gu id en en es fy en en en en en en it en en en en nl en pt ja en en en gu gu de en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en gu en gu en gu en gu en gu en en gu gu gu gu gu en en gu gu gu gu gu en en en en en en
સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં રાષ્ટ્રીય ચેતના : સિનેમાનું યશસ્વી યોગદાન - Sandesh
August 25, 2018 | 1:08 am IST
દૂર હટો દૂર હટો એ દુનિયાવાલો
શીખો કા ગુરુદ્વારા હૈ.
શુરૂ હુવા હૈ જંગ હમારા
અબ ન કિસી કે આગે ઝૂકના
અંગ્રેજ હો યા જાપાની
ઇસ ધરતી પર કદમ બઢાના
દૂર હટો દૂર હટો એ દુનિયાવાલો.
(ફિલ્મ કિસ્મત) – કવિ પ્રદીપજી
રાષ્ટ્રીય ચેતના અને રાજકીય જાગ્રતિ પ્રગટાવવામાં તેમજ પ્રસરાવવામાં સિનેમા પણ એક મહત્ત્વનું માધ્યમ સિદ્ધ થયું છે. ૧૯૧૩માં ‘રાજા હરિૃંદ્ર’ ફિલ્મનાં નિર્માણથી શરૂ થયેલા સિલસિલા સાથે ભારતની સિનેસૃષ્ટિનો એક યાદગાર અને યશસ્વી ઇતિહાસ સર્જાયેલો છે. ભારતના સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામમાં પણ ફિલ્મઉદ્યોગનું સદા સ્મરણાંકિત યોગદાન છે.
મહાત્મા ગાંધીજીએ જ્યારે આઝાદીનું બ્યૂગલ બજાવ્યું ત્યારે એનો પ્રભાવ કેવળ રાજનૈતિક ક્ષેત્રો સુધી સીમિત રહેવાને બદલે સાહિત્ય, કલા, સંગીત, શિક્ષણ અને સિનેસૃષ્ટિ સુધી પ્રસર્યો હતો. આ બધાં જ માધ્યમોએ આઝાદીનાં આંદોલનની જ્યોતને જલતી રાખવામાં અસરકારક ચિનગારીની ગરજ સારી હતી. અનેક લેખકો, ગીતકારો, સંગીતકારો, કલાકારોએ ફિલ્મી પટકથામાં, સંવાદોમાં, ગીતોમાં, સંગીતમાં, અદાકારીમાં અને અભિવ્યક્તિમાં રાષ્ટ્રપ્રેમ અને દેશભક્તિની ભાવનાને તેમજ ખેવનાને સંકોરી છે… સંસ્કારી છે… સાકાર કરી છે. ૧૯૨૦માં લોકમાન્ય તિલકની પ્રેરણાથી આઝાદી આંદોલનને કેન્દ્રમાં રાખી જે ફિલ્મનું નિર્માણ થયું તેનું નામ હતું ‘સેરંધી.’ આ ફિલ્મના પ્રીમિયર શોમાં લોકમાન્ય તિલક જાતે હાજર રહ્યા હતા.
તત્કાલીન ફિલ્મકાર આનંદરાવ મિસ્ત્રી સૌપ્રથમ વાર લોકમાન્ય તિલક, વિપિનચંદ્ર પાલ, સરોજિની નાયડુ જેવા આઝદી જંગના અગ્રેસરોને રૂપેરી પડદા પર લઈ આવ્યા હતા. તેમણે ૧૯૧૮માં મળેલાં રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ અધિવેશનનું ફિલ્માંકન પણ કર્યું હતું. એ જમાનો મૂક ફિલ્મોનો હતો પણ તેનો પ્રભાવ જબરજસ્ત હતો. ૧૯૧૯-૨૦માં ધાર્મિક અને સામાજિક ફિલ્મો બનવા માંડી.
એ દરમિયાન ગાંધીયુગ શરૂ થયો, જેમાં ગાંધીજીના અહિંસાના સિદ્ધાંતની સાથોસાથ વિપ્લવવાદ પણ સક્રિય હતો, તેમ છતાં હિંદુસ્તાનના ઉચ્ચ વર્ગ પર અંગ્રેજોનો પ્રભાવ હતો. તેમના ચહેરા ભારતીય હતા પણ રંગ ગોરો હતો. ધીરેન ગાંગુલીએ આવા ભારતીય ‘ગોરા’ લોકોની માનસિકતા પર ‘વિલાત ફેરાત’ નામની ફિલ્મ બનાવી ત્યારે કટાક્ષ કર્યો હતો, જેમાં ‘અંગ્રેજી છોરા ચલે જાવ, ગોરા ગોરા ચલે જાવ’ ગીતનો સમાવેશ થયો હતો.
આ અરસામાં દ્વારકાદાસ સંપત નામના ફિલ્મ ફાઇનાન્સરે કોહિનૂર ફિલ્મ કંપની શરૂ કરી, જેનાં નેજા નીચે ‘ભક્ત વિદુર’ ફિલ્મ બનાવી. ધર્મનું આવરણ ધરાવતી આ ફિલ્મનો ઉદ્દેશ દેશપ્રેમ જાગ્રત કરવાનો હતો. કોહિનૂર નામની આ કંપનીનું પ્રતીક હતું ‘ચરખો.’ જે સ્વરાજ્ય-ચક્ર તરીકે ઓળખાતો.
ગાંધીજીનાં નેતૃત્વ નીચે આઝાદીની લહર દેશભરમાં વેગ પકડી રહી હતી. ફિલ્મઉદ્યોગે પણ આ રાજનૈતિક ચેતનામાં પોતાનું યોગદાન આપવાના ઉદ્દેશથી ૧૯૨૦થી ૧૯૩૦ના સમયગાળામાં ૨૦ જેટલી ફિલ્મોનું નિર્માણ કર્યું. જેમાં મુખ્યત્વે ‘મેવાડ કા સિંહ… સ્વરાજ્ય તોરણ… મજદૂર… નયા સંસાર… મહાત્મા… જાગ્રત રત… રથચક્ર’ વગેરે ફિલ્મોએ જનજાગ્રતિના પ્રચારમાં નોંધપાત્ર પ્રદાન કર્યું. વ્હી. શાંતારામે ‘સ્વરાજ્ય તોરણ’ ફિલ્મમાં જાતે મુખ્ય પાત્રની ભૂમિકા નિભાવી હતી.
સ્વદેશી આંદોલનમાં ગાંધીજીએ આદેશ આપ્યો કે વિદેશી વસ્તુઓનો બહિષ્કાર કરો. ગાંધીજી જાતે મુંબઈમાં એલ્ફિસ્ટન મિલ પાસેનાં મેદાનમાં વિદેશી ચીજોની હોળી કરવાના હતા. તેઓ મદનમોહન માલવિયા, સરોજિની નાયડુ વગેરે નેતાઓ સાથે લાલબાગ આવ્યા. લગભગ બે લાખ લોકો એમની રાહ જોતાં હતાં. ગાંધીજીએ જ્યારે વિદેશી કપડાંને આગ ચાંપી ત્યારે ચારે તરફ ઉત્સાહ અને તાળીઓનું વાતાવરણ પ્રસરી ગયું. આ અંગે જે ફિલ્મ બની તેનું નામ હતું ‘ગ્રેટ બોનફાયર ઓફ ફોરેન ક્લોથ.’ ગાંધીજીને ફિલ્મના પડદે પહેલી વાર બતાવનાર આ ફિલ્મના નિર્માતા અને કેમેરામેનનું નામ હતું અમેરિકાના પી. જેન્સ. આ સમયગાળામાં ગાંધીજી હીરો બની ચૂક્યા હતા. એમના સત્ય-અહિંસાના વિચારો, જહાલ નેતાઓના ક્રાંતિકારી વિચારો, હિંદુ-મુસ્લિમ એકતા, કોમી દંગલો, છૂત-અછૂત સમસ્યા વગેરે વિષયોને આવરીને ફિલ્મો બની. જેમાં ખાદીનાં મહત્ત્વ વિશે ‘ચરખા’, અસ્પૃશ્યતાના પ્રશ્ન અંગે ‘ટુ અનટચેબલ્સ’, હિંદુ-મુસ્લિમ બાબતે ‘એકતા’ વગેરે ફિલ્મનો સમાવેશ થાય છે.  હવે મૂક ફિલ્મોનો યુગ સમાપ્ત થયો હતો અને અવાક ફિલ્મોનો દોર શરૂ થયો હતો. ઉપરાંત ધ્વનિ(Voice) મળવાથી ફિલ્મકારોને એક નવું હથિયાર મળ્યું હતું. પ્રજામાં સિનેમા પ્રત્યે આકર્ષણ વધ્યું હતું. વિશ્વયુદ્ધની એક સત્યઘટના પર આધારિત ફિલ્મ ‘રામ-રહીમ’ નિર્માણ પામી જેમાં એક ‘હિંદુ’ અને એક ‘મુસલમાન’ યુવકને સરહદ પર સાથે રહીને લડતા બતાવ્યા હતા.
આ જ સમયમાં બનેલી ‘શહીદ’ ફિલ્મ ભારે લોકપ્રિય નીવડી હતી. આઝદી માટે જીવન ન્યોછાવર કરનાર શહીદોને શ્રદ્ધાંજલિની ભાવના અને ભક્તિ અભિવ્યક્ત થઈ હતી. સાથે સાથે યુવાનોને સ્વાધીનતા માટે શહીદ થવાનો અમર સંદેશ એમાં પ્રર્દિશત થયો હતો. આ ફિલ્મનાં ગીતો પ્રજાના હોઠે સતત ગૂંજતાં હતાં. અંગ્રેજ સરકારના સેન્સરને કારણે ઘણી ફિલ્મો પ્રર્દિશત થઈ શકી નહોતી, જેમાં મુખ્યત્વે ‘ધ બોમ્બે’, ‘કોસ્ચ્યુમ ડ્રામા’, ‘વસંત બંગાલી’, ‘ખુદા કી શાન’, ‘ફાધર ઇન્ડિયા’, ‘બચ્ચા-એ-શાકા’, ‘રોમાન્સ ઓફ યૂથ’, ‘જાગરણ’ જેવી અનેક ફિલ્મો પર અંગ્રેજ સરકારે પ્રતિબંધ ફરમાવ્યો હતો. એ સમયે વ્હી. શાંતારામે હિંદુ-મુસ્લિમ એકતા પર ‘પડોશી’ ફિલ્મ બનાવી. એ ફિલ્મમાં મુસલમાન કલાકાર મજહરખાને હિંદુની અને હિંદુ કલાકાર ગજાનન જાગીરદારે મુસલમાનની ભૂમિકા નિભાવી હતી. આ ફિલ્મ અંગ્રેજ સરકારની ‘Devide and Rule ‘ની નીતિનો પદાર્ફાશ કરતી હતી. ભારતના સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામનો એ સમય હતો જ્યારે રશિયામાં સમાજવાદી શાસનની સ્થાપના થઈ હતી અને વિશ્વનાં લોકો માર્ક્સવાદી વિચારસરણીથી આકર્ષાયાં હતાં. ભારતના બુદ્ધિજીવી વર્ગમાં પણ એની અસર પડી હતી. માર્ક્સવાદી વિચારસરણી ધરાવનાર સાહિત્યકારો અને કલાકારોએ પણ ફિલ્મોમાં પોતાનો ફાળો નોંધાવ્યો. જેમાં વિમલ રોય, ખ્વાજા અહમદ અબ્બાસ, ઝિયા સરહદી મુખ્ય હતા. મહેબૂબ ખાને ‘રોટી’ ફિલ્મ બનાવી, જેની કથાવસ્તુ એ હતી કે જો રોટી અધિકાર દ્વારા ન મળે તો ઝૂંટવીને, લડીને પણ મેળવવી.
આઝાદી આંદોલન દરમિયાન નિર્માણ પામેલી ‘કોંગ્રેસ ગર્લ’ ફિલ્મ યુવાનોમાં ખૂબ લોકપ્રિય બની હતી. જેમાં યુવાનોને સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામમાં સામેલ થવાનો સંદેશ હતો. ‘મુંબઈની શેઠાણી’ નામની ફિલ્મમાં સુતરાઉ કપડાંને સ્થાને ખાદીનું ચડિયાતાપણું દર્શાવી વિદેશ કાપડની મજાક અને બહિષ્કારની વાતને વણી લેવામાં આવી હતી. કોલકાતામાં પ્રફુલ્લ ઘોષે ‘મા’ ફિલ્મ બનાવી હતી, જેમાં બંકિમચંદ્રનાં ‘વંદે માતરમ્’ ગીતનો સમાવેશ કરી. મા ભારતીને ગુલામીમાંથી મુક્ત કરવાની કથાવસ્તુ હતી. એ જ અરસામાં બિમલ રોયે સમાજવાદી દૃષ્ટિકોણવાળી ફિલ્મ ‘ઉદયેર પથે’ અને સંતોષીએ દેશની એકતાને અપીલ કરતી ફિલ્મ ‘હમ એક હૈ’ બનાવી હતી.
ઘણી ફિલ્મો પર અંગ્રેજ સરકારે પ્રતિબંધ મૂક્યો હોવા છતાં અંડરગ્રાઉન્ડ એનું પ્રસારણ ચાલતું જ હતું. આમ આઝાદીનાં આંદોલનમાં ફિલ્મઉદ્યોગનું યોગદાન યશસ્વી અને પ્રેરણાત્મક હતું.
નીચે આપેલી લીંક પર ક્લિક કરીને જોડાઓ સંદેશ ન્યૂઝ સાથે.
તમે અમને ફેસબુક, ટ્વીટર, ઇન્સ્ટાગ્રામ અને યુ ટ્યુબ પર પણ લાઇક અને ફોલો કરી શકો છો.
લેટેસ્ટ ન્યૂઝ અપડેટ્સ તમારા ફોન પર સૌથી પહેલા મેળવવા માટે આજે જ ડાઉનલોડ કરો Sandeshની નવી મોબાઇલ એપ્લિકેશન
11000 ફૂટની ઊંચાઇ પર કેદારનાથના પહાડ પર થયો ચમત્કાર!, લોકો અચંબામાં
જાણો…ભારતની હારથી કોને ફાયદો કોને નુકસાન? પોઇન્ટ ટેબલની આ છે તસવીર
પાકિસ્તાનનાં સપોર્ટને લઇને ‘કિંગ કોહલી’એ આપી આવી પ્રતિક્રિયા, તમે પણ થઈ જશો ખુશ
વર્લ્ડ કપ 2019: ઇંગ્લેન્ડ સામે હાર છતાંય વિરાટ કોહલીને આ વાત પર ગર્વ
ઇંગ્લેન્ડે રોક્યો ભારતનો વિજયરથ, દિલધડક મેચમાં 31 રને ‘વિરાટ બ્રિગેડ’ની હાર
આ હોટ કાશ્મીરી બાળાનું આવી રહ્યું છે બોલિવૂડ ડેબ્યુ ફિલ્મ, જુઓ આલિયા ખાનનાં PHOTOS
દિશા પટણીએ શેર કર્યા નવા PHOTOS, બેકાબુ થઈ ફેન્સ બોલ્યા ‘કોઈ એમ્બ્યુલેન્સ બોલાવો ભાઈ’
બોલિવૂડ છોડવા પર ટ્રોલ થઈ ઝાયરા વસીમ, મીમ્સ શેર કરી યુઝર્સે આપ્યા રિએક્શન
બોલિવૂડની બોલ્ડ અને ગ્લેમરસ એક્ટ્રેસ રાધિકા આપ્ટે કહ્યું- હું એક જ સમયે ઘણા લોકો સાથે…
એરપોર્ટ પર દેખાયો અનન્યાનો અનોખો અંદાજ, જોઇ તમારું દિલ પણ થઇ જશે ખુશ
VIDEO: માણસ પરથી ટ્રેન ફરી ગઈ, જાદુગરે એવો કમાલ કર્યો કે જીવતો જ નીકળ્યો
VIDEO: સુકી નદીમાં પૂલનુ કામ ચાલુ હતું અને અચાનક ધોધમાર પાણી આવ્યું, મજૂરો ફસાયા
રથયાત્રા પર્વ સાથે જોડાયેલી રોચક વાતો, જાણો શાસ્ત્રીજી પાસેથી, Video
દર્શન કરીશું મેશ્વો નદીના કિનારે વસેલ જગપ્રસિદ્ધ શામળાજી મંદિરના, Video
કુંભ રાશિએ તબિયત સાચવવી, કેવો રહેશે તમારો દિવસ જાણો, Video