gu en en en es gu en en en en en en en gu en en en en en en en en en en gu en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en en en en en en en en es en en gu en gu en hi en gu en gu en en en en en gu en gu gu gu gu en en en gu en en en en fa en en en en en de de en de en en en en gu gu gu gu hi gu en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en gu en gu en gu en gu gu gu hi gu gu hi en en en en en th ca it en en en en
બજેટના નામે સંસદમાં બોલાયેલું જુઠ. – Sharuaat E Magazine
Ank 14 Gujaratni Sauthi Moti Samasya
Ank 13 Rape In India
Ank 12 Sabka Sath Sabka Bhrashtachar
Ank 11 Pakoda Rojgar Bhagoda Banking
Ank 10 Bhanubhai Jamin Andolan
Ank 8 Chuntani Pati Have Shu
Ank 7 Vote Kone Aapvo
Ank 2 Mara Shikshanni ghor kone khodi
બજેટના નામે સંસદમાં બોલાયેલું જુઠ.
April 1, 2018 Sharuaat Ank 12 Sabka Sath Sabka Bhrashtachar 4
આમ તો બજેટ રજુ થયે જો કે બે મહિના થઇ ગયા પણ પાછલા ચાર બજેટ અને આ પાંચમા બજેટમાં કોઈ ફરક હોય તો નાણામંત્રીએ આ વખતે  જૂઠ બોલવાના બધા જ રેકોર્ડ તોડી દીધા. આ પહેલા એવા  મંત્રી હશે જેમણે આઝાદી પછી સંસદમાં ખુલ્લેઆમ કદાચ આટલા જુઠ બોલ્યા હશે! મૂળ મુદ્દા પર આવીએ…
દેશની અર્થવ્યવસ્થા બે હિસ્સામાં વહેચાયેલી છે. એક આપણી આંતરિક સ્થિતિ અને એક બાહરી એટલે કે વિદેશી સ્થિતિ. છેલ્લા ત્રણ દાયકાઓથી જે વૈશ્વિકરણની પરિસ્થિતિ સર્જાઈ છે, એના પર વિશેષ ચર્ચા થવી જોઈએ. જે ખરેખર બિલકુલ થતી જ નથી. જેના વિશે આ બજેટમાં તો જરાય એક શબ્દ પણ નહી. એના સંભવત: કારણો એ હોઈ શકે કે દેશની બહારની આર્થિક બાબતોની પરિસ્થિતિ આ વખતના આંકડા કહી રહ્યા છે એમ સ્થિતિ બગડતી જાય છે તો સ્વાભાવિક છે ચર્ચા તો કરવાના જ નથી! ભારત દેશનું  વિદેશી દેવું ૫૦૦ બિલિયન ડોલર પહોચી ગયું છે. ભારત સહુથી વધારે દેવાદાર દેશોમાંનો એક દેશ બની ગયો છે. હમણાં જ કરંટ એકાઉન્ટ ડેફીસીટના આંકડા આવ્યા કોણે બતાવ્યા કે વાંચવામાં આવ્યા? આપણી આદરણીય મીડિયા બકવાસ મુદ્દાઓ પર બુમ બરાડા કરવાવાળા આપણા એન્કરો એના પર પણ એક ડીબેટ કરી લે તો શું વાંધો? પણ નહી … શ શ શ ચુપ… વિદેશી દેવું દેશની ટેક્ષની આવકમાંથી ચૂકવી ના શકાય. કેમકે વિદેશી દેવું ડોલરમાં છે તો એને રૂપિયામાં ચૂકવી ના શકાય અને રૂપિયાની  આંતરરાષ્ટ્રીય કિંમત શું છે? કશું જ નથી. તો એ દેવું ચુકવવા માટે આપણે ડોલરની કમાઈ કરવી પડે તો કેવી રીતે થઇ શકે? એક્ષ્પોર્ટથી ટુરીઝમથી રેમીટેન્સીસ થી… ભારત સરકારની  ડોલરની આવક ખુબ ઓછી છે ને જાવક વધારે છે. આને લીધે જે  ડોલરની ઘટ યા નુકશાન થાય છે એને કહે છે ‘કરંટ એકાઉન્ટ ડેફીસીટ’. એને ચૂકવવાના બે જ રસ્તા છે કાં તો વધારે દેવું કરો અથવા વિદેશી કંપનીઓને ધંધો કરવા ભારત બોલાવો. અને ખરેખર આ બે જ ઉપાયો આ સરકાર અપનાવી રહી છે. આપણા પ્રધાનસેવક વિદેશ આમંત્રણ પત્રિકાઓ લઈને એના માટે જ તો પરિભ્રમણ કરી રહ્યા છે. ખુલ્લી અર્થવ્યવસ્થા બનાવી દીધી છે કે આવો ને મનફાવે એમ ધંધા કરો. અરે ડીફેન્સ(સંરક્ષણ) પણ ખોલી દીધું  છે શાયદ જ એવો કોઈ દેશ હશે જે પોતાની ડીફેન્સ ઇન્ડસ્ટ્રી વિદેશોના હાથમાં સરળતાથી તાબે કરી આપે. મતલબ યુદ્ધ કે લડાઈ પણ આપણે એમની અનુમતિથી કરવું પડશે એવું જ થયું ને! તો આ હાલત દેશની કરી દીધી છે સરકારે. ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ની હાલત પણ કઈક આવી જ છે. વિદેશી કંપનીઓને બોલાવવામાં આવી રહી છે. શ્રમ કાનુન ખતમ કરાવવામાં આવી રહ્યા છે કે વિદેશી ભાઈઓ આવો, અહી  સસ્તામાં સસ્તા કામદાર મળી રેહશે. ૧૨-૧૨ કલાક કામ કરાવજો, મીનીમમ વેજ(ન્યૂનતમ મજુરી) આપવાની કોઈ જરૂર નથી, અઠવાડિક રજાઓ પણ આપવાની કોઈ જરૂર નથી, બસ! ભારત આવો, કામદારો જોડે સખત મજુરી કરાવો અને નફો કરીને નીકળી જાઓ. પણ બસ ભારત આવો. કેમ બોલાવવા પડે છે? કેમકે તેઓ ભારત આવશે તો ડોલર લઈને આવશે. આ છે આપણા દેશની વિદેશી મુદ્રાની પરિસ્થતિ.
જેટલી સાહેબ ભાષણમાં શું કહે છે? મેડમ સ્પીકર “ભારત સબસે તેજ અર્થવ્યવસ્થા બનને જા રહા હૈ” ૮% આજુબાજુ ગ્રોથ રેટ આવતા દિવસોમાં થઇ જશે.. આટલું હળાહળ જુઠ બોલતા આપણા નેતાઓ જરાય ડરતા પણ નથી, તો ભાઈ શિક્ષણમાં કેમ આટલા પાછળ છીએ? આપણા દેશમાં ભૂખથી સહુથી વધારે મૃત્યુ થાય છે, બીમારીથી મરવાવાળા સહુથી વધારે આપણા દેશમાં છે. બેરોજગારીની પરિસ્થિતિ એટલી ભયંકર છે કે અંદાજીત ૫૦% થી પણ વધારે બેરોજગારી છે. અર્થવ્યવસ્થાનો મતલબ શું હોવો જોઈએ? કે શિક્ષા મળે, સ્વાસ્થ્ય મળે, રોજગારી મળે. જો આમાંથી કશું જ નથી મળતું તો જીડીપી આટલા રફતારથી કેવી રીતે આગળ વધી રહ્યું છે? મતલબ કોઈ ગરબડ તો હોવી જોઈએ! તો એ ગરબડ શું હોઈ શકે એ જોવાનો પ્રયત્ન કરીએ.
પેહલું તો જીડીપીની જે પરિભાષા છે એમાં જ ખોટ છે. આજે જીડીપીને સામાન્ય લોકોના જીવન સુધારા સાથે કશું જ લેવા દેવા નથી. આમ આદમીની આવક વધી રહી છે કે ઘટી રહી છે, એનાથી પણ કશું લેવાદેવા નથી. પરંતુ એને મૂડીવાદીઓની નફાખોરી કેવી રીતે વધી રહી છે એનાથી જ  મતલબ છે. જીડીપી પર રોજ બુમબરાડા, ડીબેટ, લેખો આવતા રહે છે, એ તો જોયા જ હશે. મીડિયામાં જે આંકડા, ઈકોનોમી આવે છે એને અધિકાંશ સામાન્ય લોકોને કશું લાગુ પડતું નથી. અગર સાચી અર્થવ્યવસ્થા મીડિયા અથવા અન્ય સ્ત્રોતો દ્વારા રજુ કરવામાં આવે, તો ઘરે-ઘરે કામ કરવાવાળા કામદારો મળશે. જનતાને અંધારામાં રાખવામાં આવે છે. દેશમાં નાના ખેડૂતો ૭૦% જેટલા છે, જે તેમની લગભગ ઉપજ ઘરવપરાશ માટે રાખતા હોય છે, બજારમાં વેચતા નથી તો આના કારણે એ ઉપજ  જીડીપીમાં ગણાશે નહિ. પણ કાલે કોઈ મોટી કંપની આવશે બુલડોઝર ફેરવી ત્યાં માઈનીગ કંપની અથવા કારખાનું બનાવશે અને ઉત્પાદન કરશે તો એનાથી જીડીપી વધી જશે. પરંતુ આના કારણે જે લોકો બેરોજગાર થયા, મજબુર થઈને  શહેરોમાં મજુરી કરવા ગયા, જેમની જીંદગી તબાહ થઇ ગયી હોય એ માઈનસમાં ગયા એમને ગણતરીમાં નથી લેતા. કેમ કે જીડીપીમાં માઈનસનું પ્રાવધાન નથી. એમાં બસ પ્લસ જ પ્લસ હોય છે. સમજો કે કોઈ કંપનીએ નવી મશીનરી લાવી, ઉત્પાદન વધાર્યું ને અમુક સમય પછી અડધા લોકોને છુટા કર્યા, તો જે કામદારોની જિંદગી ખતમ થઇ ગયી એમને લઈને જીડીપીમાં કોઈ ફરક નહી પડે મતલબ માઈનસ નહી થાય, પણ કંપનીનો નફો કેટલો વધ્યો એના કારણે  જીડીપી જરૂર વધી જશે. છેલ્લા ૩૦ વર્ષથી આ જ પ્રમાણે જીડીપી ચાલે છે. જેમાં પૈસાદાર વધારે પૈસાવાળો ને ગરીબ, મધ્યમ વધારે નીચે આવી ગયા છે. ભારત જીડીપીમાં પ્રગતિ કરે છે એ એટલા માટે સ્વીકારવું પડે કેમકે દુનિયામાં ભારતના અરબપતિઓની સંખ્યા ત્રીજા ક્રમે પહોચી ગયી છે. ૧૨૧ અરબપતિઓ, ગયા વર્ષે ૧૯ નવા અરબપતિઓ ઉમેરાયા. તો દેશ પ્રગતિ કરે જ છે! જીડીપી દર ૭% એ પહોચવા લાગ્યો છે! પણ કોના કારણે ૧૨૧ અરબપતિઓ કેહવાનો મતલબ મુદીવાદીઓના કારણે.
આમ જનતાને  નોકરી નહી મળે, ભૂખથી મરી જશે, સરકારને કોઈ ફરક નહી પડે કેમકે આમેય આમ લોકો જીડીપીમાં ક્યાં યોગદાન કરે છે? તો કદાચ આમ નાગરિક દુનિયામાંથી ચાલ્યો જશે તો ધરતીનો ભાર ઓછો થશે, જયારે દેશ પ્રગતિ કરશે અંબાણી, અદાણીની સંપત્તિ વધી જશે તો. આ છે જીડીપી ની વાસ્તવિકતા.
ચાલુ વર્ષનો જીડીપીનો જે આંકડો સરકારે એમની જ પરિભાષામાં રજુ કરેલ છે એ પણ જુમલો જ  છે. જીડીપીમાં ખેડૂત, નાના દુકાનદારો, લારી, ગલ્લાવાળા મતલબ અસંગઠિત ક્ષેત્રોમાંથી કેટલું ઉત્પાદન થાય છે એ જીડીપીના આંકડામાં પરફેક્ટ બેસતું જ નથી, જે એક સહુથી મોટું ક્ષેત્ર છે તો એને પૂરેપૂરું નકારી પણ ન શકાય. એટલે જે અસંગઠિત ક્ષેત્રોનો ફાળો જીડીપીમાં ૪૫% છે. આમ જોવા જઈએ તો જે વાત કરી એ પ્રમાણે એનાથી ઘણું વધારે છે. જેમકે દેશનો ૯૦% કામદાર, રોજગાર મેળવતો વર્ગ અસંગઠિત ક્ષેત્રમાં છે. ભારત સરકાર અસંગઠિત ક્ષેત્રનું  અર્થવ્યવસ્થામાં જે યોગદાન છે તેનો સર્વે દર ત્રણ મહીને કરાવે છે. તેનાથી જીડીપી કેટલું વધ્યું એનો અંદાજો લગાવી શકાય છે. હવે થયું  એવું કે છેલ્લા દોઢેક વર્ષથી ભારત સરકારે આવો કોઈ સર્વે કરાવ્યો નથી. તો પછી જીડીપીનો આંકડો કેવી રીતે આવ્યો? તો સરકારે એવું માની લીધું છે કે જેટલું ઉત્પાદન સંગઠિત ક્ષેત્રોમાં વધી રહ્યું છે એટલું જ અસંગઠિત ક્ષેત્રોમાં પણ વધી રહ્યું છે. આવા અંદાજા જ કરતી આવી છે આ સરકાર. સામાન્ય રીતે થતું એવું હોય છે કે જેમ જેમ જીડીપી વધતી જતી હોય તેમ તેમ સંગઠિત અને અસંગઠિત બંને ક્ષેત્રો ઉપર જતા જાય છે. પણ આ વખતે છેલ્લા દોઢ વર્ષમાં થયું એવું છે કે સરકારે બે નીતિઓ લાગુ કરી જેનાથી અસંગઠિત ક્ષેત્ર પર ભયંકર અસર થઇ. પેહલી નીતિ હતી નોટબંધી અને બીજી જીએસટી, આ બંને નીતિઓએ અસંગઠિત ક્ષેત્રને તબાહ કરી નાખ્યું છે. ભરપુર આંકડાઓ ઉપલબ્ધ છે. સરકારે તો સર્વે કર્યા  જ નથી, તો સ્વાભાવિક છે કે સરકાર તો ક્યારેય માનશે નહી. અનઓફીસીયલ આંકડા બતાવે છે કે તબાહ જ નહી એમનો વિકાસદર પણ માઈનસમાં જતો રહ્યો છે. ઉદાહરણ તરીકે વેપારીઓનું સર્વે અને એમની સંસ્થાઓનું માનવું છે કે એમનો વેપાર ૭૦% થી ૮૦% નીચે આવી ગયું. નાના ઉદ્યોગો ૮૦% પ્રભાવિત થયા અને બંધ પણ થઇ ગયા અને લાખો કામદારો એમના ગામડે પાછા ફર્યા. જે આ માઈનસ થયું એ આપોઆપ અસંગઠિત ક્ષેત્રોનો જીડીપીમાં જે યોગદાન છે એ પણ માઈનસ થવાનું જ છે. પરંતુ સરકાર એને માનતી જ નથી જેને ઓલરેડી માની લીધું છે કે જે સંગઠિત ક્ષેત્રનો વિકાસ દર છે એ જ અસંગઠિત ક્ષેત્રનો પણ વિકાસદર છે. ૨૦૧૭ ના Q૩ (જુલાઈ,ઓગસ્ટ,સપ્ટેમ્બર) પ્રમાણે સરકારે કહેલ કે ૬.૩% પર વિકાસ કરેલ. એનો મતલબ સંગઠિત ક્ષેત્રનો વિકાસદર છે. અસંગઠિત ક્ષેત્રનો વિકાસદર તો માઈનસ હતો. અર્થશાસ્ત્રીઓના અંદાજ પ્રમાણે માઈનસ ૫% થી ૬% વિકાસદર છે. એ માઈનસ અને આ ૬.૩% ને મેળવી દેવામાં આવે તો અર્થવ્યવસ્થાનો સરેરાશ વિકાસદર ૧% આસપાસ જ રહે છે. જેને સરકાર ૭% કહી રહી છે.
આપણે વાતો સાંભળીયે કે અનુભવીએ છીએ કે નોકરીયો જ નથી, ક્યાંથી હોય? અર્થવ્યવસ્થા જ ભયંકર રૂપથી ઠરેલ અવસ્થામાં છે. તો પણ નાણા મંત્રી આવતા વર્ષે ૮% વિકાસદરનું કહી રહ્યા છે! કદાચ કોઈ બીજા ૧૯ અરબપતિ નીકળવાના હશે માટે અંદાજો મારવામાં વાંધો ના હોઈ શકે..
બજેટ આઉટ લે(સરકારનો ટોટલ ખર્ચ) કેટલો છે તે જોઈએ તો આ વર્ષે ૨૪ લાખ કરોડની આસપાસ છે.આમાં મોંઘવારી જોડવામાં નથી આવી.આમ ગયા વર્ષના ૧૩.૨% થી વર્તમાન ૧૩% પર ખર્ચ આવી ગયુ છે.મતલબ વધારવાની જગ્યાએ બજેટ ખર્ચ ઘટાડવામાં આવી રહ્યું છે.અબ્સોલ્યુટ આંકડાની જગ્યાએ જીડીપીથી એ માટે તુલના કરવામાં આવે છે સમજો કે અર્થવ્યવસ્થા ૧૦% વધી ગયી તો સરકારની આવક પણ ૧૦% વધી જશે,તો એવામાં બજેટ નો ખર્ચ પણ ૧૦% વધવો જોઈએ ને ? એટલા માટે જીડીપી સાથે તુલના કરે છે.ખરેખર ખર્ચો તો બતાવવામાં આવેલ તેના કરતાં પણ ઓછો છે.એક છે જીએસટી કોમ્પેન્સેશન સેસ જેનો એક હિસ્સો રાજ્ય સરકારને આપે છે તો એ બજેટમાં નહી ગણાય.ઉદાહરણ તરીકે સરકાર પાસે ૧૦૦ રૂપિયા આવે છે એમાંથી ૨૦ રાજ્ય સરકારોને આપે તો જે બચેલ ૮૦ રૂપિયા છે તેનાથી બજેટ બનશે જેને બજેટ આઉટ લે કહેવાય.ખરેખર રાજ્ય સરકારોને જે હિસ્સો આપવામાં આવે છે તેને બજેટ આઉટ લે માંથી માઈનસ કરવો પડે.સરકારે માઈનસ જ નથી  કર્યું.પણ અસલીયત એ છે કે એ ખર્ચ થતો જ નથી.તો અસલી ખર્ચો ૨૪ લાખ કરોડ માઈનસ ૯૦ હજાર કરોડ = ૨૩.૫ લાખ કરોડ છે.આ પણ એક જુમલો.આ વખતે જીડીપીની તુલનામાં ૧૨.૫% ખર્ચ કરી રહ્યા છે.જોકે ગયા વર્ષે ૧૩.૨% કર્યો હતો.આ આંકડા સમજવા વાળા અર્થશાસ્ત્રી તો આ વિશે બોલવાના અને વાત કરવાના,કદાચ જનતા ના બોલે કેમકે બજેટ નો પેંચ એમને ખબર ના હોય.
આના પરથી એક નિષ્કર્ષ નીકળે છે એ સમજવા જેવો છે કે જયારે અર્થવ્યવસ્થા ઠરીઠામ અવસ્થામાં  હોય,વિકાસદર ૧% આજુબાજુ પહોચી રહ્યો હોય એવામાં કોઈપણ સરકારની પોલીસી એ હોવી જોઈએ કે એમના ખર્ચા વધારે,કેમકે અગર સરકાર એમના ખર્ચા વધારશે તો એનાથી રોજગાર પેદા થશે,ગરીબી ઓછી થાય.ઉદાહરણ તરીકે શિક્ષામાં ખર્ચા વધારશે તો બેરોજગાર યુવકોને શિક્ષકોની નોકરી મળશે.નોકરી મળશે તો એ લોકો સાબુ,તેલ,બાઈક,કાર ને અન્ય વસ્તુઓ ખરીદશે.એમાં પ્રાઇવેટ સેકટરને પણ બળ મળશે.એમાં પણ માંગ અને ઉત્પાદન વધશે.તો પ્રાઇવેટ સેક્ટરમાં પણ રોજગાર પેદા થશે.અંદાજ એમ કહે છે કે અગર સરકાર શિક્ષણમાં એક રોજગાર પેદા કરે તો પ્રાઇવેટ સેક્ટરમાં બીજા દોઢ રોજગાર પેદા થાય છે.તો ૧+૧.૫૦ = કુલ થયો ૨.૫૦ તો એનાથી જીડીપી,ટેક્ષ આવક થશે.તો થવું શું જોયતું હતું સ્થિર અર્થવ્યવસ્થાની પરિસ્થિતિમાં નાણાપ્રધાને ખર્ચા વધારવા જોયતા હતા એની જગ્યાએ ઘટાડ્યા જેનાથી મંદીનું સંકટ વધારે ઘમઘોર થવાની શક્યતાઓ રહેલી છે.આવી મંદીમાંથી નીકળવા માટે દુનિયાના દરેક દેશે અપનાવેલું છે જેમકે ૨૦૦૭માં અમેરિકાએ,ફ્રાન્સે,આવા ક્રાઈસીસ થયા  ત્યારે દરેક દેશે ફરીથી ઉપર આવવા માટે અરબો રૂપિયા અર્થવ્યવસ્થામાં નાખ્યા. જે economic stimulus (આર્થિક પ્રેરક) તરીકે ઓળખાય છે.
૧૯૯૦ પેહલા અને એના પછીના અર્થવ્યવસ્થાના ખર્ચમાં રાતદિવસનો ફર્ક છે.૯૦ પેહલા જે કેપિટલ એક્ષ્પેન્ડીચર ૧૫% હતો તે અત્યારે ઘટીને ૧% રહી ગયો છે.આટલો ઓછો ખર્ચો સરકારો કરી રહી છે.એના પર તો કોઈ બોલતું જ નથી.મૌન મુદ્રા ! કોઈ અર્થશાસ્ત્રી એક શબ્દ નથી બોલતા.કોઈ લેખ નથી આવતા.દેશના મુખ્ય અર્થશાસ્ત્રીઓ જે છે જેને અખબારો/ટીવી માં જોઈએ છીએ એ બધા કુલ સરકારી દિશાના ધોરણથી સહમત છે એવું જ બોલતા દેખાય છે,એટલે સવાલ ઉઠવાના જ નથી.
જો સરકાર ઈચ્છે તો બજેટનો આંકડો ધારે એટલો વધારી શકે છે એ ધારે તો ૧૫%,૧૬% યા ૧૭% સુધી વધારી શકે છે.અને પુરા દેશની દિશા અને દશા બંને બદલી શકે છે.ઇચ્છાશક્તિ ની જરૂર છે.કેવી રીતે કરી શકાય એની દલીલ એવી છે કે સરકારની કુલ આવક એમાં બે હિસ્સા હોય છે એક ટેક્ષની આવક અને બીજી ટેક્ષ વગરની આવક.કેન્દ્ર સરકાર પુરા દેશમાંથી જે ટેક્ષ ભેગું કરે છે એને ગ્રોસ ટેક્ષ રેવેન્યુ કહે છે જેનો આંકડો છે ૨૨.૭ લાખ કરોડ,એમાંથી લગભગ ૮ લાખ કરોડ કેન્દ્ર સરકાર રાજ્યોને ટ્રાન્સફર કરે છે.આમાં જીએસટી કોમ્પેન્સેશન ટેક્ષ નથી લેતા જે સરકાર પાસે જ છે એમ માનીને ચાલીએ.જો એકયુરેટ કરવું હોય તો ૯૦ હજાર કરોડ હજી માઈનસ કરી શકાય.પરંતુ એ મૂંઝવણમાં નથી જતા.રાજ્ય સરકારોને આપ્યા બાદ સરકાર પાસે બચે છે ૧૪.૮ લાખ કરોડ.એના સિવાય નોન ટેક્ષ આવક દા.ત. સરકારે પબ્લિક સેક્ટર કંપની વેચી તો આવક સરકારને જશે.સ્પેક્ટ્રમ,કોલસો,બોકસાઈટ,ગેસ પ્રાઇવેટ કંપનીઓને આપી રહ્યા છે જેમાં રોયલ્ટી પેમેન્ટ વગેરે મળે છે તો આ બધા નોન ટેક્ષ આવક છે.અને ત્રીજું છે કેપિટલ રીસીપ્ટ જે એક જ વાર સરકાર પાસે આવે છે.દા.ત. પબ્લિક સેક્ટરનો શેયર વેચ્યો તો તેનું વળતર એકવાર જ મળશે જે આવક ઓછી છે અંદાજે ૨ લાખ કરોડ છે. તો કુલ રેવેન્યુ ૧૪.૮+૨.૪૫+૭.૧૬ =૨૪.૪ લાખ કરોડ આ વર્ષનો બજેટનો આંકડો છે.હવે વાત ઇકોનોમિક સર્વેની જે બજેટ જાહેર થાય એના પેહલા કરવામાં આવે છે એમાં સરકાર પોતે બોલે છે કે અર્થવ્યવસ્થા બહુ જ ખરાબ ચાલે છે,એમાં બોલશે કે અમે ટેક્ષ વધારે નથી ભેગું કરી શકતા.પરંતુ જયારે નાણામંત્રી લાઈવ બજેટમાં બોલતા હોય છે એ વખતે મોટી-મોટી વાતો થતી હોય છે કેમ કે ટીવી ચેનલ્સ વાળાઓએ એમને ફોકસ કરેલ હોય છે.આ જ ટીવી ચેનલો ઇકોનોમિક સર્વેને એટલું મહત્વ નથી આપતા હોતા.જોકે બજેટ ભાષણ પબ્લીક માટે હોય છે તો એમાં નાણામંત્રી ઇકોનોમિક સર્વેથી ઠીક ઊંધું બોલતા હોય છે મોટી મોટી વાતો.જે પોતે ઇકોનોમિક સર્વે બનાવવમાં પણ કડીરૂપ હોય છે.હવે ઇકોનોમિક સર્વે ના આંકડા જોઈએ જે સરકાર પોતે માને અને સ્વીકારે છે કે જીડીપીની સરખામણીએ ટેક્ષ બહુ ઓછુ મેળવી શકે છે.ખરેખર તો જેટલું જીડીપી હોય ટેક્ષ પણ એટલું જ હોય ને.તો જે ભારત સરકારનું જીડીપી ટેક્ષ છે એ વિકસિત દેશોની તુલનામાં અડધાથી પણ ઓછુ છે.બ્રાઝીલ ૩૪%,દક્ષીણ આફ્રિકા ૨૯%,બ્રીકસ દેશો,ઈમર્જીંગ માર્કેટીંગ  ઈકોનોમી(EME) જેમાં ભારત ૧૬% ટેક્ષ ભેગું કરે છે બાકી દેશો ભારત કરતાં દોઢ ગણો ટેક્ષ વધારે એકઠું કરે છે.આ વર્ષનું ઈકોનોમીક સર્વે શું કહે છે “દેખીતી રીતે ઉલ્લેખનીય છે કે કેન્દ્ર સરકારનો ટેક્ષ જીડીપી રેશીયો ૮૦ ના દશકની તુલનાએ હજી પણ એ  જ છે.” એના બાવજૂદ કે ભારત સહુથી તેજ આગળ વધનારી અર્થવ્યવસ્થાઓમાંની એક છે તો પણ આપણે ટેક્ષ આવક હજી વધારેલ નથી.મતલબ પૈસાદાર ખુબ જ ઝડપથી પૈસાદાર બન્યા છે. મૂડીવાદીઓ પાસેથી ટેક્ષ વસુલવામાં જ નથી આવ્યુ.ખુદ સરકારે ગયા વર્ષના ઇકોનોમિક સર્વેમાં માન્યું છે.સરકાર ઈચ્છે તો ટેક્ષ ડબલ મેળવી શકે છે અને જો થઇ જાય તો ૩૨% ટેક્ષ થઇ જાય જે બ્રાઝીલથી હજી ઓછુ છે.દોઢ ગણો વધારવામાં આવશે તો ૨૮% એનો મતલબ એવો થયો કે ગ્રોસ ટેક્ષ રેવેન્યુ ૨૨ લાખ કરોડ થી ૩૩ લાખ કરોડ તો પહોચી જ શકે છે.અને ૩૨% જ કેમ જો યુરોપિયન લેવલે પહોચાડવું હોય તો ૪૪% એ પણ પહોચી જશે.પરંતુ  આશ્ચર્યની વાત એ છે કે કરતા જ નથી ! હવે આપણી ટેક્ષ આવક કેમ ઓછી છે આંકડો ૨૨% કેમ છે ૩૪% કેમ નથી ? એનું પેહલું કારણ છે કે ભારત સરકાર બીજા દેશોની તુલનાએ મુડીવાદીઓને વધારે પડતી છૂટ આપે છે. ગયા વર્ષનો ઓફીસીયલ આંકડો છે ને આ વર્ષે તો સરકારે આપ્યો જ નથી.પાછલા ત્રણ વર્ષ આંકડા જે ૫.૫૦ લાખ કરોડ છે ને આ વર્ષના આંકડા વિશે એમણે એટલું જ કહ્યું કે આ વર્ષનો આંકડો આવતા વર્ષે આપીશું.પતિ-પત્નીના જગડાની જેમ કાલે વાત કરીશું.ટેક્સમાફી જોઈએ તો  બે પ્રકારની થાય છે એક કંપની ટેક્ષમાફી અને બીજી ઇન્ડાયરેકટ ટેક્ષમાફી.જેમાં ઇન્ડાયરેકટ ટેક્ષ માફીનો આંકડો ગોળ ગોળ વાતો કરી આપ્યો જ નથી.મતલબ મોદી સરકારના ચાર વર્ષોમાં ૨૨ લાખ કરોડ ટેક્ષમાફી આપી છે.૨૨ લાખ કરોડ ટેક્ષ સરકારની એક વર્ષની આવકની સરખામણીએ વધારે છે.ગ્રોસ ટેક્ષ રેવેન્યુ ૨૨.૭ લાખ કરોડ અને ચાર વર્ષની ટેક્ષ માફી પણ એટલી જ.અગર ૫.૫૦ લાખ કરોડ ટેક્ષ માફી આપી ન હોત તો આપણી ટેક્ષ આવક ૨૮% વધી ગઈ હોત.બીજો આંકડો બ્લેક ઇકોનોમીનો છે.નોટબંધી તરત જ દિમાગમાં ક્લીક થશે,જેમાં લોકો બેવકૂફ બન્યા,ખરેખર નોટબંધી નો ઉદ્દેશ બ્લેક ઇકોનોમી પર કાર્યવાહી કરવાનો હતો જ નહી.સરકારે બ્લેક ઈકોનોમી પર હજી સુધી કોઈ કાર્યવાહી કરી જ નથી.ભારતનો રૂપિયો બહાર મોકલી મોરિશિયસ દ્વારા ડોલરમાં પાછું લાવે છે.એટલા પ્રમાણિક છે આ લોકો ! એમણે કરાર કરેલા છે કે તમારા ત્યાંથી ડોલર આવશે તો અમે ભારતમાં ટેક્ષ નહી લગાવીએ, તમે તમારા ત્યાં લગાવજો ને ત્યાં મોરેશિયસમાં ટેક્ષ લાગતો જ નથી,ને આપણે કરાર કરેલો છે કે અમે ટેક્ષ નહી લગાવીએ બરાબર-બરાબરની અર્થવ્યવસ્થા બની ગઈ.એક વધારાનો ક્લોઝ(સંધી) પણ જોડી દીધેલ છે કે મોરેસીયશથી આવેલ ડોલર કોના છે એ પણ ઓળખાણ કે ઉલ્લેખ કરવાની જરૂર નથી.આને કહે છે ‘પાર્ટીસીપેટરી નોટ’ જે આખા વિશ્વમાં માત્ર ભારતમાં જ અસ્તિત્વ ધરાવે છે.બોલો આવા ઈમાનદાર લોકો વચ્ચે આપણે જીવી રહ્યા છીએ.કમસે કમ એ તો ભાઈ કહી દો કે આ ડોલર કોના છે  છે? દેશ જાણવા માંગે છે.ના ઓળખ પણ નહિ ! ઉદ્યોગપતિઓને કદાચ ડરના કારણે બીજાના નામે પૈસા મોકલવા,ખર્ચા વધારાના થઇ જાય એના કરતાં ઓળખ જ ન આપવી પડે એવી તરકીબ બનાવી એમના નામે જ ગોરખધંધા કરે તો પણ ચાલે ઓળખાણ તો આપવાની જ નથી.અગર મોદી સરકારે કાળા ધન પર કાર્યવાહી કરવી હોત તો કમ સે કમ આને તો રોકી શકતા હતા ને ? આને રોકવાની જગ્યાએ એમણે હોલેન્ડ થી પણ એક બીજો આવો જ કરાર કરી લીધો કે તમારા ત્યાંથી પણ ડોલર આવશે તો ટેક્ષ નહી લાગે.વિસ્તારતા જાય છે મતલબ એમને બ્લેક ઈકોનોમી પર રજમાત્ર પણ કાર્યવાહી નથી કરવી.નોટબંધીની વાત જ આખી અલગ છે અમેરિકાના કેહવાથી નોટબંધી કરેલ છે.ભારત સરકારનો જ આંકડો લઇએ જે એક વર્ષનો આંકડો છે ૨૦૧૪નો કે જે કુલ બ્લેક મની બહાર ગયું અને ભારતમાં આ રીત મુજબ પાછો આવ્યો એની રકમ છે ૪૭ બિલિયન ડોલર.હવે એના પર ૩૦% થી પણ ઓછુ ટેક્ષ લગાવી દઈએ તો ઓછામાં ઓછી સરકારને એક લાખ કરોડની કાયદેસર આવક થાય.જો એને રોકવામાં આવ્યું હોત તો.તો એ પણ સાથે જોડાઈ જાત કે અમીરોની ટેક્ષ માફી ૫ લાખ કરોડ પ્લસ આ આવક એક લાખ કરોડ.તો કેહવાનો નો મતલબ કે ભારત સરકાર ઈચ્છે તો ટેક્ષ આવક આરામથી વધારી શકે છે.એટલું જ નહી પરંતુ  ટેક્ષ આવક અમીરો પાસેથી વસુલતા જ નથી.થોડું ડાયરેક્ટ અને ઇન્ડાયરેક્ટ ટેક્ષ વિશે સમજીએ,ડાયરેક્ટ ટેક્ષ અમીરો પાસેથી વસુલવામાં આવતો હોય છે.ઇનડાયરેક્ટ ટેક્ષ બધા જ લોકો જોડેથી લેવામાં આવે છે.પૂંજીવાદી દેશોમાં ડાયરેક્ટ ટેક્ષ ઇનડાયરેક્ટ ટેક્ષની તુલનાએ વધારે હોય છે.દુનિયાના લગભગ દેશોમાં ડાયરેક્ટ ટેક્ષની હિસ્સેદારી ૫૫% થી ૬૦% જેટલી છે અને ઇકોનોમિક સર્વે કહે છે કે વિકસિત દેશોનો હિસ્સો તો ૭૦% નો છે ને આપણા ભારતમાં ડાયરેક્ટ ટેક્ષની હિસ્સેદારી ૩૦% છે,હાલત એવી છે કે આપણે બધા વિકસિત દેશો કરતા ઊંધું કરીએ છીએ.છેલ્લા ૧૦ વર્ષમાં કેન્દ્ર સરકારનો ડાયરેક્ટ ટેક્ષ ૬૧% થી નીચે આવી ૫૧% થઇ ગયો છે.તો આ ૩૦% વાળો આ આ વર્ષે ૨૮% આવી જશે.મતલબ મૂડીવાદીઓની ટેક્ષ માફી વધતી જાય છે,અમીરોથી ટેક્ષ વસુલતા નથી અને જનતા પાસેથી જ વસુલ કરતા જાય છે.આપણો જ માણસ દુનિયાના અમીરોમાં પહોચી ગયો છે હમણાં જ આંકડો આવ્યો હતો કે એની સંપત્તિ ૧૬ બિલિયન ડોલર વધી ગયી છે.એ ભાઈ છે મુકેશ અંબાણી.કેમ વધી ? કેમકે કોઈ ટેક્ષ લગાવતા જ નથી એમના પર !
હવે નોન ટેક્ષ રેવેન્યુ પર આવીએ જે એટલા માટે ઓછુ છે કે અમીરોને ટેક્ષમાફી સાથે સાથે સરકારો લોનમાફી પણ આપે છે.અને લોનમાફીનો આંકડો તો એના કરતાં પણ ગજબ છે.૧૦ વર્ષમાં યુપીએ સરકાર દ્વારા ૧.૬ લાખ કરોડની લોનમાફી આપી હતી.મોદી સરકારે ત્રણ વર્ષમાં એના કરતાં પણ વધારે ૧.૯ લાખ કરોડ લોનમાફી આપી દીધી.આ રાજ્યસભામાં સાંસદે આપેલ ઉત્તર છે.કુલ જોઈએ તો બંનેની થઈને સાડા ત્રણ લાખ કરોડ લોનમાફી થઇ.વળી બીજું છે લોન પુનર્ગઠન,આપણે જોઈએ છીએ કે લોન પર બબાલ બહુ મચે છે કેમકે ખેડૂતોની લોન માફ નથી કરી સકતા ને અમીરોની સરળતાથી માફ કરતા જાય છે.તો આ લોકો કરે છે શું ? ‘લોન પુનર્રચના’ ! જેમાં દા.ત. એક્ષ પાર્ટીએ એક લાખની લોન લીધેલ છે ને લાંબો સમય થઇ જાય તો એક્ષ પાર્ટીને બીજી બે લાખની લોન આપી એમાંથી આગળના એક લાખ જમા કરાવી દે.એટલે ખાતામાં આગળની લોન જમા થઇ ગઈ અને બેન્કોમાં બીજી બે લાખની લોન ખાતામાં બોલશે નવી લોન આપશે તો બેંકનો બીજીનેસ વધશે.આને કહે છે રિસ્ટ્રકચરીંગ જેમાં વાસ્તવમાં રૂપિયો પાછો આવતો જ નથી એ રૂપિયા ગયા ,ભૂલી જવાનું ,જેને સમયાંતરે ટાળવામાં આવે છે.૨૦૧૪ સુધીના આંકડાઓ ઉપલબ્ધ છે અને એ છે ૬ લાખ કરોડ ને એના પછીનો આંકડો મોદી સરકારે હજી સુધી આપ્યો જ નથી.ચાલો માની લઇએ કે ૬ થી વધારે તો નહી હોય તો ત્રણ ચાર લાખ કરોડ તો હશે જ ને, આ બધી લોન માફી અને પુનર્ગઠન બાદ બેંકો અને ભારત સરકાર કહે છે કે હજી સાડા નવ લાખ કરોડ બીજા માફ કરવાના બાકી છે.તો એના માટે રીઝર્વ બેન્કે એક પોલીસી જાહેર કરી છે જેનું નામ છે ‘હેયર કટ’ પોલીસી.હાસ્યાસ્પદ છે ને ! મતલબ અત્યાર સુધી ૨૦ લાખ કરોડ કરતા વધારે લોન માફ કરી ચુક્યા છે.ટેક્ષમાફી ૨૨ લાખ કરોડ.આ આંકડો પણ  એટલે જ પહોચી ગયો.
ગયા વર્ષે વ્યક્તિગત રીતે ગેસના વ્યવસાયમાં મુકેશ અંબાણીના ૧૬ હજાર કરોડ માફ કરી દીધા.જે સહુથી વધારે નફો કરાવતો વ્યવસાય છે.મુકેશભાઈએ કહ્યું કે અમારી કંપની લોન ચુકવવા માટે સક્ષમ નથી તો એને ૧૫ વર્ષ માટે પોસ્ટપોન કરી દીધું.એટલે જ તો ભાઈની સંપત્તિ દિવસે દિવસે વધી રહી છે.સરકાર દેશની જેટલી ખનીજ સંપત્તિ છે એ સાવ મફતના ભાવમાં પ્રાઇવેટ સેક્ટર્સને આપી રહી છે અરે આપવું જ હોય તો રોયલ્ટી વ્યવસ્થિત રીતે વસુલ કરો ને.કાચું લોખંડ આઠ હજાર રૂપિયા ટન પર  માર્કેટ વેલ્યુ છે તો રોયલ્ટી પેહલા ૩૦ રૂપિયા ટન દીઠ લેતા હતા,બહુ હોબાળો થયો ત્યારે હવે કઈક ૭૦૦ રૂપિયા લે છે.તો પણ એ કમ્પની ૭૨૦૦ રૂપિયા નફો કમાય છે ટનદીઠ.કરવાનું શુ હોય એમાં? માલ નીકાળ્યો ને વેચ્યો.એ જ રીતે ગેસનો વ્યવસાય જેમાં એમણે અંબાણીને ૧૬ હજાર કરોડ લોન માફી આપી અને ઉપરથી કુદરતી ખનીજ સંપત્તિ આપી દીધી.ગેસ જેની શોધ ઓએનજીસી એ કરી,ગેસ કાઢી વેચવાનું શરુ કર્યું,પછી સરકારે આ ભંડાર રિલાયન્સને આપી દીધો.અને કરાર એવો કરવામાં આવ્યો કે જે ગેસ ઓએનજીસી એક રૂપિયામાં વેચી રહી હતી તે હવે રિલાયન્સ પાસેથી સાત રૂપિયામાં ખરીદે છે.એમાં નુકશાનને અવકાશ જ ક્યાં છે ને વળી મોટા-મોટા બેનરોમાં લખશે ગેસ પર સબસીડી આપે છે ઉલ્લુ બનાવીંગ.સાત રૂપિયાની ગેસ ૬ રૂપિયામાં આપશે ને  કેહ્શે શું ? સબસીડી આપી.તો ગેસના વ્યવસાયનો એક અંદાજો એમ કહે છે કે અંબાણીનો નફો બે લાખ કરોડ થવાનો છે.રઘુરામ રાજને કહ્યું હતું કે ભારતના અરબપતીઓની કમાણીમાં સહુથી વધારે મદદરૂપ મુખ્ય ત્રણ સાધનો છે જમીન,કુદરતી સ્ત્રોત અને સરકારી ઠેકા.આ પ્રીડોમીનન્ટ સ્ત્રોત છે આપણા અરબપતીયોના સંપત્તિમાં અને ત્રણેય સરકાર પાસેથી આવે છે.આ વાત દેશના આરબીઆઈ ગવર્નર બોલે છે સમજવાની જરૂર છે.એવા જ ગાળામાં એમને આરબીઆઈ છોડી હતી કદાચ હાંકી કાઢ્યા પણ હોઈ શકે સાચું બોલવાના ગુનામાં !
આઇએમએસ (ઇન્ટરનેશનલ મોનેટરી સીસ્ટમ)ના આંકડા પ્રમાણે દેશની કુલ આવક ટેક્ષ+નોન ટેક્ષ ૨૦.૮% છે દુનિયાની સરેરાશ એવરેજ છે ૩૦%.બ્રાઝીલ,આર્જેન્ટીના,સાઉથ આફ્રિકા સહુ ૩૦% ની ઉપર છે અને યુરોપિયન યુનિયનનો ૪૦% છે.મતલબ આપણા દેશનો એવરેજથી પણ ઓછો છે.દરેક બાબતે દુનિયાની બરાબરી કરવા જઈએ છીએ પરંતુ અહિયાં નથી કરવા માંગતા.બાકી બોલવામાં શું જાય છે કે આપણે દુનિયાની તેજ વધતી અર્થવ્યવસ્થા છીએ.તો આ પણ કરી લો બુમ બરાડા નહી કરવા પડે આપોઆપ અર્થવ્યવસ્થા સુધરી જશે.એમાં કોઈ આંકડા નહિ આપે મૌન બનીને બેસી રેહશે.કેહવાનો મતલબ કે આવક કમસે કમ ૧૨ લાખ કરોડ તો કરી જ શકે જે ક્યાંય નથી ગયા એ પણ એક વર્ષમાં.
ખેતીની વાત કરીએ તો એટલી બધી યોજનાઓની જાહેરાત કરી કે ભાષણ પુરતું જ રહી ગયું.બજેટના બે પાસા હોય છે એક ભાષણ અને એક આંકડા જે વાંચવામાં નથી આવતા.માત્ર ભાષણ જ બોલવામાં આવે છે.એમને ભાષણ આપ્યું કે મત્સ્ય અને પશુપાલન માટે  સરકાર ૧૦,૦૦૦ કરોડ ખર્ચ કરવા જઈ રહી છે જેના માટે બે ફંડ બનાવી રહી છે વાસ્તવિક ફાળવણી ૪૭ કરોડ.પછી એમણે કહ્યું કે અમે મંડી(બજાર) ગુણવત્તા અપગ્રેડ કરવા માટે ૨૦૦૦ કરોડ રૂપિયા ખર્ચ કરીશું.વાસ્તવીક ફાળવણી ઝીરો.પછી કહ્યું ૯૬ જીલ્લામાં ગ્રાઉન્ડ વોટર ઈરીગેશન વિકસિત કરવા માટે ૨૦૦૦ કરોડ ખર્ચ કરશે.વાસ્તવિક ફાળવણી ૩૧૦ કરોડ.પછી એમણે કહ્યું કે ખેડૂતોની આવક વધે એ માટે વાંસની ખેતીને પ્રોત્સાહન આપીશું જે યોજનાને નામ આપ્યું ‘રીસ્ટ્રક્ચરડ નેશનલ બેમ્બુ મિશન’,ને એના માટે ૧૩૦૦ કરોડ ખર્ચ કરાશે,ને બજેટમાંથી આપ્યા માત્ર ૩૦૦ કરોડ.તો બે ત્રણ આગળના અને આ બે ચાર જુઠ થઇ ગયા.ને સહુથી મોટું જુઠ પ્રધાનસેવક બોલ્યા કે ખેડૂતોને લાગત મુલ્ય કરતાં  ૫૦% વધારે કિંમત આપશે.પછી સંસદમાં ચર્ચામાં ફસાણા એટલે પરિભાષા બદલી નાખી.પરિભાષા મતલબ ખેતીની ત્રણ પરીભાષાઓ હોય છે.પેહલી છે A2 જેનો મતલબ ખેડૂત પોતાના ખિસ્સામાંથી જે ખર્ચ કરે છે.બીજું એની સાથે કુટુંબના સભ્યો ખેતરમાં કામ કરે છે જે મફતમાં કામ કરતા હોય છે પરંતુ વાસ્તવમાં તો એમનો પણ ખર્ચ જોડવો પડે તેને કહે છે FL (ફેમીલી લેબર),અને ત્રીજી છે C2 સમજો કે ખેડૂત પાસે ટ્રેક્ટર છે,એની પોતાની જમીન છે તો આ જે કેપિટલ એસેટ છે એની પણ કિંમત હોય ને ? ફેકટરીમાં કિંમત લગાઓ છો મશીનની ડેપ્રીસીએશન કોસ્ટ જોડવામાં આવતી હોય છે.તો જમીનની પણ ડેપ્રીસીએશન કોસ્ટ (અવમૂલ્યન ખર્ચ) જોડવી જોઈએ ને ! આ બધું જોડવાથી બને છે C2 મતલબ A2+FL=C2.ઘણા વર્ષોથી આપણે આ શબ્દ સાંભળ્યા જ નથી કેમકે દર વખતે C2 ની જ વાત થતી હોય છે ને એ માનીને જ ચાલતા આવ્યા છીએ.સ્વામીનાથન કમીશન અને ખેડૂત આંદોલનો C2 ની જ વાત કરતા હોય છે.મતલબ બધા જ C2 માનીને જ ચાલતા આવ્યા છે.એવામાં આ સરકાર તો C2 ની વાત જ કરતી નથી.તો જેટલીએ શું કહ્યું ? ના ના અમે C2 ની નહીં અમે તો A2+FL ની જ વાત કરીએ છીએ ! અને ઓછામાં ભલું એમ પણ કહ્યું કે અમે તો પેહલેથી આપી દીધેલ છે.તો ખેડૂતો આંદોલનો  કેમ કરી રહ્યા છે,મુર્ખ છે શું એ બધા ? ખેડૂતોની માંગ શું છે ? એમએસપી(મીનીમમ સપોર્ટ પ્રાઈસ) કિંમત નક્કી કરી ઘોષણા કરો.અગર જેટલીના કેહવા પ્રમાણે ખેડૂતોને પેહલેથી જ એમએસપી કિંમત કરતા ૫૦% થી ઉપર આપી દીધું  છે જે એમની માંગ છે તો ખેડૂતો હવે શા માટે એ ની એ જ વસ્તુ માટે માંગ કરશે ? મતલબ અસલમાં C2 ની ઉપર ૫૦% નથી આપ્યા. A2+FL અને C2 વચ્ચેના આંકડા જોઈએ તો ઘણો  એવો ફરક જોવા મળશે.મતલબ A2+FL જેટલીના કેહવા પ્રમાણે ૫૦% ઉપર થાય પરંતુ C2 ના આંકડા જોતાં ૫૦% ની ઘણું નીચે થાય એ સમજવાની જરૂર છે.અને પ્રધાનસેવકના ભાષણમાં જે વ્યાખ્યા કરે છે એનાથી લાગશે કે C2 ની વાત કરી રહ્યા છે.અને ટીવી ડીબેટો,સમાચારપત્રોમાં મોટી મોટી વાતો એ પણ બુમબરાડા સાથે થશે.અરે ભાઈ સરકારી આંકડા જ કઈ અલગ બતાવી રહયા છે.કોસ્ટ પ્રાઈઝ સરકારી કમીશન નક્કી કરે છે જે CACP (કમીશન ઓન એગ્રીકલ્ચર કોસ્ટ એન્ડ પ્રાઈસીસ) થી ઓળખાય છે.બધા ઓફીસીયલ આંકડા છે જોવા વિનંતી.તો પણ હેડલાઈન જુઠથી પીરસવામાં આવે છે .
વિચારવાનો મુદ્દો છે કે એમએસપી ઘોષિત થયા પછી પણ એ ખેડૂતોને મળશે જ એવી ખાતરી ખરી ? કેમકે સરકાર માત્ર ઘઉં,ચાવળ ને થોડા અંશે કપાસ અને દાળો ખરીદે છે.મતલબ આ ચાર પાકો પર જ ખેડૂતોને કિંમત મળે છે.બાકી ઉપર તો સરકારે જાહેરાત કરી દીધી બાકી વેપારીની મરજી છે કે કિંમત આપે કે ન આપે.ઉદાહરણ તરીકે કોઈ વસ્તુ જ લઇએ કે કાલથી કોલગેટ ટૂથપેસ્ટ ૬૦ રૂપીયે મળવી જોઈએ.બધા  સહમત થઇ જશે,બીલ પારિત થઇ જશે પણ વેપારી આપશે ત્યારે ને ? તમે કાગળ લઈને જશો કે ભાષણ હતું ને પ્રસ્તાવ પારિત થઇ ગયું છે કે ૬૦ રૂપિયામાં આપો તો આપશે વેપારી ? એમએસપીમાં પણ આવું જ છે સરકારે જાહેરાત તો કરી દીધી કે આટલી કિંમત છે,પણ વેપારીની મરજી છે કે એ ભાવ આપે કે ન આપે.તો આ એમએસપીનો અસલમાં કોઈ જ મતલબ નથી.આને જોતાં સરકારી કમીશન કહે છે કે ૯૪% ખેડૂતોને એમએસપી નથી મળતી.તો વાત શું છે કે એમએસપી ૫૦% થી ઉપર ઘોષિત કરો છો ? ગમે એટલી માંગ કરો ,સરકાર ખરીદી જ નહી કરે તો ક્યાંથી મળશે ? જો ખરીદી કરે તો વેપારી પણ એ ભાવે લેવા મજબુર થશે.પણ જેટલી પાસે વાયદાઓની તો પોટલી છે ને વળી કહે છે કે ના ના આ પણ અમે કરીશું અને નીતિ આયોગ આ કામ કરશે.નીતિ આયોગ એક સીસ્ટમ લઈને આવશે કે ખેડૂતોને આ ભાવ મળે.મતલબ ખરીદીનો ખર્ચો વધારવાની જગ્યાએ ઘટાડી દીધો.સમજ માટે દાળ ખરીદવાની એક સીસ્ટમ છે માર્કેટ એસ્યોરન્સ સ્કીમ જેનું એલોકેશન ૯૫૦ કરોડ હતું ,જે ૨૦૦ કરોડ કરી દીધું છે.એક બજેટ છે પ્રાઈઝ સ્ટેબીલાઈઝેશન ફંડ જે દાળો માટે બફર સ્ટોક બનાવે છે એનો એક બે પેહલાનો આંકડો ૭૦૦૦ કરોડ રૂપિયા હતો.ગયા વર્ષે ૩,૫૦૦ કરોડ હતો અને આ વર્ષે ૧૫૦૦ કરોડ.૧/૪ મતલબ ૨૫% થઇ ગયું ૨ વર્ષમાં.તો એમાં નીતિ આયોગ શું કરશે ? નીતિ આયોગને પૈસા આપશો ત્યારે ખેડૂતો પાસેથી ખરીદશે ને !? પૈસા તો આપતા જ નથી.એના સિવાય ફૂડ સબસીડીમાં ઘઉં,ચાવલ ખરીદાય છે એની માત્રા ૧૪૫ થી ૧૬૯ કર્યા એમાં વધ્યા છે.પણ આ વધારો ઘણો ઓછો છે,પેહલા આપણે જોયું કે ૯૪% ખેડૂતોને એમએસપી મળતું જ નથી.ઘઉં,ચાવલ માત્ર ચાર રાજ્યોમાંથી  જ ખરીદી થાય છે પંજાબ,હરિયાણા,પચ્છીમી ઉત્તરપ્રદેશ અને આંધ્ર પ્રદેશ બાકી રાજ્યોમાં લગભગ સરકારી ખરીદી થતી જ નથી.અગર સરકારોને દેશના ખેડૂતોના પાકોને ઠીકઠાક ખરીદવું હશે તો ૧૪૫ ને વ્યવસ્થિત રીતે વધારવું પડશે આટલાથી નહી ચાલે.સરકારની કોઈ ઈચ્છા જ નથી કે ખેડૂતોને એમએસપી મળે.બસ મુર્ખ બનાવવાના હથકંડા અપનાવે છે.આવામાં કમ સે કમ આટલું તો કર્યું હોત કે દેવું માફ કરી દીધું હોત.દેવું કેમ વધે છે ? કેમકે ખેતીમાં નુકશાન છે.જેમ આગળ વાત કરી કે ૭૦% ખેડૂતોની આવક એમના ખર્ચથી પણ ઓછી છે.એ જોતાં સરકારી સર્વેક્ષણ બતાવે છે કે જે ખેડૂતો દેવામાં ડૂબેલા છે એવા ખેડૂતો ડબલ થઇ ગયા છે ને સરેરાશ દેવું દોઢ લાખ રૂપિયા છે મતલબ જેના પર દેવું છે એના પર તો એનાથી પણ વધારે દેવું હશે.તો ખેતી એટલા ભયંકર સંકટમાં છે કે ખેડૂત આંદોલનો માંગ કરી રહ્યા છે કે દેવું માફ કરો.સરકારનો અંદાજ છે કે કુલ મળીને દેશના બધા ૨૫ કરોડ ખેડૂતો એનાથી લાભાન્વિત થશે તો ત્રણ લાખ કરોડનો ખર્ચ આવશે.શું સરકાર પાસે એટલી રકમ નથી ? ટેક્ષમાફી ૫.૫ લાખ કરોડ,લોનમાફી ૨૦ લાખ કરોડ.ભારત સરકારના મુખ્ય આર્થીક સલાહકારને અમેરિકામાં કોઈકે પૂછ્યું,અહી તો કોઈ પૂછતું જ નથી કે અરબપતિઓની લોનમાફી તો કરી દો છો,તો ખેડૂતોની લોનમાફી કેમ નથી કરતા ? તો જવાબ શું આપે છે ! this is how captalism works ! (અખબારમાં આવેલ ઓફીસીયલ સ્ટેટમેંટ છે),બીજું તર્ક આપે છે કે કંપનીઓ લોકોને રોજગાર આપશે માટે એમને લોનમાફી આપવામાં આવે છે.અરે ભાઈ કંપનીઓ કરતાં તો ખેતીમાં વધારે રોજગાર છે.કંપનીઓનો રોજગાર છે ૧.૨ કરોડનો  અને ખેડૂતો ૨૫ કરોડને રોજગારી આપે છે,ખેતી પર ૨૫ કરોડ લોકો નિર્ભર છે.ખેડૂત બેસી રહીને તારા નથી ગણતો.લોનમાફીનો તો એક શબ્દ પણ ઉલ્લેખ નથી,પરંતુ જેટલીએ એ જરૂર વાયદો કર્યો કે હવે ખેડૂતોને દેવું વધારે ઉપલબ્ધ કરાવીશું જે પેહલાથી જ દેવામાં ડૂબેલા છે દેવાનો આંકડો જોઈએ તો ગયા વર્ષે ૧૦ લાખ કરોડ આપ્યુ હતું આ વર્ષે ૧૧ લાખ કરોડ આપીશું.એક લાખ કરોડ દેવું વધારશે બોલો.આપણે શું વિચારીશું કે આ ફિગર બજેટમાં હશે,ના આ તો માત્ર ભાષણ છે.મતલબ બેન્કોને કેહ્શે કે તમે આપો,આને બજેટથી કઈ લેવાદેવા નથી,બજેટમાં તો એક જ આંકડો આવે છે કે સરકાર ખેડૂતોને વ્યાજમાં છૂટ માટે જે ખર્ચો કરશે મતલબ બજારભાવ કરતા ઓછા ભાવે ખેડૂતોને લોન મળશે એ આંકડો માત્ર ૧૫,૦૦૦ કરોડ જ છે.આ ૧૧ લાખ કરોડ ખાલી વાતો ભાષણબાજી છે.પરંતુ એમાં પણ ગોલમાલ એ છે કે ખેતીમાં મોટી કંપનીઓ જેમકે રિલાયન્સ ફ્રેશ, સરકાર એને પંણ આપવામાં આવતું દેવું એને પણ એગ્રીકલ્ચર લોનની કેટેગરીમાં લઇ લીધું છે.તો એમને સબસીડી પણ મળશે.કુલ મેળવીને સરકાર ખેતી (ડીપાર્ટમેન્ટ ઓફ એગ્રીકલ્ચર) ઉપર ખાલી ૪૬,૦૦૦ કરોડ રૂપિયા ખર્ચ કરે છે.લોનમાફી કેટલી ? ૨૦ લાખ કરોડ,ટેક્ષમાફી કેટલી ? સાડા પાંચ લાખ કરોડ એ પણ એક વર્ષના આંકડા,ને ખેડૂતો પર ૫૦,૦૦૦ કરોડથી પણ ઓછો ખર્ચ.જે ક્ષેત્ર પર ૫૦% લોકો નિર્ભર છે એના માટે બજેટના માત્ર ૧.૯% ખર્ચ કરવામાં આવી રહ્યું છે.એના સિવાય ખેતી મંત્રાલયની નીચે જ પશુપાલન,મત્સ્ય ઉદ્યોગ વિભાગ આવે છે એનો ખર્ચો તો એનાથી પણ ઓછો માત્ર ૦.૧૩% છે.જોકે આજે પશુપાલન અને મત્સ્યપાલનની ખેતીની હિસ્સેદારી જીડીપીના કુલ હિસ્સેદારીની ૨૫% થી વધીને ૩૩% છે.તો જે સેક્ટર ખીતીનો ૧/૩ ભાગનો ફાળો આપી રહ્યો છે એને કમ સે કમ ખેતીના ૧/૩ ખર્ચ એટલે કે ઓછામાં ઓછા અગિયાર બાર હજાર કરોડ તો આપો.એના બદલે આપી રહ્યા છે ૩,૦૦૦ કરોડ રૂપિયા.કહેવાનો મતલબ સરકારની ઈચ્છાશક્તિ હોય તો ખેતી પર ખર્ચો વધારી શકે છે.એક આંકડો આ પણ છે કે હાઈવે બનાવવા માટે સરકાર વાર્ષિક સબસીડી ૩૧૦૦૦ કરોડ આ વર્ષે કંપનીઓને આપવાની છે.
સરકાર એની કુલ ટેક્ષ ની આવકને  દુનિયાની એવરેજ પર લઇ આવે તો ૧૨ લાખ કરોડ વધી જશે.ને જો વધી પણ જાય એટલી તો પાંચ ગણું વધારીએ તો ૨.૫૦ લાખ કરોડ જ થાય.તો ખેતી ઉપર આરામથી પાંચથી દસ ગણો ખર્ચો તો સરકાર વધારી જ શકે છે.જેનો મતલબ થશે કે ફરીથી યુવાઓને ઘર છોડી શહેરોની વસ્તીઓમાં રહીને નોકરીની શોધ કરવા નહી ભટકવું પડે.ઉલટું લોકો ગામડા અને ખેતી તરફ દોટ મુકશે કે ચાલો ખેતી સુધારા તરફ છે.બેરોજગારીનો સંકટ મહદઅંશે ઓછો થઇ જશે.સરળતાથી સરકાર કરી શકે છે.આ માંગ ઉઠાવવાની સખ્ત જરૂરત છે જે કોઈ ઉઠાવતું જ નથી.
ખેતીની સાથે સાથે બીજા ઘણા ક્ષેત્રો સંકળાયેલા છે એની વાત કરીએ એમાંથી એક છે નરેગા(ગ્રામીણ રોજગારી ગેરંટી યોજના).આ વર્ષે એમાં ૫૫,૦૦૦ કરોડ ફાળવ્યા છે.જોકે ગયા વર્ષની તુલનામાં ૧૬% ઓછા છે.કેહવા માટે સરખા જ રૂપિયા આપ્યા છે પણ ગયા વર્ષના ૬,૦૦૦ કરોડ બાકી બોલે છે રાજ્ય સરકારોએ ગયા વર્ષે કરેલા બાકી ખર્ચા આ વર્ષના ફાળવેલ રૂપિયામાંથી ચૂકવશે તો માઈનસ થશે.પછી મોઘવારી જોડાશે તો આ બધું મળીને ખરેખર ૬૫,૦૦૦ કરોડ થવું જોઈએ.વાસ્તવિક ખર્ચો ૧૬% છે તો એટલા ઓછા થઇ જશે.નરેગામાં જે રોજગારી પેદા થઇ રહી છે,કાયદો છે કે જે પરિવારને રોજગાર જોઈએ એને ઓછામાં ઓછુ વર્ષમાં ૧૦૦ દિવસનો રોજગાર મળશે.ગયા વર્ષે લોકોને માત્ર ૪૩ દિવસ જ રોજગાર મળેલ છે.એમાં પણ મીનીમમ વેજ(ન્યુનતમ મુલ્ય,મજુરી)થી પણ ઓછુ વેતન આપવામાં આવેલ છે.૩૬૫ દિવસમાંથી ૧૦૦ દિવસ પરિવારને પ્રતિ વ્યક્તિ નહિ પરંતુ કુટુંબે રોજગાર આપવાનું પ્રાવધાન છે તો પણ આ સરકાર આટલું પણ આપવા તૈય્યાર નથી.કાયદો કાગળ પર રહેશે તો કેહવા માટે સારું રહેશે કે અમારી એક રોજગાર ગેરેંટી સ્કીમ છે.ફાળવાયેલા રૂપિયા આપવા જ નથી માંગતા.એક્ષ્પર્ટ ના અંદાજ પ્રમાણે ખરેખર આ રકમ ૮૦,૦૦૦ કરોડ હોવી જોઈએ.૨૫,૦૦૦ કરોડ વધારે આપવાના છે,શું ના આપી શકે? એનું પરિણામ એ આવ્યું છે કે ગમે એટલા બુમ બરાડા ભલે પાડતા હોય પણ ચાર વર્ષમાં ખેતીનો વિકાસદર ૧.૯% પર આવી ગયો છે જે યુપીએના દસ વર્ષમાં ૩.૭% હતો.અડધું થઇ ગયું છે.ખેતીનું સંકટ એટલું ભયંકર થઇ ગયું છે કે ખેડૂતોની આત્મહત્યાનો મોદી સરકારના પેહલા વર્ષના આંકડાઓમાં સિફતપૂર્વક ફેરબદલ કરી નાખ્યું અને લગભગ આત્મહત્યાઓને બહાર કાઢી નાખી આંકડાઓમાંથી.તો પણ નવી પરિભાષામાં પણ પેહલા વર્ષમાં આત્મહત્યાઓનો આંકડો ડબલ થઇ ગયો.એના પછી એમણે આંકડાઓ આપવાનું જ બંધ કરી દીધું.સરકારી કમીશન કહે છે કે ખેતીમાં જે આબાદી છે એને પાંચ વર્ષમાં  ૫૭% માંથી ૩૮% ઉપર લાવવું છે મતલબ ૫૦ કરોડ લોકો જે આજે ખેતી પર નિર્ભર છે એમાંથી ૨૦ કરોડ લોકોને ખેતીથી બહાર કરવા માંગે છે.કેમ બહાર કરવા છે ? સમજવા જેવું છે.એક બીજી રિપોર્ટ કહે છે કે એમને કોર્પોરેટ ફાર્મીંગ પ્રમોટ કરવું છે.તો જ ખેડૂતો  આત્મહત્યા કરશે,જમીનો વેચશે,કંપનીઓ ખરીદશે ત્યારે તો કોર્પોરેટ ફાર્મીંગ શરુ થશે ને ! એટલે તો ખેતીને નીચોડી રહ્યા છે.એક બાજુ મોટા ભાષણો થઇ રહ્યા છે ને બીજી બાજુ ખેતીને તબાહ કરવાના આયોજનો થાય છે જેથી ખેડૂત મજબુરીમાં ખેતી છોડી શહેરોમાં જાય અને એમની ખેતી કંપનીઓ લઇ લે.આંકડો પણ સરકારે નક્કી કરી નાખ્યો છે ૨૦% વસ્તી ખેતીમાંથી ઓછી કરવી છે.નેશનલ સ્કીલ ડેવલોપમેન્ટ કાઉન્સિલના રીપોર્ટમાં આ આંકડો ઉપલબ્ધ છે.’સ્કીલ ઇન્ડિયા’ સમજણ પડી ને ? ખેડૂતો બેરોજગાર થઈને શહેરોમાં આવશે તો એમને કામ જોઈશે.તો એના માટે skilled કરવા પડશે.એટલે જ નેશનલ સ્કીલ ડેવલોપમેન્ટ કાઉન્સિલના રીપોર્ટમાં આ આંકડો છે કે તૈય્યારી કરો કે ૨૦ કરોડ લોકો આવવાવાળા છે જેમને સ્કીલ્સની તાલીમ આપવાની છે.આટલી હદે જન વિરોધી છે આ માણસો. આઝાદીથી લઈને અત્યાર સુધી જેટલી સરકારો આવી છે એમાં સહુથી વધારે ખેડૂત વિરોધી સરકાર કોઈ હોય તો વર્તમાન સરકાર છે.આમેય કોર્પોરેટ સેક્ટર તો દોઢ કરોડથી પણ ઓછો રોજગાર પેદા કરે છે તો ભલે ને આયોજનમાં હોય પણ આ ૨૦ કરોડ પણ બેરોજગાર જ રેહવાના તો પ્રધાનસેવકના વાર્ષિક રોજગાર આપવાના વાયદાને તો ભૂલી જ જાઓ.
સામાજિક ક્ષેત્રોની વાત કરીએ તો ભારતનો સામાજિક ખર્ચ દુનિયાની સરખામણીએ ઘણો ઓછો છે ભારત સામાજિક ક્ષેત્રમાં ૭%,દક્ષીણ અમેરિકાના દેશો ૧૮% અને વિકસિત રાષ્ટ્ર ૨૧% થી ૩૦% ખર્ચો કરે છે.મતલબ આપણાથી ચાર ઘણો વધારે.ઓછો કેમ છે કેમકે આવક ઓછી છે ટેક્ષ રેશિયો દુનિયામાં સહુથી ઓછો છે.રેવેન્યુ દુનિયાની એવરેજથી અડધું છે.બધા જ મંત્રાલય જેમણે સામાજિક ક્ષેત્રથી થોડુંઘણું લેવાદેવા છે એવા ૧૩ મંત્રાલય જોડી દેવામાં આવે તો પણ આંકડો ૫ લાખ કરોડથી ઓછો આવે છે.અને એ પણ ઘટ્યું છે ગયા વર્ષની તુલનાએ.મતલબ સામાજિક વિભાગને જેટલું પણ વધારો સરકાર એના ખર્ચા ઓછા કરીને જ આગળ વધે છે.શિક્ષણ ની વાત તો લગભગ બધાને ખબર જ હશે ૪૦% બાળકો ભણવાનું પેહલેથી જ છોડી દે છે.જે શાળાએ જાય છે એમાં પણ ૫ થી ૭ ધોરણવાળા ને બરાબર લખતા વાંચતા નથી આવડતું.એક મિલિયન(૧૦ લાખ) સરકારી શિક્ષકોની જગ્યાઓ ખાલી પડી છે.ભરતી જ નથી કરતા.અડધી શાળાઓ એવી છે જેમાં એક જ શિક્ષક એક જ ઓરડામાં ત્રણ-ચાર ધોરણ ભેગા ભણાવી રહ્યો છે.આટલું ખરાબ શિક્ષણ થશે તો એનું પરિણામ નક્કી જ છે કે બાળકો ભણવાનું છોડવાના જ છે.આટલું ખરાબ ભણતર હોવા છતાં ભારત સરકારે છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં શિક્ષણનું બજેટ ૩૩% ઓછુ કર્યું છે.આ વર્ષના જેટલીના પાંચમા બજેટ પર નજર નાખીએ તો એબ્સોલ્યુટમાં પણ ઓછુ છે અને મોઘવારી જોડી દેવામાં આવે તો વાસ્તવમાં ૧/૩ ઓછુ થઇ ગયું છે.કેમ ? કારણ સ્પષ્ટ છે,શાળાઓ બંધ કરવા માંગે છે.જેથી બધા લોકો પ્રાઇવેટ સ્કુલ તરફ દોટ મુકે.આ કારણે જ પાછલા બે ત્રણ વર્ષમાં બે લાખ સરકારી શાળાઓ બંધ થઇ ગઈ છે.ઉચ્ચ શિક્ષણની હાલત પણ કઈ સારી નથી.પ્રાઇવેટાઈઝેશન વધી રહ્યું છે સરકારી કોલેજોમાં ગ્રાન્ટો ઓછી થતી જઈ રહી છે.પ્રાઈવેટ/અનએડેડ  કોર્ષ,ટ્યુશનના નામે ફી વધારે લઇ રહ્યા છે.એના કારણે હાલત એવી થઇ ગઈ છે કે કોલેજોની સીટો ખાલી પડી રહી છે.એડમીશન જ નથી થઇ રહ્યા.પ્રતિ ૧૦૦ બાળકોમાં માત્ર ૨૦ બાળકો ઉચ્ચ શિક્ષણ  લઇ રહ્યા છે.વિકસિત દેશોમાં આ આંકડો ૬૦ થી ૭૦ છે.૧૭ થી ૨૪ વર્ષના યુવાનોનું પ્રમાણ વિકસિત દેશોમાં ૬૦% અને ભારતમાં ૨૦% છે. તો પણ સ્કુલ કોલેજની સીટો ભરાતી નથી તો આંકડો વધવાના તો કોઈ ચાન્સ જ નથી.અગર સાચે જ દેશને શિક્ષિત કરવું છે તો સ્કુલ કોલજોની ફી ઘટાડવી પડશે.સ્કોલરશીપો વધારવી પડશે.છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં ભારત સરકારે ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે બજેટમાં ૭% નો ઘટાડો કર્યો છે.આ વર્ષે ગયા વર્ષ કરતા ૦.૪% વધાર્યું,મોઘવારી જોડીએ તો ઘટી જશે.એના કરતાં ૧/૩ વધારે બજેટ આઇઆઇટી અને આઇઆઇએમ માટે હોય છે.યુજીસી બધી લગભગ ૧૦,૦૦૦ કોલેજોને જે બજેટ આપે છે એ બજેટ ૨૦૧૫ માં ૯૦૦૦ કરોડ હતું.હવે એ એના કરતાં અડધું ૪૭૦૦ કરોડ થઇ ગયું છે અને એન્જીનીયરીંગ (AICTE) કોલેજોનું બજેટ માત્ર ૪૮૦ કરોડ જ છે.તો સેકડો હજારો કોલેજો, સંસ્થાઓને ગ્રાન્ટ,સુવિધા,લોન ની જગ્યા એ બજેટ સરકાર ઘટાડતી જાય છે.તો આમેય ઓવરઓલ બજેટ તો ઓછુ છે જ  તોય બજેટનો મોટો હિસ્સો આઈઆઈટી,આઈઆઈએમ અને કેન્દ્રીય વિશ્વ વિદ્યાલયોને આપી રહ્યા છે.યુજીસી અને AICTE ને પૈસો જ નથી આપતા,કેમ ? બધી કોલેજો પ્રાઇવેટ કરવી છે.આ વર્ષે એક બીજી જાહેરાત કરી કે એક લાખ કરોડ ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાનોમાં ખર્ચ કરાશે.ખર્ચ નહિ કરે હો માત્ર ભાષણ છે.સરકારે એક સંસ્થા બનાવી છે જેનું નામ છે ‘હાયર એજ્યુકેશન ફાયનાન્સીંગ ઓથોરીટી’ જે ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાનોને લોન આપશે.આ સંસ્થા લોન બજારમાંથી ઉઠાવશે અને એ જ કોલેજોને લોન રૂપે આપશે.આ આંકડાને બજેટથી કઈ લેવાદેવા નથી.ખાલી કહ્યું છે કે આ સંસ્થા આવું કરશે પછી પૈસા મળશે.આ સંસ્થા જે લોન આપશે એનો વ્યાજનો એક હિસ્સો સરકાર આપશે એટલા માટે એમણે બજેટમાં ૨૭૦૦ કરોડ આપ્યા છે.વાસ્તવિક ફાળવણી છે ૨૭૦૦ કરોડ ને ભાષણમાં શું બોલ્યા એક લાખ કરોડ.અને લોન છે તો શિક્ષણ મોંઘુ થવાનું જ છે,લોન ચુકવણી કરવી પડશે ને થશે કેવી રીતે ? વિદ્યાર્થીઓ પાસેથી વસુલશે.ભારત સરકારનો ઇકોનોમિક સર્વે માને છે કે દેશના(કેન્દ્ર અને રાજ્ય મળીને) જીડીપીની તુલનાએ ખર્ચો  ૩.૧% થી ૨.૭% ઓછો થઇ ગયો છે જોકે ચુંટણીઓમાં મોદીએ જાહેરાત કરી હતી કે અમે ખર્ચ ૬% કરીશું.તો ૬% ની જગ્યાએ ૨.૭% થઇ ગયું છે.તફાવત જીડીપીના ૩% નો છે.મતલબ સાડા પાંચ લાખ કરોડ. સંપૂર્ણ શિક્ષણ સુધારવા માટે આંકડો શું હતો ? રેવેન્યુ જો વધે તો ૧૨ લાખ કરોડ.તો એમાંથી અઢી લાખ કરોડ ખેતીમાં ખર્ચ કરી દે ,સાડા પાંચ લાખ કરોડ શિક્ષણ પર ખર્ચ કરી દે તો પણ આઠ લાખ કરોડ થાય,ચાર લાખ કરોડ હજી બચે.અને બધા કઈ એકઠા ખર્ચ કરવાની જરૂર પણ નથી.અગર જો ઈચ્છાશક્તિ હોય તો સાચે જ શિક્ષણની પરિસ્થિતિ સુધારી શકાય અને દેશના તમામ બાળકોને કેન્દ્રીય વિદ્યાલય સ્તરના શિક્ષણની એકદમ ગેરંટી મફતમાં આપી શકાય.પરંતુ બજેટ ક્યાં વધારી રહ્યા છે ? ૨૦૧૪ માં સ્કીલ ઇન્ડિયા માટે મંત્રાલય શરુ કર્યું,પેહલા વર્ષે બજેટ હતું ૯૫૦ કરોડ,આ વર્ષે વધારીને ૩૨૫૦ કરોડ રુપયા.ત્રણ ગણો વધારો.એમનું કેહવું છે કે રોજગાર આહી જ મળશે જોકે અહી સ્કીલ ઇન્ડીયામાં પણ નથી મળી રહ્યું.તો પણ સરકાર એના પર ખર્ચો કરવા તૈય્યાર છે.
હવે સ્વાસ્થ્ય પર,સરકારના કેહવા પ્રમાણે તે વિશ્વનું શ્રેષ્ઠ સ્વાસ્થ્ય સુધાર કાર્યક્રમ લાગુ કરી રહ્યા છે.એ પણ સફેદ ઝૂઠ.એનો મતલબ એમ નહિ કે લોકોને હેલ્થ કેર મળશે પણ ઇન્સ્યુરન્સ મળશે,ક્યારે ? જયારે હોસ્પીટલમાં ભરતી થશો ત્યારે.એના માટે એમના કેહવા પ્રમાણે પુરા ૧૦ કરોડ ગરીબ લોકોને પાંચ લાખ રૂપિયાની સહાય પ્રતિ પરિવાર ઉપલબ્ધ કરાવીશું.એના માટે સરકારે ૨૦૦૦ કરોડ જ ફાળવ્યા છે.જોકે પ્રીમીયમ ભરવાનું હોય તો મીનીમમ દસ હજાર કરોડની ફાળવણી હોવી જોઈએ.અને મીનીમમ પ્રીમીયમ જે સરકાર ભરશે એ દસ હજાર કરોડ થાય છે.સેન્કશન કેટલા છે ? ૨૦૦૦ કરોડ તો મતલબ શું છે ? ‘ભાષણ’ ! આપવાના જ નથી.બે વર્ષ પેહલાં પણ આવી જ જાહેરાત કરી હતી એ વખતે એક લાખ મેડીકલ ઇન્સ્યોરન્સની વાત હતી ને આ વખતે પાંચ લાખની છે.ખબર છે એ ભાષણ પ્રધાનમંત્રીએ લાલકિલ્લાએથી આપ્યું હતું ને હજી દોઢ વર્ષ થઇ ગયું એ પ્રસ્તાવ કેબીનેટ પાસે પડ્યું છે મંજુર જ નથી થયું.તો ફાળવણીનો તો સવાલ જ નથી.એ પણ ભાષણ જ બની રહ્યું.તો આ વખતના પાંચ લાખનું શું થશે ? ખબર નથી,પણ સરકારને કશું પણ પૂછવાનું નહી.જો એક લાખ ના આપી શક્યા તો આ પાંચ લાખ ક્યાંથી આપશે ? ભગવાન જાણે.તો જ્યાં સ્વાસ્થ્ય વ્યવસ્થા દુનિયાની સૌથી ખરાબ અર્થવ્યવસ્થાઓમાંની એક છે જોઈએ તો ભારતનો સ્વાસ્થ્ય ખર્ચ ૧૭૫ દેશોમાંથી ૧૭૧ નંબર પર છે.સ્વાસ્થ્ય જાળવવાનો એક જ તરીકો છે સરકારી હોસ્પિટલોનો ખર્ચો વધારો,કેમકે ગરીબ માણસ પ્રાઇવેટ હોસ્પીટલોમાં નહિ જઈ શકે તો ગરીબોનો ઈલાજ કરવા માટે સરકારી હોસ્પિટલો સુધરવા સિવાય બીજી કોઈ પદ્ધતિ નથી.દુનિયામાં આ જ સ્થાપિત અને સનાતન સત્ય છે.જે દેશમાં લાખો લોકો અલગ અલગ બીમારીઓથી મરતા હોય,દરેક બીમારીમાં નંબર એક અને સુપર પાવર હોઈએ એ દેશમાં સબ સેન્ટર,પ્રાથમિક સ્વાસ્થ્ય કેન્દ્ર સહુની હાલત ખરાબ હોય,કોઈ સુવિધાઓ ના હોય,સરકારી આંકડા પ્રમાણે ૨૧% પીએચસીમાં ડોક્ટર જ નથી,૬ કરોડ લોકો ઇલાજના ખર્ચને કારણે ગરીબી રેખા નીચે જતા રહે છે.એ દેશમાં સરકારી સ્વાસ્થ્ય પર ખર્ચો આ વર્ષે ૨.૫ કરોડ વધાર્યો છે.ફરથી એ જ મોઘવારીની તુલનાએ ઓછો.અસલમાં બજેટ ઓછો થઇ ગયો.અને જે વધાર્યો છે એ વિમાનો ૨૦૦૦ કરોડ ખર્ચ માઈનસ કરી દઈએ તો ઓછો થઇ જાય છે.કેન્દ્ર સરકારે આશ્વાશન આપ્યું છે  જેમ ચાર વર્ષ પહેલા આપ્યું હતું કે અમે ઓછામાં ઓછો જીડીપીનો ૧% તો કરી જ દઈશું.એ થાય છે ૧.૯ લાખ કરોડ.વાસ્તવિક ખર્ચો ૫૪ હજાર કરોડ કરી રહ્યા છે.શું આટલું ના આપી શકે ? સાડા પાંચ કરોડની ટેક્ષમાફી,વીસ લાખ કરોડની લોનમાફી વગેરે વગેરે.બાર લાખ કરોડ સુધી આવી જશું તો ૩૦% સુધી આવક લઈ આવે.રૂપિયા છે પણ ભેગા કરવા માંગતા નથી કેમકે અમીરોને ટેક્ષમાફી આપવા માંગે છે ને બીજી બાજુ ખર્ચા નથી કરી રહ્યા તો લોકો મરી રહ્યા છે.
આખરે હિલાઓના બજેટ પર,મહિલાઓનું બજેટ પાંચ વર્ષમાં ૫.૬% વધ્યો છે.મોઘવારીની તુલના કરીએ તો ઘટ્યું છે મહિલાઓના બજેટના બે ભાગ છે ભાગ એકમાં ૧૦૦% તો બીજા ભાગમાં ૩૦% ફાળવણી છે મહિલાઓ માટે.તો ભાગ એક કુલ બજેટનો ૨૪% છે.ભાગ બે કુલ બજેટનો ૭૬% છે.ભાગ એક ના લગભગ હિસો  ૭૨% ઘર બનાવવા માટે છે.જેને મહિલાઓની બાબતોથી કોઈ લેવાદેવા નથી.ઘર બનાવવું તો જનરલ ફાળવણી આવે ને.ભાગ બે માં મંત્રાલયે બોલી દેવાનું જ છે કે આટ-આટલું મહિલાઓ પર ખર્ચ કરી રહ્યા છીએ.સમજાવવાનું નથી હોતું કે કેવીરીતે ખર્ચ કર્યું,કેમ ખર્ચ કર્યું,કેટલી મહિલાઓને ફાયદો થયો ? જે બોલે છે એ સરકાર માની લે છે.મતલબ અસલમાં મહિલાઓની બાબતથી કોઈ સંબંધ નથી.આંકડા જોઈએ તો ઉચ્ચ શિક્ષણમાં કહી દીધું કે ૩૦% મહિલાઓ માટે છે એ ક્યારે બોલી શકો કે જયારે અલગથી મહિલાઓને શિક્ષણ માટે આટલી સ્કોલરશીપ આપી તો મહીલાઓનું થયું ને.પૂરી ફાળવણી તો બધા માટે છે,મહિલાઓને ટાર્ગેટ કરીને બોલ્યા છે બસ,મંત્રાલયે કહ્યું એટલે સરકાર માની લે છે.અસલમાં ૩/૪ જેન્ડર બજેટ ને મહિલાઓની બાબતથી કોય લેવાદેવા નથી.એક સેન્ટ્રલ સોસીયલ વેલ્ફેર બોર્ડ છે જે મહિલાઓ માટે કેટલાય કાર્યક્રમો ચલાવે છે જેનું એલોકેશન ૭૧ કરોડ છે.રાષ્ટ્રીય મહિલા કોષ જે મહિલાઓને લોન આપશે એનું એલોકેશન ૦.૦૧ કરોડ છે.વીમેન્સ હેલ્પલાઈન ૨૯ કરોડની ફાળવણી.બેટી બચાઓ બેટી પઢાઓ ને ગઈ સાલ ૨૦૦ કરોડ હતા વધારીને ૨૮૦ કરોડ ફળવાયા છે તો પણ ખર્ચ નથી કર્યા,આ વર્ષે કેટલા ખર્ચશે જોઈએ.નેશનલ કમીશન ફોર વીમેનને ૨૪ કરોડ ફાળવ્યા છે.આમ જોવા જઈએ તો બે મોટા ખર્ચા છે એક મેટરનીટી બેનેફીટ પ્રોગ્રામ જે પ્રેગનેન્ટ મહિલાઓને આપવામાં આવશે એની ફાળવણી ૨૪૦૦ કરોડ છે.જે અસલમાં નેશનલ ફૂડ સિક્યુરીટી એકટ અંતર્ગત છે.જેનો  કાયદો બનાવ્યો કે પ્રેગનેન્ટ મહિલાને ૬૦૦૦ રૂપિયા મળવા જોઈએ.જો દેશની તમામ પ્રેગનેન્ટ મહિલાઓને ૬૦૦૦ રૂપિયા મળે તો સરકારી એલોકેશન ૯૭૦૦ કરોડનું  હોવું  જોઈએ.ગયા વર્ષે ૨૭૦૦ કરોડ આપ્યા.આ વર્ષે એને પણ ઓછા કરી ૨૪૦૦ કરોડ કરી દીધા.મતલબ દેશની બધી પ્રેગનેન્ટ મહિલાઓને લાભ આપવા જ નથી માંગતા.એક ઉજ્જવલા સ્કીમ જાહેર કરી હતી ગેસ ફ્રીમાં જેના બેનર ને હોબાળો ખુબ કર્યો.એમાં સબસીડી શું મળે એ પણ રસપ્રદ વાત છે કે ગેસ કનેક્શનમાં શરૂઆતમાં જે ડીપોઝીટ આપવી પડતી એ નથી આપવી પડતી,પરંતુ ગેસની સગડી અને પેહલા સીલીન્ડર માટે જે ચુકવણી થાય છે એ તમને ફ્રી મળશે.જે ખરેખર ફ્રી નહિ મળે,અસલમાં ગેસની કંપની લોનરૂપે આપશે.બીજો ત્રીજો ચોથો જે સીલીન્ડર ખરીદાશે એમાં સરકાર જે સબસીડી આપે છે એ સબસીડી થી સેટ કરશે.એટલે કે સબસીડી મળી નહી અને માર્કેટ ભાવ પ્રમાણે સીલીન્ડર ખરીદવું પડશે.તો લોકો શું કરે છે પેહલી વખત ખરીદી વખતે મફત સગડી ને સીલીન્ડર લે છે દોઢ યા બે મહિના  ચલાવે છે પછી ગેસ ખતમ થતા કંપની ને કહી દે છે કે જે કરવું હોય કરો.અખબારોમાં ગેસ કંપનીના માલિકોના ઈન્ટરવ્યું વાંચવા જેવા છે એકવાર મફત લઇ ભૂલી જાય તો કંપનીઓને નુકશાન જ થવાનું છે.’અમે લોકોને નવું ગેસ કનેક્શન આપ્યું હવે ફરી રીફીલ કરાવવા જ તૈય્યાર નથી.’સબસીડી ક્યાં આપવી જોઈએ ? ગેસ સસ્તું કરો ત્યાં,ગેસ સસ્તો કરવા જ નથી મંગતા.ગેસનો ભાવ તો વધતો જ જાય છે તો ક્યાંથી એફોર્ડ કરશે ?
દલિતો ના મુદ્દા પર આખો મામલો ગોલમાલ એટલા માટે છે કે કેમકે દલિતો માટે જે સ્પેશિયલ પ્લાન હતા કે અમુક મહિલાઓ,દલિતો અને આદિવાસીઓ માટે જે ટાર્ગેટ કરીને યોજનાઓ બનાવવામાં આવશે સરકારે એ પ્લાન જ સ્ક્રેપ કરી દીધો.અને હવે મંત્રાલયોને સૂચનો આપવામાં આવ્યા છે કે જેન્ડર બજેટની જેમ અંદાજથી કહી દો કે દલિતો માટે કઈ કઈ સ્કીમ છે.એને આ જોડી દે છે.જે માત્ર કાગળ પર જ રહી ગયું છે જે દલિતોની બાબત જરૂરિયાતો સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી.જે કાગળ પર રહી ગયું છે ૨૦૧૬ થી દલિતોની સ્કીમમાંથી ૩૬૦૦૦ કરોડ ઓછા છે અને આદિવાસીઓ ની સ્કીમમાંથી ૨૦૦૦૦ કરોડ ઓછા છે.કાપ જ મુક્યો છે બધે.આ આંકડાઓનો મતલબ એટલા માટે કઈ નથી કે આ દલિતોને ટાર્ગેટેડ સ્કીમ જ નથી .
અંતમાં પરિણામ એ આવી રહ્યું છે કે અરબપતિઓની સંખ્યા વધતી જઈ રહી છે આ વર્ષે ૧૨૧ અરબપતિ થઇ ગયા,ગયા વર્ષે ૧૦૨ હતા.માત્ર એક વર્ષમાં ૧૯ એટલે કે ૨૦% સંખ્યામાં વધારો ખરેખર દેશ પ્રગતિ તરફ જઈ રહ્યો છે.દેશ બદલ રહા હૈ.તેજીથી અરબપતિઓનો વિકાસદર વધી રહ્યો છે.છેલ્લા વર્ષે દેશમાં જેટલી આવક થઇ એના ૭૩% માત્ર ૧% લોકોના ખિસ્સામાં ગયા છે.બોટમ ૫૦% લોકો પાસે માત્ર ૧% જ ભાગ આવ્યું છે.ગરીબી,મોંઘવારી,ભૂખમરી બધામાં આપણે નંબર એક પર છીએ.ભૂખમરીમાં ૧૧૯ દેશોમાં ભારતનો નંબર ૧૦૦ છે.૩૮% બાળકો કુપોષણના શિકાર છે.બીમારીઓમાં નંબર એક છીએ.અશિક્ષામાં નંબર એક,સાડા ત્રણ લાખ ખેડૂતોએ આત્મહત્યા કરી.આ દેશની અસલિયત છે.અગર ઇચ્છાશક્તિ હોય તો પરિસ્થિતિ બદલી શકાય છે.ગરીબી,બેરોજગારી,ઈલાજ બધી વ્યવસ્થા બદલી શકાય એમ છે અગર સરકાર ચાહે તો ,પરંતુ એમને જુમલેબાજીમાંથી જ ફુરસત નથી,અસલિયતમાં કામ કરવા પર રસ જ દાખવવો નથી.આશા રાખીએ અને ઉપરવાળા પર પણ ભરોસો રાખીએ કે સરકારને સદબુધ્ધિ આપે અને સહુનું ભલું થાય….આભાર
સાભાર : નીરજ જૈન (અર્થશાસ્ત્રી,લેખક અને સામાજિક કાર્યકર્તા)
(લોકાયત,પુના દ્વારા આયોજિત યુનિયન બજેટ ૨૦૧૮-૧૯ પર આપેલ નીરજ જૈનની સ્પીચનું ભાષાંતર)
અનુવાદ : હિદાયત ખાન
Please follow and like us:
About Sharuaat 116 Articles
સેંકડો યુવાનો છે જે ખરેખર પરિવર્તનનું કામ કરી રહ્યા છે અથવા તો આ વ્યવસ્થાને બદલવા રસ્તો શોધી રહ્યા છે. આવા યુવાદીપકો થકી બીજા યુવાઓને જગાડવા છે, ભ્રષ્ટ વ્યવસ્થા સામે લડતા કરવા છે. સાથે સાથે જે યુવાનોને યોગ્ય પ્લેટફોર્મ નથી મળી રહ્યું તેમને પણ મદદ કરવી એવો અમારો આશય છે. રાજકીય, સામાજિક, કળા, સાહિત્ય, IT, સોસીઅલ મીડિયા, વિજ્ઞાન, સંશોધન, વિગેરે એમ દરેક ક્ષેત્રમાં, યુવાનો માટે જે અગણિત સંભાવનાઓ છુપાયેલી છે, એ તેમને આ મેગેઝીનના માધ્યમથી તેમના હાથની હથેળી સુધી પહોંચાડવી છે. આ આર્ટીકલ વિષે તમારા પ્રતિભાવો કોમેન્ટમાં જરૂરથી લખજો. જય ભારત યુવા ભારત યુવાશક્તિ ઝીંદાબાદ કૌશિક પરમાર સંપાદક ૮૧૪૧૧૯૧૩૧૧
दलितो के भारतबंध का सच, सभी समाज के लिए|
April 1, 2018 at 11:40 am
આપ શ્રી ની એનાલિસિસ શક્તિ ને બિરદાવું છું.પણ એકલું એનાલિસિસ જ કરીએ અને જો આપણા વાંચકો અને કોમેન્ટ રીપ્લાય આપનાર કે પબ્લિક માં થી સરકાર અને ભ્રષ્ટ બ્યુરોક્રેટ્સ ઉપર એક્શન નો કાયદાકીય સંકંજો ના કસાય, પરિણામ ના મળે ત્યાં સુધી ઝપી ને ના બેસી રહે તેવા માણસો આપણી પાસે છે પરંતુ તેવો સંગઠન રૂપે મળે તેમનું એક ગ્રુપ બનાવી સરકાર ના દરેક વિભાગ માં સુ ચાલે છે તે ને પબ્લિક માં ઓપન કરો.જેમકે આપણી ટિમ માં આર.ટી.ઈ.એક્ટિવિસ્ટ , ટી.વી.ડિબેટ માં આ લોકો ને ઉઘાડા કરો, પી.આ.ઈ.એલ.કરીએ ,ન્યુઝ પેપર માં ઉઘાડા કરીએ તેમ સ્ટેપ બાય સ્ટેપ આગળ વધીશુ તો જ આ દેશ નો ઉદ્ધાર થશે.આ સમગ્ર લાંબા ગાળા ની પ્રોસેસ છે .ત્યાં સુધી ધીરજ થી આગળ વધવું જોઈએ .આજ થી જ ગ્રુપ બનાવો ,લખો મારી પાસે મારા સાથે પાંચ આર.ટી.ઈ અને ટી.વી.ડિબેટ કરનાર મજબૂત , અભ્યાસુ , ડેરિંગવાળા માણસો છે.મારો નંબર 98255 53843 છે.નમસ્તે .મહેસાણા થી રાકેશભાઈ પટેલ
April 1, 2018 at 10:15 am
Bhai bharat ni 80% pablik hed less chikan jevi chhe ane buodhiko lagumati mo chhe etale hal aavuu j chhale chhe bhai
April 1, 2018 at 9:25 am
આ લેખ મા દર્શાવવા મા આવેલી હકીકતો ખરેખર ચોંકાવનારી છે, સરકાર પોતેજ ઝુઠ ફેલાવી રહી છે સરકાર ના અત્યંત જવાબદાર મંત્રીઓ દેશ ની પ્રજા ને ગેર માર્ગે દોરી જઈ રહ્યાં છે. જો કોઈ આને ખુલ્લો પડવા ની કોશિશ કરે તો સરકાર નું રક્ષણ મેળવી રહેલા ઉગ્ર હિન્દૂવાદી પરિબળો તેને દેશ દ્રોહિ મોદી વિરોધી અને ગદ્દાર ઠેરવી દે છે અને જો એ મુસલમાન હોય તો તો આવા પરિબળો નું કામ આસાન થઈ જાય છે.
આજે દેશ મા જે પરિસ્થિતિ છે તે આ દેશ ની 31% પ્રજા ની ઉપલબ્ધી છે તેઓ નું ગુનાહિત અને નફરત ફેલાવતૂ અભિગમ એના માટે જવાબદાર છે આર એસ એસ અને તેણી ભગિની સંસ્થાઓ એ દેશ ઉપર પરોક્ષ રીતે કબ્જો કરી લીધેલ છે એ હવે સ્વીકારવું રહ્યુ.
દેશ એ દિશા મા ઘણુ આગળ વધી ગયું છે કદાચ ત્યાંથી પાછું વળવું હવે મુશ્કેલ છે, કારણ કે એક ચોક્કસ સમુહ દ્રારા બીજાઓ ને નિશાનો બનાવવા મા આવી રહ્યાં છે અને તેમનો બચાવ કરવા માટે આગળ આવનાર ને પણ તીઓ ભોગ બનાવે છે આ સ્તિથિ અભૂતપુર્વ છે, દેશ ની મોટા ભાગ ની પ્રજા ધર્મ ના ચશમા થી જુએ છે સત્તા પક્ષ અને ચોક્કસ સમુહ ના લોકો દ્રારા મીડિયા ના સહયોગ થી દેશ મા ઝુઠ ફેલાવવા મા આવી રહ્યુ છે અને લોકો તેને સાચું માની રહ્યાં છે…..
માટેજ હવે આ સ્થિતી મા થી ઉગારવું અશક્ય જેવું લાગે છે
April 17, 2018 at 5:47 pm
ખુબ ખુબ આભાર ઈકરામભાઈ.. 💐 🙏
Leave a Reply Cancel reply
Your email address will not be published.
Please follow & like us :)
Get new posts by email
માન્યવર કાંશીરામસાહેબની આ તસવીર શુ કહે છે? March 15, 2019
ફક્ત નેતા નથી વેચાતો, સાથે સાથે સમાજ પણ વેચાય છે March 15, 2019
ફૂલે દંપતિનું મિશન એટલે શું? March 14, 2019
मोदी सरकारने दलित, आदिवासी और ओबीसी को बेवकूफ कैसे बनाया? March 7, 2019
નારી તું નારાયણી. March 7, 2019
સંજય વોરા (દિવ્ય ભાસ્કર) બંધારણના ઘડવૈયા ડૉ. બાબાસાહેબ વિષે ગુમરાહ કરતા લેખનો જવાબ Views: 5199 January 28, 2018
સરકારીતંત્રની ડીઝીટલ સેવાઓ Views: 3695 November 8, 2017
બજેટના નામે સંસદમાં બોલાયેલું જુઠ. Views: 3691 April 1, 2018
યુવા દર્શન – જીગ્નેશ મેવાણી Views: 3148 November 8, 2017
ધર્મનિરપેક્ષ ભારતમાં શિક્ષણ Views: 2906 December 17, 2017
તમે લખો… તમે… કચકચાવીને લખો… Views: 2794 January 23, 2018
SC ST OBC આરક્ષણ સમાપ્ત. ૩૧ જાન્યુઆરી દેશવ્યાપી આંદોલનના ભણકારા. Views: 2431 January 28, 2019
સમુહવાદનું જાતિવાદી ચક્રવ્યૂહ Views: 2417 February 2, 2018
માસિક – એક આભડછેટ આવી પણ છે! Views: 2097 February 16, 2018
મહામાનવ આંબેડકર Views: 1906 December 17, 2017
બંધારણના એકમાત્ર ઘડવૈયા ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકર
March 15, 2018 0
December 17, 2017 1
March 7, 2019 0
આવા બધા સ્લોગન સ્ત્રીઓ માટે સમાજે કરેલા અન્યાયો સામે રૂપાળા શોભા ના ગાંઠિયા સાબિત થાય છે.સમાજ સ્ત્રીઓ ને કિંમતી ઘરેણાં સાથે સરખાવશે અને એ ઘરેણાં […]
માન્યવર કાંશીરામસાહેબની આ તસવીર શુ કહે છે? March 15, 2019
ફક્ત નેતા નથી વેચાતો, સાથે સાથે સમાજ પણ વેચાય છે March 15, 2019
ફૂલે દંપતિનું મિશન એટલે શું? March 14, 2019
मोदी सरकारने दलित, आदिवासी और ओबीसी को बेवकूफ कैसे बनाया? March 7, 2019
નારી તું નારાયણી. March 7, 2019
અમરેલીમાં શરૂઆત પ્રકાશન દ્વારા “હિન્દૂ નારી- પતન અને ઉત્થાન ” પુસ્તક વિમોચન કરવામાં આવ્યું. March 6, 2019
गालियां देने वालों के ख़िलाफ़ कार्रवाई करने वाले अफसर आशीष जोशी सस्पेंड. February 27, 2019
B/H K B Royal, Satymetv Hospital,
Log In for author
Copyright © 2019 | WordPress Theme by MH Themes