gu en en en en en en en en en en en en en en en en tl tr en en en en en en en en en en en en en en en fr tr en en en en es en en en en en en en en en en fi en nl en en pt en gu gu en nl en en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en en en en en fa en en en en en ru en en en en en en en en es en en en en ar en en en en en en
GST : સપ્લાયની વિસ્તૃત કાનૂની વ્યાખ્યાઅને એના વિશાળ વ્યાપની ભીતરમાં ડોકિયું
You need an iframes capable browser to view this content.
GST કરપ્રણાલી હેઠળ બ્રાન્ચ કે સ્ટૉક ટ્રાન્સફર, પ્રિન્સિપાલ અને કન્સાઇનમેન્ટ એજન્ટ વચ્ચે વળતર વિના થતા ધંધાકીય વ્યવહારો પણ કરપાત્ર સપ્લાય ગણાશે
GST સ્પેશ્યલ - ઍડ્વોકેટ શૈલેશ શેઠ
કેન્દ્રીય અને રાજ્યસ્તરીય આડકતરા કરવેરા સંબંધી પ્રવર્તમાન કાયદામાં માલનું ઉત્પાદન (સેન્ટ્રલ એક્સાઇઝ ડ્યુટી), માલનું સ્વતંત્ર વેચાણ (વૅટ કે CST) તથા સેવા આપવી (સર્વિસ ટૅક્સ) એમ ત્રણ સ્વતંત્ર ઘટનાઓને કરપાત્ર ઘટના તરીકે નિર્દિષ્ટ કરવામાં આવી છે; પરંતુ ગુડ્સ સર્વિસિસ ટૅક્સ (GST) કરપ્રણાલી અંતર્ગત માલ કે સેવાની સપ્લાયને કરપાત્ર ઘટના સૂચિત કરવામાં આવી હોવાથી અત્યારે
નિર્દિષ્ટ સઘળી કરપાત્ર ઘટનાઓ અપ્રસ્તુત બની જશે. પ્રસ્તાવિત સેન્ટ્રલ GST (CGST) ઍક્ટ, સ્ટેટ  GST (SGST) ઍક્ટ તથા ઇન્ટિગ્રેટેડ GST (IGST) ઍક્ટ અંતર્ગત એક કરપાત્ર ઘટના તરીકે સપ્લાય સૂચિત કરતી સંબંધિત કાનૂની જોગવાઈઓ વિશે આપણે પ્રાથમિક જાણકારી મેળવી. આ ચર્ચાને આગïળ વધારીએ.
પ્રસ્તાવિત CGST ઍક્ટ, SGST ઍક્ટના સેક્શન-૩ હેઠળ સપ્લાય શબ્દની વિસ્તૃત વ્યાખ્યા તથા એના વ્યાપની સમજ આપવામાં આવી છે. આ વ્યાખ્યા સમાવેશક (ઇન્ક્લુઝિવ) છે; સંપૂર્ણ નથી. પરિણામે એમાં નિર્દિષ્ટ માલ કે સર્વિસ સંબંધી વ્યવહારો કે પ્રવૃત્તિઓ સિવાયના અન્ય વ્યવહાર કે પ્રવૃત્તિનો પણ સપ્લાય શબ્દમાં સમાવેશ થઈ શકે છે એ સૌપ્રથમ યાદ રાખવું ઘટે. આ પ્રકારની સમાવેશક રૂપે કાયદાના મહત્વના શબ્દપ્રયોગોની વ્યાખ્યા આપવાની નીતિ સામાન્ય છે અને કાયદાના ઘડવૈયાઓ એનો સંજોગોનુસાર ઉપયોગ પણ કરે છે. ઉદાહરણરૂપે સેન્ટ્રલ એક્સાઇઝ ઍક્ટ, ૧૯૪૪ના સેક્શન ૨F હેઠળ ઉત્પાદનની જે વ્યાખ્યા આપવામાં આવી છે એ પણ સમાવેશકરૂપે જ છે.
આ પ્રકારની સમાવેશક વ્યાખ્યામાં સમાવિષ્ટ બાબતોની યાદી સંપૂર્ણ માની ન શકાય અને એના વ્યાપને મર્યાદિત પણ ન ગણી શકાય.
આ પરિપ્રેક્ષ્યમાં આપણે સપ્લાયની સૂચિત કાયદાકીય વ્યાખ્યાનાં મુખ્ય પાસાંઓ વિશે વિચાર કરીએ. સેક્શન ૩ (૧) (એ)ની જોગવાઈ મુજબ જ્યારે કોઈ પણ વ્યક્તિ (પર્સન) ધંધાર્થે કે વ્યાપાર માટે અથવા એ દરમ્યાન વળતરપેટે માલ કે સર્વિસની કોઈ પણ રૂપે સપ્લાય કરે અથવા સપ્લાય કરવા માટે સહમત થાય તો એનો સપ્લાય શબ્દમાં સમાવેશ થઈ જશે. આ પ્રકારે કરવામાં આવતી સપ્લાય કોઈ પણ રૂપે એટલે કે વેચાણ, ફેરબદલ (ટ્રાન્સફર), વિનિમય (બાર્ટર) અદલાબદલી (એક્સચેન્જ), પરવાનગી (લાઇસન્સ), ગણોત (રેન્ટલ) ગણોત પટો (લીઝ) અથવા નિકાલ (ડિસ્પોઝલ) રૂપે હોઈ શકે છે. આ કાનૂની વ્યાખ્યા પરથી એ સ્પષ્ટ બને છે કે માલ કે સર્વિસની સપ્લાય એક કરપાત્ર ઘટના તરીકે પ્રસ્થાપિત થાય અને એના પર GST લાગુ પાડતાં પહેલાં અમુક પૂર્વશરતોનું પાલન થયું હોય એ સાબિત કરવું આવશ્યક છે. એક, સંબંધિત સપ્લાય ધંધાર્થે કે વ્યાપારાર્થે અથવા ધંધો કે વ્યાપાર દરમ્યાન કરવામાં આવી હોય. બે, આ સપ્લાય વ્યક્તિ (પર્સન) દ્વારા થઈ હોય. ત્રણ, પ્રસ્તુત સપ્લાય વ્યક્તિ દ્વારા વળતર પેટે કરવામાં આવી હોય. ચાર, સંબંધિત વ્યક્તિ આ સપ્લાય કરી ચૂકી હોય અથવા કરવા માટે સહમત અને કરારબદ્ધ હોય. અંતમાં આ સપ્લાય ઉપરોક્ત કોઈ પણ રૂપે કરવામાં આવી હોય, પરંતુ એ ધ્યાનમાં રહે કે સપ્લાયનાં વિવિધ સ્વરૂપોની યાદી સ્વયંસંપૂર્ણ નથી અને અન્ય ચાર બાબતો જો મોજૂદ હોય તો અન્ય કોઈ સ્વરૂપે સપ્લાય કરવામાં આવી હોય તો એનો પણ સપ્લાયમાં સમાવેશ થઈ જશે.
ઉપરોક્ત સઘïળી શરતોનું જો પાલન થયું હોય તો સપ્લાય પેટે હાથ ધરવામાં આવેલા ધંધાકીય કે વ્યાપારિક વ્યવહાર કે પ્રવૃત્તિ કરપાત્ર ઠરશે અને એના પર કાયદાનુસાર GST વસૂલ થઈ શકશે. આ પ્રકારે માલ કે સર્વિસની કરપાત્ર સપ્લાય કરવામાં આવી છે એ સાબિત કરવાની કાનૂની જવાબદારી કરવેરા અધિકારીની છે, પરંતુ આ મહત્વના કાયદાકીય સિદ્ધાંત વિશેની ચર્ચા હાલ મુલતવી રાખીએ.
સેક્શન ૩ (૧) (એ)માં સૂચિત સપ્લાયની આ જોગવાઈમાં અમુક મહત્વના શબ્દોનો વિનિયોગ થયો છે, જેમાં વ્યક્તિ (પર્સન), માલ (ગુડ્સ) સેવા (સર્વિસ), વળતર (કન્સિડરેશન) તથા ધંધો (બિઝનેસ) મુખ્ય છે. આ સઘળા શબ્દોની સ્વતંત્ર વ્યાખ્યા પણ પ્રસ્તાવિત CGST ઍક્ટ, SGST ઍક્ટની વિવિધ જોગવાઈઓ હેઠળ આપવામાં આવી છે, પરંતુ અત્યારે એ વિશેની વિસ્તૃત છણાવટ અસ્થાને છે.
સેક્શન ૩ (૧) (બી)ની જોગવાઈ મુજબ જો વળતર ચૂકવીને સેવાની આયાત કરવામાં આવી હોય તો એનો પણ સપ્લાયમાં સમાવેશ થઈ જશે. ચાહે આ પ્રકારે કરવામાં આવેલી સેવાની આયાત ધંધો કે વ્યાપાર દરમ્યાન થઈ હોય અથવા અન્ય હેતુ માટે એટલે કે બિનધંધાદારી હેતુ કે વ્યક્તિગત હેતુ માટે થઈ હોય. આ પ્રસ્તાવિત જોગવાઈ વ્યાપક અસર ધરાવે છે. ઉદાહરણરૂપે, વિદેશસ્થિત વેબસાઇટ પરથી કોઈ પણ ઍપ કે પ્રોગ્રામ ડાઉનલોડ કરવામાં આવે અને એની કિંમત ચૂકવવામાં આવે અથવા વિદેશસ્થિત કોઈ વિદ્યાપીઠમાં સંતાનના ભણતર માટે શિક્ષણ-ફી ચૂકવવામાં આવે તો એનો પણ આ જોગવાઈ મુજબ કરપાત્ર સપ્લાયમાં સમાવેશ થઈ શકે છે. ગૂગલ અને આ પ્રકારની વિદેશી કંપનીઓ દ્વારા આપવામાં આવતી સેવાઓ આ જોગવાઈને કારણે GSTના વ્યાપમાં આવી શકે છે. જોકે જ્યાં સુધી બિનધંધાદારી અને વ્યક્તિગત હેતુ કે વપરાશ માટે આ પ્રકારે વિદેશથી કોઈ સેવા મેળવવામાં આવી હોય તો એ સંબંધી અમુક નાણાકીય મર્યાદા સુધી એને GSTમાંથી માફી આપવામાં આવે એવી ભારોભાર શક્યતા છે. અન્યથા આ ગંભીર અને વ્યાપક અસર ધરાવતી જોગવાઈનો વાસ્તવિક અમલ કઈ રીતે કરવામાં આવે છે એ પણ એક રસપ્રદ બાબત બની રહેશે.
સેક્શન ૩ (૧)ના ક્લોઝ (C)ની જોગવાઈ પણ અતિ મહત્વની છે. આ જોગવાઈ અંતર્ગત સંબંધિત ઍક્ટના પરિશિષ્ટ-૧ હેઠળ સૂચિત સપ્લાયને કશા વળતર કે કિંમત વગર આપવામાં આવી હોય તો પણ સપ્લાયની વ્યાખ્યામાં સમાવિષ્ટ જાહેર કરવામાં આવી છે. પરિશિષ્ટ-૧માં કુલ ચાર પ્રકારની બાબતો નિર્દિષ્ટ કરવામાં આવી છે; એક, જેના પર ઇન્પુટ ક્રેડિટ લેવામાં આવી હોય એવી ધંધાદારી અસ્કયામતો (બિઝનેસ ઍસેટ્સ)ની કાયમી ટ્રાન્સફર કે એનો કાયમી નિકાલ. બે, સેક્શન ૧૦ હેઠળ નિર્દિષ્ટ બે સંબંધી વ્યક્તિઓ (રિલેટેડ પર્સન્સ) અથવા બે ભિન્ન વ્યક્તિઓ (ડિસ્ટિન્ક્ટ પર્સન્સ) વચ્ચે વાણિજ્ય કે વેપાર દરમ્યાન કરવામાં આવતી માલ કે સેવાની સપ્લાય. ત્રણ, પ્રિન્સિપાલ (સ્વામી કે માલિક) દ્વારા એજન્ટને કરવામાં આવતી માલની સપ્લાયમાં જ્યાં સંબંધિત એજન્ટ આ માલને સંબંધી પ્રિન્સિપાલ વતી સપ્લાય કરવાની બાંયધરી આપે છે અથવા એજન્ટ દ્વારા પ્રિન્સિપાલને કરવામાં આવતી માલની સપ્લાય જ્યાં સંબંધિત એજન્ટ આ માલને પ્રિન્સિપાલ વતી સ્વીકારવાની બાંયધરી આપે છે. ચાર, કરપાત્ર વ્યક્તિ દ્વારા એની વિદેશસ્થિત કોઈ પણ સંબંધિત વ્યક્તિ અથવા એના અન્ય કોઈ પણ એસ્ટૅબ્લિશમેન્ટ પાસેથી વાણિજય-વેપાર દરમ્યાન આયાત કરવામાં આવતી સેવા.
જો ઉપરોક્ત ચારેય બાબતોનો ઝીણવટપૂર્વક અભ્યાસ કરવામાં આવે તો એ અંતર્ગત સરકારે બ્રાન્ચ ટ્રાન્સફર કે સ્ટૉક ટ્રાન્સફર, પ્રિન્સિપાલ અને કન્સાઇનમેન્ટ એજન્ટ કે ક્લિયરિંગ ઍન્ડ ફૉર્વર્ડિર઼્ગ એજન્ટ વચ્ચે માલની સપ્લાયનો વ્યવહાર એક જ રાજ્યમાં અથવા એક કરતાં વધુ રાજ્યમાં રજિસ્ટ્રેશન ધરાવતી કરપાત્ર વ્યક્તિ દ્વારા આ સ્વતંત્ર રજિસ્ટ્રેશન્સ અંતર્ગત થતી પારસ્પરિક સપ્લાય, કરપાત્ર ïવ્યક્તિ દ્વારા એના એક રાજ્યમાં રજિસ્ટર્ડ એસ્ટૅબ્લિશમેન્ટ દ્વારા અન્ય રાજ્યમાં રજિસ્ટર્ડ એસ્ટૅબ્લિશમેન્ટને થતી સપ્લાય જેવા રોજબરોજ થતા અગ્ાણ્ય વ્યવહારો કે સપ્લાયને કૃત્રિમ રીતે કરપાત્ર સપ્લાય નિર્દિષ્ટ કરીને એને કરવેરાની જાળમાં આવરી લીધા છે.
સેક્શન-૩ (૨)ની જોગવાઈ પણ ધ્યાનપૂર્વક અભ્યાસ માગી લે છે. આ જોગવાઈ મુજબ પરિશિષ્ટ-બે અંતર્ગત સમાવિષ્ટ બાબતોને માલની સપ્લાય ગણવી કે સેવાની સપ્લાય ગણવી એ નિશ્ચિત કરવા માટે આધાર લેવાનો રહેશે. ઉદાહરણરૂપે, પરિશિષ્ટ-બે અંતર્ગત માલમાં રહેલા માલિકીના ખિતાબ ટ્રાન્સફરને માલની સપ્લાય ગણવામાં આવી છે, પરંતુ માલિકીના ખિતાબના ટ્રાન્સફર વિના કરવામાં આવતી માલની કે માલિકી હકની કે માલમાં રહેલા અવિભાજ્ય હિસ્સાની હેરફેર કે ટ્રાન્સફરને સેવાની સપ્લાય સૂચિત કરવામાં આવી છે. અન્યત્ર કોઈ વ્યક્તિ દ્વારા અન્યના માલ પર કે માલ સંબંધી હાથ ધરવામાં આવતી કોઈ પણ પ્રક્રિયાને સેવાની સપ્લાય નિર્દિષ્ટ કરવામાં આવી છે. એ જ પ્રમાણ અત્યારે ફાઇનૅન્સ ઍક્ટ, ૧૯૯૪ના સેક્શન ૬૬D હેઠળ નિર્દિષ્ટ સેવાઓ જેને કૃત્રિમ રીતે કરપાત્ર
સેવાઓ જાહેર કરવામાં આવી છે એ બહુધા સઘળી સેવાઓ કે પ્રવૃત્તિઓને પરિશિષ્ટ-બે અંતર્ગત સેવાની સપ્લાય જ સૂચિત કરવામાં આવી છે, જેમ કે અત્યારે વૅટ અને સર્વિસ ટૅક્સ એ બન્ને કાયદા હેઠળ સદાય વિવાદના કેન્દ્રસ્થાને રહેતી વર્ક્સ કૉન્ટ્રૅક્ટની સેવાને GST સંબંધિત કાયદા હેઠળ પરિશિષ્ટ-બે અન્વયે સેવાની સપ્લાય તરીકે જાહેર કરવામાં આવી છે. પરિણામે, વર્ક્સ કૉન્ટ્રૅક્ટના અમલ માટે વપરાશમાં લેવાતા માલમાં રહેલો માલિકી હક ટ્રાન્સફર થતો હોવા છતાં GST કરપ્રણાલી અંતર્ગત સમગ્ર વર્ક્સ કૉન્ટ્રૅક્ટને સેવાની સપ્લાય ગણીને એના પર GST વસૂલ કરવામાં આવે એવી સંભાવના છે. પરિણામે વર્ક્સ કૉન્ટ્રૅક્ટને કૃત્રિમ રીતે વિભાજિત કરીને એના અમુક ભાગને માલની સપ્લાય અને અન્ય હિસ્સાને સેવાની સપ્લાય ગણીને ભિન્ન-ભિન્ન કર વસૂલ કરવાની કડાકૂટ ન રહે એવી શક્યતા છે.
સેક્શન-૩ (૩)ની જોગવાઈ કરપાત્ર સપ્લાયના વ્યાપમાંથી બાકાત રાખવામાં આવેલી પ્રવૃત્તિઓ કે વ્યવહારો સંબંધી છે. આ જોગવાઈ મુજબ પરિશિષ્ટ-૩માં સૂચિત પ્રવૃત્તિઓ કે વ્યવહાર સપ્લાયના વ્યાપમાંથી બાકાત રહેશે અને એથી એના પર GST વસૂલ નહીં કરવામાં આવે. એ જ પ્રમાણે કેન્દ્ર સરકાર, રાજ્ય સરકાર અથવા સ્થાનિક સત્તા (નગરપાલિકા વગેરે) દ્વારા પરિશિષ્ટ-૪માં નિર્દિષ્ટ કોઈ પણ પ્રવૃત્તિ કે વ્યવહાર જાહેર સત્તા તરીકે હાથ ધરવામાં આવે તો એ પણ સપ્લાયના વ્યાપમાંથી બહાર રહેશે અને એના પર GST લાગુ નહીં પડે. એ નોંધવું ઘટે કે આ અપવાદરૂપ પ્રવૃત્તિઓ કે વ્યવહારોને ન તો માલની સપ્લાય ગણવામાં આવશે કે ન તો સેવાની સપ્લાય.
સેક્શન-૩ (૪)ની જોગવાઈ હેઠળ કેન્દ્ર સરકાર અથવા રાજ્ય સરકાર અમુક મર્યાદાને આધીન રહીને GST કાઉન્સિલની ભલામણના આધારે સપ્લાયના કોઈ પણ વ્યવહારને સેવાની સપ્લાયને બદલે માલની સપ્લાય અથવા માલની સેવાને બદલે સેવાની સપ્લાય અથવા ન તો માલની કે ન તો સેવાની સપ્લાય એમ નિર્દિષ્ટ કરી શકે છે.
સેક્શન-૩ (પાંચ)ની જોગવાઈ કમ્પોઝિટ સપ્લાય અથવા સંયુક્ત સપ્લાય અને મિક્સ્ડ સપ્લાય કે મિશ્ર સપ્લાયની કરપાત્રતા સંબંધી છે જે વિશે હવે પછીના લેખમાં અભ્યાસ કરીશું.
પરિશિષ્ટ-૧ની ચારેય બાબતોમાં સૂચિત વ્યવહાર કે પ્રવૃત્તિ કે સપ્લાયમાં નાણાકીય વળતર કે કિંમતનું તત્વ ગેરહાજર હોય તો પણ એનો સમાવેશ સપ્લાયની વ્યાખ્યામાં થઈ જશે અને એના પર GST વસૂલ કરી શકાશે.
Subscribe via email (Registered users only)
Write the displayed characters
Please enable JavaScript to post a new comment
You need an iframes capable browser to view this content.
Copyright © 2012 Mid-day Infomedia Ltd. All Rights Reserved.