gu en en en en en en en en en en en en en en en en tl tr en en en en en en en en en en en en en en en fr tr en en en en es en en en en en en en en en en fi en nl en en pt en gu gu en nl en en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en en en en en fa en en en en en ru en en en en en en en en es en en en en ar en en en en en en
તમારા બાળકને લર્નિંગ ડિસેબિલિટી છે એવી શંકા હોય તો એનું નિદાન નવ વર્ષની ઉંમરમાં કરાવી લો
You need an iframes capable browser to view this content.
હાલમાં હાઈ કોર્ટે ઑર્ડર પાસ કર્યો કે દરેક સ્કૂલે આવાં બાળકો નવ વર્ષની ઉંમરનાં થાય ત્યારે સ્ક્રીનિંગ કરાવી તેમનું નિદાન જાણી લેવું. બંધારણ કહે છે કે આ રીતે થતું જલદી અથવા તો કહીએ કે સમયસર નિદાન આ બાળકોનો હક છે, પરંતુ હકીકત એ છે કે આજની તારીખે હજારો બાળકો આ હકથી વંચિત છે. મોડા નિદાનની અસર શું થાય? જલદી નિદાન શા માટે જરૂરી છે અને સ્કૂલ તથા પેરન્ટ્સ આ બાબતે કેવી રીતે મદદરૂપ થઈ શકે એ આજે જાણીએ
સુરતમાં રહેતી શાહફૅમિલીનો નાનો દીકરો સૌમ્ય શાહ જ્યારે સિનિયર ધ્ઞ્માં હતો ત્યારે તે તેનું ટાઇમટેબલ વાંચી ન શકતો. આ વાત તેની મમ્મી રિન્કુને ખટકી હતી, પરંતુ બાળક છે અને ધીમે-ધીમે આવડશે એમ વિચારી તેણે રાહ જોઈ. ઘરના વડીલો કહેતા કે હજી નાનો છે, આવડી જશે. સૌમ્ય ત્રીજા ધોરણમાં આવ્યો અને રિન્કુની મહેનત છતાં તેને વાંચવામાં તકલીફ પડતી જ હતી. ચાર વર્ષ સતત મન મનાવ્યા બાદ રિન્કુને લાગ્યું કે ડૉક્ટરને બતાવવું જ પડશે. આ નૉર્મલ તો નથી જ. સુરતના જે ડૉક્ટર પાસે ગઈ તે સમજી તો ગયા કે આ લર્નિંગ ડિસેબિલિટી છે, પરંતુ તેમણે સૌમ્ય માટે એક ટ્યુશન સજેસ્ટ કર્યું અને કહ્યું કે અહીં લઈ જાઓ તો તે શીખી જશે. રિન્કુ તેને ત્યાં લઈ ગઈ, પરંતુ એ મેન્ટલી રિટાર્ડેડ બાળકોની સ્કૂલ હતી. આ બાબતે રિન્કુ પોતાનો અનુભવ વર્ણવતાં કહે છે, ‘મને સતત પ્રશ્ન થતો કે મારું બાળક એકદમ નૉર્મલ છે, ઊલટું અમુક વસ્તુઓમાં તો તે બધાથી હોશિયાર છે. બસ, તેને લખવા-વાંચવામાં તકલીફ પડે છે તો અહીં મેન્ટલી રિટાર્ડેડ બાળકોની વચ્ચે તેને શું કામ રાખવાનો? પરંતુ કંઈક ફરક પડશે એમ સમજીને મેં તેને એક વર્ષ ત્યાં જ ભણાવ્યો.’
ત્યાં સૌમ્યને ખાસ ફરક ન પડ્યો એટલે તે મુંબઈ આવી અને વીસ દિવસ અહીં સૌમ્યને સ્પેશ્યલ એજ્uુકેટર પાસે ટ્રેઇનિંગ અપાવડાવી. સૌમ્યમાં ઘણો ફરક આવ્યો અને તેમણે આ જ પ્રકારના એજ્uુકેટર હવે સુરતમાં શોધી લીધા છે જેમની પાસે સૌમ્ય જાય છે. સૌમ્યને અક્ષરોથી પ્રૉબ્લેમ છે અને મશીનોથી પ્રેમ. કોઈ પણ મશીનના પાટ્ર્સ છુટ્ટા હોય તો તે એને ભગા કરીને મૉડલ તૈયાર કરી શકે છે, પરંતુ અક્ષરોમાં ગોટા થઈ જાય છે. કૅટ લખવાનું હોય તો તે KAT જ લખે છે. CAT લખાય એ સમજવું તેના માટે મુશ્કેલ છે. રિન્કુ કહે છે, ‘મેં જોયું કે ગુજરાતી શબ્દોમાં તેને અંગ્રેજી જેટલો પ્રૉબ્લેમ નથી થતો, કારણ કે ગુજરાતીમાં ક એટલે ક જ હોય, C એટલે પણ ક અને K એટલે પણ ક આવું કોઈ કન્ફ્યુઝન નથી હોતું. અત્યારે મારું બાળક ઇંગ્લિશ મીડિયમમાં હતું અને વાંચતાં-લખતાં ઓછું આવડે છે એટલે ફેલ થયું. હવે હું તેને ફરીથી પાંચમું ધોરણ કરાવીશ, પરંતુ ગુજરાતી મીડિયમમાં. મને દુ:ખ એ વાતનું છે કે મારો છોકરો આટલો હોશિયાર છે, તેને બધું જ આવડે છે ફક્ત અક્ષરોને છોડીને; તો પણ તેને ફેલ થવું પડે છે.’
જ્યારે નિદાન મોડું થાય ત્યારે
૨૦૦૮માં નવમા ધોરણમાં ભણતી માનસી જ્યારે અચાનક જ ગણિતમાં ૧૦૦માંથી ૩ માર્ક લાવી ત્યારે તેના પિતા, જે અકાઉન્ટ્સના ટીચર છે તેમને આઘાત લાગ્યો હતો. પરંતુ માનસી એટલી નસીબદાર કે થોડા સમય પહેલાં જ તેના પાંચમા ધોરણમાં ભણતા ભાઈને લર્નિંગ ડિસેબિલિટીનું નિદાન થયું હતું. તેનાં માતા-પિતાને લાગ્યું કે નક્કી માનસીને પણ આ જ તકલીફ લાગે છે. માનસીને આવો કોઈ પ્રૉબ્લેમ છે કે નહીં એ સાબિત કરવા માટે એ સમયે ICSE બોર્ડમાં ફક્ત સરકારી પ્રમાણપત્ર જ આપવું પડતું, પરંતુ જ્યારે તેના નિદાન માટે સાયન હૉસ્પિટલમાં ગયા ત્યારે તેમને કહેવામાં આવ્યું કે ૩ મહિનાનું વેઇટિંગ છે, પછી આવજો. તકલીફ એ હતી કે માનસીએ તેના બોર્ડના વિષયોમાં ગણિત રાખ્યું હતું અને નવમા ધોરણ પહેલાં ગણિતમાં તેને આવી કોઈ ખાસ તકલીફ પડી નહોતી. હવે એ વિષય બદલી શકાય એમ નહોતો. સ્કૂલ નિયમો વિરુદ્ધ માનસીને પાસ કરી શકે એમ નહોતી. આ સમયને યાદ કરીને માનસી વખારિયા કહે છે, ‘આ એક લડાઈ હતી જેમાં મારા પેરન્ટ્સ ખૂબ હેરાન થયા. મારી મમ્મી જે ખુદ એક ટીચર છે તેમનું બે મહિનામાં ૧૦ કિલો વજન ઊતરી ગયું. ફિઝિકલી-મેન્ટલી ખૂબ જ હેરાન થયા પછી પણ મારે દસમું બોર્ડ મૅથ્સ સાથે જ કરવું પડ્યું, પરંતુ સારી વાત એ થઈ કે એમાં હું પાસ થઈ ગઈ. લર્નિંગ ડિસેબિલિટીનું નિદાન મોડું થાય તો શું થઈ શકે એ દર્શાવતું હું એક જીવતુંજાગતું ઉદાહરણ છું. જો નિદાન વહેલું થયું હોત તો મને આવી તકલીફ ન પડી હોત.’
આજે ૨૫ વર્ષની માનસી BA, BEd થઈ છે; જેમાં તેણે લર્નિંગ ડિસેબિલિટી પર સ્પેશ્યલાઇઝેશન કર્યું છે. દસમા ધોરણથી ટ્યુશન લેતી માનસી આજે ફક્ત લર્નિંગ ડિસેબિલિટી ધરાવતાં બાળકોને જ ભણાવે છે અને આગળ પણ તેમના માટે જ કામ કરવા ઇચ્છે છે. કારણ ફક્ત એક છે કે તેને પોતાના જેવાં બાળકોની મદદ કરવી છે. ગવર્નીચ વાત એ છે કે તેના કેસ પછી આજે માનસી જે સ્કૂલમાં ભણતી હતી એ સ્કૂલ ખૂબ જ જાગ્રત થઈ ગઈ છે. સ્કૂલમાં કાઉન્સેલર અને સ્પેશ્યલ એજ્યુકેટર છે એટલું જ નહીં, પાંચમા ધોરણથી શંકાસ્પદ લાગે એવાં બાળકોનું સ્ક્રીનિંગ પણ થાય જ છે. માનસી જ્યારે ભણતી હતી ત્યારે ભલે આ સહુલિયતો સ્કૂલમાં નહોતી, પરંતુ તેના કેસ પછી મૅનેજમેન્ટે જાગ્રત થઈને આ સુવિધાઓ વસાવી છે; જે રાહતજનક ગણાય.
હાલમાં મુંબઈ હાઈ કોર્ટે સ્કૂલોને એ માર્ગદર્શન પૂરું પાડ્યું હતું કે લર્નિંગ ડિસેબિલિટી ધરાવતાં બાળકોનું સ્ક્રીનિંગ ૯ વર્ષની ઉંમરમાં જ થઈ જવું જોઈએ, જ્યારે તે પ્રાઇમરી સ્કૂલમાં જ ભણતાં હોય. આ ઑર્ડર હાઈ કોર્ટે એટલા માટે પાસ કર્યો હતો કે કોર્ટ ઇચ્છતી હતી કે લર્નિંગ ડિસેબિલિટી ધરાવતાં બાળકોનું નિદાન જલદી થઈ શકે, જેથી તેમને શિક્ષકો પાસેથી ગાઇડન્સ નાની ઉંમરમાં જ મળી રહે અને તેમની આ ડિસેબિલિટી તેમના ભણતરમાં આગળ ક્યાંય બાધક ન બને. રાઇટ્સ ઑફ પર્સન્સ વિથ ડિસેબિલિટીઝ ઍક્ટ ૨૦૧૬ અનુસાર જે બાળકોને શીખવામાં કોઈ પણ પ્રકારની તકલીફ થતી હોય તેમનું સ્ક્રીનિંગ વહેલી તકે કરવું જરૂરી છે, પરંતુ હાલમાં એવું થઈ રહ્યું નથી. હાઈ કોર્ટનો આ ઑર્ડર મુંબઈના સાઇકિયાટ્રિસ્ટ ડૉ. હરીશ શેટ્ટીએ ફાઇલ કરેલી PIL એટલે કે જનહિત યાચિકાને કારણે બહાર પડેલો હતો. સ્કૂલમાં ભણતાં લર્નિંગ ડિસેબિલિટી ધરાવતાં બાળકોનું નાની ઉંમરમાં જ સ્ક્રીનિંગ થવું જોઈએ અને એ તેમનો હક છે, પરંતુ હકીકતમાં સિસ્ટમ ચકાસીએ તો એવું થઈ રહ્યું નથી. આ બાબતને ઉજાગર કરવા માટે ડૉ. હરીશ શેટ્ટીએ આ જનહિત યાચિકા દાખલ કરી હતી. આ બાબતે વાત કરતાં ડૉ. હરીશ શેટ્ટી કહે છે, ‘જે બાળકો લર્નિંગ ડિસેબિલિટી ધરાવે છે તેમનું વહેલું નિદાન આવશ્યક છે, કારણ કે નિદાન વગર એ બાળકોની સ્થિત ખૂબ ખરાબ થાય છે. આ બાળકો નૉર્મલ અને નૉર્મલથી વધુ IQ ધરાવતાં બાળકો છે અને છતાં તેમના પ્રૉબ્લેમને કારણે તેઓ સ્કૂલમાં ફેલ થાય છે. માતા-પિતા કારણ સમજ્યા વગર તેમને ખિજાયા કરે છે. ઓછા માક્ર્સ કે ફેલ થવાને લીધે તેમનો આત્મવિશ્વાસ ઘવાય છે. હોશિયાર હોવા છતાં સતત ઠોઠ છે એવા થપ્પા સાથે તેઓ જીવે છે. લર્નિંગ ડિસેબિલિટીની સાઇકોલૉજિકલ અસરો ખૂબ ઊંડી હોય છે. જો નિદાન જલદી થાય અથવા તો કહીએ કે સમય પર થાય તો તેની ભણવાની કે સમજવાની પદ્ધતિ બદલી, તેના વિષયો બદલી તેના પરથી આ બોજ હટાવી શકાય છે; જે તેનો હક છે અને તેને એ મળવો જોઈએ.’
દુનિયાભરમાં ઓછાંમાં ઓછાં પાંચ ટકા બાળકો લર્નિંગ ડિસેબિલિટી ધરાવે છે. અમુક આંકડાઓ અનુસાર એ ૧૦-૧૫ ટકા જેટલી વધુ પણ હોઈ શકે છે. એનો અર્થ એ થયો કે ઍવરેજ ૪૦ બાળકોનો ક્લાસરૂમ હોય તો એમાંથી બે બાળકો તો લર્નિંગ ડિસેબિલિટી ધરાવતાં જ હશે. પણ શું બધાનું નિદાન થાય છે ખરું? આ બાબતે ડૉ. હરીશ શેટ્ટી કહે છે, ‘સ્કૂલમાં ભણતાં કેટલાં બાળકો લર્નિંગ ડિસેબિલિટી ધરાવે છે એ જાણવા માટે સાઇકિયાટ્રિસ્ટ ડૉ. હરીશ શેટ્ટીએ HRD મિનિસ્ટ્રી પાસે ૨૦૦૧થી ૨૦૧૬ સુધીના આંકડાઓ માગ્યા હતા, પરંતુ તેમણે મને કહ્યું કે તેમની પાસે કોઈ આંકડાઓ છે નહીં. જે આંકડાઓ CBSE બોર્ડ પાસેથી મળ્યા એ ઘણા જ ચોંકાવનારા હતા. આ આંકડાઓ અનુસાર CBSE બોર્ડમાં ૨૦૧૪માં ૬,૦૯,૪૬૬ વિદ્યાર્થીઓ દસમા ધોરણમાં હતા, જેમાંથી ફક્ત ૮૧૬ બાળકોને લર્નિંગ ડિસેબિલિટીનો પ્રૉબ્લેમ હતો એટલે કે ૦.૧૩ ટકા બાળકોને આ તકલીફ હતી. એ જ વર્ષે ૯,૬૭,૯૯૩ બાળકો બારમા ધોરણમાં હતાં, જેમાંથી ફક્ત ૩૨૪ બાળકોને લર્નિંગ ડિસેબિલિટીનો પ્રૉબ્લેમ હતો. એટલે કે ૦.૦૩૩ ટકા બાળકોને આ તકલીફ હતી. જો ૨૦૧૬ની વાત કરીએ તો દસમા ધોરણમાં ૧૪,૮૯,૦૨૧ વિદ્યાર્થીઓમાંથી ૧૩૦૬ ને એટલે કે ૦.૦૮ ટકા બાળકોને અને બારમા ધોરણમાં ૯,૯૨,૬૫૬ વિદ્યાર્થીઓમાંથી ૭૨૨ વિદ્યાર્થીઓને લર્નિંગ ડિસેબિલિટીનો પ્રૉબ્લેમ હતો. હકીકત એ છે કે આટલા જ વિદ્યાર્થીઓનું નિદાન થઈ શક્યું હતું અને બાકીના હજારો વિદ્યાર્થીઓ નિદાન વગરના રહી ગયા હતા.’
શું છે આ તકલીફ?
લર્નિંગ ડિસેબિલિટી શું છે? મગજનું એક મોટું કામ છે લર્નિંગ એટલે કે શીખવાનું. મગજ સતત નવું-નવું શીખતું રહે છે, પરંતુ જ્યારે મગજમાં કોઈ ખામી રહી જાય છે ત્યારે શીખવાનું કામ અઘરું બની જાય છે; જેને લર્નિંગ ડિસેબિલિટી કહે છે અને એ મોટા ભાગે બાળક સ્કૂલમાં જાય ત્યારે સામે આવે છે. જ્યારે બાળકની સમજશક્તિ અને બુદ્ધિઆંક ઘણાં જ સારાં હોય એટલે કે નૉર્મલી લાગે કે બાળક ઘણું જ સ્માર્ટ છે છતાં પણ તે લખવામાં ગોટા કરે, ગણતરી કરી ન શકે, વાંચવામાં કન્ફ્યુઝ થઈ જાય, સ્પેલિંગ લખવામાં ખૂબ જ ભૂલો કરે તો બની શકે કે તે લર્નિંગ ડિસેબિલિટી ધરાવતું હોય. આ ડિસેબિલિટી એક પ્રકારની નથી, પરંતુ અલગ-અલગ પ્રકારની હોય છે. એક બાળકની અંદર એકથી વધારે લર્નિંગ ડિસેબિલિટી હોઈ શકે છે.
મારા બાળકને આ પ્રૉબ્લેમ છે એ કઈ રીતે સમજી શકાય છે? એ પ્રશ્નનો જવાબ આપતાં કોકિલાબેન ધીરુભાઈ અંબાણીનાં પીડિયાટ્રિક ન્યુરોલૉજિસ્ટ ડૉ. પ્રજ્ઞા ગાડગિલ કહે છે, ‘અમે જે સ્કૂલમાં અવેરનેસ પ્રોગ્રામ્સ કરીએ છીએ ત્યારે ઘણા ટીચર્સ અમને કહે છે કે જ્યારે માતા-પિતાને બાળકના આ પ્રૉબ્લેમ વિશે આગાહ કરવામાં આવે ત્યારે એમાંથી મોટા ભાગના સમજતા નથી. ઊલટું શિક્ષકો પર જ આક્ષેપ કરે છે કે તમે વ્યવસ્થિત ભણાવતા નથી એટલે મારા બાળકને આવડતું નથી. ઘણાં માતા-પિતા એવું સમજે છે કે તેમનું બાળક ભણવામાં રસ ધરાવતું નથી એટલે તેના માક્ર્સ ખરાબ આવે છે. હકીકત એ છે કે જો તમારું બાળક કોઈ વિષયમાં કે લખવા-વાંચવામાં નબળું હોય તો એની પાછળ શું કારણ છે એ ખાસ જાણો. બને કે એવું હોય કે તેને રસ ન હોય અને એમ પણ બને કે કોઈ ડિસેબિલિટી હોય. જે પણ છે એ જાણી લેવું જોઈએ.’
બાળકને લર્નિંગ ડિસેબિલિટી છે કે નહીં એ બાબતે ચોક્કસ ટેસ્ટ આવે છે, જેને લર્નિંગ ડિફિકલ્ટી બૅટરી ટેસ્ટ કહે છે. જો તમારા બાળકને આ તકલીફ હોય તો એક સરકારી સર્ટિફિકેટની જરૂર પડે છે. એનાં ત્રણ જુદાં-જુદાં સેન્ટર મુંબઈમાં છે; જેમાંથી એક સાયન હૉસ્પિટલ, કિંગ એડવર્ડ મેમોરિયલ હૉસ્પિટલ અને BYL નાયર હૉસ્પિટલમાં આ ટેસ્ટ થાય છે અને સર્ટિફિકેટ પણ ત્યાંથી જ મળે છે. આ પ્રોસેસ થોડી લાંબી છે, પરંતુ જે બાળકોને આ તકલીફ છે એનું જલદી નિદાન થવું અત્યંત જરૂરી છે. જોકે આ બાબતે એક મહત્વની વાત કરતાં •ષિકુળ સ્કૂલ, ઘાટકોપરના ફાઉન્ડર અને પ્રિન્સિપાલ રાજુ ધરોડ કહે છે, ‘બાળકમાં સિવિયર પ્રૉબ્લેમ હોય તો વાત જુદી છે, પરંતુ માઇલ્ડ કે મૉડરેટ પ્રૉબ્લેમ પ્રેમથી અને સમજથી હૅન્ડલ કરી શકાય છે. જો આવાં બાળકોને લેબલ લગાડી દો કે તેઓ લર્નિંગ ડિસેબલ્ડ છે તો તેમના પર એની માનસિક અસર ખૂબ વધારે થાય છે. મારી સ્કૂલમાં અમે બાળકને આવી જાણ કરતા નથી. શિક્ષક અને પેરન્ટ્સ બન્ને આ વાત જાણતા હોય એટલું ઘણું છે. બાળકને, ક્લાસમાં ભણતા બીજા મિત્રોને આ બાબતે જાણ થાય તો ઘણી બીજી મુશ્કેલીઓ સરજાઈ જાય છે. બાળકને આ પ્રકારનું લેબલ ન લગાડવું જોઈએ એમ મારું માનવું છે. આ સિવાય તેને જુદી રીતે ભણાવો, ક્લાસમાં કે એક્ઝામમાં પફોર્ર્મ ન કરી શકે તો કંઈ નહીં. એની અસર તેના આત્મવિશ્વાસ પર ન પડવા દો, તેને પ્રેમથી રાખો અને ઉતારી ન પાડો. આ બધું સ્કૂલે અને પેરન્ટ્સે જ ધ્યાનમાં રાખવું જરૂરી છે.’
સ્કુલ શું કરી શકે બાળક માટે?
સ્કૂલે આ બાળકો માટે શું કરવું જોઈએ? આ પ્રશ્નનો જવાબ આપતાં ડૉ. પ્રજ્ઞા ગાડગિલ કહે છે, ‘સ્કૂલોએ આ બાળકો માટે જુદા જ અપ્રોચ સાથે આગળ વધવું પડશે. પહેલાં તો તેમનું કામ છે કે આવાં બાળકોને શોધવાં, જેમને આ તકલીફ છે. સ્કૂલમાં કાઉન્સેલર હોય તો તે પણ આ બાબતે મદદરૂપ થઈ શકે છે. તેમના વિશે જે પણ શંકા છે એ બાબતે પેરન્ટ્સ જોડે વાત કરવી અને ટેસ્ટ કરવા કહેવું. આ ટેસ્ટ બાળક પાંચમા ધોરણમાં આવે પછી જ શક્ય છે. એ પહેલાં કોઈ ઉતાવળ કરવી નહીં અને બાળકને તેનો સમય લેવા દેવો. જો ટેસ્ટમાં ખબર પડે કે બાળકને તકલીફ છે તો બાળકને અમુક વિષય કે અમુક પ્રૉબ્લેમ્સ જુદી રીતે સમજાવવા પડે છે, જેના માટે સ્પેશ્યલ એજ્યુકેટર્સની મદદ લેવી પડે છે. સ્કૂલ પાસે એ સગવડ હોય તો બેસ્ટ ગણાય. ન હોય તો પેરન્ટ્સે એ વ્યવસ્થા કરવી. સ્કૂલે આવાં બાળકોની પરીક્ષા-પદ્ધતિમાં પણ થોડો બદલાવ કરવો જોઈએ. લેખિતને બદલે મૌખિક પરીક્ષા, સ્પેલિંગમાં થતી ભૂલોને અવગણવી, આ બાળકોને પહેલી બેન્ચ પર બેસાડવાં. તેમના માટે એક્ઝામ પેપર પણ જુદાં કાઢી શકાય. જો જરૂરી લાગે તો તેમને પેપર લખવાનો ટાઇમ થોડો વધુ આપો. આવા નાના-મોટા સંવેદનશીલ ફેરફારો કરીને સ્કૂલ આ બાળકોની મદદ કરી શકે છે.’
બાળકોની લર્નિંગ ડિસેબિલિટી માટે સ્કૂલોએ પૂરતો સાથ આપવો જ જોઈએ એ બાબતને આગ્રહપૂવર્કફ જણાવતાં જમનાબાઈ નરસી સ્કૂલ, જુહુનાં પ્રિન્સિપાલ ઝીનત ભોજાભોય કહે છે, ‘બાળકો પાંચમા ધોરણમાં આવે અને સ્કૂલને લાગે કે આ અમુક બાળકો છે, જેમને કોઈ પ્રકારની તકલીફ છે તો તેમનું સ્ક્રીનિંગ અમે ચોક્કસ કરાવીએ છીએ. આ ઉંમરે સ્કીનિંગ અત્યંત જરૂરી છે એ બાબત સ્કૂલ સમજે છે અને એમાં અમે ચોક્કસ છીએ, કારણ કે જ્યારે આ ઉંમરમાં બાળકની આ તકલીફ જાણી લેવાય છે ત્યારે તેના પર બોજો નાખવામાં આવતો નથી. તેમનું ધ્યાન રાખવું સરળ બને છે અને તેને પૂરતી મદદ કરવાનો સમય મળી રહે છે. આ બાળકો માટે અમારી સ્કૂલમાં સ્પેશ્યલ એજ્યુકેટર પણ અમે રાખ્યા છે, જેથી તેમને જે વિષયો સમજાય નહીં એ સમજવા માટે તેમણે ક્યાંય બહાર જવાની જરૂર ન પડે. બીજું એ કે આવાં બાળકો સાથે બીજા સામાન્ય વિદ્યાર્થીઓ કોઈ ખોટું વર્તન ન કરે એની પણ અમે ખાસ તકેદારી રાખીએ છીએ. મહત્વનું એ છે કે નાનપણથી તેમને અનુકૂળ વાતાવરણ મળે એ તેમનો હક છે અને એ હક મળે ત્યારે એ બાળકોના વિકાસને કોઈ અટકાવી શકતું નથી.’
Subscribe via email (Registered users only)
Write the displayed characters
Please enable JavaScript to post a new comment
You need an iframes capable browser to view this content.
Copyright © 2012 Mid-day Infomedia Ltd. All Rights Reserved.