gu gu gu id en en gu gu gu gu gu gu gu gu gu en gu gu gu en gu en gu gu gu fr gu fr gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu fr gu gu gu gu gu fr gu gu gu gu gu gu fr gu gu gu fr gu gu fr gu gu fr gu gu fr gu gu fr gu gu fr gu gu fr gu gu fr gu fr gu fr gu fr gu fr gu fr gu gu gu gu gu en en gu gu en en en fa en en en en gu hi gu gu hi hi gu gu gu en gu gu en gu gu gu gu gu gu en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en en en
આ પુસ્તક તમે જોયું ? વાંચ્યું ? – સાવિત્રી (એક અધ્યયન) – જગદીશ વ્યાસ | મોરપીંછ
મિત્રો, આ પુસ્તક તમે જોયું ? વાંચ્યું ?
‘સાવિત્રી’ની સમગ્ર કથા મહાભારતના આરણ્યક પર્વમાં ૨૪૮ અધ્યાયથી શરૂ થાય છે.
સંતાન વિહોણો રાજવી અશ્વપતિ અઢાર વર્ષ સુધી તપશ્ચર્યા કરે છે. તપશ્ચર્યાને અંતે ભગવતી સાવિત્રી દેવી પ્રસન્ન થઈ વરદાન આપે છે કે તેને ત્યાં અદ્વિતિય પુત્રી થશે. સાવિત્રી દેવીના વરદાનથી પ્રાપ્ત થયેલી પુત્રીનું નામ પણ સાવિત્રી રાખવામાં આવે છે. સત્યવાનના અલ્પાયુષ્યને જાણવા છતાં તે તેને જ જીવનસાથી તરીકે પસંદ કરે છે. લગ્ન પછી એક જ વર્ષમાં મૃત્યુ જેના ભાવિમાં છે એવા સત્યવાનને વરેલી સાવિત્રી, અશ્વપતિ રાજાની પુત્રી યમ ઉપર વિજય મેળવી એની પાસેથી સત્યવાન પાછો મેળવે છે. આ સમગ્ર કથાતંતુને ગૂંથીને શ્રી અરવિંદે તેમની અમર ‘સાવિત્રી’ રચી છે.
‘સાવિત્રી’ ૮૧૬ પાનાનો ગ્રંથ છે.
‘સાવિત્રી’માં ૪૯માંથી ૨૨ સર્ગ એકલા અશ્વપતિની યાત્રાના છે. એટલે કે ૮૧૬માંથી ૩૭૦ પાનાં માત્ર અશ્વપતિને ફાળવ્યાં છે.
બરાબર ૩૬૫મી પંક્તિએ સત્યવાનનું મૃત્યુ થાય છે.
સાવિત્રીનું ટાઈટલ ૨૪ અક્ષરોનું બનેલું છે.
શ્રી અરવિંદે સાવિત્રીનું પાંચ વખત પ્રૂફરીડિંગ કરેલું છે.
સાવિત્રીની કેટલીક પંક્તિઓ ૧૧ વખત મઠારવામાં આવી છે.
૪૦૦ પંક્તિઓ એવી છે જે શ્રી અરવિંદે એકીસપાટે ઉતરાવી છે.
૧૬૪૬માં ‘સાવિત્રી’ પર ૪૬૦ ચિત્રોનું પ્રદર્શન યોજાયેલું.
સાવિત્રીમાં ૭ પ્રકારનાં અજ્ઞાનની ચર્ચા થઈ છે.
‘સાવિત્રી’ શું નથી ?
(૧) સાવિત્રી મહાકાવ્ય સામાન્ય અર્થમાં જેને સાહિત્યકૃતિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે તેવી કોઈ સાહિત્યકૃતિ નથી.
(૨) મહાકવિ શ્રી અરવિંદનો કેવળ કલ્પનાવિહાર નથી.
(૩) મનોમય ચેતનાના સ્તરે સર્જાયેલી કોઈ કવિતા માત્ર નથી.
(૪) શબ્દોની સુમેળભરી લયબદ્ધ રચનામાત્ર નથી.
શ્રી અરવિંદ અને રાજા અશ્વપતિ
‘સાવિત્રી’ મહાકાવ્યનો અભ્યાસ કરતી વખતે શ્રી અરવિંદ અને રાજા અશ્વપતિ વચ્ચેનો તફાવત સમજી લેવો ખૂબ જરૂરી છે. આ અંગે ટૂંકમાં ત્રણ મુદ્દા યાદ રાખવા જેવા છે.
(૧) ‘સાવિત્રી’ મહાકાવ્યમાં ‘અશ્વપતિ’ નામ સતત આવ્યા કરે છે. ‘સાવિત્રી’ ઉપર લખાયેલાં લગભગ તમામ પુસ્તકોમાં આ શબ્દપ્રયોગ થતો રહ્યો છે. અને હવે તો તેમ કરવું એક પરંપરા થઈ ગઈ છે. સામાન્ય વાચકો પરંપરાને સત્ય તરીકે સ્વીકારતા થઈ જાય છે.
(૨) વાસ્તવમાં અશ્વપતિની જગ્યાએ શ્રી અરવિંદ એક વંચાવું જોઈએ. અશ્વપતિ શબ્દપ્રયોગનો અભ્યાસ આપણને સતત પ્રાચીન વાર્તા તરફ લઈ જાય છે. ખરા અર્થમાં મહાકાવ્યનો પહેલો અર્ધો ભાગ અને એક મહાન ભાવિના પાયા નાખવાની મથામણરૂપે આલેખાયો છે. અશ્વપતિ ભૂતકાળની દંતકથાનું પાત્ર છે. જ્યારે શ્રી અરવિંદ માનવીના મહાન ભાવિનું પ્રતીક છે.
(૩) અશ્વપતિ એ વાર્તાનું એકમાત્ર પાત્ર છે જ્યારે શ્રી અરવિંદે સાવિત્રીમાં પોતાની નક્કર આધ્યાત્મિક અનુભૂતિનું વર્ણન કર્યું છે. તે તેમના અનુભવો અથવા તેમની આત્મકથા છે. આમ શ્રી અરવિંદ અશ્વપતિ કરતાં વિશેષ એવી બાબત છે જેનું વર્ણન થઈ શકે એમ નથી.
મહાકાવ્યનાં પ્રતીકો અને પાત્રસૃષ્ટિ
મહાકાવ્યમાં સાવિત્રી જગદંબાના અવતારનું પ્રતીક છે. પ્રકાશ અને જ્ઞાનની દેવી છે. અને તે સત્યવાનને મૃત્યુના સકંજામાંથી મુક્ત કરવા અને વિશ્વને દિવ્ય જીવન બક્ષવા અવતાર લે છે.
સાવિત્રીનો પતિ છે. તેનો આત્મા મૃત્યુલોકમાં અવતરે છે. તે જગત આત્માનું પ્રતીક છે.
સાવિત્રીનો પિતા છે. તે સમગ્ર માનવ સમાજનો પ્રતિનિધિ છે. તે મા ભગવતીને પ્રસન્ન કરે છે. તે પૃથ્વી પર દિવ્ય જીવન અવતરે તે માટે અંધકારનાં પરિબળો સામે લડે છે. તે યોદ્ધાનું પ્રતીક છે.
રાજા અશ્વપતિની પત્ની અને ‘સાવિત્રી’ની માતા છે. તે સામાન્ય સ્ત્રીનું પ્રતીક છે. મહાભારતમાં તેનું નામ માલવી છે. સાવિત્રી મહાકાવ્યમાં તેનું નામ નથી.
ત્રિકાલજ્ઞ નારદમુનિ, સાવિત્રી અને સાવિત્રીની માતાને અલગ અલગ રીતે અસર પહોંચાડે છે. તે સાવિત્રીના તેજસ્વી ધ્યેયને આકારબદ્ધ કરી આપે છે. પ્રેમની શક્તિ મારફતે અજ્ઞાન પર વિજય પ્રાપ્ત કરવાની પ્રક્રિયાને ક્રિયાવંત કરે છે. નારદ ટીખળનું પાત્ર નથી.
સત્યવાનનો પિતા છે. સાલ્વા દેશનો રાજવી છે. તેનું રાજ છીનવી લેવામાં આવ્યું છે. તે અંધાપો ભોગવે છે. તે માનવ અંધકારનું પ્રતીક છે. તે માનવ મનનું પ્રતીક છે.
સત્યવાનની માતા અને સાવિત્રીના સાસુ છે. તે પણ અંધાપો ભોગવે છે.
ભારતીય સંસ્કૃતિમાં યમને પણ દેવ ગણવામાં આવ્યા છે. યમ માત્ર મૃત્યુનું પ્રતીક નથી, અજ્ઞાનતા, અંધકાર અને દિવ્યતા સામે લડનારું કોઈ પણ તત્વ યમ છે. યમદેવનું બીજું નામ ધર્મરાજા છે.
‘સાવિત્રી’ મહાકાવ્યમાં જુદી જુદી ઋતુઓનું વર્ણન પણ કરવામાં આવ્યું છે. શ્રી અરવિંદને વસંત ઋતુ ઘણી ગમતી હતી. આ બધી ઋતુઓ પણ પ્રતીક છે.
ઉનાળો : પૃથ્વીની અભીપ્સાનું પ્રતીક છે.
ચોમાસું : સ્વર્ગમાંથી ઊતરતું વરદાન.
વચગાળાની મોસમ : વિકાસની પ્રક્રિયાનું પ્રતીક છે.
વસંત ઋતુ : ફળ અથવા નવા બાળકના જન્મનું પ્રતીક
સાવિત્રી (એક અધ્યયન) – જગદીશ વ્યાસ
પ્રકાશક : નવભારત સાહિત્ય મંદિર
પ્રથમ આવૃત્તિ : ૨૦૦૧, પુન:મુદ્રણ : ૨૦૦૩
This entry was posted on June 23, 2013, in પુસ્તક પરિચય and tagged પુસ્તક પરિચય. Bookmark the permalink. Leave a comment
← વાણી પછીનું મૌન – સુરેશ દલાલ
તું અને હું – મધુમતી મહેતા →
Leave a Reply Cancel reply
Your email address will not be published. Required fields are marked *
This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.
प्यार था, मोहब्ब्त थी, ईश्क था, अदा थी... सब कुछ था उस शख्स में... अगर वफा होती तो कयामत होती... -?-
હું મારી માશૂકા સાથે બગીચામાં ચાલતો હતો ત્યારે એક ગુલાબ તરફ મારું ધ્યાન ખેંચાયું. મારી માશૂકાએ મને ઝાટકી કાઢ્યો અને કહ્યું : 'મારો ચહેરો તારી આટલી નજીક હોય તો પછી ગુલાબ તરફ તારી નજર જ કેમ વળી ?' -સુરેશ દલાલ
ध्यान रहे, असत्य के मार्ग पर सफलता भी मिल जाए तो व्यर्थ है और सत्य के मार्ग पर असफलता भी मिले तो सार्थक है. सवाल मंजिल का नही, सवाल कहीं पहुंचने का नहीं, कुछ पाने का नही- दिशा का है, आयाम का है. कंकड-पत्थर इकठ्ठे भी कर लिए किसी ने, तो क्या पाएगा ? और हीरों की तलाश में खो भी गए, तो भी बहुत कुछ पा लिया जाता है- उस खोने में भी. अनंत की यात्रा पर जो निकलते है, वे डुबने को भी उबरना समझते है. -ओशो
એવોર્ડ જેને ઈમ્પ્રેસ કરવાની જરૂર નથી હોતી અને જેની સામે ઈમેજ ડાઉન થવાનો ભય નથી હોતો , જ્યા એક બીજા માટે કરાયેલી મદદ કે કામના સરવાળા ન થતા હોય , જેને કહી શકાય કે માથુ ખા મા આજે મૂડ નથી , જેની પાસે મોટેથી હસી રડી શકાય , જેના ખીસ્સામાં રહેલી પેન ગમી જાય અને આંચકી શકાય , આપણને ધરાઈને ખીજાઈ શકે , જે મનાવા માટે રીસાતા હોય , જેને અંગત બધુ કહી શકાય , જેની સામે ચહેરા પર પ્લાસ્ટિક ન પહેરવું પડે , આપણે બેડરેસ્ટમા હોઈએ અને નાના દીકરાનો બર્થ ડે આપણા વતી તે ઉજવી લે ,જે સાચા અર્થમાં સ્મશાનમાં હાજર રહે , તેવા થોડા માણસો જીવનમાં આપણને મળેલો બહુ મોટો "એવોર્ડ" કે "રીવોર્ડ" છે . ( કૃષ્ણકુમાર ગોહિલ )
In every game I play, I Always WIN, But In LOVE & Friendship I Always LOSE You KNOW WHY..?? B’coz I never play with it…..!
Everybody Has A Story-Savi Sharma One Indian Girl-Chetan Bhagat Can Love Happen Twice?-Ravindra Singh શ્યામની બા - સાને ગુરુજી, પેલે પારનો પ્રવાસ - રાધાનાથ સ્વામી, બાપુ મારી મા - મનુબેન ગાંધી, દ્રૌપદી - કાજલ ઓઝા વૈદ્ય, ઇડલી, ઓર્કિડ અને મનોબળ - વિઠ્ઠલ વ્યંકટેશ કામત, આફટરશોક - હરેશ ધોળકિયા, Steve Jobs - Walter Isaccson, I too had a love story - Ravinder Sinh, Revolution 2020-Chetan Bhagat, ક્યાં ગઈ એ છોકરી - એષા દાદાવાલા, ધ કાઈટ રનર - ખાલિદ હુસેન, નગરવાસી - વિનેશ અંતાણી, જેક્પોટ - વિકાસ સ્વરૂપ, તારા ચહેરાની લગોલગ... - કાજલ ઓઝા વૈદ્ય, "Anything for you ma'am" by Tushar Raheja, પોતપોતાની પાનખર - કાજલ ઓઝા - વૈદ્ય, મારું સ્વપ્ન - વર્ગીસ કુરિયન, The Last Scraps Of Love-Nipun Ranjan
Sima shah on સૂક્ષ્મદ્રષ્ટા-સાગર ચૌચેટા
Sagar chaucheta on સૂક્ષ્મદ્રષ્ટા-સાગર ચૌચેટા
Kavyendu Bhachech on ગણીને એકેએક-દિવ્યા સોની “દિવ્યતા”
મનોજ જનાર્દનભાઈ શુક્લ on મારા વિશે
મનોજ જનાર્દનભાઈ શુક્લ on મારા વિશે
Proudly powered by WordPress | Theme: Bouquet by WordPress.com.