en en en en en en en en en en en en cs de en it de en en de pl fi de en en en en en en en en en en en en en en en en id en en en de en fr en en en en en en en en en en en en en en en en en lv en en en en en gu de en gu en gu en gu en gu en gu gu gu gu en gu en gu gu gu en gu en gu gu gu gu gu en gu gu en gu en gu en gu gu en gu en gu en gu gu en gu en gu en gu gu en gu gu en gu en gu en gu gu en gu en gu en gu gu en gu gu en gu en gu en gu gu en gu en gu en gu gu en gu gu gu gu gu en en nb en en pa en en en en en en en en en es ckb en en en en en en en en en en en it en de en en de en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en
11 controversial fake news that shook the nation
મોદીની ઓફિસમાં અંબાણીની તસવીર! 11 ન્યૂઝ જેને લોકોએ માન્યા સાચા
divyabhaskar.com | May 31, 2017, 15:30 PM IST
નેશનલ ડેસ્ક. અફવાઓ વેચનારાઓની સંખ્યા દિવસે ને દિવસે વધતી જાય છે. અમેરિકા સ્ટાઇલના ફેક ન્યૂઝે હવે ભારતીય મીડિયા ઉપર પણ ભરડો લીધો હોય તેવા કિસ્સાઓ તાજેતરમાં અનેકવાર નોંધાયા છે. તેનું તાજું ઉદાહરણ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને સચિન તેંડુલકર સાથે બેસીને વાત કરી રહ્યા હોવાની એક તસવીર સોશિયલ મીડિયા પર ખૂબ જ વાયરલ થવાનું છે. તસવીર વાયરલ થવા પાછળનું કારણ બંનેની પાછળ દિવાલ પર લગાવેલી મુકેશ અને નીતા અંબાણીની તસવીર હતી. વડાપ્રધાનના કાર્યાલયમાં એક ઉદ્યોગપતિની તસવીર હોવાથી સોશિયલ મીડિયા પર ખૂબ જ વાયરલ થઈ હતી. એક યૂઝરે પોતાના ફેસબુક વોલ પર લખ્યું હતું કે, સામાન્ય રીતે કોઈ વડાપ્રધાનના કાર્યાલગમાં ભારત માતા, મહાત્મા ગાંધી, પંડિત દીનદયાળ ઉપાધ્યાય, જવાહર લાલ નહેરુ, બાબા સાહેબ આંબેડકર કે અન્ય કોઈ રાજનેતાની તસવીરો લાગેલી હોય છે. પરંતુ આવું પહેલીવાર જોવા મળી રહ્યું છે કે દેશના વડાપ્રધાન મોદીના કાર્યાલયમાં અંબાણી અને તેમની પત્નીની તસવીર લાગેલી છે. જો આ સાચું હોય તો દેશ માટે શરમજનક નથી?
અસંખ્ય વાર ફોરવર્ડ થયેલી મૂળે આ તસવીરને ફોટોશોપ દ્વારા એડિટ કરવામાં આવી હતી. સાચી તસવીરમાં સચિન અને મોદીની પાછળ એક ફોટોફ્રેમ છે પરંતુ તેમાં અંબાણી દંપતી નહીં પરંતુ એક પેન્ટિંગ ફ્રેમ થયેલી છે.
સોશિયલ મીડિયા વાયરલ થયેલી પોસ્ટ કેવી રીતે બને છે ફેક ન્યૂઝ?
- વોટ્સએપ, ટ્વિટ્સ કે ફેસબુક પર જૂનો વીડિયો, ફોટોશોપ કરેલી તસવીર કે ફેક સોશિયલ મીડિયા આઈડી ક્રિએટ કરીને વિવાદ ઊભો થાય તેવી બાબતો પોસ્ટ કરવામાં આવતી હોય છે.
- તસવીર, વીડિયો કે મેસેજ ખરેખર સાચો છે કે કોઈ ભળતી બાબતોને છે તેની દરકાર કર્યા વગર યૂઝર્સ તેને ફોરવર્ડ કરતા રહે છે.
- વિવાદ ઊભો કરે તેવી પોસ્ટ સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ થતા તેની પ્રમાણિતા તપાસ્યા વગર કેટલાક મીડિયા તેને ન્યૂઝ સ્વરૂપે રજૂ કરે છે જેમાં વેબસાઇટ્સ અને 24 કલાકની ન્યૂઝ ચેનલો મોખરે છે.
- જ્યારે આવી બાબતો ન્યૂઝમાં આવી જાય છે તો બાકીના લોકો પણ તેની પર વિશ્વાસ કરી બેસે છે અને ફેક ન્યૂઝના માધ્યમથી અફવાઓ ફેલાવનારાઓના બજારનો વ્યાપ વધવા લાગે છે.
ફેસબુક અને ટ્વિટરની ફેક ન્યૂઝ પર કડક નજર
- ફેસબુક, ટ્વિટર જાણે મુખ્યધારાના મીડિયા બની ગયા હોય તેવું થઈ રહ્યું છે તેથી જ સમાચારની વિશ્વાસપાત્રતા પર સવાલો વધુ ઊભા થઈ રહ્યા છે. તેથી જ ફેક ન્યૂઝને રોકવાના પ્રયાસ પણ શરૂ થઈ ગયા છે.
- પરેશ રાવલ સહિત સિંગર અભિજીત ભટ્ટાચાર્યના વિવાદાસ્પદ ટ્વિટના કારણે ટ્વિટરે તેમના એકાઉન્ટ બંધ કરી દીધા હતા.
- ફેસબુક પણ ફેક ન્યૂઝના દૂષણને અટકાવવાનું બીડું ઝડપ્યું છે અને પ્રમાણભૂત ન હોય તેવી પોસ્ટને હટાવવાનું પણ કાર્ય કરી રહી છે.
ફેક ન્યૂઝના વધેલા વહેણ છતાં ભારતમાં ફરી અખબારો તરફ નજર માંડી રહ્યા છે લોકો - રિપોર્ટ
- ફેક ન્યૂઝને લઈને મીડિયા ટીવી અને ડિજિટલ મીડિયા પર સવાલો ઊભા થઈ રહ્યા છે પરંતુ અખબારો પર લોકોનો વિશ્વાસ હજુ પણ કાયમ છે.
- ઓડિટ બ્યૂરો ઓફ સર્કુલેશન્સ (એબીસી)ના રિપોર્ટનું માનીએ તો ગયા વર્ષ દરમિયાન દેશમાં પ્રિન્ટ મીડિયા 4.87% વાર્ષિક ગ્રોથ (સીએજીઆર)ની સાથે વધ્યો છે.
- રિપોર્ટ મુજબ 2006માં પ્રકાશનોની પ્રસાર સંખ્યા 3.91 કરોડ નકલો હતી. 2016 સુધી તે વધીને 6.28 કરોડ સુધી પહોંચી ગઈ. આ દરમિયાન પ્રસાર સંખ્યામાં 2.37 કરોડ નકલોનો વધારો થયો.
- આ આંકડા તેવા સમયે સામે આવ્યા છે જ્યારે દેશમાં પ્રિન્ટને મીડિયાના અન્ય માધ્યમોથી મોટો પડકાર મળી રહ્યો છે. એબીસી એક સ્વતંત્ર સંસ્થા છે જે પ્રકાશનોની પ્રસાર સંખ્યા દર 6 મહિનામાં ઓડિટ કરીને તેને પ્રમાણિત કરે છે.
- રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે અમેરિકા, જાપાન, જર્મની, બ્રિટેન, ફ્રાન્સ અને ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા વિકસિત અર્થવ્યવસ્થાઓમાં પેડ ન્યૂઝપેપર્સની પ્રસાર સંખ્યામાં 2થી 12%નો ઘટાડો નોંધાયો છે.
આગળની સ્લાઇડ્સમાં જાણો, 10 એવા ફેક ન્યૂઝ જે ભારતમાં થયા વાયરલ. શું હતી તેની પાછળની વાસ્તવિક્તા?
2000ની નવી નોટમાં જીપીએસ ચીપના ફેક ન્યૂઝ
મોદી સરકારની નોટબંધી બાદ નવી ચલણમાં આવનારી 2000 રૂપિયાની નોટમાં જીપીએસ ચીપ હોવાનો દાવો અનેક અખબારો અને ન્યૂઝ ચેનલોએ કર્યો હતો. પોતાનો દાવો સાબિત કરવા માટે તેમણે ડેમો પણ બતાવ્યા હતા. તેમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે 2000ની નોટમાં જીપીએસ લગાવવાનો ઉદ્દેશ્ય બ્લેક મની પર સકંજો કસવાનો છે.
2000ની નોટમાં જીપીએસ હોવાના અહેવાલો વાયરલ થયા બાદ રિઝર્વ બેન્ક ઓફ ઈન્ડિયાને સામે આવીને સ્પષ્ટતા કરવી પડી હતી કે નવી ચલણમાં આવનારી આ નોટમાં આવી કોઈ પ્રકારના એડવાન્સ ફિચર્સ નથી ઉમેરવામાં આવ્યા.
રાજકોટના નવા એસટી બસ સ્ટેન્ડનું નિર્માણ થાય તે પહેલા જ તેની તસવીર થઈ વાયરલ
રાજકોટમાં જ્યારે નવા એસટી નિર્માણ પણ નહોતું થયું તેના પહેલા જ તેની તસવીરો લોકોએ સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરવા લાગ્યા હતા. આ તસવીરો શેર કરવામાં બીજેપીના સાંસદ બાબુલ સુપ્રિયો પણ પાછા નહોતા પડ્યા. બાબુલ ઉપરાંત આરપીજી એન્ટરપ્રાઇઝના ચેરમેન એચવી ગોયન્કાએ પણ રાજકોટના કહેવાતા નવા એસટી બસ સ્ટેન્ડની સુવિધાઓના વખાણ કરતી તસવીરો શેર કરી હતી.
બાબુલ સુપ્રિયોથી લઈ અસંખ્ય લોકો પ્રોપાગેન્ડાની વહેણમાં એવા તણાયા કે એમણે એ જાણવાનો પ્રયાસ પણ ન કર્યો કે વાયરલ થઈ રહેલી તસવીરો ખરેખર રાજકોટના બસ સ્ટેન્ડની છે કે નહીં. હકીકત એ છે કે રાજકોટના નવા એસટી સ્ટેન્ડ બનાવવાનું ખાતમૂહુર્ત જ 8 એપ્રિલના રોજ કરવામાં આવ્યું છે. તો સવાલ એ થાય છે વર્લ્ડ ક્લાસ સુવિધાવાળી રાજકોટ બસ સ્ટેન્ડની તસવીરો ખેરખર હતી ક્યાંની!
ફેક ન્યૂઝ- નોસ્ટ્રાડેમસે 450 વર્ષ પહેલા ભવિષ્ય ભાખ્યું હતું કે મોદી બનશે ભારતના વડાપ્રધાન
ફેક ન્યૂઝનું એક ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ જાણીતા ફ્રેન્ચ ભવિષ્યવેત્તા નોસ્ટ્રાડેમસે 16મી સદીમાં આગાહી કરી દીધી હતી કે નરેન્દ્ર મોદી ભારતના વડાપ્રધાન બનશે! જાણીતા ફ્રેન્ચ કોલમિસ્ટ ફ્રેંકોઇસ ગોટિયર મુજબ, નાસ્ટ્રાડેમસે ભારતમાં બીજેપી નેતા નરેન્દ્ર મોદીની જીતની ભવિષ્યવાણી ઘણા લાંબા સમય પહેલા જ કરી દીધી હતી. તેમણે દાવો કર્યો હતો કે ભવિષ્યવાણીમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે 2014થી 2016 સુધી ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ એક એવી વ્યક્તિ કરશે જેને શરૂઆતમાં લોકો ખૂબ જ નફરત કરશે પરંતુ બાદમાં જનતા અને બાકી તમામ લોકો તેને એટલો જ પ્રેમ આપશે કે આગામી 20 વર્ષ સુધી ભારતના વડાપ્રધાન રહેશે. ગોટિયારે કહ્યું હતું કે તેને 2012માં એક જૂનો ટ્રન્ક મળ્યો હતો જેમાં મોદીના ઉલ્લેખવાળી મેનૂસ્ક્રિપ્ટ મળી આવી હતી.
હકીકત એ છે કે ગોટિયારે લખેલા પુસ્તકમાં 'જૂના ટ્રન્ક'નો ઉલ્લેખ અસંખ્ય વાર જોવા મળે છે. તેણે 2009માં લખેલા એક બ્લોગમાં પણ આ જૂના ટ્રન્કનો ઉલ્લેખ કરતા નોસ્ટ્રાડેમસ અને સેફ્રોન પર બ્લોગ લખ્યો. ગોટિયારે ફરીથી 2014માં બ્લોગ લખ્યો જેનું ટાઇટલ હતું નોસ્ટ્રાડેમસ એન્ડ 2014 ઇલેક્શન્સ. ગોટિયારને 2017માં ફરીથી જૂના ટ્રન્કમાંથી નવી માહિતી મળી આવી. દરેક વખતે તેણે જે મેનૂસ્ક્રિપ્ટ રજૂ કરી તેમાં લખાણ બદલાયેલું જોવા મળ્યું.
ગુરમેહર કૌરને ફેક વીડિયોના સહારે કરવામાં આવી ટ્રોલ
દિલ્હીની લેડી શ્રીરામ કોલેજ ઓફ વુમેનની સ્ટુડન્ટ ગુરમેહર કૌરે એબીવીપી સામે વિરોધ દર્શાવતા તેની સામે એક ફેક વીડિયો વાયરલ કરવામાં આવ્યો હતો. ગુરમેહરે એબીવીપીના સ્ટુડન્ટ્સનો વિરોધ કરતા તેનો એક જૂનો વીડિયોને લઈને સોશિયલ મીડિયા પર ટ્રોલ કરવામાં આવી હતી જેમાં તેણે કહ્યું હતું કે, પાકિસ્તાને મારા પિતાને નથી માર્યા, યુદ્ધે માર્યા છે. આ વીડિયો બાદ બીજો એક વીડિયો ખૂબ જ વાયરલ કરવામાં આવ્યો હતો જેમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે ગુરમેહર કૌર પોતાના મિત્રો સાથે ચાલતી કારમાં ગાઈ અને નાચી રહી છે. વીડિયોમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે આ યુવતી ગુરમેહર છે. પરંતુ હકીકત એ છે કે તે ગુરમેહર કૌર નહોતી અને વીડિયો પણ જૂનો હતો.
મારવાડી મહિલાને મોતને ઘાટ ઉતારી દેતો વીડિયો સાબિત થયો ફેક
એક વીડિયોને લઈને દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે મુસ્લિમ ટોળાએ એક મારવાડી મહિલાને મોતને ઘાટ ઉતારી દીધી. વીડિયો સાથે લખવામાં આવ્યું હતું કે મહિલાને એટલા માટે મારવામાં આવી કારણ કે તેણે બુરખો પહેરવાની ના પાડી દીધી હતી. આ વીડિયો એટલો વાયરલ થઈ ગયો કે તેની પ્રમાણિક્તા તપાસ્યા વગર ન્યૂઝ ચેનલો અને ન્યૂઝ વેબસાઈટ્સ તેને પ્રાધાન્ય આપવા લાગી. કેટલીક ન્યૂઝ ચેનલોએ મહિલાઓ સામે થતા અત્યાચારનો મુદ્દો બનાવી લાઈવ ડિબેટ પણ ચલાવી.
એક અંગ્રેજી અખબારે આ વીડિયો ખોટો હોવાની વાત સામે લાવ્યું હતું. અખબારે પોતાના રિપોર્ટમાં પુરાવા સાથે કહ્યું હતું કે આ વીડિયો ભારતનો છે જ નહીં પરંતુ મધ્ય અમેરિકાના ગ્વાટેમાલાનો છે.
ફેક ન્યૂઝઃ સિનિયર જર્નાલિસ્ટ મધુ ત્રેહાને કહ્યું- બાહુબલીમાં કેમ કોઈ મુસ્લિમ આર્ટિસ્ટ નથી?
હાલમાં જ વોટ્સએપ પર સિનિયર પત્રકાર મધુ ત્રેહાનનું નામ વાયરલ થયું હતું જેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે મધુએ એવો વાંધો ઉઠાવ્યો હતો કે બાહુબલીમાં કેમ કોઈ મુસ્લિમ કલાકાર અભિનય નથી કરી રહ્યો. આ વાત એટલી વાયરલ થઈ ગઈ હતી કે કેટલીક હિન્દી વેબસાઈટ્સ તેની પર સ્ટોરી પણ કરી હતી. તેના કારણે આ વાત સોશિયલ મીડિયા વધુ મોટાપાયે ટ્રોલ થવા લાગી હતી.
બાહુબલી ફિલ્મમાં કોઈ મુસ્લિમ કલાકાર નથી એવું મધુ ત્રેહાને કીધું જ નહોતું. મધુએ ટ્વિટ કરીને વળતો સવાલ પૂછ્યો હતો કે તમે મારી તસવીરનો ઉપયોગ કરી જે મેં ક્યારેય કીધું નથી તેવી વાત પર મારી સાથે અભદ્ર ભાષામાં કેવી રીતે વાત કરી શકો? શું આ સારી રીત છે?
ફેક ન્યૂઝઃ જિન ડ્રેઝ વિદેશી હોવા છતાંય યૂપીએ સરકારમાં ધરાવતા હતા મહત્વપૂર્ણ સ્થાન
શેફાલી વેદ્ય નામની એક કોલમિસ્ટે ટ્વિટ કર્યું હતું કે જીન ડ્રેઝ જે એક વિદેશી નાગરિક છે તે યૂપીએ સરકાર સમયે નેશનલ એડવાઇઝરી કાઉન્સિલના સભ્ય હતા. આ ટ્વિટ ખૂબ જ વાયરલ થયું હતું પરંતુ જીન ડ્રેઝ અને મનમોહન સિંહ સરકાર પર લાગેલો આ આરોપ નવો નથી. જિન ડ્રેઝ જેઓ એક સિનિયર ડેવલપમેન્ટ ઇકોનોમિસ્ટ અને એક્ટિવિસ્ટ છે તેમણે ગયા વર્ષે પત્ર લખીને સ્પષ્ટતા કરી હતી કે તે ભારતના નાગરિક છે. ડ્રેઝ છેલ્લા 37 વર્ષથી ભારતમાં સ્થાઈ થયા છે અને 2002થી દેશનું નાગરિકત્વ પણ ધરાવે છે. તેમ છતાંય ફેક ન્યૂઝના કારણે વિવાદ તેમનો પીછો છોડી જ નથી રહ્યો.
ફેક ન્યૂઝઃ 777888999 - આ નંબરનો કોલ ઉઠાવશો તો ફોનમાં થશે બ્લાસ્ટ
થોડા દિવસો પહેલા એક મેસેજ સોશિયલ મીડિયા પર ખૂબ વાયરલ થયો હતો કે 777888999 નંબર ઉપરથી આવતો કોલ રિસીવ કરશો તો તમારો ફોનમાં બ્લાસ્ટ થશે. વોટ્સએપ ઉપર વાયરલ થયેલા આ મેસેજને અનેક ન્યૂઝ સાઇટ્સે ગંભીરતાથી લીધી હતી જેના કારણે લોકોએ તેને સાચી માનવા માંડી હતી.
આ વાયરલ મેસેજમાં જે તસવીરોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો તે બે મહિના જૂની હતી. જે નવ આંકડાનો નંબર રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો તેવો કોઈ નંબર છે જ નહીં. ઉપરાંત એવા કોઈ જ પુરાવા નથી મળ્યા કે માત્ર કોલ રિસીવ કરવાથી તમારા ફોનમાં બ્લાસ્ટ થાય છે.
બિહારમાં હિન્દુને મુસ્લિમોએ કરેલી હત્યાનો ફેક વીડિયો
ગ્વાટેમાલા વીડિયોની જેમ જ વધુ એક વીડિયો વાયરલ થયો હતો જેમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે બિહારના નવાડામાં હિન્દુ શખ્સને મુસ્લિમોએ મોતને ઘાત ઉતારી દીધો. વીડિયો સાથે આ પ્રકારનું લખાણ રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું- નેવાડામાં, એક હિન્દુ ભાઈની મુસ્લિમો દ્વારા ક્રૂર હત્યા કરવામાં આવી છે. ઘટનાના આ મહિનાની છઠ્ઠી તારીખે થઈ હતી. અમને ખબર છે આમાં કોણ સંડોવાયું છે. આ વીડિયોને એટલો શેર કરો કે નરેન્દ્ર મોદી સુધી પહોંચે. જો તમે સાચા હિન્દુ હોય તો તરત તેને ફોરવર્ડ કરો. જય શ્રી રામ
વીડિયોની હકિકત શું છે?
એક અંગ્રેજી અખબાર Alt News દ્વારા શોધી કાઢવામાં આવ્યું કે આ વાયરલ વીડિયો ખરેખર બાંગ્લાદેશનો છે અને વીડિયોમાં દર્શાવવામાં આવેલી ઘટના 1 એપ્રિલની છે. વીડિયોમાં જેની હત્યા કરવામાં આવી છે તે અવામી લિગ લીડર મોનીર હુસૈન સરકાર છે જેને કેટલાક અજાણ્યા શખ્સોએ મોતને ઘાટ ઉતારી દીધા હતા.
પરેશ રાવલનો વિવાદાસ્પદ ટ્વિટ - ફેક ન્યૂઝને આભારી
- પરેશ રાવલે પોતાના ટ્વિટમાં લખ્યું હતું કે, પથ્થરબાજોની આર્મી જીપ સાથે બાંધવાની જગ્યાએ અરુંધતી રોયને બાંધવી જોઈએ.
- પરેશ રાવલે આ ટ્વિટ એક પાકિસ્તાની અખબારના અહેવાલના આધારે કર્યું હતું જેમાં અરુંધતી રોયે કથિત રીતે નિવેદન આપ્યું હોવાનું નોંધ્યું હતું કે, તાજેતરમાં શ્રીનગરની મુલાકાત દરમિયાન નિવેદન આપ્યું હતું કે 70 લાખ ભારતીય સેના પણ કાશ્મીરની આઝાદી ગેન્ગને હરાવી નહીં શકે.
- પરેશ રાવલના ટ્વિટ એક તરફ ખૂબ જ વાયરલ થયો હતો અને અરુંધતી રોયને ટ્રોલ કરવામાં આવી હતી. બીજી તરફ, પરેશ રાવલના નિવેદનની ટીકા પણ થઈ હતી.
- પરંતુ હકીકત એ હતી કે અરુંધતી રોય શ્રીનગર ગઈ જ નહોતી અને પાકિસ્તાની અખબારે પ્રકાશિત કરેલો અહેવાલ ફેક ન્યૂઝનો એક પ્રકાર હતો.
(In Depth Gujarati News) સાથે જોડાયેલા અન્ય (National Gujarati News) મેળવવા માટે અમને Facebook અને Twitter પર ફોલો કરો. વાંચતા રહો 76 લાખ+ વાચકોની મનપસંદ અને વિશ્વની નં.1 Gujarati News વેબસાઇટ divyabhaskar.co.in, જાણો સમાચારોથી વધુ. દરેક ક્ષણ અપડેટ રહેવા માટે ડાઉનલોડ કરો Gujarati News App & Divya Bhaskar epaper App.
Web Title: 11 controversial fake news that shook the nation
(Read News in Gujarati from Divya Bhaskar)
Terms & Conditions – D&W contest
Local News Website in English
divyamarathi.com A Leading Marathi News Website
moneybhaskar.comMost comprehensive Business News Website
myfmindia.comRadio Division, wholly owned company of Bhaskar group
dainikbhaskargroup.comGroup Website of India’s Largest Newspaper Group
About UsInvestor|Contact Us|Advertise with Us|Terms of Use|Feedback|Sitemap|Cookie Policy
Copyright © 2017-18 DB Corp ltd., All Rights Reserved.