gu en en en en en en en en en en en en en en en en tl tr en en en en en en en en en en en en en en en fr tr en en en en es en en en en en en en en en en fi en nl en en pt en gu gu en nl en en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu fr gu gu gu gu gu gu fr gu gu gu fr gu gu gu fr gu fr gu gu en en en en en fa en en en en en ru en en en en en en en en es en en en en ar en en en en en en
અફઘાનિસ્તાન જ્યાં મહિલા હોવું અપરાધ છે
You need an iframes capable browser to view this content.
અફઘાનિસ્તાનની સૌપ્રથમ ફીમેલ સ્વિમિંગ ટીમની કોચને મારી નાખવાની ધમકીઓ મળી રહી છે. એમ છતાં તે આગામી ટોક્યો ઑલિમ્પિક્સમાં અફઘાનિસ્તાન તરફથી સૌપ્રથમ સ્વિમર મોકલવા માટે કટિબદ્ધ છે. આપણા માટે જે સાવ સહજ હોય એવી સ્પોર્ટ્સ, ટીવી-પ્રોગ્રામ, સંગીત તેમ જ પત્રકારત્વ જેવી બાબતોમાં આગળ વધવાની વાતે પણ અફઘાનિસ્તાનમાં સ્ત્રીઓની હત્યા થઈ જાય છે
ઑલિમ્પિયનની બહેન શાઇમા રેઝાયીની હત્યા માત્ર એટલા માટે થઈ ગઈ કેમ કે તે અફઘાનિસ્તાનની ચૅનલ પર હોપ નામનો લોકપ્રિય મ્યુઝિક-શો હોસ્ટ કરતી હતી.
અફઘાનિસ્તાનમાં ભયંકર ગૂંગળાઈ ગયેલી મેહબોબા અહદયાર ૨૦૦૮ના બીજિંગ ઑલિમ્પિક્સના ટ્રેઇનિંગ કૅમ્પમાંથી ભાગીને નૉર્વે રાજકીય શરણ લેવા જતી રહેલી.
અફઘાનિસ્તાનની પહેલી ઑલિમ્પિયન ખેલાડી રોબિના મુકિમયારે માથે હિજાબ સાથે દોડીને સમગ્ર દુનિયાનું ધ્યાન ખેંચેલું.
ધમકીઓ અને બહિષ્કાર છતાં અફઘાનિસ્તાનના સૌપ્રથમ ફીમેલ ઑર્કેસ્ટ્રા ઝોહરાએ વર્લ્ડ ઇકૉનૉમિક ફોરમ જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર પર્ફોર્મ કર્યું છે.
લિમા સહર જ્યારે અફઘાન સ્ટાર નામના સિન્ગિંગ રિયલિટી શોની ફાઇનલમાં પહોંચી ત્યારે ત્યાંના પ્રેસિડન્ટ સમક્ષ તેના પર પ્રતિબંધ મૂકવાની માગણી કરવામાં આવેલી.
ત્રણ વર્ષ પહેલાં પલ્વાશા તોખી નામની ૨૬ વર્ષની પત્રકારની તેના ઘરમાં ઘૂસીને હુમલાખોરોએ હત્યા કરી નાખેલી.
રોયા સાદત અફઘાનિસ્તાનની પહેલી ફિલ્મમેકર છે અને તેણે ત્યાં મહિલા ફિલ્મોત્સવની પણ સ્થાપના કરી છે.
મોતની ધમકીઓ છતાં એલેના સબૂરી આગામી ઑલિમ્પિક્સમાં અફઘાનિસ્તાન તરફથી સૌપ્રથમ મહિલા સ્વિમર મોકલવા માટે કટિબદ્ધ છે.
અહીં સ્ત્રી મુક્ત હોય, પોતાની મરજીથી કંઈ પણ કરતી હોય તો લોકોને લાગે છે કે તે કંઈક ખોટું કરી રહી છે. એટલે એ લોકો તેના પર હુમલો કરશે, તેને શારીરિક-માનસિક ઈજા પહોંચાડશે. અફઘાનિસ્તાનમાં કોઈ સ્ત્રીઓને પોતાની મરજીથી તેમની જિંદગી જીવવા દેવામાં માનતું જ નથી.
આ શબ્દો છે અફઘાનિસ્તાનની રાજધાની કાબુલમાં આવેલા એક વિમેન્સ શેલ્ટરમાં રહેતી નિહાલ નામની ટીનેજર યુવતીના. પોતાની સગી માતા અને સગા ભાઈઓ તેને કોઈ જ દેખીતા કારણ વગર એટલીબધી મારતા હતા કે અનેક વખત તેણે ઘરમાં જ આત્મહત્યા કરવાની કોશિશ કરેલી. એક વખત તો તેણે ઘરના પુરુષો પાસે રહેલી બંદૂકથી પોતાનો જીવ લેવાની પણ કોશિશ કરેલી, પરંતુ તેની નાની બહેને છેલ્લી ઘડીએ તેને રોકી લીધી હતી. આખરે એક દિવસ આવી જ મારપીટથી ત્રાસીને નિહાલ ઘર છોડીને ભાગી ગઈ અને કાબુલમાં આવેલા એક વિમેન્સ શેલ્ટર હોમમાં શરણ લીધું. ત્યાં નિહાલ જેવી વીસેક સ્ત્રીઓ રહે છે. એ શેલ્ટર હોમ હોવા છતાં એક પ્રકારની જેલ છે, જ્યાંથી સ્ત્રીઓને ક્યાંય બહાર જવાની છૂટ નથી. હા, તેમને સીવણ-ભરત-ગૂંથણ વગેરે શીખવવામાં આવે છે અને અફઘાનિસ્તાનના કાયદા દ્વારા તેમના હકો વિશે પણ માહિતગાર કરાય છે. ‘અલ જઝીરા’ ચૅનલની પત્રકાર કરિશ્મા વ્યાસે જ્યારે ૨૦૧૫માં એ શેલ્ટર હોમની મુલાકાત લીધેલી ત્યારે નિહાલ એક વર્ષથી ત્યાં રહેતી હતી. તેના પરિવારજનો માનતા હતા કે નિહાલ પોતાના બૉયફ્રેન્ડ સાથે ઘરેથી ભાગી ગયેલી. તેના ભાઈઓ તેને ઘરે પાછી બોલાવવા તૈયાર નહોતા. તેની માતા દીકરીને પાછી બોલાવવા તૈયાર હોવા છતાં ઘરમાં તેનું કશું ઊપજતું નહોતું. તે તો ફોન પર નિહાલને એવી સૂચનાઓ આપતી હતી કે અન્ય છોકરીઓના પરિવારજનો તો તેને કાલાશનિકોવ રાઇફલથી મારે છે, તોય કોઈએ ઘર છોડીને ભાગવાનું દુસાહસ કર્યું નહોતું, તો તું શા માટે ભાગી ગઈ? અધૂરામાં પૂરું નિહાલને માંડ પોતાનું નામ લખી શકે એટલું જ લખતાં-વાંચતાં આવડતું હતું. એટલે તે પોતાની રીતે જીવી શકે એવી કોઈ શક્યતા જ નહોતી. ટૂંકમાં નિહાલનું ભવિષ્ય ધૂંધળું હતું અને અત્યારે આ લખાઈ રહ્યું છે ત્યારે તે નિહાલની સ્થિતિ શું હશે એ વિશે તો અલ્લાહ જ જાણતા હશે. અફઘાનિસ્તાનમાં આવાં ૧૪ શેલ્ટર હોમ આવેલાં છે, જ્યાં રહેતી દરેક સ્ત્રીની આવી જ દદર્‍નાક દાસ્તાન છે.
અફઘાનિસ્તાન સ્ત્રીઓ માટે વિશ્વનો સૌથી ખરાબ દેશ છે. ગ્લોબલ રાઇટ્સ નામની આંતરરાષ્ટ્રીય નૉન-ગવર્નમેન્ટલ હ્યુમન રાઇટ્સ સંસ્થાનું કહેવું છે કે અફઘાનિસ્તાનની દર દસમાંથી નવ સ્ત્રીઓએ શારીરિક, માનસિક કે જાતીય હિંસાનો અનુભવ કરેલો હોય છે અને તેમને પરાણે લગ્નમાં ધકેલી દેવામાં આવે છે. અફઘાનિસ્તાનની ૬૦ ટકા સ્ત્રીઓને તે ૧૬ વર્ષની થાય ત્યાં સુધીમાં પરણાવી દેવામાં આવે છે. ત્યારે તેઓ પોતાની રીતે કશુંક કરી શકે, પોતાના પગ પર ઊભી રહી શકે અને પોતાના શોખ-પૅશનને ફૉલો કરીને આગળ વધી શકે એવી અપેક્ષા ક્યાંથી રાખી શકાય?
આ વાત અત્યારે યાદ કરવાનું કારણ છે અફઘાનિસ્તાનથી આવેલા લેટેસ્ટ સમાચાર. એલેના સબૂરી નામની પચીસ વર્ષની યુવતીને અફઘાન ફેડરેશન ઑફ સ્વિમિંગ દ્વારા વિમેન્સ સ્વિમિંગ કમિટીની સ્થાપના કરીને તેની હેડ બનાવવામાં આવી છે. એલેના એની પ્રમુખ હોવા ઉપરાંત કોચ પણ છે. આ કમિટીનો ઉદ્દેશ છે યુવતીઓને સ્વિમિંગ શીખવવું અને આગામી ત્રણ વર્ષમાં એવી ટકોરાબંધ મહિલા સ્વિમર્સ તૈયાર કરવી જેથી ૨૦૨૦માં ટોક્યો-જપાન ખાતે યોજાનારી ઑલિમ્પિક્સમાં અફઘાનિસ્તાન તરફથી તેમને મોકલી શકાય, પરંતુ જ્યાં સ્ત્રીઓને પગથી માથા સુધી ઢાંકીને રાખવામાં આવતી હોય અને તેમની સાથે જનાવરો જેવું વર્તન કરવામાં આવતું હોય ત્યાં સ્ત્રીઓને સ્વિમિંગ શીખવવાનું બીડું ઝડપવું એટલે જાણે વાઘની બોડમાં હાથ નાખવો. આ કામની શરૂઆત કરતાંની સાથે જ એલેનાને ધમકી મળી ગઈ કે તે પોતાનું આ કામ બંધ કરી દે નહીંતર એનું પરિણામ બહુ ખરાબ આવશે. અફઘાનિસ્તાનના અત્યંત પુરુષપ્રધાન, ભયંકર રૂઢિચુસ્ત અને દાયકાઓ સુધી જ્યાં તાલિબાનોનું શાસન રહ્યું હોય એ સમાજમાં આ ધમકીઓને હળવાશથી લેવાની ભૂલ કોઈ કરે નહીં, પરંતુ એલેના જરા જુદી માટીની બનેલી છે. અત્યારે તેને સલામતી પૂરી પાડવામાં આવી છે અને તે સશસ્ત્ર સલામતી-વ્યવસ્થા હેઠળ જ તે યુવતીઓને સ્વિમિંગ શીખવે છે.
આખા અફઘાનિસ્તાનમાં કુલ ૩૦ સ્વિમિંગ-પૂલ છે, જેમાંથી માંડ એકમાં જ સ્ત્રીઓને પ્રવેશવાની છૂટ છે. હવે એ સ્વિમિંગ-પૂલને તથા ત્યાં આવીને શીખવતી એલેનાને પણ ત્રાસવાદીઓની ધમકી મળી ચૂકી છે. ઇલેનાની એક બહેનપણીએ સૌપ્રથમ તેને સ્વિમિંગનો અનુભવ કરાવેલો. ત્યાર પછી તે યુટ્યુબમાં સ્વિમિંગ ટ્યુટોરિયલના વિડિયોઝ જોઈ-જોઈને પોતાની મેળે જ સ્વિમિંગ શીખી ગઈ. ઇકૉનૉમિક્સની વિદ્યાર્થિની એવી એલેનાએ તાજેતરમાં જ એક અગ્રણી ઇન્ટરનૅશનલ ન્યુઝ-એજન્સીને આપેલા પોતાના સૌપ્રથમ ઇન્ટરવ્યુમાં કહ્યું છે કે શરૂ-શરૂમાં તેને પાણીમાં ડૂબી જવામાં અત્યંત ડર લાગતો, પરંતુ તેને સમજાયું કે પાણીમાં ડૂબી જવા કરતાં ત્યાં બીજા ઘણા વધુ ભયંકર પ્રકારના ભય રહેલા છે. એલેનાએ જોયું કે તેને ત્યાં કોઈ સ્ત્રીને તરતાં આવડતું જ નહોતું. ત્યારે તેણે નક્કી કર્યું કે પોતે સ્વિમિંગ-કોચ બનીને પોતાના જેવી યુવતીઓને સ્વિમિંગ શીખવશે. એમ વિચારીને જ તેણે આ વિમેન્સ સ્વિમિંગ કમિટીની સ્થાપના કરી છે.
તેના ગ્રુપમાં કેટલીક છોકરીઓ સ્વિમિંગ શીખવા માટે જોડાઈ પણ ગઈ છે, પરંતુ કટ્ટર રૂઢિચુસ્તતાના માહોલ વચ્ચે અને કોઈ પણ જાતના પ્રૉપર સ્વિમિંગ કૉસ્ચ્યુમ વિના સ્વિમિંગ શીખવું અને એ પણ ઑલિમ્પિક્સ જેવી સ્પર્ધાને ધ્યાનમાં રાખીને કૉમ્પિટિટિવ સ્વિમિંગ શીખવું એ ઉઘાડા પગે માઉન્ટ એવરેસ્ટ સર કરવા જેવું કપરું કામ છે. એલેના પાસે સ્વિમિંગ શીખવા આવતી છોકરીઓએ સ્કિનટાઇટ લાયક્રાનાં લેગિંગ્સ-ટૉપ પહેયાર઼્ અને એના પર વન-પીસ સ્વિમસૂટ પહેયાર઼્ અને માથું ઢાંકવા માટે સ્વિમિંગ કૅપનો ઉપયોગ કર્યો. આ રીતે શરીર ઢાંકીને સ્વિમિંગ શીખવાનું શરૂ કર્યું; કેમ કે તેમને પીઠ, હાથ, સાથળ કે ઈવન માથું ખુલ્લું રાખીને તરવાની છૂટ નથી. હવે આ ટીમ એક બ્રાઝિલિયન કંપની પાસે પોતાના દેશમાં ચાલી શકે એવો સ્વિમસૂટ તૈયાર કરાવવાની વાત ચલાવી રહી છે. અત્યારે એલેના સબૂરી પાસે સ્વિમિંગ શીખી રહેલી છોકરીઓ ઉપરાંત બારેક બીજી યુવતીઓએ પણ સ્વિમિંગ શીખવાની તૈયારી બતાવી છે. જ્યારે ડ્રીમફ્યુઅલ નામની એક ઇન્ટરનૅશનલ વેબસાઇટ આ અફઘાન સ્વિમિંગ ટીમ માટે આંતરરાષ્ટ્રીય માર્કેટમાંથી ફન્ડ એકઠું કરી રહી છે. અત્યાર સુધીમાં ૫૮ હજાર રૂપિયા એકઠા થઈ ગયા છે, પરંતુ ટીમને ઑલિમ્પિક્સ સુધી પહોંચાડવા માટે ઍટ લીસ્ટ બે લાખ રૂપિયાની જરૂર પડશે.
ફીમેલ સ્પોર્ટ્સ માટે અફઘાનિસ્તાનનું વાતાવરણ એટલુંબધું ખરાબ છે કે ત્યાં તમામ પ્રકારની નૅશનલ સ્પોર્ટ્સ ટીમોને અગાઉ મહિને પાંચસો રૂપિયાનું મહેનતાણું મળતું હતું એ સુધ્ધાં બ્લૉક કરી દેવામાં આવ્યું છે. અફઘાનિસ્તાનની કોઈ વિમેન્સ સ્ર્પોટ્સ ટીમ જ નથી જ્યારે આ બાબતમાં અત્યંત રૂઢિચુસ્ત ઇસ્લામિક દેશો જેવા કે ઈરાન, સાઉદી અરેબિયા અને કતારની પણ પોતાની મહિલા ટીમો છે. એકલા કાબુલમાં જ ચાર જાહેર સ્વિમિંગ-પૂલ ખંડેર હાલતમાં પડ્યા છે, જેમાંથી એક તો સિત્તેરના દાયકામાં સોવિયેત રશિયન શાસનમાં બનાવવામાં આવ્યો હતો. હવે ત્યાંના પ્રધાનો વાતો કરી રહ્યા છે કે એને નવસાધ્ય કરવા, પરંતુ એ થાય ત્યારે સાચું.
બહારના પ્રેશર અને કટ્ટરવાદીઓની ધમકીઓને ગણકાર્યા વિના પોતાનું કામ કરતી રહેલી એલેનાને આશા છે કે તે ૨૦૨૦ના ઑલિમ્પિક્સમાં અફઘાનિસ્તાન તરફથી ઍટ લીસ્ટ એક તો મહિલા સ્વિમર મોકલીને જ રહેશે. જો આવું શક્ય બનશે તો તે અફઘાનિસ્તાન તરફથી ઑલિમ્પિક્સમાં ભાગ લેનારી સૌપ્રથમ સ્વિમર બનશે. ઈવન આ મહિનાના અંતે તુર્કમેનિસ્તાનમાં યોજાનારી સેન્ટ્રલ એશિયન ચૅમ્પિયનશિપ્સમાં પણ આ યુવતીઓ ક્વૉલિફાય થશે એવી આશા સેવાઈ રહી છે.
તાલિબાનના ઓછાયા હેઠળના અફઘાનિસ્તાનમાં સ્ત્રીઓ પર ગુજારવામાં આવતા અત્યાચાર અને ભયંકર ભેદભાવોને જોઈને ૧૯૯૯માં અફઘાનિસ્તાન પર ઑલિમ્પિક્સમાં ભાગ લેવા પર પ્રતિબંધ ફરમાવી દેવામાં આવ્યો હતો. છેક ૨૦૦૩માં આ પ્રતિબંધ હટuો અને ત્યાર પછીના વર્ષે ગ્રીસના ઍથેન્સમાં યોજાયેલી ઑલિમ્પિક્સમાં અફઘાનિસ્તાનને જવાની તક મળેલી. એ વખતે અફઘાનિસ્તાને પાંચ ખેલાડીઓનું એક ડેલિગેશન ઑલિમ્પિક્સમાં મોકલેલું. એમાં ફારિબા રેઝાયી અને રોબિના મુકિમયાર નામની બે મહિલા ખેલાડીઓ પણ સામેલ હતી. આ બન્ને યુવતીઓ અફઘાનિસ્તાન તરફથી ઑલિમ્પિક્સમાં ભાગ લેનારી સૌપ્રથમ મહિલા ખેલાડી બની હતી. રેઝાયીએ જુડોમાં ભાગ લીધેલો. રોબિનાએ ૧૦૦ મીટર દોડની સ્પર્ધામાં ભાગ લીધેલો. તે જ્યારે ૨૦૦૪ અને ૨૦૦૮ની ઑલિમ્પિક્સમાં માથા પર હિજાબ પહેરીને દોડી ત્યારે આખી દુનિયાનું ધ્યાન તેના તરફ ખેંચાયેલું. તાલિબાની શાસનમાં સ્ત્રીઓની સ્થિતિ વિશે રોબિનાએ ઇન્ટરનૅશનલ મીડિયાને કહેલું કે તાલિબાનોના શાસનમાં અમારી છોકરીઓ માટે કશું જ નથી; તમે સ્કૂલ ન જઈ શકો, રમી ન શકો, તમે કંઈ જ ન કરી શકો; બસ, તમારે આખો વખત ઘરે જ બેસી રહેવું પડે. અત્યારે ૩૦ વર્ષની થયેલી રોબિનાએ ૨૦૧૦થી રાજકારણમાં પણ ઝંપલાવ્યું છે. સ્ત્રીઓના હકોની માગણી સાથે તે ૨૦૧૦ની સંસદીય ચૂંટણીમાં અપક્ષ ઉમેદવાર તરીકે ઊભી હતી, પરંતુ જ્યાં મોટા ભાગના મતદારો પુરુષો જ હોય ત્યાં રોબિના કઈ રીતે જીતી શકે?
ફારિબા રેઝાયીની મોટી બહેન શાઇમાનો કિસ્સો પણ અફઘાનિસ્તાનમાં સ્ત્રીઓની સ્થિતિ સામે લાલ બત્તી ધરે એવો છે. શાઇમા રેઝાયી અફઘાનિસ્તાનની ટોલો ટીવી નામની અફઘાનિસ્તાનની સૌપ્રથમ પ્રાઇવેટ અને પહેલી મ્યુઝિક-ચૅનલ પર હોપ નામનો પૉપ્યુલર મ્યુઝિક-શો હોસ્ટ કરતી હતી. તે અફઘાનિસ્તાનના ઇતિહાસમાં સૌપ્રથમ વેસ્ટર્ન સ્ટાઇલનાં પરિધાન ધારણ કરીને પ્રોગ્રામ પ્રેઝન્ટ કરનારી વિડિયો-જૉકી હતી. શાઇમા યંગસ્ટર્સમાં જબરદસ્ત લોકપ્રિય હતી અને એટલે જ ત્યાંના રૂઢિચુસ્તોની આંખમાં તે કણાની જેમ ખૂંચતી હતી. ખુદ અફઘાનિસ્તાનની સુપ્રીમ ર્કોટના ચીફ જસ્ટિસ ફઝ્લ હદી શિનવારીએ પણ એવું કહીને શાઇમાની વિરુદ્ધમાં બળાપો કાઢેલો કે આવું હિપ હૉપ મ્યુઝિક આપણાં સમાજ-સંસ્કૃતિને ભ્રક્ટ કરી નાખશે, લોકોને ઇસ્લામથી દૂર લઈ જશે અને દેશનો નાશ કરી નાખશે. તેની ચૅનલવાળાઓએ પણ લોકપ્રિય હોવાના ગુના બદલ શાઇમાને નોકરીમાંથી કાઢી મૂકવાની ફરજ પડેલી. માત્ર આ શો કરવા બદલ શાઇમા અને તેના પરિવાર પર એટલુંબધું જોખમ આવી પડ્યું કે આખા પરિવારે કાબુલ છોડીને પાંચ વર્ષ માટે પાકિસ્તાનમાં શરણ લેવું પડેલું, છતાં પરિણામ તો લોહિયાળ જ આવ્યું. ૨૦૦૫ની ૧૮ મેએ અજ્ઞાત બંદૂકધારીઓએ શાઇમાને કાબુલમાં તેના ઘરની નજીક જ ગોળી મારીને તેની હત્યા કરી નાખી.
મેહબોબા અહદયાર નામની (અત્યારે ૨૮ વર્ષની) દોડવીરે જ્યારે રમતગમતમાં આગળ વધીને ઑલિમ્પિક્સમાં ભાગ લેવાનું સપનું જોયું ત્યારે આખા ગામની તવાઈઓ તેના પર ઊતરેલી. મેહબોબા ૨૦૦૮ની બીજિંગ ઑલિમ્પિક્સમાં ૧૫૦૦ અને ૩૦૦૦ મીટરની દોડની સ્પર્ધામાં ભાગ લેવાની હતી. આ માટે તે ઇટલીમાં ટ્રેઇનિંગ કૅમ્પમાં પણ સામેલ થયેલી, પરંતુ એક સવારે તે પોતાના સામાન સાથે ગાયબ થઈ ગઈ. ચારેકોર હાહાકાર મચી ગયો. સૌને બીક લાગી કે કટ્ટરવાદીઓએ મેહબોબાને કિડનૅપ કરી લીધી હશે. અફઘાન ઑલિમ્પિક કમિટીએ પણ ખોટેખોટું નિવેદન આપ્યું કે તે ઈજાગ્રસ્ત પગની સારવાર લઈ રહી છે, પરંતુ મેહબોબાના કોઈ સગડ નહોતા. આખરે એક મહિના પછી ખુદ મેહબોબાએ પોતાના પરિવારને ફોન કરીને કહ્યું કે તે રાજકીય શરણ લેવા માટે નૉર્વે પહોંચી ગઈ છે અને ફરી પાછી ક્યારેય અફઘાનિસ્તાનના કેદખાનામાં નહીં આવે. આ બાજુ તેનો પરિવાર ટેન્શનમાં આવી ગયો કે હવે તેમના પર તવાઈ આવશે, પરંતુ છેલ્લાં નવ વર્ષથી આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયામાં મેહબોબાના કોઈ સમાચાર નથી. આપણે આશા રાખીએ કે મેહબોબા અત્યારે રહેવા માટે વિશ્વના સૌથી બેસ્ટ દેશ એવા નૉર્વેમાં શાંતિમય જીવન જીવી રહી હશે.
ત્રણ વર્ષ પહેલાં અફઘાનિસ્તાનના સૌપ્રથમ અને એકમાત્ર ફીમેલ ઑર્કેસ્ટ્રાની સ્થાપના થઈ હતી. પર્શિયન સાહિત્યમાં સંગીતની દેવીના નામ પરથી એ ઑર્કેસ્ટ્રાનું નામ રાખવામાં આવ્યું ઝોહરા. કાબુલમાં આવેલી અફઘાનિસ્તાન નૅશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ મ્યુઝિકમાં ભણતી અને અત્યારે વીસ વર્ષની નગીના ખ્પોલ્વાક નામની યુવતીએ પોતાની મિત્ર ઝરીફા અદિબા સાથે મળીને આ ઑર્કેસ્ટ્રાની સ્થાપના કરી હતી. આ મ્યુઝિક-ઇન્સ્ટિટ્યૂટ અફઘાનિસ્તાનની એકલદોકલ એવી સ્કૂલોમાંની એક છે જ્યાં છોકરા-છોકરી એક જ ક્લાસરૂમમાં બેસીને ભણી શકે છે. નગીનાનો પરિવાર પૂવર્‍ અફઘાનિસ્તાનના કુનારમાં રહે છે. ત્યાં તાલિબાની ઉગ્રવાદીઓનો ઉપદ્રવ વધ્યો એટલે નગીનાના પિતાએ ડરીને દીકરીને કાબુલના એક અનાથાશ્રમમાં મોકલી દીધી. તેનું બાળપણ ત્યાં જ વીત્યું. ત્યાં જ તેને આ મ્યુઝિક-ઇન્સ્ટિટ્યૂટ વિશે ખબર પડી. તેના પિતાએ પરમિશન આપી એટલે નગીનાએ ત્યાં ઍડ્મિશન લીધું અને પિયાનો અને ડ્રમ શીખ્યાં, પરંતુ નગીનાના અન્ય પરિવારજનોને આ વાતે એટલુંબધું વાંકું પડ્યું કે નગીનાનાં દાદી અને કાકાઓએ નગીનાના પિતા સાથે સંબંધો કાપી નાખ્યા. તેમનો વાંધો એ વાતે હતો કે દીકરીને તે કંઈ સંગીત શીખવાડાતું હશે? એમ છતાં નગીના અટકી નહીં. એ આ વાદ્યો શીખી અને પોતાનું ઑર્કેસ્ટ્રા સ્થાપ્યું. આજે તે પોતે પોતાના ઑર્કેસ્ટ્રાની કન્ડક્ટર છે. એની બીજી કંડક્ટર એવી ઝરીફાએ પણ પોતાની માતા અને સાવકા પિતા સિવાય પોતાના સગા ભાઈઓને પણ આ વાત કરી નહોતી.
આજે બારથી ૨૦ વર્ષની ૩૫ છોકરીઓ એની મેમ્બર પણ છે. ઝોહરા ઑર્કેસ્ટ્રા ટ્રેડિશનલ અફઘાની અને વેસ્ટર્ન ક્લાસિકલ સંગીત વગાડે છે. હવે આલમ એ છે કે હમણાં જાન્યુઆરીમાં આ ઑર્કેસ્ટ્રાએ પોતાની પહેલી ઇન્ટરનૅશનલ ટૂર કરી હતી. એણે સ્વિટ્ઝરલૅન્ડના દાવોસ ખાતે ભરાયેલી વર્લ્ડ ઇકૉનૉમિક ફોરમમાં પર્ફોર્મ કર્યું હતું. એ પછી સ્વિટ્ઝરલૅન્ડ તથા જર્મનીનાં અન્ય શહેરોમાં પણ પર્ફોર્મ કર્યું હતું. તેમના ઑર્કેસ્ટ્રામાં સિતાર, તબલાં, સારંગી, વાયોલિન, સૅલોં, બૉન્ગો સહિતનાં વાદ્યો સામેલ છે. ઇન્ટરનૅશનલ મીડિયાએ આ ઑર્કેસ્ટ્રાની મોટા પાયે નોંધ લીધી હતી. નગીના અફઘાનિસ્તાનની પહેલી મહિલા ઑર્કેસ્ટ્રા કન્ડક્ટર છે અને તેને આશા છે કે કે કોઈ સારા દેશની સ્કૉલરશિપ મેળવીને ખૂબબધો અભ્યાસ કરશે. આટલી નામના પછીયે આ બન્ને યુવતીઓના ભાઈઓ તેમનાથી નાખુશ છે. તેના કાકાએ તો ધમકી આપી રાખી છે કે એ જ્યારે તેને જોશે એ જ ઘડીએ તેને મારી નાખશે, કેમ કે તેણે આવું સંગીત વગાડવાનું કાળું કામ કરીને તેના પરિવારની નાલેશી કરી છે. ઇન ફૅક્ટ, બન્ને કહે છે કે દરરોજ તેમને પોતાના પર હુમલો થવાનો ભય રહે છે.
એ લોકોના મતે આવું જ કાળું કામ કરનારી અન્ય એક અફઘાન યુવતી છે લિમા સહર. આપણા ઇન્ડિયન આઇડલની જેમ ૨૦૦૮માં અફઘાન સ્ટાર નામનો ટીવી-કાર્યક્રમ ત્યાં એ જ ટોલો ટીવી-ચૅનલ પર સુપરહિટ થયેલો. એમાં બે હજાર અન્ય સ્પર્ધકોને પછાડીને લિમા સહર નામની (એ વખતે) ૧૮ વર્ષની યુવતી વિજેતા બનેલી. લિમા સહર ઇન્ડિયન ઍરલાઇન્સનું વિમાન નેપાલથી હાઇજૅક કરીને જ્યાં લઈ જવામાં આવેલું એ કંદહારની પશ્તૂન પ્રજાતિની છે. પશ્તૂનોમાં સ્ત્રીઓને ગાવાની તો દૂર, બહાર નીકળવાની પણ છૂટ નથી હોતી. અફઘાન સ્ટારની પહેલી સફળ મહિલા સ્પર્ધક એવી લિમાએ પોતાના દેશમાં જબરદસ્ત વિરોધનો વંટોળ પેદા કરેલો. રૂઢિચુસ્તોની કાઉન્સિલે ત્યાંના તત્કાલીન પ્રેસિડન્ટ હમીદ કરઝઈને મળીને એ પ્રોગ્રામ તથા લિમાને ગાતી રોકવાની અપીલ કરી હતી. ત્યાંની મસ્જિદોમાં પણ લિમા વિરુદ્ધ ભાષણો આપવામાં આવ્યાં હતાં; જેનો સૂર એ જ હતો કે લિમા દેશની સંસ્કૃતિ ભ્રક્ટ કરી રહી છે, યુવક-યુવતીઓને ઉશ્કેરી રહી છે અને તેણે ગાવાનું બંધ કરી દેવું જોઈએ; પરંતુ લિમાએ હત્યાની ધમકીઓ વચ્ચે પણ ગાવાનું ચાલુ રાખેલું. ૨૦૦૯માં તેણે આપેલા એક ઇન્ટરવ્યુમાં કહેલું, ‘અહીં મારો જીવ જોખમમાં છે. પ્લીઝ, કોઈ દેશ મને શરણ આપે તો સારું.’ અત્યારે લિમા સહરના પણ કોઈ સગડ નથી. જોકે અફઘાન સ્ટારની ૨૦૧૭ના વર્ષની આવૃત્તિમાં ફરી પાછી ૧૮ વર્ષની એક યુવતી ફાઇનલમાં પહોંચી છે.
૩૬ વર્ષની રોયા સાદત અફઘાનિસ્તાનની સૌપ્રથમ મહિલા ફિલ્મ-રાઇટર, પ્રોડ્યુસર અને ડિરેક્ટર છે. તાલિબાની શાસનમાં તે ઘરે પોતાની માતા પાસે ભણતી. પાછળથી રોયાએ સાઉથ કોરિયામાં જઈને ફિલ્મ-ડિરેક્શનનો સર્ટિફિકેટ કોર્સ કર્યો. પરત ફરીને ૧૯૯૯માં તાલિબાનો શાસન ચલાવતા હતા ત્યારે પણ તેણે એક નાટક લખીને જાહેરમાં પર્ફોર્મ કરાવેલું. તાલિબાનો સત્તા પરથી ગયા પછી તેણે ‘થ્રી ડૉટ્સ’ નામની ફિલ્મ બનાવી. અફઘાનિસ્તાનમાં સ્ત્રીઓની સ્થિતિની વાત કરતી એ ફિલ્મમાં ગુલ અફરોઝ નામની સ્ત્રીને ઍક્ટિંગ કરવા માટે મનાવી હતી. ગુલ અફરોઝે પોતાના પતિ અને પરિવારની વિરુદ્ધમાં જઈને, આત્મહત્યા કરી લેવાની ધમકી આપીને પણ એ ફિલ્મમાં ઍક્ટિંગ કરેલી. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે એ ફિલ્મ વખણાઈ એ પછી તેણે ઓસામા અને અફઘાનિસ્તાનમાં સ્ત્રીસાક્ષરતા વિશે વાત કરતી ‘થ્રી ટૂ વન’ નામની ડૉક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ બનાવી. રોયાની બહેન અલકાએ રોયાના નામ પર ફિલ્મ-કંપની પણ ખોલી. ૨૦૧૧માં જ રોયા સાદતે ‘તાર વા ઝખ્મા’ નામની ફિલ્મ બનાવી જેમાં ૧૭ વર્ષની કિશોરીનાં લગ્ન એક મોટી ઉંમરના પુરુષ સાથે થાય છે એની વાત હતી. રોયાએ ચાર વર્ષ પહેલાં ઇન્ટરનૅશનલ વિમેન્સ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ ઇન અફઘાનિસ્તાનની પણ શરૂઆત કરી છે. ૨૦૧૪માં તેને મલયાલમ સિનેમાના અવૉર્ડમાં જ્યુરી મેમ્બર તરીકે પણ બોલાવવામાં આવી હતી.
૨૦૧૪ની ૧૬ સપ્ટેમ્બરે અફઘાનિસ્તાનના મઝાર-એ-શરીફમાં પલ્વાશા તોખી મેરન્ઝઇ નામની ૨૬ વર્ષની યુવાન મહિલા પત્રકારને ધોળે દહાડે ચપ્પુના ઘા ઝીંકીને મોતને ઘાટ ઉતારી દેવામાં આવેલી. ત્યાંના બાયાન મીડિયા સેન્ટરમાં પાંચ વર્ષ સુધી કામ કરી ચૂકેલી પલ્વાશા પોતાની હત્યાના ત્રણ મહિના પહેલાં જ થાઇલૅન્ડમાં પોસ્ટ-ગ્રૅજ્યુએશન પૂરું કરીને સ્વદેશ પરત ફરેલી. હત્યારાએ એક લગ્નનું આમંત્રણ આપવાના બહાને તેના ઘરનો દરવાજો ખખડાવ્યો અને ખોલતાંવેંત જ માથા અને છાતી પર ઘા મારીને પલ્વાશાની હત્યા કરી દેવામાં આવી હતી. એ પછી ત્યાંની ૩૦૦ મહિલા પત્રકારોએ નોકરી છોડી દીધી હતી.
૨૦૦૭માં આ જ રીતે અજ્ઞાત હુમલાખોરોએ ઝાકિયા ઝકી નામની કાબુલની એક રેડિયો-સ્ટેશનની માલકણને ઘરમાં ઘૂસીને તેના આઠ વર્ષના દીકરાની નજર સામે ગોળીએ દીધી હતી. હુમલાખોરોએ તેના ચહેરા પર ગોળી મારી હતી, જેમાં તેનો અડધો ચહેરો ઊડી ગયેલો. એ પછી ફરીદા નેકઝાદ, સહર અમદદર્‍ જેવી અનેક રેડિયો-પ્રોફેશનલ્સને પણ ફોન પર આવી જ ધમકીઓ મળી રહી હતી. આવા કિસ્સાઓ જેટલા શોધીએ એટલું લિસ્ટ લાંબું જ થતું જાય એમ છે. વધુ ખોફનાક વાત એ છે કે આવા અનેક કિસ્સા તો અફઘાનિસ્તાનની સરહદો વટીને આપણા સુધી પહોંચતા જ નથી.
Subscribe via email (Registered users only)
Write the displayed characters
Please enable JavaScript to post a new comment
You need an iframes capable browser to view this content.
Copyright © 2012 Mid-day Infomedia Ltd. All Rights Reserved.