en en en en en en en en en en en en en en en en en en zh en en en en en en tl en en en en en it en en en en en en en en en en he en eu en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi dty ne en hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi hi ne hi hi hi hi hi hi mr en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en es en ms en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en
Message from Guruji S N Goenkaji
જીવન જીવવાની કળા – વિપશ્યના સાધના (Gujarati language)
બર્ન, સ્વિત્ઝરલેન્ડમાં શ્રી સત્ય નારાયણ ગોયન્કાજી ના પ્રવચન પર આધારિત.
બધા સુખ શાંતિને ઈચ્છે છે કારણકે સાચી સુખ શાંતિ આપણા જીવનમાં હોતી નથી. આપણે બધા ક્યારેકને ક્યારેક દ્વેષ, દૌર્મનસ્ય, ક્રોધ, ભય, ઈર્ષ્યા આદિથી દુખી થતા હોઈએ છીએ. અને જયારે આપણે દુખી થઈએ છીએ ત્યારે આ દુઃખ આપણે આપણા પોતાના જ સુધી સીમિત રાખતા નથી. જયારે કોઈ વ્યક્તિ દુખી થાય છે ત્યારે તે આસપાસના આખા વાતાવરણને અપ્રસન્ન બનાવી દે છે, અને એની સાથે સંપર્કમાં આવનાર લોકો પર પણ એની અસર થતી હોય છે.
સાચેમાંજ આ રીતે જીવન જીવવું યોગ્ય નથી.બધાને પોતાનું જીવન શાંતિપૂર્વક જીવવાની અને બીજા બધા માટે શાંતિનું નિર્માણ કરવાની ઈચ્છા હોય છે. આખરે આપણે સામાજિક પ્રાણી છીએ, આપણે સમાજમાં રહેવું છે અને સમાજની અન્ય વ્યક્તિઓની સાથે પારસ્પરિક સંબંધ પણ રાખવો છે. આવી સ્થિતિમાં આપણે કેવી રીતે શાંતિપૂર્વક આંતરિક સુખ શાંતિનું જીવન જીવીશું અને આપણી આસપાસ પણ શાંતિ અને સૌમનસ્યતાનું વાતાવરણ બનાવીશું કે જેથી કરીને સમાજના અન્ય લોકો પણ સુખ શાંતિનું જીવન જીવી શકે?આપણું દુ:ખ દૂર કરતા પહેલા એ સમજવું જરૂરી છે કે આપણે અશાંત અને બેચેન કેવી રીતે બનીએ છીએ. ઊંડાઈમાં જઇને ધ્યાનથી જોતા બિલકુલ સ્પષ્ટ થશે કે જયારે આપણું મન વિકારોથી વિકૃત બને છે ત્યારે તે અવશ્ય અશાંત થઈ જાય છે.
આપણું મન વિકારોથી ભરેલું હોય અને આપણે સુખ અને સૌમનસ્ય્તાનો અનુભવ કરતા હોઈએ એ વાત અસંભવ છે.આ વિકારો કેમ આવે છે, કેવી રીતે આવે છે? ફરીથી ઊંડાઈમાં જઈને ધ્યાનથી જોવાથી સ્પષ્ટ થશે કે જયારે પણ કોઈ અણગમતી ઘટના ઘટે છે ત્યારે તેની પ્રતિક્રિયા સ્વરૂપે વિકારો આવે છે, જેમ કે જયારે કોઈ વ્યક્તિ આપણી સાથે મનધ્યારો વ્યવહાર નથી કરતી. અણગમતી ઘટના ઘટવાની સાથે જ આપણે તણાવગ્રસ્ત થઇ જઈએ છીએ. મનગમતું ના થાય, મનગમતું થવામાં કોઈ વિધ્ન નડે, તો પણ આપણે તણાવગ્રસ્ત થતા હોઈએ છીએ, અને આપણી અંદર ગાંઠો બાંધવા માંડીએ છીએ.
જીવનભર અણગમતી ઘટનાઓ તો થતી જ રહેતી હોય છે, મનગમતું કોઈક વાર થાય અને કોઈક વાર ન પણ થાય, પરંતુ જીવનભર આપણે પ્રતિક્રિયા કરતા, ગાંઠો બાંધતા રહેતા હોઈએ છીએ. આપણું આખું શરીર અને માનસ એટલા વિકારોથી, એટલા તણાવથી, ભરાઈ જતું હોય છે કે આપણું જીવન દુઃખમય બની જાય છે.આ દુઃખથી બચવાનો એક ઉપાય એ છે કે જીવનમાં કશું અણગમતું થવા જ ના દઈએ અને ઇચ્છીએ કે બધું મનગમતું જ થાય.
ક્યાંતો આપણે એવી કોઈ શક્તિ જગાવીએ અથવાતો પછી કોઈ આપણા મદદગાર પાસે એવી કોઈ તાકાત હોય કે જેથી અણગમતું થવા જ ના દે અને એ આપણી બધી મનોકામનાઓ પૂરી કરી દે. પરંતુ આ અસંભવ છે. વિશ્વમાં એવું કોઈ વ્યક્તિ નથી કે જેની બધી ઇચ્છાઓ પૂરી થયેલી હોય, કે જેના જીવનમાં મનગમતું જ થતું હોય અને ક્યારેય અણગમતું થતું જ ના હોય. જીવનમાં અનિચ્છનીય, અણગમતું તો થતું જ હોય છે.
આથી કરીને એક પ્રશ્ન ઉઠે છે કે, “કેવી રીતે આપણે વિષમ પરિસ્થિતિઓની સામે અંધપ્રતિક્રિયા ના કરીએ? કેવી રીતે આપણે તણાવગ્રસ્ત થયા વગર આપણા મનને શાંત અને સંતુલિત રાખી શકીએ?”
ભારત અને ભારતની બહાર પણ એવા કેટલાય સંત પુરુષો થઈ ગયા કે જેઓએ આ સમસ્યાના – મનુષ્ય જીવનના દુઃખની સમસ્યાના, સમાધાનની શોધ કરી. તેઓએ એક એવો ઉપાય બતાવ્યો કે જયારે કશું અનિચ્છનીય થાય અને મનમાં ક્રોધ, ભય અથવા કોઈ અન્ય વિકારની પ્રતિક્રિયા શરૂ થાય તેની સાથે જ જલ્દીમાં જલ્દી પોતાના મનને કોઈ બીજા કામમાં પરોવી દો.
ઉદાહરણ તરીકે ઉઠીને એક પ્યાલો પાણી પીવાનું શરૂ કરી દો – તમારો ગુસ્સો વધશે નહી, ઓછો થઇ જશે. અથવા આંકડા ગણવાના શરૂ કરી દો – એક, બે, ત્રણ, ચાર. અથવા કોઈ શબ્દ કે મંત્ર કે જપ કે પછી જેના પ્રત્યે તમારા મનમાં શ્રદ્ધા હોય એવા કોઈ દેવતા કે સંત પુરુષનું નામ જપવાનું શરૂ કરી દો. મન બીજા કોઈ કામમાં પરોવાઈ જશે અને થોડીક હદ સુધી તમે વિકારોથી, ક્રોધથી મુક્ત થઈ જશો.આનાથી મદદ થઈ. આ ઉપાય કામમાં આવ્યો. આજે પણ કામમાં આવે છે. એવું લાગે છે કે મન વ્યાકુળતાથી મુક્ત થયું. પરંતુ આ ઉપાય કેવળ માનસના ઉપર ઉપરના સ્તર પર જ કામ કરતો હોય છે.
વસ્તુત: આપણે વિકારોને અંતરમનની ઊંડાઈઓમાં દબાવી દેતા હોઈએ છીએ, જ્યાં એમનું પ્રજનન અને સંવર્ધન ચાલતું રહે છે. પોતાના માનસ ઉપર શાંતિ અને સૌમનસ્યાતાનો એક લેપ લાગી જાય છે. પરંતુ માનસની ઊંડાઈઓમાં દબાયેલા વિકારોનો સુપ્ત જ્વાળામુખી તો એવો ને એવો જ પ્રજ્વલિત રહે છે. જે સમય પાકતા અવશ્ય ફાટી નીકળશે.આંતરિક સત્યની શોધ કરનારા કેટલાક વૈજ્ઞાનિકોએ આની ઉપર વધુ આગળ શોધ કરી. પોતાના મન અને શરીરની સચ્ચાઈનો આંતરિક અનુભવ કર્યો. તેમણે જોયું કે મનને બીજા કામમાં પરોવવું એટલે કે સમસ્યાથી દૂર ભાગવું છે. પલાયન થવું એ સાચો ઉપાય નથી. એના બદલે સમસ્યાઓનો સામનો કરવો જરૂરી છે. મનમાં જયારે વિકાર જાગે છે, ત્યારે તેને જુઓ, એનો સામનો કરો. જેવું વિકારને જોવાનું શરૂ કરી દેશો તેની સાથે જ તે વિકાર ક્ષીણ થતો જશે અને ધીરે ધીરે એનો ક્ષય થઇ જશે.આ સારો ઉપાય છે કે જે દમન અને ખુલ્લી છૂટ એ બંને અતિઓને ટાળે છે.
વિકારોને અંતરમનની ઊંડાઈઓમાં દબાવવાથી એમનું નિર્મૂલન નથી થતું હોતું. વિકારોને અકુશળ શારીરિક તથા વાચિક કર્મો દ્વારા ખુલ્લી છૂટ આપવાથી તો વળી સમસ્યા અધિક વધતી હોય છે. પરંતુ આ જ વિકારોને આપણે કેવળ માત્ર જોઈએ તો તેમનો ક્ષય થતો જશે અને એમનાથી આપણને છુટકારો મળતો જશે.કહેવું તો ઘણું સહેલું છે પણ કરવું ઘણું અઘરું. પોતાના વિકારોનો સામનો કરવો એ સહેલી વાત નથી. જયારે ક્રોધ જાગે છે ત્યારે એવી રીતે માથા પર સવાર થતો હોય છે કે આપણને એની ખબર સુધ્ધાં રહેતી નથી. ક્રોધથી અભિભૂત થઈને આપણે એવા શારીરિક અને વાચિક કર્મ કરી બેસીએ છીએ કે જેનાથી આપણી પણ હાનિ થતી હોય છે અને બીજાની પણ. જયારે ક્રોધ જતો રહે છે ત્યારે આપણે રડીએ છીએ અને પછતાઈએ છીએ, જે વ્યક્તિની હાનિ થઇ હોય તેની કે પછી ભગવાનની ક્ષમાયાચના માંગીએ છીએ – “મારી ભૂલ થઇ ગઈ, મને માફ કરી દો.” પરંતુ જયારે ફરી આવી જ સ્થિતિનો સામનો કરવાનો આવે ત્યારે આપણે ફરીથી આવી જ પ્રતિક્રિયા કરીએ છીએ. વારંવાર પશ્ચાતાપ કરવાથી કોઈ લાભ થતો હોતો નથી.આપણી મુશ્કેલી એ છે કે જયારે વિકાર જાગે છે ત્યારે આપણે હોશ ખોઈ બેસીએ છીએ.
વિકારોનું પ્રજનન માનસની તલસ્પર્શી ઊંડાઈઓમાં થતું હોય છે અને જ્યાંરે એ વિકાર માનસના ઉપરી સ્તરો પર પહોંચે છે ત્યારે તો એટલા બળવાન થઇ ગયા હોય છે કે આપણા એનાથી અભિભૂત થઇ જઈએ છીએ. આ સમયે આપણે એમને જરાય જોઈ શકતા જ નથી.તો ધારો કે કોઈ પ્રાઈવેટ સેક્રેટરી સાથે રાખી લઈએ જે આપણને યાદ કરાવે, “જુઓ માલિક, તમને ક્રોધ આવ્યો છે, તમે ક્રોધને બસ જોયા કરો.”
કારણકે ક્રોધ દિવસના ચોવીસ કલાકમાં ક્યારેય પણ આવી શકે, તો તેથી કરીને ત્રણ પ્રાઈવેટ સેક્રેટરીઓને નોકરીમાં રાખી લઈએ. સમજીલો કે રાખી પણ લીધા. ક્રોધ ફરી આવ્યો અને સેક્રેટરી કહેશે, “જુઓ માલિક, તમને ક્રોધ આવ્યો છે.”
તો પહેલું કામ તો એ કરીશું કે એને જ ધમકાવીશું. “મૂરખ ક્યાંકનો, મને વળી પાછો શીખવાડે છે?” ક્રોધથી આપણે એટલા અભિભૂત થઇ ગયેલા હોઈએ છીએ કે એ સમયે કોઈ સલાહ કશું જ કામમાં આવતી નથી.માનીલો કે આપણે સભાન થઈને સેક્રેટરીને લઢીએ નહી. એને એમ કહીએ કે “બહુ સારું કર્યું કે યાદ કરાવ્યું, હું હવે ક્રોધનું ફક્ત દર્શન કરીશ. એના પ્રતિ પૂર્ણ સાક્ષીભાવ રાખીશ.” શું આ સંભવ છે?
જેવા આંખો બંધ કરીને ક્રોધને જોવાનો પ્રયત્ન કરીશું તો તેની સાથે જ જે વાતને કારણે ક્રોધ જાગ્યો હતો એ વાત વારંવાર, એજ વ્યક્તિ, એજ ઘટના, મનમાં આવ્યા કરશે. આપણે ક્રોધને નહી પણ ક્રોધના આલંબનને જોયા કરીશું. આનાથી તો ક્રોધ અધિક વધશે. આ કોઈ ઉપાય ના થયો.
આલંબનને દૂર કરીને કેવળ વિકારને જોયા કરવું એ જરાય સહેલું નથી.પરંતુ જયારે કોઈ વ્યક્તિ પરમ મુક્ત અવસ્થા પર પહોંચે છે ત્યારે એ સાચો ઉપાય બતાવે છે. આવી વ્યક્તિ શોધી કાઢે છે કે જયારે મનમાં કોઈ વિકાર જાગે છે ત્યારે શરીર પર બે ઘટનાઓ તત્કાલીન શરૂ થઈ જતી હોય છે. એક એ કે શ્વાસની પોતાની નૈસર્ગિક ગતિ બદલાઈ જાય છે. જેવો મનમાં વિકાર જાગે કે શ્વાસ તેજ અને અનિયમિત થઇ જાય છે. આ જોવું ઘણું આસાન બને છે.
બીજું એ કે શરીરમાં સુક્ષ્મ સ્તર પર એક જૈવરાસાયણિક પ્રક્રિયા શરૂ થઇ જાય છે જેના પરિણામ સ્વરૂપ સંવેદનાઓનું નિર્માણ થતું હોય છે. દરેક વિકાર શરીર પર કોઈ ને કોઈ સંવેદના ઉત્પન્ન કરતો હોય છે.આ પ્રાયોગિક ઉપાય થયો.
એક સામાન્ય વ્યક્તિ અમૂર્ત વિકારોને જોઈ શકતો નથી – અમૂર્ત ભય, અમૂર્ત ક્રોધ, અમૂર્ત વાસના વગેરે.
પરંતુ યોગ્ય પ્રશિક્ષણ અને પ્રયાસ કરે તો સહેલાઈથી શ્વાસ અને શરીર પર થતી સંવેદનાઓને જોઈ શકે છે.
આ બન્નેનો (શ્વાસ અને સંવેદનાઓનો) મનના વિકારો સાથે સીધો સંબંધ છે.શ્વાસ અને સંવેદનાઓ બે રીતે મદદ કરે છે. એક તો એ કે એ પ્રાઇવેટ સેક્રેટરીનું કામ કરે છે. જેવો મનમાં વિકાર જાગે છે કે તેની સાથે શ્વાસની સ્વાભાવિકતા જતી રહે છે અને તે આપણને સૂચવે છે કે, “જુઓ, કાંઈક ગરબડ છે.” શ્વાસને તો આપણે લઢી પણ નહી શકીએ. આપણે એની ચેતવણી, એની સૂચના માનવી જ પડશે. આવી જ રીતે સંવેદનાઓ આપણને સૂચવે છે કે, “કશુંક ખોટું થઇ રહ્યું છે.” બન્ને ચેતવણીઓ મળ્યા પછી આપણે શ્વાસ અને સંવેદનાઓને સહેલાઈથી જોઈ શકીએ છીએ. આમ કરવાથી આપણે જોઈ શકીશું કે વિકાર જલ્દીમાં ક્ષીણ થઈ જાય છે.શરીર અને મનનો આ પારસ્પરિક સંબંધ એક જ સિક્કાના બે પાસાઓ સમાન છે.
એક તરફ મનમાં ઉઠતા વિચાર અને વિકાર, અને બીજી તરફ શ્વાસ અને શરીર પર થતી સંવેદનાઓ. મનમાં વિચાર કે વિકાર જાગતાની સાથે જ તત્ક્ષણ તે શ્વાસ અને સંવેદનાઓને પ્રભાવિત કરતા હોય છે. આજ રીતે શ્વાસ અને સંવેદનાઓને આપણે જોતાની સાથે જ વિકારોને પણ જોઈ શકીએ છીએ. આ રીતે અભ્યાસ કરવાથી આપણે પલાયન નથી થતા, વિકારોને આમુખ થઈને સચ્ચાઈનો સામનો કરીએ છીએ.
આપણે શીઘ્ર જોઈશું કે વિકારોની તાકાત ઓછી થતી જાય છે અને પહેલાની માફક આપણે વિકારોથી અભિભૂત નથી થતા. જો આપણે આ અભ્યાસ સતત કરતા રહીશું તો વિકારોનું સર્વથા નિર્મૂલન થઇ જશે. વિકારોથી મુક્ત થતા થતા આપણે સુખ અને શાંતિનું જીવન જીવવા લાગીશું…આ પ્રકારે આત્મનિરિક્ષણની આ વિદ્યા આપણને અંદર અને બહારની બન્ને સચ્ચાઈઓની જાણ કરાવે છે.
પહેલાં આપણે કેવળ બહિર્મુખી રહેતા હતા અને અંદરની સચ્ચાઈને જાણી શકતા નહતા. પોતાના દુ:ખનું કારણ હંમેશા બહાર શોધતા હતા. બહારની પરિસ્થિતિઓને મૂળભૂત કારણ માની એમને બદલવાનો પ્રયત્ન કરતા હતા. અંદરની સચ્ચાઈ વિષે અજ્ઞાત રહેતા હોવાના કારણે આપણે એ સમજી નહતા શકતા કે આપણા દુ:ખનું કારણ આપણી અંદર છે. તે કારણ એ છે કે સુખદ અને દુ:ખદ સંવેદનાઓ પ્રત્યેની આપણી જ આંધળી પ્રતિક્રિયા.હવે અભ્યાસને કારણે આપણે સિક્કાના બીજા પાસાને જોઈ શકીશું. આપણે શ્વાસને પણ જાણી શકીશું અને ઊંડાણમાં શું થઇ રહ્યું છે તે પણ. શ્વાસ હોય કે સંવેદના, આપણે એને માનસિક સંતુલન ગુમાવ્યા વગર જોઈ શકીશું.
પ્રતિક્રિયા બંધ થાય છે તો દુઃખનું સંવર્ધન પણ બંધ થાય છે. તદુપરાંત જયારે વિકારો જાગે છે ત્યારે એમની નિર્જરા થતી જાય છે, એમનો ક્ષય થતો જાય છે.
આ વિદ્યામાં જેમ જેમ પરિપક્વ થતા જઈએ છે તેમ તેમ વિકારોનો શીઘ્ર ક્ષય થવા લાગે છે. ધીરે ધીરે મન વિકારોથી મુક્ત થતું જાય છે. શુધ્ધ ચિત્ત હંમેશા પ્રેમથી ભરેલું રહે છે – બધાં પ્રત્યે મંગળ મૈત્રી, બીજાંના અભાવ અને દુઃખ પ્રતિ કરુણા, બીજાના યશ અને સુખ પ્રતિ મુદિતા અને હરએક સ્થિતિમાં સમતા.
જયારે કોઈ વ્યક્તિ આ અવસ્થા પર પહોંચે છે તો પૂરૂં જીવન બદલાઈ જાય છે. શરીર અને વાણીના સ્તર પર કોઈ એવું કામ નથી થઇ શકતું કે જેનાથી બીજાની સુખ શાંતિનો ભંગ થાય. સંતુલિત મન શાંત થઇ જાય છે અને પોતાની આસપાસ સુખ અને શાંતિના વાતાવરણનું નિર્માણ કરવા માંડે છે. બીજા લોકો તેઓથી પ્રભાવિત થતા હોય છે.
બીજાને પણ તેઓથી મદદ થવા લાગે છે.જયારે આપણે ઊંડાણમાં અનુભવાતી દરેક સ્થિતિમાં મનને સંતુલિત રાખીએ છીએ, ત્યારે કોઈ પણ બાહ્ય પરિસ્થિતિનો સામનો તટસ્થભાવથી કરી શકીએ છીએ. આ તટસ્થભાવ પલાયનવાદ નથી, કે નથી દુનિયાની સમસ્યાઓના પ્રતિ ઉદાસીનતા કે અવગણના.
વિપશ્યનાનો (Vipassana) નિયમિત અભ્યાસ કરનાર બીજાના દુખો પ્રતિ અધિક સંવેદનશીલ થતા હોય છે.
તદુપરાંત વ્યાકુળતા વગર મૈત્રી, કરુણા અને સમતા સભર ચિત્તથી બીજાના દુખોને દુર કરવા દરેક રીતે પ્રયત્નશીલ બનતા હોય છે. એમનામાં એક પવિત્ર તટસ્થતા આવતી હોય છે, કે જેથી કરીને તેઓ મનનું સંતુલન ગુમાવ્યા વગર બીજાની મદદ કરવામાં પૂર્ણ રૂપે વચનબધ્ધ બની રહે છે.
આ પ્રકારે બીજાની સુખ શાંતિ માટે પ્રયત્નશીલ બનીને તેઓ સ્વયં સુખી અને શાંત રહે છે.આ જ ભગવાન બુદ્ધની શિક્ષા છે – જીવન જીવવાની કળા. એમણે કોઈ સંપ્રદાયની સ્થાપના કરી નહતી. એમણે એમના શિષ્યોને કોઈ મિથ્યા કર્મકાંડ શીખવાડ્યા નહતા. ઉલટાનું ઊંડાણની નૈસર્ગિક સચ્ચાઈઓને જોતા એમણે શીખવાડ્યું હતું. અજ્ઞાનતાથી વશ આપણે પ્રતિક્રિયા રત હોઈએ છીએ, તો પોતાની હાની કરીએ છીએ અને બીજાની પણ. જયારે સચ્ચાઈ, જેવી છે એવી, જોવાની પ્રજ્ઞા જાગૃત થાય છે તો અંધ પ્રતિક્રિયાનો સ્વભાવ દૂર થતો જાય છે. ત્યાર પછી આપણે સાચી ક્રિયા કરતા થઈએ છીએ – એવાં કામ કરીએ છીએ કે જેનો ઉદગમ સચ્ચાઈને જોનાર અને સમજનાર ચિત્તમાં થતો હોય છે. આવાં કામ સકારાત્મક અને સુર્જનાત્મક હોય છે, આત્મહિતકારી તથા પરહિતકારી.દરેક સંત પુરુષની શિક્ષા રહી છે કે પોતાની જાતને જાણવી, ઓળખવી. પરંતુ કેવળ કલ્પના, વિચાર કે અનુમાનના સ્તર પર નહીં, ભાવિક થઈને કે ભક્તિભાવથી નહીં, જે સાંભળ્યું છે કે વાંચ્યું છે એના પ્રત્યે અંધમાન્યતાના કારણસર નહીં. આવું જ્ઞાન કાંઈ કામનું નથી હોતું. પોતાની સચ્ચાઈને તો અનુભવના સ્તર પર જાણવી જરૂરી છે.
શરીર અને મન વચ્ચેના પરસ્પર સંબંધનો પ્રત્યક્ષ અનુભવ કરવો જરૂરી છે.
આ અનુભવોના સહારે આપણે પોતાના દુઃખોથી મુક્તિ મેળવી શકીશું.પોતાના વિષે આ ક્ષણનું જે પણ સત્ય છે, બિલકુલ જે છે બસ તે જ, જોવું, તેના સાચા સ્વભાવને જાણવું, સમજવું, એ જ વિપશ્યના છે.
પરંતુ વિપસ્સના (વિપશ્યના) નો અર્થ થાય છે કે જે વસ્તુ જેવી છે એને એવી જ એના સાચા રૂપમાં જોવી, કેવળ ઉપર ઉપરથી જે પ્રતિત થાય છે તે નહીં. ભાસમાન સત્યથી પર સમગ્ર શરીર અને મનના વિષે પરમાર્થ સત્યને જાણવું એ આવશ્યક છે.
જયારે આપણે આ સચ્ચાઈનો અનુભવ કરીએ છીએ ત્યારે આપણો અંધ પ્રતિક્રિયાનો સ્વભાવ બદલાય છે, વિકારોનું પ્રજનન બંધ થાય છે, અને આપોઆપ જુના વિકારોનું નિર્મૂલન થતું જાય છે.
આપણે દુઃખોથી છુટકારો પામીએ છીએ અને સાચા સુખનો અનુભવ કરવા લાગીએ છીએ.વિપશ્યના સાધના ની શિબિરમાં અપાતા પ્રશિક્ષણના ત્રણ સોપાન છે.
1) એક, એવા શારીરિક અને વાચિક કર્મોથી વિરત રહો કે જેનાથી બીજાની સુખ-શાંતિનો ભંગ થતો હોય. વિકારોથી મુક્તિ મેળવવાનો અભ્યાસ આપણે કરી શકવાના નથી જો બીજી બાજુ આપણા શારીરિક અને વાચિક કર્મો દ્વારા વિકારોનું સંવર્ધન થઇ રહ્યું હોય. આ કારણસર શીલની આચાર સંહિતા આ અભ્યાસનું પહેલું મહત્વપૂર્ણ સોપાન છે.
જીવ-હત્યા, ચોરી, કામસંબંધી મિથ્યાચાર, અસત્ય ભાષણ અને નશાના સેવનથી વિરત રહેવું – આ શીલોનું પાલન નિષ્ઠાપૂર્વક કરવાનો નિર્ધાર કરવાનો હોય છે.
શીલ પાલનના કારણે મન કેટલીક હદ સુધી શાંત થાય છે અને આ પછી આગળનું કામ કરવાનું સંભવ બનતું હોય છે.
2) આગલું સોપાન છે, આ જંગલી મનને એક (શ્વાસના) આલંબન પર લગાવીને વશ કરવું. જેટલું બની શકે એટલું, લાંબામાં લાંબો સમય, મનને શ્વાસ પર ટકાવી રાખવાનો અભ્યાસ કરવાનો હોય છે.
આ શ્વાસની કસરત નથી કે શ્વાસનું નિયંત્રણ નથી. પરંતુ નૈસર્ગિક શ્વાસને જોવાનો હોય છે, જેવો છે તેવો, જેવો જે રીતે અંદર આવી રહ્યોં છે, જેવો જે રીતે બહાર જઈ રહ્યોં છે. આ અભ્યાસથી મન ઘણું શાંત પડતું જાય છે અને તીવ્ર વિકારોથી અભિભૂત થતું હોતું નથી.
સાથે સાથે મન એકાગ્ર થાય છે, તીક્ષ્ણ થાય છે, પ્રજ્ઞાના કામને લાયક થતું જાય છે.શીલ અને મનને વશ કરવાના આ બે સોપાન એમના પોતાનામાં જરૂરી પણ છે અને લાભદાયી પણ. પરંતુ જો આપણે ત્રીજું પગલું નહી ઉઠાવીએ તો વિકારોનું દમન માત્ર થઈને રહી જશે.
3) આ ત્રીજું પગલું, ત્રીજું સોપાન એ છે કે પોતાના વિષેની સચ્ચાઈને જાણીને વિકારોના નિર્મૂલન દ્વારા મનનું શુધ્ધિકરણ. આ વિપશ્યના છે – સંવેદનાના રૂપમાં પ્રકટ થતા સતત પરિવર્તનશીલ મન અને શરીરના પરસ્પર સંબંધને સુવ્યવસ્થિત વિધિથી અને સમતાથી જોતા પોતાના વિષેની સચ્ચાઈનો અનુભવ કરવો.
આ ભગવાન બુદ્ધની શિક્ષાનું ચરમબિંદુ છે – આત્મનિરીક્ષણ દ્વારા આત્મશુધ્ધિ.બધા આ વિદ્યાનો અભ્યાસ કરી શકે છે. બધા દુખીયારા છે. આ સાર્વજનીન રોગનો ઉપાય પણ સાર્વજનીન હોવો જોઈએ, નહી કે સાંપ્રદાયિક. જયારે કોઈ ક્રોધથી પીડિત થતું હોય છે તો એ બુદ્ધ ક્રોધ, હિંદુ ક્રોધ કે ઈસાઈ ક્રોધ નથી હોતો. ક્રોધ ક્રોધ છે. ક્રોધ ને કારણે જે વ્યાકુળતા આવે છે, એને ઈસાઈ, યહુદી કે મુસ્લિમ વ્યાકુળતા નહી કહી શકાય. રોગ સાર્વજનીન છે.
ઉપાય પણ સાર્વજનીન હોવો જોઈએ.
વિપશ્યના આવો સાર્વજનીન ઉપાય છે.
બીજાની સુખ શાંતિ ભંગ ના કરવી એ શીલ પાલનનો કોઈ વિરોધ નહી કરે. મનને વશમાં કરવાના અભ્યાસનો કોઈ વિરોધ નહી કરે.
પોતાના વિષેની સચ્ચાઈને જણાવતી પ્રજ્ઞાનો, જેનાથી મનના વિકાર દૂર થતા હોય છે, કોઈ વિરોધ નહી કરે.
વિપશ્યના સાર્વજનીન વિદ્યા છે.
અંદરની સચ્ચાઈ, સત્ય જેવું છે એવું, આપણે પોતે પ્રત્યક્ષ અનુભવથી જાણવાનું છે. ધીરજપૂર્વક પ્રયત્ન કરતા કરતા આપણે વિકારોથી મુક્તિ મેળવવાની છે.
સ્થુળ ભાસમાન સત્યથી શરુઆત કરીને સાધક શરીર અને મનના પરમસત્ય સુધી પહોંચે છે. ત્યાર પછી આનાથી પણ આગળ, સમય અને સ્થાનની પર, સંસ્કૃત સાપેક્ષ જગતની પર – વિકારોથી પૂર્ણ મુક્તિનું સત્ય, બધા દુઃખોથી પૂર્ણ મુક્તિનું સત્ય, આ પરમસત્યને ભલે કોઈ પણ નામે ઓળખીએ – બધાના માટે આ અંતિમ લક્ષ્ય છે.
સર્વ આ પરમસત્યનો સાક્ષાત્કાર કરે.
સર્વ પ્રાણી દુઃખોથી મુક્ત થાય.
સર્વ પ્રાણી શાંત થાય, સુખી થાય.સર્વનું મંગળ થાય.
Posted on August 17, 2018August 17, 2018Author TEJASH SHAHCategories Articles, Buddha, Spiritual, VipassanaTags Gujarati, VipassanaLeave a comment on જીવન જીવવાની કળા – વિપશ્યના સાધના (Gujarati language)
Quotes by Satya Narayan Goenka for Vipassana
“The only conversion involved in Vipassana is from misery to happiness, from bondage to liberation.”
“Grasping at things can only yield one of two results: Either the thing you are grasping at disappears, or you yourself disappear.  It is only a matter of which occurs first.”
“Peace and negativity cannot coexist just as light and darkness cannot coexist.”
“The whole point of Vipassana is to decondition the mind so that one can live a happy life. A life full of love, compassion and good will for all.”
“Removing old conditionings from the mind and training the mind to be more equanimous with every experience is the first step toward enabling one to experience true happiness.”
“Work diligently. Diligently. Work patiently and persistently. Patiently and persistently. And you’re bound to be successful. Bound to be successful.”
“Our suffering stems from ignorance. We react because we do not know what we are doing because we do not know the reality of ourselves.”
“For real happiness, for real lasting stable happiness, one has to make a journey deep within oneself and see that one gets rid of all the unhappiness and misery stored in the deeper levels of the mind.”
“One who has love and compassion with a pure heart experiences the Kingdom of Heaven within. This is the Law of Nature, or if one would rather, God’s will.”
“The mind spends most of the time lost in fantasies and illusions, reliving pleasant or unpleasant experiences and anticipating the future with eagerness or fear. While lost in such cravings or aversions, we are unaware of what is happening now, what we are doing now.”
“So long as one as one keeps on generating negativities such as anger hatred, ill-will, animosities, etc. the stock of unhappiness keeps on multiplying.”
“We cannot live in the past; it is gone. Nor can we live in the future; it is forever beyond our grasp. We can live only in the present. If we are unaware of our present actions, we are condemned to repeating the mistakes of the past and can never succeed in attaining our dreams for the future.”
“If we can develop the ability to be aware of the present moment, we can use the past as a guide for ordering our actions in the future, so that we may attain our goal.”
“The most striking aspect of this description of a human being is not what it concludes but what it omits.”
“The silence and the continuous meditation on the breath causes the mind to begin to feel physical sensations in the body at a much more subtle level than it has ever felt in the past.”
“So long as there are unhappiness and misery in the deeper levels of the mind and so long as unhappiness is being generated today this stored stock is being multiplied and all attempts to feel happy at the surface level of the mind prove futile.”
“A sensation appears, and liking or disliking begins. This fleeting moment, if we are unaware of it, is repeated and intensified into craving and aversion, becoming a strong emotion that eventually overpowers the conscious mind.”
“We operate on the unthinking assumption that the person who existed ten years ago is essentially the same person who exists today, who will exist ten years from now, perhaps who will still exist in a future life after death. No matter what philosophies or theories or beliefs we hold as true, we actually each live our lives with the deep-rooted conviction, ‘I was, I am, I shall be.”
“We become caught up in the emotion, and all our better judgment is swept aside. The result is that we find ourselves engaged in unwholesome speech and action, harming ourselves and others.”
“Rather than converting people from one organized religion to another organized religion,” said Mr Goenka, “we should try to convert people from misery to happiness, from bondage to liberation from cruelty to compassion.”
“There cannot be peace in the world when people have anger and hatred in their hearts. Only with love and compassion in the heart is world peace attainable.”
“The observation of the physical sensations without reaction during Vipassana meditation produces a remarkable effect. It causes the old stored-up past conditionings such as anger, hatred, ill-will, passion, etc. to come to the surface of the mind and manifest as sensations. Observation of these sensations without any reaction causes them to pass away, layer after layer. Your mind is then free of many of these old conditionings and can deal with experiences in the life without the colour of past experiences.”
“Let us focus on the commonalities of all religions, on the inner core of all religions which is purity of heart. We should all give importance to this aspect of religion and avoid conflict over the outer shell of the religions, which is various rites, rituals, festivals and dogmas.”
“All persons must be free to profess and follow their faith. In doing so, however, they must be careful not to neglect the practice of the essence of their religion, not to disturb others by their own religious practices, and not to condemn or belittle other faiths.”
“We create misery for ourselves, suffering now and in the future, because of one moment of blind reaction. But if we are aware at the point where the process of reaction begins–that is, if we are aware of the sensation–we can choose not to allow any reaction to occur or to intensify… in those moments the mind is free. Perhaps at first, these may be only a few moments in a meditation period, and the rest of the time the mind remains submerged in the old habit of reaction to sensations, the old round of craving, aversion, and misery. But with repeated practice, those few brief moments will become seconds, will become minutes, until finally the old habit of reaction is broken, and the mind remains continuously at peace. This is how suffering can be stopped.”
Posted on May 23, 2018May 23, 2018Author TEJASH SHAHCategories Buddha, Message from Guruji S N Goenkaji, Quote, VipassanaLeave a comment on Quotes by Satya Narayan Goenka for Vipassana
मुक्ति के मार्ग पर चलने वालों को चारित और वारित शीलों में परिपक्व और सुरक्षित होना चाहिए ।
१) शील पालन से सभी भौतिक, मानवी, दैवी और निर्वाणिक संपत्तियाँ प्राप्त/ उपलब्ध होती हैं ।
२) शील पालन से इस लोक में यश, कीर्ति, प्रशंसा, प्रसिद्धि, धनलाभ तथा परलोक में स्वर्गीय सुख प्राप्त / उपलब्ध होता हैं ।
३) शील पालन से अनेक अच्छे शीलवान, धर्मवान, सद्गुणों में परिपक्व कल्याणमित्र मिलते हैं ।
४) शील सभी कुशलताओं का उद्गम है, आधार है ।
५) शील कल्याण का जन्मदाता है,
६) शील सभी धर्मों में प्रमुख है । प्रधान है ।
७) शील, दुराचरण के सामने लगी हुई सीमा-रेखा है ।
८) शील मन का संवर है ।
९) शील चित्त की अतीव प्रसन्नता है ।
१०) शील वह तीर्थ है, जहाँ सारे दुष्कर्मों के मैल धोये जाते हैं ।
११) शील ही वह स्थान है, जहाँ से निर्वाण का मार्ग शुरू होता है ।
१२) मार की सेना से अपनी रक्षा के लिए और मार-सेना को परास्त करने के लिए, ध्वस्त करने के लिए शील ही अप्रतिम बल है, अस्त्र हैं ।
१३) विकार-समूहों को ध्वस्त करने के लिए शील ही अप्रतिम और उत्तम अस्त्र है ।
१४) शील धर्मवानों का उत्तम आभूषण-अलंकरण है ।
१५) शील अपनी रक्षा के लिए अद्भुत कवच है ।
१६) विकारों के दल दल में डूबने से बचने के लिए और भवसागर को पार करने के लिए शील ही महान और मजबूत सेतु (पुल) है ।
१७) शील ऐसी श्रेष्ठतम सुगंध है, जिसकी सुरभि (सुगंध) सभी दिशाओं को प्रवाहमान होती हैं और देवलोक तक जाती हैं ।
१८) मुक्ति के मार्ग पर चलने वालों के लिए शील ही श्रेष्ठतम संबल है, सहारा है, उत्तम पाथेय है ।
१९) शील ऐसा वाहन है, की जिस पर सवार होकर दुर्गम कांतार से बाहर निकलने के लिए सभी दिशाओं में जाया जा सकता है ।
२०) मुक्ति के मार्ग पर शील श्रेष्ठतम हैं, अग्र है, प्रमुख हैं ।
२१) शीलवान लोग मृत्यु के बाद दुर्गति में नहीं जाते । मनुष्य लोक या देवलोक में ही जन्मते हैं ।
२२) शील में परिपक्व व्यक्ति ही सम्यक-समाधि में परिपक्व हो सकता है । और सम्यक-समाधि में परिपक्व व्यक्ति ही प्रज्ञा-वान बन सकता है । और प्रज्ञा-वान व्यक्ति ही निर्वाण प्राप्त कर सकता है ।
इसलिए दृढ़ संकल्प कर, दृढ़ता से शीलोंका पालन करें ।
मंगल मैत्री सहित ।
Posted on April 17, 2018Author TEJASH SHAHCategories Articles, Buddha, Spiritual, VipassanaLeave a comment on शील की महिमा
• गौतम बुद्ध के सुविचार •
…. जो गुजर गया उसके बारे में मत सोचो और भविष्य के सपने मत देखो
केवल वर्तमान पे ध्यान केंद्रित करो ।
…. आप पूरे ब्रह्माण्ड में कहीं भी ऐसे व्यक्ति को खोज लें जो आपको आपसे ज्यादा प्यार करता हो, आप पाएंगे कि जितना प्यार आप खुद से कर सकते हैं उतना कोई आपसे नहीं कर सकता।
…. स्वास्थ्य सबसे बड़ा उपहार है, संतोष सबसे बड़ा धन और विश्वास सबसे अच्छा संबंध।
…. हमें हमारे अलावा कोई और नहीं बचा सकता, हमें अपने रास्ते पे खुद चलना है।
…. तीन चीज़ें ज्यादा देर तक नहीं छुपी रह सकतीं – सूर्य, चन्द्रमा और सत्य
…. आपका मन ही सब कुछ है, आप जैसा सोचेंगे वैसा बन जायेंगे ।
…. अपने शरीर को स्वस्थ रखना भी एक कर्तव्य है, अन्यथा आप अपनी मन और सोच को अच्छा और साफ़ नहीं रख पाएंगे ।
…. हम अपनी सोच से ही निर्मित होते हैं, जैसा सोचते हैं वैसे ही बन जाते हैं। जब मन शुद्ध होता है तो खुशियाँ परछाई की तरह आपके साथ चलती हैं ।
…. किसी परिवार को खुश, सुखी और स्वस्थ रखने के लिए सबसे जरुरी है – अनुशासन और मन पर नियंत्रण।
अगर कोई व्यक्ति अपने मन पर नियंत्रण कर ले तो उसे आत्मज्ञान का रास्ता मिल जाता है
…. क्रोध करना एक गर्म कोयले को दूसरे पे फैंकने के समान है जो पहले आपका ही हाथ जलाएगा।
…. जिस तरह एक मोमबत्ती की लौ से हजारों मोमबत्तियों को जलाया जा सकता है फिर भी उसकी रौशनी कम नहीं होती उसी तरह एक दूसरे से खुशियाँ बांटने से कभी खुशियाँ कम नहीं होतीं ।
…. इंसान के अंदर ही शांति का वास होता है, उसे बाहर ना तलाशें ।
…. आपको क्रोधित होने के लिए दंड नहीं दिया जायेगा, बल्कि आपका क्रोध खुद आपको दंड देगा ।
…. हजारों लड़ाइयाँ जितने से बेहतर है कि आप खुद को जीत लें, फिर वो जीत आपकी होगी जिसे कोई आपसे नहीं छीन सकता ना कोई स्वर्गदूत और ना कोई राक्षस ।
…. जिस तरह एक मोमबत्ती बिना आग के खुद नहीं जल सकती उसी तरह एक इंसान बिना आध्यात्मिक जीवन के जीवित नहीं रह सकता ।
…. निष्क्रिय होना मृत्यु का एक छोटा रास्ता है, मेहनती होना अच्छे जीवन का रास्ता है, मूर्ख लोग निष्क्रिय होते हैं और बुद्धिमान लोग मेहनती ।
…. हम जो बोलते हैं अपने शब्दों को देखभाल के चुनना चाहिए कि सुनने वाले पे उसका क्या प्रभाव पड़ेगा,
अच्छा या बुरा ।
…. आपको जो कुछ मिला है उस पर घमंड ना करो और ना ही दूसरों से ईर्ष्या करो, घमंड और ईर्ष्या करनेवाले लोगों को कभी मन की शांति नहीं मिलती ।
…. अपनी स्वयं की क्षमता से काम करो, दूसरों निर्भर मत रहो ।
….. असल जीवन की सबसे बड़ी विफलता है हमारा असत्यवादी होना ।
Posted on April 17, 2018Author TEJASH SHAHCategories Articles, Buddha, Good WhatsApps, Hindi, Quote, SpiritualTags Buddha, Spiritual StoriesLeave a comment on • गौतम बुद्ध के सुविचार •
The Story of Thera Channa.
Channa was the attendant who accompanied Prince Siddhattha when he renounced the world and left the palace on horseback.
When the prince attained Buddha hood, Channa also became a bhikkhu.
As a bhikkhu, he was very arrogant and overbearing because of his close connection to the Buddha.
Channa used to say, “I came along with my Master when he left the palace for the forest. At that time, I was the only companion of my Master and there was no one else. But now, Sariputta and Moggallana are saying, ‘we are the Chief Disciples,’ and are strutting about the place.”
When the Buddha sent for him and admonished him for his behavior, he kept silent but continued to abuse and taunt the two Chief Disciples.
Thus the Buddha sent for him and admonished him three times; still, he did not change.
And again, the Buddha sent for Channa and said, “Channa, these two noble bhikkhus are good friends to you; you should associate with them and be on good terms with them.”
Then the Buddha spoke in verse as follows:
“One should not associate with bad friends, nor with the vile.
One should associate with good friends, and with those who are noble.”
[In spite of repeated admonitions and advice given by the Buddha, Channa did as he pleased and continued to scold and abuse the bhikkhus.
The Buddha, knowing this, said that Channa would not change during the Buddha’s lifetime but after his demise (parinibbana) Channa would surely change.
On the eve of his parinibbana, the Buddha called Thera Ananda to his bedside and instructed him to impose the Brahma-punishment (Brahmadanda) to Channa; i.e., for the bhikkhus to simply ignore him and to have nothing to do with him.
After the parinibbana of the Buddha, Channa, learning about the punishment from Thera Ananda, felt a deep and bitter remorse for having done wrong and he fainted three times.
Then, he owned up his guilt to the bhikkhus and asked for pardon.
From that moment, he changed his ways and outlook. He also obeyed their instructions in his meditation practice and soon attained arahatship.]
Posted on November 5, 2014November 2, 2014Author Tejash ShahCategories Buddha, SpiritualLeave a comment on The Story of Thera Channa.
The Story of Upaka
The Buddha uttered following Verse in answer to the question put up by Upaka, a non-Buddhist ascetic,
while the Buddha was on his way to the Deer Park (Migadaya) where the Group of Five Bhikkhus (Panca Vaggis) were staying.
The Buddha was going there to expound the Dhamma cakkappavattana Sutta to the Panca Vaggis, his old associates, viz., Kondanna, Bhaddiya, Vappa, Assaji, and Mahanama.
When Upaka saw Gotama Buddha, he was very much impressed by the radiant countenance of the Buddha and so said to him, “Friend, you look so serene and pure; may I know who your teacher is?”
To him, the Buddha replied that he had no teacher.
Then the Buddha spoke in verse as follows:
“I have overcome all,
I am detached from all,
I have given up all; I am liberated from moral defilements having eradicated craving, (i. e., I have attained arahatship).
Having comprehended the Four Noble Truths by myself, whom should I point out as my teacher?”
(At the end of the discourse Upaka expressed neither approval nor disapproval but just nodded a few times and went on his way.)
Posted on November 4, 2014November 2, 2014Author Tejash ShahCategories Buddha, Spiritual, Spiritual Stories, VipassanaTags BuddhaLeave a comment on The Story of Upaka
The Story of Cincamanavika
As the Buddha went on teaching the Dhamma, more and more people came flocking to him, and the ascetics of other faiths found their following to be dwindling.
So they made a plan that would harm the reputation of the Buddha.They called the very beautiful Cincamanavika, a devoted pupil of theirs, to them and said to her, “If you have our interests in your heart, please help us and put Samana Gotama to shame.”
Cincamanavika agreed to comply.
That same evening, she took some flowers and went in the direction of the Jetavana monastery. When people asked her where she was going, she replied, “What is the use of you knowing where I am going?” Then she would go to the place of other ascetics near the Jetavana monastery and would come back early in the morning to make it appear as if she had spent the night at the Jetavana monastery.
When asked, she would reply, “I spent the night with Samana Gotama at the Perfumed Chamber of the Jetavana monastery.”
After three or four months had passed, she wrapped up her stomach with some cloth to make her look pregnant.
Then, after eight or nine months, she wrapped up her stomach with a round piece of thin wooden plank; she also beat up her palms and feet to make them swollen, and pretended to be feeling tired and worn out. Thus, she assumed a perfect picture of a woman in an advanced stage of pregnancy.
Then, in the evening, she went to the Jetavana monastery to confront the Buddha.
The Buddha was then expounding the Dhamma to a congregation of bhikkhus and laymen.Seeing him teaching on the platform, she accused the Buddha thus: “O you big Samana! You only preach to others. I am now pregnant by you, yet you do nothing for my confinement. You only know how to enjoy your self!”
The Buddha stopped preaching for a while and said to her, “Sister, only you and I know whether you are speaking the truth or not,” and Cincamanavika replied, “Yes, you are right, how can others know what only you and I know?”
At that instant, Sakka, king of the devas, became aware of the trouble being brewed at the Jetavana monastery, so he sent four of his devas in the form of young rats. The four rats got under the clothes of Cincamanavika and bit off the strings that fastened the wooden plank round her stomach. As the strings broke, the wooden plank dropped, cutting off the front part of her feet. Thus, the deception of Cincamanavika was uncovered, and many from the crowd cried out in anger, “Oh you wicked woman! A liar and a cheat! How dare you accuse our noble Teacher!”
Some of them spat on her and drove her out.
She ran as fast as she could, and when she had gone some distance the earth cracked and fissured and she was swallowed up.
The next day, while the bhikkhus were talking about Cincamanavika, the Buddha came to them and said. “Bhikkhu;, one who is not afraid to tell lies, and who does not care what happens in the future existence, will not hesitate to do any evil.”
Then the Buddha spoke in verse as follows:
“For one who transgresses the Truth, and is given to lying, and who is unconcerned with the life hereafter, there is no evil that he dare not do.”
Posted on November 3, 2014November 2, 2014Author Tejash ShahCategories Buddha, Spiritual, Spiritual StoriesLeave a comment on The Story of Cincamanavika
Privacy Policy Proudly powered by WordPress