gu en gu en gu gu gu gu gu gu fr gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en en en en
વીજળીનો દીવો – ડૉ. આઈ. કે. વીજળીવાળા | Readgujarati.com
[ તંત્રીનોંધ : ડૉ. આઈ. કે. વીજળીવાળાના જીવનની ઘટનાઓ જેટલી હૃદયસ્પર્શી છે એટલા જ તેમના વિચારો પણ હૃદયસ્પર્શી છે. હમણાં ફોન પર તેમણે વાતચીત દરમ્યાન જણાવ્યું હતું કે : ‘આ માર્ચ મહિનામાં મારે બારમા ધોરણની પરીક્ષા છે !’
‘તમારે ? બારમા ધોરણની પરીક્ષા ?’ મેં પૂછ્યું.
‘જી હાં. મારે 50 વર્ષની ઉંમર પછી આર્યુર્વેદનું ભણવાનું શરૂ કરવું છે અને એ ભણવા માટે બારમું ધોરણ ‘સંસ્કૃત’ સાથે પાસ કરેલું હોવું જરૂરી છે. હું જ્યારે ભણ્યો ત્યારે મેં અન્ય વિષય લઈને બારમું પાસ કર્યું હતું તેથી અત્યારે 2008ની પરીક્ષામાં સંસ્કૃતનું પેપર આપી રહ્યો છું !’
‘તમે તો કંઈક અલગ જ વિચારો છો !’ મેં કહ્યું
‘જી. માત્ર હું નહિ, અમે ઘરના બધા જ જણ ‘something different’ કરવામાં માનીએ છીએ !’ તેમણે જણાવ્યું.
એવા આ ડૉક્ટર સાહેબને બારમા ધોરણની પરીક્ષાની શુભેચ્છાઓ સાથે આજે માણીએ તેમના તાજેતરના પુસ્તક ‘સમયને સથવારે’ માંથી વધુ એક લેખ સાભાર. આપ તેમનો આ સરનામે drikv@yahoo.com સંપર્ક કરી શકો છો.]
સવારના નવ વાગ્યા હતા. જિંથરી ટી.બી. હૉસ્પિટલમાં ઈન્ટર્ની ડૉક્ટર તરીકે મને ફાળવવામાં આવેલ ટેબલ પર બેસી હું મારું સવારનું કામ શરૂ કરવાની તૈયારી કરી રહ્યો હતો. બરાબર તે વખતે જ હૉસ્પિટલના સિનિયર ડૉક્ટર આવી પહોંચ્યા. મેં ‘ગુડમોર્નિંગ’ કહ્યું. જવાબમાં ગુડમોર્નિંગ કહી એ મારી સામે જોઈને હસ્યા અને પછી પોતાની જગ્યાએ બેસતાં મને પૂછ્યું : ‘અલ્યા ! તારી ઝૂંપડીમાં લાઈટ ફિટિંગ થઈ ગયું ?’
‘હા સાહેબ ! બસ થોડા દિવસ પહેલાં જ લાઈટ આવી.’ મેં જવાબ આપ્યો.
‘વીજળીવાળાના ઘરમાં જ સૌથી છેલ્લી વીજળી આવે એ પણ નસીબની બલિહારી જ કહેવાય ને ? બસ, હવે કરી નાખો ઘાસલેટના દીવાની જગ્યાએ વીજળીના દીવાથી આખા ઘરના ખૂણે ખૂણે અજવાળું !’ હળવી રમૂજ કરતા સિનિયર ડૉક્ટર બોલ્યા. ત્યાં ઉપસ્થિત અન્ય બે ડૉક્ટર્સ આ સાંભળી હસી પડ્યા. હું પણ હસ્યો.
અમારા ઘરે મારી એમ.બી.બી.એસ.ની ડિગ્રી અને ઈલેક્ટ્રિસિટી કનેક્શન બંને જોડે આવ્યાં. અમે બધાં ભાઈબહેન ઘાસલેટના દીવા અને ફાનસના અજવાળે વાંચીને જ ભણ્યાં છીએ. એટલે આમ જોઈએ તો ઘરમાં લાઈટ ફિટિંગ થયું એ પહેલાં જ ભણતરનું અજવાળું ફેલાઈ ચૂક્યું હતું. બસ એક જ ફરક લાગતો હતો : ઘાસલેટના દીવાની જગ્યાએ વીજળીના દીવાનું ઝળાંહળાં તેજ જોવું તો ગમતું જ હતું ! સૌરાષ્ટ્રમાં આવી નાની વાતોનો પણ બધા હરખ કરે. મારી ધારણા મુજબ એ ન્યાયે જ મારા સિનિયર ડૉક્ટરે મને પૂછ્યું હોવું જોઈએ. અમને બધાને પણ વરસોનાં વરસો ઝાંખા અજવાળામાં વિતાવ્યા પછી વીજળીના બલ્બની ચમક ગમતી હતી. અરે ! એક છૂપો આનંદ પણ થતો હતો. સાચા અર્થમાં વીજળી આવ્યાની ખુશી અમારા ઘરના દરેકના મનમાં વ્યાપી ગઈ હતી.
મને જેમના હાથ નીચે ઈન્ટર્ની તરીકે કામ સોંપવામાં આવેલું એ સિનિયર ડોક્ટર અત્યંત કુશળ હતા. લગભગ પચાસ વરસની આસપાસની ઉંમર, તેજસ્વી ચહેરો, પ્રભાવશાળી વ્યક્તિત્વ, ખુમારીભરી ચાલ અને વાત કરવામાં અત્યંત નમ્રતા એ એમના વ્યક્તિત્વની આગવી ઓળખ હતી. ક્યારેય કોઈને નડ્યા હોય કે કોઈની સાથે ઊંચા અવાજે બોલ્યા હોય એવું પણ યાદ નથી. સ્વભાવે અત્યંત પ્રેમાળ અને હસમુખા. એમની પાસેથી મેડિકલના જ્ઞાન ઉપરાંત બીજું ઘણું બધું હું શીખી શકીશ એવું લાગવાથી હૉસ્પિટલ સુપ્રિન્ટેન્ડેન્ટે મને એમના જુનિયર તરીકે એમની ચેમ્બરમાં જ ટેબલ ફાળવ્યું હતું. દાકતરીનું ભણવું અને દાક્તર તરીકે ઘડાવું એ બંને તદ્દન અલગ બાબતો છે. હું પણ આ નવા સ્ટેટ્સની ટેવ પાડવાની મારાથી બનતી બધી કોશિશ કરી રહ્યો હતો.
એ દવાખાનામાં સાંજે ચાર વાગ્યા પછી બહારના દર્દીઓનું કામ બંધ કરવામાં આવતું. એ પછી મેડિકલ રીપ્રેઝેન્ટેટિવ્સ – દવાની કંપનીના માણસો ડૉક્ટર્સને મળવા આવતાં. એ લોકો એમની કંપનીની દવાની વિગતોથી અમને વાકેફ કરે અને જતી વખતે દવાના ફ્રી સેમ્પલ્સ મૂકતા જાય. એ સેમ્પલ્સ પર લખેલું આવે છે કે ‘Physician’s sample; Not to be sold’ એટલે કે આ દવાઓ વેચવા માટે નથી. એ દવાની અસર અંગે ડૉક્ટર જાણી શકે એ માટે દર્દીઓને ફ્રી આપીને જોવા માટે કંપનીઓ આ સેમ્પલ્સ આપતી હોય છે. હું એ સેમ્પલ્સ ભાગ્યે જ મારા ઘરે લઈ જતો. મને એ દવાઓ ફ્રીમાં મળતી હતી એટલે હું પણ એ ઢગલો એક દવાઓ ગરીબ દર્દીઓને આપી દેતો. જાણીતું કે અજાણ્યું, કોઈ પણ દર્દી હોય, એને બહારથી દવા તો જ ખરીદવી પડે, જો મારી પાસે ફ્રી સેમ્પલ્સ ન હોય ! જોકે મને એમાં કંઈ અજુગતું કે ખાસ પણ ન લાગતું. મારે એમ જ કરવાનું હોય એટલે જ હું એમ કરતો હતો. એ કાંઈ મોટું કે મહાન કર્મ નહોતું. મારી એક સામાન્ય નૈતિક ફરજ માત્ર હતી. ઊલટાનું એમ કરવામાં એક અદ્દભુત આનંદ મળતો.
એવા જ એક દિવસે સાંજે દવાની કંપનીના માણસોનો ઝમેલો થઈ ગયેલો. એ દિવસે મારા ટેબલ પર લગભગ પાંચસો રૂપિયાનાં સેમ્પલ્સ મુકાયાં હશે. (એ વખતે ઈન્ટર્ની ડૉક્ટર તરીકે મારો મહિનાનો પગાર ફક્ત પાંચસોને પચીસ રૂપિયા હતો !) પરંતુ બીજે દિવસે સવારના દસ વાગતા પહેલાં મેં એ બધાં સેમ્પલ્સ ગરીબ દર્દીઓને આપી દીધાં. એ દિવસે મન ખુશ થઈ ગયું હતું. એ વખતે સૌરાષ્ટ્રમાં ઉપરાછાપરી દુષ્કાળ પડતા. લોકોને ખાવાનાં પણ સાંસાં પડતાં. એવે વખતે આવી નાનકડી મદદ પણ લોકોને ખૂબ મીઠી લાગતી. દવાનું સેમ્પલ મારા હાથમાંથી એ લોકો સ્વીકારતા ત્યારે એ જ મીઠાશ એમની નજરમાંથી મારા સમગ્ર અસ્તિત્વમાં જાણે કે ઊતરી જતી હોય એવું હું અનુભવતો. એ આનંદ મને ભાવવિભોર કરી દેતો. મારા સિનિયર ડૉક્ટર પણ એમના ટેબલ પરથી આ આખો ઘટનાક્રમ જોઈ રહ્યા હતા.
એ દિવસે બપોરની વાત છે. ઈન્ટર્ની ડૉક્ટર હોવાના કારણે મારે બપોરે 2:30 વાગ્યે હોસ્પિટલ પહોંચી જવું પડતું. સિનિયર ડૉક્ટર્સ સાંજે ચાર વાગ્યે આવતા. અનુસ્નાતક કક્ષાએ બાળરોગ નિષ્ણાત બનવાનું સપનું હતું એટલે હું બાળકોના શાસ્ત્રની ચોપડી સાથે જ રાખતો. દર્દીઓ જોવામાંથી વચ્ચે થોડોક સમય મળે એટલે હું વાંચવામાં મશગૂલ થઈ જતો. મેં હજુ તો બે-ત્રણ દર્દી જ એ દિવસે જોયા હશે. પોણા ત્રણ પણ નહોતા વાગ્યા ત્યાં જ મારા સિનિયર ડોક્ટર જેની નીચે હું ઈન્ટર્ની તરીકે કામ કરતો હતો – એ આવી પહોંચ્યા. મને ખૂબ નવાઈ લાગી.
‘કેમ સાહેબ, અત્યારમાં ?’ મારાથી પુછાઈ ગયું.
બેચાર ક્ષણ એ કંઈ ન બોલ્યા. મારી સામે જોઈ રહ્યા. પોતાના ટેબલ પર જઈ પાકીટ મૂક્યું. થોડી વાર એમ જ ઊભા રહ્યા. પછી મારી સામેની ખુરશી પર બેઠા અને કહ્યું : ‘મારે તારી સાથે થોડી વાત કરવી છે.’ હવે મને ખરેખર આશ્ચર્ય થતું હતું. સાથોસાથ થોડીક બીક પણ લાગતી હતી. થતું હતું કે ક્યાંક કોઈક દર્દી બાબતે મેં અક્ષમ્ય લોચો તો નહીં મારી દીધો હોય ને ? સાહેબ ખૂબ ગંભીર લાગતા હતા. મારા ધબકારા વધી ગયા. (ઈન્ટર્ની એટલે કે ટ્રેઈની ડૉક્ટર તરીકે લોચા વાગવા એ ખૂબ સહજ હોય છે. પરંતુ હું ભૂલ કરું તો એ માટેની જવાબદારી જેની નીચે મને મૂકવામાં આવ્યો હોય એ ડોક્ટરની ગણાય, એટલે મને વધારે બીક લાગતી હતી.)
‘હા સાહેબ ! બોલો, શું વાત કરવાની છે ? મારી કાંઈ ભૂલ થઈ છે ?’ વિનમ્રતાથી મેં પૂછ્યું.
‘બારણું બંધ કરી દે. પટાવાળાને કહી દે કે હમણાં કોઈને મોકલે નહીં.’ એમણે કહ્યું.
પટાવાળાને સૂચના આપી મેં બારણું બંધ કર્યું. પછી મારી જગ્યાએ આવીને બેઠો. સાહેબનું વર્તન, બારણું બંધ કરાવવું, એમના ચહેરા પર રહેલી ગંભીરતા, એ બધું જ મને રહસ્યમય લાગતું હતું. આમેય સામેની વ્યક્તિ રહસ્ય ખોલવામાં જેમ જેમ વાર લગાડે તેમ તેમ આપણી તાલાવેલી વધતી જતી હોય છે. મારા સિનિયર ડોક્ટર પણ એ દિવસે એવું જ કરી રહ્યા હતા.
‘તેં આજ સવારે પાંચસો રૂપિયા જેટલી કિંમતના દવાના સેમ્પલ્સ દર્દીઓને આપી દીધાં ?’ એમણે પ્રશ્ન પૂછ્યો.
‘હા સાહેબ ! તમે સામે જ બેઠા હતા.’ મેં જવાબ આપ્યો. મારા પેટમાં ફાળ પડી. એ દવાખાનાના નિયમો કંઈક અલગ હશે ? મારે એ સેમ્પલ્સ જમા કરાવી દેવાના હશે ? કે કોઈ રાહતનિધિમાં આપી દેવાના હશે ?
‘કેમ સાહેબ ? મારી એ ભૂલ કહેવાય ? મારે એ સેમ્પલ્સ ક્યાંય જમા કરાવવાનાં હોય ?’ બીતાં બીતાં મેં પૂછ્યું. પરંતુ સાહેબે જવાબ આપવાને બદલે સામો સવાલ કર્યો, ‘તને એ સેમ્પલ્સ વેચીને પૈસા ઊભા કરવાનો વિચાર કેમ ન આવ્યો ? તું તો આટલો ગરીબ છે. ડૉક્ટર હોવા છતાં ઝૂંપડી જેવા ઘરમાં રહે છે. તારી પાસે ફકત બે જ જોડી કપડાં છે. તમારું કુટુંબ આટલું બધું દેવામાં ડૂબેલું છે, તો પણ તને એવો વિચાર કેમ ન આવ્યો કે આ સેમ્પલ્સ વેચીને પાંચસો હજાર રૂપિયા બનાવી લઉં ?’
હું હવે બરાબરનો ગૂંચવાઈ રહ્યો હતો. મને એમની વાતમાં કે પ્રશ્નો પાછળના આશયમાં કંઈ કરતા કંઈ જ સમજ પડતી નહોતી. સાહેબ શું કહેવા અને પૂછવા માંગતા હશે એની સમજ ન પડવાથી હું બાઘાની માફક હા એ હા કરતો હતો. સાહેબના સવાલનો જવાબ આપતાં મેં કહ્યું : ‘પરંતુ સાહેબ, એના પર તો લખેલું હોય છે ને કે એ વેચી ન શકાય, પછી એ વેચવાનો વિચાર જ કઈ રીતે આવે ? એ વેચીને મેળવેલ પૈસા તો અણહક્કના કહેવાય. એ વેચવાનો આપણને અધિકાર જ નથી એવું હું માનું છું. આજે તો શું, ભવિષ્યમાં પણ હું ક્યારેય સેમ્પલ વેચવાનો વિચાર નહીં કરી શકું !’ મારા આત્માએ મને જે સુઝાડ્યું તે મેં કહી દીધું.
‘તો વીજળીવાળા, હું એવો વિચાર શું કામ કરી શકું છું ? હું શું કામ સેમ્પલ વેચી શકું છું ? મને કેમ એ પૈસો અણહક્કનો લાગતો નથી ? હું તો મારી જાતને ભગવાનનો ભક્ત માનું છું તો પણ ફ્રી સેમ્પલની દવા ફ્રીમાં શા માટે નથી આપી દેતો ?’ બસ, એ આટલું જ બોલી શક્યા, પછી મારા ટેબલ પર ઢગલો થઈ ગયા. ધ્રુસકે ને ધ્રુસકે રડવા લાગ્યા. ઘણી બધી વાર રડ્યા પછી મારો હાથ પકડીને બોલ્યા : ‘ભાઈ ! હું ક્યાંક ચૂકી ગયો છું. આજે તને જોઈ મને સમજાયું છે કે ધર્મની મોટી મોટી વાતો કરવા કરતાં આવી રીતે જિંદગી જીવવી એ વધારે યોગ્ય ગણાય. હવે તું જ મને જીવન જીવવાનો સાચો માર્ગ બતાવ !’ એ માંડ બોલી શક્યા.
હું તો સ્તબ્ધ બની ગયો હતો. ફક્ત બાવીસ જ વરસની કાચી ઉંમરે મેં જે કાંઈ કર્યું હતું એ મારી સાદી સમજણ અને ગુરુકુલના તથા માબાપે આપેલ સંસ્કારને કારણે હતું, પરંતુ કોઈને જીવન જીવવાનો સાચો માર્ગ બતાવવાની મારી કક્ષા નહોતી કે એવી સમજણ પણ મારી પાસે નહોતી. મારા ગજા બહારની એ વાત હતી. એ તો કોઈ સંત જ કરી શકે. સાચી વાત તો એ હતી કે મારું સાવ સહજ વર્તન મારા સાહેબને આટલું બધું અસર કરી જશે એ મને ખબર નહોતી. હું કાંઈ કોઈને અસર કરાવવા કે ઈમ્પ્રેસ કરવા માટે સેમ્પલ નહોતો આપી દેતો. પરંતુ અણહક્કનું ન લેવું એવા મારા આદર્શનું હું ફકત પાલન જ કરી રહ્યો હતો. એટલે હું દિગ્મૂઢ થઈ ગયો હતો. મારા સિનિયર ડોક્ટરને આમ હૈયાફાટ રડતા જોઈને સાચા અર્થમાં હું બેબાકળો થઈ ગયો હતો. થોડી વાર પછી સહેજ સ્વસ્થ થઈને હું બોલ્યો, ‘સાહેબ, હું એવી કોઈ લાયકાત કે કક્ષા ધરાવતો નથી કે તમને માર્ગ બતાવી શકું. બસ, એટલું જાણું છું અને શીખ્યો છું કે જે કંઈ મારા હક્કનું ન હોય તે મારા ઘરમાં ક્યારેય ન આવવું જોઈએ. પછી એ એક રૂપિયો હોય કે એક લાખ રૂપિયા. બાકી રહી વાત ઝૂંપડી જેવા ઘરની, તો જે ઝૂંપડી જેવા ઘરમાં બાવીસ વરસ કાઢ્યાં છે એમાં બેચાર વરસ વધારે કાઢવામાં અમને કોઈને કંઈ જ તકલીફ પડે તેમ નથી.’ એનાથી વિશેષ કંઈ પણ બોલવાનું મને ન સૂઝ્યું. સાવ અચાનક બની ગયેલા આવા વિચિત્ર પ્રસંગે મારી વાચા પણ જાણે કે હરી લીધી હતી. હું ચૂપચાપ બેઠો રહ્યો. સિનિયર ડૉક્ટર ખાસ્સી વાર સુધી રડતા રહ્યા. લગભગ પચીસેક મિનિટ પછી એ શાંત થયા. મારી સામે હસી, મારી પીઠ થાબડી એ પોતાના ટેબલ તરફ ગયા પછી પોતાનું પાકીટ લઈ બહાર જતા રહ્યા.
મારા એક નાનકડા આચરણની આવી મોટી અસર થશે એ હું હજુ નહોતો માની શકતો, પરંતુ એ હકીકત બની ગઈ હતી. એ ઘટનાની પ્રચંડ અસર નીચે હું શાંતિથી મારું કામ કરતો રહ્યો. એ સાંજના ચાર વાગીને ત્રીસ મિનિટ થઈ તોપણ મારા સિનિયર ડોક્ટર ડ્યુટી પર ન આવ્યા. મારું કામ પતી જાય તો સાડા પાંચ વાગ્યે નીકળી જવાની મને છૂટ હતી. બરાબર સાડા પાંચ વાગ્યે હું એ વિચિત્ર અનુભવને વાગોળતો ઘર તરફ વળ્યો. પરંતુ મારા ઘરે જવાના રસ્તા પર થોડે દૂર પહોંચ્યો ત્યાં જ મારા સિનિયર ડોક્ટર મને સામે મળ્યા. એમની જોડે એક પટાવાળો માથે મોટું પોટલું ઉપાડીને ચાલતો હતો.
‘કેમ સાહેબ, આજે રજા મૂકી દીધી ?’ મેં પૂછવા ખાતર જ પૂછ્યું.
‘અરે ભઈલા ! પછી કાંઈ કામનો મૂડ ઓછો આવે ?’ એકદમ હળવાશથી તેઓ બોલ્યા. પછી જોડે ચાલી રહેલા પટાવાળાના માથા પરના પોટલા તરફ આંગળી ચીંધીને કહે કે, ‘જો વીજળીવાળા ! આ પોટલામાં દવાના ફ્રી સેમ્પલ્સ છે. આજે એકે એક ગરીબ દર્દીના ખાટલે જઈને એ આપી દેવા છે. સાવ ફ્રી હોં ! મને લાગે છે કે એ પછી જ આજે હું નિરાંતે સૂઈ શકીશ. ચાલ ત્યારે, હું જાઉં ! સાડા પાંચ તો વાગી ગયા છે.’ મારી સામે એક સ્નેહભરી નજર નાખીને એ હોસ્પિટલના જનરલ વોર્ડ તરફ ચાલતા થયા. એમની પાછળ એમનો પટાવાળો સેંકડો ગરીબ દર્દીઓને મદદરૂપ થાય એટલી બધી દવાઓના સેમ્પલ્સનું પોટલું ઉપાડીને જઈ રહ્યો હતો.
હું ન સમજાય તેવા આનંદ સાથે ઘરે પહોંચ્યો. શિયાળાના અંતિમ દિવસો હોવાથી દિવસ વહેલો આથમી ગયો હતો. મારા ઝૂંપડી જેવા ઘરમાં અંધારું લાગતા મેં નવી નવી ફિટ થયેલી લાઈટની સ્વીચ પાડી. ચાંપ પાડવાની સાથે જ વીજળીનો દીવો પૂરા તેજ સાથે સળગી ઊઠ્યો. મને મારા ઘરની દરેકે દરેક દીવાલ ઝળહળતી લાગી. ખબર નહીં કેમ, પણ આજે મને એ પ્રકાશ અને વીજળીનો દીવો કંઈક અલગ જ લાગતા હતા. વધારે ઝળાંહળાં, વધારે પ્રકાશિત !
(થોડા ફેરફારો સાથે એ ઝૂંપડી જેવા ઘરમાં જ અમે બીજા નવ વરસ કાઢ્યાં હતાં. આજના દિવસે પણ મને મળતા લાખો રૂપિયાના સેમ્પલ્સ ગરીબ તેમજ જરૂરિયાતવાળા દર્દીઓને આપવાનો મારા દવાખાનાનો નિયમ એમ જ જળવાઈ રહ્યો છે.)
[કુલ પાનાં : 86. કિંમત રૂ. : 60.00 પુસ્તક પ્રાપ્તિ સ્થાન : આર.આર. શેઠની કંપની. ‘દ્વારકેશ’ રૉયલ એપાર્ટમેન્ટ પાસે, ખાનપુર. અમદાવાદ – 380 001. ફોન : +91-79-25506573. sales@rrsheth.com ]
Article printed from Readgujarati.com: http://archive.readgujarati.in/sahitya
URL to article: http://archive.readgujarati.in/sahitya/?p=1756
Click here to print.
Printed from : www.readgujarati.com