gu en en en en en en en en en en en en en en en en tl tr en en en en en en en en en en en en en en en fr tr en en en en es en en en en en en en en en en fi en nl en en pt en gu gu en nl gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en en en en en fa en en en en en ru en en en en en en en en es en en en en ar en en en en en en
ભારતમાં ૩૦થી ૪૦ ટકા બાળકો કુપોષણનો શિકાર છે
You need an iframes capable browser to view this content.
ઘણા લોકો માને છે કે કુપોષણ ફક્ત ગરીબોનો રોગ છે, પણ એ હકીકત નથી. કુપોષણ બાળકોના વિકાસને રૂંધે છે, તેમના  પર રોગોનું રિસ્ક વધારે છે. આ પ્રશ્ન સરકારનો જનથી, સમાજે પણ આ બાબતે સતર્ક થવું જરૂરી છે
ગયા અઠવાડિયે મુંબઈમાં ય્વ્ત્ ઍક્ટ હેઠળ કરવામાં આવેલી ઍપ્લિકેશનનું પરિણામ સામે આવ્યું હતું, જે મુજબ મહાનગરપાલિકાની સ્કૂલોમાં ભણતાં ત્રણ બાળકોમાંથી એક બાળક કુપોષણનું શિકાર છે. પ્રજા ફાઉન્ડેશન નામના NGOએ કરેલી તપાસ મુજબ મહાનગરપાલિકાની સ્કૂલોમાં ભણતાં બાળકોમાં ૨૦૧૩-’૧૪માં ૧૧,૮૩૧ બાળકો કુપોષણનો શિકાર હતાં, જે આંકડો વધીને ૨૦૧૩-’૧૪માં ૫૩,૮૩૧એ પહોંચ્યો હતો અને ૨૦૧૫-’૧૬માં એ ૬૪,૬૮૧ સુધી વિસ્તર્યો હતો એટલું જ નહીં; છોકરાઓ કરતાં છોકરીઓમાં બે ટકા વધુ કુપોષણ જોવા મળ્યું હતું. આ આંકડાઓ BMCના હેલ્થ-પ્રોગ્રામમાંથી જ પ્રાપ્ત થયા હતા. આ રિપોર્ટે સરકારના મિડ ડે મીલ પ્રોગ્રામ પર સંદેહ ઊભો કર્યો હતો. જોકે આજે આપણે સરકારની ખામીઓની નહીં પરંતુ કુપોષણની બાળક પર થતી અસર વિશે વાત કરવાની છે. હજારોની સંખ્યામાં જ્યારે બાળકો કુપોષણનો શિકાર હોય ત્યારે એ સમાજ માટે ચિંતાજનક બાબત રહે જ છે. આ પ્રશ્ન ફક્ત સરકારનો નથી, સમગ્ર સમાજનો છે. યુનિસેફના ૨૦૧૦-૨૦૧૬ સુધીના તત્કાલીન આંકડાઓ મુજબ ભારતમાં ૩૦ ટકાથી ૪૦ ટકા બાળકો કુપોષણનો શિકાર છે.
કુપોષણની જ્યારે પણ વાત થાય છે ત્યારે લોકોને લાગે છે કે આ ગરીબોનો પ્રશ્ન છે. શું કુપોષણ ગરીબોનો રોગ છે? આ પ્રશ્નનો જવાબ આપતાં ફોર્ટિસ હૉસ્પિટલ, મુલુંડના પીડિયાટ્રિશ્યન ડૉ. સમીર સદાવર્તે કહે છે, ‘એ હકીકત છે કે જે લોકો ગરીબ છે, બે ટંક ખાવા માટે પણ પૈસા નથી તેમનાં બાળકો કુપોષણનો શિકાર બને છે. ભારત જેવા દેશમાં આ પ્રશ્ન ઘણો મોટો છે, પરંતુ કુપોષણ ગરીબોનો રોગ નથી. કુપોષણ કોઈ પણ બાળકને થાય છે. સારાં ઘરોમાં પ્રી-ટર્મ જન્મતાં બાળકો જન્મથી જ કુપોષિત છે તો જે બાળકો ફક્ત જન્ક ખાઈ-ખાઈને ગોળમટોળ થઈ ગયાં છે એ બાળકો પણ કુપોષણનો શિકાર છે. અમુક બાળકો જમવાનું જોઈને જ ભાગી જાય છે, એક કલાકમાં માંડ ચાર ચમચી ખાય છે તેઓ પણ કુપોષિત છે અને જેમના ઘરમાં શું ખાવું અને શું ન ખાવું એની સમજ નથી અને બાળકો ફક્ત ફૅટ્સ ખાધા કરે છે એ બાળકો પણ કુપોષિત છે.’
કયા બાળકને કુપોષિત કહી શકાય? એ પ્રશ્નનો જવાબ મેળવવા પહેલાં કુપોષણના પ્રકાર સમજવા જરૂરી છે. એ સમજાવતાં ચિયર્સ ચાઇલ્ડ ક્લિનિક, કેમ્પ્સ કૉર્નરના પીડિયાટ્રિશ્યન ડૉ. પંકજ પારેખ કહે છે, ‘પ્રોટીનનું કુપોષણ, કૅલરીનું કુપોષણ, ફૅટનું કુપોષણ એમ એના અલગ-અલગ પ્રકાર છે. ભારતમાં જે જોવા મળે છે એ મોટા ભાગે પ્રોટીન-કૅલરી કુપોષણ જોવા મળે છે. એનો સીધો અર્થ એ થયો કે બાળકમાં પ્રોટીન અને એનર્જી‍ બન્નેની કમી હોય છે. જે બાળકને ફૅટ્સનું કુપોષણ હોય તેને ખાસ વાંધો નથી હોતો. પ્રોટીન અને કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ આ બન્નેનું ગ્રોથ-યર્સમાં ઘણું મહત્વ છે અને ખોરાકમાં એ ઓછું લેવાય તો આ પ્રકારનું કુપોષણ બાળકના વિકાસમાં હાનિકારક સાબિત થઈ શકે છે.’
કુપોષણ પાછળનું મુખ્ય કારણ એ છે કે બાળકને પૂરતો પોષણયુક્ત ખોરાક ન મળતો હોય. એ બાબતે વાત કરતાં ડૉ. પંકજ પારેખ કહે છે, ‘તમારું બાળક કુપોષણનો શિકાર છે એનો અર્થ એ થયો કે તેનો ખોરાક બરાબર નથી. પોષણની ખોરાકમાં કમી એ કુપોષણ પાછળનું મુખ્ય કારણ છે. ભારતીય ખોરાકમાં પ્રોટીનનું પ્રમાણ ઘણું ઓછું રહે છે, જેને લીધે બાળકના વિકાસમાં અવરોધ ઊભો થાય છે. ફક્ત દૂધ પિવડાવવાથી એ કમી પૂરી થતી નથી. દોઢ વર્ષથી ઉપરનાં એવાં બાળકો જે મોટા ભાગે દૂધ જ પીએ છે અને સૉલિડ ખોરાક નથી ખાતાં તેઓ પણ કુપોષણનો શિકાર બને છે. બાળકોના ખોરાકમાં દાળ, કઠોળ, મશરૂમ, સોયાબીન અને ઈંડાંનું પ્રમાણ આહારમાં વધારવું જરૂરી છે.’
ઘણાં બાળકો લાંબા સમય માટે નહીં પરંતુ થોડા સમય માટે કુપોષણનો શિકાર બને છે જેને સેકન્ડરી કુપોષણ કહે છે. આ પ્રકારનું કુપોષણ માંદગીને કારણે આવતું હોય છે. એ વિશે વાત કરતાં ડૉ. સમીર સદાવર્તે કહે છે, ‘ભારતમાં ટીબી, ડાયેરિયા અને ટાઇફૉઇડ જેવા રોગોને કારણે બાળકોમાં કુપોષણ આવતું હોય છે. આ અત્યંત સામાન્ય રોગો છે. સામાન્ય રીતે એક બાળકને ડાયેરિયા થાય અને બે દિવસ પણ એની અસર રહે તો તેનું દોઢથી બે કિલો વજન ઊતરી જતું હોય છે અને તે સાજું થઈ જાય પછી પણ પંદર દિવસ થાય છે એટલું વજન પાછું વધારતા. વળી સમજવા જેવી વાત એ છે કે આવા ઇન્ફેક્શનને કારણે કુપોષણ થાય છે અને આ કુપોષણ જેમને છે એ બાળકોને આ ઇન્ફેક્શન થવાનું રિસ્ક વધારે રહે છે. આમ આ એક સાઇકલ છે જે સતત ચાલતી રહે છે. આ રીતે બાળકના સ્વાસ્થ્યને વધુ હાનિ થાય છે.’
કુપોષણને કારણે બાળક પર ઇન્ફેક્શનનું રિસ્ક વધે છે એ આપણે જોયું જેનો સીધો અર્થ એ થાય કે જે બાળકને પૂરતું પોષણ મળતું નથી એ બાળકની રોગપ્રતિકારક શક્તિ નબળી હોય છે. રોગ સામે લડી ન શકે એવું બાળક સતત માંદું રહે છે અને એને કારણે તેના વિકાસ પર સીધી અસર પડે છે. કુપોષણની બાળક પર શું અસર થાય છે એ સમજાવતાં ડૉ. પંકજ પારેખ કહે છે, ‘કુપોષણ કોઈ પણ ઉંમરે હાનિકારક છે; પરંતુ નાનપણમાં આવતું કુપોષણ વધુ હાનિકારક છે, કારણ કે પોષણની સૌથી વધુ જરૂર બાળકોને હોય છે. મગજનો ૯૦ ટકા વિકાસ પાંચ વર્ષની અંદર થાય છે. આ સિવાય સ્નાયુઓ અને હાડકાંનો વિકાસ પણ બાળકોમાં જ્યારે થતો હોય ત્યારે પોષણ ન મળે તો એ નબળાં રહી જાય છે. પછી પાછળથી પોષણ આપવામાં આવે તો પણ એ સ્ટ્રૉન્ગ બની શકતાં નથી, કારણ કે એનું બંધારણ જ નબળું રહી જાય છે. ઘણાં બાળકોની હાઇટ અને વજન વધતાં નથી. આમ બાળકોમાં કુપોષણ એક મોટી સમસ્યા છે.’
વજન દ્વારા ખબર પડે કે કુપોષણ છે કે નહીં
મોટા ભાગે બાળકને તેની ઉંમર પ્રમાણે તેનું કેટલું વજન છે એ માપવામાં આવે છે અને જો એ વજન ઓછું હોય તો બાળકને કુપોષણ છે એમ ગણાય છે. આ માટેની ફૉમ્યુર્લાે છે:
૨…બાળકની ઉંમર † ૮ = બાળકનું આદર્શ વજન.
એટલે કે જો તમારા બાળકની ઉંમર ૨ વર્ષ હોય તો
૨…૨ † ૮ = ૧૨ વર્ષ એ બાળકનું આદર્શ વજન થયું ગણાય.
પરંતુ ભારતમાં એ રીતે જોવા જઈએ તો ૬૦થી ૭૦ ટકા બાળકો કુપોષિત ગણાશે એમ સમજાવતાં ડૉ. સમીર સદાવર્તે કહે છે, ‘જો તમારું બાળક દરેક ઍક્ટિવિટી તેની ઉંમર મુજબ વ્યવસ્થિત કરી શકતું હોય, તેની માનસિક ક્ષમતા સારી હોય અને તેનું વજન તેના આદર્શ વજન કરતાં એક-બે કિલો ઉપર-નીચે હોય તો પણ ચાલે. એવા બાળકને આપણે કુપોષિત ન ગણી શકીએ. જો તમને કોઈ પણ જાતની શંકા હોય તો બાળનિષ્ણાતને મળીને એ શંકા દૂર કરી શકાય છે.’
Subscribe via email (Registered users only)
Write the displayed characters
Please enable JavaScript to post a new comment
You need an iframes capable browser to view this content.
Copyright © 2012 Mid-day Infomedia Ltd. All Rights Reserved.