gu en en en en en en en en en en en en en en en en tl tr en en en en en en en en en en en en en en en fr tr en en en en es en en en en en en en en en en fi en nl en en pt en gu gu en nl en en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en en en en en fa en en en en en ru en en en en en en en en es en en en en ar en en en en en en
ડિપ્રેશનથી લઈને અન્ય તમામ પ્રકારની પ્રારંભિક માનસિક તકલીફોનો ઇલાજ છે કૉગ્નિટિવ બિહેવ્યરલ થેરપીમાં
You need an iframes capable browser to view this content.
૭૦ ટકા માનસિક તકલીફોને દૂર કરવામાં છેલ્લાં પચાસ વષોર્થી કાઉન્સેલર અને સાઇકોલૉજિસ્ટની માનીતી એવી CBT તરીકે ઓળખાતી આ થેરપીનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય તમારા વિચારો, લાગણીઓ અને એને ઍનૅલાઇઝ કરવાની તમારી બિહેવ્યરલ પૅટર્નને કોઈ પણ જાતની દવા વિના માત્ર સતર્કતા સાથે બદલવાનો છે. આ થેરપી વિશે આજે વિગતવાર ચર્ચા કરીને જાતને થોડું ઑબ્ઝર્વ કરીએ અને જ્યાં બદલવાની જરૂર હોય ત્યાં બદલાઈએ પણ
છેલ્લા કેટલાક અરસામાં માનસિક રોગો વિશે લોકો ખૂલ્યા છે. માત્ર ગાંડા જ લોકો સાઇકિયાટ્રિસ્ટ પાસે જાય એ માન્યતા પણ ભૂંસાઈ રહી છે. આજકાલ સામાન્ય માનસિક અસ્વસ્થતા પ્રત્યે પણ ગંભીર થઈને લોકો નિષ્ણાતની સલાહ લઈને કે જાતે જ એ મુદ્દા પર સતર્ક થઈને એનો ઉકેલ શોધવાનો પ્રયત્ન કરવા માંડ્યા છે. એનું એક કારણ કદાચ એ પણ છે કે આજે લોકો પાસે સમય નથી અને તેઓ સ્વસ્થ રહીને પોતાના સમયનો વધુમાં વધુ ઉપયોગ કરવાના પ્રયત્ન કરતા હોય છે. તાજેતરમાં પબ્લિશ થયેલા રિપોર્ટ મુજબ વર્લ્ડ હેલ્થ ઑર્ગેનાઇઝેશનના આંકડા કહે છે કે વિશ્વમાં ૩૨ કરોડ લોકો ડિપ્રેશનનો શિકાર બન્યા છે. એ સિવાય પણ વિવિધ પર્સનાલિટી ડિસઑર્ડર, ઍન્ગ્ઝાયટી ડિસઑર્ડર અને સ્ટ્રેસ જેવી સમસ્યાઓ ડે-ટુ-ડે લાઇફમાં લોકો અનુભવતા હોય છે. દરેક વખતે માનસિક અસ્વસ્થતાનાં સાબિત કરી શકાય એવાં લક્ષણો હોતાં નથી. માનસિક અસ્વસ્થતા એ વ્યક્તિનો પોતાનો અનુભવ હોઈ શકે છે. માનસિક અસ્વસ્થતા હકીકતમાં દરેક વખતે બીમારી નથી હોતી અને એટલે જ કોઈ પણ જાતની દવા વિના પણ એનો ઇલાજ કરી શકાતો હોય છે. એવી જ એક થેરપી વિશે આજે ડિસ્કસ કરીએ. એનું નામ છે કૉગ્નિટિવ બિહેવ્યરલ થેરપી. છેલ્લાં પચાસ વર્ષમાં લગભગ એક હજારથી વધુ અભ્યાસોએ આ થેરપીને માનસિક રોગો માટે અકસીર થેરપી માની છે ત્યારે એના વિશે ઊંડાણપૂર્વક જાણીએ અને સાથે જાતે જ થોડીક સતર્કતા સાથે આ થેરપીનો ઉપયોગ કરીને તમે કઈ રીતે ઇલાજ કરી શકો છો એ પણ સમજવાની કોશિશ કરીએ.
શું છે આ થેરપી?
અમેરિકાની યુનિવર્સિટી ઑફ પેન્સિલવેનિયામાં સાઇકિયાટ્રિસ્ટ તરીકે કામ કરતા ડૉ. ઍરોન ટી. બૅક દ્વારા આ થેરપીની શોધ કરવામાં આવી હતી. આ સાઇકિયાટ્રિસ્ટ જ્યારે ડિપ્રેશન પર રિસર્ચ કરી રહ્યા હતા ત્યારે કંઈક જુદી જ માહિતી તેમને હાથ લાગી. તેમને જાણવા મળ્યું કે ડિપ્રેશનમાં રહેલી વ્યક્તિ નકારાત્મક વિચારોની હારમાળાનો સામનો એકઝાટકે કરતી હોય છે. ડૉ. ઍરોને એને ઑટોમૅટિક થૉટ્સ નામ આપ્યું. સાદી ભાષામાં કહીએ તો ડિપ્રેસ્ડ વ્યક્તિ પોતાની સામે રહેલા સંજોગોનું મૂલ્યાંકન કરે એ પહેલાં જ અથવા તો એ મૂલ્યાંકનમાં માથું મારવા માટે કેટલાક વિચારોનું ગ્રુપ બિનબુલાએ મહેમાનની જેમ ટપકી પડતું હોય છે. મોટા ભાગે આ નકારાત્મક વિચારોનું ઝુંડ હોય છે. આ નકારાત્મક વિચારો શું કામ આવે છે, એનું મૂળ શું, એમાં પેશન્ટનો રોલ શું, આ ઑટોમૅટિક થૉટ્સને અટકાવી શકાય કે નહીં એ બધી જ માહિતીનો ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ કર્યા પછી જે નિર્માણ થયું એનું નામ છે કૉગ્નિટિવ બિહેવ્યરલ થેરપી. કૉગ્નિટિવ એટલે કે તમારા મગજની અંદર પાકતો ખયાલી પુલાવ અને બિહેવિયર એટલે કે એ વિચારો સાથે જન્મતી વર્તણૂક. ડૉ. ઍરોન એક બાબતે ક્લિયર થઈ ગયા કે સંજોગો કે ઘટનાઓને કારણે આપણે અપસેટ નથી, પણ એ સંજોગો કે ઘટનાઓ દરમ્યાન આવતા વિચારો અને એના પ્રત્યેનો આપણો દૃષ્ટિકોણ આપણને ડિસ્ટર્બ કરે છે.
રિસર્ચરનું માનવું છે કે મોટા ભાગે વ્યક્તિને ત્રણ પ્રકારના નેગેટિવ ઑટોમૅટિક થૉટ્સ આવતા હોય છે. કાં તો તે પોતાની જાત પ્રત્યે નકારાત્મક અભિગમ ધરાવતી હોય, કાં તો તેને આખા વિશ્વથી કોઈ પ્રૉબ્લેમ હોય અને એને લગતા નેગેટિવ થૉટ્સ હોય, કાં તેને ભવિષ્યને લઈને નેગેટિવ ફીલ થયા કરતું હોય. આ થેરપીમાં પેશન્ટના પ્રૉબ્લેમના ઉદ્ગમબિંદુ પર સૌથી પહેલાં ફોકસ કરવામાં આવે છે. વિચારો પર સૌથી પહેલાં વર્ક કરવામાં આવે છે. તમામ પ્રકારની પૉઝિટિવ કે નેગેટિવ માનસિક સ્થિતિનું મૂળ તો આખરે સૌથી પહેલાં વિચારોમાં જ છે. એટલે પહેલા નંબર પર કઈ પરિસ્થિતિમાં તમને કેવા વિચારો આવે છે? કેટલા અને કયા સ્તરના વિચારો આવે છે? એ ક્યાં જઈને અટકે છે? એ જ વિચારો શું કામ આવે છે? એ તમામ બાબતોમાં બાલ કી ખાલ કાઢવાના પ્રયત્ન કરવામાં આવે છે. વિચાર પછી તમારી લાગણીઓ અને એ લાગણીઓ પરથી આવતી વર્તણૂક. આ બન્ને બાબતો પર આ થેરપીમાં ધ્યાન આપવામાં આવે છે. દરેક વ્યક્તિ ડિફરન્ટ છે અને દરેક વ્યક્તિની કોઈ એક જ સિચુએશન પર રીઍક્ટ કરવાની જુદી રીત છે. એક જ દરિયાકિનારે બેઠી છે, પણ એક દરિયાનાં મોજાં જોઈને ખુશ-ખુશ થઈ જાય છે અને બીજી વ્યક્તિ દરિયાનાં મોજાંમાં રહેલા કેમિકલવાળા કચરાથી પોતે બીમાર પડશે તો? આજુબાજુમાં કેટલી ગંદકી છે, આ મોજાં વધ્યાં અને પોતે ડૂબી ગઈ તો? જેવા અનરીઝનેબલ વિચારોથી ઘેરાયેલી છે. અમુક વિચારો અને બિલીફ-સિસ્ટમ આપણે બનાવીને બેઠા હોઈએ; જે આપણને પોતાને પણ ખબર ન હોય અને આ જ બિલીફ-સિસ્ટમ અને વિચારોની હારમાળા આપણને અંદરખાને દુ:ખી કરતી હોય, ડિસ્ટર્બ કરતી હોય અને આપણા અનુભવોને પેઇનફુલ બનાવતી હોય; પણ આપણે એનાથી સાવ અજાણ હોઈએ. આ થેરપીમાં એક્સપર્ટ તમારી એ થૉટ-પૅટર્નને ઓળખે અને એનું રીફ્રેમિંગ કરીને એને વધુ વાસ્તવિક બનાવવાની કોશિશ કરતા હોય છે.
એક વ્યક્તિ દુનિયાભરની તકલીફ સહીને પણ બધું સારું થઈ જશે એવું વિચારી શકે અને એક વ્યક્તિ સામાન્ય સ્થિતિમાં પણ તકલીફો શોધીને સામેવાળી વ્યક્તિને અથવા પોતાની જાતને કોસવાનું કામ કરતી હોય એવું શું કામ થાય? જવાબ છે વિચારો અને કોઈ પણ પરિસ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવાની પદ્ધતિ. જે છે કે નહીં એની ચોકસાઈ કર્યા વિના આપણું મગજ કોઈક વાતને બિલીફ બનાવીને આપણને માનવાની ફરજ પાડે એને સાઇકોલૉજીની ભાષામાં કૉગ્નિટિવ ડિસ્ટૉર્શન કહેવાય છે. સામાન્ય રીતે લોકોમાં પંદરથી વીસ પ્રકારના કૉગ્નિનિટિવ ડિસ્ટૉર્શન હોય છે. એક વાર જો તમે જાતે અથવા તમારો થેરપિસ્ટ એ ડિસ્ટૉર્શન સમજી જાય તો આગળના ઇલાજમાં આસાની રહે છે. આ ડિસ્ટૉર્શન વિશે થોડુંક વિગતવાર જાણીએ.
૧ - ફિલ્ટરિંગ : કેટલાક લોકો દરેક પ્રસંગને ફિલ્ટર કરીને એમાંથી નેગેટિવ બાબતો જ શોધી-શોધીને જાતને અથવા દુનિયાને કોસતા હોય છે. જેમ કે ઘરમાં જમણવાર હતો ત્યારે દૂધ ઊભરાઈ ગયું કે કાચની ક્રૉકરી તૂટી ગઈ એ એક જ વાત યાદ રાખીને આખો પ્રંસગ ખરાબ ગયો એવું ધારવું એ કૉગ્નિટિવ ડિસ્ટૉર્શન કહેવાય. બધા ભેગા થયા, જમવાનું કેટલું સરસ હતું, કેટલું એન્જૉય કર્યું એ તમામ પૉઝિટિવ બાબતોને અવગણીને માત્ર નેગેટિવ ઍસ્પેક્ટ પર જ ધ્યાન આપવું અને વાસ્તવિકતાથી દૂર જવું એ માનસિક રીતે દુર્બળ થવાની નિશાની છે.
૨ - બ્લૅક ઍન્ડ વાઇટ : આ પ્રકારનો માઇન્ડસેટ ધરાવતા લોકો એક્સ્ટ્રિમિસ્ટ જેવા હોય છે. તેમના દૃષ્ટિકોણમાં અતિપણું હોય છે. કાં તો બહુ જ સારું કાં તો બહુ જ ખરાબ. પર્ફેક્ટ અથવા ફેલ્યર એ બે જ બાબતો તેમની નજર સામે છે. વ્યક્તિ હોય કે સંજોગો, એને તેઓ સારી અથવા ખરાબ આ બે જ કૅટેગરીમાં મૂકી શકતા હોય છે. જોકે એ જ હકીકત નથી. ગ્રે શેડ પણ હોય છે દરેક વ્યક્તિ અને સંજોગોનો. કોઈક વાર તમે કોઈ બાબતમાં નિષ્ફળ ગયા અથવા તો ધાર્યું પફોર્મ ન કરી શક્યા તો તમે નકામા અને લૂઝર છો એવું માનવું એ અતિરેક છે.
૩ - ઓવર-એગ્ઝાજરેશન : આ પ્રકારની માનસિકતા ધરાવતા લોકો નાનકડી વાતને પણ મોટું રૂપ આપીને રીઍક્શન આપતા હોય છે. કદાચ ક્યારેક કંઈક ખરાબ બન્યું તો તેઓ હંમેશાં તેમની સાથે તો ખરાબ જ થશે એવું માનીને ચાલતા હોય છે. એક જ ઘટનાને પકડીને જીવનના તમામ સંજોગોમાં અને તમામ લોકો દ્વારા તેમની સાથે ખરાબ જ થઈ રહ્યું છે એવું માનીને ચાલતા હોય છે. ધારો કે કોઈ છોકરી ઓછી દેખાવડી છે અને નાનપણમાં એ બાબતને કારણે કોઈ કડવો અનુભવ થયો છે તો તે જીવનની તમામ બાબતોમાં એ શ્યામ વર્ણને લાવીને મૂકશે. તે ગોલ્ડ મેડલ જીતે તો પણ તે એમ જ માને કે ભલે મને ગોલ્ડ મેડલ મળ્યો, પણ હું એને લાયક નથી; કારણ કે હું તો કાળી છું, કાળી છોકરીની દુનિયામાં કોઈ વૅલ્યુ જ નથી.
૪ - ચુકાદા પર પહોંચી જવું : આ પ્રકારની માનસિકતા ધરાવતા લોકો વધુ વિચાર્યા વિના જાતે જ પોતાને મનગમતા કન્ક્લુઝન પર પહોંચી જતા હોય છે. સામેવાળા સાથે વાત કર્યા વિના, તેના સંજોગોની વાસ્તવિકતા જાણ્યા વિના તરત જ કનક્લુઝન પર પહોંચી જઈને મનથી ડિસ્ટર્બ થવાની ટેવ પણ એક પ્રકારનું કૉગ્નિટિવ ડિસ્ટૉર્શન છે. જેમ કે તમે મૅરેજમાં ગયા અને કોઈક વ્યક્તિએ તમને ન બોલાવ્યા અને તમે ધારી લીધું કે આ દુનિયા આવી જ છે, કોઈને મારી પડી જ નથી. બધા મારી સાથે કામપૂરતો વ્યવહાર રાખે છે. પેલી વ્યક્તિએ ખરેખર તમને જોયા જ ન હોય અને ન બોલાવ્યા હોય અથવા તો ખરેખર તેમનું ધ્યાન ક્યાંક બીજે જ હોય અને તમને જોયા છતાં નજોયા જેવી સ્થિતિ સરજાઈ હોય એવો કોઈ જ સેકન્ડ થૉટ આપ્યા વિના તમે તરત જ કન્ક્લુઝન પર આવી ગયા અને માત્ર એ વ્યક્તિ પૂરતા નહીં, પણ આખી દુનિયાને એ વ્યક્તિ સાથે જોડીને તમે તમારા આખરી ચુકાદા પર મૂકી દીધી. આ પ્રકારની માનસિકતા પણ માનસિક રોગોનું ઉદ્ગમસ્થાન હોય છે.
૫ - અતિમહત્વ આપવું અથવા બિલકુલ ન આપવું : આ પ્રકારની માનસિકતા ધરાવતા લોકો સતત કોઈક ને કોઈક કુદરતી આપત્તિ આવી જશે તો એ વાતથી ડરતા હોય છે એટલું જ નહીં, તેઓ જેના પણ અને જે પણ પ્રૉબ્લેમ વિશે સાંભળે એ પોતાના જીવનમાં ઘટશે તો? એ વાત તેમને ડરાવતી હોય છે. એક તરફ તેઓ નાની વાતને એકદમ મોટું રૂપ આપી દે છે તો ક્યારેક મોટી બાબતને પણ સામાન્ય ગણીને એને ડિસ્કાઉન્ટ કરતા હોય છે. જેમ કે તેમને ઑલિમ્પિક્સમાં ગોલ્ડ મેડલ મળ્યો તો એ વાતને ગૌણ બનાવીને પોતાને કોસવાનું ચાલુ જ રાખે.
પર્સનલાઇઝેશન : આ પ્રકારની માનસિકતા ધરાવતી વ્યક્તિ દરેક બાબતમાં પોતાને જ કારણભૂત માનશે. જેમ કે તેમની આસપાસ જે પણ કંઈ ચાલી રહ્યું છે એ બધું જ તેમને હેરાન કરવા માટે છે. બાજુવાળાના ઘરમાં રિપેરિંગનું કામ તેમને ડિસ્ટર્બ કરવા માટે શરૂ થયું છે. કોઈ કંઈ પણ બોલે કે કરે એ માત્ર પોતાને ડિસ્ટર્બન્સ થાય એના માટે છે. બંધ બેસતી ટોપી પહેરીને રીઍક્ટ કરવું એ આ પ્રકારની માનસિકતા ધરાવતા લોકોની ખૂબી હોય છે.
ન્યાયી પ્રકૃતિ : આ પ્રકારની વ્યક્તિ વધુપડતી ન્યાયપ્રિય હોય છે. તેમની દૃષ્ટિએ તેઓ જે માને છે એ જ સાચી અને વાસ્તવિક બાબત છે. એ મુજબ જો બધું જ ઘટે તો જ ન્યાય જળવાય. તમારી ઇચ્છા મુજબ બધું થાય તો તેઓ ખુશ રહે અને ન થાય તો તેઓ દુ:ખી થાય. આ પ્રકારની માનસિકતા પણ મેન્ટલ ડિસ્ટર્બન્સ માટે કારણભૂત બની શકે છે.
બ્લેમ કરતા રહેવું : આપણે આપણી પેઇન માટે બીજાને જવાબદાર ગણતા હોઈએ છીએ. મને જે પણ તકલીફો આવી છે, મારા દુ:ખનું કારણ માત્ર બીજા લોકો છે. મને મારી જાત માટે ખરાબ ફીલ કરાવવાનું કામ જ મારી બહેને કર્યું છે, મારા બૉસને માત્ર મારા જ કામમાં વાંધાવચકા દેખાય છે એ પણ એક પ્રકારનું કૉગ્નિટિવ ડિસ્ટૉર્શન છે, જે વ્યક્તિને માનસિક રીતે નબળા બનાવવાનું કામ કરે છે.
આદર્શપણું : મારી દૃષ્ટિએ દરેક બાળકે પોતાનાં મા-બાપના પગે પડવું જ જોઈએ, ભ્રષ્ટાચાર કરનારા લોકોને શૂળીએ ચડાવી દેવા જોઈએ, વધુપડતું સ્મોકિંગ કરનારા લોકોને શહેરની બહાર મોકલી દેવા જોઈએ જેવા નિયમો જાત માટે અને અન્ય માટે બનાવી લેવાનો અતિઆગ્રહ પણ એક પ્રકારનું કૉગ્નિટિવ ડિસ્ટૉર્શન છે. જાતને મોટિવેટ કરવા માટે શું હોવું જોઈએ એ વિશે વિચારવું યોગ્ય છે, પણ એના માટેનું પાગલપન ડિસ્ટર્બ કરનારું છે. રોજ સવારે એક કલાક તો કસરત કરવી જ જોઈએ એવું વિચાર્યા પછી પણ અનિવાર્ય સંજોગોમાં જો એ ન થાય તો એને સ્વીકારવાનું હોય. પણ કેટલાક લોકો આવી બાબતો માટે જાતને કોસવાનું અને ગિલ્ટમાં જીવવાનું શરૂ કરી દે છે અથવા બીજા જો તેમના આદર્શ મુજબ ન ચાલે તો ગુસ્સે થતા હોય છે. આ બન્ને બાબતો માનસિક રીતે નબળા કરવાનું કામ કરે છે.
ઇમોશનલ રીઝનિંગ : આ પ્રકારની માનસિકતામાં વ્યક્તિ પોતાની લાગણીઓને સર્વાધિક મહત્વ આપતી હોય છે. આપણને આપણે મૂરખ અને બોરિંગ લાગીએ છીએ એટલે આપણે મૂરખ અને બોરિંગ જ છીએ. પોતાના ઇમોશન્સને જ એકમાત્ર સત્ય માનીને આગળ વધવું એ પણ માનસિક રોગો તરફ આગળ વધવાનું એક કારણ હોઈ શકે.
ઑલ્વેઝ રાઇટ : આપણે સતત એ સાબિત કરવાની હોડમાં હોઈએ કે મેં જે કહ્યું એ જ સાચું. હું હંમેશાં સાચો જ હોઉં છું અને પોતે સાચા છે એ દર્શાવવા માટે કોઈ પણ લિમિટ ક્રૉસ કરી દેવાના સ્તર પર જવું એ પણ માનસિક રીતે નબળા થવાની નિશાની છે, જેમાં તમારું સાચું હોવું જ જરૂરી બની જાય અને બાકીની તમામ બાબતો ગૌણ બની જાય.
કૉગ્નિટિવ બિહેવ્યરલ થરપીને આગળ વધારવા માટે કાઉન્સેલર, થેરપિસ્ટ કે વ્યક્તિ પોતે જ સૌથી પહેલાં પોતાની વિચારધારાને સમજવાની કોશિશ કરે. પોતે ક્યારે ડિસ્ટર્બ થાય છે, પોતે શું કામ ડિસ્ટર્બ થાય છે, કઈ બાબતો તેના મનમાં તનાવ, ગુસ્સો, ગિલ્ટ, ઈષ્ર્યા જેવી નકારાત્મક લાગણી જન્માવે છે. જ્યારે સતત અવેરનેસ સાથે પોતાના વિચારો અને ડિસ્ટર્બન્સનું મૂળ તપાસવામાં આવે તો વ્યક્તિ અથવા તો થેરપિસ્ટને એ વ્યક્તિની પર્ટિક્યુલર માનસિકતા સમજાતી હોય છે. વિવિધ એક્સરસાઇઝ દ્વારા ડૉક્ટર કે કાઉન્સેલર પોતાના ક્લાયન્ટને અમુકતમુક પરિસ્થિતિમાં આવતા વિચારોને લખી લેવાનું કહેતા હોય છે. એક વાર વ્યક્તિનું કૉગ્નિટિવ ડિસ્ટૉર્શન પકડાયા પછી તેને કાઉન્સેલિંગ, ડિસ્કશન અને વિવિધ પ્રૅક્ટિસ દ્વારા રીફ્રેમ કરવામાં આવે છે. લગભગ ત્રણથી છ મહિનામાં વ્યક્તિની વિચાર પૅટર્નને પકડીને એનું રીફ્રેમિંગ કરવાના પ્રયત્નો થેરપિસ્ટ કરતા હોય છે.
જે લોકો થેરપિસ્ટ પાસે જઈ શકે એમ ન હોય એ લોકો જાતે જ પોતાને ઑબ્ઝર્વ કરીને પોતાની થૉટ-પૅટર્નને ઓળખીને એને બદલવાની દિશામાં આગળ વધી શકે છે, જેમાં જરૂર પડશે માત્ર તમારી થોડીક અવેરનેસની.
Subscribe via email (Registered users only)
Write the displayed characters
Please enable JavaScript to post a new comment
You need an iframes capable browser to view this content.
Copyright © 2012 Mid-day Infomedia Ltd. All Rights Reserved.