gu en en en en en en en en en en en en en en en en tl tr en en en en en en en en en en en en en en en fr tr en en en en es en en en en en en en en en en fi en nl en en pt en gu gu en nl gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en en en en en fa en en en en en ru en en en en en en en en es en en en en ar en en en en en en
પ્લેનની લાંબી મુસાફરીમાં કલાકો સુધી બેસી રહેવું ઘાતક સાબિત થઈ શકે છે
You need an iframes capable browser to view this content.
આ ક્લૉટ પગમાંથી ટ્રાવેલ કરીને ઉપર ફેફસાં સુધી પહોંચે છે અને ફેફસાંની ધમનીમાં બ્લૉકેજનું કારણ બની હાર્ટ-અટૅક માટે જવાબદાર બને છે. આ ડીપ વેઇન થ્રૉમ્બોસિસ વિશે આજે જાણીએ વિસ્તારથી
ઉનાળામાં લાંબા વેકેશન પર ફરવા જવાનું થયું અને તમે નૉનસ્ટૉપ ૧૦ કલાકની ફ્લાઇટ બુક કરી દીધી. ઇકૉનૉમી ક્લાસમાં સીટ એક નૉર્મલ બસ કરતાં પણ નાની હોય અને ઍર- ક્રાફ્ટની અંદર પણ ચાલી શકાય એવી કોઈ ખાસ જગ્યા હોતી નથી એ લગભગ દરેક ટ્રાવેલ કરવાવાળી વ્યક્તિ સમજે જ છે. એટલે ઇકૉનૉમી ક્લાસમાં નાની સીટમાં જ્યાં પગ રાખવાની માંડ જગ્યા હોય એમાં સતત તમે ૧૦ કલાક બેઠા રહ્યા. પાણી પણ ન પીધું, કારણ કે કોણ ટૉઇલેટ માટે ઊઠે... અત્યાર સુધીની દરેક પરિસ્થિતિ નૉર્મલ લાગે છે અને આવું એક નહીં, ઘણા લોકો કરતા જ હોય છે. પરંતુ જો એમ કહીએ કે આવું કરતાં તમારા જીવ પર મોટું જોખમ તોળાઈ શકે છે તો? માનવામાં ન આવે એવી આ વાત હકીકત છે. લાંબી મુસાફરીમાં જ્યારે પગને હલાવ્યા વગર બેઠા રહીએ ત્યારે પગમાં ડીપ વેઇન થ્રૉમ્બોસિસ જેવી પરિસ્થિતિ સરજાઈ શકે છે, જે અમુક કેસમાં પલ્મનરી એમ્બોલિઝમ જેવી ઘાતક પરિસ્થિતિને આવકારે છે. આ પરિસ્થિતિ શું છે અને એનાથી કઈ રીતે બચી શકાય એ સમજીએ.
ડીપ વેઇન થ્રૉમ્બોસિસ શરીરના ઊંડાણમાં રહેલી નસોમાં ઉદ્ભવે છે. આ નસોમાં જુદાં-જુદાં કારણોસર થ્રૉમ્બસ એટલે કે બ્લડ-ક્લૉટ, જેને આપણે સાદી ભાષામાં લોહી જામી જવું કહીએ અને એ લોહીના ગંઠાઈ જવાથી ગાંઠ જેવું બની જાય, ઉદ્ભવતો હોય છે. આમ તો આ પ્રક્રિયા શરીરના કોઈ પણ ભાગમાં ઉદ્ભવી શકે છે, પરંતુ મોટા ભાગે એ પગમાં થતી જોવા મળે છે. આ એક એવો રોગ છે જેમાં ચિહ્નો ક્યારેક જોવા મળે તો ક્યારેક કોઈ કેસમાં ચિહ્નો જોવા ન પણ મળે. આ ક્લૉટ ખૂબ જ ખતરનાક સાબિત થઈ શકે છે. આ બાબતે રિસ્ક વિશે સમજાવતાં વૉકહાર્ટ હૉસ્પિટલ, મુંબઈ સેન્ટ્રલના કાર્ડિયોલૉજિસ્ટ ડૉ. પ્રતીક સોની કહે છે, ‘પગમાં ઉદ્ભવેલો ક્લૉટ કે બ્લૉકેજ તૂટે ત્યારે એ છેક પગથી ઉપરની બાજુએ ફેફસાં સુધી લોહીની સાથે વહીને આવી શકે છે. પગમાં થયેલો આ ક્લૉટ નળીઓના પ્રવાહમાં વહી ફેફસાંની ધમની સુધી પહોંચે છે અને એ ધમનીને બ્લૉક કરે છે, જેને પલ્મનરી એમ્બોલિઝમ કહે છે. જેવી રીતે પગમાંથી આ બ્લૉકેજ આવે એમ બીજાં અંગોમાંથી પણ બ્લૉકેજ વહીને ફેફસાંની ધમનીમાં ભરાઈ શકે છે, જેને કારણે હાર્ટ પર અસર થઈ શકે છે અને અટૅક આવી શકે છે.’
જ્યારે આપણે સતત એક જ પોઝિશનમાં બેઠા રહીએ, ખાસ કરીને પગ લટકાવેલા હોય ત્યારે એકદમ જ ઊભા થવા જઈએ તો એકદમથી ચાલી ન શકાય. પગ અકળાઈ જાય, ખાલી ચડી જાય કે ગોટલા બાઝી જાય. આ પરિસ્થિતિઓ સ્નાયુ અને સાંધા સંબંધિત છે. એને ડીપ વેઇન થ્રૉમ્બોસિસ ન કહેવાય. એનાં ચિહ્નો વર્ણવતાં ઝેન હૉસ્પિટલનાં જનરલ સજ્ર્યન અને ફ્લેમ્બાયોલૉજિસ્ટ ડૉ. માધુરી ગોરે કહે છે, ‘કેટલાક કેસમાં એવું થાય છે કે કોઈ ચિહ્ન જ ન હોય અને અચાનક જ વ્યક્તિને પલ્મનરી એમ્બોલિઝમ થાય અને એકદમ જ ઇમર્જન્સીમાં ભાગવું પડે. કેટલાક કેસમાં ચિહ્નો દેખાય છે, પરંતુ એ સામાન્ય ચિહ્નો છે. જેમ કે જે પગમાં ક્લૉટ થયો હોય એ પગમાં સોજો આવી જાય. ક્યારેક એવું બને કે બન્ને પગમાં પણ આવી જાય અને વ્યક્તિને પેઇન થાય. આ જે ક્લૉટ બને એ ક્લૉટ બહાર ચામડી પરથી દેખાતો નથી કે તમે પગને દબાવો તો ત્યાં ગાંઠ જેવું કંઈ ખબર નહીં પડે, કારણ કે આ થ્રૉમ્બસ એકદમ અંદરની નસોમાં થયું હોય છે; જેથી બહારથી એનો ખ્યાલ આવતો નથી. પરંતુ જો લાંબી મુસાફરી પછી સોજો આવે કે દુખાવો થાય તો એને અવગણવો નહીં.’
જોકે જરૂરી નથી કે અટૅક આવે જ કે પલ્મનરી એમ્બોલિઝમ થાય જ, પરંતુ થ્રૉમ્બસ એટલે કે ક્લૉટ થયો હોય તો એનો પણ ઇલાજ કરવો જરૂરી છે. આ વાત સમજાવતાં ડૉ. માધુરી ગોરે કહે છે, ‘જો તમને ફક્ત સોજો હોય અને પેઇન પણ થતું હોય તો એક વખત ડૉક્ટરને મળવું જરૂરી છે. દરદીને ચેક કરીને ડૉક્ટર નિદાન કરી શકે છે કે તેને ડીપ વેઇન થ્રૉમ્બોસિસ છે કે નહીં. એ પછી અમુક જરૂરી ટેસ્ટ કરવાની રહે છે, જેથી નિદાન ચોક્કસ થઈ શકે. મહત્વનું એ છે કે પલ્મનરી એમ્બોલિઝમ ન થાય તો પણ આ ક્લૉટને હટાવવો જરૂરી છે, કારણ કે આ ક્લૉટ એની મેળે નાશ પામતો નથી. એને દવાઓ અને ઇન્જેક્શન વડે તોડવો પડે છે. જો ઇલાજ ન કરાવો તો પલ્મનરી એમ્બોલિઝમનું રિસ્ક તો ઊભું જ રહે છે. એટલે જરૂરી છે કે એનો ઇલાજ કરવો. વળી એના ઇલાજમાં સમય પણ લાગે છે. લગભગ ૬-૧૨ મહિના જેટલો સમય લાગે છે.’
લાંબી મુસાફરીમાં આવું ન થાય એ માટે કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું એ વિશે ડૉ. પ્રતીક સોની કહે છે, ‘હાઇડ્રેશનનું પૂરું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે. પાણીની કમી આ તકલીફને આવકારે છે. બીજું એ કે થોડા-થોડા સમયે વધુ નહીં તો દર બે કલાકે ૫-૧૦ મિનિટ ઊભા રહેવું કે ચાલવું કે કોઈ પણ પ્રકારનું હલનચલન જરૂરી છે. મુસાફરી એકધારી ન કરીને વચ્ચે બ્રેક લઈને કરવી હિતાવહ છે. આ સિવાય જ્યારે કારમાં કે પ્લેનમાં બેસો ત્યારે પંજા ઉપર ભાર આપવાની એક્સરસાઇઝ ચોક્કસ કરવી. એનાથી ઘૂંટણથી નીચેના ભાગના પગના સ્નાયુઓને સ્ટ્રેચ મળે છે અને લોહી ગંઠાવાની પ્રક્રિયા બનતી નથી. આ સિવાય સફર દરમ્યાન પગને સીધા કરી ઘડિયાળની દિશામાં અને એનાથી ઊંધા એમ ગોળ-ગોળ ફેરવી શકાય.’
ડીપ વેઇન થ્રૉમ્બોસિસ ટ્રાવેલિંગમાં એકધારા બેઠા રહેવાથી થાય એ આપણે જોયું. આ સિવાય પણ અમુક પરિસ્થિતિમાં અને અમુક લોકોમાં એ થવાનું રિસ્ક વધારે રહે છે. ડૉ. માધુરી ગોરે પાસેથી જાણીએ કોના પર આ રિસ્ક વધુ હોય છે.
૧. જેમને વારસાગત રીતે લોહી ગંઠાઈ જવાનો ડિસઑર્ડર હોય તેમને આ તકલીફ ઊભી થઈ શકે છે.
૨. જે પથારીવશ દરદીઓ હોય અથવા તો ઉંમરલાયક લોકો જે પથારીવશ થઈ ગયા હોય તેમના પર આ રિસ્ક વધુ રહે છે, કારણ કે એક જ પોઝિશનમાં તેમના પગ રહે છે. આ સિવાય જે દરદીઓને પૅરૅલિસિસ હોય છે તેમના પર પણ આ રિસ્ક ઘણું વધારે રહે છે.
૩. પ્રેગ્નન્સીમાં પેલ્વિસ અને પગોની નસો પર દબાણ વધી જાય છે. ખાસ કરીને જે સ્ત્રીઓને વારસાગત લોહી ગંઠાઈ જવાની બીમારી હોય છે તેને પ્રેગ્નન્સીમાં આ તકલીફ થવાનું રિસ્ક ઘણું વધારે છે એટલું જ નહીં, આ રિસ્ક ડિલિવરી પછીના ૬ મહિના સુધી રહે છે.
૪. જે સ્ત્રીઓ બર્થ-કન્ટ્રોલ પિલ્સ લેતી હોય છે તેમના પર પણ આ રોગનું રિસ્ક ઘણું વધારે રહે છે. જો સ્ત્રીઓ કોઈ કારણોસર હૉર્મોનલ રિપ્લેસમેન્ટ થેરપી પણ લેતી હોય તો પણ તેના પર આ રોગનું રિસ્ક વધુ રહે છે.
૫. આ સિવાય જે લોકોનું વજન વધારે હોય કે તેઓ ઓબીસ હોય તો એના પર પણ આ રિસ્ક વધી જાય છે.
૬. સ્મોકિંગ લોહીના ગંઠાવા પર અને લોહીના ભ્રમણ પર અસર કરે છે. જે લોકો સ્મોકર્સ છે તેમના પર પણ આ રિસ્ક ઘણું વધારે છે.
૭. અમુક પ્રકારનાં કૅન્સર અને અમુક કૅન્સરનો ઇલાજ બ્લડની ગંઠાવાની પ્રક્રિયા પર અસર કરતાં હોય છે.
૮. જેમને પહેલાં ડીપ વેઇન થ્રૉમ્બોસિસ થયું છે તેમને ફરીથી એ થવાનું રિસ્ક વધારે જ રહે છે.
Subscribe via email (Registered users only)
Write the displayed characters
Please enable JavaScript to post a new comment
You need an iframes capable browser to view this content.
Copyright © 2012 Mid-day Infomedia Ltd. All Rights Reserved.