gu en en en en en en en en en en en en en en en tl tr en en en en en en en en en en en en en en en fr tr en en en en es en en en en en en en en en en fi en nl en en pt en gu gu en nl en en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en en en en en fa en en en en en ru en en en en en en en en es en en en en ar en en en en en en
તમે તો જાણો જ છો કે આવા અઢળક કિસ્સા રોજબરોજ બની રહ્યા છે. આટલી જાગૃતિ વચ્ચે પણ શું કામ બાબાઓની દુકાન બેરોકટોક ચાલે છે? વળગાડની વાતો અને ચાર રસ્તે લીંબુ નાખવાની પરંપરા આજે અકબંધ છે. આ ખોટું છે એ વાત સૌકોઈ જાણે છે છતાં એ દિશામાં જતા લોકો અટકતા નથી. શું કામ? કઈ બાબત લોકોને તેમના તરફ જવા પ્રેરે છે? અંધશ્રદ્ધા પાછળ રહેલી લોકોની સાઇકોલૉજી સમજીએ
બિલાડી રસ્તો કાપે તો તમારું કામ બગડે, શુભ પ્રસંગે બહાર જતાં છીંક આવે તો સમજજો કે વાટ લાગી હવે પ્રંસગની, દોડાદોડ કરતા હો એમાં અચાનક લીંબુ પર પગ મુકાઈ ગયો તો વળગાડ વળગે, હાથમાંથી પૂજાની થાળી પડે તો અપશુકન થયાં અને દૂધ ઊભરાયું તોય પનોતી તમારા ઍડ્રેસ પર પહોંચી જશે જેવી અગણિત માન્યતાઓ આપણે ત્યાંના લોકો માની રહ્યા છે. અહીં સુધી હજી પણ ઠીક છે, પણ એથી આગળ વધુમાં જીવનમાં આવતી તકલીફોના સમાધાન માટે પણ આવા જ કોઈ રસ્તે જનારા લોકોની કોઈ કમી નથી. થોડાક સમય પહેલાં પાલઘર જિલ્લાના મોખાડા ગામની એક યુવતીને કોઈ બીમારી હતી એટલે તેને ગામની નગરપંચાયતની મહિલા શાખાની પ્રમુખની ઓળખાણથી ત્ર્યંબકમુનિ, મંગલમુનિ નામના બાબા પાસે લઈ જવામાં આવી હતી. બાબાએ તે યુવતીના ઇલાજને નામે તેની સાથે લગ્ન કરવાની ઇચ્છા જાહેર કરી. યુવતીએ ના પાડતાં તેને કૉલેજમાંથી કિડનૅપ કરીને તેની સાથે બળજબરીપૂર્વક લગ્ન કરીને અનેક વાર બળાત્કાર કરવામાં આવ્યો હતો. આજે એ બાબા ફરાર છે અને યુવતીની માનસિક હાલત હતી એના કરતાં વધુ બદતર છે. ૧૧ લોકો પકડાયા છે જેમાંથી અમુક છૂટી પણ જશે, પણ યુવતીએ જે ભોગવ્યું અને જે પીડામાંથી પસાર થવું પડ્યું છે એમાંથી તે ક્યારેય બહાર આવી શકશે કે નહીં એ ખબર નથી. બીજે પક્ષે પેલા બાબાના સકંજામાં ફસાયેલી આ પહેલી જ યુવતી હશે કે આવી અઢળક સ્ત્રીઓને તેમણે પોતાની વાસનાનો શિકાર બનાવી હશે એ પણ વધુ તપાસ પછી જ બહાર આવશે. આવા હજારો બાબાઓ આપણી આસપાસ છે. ઠેર-ઠેર અને ખુલ્લેઆમ લગાવવામાં આવેલાં પોસ્ટરોમાં તમારી પારિવારિક, આર્થિક, સામાજિક, માનસિક કે બીજી કોઈ પણ ગુપ્ત સમસ્યાનું સમાધાન બાબા પાસેથી મળશે એવો દાવો તેઓ કરતા ફરે છે. પ્રેમને પામવો હોય કે સૌતનથી પીછો છોડાવવો હોય, ધનની સમસ્યા હોય કે તમારા પર કોઈએ કાળું જાદુ કર્યું હોય એ બધાના ઇલાજ લઈને ફરતા આ બાબાઓ શું કામ પોતાના પાયાવિહોણા અને સાંભળતાં જ હાસ્યાસ્પદ લાગે એવા ઇલાજો લોકોના મગજમાં ઠસાવવામાં સફળ થાય છે. ઈશ્વરથી મોટું કોઈ નથી એવું હજારો લોકો કહી ચૂક્યા છે છતાં શું કામ આવા ઈશ્વરના નામે લોકોની શ્રદ્ધાની દલાલી કરતા પાખંડીઓ સામે દયામણે ચહેરે ઇલાજની આશામાં ઊભા રહી જતા બેવકૂફોની સંખ્યા ઘટી નથી. એવું શું છે આ બાબાઓમાં ખાસ જેને કારણે તેમની દુકાનને આંચ નથી આવતી અને એવું શું ખૂટે છે પોતાને દુખી, બિચારા કે લાચાર ગણતા લોકોમાં કે તેઓ બુદ્ધિને નેવે મૂકીને આ બાબાઓના દંભ સમક્ષ સમર્પિત થઈ જાય છે. મુંબઈના બે અગ્રણી મનોચિકિત્સકો પાસેથી લોકોની આ ભોળવાઈ જવાની કે છેતરાઈ જવાની માનસિકતા પાછળનાં કારણો જાણીએ.
આપણે જેને મૉબ મેન્ટાલિટી કહીએ છીએ એ મૉબ મેન્ટાલિટી સૌથી પહેલાં આ બાબા તરફ આકર્ષાવાનું પહેલું કારણ. ૩૦ વર્ષથી માનસશાસ્ત્રી તરીકે સક્રિય ડૉ. રશ્મિન ચોલેરા આ જ સંદર્ભને વધુ સજ્જડ રીતે સમજાવતાં કહે છે, ‘માનવજાત દેખાદેખીમાં બહુ જલદી જાત ધરી દે છે. કોઈ એમ કહેને કે ફલાણા ઇલાજથી ૫૦ લોકોને ફાયદો થયો એટલે બીજા કોઈ પ્રમાણપત્રની વ્યક્તિને જરૂર નથી પડતી. ૫૦ લોકો પાછળ હજારો લોકોનો ગાડરિયો પ્રવાહ દોરવાશે અને એ પણ પૂરી શ્રદ્ધા સાથે. બીજું કારણ, મેડિકલ સાયન્સ હવે તો ખૂબ વિકસિત થયું છે અને દરેક વસ્તુના લૉજિકલ જવાબ આજના દરેક ઉદ્ભવતા પ્રશ્ન સામે છે અને જ્યાં નથી ત્યાં એ શોધવાના પ્રયત્ન થઈ રહ્યા છે, પરંતુ જ્યારે આ સુવિધાઓ આટલી હાથવગી નહોતી અને ડૉક્ટર પાસે જવા માટે ગામડાંઓમાં માઇલો ચાલીને જવું પડતું હતું ત્યારે આ પ્રકારના મંત્ર-તંત્ર પણ ઇલાજનાં સાધન તરીકે પ્રચલિત હતાં. દાદીમાનું વૈદું, આયુર્વેદ અને આ બાબાઓનો લોકોની સમસ્યાના સમાધાનમાં બહુ મોટો રોલ હતો. ફિઝિકલ પ્રૉબ્લેમ માટે તો આયુર્વેદ ચાલતું, પણ જ્યાં માનસિક તકલીફો હતી ત્યાં સાઇકોલૉજિસ્ટ નહોતા પહોંચ્યા અને એટલે જ દરેક માનસિક અસ્વસ્થતા અને એને કારણે જોવા મળતાં લક્ષણોને વળગાડ, દેવપ્રકોપ વગેરેનું પરિણામ ગણાતા. એ બિલીફ સિસ્ટમ આજે પણ ગામડાંઓમાં અકબંધ છે અને ગામડાંથી શહેરમાં સ્થળાંતરિત લોકોમાં પણ એ છે.’
ડૉ. રશ્મિનના કહેવા પ્રમાણે આજે ભણેલા-ગણેલા લોકો પણ આ પ્રવાહમાં તણાઈ જાય છે, કારણ કે તેમની મૂળભૂત બિલીફ સિસ્ટમમાં આ બાબત મજબૂત રીતે જડાઈ ગઈ છે. એટલે બને કે તકલીફો ન હોય ત્યારે લોકો અમુક બાબતોને હમ્બગ માને, પણ પોતાના પર સંકટ આવે તો ડિફૉલ્ટ મેકૅનિઝમના ભાગરૂપે પહેલો વિચાર આવી જ કોઈ બાબતને લગતો આવે. જેમ કે ન્યુ બૉર્ન બેબી જો બીમાર રહેતું હોય તો ભણેલા-ગણેલા લોકો પણ એવું વિચારે કે આપણે કુળદેવીની જાત્રા નથી ઊતરાવી કે બાળકને તેમની પાસે પગે લગાડવા નથી ગયા એટલે તે બીમાર રહે છે.
મરતા ક્યા ન કરતા
માણસ જ્યારે હતાશ હોય, નિરાશ હોય અને તેને કોઈ પણ બાજુથી સમાધાન ન દેખાતું હોય ત્યારે પણ તે આ પ્રકારના અવૈજ્ઞાનિક અને બિનતાર્કિક દિશાઓમાં ફંટાતો હોય છે. એક વિચિત્ર અને ચોંકાવનારો કિસ્સો વર્ણવતાં સાઇકિયાટ્રિસ્ટ ડૉ. શરિતા શાહ કહે છે, ‘થોડાંક વર્ષો પહેલાં મારી પાસે એક યુવતી આવેલી. લગ્નનાં ઘણાં વર્ષો સુધી પ્રેગ્નન્સી ન રહી અને બધી જ સાયન્ટિફિક ટ્રીટમેન્ટ કરાવી, હજારો વિધિવિધાનો કરાવીને પૈસેટકે ઘસાઈ ગયા પછી માનસિક રીતે તે ડિસ્ટર્બ હતી. એ દરમ્યાન કોઈકના કહેવાથી એક બાબા પાસે ગઈ અને એ બાબાએ શરૂઆતનાં પાંચેક સેશનમાં યજ્ઞો અને બ્લૅક મૅજિકના નામે થોડીક વિધિ કરી અને પછી છેલ્લે તેના વજાઇનામાં લીંબુ નાખવાની કોશિશ કરી અને તે માનસિક રીતે સંપૂર્ણ ભાંગી પડી ત્યારે અમારી પાસે આવેલી. હતાશ અને નિરાશા પછી હવે તે માનસિક આઘાતમાં હતી અને આર્થિક રીતે પણ તે સંપૂર્ણપણે ખલાસ થઈ ગઈ હતી. મોટા ભાગે મારી પ્રૅક્ટિસમાં મેં ઑબ્ઝર્વ કર્યું છે કે લોકોને જ્યારે કોઈ બાજુથી દિશા ન દેખાય અને કોઈક વસ્તુ પામવાની અદમ્ય ઇચ્છા હોય ત્યારે તેઓ પોતાની બુદ્ધિને બાજુ પર મૂકીને કંઈ પણ કરવા તૈયાર થઈ જાય છે. પોતાને હાર નથી માનવી અને ધીરજ પણ નથી રહી એવી મનોસ્થિતિનો લાભ આ બાબાઓ ઉઠાવતા હોય છે. એ લોકો પોતાની બોલવાની કળા અને ઊભા કરેલા ઍન ઇલ્યુઝનરી ચિત્રથી લોકોમાં ખોટી આશા જગાડતા હોય છે અને લોકો એ વખતે સો-કૉલ્ડ બાબાઓની તમામ ખોટી વાતને સાચી ગણીને સ્વીકારી લેતા હોય છે. સાઇકોલૉજીની ભાષામાં અમે એને ફેઇથ હીલિંગ પ્રૅક્ટિસિસ કહીએ છીએ, જે તમારી શ્રદ્ધા કે વિશ્વાસને મજબૂત કરે એવી પ્રવૃત્તિ. જોકે આ બાબાઓ પોતાના અંગત લાભ માટે આવી ટેãક્નકનો ઉપયોગ કરીને છેલ્લે તો લોકોને છેતરતા જ હોય છે. તમે જ વિચારોને કે તમે કોઈ ગંભીર સમસ્યામાંથી પસાર થઈ રહ્યા છો અને ચારેય બાજુથી ઘેરાયા પછી, બધા જ ઇલાજ અજમાવ્યા પછી પણ એનું સમાધાન નથી મળી રહ્યું એવા સમયે કોઈ બાબા તમને કહે કે બધું જ સારું થઈ જશે, હું તમારો પ્રૉબ્લેમ દૂર કરી દઈશ એવું કહે તો તમે એના પ્રવાહમાં તણાશો. તમારું મગજ બંડ કરશે તો પણ તમે એને સપાટી પર નહીં આવવા દો અને સામે ચાલીને તમે તમારી જાતને હતા એનાથી મોટા સંકટમાં મૂકતા નહીં ખચકાઓ.’
ધર્મ દ્વારા કેટલાક દંભ અને આડંબરમાં પૂરેપૂરા એવા લોકોએ સામાન્ય જનને ડરાવી-ડરાવીને પોતાના સ્વાર્થને સાધવાનું પાપ આપણા દેશમાં સદીઓથી થયું છે. જે ધર્મએ આપણા સમાજની વૅલ્યુ સિસ્ટમને ઘડવાનું કામ કર્યું, જે ધર્મએ નૈતિકતા અને પ્રામાણિકતાની છાપ લોકોમાં છોડી એ જ ધર્મના નામે જૂઠ, દંભ અને છેતરપિંડી કરનારો એક જુદો જ સમુદાય પણ આપણે ત્યાં સર્વાઇવ કરી રહ્યો છે. જોકે એ આપણી જેમ જ અન્ય દેશોમાં પણ વધતાઓછા પ્રમાણમાં જોવા મળી રહ્યું છે. ડૉ. રશ્મિન કહે છે, ‘વેસ્ટર્ન કન્ટ્રીઝમાં પણ ભવિષ્ય જોવાની અને ભૂતપ્રેતની વાતો એટલી જ પૉપ્યુલર છે અને લોકો એમાં પોતાનો સમય, સંપત્તિ અને જાતને સમર્પિત કરે છે. લોકોના ડર સાથે રમવાની એક સાઇકોલૉજિકલ રમતથી વધારે આ બધું કંઈ નથી હોતું. આ પ્રકારની તમામ ખોટી પ્રૅક્ટિસિસ પાછળનું કારણ મૂળ ડર જ હોય છે. ડર તમને બધા જ લૉજિકથી પર કરી દે. ભણેલા-ગણેલા લોકો પણ એટલે જ આરામથી એનો શિકાર બને છે. એવા પરિવારો મુંબઈમાં પણ છે જ્યાં ઘરમાં કોઈ બીમાર પડે તો ડૉક્ટર પાસે જવાને બદલે માતાજીને પગે લાગવા જાય.’
શ્રદ્ધા અને અંધશ્રદ્ધાની ભેદરેખા અહીં પડે છે. તમે આમ નહીં કરો તો ફલાણું ખરાબ તમારી સાથે થશે અથવા ભગવાન કોપાયમાન થશે જેવી વાત સ્વીકારવા માટે તમારું મન રાજી થાય ત્યારે સમજજો કે શ્રદ્ધામાંથી અંધશ્રદ્ધા તરફ તમે ગતિ કરી. શ્રદ્ધા હોય ત્યાં વ્યક્તિનો ડર દૂર થાય અને વ્યક્તિ ખરાબ સંજોગોમાં ટકી રહેવાની ધીરજ મેળવે પણ અંધશ્રદ્ધામાં વ્યક્તિ વધુ ને વધુ ડરતી જાય.
હતાશ છો અને રસ્તો નથી દેખાતો?
કોઈ પણ આડે પાટે ચડવાને બદલે રાહ જુઓ, થોડીક ધીરજ રાખો અને સમજો કે સમય દરેક સમસ્યાનું સમાધાન છે.
તમારા જીવનની સૌથી વધુ સમજદાર વ્યક્તિ અને સાચી સલાહ આપશે એવી વ્યક્તિ જે લાગે એની સાથે તમારી વાતો શૅર કરો.
તમારા જીવનમાં કે તમારી આસપાસના લોકોના જીવનમાં પણ સમસ્યાઓ આવી જ હશે અને એમાંથી તમે અને તેઓ બહાર આવ્યા જ છે તો આ સમસ્યાનો રસ્તો પણ નીકળશે જ.
ખરેખર કોઈ માનસિક અસ્વસ્થતા લાગતી હોય, ગભરામણ થતી હોય, અનઈઝી ફીલિંગ સતત રહેતી હોય તો ઍન્ગ્ઝાયટી કે ડિપ્રેશન જેવી સમસ્યા હોઈ શકે છે. એ પણ સમય સાથે સૉલ્વ થનારી બાબત છે. એ માટે કોઈ સારા નિષ્ણાતની સલાહ લઈ લો અને એનો ઉકેલ લાવો.
- ડૉ. શરિતા શાહ, સાઇકિયાટ્રિસ્ટ
તમારી બીમારી જટિલ બને એ પહેલાં...
સમય એકસરખો નથી રહેતો એ હકીકત છે અને નબળા સમયમાં આવી કોઈ દિશામાં ફંટાતાં પહેલાં જાતને રોકી રાખવાની જવાબદારી તમારી પોતાની રહેશે. જો એ નહીં રોકી શકો તો પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર રૂપ પણ લઈ શકશે. અમારી સાથે એવું અવારનવાર બનતું હોય જેમાં ટ્વેલ્થનું રિઝલ્ટ કેવું આવશે કે મૅરેજ તૂટી ગયાં છે, જાતજાતના અવાજો સંભળાય છે, ગભરામણ થાય છે, મૅરેજ તૂટી જાય છે જેવી સમસ્યાઓ લઈને પહેલાં બધી જ જગ્યાએ ફરી વળ્યો હોય અને કોઈ સમાધાન ન મળ્યું હોય પછી અમારી પાસે આવે. ઘણી વખત તો બાબાઓ પોતે પેશન્ટને અમારી પાસે મોકલતા હોય છે એવું કહીને કે મેં વળગાડ તો વિધિથી દૂર કરી દીધો છે, પરંતુ આ દરમ્યાન તેની માનસિક સ્થિતિને નુકસાન થયું છે એટલે હવે મનોચિકિત્સકને દેખાડીને તેની દવા ચાલુ કરો. હું ક્યારેય કોઈ પેશન્ટને એમ નથી કહેતો કે આવી જગ્યાએ ન જાઓ, કારણ કે દરેકને પોતાની વિવેકબુદ્ધિ હોય છે, પરંતુ એક ડૉક્ટર તરીકેના અનુભવ પરથી એટલું જરૂર કહીશ કે બીમારી જેટલી જૂની થશે, જેટલો લાંબો સમય સુધી એ તમારી સાથે રહેશે એટલી એ વધુ જટિલ બનશે, એનો ઇલાજ એટલો જ વધુ સમય લેશે. હું દરેકને કહેતો હોઉં છું કે તમારે જ્યાં જવું હોય, પેશન્ટને જેટલા ખોટા ધક્કા જ્યાં ખવડાવવા હોય ત્યાં ખવડાવો પણ એ દરમ્યાન તમારી દવાઓ ચાલુ રાખો. મેડિકલ ટ્રીટમેન્ટ એ રિસર્ચ બેઝ્ડ ટ્રીટમેન્ટ છે. સતત એના વૈજ્ઞાનિક પુરાવાઓ પર કામ કરે છે. સતત ડેવલપ થઈ રહેલું ફીલ્ડ છે. એ પુરાવા પર કામ કરે છે. એવા પેશન્ટ છે મારી પાસે જેઓ બાબાઓ દ્વારા અપાયેલા દોરા, ધાગા અને તાવીજ મેડિકલ ટ્રીટમેન્ટ શરૂ થયાના એકદોઢ મહિને જાતે જ કાઢી નાખતા હોય છે, કારણ કે દવામાંથી તેમને રિઝલ્ટ મળતું હોય છે. છેલ્લે એટલું જ કહીશ કે બાબાઓના રવાડે ચડીને દોરા-ધાગા-તાવીજ કે વિધિઓના ચક્કરમાં એટલું મોડું ન કરી દો કે તમારી બીમારી વધુ જટિલ બની જાય અને ઇલાજ પણ અઘરો બને.
- ડૉ. રશ્મિન ચોલેરા, સાઇકિયાટ્રિસ્ટ
Subscribe via email (Registered users only)
Write the displayed characters
Please enable JavaScript to post a new comment
You need an iframes capable browser to view this content.
Copyright © 2012 Mid-day Infomedia Ltd. All Rights Reserved.