gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en en ca es es en en en en en en en es en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en en gu en en en gu en en en gu en tr en gu gu en gu en en en en fr en en en en el gu en en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en gu gu es en gu en en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en gu gu gu en en en en en en en
ReadGujarati.com: પડછાયા વગરનો પિંડ – મીરા ભટ્ટ
પસંદ કરો પ્રથમ પાનું અનુક્રમણિકા – ટૂંકીવાર્તાઓ – નિબંધો – કાવ્યો અને પદ્ય – ગઝલો – અધ્યાત્મિક લેખો – હસો અને હસાવો – સાહિત્ય લેખો – બાળસાહિત્ય – અન્ય લેખો – પ્રકીર્ણ – ડાઉનલોડ – લેખ શોધો – મહિનાવાર લેખો – ગુજરાતીમાં લખો – ગુજરાતી કેલેન્ડર – આપનો લેખ મોકલાવો – આપનું યોગદાન સંપર્ક
(‘અખંડ આનંદ’ સામયિકના દિપોત્સવી વિશેષાંકમાંથી સાભાર)
ઝાંબિયાની રાજધાની લુસાકામાં એક પ્રાણીબાગ છે, જ્યાં જુદાં જુદાં પાંજરાંમાં જુદાં જુદાં પ્રાણીઓને રાખવામાં આવ્યાં છે અને દરેક પાંજરા ઉપર જે-તે પ્રાણીનું નામ લખ્યું છે – વાઘ, વરુ, સિંહ, શિયાળ વગેરે. બધાં પાંજરાંને અંતે એક સાવ ખાલી પાંજરું આવે છે, તેમાં કોઈ પશુ-પંખી-પ્રાણી નથી. કેવળ સામે એક મોટો આદમકદ અરીસો ગોઠવ્યો છે. તમે પાંજરાંની સામે જઈને ઊભા રહો એટલે આયનામાં તમારું આદમકદ રૂપ દેખાય અને પછી સહેજ નજર ઊંચી કરો, ત્યાં પાટિયું વાંચવા મળે – Man, the most dangerous animal. (માણસ, ભયાનકમાં ભયાનક પ્રાણી !)
એક બાજુ માણસની આ ઓળખ છે અને બીજી બાજુ ઓળખ ગરજી ગરજીને કહે છે કે – तत्त्वमसि તું તે છે. – પરમ શક્તિવાન, પરમ પ્રકાશમાન, પરમ ગુણવાન, અજર અમર તત્ત્વ. બંને હકીકત સાચી છે. માણસજાતે જીવી જીવીને હાંસલ કરેલાં આ બે સત્ય છે, જે સામસામે છેડે ઊભેલાં છે. પ્રાણીને કેવળ પ્રકૃતિ છે, પ્રકૃતિ જે સ્થિતિમાં રાખે તે સ્થિતિમાં રહેવાનું. માણસને કેવળ એક દિશા નથી. એ પ્રકૃતિમાંથી નીચે વિકૃતિમાં ઊતરી ‘મોસ્ટ ડેન્જરસ’ પણ બની શકે છે અને પ્રકૃતિથી ઉપર ઊઠી ‘મોસ્ટ ડિવાઈન’ પણ બની શકે છે.
માણસની જીવનસરિતામાં સંભાવનાનાં નીર વહે છે. ભોગની અતિશયતાની દિશા ખેડીને જીવનમાં નિરાશા, વિષાદ, ખેદ, વિફલતા મેળવી પતનના પાતાળમાં પણ પહોંચી શકે છે અને બીજી બાજુ ભોગવૃત્તિને ત્યાગ અને સંયમના બે કાંઠા વચ્ચે જતું કરી, જીવનમાં તપ-સાધનાનું મૂલ્ય જીવીને પોતાની જ ભીતર પડેલા અસલી મનુષ્યત્વને જગાડી શકે છે. પૃથ્વી પર આવા બંને પ્રકારના માનવ થઈ ગયા છે. પસંદગી આપણા હાથમાં છે. આ ક્ષણ ક્ષણ અવસર વરસે રે ! કોઈ ઝીલી શકો તો ઝીલી જુઓ !
માણસને એક જ જન્મમાં બે જન્મોમાં જીવવાનું છે. પ્રત્યેક માણસ દ્વિજ છે. પ્રાકૃત માણસમાંથી કાં તો વિકૃત થાય છે, કાં સંસ્કૃત ! માણસને આ રૂપાંતરણનું વરદાન મળેલું છે. એ ધારે તો પશુ-પંખીનાં માંસ ખાઈને પણ જીવી શકે અને ધારે તો ફળાહાર પર પણ જીવી શકે. જ્યારે વાઘ-સિંહ ઘાસ ખાઈને જીવી ન શકે, ગાય-બકરી માંસ ખાઈ ન શકે. માણસ પાસે પસંદગી છે. ઉપનિષદો કહે છે તેમ એની પાસે બે માર્ગ છે – શ્રેય અને પ્રેય. આરંભે જે મીઠું અને પરિણામે જે કડવા વખ જેવું છે તે પ્રેય. અને આરંભે જે આકરું અને કડવું, પણ અંતે જે મધમીઠું તે છે શ્રેય. એટલે જ શ્રેયને પાળવાની વિદ્યાને મધુવિદ્યા કહી છે.
વિકૃતિનું જગત જોવું હોય તો વર્તમાન જગતના ખળભળી ઊઠેલા સમાજમાં એનું પ્રતિબિંબ જોવા મળશે. આજના માણસને આખું જીવન નવેસરથી જાણવું-સમજવું છે એટલે એ જાતજાતના પ્રયોગો કરી રહ્યો છે. આગને અડવાથી દઝાય – આવી માની શીખને એ ડોસીમાનું ડહાપણ કહી ઉપેક્ષા કરે છે. અનુભવના આધારે બાપાદાદાઓએ જેને માનવના ‘ષડરિપુ’ કહીને જીતી લેવા જેવાં દૂષણો માન્યાં, તે કામ-ક્રોધ-લોભ-આદિને માણસ જીવનની સચ્ચાઈરૂપે જોઈ રહ્યો છે. હકીકતે, માણસમાં કામવાસના જાગે છે એ પણ હકીકત છે અને માણસ એ કામવાસના પર વિજય મેળવી શકે છે, એ હકીકત પણ સાચી છે.
રૂપાંતર કરવું જ પડે. પરંતુ એ રૂપાંતર કરતાં પહેલાં બંને રૂપોને જાણવાં-સમજવાં પડે. પ્રકૃતિઓને-પ્રાણીઓને પણ ઈન્દ્રિયો આપી છે, પરંતુ એ કેવળ બહિર્મુખી છે. પ્રાણીજગત પોતાની બહાર શું છે તે જોઈ શકે છે. જ્યારે મનુષ્યની ઈન્દ્રિયો દ્વિમુખી છે. એ બહિર્મુખી હોવા ઉપરાંત અંતર્મુખી પણ છે. માણસને અહેસાસ થાય છે કે પોતાની ભીતર પણ કશુંક છે. જેમ જેમ એ અહેસાસ સઘન બનતો જાય છે તેમ તેમ ભીતરની સૃષ્ટિ ખૂલતી જાય છે અને એને સમજાતું જાય છે કે એનું અસલી રૂપ તો કાંઈક જુદું જ છે !
માણસને પોતાના અસલીપણાની સહેજ પણ ગંધ આવતી જાય છે ત્યારે એના માટે પોતાનાં નામ, રૂપ, પદ-પ્રતિષ્ઠા, ઘર-બાર બધું બોજારૂપ બની જાય છે અને સાપ કાંચળી ઉતારવા તત્પર બને તેમ એ બધું ફેંકી દેવા તત્પર બને છે. રૂપાંતરની આ વિસ્ફોટક ઘટના છે. ચિત્તતંત્રમાં એક સ્ફોટ થાય છે અને એ આગમાં અહંની સાથોસાથ બીજું ઘણુંબધું હોમાઈ જાય છે. ઈંડાનું કોચલું તૂટે છે અને અંદરનું પ્રવાહી પાંખો ફફડાવતું પંખી બનીને બહાર નીકળે છે. આ બીજસ્ફોટ છે. ભૂમિ હેઠળ વાવેલું બી ફાટે છે અને ભીતરથી કૂંપળ ફૂટી નીકળે છે. બીમાં જ વૃક્ષ અને વૃક્ષમાં જ બીજ, એમ ચિત્તમાં જ ચૈતન્ય, માનવચેતનામાં જ પરમ ચેતના છુપાયેલી છે, એ ભેદ ખૂલે છે.
પછી તો લાખ અરીસા સામે ઉભા રહો ! તમારી જૂની અને જાણીતી છબી જ ગુમ ! હવે અરીસાના પ્રતિબિંબમાં ન કોઈ ચહેરો-મહોરો છે, ન કોઈ અંગ-પ્રત્યંગ ! માત્ર એક છાયાનાં દર્શન થાય છે. બાકીની બધી અસ્મિતા ગાયબ થઈ જાય છે. અસલી જાતને પાળવા જન્મજાતને ભૂંસવી પડે છે. મૂળ સ્વરૂપને પામવા નવી દ્રષ્ટિ ખીલવવી પડે છે. પંડ મીટે, છાયા સંકેલાય.
ભારતીય તત્ત્વજ્ઞાનમાં જાણવા માટે બુદ્ધિનો આશ્રય નહીં, દ્રષ્ટિનો આશ્રય લેવાયો છે. ભારતનું તત્ત્વચિંતન લખાણ નથી, એ ‘દર્શન’ છે. ઋષિઓને જે દેખાયું તે અહીં વેદ રૂપે પ્રગટ થયું. આ નવી દ્રષ્ટિ લાધવી, એ જ જ્ઞાનપ્રાપ્તિ ! હકીકતે આંખો તો કશું જોતી નથી. જે કંઈ દેખાય છે, તે દ્રષ્ટિ દ્વારા. એટલે આપણું સાચું મૂળભૂત સ્વરૂપ જોવું હોય તોપણ એક ખાસ દ્રષ્ટિ જોઈએ, નજર જોઈએ.
સર્જનહારે માણસમાં બે રૂપ મૂક્યાં, એ જ રીતે પ્રત્યેક જડ-ચેતનનાં બાહ્યાંતર બે રૂપ રાખ્યાં. ઉપરથી દેહ દેખાય, ભીતર હોય આત્મા, બહારથી તલ દેખાય, અંદર હોય તેલ. એ જ રીતે, વૃક્ષમાં બીજ, બીજમાં વૃક્ષ, કંકણમાં સોનું, દૂધમાં દહીં, ઇયળમાં પતંગિયું.. પ્રગટ રૂપ એક, પ્રચ્છન્ન રૂપ બીજું ! આ બંને રૂપ જોઈ યથાર્થને પામી શકે તેવી જ્ઞાનદ્રષ્ટિ ખૂલવી જોઈએ. આ જ્ઞાનદ્રષ્ટિને આધારે જ માણસમાં વિશ્વાસશક્તિ જાગે છે કે દેખાતા અસુરમાં પણ દૈવી તત્ત્વ હોઈ શકે. રાવણ સીતાજી પર બળાત્કાર ન કરી શક્યો, એમાં સીતામાઈનું સતીત્વ અને શીલ તો હતાં જ, પરંતુ રાવણમાં પોતાનામાં પણ કશુંક એવું શુભતત્ત્વ પ્રચ્છન્ન રૂપે પડેલું તે જાગ્રત થઈને એને રોકતું હતું. માણસ પરિવર્તનશીલ છે, આ શ્રદ્ધા જ માણસને સામાજિક બનાવે છે.
પશુયોનિ ભોગયોનિ છે, માનવયોનિ યોગયોનિ છે. પશુપંખીને સુખ આવે કે દુઃખ, ભોગવી લેવાનાં હોય છે. માણસમાં એવી શક્તિ છુપાયેલી છે કે એ દુઃખને પણ સુખ બનાવી શકે, રાતને પણ દિવસ બનાવી શકે. આ યોગશક્તિ એ યજ્ઞની શક્તિ છે. માનવજીવનમાં યજ્ઞ છે. જાનવરને ભૂખમરો વેઠવો પડે, માણસ નજર સામે છપ્પનભોગ પડ્યા હોય તો પણ ઉપવાસી રહી શકે. આ સંયમ-તપ-ત્યાગ એ જ સાર્થક માનવતાનો જીવનયોગ છે. આ કાંઈ એવું તથ્ય નથી કે જે સમજવા માટે આપણે વેદવેદાંત ઉથલાવવાં પડે. પ્રત્યક્ષ જીવનમાં આ મૂલ્યોને ચકાસી લેવાથી જ એનાં સીધાં પરિણામ પલ્લે પડી જાય છે.
આખરે આપણે એકમેકને ચાહીએ છીએ, નવા વર્ષે ‘સાલ મુબારક’ ઈચ્છીએ છીએ, તે શા માટે ? શું આપણા તમામ પ્રેમસંબંધોમાં નકરો સ્વાર્થ જ ભર્યો છે ? એવું નથી. આપણા જીવનમાં કોઈ એક એવી ઘડી તો આવી જ છે કે જ્યારે કોઈના માટે પ્રેમ અનુભવીને આપણે સમૃદ્ધ થયાનો ભાવ ઊમટ્યો હોય ? સાચો પ્રેમભાવ આપીને જે અનુભવી શકાય છે. પ્રેમનો પર્યાય છે – આપવું. પ્રેમ બીજાને દે છે, એટલા માટે તો તે ‘દેવ’ છે. પ્રેમ આપણા અહંને ઓગાળે છે, આસક્તિનાં, મોહનાં જાળાંને દૂર કરે છે અને આપણને ઈશ્વર સાથે જોડી આપે છે. પ્રેમ એવો ચૈતન્ય સ્પર્શ છે, જે શલ્યામાંથી અહલ્યાનું રૂપાંતર કરી શકે છે.
મુખ્ય વાત આ જ છે કે માણસ પોતાનામાં રહેલા પ્રાણીને કેટલો મિટાવી શકે છે અને પોતાનામાં રહેલા દૈવી દેવોને કેટલો જગાડી શકે છે. મીરાંબાઈએ ગાયું કે – ‘કાયામાં કામ હજુ જાગે ન જાગે ત્યાં રુદિયામાં રામ ગયો જાગી !’ જ્યારે આપણામાંના ઘણાંનો રામ દેહાંત સુધી ઢબુરાયેલો જ રહે છે. ભીતરના આ રામને જગાડવા પ્રભાતિયાં સાંભળવાં પડે છે, વિવેકાનંદ જેવાનાં જાગરણ ગીત કાને ધરવાં પડે છે, જે ગાય છે. ‘આભને માપવા, જાતને પામવા, જાગ રે જાદવા !’
જાતને જાણવા જગતને જાણવું પડે. પરંતુ જગતને જાણવા માટે એના જેવા થવાની જરૂર નથી. જગત તો દૂધ જેવું છે. એમાં આપણે મેળવણ નાખી દહીં બનાવવાનું છે, જેમાંથી ‘નવનીત’ કાઢી શકાય. મેળવણ ખાટું હશે તો દહીં ખાટું થશે, એટલે મેળવણની જાત શુદ્ધ રહે એટલું જ આપણે જોવાનું, તદુપરાંત યોગ્ય પ્રમાણ પણ જોઈએ. તપેલાભર દૂધ માટે ચમચી મેળવણ ન ચાલે. કેવળ આપણે સજ્જન થઈને જીવીએ એટલું પૂરતું નથી. સજ્જનતા વધવી જોઈએ, વ્પાયક થવી જોઈએ.
આજે આપણને જગત વિપરીત રાહે જતું અનુભવાય છે. આપણો એક જ ધર્મ છે કે – વૈકલ્પિક રસ્તો છે એની જાણ દુનિયાને થાય અને એ રસ્તે જતાં જીવનનું સર્વોત્તમ તથ્ય પ્રાપ્ત કરી શકાય છે. એની પ્રતીતિ જગાડી શકીએ એટલું પૂરતું છે. આપણે દુનિયાને છોડી દેવાની નથી, પરંતુ આપણું અસ્તિત્વ શાશ્વતનો સ્પર્શ પામી કેટલું આનંદિત-પ્રકાશિત અને સાર્થક છે તેનો પ્રત્યય જગતને કરાવવાનો છે.
આપણે પણ એક નવો પ્રાણીબાગ તૈયાર કરવાનો છે, જેમાં વિશ્વનાં તમામ પશુ-પ્રાણી-જીવ-જંતુઓના પરિચય સાથે માનવ નામના જીવનો પણ પરિચય આપવાનો છે. તે માટે આપણે પણ આદમકદ અરીસો રાખી શકીએ, જેથી મુલાકાતીઓ આત્મદર્શન કરી શકે. પરંતુ આ અરીસાની ખૂબી જ આ હોય કે એમાં કોઈ પડછાયો જ ન ઝિલાય. જોનાર માણસ ઊંચી નજર કરે ત્યાં લખેલું વાંચવા મળે – નવા યુગનો પડછાયા વગરનો માનવપિંડ. ‘આપ’ મૂએ પીછે ડૂબ ગઈ દુનિયા.
Share this on WhatsApp
Email This Article ·  Print This Article ·  Save article As PDF ·   Subscribe ReadGujarati
« Previous હા, અમને માઠું લાગ્યું છે… – વિનોદ ભટ્ટ
યુવાપેઢી કયા રસ્તે? – દિનેશ પાંચાલ Next »
આ પ્રકારનું અન્ય સાહિત્ય:
સાત વિચારયાત્રા – સં. મહેન્દ્ર મેઘાણી
કાકા કાલેલકરની વિચારયાત્રા મારા વિદ્યાર્થી મિત્રોને કહું છું, ધ્યાનમાં રાખજો કે તમે ગરીબોને માટે છો. દુનિયાનો બોજો ઉપાડનાર ગરીબો છે. સરકાર ચાલે છે તે કોને આધારે ? ગરીબ ખેડૂતના આપેલા પાઈપૈસા પર સરકાર નભે છે. ગરીબોની દાઝ તમારા મનમાં રહે, એ મુખ્ય વસ્તુ છે. ગરીબોની દાઝ ભૂલીને આપણે નિષ્ઠુર બન્યા છીએ. ગરીબોનો બેલી આજે કોઈ નથી. એવી દશામાં વિદ્યાર્થીઓ આગળ હું ... [વાંચો...]
દોસ્તીથી શું લાભ ? – ભૂપત વડોદરિયા
(દોસ્તી નામના સંબંધથી માણસને લાભ થાય કે નુકસાન ? મિત્રતામાં લાભ કે નુકસાનને સ્થાન છે ખરું ? આવા જ પ્રશ્નોનો જવાબ તમને આ લેખમાંથી કદાચ જડશે. જિંદગીના એક સુંદર મૈત્રીસંબંધને સ્પર્શતો આ લેખ ‘જિંદગી ઝિંદાદિલીનું નામ’ પુસ્તકમાંથી આજે અહીં પ્રસ્તુત કર્યો છે. પુસ્તક પ્રાપ્તિની વિગતો લેખના અંતે આપવામાં આવી છે.) સંપત્તિ મિત્રો મેળવી આપે છે અને વિપત્તિ મિત્રોની પરીક્ષા કરે છે. ... [વાંચો...]
શું ખાવું, શું નહીં ? ક્યારે ઊંઘવું, ક્યારે નહીં ? – સૌરભ શાહ
(‘નવચેતન’ સામયિકના ફેબ્રુઆરી, ૨૦૧૬ના અંકમાંથી સાભાર) શું ખાવું, શું નહીં, ક્યારે ખાવું, ક્યારે નહીં ? – આ વસ્તુને ધ્યાનમાં રાખીને આયુર્વેદની આંગળી પકડીને ચાલવાના ફાયદા વિશે આપણે જાણીએ – સમજીએ. આયુર્વેદને હિન્દુત્વ સાથે સાંકળી લેવામાં અમેરિકા જેવા રાષ્ટ્રોને તો ફાયદા જ છે. એ લોકોની મલ્ટિનેશનલ કંપનીઓ – ચાહે એ દવા બનાવનારી હોય, કૃત્રિમ ખાતર બનાવનારી હોય કે પછી મોન્સાન્ટો જેવી જિનેટિક્લી મોડિફઈડ ... [વાંચો...]
4 પ્રતિભાવો : પડછાયા વગરનો પિંડ – મીરા ભટ્ટ
October 9, 2014 at 10:47 am
October 10, 2014 at 2:19 am
October 10, 2014 at 1:59 pm
માનવ આયખાનુ અદ્દ્ભુત રહસ્ય!!!
October 12, 2014 at 8:22 am
ઉત્તમ લેખ્. માનવના આયનાનુ સાચુ પ્રતિબિમ્બ અદભુત નિરુપન કર્યુ. અભાર્.
વાચેીને વિચારેી તેનુ મનન કરવા જેવુ.
Click here to cancel reply.
Select language:   Gujarati   English   (Press F12 to change language) Show Keyboard
Notify me of follow-up comments by email.
Notify me of new posts by email.
* * * * *
Download First Issue Absolutely Free !!
Click Here for download page
રીડગુજરાતી : તેરમા વર્ષમાં મંગલ પ્રવેશ
શોપિંગ – મૃગેશ શાહ
ભગવાનની ખોજ – આશા વીરેન્દ્ર
વાત પરભામહારાજની… – મહેશ યાજ્ઞિક
રાષ્ટ્રશહીદોનાં સ્મારકમાં શરમ કેવી? – ડૉ. કુમારપાળ દેસાઈ
ગરમાળો, ગુલમોર અને ખખડેલું બસસ્ટોપ ! – રામ મોરી
વિધવા : પ્રથમ તો એક માણસ – સ્વાતિ બારોટ સિલ્હર
દો પલ કે જીવન સે એક ઉમ્ર ચુરાની હૈ… – રોહિત શાહ
મારી સાઇકલ – રમણ સોની
ભાઈ એન્ડ બા વીથ ગોડ એટ જી-મેલ ડોટ કોમ – રાહુલ શુક્લ
pritesh patel: wish u many many happy returns of the day...
Amrut Gosai: વાહ સ્વાતિબેન ….ખુબ સુન્દર રિતે સમાજ...
બટુક ઠુંમર: અદભુત, અવર્ણનિય અને અકલ્પનિય. ડો.એટલુ સરળ અને...
Vijay Panchal: Bau Saras… che….
Sheela Patel: Good story
NEELAM GUPTA: આ ને બચ્પન માટૅ લખો.સારી કવિઆ હે.
jigisha dave: Very nice story its really hart...
Darshan: 30/૩/1987 time 21ઃ00 birtha peels ઃ godhara...
Arvind Patel: અંતઃસપુરના. હું જયારે એમ માનુ કે બધું હું જ...
Keyur Patel: પૂરાણૉમા પણ વાર્તા છે જ કે દધિચીએ પોતાના...
રીડગુજરાતી પરના વિશેષ લેખો કે અન્ય અગત્યની માહિતી આપના ઈ-મેઈલ પર મેળવવા માટે અહીં આપનું ઈ-મેઈલ સરનામું લખીને જોડાઓ.(4500 થી વધુ વાચકો)
રીડગુજરાતી : તેરમા વર્ષમાં મંગલ પ્રવેશ
શોપિંગ – મૃગેશ શાહ
ભગવાનની ખોજ – આશા વીરેન્દ્ર
વાત પરભામહારાજની… – મહેશ યાજ્ઞિક
રાષ્ટ્રશહીદોનાં સ્મારકમાં શરમ કેવી? – ડૉ. કુમારપાળ દેસાઈ
રીડગુજરાતી વિશે : પ્રેસ વિભાગ
જીવન અંંતરંગ – લઘુનવલ (ભાગ ૨)
દિલ્હીનું અનોખું રવિવારી પુસ્તકબજાર.. દરિયાગંજ બુકમાર્કેટ – જીજ્ઞેશ અધ્યારૂ
જીવન અંંતરંગ – લઘુનવલ (ભાગ ૧)
This site is dedicated to Shrimad Bhagvat Mahapuran
Back to top ↑
Send to Email Address Your Name Your Email Address Cancel
Post was not sent - check your email addresses!
Email check failed, please try again
Sorry, your blog cannot share posts by email.