en en en en en en en en fi en en en en en en en en en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en
Welcome to Bhatiya Mitra Mandal
ભાટિયાઃ એક મહેનતુ અને સાહસિક વેપારી કોમ
મુંબઈ શહેરનું ઘડતર કરવામાં ભાટિયાઓનો ફાળો નાનોસૂનો નથી. આ ખંતીલી તેમજ રસિક જ્ઞાતિનો વિગતવાર પરિચય
એક વાત સાચી કે મુંબઈ શહેરને વસાવવા-વિકસાવવા માટે અંગ્રેજોએ ઘણી મહેનત કરી હતી, પરંતુ ભારતીયોની વાત કરીએ તો મુંબઈના ઘડવૈયાઓ તરીકે પારસી અને ભાટિયા આ બે કોમનાં નામ સૌથી આગળ મૂકવાં પડે. બુદ્ધિશાળી પારસીઓએ મુંબઈને સૌમ્ય અને કર્મયોગી મિજાજ આપ્યો. બીજી તરફ વેપાર-વહાણવટામાં અત્યંત હોશિયાર એવા ભાટિયાઓએ આ શહેરને હિંમતભેર વેપાર કરવાની વૃત્તિનો વારસો આપ્યો છે.
આ કોમના લોકો કેવી હિંમત દાખવી શકે છે તેનું એક રસપ્રદ ઉદાહરણ સુમતિ મોરારજીએ પૂરું પાડ્યું હતું. તેમની સિંધિયા શિપિંગ કંપનીએ આઝાદી પછીનું પહેલું તોતિંગ વ્યાપારી જહાજ ‘જલઉષા’ તૈયાર કર્યું હતું. વિશાખાપટનમમાં 14મી માર્ચ, 1948ના રોજ 8,000 ટનની ક્ષમતા ધરાવતું એ જહાજ લોન્ચ કરવાનું હતું. જહાજને લોન્ચ કરવા માટે જવાહરલાલ નહેરુ આવવાના હતા. પણ બન્યું એવું કે નેહરુ નિયત સમય કરતાં અડધો કલાક વહેલા આવી ગયા. હજુ લોન્ચિંગ માટેની તૈયારીઓ ચાલુ હતી. નહેરુનો સ્વભાવ એવો કે તેમને ગુસ્સો જલ્દી આવી જાય. એટલે તે આયોજનના અભાવ વિશે સહેર ગુસ્સે થઈને બોલવા લાગ્યા ત્યારે સુમતિબહેન શાંત સ્વરમાં બોલ્યાં “જુઓ, તમે અડધો કલાક વહેલા આવ્યા એમાં અમારો વાંક નથી. પ્રથમ વાર ઇન્ડિયન શિપયાર્ડમાં ભારતીય મજૂરો દ્વારા આટલું મોટું જહાજ તૈયાર થયું છે અને તેને ભારતના પ્રથમ વડાપ્રધાન લોન્ચ કરવાના છે. મજૂરોને જહાજ તૈયાર કરતાં 17 વર્ષ લાગી ગયાં તો હવે તમે થોડી તો ધીરજ ધરો.” આ ચોખ્ખી ને ચટ વાત સાંભળીને નેહરુનો ગુસ્સો ઓગળી ગયો. તે હસી પડ્યા અને સુમતિબહેન સાથે વાતોએ વળગ્યા.
આ જ્ઞાતિ વિશે એકદમ શરૂઆતથી વાત માંડીએ તો એક દંતકથા એવી છે કે શ્રીકૃષ્ણ અને યાદવો દ્વારકામાં સ્થાયી થયા ત્યાર બાદ મોટા ભાગના યાદવો પરસ્પર લડી મર્યા અને જે યાદવો બચ્યા તેમણે સિંધ, સૌરાષ્ટ્ર, મારવાડ, ગુજરાત વગેરે પ્રદેશોમાં સ્થળાંતર કર્યું. આ યાદવોમાં ઇસવીસનની છઠ્ઠી સદીમાં એક રાજા ભૂપત થઈ ગયો. એ એટલો શૂરવીર હતો કે લોકો એને ભાટી કે ભટ્ટી તરીકે ઓળખતા હતા. આ શબ્દ ભડવીર માટે વપરાય છે. આ ભાટી શબ્દ ઉપરથી એમના વંશજો ભાટિયા તરીકે ઓળખાવા લાગ્યા.
ઈ.સ. 1664 થી કચ્છમાં સૌરાષ્ટ્રમાંથી ભાટિયાઓનો પ્રવેશ થયો તે ત્યાંના શિલાલેખ પરથી જાણવા મળે છે. તે સમયે કચ્ચમાં સાહસિક વેપારીઓનું પ્રમાણ વધે એવી ગણતરી સાથે કચ્છના રાવ ભારમલજીએ ભાટિયાઓને કચ્છમાં વસવાટ કરવાનું આમંત્રણ આપ્યું હતું. આ ભાટિયાઓએ સુંદરવરજી અને રાણેશ્વરનું મંદિર બંધાવ્યું અને વલ્લભ સંપ્રદાય સ્વીકાર્યો.
બીજી તરફ એ સમયગાળામાં મુંબઈ ધીમે ધીમે વિકસી રહ્યું ત્યારે ઈ.સ. 1784 ની સાલમાં જીવરાજ બાલુ નામના કચ્છના ભાટિયા શ્રમજીવી મુંબઈ પહોંચ્યા. એ જ્યારે કચ્છથી મુંબઈ આવ્યા ત્યારે તેમની પાસે પહેરેલાં કપડાં અને એક ગોદડી સિવાય કંઈ જ નહોતું. મુંબઈ પહોંચ્યા પછી એક વહાણ પાસે તે ઊભા હતા ત્યારે એક પારસી મુકાદમે ભિખારી સમજી તેમની તરફ એક પાઈ ફેંકી. ત્યારે જીવરાજ બાલુએ કહ્યું, ‘હું પરદેશી છું, ભિખારી નથી, મને કામ આપો.’ પારસીએ જીવરાજ બાલુને રોજના એક આનાના પગારે મજૂરોને પાણી પાવાના કામે લગાડ્યા. પછી આ જીવરાજભાઈ જ્યારે 1843 માં મૃત્યુ પામ્યા ત્યારે 50 લાખના આસામી હતા. કહેવાય છે કે અંગ્રેજ કંપની પણ જરૂર પડે ત્યારે જીવરાજભાઈ પાસેથી વ્યાજે પૈસા લેતી.
ઈ.સ. 1803 માં કચ્છના કોઠારા ગામના કેશવજી ખટાઉએ ગરીબીને કારણે દસ-અગિયાર વર્ષના પોતાના પુત્ર નાનજીને મુંબઈ મોકલવાનો નિર્ણય લીધો. પંદર દિવસની વહાણની સફર પછી મુંબઈ પહોંચેલા નાનજી માટે મુંબઈમાં માથે ઉઘાડું આકાશ અને નીચે ઉઘાડી ધરતી હતી. તેમણે સખત મહેનત અને પોતાની સૂઝબૂઝથી રૂ, કોપરેલ, અનાજ અને મસાલાના વેપારમાં ઝંપલાવ્યું. તે પુષ્કળ કમાયા. પછી કેશવજી ખટાઉ પોતે તો નિઃસંતાન મરણ પામ્યા, પણ તેમના 17 વર્ષના ભત્રીજા ગોકુલદાસ તેજપાલ માટે તે જમાનામાં રૂ. 6 લાખ મૂકતા ગયા. ગોકુલદાસ તેજપાલ પાકા વેપારી નીકળ્યા. તેમણે કાકાની છ લાખની સંપત્તિને કરોડો રૂપિયામાં ફેરવી નાખી અને મુંબઈના લોકોની સુવિધા માટે રૂ. વીસ લાખથી વધુની રકમ દાનમાં આપી. ધનિક બન્યા પછી દાનવીર તરીકે ખ્યાતિ પામવાની ઉત્કટ ખેવના એ ભાટિયાઓનું એક નોંધપાત્ર લક્ષણ રહ્યું છે.
મૂળ જામનગરના શેઠ મૂલજી જેઠા ઈ.સ. 1820 ની સાલમાં મુંબઈ આવ્યા. તેમણે આયાત-નિકાસની પેઢી મૂલજી જેઠા એન્ડ કંપની સ્થાપી હતી. મસાલા, કોપરેલ, રૂ અને બીજી દેશી વસ્તુઓની તેઓ નિકાસ કરતા હતા. એમની માલિકીનાં વહાણો હતાં. મૂલજી જેઠાએ મુંબઈ, જળગાંવ અને મદ્રાસમાં સ્પિનિંગ અને વિવિંગ મિલોની સ્થાપના કરી હતી. મિલો શરૂ કર્યા બાદ તેમણે મુંબઈના કાપડબજાર સ્થાપવાનો નિર્ણય કર્યો. અન્ય ભાટિયા ઠાકરશી મૂલજી, વિશ્રામ રાવજી અને જયરામ નારણજી સાથે તેમણે ન્યુ પીસ ગુડ્સ બજારકંપની લિમિટેડની સ્થાપના રૂ. 12 લાખના ખર્ચે કરી. વખત જતાં આ માર્કેટને મૂલજી જેઠા નામ આપવામાં આવ્યું અને તેની ગણતા એશિયાની સૌથી મોટી કાપડબજાર તરીકે થવા લાગી.
મુંબઈ આજે દેશની આર્થિક રાજધાની તરીકે ટટ્ટાર ઊભું છે તેનું એક મહત્વનું કારણ એ છે કે ઉપર જેમનો ઉલ્લેખ છે તેવા અનેક ભાટિયા વેપારવીરો મુંબઈના પાયામાં છે.
ભાટિયા જ્ઞાતિના લોકો ખાવાપીવામાં ખૂબ શોખીન હોય છે. અને એ જ રીતે રસોઈ કરવામાં પણ એકદમ નિષ્ણાત હોય છે. અને ભોજન ‘ઠાકોરજી’(બાલકૃષ્ણ)ને ધરાવીને જ ખાવાના આગ્રહી પણ ખરા ! ઘણા લોકો એવું પણ કહેતા હોય છે કે ભાટિયાઓ ઠાકરોજીને ઘરના નાના બાળકની જેમ સાચવે છે એટલે ઠાકોરજી તેમના પર પ્રસન્ન રહે છે.
ભાટિયાઓ તેમના દેવસ્થાનને હવેલી ઉપરાંત ‘નંદાલય’ પણ કહે છે. અહીં બાલકૃષ્ણને વહેલી પ્રભાતે ઉઠાડવાથી માંડીને સુવડાવવા સુધીની વિધિઓમાં સંગીતનો ખાસ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ સંગીતને ‘હવેલી સંગીત’ તરીકે ઓળખવામાં આવે. હવે તેને ‘પુષ્ટિ સંગીત’ પણ કહે છે. હવેલીમાં પુષ્ટિ સંગીત સંભળાવવા માટે ખાસ માણસો રાખવામાં આવે છે. બાલકૃષ્ણને ભાતભાતનાં વસ્ત્રો પહેરાવવાનું પણ ભાટિયાઓને ખૂબ ગમે. પહેલેથી જ બાલકૃષ્ણને સોળે શણગારથી સજાવવાના શોખને કારણે મુંબઈના ભાટિયાઓમાં ડ્રેસ ડિઝાઇનિંગની સૂઝ સારી ખીલી શકી છે એવું પણ કહેવાય છે. મહાપ્રભુજીમાં માનનારા ભાટિયાઓમાં ચોર્યાસી બેઠકોના દર્શનનું પણ ખૂબ જ મહત્વ છે. ભાટિયાઓ માને છે કે આ બેઠકોનાં દર્શન કરવાથી બેડો પાર થઈ જાય છે.
સામાન્ય રીતે હિંદુઓમાં ગંગાજળનું મહત્વ વધારે છે, જ્યારે ભાટિયાઓ જમુનાના પાણીને ખૂબ જ મહત્વ આપે છે, કારણ કે કૃષ્ણ ભગવાન જમુના નદી સાથે વિશેષ સંકળાયેલા હતા. જે નદીના કાંઠે કૃષ્ણે બાળલીલા કરેલી એ નદી ભાટિયાઓને વધુ પ્યારી હોય તે સમજી શકાય તેવું છે. ભાટિયા કોમનો માણસ જ્યારે અંતિમ શ્વાસ લેતો હોય ત્યારે મોઢામાં ગંગાજળને બદલે જમુના જળ આપવામાં આવે છે. ભાટિયાઓમાં ભાઈબીજના દિવસે જમુનાજીમાં નહાવાનું ખૂબ જ મહત્વ હોય છે.
ભાટિયાઓના ઘરમાં જમુનાજીની છબી હોય છે. શ્રીનાથજી, જમુનાજી અને મહાપ્રભુજી – ત્રણેયની છબી તેઓ ઘરમાં રાખે છે. આઇએમસી (ઇન્ડિયન મર્ચન્ટ ચેમ્બર)ના સેક્રેટરી સુભાષભાઈ સંપટના મતે એક જમાનો એવો હતો જ્યારે મૂલજી જેઠા માર્કેટની પ્રત્યેક દુકાનમાં આ ત્રણ છબીઓ જોવા મળતી, કારણ કે એ બધી જ દુકાનો ભાટિયાઓની હતી. અગાઉ જ્યારે એમ પુછાતું કે નાથદ્વારા જવાવાળા કોણ? તો જવાબમાં માત્ર ભાટિયા જ્ઞાતિનું જ નામ આવતું. જોકે વાસ્તવમાં ભાટિયા સિવાય બજી અનેક જ્ઞાતિઓ પણ શ્રીનાથજીને ભાવભેર પૂજે છે.
ભાટિયાઓના સ્વભાવ વિશે અનેક લોકોને પૂછતાં મોટા ભાગે એવું જ સાંભળવા મળ્યું કે ભાટિયાઓ સરવાળે મહેનતુ અને પ્રામાણિક હોય છે. પૈસા કમાવા માટે મહેનત કરવામાં તે જરાય પાછા ન પડે અને પૈસા કમાયા પછી દાનવીર તરીકે નામ કમાવામાં પણ પાછા ન પડે. કચ્છી ભાટિયાઓ પોતાની માતૃભાષા (બોલી) કચ્છીને નિષ્ઠાપૂર્વક વળગી રહ્યા છે. આજે પણ મુંબઈમાં કચ્છી ભાટિયાઓ ઘરમાં કચ્છી જ બોલતા હોય છે.
પહેલાંના જમાનામાં ચાંચવાળી ટોપી એ ભાટિયાઓની ઓળખ હતી. ઝભ્ભો અને ધોતિયું પુરુષોનો મુખ્ય પહેરવેશ હતો. આજે પણ અનેક બુઝુર્ગ ભાટિયા વેપારી ઝભ્ભો-ધોતિયું પહેરે છે. ભાટિયા સ્ત્રીઓમાં હાથીદાંતની બંગડીઓ પહેરવાનો શોખ વધારે. આજે પણ ભાટિયા જ્ઞાતિની સગાઈમાં કન્યાને હાથીદાંતના ચૂડા સાસરાપક્ષ તરફથી અપાય છે.
ઉપરાંત સાચાં મોતી અને હીરાના દાગીના પહેરવાનું ચલણ ભાટિયાઓમાં વધુ જોવા મળે છે. જ્યારે ઘરની કોઈ વ્યક્તિનું અવસાન થાય ત્યારે ઘરની વહુ-દીકરીઓ સૂતક દરમિયાન ચૂડલો પહેરે છે.
ભાટિયાઓ પુષ્ટિમાર્ગમાં માનનારા હોવાને કારણે અગિયારસ ખાસ કરે. જોકે ભાટિયાઓની અગિયારસને મજાકમાં ‘અગિયાર રસ’ પણ કહેવામાં આવે છે. ભાટિયાઓ અગિયારના દિવસે ઠાકોરજીને અત્યંત સ્વાદિષ્ટ ફરાળ ધરે છે અને પછી પોતે પેટ ભરીને એ ફરાળ આરોગે છે. પુષ્ટિમાર્ગમાં સંન્યાસ લઈને કે કોઈ વસ્તુનો ત્યાગ કરીને અથવા પોતાની જાતને દુઃખી કરવાની નીતિનો વિરોધ છે. પુષ્ટિમાર્ગીઓ માને છે કે પેટ ભરાયેલું હોય ત્યારે ભગવાનનું નામ સારી અને સાચી રીતે લઈ શકાય છે.
ભાટિયાઓની લગ્નવિધિ આમ તો ઘણી લાંબી હોય છે, પણ તેમાં એક છઠ્ઠી પોંખવાની વિધિ રસપ્રદ હોય છે. આ વિધિમાં સસરા પોતાના ખોળામાં સિક્કાનો ઢગલો લઈને બેસે છે. જેમાંથી કન્યા માત્ર એક સિક્કો લઈને ચાલી જાય છે. એનો મતલબ એ કે સસરાજી તમારું ઘર ભલે ભર્યુંભાદર્યું હોય, ઘરમાં દરેક પ્રકારની સુખસુવિધાઓ હોય, પણ હું એક સિક્કામાં એટલે કે થોડામાં જ સંતોષ માનીશ. એક સુખી ગૃહિણી થવા માટે આ સંસ્કાર ખૂબ જ ઉપયોગી થાય છે.
સંસ્કારી અને રસિક ગણાતા ભાટિયાઓ વિશે એક છાપ એવી છે કે તેમને વેપાર જ વધુ ફાવે અને બીજી પ્રવૃત્તિઓમાં તેમનું પ્રદાન ઓછું હોય છે. પરંતુ સાવ એવું નથી. વેપાર ઉપરાંત આઝાદીની ચળવળથી માંડીને બીજી અનેક પ્રકારની સામાજિક પ્રવૃત્તિઓમાં પણ ભાટિયાઓનું પ્રદાન નોંધપાત્ર રહ્યું છે. ઈ.સ. 1897 માં લોકમાન્ય ટિળકને અંગ્રેજોએ જેલમાં પૂરી દીધેલા ત્યારે જ્યુડિશિયલ ઓથોરિટીએ તેમને જામીન પર છોડવા માટે રૂપિયા એક લાખની માગણી કરી હતી. રકમ તો મોટી હતી જ, પણ મૂળ વાત એ હતી કે અમીર દેશપ્રેમીઓ એ વખતે અંગ્રેજોની સામે થવાનું જોખમ નહોતા ખેડવા માગતા. તે સમયે અનેક ધનિકો લોકમાન્ય ટિળકના મિત્ર વર્તુળમાં હતા, પણ કોઈ તેમને જામીન પર છોડાવવા તૈયાર ન થયું. ત્યારે ખરી હિંમત બતાવી હતી ભાટિયા દ્વારકાદાસ ધરમસિંહે. તે ધરમસિંહ ખીમજી પરિવારના હતા અને કાપડની મિલના માલિક તરીકે તેમનું સારું નામ હતું. ખુલ્લેઆમ અંગ્રેજોનો રોષ વહોરીને, ભવિષ્યમાં તેમને ધંધામાં મુશ્કેલીઓ પડવાની છે તેની તેમને ખાતરી હોવા છતાં તેમણે લોકમાન્ય ટિળકને જામીન પર છોડાવ્યા હતા. આ પ્રસંગ લોકમાન્ય ટિળક 1915 માં ટ્રેનની મુસાફરી દરમિયાન જમનાદાસ દ્વારકાદાસને કહ્યો હતો અને જમનાદાસે તેમના પુસ્તક ‘પોલિટિકલ રિમેમ્બરીંગ’માં વિગતવાર ટાંક્યો છે.
જમનાદાસ પોતે પણ ભાટિયા કોમના હતા અને સાહસિકતામાં એ પણ દ્વારકાદાસ ધરમસિંહ જેવા જ હતા. જમનાદાસ ગાંધીજી સાથે ઘણો સમય પસાર કરતા. ગાંધીજીને પણ જમનાદાસ પર ખૂબ જ વિશ્વાસ હતો. લોકો જમનાદાસને ગાંધીજીના ‘માઉથપીસ’ કહીને ચીડવતા. એક જમાનામાં અંગ્રેજી દૈનિક ‘યંગ ઇન્ડિયા’નું સંપાદન જમનાદાસ સંભાળતા હતા. ડો. એની બિસેન્ટને પણ જમનાદાસ સાથે ખૂબ ફાવતું. તે બંનેના સ્વભાવ અને વિચારો ઘણા મળતા આવતા હતા. લોકો જમનાદાસને ડો. એની બિસેન્ટના શિષ્ય તરીકે ઓળખાવતા. એક વાર ડો. એની બિસેન્ટે એક અખબારમાં ભારતીયોને સ્વદેશી ચળવળ માટે ઉત્તેજન આપવાના હેતુસર એક લેખ લખેલો. જેમાં લખ્યું હતું કે, ભારતીયોને ફરજિયાત મિલિટરી ટ્રેનિંગ આપવી જોઈએ. જમનાદાસ ડો. એની બિસેન્ટના આ લેખથી ખૂબ જ પ્રભાવિત થયા. તેમણે આ લેખ ‘યંગ ઇન્ડિયા’માં છાપ્યો. એમને જાણ હતી કે બ્રિટિશરોને આ નહીં ગમે, છતાં હિંમતથી આ લેખ અંગ્રેજી અખબારમાં છાપ્યો. એક વાર લેખ પ્રસિદ્ધ થઈ ગયા પછી ખૂબ જ હોહા થઈ. બ્રિટિશરો જમનાદાસ પર ખૂબ જ નારાજ થયા અને તેમને ચેતવણી આપી દીધી કે જેનાથી ભારતીયો ઉશ્કેરાય તેવો કોઈ લેખ છાપવો નહીં.
મથુરદાસ વસનજી ચંદુદાસ મેઘજી અને સુમતિ મોરારજીએ ‘ભારત છોડો આંદોલન’ દરમિયાન સ્વાતંત્ર્ય વીર અરૂણા અસફઅલી અને અચ્યુત પટવર્ધન સાથે સક્રિય કામગીરી બજાવી હતી. સુમતિ મોરારજી અને પ્રેમીલા ઠાકરશીએ ગાંધીજી, સરોજિની નાયડુ, સુભાષચંદ્ર બોઝ વગેરે રાષ્ટ્રીય નેતાઓ સાથે મળીને આઝાદીની લડતમાં નોંધપાત્ર પ્રદાન આપ્યું હતું.
રમતક્ષેત્રે પણ ભાટિયા કોમનાં કેટલંક નામો જાણીતાં છે. તેમાં ક્રિકેટર વિજય મર્ચન્ટ, કોમેન્ટેટર સુરેશ સરૈયા, ભૂતપૂર્વ સ્નૂકર ચેમ્પિયન ચંદુ હીરજી, ટેબલ ટેનિસ પ્લેયર સુધીર ઠાકરશી વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. આણંદજી ડોસા ક્રિકેટના કોમ્પ્યુટર ગણાતા. ક્રિકેટના ઇતિહાસ કે ક્રિકેટરોને લગતી નાનામાં નાની બાબતો તેમને મોઢે હતી. તેમના ભાઈ પ્રાગજી ડોસાએ નાટક તથા સાહિત્યના ક્ષેત્રમાં ઘણું ખેડાણ કર્યું.
દ્વારકાદાસ સંપટે મુંબઈમાં કોહિનૂર નામની જાણીતી ફિલ્મ કંપની સ્થાપી. પોતાના પાળેલા વાઘ સાથે ફરનારા અને નર સામે પોતાનો આખો સ્ટુડિયો ભડભડ બળી ગયો ત્યારે પણ જરાય વ્યથિત ન થનારા દ્વારકાદાસ સંપટને ફિલ્મ ઉદ્યોગના લોકો આજે પણ આદરભેર યાદ કરે છે.
મુંબઈમાં ભાટિયાઓનાં લગભગ 150 થી વધારે ટ્રસ્ટ છે. આ ટ્રસ્ટો દ્વારા અનેક જાણીતી હોસ્પિટલો, હોલ, કોલેજો વગેરે ચલાવવામાં આવે છે. મુંભઈનો જૂનો અને જાણીતો ગોકુલદાસ તેજપાલ હોલ, તારદેવમાં આવેલી ભાટિયા હોસ્પિટલ અને ક્રાફર્ડ માર્કેટ નજીક આવેલી જી.ટી. હોસ્પિટલ, બોરીવલીનો ધરમસિંહ હોલ અને એ સિવાયની અનેક જાણીતી સંસ્થાઓ ભાટિયાઓએ શરૂ કરી હતી.
લાંબા સમય સુધી મુંબઈની અન્ય કોમોને ઇર્ષ્યા થાય તેટલી હદે સુખ-સમૃદ્ધિ ભોગવનારા ભાટિયાઓને પછી જાણે કોઈની નજર લાગી હોય તેમ આ કોમનો શહેર પરનો પ્રભાવ ધીમે ધીમે ઘટવા લાગ્યો. કેટલાક ભાટિયા અગ્રણીઓના કહેવા પ્રમાણે, ભાટિયાઓની પેટાજ્ઞાતિઓના અંદર-અંદરના ઝઘડાઓને કારણે ભાટિયાઓનો મુંબઈ પરનો ઈજારો ખતમ થવા લાગ્યો. જોકે બાદમાં કેટલાક આગેવાનોએ સભાઓ ભરી ભાટિયા જ્ઞાતિને ફરી ઉપર લાવવાનું બીડું ઝડપ્યું, જેના ફળસ્વરૂપે 1996 માં વિવિધ ભાટિયા પેટાજ્ઞાતિઓને ભેગી કરીને ઓલ ઇન્ડિયા સમસ્ત ભાટિયા ફેડરેશનની સ્થાપના કરવામાં આવી. આ ફેડરેશને ભારતભરમાંથી જ્ઞાતિનાં ટ્રસ્ટો તથા મંડળોના આગેવાનોને અને પ્રતિષ્ઠિત વ્યક્તિઓને આમંત્રણ આપીને ‘ભાટિયા જ્ઞાતિ ક્યાં પાછળ પડે છે’ તેના વિશે ચર્ચા યોજી. તેનો નિષ્કર્ષ એ આવ્યો કે પેટાજ્ઞાતિને નિર્મૂળ કરવાની ખાસ જરૂર છે. પચીસગામ, નવગામ, હાલાઈ, કચ્છી, કંઠી વગેરે પેટાનામોને વળગી રહેવાને બદલે સંસ્થા દ્વારા કરાતા કોઈ પણ કાર્યને ઓલ ઇન્ડિયા સમસ્ત ભાટિયા નામ આપવું તેવું નક્કી થયું. આ ફેડરેશને હવે ફરી ભાટિયાઓને મુંબઈની ‘વજનદાર જ્ઞાતિ’ બનાવવા માટે પ્રયાસો આદર્યા છે. ભાટિયાઓની બધી પેટાજ્ઞાતિઓ વચ્ચે સુમેળ વધે તે માટે પેટાજ્ઞાતિઓમાં અંદરઅંદર લગ્ન થાય તેવા પ્રયાસો હાથ ધરવામાં આવી રહ્યા છે. એ માટે ખાસ મેરેજ બ્યુરો પણ શરૂ કરવામાં આવ્યો છે. આ ઉપરાંત ભાટિયાઓને આર્થિક રીતે મદદરૂપ થવાના આશયથી શ્રીજી ભાટિયા કો-ઓપરેટિવ બેન્કની સ્થાપના કરવાનો નિર્ણય પણ લેવાયો છે. આ બેન્ક અત્યંત નજીકના ભવિષ્યમાં શરૂ થઈ રહી છે. ફેડરેશન દ્વારા ‘ભાટિયા સમાચાર’ નામનું માસિક પણ કાઢવામાં આવે છે. તેના તંત્રી શશિકાંતભાઈ જેસરાણી કહે છે, “ભવિષ્યમાં ભાટિયાઓના હિતાર્થે ઇન્સ્યોરન્સ સ્કીમ, મેડીક્લેમ કાઢવાનો વિચાર કરી રહ્યા છીએ.” આવતી 23 જાન્યુઆરીના દિવસે સમગ્ર ભારતના ભાટિયાઓ મુંબઈના બોરીવલી ખાતે ફેડરેશન આયોજિત એક કાર્યક્રમમાં ભેગા થવાના છે.
ભાટિયાઓનો ઇતિહાસ અને તેમની પ્રગતિથી અંજાઈને ભવન્સ કોલેજનાં ઇતિહાસ વિષયના પ્રાધ્યાપિકા તરીકે ફરજ બજાવતાં મૂળ મરાઠી બ્રાહ્મણ મંગલાબહેન પુરંદરેએ ‘ભાટિયાઓની અસ્મિતા’ પર મહાનિબંધ લખ્યો છે. આ મહાનિબંધને પુસ્તકરૂપે પ્રગટ કરવા માટે પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે.
એ વાત સાચી છે કે અંગ્રેજોના જમાનામાં ભાટિયા કોમનું મુંબઈમાં જેટલું વજન હતું તેટલું આજે નથી, પરંતુ સાથોસાથ એ વાત સાચી છે કે આજે પણ આ કોમના અનેક પ્રતિભાશાળી લોકો સમાજમાં અત્યંત આદરભર્યું સ્થાન ધરાવે છે. મજૂર-માલિકના સુમેળભર્યા સંબંધો માટે જેનો દાખલો આપવામાં આવે છે તેવી એક્સેલ ઇન્ડસ્ટ્રઝના મોવડી, કચ્છમાં મોટાપાયે જળસંચયની કામગીરી હાથ ધરનાર સમાજસેવક તથા મુંબઈભરમાંથી કચરો ભેગો કરીને તેનો ‘સદુપયોગ’ કરવાની પ્રવૃત્તિના પ્રણેતા એવા કાંતિસેન શ્રોફ (પ્રેમથી લોકો તેમને કાકા તરીકે ઓળખે છે)નાં કાર્યો અને વિચારો જાણવા જેવા છે. એ જ રીતે થોમસ કૂક કંપનીના મેનેજિંગ ડિરેક્ટર તથા ઇન્ડિયન મર્ચન્ટ ચેમ્બરના ચેરમેન પ્રદીપભાઈ માધવજી ભાટિયા કોમની આજ અને આવતી કાલ વિશે શું વિચારે છે તે પણ સમજવા જેવું છે. તથા ભાટિયા જ્ઞાતિના જાણીતા એનાઉન્સર હરીશ ભીમાણી, અભિનેત્રી સ્વરૂપ સંપટ, ઘોડાની રેસની દુનિયામાં જેમને આજે પણ ગૌરવભેર યાદ કરવામાં આવે છે તે મથુરદાસ ગોકુળદાસ (સુમતિ મોરારજીના પતા), એસએનડીટી યુનિવર્સિટીની સ્થાપનામાં મહત્વનો ભાગ ભજવનાર લેડી પ્રેમીલા ઠાકરશી તથા બીજા અનેક જાણીતા-અજાણ્યા રસપ્રદ ભાટિયા સ્ત્રી-પુરુષો વિશેની થોડી વાતો આવતા અંકમાં કરીશું.
© Copyright 2013, Powered by : Adit Microsys