gu en it en en en en en en en en en en en it hu la en en gu en gu gu gu gu gu en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en en en en en en en en en ne en en gu en gu gu en gu en gu en gu en en en en fa en en en en en en en gu gu gu gu gu en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en az gu en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en gu en es en fa es en en en en en
જૈન ધર્મનું કર્મવિજ્ઞાન - Jainopediya
June 28, 2018 jainopediyaLeave a Comment on જૈન ધર્મનું કર્મવિજ્ઞાન
શ્રમણ ભગવાન મહાવીરને કેવળજ્ઞાન ઉપલબ્ધ થયું. અને તેમણે સર્વપ્રથમ ધર્મ પ્રવચન આપ્યું. પ્રારંભમાં જ તેમણે કહ્યું.
“ઉપ્પન્નેઈ વા, વિગમેઈ વા, ધુવેઈ વા”
આ ત્રણ – ઉત્પાદ, વ્યય અને ધ્રુવ શબ્દો દ્વારા ભગવાન મહાવીરે જૈન તત્વજ્ઞાનની ભવ્ય અને વિરાટ ઈમારતનો પાયો બાંધી આપ્યો. તેમણે કહ્યું.
સર્વ દ્રવ્ય ઉત્પન્ન થાય છે, સર્વ દ્રવ્ય નાશ થાય છે, સર્વ દ્રવ્ય સ્થિર થાય છે.
દ્રવ્યના પ્રત્યેક અંશમાં નિત્ય અને નિયમિત પરિવર્તન થાય છે. પ્રતિપળ તે ઉત્પન્ન થાય છે, નષ્ટ થાય છે અને સ્થિર પણ રહે છે. દ્રવ્યનું મૂળ સ્વરૂપ અકબંધ અને અખંડ રહે છે, પણ તેમાં પર્યાય ઉત્પન્ન થાય છે અને નાશ પામે છે. ઉત્પાદ, વ્યય અને સ્થિરતા આ ત્રયાત્મક સ્થિતિને સત્ત કહે છે, અને જે સત્ છે તે દ્રવ્ય છે.
દા.ત. સોનું એ સુવર્ણરૂપે સ્થિર રહે છે, તેના રૂપ અને ઘાટ બદલાય છે. પણ સોનું નથી બદલાતું. તાત્પર્ય દ્રવ્યનો નાશ નથી થતાં. દ્રવ્યનું રૂપાંતર થાય છે. મૂળ દ્રવ્ય તો જેવું હોય તેવું ને તેવું જ રહે છે.
આપણે જોઈએ છે કે જીવ મરી જાય છે. વાસ્તવમાં જીવ ક્યારેય મરતો નથી. જીવ બીજો જન્મ લે છે. તેનો દેહ માત્ર બદલાય છે. તેનો આત્મા દ્રવ્યરૂપે તો તે સ્થિર જ રહે છે. અક્ષય અને સનાતન રહે છે. જીવ કહો, આત્મા કહો, તે બધા એક જ અર્થવાચી શબ્દો છે. જૈન ધર્મ કહે છે કે આત્મા અનાદિકાળથી કર્મથી બંધાયેલો છે. જૈન ધર્મમાં જીવ અને કર્મ વિષે સુક્ષ્મ, ગહન અને વિસ્તૃત વિચારણા કરવામાં આવી છે.
બેડીથી જીવાત્મા બંધાય છે. દારૂ પીવાથી તે બકવાસ કરે છે કે પાગલ બને છે. ક્લોરોફોર્મ સુંઘાડવાથી તે બેભાન બને છે. બેડી, દારૂ, કલોરોફોર્મ વગેરે જળ પદાર્થો છે. પૌદગલિક વસ્તુઓ છે. તેથી અસર, માણસના તન, મન અને આત્મા ઉપર પડે છે, તે જ પ્રમાણે જડ પુદગલ એવા કર્મના સંયોગથી જીવાત્માના મૂળભૂત જ્ઞાન દર્શનાદિ ગુણો ઢંકાય છે અને તે સુખ – દુઃખ અનુભવે છે.
કર્મ એક જ પ્રકારનું નથી. તેના અનેકવિધ પ્રકાર છે. કાર્ય – ભેદની દ્રષ્ટિએ કર્મના મુખ્ય ૮ ભાગ છે. તેને પ્રકૃતિબંધ કહે છે. કર્મની મૂળ પ્રકૃતિ એટલે સ્વભાવ. કર્મનો ૮ પ્રકારનો સ્વભાવ છે. તે આ પ્રમાણે છે.
જ્ઞાનાવરણીય કર્મ: આત્માના જ્ઞાન – ગુણને આવૃત્ત કરનાર પુદગલને જ્ઞાનાવરણીય કર્મ કહે છે. આંખે પાટો બાંધ્યો હોય તો આંખ હોવા છતાંય કંઈ જોઈ શકાતું નથી. આત્મામાં અનંતજ્ઞાન રહેલું છે, પરંતુ આ કર્મ આ આત્મા ઉપર આવરણ બનીને રહે છે ત્યાં સુધી આત્માનું જ્ઞાન થતું નથી. જ્ઞાન – પ્રાપ્તિ કરવામાં આ કર્મ અવરોધક બને છે.
શેનાથી બંધાય ?: જ્ઞાન અને જ્ઞાનીની નિંદા કરવાથી, જ્ઞાન અને જ્ઞાનીનો દ્વેષ કરવાથી, જ્ઞાન અને જ્ઞાનીનું અપમાન કરવાથી, જ્ઞાનીના ઉપકાર ભૂલવાથી, જ્ઞાની સાથે અકારણ ઝઘડા કરવાથી, તેમ જ ભણનારને અને ભણાવનારને અંતરાય પાડવાથી, જ્ઞાનાવરણીય કર્મ બંધાય છે.
કર્મનું ફળ: જ્ઞાનાવરણીય કર્મના લીધે જીવાત્મા બહેરો હોય, મૂંગો હોય, મંદ બુદ્ધિનો હોય, નિર્મળ બુદ્ધિ ન હોય, તે આત્માનું જ્ઞાન પામે નહીં વિગેરે ફળ ભોગવે છે.
દર્શનાવરણીય કર્મ: આત્માના અનંત દર્શન – ગુણને આવૃત્ત કરનાર પુદગલને દર્શનાવરણીય કર્મ કહે છે. ગુરખો કે ચોકીદાર ચોકી કરતો હોય તો એ વિસ્તારમાં ચોર પ્રવેશ કરી શકતો નથી. એજ પ્રમાણે આ કર્મ આત્માનું દર્શન થવામાં અવરોધક બને છે. આ કર્મ ૯ પ્રકારનું છે.
શેનાથી બંધાય ?: ગુણીજનોની નિંદા – કુથલી કરવાથી, ગુણી અને જ્ઞાનીજનોની અવહેલના કરવાથી, કૃતઘ્ન થવાથી, ભગવાનના વચનોમાં શંકા – કુશંકા કરવાથી, ધર્મ સાધનામાં અવરોધ ઉભો કરવા વગેરેથી દર્શનાવરણીય કર્મ બંધાય છે.
કર્મનું ફળ: દર્શનાવરણીય કર્મના લીધે જીવાત્માને આંખે ઓછું દેખાય. અંધાપો આવે, અનિદ્રાનો ભોગ બને, બેઠાં બેઠાં કે ચાલતા ચાલતા ઊંઘે, આત્માનું દર્શન કરી શકે નહીં વગેરે ફળ ભોગવે છે.
વેદનીય કર્મ: સુખ અને દુઃખની અનુભૂતિ કરાવનાર પુદગલને વેદનીય કર્મ કહે છે. તલવારની ધાર જેવું છે આ કર્મ. તલવારની ધાર પર મધ ચોપડ્યું હોય અને તે ચાટવાથી પહેલા તો મીઠાશનો અનુભવ થાય, પણ પછી તે ધાર વાગવાથી દુઃખને વેદનાનો અનુભવ થાય છે. અને અફીણ ચોપડેલ તલવારની ધાર ચાટવાથી પહેલા અને પછી બંને સમયે કડવાશનો અનુભવ થાય છે. આ કર્મથી સુખની પણ અનુભૂતિ થાય છે. અને દુઃખની પણ અનુભૂતિ થાય છે. આ કર્મ ૨ પ્રકારનું છે.
શેનાથી બંધાય ?: જીવ માત્ર ઉપર દયા – કરુણા કરવાથી, દુઃખીઓનાં દુઃખમાં સહભાગી થવાથી તેમના દુઃખ હળવા કરવાથી શાતા વેદનીય કર્મ બંધાય છે. અને જીવોને ત્રાસ સંતાપ આપવાથી, તેમના દુઃખોથી રાજી થવાથી અશાતા વેદનીય કર્મ બંધાય છે.
કર્મનું ફળ: શાતા વેદનીય કર્મના લીધે જીવાત્માને મનગમતા અને મનભાવતા ભોગોપભોગ મળે છે. અશાતા વેદનીય કર્મના લીધે ગરીબાઈ, રોગ વગેરે દુઃખો મળે છે.
મોહનીય કર્મ: આત્માને વિકૃત અને મૂઢ બનાવનાર પુદગલને મોહનીય કર્મ કહે છે. નશીલા પદાર્થોનું સેવન કરનાર માણસ કોઇપણ પ્રકારનો વિવેક જાળવી શકતો નથી. તે જ પ્રમાણે આ કર્મના લીધે જીવાત્મા આત્મભાન ભૂલી જાય છે અને ક્ષણભંગુર ભોગોપભોગમાં આસક્ત બને છે. આ ક્રમનું ૨૮ પ્રકાનું છે.
શેનાથી બંધાય ?: તીવ્રપણે ક્રોધ, માન, માયા અને લોભ કરવાથી, ધર્મના નામે અધર્મનું આચરણ કરવાથી, અનાચાર – વ્યભિચાર કરવા વગેરેથી મોહનીય કર્મ બંધાય છે.
કર્મનું ફળ: આ કર્મના લીધે જીવાત્મા મોહાંધ, રાગાંધ અને વિષયલુબ્ધ બને છે. તે ઈર્ષાળુ, ઝઘડાખોર, માયાવી અને દંભી બને છે. અકારણ – સકારણ ભયભીત અને શોકાકુળ બને છે.
આયુષ્ય કર્મ: જીવનનું નિર્માણ કરતાં પુદગલને આયુષ્ય કર્મ કહે છે. કેદખાના જેવું છે આ કર્મ. કેદ / જેલમાં પુરાયેલ માણસ પોતાની ઈચ્છા મુજબ આવાગમન નથી કરી શકતો. તે પ્રમાણે આ કર્મના લીધે જીવાત્મા દેહરૂપી કેદખાનામાં પુરાયેલો રહે છે. આ કર્મ ૪ પ્રકારનું છે.
શેનાથી બંધાય ? અને તેનું ફળ:
જીવોની જેમાં પ્રતિપળ હિંસા થતી હોય તેવા કામ – ધંધા કરવાથી. સંગ્રહખોરી કરવાથી. માંસાહાર કરવાથી અને પંચેન્દ્રિય જીવની હત્યા કરવાથી જીવાત્મા નરક ગતિમાં જાય છે.
કપટ સહિત જુઠું બોલવાથી , વિશ્વાસઘાત કરવાથી, ખોટા તોલ – માપ કરવાથી જીવાત્મા તિર્યંચ ગતિમાં જાય છે.
સ્વભાવથી નિષ્કપટી, સ્વભાવથી વિનીત, દયાળુ અને ઈર્ષારહિત હોય તે મનુષ્ય પામે છે.
દીક્ષા લઈને સંયમ પાળવાથી, ગૃહસ્થપણામાં બાર વ્રતનું પાલન કરવાથી, તપ કરવાથી અને પરવશપણે સમતાભાવે દુઃખ સહન કરવાથી જીવાત્મા દેવગતિમાં જાય છે. અર્થાત્ દેવ – દેવી – ઇન્દ્ર – ઇન્દ્રાણી બને છે.
નામ કર્મ: જે પુદગલના નિમિત્તથી જીવનની વિવિધ સામગ્રી મળે છે તેને નામ કર્મ કહે છે. ચિત્રકાર જેવું છે આ કર્મ. ચિત્રકાર પેન્સિલ અને પીંછીથી જાતજાતના ચિત્રો બનાવે છે. તે જ પ્રમાણે આ કર્મના લીધે જીવાત્મા વિવિધ રૂપ અને આકારના શરીરને પ્રાપ્ત કરે છે. આ કર્મ ૧૦૩ પ્રકારનું છે.
શેનાથી બંધાય ?: મન, વચન અને કાયાને સરળ અને પવિત્ર રાખવાથી તેમ જ સહુ સાથે પ્રેમ અને મિત્રતાભાવથી વ્યવહાર કરવાથી શુભનામ કર્મ બંધાય છે અને મન, વચન અને કાયાને વક્ર અને અપવિત્ર રાખવાથી તેમ જ સહુ કલેશ – કંકાસ કરવાથી અશુભ નામ કર્મ બંધાય છે.
કર્મનું ફળ: શુભ નામ કર્મથી મનગમતાં ભોગોપભોગ મળે છે, યશ મળે છે, રૂપ મળે છે, આરોગ્ય વગેરે સુખો મળે છે. અશુભ નામ કર્મથી અભાવ, દુર્ભાવ અને પીડા મળે છે. બદનામી મળે છે. બીમારી આવે છે વગેરે અનેક દુઃખો ભોગવવા પડે છે.
ગોત્ર કર્મ: ઉચ્ચ અને નીચ એમ બે પ્રકારનું આ કર્મ છે. જે પુદગલના પ્રભાવથી ઉચ્ચ ગોત્ર મળે તે ઉચ્ચ ગોત્ર કર્મ અને જે પુદગલથી નીચ ગોત્ર મળે તે નીચ ગોત્ર કર્મ કહેવાય છે. કુંભારના જેવું છે આ કર્મ. કુંભાર એક જ માટીમાંથી અનેક પ્રકારના ઠામ બનાવે છે, તે પ્રમાણે આ કર્મના લીધે એક જ શરીરમાં અનેક પ્રકારના અનુભવ થાય છે.
શેનાથી બંધાય ?: જાતિ, ફળ, બળ, રૂપ, તપ, જ્ઞાન, લાભ અને ઐશ્વર્ય – આમાંથી કોઈ એકનું કે એકથી વધુનું અભિમાન કરવાથી નીચ ગોત્ર કર્મ બંધાય છે અને એવું અભિમાન ન કરવાથી ઉચ્ચ ગોત્ર કર્મ બંધાય છે.
કર્મનું ફળ: ઉચ્ચ ગોત્ર કર્મથી સુખી સંપન્ન અને સંસ્કારી કુટુંબમાં જન્મ મળે છે, રૂપ મળે છે, બળ મળે છે, સમૃદ્ધિ મળે છે. વગેરે ઉત્તમ સામગ્રી મળે છે. જયારે નીચ ગોત્ર કર્મથી એથી વિપરીત મળે છે. અર્થાત્ હલકા કુળમાં જન્મ મળે છે. ગરીબાઈ, રોગ, કુરૂપ વગેરે મળે છે.
અંતરાય કર્મ: ક્રિયાત્મક શક્તિમાં અવરોધ ઉભા કરતાં પુદગલને અંતરાય કર્મ કહે છે. ખજાનચી જેવું છે આ કર્મ. સંસ્થાએ એ માલિકે આપવાની રકમની મંજુરી આપી દીધી હોય પરંતુ એ રકમ ખજાનચી આપે ત્યારે જ એ રકમ મળી શકે છે. એ જ પ્રમાણે આત્મામાં અનંત શક્તિ અને ગુણો રહેલા છે. પરંતુ આ કર્મના લીધે તે પ્રાપ્ત થઈ શકતા નથી. આ કર્મના ૫ પ્રકાર છે.
શેનાથી બંધાય ?: કોઈ દાન દેતું હોય તો તેમાં આડખીલી રૂપ બનવાથી, કોઈને લાભ મળતો હોય તો તે લાભ મળતો રોકવા, કોઈને ખાન – પાન કરતાં રોકવાથી, ધર્મધ્યાન કરતાં રોકવાથી વગેરેથી આ અંતરાય કર્મ બંધાય છે.
કર્મનું ફળ: આ કર્મના લીધે જીવાત્મા દાન દઈ શકતો નથી લાભ મેળવી શકતો નથી. ભોગ અને ઉપભોગ ભોગવી શકતો નથી. તેમજ ધર્મની આરાધના કરી શકતો નથી.
આ ૮ કર્મો અને તેના ભેદકર્મોથી આત્મા જ્યાં સુધી સંયુક્ત અને સંબદ્ધ હોય છે, ત્યાં સુધી જીવાત્માનો પુનર્જન્મ થતો જ રહે છે. માણસ પોતાના આત્માને કર્મથી મુક્ત પણ કરી શકે છે. તપ, ત્યાગ, વૈરાગ્ય, જ્ઞાન, ધ્યાન, જપ આદિ ધર્મસાધના કરીને તે પોતાના આત્માને નિર્મળ અને નિર્મમ બનાવી શકે છે. ધર્મની ઉત્કટ અને ઉગ્ર સાધનાથી તમામ કર્મોનો ક્ષય કરીને જીવાત્મા મુક્ત અને બુદ્ધ થઈ શકે છે. જીવાત્મા તમામ કર્મોનો નાશ કરે છે ત્યારે તે પરમાત્મા બને છે.
Click to share on Twitter (Opens in new window)
Click to share on Facebook (Opens in new window)
Click to share on Google+ (Opens in new window)
Click to share on LinkedIn (Opens in new window)
Click to share on WhatsApp (Opens in new window)
Click to share on Skype (Opens in new window)
Click to email this to a friend (Opens in new window)
Click to print (Opens in new window)
Tagged જૈન ધર્મનું કર્મવિજ્ઞાન
નેમિનાથ સ્વામીજીની જીવિત પ્રતિમા
May 6, 2018 jainopediya
શ્રાવક ના ૨૧ ગુણ
April 27, 2018 jainopediya
June 30, 2018 jainopediya
Leave a Reply Cancel reply
Your email address will not be published. Required fields are marked *
Notify me of follow-up comments by email.
Notify me of new posts by email.
તીર્થંકર પ્રભુ ના નામ પાછળનું રહસ્ય
Jain Food Recipe (5)
Jain Food Recipe (5)
Jain Article Jain Food Recipe Jain Question-Answer Jain Ringtone Jain Stories અંતરની ગણતરી અધો લોક અયોધ્યા અયોધ્યા અને અષ્ટાપદ અષ્ટાપદ-તીર્થ આગમોનું વર્ગીકરણ કમલસેન કર્મના કાઠીયા કુલકર છઠ્ઠા આરાનું ભયંકર વર્ણન છઠ્ઠા આરામાં થતી ૧૧ પ્રકારના મેઘની વૃષ્ટિ જંબૂદ્વીપ જંબૂદ્વીપ ની સરહદ જંબૂદ્વીપમાં સમુદ્ર જૈન રામાયણ નવકારવાળી ગણવાનું ફળ નારક નેમિનાથ સ્વામીજીની જીવિત પ્રતિમા પચ્ચક્ખાણનું ફળ પૌષધનું ફળ પ્રતિક્રમણનું ફળ પ્રતિમા દર્શન પ્રાયશ્ચિત ભાવ શ્રાવક ના ૬ લક્ષણ મોક્ષમાર્ગનો પ્રારંભ યતિધર્મ વર્ષિદાન વિપુલ અને વિજન વિમલશા શ્રાવક ના ૧૨ વ્રત શ્રાવક ના ૨૧ ગુણ શ્રાવક ના ૬ કર્તવ્ય સવા – સોમાની ટૂંક સાગરોપમ તથા પલ્યોપમ સામાયિકનું ફળ સિદ્ધશિલા ૧૦ પ્રકારનાં કલ્પવૃક્ષો ૨૨ પરિસહ ૩૪ અતિશય ૬૩ શલાકા પુરુષ
તીર્થંકર પ્રભુ ના નામ પાછળનું રહસ્ય
Tags: જૈન ધર્મનું કર્મવિજ્ઞાન
Jainopediya | Theme: News Portal by Mystery Themes.
Send to Email Address Your Name Your Email Address Cancel
Post was not sent - check your email addresses!
Email check failed, please try again
Sorry, your blog cannot share posts by email.