gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en en ca es es en en en en en en en es en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en gu gu gu en en en gu gu en gu en gu en en en en en en en gu en en en en fr en en en en el gu en en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en gu gu es en gu en en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en gu gu gu en en en en en en en
ReadGujarati.com: શું ખાવું, શું નહીં ? ક્યારે ઊંઘવું, ક્યારે નહીં ? – સૌરભ શાહ
પસંદ કરો પ્રથમ પાનું અનુક્રમણિકા – ટૂંકીવાર્તાઓ – નિબંધો – કાવ્યો અને પદ્ય – ગઝલો – અધ્યાત્મિક લેખો – હસો અને હસાવો – સાહિત્ય લેખો – બાળસાહિત્ય – અન્ય લેખો – પ્રકીર્ણ – ડાઉનલોડ – લેખ શોધો – મહિનાવાર લેખો – ગુજરાતીમાં લખો – ગુજરાતી કેલેન્ડર – આપનો લેખ મોકલાવો – આપનું યોગદાન સંપર્ક
(‘નવચેતન’ સામયિકના ફેબ્રુઆરી, ૨૦૧૬ના અંકમાંથી સાભાર)
શું ખાવું, શું નહીં, ક્યારે ખાવું, ક્યારે નહીં ? – આ વસ્તુને ધ્યાનમાં રાખીને આયુર્વેદની આંગળી પકડીને ચાલવાના ફાયદા વિશે આપણે જાણીએ – સમજીએ.
આયુર્વેદને હિન્દુત્વ સાથે સાંકળી લેવામાં અમેરિકા જેવા રાષ્ટ્રોને તો ફાયદા જ છે. એ લોકોની મલ્ટિનેશનલ કંપનીઓ – ચાહે એ દવા બનાવનારી હોય, કૃત્રિમ ખાતર બનાવનારી હોય કે પછી મોન્સાન્ટો જેવી જિનેટિક્લી મોડિફઈડ બિયારણ બનાવનારી હોય – એ બધાને ફાયદો જ છે.
ભારતમાં ધીમે ધીમે સમજ આવવા માંડી છે કે કુદરતી ખાતરની મહત્તા કેટલી છે. ઑર્ગેનિક ફૂડના નામે વેચાતાં ફળ-ફળાદિ, શાકભાજી તેમજ ધનધાન્ય અને દૂધ-ઘી કેટલાં ઑથેન્ટિક છે એની તપાસ ખરીદનારે જાતે નાનીમોટી ગુગલસર્ચ કરીને કરી લેવાની અને એ પછી નોર્મલ કરતાં થોડી વધારે કિંમત ચૂકવવાની તૈયારી રાખવાની. દવા-ઑપરેશન્સ અને સારવારમાં લાખો રૂપિયા ખર્ચી નાખવા પડે એને બદલે એ ખર્ચનો એક નાનકડો અંશ ઑર્ગેનિક ફૂડ પાછળ ખરચવામાં સમજદારી છે. હૉસ્પિટલની અવરજવરમાં જે અગવડ ભોગવવી પડે એના કરતાં દસમા ભાગની અગવડ રોજિંદી જીવનશૈલીમાં ભોગવી લઈશું તો આયુષ્ય લંબાશે કે નહીં એની કદાચ કોઈ ગૅરન્ટી નહીં મળે પણ જ્યાં સુધી જીવીશું ત્યાં સુધી હેલ્ધી લાઇફ સ્ટાઈલ રહેશે એની પાકી ખાતરી… જો આયુર્વેદને અનુસરતા હોઈશું તો.
સીધીસાદી બાજરીની જ વાત લઈએ. ગુજરાતના જાણીતા વૈદ બાપાલાલ વૈદ્ય કહે છે કે બાજરી ક્યા ખેતરની ખાઈએ છીએ તે મહત્વનું છે. ખાતર વિના ઉગાડેલી બાજરી સત્વહીન છે, ઝેરી છે. અહીં ખાતર એટલે રાસાયણિક ખાતર એવું માનવું નહીં. ઑર્ગેનિક એટલે કુદરતી ખાતરથી ઉગાડેલી બાજરીમાંથી જ બાજરીના તમામ ગુણ શરીરને મળી શકે. વળી આ બાજરીને સંચે ન દબાવવી એવી સૂચના પણ એમણે આપી છે.
વેગનના જમાનામાં દૂધ અને દૂધમાંથી બનતાં માખણ, દહીં, ચીઝ જેવા બીજા આહારોની પણ ખૂબ નિંદા થતી હોય છે. ‘દૂધ સાક્ષાત અમૃત છે’ એવું વિધાન આયુર્વેદમાં કરવામાં આવેલું છે. બાપાલાલ વૈદ્ય પણ કહે છે કે દૂધની બરાબરી કરી શકે એવો કોઈ અન્ય ખાદ્યપદાર્થ નથી અને દરેક વ્યક્તિએ હંમેશાં રોજનું એકથી દોઢ શેર (લગભગ અડધોથી પોણો લિટર) દૂધ પીવું જોઈએ. દૂધનો વધુ ઉપયોગ કરનારી પ્રજાઓ બળવાન, બુદ્ધિવાન, સાહસિક અને દીર્ઘાયુ હોય છે.
હવે સવાલ એ આવે કે કેવું દૂધ પીવું જોઈએ. ભેંસ કરતા ગાયનું દૂધ વધારે આરોગ્યપ્રદ છે. કુદરતી ચારો ચરનારી ગાયનું દૂધ સૌથી વધુ આરોગ્યપ્રદ હોવાનું અને એમાંય પેશ્વરાઈઝ્‍ડ ન કરેલું, ઉકાળ્યા વિનાનું કાચું ગાયનું દૂધ (જેને ઑર્ગેનિક ચારો અપાતો હોય) એથી યે વધુ આરોગ્યપ્રદ હોવાનું. મુંબઈ જેવાં શહેરોમાં હવે ઘેરબેઠાં ગાયનું ઑર્ગેનિક દૂધ બોટલમાં મળતું થઈ ગયું છે. આવું દૂધ મીઠાશમાં પણ ચડિયાતું હોય છે. ટેવ પાડવામાં આવે તો ખાંડ નાખ્યા વિના જ સ્વાદથી પી શકાય છે એવો વર્ષોનો અંગત અનુભવ છે.
જમવાની બાબતમાં આયુર્વેદ સ્પષ્ટ કહે છે કે ખોરાક રાંધ્યા પછી વધુમાં વધુ પોણો કલાકમાં આરોગી લેવો જોઈએ. માઈક્રોવેવ અને ફ્રિજની સગવડ આવ્યા પછી સાધારણ મધ્યમવર્ગીય કુટુંબોમાં પણ સવારે રાંધેલો ખોરાક રાત્રે ખાવાનું તો કૉમન થઈ જ ગયું છે. બીજે-ત્રીજે-ચોથે દિવસે અને ડીપ ફ્રિજમાં થિજાવીને અઠવાડિયા-પંદર દિવસ સુધી પણ હવે તો ખવાય છે. કેરીનો રસ ઘણાં ઘરોમાં છ-છ મહિના સુધી સંઘરી રાખીને વાર-વહેતારે ખવાય છે. આધુનિકતા અને આધુનિક વિજ્ઞાન સામે કોઈને કશો જ વાંધો નથી પણ વિજ્ઞાનનો આવો વરવો દુરુપયોગ ફૅશનમાં ને ફૅશનમાં ભલે કરીએ. એક વાત જાણી લેવી જોઈએ કે વાસી ખોરાક સત્વહીન હોય છે. તાજો અને ઉષ્ણ ખોરાક જમવાથી જમવામાં સ્વાદ આવે છે. જઠરાગ્નિ પ્રદીપ્ત થાય છે – ભૂખ ઊઘડે છે અને ખાધેલું જલદી પચી જાય છે, વાયુનું સારી રીતે અનુલોચન થાય છે. કફ સુકાઈ જાય છે.
ગાંધીજી ભલે મીઠાઈની ખિલાફ હતા અને આજનું મેડિકલ સાયન્સ ડાયાબિટીસનો ડર બતાવીને ભલે ભોજનમાં મીઠાઈ પર પ્રતિબંધ લાદતું હોય પણ આયુર્વેદ કહે છે કે ખોરાક સ્નિગ્ધ ખાવો જોઈએ. લૂખો ખોરાક ખાવો અહિતકર છે. સ્નિગ્ધ ખોરાકમાં મિષ્ટાન્નનો સમાવેશ થાય છે. ભોજનમાં હંમેશાં થોડો મધુર પદાર્થ ખાવામાં આવે તો સારું. મિષ્ટ પદાર્થથી દેહની અભિવૃદ્ધિ થાય છે. ખોરાક સ્વાદિષ્ટ લાગે છે. સ્નિગ્ધ ખોરાક ઉપર જ બલ, વર્ણ, બુદ્ધિ, શરીરોપચય અને સાહ્સનિર્ભર છે એવું આયુર્વેદ માને છે. કહેવાની જરૂર નથી કે કોઈ પણ ચીજના અતિરેકની જેમ મિષ્ટાન્નનો અતિરેક પણ શરીર માટે હાનિકારક જ હોવાનો.
જમવાની રુચિ ન હોય તો ન ખાવું. ભૂખ વિના ખાવું નહીં. ભૂખ ન હોય તોય કોઈને આગ્રહ કરીને ખવડાવવામાં પાપ છે. એકાદ ટંક ભૂખ્યા રહેવથી માણસ મરી જવાનું નથી. ભૂખ ઊઘડશે ત્યારે ખાશે.
ભૂખ ન હોવાનાં, ખાવાની રુચિ ન થવાનાં અનેક કારણો હોઈ શકે. શારીરિક બીમારીઓ ઉપરાંત માણસને ખબર પણ ન હોય તેવાં ટેન્શનોને લીધે, સ્ટ્રેસને કારણે ચિંતાગ્રસ્ત થઈ જવાથી ભૂખ મરી જાય. આવા વખતે ભૂખ ઉઘાડવાના પ્રયત્નો કરવાને બદલે મન સાથે તાર્કિક વાતો કરીને કે પ્રાણાયામનો આશ્રય લઈને સ્ટ્રેસનું પ્રમાણ ઘટાડવું. ભૂખ આપોઆપ ઊઘડવાની.
ભૂખ લાગે ત્યારે જ જમવાનો મતલબ એ નહીં કે રાત્રે જમવાના સમયે રુચિ ન હોય તો જમવું નહીં અને અડધી રાત્રે બે વાગ્યે ભૂખ લાગે ત્યારે આચરકુચર ખાઈ લેવું. જમવાનો અને ઊંઘવાનો સમય નિશ્ચિત રાખવો. દિવસ દરમિયાન અગિયાર વાગ્યે લંચ કરવાની ટેવ હોય કે પછી બે વાગ્યે, સમય નિશ્ચિત રાખવો. ઊંઘની બાબતમાં પણ કોઈ રાત્રે પ્રોપર ઊંઘ ન આવી હોય તો બીજે દિવસે બપોરે સૂઈ જઈને રાતની ઊંઘ સરભર કરી લેવાની લાલચ રોકીને બીજી રાત્રે સમયસર ઊંઘી જવાની મક્કમતા કેળવવામાં કંઈ બહુ મોટા વિલ પાવરની જરૂર પડતી નથી.
જમતી વખતે પાણી પીવામાં જરા પણ નુકસાન નથી એવું આયુર્વેદ કહે છે. આ વિવાદાસ્પદ પ્રશ્નને જોઈએ તે કરતાં વધુ મહત્વ અપાયેલું છે એવું બાપાલાલ વૈદ્યનું મંતવ્ય છે. તેઓ કહે છે : ‘(જમતી વખતે) જ્યારે પાણીની તરસ લાગે ત્યારે પાણી પીવું.’ વાગ્ભટના ‘અષ્ટાંગહૃદય’ને ટાંકીને કહે છે : ‘ભોજનની મધ્યમાં પાણી પીવાથી શરીર બહુ જાડું નહીં કે બહુ પાતળું નહીં તેવું સમાન રહે છે. ભોજનના અંતમાં પાણી પીવાથી શરીર સુકાય છે.’
જમવાની બાબતમાં ક્યારેય અંતિમવાદી બનવું નહીં. માત્ર ફળ પર, માત્ર દૂધ પર કે માત્ર અમુક જ ખોરાક પર શરીર નભી શકે પણ સુદ્રઢ ન બને, સ્વાસ્થ્ય પણ ઘટે. માટે બની શકે તેટલા જુદા જુદા પદાર્થોનો ખોરાકમાં સમાવેશ કરવો. એક જ ટંકમાં જાતજાતનું ખાઈ લેવું નહીં. પણ અઠવાડિયા દરમિયાન વિવિધ પ્રકારના પદાર્થો ખોરાકમાં લેવાથી શરીર સ્વસ્થ રહે છે.
આયુર્વેદ કહે છે કે બપોરના જમણ બાદ શાંતચિત્તે કલાકેક આરામ લેવો. જમીને તરત કામે વળગવાથી અન્ન પચવામાં વાંધો આવે છે. વામકુક્ષિ – ડાબે પડખે સૂવું એટલે ઊંઘી જવું નહીં પણ લાંબા થઈને, જાગતાં રહીને શાંતિથી આરામ કરવો. રાતના ભોજન બાદ થોડોક આરામ લીધા બાદ એકાદ કિલોમીટર, સવા કિલોમીટર જેટલું એકદમ ધીમે ધીમે ચાલવું. એક સંસ્કૃત શ્લોક છે જેનો અનુવાદ છે : ‘ખાઈને જે આરામથી સૂતો નથી તેને તંદ્રા લાગુ પડે છે. ખાઈને જે ઊંઘી જાય છે તેનું શરીર જાડું થાય છે, જે આંટા મારે છે તે આયુષ્ય પ્રાપ્ત કરે છે. ખાઈને દોડે છે તેની પાછળ મૃત્યુ પણ દોડે છે.’
તમને થશે કે શહેરના ધમાલભર્યા જીવનમાં ઉપર લખેલી કેટલી વાતોનો અમલ શક્ય છે ? આવો પ્રશ્ન થતો હોય એમણે દવાઓના ખર્ચા અને હૉસ્પિટલાઈઝેશન પાછળ બગડતા સમયની સાથે સરખામણી કરીને આખો લેખ ફરી એકવાર વાંચી જવો જોઈએ.
સ્વાસ્થ્યની ગેરહાજરીમાં ડહાપણ પોતાને પ્રગટ કરી શકતું નથી. કળા ખીલતી નથી. શક્તિઓ કોઈનો સામનો કરી શકતી નથી. સંપત્તિ નિરૂપયોગી થઈ જાય અને મતિ મૂંઝાઈ જાય છે.
– હિરોફિલસ (શરીરશાસ્ત્રની વિદ્યાનો પાયો નાખનાર ગ્રીક તબીબ – ઈ.પૂ. ૩૩૫-૨૮૦)
Share this on WhatsApp
Email This Article ·  Print This Article ·  Save article As PDF ·   Subscribe ReadGujarati
« Previous બે અછાંદસ રચનાઓ.. – ઇસ્માઇલ પઠાણ
ત્રણ પિયર ! – ગિરિમા ઘારેખાન Next »
આ પ્રકારનું અન્ય સાહિત્ય:
પરબનાં મીઠાં જળ – સં. અમૃત મોદી
હમદર્દી ગાંધીયુગના જાણીતા રાષ્ટ્રીયશાયર ઝવેરચંદ મેઘાણીના બાળપણની વાત છે. ઝવેરચંદના પિતા પોલીસ અધિકારી હતા. એકવાર મોટા મોટા સરકારી અધિકારીઓને તેમણે જમવા બોલાવ્યા હતા. દૂધપાક બનાવવાનો હતો. ગામડેથી દૂધ મંગાવવામાં આવ્યું. મજાનો દૂધપાક તૈયાર થયો. બધાં હોંશે હોંશે ખાવા લાગ્યાં. વખાણ કરતાં જાય અને વાટકો ખાલી કરતાં જાય. પણ કિશોર ઝવેરચંદે દૂધપાકમાં આંગળીય બોળી નહીં. કોઈકે કારણ પૂછ્યું તો કિશોરની ... [વાંચો...]
નવી ઋતુમાં – રમણીક અગ્રાવત
ઓચિંતી ઊમટી પડી સઘન શ્યામલ ભીડ, ધરતીને શી ઊપડી લીલીલબરક પીડ. છાતી વીંધી સીમની લહર સોંસરી જાય, હૈયેહૈયું ભીંસતાં વાદળ ઘાંઘાં થાય. છાંટો પડ્યે પળ એકમાં, હભળક જાગ્યું રાન, મોલાત્યુંમાં મલકતો મલક મારો મસ્તાન. ગ્હેંક્યા મોર ઉગમણે, આથમણે ઉત્પાત, ઉત્તરદખ્ખણ એકરસ વરસે બારે મેઘ. પગમાં ફૂટે મૂળ દસે આંગળીએ પાન, હું હરખંતું ઝાડવું નવી ઋતુનું આજ. મન મૂકી ઊંઘી લઉં ટાઢે હૈયે લાવ, ઝરમર ઝરમર સામટાં તું સપનાં વરસાવ.
ચિંતન સરવાણી – રેણુકા દવે
જેના હાથમાં પહેલીવાર આંખ ખોલી ને વિશ્વ જોયું હતું.... જેના ખોળામાં રહીને જિંદગીનું પહેલવહેલું સ્મિત પહેર્યું હતું, તે માએ મારા જ હાથમાં પોતાનું અંતિમ સ્મિત ધરી કાયમ માટે આંખ બંધ કરી દીધી ! પણ મન વારંવાર પૂછે છે, માનું કદી મૃત્યુ થતું હશે...? માએ વિદાય લીધી ત્યારે બહાર ઉત્સવનું વાતાવરણ હતું. સૂરજ દેવે કુમળા કિરણોની જાજમ બિછાવી રાખી હતી મા ... [વાંચો...]
4 પ્રતિભાવો : શું ખાવું, શું નહીં ? ક્યારે ઊંઘવું, ક્યારે નહીં ? – સૌરભ શાહ
કાલિદાસ વ. પટેલ {વાગોસણા} says:
April 4, 2016 at 7:25 am
ખાવા-પીવા તથા ઊંઘવા જેવી બાબતોનું સુંદર વિવેચન કરીને સાચી વાતો જણાવવા બદલ આભાર. ખાસ તો ઘી,મલાઈ,માખણ,પનીર જેવા શરીરને પોષક અને અનિવાર્ય ખોરાક વિષેની ખોટી માન્યતાઓ દૂર કરી તેનો પ્રમાણસર ઉપયોગ કરવાનું જણાવ્યું તે મહત્ત્વનું રહ્યું. ખરેખર, શાકાહારી માટે ઘી,ગોળ,ઘઊં અને દૂધ અનિવાર્ય ખોરાક છે અને તે કદાપિ ન નડે. તળેલું નડે, ઘી વાળું નહિ!
કાલિદાસ વ. પટેલ {વાગોસણા}
April 4, 2016 at 11:39 am
ખુબ સરસ લેખ …… સ્વાસ્થ્ય માટે………
April 6, 2016 at 1:24 pm
ખૂબ સરસ માહિતી ક્યારેક આપણને જાણકારી હોય તો પણ બધું ઉપરથી જતુ હોય પરંતુ આવા લેખ વાંચીને આપણે જીવન માં ઉતારવા પ્રેરાઈએ
August 6, 2016 at 11:27 pm
khub saras samjavu u
Click here to cancel reply.
Select language:   Gujarati   English   (Press F12 to change language) Show Keyboard
Notify me of follow-up comments by email.
Notify me of new posts by email.
* * * * *
Download First Issue Absolutely Free !!
Click Here for download page
રીડગુજરાતી : તેરમા વર્ષમાં મંગલ પ્રવેશ
શોપિંગ – મૃગેશ શાહ
ભગવાનની ખોજ – આશા વીરેન્દ્ર
વાત પરભામહારાજની… – મહેશ યાજ્ઞિક
રાષ્ટ્રશહીદોનાં સ્મારકમાં શરમ કેવી? – ડૉ. કુમારપાળ દેસાઈ
ગરમાળો, ગુલમોર અને ખખડેલું બસસ્ટોપ ! – રામ મોરી
વિધવા : પ્રથમ તો એક માણસ – સ્વાતિ બારોટ સિલ્હર
દો પલ કે જીવન સે એક ઉમ્ર ચુરાની હૈ… – રોહિત શાહ
મારી સાઇકલ – રમણ સોની
ભાઈ એન્ડ બા વીથ ગોડ એટ જી-મેલ ડોટ કોમ – રાહુલ શુક્લ
pritesh patel: wish u many many happy returns of the day...
Amrut Gosai: વાહ સ્વાતિબેન ….ખુબ સુન્દર રિતે સમાજ...
બટુક ઠુંમર: અદભુત, અવર્ણનિય અને અકલ્પનિય. ડો.એટલુ સરળ અને...
Vijay Panchal: Bau Saras… che….
Sheela Patel: Good story
NEELAM GUPTA: આ ને બચ્પન માટૅ લખો.સારી કવિઆ હે.
jigisha dave: Very nice story its really hart...
Darshan: 30/૩/1987 time 21ઃ00 birtha peels ઃ godhara...
Arvind Patel: અંતઃસપુરના. હું જયારે એમ માનુ કે બધું હું જ...
Keyur Patel: પૂરાણૉમા પણ વાર્તા છે જ કે દધિચીએ પોતાના...
રીડગુજરાતી પરના વિશેષ લેખો કે અન્ય અગત્યની માહિતી આપના ઈ-મેઈલ પર મેળવવા માટે અહીં આપનું ઈ-મેઈલ સરનામું લખીને જોડાઓ.(4500 થી વધુ વાચકો)
રીડગુજરાતી : તેરમા વર્ષમાં મંગલ પ્રવેશ
શોપિંગ – મૃગેશ શાહ
ભગવાનની ખોજ – આશા વીરેન્દ્ર
વાત પરભામહારાજની… – મહેશ યાજ્ઞિક
રાષ્ટ્રશહીદોનાં સ્મારકમાં શરમ કેવી? – ડૉ. કુમારપાળ દેસાઈ
રીડગુજરાતી વિશે : પ્રેસ વિભાગ
જીવન અંંતરંગ – લઘુનવલ (ભાગ ૨)
દિલ્હીનું અનોખું રવિવારી પુસ્તકબજાર.. દરિયાગંજ બુકમાર્કેટ – જીજ્ઞેશ અધ્યારૂ
જીવન અંંતરંગ – લઘુનવલ (ભાગ ૧)
This site is dedicated to Shrimad Bhagvat Mahapuran
Back to top ↑
Send to Email Address Your Name Your Email Address Cancel
Post was not sent - check your email addresses!
Email check failed, please try again
Sorry, your blog cannot share posts by email.