gu en en en en en en en en en en en en en en en en tl tr en en en en en en en en en en en en en en en fr tr en en en en es en en en en en en en en en en fi en nl en en pt en gu gu en nl en en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en en en en en fa en en en en en ru en en en en en en en en es en en en en ar en en en en en en
Paytmના વિજય શેખર શર્મા માત્ર ૩૮ વર્ષની ઉંમરે ૭૩૦૦ કરોડની સંપત્તિના માલિક છે
You need an iframes capable browser to view this content.
ડીમૉનેટાઇઝેશન પછી મોબાઇલ પ્લૅટફૉર્મ પરથી થતાં ઑનલાઇન ટ્રાન્ઝૅક્શનમાં જબ્બર ઉછાળો આવ્યો. એમાંય Paytm તો જાણે કૅશલેસ ઇન્ડિયાનો ચહેરો બની ગયું. મસમોટા મૉલથી લઈને પાનના ગલ્લા સુધીના સૌકોઈ આ મોબાઇલ વૉલેટનો ઉપયોગ કરતા થઈ ગયા. આ ઈ-કૉમર્સ પ્લૅટફૉર્મની પ્રગતિ જેટલી રસપ્રદ છે એના કરતાં ક્યાંય વધુ પ્રેરણાદાયી એના સ્થાપક વિજય શેખર શર્માની અહીં સુધી પહોંચવાની સફર છે
૮ નવેમ્બરના રોજ વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ૫૦૦ અને ૧૦૦૦ રૂપિયાની નોટોને રદ કરવાની જાહેરાત કરી એ સાથે જ દેશમાં એક નાણાકીય ધરતીકંપ આવી ગયો. હજીયે એના આફ્ટરશૉક્સ ચાલુ જ છે, પરંતુ જે લોકો પોતાના મોબાઇલ ફોનમાં Paytm નામની ઍપ્લિકેશન ડાઉનલોડ કરીને બેઠા હતા એ લોકોના પેટનું પાણીયે ન હલ્યું. એનું કારણ એ હતું કે જે કામ રોકડું ચલણી નાણું કરી શકતું હતું એ તમામ નાણાકીય વ્યવહારો Paytmથી પણ પતી જતા હતા. ૮ નવેમ્બર પછી લોકોને આ અને આવી મોબાઇલ વૉલેટ પ્રકારની બીજી ઍપ્લિકેશનોની અગત્ય સમજાઈ અને ધડાધડ ડાઉનલોડ-ટ્રાન્ઝૅક્શનો થવા લાગ્યાં. સ્થિતિ એ થઈ કે ડીમૉનેટાઇઝેશનના એક જ અઠવાડિયામાં Paytmથી દેશવાસીઓએ ૫૦ લાખ ટ્રાન્ઝૅક્શન કર્યા (આખા વર્ષમાં થયેલા વ્યવહારોનો આંકડો તો બે અબજને ક્રૉસ કરી ગયો છે). નવેમ્બર મહિનાનું ત્રીજું અઠવાડિયું શરૂ થતાં સુધીમાં તો Paytmથી થયેલાં ટ્રાન્ઝેક્શનોનો આંકડો ૧૨૦ કરોડ રૂપિયાને પાર થઈ ગયો. જેમ-જેમ ગ્રાહકો અને વેપારીઓ બન્ને છેડે આ ઍપનું મહત્વ સમજાતું ગયું, ત્યાર પછી હવે Paytmએ પણ ઍપ લૉક, ફીચર-ફોનમાં કે ઇન્ટરનેટ વિના પણ Paytm વાપરી શકાય એવાં ઘણાં ફીચર્સ રજૂ કરી દીધાં.
માત્ર મોબાઇલ વૉલેટથી આગળ વધીને એક સંપૂર્ણ ઈ-કૉમર્સ પ્લૅટફૉર્મ તથા ઑનલાઇન માર્કેટપ્લેસ બની ગયેલા Paytm પાછળનો ચહેરો છે વિજય શેખર શર્મા. ચાઇલ્ડ પ્રોડિજી જેવા વિજય શેખર કોઈ પણ ઑન્ટ્રપ્રનર માટે પ્રેરણારૂપ છે અને આજે તેઓ જ્યાં છે ત્યાં સુધી પહોંચવા સુધીની તેમની દાસ્તાન કોઈ રસપ્રદ બાયોપિક જોતાં હોઈએ એવી જ મજેદાર છે.
૧૯૭૮ની ૭ જૂને અલીગઢમાં જન્મેલા વિજય શેખર શર્માના પિતા એક અત્યંત સિદ્ધાંતવાદી શિક્ષક. ચાર-ચાર સંતાનો હોવા છતાં અને ઘરમાં હાંલ્લાં કુસ્તી કરતાં હોવા છતાં તેમણે ટ્યુશન કરીને એક્સ્ટ્રા કમાણી કરવાનું મુનાસિબ ન માન્યું. બે મોટી બહેનો અને એક નાના ભાઈના પરિવારમાં વિજયનું ભણવાનું અલીગઢની જ એક હિન્દી મીડિયમ સ્કૂલમાં શરૂ થયું. ભણવામાં અત્યંત તેજસ્વી એવા વિજયે માત્ર ૧૪ વર્ષની વયે તો હાયર સેકન્ડરીની પરીક્ષા પાસ કરી લીધી. મતલબ કે રેગ્યુલર કરતાં ત્રણ વર્ષ વહેલી. પરીક્ષામાં પણ આખી સ્કૂલમાં ટૉપ પર રહ્યા, પરંતુ ૧૪ વર્ષના છોકરાને એન્જિનિયરિંગ કૉલેજમાં ઍડ્મિશન કેવી રીતે મળે? દિલ્હી કૉલેજ ઑફ એન્જિનિયરિંગે અન્ડરએજ હોવાને કારણે પ્રવેશ-પરીક્ષામાં બેસવાની પણ ના પાડી દીધી. આખરે દિલ્હી યુનિવર્સિટીના વાઇસ-ચાન્સેલરને વિનંતી કરીને સ્પેશ્યલ પરમિશન માગી ત્યારે છેક પરીક્ષામાં બેસવા મળ્યું.
૧૯૯૪માં વિજય શેખરનું એન્જિનિયરિંગનું શિક્ષણ શરૂ થયું એ સાથે ત્રણ પ્રૉબ્લેમ શરૂ થયા. એક તો પોતાના નાના ગામનું સલામત વાતાવરણ છોડીને સાવ નાની ઉંમરે દિલ્હી જેવા ક્રૂર શહેરમાં આવીને એકલા રહેવું પડ્યું. ક્લાસમાં સૌથી નાની ઉંમરના હોવાને કારણે ત્યાંના તોફાની છોકરાઓએ વિજય શેખરને હેરાન કરવાનું શરૂ કર્યું એટલું જ નહીં, આ હેરાનગતિમાં ઉમેરો ત્યારે થયો જ્યારે હાડોહાડ અંગ્રેજી માધ્યમમાં ભણવાનું શરૂ થયું. વિજયે તો હિન્દી માધ્યમમાં જ અભ્યાસ કરેલો અને અંગ્રેજીમાં કશી જ સમજણ ન પડે. જ્યારે કોઈ પણ વ્યક્તિ આવી સ્થિતિમાં નાસીપાસ થઈને ઘરભેગી થઈ જાય ત્યારે આ ટીનેજરે હિંમત ન હારી. સ્કૂલમાં ટૉપર હોવા છતાં એન્જિનિયરિંગની પરીક્ષાઓમાં તેના માર્ક્સ નોંધપાત્ર રીતે ઓછા થવા માંડ્યા, પરંતુ વિજય શેખરે ગાંઠ વાળી કે અંગ્રેજી શીખ્યે જ છૂટકો કરવો. અંગ્રેજી શીખવાના મોંઘાદાટ ક્લાસ કરવાના તો પૈસા હતા નહીં. એટલે વિજયે સેકન્ડ-હૅન્ડ પુસ્તકો અને મૅગેઝિન તથા અખબારો વાંચીને અંગ્રેજી શીખવાનું શરૂ કર્યું. અંગ્રેજી શીખવાનો રસ્તો તેમણે પોતાની રીતે જ શોધી કાઢેલો. એક જ પુસ્તકનાં હિન્દી અને અંગ્રેજી વર્ઝન એકસાથે વાંચવાનાં, જેથી ભાષાંતરની સાથોસાથ અંગ્રેજી પણ આવડતું જાય; પરંતુ એક તરફ અઘરા અંગ્રેજીમાં રહેલા એન્જિનિયરિંગના અભ્યાસમાં કશી જ સમજણ ન પડવાને કારણે અને પોતાના માર્ક એકધારા ઘટવાને કારણે વિજય એટલાબધા નિરાશ થઈ ગયા કે તેમણે કૉલેજ જવાનું પણ બંધ કરી દીધું.
એ ઇન્ટરનેટના શરૂઆતના તબક્કામાં તેમના મનમાં ઑન્ટ્રપ્રનર બનવાનાં બીજ રોપાયાં. અંગ્રેજી મૅગેઝિનોમાં હૉટમેઇલથી લાઇમલાઇટમાં આવેલા ભારતીય ઑન્ટ્રપ્રનર સબીર ભાટિયા અને સુપરહિટ ડૉટકૉમ કંપની યાહૂ વિશે વાંચ્યું અને તે વિજયના રોલ-મૉડલ બની ગયા. તેમણે પણ સપનું જોયું કે યાહૂ જ્યાં સ્થપાઈ એ સ્ટૅનફર્ડ યુનિવર્સિટીમાં જઈને ભણવું અને આવા જ એક મોટા ઑન્ટ્રપ્રનર બનવું, પરંતુ અંગ્રેજીના અભાવ કરતાં નાણાંના અભાવે તેમનું આ સપનું રોળી નાખ્યું. ફરી પાછા નાસીપાસ થયા વિના વિજયે જાતે જ કૉલેજની કમ્પ્યુટર લૅબોરેટરીમાં બેસીને કમ્પ્યુટર-પ્રોગ્રામિંગ તથા એનું કોડિંગ શીખવા માંડ્યું. વિજય કૉલેજના ત્રીજા વર્ષમાં હતા ત્યારે જ તેમણે કૉલેજના જ કૅમ્પસમાં બેસીને અને પોતાના ક્લાસમેટ હરીન્દર પાલ સિંહ અને બીજા બે મિત્રો સાથે મળીને હ્લ્ કૉર્પોરેશન્સ નામની કંપની સ્થાપી દીધી. એ લોકો કૉલેજની વેબસાઇટ અને ઈ-મેઇલ સિસ્ટમ સંભાળી આપતા હતા એટલે કૉલેજને પણ પોતાને ત્યાંથી કોઈ સ્ટાર્ટઅપ શરૂ થાય એમાં વાંધો નહોતો. તેમની આ કન્ટેન્ટ મૅનેજમેન્ટ સિસ્ટમ એવી દમદાર હતી કે પાછળથી એને ‘ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’ જેવા ખમતીધર મીડિયા ગ્રુપે પણ વાપરી. આ માટે વિજયે મેક્સિકોની એક વેન્ચર કૅપિટલ કંપનીમાંથી ૨૦ હજાર રૂપિયાનું ફન્ડિંગ પણ મેળવ્યું. થોડા સમય બાદ વિજયે પોતાની વેબસાઇટ ‘ઇન્ડિયા ટુડે’ ગ્રુપને વેચી અને ૧૯૯૯ના અંતભાગમાં પોતાની કંપની અમેરિકાની લોટસ નેટવર્ક્સને ૧ કરોડ રૂપિયામાં વેચી દીધી (જોકે એ રકમ ચાર પાર્ટનર વચ્ચે સરખે ભાગે વહેંચાઈ ગઈ). એ પછી એ જ લોટસ ગ્રુપની જ એક કંપનીમાં નોકરી શરૂ કરી, પણ વધુ કશુંક નવું કરવાના હેતુથી એ નોકરી છોડીને પોતાના બે સહકર્મચારી સાથે મળીને ૨૦૦૧માં one97 કમ્યુનિકેશન્સ નામની કંપની સ્થાપી, પરંતુ તેમની કસોટીઓનો સમય હજી પુરબહારમાં ખીલવાનો હતો. કંપની શરૂ થઈ એ જ અરસામાં સિલિકૉન વૅલીમાં ડૉટકૉમનો બબલ ફૂટ્યો અને રાતોરાત ફૂટી નીકળેલી ઇન્ટરનેટ કંપનીઓનાં પણ વળતાં પાણી થયાં. એટલે one97 પણ જબ્બર ખોટમાં ગઈ. બાકીના બે પાર્ટનરે હાથ પાછા ખેંચી લીધા, પરંતુ વિજય શેખર હાર માને એમ નહોતા. પૈસા બચાવવા છાશવારે એક ટંક ખાવાનું પણ બંધ કર્યું. બે કપ ચા પીને દિવસ કાઢ્યો હોય એવું અવારનવાર બનવા લાગ્યું. મીટિંગો માટે ૧૪ કિલોમીટર જેટલા ખાસ્સા દૂરના વિસ્તારોમાં જવાનું હોય, તોય પૈસા બચાવવા કલાકો સુધી ચાલીને જવાનું જ રાખ્યું. વિજય શેખરને સતત એક જ ડર સતાવતો કે જો તે પોતે મહેનત નહીં કરે તો કોઈક અજાણ્યું આવીને તેમની મહેનત ઉપાડીને જતું રહેશે. તેમને પોતાને બિઝનેસ કરવો હતો, જ્યારે ટ્રેડિશનલ માઇન્ડસેટ ધરાવતા પિતાનો આગ્રહ હતો કે દીકરો આ સ્ટાર્ટઅપનાં ચક્કર છોડીને કોઈ નોકરી શોધીને સેટલ થઈ જાય.
ડૉટકૉમનો પરપોટો ફૂટ્યા પછી ઇન્ડસ્ટ્રીને કળ વળી એ દરમ્યાન એક કંપની સાથે કન્સલ્ટન્ટ તરીકે કામ કરતાં-કરતાં વિજયે જોયું કે હવે પછીનો સમય મોબાઇલ ટેલિફોનીનો અને એની સાથે સંકળાયેલી સર્વિસિસનો છે. તેમણે પરિવાર પાસેથી ૧૪ ટકા વ્યાજે ૮ લાખ રૂપિયા ઉછીના લઈને નવેસરથી બિઝનેસ સેટ કરવા માંડ્યો. ત્યાં જ તેમને ખબર પડી કે ભારતી ઍરટેલને લાઇવ ઍસ્ટ્રોલૉજી હેલ્પ માટેનાં કૉલ-સેન્ટર ઊભાં કરવામાં રસ છે. તેમણે એ તક ઝડપી લીધી. સાત જ્યોતિષીઓને કામે લગાડ્યા અને લોકોને ફોન પર જ્યોતિષની હેલ્પ કરવા માંડી. એની સફળતા પછી ઍરટેલ સાથે જ અન્ય વૅલ્યુ ઍડેડ સર્વિસ આપવાનું પણ શરૂ કર્યું, પરંતુ લોનના પૈસા ભરપાઈ કરવા માટે તેમણે છૂટક લેક્ચરો આપવાનું અને લોકોને વેબસાઇટ-ઈ-મેઇલ ઍડ્રેસ બનાવી આપવા જેવાં કામો કરીને પૈસા રળવાનું શરૂ કર્યું. એમ છતાં તેમણે હિંમત ન હારી અને એ જ દિશામાં નવું-નવું કામ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું. એ સાથે જ તેમની મહેનત ફળવા લાગી. ૨૦૦૬માં તો સ્થિતિ એવી આવી કે તેમણે પૉઝિટિવ કૉન્સોલ નામની ડેટા સર્વિસિસ કંપની ખરીદી લીધી, પરંતુ એ પહેલાં ૨૦૦૫માં તેમણે મૃદુલા નામની સુશીલ કન્યા સાથે લગ્ન કરીને સંસાર પણ માંડી દીધો.
હવે ધીમે-ધીમે સ્માર્ટફોનનો યુગ શરૂ થઈ રહ્યો હતો. એટલે વિજય શેખર શર્માએ ઇન્ટરનેટ પર કન્ટેન્ટ, ઍડ્વર્ટાઇઝિંગ અને કૉમર્સ એમ ત્રણ મોરચે કંઈક કરવાનું શરૂ કર્યું. ૨૦૧૦માં તેમને લાઇફ ચેન્જિંગ આઇડિયા આવ્યો, પેમેન્ટ ઈકોસિસ્ટમ ઊભી કરવાનો, પરંતુ કંપનીના બોર્ડ-મેમ્બર્સને આ નવા સ્પર્ધા વિનાના (અને બોર્ડના સભ્યોના મતે કોઈ જ ભવિષ્ય ન ધરાવતા) માર્કેટમાં નાણાં રોકવા વિશે સમજાવતાં નાકે દમ આવી ગયો. આખરે તેમણે માત્ર એક ટકા નાણાં એમાં રોક્યાં, જે ૨૦૧૧ના ગાળામાં ૧૩.૫૦ કરોડ રૂપિયા જેટલા થતા હતા. એ સાથે જ જન્મ થયો Paytm એટલે કે પે થ્રૂ મોબાઇલનો. શરૂઆતના તબક્કે તેમણે મોબાઇલ રીચાર્જનું પ્લૅટફૉર્મ બનાવેલું. ત્યાર બાદ ધીમે ધીમે એમાં બસ-ટિકિટ, જાતભાતનાં બિલ-પેમેન્ટ વગેરેના વિકલ્પો ઉર્મેયા. આખરે ૨૦૧૪માં Paytmએ પોતાના પ્લૅટફૉર્મ પર મોબાઇલ વૉલેટની સુવિધા ઉમેરી. મતલબ કે લોકો પોતાના બૅન્ક-અકાઉન્ટમાંથી અમુક નાણાં એ Paytmના મોબાઇલ વૉલેટમાં ટ્રાન્સફર કરી દે, જેનો ઉપયોગ તેઓ જાતભાતનાં ચુકવણાંમાં કરી શકે. એ પછી Paytmમાં ફ્લિપકાર્ટ, ઍમેઝૉનની જેમ જાતભાતની વસ્તુઓ ખરીદી-વેચી શકાય એવું માર્કેટપ્લેસ પણ ઉમેરાયું.
પરંતુ Paytmની સફળતા માત્ર આવી સુવિધાઓ ઊભી કરવામાં કે તેમના ક્ષેત્રમાં અર્લી બર્ડ હોવા પૂરતી જ મર્યાદિત નથી. તેમણે પહેલાં ચોવીસ કલાક ચાલતી કસ્ટમર કૅર સર્વિસ શરૂ કરી જે ગ્રાહકોના તમામ પ્રશ્નોના જવાબ આપી શકે. એને કારણે લોકોનો વિશ્વાસ આ અજાણી કંપનીમાં બેઠો અને લોકો પોતાનાં નાણાં એમાં રોકતાં થયા. Paytmની સફળતા જોઈને એમાં ફન્ડિંગનો પણ ધોધ વહેવા લાગ્યો. ચીનની સૌથી મોટી ઈ-કૉમર્સ કંપની અલીબાબાએ એમાં ૩૬ અબજ રૂપિયા કરતાં પણ વધારેનું રોકાણ કરીને એના ૪૦ ટકા હિસ્સામાં ભાગીદારી નોંધાવી છે. ખુદ રતન તાતાએ પણ એમાં ખાસ્સું રોકાણ કર્યું છે.
આજે સ્થિતિ એ છે કે ચીનના આર્થિક મૅગેઝિન ‘હુરુન’ના મતે Paytmના સ્થાપક અને ચીફ એક્ઝિક્યુટિવ ઑફિસર વિજય શેખર શર્મા ભારતના ૪૦ વર્ષથી નીચેની વયના સૌથી ધનવાન ઑન્ટ્રપ્રનર છે. આજથી માંડ દોઢ દાયકા પહેલાં બે ટાઇમ ચા પીને દિવસ કાઢી નાખનારા ૩૮ વર્ષના આ યુવાનની સંપત્તિ અધધધ ૭૩૦૦ કરોડ રૂપિયા છે. પાછલા એક જ વર્ષમાં તેમણે Paytmમાં પોતાના હિસ્સામાં ઘટાડો કરીને ૨૧ ટકામાંથી ૧૫ ટકા કરી નાખ્યો છે, છતાં તેમની સંપત્તિમાં ૧૬૨ ટકાનો જંગી વધારો થયો છે. હવે જેમ-જેમ ભારતમાં કૅશલેસ થવાની ઝુંબેશ વેગ પકડતી જશે એમ-એમ વિજય શેખર શર્માની સંપત્તિમાં અને Paytmના વપરાશકારો અને એની નેટવર્થમાં વધારો જ થવાનો છે એ નક્કી વાત છે.
૪૫૦૦નો સ્ટાફ ધરાવતી કંપનીની પોતાની ઑફિસમાં કાચની કૅબિનમાં બેસવાને બદલે કર્મચારીઓ સાથે જ બેસતા અને કર્મચારીઓને પણ પોતાની ટીમ તરીકે સંબોધતા વિજય શેખર શર્માને ઍમિટી યુનિવર્સિટીએ ડૉક્ટરેટની માનદ પદવી પણ આપી છે.
મોબાઇલ વૉલેટ : ખિસ્સામાં મોબાઇલ, મોબાઇલમાં પૈસા
લગભગ સંપૂર્ણપણે કૅશલેસ કન્ટ્રી બની ગયેલા સ્વીડનમાં લોકો પોતાના ખિસ્સામાં ચલણી નાણું રાખવાને બદલે સ્માર્ટફોનમાં મોબાઇલ વૉલેટ તરીકે ઓળખાતી ઍપ રાખવાનું વધુ પસંદ કરે છે. આવી ઍપ આપણા બૅન્ક-અકાઉન્ટ અને કોઈ પણ વિક્રેતાને જોડતા પુલ તરીકે કામ કરે છે. મોબાઇલ વૉલેટમાં રાખેલાં નાણાંની કોઈ પણ ખરીદી કે ચુકવણાં માટે સીધો જે-તે વેપારીનો મોબાઇલ નંબર એન્ટર કરવા માત્રથી ઉપયોગ કરી શકાય છે. સ્વાભાવિક રીતે જ એમાં Paytm અત્યારે જબ્બર લોકપ્રિય છે, પરંતુ એ ઉપરાંત ફ્રીચાર્જ પણ કાઠું કાઢી રહી છે. મોબાઇલ વૉલેટની વધેલી ડિમાન્ડ જોઈને હવે મોબિક્વિક, ઍરટેલ મની, વોડાફોન-પેસા, ઑક્સિજન વૉલેટ, સાઇટ્રસપે, નોવોપે, Momoe, પેયુમની, જીઓ મની, પેઝેપ, પૉકેટ્સ, ચિલ્લર, ઇટ્ઝ કૅશ વગેરે સંખ્યાબંધ મોબાઇલ વૉલેટ્સ ભારતીય માર્કેટમાં આવી ગયાં છે.
Subscribe via email (Registered users only)
Write the displayed characters
Please enable JavaScript to post a new comment
You need an iframes capable browser to view this content.
Copyright © 2012 Mid-day Infomedia Ltd. All Rights Reserved.