gu en en en en en en en en en en en en en en en tl tr en en en en en en en en en en en en en en en fr tr en en en en es en en en en en en en en en en fi en nl en en pt en gu gu en nl gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en en en en en fa en en en en en ru en en en en en en en en es en en en en ar en en en en en en
થાઇરૉઇડની દવા લેવા છતાં સારું નથી થતું? તો સેલેનિયમની ઊણપ હોઈ શકે
અત્યંત સૂક્ષ્મ માત્રામાં આ ખનિજની શરીરને જરૂર હોય છે, પરંતુ એની ઊણપ અનેક પ્રક્રિયાઓનું નિયંત્રણ કરતાં થાઇરૉઇડ હૉમોર્ન્સના નિર્માણમાં ગરબડ કરી શકે છે.
૪૦ વર્ષની એક વર્કિંગ વુમનને છેલ્લાં સાત વર્ષથી હાઇપોથાઇરૉઇડની સમસ્યા હતી. હાઇપોથાઇરૉઇડ એટલે કે ગળામાં આવેલી થાઇરૉઇડ ગ્રંથિમાંથી પેદા થતાં હૉમોર્ન્સમાં ઘટાડો થવો. વજન વધવું, થાક લાગવો, ઠંડી કે ગરમી સહન ન થવી, સ્કિન ડ્રાય થવી, ઘોઘરો અવાજ નીકળવો, મસલ્સમાં વીકનેસ લાગવી, મસલ્સ સ્ટિફ થઈ જવાને કારણે આખા શરીરમાં દુખાવો અને કળતર થવાં, ડિપ્રેશન થવું, કંઈ કામ કરવાનું મન ન થવું, યાદશક્તિ ઘટી જવી જેવાં મલ્ટિપલ લક્ષણો બહેનને હતાં. ફિઝિશ્યન ડૉક્ટરે લોહીની તપાસ કરીને હાઇપોથાઇરૉઇડની દવા લખી આપેલી. દર છ-બાર મહિને દવાનો ડોઝ વધારવા છતાં હૉમોર્ન-લેવલ નૉર્મલ નહોતું આવતું. ઇન ફૅક્ટ, મસલ્સની સ્ટિફનેસ અને ભુલક્કડપણું ખૂબ જ વધતાં જતાં હતાં. આખરે બહેન અંત:સ્રાવી ગ્રંથિના નિષ્ણાત પાસે પહોંચ્યાં. ડૉક્ટરે તેમને મલ્ટિ-વિટામિન અને સેલેનિયમ ખનિજનાં સપ્લિમેન્ટ્સ લખી આપ્યાં. લગભગ પંદર જ દિવસની દવામાં થાઇરૉઇડ હૉમોર્ન્સનું લેવલ નૉર્મલ આવી ગયું એટલું જ નહીં, બે મહિના સુધી આ દવા લીધા પછી સિન્થેટિક થાઇરૉઇડની ગોળીનો ડોઝ પણ ઘટી ગયો.
નોંધનીય બાબત એ છે કે સિન્થેટિક હૉમોર્ન્સનો ડોઝ વધારવાથી નહીં, સેલેનિયમ અને કેટલાંક વિટામિન્સની મદદથી થાઇરૉઇડ ગ્રંથિની કામગીરી સુધરી હતી અને સિન્થેટિક હૉમોર્ન્સની જરૂરિયાત પણ ઘટી હતી.
છેલ્લા એક-બે દાયકામાં થાઇરૉઇડ ગ્રંથિની સમસ્યામાં જબરદસ્ત ઉછાળ આવ્યો છે ત્યારે એ વિશે ઘણી જાગૃતિ ફેલાઈ રહી છે અને આપણે થાઇરૉઇડની સમસ્યાને આયોડિનની ઊણપ સાથે સાંકળતા આવ્યા છીએ. જોકે બહુ ઓછા લોકો સમજે છે કે આ આયોડિન પણ ત્યારે જ કામનું છે જ્યારે શરીરમાં સેલેનિયમની માત્રા પૂરતી હોય. આ સેલેનિયમ શું છે એ વિશે વાત કરતાં જુહુની ક્રિટી-કૅર હૉસ્પિટલનાં ડાયટિશ્યન યોગિતા ગોરડિયા કહે છે, ‘સેલેનિયમ એ એસેન્શ્યિલ ખનિજ છે જે શરીરમાં આપમેળે નથી પેદા થતું. ખોરાક દ્વારા જ એ શરીરને મળે છે. અત્યંત સૂક્ષ્મ માત્રામાં શરીરને એની જરૂર પડે છે, પણ જો એમાં જરાય ઊણપ આવે તો એ શરીરમાં ઘણાંબધાં લક્ષણો પેદા કરી શકે છે. ખાસ કરીને આ ખનિજ થાઇરૉઇડ ગ્રંથિમાંથી પેદા થતાં હૉમોર્ન્સના સ્રાવમાં મહત્વનો ભાગ ભજવે છે.’
જ્યારે સેલેનિયમ ખોરાક દ્વારા પૂરતી માત્રામાં શરીરને ન મળે ત્યારે થાઇરૉઇડ ડિસ્ફન્ક્શન, ગોઇટર અને કેશાન ડિસીઝ નામની હૃદયની બીમારી થઈ શકે છે.
થાઇરૉઇડ ગ્રંથિમાં ભૂમિકા શું?
આયોડિન એ થાઇરોઇડ ફંક્શન માટે બહુ મહત્વનું છે એવું બધા જાણે છે, પણ સેલેનિયમ પણ એટલો જ મહત્વનો પાર્ટનર છે એમ જણાવતાં યોગિતા ગોરડિયા કહે છે, ‘થાઇરૉઇડ ગ્રંથિમાંથી નૉર્મલ માત્રામાં અંત:સ્રાવો પેદા થાય એ માટે પણ સેલેનિયમ ઇમ્પોર્ટન્ટ છે. આયોડિન-બેઝ્ડ એન્ઝાઇમ્સની મદદથી થાઇરૉઇડ ગ્રંથિ હૉમોર્ન્સ પેદા કરે છે. જોકે આ હૉમોર્ન શરીરમાં શોષાઈ શકે એવા ફૉર્મમાં ઍક્ટિવેટ કરવાનું કામ સેલેનિયમનું છે. ભલે થાઇરૉઇડ ફંક્શન માટે આયોડિનને જ બધી ક્રેડિટ આપવામાં આવે છે, પણ હકીકતમાં સેલેનિયમ વિના એનું કામ પૂÊરું નથી થઈ શકતું. જ્યારે સેલેનિયમ પૂરતી માત્રામાં નથી હોતું ત્યારે થાઇરૉઇડ ગ્રંથિને હૉમોર્ન્સ પેદા કરવા માટે વધુ મહેનત કરવી પડે છે એટલું જ નહીં, પેદા થયેલાં હૉમોર્ન્સ શરીરના કોષોમાં ઍબ્ઝૉર્બ થઈ શકે એવા ફૉર્મમાં ઍક્ટિવેટ કરવામાં પણ થાઇરૉઇડને વધુ ડિફિકલ્ટી થાય.’
સેલેનિયમની વિશેષ ભૂમિકા વિશે વાત કરતાં લીલાવતી હૉસ્પિટલના કન્સલ્ટન્ટ એન્ડોક્રોઇનોલૉજિસ્ટ ડૉ. શશાંક જોષી કહે છે, ‘આયોડિનની ઊણપને કારણે થાઇરૉઇડ હૉમોર્ન્સ પેદા નથી થઈ શકતાં એટલે એ સમસ્યાના નિવારણ માટે હવે આયોડાઇઝ્ડ સૉલ્ટ આવી ગયું છે. અલબત્ત, કેટલીક કુદરતી ચીજોમાં પણ આયોડિન સારુંએવું હોય છે. કેટલીક વાર ઑટોઇમ્યુન સમસ્યાને કારણે શરીર આયોડિનને ફૉરેન બૉડી તરીકે ટ્રીટ કરીને થાઇરૉઇડ ગ્રંથિને ડૅમેજ કરે એવા ઍન્ટિ-બોડીઝ પેદા કરે છે. એને કારણે હાશિમોટો થાઇરૉડાઇટિસ, ગોઇટર, થાઇરૉઇડ આઇ ડિસીઝ જેવા રોગો થઈ શકે છે. આ ઍન્ટિ-બૉડીઝને રીમૂવ કરવા માટે સેલેનિયમ અને વિટામિન ખ્ની જરૂર પડે છે.’
સેલેનિયમની ઊણપનાં લક્ષણો શું?
ઑટોઇમ્યુન ડિસીઝ હાશિમોટો થાઇરૉડાઇટિસ, હાઇપોથાઇરૉઇડ કે ગોઇટર જેવી સમસ્યા ધરાવતા લોકોમાં આ ઘટકની ઊણપ હોવાના ચાન્સિસ સૌથી વધારે હોય છે. ઊણપનાં લક્ષણો વિશે યોગિતા ગોરડિયા કહે છે, ‘સ્નાયુઓમાં પીડા, કળતર, નબળાઈ અનુભવાય છે ત્યારે સેલેનિયમની ઊણપ હોઈ શકે છે. વાળ અને ત્વચાના રંગમાં બદલાવ આવે છે, મગજમાં જાણે વિચારોનું ધુમ્મસ છવાયેલું હોય એવું ફીલ થાય છે. વિચારવામાં અને એકાગ્રતા જાળવવામાં મુશ્કેલી પડે છે. સતત થાક, નબળાઈ અને સુસ્તી ફીલ થયા કરે. ઇમ્યુનિટી ઘટી જાય. જ્યારે થાઇરૉઇડની કોઈ પણ પ્રકારની સમસ્યાની સાથે ઉપરોક્ત લક્ષણો જોવા મળે ત્યારે સેલેનિયમની ઊણપ હોવાની શક્યતા હોય.’
ઊણપ થવાનું કારણ શું?
આગળ કહ્યું એમ સેલેનિયમ એ સૂક્ષ્મ માત્રામાં જરૂરી એવું મિનરલ છે. છતાં એની ઊણપ શરીરની અંત:સ્રાવી ગ્રંથિની કામગીરીમાં ખલેલ પહોંચાડે છે. આપણું શરીર મોટા ભાગે કુદરતી ખોરાકમાંથી જ એ મેળવે છે. એની ઊણપ થાય એ માટે ખોરાકમાં સંતુલન જાળવવાની સલાહ આપતાં યોગિતા ગોરડિયા કહે છે, ‘સેલેનિયમ ખૂબ ઓછી માત્રામાં ફૂડ-પ્રોડક્ટ્સમાં હોય છે. જોકે હવે રાસાયણિક ખાતરો અને બેફામ જંતુનાશકોના વપરાશને કારણે વેજિટેરિયન ફૂડમાં એની માત્રા સાવ ઘટતી જઈ રહી છે. ફૂડને પ્રોસેસ કે રિફાઇન્ડ કરવામાં આવે ત્યારે પણ એમાં રહેલું સેલેનિયમ નાશ પામે છે, જેને કારણે સેલેનિયમની કમી થઈ શકે છે.’
થાઇરૉઇડના નૉર્મલ ફંક્શન માટે સેલેનિયમની રોજિંદી જરૂરિયાત વિશે ડૉ. શશાંક જોષી કહે છે, ‘સેલેનિયમ ખૂબ ઓછી માત્રામાં શરીરને જોઈએ છે. જોકે વેજિટેરિયન ડાયટમાં એ ખૂબ ટ્રેસ માત્રામાં એટલે કે નજીવી માત્રામાં હોય છે એને કારણે એની પૂર્તિ માત્ર ડાયટથી નથી થઈ શકતી. અમે દરદીની જરૂરિયાત મુજબ ડેઇલી ૧૫૦ માઇક્રોગ્રામથી ૪૦૦ માઇક્રોગ્રામ સુધીનો ડોઝ આપતા હોઈએ છીએ. આ સપ્લિમેન્ટ્સ પણ અન્ડર-ઑબ્ઝર્વેશન લેવાં જરૂરી છે. એક વાત યાદ રહે કે હાઇપોથાઇરૉઇડનું નિદાન થયું હોય એવા દરેક દરદીને આ મિનરલની જરૂર નથી હોતી. અત્યંત ગંભીર ઑટોઇમ્યુન થાઇરૉડાઇટિસ હોય ત્યારે જ આ સપ્લિમેન્ટ્સ અપાય.’
કઈ ચીજોમાંથી સેલેનિયમ મળે?
શરીરમાં સેલેનિયમની ઊણપ ન થાય એ માટે પ્રિવેન્શનનાં પગલાં રૂપે ડાયટમાં શું સમાવવું જોઈએ એ વિશે યોગિતા ગોરડિયા કહે છે, ‘બ્રાઝિલ નટ્સ, ચિયા સીડ્સ, ફ્લેક્સ સીડ્સ, બદામ-અખરોટ જેવાં ડ્રાયફ્રૂટ્સ, બ્રાઉન રાઇસ, સનફ્લાવર સીડ્સ, તલ જેવી ચીજોમાં સેલેનિયમ હોય છે. લો-ફૅટ મિલ્ક અને દહીં જેવી મિલ્ક-પ્રોડક્ટ્સ પણ લઈ શકાય. અલબત્ત, જ્યારે એની ઊણપને કારણે લક્ષણો વકરેલાં હોય ત્યારે ડાયટથી એની પૂર્તિ કરવાને બદલે સપ્લિમેન્ટ્સ જ બેસ્ટ ઑપ્શન છે.’
જ્યારે વિટામિન Cની સાથે સેલેનિયમ લેવામાં આવે છે ત્યારે એ શરીરને ક્રોનિક ડિસીઝથી બચાવે છે.
રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારે છે અને ઑક્સિડેટિવ સ્ટ્રેસને કારણે પેદા થતા કૅન્સર અને હાર્ટ-ડિસીઝ જેવા રોગોથી રક્ષણ આપે છે. બ્રિટિશ અભ્યાસીઓના મતે ડાયટથી મળતા હાઈ સેલેનિયમથી બ્રેસ્ટ, લન્ગ્સ, અન્નનળી, જઠર અને પ્રોસ્ટેટનું કૅન્સર થવાનું જોખમ ઘટે છે.
પૂરતી માત્રામાં સેલેનિયમ મળે એવો ખોરાક લેવાથી વાઇરલ અને બૅક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શન સામે લડવાની શક્તિ વધે છે.
Subscribe via email (Registered users only)
Write the displayed characters
Please enable JavaScript to post a new comment
You need an iframes capable browser to view this content.
Copyright © 2012 Mid-day Infomedia Ltd. All Rights Reserved.