gu en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu id en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en gu en gu en gu en gu en gu en gu gu gu gu gu gu gu en en
સ્થાપના અને ઇતિહાસ | History Of Mahemdabad
શું આપ જાણો છો ?
મહેમદાવાદ વાત્રક નદીના કાંઠે આવેલું નગર છે. જેના કાંઠે અગાઉ ઉત્કંઠેશ્વરની પવિત્રભૂમિ જાંબાલી, માકંડેય, ભૃગુ અને પારાશર જેવા મહર્ષિઓની તપોભૂમિ હતી. ઉત્કંઠેશ્વર, પારાશર જેવા મહર્ષિઓની તપોભૂમિ હતી. ઉત્કંઠેશ્વર, પારાશર, ભૃગુ, ચ્યવન વગેરે ઋષિઓનાં નામ સાથે સંકળાયેલાં સ્થળો આ પવિત્ર નદી પર આવેલાં છે. આવી પૌરાણિક પવિત્ર નદી વેત્રવતિ-વાત્રકના મનોહર રમણીય કાંઠે મહેમદાવાદા ઉ.અ.૨૨૦.૪૯’ અને પૂ.રે. ૭૦૦.૪૬’ ઉપર આવેલું છે. મહેમદાવાદ નગર અમદાવાદ અને વડોદરા વચ્ચેની રેલ્વે ઉપર આવેલું છે. તે ખેડા જિલ્લાનું અગ્રણી નગર અને તાલુકાનું મથક છે. બસ વ્યવહારથી તે ગુજરાતનાં ઘણાં ગામો અને નગરો સાથે જોડાયેલું છે અને રેલ્વે વ્યવહારથી તે ભારતનાં ઘણાં શહેરો સાથે સંકળાયેલું છે.
મહેમદાવાદ (મહમૂદાબાદ) વસાવ્યા પહેલાં તેની આજુબાજુના પુરાણાં ગામોમાં ઉત્તર-પશ્ચિમ દિશાએ બણ્ડરિજિદિ (બારેજડી) અને નદ્રીય (નાંદેજ) ઉત્તર-પૂર્વ દિશાએ મોદીજ્જ(મોદજ) અને કોણક પંથક (કુણા), પૂર્વ દિશાએ વડુ સૌમાલિકા (વાંઠવાળી) અને સિંહમુહિજ્જ (સિંહુજ), દક્ષિણ-પૂર્વ દિશાએ વિશ્વપલ્લિકા (વણસોલ) અને દક્ષિણ-પશ્ચિમ દિશાએ ખેટક(ખેડા) આવેલા છે.
મહેમદાવાદની જમીન ગોરાડુ છે મહેમદાવાદમાં વાત્રક નદી, મહી નદીના જેવો જ કાંપ લાવે છે પણ તે મહી નદીના કાંપ જેટલો ફળદ્રુપ નથી. એમાં ફેલસ્માપારમાંથી બનેલી માટીનું પ્રમાણ ઓછું છે. ચૂનાનું પ્રમાણ કંઈક ઓછું છે. એથી ફળદ્રુપતા ઓછી છે અને તે કનિષ્ઠ ગોરાડું કહેવાય છે. આ જમીનમાં બાજરી, કઠોળ, બાવટો, કોદરા વગેરે ખાદ્ય અનાજ પાકે છે, પરંતુ મહી કાંઠાની માફક તમાકુનો વિપુલ પાક પાકતો નથી.
મહેમદાવાદ સમશિતોષ્ણ કટિબંધમાં આવેલ હોઈ ગરમી અને ઠંડીનું પ્રમાણ એકંદરે માફકસર હોય છે તો પણ વર્ષના જુદા જુદા ગાળામાં ગરમીનું પ્રમાણ ઓછુંવત્તું હોય છે.
મહેમદાવાદમાં વડાદરા, ઔદિચ્ય, પ્રવાર્યા શ્રી ગૌડ, ભટ્ટ, દવે વગેેર અટકધારી બ્રાહ્મણ, ગોસ્વામી, નાગર વણિક, પટેલ, કાછિયા, ભાવસાર, પરીખ, દરજી, કુંભાર, બારોટ, માળી, લુહાર, રબારી, રાવળ, વાળંદ, વાઘરી, ભોઈ, રોહિત, વણકર, ચમાર વગેરે હિન્દુ લોકો તેમજ મલેક, સૈયદ, વોરા વગેરે મુસ્લિમ લોકો, ખ્રિસ્તી, શીખ વગેરે વિવિધ ધર્મ, કોમ અને જાતિના લોકો સુમેળથી વસવાટ કરે છે.
સુલતાન નાસીરુદ્દીન મહમૂદશાહ બેગડો કે જેનું બાળપણનું નામ ફતેખાન હતું તે અહમદાબાદમાં ઇ.સ. ૧૪૫૮માં આશરે ૧૩ વર્ષની નાની વયે નાસીરુદ્દીન-દુનિયા-વ-ઉદ્દીન અબુલફતાહ મહમૂદશાહ નામ ધારણ કરીને ગાદીએ બેઠો. સુલતાનની કિશોરાવસ્થાનો લાભ લઈને કેટલાક અમીરોએ તેની સામે બંડ જગાવ્યું જેને સુલતાને દાબી દીધા.
સુલતાન મહમૂદશાહ બેગડો ૨૦ વર્ષનો હતો ત્યારે શિકાર ખેલતાં-ખેલતાં તે વાત્રક નદીને કિનારે આવ્યો. જે જગ્યા અમદાવાદથી આશરે ૩૦ કિ.મી. ઉપર અગ્નિકોણમાં આવેલી છે. આ પ્રદેશમાં સુલતાનના આગમનની જાણ થતાં કેટલાકં વેપારીઓ સુલતાનને મળવા આવ્યા અને કહ્યું કે આ મોટા વ્યાપારી માર્ગ ઉપર આ પ્રદેશમાં લૂંટફાટ થયા કરે છે. આ લૂંટફાટ અટકાવો તેમજ ચાંપાનેર સુધીનો માર્ગ નિર્ભય બનાવો. મહમૂદ બેગડાના મનમાં પણ આવો વિચાર ઘોરાયા કરતો હતો. તેથી તેણે પોતાના બુઝર્ગ ઉમરાવ મલિક મહેમૂદ નિઝામને આદેશ આપ્યો કે આ જગ્યાએ એક શહેર વસાવવું અને તેનું નામ ‘મહમૂદાબાદ’ રાખવું. મહેમૂદ બેગડાના આદેશ અનુસાર અમીર મલિક મહમૂદ નિઝામે વિક્રમ સંવત ૧૫૨૨, શાકે ૧૩૮૭ના માગસર માસની કૃષ્ણ પક્ષની પંચમીને રવિવાર, હીજરી સંવત ૮૭૦, ઇ.સ. ૧૪૬૫ની ૮મી ડિસેમ્બરને રવિવારે “મહમૂદાબાદ” (વર્તમાન મહેમદાવાદ) વસાવ્યું અને મલિક મહેમૂદ નિઝામ મહેમદાવાદનો પ્રથમ ફોજદાર-જાગીરદાર બન્યો. તેના સમયમાં વાત્રક નદીના કિનારે પથ્થરના મજબૂત ઓવારા બાંધવામાં આવ્યા અને તેના ઉપર સુશોભિત ઇમારતો બંધાવી. પહેલું બાંધકામ મજબૂત પથ્થરના ઓવારા ઉપર પુસ્તા મસ્જિદ અને પુસ્તા મહેલ બંધાવ્યા હતા. પુસ્તો એટલે ઓવારો. આ મસ્જિદ નદીકાંઠે હોવાથી તેને પુસ્તા મસ્જિદ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે ત્યારબાદ વાવ, કૂવા અને બગીચા બંધાવ્યા હતા.
મહેમદાવાદ(મહફૂદાબાદ) વસાવ્યા અગાઉ આ વિસ્તાર કુણા ગામના સોલંકી ઠાકોરોના, ઘોડાસરના ડાભી ઠાકોરો તેમજ મહીજ વગેેરેના જાદવ રજપૂતોના તાબામાં હોવાનું જણાય છે.૧ મહેમૂદાબાદમાં કુણાના ઠાકોરોનો એક વાંટો કાચ્છઈ ગામ પાસે આવેલો હતો. મહમૂદ બેગડાના આદેશ અનુસાર અમીર મલિક મહમૂદ નિઝામે વિ.સં. ૧૫૨૨ અને ઇ.સ. ૧૪૬૫ની ૮મી ડિસેમ્બરે સ્થાપના કરી મહેમદાવાદનો પ્રથમ ફોજદાર જાગીરદાર બન્યો. ધીરે ધીરે મહમૂદાબાદની વસ્તી વધતી ગઈ અને અમીર ઉમરાવો તથા વેપારીઓએ પણ પોતાનાં પરાં વસાવ્યાં હતાં. સુલતાન મહેમૂદ બેગડાએ ઇ.સ. ૧૪૭૨માં જૂનાગઢ જીતી ત્યાં મુસ્તુફાબાદ નામે શહેર વસાવ્યું હતું. અને ઇ.સ. ૧૪૮૪માં ચાંપાનેર જીતી ત્યાં મોહમ્મદાબાદ નામે શહેર વસાવ્યું હતું. ચાંપાનેર જીત્યા બાદ મહમૂદ બેગડાએ વાત્રક નદી કાંઠે વસાવેલા મહમૂદાબાદમાં વસ્તીનો વધારો થવાથી મહમૂદાબાદના જાગીરદાર શાર્દૂલ મહામલિક કે જેમનું શાહી ખિતાબી નામ બુરહાનમુલ્ક હતંુ. તેને હુકમ કરેથી મહેમૂદાબાદમાં તોરણ, મસ્જિદ અને સરાઈ વિ.સં. ૧૫૫૫, શાકે ૧૪૨૦, હીજરી સંવત ૯૦૪ અને ઇ.સ. ૧૪૯૯માં બંધાવ્યા હતાં. શાર્દૂલ મહામલિકના નાયબ તરીકે સર્ફ-શરફ-ઉલ-મુલ્ક (મોટો પ્રતિષ્ઠિત મલેક) અને શસ્ત્રાધિકારી શેર મલિક સુલતાની હતા. નાયબ સર્ફશરફ ઉલ-મુલ્ક મુલ્ક કે જેનું મૂળ નામ મલિક શાહબુદ્દીન અહમદ હતું તે મહમૂદ બેગડાના સુપ્રસિદ્ધ ઉમરાવ મલિક શાબાનનો પુત્ર હતો. શસ્ત્રાધિકારી શેર મલિક સુલતાની કે જેનું અસલ નામ મલિક અલીશેર હતું તે સુલતાન મહમૂદ બેગડાના સુપ્રસિદ્ધ ઉમરાવ મલિક સારંગનો દીકરો હતો.
સુલતાન મુઝફ્રશાહ બીજાના સમયમાં મહમૂદાબાદમાં જાગીરદાર શાર્હૂક મહામલિકને બઢતી મળવાથી તેને ‘મનસુરખાન’નો શાહીખિતાબ મળ્યો હતો. સુલતાન કુતુબુદ્દીન બહાદૂરશાહના સમયમાં મહમૂદાબાદના જાગીરદાર રાણા મલિકજી કમાલ ઇ.સ. ૧૫૨૮માં હતા. ત્યારબાદ સુલતાન શાઅદુદ્દીન મહમૂદશાહ ત્રીજાના સમયમાં મહમૂદાબાદમાં અમીર ઉમરાવોએ ઘણાં પરાં વસાવ્યાં હતાં. સૈયદ મુબારક બુધારી સાહેબે વાત્રક નદીના ઉત્તરકાંઠે સૈયદપુરા વસાવ્યું હતું. સુજાખાને સુજાખાનીયાપરુ, મલિક કુતુબ કે જેનું ખિતાબી નામ અજદુલ-ઉલ-મુલ્ક હતું તેને કુતુબપુરા (વર્તમાન કતકપુરા) તથા શેરખાન ભાટીએ ભાટીયા વસાવ્યું હતું. આ ઉપરાંત અન્ય અમીર ઉમરાવો તથા વેપારીઓએ ભમરીયા, કસારીયા, સોનારીયા વગેરે પરાં વસાવ્યાં હતાં. આમ મહમૂદાબાદનો ઉત્તરોત્તર વિકાસ થતાં મહમૂદાબાદ ઇ.સ. ૧૫૪૭માં ગુજરાતનું પાટનગર બન્યું હતું. અને છ માઈલના વિસ્તારમાં આહુખાના-મૃગોપવન બનાવ્યું હતું. ચાંદ-સૂરજના મહેલ, ભમરીયો કૂવો, હોજ, હવાડા, વાવ, કૂવા, દૂધિયું તળાવ, નગારખાના, સાસુવહુની તલાવડી, પીંપરીયા મહેલ વગેરે આહુખાનાના બાંધકામો છાપરા ગામ સુધીમાં હતા. સુલતાન શાઅદુદ્દીન મહમૂદશાહ (ત્રીજા) અને તેના બાર મોટા અમીર-ઉમરાવોને બુરહાન નામના ગુલામે દગાથી ઇ.સ. ૧૫૫૪માં મારી નાંખ્યા. આ સુલતાનના સમયમાં અહમદાવાદથી મહમૂદાબાદ સુધીના રસ્તા ઉપર વૃક્ષો રોપાવી દુકાનો બનાવી હતી. “૨મહમૂદાબાદ ને અહમદાવાદને એક કરવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવ્યો હતો. અને લોકોને હુકમ ક્યાંથી તેની આસપાસ ઇમારતો બંધાઈ. આમ મહમૂદાબાદ એક મોટું શહેર થઈ ગયું હતું. અત્રે હુન્નરી અને કારીગર લોકો ભેગા થઈ ગયા અને વણાટકામ, જરકસબી, હીરગળી, કીનખાબ, રૃનો વણાટ, ઇલાયચી, મખમલ, ચિકનકામ અહીંના હવાપાણીના ગુણના લીદે રંગણૂપમાં હિન્દુસ્તાનના સઘળા દેશોથી સરસ થવા માંડ્યા હતા ને દુનિયામાં ગુજરાતી કામના વખાણને લીધે ઇરાન, તુરાન, રૃમ અને શામના શહેરોમાં પણ તે અહમદાબાદ પ્રખ્યાત હતું.” મહમૂદાબાદ પણ અહમદાબાદથી નજીક હોવાથી ત્યાંના કારીગરો મહમૂદાબાદમાં આવવાથી આ ઉદ્યોગ ધંધાઓ સારા વિકસ્યા હતા. મહમૂદાબાદમાં પેગંબર સાહેબ (સ.અ.વ.-સલ્લલ્લાહો અલયહે વસલ્લમ)ની સાલગીરીને દહાડે ગુજરાતના મૌલવીઓ મળતા ને બાર દિવસ સુધી જલ્સો રહેતો હતો. મહેમૂદ બેગડાના સમયથી આજદિન સુધી આ જલ્સો થાય છે અત્યારે આ સિલસિલો સ્થાનિક રીતે ઉજવાય છે.
સુલતાન શાહદુદ્દીન મહમૂદશાહ (ત્રીજા) અને તેના બાર મોટા અમીર-ઉમરાવોને બુહ્હાન નામના ગુલામે દગાથી ઇ.સ. ૧૫૫૪માં મારી નાખ્યા બાદ અહમદાબાદથી ટાંક ખાનદાનના શાહી કુટુંબના આશરે ૧૦ વર્ષના એહમદ નામના છોકરાને રઝી-ઉલ-મુલ્ક મહમૂદાબાદ લઈ આવ્યો અને હઝરત મુબારક સૈયદ (રહે.)ના હાથે તેની તાજપોસી કરી તેનું શાહીં નામ ગ્યાસુદ્દીન અહમદશાહ (ત્રીજા) નામ રાખવામાં આવ્યું. અને રાજધાની મહમૂદાબાદથી ઇ.સ. ૧૫૫૪માં બદલીને અહમદાબાદમાં લઈ જવામાં આવી.
આ સુલતાન બાળક હોવાથી બધી સત્તા અબ્દુલકરીમ એતમાદખાન નામના વજીર પાસે હતી. ઇ.સ. ૧૫૧૮માં સુલતાન છૂપી રીતે હજરત મુબરક સૈયદ પાસે મહમૂદાબાદ નાસી આવ્યો. આથી વજીર એતમાદખાનને લાગ્યું કેમુબારક સૈયદનો હેતુ સત્તા પડાવી લેવાનો હોવાથી સુલતાનને તેની પાસે બોલાવી લીધો છે તેમ માની મહમૂદાબાદ ઉપર ચઢી આવ્યો. ઘણી વાટાઘાટો નિષ્ફળ નીવડતાં પરિસ્થિતિ યુદ્ધમાં વણસી અને યુદ્ધ થયું. આ યુદ્ધમાં હજરત સૈયદ મુબારક શહીદ થતાં સુલતાન પુનઃએતમાદખાનના કબ્જામાં આવ્યો અને એતમાદખાન અહમદાબાદમાં રહી રાજ્ય કરવા લાગ્યો. હજરત મુબારક સૈયદને જે જગ્યાએ સૈયદપુરા મહમૂદાબાદમાં દફન કરવામાં આવ્યા હતા તે જગ્યા ઉપર તેમના દીકરા સૈયદ મીરાન બુખારીએ ઇ.સ. ૧૫૬૦માં બે લાખ રૃપિયાના ખર્ચે સૈયદપુરામાં ભવ્ય રોજો બંધાવ્યો હતો.
સુલતાન ગ્યાસુદ્દીન અહમદશાહ ત્રીજાને એતમાદખાન વજીરે ઇ.સ. ૧૫૬૧માં મારી નંખાવી માથુ મામના છોકરાને સુલતાન શાઅદુદ્દી મહમૂદશાહ ત્રીજાના પુત્ર તરીકે જાહેર કરીને સુલતાન શમસુદ્દીન મુઝફ્ફરશાહ(ત્રીજા) તરીકે અહમદાવાદમાં ગાડીએ બેસાડ્યો. સુલતાનના સમયમાં ગુજરાતના અમરી ઉમરાવોમાં ખાના જંગી ચાલતાં એતમદખાને શહેનશાહ અકબરને છૂપો પત્ર લખી ગુજરાત ઉપર ચઢાઈ કરવા આમંત્રણ આપતાં તેની ઇ.સ. ૧૫૭૨માં કબ્જે કર્યું. આમ ગુજરાત દિલ્હીની હકુમતનો એક પ્રાંત બની ગયો.
આમ અકબર બાદશાહે ગુજારત જીતી લીધું. “વિજય પછી અગિયાર દિવસમાં ગુજરાતની વ્યવસ્થા કરી તેની સમજણ સૂબા ખાન આઝમન પાડી પોતે મહેમદાવાદ તરફ ઉપડ્યો. મહેમદાવાદમાં તા. ૧૩મી સપ્ટેમ્બર ૧૫૭૩ને રોજ સુલતાન શાઅદુદ્દીન મહમૂદશાહ (ત્રીજા)ના આહુખાનાના પ્રસિદ્ધ મહેલમાં ઉતારો કર્યો હતો.” બાદશાહ જહાંગીર ઇ.સ. ૧૬૧૮માં મહેમદાવાદ આવ્યો હતો અને હજરત મુબારક સૈયદ (ર.હ.)ની દરગાહ/રોજો જોવા ગયા હતા. જ્યાં તેમને નાવમાં બેસીને માછળાં પકડ્યાં હતાં. આ રોજો સૈયદ મીરાન બુખારીએ બે લાખ રૃપિયાના ખર્ચે બંધાવ્યાનો ઉલ્લેખ શહેનશાહ જહાંગીરે પોતાની રોજનીશી ‘તુઝુકે જહાંગીરી’માં કરેલ છે.
બાખુરી શાસન દરમિયાન મહમૂદાબાદમાં જાગીરદારો નીમાતા હતા. મહમૂદાબાદનો છેલ્લો જાગીરદાર મીરઝા મુખલેસખાન કે જે ખંભાતના નવાબના વડવા મુમતાઝ ઉલ-મુલ્ક મોમીખાન બહાદૂર અને ગુજરાતના સુબા મુલારેજ-ઉલ-મુલ્ક સર બુલંદખાન બહાદુરની નાતનો-જાતનો ઇરાની બાબુરી હતો. તેના હાથ નીચે કનીજ અને નેનપુરનાં થાણાં હતાં. “તે ત્રણ હજારની જાત મનસબ, બે હજાર સવાર અને મહમૂદાબાદની જાગીરનું માન ભોગવતો હતો. તે હીજરી સંવત ૧૧૫૪ (ઇ.સ. ૧૭૪૨) રજબઉલમુરજજબ માસમાં ગુજરી ગયો.” ત્યારબાદ મહંમદ શાબાઝ રોહીલાને મહમૂદાબાદથી મહુધા સુધીનો બંદોબસ્ત સોંપવામાં આવ્યો હતો. તે પોતાને બહુ મોટો અને બળવાન સમજતો હતો. તે સૂબા જવાનમર્દખાન બાબીના હુકમનો ઘણીવાર અનાદર કરતો હતો જેથી બાબીએ તેને દગાથી અહમદાબાદ બોલાવી હી.સં. ૧૧૬૨ (ઇ.સ. ૧૭૪૯)માં મારી નંખાવ્યો. ત્યારબાદ હીજરી સંવત ૧૧૬૬ (ઇ.સ. ૧૭૫૩) સુધી મહમૂદાબાદનો જાગીરદાર મલેક અબ્દુલ્વા હિન્દ હતો. તેના સમયમાં મહમૂદાબાદ ઇ.સ. ૧૭૫૩માં મરાઠાઓને કબ્જે જતાં મરાઠાઓનો અમલ શરૃ થયો. મહેસૂલ વગેરેની બાબતોમાં ઇજારો આપીને મહેસૂલ વસૂલ કરવાની પદ્ધતિ અમલમાં હતી અને આ ઇજારાઓ મુખ્યત્વે અમીન અને દેસાઈઓ રાખતા હતા.
૧૬મા સૈકાની આખર સુધીમાં મોગલોના સમયમાં શાહી ઇમારતોની મરામત થતી રહી પછી શાહી મહેલોના ઓરડા ફકીરો અને ઓલિયાઓનાં નિવાસસ્થાન બન્યાં જે ૧૭મી સદીની આખરે ખંડેર થઈ ગયાં હતાં. સુલતાનોની પડતીના સમયથી મહેમદાવાદથી પડતી શરૃ થી હતી. ઇ.સ. ૧૬૩૮માં અમીર-ઉમરાવોએ વસાવેલાં પરાંઓ ઉજ્જડ થઈ ગયાં હતાં. ૧૭મા સૈકાની આખરે કંઈ ધંધો ન હતો. ઇ.સ. ૧૭૧૮માં મોટો દુકાળ પડ્યોને મહેમદાવાદ એક ગરીબ ગામડુ થઈ રહ્યું હતું. ઇ.સ. ૧૭૭૧માં મહેમદાવાદનો જાગીરદાર મુખલેસ-ઉલ-મુલ્ક ગુજરી ગયો. ઇ.સ. ૧૭૭૩માં મરાઠાઓની સત્તા જામી અને અંગ્રેજોની સત્તા જામ્યા પછી કંઈક શાંતિ સ્થપાઈ.”
ઇ.સ. ૧૮૦૨થી અંગ્રેજના તાબામાં મહમૂદાબાદ રહ્યું. ઇ.સ. ૧૮૪૪ સુધી અંગ્રેજોના શાસન દરમિયાન રાજભાષા તરીકે ફારસી ભાષા ચાલુ રહી હતી. ત્યારબાદ અંગ્રેજી રાજભાષા હતી. અંગ્રેજ શાસન દરમિાયન તાલુકા કક્ષાએ ન્યાય અને મહેસૂલ ખાતાનો વડો મામલતદાર અને રક્ષણ અધિકારી તરીકે ફોજદારીની નિયુક્તિ થવા લાગી. અંગ્રેજ દરમિયાન મહમૂદાબાદ નામ બદલાઈને મહેમદાવાદ થઈ ગયું. અંગ્રેજોના અમલમાં મહેમદાવાદ મંદગતિએ વિકાસ સાધી રહ્યું હતું.
ઇ.સ. ૧૮૫૭ના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ પછી લોકોમાં સ્વતંત્રતાના જુવાળનો આ વિભાવ થયો. અનેક નામી-અનામીસ્ત્રી-પુરુષો સ્વતંત્રતાની લડતમાં કશા પણ બદલાની આશા વિના આત્મભોગ આપેલ છે. રાષ્ટ્રીય લડતમાં આ ગામે બહુજ ફાળો આપેલો છે. રાષ્ટ્રના જાણીતા લોકસેવકમાંના એક એવા શ્રી રવિશંકર મહારાજ મહેમદાવાદ તાલુકાના સરસવણી ગામના હોઈ તેમની પ્રેરણા રાષ્ટ્રીય ચળવળ વખતે આ ગામને મળેલી. દરેક લડત વખતે યુવાનો અને બુઝર્ગોએ જેલો ભોગવેલી. બહેનોએ પણ સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં સારો ફાળો આપેલો. રાષ્ટ્રીય શાળાએ રેંટિયાશાળા વગેરે પણ તે સમયે ચાલતાં. વિશ્વવિભૂતિ મહાત્મા ગાંધીજી, સરદાર વલ્લભભાઈ, જવાહરલાલ નહેરુ, ડો. રાજેન્દ્રપ્રસાદ, મોરારજી દેસાઈ જેવા અનેક દેશનેતાઓના આગમનથી આ ભૂમિ પાવન થયેલી.
ઇ.સ. ૧૯૨૦-૨૧ના અસહકારના આંદોલન સમયે ગુજરાતના પ્રવાસ વખતે ગાંધીજી ૧લી નવેમ્બર ૧૯૨૦ના રોજ મહેમદાવાદ આવ્યા. અહીં તેમણે અસહકારનો મર્મ સમજાવતાં કહ્યું, “આજકાલ હિન્દુસ્તાનનો કઠણ કાળ ચાલે છે. દેશની ખરાબ સ્થિતિનું હું વર્ણન નથી કરી શકતો. હું હમણાં જ (ડાકોમાં) બહેનોને કહી આવ્યો કે આ દેશમાં જે રાજ્ય વર્તે છે તે રાક્ષસી રાજ્ય છે, રાવણ રાજ્ય છે. તેમાં શયતાનિયત રહેલી છે. આની પાસે આપણી સાબિતીમાં બે મોટા દાખલા છે. પંજાબનો અને ખિલાફતનો. ખિલાફતની બાબતમાં આપેલાં વચનો નથી પળાયાં, દગો થયેલો છે. પંજાબમાં વિના કારણ ખૂનો કરેલાં છે. જેનો સ્વભાવ રાક્ષસી હોય, શયતાની હોય તેજ આવાં કામ કરી શકે. આવા રાજ્યને તુલસીદાસજીએ રાક્ષસી રાજ્ય કહેલું છે. તેની સાથે સહકાર ન કરી શકાય. એટલું જ નહિ પણ અસહકાર કરવો એ ધર્મ અને કર્તવ્ય છે. એવી સહકાર પાસેથી આપણે મદદ લઈએ અથવા તેની મહેરબાની સ્વીકારીએ તો તેણે કરેલા અન્યાયમાં અને પાચામાં આપણે ભાગીદાર બનીએ. જ્યાં સુધી એના પાપમાં આપણો ભાગ રહે ત્યાં સુધી પ્રજા સુખી ન થઈ શકે.”
ત્યારબાદ ગાંધીજીએ એકતા, સંઘ, સહિષ્ણુતા, સ્વદેશી અને નિર્ભયના કેળવવા લોકોને અનુરોધ કર્યો. મહેમદાવાદથી અગિયાર વાગ્યાની ગાડીમાં ગાંધીજી પોતાની મંડળી સાથે નડિયાદ ગયા.
ઇ.સ. ૧૯૨૭ના જુલાઈ માસમાં ગુજરાત કાઠિયાવાદના મોટાભાગમાં ભયંકર વાવાઝોડા સાથે ધોધમાર વરસાદે જળપ્રલયનું સ્વરૃપ લીધું ત્યારે આખુ ખેડા શહેર ચારેબાજુથી પાણીથી ઘેરાઈ ગયું હતું. ખેડા ગામનો જિલ્લા સાથેનો સંબંધ તૂટી ગોય હોવાથી શહેરમાં અનાજ અને જીવનજરૃરિયાતની ચીજોના ભાવ બેહદ વધી ગયા હતા ત્યારે ખેડાના કલેક્ટરે અમદાવાદના કલેક્ટર પાસે મદદ માગી. અમદાવાદમાં પણ આવી જ પરિસ્થિતિ હતી. અમદાવાદના કલેક્ટરે સરદાર વલ્લભભાઈનો સંપર્ક સાધી પોતાની મુશ્કેલીઓ રજૂ કરી તેમની મદદ માગી ત્યારે સરદાર વલ્લભભાઈએ તાબડતોબ તૈયારીઓ કરી. મણીલાલ તેલી તથા ચાર સ્વયંસેવકો સાથે ઘઉં, ચોખા, ખાંડ, ગયાસતેલ વગેરે જરૃરી વસ્તુઓનું એક વેગન ભરાવીને મહેમદાવાદ સ્ટેશને રવાના કર્યું અને મહેમદાવાદના મામલતદારને સૂચના અપાવી કે આ બધો માલ ખેડા પહોંચાડવો. જ્યારે તેલી વેગન લઈને મહેમદાવાદ આવ્યા ત્યારે અહીંના મામલતદારે બધો માલસામાન ખેડા પહોંચતો કર્યો. આમ કલેક્ટરની ધારણા કરતાં ખૂબજ વહેલી મદદ આવી પહોંચી તેથી ખેડાના કલેક્ટરે ઘી તેલી સાથે આભારનો કાગળ મોકલ્યો અને તેમાં જણાવ્યું કે લોકોની દયાજનક હાલતમાં આપે મોકલાયેલી વસ્તુ આશીર્વાદરૃપ થઈ પડી છે.
તા. ૧૮મી ઓગસ્ટ ૧૯૪૨નો દિવસ ખેડા જિલ્લાના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના ઇતિહાસમાં જુવાનોની શહાદતના સ્મૃતિદિન તરીકે ચિરંજીવ બન્યો છે.
આ સમયે પોસ્ટ ઓફિસો અને તિજોરીઓ વગેરે લૂંટવાનું કામ ચાલતું. મહેમદાવાથી કલેક્ટરની ટપાલ લઈને ઘોડાગાડીવાલો વહેલી સવારે ૪ વાગ્યે ખેડા જતો તો. ઘોડું પોતાનું મેળે ચાલી જતું હતું અને ગાડીવાળો ઝોકાં ખાતો હતો. ભાદરલની વ્યાયામશાળા દ્વારા પશાભાઈ માઈલાલભાઈ અમીન, વિઠ્ઠલભાઈ પટેલ અને તેમના એક સાથી અબ્દુલભાઈ ત્રણે રસ્તાની બાજુમાં ઝાડ પાસે તૈયાર થઈને ઊભા હતા. તેમને ઝાડને થડે એક દોરડું બાંધેલું. ઘોડાગાડી નજીક આવી કે તરત જ દોરડુ ખેંચવાથી ઘોડું ભડક્યું ત્યારે બે જુવાનો ઘોડાગાડી ઉપર ચઢી ગયાને હાંકનારને ક્લોરોફોર્મ સુંઘાડી ટપાલ લૂંટી. એસી હજારના સ્ટેમ્પ પણ લૂંટ્યા.
તા. ૧૦મી ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૩ના રોજ સવારની પ્રાર્થના કરીને ગાંધીજીએ ઉપવાસ શરૃ કર્યા તેથી દેશ અને દુનિયામાં ચિંતાનું મોજું ફરી વળ્યું. શહેર શહેર અને ગામે ગામ ગાંધીજીના દીર્ઘાયુષ માટે પ્રાર્થનાઓ થવા લાગી, ત્યારે મહેમદાવાદમાં પણ પ્રાર્થના સભાઓ યોજીને ગાંધીજીના દીર્ઘાયુષ્ય માટે પ્રાર્થનાઓ કરવામાં આવી હતી. ભારત આઝાદ થતાં સ્વતંત્રતાનો ઉત્સવ ભારે ઉમંગભેર ઉજવવામાં આવ્યો ત્યારે મહેમદાવાદમાં પણ તા. ૧૪મી ઓગસ્ટની રાત્રે ઠેરઠેર રોશની કરવામાં આવી. અબાલવૃદ્ધ સૌ કોઈ આનંદવિભોર બની આ ઉત્સવની ઉજવણી કરવામાં આવી.
મહેમદાવાદ ઉર્ફે મહેમૂદાબાદ ઉપર મહેમૂદ બેગડા ઉપરાંત શાહુદ્દીન મહેમૂદ ત્રીજાએ સ્થાપન કર્યું છે. મહેમૂદ ત્રીજો ગુજરાતના તખ્ત પર બિરાજ્યો. તેણે મહેમૂદાબાદ શહેરને ગુજરાતનું પાટનગર બનાવ્યું અને તેનો વિકાસ કર્યો.
મહેમૂદ બેગડાએ મેહમૂદાબાદ શહેરમાં સરાહ, પુસ્તામહેલ, નગરના ચાર દરવાજા, વિરોલ દરવાજા, જુમ્મા મસ્જિદ જેવી ઐતિહાસિક ઇમારતો બંધાવી. જ્યારે મહેમૂદ શાહ (ત્રીજા) એ ચાંદ-સૂરજ મહેલ ભમ્મરિયો કૂવો, જિનાલય મહેલ વગેરે ઐતિહાસિક ઇમારતો બંધાવી.
મહેમૂદશાહ બેગડા અને મહેમૂદશાહ (ત્રીજા)ની કબર અમદાવાદના સરખેજ વિસ્તારમાં અહમદગંજ (ર્હ)ના રોજા સામે આવેલી છે. ત્યાં આવેલી ત્રીજી કબર મુઝફ્ફરશાહ (બીજા)ની છે.
શું આપ જાણો છો ?
Copyright@ 2018. All Rights Reserved. historyofmahemdabad.com
Designed By Web Design Company