gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en en ca es es en en en en en en en es en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en en gu en en en gu en gu en gu uk gu en en en gu en en en gu en gu en en en en fr en en en en fi gu en en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en gu en en gu en ceb ceb gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en gu gu gu en en en en en en en
ReadGujarati.com: ઉડવામાં કંટાળો અનુભવતું અનોખુ પક્ષી :કૂકડિયો કુંભાર – પ્રકાશચન્દ્ર કા.સોલંકી ‘પ્રણય’
પસંદ કરો પ્રથમ પાનું અનુક્રમણિકા – ટૂંકીવાર્તાઓ – નિબંધો – કાવ્યો અને પદ્ય – ગઝલો – અધ્યાત્મિક લેખો – હસો અને હસાવો – સાહિત્ય લેખો – બાળસાહિત્ય – અન્ય લેખો – પ્રકીર્ણ – ડાઉનલોડ – લેખ શોધો – મહિનાવાર લેખો – ગુજરાતીમાં લખો – ગુજરાતી કેલેન્ડર – આપનો લેખ મોકલાવો – આપનું યોગદાન સંપર્ક
[ રીડગુજરાતીને આ માહિતીપ્રદ લેખ મોકલવા બદલ શ્રી પ્રકાશભાઈનો (બનાસકાંઠા) ખૂબ ખૂબ આભાર. આપ તેમનો આ સરનામે
pranaysolanki18@yahoo.com સંપર્ક કરી શકો છો.]
વનવગડામાં ફરવા ગયા હશો તો તમને ક્યારેક હુદ…..હુદ…..એવો કઠોર અને કર્કશ (અપ્રિય લાગે એવો) અવાજ સાંભળવા મળ્યો હશે. અવાજ કઇ દિશામાંથી આવ્યો તે જાણવા પ્રયત્ન કરીશું તો ખૂબ જ દૂરથી અવાજ આવતો હોય તેવું લાગશે, પરંતું બારીકીથી – જરા ઝીણવટથી નિરીક્ષણ કરીશું તો બે-પાંચ મીટર દૂરથી જ કાગડા જેવડું પક્ષી બોલતું દેખાશે. આ પક્ષીની અવાજ કાઢવાની એવી ખૂબી છે કે તે આપણી નજીકથી બોલતું હોવા છતાં દૂરથી બોલતું હોય તેવો આપણને ભાસ થાય છે.
ગ્રામ્ય વિસ્તારના લોકો આ પક્ષીથી પરિચિત હશે. આ પંખીનું ગુજરાતી નામ “કૂકડિયો કુંભાર” કે “કુંભારિયો કાગડો” છે. હિન્દીમાં તેને “मोहोख” નામથી ઓળખવામાં આવે છે. અંગ્રેજી ભાષામાં તેને “Greater Coucal” અથવા “Crow Pheasants” નામથી અને જીવશાસ્ત્રીય કે લેટિન ભાષામાં તેને “Centropus sinensis” નામથી ઓળખવામાં આવે છે.
કૂકડિયો કુંભાર આપણી જાણીતી અને માનીતી એવી કોયલના કુળનું પક્ષી છે. કોકિલવર્ગ (કુક્કુલી ફોર્મ્સ-Cuculiformes)ના કોકિલકુળ(કુક્કુલીડી-Cuculidae)માં કોયલ પક્ષીઓનો સમાવેશ થાય છે. જેમાં કોયલની સાથે તેની બીજી બહેનો એવી પટ્ટાવાળી રાતી કોયલ, નાની રાખોડી કોયલ, ચાતક, બપૈયો, પરદેશી કુહૂકંઠ, સીરકીર તથા લીલો માલકોહા જેવાં પક્ષીઓની સાથે કૂકડિયો કુંભાર અને આપણા દેશમાં જોવા મળતા તેના બીજા બે ભાઇઓ 1. આંદામાન કૂકડિયો કુંભાર (અં. Andaman Coucal લે. Centropus andamanensis) અને 2. નાનો કૂકડિયો કુંભાર (અં. Lesser Coucal લે. Centropus bengalensis )નો સમાવેશ થાય છે.
કૂકડિયો કુંભાર મુખ્યત્વે વનવગડા, ખેતરો, વાડીઓ અને ગૌચર વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે ને તેને આવા વિસ્તારોમાં વસવાનું ખાસ પસંદ છે. તે ક્યારેક ઘરના વરંડા – વાડામાં પણ જોવા મળી આવે છે. શહેરી વિસ્તારમાં પણ જ્યાંથી ખેતર-વાડીઓ નજીક હોય તેવા વિસ્તારોમાં તે અચૂક દેખા દે છે.
કૂકડિયો કુંભાર દેખાવમાં કોયલને થોડોક મળતો આવે છે, પરંતું રંગમાં અને કદમાં તે કોયલથી જુદો તરી આવે છે. કદમાં તે કોયલથી સહેજ મોટો હોય છે અને તેના શરીરનો રંગ ઘેરો કથ્થાઇ હોય છે. તેની પાંખો ઇંટ જેવા રાતા રંગની અને આંખો કંકું જેવા રાતા રંગની હોય છે. તેની ડોક ઉપરનાં પીંછાં ચમકદાર રંગછટા ધરાવે છે આથી તેના પર સૂર્યપ્રકાશ પડતાં તે જુદા જુદા રંગોની(ખાસ કરીને ચળકતા વાદળી અને જાંબલી રંગોની) આભા સર્જે છે. તેની ચાંચ તથા પગ કાળા રંગનાં હોય છે. તેની ચાંચ કાગડાની ચાંચ કરતાં નાની અને ટૂંકી હોવા છતાં મજબૂત અને કઠોર હોય છે. તેને શરીરના પ્રમાણમાં સહેજ લાંબી અને ભરાવદાર પૂંછડી હોય છે.
કૂકડિયો કુંભાર પોતાના ખોરાકમાં નાનાં જીવડાં, અળસિયાં, ગરોળીઓ અને નાના કાકીડા(કાચંડા) જેવા જીવોનો ઉપયોગ કરે છે. આ ઉપરાંત તે તીડ, ઉંદર, નાનાં અને નબળાં પક્ષીઓનાં ઇંડાં તેમજ બચ્ચાં વગેરેનો પણ છૂટથી ઉપયોગ કરે છે. આથી જ તે આવા જીવોની શોધમાં જાળાં-ઝાંખરાં, વાડી-ખેતર તથા બાગ-બગીચાની વાડો(કંપાઉંડ વોલ રૂપે કાંટાળી ડાળખીઓ કે ઝાંખરાં ગોઠવીને કરવામાં આવેલી એક જાતની દિવાલ) ફંફોસતો નજરે પડે છે.
કોયલના કુળનું પક્ષી હોવા છતાં તે કોયલની જેમ વૃક્ષવાસી નથી. તે દિવસનો મોટોભાગ ધરતી પર જ વિતાવે છે. વળી કોયલ અને તેના કુળનાં ઘણાં પક્ષીઓ ઇંડાં મૂકવા માળો બનાવતાં નથી. પોતાનાં ઇંડાં મૂકવા માળો ન બનાવતાં હોય એવાં ઘણાં પક્ષીઓ છે, પરંતું એ પક્ષીઓ જમીન પર, વૃક્ષોની બખોલ કે કાણાંમાં અથવા અન્ય પક્ષીના જૂના-ત્યજી દેવાયેલા માળામાં પોતાનાં ઇંડાં મૂકે છે અને તેને સેવીને બચ્ચાંને ઉછેરે છે. જ્યારે કોયલકુળનાં કેટલાંક પક્ષીઓ આમ પણ કરતાં નથી. તેઓ માળો તો બનાવતાં જ નથી, પણ ઇંડાંને સેવવાની કે બચ્ચાને ઉછેરવાની પણ તસ્દી લેતાં નથી. તેઓ બીજાં પક્ષીઓના માળામાં ઇંડાં મૂકી આવીને બાળઉછેરની તમામ જવાબદારી આ ત્રાહિત પક્ષીઓને સોંપી દે છે. આ રીતે બીજાં પક્ષીના માળામાં ઇંડાં મૂકી આવીને બાળઉછેરની તમામ જવાબદારી તેમના માથે નાખી દેનારાં પક્ષીઓને “પરભૃત પક્ષીઓ” કહે છે. કૂકડિયો કુંભાર કોયલના કુળનું પક્ષી હોવા છતાં તે કોયલની જેમ “પરભૃત પક્ષી” પણ નથી. એટલે કે તે કોયલની જેમ પોતાનાં ઇંડાં બીજાં પક્ષીઓ પાસે સેવડાવતો નથી. બલ્કે પોતાનો માળો બનાવીને નરમાદા બંને વારાફરથી ઇંડાંને સેવે છે અને ઇંડાં સેવાઇ જતાં તેમાંથી નીકળેલાં બચ્ચાંનું પાલનપોષણ કરીને તેમને પૂરા પ્રેમથી ઉછેરે પણ છે.
કૂકડિયા કુંભારની માદા એપ્રિલથી સપ્ટેમ્બર માસ વચ્ચેના સમયગાળા દરમિયાન ઇંડાં મૂકે છે. ઇંડાં મૂકવા માટે નરમાદા બંને સાથે મળીને ગોળ વાટકા જેવો સરસ મજાનો માળો તૈયાર કરે છે. માળો બનાવવાના સ્થળ માટે તેઓ ખેતર-વાડીઓ અને બાગ-બગીચાની વાડ અથવા જાળાં-ઝાંખરાંની પસંદગી કરે છે. કુંભાર માદા સફેદ રંગનાં ત્રણથી ચાર ઇંડાં મૂકે છે. આગળ જાણી ગયા તેમ ઇંડાં સેવવામાં અને બચ્ચાંનો ઉછેર કરવામાં નરમાદા બંને સાથે રહે છે અને એકબીજાને પૂરતો સહકાર આપે છે. કૂકડિયો કુંભાર અગાઉ જાણ્યું તેમ પોતાના વર્ગ અને કુળનાં બીજાં પક્ષીઓથી ઘણી બાબતોમાં અલગ ખાસિયતો ધરાવે છે. આ વર્ગનાં કોયલ, ચાતક અથવા મોતીડો, બપૈયો, સીરકીર અને કુહૂકંઠ જેવાં પક્ષીઓ હજારો કિલોમીટર લાંબો ઋતુપ્રવાસ ખેડે છે. ત્યારે કૂકડિયો કુંભાર આજ કુળનું પક્ષી હોવા છતાં અને ઉડવાલાયક યોગ્ય પાંખો ધરાવતો હોવા છતાં તે ઉડવામાં ભારે કંટાળો અનુભવે છે. તેને કાંકરીચાળો કરતાં કે અન્ય કોઇ રીતે ઉડવાનું થતાં તે થોડુંક જ ઉડીને પાછો જમીન પર ચાલવા લાગે છે. પંખી ઉડ્ડયનના મારા અભ્યાસ મુજબ તેની મોટી અને ભરાવદાર(વજનદાર) પૂંછડી તેના ઉડ્ડયનમાં થોડીક બાધારૂપ બનતી હોય તેવું લાગે છે. તેમ છતાં ઉડવામાં તે વધુ કંટાળો અને આળસ મહેસૂસ કરતો હોય છે એ વાતમાં બેમત નથી. તેની આ આળસ અને કંટાળાને લીધે જ કદાચ માર્ગઅકસ્માતોનો તે સૌથી વધુ ભોગ બનતો હોય છે. મેં મારા નિરીક્ષણ દરમિયાન ઘણી જ્ગ્યાએ સડક માર્ગો ઉપર વાહનોની નીચે અથવા વાહનો સાથે ટકરાઇને મૃત્યું પામ્યા હોય તેવા કૂકડિયા કુંભારના કેટલાય મૃતદેહો જોયા છે.
જમીન પર ચાલવામાં તે જબરો કુશળ છે. ચાલવાની બાબતમાં તે ખરેખર ધરતીનાં જ હોય તેવાં પક્ષીઓ સાથે પણ હરિફાઇ કરી શકે એટલી કુશળતાથી ચાલે છે. વળી ઝડપભેર ચાલવામાં કે દોડવામાં પણ તે ભારે સ્ફૂર્તિ દાખવે છે.
Email This Article ·  Print This Article ·  Save article As PDF ·   Subscribe ReadGujarati
« Previous ઝાઝું વિચારવું જ નહીં – કૃષ્ણ દવે
રામાયણમાં વર્ણવાયેલ જીવન ઉપયોગી વાતો – વિનોદભાઈ માછી ‘નિરંકારી’ Next »
આ પ્રકારનું અન્ય સાહિત્ય:
વર્તમાન શિક્ષણ-પદ્ધતિ શી હોઈ શકે: ‘લોકભારતી ગ્રામવિદ્યાપીઠ’ – સંજય ચૌધરી
શૈક્ષણિકસંસ્થામાટે ત્રણ પાયાનાં ઘટકો છે – વિદ્યાર્થીઓ, અધ્યાપકો,કાર્યકરો તથા સંચાલકો. આમાંનો એક પણ ઘટક નબળો હોય તો સંસ્થાનો વિકાસ શક્ય નથી.સણોસરા ગામની લોકભારતી સંચાલિત પ્રાથમિક શાળા, આંબલા ખાતેની ગ્રામદક્ષિણામૂર્તિ લોકશાળા અને લોકભારતી ગ્રામવિદ્યાપીઠજેવી નાનાભાઈ ભટ્ટે સ્થાપેલી નાની મોટી શાળાઓમાં રમેશ ર. દવેનાં તનમન ઘડાયાં છે. લોકભારતી ગ્રામવિદ્યાપીઠ અંગે પુસ્તિકા લખવા અંગે રમેશભાઈને આમંત્રણ મળ્યું ત્યારે તેમણે તેને સહર્ષ સ્વીકાર્યું. પોતાના ... [વાંચો...]
પાટીદારોનો ઉદભવ અને વિકાસ – ડૉ. વિશ્વનાથ પટેલ
(પાટીદારોના ઉદભવ અને વિકાસ વિશેનો આજે પ્રસ્તુત સંશોધન લેખ શામળદાસ આર્ટ્સ કૉલેજ, એમ. કે. યુનિવર્સિટી, ભાવનગરમાં ગુજરાતી વિભાગના પ્રાધ્યાપક પ્રો. ડૉ. વિશ્વનાથ પટેલ દ્વારા રીડગુજરાતીને પાઠવવામાં આવ્યો છે એ બદલ ડૉ. પટેલનો આભાર તથા શુભકામનાઓ. તેમનો સંપર્ક તેમના ઈ-મેલ સરનામે vlp.india@ymail.com પર અથવા તેમના મોબાઈલ નંબર 9662549400 પર કરી શકાય છે.) ગુજરાતના પાટીદારો આર્યકુળના વંશજ છે. એક સંશોધન પ્રમાણે આર્યપ્રજા મધ્ય ... [વાંચો...]
જીવન જીવવાની કળા – પ્રવીણ શાહ
દગી એકદમ સુખમાં અને આનંદમાં પસાર થતી હોય એ કોને ન ગમે ? બધા જ માણસો સુખ મેળવવા દોડી રહ્યા છે. આમ છતાં, કેટલા માણસો સુખી છે ? દુનિયામાં તમને જાતજાતનાં દુખો જોવા મળશે. કોઈ ગરીબ છે, સખત મહેનત કરવા છતાં પેટપૂરતું ખાવા નથી મળતું, કોઈને માંદગી પીછો નથી છોડતી, કોઈને વારસામાં દિકરો કે દિકરી નથી. કોઈ પૈસાપાત્ર હોવા છતાં ... [વાંચો...]
5 પ્રતિભાવો : ઉડવામાં કંટાળો અનુભવતું અનોખુ પક્ષી :કૂકડિયો કુંભાર – પ્રકાશચન્દ્ર કા.સોલંકી ‘પ્રણય’
July 15, 2013 at 7:38 am
આભાર.ઘરની ફરતે રોજ ફરતા રહેતા આ પક્ષી વિશે આટલી વિગતે જાણવા મળ્યું તેનો આનંદ થયો.અમારે ત્યાં એને કાકડકૂંભો કહે છે.
July 15, 2013 at 11:53 am
ગ્યાન વર્ધક લેખ બદલ ખુબ ખુબ આભાર. ગણેી વાર તેને જોયુ પણ દરેક વખતે કોયલ ધારી લીધુ.
July 15, 2013 at 6:40 pm
સરસ માહિતી. સ્વ્. હરિનારાયણ આચાર્યની યાદ આવી ગઈ. ગઈ પેઢીના એ પક્ષીવિદ અને રણજિતરામ વિશે જેમને જાણવું હોય તેમને આ લખનારનો સમ્પર્ક કરવો.
તંત્રીશ્રીને વિનંતિ કે, ‘પ્રકૃતિ’ મેગેઝિનની વેબ સાઈટ વિશે પણ વાચકોને માહિતગાર કરે.
July 16, 2013 at 2:56 pm
July 22, 2013 at 6:36 am
સુંદર લેખ . આભાર .. આજે કૈક નવું જાણવા મળ્યું..
Click here to cancel reply.
Select language:   Gujarati   English   (Press F12 to change language) Show Keyboard
Notify me of follow-up comments by email.
Notify me of new posts by email.
Download Latest Issue NOW!!
Click Here to download
ત્રણ ગીત – કાંતિલાલ એમ. કામરિયા
માઈન્ડ યોર ઓન બિઝનેસ? – ગિરીશ ગણાત્રા
હાસ્યનો હોજ.. – સં. તરંગ હાથી
સરિતાની શરત – રમણ મેકવાન
છે(છો)ડ સખી સરગમ – સ્વાતિ મેઢ
શ્રદ્ધા સ્મૃતિમંદિર – ડૉ. ચંદ્રકાન્ત મહેતા
થોડાસા રુમાની હો જાયે.. – નમ્રતા દેસાઈ
ત્રણ પદ્યરચનાઓ – પ્રો. મનસુખ ટી. સાવલિયા
ઈમાનદારી – ડૉ. આઈ. કે. વીજળીવાળા
સૂરજ – નયના મહેતા
Dinesh Parmar: એક સરસ ઉપદેશ કથા .પ્રત્યેક વ્યક્તિ એ...
Hemang Rami: Eye opener for thoss parents who Want their...
Sarla Sutaria: સાફ સુથરો હાસ્ય લેખ હસતાં હસતાં વાંચેીને...
Devraj kukadiya: good morning teaching mulyo
Raju: How can we say this is a short story.
Dushyant Pala: વાહ……માળા ના પંખી પિંજરા મા ના...
Arpit: sorry to say that but some part is good in concept...
malay patel: ખુબજ સરસ …
રીડગુજરાતી પરના વિશેષ લેખો કે અન્ય અગત્યની માહિતી આપના ઈ-મેઈલ પર મેળવવા માટે અહીં આપનું ઈ-મેઈલ સરનામું લખીને જોડાઓ.(4500 થી વધુ વાચકો)
ત્રણ ગીત – કાંતિલાલ એમ. કામરિયા
માઈન્ડ યોર ઓન બિઝનેસ? – ગિરીશ ગણાત્રા
હાસ્યનો હોજ.. – સં. તરંગ હાથી
સરિતાની શરત – રમણ મેકવાન
છે(છો)ડ સખી સરગમ – સ્વાતિ મેઢ
રીડગુજરાતી વિશે : પ્રેસ વિભાગ
વેસ્ટવર્લ્ડ (ટી.વી. શ્રેણી) : કલ્પના અને હકીકત વચ્ચેનો પ્રદેશ – જીજ્ઞેશ અધ્યારૂ
ઉગ્રસેનની વાવડી : ફિલ્મોથી પુનર્જીવન પામેલો ઈતિહાસ
ખીચડી (વ્યંગ્ય લેખ) – સુરેન્દ્ર વર્મા, અનુ. હર્ષદ દવે
This site is dedicated to Shrimad Bhagvat Mahapuran
Back to top ↑
Send to Email Address Your Name Your Email Address Cancel
Post was not sent - check your email addresses!
Email check failed, please try again
Sorry, your blog cannot share posts by email.