gu en en en en en en en en en en en en en en en en tl tr en en en en en en en en en en en en en en en fr tr en en en en es en en en en en en en en en en fi en nl en en pt en gu gu en nl gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en en en en en fa en en en en en ru en en en en en en en en es en en en en ar en en en en en en
સિનિયર સિટિઝનોને ઘરની બહાર કે ઘરની અંદર ગમે ત્યાં હીટ-સ્ટ્રોક આવી શકે છે
You need an iframes capable browser to view this content.
જોકે જરૂરી નથી કે એ ઘરની બહાર આવે, ઘેરબેઠાં પણ હીટ-સ્ટ્રોક આવી શકે છે. ખાસ કરીને સિનિયર સિટિઝનોએ આ વિશે ખાસ ધ્યાન રાખવું. હાલમાં મહારાષ્ટ્રમાં ૪ જણનાં હીટ-સ્ટ્રોકને કારણે મૃત્યુ થયાં, જેમાં ત્રણ સિનિયર સિટિઝન જ હતા
૪૦ ડિગ્રી જેટલું ઊંચું તાપમાન મોટા ભાગે મે મહિનામાં જતું હોય છે, પણ મહારાષ્ટ્રે તો માર્ચ મહિનામાં જ આ તાપમાનનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. છેલ્લાં ૧૦ વર્ષનો રેકૉર્ડ બ્રેક કરતી ગરમી જ્યારે માર્ચ મહિનામાં આવી ત્યારે લોકોને ખરેખર ભય લાગવા લાગ્યો છે કે મે મહિનામાં શું થશે? ગરમીમાં તાપને લીધે જે ઘાતક રોગનો ભોગ લોકો બનતા હોય છે એ છે સન-સ્ટ્રોક કે હીટ-સ્ટ્રોક. મેડિકલ લૅન્ગ્વેજ પ્રમાણે હીટ-સ્ટ્રોક વધુ ઉચિત શબ્દ છે. આ એ બીમારી છે જેમાં વીસ ટકા દરદીઓ મૃત્યુ પામે છે. ઇન્ડિયા મિટિયરોલૉજિકલ ડિપાર્ટમેન્ટ દ્વારા ગુજરાત, રાજસ્થાન, મધ્ય પ્રદેશ અને ઉત્તર ભારતના પણ અમુક વિસ્તારોને આવરી લેવામાં આવ્યા છે. છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં ભારતના જુદા-જુદા વિસ્તારોમાં નૉર્મલ તાપમાન કરતાં પાંચથી સાત ડિગ્રી જેટલું તાપમાન ઊંચું નોધાયું હતું. ગયા વર્ષે પણ ગરમીને કારણે ભારતમાં ૭૦૦ લોકોનાં મૃત્યુ થયાં હતાં, જેમાં હીટ-સ્ટ્રોક સૌથી મહત્વનું કારણ હતું. મહારાષ્ટ્ર હેલ્થ મિનિસ્ટ્રીના રિપોર્ટ મુજબ કુલ ચાર જણ માર્ચ મહિનામાં જ હીટ-સ્ટ્રોકનો ભોગ બન્યા અને મૃત્યુ પામ્યા હતા. મહત્વની વાત એ છે કે ચારમાંથી ત્રણ લોકો સિનિયર સિટિઝન હતા. એ હકીકત છે કે સિનિયર સિટિઝન પર હીટ-સ્ટ્રોકનું રિસ્ક વધારે જ રહે છે. મુંબઈમાં હીટ-સ્ટ્રોક આવવાની શક્યતા બીજા એરિયા કરતાં પ્રમાણમાં ઓછી છે, પરંતુ આ વેકેશનમાં બહાર ફરવા જનારા લોકોએ આ બાબતે સાવચેત રહેવાની અત્યંત જરૂર છે.
હીટ-સ્ટ્રોકને મગજના સ્ટ્રોક સાથે કઈ લેવાદેવા નથી કે નથી હૃદય સાથે લેવાદેવા. હીટ-સ્ટ્રોક એટલે જ્યારે શરીરનું તાપમાન નિયત તાપમાન કરતાં વધી જાય. ખાસ કરીને શરીરનું તાપમાન ૪૦ સેન્ટિગ્રેડ કે એથી વધારે થઈ જાય તો આ તાપમાનમાં શરીરનું ટકવું મુશ્કેલ બની જાય છે. આ પરિસ્થિતિમાં શરીર પોતાની મેળે ઠંડું પડી શકતું નથી અને વ્યક્તિની જે શારીરિક હાલત થાય છે એને હીટ-સ્ટ્રોક કહે છે. સામાન્ય રીતે તાવ આવે ત્યારે પણ શરીરનું તાપમાન ઊંચું જતું રહે છે, પરંતુ એને હીટ-સ્ટ્રોક કહેવાય નહીં. કોઈ પણ પ્રકારના ઇન્ફેક્શનને લીધે જે તાવ આવે અને એને લીધે શરીરનું તાપમાન ઉપર જાય એ પરિસ્થિતિ કરતાં હીટ-સ્ટ્રોકની પરિસ્થિતિ ઘણી જુદી છે.
માણસની રચના એવી છે કે તે અમુક તાપમાનથી વધુ અને અમુક તાપમાનથી ઓછું તાપમાન સહી શકે નહીં. આ તાપમાન બૅલૅન્સ્ડ રહેવું અત્યંત જરૂરી છે.
ઍવરેજ શરીરનું તાપમાન ૩૬.૫-૩૭.૫ સેન્ટિગ્રેડ જેટલું હોય છે, જેને બૅલૅન્સ્ડ તાપમાન કહેવાય અને આ તાપમાન શરીરને અનુકૂળ આવે છે. હવે એવું જરૂરી નથી કે બહારનું તાપમાન પણ આટલું જ રહે. આનાથી વધુ કે ઓછું હોઈ શકે છે. શરીરમાં અંદર એવી રચના છે જે શરીરનું તાપમાન એકસરખું જાળવી શકે. શરીરના તાપમાન વિશેની માહિતી આપતાં આ વિશે વિગતે વાત કરતાં વૉકહાર્ટ હૉસ્પિટલ-મુંબઈ સેન્ટ્રલના ન્યુરોલૉજી ડિપાર્ટમેન્ટના હેડ ન્યુરોલૉજિસ્ટ ડૉ. શિરીષ હસ્તક કહે છે, ‘આ કામ મગજમાં રહેલા હાઇપોથૅલેમસનું છે. આપણા શરીરમાં જુદી-જુદી જગ્યાએ જુદાં-જુદાં રિસેપ્ટર આવેલાં છે જે તાપમાનને અનુભવી એની ખબર હાઇપોથૅલેમસને આપે છે અને હાઇપોથૅલેમસ શરીરમાં જરૂરી ફેરફારો કરે છે, જેને કારણે વધેલું તાપમાન કે ઘટેલું તાપમાન ફરીથી બૅલૅન્સ થઈ શકે અને શરીરનું અંદરનું તાપમાન જેટલું જરૂરી છે એટલું જળવાઈ રહે. જેમ કે સ્કિન પર જે તાપમાન અનુભવાય એ ખૂબ જ વધારે છે એવી ખબર હાઇપોથૅલેમસને પડે કે તરત જ એ પ્રસ્વેદગ્રંથિને સંદેશ મોકલે અને પ્રસ્વેદગ્રંથિ પરસેવાનું નિર્માણ ચાલુ કરી દે. પરસેવો થાય એટલે શરીર ઠંડું થાય અને શરીરનું તાપમાન જે વધી ગયું હતું એ નીચે આવે અને બૅલૅન્સ જળવાય.’
સિનિયર સિટિઝને રાખવી કાળજી
મોટા ભાગે હીટ-સ્ટ્રોક ઉનાળામાં જ આવે છે. આવું થવાનું કારણ ઉનાળામાં વધતું ટેમ્પરેચર અને મુંબઈ જેવા શહેરમાં વધતી હ્યુમિડિટી એટલે કે ભેજનું પ્રમાણ છે. જ્યારે પણ તમે તડકામાં બહાર જાઓ છો અને બહાર જઈને તમે શારીરિક શ્રમ કરો છો, જેને લીધે તમને એક્ઝર્શન થાય છે એને કારણે આવતા હીટ-સ્ટ્રોકને એક્ઝર્શનલ હીટ-સ્ટ્રોક કહે છે. મોટી ઉંમરના લોકો અને બાળકોને ઘરમાં બેઠાં-બેઠાં પણ હીટ-સ્ટ્રોક આવી શકે છે, જેને ક્લાસિક હીટ-સ્ટ્રોક કહે છે. એ વિશે ડૉ. શિરીષ હસ્તક કહે છે, ‘એમાં પણ એવા લોકો જેમને સાઇકિયાટ્રિક પ્રૉબ્લેમ હોય, ડાયાબિટીઝ ધરાવતા હોય, અમુક પ્રકારની દવાઓ ખાતા હોય એવા લોકોને ઘરમાં બેઠાં-બેઠાં પણ હીટ-સ્ટ્રોક આવી શકે છે અને એકદમ જ શરીર ગરમ થઈ જાય એવું બને. આ પ્રકારના હીટ-સ્ટ્રોક સામાન્ય નથી, પરંતુ આ પ્રકારનું રિસ્ક મોટી ઉંમરના લોકો પર અને બાળકો પર રહે જ છે; કારણ કે બાળકોમાં મોટા લોકો કરતાં ઓછો પરસેવો વળતો હોય છે અને મોટી ઉંમરના લોકોની તાપમાન મેઇન્ટેન રાખવાની સિસ્ટમ નબળી પડી ગઈ હોય છે. એટલે આ બન્ને વર્ગને તડકામાં નીકળ્યા વગર ઘેરબેઠાં પણ હ્યુમિડ વાતાવરણમાં હીટ-સ્ટ્રોક આવી શકે છે.’
ઓબીસ, ઓવરવેઇટ, જેમને ઊંઘની તકલીફ હોય એવા લોકો, સાઇકિયાટ્રિક પ્રૉબ્લેમ ધરાવતા લોકો, ડાયાબિટીઝના દરદીઓને હીટ-સ્ટ્રોક આવવાનું રિસ્ક વધુ રહે છે. આ વાત કરતાં ડૉ. શિરીષ હસ્તક કહે છે, ‘જેમને પહેલાં ક્યારેય હીટ-સ્ટ્રોક આવ્યો છે તેમને પણ ફરી આવવાનું રિસ્ક વધુ જ હોય છે. અમુક પ્રકારની દવાઓ છે જે વ્યક્તિમાં હીટ-સ્ટ્રોકનું રિસ્ક વધારે છે. જેમ કે બીટા બ્લૉકર્સ દવાઓ જે હાઇપરટેન્શન, ગ્લોકોમા કે માઇગ્રેન જેવા રોગોમાં અપાતી દવા છે. ડાયુરેટિક્સ દવાઓ, જેને કારણે યુરિનની માત્રા વધી જાય અને શરીરમાંથી પાણી ઓછું થવાનું રિસ્ક વધી જાય. ન્યુરોલેપ્ટિક્સ જેવી દવાઓ જે સાઇકિયાટ્રિક ડિસઑર્ડર માટે વપરાય છે. ઍન્ટિકોલાઇનેરજીક્સ દવાઓે જે અસ્થમા, ઇન્સૉમ્નિયા જેવા રોગમાં અપાતી હોય છે એ દવાઓ ખાતી વ્યક્તિઓમાં પણ હીટ-સ્ટ્રોકનું રિસ્ક વધુ હોય છે.’
સ્ટ્રોક આવે ત્યારે શું કરવું?
સ્ટ્રોક આવે ત્યારે જો દરદીને તાત્કાલિક સારવાર મળી જાય તો તેનું બચવું શક્ય બને છે, જે સારવાર તમે સમાન્ય રીતે ઘરે પણ આપી શકો છો. જાણીએ ડૉ. શિરીષ હસ્તક પાસેથી પ્રાઇમરી સારવાર બાબતની કેટલીક ખાસ ટિપ્સ.
૧. દરદીને તાત્કાલિક એકદમ ઠંડો કરવો જરૂરી છે. જો તે તડકામાં હોય તો તરત જ તેને ઘરમાં કે છાંયામાં લાવો, જ્યાં બહાર કરતાં ઠંડું વાતાવરણ હોય.
૨. તેનાં કપડાં કાઢીને તેને તરત જ એકદમ ઠંડા ટુવાલ કે કપડામાં વીંટો. જો એવું ન કરવું હોય તો તેનાં કપડાં પર જ બરફનું ઠંડું પાણી રેડો.
૩. જ્યારે પાણી રેડતા હો ત્યારે એકદમ જોરથી પંખો ચાલુ કરી દો કે ઍરકૂલર ચાલુ કરી નાખો. જો ઍર-કન્ડિશનરની વ્યવસ્થા હોય તો વધુ સારું. આ ત્યાં સુધી ચાલુ રાખો જ્યાં સુધી લાગે કે દરદી ઠંડો થઈ ગયો છે.
૪. કોલન વૉટર પણ આમાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
૫. બરફની થેલી દરદીની ડોકની બન્ને બાજુ, બન્ને બગલની નીચે અને બન્ને હાથનાં કાંડાં તથા બન્ને પગની એડીની નીચે રાખો.
૬. જો દરદી ભાનમાં હોય તો તેનેપીવા માટે પણ એકદમ ઠંડું પાણી આપો.
૭. દરદીના ધબકારા નોંધતા રહો. જેમ-જેમ તે ઠંડો થતો જશે ધબકારા નૉર્મલ થતા જશે.
૮. આટલું કર્યા બાદ પણ જો વ્યક્તિની હાલત ન સુધરે તો તેને તાત્કાલિક હૉસ્પિટલ લઈ જાઓ.
Subscribe via email (Registered users only)
Write the displayed characters
Please enable JavaScript to post a new comment
You need an iframes capable browser to view this content.
Copyright © 2012 Mid-day Infomedia Ltd. All Rights Reserved.