gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en en gu gu gu en en en gu en en en gu gu en en en gu id en gu en gu gu gu gu gu gu gu gu gu en en en en en en en gu gu gu gu gu en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en pl en gu en en en en en en en en en en gu en gu gu en en en gu gu en en en gu en en en gu gu gu gu gu gu en en en gu en en en en en en en en pa en en en en en en en en en en en gu gu gu en gu en gu en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en en
તમને શું ગમે ? એકાંત કે સંગાથ ? – હરીશ થાનકી | ReadGujarati.com
પસંદ કરો પ્રથમ પાનું અનુક્રમણિકા – ટૂંકીવાર્તાઓ – નિબંધો – કાવ્યો અને પદ્ય – ગઝલો – અધ્યાત્મિક લેખો – હસો અને હસાવો – સાહિત્ય લેખો – બાળસાહિત્ય – અન્ય લેખો – પ્રકીર્ણ – ડાઉનલોડ – લેખ શોધો – મહિનાવાર લેખો – ગુજરાતીમાં લખો – ગુજરાતી કેલેન્ડર – આપનો લેખ મોકલાવો – આપનું યોગદાન સંપર્ક
[રીડગુજરાતીને આ કૃતિ મોકલવા માટે શ્રી હરીશભાઈનો (પોરબંદર) ખૂબ ખૂબ આભાર. તેઓ હાલમાં ઉદઘોષક હોવાની સાથે ‘જયહિન્દ’ અખબારમાં કટાર લેખક તરીકે સેવા આપી રહ્યા છે. આ ઉપરાંત તેમની વાર્તાઓ પ્રચલિત સામાયિકોમાં પ્રકાશિત થતી રહે છે. આપ તેમનો આ નંબર પર +91 9879931212 અથવા આ સરનામે hlthanki63@yahoo.in સંપર્ક કરી શકો છો.]
કૌન યાદ કરતા હૈ અંધેરે વક્તકે સાથી કો
સુબહ હોતે હી લોગ ચિરાગ બુઝા દેતે હૈ.
‘મનુષ્યની મનુષ્ય તરીકેની સૌથી મોટી વિટંબણા કઈ ?’ એવા પ્રશ્નના ઉત્તરમાં યુરોપના પ્રખ્યાત મનસવિદ સિગ્મંડ ડ્રોઈડના અનુગામી માનસશાસ્ત્રી ડૉ. કાર્લ જૂંગે કહ્યું હતું કે : ‘માણસને માણસ સાથે ફાવતું નથી અને માણસ વિના ગમતું નથી ! આ માનવજીવનની સૌથી મોટી વિટંબણા છે.’ જૂંગ સાચા છે, આ ખરેખર જ એક વિચિત્ર પરિસ્થિતિ છે. મનુષ્યની લગભગ તમામ સમસ્યાઓ અહીંથી જ વિસ્તરે છે. માનવીની સઘળી વિરોધાભાષી વર્તણુકોનું આને જન્મસ્થાન ગણી શકાય. એકાંત કે સંગાથ, બે માંથી એકપણ બાબતે આખરી પસંદગી થઈ શકતી નથી. ક્યારેક એકાંત ગમે છે, પરંતુ થોડી વારમાં તો સાવ એકલું એકલું લાગવા માંડે છે. કોઈ સાથી સંગાથીની ઝંખના શરૂ થાય છે. એવામાં કોઈ મળે છે, થોડીવાર ગમે છે, આનંદ આવે છે, ફરીથી મન ભાગે છે એકાંત તરફ.
આવું કેમ બને છે ? મનુષ્યના આનંદના મૂળિયા શામાં રહેલા છે ? એકાંતમાં કે સંગાથમાં ? રોજર ફેલી કહે છે કે પૃથ્વી પરની સમગ્ર માનવજાતને બે ભાગમાં વહેંચી શકાય; એક એવા લોકો જે પોતાના જીવનનો વધુ સમય એકાંતમાં ગાળવાનું પસંદ કરે છે. ક્યારેક ક્યારેક જ તેઓ લોકો વચ્ચે આવે છે. જ્યારે બીજા પ્રકારના લોકોને હંમેશા ભીડમાં જ રહેવું ગમે છે. તેઓ નાછૂટકે જ એકાંતમાં જાય છે. આ બન્ને પ્રકારના લોકોને વિપરીત સ્થિતિમાં જવું તો પડે છે કારણ કે એ સ્થિતિ જ તેને પોતાના અસ્તિત્વ સાથે પ્રશ્નાર્થ ઊભો કરે છે.
મનુષ્યની એકાંત કે સંગાથની પસંદગીના પાયા વિશે મનસવિદો અને તત્વચિંતકો જુદા પડે છે. મનસવિદોનું કહેવું એમ છે કે, મનુષ્ય મૂળભૂત રીતે ટોળાનું પ્રાણી છે. સમૂહમાં તે વધુ સલામતી અનુભવે છે. ગમે તેટલી વિશાળ જગ્યામાં પણ મનુષ્ય જો એકલો રહે તો તેને ડર લાગે છે. આ ડર શેનો છે ? આ ડર છે પોતાની ‘આઈડેન્ટીટી’ ખોઈ બેસવાનો. એકાંતમાં તેને પોતાનું અસ્તિત્વ ઓગળતું લાગે છે. ‘પોતે કંઈક છે’ એ અનુભવવા માટે બીજા કોઈકનું હોવું જરૂરી છે. એકાંતમાં અહંકાર ‘સ્ટેન્ડ’ રહી શકતો નથી. બીજું કોઈ સાથે નથી તો પોતે પણ નથી. અન્યની નજરમાં જ જાત આઈડેન્ટીફાઈ થાય છે એટલે જ મનુષ્ય ટોળામાં રહેવાનું પસંદ કરે છે. બીજી તરફ તત્વચિંતકોનું માનવું એમ છે કે, માનવી મૂળે એકલો જ છે. તેની સમગ્ર જીવનયાત્રા એ એકલા હોવાનો ઉપક્રમ છે. અન્યનો સંગાથ હોવો એ તો તેણે ઊભો કરેલો માત્ર એક ભ્રમ છે. જ્યાં સુધી આ ‘બીજા’નો ભ્રમ દૂર થતો નથી ત્યાં સુધી તે ‘સ્વ’ને ઓળખી શકતો નથી. એકલા હોવું એ પ્રત્યેક જીવની નિયતિ છે. પરમ તત્વ એક જ છે અને મનુષ્ય એ તે ‘એક’નો જ ચેતોવિસ્તાર છે. સાગરમાં ઉઠતી કોઈ લહેર, જ્યાં સુધી પોતે એક લહેર જ છે તેમ માને ત્યાં સુધી તેને અન્ય લહેરના સંગાથની શોધ રહેવાની, પરંતુ આ લહેર જ્યારે પોતે સાગર જ છે તેવો અનુભવ પ્રાપ્ત કરી લે છે ત્યારે એક માત્ર સાગર જ રહે છે. આ અર્થમાં મનુષ્ય જ્યાં સુધી આ ‘એકત્વ’ને ઓળખી ન લે ત્યાં સુધી તેને અજંપો રહેશે જ. તેની સમગ્ર દ્વિધા, વલવલાટ, દોડધામ – આ સઘળું ત્યાં સુધી રહેશે જ, જ્યાં સુધી તે આ સત્યને અનુભવી નહીં લે.
મનસવિદો અને તત્વચિંતકો બન્ને સાચા છે. મનુષ્ય એકલો હોય કે કોઈની સંગાથે, તે હંમેશા પોતાના અહમની સાથે ‘આઈડેન્ટીફાઈ’ થયેલો હોય છે. જે લોકોની સ્વસંકલ્પના બહુ ઊંચી હોય અથવા તો સરળ ભાષામાં કહીએ તો જે લોકોનો અહમ મજબૂત હોય તેઓ એકાંતમાં પોતાના અહમને વિચારોનું જલ સીંચી મજબૂત કરતા રહે છે, જ્યારે નીચી સ્વસંકલ્પના ધરાવતા લોકો અન્યની હાજરીમાં તેમની આંખમાં પોતાના પ્રત્યે આદર જોઈને અહમને મજબૂત બનાવતા હોય છે. આ બન્ને પ્રકારના મનુષ્યો વિભિન્ન લાગે છે પણ ખરેખર હોતા નથી. અંતે તો બધા જ લોકો ‘સેલ્ફ આઈડેન્ટીફિકેશન’ માટે દોડે છે.
આ અસ્તિત્વની લડાઈ છે. પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા દરેક જીવ લડતો રહે છે. પ્રાણીઓ ‘વન’માં રહે છે અને મનુષ્ય ‘મન’માં રહે છે. આથી પ્રાણીઓ કરતા મનુષ્યની લડાઈ જરા વધુ સુક્ષ્મ હોય છે. વનમાં થતી લડાઈને જોઈ શકાય છે. મનમાં થતી લડાઈને સમજાવી પડે છે, જાણવી પડે છે. મૈત્રી ભાંગે છે, સંબંધો છૂટે છે, લગ્નો તૂટે છે. આ બધાની પાછળ સ્થૂળ પરિસ્થિતિ ગમે તે હોય; પરંતુ સુક્ષ્મ દ્રષ્ટિએ જોવામાં આવે તો તેનું કારણ વ્યક્તિનું ‘સેલ્ફ આઈડેન્ટીફિકેશન’ સામેની વ્યક્તિની નજરમાં અસ્થિર થાય છે તે જ હોય છે. જેમ કે, દારૂ પીને ઘરે આવતો પુરુષ પોતાની સત્વગુણી સ્ત્રીની નજરમાં પોતાને ‘નીચો’ અનુભવે છે. નીચા પડવું એટલે અસ્તિત્વ ગુમાવવું, આથી તે પત્ની પર જોહુકમી શરૂ કરે છે, પત્ની ડરે છે અને તેને ડરતી જોઈને પુરુષનો અહમ પુષ્ટ થાય છે. આ રીતે પુરુષ પોતાનું અસ્તિત્વ બચાવી લે છે પરંતુ સ્ત્રીનું અસ્તિત્વ ચૂરચૂર થતું જાય છે. આમ, બેમાંથી એક વ્યક્તિનું આઈડેન્ટીફિકેશન તૂટે છે, તૂટતું રહે છે. લગ્ન તૂટે તે પહેલાં ‘આઈડેન્ટીફિકેશન’ તૂટતું હોય છે.
આ હતી સંગાથની સ્થિતિ. હવે એકાંતમાં એવું બને છે કે મોટે ભાગે તે ઝડપથી એકલતામાં ફેરવાઈ જાય છે. પોતાનામાં અંદર રહેલી નકારાત્મકતાનું તાંડવ નૃત્ય સહેવું અઘરૂં પડે ત્યારે ‘સ્વ’નું આઈડેન્ટીફિકેશન તૂટવા લાગે છે. અગાઉ જણાવ્યા મુજબ જો સ્વસંકલ્પના થોડી નીચી હોય તો વિષાદનું જોર વધી જાય અને અંત:કરણમાં ખાનાખરાબી સર્જાઈ જાય.
એકાંત હોય કે સંગાથ, આખરે તો વ્યક્તિએ પોતાનું ‘આઈડેન્ટીફિકેશન’ બચાવવાનું રહે છે. જાતથી ભાગી શકાય નહીં ત્યારે જાત સાથે સુખી થતા શીખવું અને અન્ય સાથે પીડા અનુભવાય ત્યારે તેની સાથે એડજસ્ટ થતા શીખવું, એ સિવાય કોઈ પર્યાય બચે છે ખરો ? પર્યાય શોધવો અને શોધતા રહેવો એ મનુષ્યની પ્રથમ અને અંતિમ પસંદિદા કસરત છે અને કદાચ રહેશે.
Print This Article ·  Save this article As PDF
« Previous સંસાર – પ્રકાશ લાલા
મારું વતન પેટલાદ – શ્રદ્ધા ત્રિવેદી
મારું જન્મસ્થળ અને વતન પેટલાદ. ખેડા જિલ્લાનું નાનકડું ગામ. મહાનગરની ઝાકઝમાળ વચ્ચે પણ એ નાનકડા ગામનો દીવો હજીયે શાંત રીતે અજવાળ્યા કરે છે. એ ગામ પણ ગમતું અને ઘર પણ. ત્યાં એક તળાવ છે. એને આજે પરમાણિયું કહે છે. એમ કહેવાય છે કે પાંડવો ત્યાંથી પસાર થયેલા ને આ તળાવમાં નાહેલા. એનું મૂળ નામ તો પાંડવતળાવ. અહીં એક મોટું મંદિર. બાકીનાં ... [વાંચો...]
ધરતીનો છેડો ઘર – પ્રા. તુલસીભાઈ પટેલ
‘ઘર’ વિશે શ્રી મોહન મઢીકરનું એક ભાવસભર કાવ્ય માણીએ : ઘરમાં રહું છું હું, ને મુજમાં રહે છે ઘર, લોહી બની સદા આ નસમાં વહે છે ઘર ! હોઉં છું જ્યારે ઘરમાં કિંમત નથી કશીયે, છેટો પડું તો પળપળ કાં સાંભરે છે ઘર ? સ્થળકાળથી યે ઉપર સંબંધ છે એહ સંગે, સ્વજનોને લઈને સ્વપ્ને લ્યો સાંભરે છે ઘર ! આધિ વ્યાધિ જ્યાં થાય છે અશેષ, સુખ-સ્નેહની સરિતા માંહી ... [વાંચો...]
જમણમાં લાડુ – નગીન દવે
અમે નાના હતા ત્યારે દાદીમા ગવડાવતા ‘રામ નામ લાડવા ગોપાળ નામ ઘી, કૃષ્ણ નામ ખાંડ ખીર ઘોળી ઘોળી પી.’ દાદાજીને તો લાડુની અનેક કહેવતો મોઢે હતી. તેઓ કહેતા : ‘ઘી જમ્યાં ઘેબર જમ્યાં ઉપર જમ્યાં દહીં સાત જાતની સુખડી પણ ચૂરમા સમાન નહીં.’ ગભરું ગોર ચોવીસ કલાક અગાઉ ન્યાતમાં જમાવાનું નોતરું દેવા આવે એટલે ઘરમાં ઉત્સવનો માહોલ છવાઈ જાય. તે ... [વાંચો...]
23 પ્રતિભાવો : તમને શું ગમે ? એકાંત કે સંગાથ ? – હરીશ થાનકી
October 29, 2009 at 8:27 am
બહુ જ સરસ અને વિચાર પ્રેરક લેખ. માનનીય હરીશભાઈ નો ખુબ અભાર કે આટલો સરસ લેખ લખ્યો.
Log in to Reply
Hiral Vyas "Vasantiful" says:
October 29, 2009 at 9:45 am
‘હું’ માંથી બહાર આવી શકાય તો કદાચ બધા પ્રશ્રનથી પર આવી જવાય. પછી એકાંત અને એકલતા એકમેકમાં ઓગળી જાય ને વ્યક્તિ સ્થિતપ્રગ્ન અવસ્થામાં આવી જાય.
Log in to Reply
October 29, 2009 at 10:40 am
એકાંત કે સંગાથ, બે માંથી એકપણ બાબતે આખરી પસંદગી થઈ શકતી નથી. ક્યારેક એકાંત ગમે છે, પરંતુ થોડી વારમાં તો સાવ એકલું એકલું લાગવા માંડે છે. કોઈ સાથી સંગાથીની ઝંખના શરૂ થાય છે. એવામાં કોઈ મળે છે, થોડીવાર ગમે છે, આનંદ આવે છે, ફરીથી મન ભાગે છે એકાંત તરફ.
એકદમ સાચી વાત.. સરસ લેખ
Log in to Reply
October 29, 2009 at 10:52 am
વાહ ખુબ સરસ આજ ના આ આધુનિક યુગ મા આવા બહુ જ સરસ અને વિચાર પ્રેરક લેખ. યુવા નુ માગૅદશૅન કરી લેખક મા. હરિશભાઇ થાનકી પોતાનિ પ્રતિભા દશૅન કરાવે છે હુ આશા રાખુ કે ભવિષમા પણ આવા લેખ લખી પોતાના જ્ઞાન લાભ મા.હરિશભાઇ થાનકી યુવાનોને આપે હુ બિજા સરસ લેખ ની રાહ જોવ છુ આભાર thanks a lot
Log in to Reply
October 29, 2009 at 12:21 pm
લેખક શ્રી થાનકીજી ખરેખર શું કહેવા માગે છે તે સમજાયું નહિ.
મનુષ્યના આનંદના મૂળિયાથી શરૂ કરી…અહમ – અહંકાર…સ્વને ઓળખવાની મથામણ
સેલ્ફ આઈડેન્ટીફિકેશન વગેરે અલગ અલગ થીયરીની ખીચડી કરી નાખી..!!
વિષયને પુરો ન્યાય આપી શક્યા નથી.
માણસને શું ગમે..એકાંત કે સંગાથ ?
માણસના મૂળ સ્વભાવ પર કેન્દ્રિત આ વિષય પર બાહ્ય પરિબળો પણ કામ કરતા હોય છે.
આજના ઈ-જમાનામાં ક્રાઉડેડ ટ્રેનમાં પણ માણસ ઈચ્છે તો ધ્યાનસ્થ થઈ શકે
અને ટોળામાં પણ સ્વભાવ જો એવો હોય તો પોતાને એકલો મહેસૂસ કરી શકે.
પ્રાણ અને પ્રકૃતિ સાથે જાય.
Log in to Reply
October 29, 2009 at 1:13 pm
wah harishbhai, very nice..
Log in to Reply
October 29, 2009 at 3:48 pm
લેખકશ્રીને આટલો સરસ લેખ લખવા બદલ અભિનંદન.
મનુષ્ય રૂટિનથી જલદી કંટાળી જાય છે. જો સતત ટોળામાં રહેવાનુ આવે તો એકાંત શોધે અને એકલવાયો હોય તો સંગાથ શોધે.
આઈડેન્ટિફિકેશન વાળી વાત સમજાય છે. બાકી જો એ હું ને એટલે કે આઈડેન્ટિફિકેશનને ઓગાળી નાખે તો એકાંત શું કે સંગાથ શું!! કોઇનો સાથ હોય તો સંગાથ માણો ન હોય તો એકાંત માણો. એકલતાથી દૂર રહો.
Log in to Reply
October 29, 2009 at 6:09 pm
KHUB SARAS LEKH, BUT AS PER MY OPINION – SANGAATH KARTA EKANT HAVEE JARURI CHE. SELF NE JAANVA MAATE SAMAJVA MAATE ANE SUKHI THAVA MAATE.
Log in to Reply
October 29, 2009 at 7:16 pm
Very nice article by Harishbhai.At this time people need more lonliness rather than company to understad
Log in to Reply
October 29, 2009 at 7:32 pm
Wah, Harishbhai, khoob saras, sadi saral bhasa ma vicharaniy lekh badal congrats! Mane lage chhe k akant ane sangath sikka ni be baju jewa chhe, ek bija na anupurak ! to atyarna samai pramane banne ne equally enjoy karva joie am nathi lagtu? akant thi self analysis thai sake jyare dilojan mitra na sangath thi tamari personalily na alag alag pasaonu samyak darshan karva taraf agal vadhi sakay. Anyways, thanks for thoughful article and all the best for future! v hopefully waiting many more from u buddy!
Log in to Reply
October 29, 2009 at 10:57 pm
Nice… But I like to be alone wiht “my self”…. I know some people are never alone… No matter where they are and then there are some who are always alone… doesn’t matter even if they are in crowd…. But I like to be alone with “my self” sometimes… Its healty for you…. Time for YOUR SELF!!!!
Log in to Reply
October 30, 2009 at 1:40 am
Log in to Reply
October 30, 2009 at 4:42 am
Dear Harish Bapu! Congratulations!!! Its a very good article. We had also read your article in Chitralekha. That was also a very nice article. Keep it up. & All the Best.
Log in to Reply
October 30, 2009 at 1:39 pm
Every human being need change
Log in to Reply
October 30, 2009 at 11:46 pm
એકાંત અને સંગાથ એ એક સિક્કાની બે બાજુઓ જેવા છે. સંગાથ એવો ગમે કે જે એકાંતની દરેક પળનુ ભાથુ બની રહે અને એકાંત એવુ ગમે કે જે સંગાથની યાદોથી તરબતર હોય…
ક્યારેક એકલા થવુ કે રહેવુ એ સંગાથને પુરેપુરી રીતે માણવાની એક અકળ ચાવી છે. સાચો સંગાથ, સંગાથમા કરતા એકાંતમા વધુ અનુભવી શકાય છે.
Log in to Reply
October 31, 2009 at 3:48 pm
કૃતિ સારી લાગી, ફક્ત નવા વિચાર પૂરતી ! ‘સહજ’ જીવન મા આવા વિચારોનુ કોઇ મહત્વ નથી.. વધૂ પડતા વિચારશીલ માણસો માટે માત્ર મનોરન્જનનુ સાધન ! વાસ્તવિક જીવનમા આવા વિચારોની ઉપયોગિતા શૂ ?
Log in to Reply
October 31, 2009 at 6:43 pm
Log in to Reply
October 31, 2009 at 9:28 pm
કોઇની સંગાથે એકાંત માણી શકાય ત્યારે એનું મૂલ્ય અમૂલ્ય બની રહે.
ફાધર વાલેસે તેમના પુસ્તકમાં સરસ વાત કરી છે..
હું ને મારો મિત્ર એટલે સરવાળે ….
જેની હાજરીથી મન એકલતા ન લાગે અને જેની હાજરીથી મારું એકાંત ન તૂટે…
આવો કોઇ ભાવ હતો..શબ્દોમાં કદાચ થોડો ઘણો ફરક હોઇ શકે.
પણ મને તો આ ભાવ ખૂબ ગમેલ….
Log in to Reply
Smita Kamdar ( Mumbai ) says:
October 31, 2009 at 9:31 pm
સુઁદર રચના . અહઁ ની બાદબાકી કરીયે તો જીવન ઘ્ણુ સરળ બની જાય.
Log in to Reply
November 1, 2009 at 11:35 am
There is Superb Article writng by you,sometimes we were feeling this fact in our life , I am so impress to read your article i hope next time you will do another new things about life my all best wishesh with you.
Log in to Reply
November 1, 2009 at 7:51 pm
Log in to Reply
November 23, 2009 at 6:04 pm
Log in to Reply
June 30, 2010 at 8:44 pm
કોઈ પણ માણસ એકલો હોયતો ચાલે,પરંતુ એકલવાયો ન હોવો જોઇએ.જીવને બહુ કોમ્પ્લીકેટૅટ ન બનાવવુ જોઈએ.
સમજ શકો તો સમજો જીંદગીકી ઉલજન કો….
સવાલ ઉતને નહી હૈ,જવાબ જીતને હૈ…..
Log in to Reply
Click here to cancel reply.
એક વર્ષ અગાઉ પ્રકાશિત થયેલા લેખો પર પ્રતિભાવ મૂકી શકાશે નહીં, જેની નોંધ લેવા વિનંતી.
રીડગુજરાતી પરના વિશેષ લેખો કે અન્ય અગત્યની માહિતી આપના ઈ-મેઈલ પર મેળવવા માટે અહીં આપનું ઈ-મેઈલ સરનામું લખીને જોડાઓ.(3500 થી વધુ વાચકો)
બ્રિટિશ – અમેરિકન ડાયસ્પોરિક ગુજરાતી કવિતા – રમેશ ચૌધરી
મા ભૂમિની મહેકના સંબંધો – શ્યામ ખરાડે
તરસ – પ્રફુલ્લા વોરા
કવિશ્રી રઘુવીર ચૌધરીની પ્રતિભાવ પ્રેરક કાવ્યરચના – લાભશંંકર ઠાકર
નાઈટ આઉટ એ પેરન્ટસની મોટી સમસ્યા – નમ્રતા દેસાઈ
રીડગુજરાતી વિશે : પ્રેસ વિભાગ
This site is dedicated to Shrimad Bhagvat Mahapuran