gu en it en en en en en en en en en en en it hu la en en gu en gu gu en gu gu en gu gu en gu gu en gu gu en gu gu en gu gu en gu gu en gu gu en en en en en en en en en en ne en en gu en gu gu en gu en gu en gu en en en en fa en en en en en en en gu gu gu gu gu en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en az gu en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en gu en es en fa es en en en en en
યોગની ૮ દ્રષ્ટિઓ - Jainopediya
June 28, 2018 jainopediyaLeave a Comment on યોગની ૮ દ્રષ્ટિઓ
સંસારી આત્માને મોક્ષ (કર્મ મુક્ત અવસ્થા) સાથે જોડી આપે તે યોગ, આત્માની ઉર્ધ્વારોહણની સાધના પ્રક્રિયા પણ યોગ જ કહેવાય છે. સંસારોન્મુખ બનેલો, સંયમ-વૈરાગ્ય-તપ-ઇત્યાદિ દ્વારા આત્મ સન્મુખ બનવા જૈન આચાર્યોએ યોગ ઉપર ઊંડું વિશદ ચિંતન-સાધનાથી પ્રકાર ભેદ કરેલું છે. પૂ. હરિભદ્રસૂરીજી મ.સા., કલિકાલ સર્વજ્ઞ હેમચંદ્રાચાર્ય અને ઉપાધ્યાય યશોવિજયજી મ.સા. આદિએ યોગસાધકો માટે વિશિષ્ટ વર્ણન કર્યા છે.
આ દ્રષ્ટિ પ્રાપ્ત થવાથી સાધક સત્ શ્રદ્ધાની તરફ સન્મુખ થાય છે, તેને જે પદાર્થનો બોધ થાય છે, તે મંદતા વાળો રહે છે. મિત્રાદ્રષ્ટિવાળો સાધક યોગનું પ્રથમ અંગ યમ ના વિવિધ રૂપોનો પ્રારંભિક અભ્યાસ કરી લે છે. વ્યક્તિ આભોન્નતિના હેતુભૂત અન્ય યોગ બીજોનો સ્વીમર કરે છે. આ દ્રષ્ટિમાં દર્શન મોહનીય. મિથ્યાત્વ કે અવિદ્યાના વિપર્યાસમાં આત્મગુણોનું સ્ફુરણ તથા અંતર્વિકાસની દિશામાં પ્રારંભ થાય છે. આ આધ્યાત્મયોગની પહેલી દિશા છે, જેમાં દ્રષ્ટિ પૂર્ણત: સમ્યક્ થઈ શકતી નથી, પરંતુ અહીંથી અંતર્જાગરણ અને ગુણાત્મક પ્રગતિની પાત્રાનો શુભારંભ થાય છે. આ દ્રષ્ટિમાં ગુણીજનો તરફ આદર, અનુકરણ, દુઃખીઓના તરફ કરુણા અને સત્કાર્યો તરફ આદરભાવ ઉત્પન્ન થાય છે.
આ દ્રષ્ટિ યોગનું બીજું અંગ ‘નિયમ’ સાધે છે. શૌચ, સંતોલ, તપ, સ્વાધ્યાય અને આત્મચિંતન જીવનમાં પ્રગટવા લાગે છે. આત્મહિતની પ્રવૃત્તિ ઉત્સાહ અને તત્વોન્મુખી જિજ્ઞાસા ઉત્પન્ન થાય છે. તથા સાધક યોગચર્યામાં અભિરુચિ ધરાવે છે. તારાદ્રષ્ટિના સાધકને જન્મ, મરણ રૂપ આવાગમન ક્રિયાનો અત્યંત ભય નથી હોતો. અજાણતા પણ તેનાથી કોઈ અનુચિત ક્રિયા નથી થઈને તેની જાગૃતિ છે, તે મનમાં કોઈ પ્રત્યે દ્વેષભાવ લાવતો નથી, તે સાત્વિક ચિંતનની દિશામાં ક્રમશ: આગળ વધે છે.
આ યોગનું ત્રીજું અંગ ‘આસન’ સાધે છે. આમાં સુખાસન યુક્ત દ્રઢ દર્શન પ્રાપ્ત થાય છે. તત્વ શ્રવણની તીવ્ર ઈચ્છા જાગે છે, અને સાધનામાં અક્ષે-ક્ષેપ નામનો દોષ આવતો નથી. આ દ્રષ્ટિના વિકાસથી અસત્ પદાર્થો તરફ તૃષ્ણાની સહજ પ્રવૃત્તિ શૂન્ય થઈ જાય છે. સાધક સર્વત્ર સુખમવતાનો અનુભવ કરવા લાગે છે. સાધકના જીવનમાં સ્થિરતાનો સુખદ સમાવેશ થાય છે. તેની સમસ્ત ક્રિયાઓ નિર્બાધ (બાધારહિત) થવા લાગે છે. બલા દ્રષ્ટિના વિકાસથી યોગીના ધ્યાન, ચિંતન, મનન આદિ શુભ કર્મોમાં વિજ્ઞેપ આવતો નથી તે શુભ સમારંભમય ઉપક્રમમાં કુશળતા પ્રાપ્ત કરતો જાય છે, તે સાધ્ય પ્રાપ્તિના લક્ષ્યની તરફ સદૈવ પ્રપાસરત રહે છે. પાપપૂર્ણ પ્રવૃત્તિઓનો પરિત્યાગ કરી દે છે. ઉત્કૃષ્ટ-આત્મ-અભ્યુદય સધાય છે.
આનાથી યોગનું ચોથું અંગ ‘પ્રાણાયામ’ સધાય છે. ચિત્ત, યોગથી વીરત થતું નથી. આનાથી તત્વ શ્રવણ સધાય છે. માત્ર શ્રવણથી જ નહીં, પરંતુ અંત:કરણથી આ રૂચી થાય છે. આમાં અંતગ્રહિતાના ભાવો ઉદિત થાય છે. દીપ્રા દ્રષ્ટિના સાધકને માનસિક અને બૌધિક સ્તર એટલું ઊંચું થઈ જાય છે કે તે ધર્મને નિશ્ચિત રૂપથી પ્રાણોથી પણ અધિક સમજે છે. પ્રાણઘાતક સંકટ આવવા છતાં પણ તે ધર્મને છોડતો નથી. આ સાધક સાત્વિક ભાવોથી આચ્છાદિત થઈ જાય છે તે તત્વ-શ્રવણના માધ્યમથી પોતાના કલ્યાણ તરફ સજાગ રહે છે. આનાથી ગુરુભક્તિ રૂપ સુખ પ્રાપ્ત થાય છે અને લૌકિક અને પારલૌકિક બન્ને હિત સધાય છે.
આ દ્રષ્ટિથી યોગનું ‘પ્રત્યાહાર’ અંગ સધાય છે. શ્રુત, તર્ક અને આત્માનુભવથી શ્રદ્ધા દ્રઢ થાય છે. પ્રત્યાહારથી સ્વ-પર વિષયોના સંબંધથી વિરત થઈને ઇન્દ્રિયો અને ચિત્ત સ્વરૂપનું સાર પ્રતીત થવા લાગે છે, તથા સાધક દ્વારા કરવામાં આવતા કૃત્યો, નિભન્તી, નિર્દોષ તથા સુક્ષ્મ બોધયુક્ત હોય છે. આ દ્રષ્ટિમાં ‘વેધ-સંબંધ-પદ’ ની પ્રધાનતા આવી જાય છે. આ દ્રષ્ટિના બે પ્રકાર માનવામાં આવ્યા છે. નિરતિચાર અને સાતિચાર નિરતિચાર દ્રષ્ટિમાં અતિચાર કે વિઘ્ન આવતાં નથી. આમાં શ્રદ્ધા પ્રતિપાતરહિત અને અવસ્થિત રહે છે. સાતિચાર દ્રષ્ટિમાં દર્શન, અનિત્ય તથા અનવસ્થિત રહે છે. સ્થિરા દ્રષ્ટિના સાધક સમ્યક્ દ્રષ્ટિ પુરુષના આજ્ઞાનાન્ધકારની ગ્રંથિનું વિભેદન થઈ જાય છે. આ દ્રષ્ટિવાળા યોગીમાં શાસન-પ્રસૂત વિવેક જાગૃત થાય છે. તે દેહ, ઘર, પરિવાર, વૈભવ આદિ બાહ્ય ભાવોને મૃગતૃષ્ણા, ગંધર્વ નગર કે કલ્પનાના રૂપમાં મને છે. તેને સાંસારિક ભાવોની વાસ્તવિકતાનું તથ્યપૂર્ણ દર્શન થઈ જાય છે. આ દ્રષ્ટિમાં સ્વ-પર ભેદ વિજ્ઞાન પ્રાપ્ત વિવેકી અને પ્રત્યાહાર પરાયણ હોય છે અને ધર્મારાધનમાં આવવાવાળી બાધાઓના પરિહારમાં પ્રયત્નશીલ રહે છે.
આ દ્રષ્ટિમાં સમ્યક્ દર્શન, અવિચ્છન્ન થઈ જાય છે. આ દ્રષ્ટિમાં સ્થિત યોગી ધર્મનો મહિમા તથા સમ્યક્ આચારની વિશુદ્ધિના કારણે બધાને પ્રિય થયા છે. તેને યોગનું છઠ્ઠું અંગ ધારણ થઈ જાય છે. આ દ્રષ્ટિના યોગીની આત્મધર્મ ભાવના એટલી દ્રઢ હોય છે કે તે શરીરથી બીજા કાર્યોમાં લાગ્યાં રહેવા છતાં પણ મનથી સદૈવ સદગુરુ પ્રવીણ આગમમાં તલ્લીન રહે છે. આત્મભાવની તરફ આકૃષ્ટ રહે છે. તે અનાસક્ત થઈ જાય છે. આનાથી સાંસારિક ભોગ તેને જન્મ-મરણ ચક્રમાં ભટકાવવાવાળા નથી બનતાં. આ દ્રષ્ટિ સ્થિત સાધક સદૈવ તત્વચિંતન તથા તત્વમીમાંસામાં લાગ્યો રહે છે. આથી તેને મોહ વ્તાપ્ત નથી થતો. તેને યથાર્થ બોધ પ્રાપ્ત થઈ જવાથી ઉત્તરોઉત્તર આભાહિત સધાય છે.
પ્રભા દ્રષ્ટિ પ્રત્યજ્ઞ ધ્યાનપ્રિય છે. આમાં યોગી ધ્યાનરત રહે છે. યોગનું સાતમું અંગ ‘ધ્યાન’ સધાય છે. રાગ, દ્વેષ, મોહ, ત્રિદોષ રૂપ ભાવ રોગ અહીં વિઘ્ન આવતાં નથી. આ દ્રષ્ટિમાં ધ્યાન જન્ય સુખનો અનુભવ થાય છે. આ રૂપ, શબ્દ, સ્પર્શ આદિ કામ-વિષયોને જીતવાવાળી છે. આ ધ્યાન સુખ વિવેક આદિ બળની તીવ્રતાથી ઉત્પન્ન થાય છે. આમાં પ્રશાંત ભાવની પ્રધાનતા રહે છે. આની સાત પ્રવૃત્તિની સંજ્ઞા અસંગાનુંષ્ઠાન કહેવાય છે. આ ચાર પ્રકારનું માનવામાં આવ્યું છે. પ્રીતિ, ભક્તિ, વચન અને અસંગ, સમગ્ર પ્રકારના સંગ, આસક્તિ કે સંસ્પર્શથી રહિત આત્માનુંચરણ અસંગાનુંષ્ઠાન છે. એને અનાલમ્બન યોગ પણ કહેવામાં આવે છે. આનાથી શાશ્વત પદ પ્રાપ્ત થાય છે. આ મહાગ્રંથ પ્રયાણનું અંતિમ પૂર્વબિંદુ છે.
આનાથી યોગનું આઠમું અંગ ‘સમાધિ’ સધાય છે. આમાં અસંગતા પૂર્ણ થાય છે. આમાં આત્મતત્વની સહજ અનુભૂતિ થાય છે તેને અનુરૂપ જ સહજ પ્રવૃત્તિ અને આચરણ થાય છે. આમાં ચિત્ત પ્રવૃત્તિ સ્થિર થઈ જાય છે. અને એમાં કોઈ વાસના નથી રહેતી આ દ્રષ્ટિમાં યોગી નિરતિચાર હોય છે તે ઉચ્ચ અવસ્થા પ્રાપ્ત કરે છે. તે સર્વજ્ઞ, સર્વદર્શી અને અયોગી થઈ જાય છે. આ દ્રષ્ટિમાં તારતમ્યમાં હરિભદ્રે યોગીઓને ચાર કોટિમાં વર્ગીકૃત કર્યા છે. ગોત્ર યોગી, કુલ યોગી, પ્રવુત્તચક્ર યોગી અને નિષ્પન્ન યોગી પ્રથમ શ્રેણીના યોગી ક્યારેય પૂર્ણ આત્મલાભ કરી શકતા નથી અને ચતુર્થ શ્રેણીના યોગી આત્મલાભ પ્રાપ્ત કરે છે.
Click to share on Twitter (Opens in new window)
Click to share on Facebook (Opens in new window)
Click to share on Google+ (Opens in new window)
Click to share on LinkedIn (Opens in new window)
Click to share on WhatsApp (Opens in new window)
Click to share on Skype (Opens in new window)
Click to email this to a friend (Opens in new window)
Click to print (Opens in new window)
Tagged યોગની ૮ દ્રષ્ટિઓ
April 23, 2018April 24, 2018 jainopediya
શ્રાવક ના ૧૨ વ્રત
April 27, 2018 jainopediya
કન્યા માટે કેવા વરની પસંદગી કરવી જોઈએ ?
June 30, 2018October 6, 2018 jainopediya
Leave a Reply Cancel reply
Your email address will not be published. Required fields are marked *
Notify me of follow-up comments by email.
Notify me of new posts by email.
તીર્થંકર પ્રભુ ના નામ પાછળનું રહસ્ય
Jain Food Recipe (5)
Jain Food Recipe (5)
Jain Article Jain Food Recipe Jain Question-Answer Jain Ringtone Jain Stories અંતરની ગણતરી અધો લોક અયોધ્યા અયોધ્યા અને અષ્ટાપદ અષ્ટાપદ-તીર્થ આગમોનું વર્ગીકરણ કમલસેન કર્મના કાઠીયા કુલકર છઠ્ઠા આરાનું ભયંકર વર્ણન છઠ્ઠા આરામાં થતી ૧૧ પ્રકારના મેઘની વૃષ્ટિ જંબૂદ્વીપ જંબૂદ્વીપ ની સરહદ જંબૂદ્વીપમાં સમુદ્ર જૈન રામાયણ નવકારવાળી ગણવાનું ફળ નારક નેમિનાથ સ્વામીજીની જીવિત પ્રતિમા પચ્ચક્ખાણનું ફળ પૌષધનું ફળ પ્રતિક્રમણનું ફળ પ્રતિમા દર્શન પ્રાયશ્ચિત ભાવ શ્રાવક ના ૬ લક્ષણ મોક્ષમાર્ગનો પ્રારંભ યતિધર્મ વર્ષિદાન વિપુલ અને વિજન વિમલશા શ્રાવક ના ૧૨ વ્રત શ્રાવક ના ૨૧ ગુણ શ્રાવક ના ૬ કર્તવ્ય સવા – સોમાની ટૂંક સાગરોપમ તથા પલ્યોપમ સામાયિકનું ફળ સિદ્ધશિલા ૧૦ પ્રકારનાં કલ્પવૃક્ષો ૨૨ પરિસહ ૩૪ અતિશય ૬૩ શલાકા પુરુષ
તીર્થંકર પ્રભુ ના નામ પાછળનું રહસ્ય
Tags: યોગની ૮ દ્રષ્ટિઓ
Jainopediya | Theme: News Portal by Mystery Themes.
Send to Email Address Your Name Your Email Address Cancel
Post was not sent - check your email addresses!
Email check failed, please try again
Sorry, your blog cannot share posts by email.