gu en en en en en en en en en en en en en en en en tl tr en en en en en en en en en en en en en en en fr tr en en en en es en en en en en en en en en en fi en nl en en pt en gu gu en nl en en gu gu en en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en en en en en fa en en en en en ru en en en en en en en en es en en en en ar en en en en en en
બિમલ રૉયની ફિલ્મ દો બીઘા ઝમીન જોઈને ભાવવિભોર થયેલા રાજ કપૂરે તેમને શું કહ્યું?
You need an iframes capable browser to view this content.
આ કારણે જ મહાન ફિલ્સસર્જક બિમલ રૉયને કેવળ પંચાવન વર્ષની ઉંમરે આ દુનિયા છોડી જવાનો અફસોસ નહીં હોય. સર્જક સ્થૂળ દેહે સ્વર્ગસ્થ થાય છે, પરંતુ તેની અમર કૃતિઓ દ્વારા રસિકોના હૃદયમાં યુગો સુધી ચિત્રસ્થ થઈને જીવતી રહે છે.
વો જબ યાદ આએ - રજની મહેતા
Film-making is a chance to live life many times.
The truth is that film-making is not really an actor’s medium, it is really a director’s medium. એક અદાકાર કરતાં એક સારા ડિરેક્ટર જ ફિલ્મના માધ્યમને અસરકારક રીતે રજૂ કરી શકે છે અને એમાં પણ તે ઉત્તમ ફોટોગ્રાફર હોય તો સોનામાં સુગંધ ભળે, કારણ કે એક કલ્પનાશીલ ફોટોગ્રાફર ઉત્તમ ડિરેક્ટર બની શકે છે.
નાનપણથી ફોટોગ્રાફીના શોખીન બિમલ રૉયનો જન્મ ઢાકા નજીક આવેલા સોપોર ગામમાં થયો. તારીખ હતી, ૧૨ જુલાઈ ૧૯૦૯. તેમના જમીનદાર પિતાનું મૃત્યુ થતાં એસ્ટેટ-મૅનેજરે કાવાદાવાથી સંપત્તિ પોતાના હાથમાં લઈ લીધી. તેથી યુવા અવસ્થામાં જ બિમલ રૉયને માતા સાથે કલકત્તા આવી જવું પડ્યું.
કામકાજ માટે સંઘર્ષ કરતા બિમલ રૉયને પ્રોથોમેશ બરુઆને ત્યાં સ્ટિલ ફોટોગ્રાફર તરીકે કામ મળ્યું. મનગમતું કામ મળતાં બિમલ રૉય પૂરી લગનથી મહેનત કરતા રહ્યા.
એ પછી ન્યુ થિયેટર્સમાં નીતિન બોઝ પાસે અસિસ્ટન્ટ કૅમેરામૅન તરીકે બિમલદાએ પોતાની કારકર્દિીની શરૂઆત કરી. સ્વતંત્ર કૅમેરામૅન તરીકે તેમની પ્રથમ ફિલ્મ હતી કુન્દન લાલ સૈગલની ‘દેવદાસ’.
ડિરેક્ટર તરીકે તેમની પ્રથમ ફિલ્મ હતી બંગાળી ભાષામાં ‘ઉદયેર પાથે’ (૧૯૩૫). ‘મંઝિલ’ (૧૯૩૬) અને ‘મુક્તિ’ (૧૯૩૭)માં તેમણે કૅમેરામૅન તરીકે સેવા આપી. ત્યાર બાદ ન્યુ થિયેટર્સ માટે તેમને હિન્દી ફિલ્મ ‘હમરાહી’ના ડિરેક્શનની જવાબદારી સોંપવામાં આવી. આ ઉપરાંત ‘અંજન ગઢ’ અને ‘પહલા આદમી’નું ડિરેક્શન તેમણે કર્યું. ૧૯૫૨ની બૉમ્બે ફિલ્મ્સની ‘મા’નું તેમનું ડિરેક્ટર તરીકેનું કામ ખૂબ જ પ્રશંસાપાત્ર બન્યું.
૧૯૫૨માં તેમણે પોતાની સ્વતંત્ર કંપની બિમલ રૉય પ્રોડક્શન્સ શરૂ કરી. પહેલી ફિલ્મ હતી ‘દો બીઘા ઝમીન’. ત્યાર બાદ ‘નૌકરી’, ‘દેવદાસ’, ‘અમાનત’ (ડિરેક્ટર અરવિંદ સેન), ‘મધુમતી’, ‘સુજાતા’, ‘બંદિની’, ‘પરખ’, ‘ઉસને કહા થા’ (ડિરેક્ટર સોની ભટ્ટાચાર્ય), ‘પ્રેમપત્ર’, ‘કાબુલીવાલા’ (ડિરેક્ટર હેમેન ગુપ્તા), ‘બેનઝીર’ (ડિરેક્ટર એસ. ખલીલ), ‘દો દૂની ચાર’ (ડિરેક્ટર દેવુ સેન), ‘અપરાધી કોન?’, ‘પરિવાર’ અને ‘ચૈતાલી’ (જે હૃષીકેશ મુખરજીએ તેમના મૃત્યુ બાદ પૂરી કરી) આટલી ફિલ્મો તેમણે બનાવી.
એમ કહેવાય છે કે કવિતા કવિની સાચી ઓળખાણનો એક્સ-રે છે. એ જ હિસાબે બિમલ રૉયના વ્યક્તિત્વનો સાચો પરિચય તેમની ફિલ્મોની યાદી પરથી આવી શકે. અલગ-અલગ વિષયો પર બનાવેલી ફિલ્મોને તેમણે પોતાના આગવા સ્પર્શથી ક્લાસિકની કથામાં મૂકી છે એનો ઇનકાર ન થઈ શકે.
પ્રથમ ફિલ્મ ‘દો બીઘા ઝમીન’માં જ તેમણે ફિલ્મોની ચીલાચાલુ રૂઢ સંકલ્પનાને ફગાવી દીધી. સંગીતકાર સલિલ ચૌધરીની લઘુકથા પરથી બનેલી આ ફિલ્મ એટલી વાસ્તવિક લાગતી હતી કે શૂટિંગ દરમ્યાન રિક્ષા ખેંચતા બલરાજ સાહનીને ખરેખરો રિક્ષાવાળો સમજીને બે આના (એ જમાનાનું ચલણ) કોઈએ તેના હાથમાં મૂક્યા હતા.
ફિલ્મમાં ગરીબ ખેડૂત કુટુંબના શરીર પર શોભે એવાં કપડાં તેમણે ચોરબજારમાંથી ખરીદ્યાં હતાં. જરૂર પડે એને ધૂળમાં રગદોળીને કલાકારોને પહેરવા અપાતાં. મેકઅપ કરીને જ શૂટિંગ કરતી નિરુપા રૉયને તેમણે કેવળ મોઢું ધોઈને શૂટિંગ કરવાનું કહ્યું ત્યારે તે માની જ નહોતી શકતી કે આ શ્ાક્ય છે.
પ્રીમિયર શોમાં ફિલ્મ ‘દો બીઘા ઝમીન’ જોઈને રાજ કપૂરની આંખોમાં ઝળઝળિયાં આવી ગયાં હતાં અને તેમણે ભાવવિભોર થઈ બિમલ રૉયને કહ્યું, ‘કાશ, આ ફિલ્મ મેં બનાવી હોત.’
કુન્દન લાલ સૈગલની ‘દેવદાસ’ ભુલાય એમ નથી. એ છતાં તેમણે ફરીથી ‘દેવદાસ’ બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો. દિલીપકુમાર, સુચિત્રા સેન અને વૈજયંતીમાલાની ભૂમિકાવાળી ‘દેવદાસ’ ભલે રજૂઆત સમયે સરખામણીના કારણે વધુ ન ચાલી, પરંતુ આજે એને હિન્દી ફિલ્મોના ઇતિહાસમાં એક મહાન કલાકૃતિ તરીકે જ જોવાય છે. (આવી જ હાલત રજૂઆતના સમયે ‘મેરા નામ જોકર’ અને ‘કાગઝ કે ફૂલ’ જેવી ક્લાસિક ફિલ્મોની થઈ હતી.)
કમાલ અમરોહીની ‘મહલ’ પરથી પ્રેરણા લઈને ઉતારેલી ફિલ્મ ‘મધુમતી’ની અપીલ અને ઝાંખી ન પડે એવી મીઠાશ આજે ૬૦ વર્ષ પછી પણ અકબંધ છે. પુનર્જન્મની કથા, એનું સંગીત અને ધૂંધળા વાતાવરણની અસર દિલોદિમાગ પર એવી છવાઈ ગઈ છે કે આજે પણ કેટલીયે વાર ‘મધુમતી’ જોવાની આપણી તૈયારી છે.
અસ્પૃશ્યતા-નિવારણ જેવા શુષ્ક, કંટાળાજનક વિષય પરથી બહુ-બહુ તો એક ડૉક્યુમેન્ટરી શૉર્ટ ફિલ્મ બને. આ વિષયને બિમલ રૉય •જુતાથી માવજત આપીને આપણને એક મૃદુ અને સંવેદનશીલ ફિલ્મ આપે છે ‘સુજાતા’.
તો પછી ‘બંદિની’નું કથાનક આપણને ચોંકાવી દે છે. ખૂન કરીને જેલમાં ગયેલી સ્ત્રી અને તેની સંવેદનશીલ પ્રેમકથા.
કેવળ બિમલ રૉય જ આવા વિષય પરથી ‘બંદિની’ જેવી ક્લાસિક ફિલ્મ બનાવી શકે.
બિમલ રૉયે બનાવેલી ફિલ્મોની યાદી જોતાં એક સત્ય સામે આવે છે. તેમનામાં સામે પૂર તરવાની તાકાત હતી. ચીલાચાલુ ઢબે તે ફિલ્મોનું નિર્માણ કરવામાં માનતા નહોતા. ગામડાંનું વાતાવરણ હોય કે શહેરની પૃષ્ઠભૂમિ, કોઈ પણ વિષયની એક અનોખી રીતે રજૂઆત કરવાની તેમની પાસે વિશિષ્ટતા હતી.
સ્વર્ગીય બિમલ રૉયનાં પુત્રી રિન્કી રૉય ભટ્ટાચાર્ય (પ્રોડ્યુસર-ડિરેક્ટર બાસુ ભટ્ટાચાર્યનાં પત્ની) સાથે મારે મુલાકાતો થઈ છે. દરેક વર્ષે પિતાની યાદમાં તેઓ એક સરસ સંગીતનો કાર્યક્રમ કરી બિમલ રૉય પ્રોડક્શન્સના જૂના કલાકાર-કસબીઓનું સન્માન કરે છે. અમારી મુલાકાતો દરમ્યાન બિમલદાની ફિલ્મો અને બીજી વાતો થઈ છે. થોડા સમય પહેલાં તેમણે મને તેમનું લખેલું પુસ્તક ભેટ મોકલાવ્યું – ‘BIMAL ROY’S
MADHUMATI-Untold stories from behind the scenes’. ફિલ્મ ‘મધુમતી’ વિશે લખાયેલા આ પુસ્તકમાં તેમણે ફિલ્મ વિશે અનેક રસપ્રદ માહિતી આપી છે. નૈનીતાલ નજીક રાનીખેત, અલમોડા જેવી રમણીય જગ્યાઓ પર ‘મધુમતી’નું શૂટિંગ થયું હતું. એ જગ્યાઓ પર જઈ તેમણે ફિલ્મ વિશે આજ સુધી અજાણ્યા કિસ્સાઓની માહિતી આપી છે. એ ઉપરાંત આ પુસ્તકમાં બિમલ રૉયના વ્યક્તિત્વને ઉજાગર કરતા કિસ્સાઓની માહિતી આપી છે.
બિમલ રૉયના પ્રોડક્શન્સની સ્થાપના કઈ રીતે થઈ એની વાત કરતાં રિન્કી રૉય ભટ્ટાચાર્ય લખે છે :
‘મધુમતી’ માટે માહિતી મેળવવા એક દિવસ હું ફિલ્મના એડિટર હૃષીકેશ મુખરજીના ઘરે ગઈ. વાતની શરૂઆત કરતાં મેં કહ્યું, ‘હૃષીકાકા, બાબા સાથે કામ કરવાનો તમારો અનુભવ કેવો? તે તો સ્વભાવે બિલકુલ શાંત હતા. તો પછી કલાકારોને દૃશ્ય કઈ રીતે સમજાવતા? તેમને ડાયરેક્ટ કેવી રીતે કરતા?’
હૃષીદા મારા આ સવાલથી ચોંકી ઊઠ્યા. મારી સામે થોડા રૂક્ષ ચહેરે તેમણે જોયું અને મોં ફેરવી લીધું. થોડી ક્ષણની ચુપકીદી પછી તેમણે જવાબ આપ્યો,
‘હું બે વ્યક્તિઓ વિશે કદી અભિપ્રાય નહીં આપું. એક દાદામુની (અશોકકુમાર) અને બીજા બિમલદા. મહેરબાની કરી મને તેમના વિશે કંઈ પૂછવું નહીં.’
મને લાગ્યું તેમના દિલને ઠેસ પહોંચી લાગે છે. એનું કારણ શું હતું એની મને ત્યારે ખબર નહોતી (થોડા દિવસ બાદ મને એ જાણવા મળ્યું. એની વાત બાદમાં.) એટલે મેં ચૂપ રહેવું જ મુનાસિબ સમજ્યું. પરંતુ વધુ સમય આ ચુપકીદી સહન થાય એમ નહોતી એટલે મેં ત્યાંથી જવાની તૈયારી કરી ત્યાં અચાનક તે બોલ્યા,
‘ખુકુ (મારું લાડકું નામ)’, તને ખબર છે બિમલ રૉય પ્રોડક્શન્સની શરૂઆત કેવી રીતે થઈ?’
અને હું કંઈ જવાબ આપું એ પહેલાં તેમણે કહેવાનું શરૂ કર્યું.
‘સાંભળ, અમે સૌ ડબલડેકર બસમાં બેસીને મલાડ પાછા ફરતા હતા. એ રાતે અમે ઇરોઝ થિયેટરમાં અકિરા કુરોસાવાની (જૅપનીઝ ક્રાઇમ-થ્રિલર ફિલ્મ) ‘રોશોમન’ જોવા ગયા હતા. આવી  અદ્ભુત ફિલ્મ જોઈને અમે સૌ વિચારોમાં ખોવાયેલા હતા. આ ફિલ્મે અમારા પર બહુ ઊંડી છાપ છોડી હતી.’
મેં બિમલદાને પ્રશ્ન પૂછ્યો, ‘આપણે ત્યાં ‘રોશોમન’ જેવી ફિલ્મો કેમ બનતી નથી?’
તે થોડા વિચારમાં પડી ગયા અને મને પ્રશ્ન કર્યો, ‘આવી ફિલ્મો લખશે કોણ?’
‘એમાં શું? હું લખીશ.’ તરત મેં જવાબ આપ્યો. એ જ સમયે અમે સૌ (બૉમ્બે ટૉકીઝના) યુનિટ મેમ્બરોએ નક્કી કર્યું કે આપણે એક પ્રોડક્શન કંપની શરૂ કરીએ, જેમાં સૌ સરખે ભાગે હિસ્સેદાર હોય. આમ બેસ્ટની ડબલ-ડેકર બસમાં બિમલ રૉય પ્રોડક્શનની શરૂઆત થઈ.’
Subscribe via email (Registered users only)
Write the displayed characters
Please enable JavaScript to post a new comment
You need an iframes capable browser to view this content.
Copyright © 2012 Mid-day Infomedia Ltd. All Rights Reserved.