gu en en en en en en en en en en en en en en en tl tr en en en en en en en en en en en en en en en fr tr en en en en es en en en en en en en en en en fi en nl en en pt en gu gu en nl en en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en en en en en fa en en en en en ru en en en en en en en en es en en en en ar en en en en en en
મને જે સ્પર્શે છે એ જ કાગળ પર ટપકે છે
સંવેદનાને બુદ્ધિ સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી.
વર્ષા અડાલજા - નવલકથાકાર, નવલિકાકાર, નિબંધકાર, નાટ્યકાર, ટીવી-સિરિયલોનાં લેખિકા, પત્રકાર  તથા નાટ્યઅભિનેત્રી
જીવન ડાયરી - સેજલ પોન્દા - પ્રકરણ ૪
એક અનોખા પ્રસંગની વાત વર્ષાબહેન કરે છે, ‘મારા એક મિત્રદંપતી નરેનભાઈ અને નીતાભાભીનો મેન્ટલી ચૅલેન્જ્ડ દીકરો તુષાર. તેને મેં નાનપણથી મોટો થતો જોયો છે. તે અઢાર વર્ષનો થયો પછી તેને સંભાળવો ખૂબ અઘરો હતો. નીતાભાભી અને નરેનભાઈની તબિયત સારી રહેતી નહોતી. તેમના ગયા પછી તુષારનું કોણ એ ચિંતા તેમની સાથે મનેય હતી. મેં તેમને તુષારને અમદાવાદથી દોઢ કિલોમીટર દૂર મેન્ટલી ચૅલેન્જ્ડ બાળકોની સંસ્થામાં મૂકવા જણાવ્યું. મન કઠણ કરી નીતાભાભી પૅકિંગ કરી રહ્યાં હતાં. તુષારે અમારી વાત સાંભળી હતી. તેને ખ્યાલ આવી ગયો કે આ ઘરથી તેને દૂર જવાનું છે. એટલે નીતાભાભી બૅગ પૅક કરે કે તુષાર એમાંથી કપડાં કાઢી ફેંકી દે. આવું આખી રાત ચાલ્યું. તુષારની બુદ્ધિનો વિકાસ ઓછો હતો, પણ તે બધું જ અનુભવી શકતો હતો. જેમ-તેમ કરી અમે અમદાવાદ આવ્યાં. અમદાવાદથી ટૅક્સી કરી અમે આશ્રમ પહોંચ્યાં તો ઊતરતી વખતે તુષારે ટૅક્સીનો દરવાજો બંધ કરી દીધો. માંડ-માંડ તેને સમજાવી બહાર બોલાવ્યો. આશ્રમમાં તુષાર જેવા જ બીજા છોકરાઓ હતા. અમે થોડી વાર બધા સાથે રમ્યાં. નીતાભાભી ઘરનો નાસ્તો લઈ આવ્યાં હતાં. બધા છોકરાઓએ મન ભરી ખાધું. પછી એવું બન્યું કે અમે અમારાં આંસુ રોકી ન શક્યાં.’
સૌની અંદર રામ વસે
મેન્ટલી ચૅલેન્જ્ડ બાળકોની બુદ્ધિ વિશે સૌકોઈને શંકા હોય છે. આપણે માની ન શકીએ એવી વાત કરતાં વર્ષાબહેન કહે છે, ‘આશ્રમથી નીકળવા સમયે નીતાભાભી રડી રહ્યાં હતાં. ત્યારે ત્યાંના બીજા મેન્ટલી ચૅલેન્જ્ડ છોકરાઓએ અમને તૂટ્યુંફૂટ્યું સમજાવ્યું કે તુષાર અમારો ભાઈ છે, તમે જાઓ... અમે ધ્યાન રાખીશું. આ આખી ઘટના અત્યારે પણ મારી નજર સામે તરે છે. અમારા જવાના રસ્તાની સામેની બારીમાં તુષાર ચડી ગયો હતો. પાછળ ફરીને જોવાની અમારામાં હિંમત નહોતી. તુષાર ત્યાં બે વર્ષ રહ્યો. એ પછી તો વેકેશનમાં તુષાર ઘરે આવે, મજા કરે અને જવાના સમયે જાતે બૅગ ભરે. આશ્રમમાં તેને ગમવા લાગ્યું હતું. અમારા માટે આ મોટો સધિયારો હતો. ’
તુષારના પ્રસંગ પછી બીજા એક પ્રસંગની વાત વર્ષાબહેન કરે છે, ‘એક દિવસ હું બસમાં ઑલ ઇન્ડિયા રેડિયો જઈ રહી હતી. ગિરદીવાળી બસમાં એક બહેન માંડ-માંડ તેના મેન્ટલી ચૅલેન્જ્ડ બાળક સાથે ચડ્યાં. એક હાથમાં થેલી, બીજા હાથેથી કેડે પકડેલું બાળક. તેને સંભાળતાં માને ખૂબ શ્રમ પડતો હતો. મેં તેના હાથમાંથી થેલી લઈ લીધી. ઘણા દિવસો સુધી એ બાળકનો ચહેરો અને માની આંખો હું ભૂલી શકી નહીં. એ પછી હું ચિલ્ડ્રન્સ હૉસ્પિટલમાં ગઈ. હૉસ્પિટલમાં બાળકો સાથે થોડા દિવસો ગાળ્યા. આવાં બાળકોની માતા સાથે વાત કરી તેમની વ્યથા જાણી. હૃદયને ભીંજવી જાય એવી જુદી-જુદી કહાણી લોકો સમક્ષ લઈ આવવા વિચાર્ય઼ું અને ‘ખરી પડેલો ટહુકો’ નામે નવલકથા લખી. ‘નવનીત સમર્પણ’માં હપ્તાવાર પ્રગટ થયેલી આ નવલકથાને વાચકોએ દિલથી વધાવી.’
મેન્ટલી ચૅલેન્જ્ડ દીકરીને મોટી કરતાં મા પર શું વીતતી હશે એ વિચાર સાથે વર્ષાબહેને ‘તને સાચવે પારવતી’ નામની અપ્રતિમ વાર્તા લખી. વર્ષાબહેન કહે છે, ‘દીકરીને સાસરે વળાવતી વખતે દરેક મા ગાતી હોય કે તને સાચવે પારવતી અખંડ સૌભાગ્યવતી. મારી વાર્તામાં મેં મેન્ટલી ચૅલેન્જ્ડ દીકરી, જેનાં લગ્ન ક્યારેય થવાનાં નથી તેની માની વ્યથા રજૂ કરી છે. મા દીકરીને આશ્રમમાં વળાવતી વખતે ચાંદલો કરી જાણે સાસરે વળાવતી હોય એમ ‘તને સાચવે પારવતી અખંડ સૌભાગ્યવતી’ ગીત ગાઈ ભારે હૃદયે તેને વળાવે છે. મારી આ ટૂંકી વાર્તાએ કેટલાય વાચકોની આંખો ભીની કરી હતી.’
રક્તપિત્તના રોગની ગંભીરતા અને દરદીઓની વ્યથા પર લોકોનું ધ્યાન ખેંચાય એ હેતુસર લખાયેલી ‘અણસાર’ નવલકથા માટે વર્ષાબહેન રક્તપિત્તના દરદીઓના આશ્રમમાં જઈ ત્યાં દરદીઓ સાથે રહ્યાં. ઝૂંપડે-ઝૂંપડે ફરી આવા દરદીઓની કથા એકઠી કરી અને કથાને પોતાની કલમથી વાચા આપી. સત્ય પ્રસંગોની સાથે-સાથે વાર્તાની એવી ગજબ ગૂંથણી કરી કે આ નવલકથાને સાહિત્ય અકાદમી અવૉર્ડ તેમ જ બે નૅશનલ અવૉર્ડ મળ્યા. ‘અણસાર’ નવલકથા પરથી હની છાયાએ બનાવેલી ટેલિફિલ્મ વર્ષાબહેને ડિરેક્ટ કરી.
ચૅલેન્જ્ડ દીકરીની અજબ કહાણી
મેન્ટલી ચૅલેન્જ્ડ છોકરાઓ માટે આશ્રમ ચલાવતા સુરેશ સોનીએ માનસિક રીતે અક્ષમ છોકરીઓ માટે રહેવાની વ્યવસ્થા કરી ત્યારે વર્ષાબહેન આશ્રમની છોકરીઓને મળવા ગયાં. વર્ષાબહેન કહે છે, ‘આશ્રમમાં સોળ-સત્તર વર્ષની એક છોકરી મારી પાસે આવી. તેની ભાંગીતૂટી ભાષામાં બોલી : ભાઈ ફોન. આશ્રમના સંચાલક પાસેથી જાણવા મળ્યું કે આ છોકરીનો ભાઈ તેને અહીં નાખી ગયો છે. એ પછી તેણે એકે ફોન નથી કર્યો. છોકરીની એક જ ઝંખના કે મારો ભાઈ મને ફોન કરે. છોકરી જે આવે તેને કહેતી ફરે કે ભાઈ તેને ફોન નથી કરતો. એક દિવસ આશ્રમની ઑફિસમાંથી જ ત્યાંના કોઈ ભાઈએ ફોન કર્યો. એ છોકરીએ ફોન પર વાત કરી અને તરત કહ્યું કે આ મારો ભાઈ નથી. તેના ભાઈનો અવાજ તે બરાબર ઓળખતી હતી. તેની વ્યથા હૃદયમાં ઊતરી ગઈ. બુદ્ધિમાં નાની આ છોકરી એટલી ભાવુક હતી કે ભાઈએ બંધ કરેલા દિલના દરવાજા ખૂલે એની તે રાહ જોતી હતી.’
ધર્મને નામે સ્ત્રી પર થોપવામાં આવતા રીતરિવાજ સ્ત્રીનો વિકાસ રૂંધે છે એની વાત વર્ષાબહેનની નવલકથા ‘શગ રે સંકોરું’માં વણાયેલી છે. વર્ષાબહેન કહે છે, ‘મારી વાર્તાનો નાયક ધર્મ અને તેના ગુરુના પ્રચારમાં ખૂબ રચ્યોપચ્યો છે. ગુરુના કહેવાથી બ્રહ્મચર્ય લઈ લે છે. એ પછી સ્ત્રીની ઇચ્છાનું શું એ પ્રશ્ન પર મેં પ્રકાશ પાડ્યો છે. મોટી દીકરી પ્રત્યે નાયકને પિતાભાવ છે. એ દીકરી પિતાના રંગે રંગાયેલી છે. નાની દીકરી, જે બ્રહ્મચર્ય વþત લીધા પછી જન્મી છે, તેને વાર્તાનો નાયક પાપનું ફળ માને છે. પહેલેથી જ માને દોષી ગણતી મોટી દીકરીને લગ્ન પછી ધર્મની જંજીરનો એહસાસ થાય છે.’
વાર્તાની નાયિકા છેલ્લે બળવો કરે છે ત્યારે જનરલી બનતું હોય કે સ્ત્રીને ઘર છોડવાની ફરજ પડે છે. વર્ષાબહેને સાવ અલગ વિચાર એટલે નાયિકા તેના પતિને  ઘર છોડી જવાની ફરજ પાડે છે એને વહેતો કર્યો છે. સમાજની આંખ ત્યારે જ ખૂલે જ્યારે એને નવી દૃષ્ટિ મળે. આ કામ વર્ષાબહેને પોતાની કલમ દ્વારા કર્યું છે.
સમાજના વિચારોથી અલગ વિચાર જ્યારે રજૂ કરવામાં આવે ત્યારે સમાજના લોકો એનો વિરોધ કરતા હોય છે. આવું જ વર્ષાબહેનની નવલકથા બાબતે બન્યું. અમદાવાદથી ‘દિવ્ય ભાસ્કર’માં હપ્તાવાર નવલકથા શરૂ કરવા માટે વિનેશ અંતાણીનો ફોન જ્યારે વર્ષાબહેનને આવ્યો ત્યારે વર્ષાબહેને ‘શગ રે સંકોરું’ના બોલ્ડ સબજેક્ટની વાત કરી. વિનેશભાઈ આ જુદો વિષય છાપવા તૈયાર થઈ ગયા. બે પ્રકરણ છપાયા પછી તરત આ નવલકથાનો વિરોધ થયો. નવલકથા બંધ કરવાનું દબાણ થયું. વિનેશભાઈએ ચર્ચાઓ કરી બધાને સમજાવ્યા અને નવલકથાનાં પ્રકરણ શરૂ કરાવ્યાં.
આપણે દરેક સંબંધને એક જ દૃષ્ટિથી જોવા ટેવાયેલા છીએ. મા-દીકરીનો સંબંધ આપણા માટે હંમેશાં આદર્શ સંબંધ રહ્યો છે. મા પોતાની દીકરી માટે બધું જ કરી છૂટે એવી વાર્તાઓ આપણે વાંચતા હોઈએ છીએ. વર્ષાબહેનની નવલકથા ‘ત્રીજો કિનારો’ મા-દીકરીના સંબંધની જુદી રજૂઆત કરે છે. પિતા-પુત્રી અને માના સંબંધની સુંદર કોતરણી આ નવલકથામાં કરવામાં આવી છે. પિતા અને પુત્રી વચ્ચે એટલું બૉન્ડિંગ છે કે માને એમ થાય કે પુત્રીએ મારા વરને મારાથી અળગો કરી દીધો. મારા જીવનના રસ્તે મારી દીકરી જ આડી આવે છે એવું મા જીવનના દરેક તબક્કે વિચારે છે. પતિના મૃત્યુ પછી માને સમજાય  છે કે હું તો મારા પતિના ટેકે આગળ વધી છું, મારું પોતાનું તો કંઈ છે જ નહીં. અને મા ભાંગી પડે છે ત્યારે દીકરી માને ટેકો આપવા આગળ આવે છે. સંબંધોની અદ્ભુત રજૂઆત ‘ત્રીજો કિનારો’ વાર્તામાં ગૂંથાયેલી છે.
તમારાં સપનાં પૂરાં કરવા તમારી ખાસ વ્યક્તિ તમને સાથ આપે એના જેવો આનંદ બીજો કયો હોઈ શકે? વર્ષાબહેન ખાસ વાત કરે છે, ‘મને એક એકાંકી લેખન-સ્પર્ધા વિશે જાણવા મળ્યું. સ્ક્રિપ્ટ-સબમિશનમાં માત્ર બે દિવસ જ બાકી હતા. મહેન્દ્રએ મને ખાસ ઇન્સિસ્ટ કર્યું કે મારે ‘આતશ’ (વિયેટનામ વૉર પરથી લખાયેલી નવલકથા) પરથી એકાંકી લખવું. સમય ઓછો હતો. હું જરા મૂંઝાઈ. મારી બન્ને દીકરીઓ નાની હતી. મહેન્દ્રએ મને કહ્યું કે આપણે બહારથી જમવાનું ટિફિન મગાવી લઈએ, તું જમીને રૂમમાં બેસી જા, સાંજ સુધી એકાંકી લખી નાખ, હું બન્ને દીકરીઓને સંભાળું છું. અને એક જ ફ્લોમાં મેં એકાંકી લખી નાખ્યું. ’
એકાંકીની સાથે છેલભાઈ પાસે સેટ ડિઝાઇન કરાવી મોકલીએ તો એ આઇડિયા મને મહેન્દ્રએ આપ્યો એમ જણાવતાં વર્ષા અડાલજા કહે છે, ‘છેલભાઈનું નાટક ચાલતું હતું ત્યાં અમે તેમને મળવા ગયાં. મેં તેમને મારો કન્સેપ્ટ સમજાવ્યો અને તેમણે પેન્સિલથી કાગળ પર સેટ-ડિઝાઇન બનાવી આપી. એકાંકીની સાથે સેટ-ડિઝાઇન જોડી જુદા કાગળમાં મારું નામ લખી મોકલાવી દીધું. એક મહિના પછી મને જાણ કરવામાં આવી કે મારું એકાંકી પ્રથમ નંબરે આવ્યું છે. સેટ-ડિઝાઇનનાં પણ વખાણ થયાં. મને એકસો એક રૂપિયાનું ઇનામ મળ્યું. આ ઇનામમાંથી એકાવન રૂપિયા મેં છેલભાઈને આપ્યા. ગુડલક તરીકે.’
જીવનમાં ફિફ્ટી-ફિફ્ટીની વહેંચણીમાં સો ટકા માક્સર્‍ મળે એવી સંબંધની જાળવણીનો આધાર આપણા પર હોય છે. વર્ષાબહેનની કલમની જાદુગરીની વાત આવતા રવિવારે.
Subscribe via email (Registered users only)
Write the displayed characters
Please enable JavaScript to post a new comment
You need an iframes capable browser to view this content.
Copyright © 2012 Mid-day Infomedia Ltd. All Rights Reserved.