gu en en en en en en en en en en en en en en en en tl tr en en en en en en en en en en en en en en en fr tr en en en en es en en en en en en en en en en fi en nl en en pt en gu gu en nl en en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en en en en en fa en en en en en ru en en en en en en en en es en en en en ar en en en en en en
ટેરર-ફન્ડિંગ અને બ્લૅક મની - ૮ નવેમ્બરે અપાયેલાં આ બન્ને કારણો ભૂલીને હવે મોરચો રોકડ નાણાં સામે ફેરવાઈ ગયો છે
You need an iframes capable browser to view this content.
પણ શું ભારતમાં કૅશલેસ ઇકૉનૉમી શક્ય છે? ડૉ. મનમોહન સિંહના કહેવા મુજબ ભારતમાં ૯૦ ટકા લોકો રોકડામાં રોજી મેળવે છે અને રોકડામાં વહેવાર કરે છે. તેમના કહેવા મુજબ ભારતમાં ૬૦ કરોડ નાગરિકો એવા છે જેમની પાસે હજી પણ બૅન્કિંગ સુવિધા ઉપલબ્ધ નથી
નો નૉન્સેન્સ - રમેશ ઓઝા
૮ નવેમ્બરની મધરાતે લડાઈ કાળી અને નકલી નોટો સામે શરૂ થઈ હતી જે હવે રોકડ નાણાં સામે ફેરવાઈ ગઈ છે. ત્રાસવાદ અને ત્રાસવાદીઓને પોષનારી નકલી નોટોની હવે વાત જ કરવામાં નથી આવતી. વડા પ્રધાને ૮ નવેમ્બરની રાત્રે રાષ્ટ્રજોગા પ્રવચનમાં પાંચસો અને હજારની નોટ રદ કરવાની જાહેરાત કરી ત્યારે એની પાછળનાં બે કારણોમાં પહેલું કારણ દેશના દુશ્મનો નકલી નોટોનો ઉપયોગ કરે છે એ આપવામાં આવ્યું હતું. કાળાં નાણાંને બીજું કારણ આપવામાં આવ્યું હતું. હવે નોટબંધીના પહેલા મુખ્ય કારણને સાવ ભૂલી જવામાં આવ્યું છે.
ભૂલી જવાનું અને ભૂલવાડી દેવાનું કારણ બહુ સ્પક્ટ છે. ભારતીય ચલણમાં નકલી નોટો માત્ર ૪૦૦ કરોડની એટલે કે કુલ ચલણમાં ૦.૦૨૫ ટકા હતી. પગ પર નાનકડી ફોડકી થાય અને પગ કાપી નાખવામાં આવે એના જેવો ઘાટ હતો. વડા પ્રધાનને એમ હતું કે દેશપ્રેમના નામે બધું જ ખપી જાય એમ છે એટલે જે કારણ હતું જ નહીં એને મુખ્ય કારણ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. હવે બૅન્કોમાં જે પ્રમાણમાં રૂપિયા જમા થઈ રહ્યા છે એ જોતાં કાં તો તમારે એમ કહેવું જોઈએ કે ત્રાસવાદીઓ સુધ્ધાં ભારતમાં નકલી નોટો સફળતાપૂવર્‍ક જમા કરાવી શક્યા છે અથવા તો કબૂલ કરવું પડે કે જેટલો હાઉ બતાવવામાં આવતો હતો એટલા પ્રમાણમાં નકલી નોટો હતી જ નહીં.
બીજું કારણ સાચું છે. કદાચ પહેલું કારણ પણ સાચું હોઈ શકે છે, કારણ કે ભારતમાં સરકારી સ્તરે બધું જ શક્ય છે. દેશદ્રોહીઓ સુધ્ધાં (સાચા દેશદ્રોહીઓ, નરેન્દ્ર મોદીનો વિરોધ કરનારાઓ નહીં) નકલી નોટો અસલી તરીકે બૅન્કોમાં જમા કરી જાય એ ભારતમાં શક્ય છે. દિલ્હીમાં જવાહરલાલ નેહરુ યુનિવર્સિટીમાં અર્થશાસ્ત્ર ભણાવનારા પ્રાધ્યાપક અરુણ કુમાર કહે છે કે ભારતમાં નકલી નોટો છાપવાનું રૅકેટ પણ અસલી નોટો છાપનારા સરકારી પ્રિન્ટિંગ પ્રેસના કર્મચારીઓ અને અધિકારીઓ ચલાવે છે.
એમાં હવે નોટોનો દુકાળ છે અને રિઝર્વ બૅન્ક મારતે ઘોડે નોટો છાપી રહી છે. ‘ફ્રન્ટલાઇન’ નામના પ્રતિષ્ઠિત સામયિકની નોટબંધી પરની ૧૦૬ પાનાંની કવર-સ્ટોરીમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે દેશમાં નાશિક અને દેવાસ (મધ્ય પ્રદેશ)માં આવેલાં બે સરકારી પ્રેસ જ ચલણ છાપવાની સાચી ક્ષમતા ધરાવે છે. એમાં પણ સો ટકા સુરક્ષા છે એવું નથી, પરંતુ સિક્યૉરિટી પ્રેસમાં જે વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ એવી વ્યવસ્થા આ બે પ્રેસમાં છે. નકલી સ્ટૅમ્પ-પેપરનું તેલગી પ્રકરણ યાદ હશે. નકલી સ્ટૅમ્પ-પેપરો નાશિકના પ્રેસના કર્મચારીઓની મદદ સાથે છપાયાં હતાં અને કેટલાંક તો એક જ નંબરની સિરીઝ વાપરીને નાશિકના જ સિક્યૉરિટી પ્રેસમાં છાપવામાં આવ્યાં હતાં. હમણાં કહ્યું એમ ભારતમાં સરકારી સ્તરે બધું જ શક્ય છે.
‘ફ્રન્ટલાઇન’ કહે છે કે રિઝર્વ બૅન્ક નોટોની માગણીને પહોંચી વળી શકતી નથી અને એમાં છપાયેલી નવી નોટોમાં કેટલીક ક્ષતિઓ ધ્યાનમાં આવી એટલે રિઝર્વ બૅન્કે એની માલિકીના મૈસૂરના પ્રેસમાં અને સાલબોની (બેન્ગૉલ)ના પ્રેસમાં નોટો છાપવાનું શરૂ કર્યું છે. આ બન્ને પ્રેસમાં પ્રિન્ટિંગ ટેક્નૉલૉજી આધુનિક છે, પરંતુ ચલણની નોટને છાપવા માટેની જેવી યંત્રણા અને જેવી સિક્યૉરિટી હોવી જોઈએ એવી નથી. સિક્યૉરિટી પ્રિન્ટિંગ ઍન્ડ મિન્ટિંગ કૉર્પોરેશન નામની સરકારની માલિકીની કંપની છે જે સરકારી દસ્તાવેજો, સ્ટૅમ્પ-પેપરો, રેવન્યુ સ્ટૅમ્પો અને નોટો તેમ જ સિક્કાઓ છાપવાનું કામ કરે છે. ‘ફ્રન્ટલાઇન’ના કહેવા મુજબ સિક્યૉરિટી પ્રિન્ટિંગ ઍન્ડ મિન્ટિંગ કૉર્પોરશન પાસે છેલ્લા કેટલાય સમયથી પૂરા સમયના મૅનેજિંગ ડિરેક્ટર નથી. સરકાર કહે છે કે દસ મહિના પહેલાં નોટ બદલવાની તૈયારી શરૂ કરી દેવામાં આવી હતી તો એમાં સૌથી મહત્વની સંસ્થાના વડાની નિયુક્તિ કરવી જોઈએ એ યાદ ન આવ્યું?
આનો અર્થ એ થયો કે નકલી નોટો તો ખાસ નીકળી નહીં, પરંતુ ઉતાવળને કારણે અને તૈયારીના અભાવને કારણે હવે મોટા પ્રમાણમાં નવી નકલી નોટો છપાશે. અત્યારથી જ મળવા લાગી છે. દેશના દુશ્મનો માટે પ્રતિકૂળતાની જગ્યાએ અનુકૂળતા પેદા કરી આપી છે આ બહાદુર રાષ્ટ્રવાદી સરકારે.
તો દેશને બદલવા માટેનાં અને નવા યુગમાં લઈ જવા માટેનાં બે કારણોમાંથી પહેલા કારણને તો ભૂલી જવામાં આવ્યું છે અને ભૂલવાડી દેવામાં આવી રહ્યું છે. ભક્તો પણ સાહેબ કહે એ બધું જ ભૂલવા તૈયાર છે. આ અર્થમાં નરેન્દ્ર મોદી ખુદા કરતાં પણ વધુ નસીબદાર છે. ખુદાના બંદા કરતાં મોદીના બંદા વધુ વફાદાર છે.
૮ નવેમ્બરની રાત્રે નોટબંધી માટેનું બીજું કારણ કાળાં નાણાંનું આપવામાં આવ્યું હતું અને હવે એમાં પણ મુશ્કેલી નડી રહી છે. સરકારને એમ લાગતું હતું કે ત્રણેક લાખ કરોડ રૂપિયા તો હાથ લાગવા જોઈએ. કાળું નાણું ધરાવનારા લોકો કાં તો ડરના માર્યા બૅન્કોમાં રૂપિયા જમા જ નહીં કરાવે અથવા ઍમ્નેસ્ટી સ્કીમનો લાભ લઈને પૈસા બૅન્કોમાં જમા કરાવશે. શરૂઆતમાં ૨૦૦ ટકાની પેનલ્ટીની વાત કર્યા પછી અને બીજી ધમકીઓ આપ્યા પછી સરકાર સીધી પચાસ ટકાએ નીચે ઊતરી ગઈ એનું કારણ બૅન્કોમાં રૂપિયાનો આવી રહેલો ફ્લો હતું. જે પ્રમાણમાં બૅન્કોમાં રોકડા રૂપિયા જમા થઈ રહ્યા હતા અને હજી પણ થઈ રહ્યા છે એ જોતાં સરકારને સમજાઈ ગયું હતું કે વ્યવસ્થામાં એટલાં બધાં છીંડાં રહી ગયાં છે કે હવે એ બૂરવાં શક્ય નથી. સરકાર દસ મહિનાથી નવા યુગમાં પ્રવેશવાની તૈયારી કરતી હતી, પરંતુ છીંડાં બૂરવાનું યાદ નહોતું રહ્યું. તો ભલા ભાઈ તૈયારી શેની ચાલતી હતી? સરકારને સમજાઈ ગયું છે કે જે દરે રૂપિયા બૅન્કોમાં જમા થઈ રહ્યા એ જોતાં સરકારને ખાસ કોઈ પૈસા હાથ લાગવાના નથી.
એમ કહેવાય છે કે સરકારની ગણતરી એની કલ્પનાના ત્રણ લાખ કરોડ રૂપિયા ગરીબોમાં વહેંચવાની હતી અને એ દ્વારા ઉત્તર પ્રદેશની ચૂંટણી જીતવાની હતી. કમસે કમ ત્રણ લાખ કરોડ રૂપિયા તો પાછા નહીં જ ફરે અને જો ફરશે તો ઍમ્નેસ્ટી સ્કીમ દ્વારા પાછા ફરશે એટલે રિઝર્વ બૅન્ક નહીં જમા થયેલા તેમ જ ઍમ્નેસ્ટી સ્કીમ અંતર્ગત જમા થયેલાં નાણાં કેન્દ્ર સરકારના ખાતે જમા કરશે. ‘ફ્રન્ટલાઇન’ની ૧૦૬ પાનાંની લાંબી કવર-સ્ટોરીમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે સરકાર સાતમી નવેમ્બરની રાત સુધી મીઠાં સપનાં જોતી હતી જે આવાં હતાં : સરકારના હાથમાં ત્રણેક લાખ કરોડ રૂપિયા આવશે જેમાંથી થોડાક રૂપિયા સરકાર ઝીરો બૅલૅન્સ ધરાવતાં જન ધન ખાતાંઓમાં નાખશે, થોડાક રૂપિયા કિસાન ક્રેડિટ-કાર્ડ ફૅસિલિટી માટે વાપરવામાં આવશે અને હજી થોડા હાઉસિંગ ફૉર ઑલ-૨૦૨૨ની યોજના માટે વાપરવામાં આવશે.
અતિ ઉત્સાહમાં કે પછી કોઈ બીજા કારણે ગણતરી માંડવાનું અને છીંડાં પૂરવાનું રહી ગયું હતું, પરંતુ કલ્પનાની આવક વાપરવાની યોજનાઓ ઘડી કાઢવામાં આવી હતી : ગરીબીની રેખા હેઠળ જીવતા સાવ ગરીબ માણસના જન ધન ખાતામાં અચાનક પાંચ હજાર રૂપિયા જમા થઈ જશે તો એ તો રાજીનો રેડ થઈ જશે. આ ઉપરાંત કિસાન ક્રેડિટ-કાર્ડ ધરાવનારા ખેડૂતને ઝટપટ ક્રેડિટનો લાભ મળશે અને નવા ફન્ડ દ્વારા ગરીબો માટે બંધાઈ રહેલાં મકાનો જોઈને ગરીબો નાચી ઊઠશે. એ પછી ઉત્તર પ્રદેશ શું, ૨૦૧૯ની લોકસભાની ચૂંટણી ગજવામાં આવી જશે. બે-તૃતીયાંશ બહુમતી મળશે અને સ્યુડો સેક્યુલર દેશને ખરા સેક્યુલર હિન્દુ રાષ્ટ્રમાં બદલી શકાશે. વિદેશમાં પડેલાં કાળાં નાણાંને દેશમાં પાછું લાવીને ૧૫ લાખ રૂપિયા આપવાનો જે વાયદો કરવામાં આવ્યો હતો અને જે હજીયે કવરાવે છે એમાંથી થોડોક છૂટકો મળે.
નોટબંધી જાહેર થઈ એના પહેલા અઠવાડિયામાં વિરોધ પક્ષો હેબતાઈ ગયા હતા એનું આ કારણ હતું. એટલે તો કૉન્ગ્રેસ સહિત બધા જ પક્ષોએ સરકારના માસ્ટરસ્ટ્રોકને ટેકો આપ્યો હતો. એમને ડર હતો કે જે રૂપિયા આવશે એ નરેન્દ્ર મોદી રૉબિનહુડની માફક ગરીબો માટે વાપરશે અને ઉપરાઉપર ચૂંટણીઓ જીતતા રહેશે. ૨૦૧૯ શું, ૨૦૨૪ની લોકસભાની ચૂંટણીમાં ભારતીય જનતા પાર્ટીને હરાવવી શક્ય નહીં બને. વિરોધ કરો તો ગરીબોનો વિરોધ કર્યો કહેવાય એટલે બિચારા કમને સ્વાગત કરતા હતા. હવે વિરોધ પક્ષોને સમજાઈ ગયું છે કે સરકાર ચાળણી નહીં, ચાળણાનો ભોગ બની ગઈ છે અને મોટા ભાગનું નાણું ચળાઈને બૅન્કોમાં પહોંચી ગયું છે. હવે નરેન્દ્ર મોદી માટે રૉબિનહુડ થવું મુશ્કેલ છે એટલે તેઓ ગેલમાં આવી ગયા છે.
સાલું ક્યાંક કાચું કપાઈ ગયું. રિઝર્વ બૅન્કના મૂંગા રહેતા ગવર્નર ડૉ. ઉર્જિત આર. પટેલે ૧૧ લાખ કરોડ કરતાં વધુ રૂપિયા બૅન્કોમાં જમા થઈ ગયા છે એમ કહેવાની ઊર્જા‍ બતાવી છે. તેમની પાસે બિચારા પાસે છૂટકો નથી, કારણ કે રિઝર્વ બૅન્કે નાણાકીય પ્રબંધન વિશે પાક્ષિક બુલેટિન કાઢવું પડે છે અને એમાં કોઈ ચીજ છુપાવી શકાતી નથી. આ ઉપરાંત ચાર લાખ કરોડ રૂપિયા કૅશ રિઝર્વ રેશિયો અંતર્ગત રિઝર્વ બૅન્ક પાસે પડ્યા હતા. આમ બધો હિસાબ માંડો તો સરભર થઈ ગયું છે અને હજી લોકો પાસે પૈસા જમા કરાવવા માટે ૨૦ દિવસ હાથમાં છે એટલે ખેલ ખતમ થઈ ગયો છે.
પ્રારંભમાં કહ્યું એમ ૮ નવેમ્બરની રાત્રે રાષ્ટ્રજોગા પ્રવચનમાં નરેન્દ્ર મોદીએ નોટબંધી માટે બે કારણો આપ્યાં હતાં. પહેલું કારણ ત્રાસવાદીઓથી દેશને બચાવવાનું હતું જેની હવે વાત જ નથી કરવામાં આવતી. દેશની સુરક્ષાનું મુખ્ય કારણ સાવ ભૂલી જવામાં આવ્યું છે. હવે નાણાપ્રધાન અરુણ જેટલી કૅશલેસ ઇકૉનૉમીની વાતો કરીને અને એને માટે ઇન્સેન્ટિવ આપીને કાળાં નાણાંના પ્રશ્નને ભૂલવાડી દેવા માગે છે. ભાંડ ન્યુઝ-ચૅનલો પણ કૅશલેસ ઇકૉનૉમી દ્વારા દેશમાં કેવું મહાન પરિવર્તન થશે એની વાતો કરી રહી છે. આ બધું કાળાં નાણાંના મુદાને ભૂલવાડી દેવાની રમત છે.
એક બુદ્ધિશાળી જાગ્રત નાગરિક તરીકે આટલા પ્રશ્નો સતત પૂછતા રહેવા જોઈએ અને ક્યારેય નહીં ભૂલવા જોઈએ. તમે દેશના નાગરિક છો, યુનિફૉર્મધારી બૅન્ડવાજાવાળા નથી જે આદેશ મુજબ ગીત વગાડે.
૧. શું ડીમૉનેટાઇઝેશન કૅશલેસ ઇકૉનૉમી માટે કર્યું હતું? અને બીજું, શું કૅશલેસ ઇકૉનૉમી માટે ડીમૉનેટાઇઝેશન અનિવાર્ય છે? જગતમાં એક પણ દેશ સંપૂર્ણપણે કૅશલેસ નથી. મોટા ગણનાપાત્ર દેશોમાં ફ્રાન્સ સૌથી વધુ ૫૯ ટકાની કૅશલેસ ઇકૉનૉમી ધરાવે છે અને ફ્રાન્સે તો એના ચલણનું ડીમૉનેટાઇઝેશન કર્યું નથી. અમેરિકાએ નથી કર્યું, સ્વીડને નથી કર્યું, કૅનેડાએ નથી કર્યું તો ભારતને એની જરૂર શા માટે પડી?
૨. શું ભારતમાં કૅશલેસ ઇકૉનૉમી શક્ય છે? ડૉ. મનમોહન સિંહે ‘ધ હિન્દુ’ના શુક્રવારના અંકમાં તેમના સાઇન્ડ આર્ટિકલમાં લખ્યું છે કે ભારતમાં ૯૦ ટકા લોકો રોકડામાં રોજી મેળવે છે અને રોકડામાં વહેવાર કરે છે. તેમના કહેવા મુજબ ભારતમાં ૬૦ કરોડ નાગરિકો એવા છે જેમની પાસે હજી પણ બૅન્કિંગ સુવિધા ઉપલબ્ધ નથી. ૯૦ ટકા વહેવાર રોકડામાં ચાલતો હોય, ૫૦ ટકા નાગરિકોને બૅન્કની સુવિધા ઉપલબ્ધ ન હોય અને તમે કૅશલેસ ઇકૉનૉમીનાં સપનાં જુઓ છો? બીજું, વડા પ્રધાને ૮ તારીખના રાષ્ટ્રજોગા પ્રવચનમાં ડીમૉનેટાઇઝેશન કરવા પાછળનાં કારણોમાં કૅશલેસ ઇકૉનૉમીનો ઉલ્લેખ સુધ્ધાં નહોતો કર્યો. આ પચ્છમ બુદ્ધિ ક્યાંથી આવી અને કેમ આવી?
૩. જેનું ઓસાણ પણ નહોતું એ કૅશલેસ ઇકૉનૉમી આજે ડીમૉનેટાઇઝેશન પાછળનું મુખ્ય કારણ બની ગયું છે એનું શું કારણ? ‘ફ્રન્ટલાઇન’ એની કવર-સ્ટોરીમાં ત્રણ કારણ આપે છે. એક શક્યતા એવી છે કે કાળું નાણું અને નકલી નાણું હાથ નહીં લાગ્યું એટલે ફસાઈ ગયેલી સરકાર હવે ગોલપોસ્ટ બદલી રહી છે અને ભાંડ પત્રકારો એમાં મદદ કરી રહ્યા છે. બીજી શક્યતા એવી છે કે પ્લાસ્ટિક મનીમાં ટ્રાન્ઝૅક્શનનો બિઝનેસ કરનારી તેમ જ Paytm જેવી વૉલેટ કંપનીઓનો આવો એજન્ડા હતો અને સરકાર એમના એજન્ડાને સાકાર કરવામાં મદદ કરી રહી છે. ભારત જેવા ઝડપથી નહીં બદલાનારા દેશમાં જો ભય પેદા કરવામાં આવે તો ધંધો વધી શકે. બાકી કાળું નાણું અને નકલી નાણું તો એક બહાનું હતું. આવી પણ શક્યતા ખરી કારણ કે ભૂતકાળમાં શાસકોએ સરકારી માલિકીની કંપનીઓનું કાસળ કાઢીને પ્રાઇવેટ ઑપરેટરોને મદદ કરી છે. ત્રીજી શક્યતા એવી છે કે વૉલેટ કંપનીઓને સરકારની બેવકૂફીને કારણે તક હાથ લાગી છે અને હવે એ એજન્ડા હાઇજૅક કરી રહી છે.
૪. તમામ રોકડ નાણું કાળું નાણું છે અથવા કાળું નાણું અનિવાર્યપણે રોકડમાં જ હોય છે એવું સરકાર માને છે? જો સરકાર આવું માનતી હોય તો એવી સરકારને એક દિવસ પણ શાસન કરવાનો અધિકાર નથી. જાણકારો કહે છે કે કાળું નાણું રોકડ સિવાય પેદા કરવાના અને સંઘરવાના અનેક માર્ગો છે અને મોટા ઑપરેટરો એ જાણે છે. વધુમાં વધુ પાંચ ટકા કાળું નાણું રોકડમાં હોય છે. શું સરકાર આ જાણીતી વાત જાણતી નહોતી? સરકારી આંકડા મુજબ આઠમી તારીખે ૧૨ લાખ કરોડ રૂપિયા પાંચસો અને હજારની નોટમાં બજારમાં ફરતા હતા. બાકીના પૈસા રિઝર્વ બૅન્ક અને બૅન્કો પાસે હતા. હવે પાંચ ટકા મુજબ ૬૦ હજાર કરોડ રૂપિયાનું કાળું નાણું જમા પડ્યું હતું અને બાકીના ૧૧ લાખ ૪૦ હજાર કરોડ રૂપિયા દેશના અર્થતંત્રમાં ફરતા હતા. આટલી મોટી રકમને ગેરકાયદે જાહેર કરીને દેશના અર્થતંત્રમાં યોગદાન આપનારા નિર્દોષ નાગરિકને લાઇનમાં ધકેલી દેવો એ કયું આર્થિક તર્કશાસ્ત્ર છે?
૫. ડૉ. મનમોહન સિંહે તેમના લેખમાં લખ્યું છે કે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ઉપાયનો કોઈ નવો આવિષ્કાર કર્યો છે એવું નથી. આ ઉપાય જાણીતો છે, અનેક વાર સૂચવવામાં આવ્યો છે; પરંતુ જગતના કોઈ મોટા દેશના શાસકોએ એને અપનાવ્યો નથી. બહુ સીધીસાદી વાત છે. પાડાને વાંકે પખાલીને ડામ આપવાનો ન હોય. બીજું, પખાલીને ડામ આપ્યા વિના પાડાને વશ કરવાના બીજા અનેક માર્ગો છે. વાસ્તવમાં પ્રજાને રંજાડ્યા વિના ગુનેગારને સજા કરે એ સારો શાસક કહેવાય. આપણે ડૉ. મનમોહન સિંહને પૂછવું જોઈએ કે તમે આ બધું જાણો છો તો એનો તમે અમલ કેમ નહીં કર્યો? આપણે ક્યાં કોઈના ભક્ત છીએ કે ગુલામી કરીએ.
વિચારી જુઓ મિત્રો. વિચારવાથી આંખ ઊઘડે છે અને દાસત્વથી મુક્તિ મળે છે. આપણે ક્યાં કોઈના બંધવા મઝદૂર છીએ.
Subscribe via email (Registered users only)
Write the displayed characters
Please enable JavaScript to post a new comment
You need an iframes capable browser to view this content.
Copyright © 2012 Mid-day Infomedia Ltd. All Rights Reserved.