gu en en en en en en en en en en en en en en en en tl tr en en en en en en en en en en en en en en en fr tr en en en en es en en en en en en en en en en fi en nl en en pt en gu gu en nl en en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en en en en en fa en en en en en ru en en en en en en en en es en en en en ar en en en en en en
પ્રતિક્રિયાવાદી રાજકારણ સામે મૂલ્ય આધારિત સેક્યુલર રાજકારણની ઍન્ટિ-થીસિસ વિકસાવવા જેટલું રાહુલ ગાંધીનું ગજું નથી અને કૉન્ગ્રેસ એવી અવસ્થામાં નથી
You need an iframes capable browser to view this content.
કૉન્ગ્રેસ જ્યાં સુધી મૂલ્યોનો અને પરિવર્તનનો ચહેરો હતો ત્યાં સુધી કોઈ એનાં મૂળિયાં ઉખેડી નહોતું શકતું. જયપ્રકાશ નારાયણ, ડૉ. રામ મનોહર લોહિયા, ડૉ. અશોક મહેતા, સી. રાજગોપાલાચારી, આચાર્ય કૃપલાની, અટલ બિહારી વાજપેયી, નાનાજી દેશમુખ, લાલ કૃષ્ણ અડવાણી જેવા ધુરંધર નેતાઓ કૉન્ગ્રેસનાં મૂળિયાં નહોતાં ઉખેડી શક્યાં તો રાહુલ ગાંધી તો બિચારા સાવ નાનકડું કાઠું ધરાવે છે. આવા ધુરંધર નેતાઓ કૉન્ગ્રેસ સામે નરવો વિકલ્પ નહોતા વિકસાવી શક્યા અને સમાધાનો કરવા માંડ્યા હતા તો રાહુલ ગાંધી BJP સામે આધુનિક મૂલ્યો આધારિત સેક્યુલર વિકલ્પ વિકસાવે એ શક્ય જ નથી
નો નૉન્સેન્સ - રમેશ ઓઝા
ગયા અઠવાડિયે આપણે જોયું કે કૉન્ગ્રેસમાં નેહરુ-ગાંધી પરિવાર ધરીરૂપ હતો એટલે બીજા દેશોની તુલનામાં આપણે ત્યાં સશક્તીકરણનો રેન્ટ નિર્વિઘ્ને ચાલતો રહ્યો. એક પછી એક સમાજ જાગ્રત થતો ગયો અને સત્તામાં ભાગીદાર બનતો ગયો. નેહરુ-ગાંધી પરિવારની સત્તા સુરક્ષિત હતી એટલે એને ફરતા રેન્ટને અટકાવવામાં કોઈ રસ નહોતો. બીજા દેશોમાં પહેલા થરનો શાસકવર્ગ સત્તામાં ચપ્પટ બેસી ગયો હતો અને બીજાને સસ્તામાં ભાગીદાર બનાવતો નહોતો એટલે એ દેશોમાં અશાંતિ પેદા થઈ હતી જેમાં સરવાળે એ દેશોએ લોકતંત્ર ગુમાવી દીધું હતું. ભારત આ બાબતે નસીબદાર હતું. અહિંસક લોકતાંત્રિક માર્ગે ભારતમાં સામાજિક ક્રાન્તિ થઈ શકી તો એમાં નેહરુ-ગાંધી પરિવારનો આડકતરો ફાળો છે. એ કોઈ જાણીબૂજીને કરુણાથી પ્રેરાઈને અપનાવવામાં આવેલી નીતિ નહોતી, પરંતુ એક  અકસ્માત હતો અને સામાજિક ક્રાન્તિ એ અકસ્માતનું આડકતરું સુખદ પરિણામ હતું.
દરેક વ્યવસ્થાની કિંમત હોય છે અને જે લોકો એ વ્યવસ્થાના સૌથી મોટા લાભાર્થી હોય તેમણે એની સૌથી વધુ કિંમત ચૂકવવી પડતી હોય છે. આઝાદી પછીનાં વર્ષોમાં કૉન્ગ્રેસ શાસનની જે વ્યવસ્થા બની હતી એનો સૌથી મોટો લાભાર્થી નેહરુ-ગાંધી પરિવાર હતો એટલે સ્વાભાવિકપણે એની કિંમત પણ એ પરિવારે ચૂકવવી પડે છે. સદીઓ જૂના સામાજિક પોપડા ઊખડવા લાગ્યા. જે-તે સમાજમાં નવી જાગૃતિ આવવા લાગી અને એમાં ખાસ કરીને તેમને લોકતંત્રના જાદુની અને એમાં સંખ્યાની તાકાતનું ભાન થવા લાગ્યું. સંખ્યાની તાકાતનું ભાન સમાજના લોકો સુધી પહોંચાડવા માટે તેમણે પોતપોતાની અસ્મિતાનું કાર્ડ રમવા માંડ્યું. આ સ્વાભાવિક લોકતાંત્રિક પ્રક્રિયા છે. પ્રચંડ વિવિધતાઓ ધરાવનારો, ઊંચ-નીચની સામાજિક અસમાનતા ધરાવતો નિસરણી જેવો અને સદીઓ જૂનો સુષુપ્ત સમાજ આ રીતે જ જાગ્રત થતો હોય છે. ભગવાનનો પાડ માનવો જોઈએ કે જો એ સમયે પરિવાર નામની સશક્ત ધરી ન હોત તો ત્યારે જ દેશમાં યાદવાસ્થળી મચી હોત અને લોકશાહી જોખમમાં આવી પડી હોત.
આ સંખ્યાભાનની અને એ દ્વારા સત્તામાં ભાગીદારીની રમત પહેલાં કૉન્ગ્રેસની અંદર ચાલતી હતી અને પરિવાર એ ચાલવા દેતો હતો. પરિવારને એમાં લાભ દેખાતો હતો, કારણ કે કોઈ ક્ષેત્રિય સૂબો મજબૂત નહોતો થઈ શકતો. જો કોઈ વળી તાકાત એકઠી કરવાની કોશિશ કરે તો એ પહેલાં જ નીચેથી ધકો મારીને એને ઊથલાવી મૂકવામાં આવતો હતો. આનાં બે પરિણામ આવ્યાં. એક એ કે કૉન્ગ્રેસની અંદર પરિવારની જે રચનાત્મક ભૂમિકા હતી એ સમાપ્ત થવા લાગી અને પરિવાર પરિવારવાદમાં પરિણમવા લાગ્યો. કૉન્ગ્રેસની અંદર પરિવારની એકાધિકારશાહી અને ચાપલૂસી વધવા લાગી. બીજું પરિણામ એ આવ્યું કે સંખ્યાની તાકાત બતાવનારા લોકોને જ્યારે લાભ મળતો નહોતો ત્યારે તેઓ બળવો કરતા હતા. એક અંતિમે ગુલામી અને ચાપલૂસી અને બીજા અંતિમે બળવાખોરી. આમાં પક્ષનિષ્ઠા અને પક્ષીય લોકતંત્રનો અંત આવી ગયો.
આ થઈ કૉન્ગ્રેસની વાત. બીજી બાજુ વિરોધ પક્ષોમાં હતાશા વ્યાપક હતી. તેમનો પરિવારની દરેકને રાજી રાખવાની, સાથે લેવાની અને તક આપવાની નીતિને કારણે ગજ વાગતો નહોતો. ફુટપટ્ટીના જમણા અંતિમે ભારતીય જન સંઘ (અત્યારની BJP) હતો જે કોમી ધ્રુવીકરણ કરીને પોતાની જગ્યા બનાવવા માગતો હતો તો ડાબા અંતિમે સમાજવાદીઓ હતા જે કૉન્ગ્રેસનો સેક્યુલર વિકલ્પ બનવા માગતા હતા. બન્નેને સફળતા મળતી નહોતી અને બન્ને હતાશ હતા. સમાજવાદીઓએ કૉન્ગ્રેસના અસંતુક્ટોનો ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કર્યું. અસંતુક્ટ કૉન્ગ્રેસીઓ એ હતા જે પોતાની જ્ઞાતિની સંખ્યાની તાકાત બતાવીને સત્તામાં ભાગીદારી માગતા હતા અને જ્યારે તેમને સત્તા મળતી નહોતી ત્યારે બળવો કરતા હતા. લાભ મળે તો ચાપલૂસી અને ન મળે તો બળવો.
આના પરિણામે દેશના અનેક રાજ્યોમાં જ્ઞાતિ આધારિત પ્રાદેશિક પક્ષો અસ્તિત્વમાં આવવા લાગ્યા જેને ડૉ. રામ મનોહર લોહિયાએ સામાજિક સમાનતા અને ન્યાય (સોશ્યલ જસ્ટિસ)ના તત્વજ્ઞાનનો લાભ આપ્યો. મૂળમાં હતું એ સત્તાનું જ્ઞાતિકીય રાજકારણ જેને શોશ્યલ જસ્ટિસનો વરખ ચડાવવામાં આવ્યો હતો. કેટલાક કૉન્ગ્રેસી અસંતુક્ટો એવા પણ હતા જેમની પાસે જ્ઞાતિનું રાજકારણ કરવા જેટલી સંખ્યા નહોતી, પરંતુ મહત્વાકાંક્ષા પ્રચંડ હતી એટલે તેમણે પ્રાદેશિક અસ્મિતાનું કાર્ડ વાપરવાનું શરૂ કર્યું. કેટલાંક રાજ્યોમાં ભાષાકીય અને પ્રાદેશિક અસ્મિતા આધારિત પક્ષો સ્થપાવા લાગ્યા. ૧૯૬૭થી ત્રણ દશક સુધી આ રમત ચાલતી રહી હતી. એ ત્રણ દાયકાઓ અસ્મિતાઓના રાજકારણના હતા જેને પણ સશક્તીકરણનું લેબલ લગાડવામાં આવતું હતું.
આ બધામાં જન સંઘ/BJPનો ગજ હજી વાગતો નહોતો અને તેઓ તકની રાહ જોતા હતા. તેમને પહેલી તક ડૉ. રામ મનોહર લોહિયાએ નૉન-કૉન્ગ્રેસીઝમના નામે આપી હતી. કૉન્ગ્રેસ સામે બધા પક્ષો સંગઠિત થઈને ચૂંટણી લડે એનું નામ નૉન -કૉન્ગ્રેસીઝમ. દેશના દરેક અનર્થોનું કારણ કૉન્ગ્રેસ છે. કૉન્ગ્રેસીઓ અભણ, ભ્રક્ટ અને ચાપલૂસ છે. કૉન્ગ્રેસમાં પરિવારની આપખુદશાહી છે. કૉન્ગ્રેસ લોકતાંત્રિક સંસ્થાઓને ખતમ કરી રહી છે. કૉન્ગ્રેસને સત્તા ટકાવી રાખવા સિવાય બીજી કોઈ ચીજમાં રસ નથી વગેરે સંગઠિત થઈને કૉન્ગ્રેસને પરાજિત કરવા માટેનાં કારણો હતાં. આ જે કારણો બતાવવામાં આવતાં હતાં એ ખોટાં નહોતાં; પરંતુ કોઈ પણ માર્ગે, સિદ્ધાંતો સાથે સમાધાનો કરીને પણ કૉન્ગ્રેસને હરાવવામાં જ દેશનું ભવિષ્ય છે એ સરળીકરણ માત્ર સત્તાકીય સરળીકરણ હતું.
નૉન-કૉન્ગ્રેસીઝમના નામે જન સંઘ/BJPને સાથે લઈને કૉન્ગ્રેસ સામે લડવાની સમાજવાદીઓએ નીતિ અપનાવી હતી. આ નૉન-કૉન્ગ્રેસીઝમને કારણે જે પક્ષ હાંસિયામાં હતો અને હસી કાઢવામાં આવતો હતો એને સન્માનનીય જગ્યા મળી હતી. ડૉ. રામ મનોહર લોહિયા, જય પ્રકાશ નારાયણ, જ્યૉર્જ ફર્નાન્ડિસ અને છેલ્લે નીતીશકુમાર સુધીના સમાજવાદીઓએ જન સંઘ/BJPની પાલખી ઊંચકી હતી. કોંગ્રેસનાં મૂળિયાં ઉખેડવા માટે અને પાછળથી કોઈ પણ ભોગે સત્તા મેળવવા તેઓ એટલી હદે તત્પર હતા કે તેમણે કોમવાદીઓ સાથે સહશયન કરવામાં સંકોચ નહોતો અનુભવ્યો.
BJPને બીજી તક કૉન્ગ્રેસે ખુદે આપી હતી. કૉન્ગ્રેસની સામે સત્તાવાંછુ અસંતુક્ટોએ તેમ જ સંગઠિત થયલા વિરોધ પક્ષોએ એટલી હદે ભીંસ વધારી હતી કે કૉન્ગ્રેસે તુક્ટીકરણનું અને એક સમાજને બીજા સમાજ સાથે લડાવી મારવાનું નીચલી કક્ષાનું રાજકારણ કરવાનું શરૂ કર્યું હતું. એક વાત નેમધી લેવી જોઈએ કે કૉન્ગ્રેસના તુક્ટીકરણના રાજકારણનો ફાયદો ક્યારેય પ્રજાને નહોતો થયો, જે-તે સમાજના નેતાઓને થતો હતો. તુક્ટીકરણ મૌલવીઓનું કરવામાં આવતું હતું, મુસલમાનોનું નહીં. શાહબાનોનો ચુકાદો રૂઢિચુસ્ત મૌલવીઓને રાજી કરવા માટે ઉલટાવવામાં આવ્યો હતો, એમાં આમ મુસલમાનની મરજીની ચિંતા કરવામાં નહોતી આવતી. મૌલવીઓએ અને કૉન્ગ્રેસીઓએ મળીને મુસલમાનોને વોટબૅન્ક બનાવી દીધા હતા. ૧૯૮૦ પછીથી દેશમાં નકલી સેક્યુલરિઝમનું રાજકારણ શરૂ થયું હતું. નકલી સેક્યુલરિઝમ સામે હિન્દુઓમાં રોષ પેદા થાય એ સ્વાભાવિક હતું. શાહબાનો પછી જ્યારે હિન્દુઓનો રોષ પ્રગટ થવા લાગ્યો તો કૉન્ગ્રસે અયોધ્યામાં બાબરી મસ્જિદનાં તાળાં ખોલાવીને હિન્દુઓનું સુધ્ધાં તુક્ટીકરણ કરવાની રમત રમી હતી. પહેલાં ત્રણ દાયકા જ્ઞાતિઓનું રાજકારણ અને એ પછીના બે દાયકા નકલી સેક્યુલરિઝમનું રાજકારણ. આ બન્નેનો મળીને BJPને ફાયદો થયો હતો. પહેલા તબક્કામાં નૉન-કૉન્ગ્રેસીઝમના નામે ભાગીદાર બનીને અને બીજા તબક્કામાં લાભાર્થી બનીને.
BJPની સ્વીકાર્યતા વધી એ માટે હજી બીજાં કેટલાંક કારણો છે, જે ટૂંકમાં નોંધી લઈએ. ૧૯૯૦ પછીથી વિકસેલો ઇસ્લામિક મૂળભૂતવાદ અને ત્રાસવાદ આનું મુખ્ય કારણ છે. ૧૯૯૦ પછીથી શરૂ થયેલું ગ્લોબલાઇઝેશન બીજું મુખ્ય કારણ છે. ભારતમાં મોટા પ્રમાણમાં મધ્યમ વર્ગ અસ્તિત્વમાં આવ્યો જેને વિકાસની તક જોઈતી હતી અને જો નહોતી મળતી તો તેમની અંદર અસંતોષ વધતો જતો હતો. ત્રીજું કારણ જાગતિક મંદી અને રોજગારીનો અભાવ છે. ચોથું કારણ ક્રોની કૅપિટલિઝમ છે. થોડા લોકો શાસકો સાથે મળીને લાભ આંચકી ગયા છે અને હતા એના કરતાં અનેકગણા શ્રીમંત બની ગયા છે. જેમની પાસે બે દાયકા પહેલાં ખાવા માટે મુઠ્ઠી ધાન નહોતું એ આજે અબજોપતિ છે.
આ બધાં કારણે વિકાસની ગાડીમાં જગ્યા શોધનારો મિડલ ક્લાસ અત્યંત હતાશ બની ગયો છે અને એ સાથે જ તેમ જ એના કારણે સ્વાર્થી બની ગયો છે. આધુનિક મૂલ્યવ્યવસ્થામાંથી એની શ્રદ્ધા ઊઠી ગઈ છે. લોકતંત્ર, સમાનતા, સવર્‍સમાવેશકતા, સેક્યુલરિઝમના નામે આપણે શા માટે પાછળ રહેવું જોઈએ? એનું જે થવું હોય એ થાય, અમને લાભ મળવો જોઈએ વગેરે આજના યુગનું તર્કશાસ્ત્ર છે. આધુનિકતાનો અસ્વીકાર કરનારા મુસ્લિમ દેશો, આંતરરાષ્ટ્રીય ધારાધોરણોનો અસ્વીકાર કરનારા ચીન જેવા દેશો, બુનિયાદી તેમ જ લઘુતમ નૈતિકતાનો અસ્વીકાર કરનારા શાસકો અને કલ્યાણ રાજ્યનો અસ્વીકાર કરનારા ક્રોની કૅપિટલિસ્ટો મજા કરે અને આપણે મૂલ્યોની કિંમત ચૂકવીએ એ હવે તેમને સ્વીકાર્ય નથી. આધુનિક મૂલ્યવ્યવસ્થા સામે માત્ર ભારતમાં જ આઘાત નથી થઈ રહ્યો, જગત આખામાં આવી સ્થિતિ છે. નરેન્દ્ર મોદી અને ડોનલ્ડ ટ્રમ્પ આના લાભાર્થી છે અને હજી યુરોપના બીજા દેશોમાં ખળભળ મચી છે. આવનારાં વર્ષોમાં યુરોપના બીજા દેશોમાં આધુનિક મૂલ્યવ્યવસ્થામાં નહીં માનનારા પ્રતિક્રિયાવાદીઓ સત્તા સુધી પહોંચે તો નવાઈ નહીં. આર્થિક રાષ્ટ્રવાદ અને ધાર્મિક રાષ્ટ્રવાદ આજે ફૅશનમાં છે.
આ સ્થિતિમાં કૉન્ગ્રેસને ઉગારવાની જવાબદારી રાહુલ ગાંધીના નાનકડા ખભા પર આવી છે. અપેક્ષા જ વધારે પડતી છે. એક તો રાહુલ ગાંધી કૉન્ગ્રેસના કુકર્મોના વારસદાર છે, સિદ્ધિઓના નહીં. બીજું, પરિવાર કૉન્ગ્રેસનો ચહેરો હોવાથી રાહુલ ગાંધી કૉન્ગ્રેસના કુકર્મોનો ચહેરો છે. ત્રીજું, રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય પરિબળો કૉન્ગ્રેસની વિરુદ્ધ છે. ચોથું, પ્રતિક્રિયાવાદી રાજકારણ સામે મૂલ્ય આધારિત રચનાત્મક સેક્યુલર રાજકારણની ઍન્ટિ-થીસિસ વિકસાવવા જેટલું રાહુલ ગાંધીનું ગજું નથી અને કૉન્ગ્રેસ એવી અવસ્થામાં નથી. એને માટે મૌલિક વિચાર રજુ કરી શકે એવો મોટા ગજાનો નેતા જોઈએ અને વાઇબ્રન્ટ પક્ષ જોઈએ. કૉન્ગ્રેસ પાસે બેમાંથી કાંઈ જ નથી.
કૉન્ગ્રેસ જ્યાં સુધી મૂલ્યોનો અને પરિવર્તનનો ચહેરો હતો ત્યાં સુધી કોઈ તેનાં મૂળિયાં ઉખેડી નહોતું શકતું. જયપ્રકાશ નારાયણ, ડૉ. રામ મનોહર લોહિયા, ડૉ. અશોક મહેતા, સી. રાજગોપાલાચારી, આચાર્ય કૃપલાની, અટલ બિહારી વાજપેયી, નાનાજી દેશમુખ, લાલ કૃષ્ણ અડવાણી જેવા ધુરંધર નેતાઓ કૉન્ગ્રેસનાં મૂળિયાં નહોતાં ઉખેડી શક્યાં તો રાહુલ ગાંધી તો બિચારા સાવ નાનકડું કાઠું ધરાવે છે. આવા ધુરંધર નેતાઓ કૉન્ગ્રેસ સામે નરવો વિકલ્પ નહોતા વિકસાવી શક્યા અને સમાધાનો કરવા માંડ્યા હતા તો રાહુલ ગાંધી BJP સામે આધુનિક મૂલ્યો આધારિત સેક્યુલર વિકલ્પ વિકસાવે એ શક્ય જ નથી. તેમના ગજાબહારની જવાબદારી તેમના પર આરોપિત કરવામાં આવી રહી છે અને તેઓ બિચારા કાંઈ નથી કરી શકતા એટલે તેમની મજાક ઉડાડવામાં આવે છે. રાહુલ ગાંધીના હટવાથી કૉન્ગ્રસ બચી જશે એમ માનનારાઓ અધૂરી રાજકીય સમજ ધરાવે છે.
સવાલ પ્રતિક્રિયાવાદી ફાસીવાદી રાજકારણ સામે કોણ ઍન્ટિ-થીસિસ વિકસાવશે, કૉન્ગ્રેસ એ વિકસાવી શકશે નહીં અને એ નજીકના ભવિષ્યમાં વિકસશે કે નહીં એ છે જેની થોડી ચર્ચા આવતા અઠવાડિયે.
Subscribe via email (Registered users only)
Write the displayed characters
Please enable JavaScript to post a new comment
You need an iframes capable browser to view this content.
Copyright © 2012 Mid-day Infomedia Ltd. All Rights Reserved.