gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en en ca es es en en en en en en en es en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en en en en en en gu en en en gu en en en gu en en en en en en en tl en en en gu en gu en en en en fr en en en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en gu gu en gu en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en gu gu gu en en en en en en en
ReadGujarati.com: નાનકડી જીભ – જ્યોતીન્દ્ર દવે
પસંદ કરો પ્રથમ પાનું અનુક્રમણિકા – ટૂંકીવાર્તાઓ – નિબંધો – કાવ્યો અને પદ્ય – ગઝલો – અધ્યાત્મિક લેખો – હસો અને હસાવો – સાહિત્ય લેખો – બાળસાહિત્ય – અન્ય લેખો – પ્રકીર્ણ – ડાઉનલોડ – લેખ શોધો – મહિનાવાર લેખો – ગુજરાતીમાં લખો – ગુજરાતી કેલેન્ડર – આપનો લેખ મોકલાવો – આપનું યોગદાન સંપર્ક
[‘અરધી સદીની વાચનયાત્રા’ પુસ્તકમાંથી સાભાર.]
ઘણીખરી ઈન્દ્રિયો પર આપણો કાબૂ નથી. આપણી ઈચ્છાવિરુદ્ધ પણ પરસંસ્કારની અસર એના પર થયા વગર રહેતી નથી. કોઈ આપણને ગાળ દેતું હોય ને તે સાંભળવી આપણને કુદરતી રીતે જ ન રુચતી હોય, તો પણ આપણા પોતાના કાન એ ગાળ આપણા મગજ સુધી પહોંચાડ્યા વિના નહિ રહે. ન જોવા જેવું આંખ અનેક વાર જુએ છે ને માથું ફેરવી નાખે એવી દુર્ગંધ નાસિકા મગજને પહોંચાડે છે, પરંતુ જીભની ઉપર તો મનુષ્યની પૂરેપૂરી સત્તા પ્રવર્તે છે. એની ઈચ્છા હોય તો જ બોલવાનું કે સ્વાદ આપવાનું કાર્ય જીભ કરી શકે, અન્યથા નહિ. બોલવાનું ને ખાવાનું, દુનિયાનાં બે મોટામાં મોટાં કાર્ય એક નાનકડી જીભ બજાવે છે. જેમ કેટલીક કુલવધૂઓ આખા ગૃહનો ભાર ચલાવે છે છતાં ગૃહ બહારનાંને તેનાં દર્શન પણ થઈ શકતાં નથી, તેમ જીવનમાં બે સૌથી મુખ્ય કાર્યો કરતી હોવા છતાં જીભ ઘણુંખરું અદશ્ય રહે છે.
સ્નિગ્ધ, સુકોમળ, નાની, નાજુક ને નમણી એવી જીભ અનેક રીતે સ્ત્રીના સરખી છે. આપણે એની પાસે સૌથી વધારે કામ લઈએ છીએ તે છતાં બને ત્યાં સુધી એને ઓઝલ પડદામાં રાખીએ છીએ. રસોઈ બનાવીને સ્ત્રી આપણી સ્વાદવૃત્તિને પોષે છે ને સુંદર ઘરેણાંલૂગડાં પહેરી આપણી અભિમાનવૃત્તિને પોષે છે. તેવી જ રીતે જીભ આપણી સ્વાદવૃત્તિને સંતોષે છે ને સરસ શબ્દો વડે આપણાં વખાણ કરી અભિમાનવૃત્તિને ઉત્તેજે છે. સ્ત્રીની પેઠે જીભ પણ ઘાયલ કરે છે ને ઘા રુઝાવે યે છે. કોઈનું અપમાન કરી તેને ઘાયલ કરનારી જીભ, પાછળથી જરૂર પડ્યે તેનાં વખાણ કરી પોતે પાડેલા ઘાને રુઝાવી શકે છે. પુરુષનાં પાપોનું પ્રાયશ્ચિત કેટલીક વાર સ્ત્રીને કરવું પડે છે, તેમ પેટ આદિના રોગોના ભોગ જીભને બનવું પડે છે. પેટમાં અપચો થતાં જીભ પર ચાંદી પડે છે. પેટની વાત જીભ તરત જ બહાર કહી દે છે. અબળા વર્ગ તરફથી ઘણી વાર ગૃહનાં છિદ્રો બહારનાંને જાણવાનાં મળે છે, તે જ પ્રમાણે દેહના રોગોના નિદાન માટે તજજ્ઞો જીભ પર ઘણો આધાર રાખે છે.
પરંતુ જીભ માત્ર શરીરના વ્યાધિઓને જણાવતી નથી. એ મનુષ્યનાં ગામ, જાતિ આદિની પણ માહિતી વગર પૂછ્યે આપી દે છે. બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શુદ્ર એ ભેદો પણ કદાચ જીભને આધારે કરવામાં આવ્યા હશે. જેની જીભ સહેલાઈથી, નહિ જેવા કારણે, ભયંકર શાપ આપી શકે તે બ્રહ્મર્ષિ; જેની જીભ વેદમંત્રોના પાઠો કરી કસરત કરે ને સોમરસનું આસ્વાદન કરે તે બ્રાહ્મણ; જેની જીભ વીરરસની વાતો કરે ને કસૂંબાપાણીમાં રાચી રહે તે ક્ષત્રિય; પૈસાની વાત સાંભળી જેની જીભ ભીંજાઈ જાય તે વૈશ્ય; ને જેની જીભ ઘણુંખરું મૌન સેવે – ને ઈતર વર્ણના હુકમા સાંભળી ‘હા, માબાપ !’ કહે તે શૂદ્ર.
જીભ આમ માણસનાં જાતિકુલ જ નથી જણાવી દેતી, પરંતુ એ ક્યા શહેર કે ગામનો છે તે પણ એ કહી દે છે. એક વખત ભરૂચમાં મેં બે મનુષ્યોને વાગ્યુદ્ધ ખેલતા જોયા હતા અને તે વેળા મને બહુ નવાઈ લાગી હતી. વાગ્યુદ્ધ ખેલતા હતા તેની નવાઈ નહોતી લાગી – બે માણસો મળે ને લડે નહિ તો નવાઈ લાગે – લડે તેમાં નવાઈ નથી એ હું સારી રીતે જાણું છું. ‘તું લાલચોલ ડોળા કાઢીને ગાલ પર ગાલ દે છે તે માલ પરથી નીચે ઊતરની ! બતાવી દઉં !’ એકે કહ્યું. ‘સાલા, તારું મોં ઉજલું છે, પણ કરમ તો કાલાં છે. ધોલામાં ધૂલ પડી તારા !’ બીજાએ ઉપરથી જવાબ દીધો. આ બંને યોદ્ધાઓએ એક મતે ‘ળ’કારનો બહિષ્કાર કરેલો જોઈ મને નવાઈ લાગી. તે પછી ભરૂચમાં લગભગ બધા જ માણસોને મેં ‘ળ’ને સ્થાને ‘લ’ વાપરતા સાંભળ્યા હતા. ‘ળ’કારનો બહિષ્કાર કરનારી જીભ ભરૂચવાસીની છે એમ તરત જણાઈ આવે છે. તે જ રીતે ‘હવાકાનું હેર હાક’ માગનારી સુરતી જીભ ને ‘સડકું ખોદીએં સીએં ને રાબું પીએ સીએં’ એમ કહેનારી કાઠિયાવાડી જીભ પણ પોતાના નિવાસસ્થાનની ખબર આપી દે છે.
બીજા પ્રાણીઓ કરતાં મનુષ્યનું શ્રેષ્ઠત્વ તથા વિશિષ્ટત્વ એની જીભને લીધે જ છે. અન્ય પ્રાણીઓ કરતાં મનુષ્યોમાં બુદ્ધિ વધારે હોય છે, એ વાત મનુષ્ય અને પ્રાણી બંનેના પરિચયમાં આવનાર કોઈથી પણ મનાય એવી નથી. મનુષ્ય કરતાં આંખની બાબતમાં બિલાડી, હાથની બાબતમાં ગોરીલા, નાકની બાબતમાં કૂતરો, પેટની બાબતમાં વરુ ને પગની બાબતમાં ગધેડો વગેર બળવાન હોય છે એ જાણીતું છે. તેમ જ બીજાં જાનવરોની માફક એને શીંગડાં ને પૂંછડી પણ હોતાં નથી. એ પરથી સમજાય છે કે મનુષ્ય કરતાં, જીભ સિવાયની બીજી ઈન્દ્રિયોના વિષયમાં અન્ય પ્રાણીઓ વધારે નસીબદાર છે. મનુષ્યનો ખરેખરો વિકાસ જીભના વિષયમાં થયો છે.
જગતમાં જે કાંઈ થાય છે – સારુંનરસું, આનંદકંકાસ, આત્મશ્લાઘા, ખુશામદ, વિવાહ ને વરસી, માંદગી ને તંદુરસ્તી તે સર્વ મોટે ભાગે જીભને લઈને જ થાય છે. સિદ્ધાંત તરીકે જીભ પર અંકુશ રાખવાની શક્તિ મનુષ્યમાં છે, પણ ખરી રીતે જોતાં જીભની સત્તા હેઠળ એ દબાઈ જાય છે. સમાજ, ધર્મ ને કાયદાની રૂએ પુરુષ સ્ત્રીનો સ્વામી છે, પણ વસ્તુતઃ એ સ્ત્રીનો ગુલામ હોય તેમ વર્તે છે. એ જ રીતે એ જીભના તાબામાં રહે છે. એની તંદુરસ્તી, એની નીતિ, એનો વિવેક, એનો ધર્મ એનું આખું જીવન એની જીભને આધારે જ વિકસે છે કે વણસે છે. મનુષ્ય એટલે જ જીભ. પ્રતિકૂળ સંજોગોમાં પણ આનંદથી શી રીતે કર્તવ્ય બજાવ્યા જવાય, એ જીભ આપણને શીખવે છે. આગળ બત્રીસ ભૈયા જેવા મજબૂત દાંત, પાછળ ગળાની ઊંડી ખાઈ, અનેક પ્રકારના ટાઢા-ઊના, તીખા-ખારા પદાર્થોનો સતત મારો, સૂર્યનો જરા ય પ્રકાશ ન આવે એવી સાંકડી અંધારી જગ્યામાં લપાઈ રહેવાનું : આવી અનેક પ્રતિકૂળતાઓ છતાં, જીભ આનંદથી નિર્ભયપણે પોતાનું કાર્ય કરી જાય છે.
વૃદ્ધાવસ્થામાં બીજી ઈન્દ્રિયો શિથિલ થઈ જાય છે, ત્યારે પણ જીભ તો એવી ને એવી બળવાન રહે છે. ઘણી વાર તો બીજી ઈન્દ્રિયોની શક્તિ એનામાં ભેગી થતી હોય એમ લાગે છે.
Email This Article ·  Print This Article ·  Save article As PDF ·   Subscribe ReadGujarati
« Previous ઈટ્સ ઑલ એબાઉટ Enગlish Vingliશ – મૃગેશ શાહ
તેષાં દિક્ષુ – ભોળાભાઈ પટેલ Next »
આ પ્રકારનું અન્ય સાહિત્ય:
ઊમરો – પ્રવીણ દરજી
(‘ઓળખ’ સામયિકના મે, ૨૦૧૬ના અંકમાંથી સાભાર) ‘ઉંબર’ અથવા તો ‘ઊંબરો’ શબ્દ જીભ ઉપર આવે છે ને અનેક સ્મરણોની ઘંટડીઓ રણકી ઊઠે છે. મારું ગામ, મારું ઘર અને પેલા મારા ઘરના ચારેચાર ઊમરા પ્રત્યક્ષ થઈ રહે છે. આ પળે એની સાથેના મારા અનેક અધ્યાસો ઊઘડીને મને તે કાશઘાસની જેમ ડોલાવી રહે છે. અમારા ઘરમાં તો પરંપરા જ એવી કે ઊમરા ઉપર પગ ... [વાંચો...]
પરબનાં મીઠાં જળ – સં. અમૃત મોદી
હમદર્દી ગાંધીયુગના જાણીતા રાષ્ટ્રીયશાયર ઝવેરચંદ મેઘાણીના બાળપણની વાત છે. ઝવેરચંદના પિતા પોલીસ અધિકારી હતા. એકવાર મોટા મોટા સરકારી અધિકારીઓને તેમણે જમવા બોલાવ્યા હતા. દૂધપાક બનાવવાનો હતો. ગામડેથી દૂધ મંગાવવામાં આવ્યું. મજાનો દૂધપાક તૈયાર થયો. બધાં હોંશે હોંશે ખાવા લાગ્યાં. વખાણ કરતાં જાય અને વાટકો ખાલી કરતાં જાય. પણ કિશોર ઝવેરચંદે દૂધપાકમાં આંગળીય બોળી નહીં. કોઈકે કારણ પૂછ્યું તો કિશોરની ... [વાંચો...]
બાળક એક ગીત (ભાગ-૭) – હીરલ વ્યાસ “વાસંતીફૂલ”
'બાળક એક ગીત' એટલે ગર્ભસ્થ શિશુ સાથે માતાનો સંવેદનાસભર વાર્તાલાપ. હીરલબેને આ વાર્તાલાપ પત્ર સ્વરૂપે ખૂબ સુંદર રીતે રજૂ કર્યો છે. આમ તો આ એક પુસ્તકરૂપે છે પરંતુ તેમાંનો ઘણો અંશ આપણે જુદા જુદા ભાગ રૂપે (ભાગ-૧ થી ૬) અગાઉ માણ્યો છે. એ જ શ્રેણીમાં આજે વધુ એક લેખ પ્રગટ કર્યો છે. આપ હીરલબેનનો આ સરનામે vasantiful@gmail.com અથવા આ નંબર ... [વાંચો...]
7 પ્રતિભાવો : નાનકડી જીભ – જ્યોતીન્દ્ર દવે
October 9, 2012 at 1:55 pm
Very good Daveji, jeebh par to PHD thai gayi, maja avi gayi
Karasan Bhakta usa says:
October 10, 2012 at 6:22 am
૬૦ની સાલમા અભ્યાસક્રમનો આ લેખ ત્યારે પણ પસંદ પડેલો અને આજે પણ!!
October 12, 2012 at 7:57 am
October 12, 2012 at 12:55 pm
અતિ ઉત્ત્મ્. ખુબ જ સરસ.
October 13, 2012 at 11:05 pm
very good hadka vagarni jeebh kevo kamal kari sake che te janva ni maja aavi
April 19, 2014 at 8:12 pm
Jyotindra Dave sa mate ajepan shrest hasyalekhak kahevavay chhe te aa vachiae atle khyal ave.
October 7, 2015 at 12:22 am
શ્રી જ્યોતીન્દ્ર દવે જુના જમાના ના ઉત્તમ હાસ્ય લેખક રહ્યા છે. આ લેખ પણ સરસ છે. જીભ માલ પણ ખવડાવે અને માર પણ ખવડાવે. જીભ ને અંકુશ માં રાખો તો બધું બરાબર. નહીતર બધું ખેદાન મેદાન કરી નાખે. ફક્ત જીભ જ કેમ બધી ય ચેતનાઓ પર કાબુ રાખવો જરૂરી છે. શબ્દ, સ્પર્શ, રંગ, રૂપ ગંધ આમ આ પાંચેય ચેતનાઓ પર સંયમ હશે તો આનંદ. નહીતર દુખ જ દુખ.
Click here to cancel reply.
Select language:   Gujarati   English   (Press F12 to change language) Show Keyboard
Notify me of follow-up comments by email.
Notify me of new posts by email.
રીડગુજરાતી.કોમ પર પ્રસ્તુત થતા લેખ ટાઈપ કરવા માટે યોગ્ય વ્યક્તિઓની જરૂર છે. પૂરતું વળતર આપવામાં આવશે. વોટ્સએપ : ૯૯૭૪૪૧૦૮૬૮
પુણ્યનું વાવેતર – મનસુખ સલ્લા
હાથનાં કર્યાં – અર્જુનસિંહ કે. રાઉલજી
રાજાને જે ચરણપ્રહાર કરે તેને શી સજા કરવી જોઈએ? – આચાર્ય શ્રી ‘વાત્સલ્યદીપ’ સૂરિજી
ત્રણ ગીત – કાંતિલાલ એમ. કામરિયા
માઈન્ડ યોર ઓન બિઝનેસ? – ગિરીશ ગણાત્રા
હાસ્યનો હોજ.. – સં. તરંગ હાથી
સરિતાની શરત – રમણ મેકવાન
છે(છો)ડ સખી સરગમ – સ્વાતિ મેઢ
શ્રદ્ધા સ્મૃતિમંદિર – ડૉ. ચંદ્રકાન્ત મહેતા
થોડાસા રુમાની હો જાયે.. – નમ્રતા દેસાઈ
Milan Kiritbhai Kakkad: Heart touching story…!!!
ઉદય ત્રિવેદી: હું મૂળ સાવરકુંડલાનો જ છું અને લલ્લુભાઈ શેઠ...
tia: સત્ય ઘટના પર આધારીત વાર્તા હમેશા હૃદયસ્પર્શી હોય છે...
tia: બીચરી વાર્તા તો પોતાના ઠેકાણે રહી અને લેખ કહો કે...
viren machwala: Give me more quotes
CD VORA: મને મજા આવી હું પણ આવા તબક્કાઓમાંથી વરસાદ થયો...
સંજય કે સંઘવી: જેમ પુ રવિશંકર મહારાજ કેહતા તેમ ડૉ કલામ...
ગોપાલ ખેતાણી: અદભૂત વર્ણન. આપની સાથે દરિયાઈ સફર કરી તેવો...
જગદીશ કરંગીયા ‘સમય’: ટૂંકી વાર્તા કે લેખ ? અતિ સુંદર...
રીડગુજરાતી પરના વિશેષ લેખો કે અન્ય અગત્યની માહિતી આપના ઈ-મેઈલ પર મેળવવા માટે અહીં આપનું ઈ-મેઈલ સરનામું લખીને જોડાઓ.(4500 થી વધુ વાચકો)
પુણ્યનું વાવેતર – મનસુખ સલ્લા
હાથનાં કર્યાં – અર્જુનસિંહ કે. રાઉલજી
રાજાને જે ચરણપ્રહાર કરે તેને શી સજા કરવી જોઈએ? – આચાર્ય શ્રી ‘વાત્સલ્યદીપ’ સૂરિજી
ત્રણ ગીત – કાંતિલાલ એમ. કામરિયા
માઈન્ડ યોર ઓન બિઝનેસ? – ગિરીશ ગણાત્રા
રીડગુજરાતી વિશે : પ્રેસ વિભાગ
નવરસમાં ઝબોળાયેલી માઈક્રોફિક્શન – ડૉ. હાર્દિક નિકુંજ યાજ્ઞિક
એક અપીલ – ધ્રુવ ભટ્ટ
વન ડે માત્રમ – કુલદીપ લહેરુ
This site is dedicated to Shrimad Bhagvat Mahapuran
Back to top ↑
Send to Email Address Your Name Your Email Address Cancel
Post was not sent - check your email addresses!
Email check failed, please try again
Sorry, your blog cannot share posts by email.