ તેમ જ ગુણોએ પોતપોતાની હોડીઓ લઈને ટાપુ પરથી પ્રયાણ શરૂ કરી દીધું. ફક્ત પ્રેમ શાંતિથી આંટા મારતો હતો. જાણે એને જવાની કોઈ જ ઉતાવળ ન હોય એમ એ ફરતો હતો. બધાંને નવાઈ લાગી. પણ સૌ પોતપોતાની રીતે ભાગવાની પેરવીમાં હતાં. એટલે પ્રેમની પંચાત કરવા કોણ બેસે ? હકીકતમાં પ્રેમને આ ટાપુ પર ખૂબ જ વહાલ હતું. એ છેલ્લી ક્ષણ સુધી ટાપુની જોડે રહેવા માંગતો હતો.  જેમ જેમ સાંજ પડવા લાગી તેમ તેમ ધીમે ધીમે ટાપુ પાણીમાં ડૂબવા લાગ્યો. પ્રેમે ટાપુને ખૂબ જ વહાલ કર્યું. એની જમીનના કણે કણને એણે વહાલથી નવડાવી દીધો. આખો ટાપુ પ્રેમ પ્રેમ થઈ ગયો. હવે પાણી વધવા લાગ્યું. જ્યારે પ્રેમના ઘૂંટણ પાણીમાં ડૂબવા લાગ્યા ત્યારે એને થયું કે હવે ટાપુ છોડીને જવાનો સમય આવી ગયો છે. પણ પ્રેમ પાસે તો હોડી પણ નહોતી. મદદ માટે બૂમ પાડવી તો કોને પાડવી ? બસ, તે જ વખતે ત્યાંથી સમૃદ્ધિની હોડી નીકળી. પ્રેમે પૂછ્યું કે, ‘બહેન સમૃદ્ધિ ! તું મને તારી હોડીમાં જોડે લઈ જઈશ ? નહીંતર હમણાં જ હું ડૂબી જઈશ….’ સમૃદ્ધિએ પોતાની હોડીમાં એક નજર નાખીને કહ્યું કે, ‘માફ કરજો પ્રેમ ! મારી આખી હોડી સોના, ચાંદી તેમજ હીરાઝવેરાતથી ભરેલી છે. એમાં તારા માટે ક્યાંય જગ્યા જ નથી !’ આટલું કહીને પ્રેમ તરફ બીજી નજર પણ નાખ્યા વિના સમૃદ્ધિ ચાલી ગઈ.  એની પાછળ પાછળ હોડી લઈને આવતી સુંદરતાને હાથ હલાવીને પ્રેમે જોરથી બૂમ પાડી, ‘હે સુંદરતા ! તું મને તારી હોડીમાં લઈ જઈશ ?’ પોતાની જાત પર અને પોતાની હોડી પર મગરૂર એવી સુંદરતાએ કહ્યું, ‘માફ કરજે પ્રેમ ! તું એટલો ભીનો છે કે મારી આ સુંદર હોડીને બગાડી નાખીશ. આમેય મને બધું સુંદર ચોખ્ખું જ ગમે છે તે તું પણ જાણે જ છે !! મને આ રીતે મારી જાતને કે હોડીને ભીની કરવામાં જરા પણ રસ નથી !’ અને એ પણ આગળ ચાલી ગઈ. પાણી હવે કેડ સમાણું થઈ ગયું હતું. ત્યાં જ પ્રેમે ઉદાસીનતાની હોડીને પસાર થતી જોઈ. પ્રેમે બૂમ પાડી કે, ‘અરે ! ઉદાસીનતા, મને તારી જોડે લઈ લે. મહેરબાની કરીને મને બચાવી લે.’ પણ ઉદાસીનતા તો જડસુ હતી. એ કહે, ‘માફી માગું છું તારી ઓ પ્રેમ ! હું એટલી બધી ઉદાસ છું કે તું મને એકલી જ રહેવા દે !’ એ પણ જતી રહી. ત્યાંથી પસાર થઈ રહેલ આનંદ તો નાચગાનમાં એવો મશગૂલ હતો કે એણે પ્રેમને જોયો પણ નહીં અને એનો અવાજ પણ ન સાંભળ્યો !! પાણી ગળા સુધી આવી ગયું હતું. પોતે હવે સદાને માટે ડૂબી જશે એવો પ્રેમને ધ્રાસકો પડી ગયો. એ જોરથી રડવા માંડ્યો. ત્યાં જ એક ખૂબ જ પ્રેમાળ અવાજ આવ્યો : ‘પ્રેમ ! રડ નહીં. ચાલ હું તને મારી હોડીમાં લઈ જાઉં !’  પ્રેમે પાછળ જોયું તો એક ખખડધજ વૃદ્ધ માણસ પોતાની હોડી લઈને ઊભો હતો. એણે પ્રેમનો હાથ પકડીને એને પોતાની હોડી પર લઈ લીધો. પ્રેમ એ વખતે બરાબર ડૂબવાની તૈયારીમાં જ હતો. અચાનક ઊગરી જવાથી પ્રેમ થોડી વાર તો હતપ્રભ થઈ ગયો. એ કંઈ બોલી જ ન શક્યો. પેલા વૃદ્ધે તેને કિનારે ઉતાર્યો તોપણ એ કંઈ જ ન બોલ્યો. બસ મૂંગા મૂંગા પેલા વૃદ્ધનો તેણે આભાર માન્યો. પેલો વૃદ્ધ માણસ તો પ્રેમને ઉતારીને પોતાના રસ્તે આગળ ચાલી ગયો. અચાનક પ્રેમને યાદ આવ્યું કે ડૂબી જવાની બીકમાં અને બચી જવાની ખુશીમાં પોતે પોતાને બચાવનાર વૃદ્ધનું નામ પૂછવાનું તો ભૂલી જ ગયો ! આટલો નાનકડો શિષ્ટાચાર પણ પોતે ન દાખવી શક્યો એનો એને પારાવાર અફસોસ થવા લાગ્યો. એ દોડતો દોડતો જ્ઞાનના ઘરે ગયો. બારણું ખખડાવ્યું. જ્ઞાન બહાર આવ્યું. પ્રેમે એને બધી વાત કરી. પછી એ વૃદ્ધ માણસ કોણ હોઈ શકે તે પૂછ્યું. જ્ઞાને પોતાની આંખો બંધ કરી. થોડી વારે આંખ ખોલીને જ્ઞાને કહ્યું, ‘તને બચાવનાર સમય હતો !’  પ્રેમને નવાઈ લાગી. એનાથી પુછાઈ ગયું કે, ‘હે જ્ઞાન ! જ્યારે કોઈ કરતાં કોઈ જ મને મદદ કરવા તૈયાર નહોતું ત્યારે ફક્ત સમયે જ મને શા માટે મદદ કરી ?’ જ્ઞાને ગંભીરતાપૂર્વક અને સદીઓના અનુભવના નિચોડ જેવો જવાબ આપ્યો : ‘કારણ કે ફક્ત સમય જ જાણે છે, સમજે છે અને સમજાવી શકે છે કે પ્રેમ કેટલો મહાન છે અને એનું મહત્વ શું છે !’  [ ‘જનકલ્યાણ’ સામાયિકમાંથી સાભાર. આપ લેખકશ્રીનો આ સરનામે drikv@yahoo.com સંપર્ક કરી શકો છો.]   Gujarat Pagehttp://www.blogger.com/profile/15444024272506970145noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-5780149573993162116.post-5121078760374834682018-10-02T02:42:00.002-07:002018-10-02T02:42:24.257-07:00
શકટનો ભાર – કેદાર ભટ્ટ
આજ સવારથી કામે વળગ્યો હતો તે છેક અત્યારે ઘડીક શ્વાસ લેવા માટે રોકાયો અને જાળાને જોઈને એ વિચારી રહ્યો. આજ પાંચમો દિવસ થયો નવું જાળું બનાવ્યાને. હજી સુધી કોઈ ઘાત આવી નથી અને સારી એવી ઝડપથી કામ થઇ રહ્યું છે. કોઈ અવરજવર, કોઈ જનાવર કે પવનની લહેરખી, કશું જ નહિ. આટલી શાંતિ અને એકાગ્રતાથી કામ થયું છે એટલે એક-એક તાર મજબૂતીથી ગૂંથાયો છે. થોડા થોડા જીવડાં પણ ફસાવા મંડ્યા હતા. જો થોડું વધુ મોટું થઇ જાય તો આખો દિવસ ચાલે એટલે ખોરાક આસાનીથી એમાં ફસાઈ જાય અને આરામથી દિવસો વિતાવી શકાય.  આમ ને આમ બે અઠવાડિયા વીતી ગયા, વિઘ્નરહિત. જાળાનો વિસ્તાર બમણો થઇ ગયો હતો. તેને આજનો દિવસ રજા રાખવાનું નક્કી કર્યું હતું. એ પોતે બાંધેલા જાળાને એક ગર્વભરી નજરથી નિહાળી રહ્યો હતો. વિસ્તારની સાથે સાથે, જાળાની મજબૂતી અને દેખાવ પણ દાદ માંગી લે એવા હતા. મોટા મોટા જીવડાં પણ તેમાં ફસાયા પછી છૂટી શકતા ન હતા. એક જ દિવસ માં બે-ત્રણ દિવસ નો ખોરાક જમા કરી શકે એટલી કૅપેસિટી હતી હવે આ જાળમાં. પેલા તો દિવસમાં એકવારના ભોજનની વ્યવસ્થા માંડ થઇ શકતી. હવે ત્રણ ટંકનું ભોજન કર્યા પછી પણ બીજા કોઈ ને વધેલું-ઘટેલું આપી શકાય એમ હતું.  બીજા દિવસથી તે વધારે ખંતથી જાળાના કદ અને ફેલાવો વધારવામાં લાગી ગયો. સાથે સાથે હવે તે જાળાની સુરક્ષા માટે પણ વધારે તકેદારી રાખતો. એકાદ કલાક ઓછી ઊંઘ લઈને પણ જાળાને નુકસાન ન થાય તે માટે સાવચેત રહેતો. આસપાસના એરીઆમાં આ કદનું જાળું બીજું કોઈ વિકસાવી શક્યું નહોતું. જેમને પોતાના બાપ-દાદા તરફથી જાળાઓ વારસામાં તૈયાર ભાણે મળ્યા હતા તે લોકો પણ જાળાનો વિકાસ એક હદથી વધારી શક્યા નહોતા, તેમાંના અમુક તો એ વારસાને સાચવી પણ શક્યા નહોતા. જયારે આ જાળું તો તેણે જાત-મહેનતે અને એકલા હાથે વિક્સાવેલું હતું. ધીમે ધીમે નજીકના વિસ્તારમાં રહેતા અને ત્યાંથી પસાર થનારા પણ તેના જાળાની નોંધ લેવા લાગેલા. અને એમની નજર માં રહેલું કૌતુક અને આશ્ચ્રર્ય જોઈને, તે ખૂબ પોરસાતો. હવે તેણે જાળાને એક છેડેથી નવી દિશામાં તાર ઉમેરવા શરુ કરી દીધા. તેને લાગ્યું જો આ જાળાને કાટખૂણે બીજું જાળું રચી દઉં તો એ દિશામાંથી ઉડીને આવતા જીવડાં પણ પકડી શકાય. જોતજોતામાં બીજી તરફનું જાળું પણ તેના વિજયધ્વજની માફક લહેરાતું થઇ ગયું. ફેલાતી જતી ખ્યાતિ ના કારણે હવે તેને નજીકના એરિયામાંથી સલાહ સૂચન માટે અને પોતાનો અનુભવ વહેંચવા માટે આમંત્રણ પણ મળવા લાગ્યા. પોતે કેટલી ચીવટ, અથાક પરિશ્રમ અને સુરેખ આયોજનથી આ સિદ્ધિ મેળવી છે તે વાત તે ખુબ નમ્રતાથી લોકોને કહી તેમને પણ જીવનમાં આવા મુકામ હાંસલ કરવા પ્રેરતો. એકાદ અઠવાડિયું કે પંદર દિવસથી વધુ જે લોકોના જાળા ટકી શકતા નહતા તે લોકો તેની સામે અહોભાવથી જોઈ રહેતા અને તેના મહામુલા સૂચનો ધ્યાનપૂર્વક સાંભળતા.  પોતાની નીચે કામ કરવા માટે રાખેલા બે જણ પાસેથી કામ કઢાવી શકવાની તેની કાબેલિયતને લીધે હવે તેનું જાળું ત્રણ દિશામાં વિકસી ચૂકેલું અને તેના કદની તો કલ્પના પણ ના થઇ શકે. આવતા મહિને યોજાનાર તેની જ્ઞાતિના વાર્ષિક સ્નેહમિલનમાં તેનું સન્માન થવાનું હોવાથી અને તે અતિથિ વિશેષ હોવાથી તેના વક્તવ્યની તૈયારીમાં છેલ્લા બે-ત્રણ દિવસથી તે જાળાના ભવિષ્યના આયોજન માટે સમય ફાળવી શકતો નહતો.  આ દરમિયાન તેણે જાળું જે સોસાઈટીના પાર્કિંગ એરિયામાં વિક્સાવેલું તેના ફ્લેટ નં: D-104 માં રહેતા સતીષભાઈની કારમાં અચાનક ખામી સર્જાતા, તેમને પોતાનું જૂનું સ્કૂટર ઉપયોગમાં લેવું પડે તેવા સંજોગો સર્જાયા. D-વિંગના પાર્કિંગમાં તેમનું સ્કૂટર છેલ્લા છ મહિનાથી વિદેશમાં વસી ગયેલા મનુભાઈના સ્કૂટર જોડે ધૂળ ખાતું પડેલું. તેમણે ઘરેથી નકામો ગાભો લઇ અને આખા સ્કુટરને ઝાપટ્યું અને ઓફિસે માટે રવાના થયા.  અને તે સાથે જ કપડાંની ઝાપટોથી ક્ષતવિક્ષત થયેલા જાળાનો એક ભાગ મનુભાઈના સ્કુટરના હૅન્ડલ સાથે લબડી રહ્યો. અને તે પોતે પાર્કિંગની દિવાલના એક ખૂણામાં આઘાતવાશ સુનમુન પડી રહ્યો.  – કેદાર ભટ્ટ  Gujarat Pagehttp://www.blogger.com/profile/15444024272506970145noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-5780149573993162116.post-5358737741350867682018-10-02T02:41:00.002-07:002018-10-02T02:41:36.625-07:00
ઈશ્વર પ્રત્યેની આસ્થા – ડૉ. શરદ ઠાકર
<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on">ચોક્કસપણે યાદ નથી કે એ કયું વર્ષ હતું, પણ એટલી ખબર છે કે એ દિવસે અમદાવાદમાં એક રાતમાં બાર ઈંચ વરસાદ પડ્યો હતો. સમી સાંજથી જ વરસાદ શરૂ થઈ ગયો હતો અને પછી તો આખી રાત ચાલ્યા કર્યો હતો. બપોર પછીના સૂરજને વાદળે ઢાંકી દીધો હતો, સાંજને બદલે સીધી રાત જ પડી હતી. લગભગ આખું અમદાવાદ ઊંઘતું હતું, માત્ર હું જાગતો હતો અને મારે ત્યાં સુવાવડ માટે દાખલ થયેલી એક નવજુવાન સ્ત્રી અને એમના સગાંસંબંધી અને…. ધર્મેશ શાહ !<br /><br />ધર્મેશ મારો મિત્ર હતો, ડૉક્ટર હતો, નવો સવો જ ડિગ્રી લઈને બહાર પડ્યો હતો, ઉત્સાહી હતો. મારે ત્યાં કોઈ ઓપરેશન હોય તો ‘આસીસ્ટ’ કરવા દોડી આવતો. મને પણ એની કંપની ગમતી. અમારે જમવાનું બાકી હતું અને બાકી જ રહી ગયું. પેલી સ્ત્રીને નોર્મલ ડિલિવરી માટે ‘ટ્રાયલ’ આપવામાં જ રાતના સાડા અગિયાર વાગી ગયા. છેવટે નાછૂટકે સિઝેરિયનનો નિર્ણય લેવો પડ્યો. કદાચ ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ જન્મ્યા ત્યારે આવી જ મેઘલી રાત હશે. ઓપરેશન થિયેટરની કાચની બંધ બારી ઉપર પાણી રમઝટ બોલાવી રહ્યું હતું. એનેસ્થેટિસ્ટ ડૉક્ટર આવ્યા તે પણ પાણી નીતરતાં, સારું હતું કે એણે રેઈનકોટ પહેર્યો હતો, પણ તેમ છતાં ગોઠણથી નીચેનું પેન્ટ તો જાણે હમણાં જ પાણીની ડોલમાં ઝબકોળીને બહાર કાઢ્યું હોય એવું નીતરતું હતું.<br /><br />અમે રાત્રે બાર વાગ્યે ઓપરેશન શરૂ કર્યું. આખું ઓપરેશન તો યાદ નથી રહ્યું અને રહેવાની શક્યતા પણ નથી હોતી. ત્યાર પછી છેલ્લાં સાત વર્ષમાં બીજા એવાં જ ઓપરેશનો એટલાં બધાં કર્યાં છે કે એ એક ક્રમ જેવું થઈ ગયું છે. પણ, અમને ડૉક્ટર્સને કોઈ કોઈ ઓપરેશન યાદ રહી જતાં હોય છે એ કરતી વખતે ઊભી થયેલી કોઈ કટોકટીને કારણે ! આમાં પણ એવું જ બનેલું; ગર્ભાશયમાંથી બાળક કાઢતી વખતે એના વિશાળ કદને કારણે ગર્ભાશય પર મૂકેલો ચીરો બંને બાજુએ ખેંચાઈને પહોળો થઈ ગયો અને એમાં રહેલી રક્તવાહિનીઓમાંથી લોહીના ફુવારા ઊડવા માંડેલા ! આવે સમયે જો કોઈ ડોક્ટર એમ કહેતો હોય કે એ ચોપડીમાં વાંચેલા ‘સ્ટેપ્સ’ પ્રમાણે વિચારી વિચારીને નિર્ણય લેતો હોય છે તો મારે કહેવું પડશે કે એ ગીતામાં વર્ણવાયેલો સ્થિતપ્રજ્ઞ મનુષ્ય જ હશે ! મોટા ભાગે તો આવે સમયે ડૉક્ટર અંદરથી ઊઠતાં કોઈ આવેગને વશ થઈને જ કામ કરતો હોય છે. અલબત્ત, એણે મેળવેલું જ્ઞાન એને અવશ્ય કામમાં આવે છે. પણ સમય સાથે હોડ બકવાનું ઝનૂન વધુ મહત્વનું પુરવાર થતું હોય છે.<br /><br />લોહીના તળાવની વચ્ચે ક્યારે, કેવી રીતે, કેટલાં ટાંકા લેવાઈ ગયા એ માલિક જાણે, પણ એ પછી ક્ષણ માત્રમાં જ રક્તસ્ત્રાવ કાબૂમાં આવી ગયો એ અમે જોયું. યુવતી સલામત હતી, બાળકનું રડવું આખી હોસ્પિટલને ગજવી રહ્યું હતું અને આકાશ ગડગડાટી સાથે એને આવકારી રહ્યું હતું. ‘મોત અહીં આટલામાં જ ક્યાંક હોવું જોઈએ નહીં ?’ ધર્મેશે મૌનનો સન્નાટો તોડતાં પૂછ્યું : ‘કેટલું નજીકથી એ પસાર થઈ ગયું ? બ્લિડિંગ બંધ થતાં માત્ર થોડીક જ વધારે વાર લાગી હોત, તો…તો…!’ આગળ અમે વિચારી શકીએ એમ નહોતાં. અત્યારે આવી ઘનઘોર વરસાદી રાતે બ્લડટ્રાન્સફ્યુઝનની વ્યવસ્થા અમે કેવી રીતે કરી શક્યા હોત ? મેં જોયું કે ધર્મેશ ખળભળી ગયો હતો. એના ચહેરા પરનો આતંક હળવો કરવાના આશયથી મેં રમૂજ કરી :<br /><br />‘ડૉ. ધર્મેશ, મહામૃત્યુંજય જાપ જપી રહ્યા છો ?’<br /><br />એ પરાણે હસ્યો. મેં કહ્યું : ‘આવી બાબતમાં ઈશ્વરને વચ્ચે નહીં લાવવાનો, સમજ્યા ?’<br /><br />‘કેમ ? તમે ઈશ્વરમાં નથી માનતા ?’<br /><br />‘હું તો માનું છું કે મારો ઈશ્વર એ મારી અતિશય અંગત બાબત છે. જ્યાં માણસની આત્મવિશ્વાસની સરહદ પૂરી થાય છે, ત્યાં એની ઈશ્વર પ્રત્યેની આસ્થાની હદ શરૂ થાય છે. એક ડૉક્ટર તરીકે આપણાં જીવનમાં મૃત્યુનો સામનો કરવાના અનેક પ્રસંગો આવતા જ રહેવાના, અને પરિસ્થિતિનો તબીબી કૌશલ્યથી સામનો કરવાની આવડત જ આપણને એમાંથી વિજેતા બનાવીને બહાર લાવતી રહેવાની ! આઈ વીલ થેન્ક માયસેલ્ફ ફર્સ્ટ એન્ડ ધેન ધેટ ઓલ્ડ મેન !’<br /><br />ઓપરેશન પૂરું થયું અને અમને ખબર પડી કે હવે ભૂખ લાગી છે. રાતનું જમણ અમે લીધું જ ન હતું. ઘરે ફોન કર્યો તો જાણવા મળ્યું કે આજે રસોયણ બાઈ રાંધવા માટે આવી જ નહોતી. સવારનું વધ્યું ઘટ્યું જ…! અમારી ભૂખ હવે તીવ્ર બની હતી. ઘડિયાળમાં જોયું. રાતનો સવા વાગ્યો હતો. અત્યારે નાસ્તો પણ ક્યાંથી મળે ? મેં ટેલિફોન ડિરેક્ટરી કાઢી. શહેરની જાણીતી બે-ચાર રેસ્ટોરન્ટમાં ફોન કર્યાં. બધેથી નિરાશા સાંપડી. આખરે આશ્રમરોડની એક અતિશય જાણીતી રેસ્ટોરાંમાંથી ‘હા’ આવી : ‘આવી જાવ, પણ માત્ર પંદર જ મિનિટની અંદર ! પછી અમે પણ દુકાન બંધ કરીએ છીએ.’ મેં વિનંતી કરી. આખી પરિસ્થિતિ સમજાવી. છેક આટલે દૂરથી આવા વરસાદમાં આવવાનું, રાતનો સમય, નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં પાણી ભરાઈ ગયું હોય તો ગાડી પાછી પણ વાળવી પડે…! પંદર મિનિટ તો ઓછી કહેવાય ! રેસ્ટોરાંવાળો ભલો નીકળ્યો : ‘સાહેબ, તમે નિરાંતે આવો. હું તમે નહીં આવો ત્યાં સુધી રાહ જોઈને બેઠો છું. ફક્ત એક કામ કરો, તમે ઓર્ડર લખાવી દો, એટલે હું ગરમાગરમ વાનગી ઉતારીને તૈયાર રાખું.’ ધર્મેશે ઓર્ડર નોંધાવ્યો. અમારા મોંમાં પાણી આવી ગયું.<br /><br />બહાર તો જાણે પાણીનું જ સામ્રાજ્ય હતું જ ! ગાડીમાં બેસવા જઈએ એટલી વારમાં પણ અમે તરબોળ બની ગયા. મેં ગાડી ચાલુ કરી. ધર્મેશ મારી બાજુમાં જ બેઠો હતો. અમે નાસ્તો લઈને પાછાં ફરીએ ત્યાં સુધી એનેસ્થેટિસ્ટ મારા નર્સિંગ હોમમાં જ બેસવાનો હતો. મેં મારા રોજના માર્ગે ગાડી લીધી, પણ માત્ર થોડાં કદમ આગળ જઈને જ ગાડી પાછી વાળવી પડી. રસ્તાની વચ્ચો-વચ્ચ નદીની જેમ પાણીનો પ્રવાહ ધસમસી રહ્યો હતો. બીજે રસ્તે પણ એ જ દશા હતી. સામાન્ય સંજોગોમાં અમે કદાચ જવાનું જ મુલત્વી રાખ્યું હોત, પણ બુભુક્ષિત: કિમ ન કરોતિ….? છેવટે એક લાંબા રૂટ પરથી ચકરાવો કરીને પણ જવું તો ખરું જ એમ અમે નક્કી કર્યું. અને એ મુજબ મેં ગાડી ઘુમાવી. થોડે સુધી તો બધું બરાબર ચાલ્યું. ઉપર આકાશમાંથી સાંબેલાધારે વરસાદ વરસી રહ્યો હતો. નીચેથી ગટરો ઊભરાઈ રહી હતી. જમીનની પાણી સમાવવાની શક્તિ ‘સેચ્યુરેટ’ થઈ ગઈ હતી. ગાડીના ‘વ્હીલ્સ’ પાણીમાં ડૂબી રહ્યા હતા અને અચાનક અમે ‘દો રાહા’ પર આવી ઊભાં. આદતવશ મેં ગાડી જમણા માર્ગે લીધી. સામે કશું દેખાતું હતું જ નહીં, પણ એવાં અંધકારમાં પણ મને પાણીનો ઘૂઘવાટ સંભળાયો. કોઈ અગમ્ય આદેશને વશ થઈને મેં ગાડી પાછી વાળી. આ ક્ષણ મને બરાબર યાદ છે. ધર્મેશે પૂછ્યું પણ ખરું : ‘કેમ ગાડી પાછી વાળી ? રસ્તો તો સાફ છે, જવા દો ને !’<br /><br />‘ના, આગળ જતાં જોખમ જેવું લાગે છે મને ! એના કરતાં ડાબા રસ્તે થઈને…..’ જે જગ્યાએથી મેં ગાડી રીવર્સ લીધી અને પછી ડાબી તરફના માર્ગે આગળ ધપાવી, ત્યાં એક ગેરેજ હતું. એક ઘરડો મુસ્લિમ ચાચો પતરાંના ‘શેઈડ’ નીચે બેઠો બેઠો બીડી ચૂસી રહ્યો હતો. એણે પણ ધ્યાનપૂર્વક અમારી હરકત જોયા કરી. અને અમે પસાર થઈ ગયા.<br /><br />રાત્રે લગભગ પોણા બે વાગ્યે જ્યારે અમે આશ્રમરોડ પહોંચ્યા, ત્યારે રેસ્ટોરાં પર માંડ ચારેક ઘરાક હતાં. એમાંથી બે પોલીસવાળા હતા અને બે ભિખારીઓ ! હું હસ્યો. ધર્મેશે પૃચ્છક નજરે મારી સામે જોયું. મેં ધીમેથી એના કાનમાં કહ્યું : ‘આ બધામાં દુકાનદારે કમાવાનું તો ફક્ત આપણી પાસેથી જ ને ?’ અમે હસતાં રહ્યાં અને કંદોઈએ અમને નાસ્તાનાં પડીકાં બાંધી આપ્યા. અમે પૈસા ચૂકવીને એનો આભાર માન્યો. અમારી ‘રીટર્ન જર્ની’ શરૂ થઈ. વરસાદ હજુ પણ અટક્યા વગર વરસી જ રહ્યો હતો. જમીન ઉપર પાણીની ઊંડાઈ વધતી જતી હતી. પણ અમને ખબર હતી કે અમારો માર્ગ કયો છે ! ક્યાંયથી પણ પાછા વળવું પડે એવું નહોતું. વીસેક મિનિટ પછી અમે ફરીથી પેલા ‘દો રાહા’ પાસે આવી પહોંચ્યા.<br /><br />અનાયાસ અમારી નજર એ જગ્યા પર પડી, જ્યાંથી મેં ગાડી પાછી વાળી હતી. હું કબૂલ કરું છું કે જિંદગીમાં આટલી હદે ક્યારેય હું થથર્યો નથી. એ જગ્યાએ જમીનમાં મોટું ગાબડું પડ્યું હતું અને એક ટ્રક આખ્ખે આખ્ખો એ ગાબડામાં ઊતરી પડ્યો હતો. મેં ગેરેજના પતરાં નીચે બેઠેલા મુસ્લિમ ચાચાને પૂછ્યું : ‘ક્યારે બન્યું આ ?’ એણે બીડીનો છેલ્લો કશ લીધો : ‘સા’બ, તુમ્હારી ગાડી નીકલ ચૂકી, ઉસકે બાદ પૂરી એક મિનિટ કે બાદ ! યે ટ્રક તો બાદ મેં આયા ! આપ બચ ગયે, સા’બ !’ મેં જોયું કે જો હું પાછા ફરવામાં માત્ર એક મિનિટ મોડો પડ્યો હોત, તો અમારી ગાડી સીતામાતાની જેમ ધરતીમાં સમાઈ ગઈ હોત ! રસ્તાના આછા પડની નીચે શહેરી ઘોરી ગટરલાઈન વહી રહી હતી, જે છેક અમને વાસણા કે સુએઝ ફાર્મ સુધી ખેંચી ગઈ હોત !<br /><br />હું અને ધર્મેશ ચૂપ હતાં. મારા કન્સલ્ટિંગ રૂમમાં બેસીને નાસ્તો કરતી વખતે પણ અમારા બંનેના મનમાં એક જ વિચાર ચાલ્યા કર્યો : ‘કોણે અમને બચાવ્યા ? ઈશ્વરે ? જે ઉપર આકાશમાં બેઠો છે એમ મનાય છે ? આકાશ ફાટી પડ્યું. એણે તો આ હોનારત સર્જી હતી ? કોઈ એવી અગમ્ય શક્તિએ અમને પ્રેર્યા જેને હજુ સુધી આપણું વિજ્ઞાન કે અધ્યાત્મ પણ સમજાવી નથી શક્યું ? કે પછી આ બધો માત્ર જોગાનુજોગ હતો ?’ લગભગ સાત વરસ થવા આવ્યાં છે આ વાતને ! ઘણું બધું ભૂલાઈ ગયું છે આજે પણ એક વાત નથી ભૂલી શકાઈ ! મોત એ રાત્રે અમારી ખૂબ જ નજીકમાં, ક્યાંક આસપાસમાં જ હતું. બે વાર તો અમને સ્પર્શીને પસાર થઈ ગયું; એક વાર ઓપરેશન થિયેટરની અંદર અને બીજી વાર ઓપરેશન થિયેટરની બહાર….. !<br /><br />[‘જનકલ્યાણ’ સામાયિકમાંથી સાભાર. આપ ડૉ. શરદભાઈનો (અમદાવાદ) આ સરનામે સંપર્ક કરી શકો છો : drsharadthaker@yahoo.com ]</div> Gujarat Pagehttp://www.blogger.com/profile/15444024272506970145noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-5780149573993162116.post-38483104106140154592018-10-02T02:40:00.002-07:002018-10-02T02:40:44.935-07:00
પહેલાં દર્દ, પછી દવા – સુધા મૂર્તિ
<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on">એક વાર હું ટ્રેનમાં બેંગ્લોરથી હુબલી જઈ રહી હતી. ટ્રેન બપોરે અઢી વાગે ઊપડે અને રાત્રે દસ વાગે હુબલી પહોંચાડે. આ ટ્રેનમાં ક્યારેય રિઝર્વેશનની જરૂર ન પડે. બસ ટિકિટ લો અને બેસી જાવ. ભારત દેશમાં ટ્રેન કે બસમાં મુસાફરીની મજા જ કંઈ ઔર છે ! ભાતભાતના લોકો મળે અને જાતજાતની વાતો થાય. બાર ગાઉએ બોલી તો બદલાય જ. જોડેજોડે પહેરવેશ, વનસ્પતિ, પ્રાણીઓ, રીતરિવાજો. બધું જ વૈવિધ્યસભર. એકલા ભારત દેશમાં ટ્રેનમાં ફર્યા કરો તો કંઈ કેટલાંય દેશ-વિદેશ ફર્યાનો આનંદ મળે.<br /><br />હા, તો હું મારી ટ્રેનની મુસાફરીની વાત કરતાં-કરતાં આડે પાટે ચડી ગઈ. અઢી વાગે ટ્રેનમાં ચઢી. ડબ્બામાં હું એકલી જ હતી. છેલ્લા બે દિવસથી એક અઘરા પ્રોજેક્ટ પર સતત કામ કરીને નીકળી હતી એટલે ખૂબ થાકેલી હતી. મને એમ કે શાંતિથી ઊંઘી જઈશ. હું બારીની બાજુમાં બેસી ગઈ. હવામાં ભેજ હતો પણ પવન ઠંડો હતો. ચંપલ કાઢીને સામેની ખાલી સીટ ઉપર પગ લંબાવ્યા. ઝોકું આવવાની તૈયારી જ હતી, ત્યાં જ ટ્રેન ઊપડવાની બે મિનિટ પહેલાં એક છોકરી દોડતી-દોડતી આવીને મારી બાજુમાં બેસી ગઈ. લગભગ પચીસેક વર્ષની લાગતી હતી. કોટન પંજાબી, દાગીનામાં ખોટી ચેન, નાની બુટ્ટી અને બ્રેસલેટ. દોડતાં-દોડતાં જ ટ્રેન પકડી હતી એટલે હાંફતી હતી અને પરસેવે રેબઝેબ થઈ ગયેલી. મધ્યમવર્ગના સંસ્કારી કુટુંબની નોકરી કરતી છોકરી લાગતી હતી.<br /><br />ટ્રેન ઊપડી. છોકરીએ હાથરૂમાલ કાઢી, પરસેવો લૂછ્યો. પાકીટના પાછલા પડમાં અરીસો હતો, તેમાં જોઈ વાળ-ચાંલ્લો વ્યવસ્થિત કર્યા, પાણીની બોટલમાંથી પાણી પીધું અને મારી સામે જોયું. પરીક્ષા આપવા પ્રયાણ કરી રહેલી ઉત્સાહી વિદ્યાર્થિની જેવી તે લાગતી હતી. મારી સામે મીઠું હસી. તેણે વાત શરૂ કરી :<br /><br />‘કઈ બાજુ જવાનાં, બહેન ?’<br /><br />મેં કહ્યું : ‘હુબલી.’<br /><br />‘હુબલીમાં ક્યાં ?’ તેણે પૂછ્યું.<br /><br />મને જવાબ આપતાં જરા દ્વિધા થઈ. આ છોકરીને પહેલી વાર તો મળું છું. સરનામું આપવું કે ન આપવું ? છતાંય મેં કહ્યું :<br /><br />‘નીલકંઠનગર.’<br /><br />‘એમ ? નીલકંઠનગરમાં ક્યાં ?’<br /><br />‘તને નીલકંઠનગર એરિયા વિષે ખબર છે ?’ મેં પૂછ્યું.<br /><br />‘હા… હા… મારા એક કાકા એ તરફ જ રહે છે.’ છોકરીએ કહ્યું.<br /><br />‘મારે શાંતિ કૉલોની જવાનું છે.’ મેં કહ્યું.<br /><br />‘કઈ શાંતિ કૉલોની ? તેના તો બે વિભાગ છે ને ?’ છોકરી બોલી.<br /><br />હું આ છોકરીના જ્ઞાનથી છક્કડ ખાઈ ગઈ. મેં ધીમેથી કહ્યું : ‘રેલવે ક્રોસિંગ નજીક છે ને તે.’<br /><br />હવે તે કહે, ‘તે બંને વિભાગ રેલવે ક્રોસિંગની નજીક જ છે ને ? વિભાગ એક કે બે ?’<br /><br />મેં કહ્યું : ‘વિભાગ એક.’ હાશ, મને થયું હવે આ છોકરીને શાંતિ થશે. તેના બધા પ્રશ્નોના જવાબો મેં આપી દીધા હતા. હવે હું ઊંઘવા પામીશ. પણ ના, હજુ તો ઘણુંબધું બાકી હતું. મારા નસીબમાં ઊંઘ ન હતી. તેણે તો વાતો ચાલુ જ રાખી. આમ તો હું પોતે પણ સખત વાતોડિયણ છું, પણ આ છોકરી તો મારીયે ‘ગુરુ’ નીકળી.<br /><br />મને કહે : ‘તે…તમે નોકરી કરો છો ?’<br /><br />મેં કહ્યું : ‘હા.’ તે આગળ કોઈ પ્રશ્ન પૂછે તે પહેલાં જ મેં કહી દીધું, ‘હું કૉલેજમાં નોકરી કરું છું. હમણાં અમારે વેકેશન પડ્યું છે. હું હુબલીની છું એટલે ઘેર જાઉં છું.’ હા…શ, ચલો પત્યું. મને થયું. ત્યાં તો મીઠું હસીને તેણે આગળ ચલાવ્યું : ‘તમે કયો વિષય શીખવો છો ?’ જે વાતોડિયાં હોય તેઓ કોઈપણ વિષય પર વાતો કરી શકે છે. જે અંતર્મુખી વ્યક્તિઓ હોય તે કોઈ પણ પ્રશ્નના એકાક્ષરી જવાબો આપીને વાતને આગળ વધતી અટકાવી શકે છે.<br /><br />પ્રિય વાચકો, તમને બધાંને એવી વ્યક્તિઓનો અનુભવ થયો જ હશે કે, જેઓ પોતાના વિષે રતીભાર માહિતી જણાવ્યા વગર તમારા વિશે બધું જ જાણી લે. મને આ છોકરી એમાંની જ લાગતી હતી. હવે મારી ઊંઘ ઊડી ગઈ. મેં નક્કી કર્યું, ‘ચાલને, હવે આ છોકરી સામે એવો દેખાવ કરું કે હું કંઈ જ જાણતી નથી. જરા બુદ્ધુ છું – જોઉં તો ખરી, પૂછી-પૂછીને કેટલું પૂછી શકે છે ?!’<br /><br />મેં તેના આગલા પ્રશ્નનો જવાબ આપ્યો : ‘હું બેંગ્લોરની ક્રાઈસ્ટ કૉલેજમાં કમ્પ્યૂટર સાયન્સ ભણાવું છું.’<br /><br />છોકરી મને કહે, ‘એમ ? કમ્પ્યૂટર સાયન્સ ? આજકાલ તો કમ્પ્યૂટરનો વ્યાપ એટલો વધી ગયો છે કે એક દિવસ એવો આવશે કે જે વ્યક્તિને કમ્પ્યૂટરનું જ્ઞાન નહીં હોય તે તો અભણ જ ગણાશે. શું કહો છો ?’ મને એની પ્રશ્નો પૂછવાની શક્તિ પર ખરેખર માન થયું. ગમે તે રીતે પ્રશ્નોનો મારો ચલાવી તે મને વાતોમાં વ્યસ્ત રાખી રહી હતી. મેં મેનેજમેન્ટ કન્સલ્ટન્ટની જેમ જવાબ આપ્યો – ગોળગોળ અને મોઘમ – ‘એ તો દરેકની પોતાની વિચારસરણી પર આધાર રાખે છે.’<br /><br />છોકરી હવે ફિલસૂફી પર ચડી ગઈ. મને કહે, ‘ભણતર અને ગણતર વચ્ચે ઊંડી ખાઈ જેટલો ભેદ છે. તમે શું માનો છો ? ભણતર એટલે ફક્ત જ્ઞાનપ્રાપ્તિ અને ગણતર એટલે અનુભવની એરણે જ્ઞાનની કસોટી. શું કહો છો ?’<br /><br />હું આ છોકરીને શું કહું ? ટ્રેન બેંગ્લોરની બહાર નીકળી ગઈ હતી. સુંદર, લીલાંછમ ખેતરો, નદી-નાળાં, દૂર ચરતાં ગાય-ભેંસ અને શીતળ પવન. મને થયું, જો આ છોકરી બીજા છ-સાત કલાક આ જ રીતે પ્રશ્નોનો મારો ચલાવશે તો અસહ્ય થઈ જશે. મને ગળા સુધી આવી ગયું કે તેને પ્રેમથી કહી દઉં કે, ‘તારા જેટલી સમજણ મારામાં નથી. મને ઊંઘ આવે છે.’ પણ છોકરી પારેવા જેવી ભોળી લાગતી હતી. ઉત્સાહથી ભરપૂર. મોં પર અજબની જિજ્ઞાસાનો ભાવ. મારા કલાસના કોઈ પણ હોશિયાર, ઉત્સાહી વિદ્યાર્થી જેવી તે લાગતી હતી. આવી મીઠડી છોકરીને કંઈ પણ નકારાત્મક કહીને તેની લાગણીને હું કેવી રીતે ઠેસ પહોંચાડી શકું ? મેં કંઈ કહ્યા વગર તેને હલકું સ્મિત આપ્યું.<br /><br />તરત જ તે બોલી, ‘બહેન, હસતાં રહેવું અને ખુશ રહેવું તે આપણી તબિયત માટે અત્યંત જરૂરી છે. હોં કે ! જો તમે હસશો તો દુનિયા પણ તમારી સાથે હસશે, પણ જો તમે રડશો તો કોઈ તમારી જોડે રોવા નહીં આવે.’<br /><br />‘અરે વાહ, સરસ વાત કરી તેં તો !’ મેં કહ્યું.<br /><br />‘ના, ના, આ મારું સુવાક્ય નથી. અમિતાભ બચ્ચનો ડાયલોગ છે. તમને અમિતાભ ગમે છે ?’ – ફરી પ્રશ્ન. હવે નવી જ જાતનો. મને થયું, હવે આની જોડે કંઈક રમત રમવી જ પડશે તો જ એ ચૂપ થશે.<br /><br />મેં કહ્યું : ‘મને તો ઋત્વિક રોશન વધારે ગમે છે.’<br /><br />તે તરત બોલી : ‘ઋત્વિક તો ટોપ છે જ ને ! કેટલો હેન્ડસમ છે !’ એક જ સેકંડમાં તે અમિતાભને છોડીને ઋત્વિકના ત્રાજવામાં બેસી ગઈ. મને કહે, ‘ઋત્વિકના મોં પર જે શરમાળપણાનો અને નિખાલસતાનો ભાવ છે ને તેને કારણે તે જુદો જ તરી આવે છે. અક્ષયના મોં પર પણ આવો જ ભાવ છે. શું કહો છો ?’<br /><br />‘ક્યો અક્ષય ?’ મેં પૂછ્યું. અત્યાર સુધી તો મેં તેના પ્રશ્નોના જવાબ જ આપ્યા હતા પણ કઈ ઘડીએ હું વાર્તાલાપમાં અજાણતાં જ ઘસડાઈ ગઈ તેનો મને ખ્યાલ જ ન રહ્યો.<br /><br />‘હાય હાય ! તમને અક્ષય વિષે કંઈ ખબર જ નથી ? હું અક્ષય ખન્નાની વાત કરું છું. વિનોદ ખન્નાની પહેલી પત્નીનો દીકરો. ‘તાલ’માં ઐશ્વર્યા સામે હીરો તરીકે હતો તે. અક્ષયકુમાર તો જુદો. ડિમ્પલની દીકરી ટ્વિન્કલને પરણ્યો ને તે !’<br /><br />ફિલ્મ ઈન્ડસ્ટ્રી વિષેના તેના અગાધ જ્ઞાનથી હું અભિભૂત થઈ ગઈ. સવારથી મને થોડો માથાનો દુ:ખાવો તો હતો જ, હવે વધ્યો. મને થયું. મારા એક જ, માત્ર એક પ્રશ્નનો તે આટલો લાંબો, વ્યવસ્થિત અને વિગતવાર જવાબ આપી શકે છે, તો હુબલી પહોંચતા-પહોંચતા તો મારો ઘડો-લાડવો થઈ જશે. છેલ્લા દોઢ કલાકથી તેણે મને પ્રશ્નો પૂછ્યા હતા. અથવા તો વાતોમાં જ રોકી રાખી હતી. મેં નક્કી કર્યું : ‘હવે તો આને કહી જ દઉં…. મારે ઊંઘવું છે, મને માફ કર, બહેન.’ જાણી જોઈને જ મેં મારો હાથ મારા કપાળ પર મૂક્યો અને મેં લમણાં દબાવવાં શરૂ કર્યાં. તેણે આ ક્રિયા જોઈ. પ્રતિક્રિયામાં પાછો એક પ્રશ્ન આવ્યો :<br /><br />‘તબિયત નથી બરોબર ?’<br /><br />મેં કહ્યું : ‘આ…. સહેજ માથું દુ:ખે છે.’ તેને કહું તો અવિવેક લાગે કે સવારથી દુ:ખતું જ હતું, પણ છેલ્લા દોઢ કલાકમાં વધારે દુ:ખવા લાગ્યું.’<br /><br />‘કંઈ દવા-બવા લાવ્યા છો, બહેન ?’ તેણે ધીમેથી પૂછ્યું.<br /><br />‘ના.’ મેં ટૂંકો, એકાક્ષરી જવાબ આપીને તેને ટાળી.<br /><br />તેણે તેની હેન્ડબૅગ ખોલી. તેમાંથી એક નાનકડી શીશી કાઢી. મને કહે, ‘લો, આ લગાવી જુઓ. સારું લાગશે. આયુર્વેદિક બામ છે. નવી જ પ્રોડક્ટ છે. નિરંજના આયુર્વેદિક બામ. શરીરના દુ:ખાવામાં પણ એટલો જ અક્સીર છે. સુગંધ પણ કેવી સરસ છે, નહીં ? તમને લગાવ્યા પછી ચીકાશ પણ નહીં લાગે. આ બધાં મોંઘા બામ કરતાં ઘણો રસ્તો, પણ વધારે અસરકારક છે, હોં. લગાડ્યા પછી પાંચ મિનિટમાં તો ફ્રેશ થઈ જશો. મોટી બાટલી લેવી હોય તો કિંમતમાં પણ ઘણો ફેર છે. આ તો સેમ્પલની શીશી છે, લો રાખો. લાવો, લગાવી દઉં ?’<br /><br />હવે મારાથી પૂછ્યા વગર ન રહેવાયું : ‘તું ક્યાં નોકરી કરે છે ?’<br /><br />ફરીથી એ જ મીઠા હાસ્ય સાથે તેણે જવાબ આપ્યો : ‘આ નિરંજના આયુર્વેદિક પ્રોડકટ કંપનીમાં હું સેલ્સગર્લ છું.’<br /><br />મને મનોમન હસવું આવી ગયું, બામ વેચવાની કેવી અજીબોગરીબ તરકીબ ! પહેલાં માથું દુ:ખાડો, પછી દવા આપો. પહેલાં દર્દ – પછી દવા.<br /><br />[ ‘બેસ્ટ સેલર’ શ્રેણીમાંના શ્રીમતી સુધાબેન મૂર્તિના સુપ્રસિદ્ધ પુસ્તક ‘મનની વાત’માંથી સાભાર. (અનુવાદ : સોનલબેન મોદી.) પુસ્તકપ્રાપ્તિની વિગત લેખના અંતે આપવામાં આવી છે.]<br /><br />[ કુલ પાન : 212. કિંમત રૂ. 100. પ્રાપ્તિસ્થાન : આર. આર. શેઠની કંપની, ‘દ્વારકેશ’ રૉયલ એપાર્ટમેન્ટ પાસે, ખાનપુર, અમદાવાદ-380001. ફોન : +91 79 25506573.</div> Gujarat Pagehttp://www.blogger.com/profile/15444024272506970145noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-5780149573993162116.post-32661715407423369032018-10-02T02:39:00.003-07:002018-10-02T02:39:59.857-07:00
બ્રાયન ! – ડૉ. આઈ. કે. વીજળીવાળા
<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on">શિયાળાનો એ અત્યંત ઠંડો દિવસ હતો. અમેરિકાના એક હાઈવે પર સાઈડપાર્કિંગમાં પોતાની વૈભવશાળી કાર ઊભી રાખીને એક વૃદ્ધ સ્ત્રી કોઈની મદદની રાહ જોતી હતી. ફૂલ સ્પીડમાં જતી ઢગલાબંધ ગાડીઓ સામે એણે હાથ હલાવી જોયો હતો, પરંતુ ઠંડી સાંજનો ઝાંખો પ્રકાશ અને અત્યંત ઝડપ તેમ જ વરસતા બરફના કારણે કોઈનું ધ્યાન એના પર નહોતું પડતું અને કદાચ કોઈકનું ધ્યાન પડ્યું હશે તો પણ કોઈ ઊભું નહોતું રહ્યું. એ અમીર માજીના ચહેરા પર ચિંતાની રેખાઓ સ્પષ્ટપણે ઊપસી આવી હતી.<br /><br />એ માજી નિરાશ થઈને પોતાની કારમાં પાછાં બેસવા જતાં હતાં એ જ વખતે એક જૂની અને ખખડધજ કાર એમની કારની પાછળ આવીને ઊભી રહી ગઈ. એમાંથી સાવ લઘરવઘર લાગતો એક ગરીબ હબસી ડ્રાઈવર ઊતર્યો. પેલા પૈસાદાર માજીને બીક લાગી. કાળા માણસો ઘણી વખત આવી એકલી સ્ત્રીઓને લૂંટી લેતા હોય છે અને અમુક કિસ્સામાં મારી પણ નાખતા હોય છે એ વાતનો માજીને બરાબર ખ્યાલ હતો. એટલે એમને વધારે બીક લાગતી હતી. એ માણસ એમની પાસે આવ્યો. ભય અને ઠંડી બંનેની ભેગી અસરથી માજીના હાથપગ ધ્રૂજવા લાગ્યા. પેલો કાળો માણસ એ માજીનાં ડરને જાણી ગયો. અત્યંત નરમાશથી એ બોલ્યો, ‘મૅમ ! ગભરાશો નહીં. હું તમને મદદ કરવા માટે આવ્યો છું. તમને એકલાં અટૂલાં અહીં હાઈવે પર ઊભેલા જોયા એટલે હું સમજી ગયો હતો કે તમારી કારમાં કંઈક પ્રોબ્લેમ થયો લાગે છે. મારું નામ બ્રાયન છે. હું પૂછી શકું કે તમારી કારમાં શું તકલીફ ઊભી થઈ છે ?’<br /><br />બ્રાયનના વિવેકી અવાજ અને શિષ્ટ વ્યવહારથી માજીની બીક થોડીક ઓછી થઈ. એમને એ સારો માણસ લાગ્યો. એમણે કહ્યું, ‘કંઈ વધારે પ્રોબ્લેમ નથી ભાઈ. ફક્ત ડાબી તરફનું આગળનું ટાયર બેસી ગયું છે અને હું એ વ્હીલ બદલી શકું તેમ નથી.’ બ્રાયને જોયું તો કારની ડાબી તરફનું આગળનું વ્હીલ બેસી ગયું હતું, પરંતુ એક વૃદ્ધ સ્ત્રી માટે તો એ પણ એક અઘરું કામ જ હતું. બ્રાયને એમની ડીકીમાંથી જૅક તેમજ પાના-પક્કડ કાઢ્યા. પછી માજીને કહ્યું, ‘માજી ! તમે એક કામ કરો. ગાડીમાં બેસી જાઓ. ત્યાં તમને ઠંડી ઓછી લાગશે.’ માજી ગાડીમાં બેસી ગયાં. બ્રાયને વ્હીલ બદલવાનું શરૂ કર્યું.<br /><br />પેલા માજીની બીક હવે સાવ જતી રહી હતી. કોઈ અજાણ્યો માણસ પોતાને મદદ કરી રહ્યો હતો અને પોતે ગાડી બંધ કરીને બેઠાં હતાં એ એમને યોગ્ય ન લાગ્યું. એમણે બારીનો કાચ ઉતારીને બ્રાયન સાથે વાત શરૂ કરી, ‘ભાઈ ! હું તમારો આભાર કઈ રીતે માનું ? જો તમે ન ઊભા રહ્યા હોત તો આજે રાત્રે આવા નિર્જન હાઈવે પર હું શું કરત ? એકાદ કલાકમાં તો સાવ અંધારું પણ થઈ જશે.’<br /><br />‘માજી ! મુશ્કેલીમાં ફસાયેલાને મદદ કરવાની આપણી ફરજ છે અને હું ફક્ત એટલું જ કરી રહ્યો છું જે મારે આ સમયે કરવું જોઈએ. તમે કઈ તરફ જઈ રહ્યાં છો ?’ વ્હીલ બદલતા બ્રાયને કહ્યું.<br /><br />‘હું સેંટ લૂઈ જઈ રહી છું. ત્યાં જ રહું છું.’ માજીએ જવાબ આપ્યો. પછી પૂછ્યું : ‘ભાઈ બ્રાયન ! તમે કામ શું કરો છો ?’<br /><br />કારના વ્હીલનો છેલ્લો બોલ્ટ ફીટ કરીને બ્રાયન ઊભો થયો. એની આંખમાં આંસુ આવી ગયાં. ડીકીમાં પંક્ચર થયેલું વ્હીલ અને જેક વગેરે મૂકતા એ બોલ્યો, ‘સાવ બેકાર છું ! છેલ્લા બે મહિનાથી મારી પાસે કોઈ કામ નથી.’ એટલું કહી એ પોતાની કાર તરફ જવા રવાના થયો.<br /><br />અચાનક જ પેલા માજી પોતાની કારમાંથી ઊતરીને એની પાસે આવ્યાં પર્સમાંથી થોડાક ડૉલર્સ કાઢી એને આપવા લાગ્યા, પરંતુ બ્રાયને એ લેવાનો સ્પષ્ટ ઈન્કાર કરી દીધો. પોતાની ગાડીનો દરવાજો ખોલતા એણે એટલું કહ્યું કે કોઈ પણ દુ:ખી વ્યક્તિ દેખાય તો માજીએ એને મદદ કરવી. હા ! એ વખતે બ્રાયનને એ યાદ કરી લે તો પણ વાંધો નહીં ! એ પોતાની ગાડીમાં બેસી ગયો. માજીએ પોતાની ગાડી તરફ જતાં પૂછ્યું, ‘ભાઈ બ્રાયન ! આગળ નજીકમાં કોઈ રેસ્ટોરંટ હશે ખરું ? તમે અહીંના લાગો છો એટલે પૂછું છું.’<br /><br />‘હા માજી ! અહીંથી થોડાક કિલોમીટર્સ આગળ જશો એટલે એક નાનકડું ટાઉન આવશે. ત્યાં હાઈવે પર એક રેસ્ટોરંટ છે. હું પણ એ જ ટાઉનમાં રહું છું. ચાલો, આવજો !’ બ્રાયને વિદાય લેતા કહ્યું. એનો અદ્દભુત વ્યવહાર જોઈને માજી આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા. થોડી વાર એમ જ પોતાની કારમાં બેઠાં રહ્યાં. પછી ધીમે ધીમે એમણે પણ પ્રયાણ કર્યું.<br /><br />થોડાક કિલોમીટર્સ દૂર ગયા પછી રોડસાઈડમાં જ એક રેસ્ટોરંટ એમણે જોયું. એમણે ગાડી પાર્ક કરી અને અંદર ગયા. રેસ્ટોરંટ સાવ નાનકડું જ હતું અને એટલું બધું સારું પણ નહોતું. પરંતુ થોડીક પેટપૂજા માટે ચાલશે એવું વિચારી એમણે પોતાની જગ્યા લીધી. આમેય આટલી મોડી સાંજે અને એ ઉંમરે સારા રેસ્ટોરંટની શોધમાં ભટકવાનું એમને યોગ્ય ન લાગ્યું.<br /><br />‘હેલ્લો મૅમ ! ગુડ ઈવનિંગ ! હું તમારી શું સેવા કરી શકું ? શું લેવાનું પસંદ કરશો ?’ એક પ્રેમાળ અવાજે એમને વિચારોમાંથી બહાર લાવી દીધા. માજીએ જોયું તો એક વેઈટ્રેસ એમનો ઑર્ડર લેવા માટે ઊભી હતી. એ થાકેલી લાગતી હતી, પરંતુ પ્રેમાળ હાસ્ય સાથે પૂછી રહી હતી. માજીના ભીના વાળ લૂછવા માટે એણે નેપ્કીન આપ્યો. પાણી મૂક્યું. માજી જોઈ રહ્યાં. એ વેઈટ્રેસને પૂરા મહિના જતા હતા. પ્રેગ્નન્સીના છેલ્લા મહિનાઓમાં પણ એ કામ કરી રહી હતી. એ પણ આવા ફાલતું રેસ્ટોરંટનું થકવી નાખતું કામ એને કરવું પડતું. માજીને થયું કે એ સ્ત્રીની આર્થિક હાલત કેટલી ખરાબ હશે કે આવા છેલ્લા દિવસોમાં પણ એ આવું દોડાદોડી અને શ્રમવાળું કામ તે કરી રહી હતી. આ બધું વિચારતા એમણે પોતાનો ઑર્ડર નોંધાવ્યો. થોડી વારમાં એમણે મંગાવેલ વાનગી પેલી વેઈટ્રેસ મૂકી ગઈ.<br /><br />જમવાનું પતાવીને માજીએ બિલ મગાવ્યું. બિલ ફક્ત થોડા ડૉલર્સ જ થયું હતું છતાં માજીએ 100 ડૉલરની નોટ મૂકી. વેઈટ્રેસ છુટ્ટા પૈસા લેવા ગઈ. એટલી વારમાં જ હળવેથી એ માજી ત્યાંથી રવાના થઈ ગયાં. વેઈટ્રેસ છુટ્ટા લઈને પાછી આવી ત્યારે માજી ત્યાં નહોતાં. પ્લૅટ પાસે બીજી એક 100 ડૉલરની નોટ પડી હતી. બાજુમાં પડેલા પેપર નેપ્કીન પર લખેલું હતું કે, ‘ડિયર ! આ બધા જ પૈસા તારી ટીપના છે. તારે મને કંઈ જ પાછું આપવાનું રહેતું નથી. હું પણ થોડાક કલાકો પહેલા મુશ્કેલીમાં હતી ત્યારે કોઈકે મને નિ:સ્વાર્થ મદદ કરી હતી. એ વ્યક્તિના કહેવા મુજબ હું તને મદદ કરી રહી છું. આપણે બધાએ બીજાને મદદરૂપ થવાની આ ભાવનાને અને નિ:સ્વાર્થ પ્રેમની આ સરવાણીને જીવંત અને વહેતી રાખવી જોઈએ !’ વેઈટ્રેસની આંખમાં આંસુ આવી ગયાં. પંદર દિવસ પછી જ એની ડિલિવરી થવાની હતી. આવનાર બાળક માટે જરૂરી ચીજવસ્તુઓ, કપડાં વગેરે લેવા માટે જાણે ભગવાને જ મદદ મોકલી હોય એવું એને લાગ્યું.<br /><br />સાંજનું થકવી નાખતું કામ પતાવી, બધા ટેબલ સાફ કરી ઘરે જતી વખતે એ વેઈટ્રેસને સતત એ જ વિચાર આવતો હતો કે પેલા માજીને કઈ રીતે અંદાજ આવી ગયો હશે કે પોતે ખૂબ જ આર્થિક મુશ્કેલીમાં છે ? આમ તો એને આખી ઘટના એક ચમત્કાર જેવી જ લાગતી હતી. ઘરે પહોંચી આ બધા વિચારોમાં જ એણે પથારીમાં લંબાવ્યું. પોતાના પતિના મોં પર પણ અત્યંત ચિંતાઓ લીંપાયેલ જોઈને એણે એના માથા પર હાથ ફેરવ્યો અને કહ્યું, ‘બધું જ ઠીક થઈ જશે. તું જરાય ચિંતા કરતો નહીં. ભગવાને આપણાં માટે પૈસાની વ્યવસ્થા કરી દીધી છે, બ્રાયન !’<br /><br />બ્રાયન આશ્ચર્ય અને રાહતભરી નજરે પોતાની પત્ની સામે જોઈ રહ્યો !<br /><br />[કુલ પાન : 87. કિંમત રૂ. 50. પ્રાપ્તિસ્થાન : આર. આર. શેઠની કંપની, ‘દ્વારકેશ’, રૉયલ એપાર્ટમેન્ટ પાસે, ખાનપુર, અમદાવાદ-380001. ફોન : +91 79 25506572.]</div> Gujarat Pagehttp://www.blogger.com/profile/15444024272506970145noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-5780149573993162116.post-12280710687291641972018-10-02T02:38:00.004-07:002018-10-02T02:38:39.270-07:00
ઈંડા જેવડો દાણો ! – ટૉલ્સ્ટૉય
<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on">રજાના કોઈ એક દિવસે ગામનાં બાળકો રમતાં રમતાં ગામ નજીક આવેલી ટેકરીઓમાં જઈ ચડ્યાં. ત્યાંથી તેમને એક અજાયબ વસ્તુ મળી. આ વસ્તુનો આકાર ઘઉંના દાણા જેવો હતો અને તેનું કદ મરઘીના ઈંડા જેવડું હતું. રસ્તે પસાર થતા મુસાફરે બાળકોને નજીવી કિંમત આપી તેમની પાસેથી એ વસ્તુ લઈ લીધી અને રાજાને ભેટ આપી. આ અજાયબ વસ્તુના બદલામાં રાજાએ મુસાફરને મોટી બક્ષિસ આપી.<br /><br /><div>રાજાએ પોતાના પંડિતોને બોલાવ્યા અને આ અજાયબ વસ્તુ હકીકતમાં શું છે તે શોધી કાઢવા જણાવ્યું. પંડિતોએ રાતદિવસ એક કર્યાં અને હતાં તેટલાં થોથાં ઉકેલી જોયાં, પણ આ અજાયબ વસ્તુ શી છે, તેનો ભેદ તેઓ પામી શક્યા નહીં. એક દિવસ રાજપંડિત એ વસ્તુ સામે મૂકી તેનો ભેદ ઉકેલવા મથતા હતા ત્યાં ઓચિંતી એક મરઘી આવી ચડી અને ઝડપથી આ વસ્તુ લઈને ભાગી ગઈ. તેણે ચાંચ મારી આ વસ્તુમાં કાણું પાડી નાખ્યું. રાજપંડિતે મહામુશ્કેલીએ મરઘી પાસેથી એ વસ્તુ પડાવી લીધી. ત્યારે તેમને ખબર પડી કે, આ અજાયબ વસ્તુ તો બીજું કશું નહીં, પણ એક ઘઉંનો દાણો જ છે ! તેણે બીજા પંડિતોને બોલાવ્યા. બધા પંડિતો ભેગા થઈ રાજા પાસે ગયા અને કહ્યું :<br /><br />‘મહારાજ, આ તો ઘઉંનો દાણો છે !’<br /><br />આ જાણીને રાજાને વધુ નવાઈ લાગી. તેણે પંડિતોને કહ્યું, ‘આવડો મોટો ઘઉંનો દાણો ક્યાં અને કયે સમયે પાકતો હતો તે તાબડતોબ શોધી કાઢો.’ પંડિતો પાછા કામે લાગ્યા. રાતદિવસ એક કર્યાં. બધાં થોથાં પાછાં ઉથલાવી કાઢ્યાં, પણ ક્યાંય આવડા મોટા ઘઉંના દાણાનો ઉલ્લેખ સરખો મળ્યો નહીં. આખરે તેઓ રાજા પાસે ગયા અને જણાવ્યું, ‘મહારાજ, શાસ્ત્રમાં આવડા મોટા ઘઉંના દાણાનો ઉલ્લેખ ક્યાંય મળતો નથી.’ એક શાણા પંડિતે રાજાને કહ્યું, ‘મહારાજ, કોઈ ઘરડા ખેડૂતને બોલાવીને તેને આ અંગે પૂછી જુઓ. તેના બાપદાદાએ આવો દાણો રોપ્યાની વાત તેણે કદાચ સાંભળી હોય એવું બને.’<br /><br />રાજા એ ઘરડામાં ઘરડા ખેડૂતને શોધી લાવવા હુકમ કર્યો. સિપાઈઓએ એવા ખેડૂતને શોધી કાઢ્યો અને તેને રાજદરબારમાં હાજર કર્યો. આ ખેડૂતના શરીરે અસંખ્ય કરચલીઓ પડી ગઈ હતી અને તે કેડમાંથી વાંકો વળી ગયો હતો. બે લાકડીને ટેકે ટેકે તે રાજદરબારમાં આવ્યો. રાજાએ તેને દાણો બતાવ્યો પણ ખેડૂતની બંને આંખો ચાલી ગઈ હતી તેથી તે દાણાને જોઈ શક્યો નહીં. તેણે બે હાથની વચ્ચે દાણાને થોડા વખત સુધી ફેરવ્યા કર્યો અને પછી રાજાને પાછો આપી દીધો. રાજાએ તેને પૂછ્યું, ‘આવડો મોટો ઘઉંનો દાણો ક્યા મુલકમાં પાકે છે ? તમે કદી આવું બી ખરીદેલું કે વાવેલું ખરું ?’<br /><br />બુઢ્ઢા ખેડૂતે કાન પણ ગુમાવ્યા હતા, એટલે તે રાજાની વાત સાંભળી શક્તો નહીં. મહામહેનતે તેને રાજાનો સવાલ સમજાવવામાં આવ્યો ત્યારે તેણે કહ્યું, ‘ના, મહારાજ ! મેં મારા ખેતર માટે આવું મોટું બી ખરીદ્યું નથી કે વાવ્યું પણ નથી. અમે જે બી ખરીદતા અને વાવતા તે બીનો દાણો આજના ઘઉંના દાણા જેવડો જ હતો. પણ તમે મારા બાપાને પૂછી જુઓ, તેમને કદાચ આ મરઘીના ઈંડા જેવડા મોટા ઘઉંના દાણાની માહિતી હશે.’<br /><br />રાજાએ આ બુઢ્ઢાના બાપને બોલાવવા માટે માણસો મોકલ્યા અને રાજાના માણસો તેને શોધી લાવ્યા. એક જ લાકડીના ટેકે ચાલતો ચાલતો આ માણસ રાજદરબારમાં દાખલ થયો. રાજાએ તેને દાણો બતાવ્યો. આ ખેડૂતની આંખ હજુ સાબૂત હતી. તેણે દાણાને ફેરવી ફેરવીને જોયો. અને પછી રાજાને પરત કર્યો.<br /><br />‘બાપજી, આવો દાણો ક્યા મુલકમાં પાકે છે ? આવું મોટું બી ખરીદ્યાનું કે વાવ્યાનું તમને યાદ છે ?’ રાજાએ પૂછ્યું.<br /><br />‘ના મહારાજ, મેં કદી આવું બી વાવ્યું નથી. ખરીદ્યું તો ક્યાંથી હોય ? કારણ અમારા જમાનામાં પૈસાનું ચલણ જ નહોતું ! દરેક માણસ પોતાના ખપ પૂરતું અનાજ પકવી લેતો અને જો કોઈને ભીડ પડે તો બધા તેને મદદ કરતા. આવો દાણો ક્યા મુલકમાં થાય છે તેની પણ મને ખબર નથી. એટલું ખરું કે, અમારા જમાનામાં ઘઉંનો દાણો આજના દાણા કરતાં કંઈક મોટો હતો અને તેમાંથી આજના કરતાં લોટ પણ વધારે નીકળતો. પણ આવડો મોટો – મરઘીના ઈંડા જેવડો – દાણો તો મેં આજે જ જોયો.’ આટલું કહીને તે સહેજ અટક્યો. પછી કંઈ યાદ કરતો હોય તેમ તેણે કહ્યું, ‘મહારાજ, મારા બાપા કહેતા હતા કે તેમના જમાનામાં દાણો ઘણો મોટો થતો અને તેમાંથી ઢગલો લોટ નીકળતો. તમે એમને બોલાવીને પૂછી જુઓ કે, એવો દાણો ક્યા મુલકમાં થાય છે.’</div><div>બુઢ્ઢા ખેડૂતના બાપ પણ જીવે છે તે સાંભળી રાજાને અને દરબારીઓને ભારે નવાઈ લાગી. રાજાએ તેને તેડવા માટે માણસો મોકલ્યા અને તેઓ તેને બોલાવી લાવ્યા. આટલી મોટી ઉંમરે પણ આ બુઢ્ઢાને ટટ્ટાર ચાલતો જોઈ, દરબારીઓ આશ્ચર્યમાં પડી ગયા. તેનું તેજસ્વી કપાળ, ઝગારા મારતી આંખો અને જુવાનને પણ શરમાવે તેવી ચાલ જોઈ રાજા પણ પ્રભાવિત થયો. રાજાએ તેને દાણો બતાવ્યો. દાણાને હાથમાં લેતાં જ દાદાજી હસી પડ્યા અને કહ્યું, ‘મહારાજ ! આ દાણો તમે ક્યાંથી લાવ્યા ? ઘણે વખતે મને આવું બી જોવા મળ્યું !’ આમ કહી તેણે દાણાને સહેજ તોડીને ચાખી જોયો.<br /><br />‘બરાબર, અમારા જમાનામાં પાકતો તે જ આ દાણો છે.’ તેણે કહ્યું.<br /><br />‘દાદાજી, આવો દાણો ક્યા મુલકમાં અને ક્યારે પાકતો હતો ? તમે આવું બી ખરીદેલું કે વાવેલું ખરું ?’ રાજાએ પૂછ્યું.<br /><br />‘અરે મહારાજ, મારા જમાનામાં તો આવડા મોટા દાણાવાળું અનાજ બધે જ પાકતું, જુવાનીમાં હું આવું જ અનાજ ખાતો અને ખવડાવતો. બધા ખેડૂતો આવું બી વાવતા અને આવું સુંદર ધાન્ય પકવતા.’ દાદાજીએ કહ્યું.<br /><br />‘દાદાજી, આવું બી તમે બહારથી વેચાતું આણતા કે તમારે ત્યાં જ પાકતું ?’<br /><br />રાજાનો આ સવાલ સાંભળી ખેડૂત હસ્યો અને કહ્યું : ‘અનાજ જેવી વસ્તુને વેચવાનું પાપ અમારા જમાનામાં કોઈ નહોતું કરતું. એટલું જ નહીં, પૈસા જેવી વસ્તુને અમે જાણતા પણ નહોતા. દરેક માણસ પોતાના ખપ પૂરતું અનાજ પકવી લેતો.’<br /><br />‘તો દાદાજી, તમારાં ખેતર ક્યાં આવેલાં હતાં અને ક્યા મુલકની જમીનમાં આ દાણો પાકતો ?’ રાજાએ અધીરાઈથી પૂછ્યું.<br /><br />‘આ ધરતીમાતા તે અમારું ખેતર. હું જે જમીન ખેડતો ત્યાં મારું ખેતર થઈ જતું. બધી જમીન ઈશ્વરની માલિકીની ગણાતી. કોઈ પણ માણસ જમીનની માલિકીનો દાવો કરતો નહોતો. માણસ પાસે માત્ર એક જ મૂડી હતી, અને તે શ્રમ-મહેનત.’<br /><br />‘મારે હજુ બીજા બે સવાલ પૂછવા છે.’ રાજાએ કહ્યું, ‘પહેલો તો એ કે, તમારા જમાનામાં જે ધરતીમાતા આવડો મોટો દાણો આપતી, તે જ ધરતીમાતા આજે એટલો મોટો દાણો નથી આપતી તેનું શું કારણ ? અને બીજો, તમારા દીકરાના દીકરાને ચાલવા માટે બે લાકડીના ટેકા જોઈએ છે. તમારો દીકરો એક લાકડીને ટેકે ચાલે છે, અને તમે તો આટલી ઉંમરે પણ લાકડીના ટેકા સિવાય જુવાનને શરમાવે તે રીતે ચાલો છો. આટલી ઉંમરે પણ તમારી આંખ તેજસ્વી છે, તમારો દાંત સરખો હજુ પડ્યો નથી. તમારા અવાજમાં ઘડપણની જરા પણ ધ્રુજારી નથી, તેનું શું કારણ ?’<br /><br />દાદાજી રાજાના આ સવાલ સાંભળી મીઠું હસ્યા અને પછી કહ્યું : ‘રાજાજી, અમારા સમયમાં ધરતીમાતા જેવડો દાણો આપતી તેવડો આજે આપતી નથી કારણ કે, માણસે જાતમહેનત પર જીવવું છોડી દીધું છે. આજે દરેક માણસ પારકાની મજૂરી પર જીવવા માગે છે. અમારાં શરીર આટલાં તંદુરસ્ત રહેતાં કારણ અમે ઈશ્વરના કાયદાને માન આપતા. અમારા શરીરનો બાંધો પરસેવાની રોટીથી બંધાયો છે. અમે અમારા પરસેવાની રોટી જ ખાતા અને બીજાનું કંઈ પણ પડાવી લેવાની અમને ઈચ્છા સરખી થતી નહોતી. ત્યારના અને આજના જમાનામાં જે કંઈ તફાવત જોવા મળે છે, તે આને જ કારણે છે.’ આમ કહીને દાદાજી રાજાની અને રાજદરબારની રજા લઈ, ટટ્ટાર પગલે ઘર તરફ પાછા વળ્યા.</div><div>[કુલ પાન : 372. કિંમત રૂ. 50. પ્રાપ્તિસ્થાન : નવજીવન મુદ્રણાલય. અમદાવાદ.</div></div> Gujarat Pagehttp://www.blogger.com/profile/15444024272506970145noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-5780149573993162116.post-41370719935805809472018-10-02T02:37:00.002-07:002018-10-02T02:37:32.187-07:00
દીકરો ! – ઝવેરચંદ મેઘાણી
<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on">‘સૌરાષ્ટ્રની રસધાર’માંથી સાભાર.<br /><br />‘આપા દેવાત ! આ તમ સારુ થઈને હોકાની બજરનું પડતલું આણ્યું છે. ભારી મીઠી બજર હાથ પડી, તે મનમાં થયું કે આ બજરનો ધુંવાડો તો આપા દેવાતની ઘૂંટમાં જ શોભે.’ એમ કહીને ભરદાયરામાં એક કાઠી આવી, વચ્ચોવચ બેઠેલ એક પડછંદ પુરુષની સામે તમાકુનું પડતલું ધરે છે; અને જાણે કોઈ ખંડિયાની પાસેથી નજરાણું લેતો હોય તેવો એ પુરુષ જરાક ડોકી હલાવે છે. એની સોનાના વેઢવાળી આંગળીઓ દાઢીના કાતરા ઉપર રમે છે.<br /><br />ત્યાં તો બીજો કાઠી ઊભો થાય છે : ‘આપા દેવાત ! આ નવોનકોર હોકોય હું ગંગા-જમની તાર મઢાવીને ખાસ તમ સાટુ જ લાવેલ છું. સારું રાચ તો ઠેકાણે જ શોભે ને, બા !’ થોડુંક મોં મલકાવીને આપો દેવાત હોકાની ભેટ સ્વીકારે છે. ‘…..ને આ ઊનની ડળી.’ એમ કહેતા ત્રીજા ભાઈ આગળ આવે છે. ‘આપા દેવાત, તમારી ઘોડીને માથે આ મશરૂ જેવી થઈ પડશે. ઘોડીનું ડિલ નહિ છોલાય. ખાસ બનાવીને આણી છે, હો !’<br /><br />ચલાળા ગામના ચોરા ઉપર દરબાર ઓઘડ વાળાનાં આઈને કારજે કાઠી ડાયરો એકઠો મળેલ છે, ત્યાં તમામ કાઠીઓની મીટ ફક્ત ગુંદાળાના ગલઢેરા દેવાત વાંકને માથે જ ઠરી ગઈ છે. દેવાતને જ રીઝવવા સારુ સહુ મથે છે. દેવાતની આંખ કરડી થાય એ વાતનો તમામને ફફડાટ છે. દેવાત વાંક જેનો દુશ્મન બને તેનું ગામડું ત્રણ દિવસમાં ટીંબો બને. આઘેની એક થાંભલીને થડ ડિલ ટેકવીને એક આધેડ અવસ્થાનો મરદ બેઠેલો છે. પછેડીની પલાંઠ ભીડી છે. એની મૂછો ફરકી રહી છે. એના હોઠ મરક મરક થાય છે. પડખે બેઠેલા કાઠીને એ હળવે સાદે પૂછે છે કે : ‘કાઠીઓમાં આ કઢીચટ્ટાપણું ક્યારથી પેઠું, ભાઈ ? જેની આટલી બધી ભાટાઈ કરવી પડે છે એવો માંધાતા કોણ છે આ દેવાત વાંક ?’<br /><br />‘ચૂપ, ભાઈ ચૂપ ! આપા લાખા ! તું હજી છોકરું છો. તારું લાખાપાદર હજી દેવાતના ઘોડાના ડાબલા હેઠ પડ્યું નથી લાગતું. નીકર તુંય આપા દેવાતને તારી તળીની કેરિયું દેવા દોડ્યો જાત.’<br /><br />‘હું ? મારા આંબાની કેરિયું હું દેવાતને ડરથી દેવા જાઉં ? ના, ના. એથી તો ભલું કે સૂડા, પોપટ ને કાગડા મારાં ફળને ઠોલે. કાઠીના દીકરા તો સહુ સરખા : કોણ રાંક, ને કોણ રાણા ! આવી રજવાડી ભાટાઈ મારાથી તો ખમાતી નથી.’<br /><br />બોલનાર પુરુષનો અવાજ ઊંચો થયો. એના બોલ ડાયરાને કાને પડ્યા, અને વચ્ચોવચ બેઠેલા વિકરાળ કાઠી દેવાત વાંકનું કાંધ એ વાતો કરનાર તરફ કરડું થયું. ધગેલ ત્રાંબા જેવી રાતી આંખ ઠેરવીને એણે પૂછ્યું : ‘ઈ કોણ મુછાળો ચાંદાં કરે છે ત્યાં બેઠો બેઠો ? ઉઘાડું બોલો ને, બાપા !’<br /><br />‘આપા દેવાત વાંક !’ આદમીએ થડક્યા વિના જવાબ દીધો : ‘ઈ તો હું લાખો વાળો છું ને ભણું છું કે કાઠીના દીકરા તો સહુ સરખા; છતાં કાઠી ઊઠીને રજવાડી ભાટાઈ કરવા બેસી જાય, ઈથી તો આપા દેવાતને પણ દુખ્ખ થાવું જોવે – હરખાવું નો જોવે.’<br /><br />‘આપા લાખા વાળા ! તયેં તો હવે લાખાપાદર ફરતા ગઢ બંધાવજે, બા !’<br /><br />‘તું તારે ચડી આવજે, આપા દેવાત ! હું નાની ગામડીનો ધણી ગઢ તો શું ચણાવું, પણ પાણીનો કળશિયો ભરીને ઊભો રહીશ; આપા દેવાતને શોભતી મહેમાનગતિ કરીશ.’<br /><br />‘લે ત્યારે, લાખા વાળા !’ એમ બોલીને દેવાત વાંકે પોતાની અંજળિમાં કસુંબો લીધો હતો તે ધરતી ઉપર ઢોળી નાખ્યો ને કહ્યું : ‘લાખાપાદરને માથે જો હું મીઠાનાં હળ હાંકું, તો તો ગુંદાળાનો દેવાત વાંક જાણજે, નીકર….’<br /><br />‘હાં….હાં…..હાં…. ગજબ કરો મા, બા !’ એમ કરતો આખો ડાયરો આડો પડ્યો. ઘરડિયા કાઠીઓએ દેવાતના પગ ઝાલીને કહ્યું : ‘આપા, લાખો વાળો તો બાળક છે, એને બોલ્યાનું ભાન નથી. તમારે સમદરપેટ રાખવું જોવે.’<br /><br />‘ના, ના, આપા દેવાત ! મારું નોતરું અફર જાણજે હો કે !’ એમ કહીને લાખો વાળો તલવાર-ભાલો લઈને ઊઠી ગયો. ઘોડીએ પલાણીને નીકળ્યો. કહેતો ગયો : ‘કાઠી તો સંધાય સમવડિયા. કાઠીમાં ઊંચનીંચ ન હોય; પણ તમે સહુએ બી-બીને દેવાત જેવા એક મોટા લૂંટારાની ખુશામત માંડી છે. મારે તો દેવાતને કે દલ્લીના ધણીને નજરાણાં દેવાનો મોખ નથી. બાંધે એની તરવાર, અને ગા વાળે ઈ અરજણ; એમાં ભેદભાવ ન હોય.’ એટલાં વેણ સંભળાવીને લાખાપાદરનો ધણી રોઝડી ઘોડી હાંકી ગયો. લાખાપાદર આવીને એણે ભાઈઓને ખબર દીધા કે પોતે દેવાત વાંકનું ભયંકર વેર વહોરેલ છે. સાંભળીને ભાઈઓ પણ થથર્યા. તે દિવસથી લાખો વાળો પરગામ જઈને રાત નથી રોકાતો. જ્યાં જાય ત્યાંથી ઝાલરટાણે તો ઝાંપામાં આવી જ પહોંચે.<br /><br />એ વાતને તો છ-આઠ મહિના થઈ ગયા. લાખા વાળાને લાગ્યું કે દેવાત કાં તો ભૂલી ગયો, ને કાં તો થડકી ગયો. એ રીતે મનમાંથી ફડકો ઓછો થયો. એક દિવસ લાખો વાળો ચલાળે ગયેલ છે. ઓઘડ વાળાની ને એના ભત્રીજાની વચ્ચે તકરાર પતાવવાની હતી. સાંજ પડ્યે એણે રજા માગી, પણ ઓઘડ વાળો કહે કે, ‘આપા, આજની રાત તો નહિ જાવા દઈએ; અને હવે ક્યાં દેવાત તમારી વાંસે ભમતો ફરે છે ?’ લાખો વાળો કચવાતે મને રોકાયો.<br /><br />આંહીં લાખાપાદરમાં શું થયું ? સાંજ પડી અને વાવડ મળ્યા કે દેવાત કટક લઈને આવે છે. ગામનો ઝાંપો બંધ કરી, આડાં ગાડાં ગોઠવી, લોકો હથિયાર લઈ ઊભા રહ્યા. પણ પોતાના મોવડી વિના લોકોની છાતી ભાંગી ગઈ. ઊલટાના લોકો તો આવું વેર હાથે કરીને વહોરી આવનાર લાખા વાળા ઉપર દાઝે બળી ગયા. દેવાતનું કટક પડ્યું. ઝાંપા ઉપર લાખાપાદરના કંઈક જુવાન કામ આવ્યા. ઝાંપો તૂટ્યો, કટક ગામમાં પેસીને વસ્તીને ધમરોળવા માંડ્યું. નક્કી કર્યું હતું કે લૂંટ કરી કરીને સહુએ પરબારા ગામને સીમાડે કોઈ ઝાડ નીચે મળવું. તે પ્રમાણે સહુ ચાલવા માંડ્યા. ગામમાં મસાણ જેવી શાંતિ છવાઈ ગઈ. દેવાત સમજતો હતો કે લાખો ઘરમાં સંતાઈ રહ્યો છે. એ લાખા વાળાના ફળીમાં જઈને હાકલા કરવા મંડ્યો : ‘કાઠી ! બા’રો નીકળ, બા’રો નીકળ. તે દી તું કયે મોઢે બકી ગયો’તો !’ ઓરડામાં ઊભી ઊભી લાખા વાળાની સ્ત્રી થરથરતી હતી. એણે જવાબ દીધો : ‘આપા દેવાત ! કાઠી ઘરે હોત તો તે શેલને સામે કાંઠે તને લેવા આવત, સંતાત નહિ.’<br /><br />ઊંચી ઊંચી ઓસરીની એક થાંભલીને ટેકો દઈને લાખા વાળાની દીકરી હીરબાઈ ઊભી હતી. પંદર વરસની ઉંમર થઈ હશે. દેવાતના પડકારા, લોહીતરબોળ ભાલો કે લાલઘૂમ આંખો એ છોકરીને મન જાણે કાંઈક જોવા જેવું લાગતું હતું, બીવા જેવું નહિ. એ શાંત ઊભી હતી. અંધારી રાત્રે જોગમાયા જેવી લાગતી હતી. મોતની લીલા તો જાણે ખૂબ નીરખી હોય તેવી ઠરેલી એની મુખમુદ્રા હતી. પેલા વડલાની છાંયડીએ રમેલી; કછોટા ભીડીને ઝાડવે ચડેલી; ધરામાં ઢબીઢબીને વજ્ર જેવી એની કાયા બનેલી; શેલ નદીના ઘૂનામાં એણે મગરમચ્છના મોંમાંથી બકરું પણ છોડાવેલું : ને હીરબાઈએ તો લાખાપાદરના ચોકમાં, શેલ નદીના કાંઠા ગુંજી ઊઠે એવો ‘તેજમલ ઠાકોર’નો રાસડોયે કંઈ કંઈ વાર ગાયો હતો :<br /><br />ઉગમણી ધરતીના, દાદા, કોરા કાગળ આવ્યા રે,<br /><br />……… એ રે કાગળ દાદે ડેલીએ વંચાવ્યા રે.<br /><br />કાકો વાંચે ને દાદો રહ રહ રોવે રે,<br /><br />………. ઉપરવાડેથી તેજમલ ડોકાણાં રે.<br /><br />શીદને રોવો છો દાદા, શું છે અમને કે’જો રે,<br /><br />……….. દળકટક આવ્યું દીકરી, વારે કોણ ચડશે રે !<br /><br />સાત સાત દીકરીએ દાદો વાંઝિયો કે’વાણા રે !<br /><br />…………. હૈયે હિંમત રાખો દાદા, અમે વારે ચડશું રે.<br /><br />દેવાતે જોયું તો ફળીમાં એ કન્યા ઊભી હતી તે થાંભલી પાસે જ એક વછેરો બાંધેલો. બાપ સગા દીકરાને ચડવા ન આપે એવો એ વછેરો હતો. લાખા વાળાનો આતમરામ એ વછેરો ! દેવાતે વિચાર્યું કે ‘આ વછેરો લઈ જઈને જગતને બતાવીશ; લાખો વાળો જીવશે ત્યાં લગી નીચું જોઈને હાલશે !’ પોતાના હાથમાં ભાલો હતો તે ઓસરીની કોરે ટેકવીને વછેરાના પગની પછાડી છોડવા દેવાત નીચે બેઠો, માથું નીચું રાખીને પછાડી છોડવા માંડ્યો. બરડો બરાબર દીકરી હીરબાઈની સામે રહ્યો.<br /><br />ઓરડામાંથી મા કહે છે કે, ‘બેટા હીરબાઈ, આંહીં આવતી રહે.’<br /><br />પણ હીરબાઈ શું જોઈ રહી છે ? તૈયાર ભાલો, તૈયાર બરડો અને નિર્જન ફળિયું ! વિચાર કરવાનો એને વખત નહોતો, એણે ભાલો ઉપાડ્યો; ત્યાં ઊભાં ઊભાં જ બે હાથે ઝાલીને એ જોગમાયાએ દેવાતના પહોળા બરડામાં ભાલાનો ઘા મૂક્યો. ભચ દેતો ભાલો શરીર સોંસરવો ગયો. દેવાતને ધરતી સાથે જડી દીધો.<br /><br />નીચે ઊતરી દેવાતની જ તલવાર કાઢી હીરબાઈએ એને ઝાટકા મૂક્યા. શત્રુના શરીરના કટકા કર્યા. પછી માને બોલાવી : ‘માડી, પછેડી લાવ્ય, ગાંસડી બાંધીએ.’ દાણાની ગાંસડી બાંધે તેમ ગાંસડી બાંધીને ઓરડામાં મૂકી દીધી, કોઈને ખબર ન પડવા દીધી. ધીમે ધીમે ગામમાંથી આખી ફોજ નીકળી ગઈ હતી. સહુને મન એમ હતું કે દેવાત તો મોઢા આગળ નીકળી ગયો હશે. દીકરીએ તે જ ટાણે ગઢવીને બોલાવ્યા. કહે કે, ‘ગઢવા, ચલાળે જાઓ, ને બાપુને કહો કે પરબારા ક્યાંય ન જાય. આંહીં આવીને એક વાર મારે મોઢે થઈને પછી ભલે દેવાતની સામે જાય, પણ પરબારા જાય તો મને મરતી દેખે.’<br /><br />ગઢવી ચલાળે પહોંચ્યા. દરબારે વાત સાંભળી કે દેવાતે ગામ ભાંગ્યું. લાખા વાળાને માથે જાણે સાતેય આકાશ તૂટી પડ્યાં ! ‘હવે હું શું મોઢું લઈ લાખાપાદર આવું ? પરબારો શત્રુઓને હાથે જ મરીશ….. પણ એકની એક દીકરીના સમ ! ડાહી દીકરી શા સારુ બોલાવતી હશે ? મારાં સંતાનને મારું મોઢું કાળું કરવાની કુમતિ સૂઝે શું ? કાંઈક કારણ હશે ! જોઉં તો ખરો.’<br /><br />દરબાર ઘેર પહોંચ્યા, ત્યાં ધીરેક રહીને દીકરીએ કહ્યું : ‘બાપુ, તમારે જાવું હોય તો ભલે, પણ કટક કોરું નથી ગયું. એક જણને તો મેં આંહીં રાખ્યો છે.’ એમ કહીને ઓરડામાં લઈ જઈને ગાંસડી છોડી બતાવી. લાખા વાળાએ મોઢું ઓળખ્યું. એ તો દેવાત વાંક પોતે જ. દરબારનું હૈયું હરખથી અને ગર્વથી ફાટવા લાગ્યું. એણે દીકરીને માથે હાથ મૂક્યો : ‘બેટા ! દુનિયા કહેતી’તી કે લાખા વાળાને દીકરી છે; પણ ના, ના, મારે તો દીકરો છે !’</div> Gujarat Pagehttp://www.blogger.com/profile/15444024272506970145noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-5780149573993162116.post-33677746291260430872018-10-02T02:36:00.002-07:002018-10-02T02:36:37.498-07:00
ઝિંગ અને છોડનું બીજ ! – ડૉ. આઈ. કે. વીજળીવાળા
<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on">ઘણાં બધાં વરસો પહેલાંની આ વાત છે. પૂર્વ એશિયાના કોઈક દેશમાં એક સમ્રાટ રાજ્ય કરતો હતો. જ્યારે એ ઘરડો થવા આવ્યો ત્યારે એને થયું કે હવે નવો રાજા પસંદ કરવાનો સમય આવી પહોંચ્યો છે. એની ઈચ્છા હતી કે એવો રાજા પસંદ કરવો કે જે સામ્રાજ્યને તો બરાબર સાચવી જ શકે, સાથોસાથ લોકોનું પણ બરાબર ધ્યાન રાખે. એને પોતાના રાજકુમારો કે સગાંવહાલાંમાં કોઈમાં એવાં લક્ષણો ન દેખાયાં, એટલે એણે રાજ્યના બધા જ નવયુવાનોને એક ખાસ દિવસે સભામાં ઉપસ્થિત રહેવા માટે ઢંઢેરો પીટાવ્યો.<br /><br />એ દિવસ આવી પહોંચ્યો. રાજમહેલના મેદાનમાં આખા રાજ્યના યુવાનોની ખાસ્સી ભીડ એકઠી થઈ હતી. રાજાના ખુદના રાજકુમારો પણ નિરાશ વદને હાજર હતા. સમય થયો એટલે રાજા આવ્યો. ભીડને સંબોધીને એણે કહ્યું, ‘હવે તમારામાંથી જ એક નવો રાજા પસંદ કરવાનો સમય આવી ગયો છે, પરંતુ એ માટે તમારે સૌએ એક નાનકડી પરીક્ષા પસાર કરવાની છે. અહીં ઉપસ્થિત દરેક વ્યક્તિને એક બીજ આપવામાં આવશે. એ બીજને તમારે સૌએ ઘરે જઈને કૂંડામાં વાવી દેવાનું છે અને એમાંથી જે છોડ ઊગે તેની આવતા એક વરસ સુધી કાળજી લેવાની છે. એક વરસ પછી આજના જ દિવસે પોતપોતાના છોડનાં કૂંડાં સાથે અહીં હાજર થવાનું છે. છોડની તમે કરેલી દેખભાળ તેમ જ એની તમે લીધેલી કાળજી પરથી હું એ નક્કી કરીશ કે તમારામાંથી કોણ રાજ્યની બરાબર કાળજી રાખી શકશે અને એ બાબતમાં જે વ્યક્તિ મને સૌથી વધારે યોગ્ય લાગશે એ જ તમારો નવો રાજા બનશે !’<br /><br />એ પછી બધા યુવાનોને એક એક બીજ આપવામાં આવ્યું. એ દિવસે ઝિંગ નામનો એક યુવાન પણ ફરતો ફરતો ત્યાં આવી પહોંચેલો. બધાની જોડાજોડ એને પણ એક બીજ આપવામાં આવ્યું. ઝિંગે ઘરે જઈને પોતાની માને બધી વાત કરી. એની માતાએ એક કૂંડામાં એને માટી ભરી આપી. મા-દીકરાએ એ કૂંડામાં પેલું બીજ વાવી દીધું. એ પછી બંને જણ કૂંડાની બરાબર કાળજી લેવા માંડ્યાં. નિયમિતપણે પાણી પીવડાવી એ લોકો બીજમાંથી કોંટો ફૂટવાની રાહ જોવા માંડ્યા. એક અઠવાડિયું, બે અઠવાડિયાં એમ કરતા કરતા પાંચેક અઠવાડિયાં પસાર થઈ ગયાં. આજુબાજુના અને એ જ ગામના બીજા યુવાનો પોતપોતાના કૂંડામાં ઊછરી રહેલા છોડ અંગે વાતો કરવા માંડ્યા. ઝિંગ વારંવાર પોતાનું કૂંડું જોઈ લેતો, પરંતુ એમાં કંઈ પણ ઊગેલું નહીં જોતાં નિરાશ થઈ જતો. છતાં ધીરજપૂર્વક એ પાણી પીવડાવ્યા કરતો.<br /><br />એમ ને એમ થોડા મહિના પસાર થઈ ગયા. હવે તો કોનો છોડ કેટલા ફૂટનો થયો, ફલાણા ગામના યુવાનના કૂંડામાં તો બે ફૂટનો છોડ થઈ ગયો. ફલાણાના છોડનાં પાંદડાં ખૂબ જ ઘાટાં લીલાં રંગનાં થયાં છે વગેરે વગેરે વાતો ગામમાં થયા કરતી, પરંતુ ઝિંગના કૂંડામાં વાવેલું બીજ છોડ બનવાનું તો બાજુમાં રહ્યું, એક નાનકડો કોંટો પણ નહોતું કાઢતું ! તો પણ ઝિંગ પૂરતી લગનથી એના કૂંડામાં પાણી સિંચ્યા કરતો.<br /><br />વરસ પૂરું થયું. રાજાના મહેલમાં બધાને પોતપોતાના છોડ સાથે હાજર થવાનું ફરમાન બહાર પડી ગયું. રાજ્યનો દરેક યુવાન કાળજીપૂર્વક પોતાનાં કૂંડા અને છોડ સાથે મહેલના મેદાનમાં પહોંચી ગયો. પોતાનું ખાલી કૂંડું લઈને જવાની ઝિંગની જરા પણ ઈચ્છા નહોતી, પરંતુ એની માતાએ પરાણે એને ધકેલ્યો. એણે કહ્યું કે, ‘બેટા ! છોડ ન ઊગ્યો તો કાંઈ નહીં, તેં કાળજીપૂર્વક એને વાવ્યો તો છે ને ? આખું વરસ એને ધીરજપૂર્વક પાણી તો પીવડાવ્યું જ છે ને ? તો એ ઈમાનદારીપૂર્વક કરેલા પ્રયત્ન માટે પણ જવું જ જોઈએ.’ માતાના આગ્રહને વશ થઈને ઝિંગ રાજમહેલના મેદાનમાં પહોંચ્યો. ત્યાંનું દશ્ય જોઈને એ દંગ રહી ગયો. બાકીના બધા યુવાનોના છોડવાઓને કારણે એ મેદાનમાં જાણે નાનકડું જંગલ ઊભું થઈ ગયું હોય તેવું લાગતું હતું. એ જોઈને ઝિંગને મનોમન બીક લાગી, કારણ કે આખા જ મેદાનમાં એનું એકનું કૂંડું જ સાવ ખાલી હતું. ધીમા પગલે એ પાછો હટવા માંડ્યો. મેદાનના છેડે પહોંચીને ત્યાંથી ગુપચુપ ઘરે ભાગી જવાનો એનો વિચાર હતો, પરંતુ એ મેદાનને છેવાડે પહોંચ્યો એ વખતે જ રાજા ત્યાં આવી પહોંચ્યો. એના કારણે ઝિંગ ભાગી ન શક્યો. એને ત્યાં જ અટકી જવું પડ્યું. ધડકતા હૃદયે એ સૌથી છેલ્લે છુપાઈને ઊભો રહી ગયો.<br /><br />રાજાએ ધ્યાનથી દરેકના છોડને જોવાનું શરૂ કર્યું. રાજા છેલ્લે પહોંચ્યો. ઝિંગની ઈચ્છા નહોતી કે પોતાનું ખાલી કૂંડું રાજાની નજરે પડે. એણે પોતાનું કૂંડું સંતાડવાની કોશિશ કરી, પરંતુ રાજાનું ધ્યાન એના પર પડી ગયું. એણે ઝિંગનું કૂંડું ખાલી જોઈ એણે બરાબર પાણી પીવડાવ્યું હતું કે નહીં એવું પૂછ્યું. ઝિંગે બીતાં બીતાં હા પાડી. રાજાએ પાછા ફરતા સૈનિકોને આદેશ આપ્યો કે ઝિંગને આગળ મંચ પર લાવવામાં આવે. ઝિંગના મોતિયા મરી ગયા. છોડ ઉગાડવાની નિષ્ફળતાની હવે સજા મળશે એવો એને ધ્રાસ્કો પડ્યો, પરંતુ આ તો રાજાનું ફરમાન હતું એટલે પાલન કર્યા વિના પણ છૂટકો નહોતો. ચૂપચાપ, નીચી મૂંડીએ ઝિંગ બધાની આગળ મંચ પર પહોંચ્યો. રાજાએ એનું નામ પૂછ્યું. ઝિંગે પોતાનું નામ બતાવ્યું. એનું ખાલી કૂંડું જોઈને બધા હસતા હતા. રાજાએ બધાને શાંત રહેવા ઈશારો કર્યો. બધા શાંત થયા. એ જ વખતે છડીદારે છડી પોકારી, ‘બધા હોશિયાર ! તમારા નવા રાજા ઝિંગનું સ્વાગત કરવા તૈયાર થઈ જાઓ !’<br /><br />બધાને આંચકો લાગ્યો, અરે ! ખુદ ઝિંગને પણ અત્યંત નવાઈ લાગી. સભામાં ચણભણ થવા લાગી કે, ‘એનું કૂંડું તો સાવ ખાલી છે !’, ‘મારો છોડ તો સાડાચાર ફૂટનો છે, સૌથી ઊંચો !’, ‘મારો છોડ ચાર ફૂટનો છે, પરંતુ એનાં પાંદડાં તો જુઓ, એટલો ઘાટો લીલો રંગ છે કોઈના પાંદડાનો ?’ વગેરે, વગેરે !<br /><br />રાજા સમજી ગયો. એણે બધાને શાંત રહેવાનો ઈશારો કરી કહ્યું : ‘આજથી બરાબર એક વરસ પહેલાં મેં તમને બધાને એક એક બીજ આપ્યું હતું. તમે સૌ એને વાવી, બરાબર કાળજી લઈ એક વરસ પછી આવજો એવું પણ કહ્યું હતું, પરંતુ રાજ્ય તરફથી આપવામાં આવેલાં એ બધાં જ બીજ શેકેલાં હતાં. શેકેલ બીજ ભલા કઈ રીતે ઊગી શકે ? તમારા બધાનાં કૂંડામાં તો મોટા ચાર ચાર ફૂટના છોડ બની ગયા છે ! ઝિંગ એક જ એવો પ્રામાણિક યુવાન છે જેણે ખાલી કૂંડું અહીં સુધી લાવવાની હિંમત દેખાડી છે. બાકીના તમે સૌએ રાજ્યના આપેલા બીજમાંથી થોડા દિવસમાં છોડ ન ઊગ્યો એટલે એવું જ બીજ ઘરમાંથી લઈને વાવી દીધું છે. ઝિંગ એક જ એવો યુવાન છે જે રાજ્યનું બીજ જેવું હતું એવું જ સાચવીને લાવ્યો છે. એની આ પ્રામાણિકતા અને હિંમત આપણા રાજ્યને ઘણી સમૃદ્ધિ અપાવશે. માટે તમે સૌ હવે ચૂપ થઈ જાઓ અને નમન કરો તમારા નવા સમ્રાટને !’<br /><br />હાજર રહેલા દરેકને એમ કર્યા વગર હવે છૂટકો પણ નહોતો જ ! બધા એનું અભિવાદન કરતા નમીને ઊભા રહ્યા !<br /><br />[‘મોતીચારો’ શ્રેણીના પાંચમા પુસ્તક ‘પ્રેમનો પગરવ’માંથી સાભાર. રીડગુજરાતીને આ પુસ્તક ભેટ મોકલવા માટે ડૉ. સાહેબનો (ભાવનગર) ખૂબ ખૂબ આભાર. આપ તેમનો આ સરનામે drikv@yahoo.com સંપર્ક કરી શકો છો. પુસ્તકપ્રાપ્તિની વિગત લેખના અંતે આપવામાં આવી છે.]<br /><br />[કુલ પાન : 88. કિંમત રૂ. 50. પ્રાપ્તિસ્થાન : આર. આર. શેઠની કંપની. ‘દ્વારકેશ’. રૉયલ ઍપાર્ટમેન્ટ પાસે, ખાનપુર. અમદાવાદ-380001. ફોન : +91 79 25506573.]</div> Gujarat Pagehttp://www.blogger.com/profile/15444024272506970145noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-5780149573993162116.post-62408842870866956502018-10-02T02:35:00.002-07:002018-10-02T02:35:44.863-07:00
પૂરી પાંચ ભૂલ….! – ડૉ. શરદ ઠાકર
<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on">ડૉ. સુકુમાર શાહ સ્વભાવે માખણ જેવો કોમળ માણસ અને જમાદાર રાયસંગ એટલે ચપ્પાની તેજ ધાર જોઈ લો ! એની સામે નજર માંડો તોયે ઘસરકો કરી નાખે. આમ તો આ બંને અલગ વ્યવસાયના માણસો; એક ધોળા એપ્રોનમાં ફરતો દેવદૂત અને બીજો ખાખી વર્દીવાળો જમદૂત ! એકબીજાને મળવા માટેનું કોઈ કારણ ન મળે. ન મળાય તો ન મળાય; કદાચ આખી જિંદગી પણ નીકળી જાય. અને છતાં ત્રણ વાર મળવાનું શક્ય બન્યું. ત્રણેય મુલાકાતો ઐતિહાસિક બની ગઈ.<br /><br />પહેલી વાર એ બેય મળ્યા ચોર્યાશીની સાલમાં. ત્યારે ડૉ. સુકુમાર હજી નવાસવા ડૉકટર બન્યા હતા. સરકારી દવાખાનામાં નોકરીએ રહ્યાને માંડ એકાદ વરસ થયું હશે. એક દિવસ સાંજે સાડા છ વાગ્યે પોલીસ સ્ટેશને જઈને ઊભા રહ્યા. રાયસંગ જમાદાર માટે સાંજ એટલે સુવર્ણયુગ જેવી ગણાય. એ સમયે ઉપરી અધિકારી હાજર ન હોય; એટલે રાયસંગ રંકમાંથી રાય બની ગયા હોય. બગાસું ખાય ત્યાં બહાર ઊભેલી લારીવાળો ચાનો કપ લઈને હાજર. બૂટને અને ચામડાના પટ્ટાને પોલીશ પણ આ જ અરસામાં થઈ જાય. ઘર માટેનું શાકપાંદડું આવી જાય. જમાદાર ખુરશીમાં લાંબા થઈને પડ્યા હોય ત્યારે કામ કાંટા જેવું લાગે. પછી ભલેને એ કાંટો કોમળ હોય – ડૉ. સુકુમાર જેવો !<br /><br />પટ્ટાવાળા હિંમતે જમાદારના સોનેરી સમયને પિત્તળનો કરી મૂક્યો : ‘કોઈ ફરિયાદી છે. અંદર મોકલું સાહેબ ?’ જમાદાર ખુરશીમાં સહેજ સળવળ્યા. સામે જોયું તો બારણામાં કોઈ સજ્જન ‘ઈસમ’ ઊભો હતો. ‘હા’ પાડવી પડી. ડૉ. સુકુમાર અંદર આવ્યા. ગજવામાંથી પોતાના નામવાળું વિઝિટિંગ કાર્ડ કાઢી ટેબલ પર મૂક્યું. જમાદારે કાર્ડને હાથ પણ ન લગાડ્યો. જ્યાં સુધી જીભ હલાવવાથી કામ પતે ત્યાં સુધી હાથ શા માટે હલાવવા !<br /><br />‘શું કરો છો ?’ એમણે પૂછ્યું.<br /><br />‘ડૉકટર છું !’<br /><br />‘અહીં કોઈ બીમાર નથી.’<br /><br />‘હું સારવાર કરવા નથી આવ્યો; ફરિયાદ નોંધાવવા માટે આવ્યો છું.’<br /><br />‘આગળ બોલો.’<br /><br />‘હું ફિલ્મ જોવા ગયો હતો; બપોરના ત્રણથી છના શોમાં…..’<br /><br />‘ફિલ્મ ખરાબ હોય તો એની ફરિયાદ અમે લેતા નથી.’<br /><br />‘ફિલ્મ ખરાબ નહોતી, સારી હતી, ઘણી સારી.’<br /><br />‘તો એની વધામણી ખાવા માટે અહીં સુધી ધક્કો ખાધો ?’<br /><br />‘ના; શૉ છુટ્યા પછી મેં મારું કાયનેટીક સ્કૂટર ચાલુ કરવા કોશિશ કરી. ત્યારે ખબર પડી કે એની બેટરી કોઈ ચોરી ગયું છે.’<br /><br />‘તો ?’<br /><br />‘ચોરી થાય એટલે ફરિયાદ તો નોંધાવવી જ પડે ને ? અને તમારી પણ ફરજ છે કે….’<br /><br />‘પોલીસખાતાને એની ફરજ ન શીખવો. તમે તમારી ભૂલ સુધારો એટલે બસ.’ જમાદાર હવે બેઠા થઈ ગયા.<br /><br />‘મારી ભૂલ ?’<br /><br />‘હા, તમારી ભૂલ…! એક નહીં પણ પાંચ પાંચ ! ગણાવી બતાવું ?’ ડૉ. સુકુમાર પૂતળું બનીને સાંભળી રહ્યા.<br /><br />‘પહેલી ભૂલ તો એ કે તમે ફિલ્મ જોવા ગયા જ શા માટે ? મને તો મફતમાં જોવા મળે છે તોયે હું નથી જાતો. બીજી ભૂલ સ્કૂટર લઈને ગયા તે. ચાલીને ગયા હોત તો પગ ઓછા ચોરાઈ જાત ? ત્રીજી ભૂલ અહીં આવવાની કરી. તમને એમ છે કે આ રાયસંગ નવરો બેઠો છે તે તમારી બેટરી શોધી આપશે ? મને આજે સવારે મારું પાકીટ જ નથી મળ્યું, એક કલાક સુધી ઘરમાં શોધ્યું. છેવટે એના વગર આવ્યો છું. આમાં તમારી બેટરી ક્યાંથી મળવાની ? ચોથી ભૂલ તમારી સમજણ અંગેની છે. તમે એમ માનો છો કે ચોરાયેલી બેટરી એમ ને એમ મફતમાં મળી જશે ? એ મેળવતાં નાકે દમ આવી જશે દમ. બીજી પાંચ બેટરી જેટલો ખર્ચ થઈ જશે. અને પાંચમી ભૂલ કઈ એ સમજ્યા ? કે એ પણ મારે જ કહેવી પડશે ?’<br /><br />‘તમે કહેશો તો જ ખબર પડશે ને ?’ સુકુમાર સાવ નરમઘેંશ હતો.<br /><br />‘અરે, ડૉક્ટર ! તમને એટલું ભાન નથી ? ચોર ખાલી બેટરી જ ચોરી ગયો છે ને ? સ્કૂટર તો હેમખેમ મૂકી ગયો છે ને ? જાવ, માતાજીના મંદિરે શ્રીફળ વધેરીને ઘરભેગા થઈ જાવ. ઘરવાળી માટે પેંડાયે લેતા જજો.’ પછી પાછા ખુરશીમાં લાંબા થઈને ડૉક્ટર સાંભળે એમ બબડ્યા : ‘માણસો પણ માથાના મળે છે ને કાંઈ ! શું જોઈને ફરિયાદ કરવા ચાલ્યા આવતા હશે ? મારી તો કારણ વગર સાંજ બગાડી નાંખી ને ?’ ડૉ. સુકુમાર પાનખરના ઝાડ જેવા, ઈસ્ત્રી કર્યા વગરના કપડાં જેવા, શૂન્ય રનમાં આઉટ થયેલા બેટ્સમેન જેવા થઈને પાછા ફર્યા. આ એમની જમાદાર સાથેની પહેલી મુલાકાત.<br /><br />બીજી મુલાકાત લેવી પડે એવા સંજોગો ઊભા થયા પૂરા બાર વર્ષ પછી; એ પણ રાત્રે દોઢ વાગ્યે ! ડૉ. સુકુમાર સરકારી દવાખાનામાં નોકરી કરતા હતા. ઘરે સ્કૂટરને બદલે કાર હતી. છન્નુના ડિસેમ્બરની એક રાત્રે નાટક જોવા માટે ગયા. રાત્રે એક વાગ્યે છૂટ્યા. ગાડીમાં બેસવા જતા હતા, ત્યાં એમણે એક લાલ રંગની મારુતિવાનને પૂરઝડપે રીવર્સમાં આવતી જોઈ. મારુતિવાળા પણ નાટક જોવા જ આવ્યા હશે. ડ્રાઈવરને અંધારામાં ઊભેલી ડૉક્ટરની કાર દેખાણી નહીં હોય એટલે જોરથી અથડાઈ. ધમાકાના અવાજથી ચોંકીને મારુતિવાળાએ ગાડી ભગાવી મૂકી. ડૉકટરની ગાડીમાં મોટો ગોબો પડી ગયો. ડૉક્ટરે નાસતી મારુતિનો નંબર નોંધી લીધો અને સીધા પહોંચી ગયા પોલીસ સ્ટેશને. જમાદાર રાયસંગ અત્યારે નાઈટડ્યુટી પર હતા. રીટાયર્ડ થવા આડે હવે માંડ એકાદ વરસ બચ્યું હતું. જોકે પ્રેક્ટિકલી સ્પીકિંગ તો રાયસંગ નોકરીમાં જોડાયા અને બીજા દિવસથી જ નિવૃત્તિ ભોગવી રહ્યા હતા. આરામ જ્યારે આદત બની ગયો હોય ત્યારે ફરિયાદી નખની નીચે વાગેલી ફાંસ જેવો લાગે એ સ્વાભાવિક છે.<br /><br />‘બોલો, શું આવ્યા છો ?’થી વાતનો આરંભ થયો ને પાંચ ભૂલો ગણાવવા સાથે ડૉક્ટરની ફરિયાદનો નિકાલ આવ્યો. એમાં પણ પાંચમી ભૂલ તો એમણે ડૉ. સુકુમારની ખોપરીમાં ખીલો ઠોકતા હોય એમ ઠોકી : ‘ગાડીમાં ખાલી આવડું અમથું પતરું જ બેસી ગયું છે, આખી ગાડી તો ભાંગીને ભૂકો નથી થઈ ગઈ ને ? શૂળીનો ઘા સોયથી ટળ્યો એમાં ભગવાનનો પાડ માનો. જાવ, મંદિરે શ્રીફળ વધેરીને ઘરભેગા થઈ જાવ. સો-બસો રૂપરડીના નુકશાનમાં અમારી ઊંઘ ખરાબ કરવા શું જોઈને દોડ્યા આવતા હશો ?’ માખણ જેવા માણસની ચાકુ સાથેની બીજી મુલાકાત આ સંવાદ સાથે પૂરી થઈ.<br /><br />બીજા બે વર્ષ પસાર થઈ ગયાં. રાયસંગ હવે જમાદાર મટી ગયા હતા. નિવૃત્ત થઈ ગયા હતા. કપડાં પર ચડાવેલી આર ઓસરી ગઈ હતી. ચા-ખાંડ કે પાન-બીડી માટે હવે નાણાં ખર્ચવા પડતા હતા. ત્રણ દીકરીઓને સાસરે વળાવી દીધી હતી. એક હજી કુંવારી હતી. દીકરો નોકરી વગર રસ્તા માપતો હતો. એવામાં જ રાયસંગના માથે આભ તૂટી પડ્યું. જુવાન દીકરી શોભના બહુ રૂપાળી હતી. એક દિવસ એની બહેનપણીઓ જોડે ગામ બહાર આવેલા માતાજીના મંદિરે દર્શન કરવા ગઈ તે પાછી જ ન આવી. બહેનપણીઓએ રડતાં રડતાં સમાચાર આપ્યા કે શોભનાને કોઈ ગુંડાઓ ઉઠાવી ગયા. ગાડીમાં આવ્યા, શોભનાને ખેંચી લીધી અને ગાડી ભગાવી મૂકી. કાં તો નરી હવસનું પરિણામ, કાં તો જમાદાર સાથેની જૂની અદાવત !<br /><br />પોલીસખાતાની દોડધામ પછી પણ પત્તો ન લાગ્યો. ત્રીજા દિવસે શોભના પીંખાયેલા કબૂતર જેવી હાલતમાં ઘરે પાછી આવી. પોલીસ કેસ તો હતો જ; શારીરિક તપાસ માટે એને સરકારી દવાખાને લઈ ગયા. રાતના સાડા બાર વાગ્યા હતા. ડૉ. સુકુમાર ઊંઘમાંથી ઊઠીને આવ્યા. રાયસંગને એક નજરમાં ઓળખી ગયા. ખુરશીમાં બેસીને પગ લાંબા કર્યા. પછી બગાસું ખાઈને પૂછ્યું :<br /><br />‘શું છે ?’<br /><br />‘સાહેબ, આ મારી દીકરીને ગુંડા ઉઠાવી ગયા. અઢી દિવસ એને ગોંધી રાખી. એની ઉપર બળાત્કાર કર્યો. તમે સર્ટિફિકેટ આપો એટલે કેઈસ આગળ વધે….’<br /><br />‘જમાદાર, હું ડૉક્ટર છું, એટલે મારી ફરજ તો નિભાવીશ જ; પણ પહેલાં તમને એક વાત કહી દઉં. આમાં ભૂલ તમારી છે. એક નહીં, પણ પૂરી પાંચ ! તમે સાંભળો કે ન સાંભળો પણ મારાથી ગણાવ્યા વગર નહીં રહેવાય. દીકરીને પેદા શા માટે કરી ? એ જુવાન થઈ ગઈ ત્યાં સુધી કુંવારી શા માટે રાખી ? ઘરમાંથી બહાર કેમ કાઢી ? ગુંડાઓ એને ઉપાડી ગયા એમાં પોલીસ ફરિયાદ શા માટે કરી ? તમે એમ માનતા હતા કે પોલીસખાતું એને શોધી કાઢશે ? અને છેલ્લી ભૂલ તમારી સમજશક્તિની છે. હજી તો શોભના પર બળાત્કાર જ થયો છે ને ? એ પ્રેગ્નન્ટ તો નથી ને ? એમ માનો કે શૂળીનો ઘા સોયથી ટળ્યો. જાવ, માતાજીને શ્રીફળ વધેરીને……’<br /><br />[‘જનકલ્યાણ’ નવે-ડિસે.-2010માંથી સાભાર.]</div> Gujarat Pagehttp://www.blogger.com/profile/15444024272506970145noreply@blogger.com0tag:blogger.com,1999:blog-5780149573993162116.post-67376088813157650972018-10-02T02:33:00.002-07:002018-10-02T02:33:36.511-07:00
ઝૂમણાની ચોરી – ઝવેરચંદ મેઘાણી
<div dir="ltr" style="text-align: left;" trbidi="on">પચાર વરસ પહેલાં ખુમાણ પંથકના ખડકાળા ગામમાં ‘કાળા ખાચર’ નામના એક કાઠી રહેતા હતા. એને લોકો ‘આપા કાળા’ કે ‘કાળા ખુમાણ’ નામથી પણ બોલાવતા. આપા કાળાને ઘેર આંઠ સાંતીની જમીન હતી, પણ એંશી સાંતીના ધણીને પાલવે એવી પરોણાચાકરી પોતાને આંગણે રાખવાનું આપાને બંધાણ થઈ ગયું હતું. એટલે આપો આજ આધેડ અવસ્થામાં પૈસેટકે ડૂબી ગયા હતા. ડેલીએ બેઠાં બેઠાં કસુંબાની કૅફ કરીને કાઠી પોતાનું દુ:ખ વીસરતા હતા. પણ ઓરડે બેઠેલી કાઠિયાણીને તો પોતાની આપદા વીસરવાનો એકેય ઉપાય નહોતો. મહેમાનોનાં ભાણાં સાચવવાં અને મોળપ કહેવાવા ન દેવી, એવી એવી મૂંઝવણો દિવસરાત આઈને ઘેરી લેતી. એમાંય સાત ખોટના એક જ દીકરા લાખાને હવે પરણાવ્યા વિના આરોવારો નહોતો. વેવાઈ ઘોડાં ખૂંદી રહ્યા હતા. વહુ મોટાં થયાં હતાં. પણ વેવાઈની સાથે કાંઈક રૂપિયા ચૂકવવાનો કરાર હતો તે વિધ્ન હતું.<br /><br />‘કાઠી !’ આઈએ આપા કાળા ખુમાણને ધધડાવ્યા, ‘કાઠી, આમ કાંઈ આબરૂ રે’શે ? તમારું તો રૂંવાડુંય કાં ધગતું નથી ? વેશવાળ તૂટશે તો શું મોઢું દેખાડશો ?’<br /><br />‘ત્યારે હું શું કરું ?’<br /><br />‘બીજું શું ? ભાઈબંધોને ઊભે ગળે ખવરાવ્યાં છે, તે આજ તો એકાદાને ઉંબરે જઈ રૂપિયા હજારનું વેણ નાખો ! આપણે ક્યાં કોઈના રાખવા છે ? દૂધે ધોઈને પાછા દેશું.’ આપા કાળાને ગળે ઘૂંટડો ઊતર્યો. એણે નજર નાખી જોઈ. મનમાં થયું કે, ‘વંડે પહોંચું. ભૂવો આયર તો મારો બાળપણનો ભાઈબંધ છે, ઘોડિયાનો સાથી છે. ભગવાને એને ઘેર માયા ઠાલવી છે. લાવ્ય, ત્યાં જ જાવા દે.’<br /><br />વંડા એ ખુમાણ પંથકમાં એક ગામડું છે. ઘોડીએ ચડીને કાળા ખુમાણ એટલે કે આપા કાળા વંડે ગયા. ભૂવો આયર મોટો માલધારી માણસ હતો. એના ઘરમાં લક્ષ્મીનો વાસ હતો. કાળા ખુમાણને આવે વખતે એ ટેકો આપેય ખરો. પણ જઈને જુએ તો ભાઈબંધ ઘેર ન મળે. ગામતરે ગયેલા. ઘરમાં આયરાણી હતાં. તેણે આપાને તાણ કરીને રાત રોક્યા. વાળુ કરતાં કરતાં આપાએ વાત ઉચ્ચારી : ‘બાપ ! બોન ! લાખાનો વિવા કરવાની ઉતાવળ છે. રૂપિયા હજાર સારુ થઈને મારે જમીન મેલવા ન જાવું પડે તેવી આશાએ હું આંહીં ભાઈને મોઢે થવા આવ્યો, પણ ભાઈ તો ન મળે.’<br /><br />રસોડામાંથી આયરાણીએ કહેવરાવ્યું : ‘આયર તો લાંબે ગામતરે ગયા છે.’<br /><br />‘હશે બાપ. જેવાં મારાં તકદીર. સવારે હું વહેલો ઊઠીને ચડી નીકળીશ.’<br /><br />રાતે બાઈએ વાળંદને કહ્યું : ‘આપાને માટે હું વાપરું છું તે ગાદલું નાખજે. અને મારો ઓછાડ કાઢી લઈને નવો ઓછાડ પાથરજે.’ વાળંદ ગાદલું ઢાળીને ઓછાડ ઉપાડે, ત્યાં તો ગાદલાની અંદર સોનાનું એક ઝૂમણું દેખ્યું. સ્ત્રીઓનો નિયમ છે કે સૂતી વખતે ડોકનો દાગીનો ઉતારીને ઓશીકે મૂકે. બાઈએ આગલી રાતે ઝૂમણું કાઢીને ઓશીકે મૂકેલું, પણ સવારે ઝૂમણું સરતચૂકથી ગાદલામાં જ રહી ગયેલું. વાળંદે પથારી કરી. આપાને પોઢાડી, ઝૂમણું સંતાડીને પડખે જ પોતાનું ઘર હતું ત્યાં ચાલ્યો ગયો. જઈને બાયડીને કહ્યું :<br /><br />‘આ લે. સંતાડી દે.’<br /><br />‘આ ક્યાંથી લાવ્યા ? આ તો માનું ઝૂમણું !’ બાકી ચોંકી ઊઠી.<br /><br />‘ચૂપ રે, રાંડ ! તારે એની શી પંચાત ! ઝટ સંતાડી દે.’<br /><br />‘અરે પીટ્યા, આ અણહકનું ઝૂમણું આપણને નો જરે.’<br /><br />હજામે બાયડીને એક થપાટ લગાવી દીધી. ઝૂમણું કઢીના પાટિયામાં નાખ્યું, અને આખો પાટિયો ચૂલાની આગોણમાં દાટી દીધો. ભળકડું થયું એટલે આપો કાળો ખુમાણ તો બાઈને મોઢે થયા વગર ઘોડીએ ચડીને ચાલી નીકળ્યા. ઘેર જઈને આઠ સાંતીમાંથી ચાર સાંતી જમીન વાણિયાને થાલમાં માંડી દીધી. જમીન માથે રૂપિયા હજાર લીધા અને દીકરાનાં લગ્ન કર્યાં.<br /><br />અહીં, વંડાના દરબારમાં શું બન્યું ? આપા કાળા ખુમાણ સિધાવી ગયા ત્યાર પછી બાઈને પોતાનું ઝૂમણું સાંભર્યું. એણે ગાદલામાં તપાસ કરી, પણ ઝૂંમણું ન મળે. વાળંદને બોલાવ્યો ને પૂછ્યું : ‘એલા, ઝૂમણું ગાદલામાં જ હતું એ ક્યાં ગયું ?’<br /><br />હજામ કહે : ‘માડી, મને ખબર નથી.’<br /><br />બાઈ સંભારવા લાગ્યાં : ‘તંઈ કોણે લીધું હશે ?’<br /><br />વાળંદ બોલ્યો : ‘હેં મા, આપો કાળો ખુમાણ તો નહિ લઈ ગયા હોય ને ?’<br /><br />‘ઈ શું કામ લ્યે ?’<br /><br />‘રાતે વાત કરતા’તા કે દીકરાના લગનમાં એક હજાર રૂપિયાની જરૂર હતી.’<br /><br />‘હા વાત ખરી. પણ કાંઈ છાનામાના લઈ જાય ?’<br /><br />‘એમાં શું, માડી ? મારા બાપુને એને ભાઈબંધી ખરી ને ! પૂછીને લેતાં શરમ આવે. મનમાં એમ હોય કે પછી કાગળ લખી નાખીશ. બાપડાને જરૂર ખરીને ! એટલે બહુ વિચાર નયે કર્યો હોય !’<br /><br />‘હા, વાત તો ખરી લાગે છે.’ બાઈને ગળે ઘૂંટડો ઊતરી ગયો !<br /><br />થોડે દિવસે ભૂવો આયર ગામતરેથી ઘેરે આવ્યા. બાઈએ એને બધી વાત કહી. ઝૂમણાની વાત એને પણ ગળે ઊતરી ગઈ. એના મનમાં મિત્રને માટે બહુ માઠું લાગ્યું. પણ રૂપિયા એક હજારનું ઝૂમણું ! કળવકળથી કઢાવી લેવું જોઈએ. એણે ખેપિયો કરીને કાગળ મોકલ્યો.<br /><br />ધામધૂમથી દીકરાનાં લગ્ન પતાવીને, જાણે નવ ખંડની બાદશાહી સાંપડી હોય તેવા સંતોષથી કાળો ખુમાણ ડેલીમાં બેઠા બેઠા ડુંઘાની ઘૂંટ તાણતા હતા. દીકરાનાં વહુ કોઈ સારા કુળમાંથી આવેલાં એટલે લગ્નની સુખડીમાંથી જે બાકી વધેલું તેમાંથી રોજ સવારે ને બપોરે સસરાજીને કસુંબા ઉપર ઠૂંગો કરવા માટે તાંસળી ભરી ભરી મોકલતાં અને સસરાજી બેઠા બેઠા સુખડી ચાવતા. ચાર સાંતની જમીન ચાલી ગઈ તેનો કાંઈયે અફસોસ નથી રહ્યો – દીકરો પરણાવીને બાપ જે સંતોષ પામે છે, તેની જાણે જીવતી મૂર્તિ ! ખેપિયે ભરડાયરા વચ્ચે આવીને આપાના હાથમાં કાગળ મેલ્યો. અંદર લખ્યું હતું : ‘ગાદલામાંથી ઝૂમણું લઈ ગયા છો, તે હવે જરૂર ન હોય તો પાછું મોકલજો અને જો ખરચાઈ ગયું હોય તો એની કિંમતના રૂપિયા એક હજાર વેળાસર પહોંચાડજો.’ …. ભરનીંદરમાં પોઢેલા કોઈ નિર્દોષ માણસને મધરાતે સરકારી સિપાઈ આવીને હાથકડી પહેરાવે તેમ આપા કાળાને આ કાગળ વાંચીને થઈ ગયું. માનવીને માથે આભ તૂટી પડે એ વાત એને ખરી લાગી. ધરતી જાણે એની નજર આગળ ચક્કર ચક્કર ફરવા લાગી. પણ કાઠીનો દીકરો, ઘૂંટડો ગળતાં આવડે. ખેપિયાને જવાબ લખી આપ્યો – લખ્યું : ‘હા, ઝૂમણું લાવ્યો છું, ઘરેણે મુકાઈ ગયું છે. છોડાવીને થોડા વખતમાં આવું છું.’<br /><br />બાકીની જે ચાર સાંતની જમીન રહી હતી તે માંડી કાઠીએ બીજા એક હજાર રૂપિયા ઉપાડ્યા. નવું સોળવલા હેમનું ઝૂમણું ઘડાવ્યું. ઝૂમણું લઈને ઘોડે ચડી એણે વંડાનો રસ્તો લીધો. રસ્તે ચાલતાં એને વિચાર આવે છે કે ‘આ ઝૂમણું અમારું નહિ, એમ કહેશે તો ! ઝૂમણા ઉપરવટ કાંઈ રકમ માગશે તો ? તો આ ઘોડી આપીશ. અને એટલેથી પણ નહીં માને તો ? એથીય એના ઝૂમણાની વધારે કિંમત માગશે તો ? મરીશ !’ પડખામાં તરવાર તૈયાર હતી.<br /><br />ડેલીની ચોપાટમાં ભૂવો આયર બેઠા હતા. તેણે ઊઠીને હાથ લંબાવ્યા : ‘ઓહોહો ! આવો, આવો, કાળા ખુમાણ ! પધારો.’ એમ આવકાર દીધો, બેસાડ્યા. ઉતાવળા થઈને કાળા ખુમાણે તો ફાળિયાની ગાંઠ છોડવા માંડી, બોલ્યા : ‘ભાઈ ! આ તમારું ઝૂમણું, સંભાળી લ્યો.’<br /><br />‘ઊભા રહો, ઊભા રહો. ડાયરાને કસુંબા લેવા બોલાવીએ. ઝૂમણાની ક્યાં ઉતાવળ છે, આપા કાળા !’ કાળા ખુમાણના રામ રમી ગયા. એને પૂરેપૂરો ધ્રાસકો પડી ગયો કે ભાઈબંધ આજ ભરડાયરામાં મારું મોત ઊભું કરશે. દરમિયાનમાં વાળંદ ત્યાંથી સરકી ગયો. ડાયરો ધીમે ધીમે ભરાવા લાગ્યો. તેમ તેમ કાળા ખુમાણના ટાંગા તૂટવા મંડ્યા. હવે વાર નહોતી. ત્યાં ભૂવો આયર ઊભા થઈને પડખાની પછીતે નાડાછોડ કરવા બેઠા. અચાનક એના કાન ચમક્યા. પછીતની અંદર આ પ્રમાણે વાતો થતી હતી :<br /><br />‘કાં રાડ ? કે’તી’તી ને કે નહીં જરે ?’<br /><br />‘શું છે ?’<br /><br />‘ઝૂમણું ઘડાવીને લાવ્યો.’<br /><br />‘કોણ ?’<br /><br />‘તારો બાપ – આપો કાળો ખુમાણ.’<br /><br />‘અરરર ! પીટ્યા, કાઠીનું મોત ઊભું કર્યું !’<br /><br />પેશાબ કરતો કરતો ભૂવો આયર આ વાત સાંભળી ગયો. એ ઠરી ગયો. ‘હાય હાય ! હાય હાય !’ – એવા ઊના હાહાકાર, ધમણે ધમાતી આગના ભડકાની માફક, એના હૈયામાં ભડભડી ઊઠ્યા. માથાની ઝાળ વ્રેહમંડે લાગી ગઈ. એ ઊભો થયો. પરબારો વાળંદના ઘરમાં ગયો. વાળંદ ઊભો ઊભો વાતો કરતો હતો, ત્યાં આયરે એના ગાલ ઉપર એક અડબોત લગાવી દીધી. પોતે પાંચ આંગળીએ સોનાના વેઢ પહેરેલ હતા એની વાળંદના ગાલ ઉપર છાપ ઊઠી આવી. વાળંદે ચીસ પાડી : ‘એ અન્નદાતા ! તમારી ગૌ !’<br /><br />‘કાઢ્ય, ઝૂમણું કાઢ્ય, નીકર કટકા કરી નાખું છું.’<br /><br />આગોણમાંથી ખોદીને વાળંદે કઢીનો પાટિયો કાઢ્યો; અંદરથી ઝૂમણું કાઢ્યું. એ જ ઝૂમણું ! ખૂબ કાળું પડી ગયેલું હતું. ફળિયામાં વીંટી બગલમાં દાબી, ભૂવો ડાયરામાં આવીને બેઠો. કસુંબો તૈયાર થયો એટલે નોકરને કહ્યું, ‘જા ઓરડે, ઓલ્યું જોડ્યવાળું ઝૂમણું લઈ આવ્ય.’<br /><br />આપા કાળા ખુમાણે ઝૂમણું કાઢ્યું. એના હાથ કંપતા હતા. ડાયરાના એક-બે ભાઈઓ બોલી ઊઠ્યા :<br /><br />‘કાં આપા, અફીણનો બહુ ઉતાર આવી ગયો છે તે ધ્રૂજો છો ?’<br /><br />ભૂવો આયર બોલ્યો : ‘હા, હા, આપાને મોટો ઉતાર આવી ગયો છે ! હમણાં કસુંબો પાઈએ.’ આપા કાળાને આંખે અંધારાં આવ્યાં. ભૂવો ઝૂમણું ઊંચું કરીને બોલ્યો :<br /><br />‘ડાયરાના ભાઈઓ, અમારા ઘરમાં આવાં બે ઝૂમણાં હતાં. તેમાંથી એક આપો કાળો ઉપાડી ગયેલા.’<br /><br />ચમકીને ડાયરાએ પૂછ્યું : ‘હેં ! ક્યાંથી ?’<br /><br />‘ગાદલાના બેવડમાંથી. કેમ ખરું ને, આપા ?… અને ભાઈઓ, આપો અમારા બાળપણના ભાઈબંધ થાય છે, હોં !’<br /><br />‘અરર !’ ડાયરામાં ચીસ ઊઠી.<br /><br />‘આપાને ઉઘરાણી લખી એટલે આ હલકી કિંમતનું ઝૂમણું ઘડાવીને લઈ આવ્યા, ને ઓલ્યું હજાર રૂપિયાનું ઝૂમણું ગળત કરી ગયા.’<br /><br />‘ભૂવા ભાઈ, આ મારી ઘોડી….’ કાળા ખુમાણનો સ્વર તૂટી ગયો. ધીરે રહીને ભૂવા આયરે પોતાની બગલમાંથી ફાળિયું લીધું, ઉખેળીને અંદરથી ઝૂમણું કાઢ્યું. ત્રણેય ઝૂમણાં ડાયરાની વચ્ચે ફગાવ્યાં; બોલ્યો : ‘લ્યો બા, હવે જોડ્ય મેળવો તો ?’<br /><br />ડાયરો સજ્જડ થઈ ગયો : અખંડ જોડનાં બે ઝૂમણાં ને ત્રીજું નવીન ! શું થયું ?<br /><br />ભૂવા આયરની આંખમાંથી આંસુની ધાર હાલી. હિમાલય રુએ ત્યારે એનાં નેત્રોમાંથી ગંગા ને જમના વછૂટે. કાળા ખુમાણના પગની રજ લઈને એ બોલ્યો : ‘કાઠી, ધન્ય હોજો તારી માને ! અને મારી માને માથે – ના, મારી માનો શો વાંક ? મારે પોતાને માથે એક હજાર ખાસડાં હોજો ! ડાયરાના ભાઈઓ, આજ આ લાખ રૂપિયાના ગલઢેરાનું મોત બગાડવા હું ઊભો થયો’તો. મારી બાયડીએ એક વાળંદનું કહ્યું માન્યું ! પણ બાયડીને શું કહું ! મેં પોતે જ આવું કાં માન્યું ? પેશાબ કરવા હું ઊભો ન થયો હોત તો આજ આ કાઠીને અફીણ ઘોળવું પડત ને !’ …. પછી ભૂવા આયરે કાળા ખુમાણને બે હાથ જોડી કહ્યું : ‘ભાઈ ! નવું ઝૂમણું તો તમારું જ છે. અને આ બેમાંથી એક ઝૂમણું મારી બે’નને કાપડામાં : આ રૂપિયા એક હજાર ભાઈને વધાવવાના : ના પાડે એને જોગમાયાના સોગંદ છે.’<br /><br />[‘સૌરાષ્ટ્રની રસધાર’ ભાગ-3માંથી સાભાર.]</div> Gujarat Pagehttp://www.blogger.com/profile/15444024272506970145noreply@blogger.com0