gu gu en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en gu en en gu gu gu gu gu en en en
ઝાડીયાણા ના “આઈ ફુઈબા માં”–શાહનવાઝ મલીક “શાહભાઈ” દસાડા દરબાર ગઢ… |
‘ઍય્યયય આઈઈઈઈ’ તરડાઈ ગયેલો ગભરાટ અને આક્રંદથી ભરેલો ઝાડીયાણાની એ પાવરા કુળની નાડોદા રાજપૂત બાઈનો એ સાદ ચારણના વાસની શાંતિને ભંગ કરી ગયો, ચોખ્ખો ચાંદી જેવો મહેલ્લો અને વચ્ચોવચ્ચ એ બાઈને માથે ઓઢવાનુંય ભાન નહીં અને ચોધાર આંસુએ રડી રહી હતી, ત્યારે એનો આર્તનાદ ભલભલાના કાળજા કંપાવી દે એવો હતો,
અને ફટાક દરવાજો ખુલ્યો અને એક આધેડ ઉંમરના ચારણ આઈ માથે સાડલો સરખો કરતાં બહાર આવ્યાં, અને હે હે હે બાઈ શું થિયું નો સવાલ થયો અને પેલી બાઈ જમીન પર ફસડાઈ પડી અને એ આઈના સાડલાને બે હાથે પકડીને પોકારી ઉઠી કે મારો એકનો એક દીકરો લઈ ગીયા, અને એની આંગળી ઝીઝુવાડા તરફ લંબાઈ એનો એ આક્રંદ અને મમતાસભર ઉર્મિઓ એ આઈના આંગણે ઠલવાઇ રહી…..
આઈ મારા વાળીડાને તમારે ત્યાં એટલે મેલી ગઇતિ કે અહીં કોઈ એનો વાળ વાંકો નઈ કરે,
અને એનો વલોપાત સાચો હતો, અઢાર સો પાદરનો ધણી હોય કે ગમે એવો ચમરબંદ ગરાસીયો હોય પણ એક વાર ચારણનું નામ પડે એટલે બેઘડી વિચાર કરે, અને નિર્ણય લેવામાં ઉતાવળ ના કરે, કારણ કે…..
“ચારણ અને ચકમક તણી ટાઢી મજાણી આગ,
ટાઢી તોય તાગ લાગે લાખણ સિંહ કાજ.
(ચકમકનો પથ્થર સેંકડો વરસ દરિયાના પેટાળે પડ્યો રહે પણ બહાર કાઢો અને બીજો નાના પથ્થર સાથે ઘર્ષણ થાય તો એમાંથી તિખારો ઝરે)
એમ ચારણ કુળ આમતો ટાઢો પણ જો છંછેડો તો પછી કોઈનોય નઈ….
એવા એ દોમ દોમ દરબારી સમયમાં ઝીંઝુવાડા જાગીરના તાબાનું રૂપેણ નદીના કાંઠે વસેલું એ નાનકડું ઝાડીયાણુ ગામ…
અને એ ગામમાં એક ગોઝારી ઘટના ઘટી ગઈ….
ઘટનાઓ ઘટતી હોય છે કોઈ ઘટનાની નોંધ લેવાય અને કોઈની નથી લેવાતી, પણ આ ઘટના એવી હતી કે એ દિવસ ઝીંઝુવાડા જાગીર માટે અને એમની જાગીરના ઝાડીયાણા ગામ માટે ઇતિહાસમાં અમર થઈ જવાની હતી,
વાત એમ હતી કે …..
ફાગણ મહીનો એટલે જે તે જાગીર કે ગીરાસનું ગામ હોય ત્યાંના ખેડુને નક્કી કર્યા મુજબનો રાજને કર ભરવાનો સમય, વરસાદી ખેતી અને મોળા ધોળા વરસોમાં જે કાંઈ આવક થઈ હોય હોળી ધુળેટી સુધી હિસાબી ચોપડામાં તમારા કરની અદાયગી થઈ જવી જોઈએ એવો શિરસ્તો હતો અને દરેક ખેડુ ઉભળીયા વાણીયા વહેપારી તમામ દરબારી દફતરે હિસાબ જમા કરાવી નિરાંતે બેસી જતાં,
આવા એક ફાગણ મહિનાનો એ ઉનાળો એના ચરમ પર તપી રહ્યો હતો પડખેજ રણ એટલે એ ગરમીની તપીશ વધી જતી અને એ ચાર મહિના અહીંના લોકોને નરક નો સામનો કરવો પડતો, અને વિસ્તાર ‘ખારોપાટ’ એટલે વરુણ દેવ અમારાથી કાયમ નારાજ રહેતા, એવા એ ફાગણમાં ઝાડીયાણા ના એક મોટા ખેડુ અને એમની ખેતી આટલા પંથકમાં પુછાય એવા એ પાવરા કુળના સોજા શાંત પટેલ અને આબરુદાર ખોરડું,
એ ખેડુ નાના નાના પાંચ સાત ખેડૂતો સાથીઓ પાસે ખેતી કરાવતા અને આ વખતે વરસ મોળું એટલે ઉપજમાં કઈં ઠેકાણું પડેલું નહીં અને જે થોડું ઘણું થયેલું એ બે સાથીની દિકરિયું ના લગ્ન એટલે ભાગ લીધો નઈ અને ખલામાંથી એમને બારોબાર ભરાવી દીધું અને આ વાતની ખબર દરબારોના ખબરીઓ ગામેગામ રહેતાં એમણે જઈને ઝીંઝુવાડા રાજ ને આપી દીધી,
દી ઉગ્યામાં રાજના બે ઘોડાં એ પટેલના ઘરની બહાર આવી હિંસ મારતા ઉભા રહ્યાં અને અને પોકાર પડી કે કાલ સુરજ રાસવા ઊંચો થાય ઈ પેલા દરબાર ગઢમાં હાજર થાવું, અને પટેલને પેટમાં ગાંઠ પડી ગઈ કે કેટલાય દિવસથી જવું હતું અને ના ગયો અને હવે વાંકમાં આવી ગયો, શરમ અને મર્યાદા જેના ગુણ એવા એ લોકો હવે શું મોઢું બતાવવું એવું સમજીને ઘરે બાઈને કહીને વઢિયારમાં કોઈ સગાને ત્યાં હાલી નીકળ્યાં,
બીજે દિવસે બપોર સુધી રાહ જોઇને એ ઝાડીયાણાના ગિરાસદારને એવું લાગ્યું કે આ મારું અપમાન છે અને હું બોલાવું અને રૈયતનો આદમી ના આવે ?
બાપુએ એમના કારભારીને હુકમ કર્યો કે કઠણ કાર્યવાહી કરવી, અને ગુસ્સામાં ગઢમાંથી રાણીવાસમાં જતા રહ્યાં, અને કારભારી ખૂબ ખંધો આ હુકમની જાણે રાહ જોતો હોય એમ ઝાડીયાણે કહેવાડી દીધું કે બે દિવસમાં મળી જવું નહીતો પટેલનો એકનો એક દીકરો ઉપાડી જાશું,
આ સમાચાર આ દીકરાની માં ને મળેલા અને આખો દિવસ બેચેન રહીને આખરે દીકરાને ચારણના પાંચ ઘરના વાસમાં કોક જાજરમાન હાથમાં સુરક્ષિત રહેશે ના વિચારે મૂકી આવી અને એ આઈ ને એટલું કહી આવી હતી કે રાજના ઘોડેસવારો ગઢવીઓના વાસમાં નઇ આવે અને આવી જાય તો તમારી શરમે મારા દીકરાને આંગળી નહીં અડાડી શકે,
આપેલી બેદીવસની મહેતલ પુરી થતાં કારભારીએ હુકમનો અમલ કરવા ચાર ઘોડેસવારો રવાના કર્યાં પટેલના ઘરે દીકરો ના મળતાં એ પૂછપરછ કરતા ચારણના વાસ બાજુ ગયા જ્યાં પાંચ સાત નાના દીકરા રમતા હતા ત્યાં જઈ ને પૂછ્યું કે તમારામાંથી પટેલનો દીકરો કયો અને ત્રણચાર આંગળીઓ ચીંધાણી કે આ રહ્યો ઈ,
અને એ દીકરાને ઊંચકી ઘોડાં પર નાખીને સવારો રવાના થઈ ગયાં, અને ગામમાં આ વાત આગની જેમ ફેલાઈ ગઈ, રોટલા ટીપવા બેઠેલી એ દીકરાની માં લોટ વાળા હાથ લઈને દોડી અને ખાતરી કરી કે એનોજ દીકરો લઈ ગયા અને એ ચારણના વાસમાં આવીને એના દીકરાને બચાવી લેવા આઈને આજીજી કરી રહી હતી,
આઈ પાસે જવાબ નહોંતો મોટું ગોળ રૂપાળું મુખ સૂરજની ગરમીથી લાલ થાયજ પણ અંદર પણ એક અગનજવાળા ધખવા લાગી અને એ ગુસ્સાની આગમાં એ આઈનું મુખ લાલ ચણોઠી જેવું દિશતું હતું, જડબાં ભીંચાઈ ગયાં, મારા દરબારો અમારા કુળની લાજ બચાવવા માથું દઈ દે અને રૈયતમાં સુખે સુખી અને દુઃખે દુઃખી એવા હતાં તો પછી આવું કેમ બન્યું ? આતો જુલમ કહેવાય,
અને પાલવ છોડાવી એ બાઈને રડતી મૂકી આઈ ઘરમાં પ્રવેશ્યાં અને હટડો ખોલી કટારી કાઢી, અને એક શબ્દ બોલ્યાં વગર ઘરમાંથી સડેડાટ નીકળી ગયાં, પાછળ અમંગળ દેખી ગયેલી બે ચારણ બાળાઓ સવાલ પણ ના કરી શકી કે માં ક્યાં જાવ છો ?
ભર ચોમાસે બારે મેઘ ખાંગા થયા હોય અને રૂપેણ નદીમાં ચાર ચાર નદીઓનાં પાણી ભળ્યા હોય અને જે ઘૂઘવાટા મારતી ગાંડીતુર એ નદી વહેતી હોય એમ આ ચારણની આઈ ઝીંઝુવાડાના મારગે ભરબપોરે માથા ફાડી નાખે એવી ગરમીમાં ઝડપભેર હાલી જતી હતી,
એની ચાલમાં ઝડપ હતી, અનેરી ખુમારી હતી, હક અને લાગણી હતી અપમાન દેખાતું હતું કેટકેટલાય સવાલો હતાં અને જો જવાબ સરખો ના મળે અને રાજ ના સુણે અને મારા આશરે આવેલા એ દીકરાને પાછો ના દે તો આ દેહમાંથી પ્રાણ એ ઝીંઝુવાડાની ધરતીમાથે આજ ફગાવી દેવાં છે પણ જીવતેજીવ ઝાડીયાણાનો ઝાંપો નથી જોવો,
આવા કઠોર નિર્ણય લેવાઈ ગયાં છે ખાધા પીધા વગર એ ચારણ બાઈને આજુબાજુનું ભાન નથી માથાફાડ ગરમીની એની પાસે વિસાત નથી, મજલ લાંબી ટૂંકીની પરવાહ નથી, બસ બધું લાલ લાલ દિશે છે આંખોમાં પણ અંગારા છે ઘડી ઘડી હાથ કટાર પર જતો રહે છે, હે જોગમાયા સૌ સારા વાના કરજે એવી અરજ ઊંડે ઊંડેથી નીકળી અને ઝીંઝુવાડા નજરે પડ્યું,
સીધી એ બાઈના પગ દરબાર ગઢ બાજુ મંડાય છે, બે સૈનિકો ભાલા આડા કરીને આઈનો મારગ રોકે છે, આજ ના રોકજો એમ કહી એમના ભાલા ફગાવતી એ જગદંબા અંદર પ્રવેશી અને જોરથી “દરબાર” નામનો પોકાર પાડ્યો, કારભારી ધીમું ધીમું હસતો હતો એને ખબર હતી કે આ ચારણ કોમ આમને આમ કોકના ઉછીના ઉપરાણા લઈને હાલ્યા આવે છે અને રાજનું નુકશાન કરી નાખે છે,
મને કહો બાઈ જે કહેવું હોય ઈ, મારે બાપુને મળવું છે હું તેલા તંબોલા સાથે વાત નથી કરતી, જવાબ સાંભળીને કારભારીની ભૃકુટી તણાઈ પણ આવેશને રોકીને એ બોલ્યો કે બાઈ અમારે રાજ કારભાર ચલાવવાના હોય, ખર્ચા ખેડુ પાસેથીજ વસુલ કરવાના હોય અને વાવવા દીધેલી જાગીરું આપણા બાપની સમજીને દાન દક્ષિણા ના કરાય, એ પટેલનો દોષ છે અને પાછો બોલાવ્યે મળવા આવેલ નથી આમ હુકમનું ઉલ્લંઘન પણ કરેલ છે, આમ એ કારભારી અવિવેક પર ઉતરી ગયો,
રાજ શું કામ સહન કરે એટલે દીકરો લઈ આવ્યા છીએ અને આ કાનૂની વાત છે એટલે એમાં દખલગીરી કરવાનો કોઈનેય હક્ક નથી, તમે જાવ એ પટેલ આવીને હિસાબ કરી જાય અને એનો દીકરો લઈ જાય, બે દિવસમાં ના આવ્યો તો અમે એની લાશ ઝાડીયાણે ફેંકાવી દેશું…
બાપુને બોલાવોને હમણાં ફેંસલો આજે આ પાર કે પેલે પાર પણ કારભારીને મન બધું સામાન્ય હતું એને ખબર નહોતી કે આ ચારણ બાઈ આજે મનમાં શું ગાંઠ મારીને આવી છે અને એ હજુય એને સમજાવીને રવાના કરવાની ફિરાકમાં હતો,
દરબાર ગઢના એ મોટા હોલની વચ્ચોવચ્ચ એ બાઈ ઉભી હતી ભૂખી તરસી અને વાતાવરણ તંગ હતું અને કોઈ દરબાર હાજર નઈ એટલે પાણીનું પણ કોઈએ પૂછ્યું નથી, બસ એકજ વાત બાપુને બોલાવો પણ જીદે ભરાયેલો કારભારી આ ચારણ હઠને અને સ્ત્રી હઠને સમજતો નથી,
હવે છેલ્લીવાર કહું છું કે બાપુને બોલાવો નહીંતર આજ અહીં ત્રાગું થાશે અને નઘાત થઈ જાશે, પેલા બેત્રણ જણ હસીને આ વાત ઉડાડી મૂકે છે, અને અચાનક કારભારીની નજર લોહીના ફુવારા પર પડે છે,
હા ત્રાગું ચાલુ થઈ ગયું એ ચારણ બાઈએ બન્ને સ્તન કાપીને એના હાથમાં લઈ લીધાં અને લોહીની ધાર કચેરીના ગાલીચાને લાલ રંગે રંગી રહી, એણે પગથિયાં ચડીને બાપુની ગાદી પર લોહીયાળા હાથે પંજા થાપ્યા પછી ગઢીમાંથી બહાર નીકળીને દરવાજા પર પંજા થાપ્યા અને લોહી નિગળતી હાલતમાં બાપુના દરબાર ગઢની ચારેકોર ચક્કર માર્યા અને દરવાજાની મધ્યે આવીને બેસી ગઈ,
આ બાજુ ઝાડીયાણા પેલી બન્ને દિકરીયુંએ ગામમાં વાત કરીકે અમારી માં આવી રીતે કટાર લઈને ગયા છે અને કઈંક અમંગળ થાય એમ લાગે છે એટલે એક ગાડું ઝીંઝુવાડા રવાના થાય છે જેમાં એ બન્ને ચારણ બાળાઓ બેચેન બેઠી હતી,
દરબાર ગઢમાં ભાગદોડ મચી ગઈ અને બાપુ ખૂબ ગુસ્સામાં આકુળવ્યાકુળ છે કેમનું બન્યું મને કેમ ખબર ના આપી પણ બધા ખામોશ છે પેલી બાઈ હજુ જીવે છે વૈદજી આવેલાં અને હતાશ થઈને એકતરફ બેસી ગયા કે બહુ મોડું થઈ ગયું છે લોહી લગભગ નીકળી ગયું છે અને પ્રાણ કેમ નીકળતાં નથી એ પ્રશ્ન છે,
અને એટલામાં એ માંની બન્ને દીકરીઓને લઈને ગાડું ત્યાં પહોંચે છે અને જેવી આ દીકરીઓ માંને આમ મૃતપાય હાલતમાં જુએ છે એટલે મોટી દીકરી માંના હાથમાં રહેલી કટાર ખેંચીને ગળામાંથી સીધી ઉપર મગજ તરફ ભોંકી દે છે જેને ચારણી ભાષામાં છોગાળું ત્રાગું કહેવાય છે, દરબાર ગઢમાં કાળો કેર વર્તાઈ જાય છે બાપુ બેબાકળા આદેશ કરે છે એ પટેલના દીકરાને કોક લઈ આવો, પટેલનો દીકરો હાજર થાય છે પણ લોહીના ફુવારા રોકાવાનું નામ નથી લેતાં અને આખરી ડચકા ખાતી દીકરીના ગળા માંથી એની નાની બહેન કટારી ખેંચીને એના ગળામાં ભોંકી દે છે, આમ ત્રણ ચારણ બાઈઓના દેહ એ ઝીઝુવાડાની ધરતી પર નિશ્ચેતન થઈને પડ્યાં,
પાડલાની એક ચારણ બાઈ ઝાડીયાણા પહોંચી અને એ ‘ચોરાડી’ શાખની બાઈ હતી અને અહીંની બાઈઓ ‘ફુનડા’ શાખની હતી અને અહીં ગામમાં ગમગીન વાતાવરણ જોઈ સમાચાર સાંભળીને એય ઝીંઝુવાડા રવાના થાય છે અને એનો જવાનો આશય એ હોય છે કે અગર ત્રાગું રચાણું હોય તો એને કોઈક સગું જ વાળી શકે,
અને રાત્રે આખું ઝીંઝુવાડા ગામ ભેગું થયું છે અને બીજું ગાડું ત્યાં પહોંચે છે જેમાં એ દીકરાના બાપ પણ હોય છે અને એ ત્રાગું વાળવા એ ચોરાડી શાખના ચારણ બાઈ પોતાના ગળામાં કટાર ભોંકી દે છે,
કલ્પાંત કરતી એ દરબારની બાઈઓ છાતીઓ કુટવા લાગે છે એમને ખબર છે કે ત્રાગું જેની સામે થાય એ ઘરની દશા કેવી થાય છે,
એ પાવરા પટેલો ચારેય બાઈઓના મૃતદેહ ઉપાડી ગાડામાં નાખે છે અને બીજા ગાડામાં એ લોકો અને મધરાત્રીએ એ બન્ને ગાડાં ઝાડીયાણા તરફ રવાના થાય છે……
આજેય એ ઝાડીયાણાના ઉગમણે એ ચારેય ચારણ સતીઓના પાળિયાં નોંધ લેવાય એની રાહમાં ઊભાં છે અને એ સમાધી સ્થળ પર જાવ તો અત્યારે પણ કંપારી છૂટી જાય છે એવો એ સતીઓનો તેજ છે, અને લોકો કહે છે કે મોગલ તો શાંત માતા છે પણ આ આઈ ફુઈ તો એનાથીયે સવાઈ અને પરચા બતાવનારી માતા છે….
એ બાપુનું તો નિરવંશ ગયું પણ આજેય એમના નજીકના સગાંવહાલા દુઃખી છે અને આ ત્રાગાંથી હાલેય એમને દુઃખ પહોંચી રહ્યું છે એવું લોકમુખે ચર્ચાય છે કારણકે આ વસ્તુના વાયણા વળાતાં નથી……
જેમાં ત્રાગું કરનાર ગળાના નીચેથી માથાની ઉપર મુંડન કરાવે ત્યારે જે છોગું રાખવામાં આવે છે ત્યાં કટાર બહાર કાઢી નાખે…
જેમાં આખા શરીરે કપાસિયા અને રું લપેટીને એને જીવતે અગ્નિ આપીને સળગી મરવું…..
આ નામ ગાંધીજીએ પ્રચલિત કર્યું પણ શીખ્યા ચારણો પાસેથી કે સાગમટા સેંકડો લોકો ધરણા પર બેસી જાય અને શરીરનો ત્યાગ કરે….
આવા હતાં મારા ‘ખારાપાટ’ના માનવી અને એમના ચારણો…..
આદરિયાણા ના ચારણ કવિ શ્રી મોજદાનભાઈએ એક ચરજ (અરજ કરતું ભજન) ચારણી ભાષામાં લખ્યું છે જે રજૂ કરવું આવશ્યક છે…..
“આઈ ફુઈબા માનો ભાવ”
(ઢાળ : આઈ કરું છું અરજી)
ગામ ઝાડીયાણાના ગોઢમાં રુડું આઈ ફુલબામાનું ધામ,
ફુનડા કુળની જોગમાયા તારું લીલા પબા છે નામ (ટેક)
જાગતી તું જગદંબા આઈ પરચા દીધાં તેં અપાર (૨)
શ્રધ્ધા થકી તારા શરણે આવે એના હરતી દુઃખ હજાર,
પાવરા કુળના પુત્રની વ્હારે તું ઝીંઝુવાડા જાનાર (૨)
ભૂપ ઝાલાને ભમાવીઓ તેં તો ત્રાગું કર્યું તત્કાળ
પાનવે પરચો આપ્યો કોળીને લીંબડા લારે તું જાય(૨)
કૂંપળું ફૂટી વેલ્યમાં જોઈ થર થર ઠાકોર થાય,
આઈને આગણ અખૂટ છે કૂવો અમૃત જળ છે અપાર(૨)
આઈ ઉગમણા છે બેસણા તારા તને નમતા નરને નાર,
બાગ ચારણને મહેકાવજે માડી લીલો નેહ સદાય(૨)
લાજ લોંબડીયાળી રાખજે સૌની ‘મોજ’ ચારણ ગુણ ગાય
કર્તા : ચારણ કવિ શ્રી મોજદાન બેચરદાનજી કેશરિયા
ગામ :આદરિયાણા તા.દસાડા (પાટડી) જી.સુરેન્દ્રનગર
સૌજન્ય-હેમુદાનભાઈ,આવળદાનભાઈ,કબીરદાન, મુકેશભાઈ પાવરા,નટુભાઈ પાવરા,દાનુભાઈ ગોહીલ, રહે,તમામ ઝાડીયાણા…..
લેખક સંશોધક-શાહનવાઝ મલીક “શાહભાઈ” દરબાર ગઢ દસાડા…
જીવન ==ભાગ = ૧૪
હું ને મારાં કઉશું
નો અને યસ ભાગ…૨
જીવન == ભાગ ==૧૩
2014-2017 Copyright. Gujarati Kalam