gu en it en en en en en en en en en en en it hu la en en gu en gu gu gu gu gu gu gu gu en en en en en en en en en ne en en gu en gu gu en gu en gu en gu en en en en fa en en en en en en en gu gu gu gu gu en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en az gu en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en gu en es en fa es en en en en en
એક યોજન બરોબર કેટલા માઈલ ? - Jainopediya
જૈન ભૂગોળમાં અંતર માપવા માટે અંગુલથી લઈને યોજન સુધીના માપનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. એક યોજનના ચાર ગાઉ થાય છે, અને એક ગાઉ બરોબર ૨૦૦૦ ધનુષ થાય છે, એ બાબતમાં કોઈ વિસંવાદ નથી. ભારતમાં ગામડાઓમાં આજે પણ અંતર માપવા માટે ગાઉનો ઉપયોગ થાય છે. આ ગાઉ અને જૈન શાસ્ત્રોમાં વર્ણવવામાં આવેલા ગાઉ વચ્ચે કોઈ ફરક ખરો ?, એ વિચારણીય મુદ્દો છે. તેનાથી પણ અટપટો મુદ્દો એક યોજન અને એક માઈલ વચ્ચે શું સંબંધ ?, એ છે. ભારતમાં અંગ્રેજોનું આગમન થયું તે અગાઉ બધો જ વ્યવહાર ગાઉ અને યોજનમાં ચાલતો હતો. અંગ્રેજોના પ્રભાવ હેઠળ ભારતમાં પણ અંતર માપવા માટે માઈલનો ઉપયોગ શરૂ થયો. આ કારણે આજે અંતરની માપણી બાબતમાં અનેક ગૂંચવાડાઓ પેદા થાય છે.
જૈન શાસ્ત્રોમાં ઉત્સેઘ અંગુલનું જે માપ છે તે ચક્રવર્તી પાસે રહેલા કાકિણી રત્નના માપ ઉપરથી નક્કી કરવામાં આવ્યું છે. દરેક ચક્રવર્તી પાસે એક સમઘન આકારનું કાકિણી નામનું રત્ન હોય છે. આ સમઘનને ૬ સપાટી હોય છે અને ૧૨ કિનારી હોય છે. આ સમઘનની દરેક બાજુની લંબાઈ ઉપરથી ઉત્સેઘ અંગુલનું માપ નક્કી કરવામાં આવ્યું છે. “ચક્રવર્તી જયારે દુનિયા જીતવા જાય ત્યારે દરરોજ જેટલો પ્રવાસ કરે છે, તે માપને એક યોજન ગણવામાં આવે છે. એક યોજન બરોબર ૭,૬૮,૦૦૦ ઉત્સેઘ અંગુલ થાય છે”.
આ રીતે જૈન શાસ્ત્રોમાં એક અંગુલનું અને એક યોજનનું માપ નક્કી કરવામાં આવ્યું છે. શ્રી ઋષભદેવ ભગવાનની ઉંચાઈ ૫૦૦ ધનુષની હતી. આ ૫૦૦ ધનુષ બરાબર ૪૮,૦૦૦ ઉત્સેઘ અંગુલ થાય છે. શ્રી ઋષભદેવ ભગવાનના આત્મ અંગુલ મુજબ તેમના શરીરની ઉંચાઈ ૧૨૦ અંગુલ હતી. આ રીતે એક આત્મ અંગુલનું માપ ૪૦૦ ઉત્સેઘ અંગુલ થવું જોઈએ.
બ્રિટનમાં પણ એક માઈલનું અંતર માપવા માટે જુદાં જુદાં માપો અસ્તિત્વમાં હતાં. ઇંગ્લેન્ડના રાજા પહેલા હેનરીએ પોતાના હાથની લંબાઈ જેટલા વારનું માપ પ્રચલિત કર્યું હતું. એડવર્ડ બીજા રાજાએ આ માપ રદ કર્યું અને તેની જગ્યાએ કાયદો કર્યો કે જવના ત્રણ દાણા સુરેખ ગોઠવવાથી જેટલી જગ્યા રોકે તેને એક ઇંચ ગણવો. આવા ૧૨ ઇંચનો એક ફૂટ અને ત્રણ ફૂટનો એક વાર ગણાતો હતો. ભારતમાં મોગલ શહેનશાહ અકબરે એવું નક્કી કર્યું હતું કે, “૪૧ આંગળીની પહોળાઈ જેટલો એક ઇલાહી ગજ ગણવો”. આ ઇલાહી ગજની લંબાઈ ૨૯.૬૩ ઇંચ જેટલી થતી હતી જયારે બ્રિટીશ ગજની લંબાઈ ૩૬ ઇંચ જેટલી થતી હતી. ભારતમાં બ્રિટીશ શાસન આવ્યું તે પછી આ ઇલાહી ગજ ૩૩ ઇંચનો નક્કી કરવામાં આવ્યો. ઈ.સ. ૧૮૭૮ માં એવું નક્કી કરવામાં આવ્યું કે, ૧૭૬૦ વાર બરોબર એક માઈલ ગણવો.
ભારતમાં મોટા ભાગમાં અત્યારે યોજનનું જે માપ અસ્તિત્વમાં છે તે મુજબ એક ગાઉમાં બે માઈલ હોય છે, માટે ચાર ગાઉ એટલે એક યોજનના ૮ માઈલ થવા જોઈએ. અકબરના દરબારમાં રહેલો ઇતિહાસકાર અલ બરૂની પણ એક યોજન બરાબર ચાર ગાઉ બરાબર ૮ માઈલ નું માપ આપે છે. જોકે આજે પણ ભારતના પંજાબ પ્રાંતમાં જે ગાઉ(કોશ) વપરાય છે, તેની લંબાઈ સવા માઈલ જેટલી જ હોય છે. આ ગણતરીએ પંજાબી યોજન ૫ માઈલનો થાય છે; માટે ઉત્તર પ્રદેશ વિસ્તારમાં એક ગાઉ બરાબર સવા માઈલનું માપ છે; માટે ઉત્તર પ્રદેશના એક યોજન બરાબર ૯ માઈલ થાય છે. દક્ષિણ ભારતમાં એક ગાઉ બરાબર ૪ માઈલ જેટલું માપ થાય છે. માટે દક્ષિણ ભારતમાં એક યોજન બરાબર ૧૬ માઈલ જેટલું માપ થાય છે. આ રીતે ભારતના વિવિધ પ્રાંતોમાં યોજનનું માપ બદલાયા કરે છે.
ઈ.સ. ૩૯૯ અને ૪૧૩ વચ્ચે ભારતની મુસાફરી કરનારા ચીની યાત્રી ફાહિયાને પોતાના પ્રવાસવર્ણનમાં અંતરની ગણતરી માટે યોજનનો ઉપયોગ કર્યો હતો. ફાહિયાને ભારતમાં મુખ્ય સ્થળો વચ્ચેનાં અંતરોની જે નોંધ કરી હતી તેની સરખામણી બ્રિટીશ માઈલ સાથે કરીને ડો.કનિંગહામે શોધી કાઢ્યું હતું કે એક યોજન એટલે ૬.૭ માઈલ થાય છે. આજ ગણતરી અન્ય પ્રકારે પણ યોગ્ય જણાય છે. જૈન શાસ્ત્રો મુજબ જંબૂદ્વીપનો સૂર્ય સૌથી અંદરના મંડળ અને સૌથી બહારના મંડળ વચ્ચે જે સ્થળાંતર કરે છે તેનું અંતર ૫૧૦ યોજન જેટલું છે. હવે આધુનિક ભૂગોળ મુજબ સૂર્ય કર્કવૃત અને મકરવૃત વચ્ચે સ્થળાંતર કરે છે. કર્કવૃત્ત અને મકરવૃત વચ્ચેનું અંતર ૩૨૪૩ માઈલ જેટલું થાય છે. આ ઉપરથી કહી શકાય કે ૫૧૦ યોજન બરોબર ૩૨૪૩ માઈલ થાય. ૩૨૪૩ ને ૫૧૦ થી ભાગતાં એક યોજન બરોબર ૬.૩૬ માઈલનું મો આવે છે.
સૂર્યની ગતિના આધારે પણ એક યોજન બરાબર કેટલા માઈલ એ ગણી શકાય છે. જંબૂદ્વીપનો વ્યાસ એક લાખ યોજન છે, માટે તેનો પરિઘ ૩,૧૬,૨૨૭ યોજન જેટલો છે. સૂર્ય આટલું અંતર ૪૮ કલાક અથવા ૬૦ મુહુર્તમાં ફરે છે, માટે સૂર્ય એક કલાકમાં ૬૫૮૮ યોજન અંતર કાપે છે. હવે સૂર્ય એક રેખાંશ ચાર મિનીટમાં ખસે છે. આ હિસાબે સૂર્ય એક કલાકમાં ૧૫ રેખાંશ ખસે છે. વિષુવવૃત પાસે બે રેખાંશ વચ્ચે ૬૯ માઈલનું અંતર હોય છે. આ હિસાબે સૂર્યની ગતિ એક કલાકમાં ૧૦૩૫ માઈલ જેટલી જોવા મળે છે. આ ગણતરીએ એક માઈલ બરાબર ૬.૩૭ યોજન જેટલું માપ આવે છે. અગાઉ આપણે એક યોજન બરાબર ૬.૩૬ માઈલનું માપ મળ્યું હતું. હવે તેનાથી તદ્દન ઊંધું માપ મળે છે. જૈન ભૂગોળનો આ એક મોટો કોયડો છે. આ વિષયમાં વિસંવાદો મળે છે. આ અંગે કોઈ યોગ્ય સમાધાન ઉપલબ્ધ હોય તો જણાવા આ વિષયના વિદ્વાનોને નમ્ર વિનંતી છે.
Click to share on Twitter (Opens in new window)
Click to share on Facebook (Opens in new window)
Click to share on Google+ (Opens in new window)
Click to share on LinkedIn (Opens in new window)
Click to share on WhatsApp (Opens in new window)
Click to share on Skype (Opens in new window)
Click to email this to a friend (Opens in new window)
Click to print (Opens in new window)
June 19, 2018 jainopediya
પ્રશ્ન: જંબૂદ્વીપ નામ કેવી રીતે પડ્યું ?
June 8, 2018July 2, 2018 jainopediya
June 19, 2018 jainopediya
Leave a Reply Cancel reply
Your email address will not be published. Required fields are marked *
Notify me of follow-up comments by email.
Notify me of new posts by email.
તીર્થંકર પ્રભુ ના નામ પાછળનું રહસ્ય
Jain Food Recipe (5)
Jain Food Recipe (5)
Jain Article Jain Food Recipe Jain Question-Answer Jain Ringtone Jain Stories અંતરની ગણતરી અધો લોક અયોધ્યા અયોધ્યા અને અષ્ટાપદ અષ્ટાપદ-તીર્થ આગમોનું વર્ગીકરણ કમલસેન કર્મના કાઠીયા કુલકર છઠ્ઠા આરાનું ભયંકર વર્ણન છઠ્ઠા આરામાં થતી ૧૧ પ્રકારના મેઘની વૃષ્ટિ જંબૂદ્વીપ જંબૂદ્વીપ ની સરહદ જંબૂદ્વીપમાં સમુદ્ર જૈન રામાયણ નવકારવાળી ગણવાનું ફળ નારક નેમિનાથ સ્વામીજીની જીવિત પ્રતિમા પચ્ચક્ખાણનું ફળ પૌષધનું ફળ પ્રતિક્રમણનું ફળ પ્રતિમા દર્શન પ્રાયશ્ચિત ભાવ શ્રાવક ના ૬ લક્ષણ મોક્ષમાર્ગનો પ્રારંભ યતિધર્મ વર્ષિદાન વિપુલ અને વિજન વિમલશા શ્રાવક ના ૧૨ વ્રત શ્રાવક ના ૨૧ ગુણ શ્રાવક ના ૬ કર્તવ્ય સવા – સોમાની ટૂંક સાગરોપમ તથા પલ્યોપમ સામાયિકનું ફળ સિદ્ધશિલા ૧૦ પ્રકારનાં કલ્પવૃક્ષો ૨૨ પરિસહ ૩૪ અતિશય ૬૩ શલાકા પુરુષ
તીર્થંકર પ્રભુ ના નામ પાછળનું રહસ્ય
Jainopediya | Theme: News Portal by Mystery Themes.
Send to Email Address Your Name Your Email Address Cancel
Post was not sent - check your email addresses!
Email check failed, please try again
Sorry, your blog cannot share posts by email.