gu en en en en en en en en en en en en en en en en tl tr en en en en en en en en en en en en en en en fr tr en en en en es en en en en en en en en en en fi en nl en en pt en gu gu en nl en en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en en en en en fa en en en en en ru en en en en en en en en es en en en en ar en en en en en en
આ લંબુજીનો જીવ જોખમમાં છે
You need an iframes capable browser to view this content.
વિશ્વભરનાં પ્રાણીસંગ્રહાલયોનું સૌથી મોટું આકર્ષણ એવું જિરાફ અત્યંત ઊંચું હોવા છતાં સાવ લો-પ્રોફાઇલ પ્રાણી છે. આ શાકાહારી પ્રાણી વિશે ચોંકાવનારા સમાચાર આવ્યા છે કે એનું અસ્તિત્વ જોખમમાં છે. જે ઝડપે એની વસ્તી ઘટી રહી છે એ જોતાં એ દિવસો બહુ દૂર નથી કે આ પ્રાણી માત્ર ફોટો અને વિડિયોમાં જ રહી જાય
૯૭,૫૬૨. આ આંકડો છે આખી દુનિયામાં જિરાફની વસ્તીનો. આજથી ત્રીસ વર્ષ પહેલાં જ આ નિર્દોષ અને અત્યંત સુંદર પ્રાણીની વસ્તી ૧.૬૨ લાખ જેટલી હતી જે હવે ઘટીને એક લાખ કરતાં પણ ઓછી રહી ગઈ છે. એટલું જ નહીં, જે ઝડપે એનું નિકંદન નીકળી રહ્યું છે એ જોઈને ઇન્ટરનૅશનલ યુનિયન ફૉર કન્ઝર્વેશન ઑફ નેચર (IUCN) નામની સંસ્થાએ આ પ્રાણીને પોતાના નાશ:પ્રાય જીવોના રેડ લિસ્ટમાં સામેલ કરી દીધું છે. આ સંસ્થાનું કહેવું છે કે અત્યાર સુધી સૌનું ફોકસ આફ્રિકન જંગલોમાં થતા સિંહ, ગેંડા, હાથીઓ પર કેન્દ્રિત હતું; પરંતુ એમાં જિરાફનો પણ સમાવેશ કરવો પડે એવી સ્થિતિ છે. મોટા ભાગનાં જિરાફ અત્યારે નૅશનલ પાર્ક અને અભયારણ્યોમાં છે. આદર્શ રીતે તો એ ત્યાં સુરક્ષિત હોવાં જોઈએ, પરંતુ એમનો બેફામ શિકાર ચાલુ જ છે. એક તરફ જંગલો કપાઈ રહ્યાં છે અને માણસો જંગલોમાં ઘૂસી રહ્યા છે. એને કારણે વન્યપ્રાણીઓ અને માણસો વચ્ચેના સંઘર્ષમાં ઉત્તરોત્તર વધારો થઈ રહ્યો છે. ઉપરથી પ્રાણીઓનો ગેરકાયદે શિકાર કરતા ભાંગફોડિયાઓનો ઉપદ્રવ પણ વધ્યો છે. પોતાની તાડ જેવી ઊંચાઈને કારણે જિરાફ આસાનીથી એવા શિકારીઓનો ટાર્ગેટ બની જાય છે. જો અત્યારે જિરાફને બચાવવા માટે કશું જ નહીં કરવામાં આવે તો આગામી વીસ જ વર્ષમાં આ પૃથ્વી પરથી જિરાફનું અસ્તિત્વ પણ ન રહે એ જરાય અશક્ય નથી.
આજની તારીખે ૧૧૪૪ જિરાફને કૅપ્ટિવિટીમાં એટલે કે વિશ્વભરનાં પ્રાણીસંગ્રહાલયો અથવા તો કન્વર્ઝેશન સેન્ટર વગેરેમાં સુરક્ષિત પરંતુ બંધ વાતાવરણમાં રાખવામાં આવ્યાં છે.
જિરાફ જમીન પરનું સૌથી ઊંચું સસ્તન પ્રાણી છે. અત્યંત લાંબી ગરદન સાથેની તોતિંગ ઊંચાઈ, શરીર પરનાં સ્પૉટ્સ અને સોટા જેવા પગ જિરાફની ઓળખનાં મુખ્ય પાસાં છે. સરેરાશ ૨૦ ફુટ ઊંચા જિરાફની ગરદન જ છથી આઠ ફુટ જેટલી લાંબી હોય છે. જિરાફની ઊંચાઈનો ખ્યાલ એ વાત પરથી જ આવી જાય છે કે વિશ્વનાં સંખ્યાબંધ પ્રાણીઓની ઊંચાઈ એમના પગ કરતાં પણ ઓછી હોય છે.
સમગ્ર વિશ્વમાં જિરાફ માત્ર સવાના પ્રકારના ઘાસના વિસ્તારો ધરાવતા આફ્રિકન દેશોમાં જ જોવા મળે છે. મતલબ કે તમારે કુદરતી રીતે વિહરતાં જિરાફ જોવાં હોય તો ચાડ, કૅમેરન, કૉન્ગો, કેન્યા, ઇથિયોપિયા, યુગાન્ડા, સાઉથ સુદાન, સોમાલિયા, ઝામ્બિયા, બોટ્સવાના, ઝિમ્બાબ્વે, નામિબિયા, સાઉથ આફ્રિકા કે ટાન્ઝાનિયા જેવા દેશોમાં જવું પડે. જિરાફની કઠણાઈ એવી છે કે આમાંથી ઘણાખરા દેશો અત્યંત ગરીબ છે અને સિવિલ વૉર તથા આતંકવાદથી ત્રસ્ત છે. જ્યાં માણસોની જ સલામતી સામે સવાલ હોય ત્યાં આવાં મૂંગાં પ્રાણીઓ પર કોણ ધ્યાન આપવાનું?
જિરાફ (giraffe) નામ મૂળે અરેબિક શબ્દ ઝરાફા પરથી ઊતરી આવ્યું છે. ઝરાફા એટલે ઝડપથી દોડનારું. ઇટાલિયન ભાષામાં તો છેક ૧૬મી સદીથી જિરાફા નામનો શબ્દ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. આ બધાનાં મૂળ સોમાલિયન ભાષામાં રહેલા શબ્દ જેરીમાં પડ્યાં હોવાનું પણ મનાય છે. જૂની ઇંગ્લિશ ભાષામાં જિરાફ માટે રસપ્રદ નામ હતું કૅમલપર્ડ. મતલબ કે કૅમલ એટલે કે ઊંટ જેવું મોઢું ધરાવતું અને લેપર્ડ એટલે કે દીપડા જેવાં રંગ-ડિઝાઇન ધરાવતું પ્રાણી, બોલે તો
કૅમલ + લેપર્ડ = કૅમલપર્ડ.
આપણને મન જિરાફ એટલે લાંબી ડોકવાળું મસ્ત પ્રાણી, પરંતુ પ્રાણીશાસ્ત્રીઓને પૂછશો તો એ લોકો માથું ધુણાવીને કહેશે કે એવું ન હોય. હકીકતમાં જિરાફની ચાર મુખ્ય પ્રજાતિઓ છે. જેમ કે નૉર્ધર્ન જિરાફ જે એના નામ પ્રમાણે મધ્ય આફ્રિકાના કૅમેરન, ચાડ, સેન્ટ્રલ આફ્રિકન રિપબ્લિક, સાઉથ સુદાન, યુગાન્ડા, ઇથિયોપિયા અને અમુક પ્રમાણમાં કેન્યામાં પણ જોવા મળે છે. બીજો પ્રકાર છે રેટિક્યુલેટેડ જિરાફ જે સોમાલી જિરાફ તરીકે પણ ઓળખાય છે. ત્રીજો મુખ્ય પ્રકાર છે સધર્ન જિરાફ જે નામિબિયા, ઝામ્બિયા, બોટ્સવાના, ઝિમ્બાબ્વે, સાઉથ આફ્રિકા, મોઝામ્બિક જેવા દેશોમાં જોવા મળે છે. ચોથો મુખ્ય પ્રકાર છે મસાઈ જિરાફ. આ જિરાફને કુદરતી વાતાવરણમાં વિહરતાં જોવા માટે તમારે કેન્યા, ટાન્ઝાનિયા, ઝામ્બિયા જેવા દેશોમાં જવું પડે. એના નામ પ્રમાણેના કેન્યાના મસાઈમારા નૅશનલ રિઝર્વમાં પહોંચી જાઓ તોય ચાલે.
આ ચાર પ્રજાતિઓ વિશે વધારે વાંચીએ ત્યારે સમજાય કે એની અંદર પણ પાછા ઘણા પેટાપ્રકાર છે. વળી એ પ્રકાર પ્રમાણે જિરાફના દેખાવમાં થોડો-થોડો ફેરફાર આવે છે. જેમ કે ઉત્તર તરફનાં જિરાફનો રંગ થોડો ઝાંખો હોય છે, જ્યારે પૂર્વ અને દક્ષિણ આફ્રિકન દેશોનાં જિરાફ ડાર્ક કલરનો સ્કિનટોન ધરાવે છે. ઉપરાંત એમના શરીર પરનાં ચાંઠાં એટલે કે સ્પૉટ્સના આકારમાં પણ ફેરફાર જોવા મળે છે. જેમ કે નૉર્ધર્ન જિરાફના શરીર પરનાં સ્પૉટ્સ ખાસ્સાં છૂટાંછવાયાં અને અનિયમિત આકારનાં હોય છે; જ્યારે રેટિક્યુલેટેડ પ્રજાતિના જિરાફ પર જાણે ભૂમિતિના શિક્ષકે દોરી હોય એવી એકદમ પર્ફેક્ટ ષટ્કોણ, પંચકોણ આકારની અને એકબીજાની સાથે પર્ફેક્ટ્લી ગોઠવાઈ જતી ભાત જોવા મળે છે. જિરાફની શોધમાં આફ્રિકાના નીચેના દેશોમાં આવતાં સુધીમાં એમના શરીર પરની ભાત ફરી પાછી અનિયમિત અને થોડી વધુ કૉમ્પ્લિકેટેડ થવા માંડે છે. જોકે આમાંથી એકેય જિરાફને ઓળખવાં અઘરાં નથી. જો એમના પ્રકાર સાથેની તસવીરો ધ્યાનથી જોઈ હોય તો એ જિરાફનું વતન કયું છે, પ્રજાતિ કઈ છે વગેરે બાબતો આસાનીથી કળી શકાય છે. જિરાફના શરીર પરનાં એ સ્પૉટ્સ એમની આસપાસના વાતાવરણ સાથે ભળી જાય એ રીતે ડેવલપ થયાં છે જેથી એ હિંસક પ્રાણીઓથી આસાનીથી છુપાઈ શકે છે. વૃક્ષોની આડશે જિરાફ એવી રીતે ઊભાં રહી જાય છે કે આપણને અમુક મીટરના અંતરેથી જોવા છતાં એમની હાજરીનો ખ્યાલ નથી આવતો. જિરાફની આવા કેમોફ્લાજની તસવીરો ઇન્ટરનેટ પર છાશવારે સક્યુર્‍લેટ થતી રહે છે. મજાની વાત એ છે કે આપણી ફિંગરપ્રિન્ટની જેમ વિશ્વનાં કોઈ પણ બે જિરાફનાં આવાં સ્પૉટ એકસરખાં હોતાં નથી. પોતાના મસમોટા શરીર પર જંતુઓ, બૅક્ટેરિયા વગેરે વિકસે નહીં એ માટે જિરાફની ચામડીમાંથી એક રસાયણ સ્રવે છે જે એના આખા શરીરને આવરી લે છે. આ રસાયણની ગંધ તમે ૮૦૦ ફુટ દૂરથી પણ અનુભવી શકો.
આમ જોવા જઈએ તો જિરાફ આ પૃથ્વી પર છેલ્લાં પાંચ કરોડ વર્ષથી વસે છે, પરંતુ એ વખતે આપણે પૃથ્વી પર આંટો માર્યો હોય તો જિરાફને ઓળખી પણ ન શકીએ; કેમ કે એ વખતે એમનો દેખાવ, ખાસ તો એમની ગરદન આજના જેવી લંબુ નહોતી. માણસ જેમ વાનરમાંથી ઉત્ક્રાન્તિ પામીને અત્યારનો આધુનિક હોમોસેપિયન્સ સેપિયન્સ બન્યો એ જ રીતે જિરાફ પણ જિરાફિડે કુળમાંથી અત્યારનાં જિરાફ બન્યાં છે. જિરાફિડે કુળનાં પ્રાણીઓ કંઈક અંશે હરણ અને ગાય-ભેંસની સંકર જાતિનાં હોય એવું લાગે. એ કુળનું જિરાફ સિવાયનું ઓકાપી નામનું એકમાત્ર પ્રાણી અત્યારે હયાત છે. બેફામ શિકાર અને ગેરકાયદે ખાણકામને કારણે મધ્ય આફ્રિકામાં જોવા મળતા અત્યંત સુંદર પ્રાણી એવા ઓકાપીનું અસ્તિત્વ પણ જોખમમાં છે. સ્પૉટ્સ વિનાની ડાર્ક સ્કિન ધરાવતા ઓકાપીના પગ પર ઝિબ્રા જેવા ચટાપટા હોય છે, પરંતુ એના મોઢાનો આકાર જિરાફને મળતો આવે છે.
૧૯મી સદીમાં જિરાફની લાંબી ડોક માટે એવી થિયરી વહેતી થયેલી કે ઊંચાં વૃક્ષો પરથી પાંદડાં ખાવા માટે પ્રયત્નો કરતાં-કરતાં જિરાફની ડોક આટલી લંબાઈ છે, પરંતુ ત્યાર પછી થયેલાં સંશોધનોમાં આ થિયરીને નકારી કાઢવામાં આવી છે. હવેના પ્રાણીશાસ્ત્રીઓ માને છે કે જિરાફની લાંબી ડોક ચાર્લ્સ ડાર્વિનના ઉત્ક્રાન્તિના નૅચરલ સિલેક્શનના સિદ્ધાંતને અનુસરીને લાંબી થઈ છે. એમાં સ્તનપાન માટે તથા સંવનન માટે માદાઓ સુધી પહોંચવા માટેના હેતુઓથી જિરાફ આજના જેવાં લાંબી ડોકવાળાં બન્યાં છે એવી દલીલ પેશ થાય છે. જિરાફની ડોકમાં આપણી કરોડરજ્જુની જેમ ૧૧-૧૧ ઇંચના સાત જેટલા મણકા આવેલા હોય છે. આ ડોકના ઉપરના ભાગમાં ઘોડાને હોય છે એવી સરસ રીતે કાપેલી હોય એવી દેખાતી ઘટ્ટ સોનેરી રંગની કેશવાળી પણ હોય છે.
આ લાંબી ડોક નર જિરાફને સંવનન કરવાના હેતુથી માદાને પટાવવા માટે પણ મદદરૂપ થાય છે. સંવનન પહેલાં નર જિરાફો વચ્ચે ભીષણ યુદ્ધ થતું રહે છે, જેમાં નર એકબીજા પર પોતાની ગરદનથી વાર કરતા રહે છે. આ ગરદનયુદ્ધને નેકિંગ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. મોટા ભાગે આ યુદ્ધ કોઈ જાનહાનિ વિના અડધા કલાકમાં પૂરું થઈ જાય છે, પણ ક્યારેક લડાઈ વધુ તીવ્ર બને તો કોઈકનાં હાડકાં ખોખરાં થાય એવુંય બને. જોકે આ યુદ્ધ જીત્યા પછી માદા સાથે સીધું સંવનન કરી લીધા પહેલાં જિરાફ માદાનું મૂત્ર ચાખીને એના પરથી એની ફર્ટિલિટીનું પણ માપ કાઢી લે છે.
શરીરના પ્રમાણમાં નાનું માથું ધરાવતા જિરાફનું મોં ત્રિકોણાકાર અને અણીદાર હોય છે જે એમને ગમે એવી સાંકડી જગ્યામાંથી પણ ખોરાક મેળવવામાં મદદ કરે છે. પ્યૉર વેજિટેરિયન એવા જિરાફના મોંમાં ૧૮ ઇંચ લાંબી જીભ હોય છે, પરંતુ બિચારાં હળવા શંખનાદ જેવા ધ્વનિ સિવાય બીજો કોઈ અવાજ કાઢી શકતાં નથી. આ લાંબી જીભ એમને આફ્રિકાના સૂર્યના આકરા તાપથી બચાવે છે અને એમનું નાક સાફ કરવામાં પણ મદદ કરે છે.
સારું છે કે જિરાફ આપણી જેમ સ્માઇલ નથી કરતાં, કેમ કે એમના મોંમાં આગળના ભાગે ઉપરના દાંત નથી હોતા. ચાવવા માટે નીચેનું જડબું અને ઉપરના ભાગના દાંત ખાસ્સા અંદર હોય છે. એમના મોંની આગળ કાંટાથી બચાવવા માટે જાડા વાળ આપેલા હોય છે.
પહેલા માળની બાલ્કનીએથી જોતાં જેવું દૃશ્ય આપણને દેખાય એવું જ જિરાફને આખો વખત દેખાય છે. જિરાફ પણ આપણી જેમ વાઇબ્રન્ટ કલરમાં દુનિયા જોઈ શકે છે. આટલી ઊંચાઈએથી ખાસ્સા દૂર સુધીનું જોઈ શકતાં જિરાફ પોતાના પરનું જોખમ પણ દૂરથી જ પારખી લે છે, કેમ કે દૃિક્ટ ઉપરાંત એમની સાંભળવાની તથા સૂંઘવાની શક્તિ પણ એકદમ શાર્પ હોય છે. જિરાફનું માથું ધ્યાનથી જોશો તો ટચૂકડા ઍન્ટેના જેવાં શિંગડાં દેખાશે. એને ઑસિકોન કહે છે. સામાન્ય રીતે બીજાં મોટા ભાગનાં પ્રાણીઓની જેમ જિરાફને પણ આવાં બે જ ઑસિકોન હોય છે, પરંતુ નૉર્ધર્ન જિરાફની એક પેટાપ્રજાતિ એવા રોથ્સચાઇલ્ડ્સ જિરાફ આવાં પાંચ ઑસિકોન સાથે જન્મે છે. આ શિંગડાં જિરાફના શરીરમાં ગરમીનું નિયમન કરવા માટે ખપ લાગે છે અને નર જિરાફ એકબીજા સાથે લડવા માટે પણ આ મિની સાઇઝનાં શિંગડાંનું હથિયાર બનાવે છે. બાધોડકાં નર જિરાફનાં ઑસિકોન જાડાં હોય છે, જ્યારે માદા અને બચ્ચાંઓનાં ઑસિકોન પાતળાં અને વાળથી આચ્છાદિત હોય છે.
૧૨૦૦થી ૧૯૦૦ કિલો જેટલું તોતિંગ વજન ધરાવતાં આ જિરાફ આપણી ધારણાથી વિપરીત પચાસથી ૬૦ કિલોમીટર પ્રતિ કલાકના વેગે દોડી શકે છે. અલબત્ત, બહુ લાંબા અંતર સુધી તેઓ દોડી શકતાં નથી. સ્પીડમાં દોડવા માટે કુદરતે એમને પાંચથી છ ફુટ ઊંચા પગ આપ્યા છે. આ ચારેય પગ લગભગ સમાન ઊંચાઈના હોય છે. દોડવા માટે બરાબર છે, પણ જમીન પરથી ઘાસ ખાવા કે પાણી પીવા માટે એમને પોતાના આ થાંભલા જેવા પગ ખાસ્સા પહોળા કરવા પડે છે. એકદમ ક્યુટ જિરાફને જોઈને એમને પંપાળવાનું મન થાય તો એક્સપર્ટની હાજરી અને મદદ વિના આવું જોખમ ન લેવું જોઈએ, કેમ કે જિરાફની કિક અત્યંત પાવરફુલ હોય છે. બ્રુસ લી જેવી એની કિક લગાતાર પડે તો ભલભલા સિંહના પણ છક્કા છૂટી જાય છે.
જોકે આ લાંબા પગને લીધે આ પૃથ્વી પર જિરાફની એન્ટ્રી પીડાદાયક રીતે થાય છે. જિરાફનો જન્મ થાય ત્યારે એ નવજાત બચ્ચું સીધું પાંચ ફુટની ઊંચાઈએથી જમીન પર ધમ્મ દઈને પટકાય છે. ૪૦૦થી ૪૬૦ દિવસની પ્રેગ્નન્સી પછી જન્મતું બાળજિરાફ જન્મ વખતે જ સાડાછ ફુટની બચ્ચનછાપ લંબાઈ ધરાવતું હોય છે. સામાન્ય રીતે એક સમયે એક જ જિરાફબાળ જન્મે છે. હા, માણસની જેમ ક્યારેક એમાં પણ ટ્વિન્સ જન્મવાના કિસ્સા નોંધાતા રહે છે. મજાની વાત એ છે કે માદા જિરાફ બાળકને જન્મ આપવા માટે એ જ સ્થળે પરત પહોંચી જાય છે જ્યાં એનો પોતાનો જન્મ થયો હોય છે. પોતાનો શિકાર ન થઈ જાય એ હેતુથી કુદરતે જિરાફને એવી ખૂબી આપી છે કે જન્મ થયાના માત્ર એક જ કલાકની અંદર બેબી જિરાફ ચાલતું જ નહીં, દોડતું પણ થઈ જાય છે. જો હિંસક પ્રાણીઓ કે શિકારીઓનો ભોગ ન બને તો કુદરતી રીતે જિરાફ પચીસ વર્ષનું આયુષ્ય ભોગવે છે.
સૂવા માટે જિરાફ પોતાના પગ ફોલ્ડ કરીને ડોકને પોતાના ધડ પર ટેકવીને મોટા ભાગે રાત્રે ચારથી પાંચ કલાકની ઊંઘ ખેંચી લે છે, પરંતુ આપણી જેમ એ ઘસઘસાટ સળંગ ઊંઘ લેતું નથી. એ કટકે-કટકે ઊંઘે છે. એનાં કારણો ઉત્ક્રાન્તિમાં એમની પોતાનો શિકાર થઈ જવાથી બચવાની વૃત્તિમાં પડેલાં છે. જિરાફ ઊભા-ઊભા પણ ઊંઘ ખેંચી લેતાં હોવાનું નોંધાયું છે.
રણપ્રદેશમાં રહેતું ઊંટ અઠવાડિયાંઓ સુધી પાણી વિના ચલાવી શકે છે એ આપણે જાણીએ છીએ, જ્યારે જિરાફને બે દિવસ સુધી પાણી પીવાની જરૂર પડતી નથી.
ગરદન અને પગના પ્રમાણમાં નાનું શરીર ધરાવતા જિરાફને દરરોજ ૩૪ કિલો જેટલા ખોરાકની જરૂર પડે છે. મોટા ભાગે વનસ્પતિઓનાં પાંદડાં આરોગતાં જિરાફનો મોટા ભાગનો સમય સ્વાભાવિક રીતે જ ખાવામાં પસાર થાય છે.
આવું મોટું હડિમદસ્તા જેવું શરીર હોય એટલે એને લોહીની પણ વધુ જરૂર પડે અને એ લોહીને શરીરના તમામ સ્પેરપાટ્ર્સમાં ધકેલવા માટે એકદમ પાવરફુલ હૃદયની પણ જરૂર પડે. છેક પહેલા માળની ઊંચાઈએ આવેલા એના મગજ સુધી પહોંચાડવા માટે જિરાફના શરીરમાં બે ફુટ લાંબું અને અધધધ ૧૧ કિલો વજનનું હૃદય આવેલું હોય છે. આ એકદમ શક્તિશાળી હૃદયની દીવાલ જ ત્રણ ઇંચ જાડી હોય છે. એટલું જ નહીં, એ મિનિટમાં ૧૫૦ વખત ધબકે છે. હવે અહીં કુદરતનું બારીક નકશીકામ જુઓ. જિરાફ જ્યારે પાણી પીવા કે જમીન પરથી કશુંક ખાવા માટે વાંકું વળે ત્યારે એના શરીરમાં લોહીનો વધારાનો પુરવઠો જતો રહે તો એ બેભાન થઈને મૃત્યુ પણ પામી શકે છે. આવી સ્થિતિ ઊભી ન થાય એ માટે ઈશ્વર નામના એન્જિનિયરે જિરાફની લોહી લઈ જતી મુખ્ય ધમનીઓમાં એક સાઇડે જ ખૂલતા વાલ્વ આપ્યા છે, જે જિરાફ વાંકું વળે ત્યારે બંધ થઈ જાય છે.
જિરાફના કમનસીબે સૈકાઓથી એમનો પનારો માણસ સાથે પડતો રહ્યો છે. છેક ઈસવી સન પૂર્વે ૪૪ હજાર એટલે કે આજથી ૪૬ હજાર વર્ષ પહેલાં પણ આફ્રિકાના સાન પ્રજાતિના લોકો જિરાફ સાથે પોતાની જાતને જોડતા હોવાનું આફ્રિકામાં ઠેકઠેકાણેથી મળી આવેલાં ભીંતચિત્રો પરથી જાણવા મળે છે. ઈવન એમનામાં તો માથાના રોગો મટાડવા માટે ખાસ પ્રકારનો જિરાફ-ડાન્સ પણ છે. આફ્રિકન લોકસાહિત્યમાં જિરાફને લાંબી ડોક કેવી રીતે મળી એ વિશેની કેટલીયે દંતકથાઓ આજે પણ સાંભળવા મળે છે. સહરાના રણમાં આજથી આઠથી દસ હજાર વર્ષ પૂર્વે થઈ ગયેલી કિફિયન સંસ્કૃતિના લોકોએ ગંજાવર સાઇઝના કાળમીંઢના પથ્થરો પર અનેક ઠેકાણે જિરાફને નિરૂપિત કરતી કોતરણીઓ કરેલી છે, જે વિશ્વનું સૌથી મોટું રૉક આર્ટ છે. આજે પણ એ કોતરણીની ચોકસાઈ અને બારીકાઈ જોઈએ તો આશ્ચર્યમાં ગરકાવ થઈ જઈએ.
ગ્રીક અને રોમન લોકોને પણ જિરાફ ખાસ્સું પ્રિય હતું. તેમણે જ તો જિરાફને દીપડાનાં વસ્ત્રો પહેરેલું ઊંટ કૅમલેપાર્ડિસ નામ આપેલું. ઈસવી સન પૂર્વે ૪૬માં જુલિયસ સીઝર સૌપ્રથમ વખત જિરાફને યુરોપ ખંડમાં પોતાની સાથે લઈ ગયેલો અને ત્યાંના લોકોને બતાવેલું. આખો મધ્યયુગીન ઇતિહાસ જિરાફને એક શાનદાર પાળતુ પ્રાણી તરીકે રાખતા માલેતુજારો અને રાજવીઓથી ભરેલો પડ્યો છે. ઈસવી સન ૧૪૧૪માં ઝાંગ હે નામનો મિંગ વંશનો ચીની પ્રવાસી કેન્યાથી આપણા બંગાળ થઈને જિરાફને ચીન લઈ ગયેલો. ચીનના લોકોને અત્યંત પ્રભાવિત કરનારા જિરાફને ચીનાઓ તેમના એક કાલ્પનિક પાત્ર કિલિન સાથે સરખાવતા.
આધુનિક યુગમાં સૅલ્વેડોર ડાલીનાં ચિત્રોથી લઈને પ્રખ્યાત વાર્તાલેખક રોઆલ્ડ ડાલની વાર્તાઓ અને ‘લાયન કિંગ’ જેવી હૉલીવુડની સુપરહિટ ઍનિમેટેડ ફિલ્મો સુધી જિરાફ અત્યંત પ્રેમથી અને જલસાથી દેખાતાં રહ્યાં છે.
જોકે કળા-સાહિત્યમાં જિરાફને જેવું માનભર્યું સ્થાન મળ્યું છે એવું રિયલ લાઇફમાં નથી મળ્યું. જંગલી પ્રાણીઓ પોતાના ખોરાક માટે જિરાફનો શિકાર કરે એ કુદરતે ગોઠવેલી પ્રક્રિયા છે, પરંતુ માણસે પોતાના સ્વાર્થ માટે જિરાફનું નિકંદન કાઢવામાં કશું જ બાકી નથી રાખ્યું. એના માંસનો ખાવામાં; પૂંછડી-કેશવાળીનો બ્રેસલેટથી લઈને નેકલેસ બનાવવામાં; ચામડીનો સૅન્ડલ, ડ્રમ વગેરે બનાવવામાં ઉપયોગ થતો આવ્યો છે. સ્થાનિક લોકો જિરાફનાં અંગોનો દવા તરીકે પણ ઉપયોગ કરતા આવ્યા છે. જેમ કે જિરાફનું ચામડું બાળો તો એનો ધુમાડો નાકમાં જવાથી નસકોરી ફૂટતી અટકાવી શકાય છે એવું તેઓ માને છે. અરે, જિરાફના લિવર અને બોનમૅરોમાંથી ઉમ ન્યોલોકો નામનું એક નશીલું પીણું પણ બને છે.
જેમ બીજાં પ્રાણીઓની બાબતમાં બન્યું છે એમ ૧૯મી સદીથી જિરાફનો પણ માત્ર શોખ-આનંદ ખાતર શિકાર શરૂ થયો. ઔદ્યોગિક ક્રાન્તિઓ આવી એ પછી જંગલો પણ સફાચટ થવા લાગ્યાં. પરિણામે જિરાફની ઘટેલી વસ્તીનો આલમ એ છે કે આજે અમુક પેટાપ્રજાતિનાં તો માત્ર ૨૫૦ જેટલાં જિરાફ જ બચ્યાં છે. ટાન્ઝાનિયા જેવા દેશે જિરાફને પોતાનું રાષ્ટ્રીય પ્રાણી બનાવ્યું છે, પણ આખી દુનિયા મળીને પણ આ નિર્દોષ અને જાજરમાન પ્રાણીને સાચવી શકી નથી એ હકીકત છે.
Subscribe via email (Registered users only)
Write the displayed characters
Please enable JavaScript to post a new comment
You need an iframes capable browser to view this content.
Copyright © 2012 Mid-day Infomedia Ltd. All Rights Reserved.