gu en en en en en en en en en en en en en en en en tl tr en en en en en en en en en en en en en en en fr tr en en en en es en en en en en en en en en en fi en nl en en pt en gu gu en nl en en gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu gu en en en en en fa en en en en en ru en en en en en en en en es en en en en ar en en en en en en
રિઝર્વ બૅન્કના અભિગમનો બદલાવ આશ્ચર્ય સર્જે છે
You need an iframes capable browser to view this content.
બદલાતા વિશ્વના સંદર્ભમાં પૉલિસી રેટનો ઘટાડો આત્મઘાતી નીવડી શકે, અર્થતંત્રના વર્તમાને સારાં પરિબળો સામે ઝૂકી જવાને બદલે આવતા છ-આઠ મહિનામાં એમાં કેવો બદલાવ આવી શકે એ અને વિશ્વના નાણાબજારની આપણા આર્થિક વિકાસ અને ભાવવધારા પર સંભવિત કેવી અસર પડે એને કેન્દ્રમાં રાખીને આપણી રિઝર્વ બૅન્કે ફરી એક વાર એની દૂરંદેશી અને ર્દીઘદૃષ્ટિનો અહેસાસ કરાવ્યો છે
અર્થતંત્રના આટાપાટા - જિતેન્દ્ર સંઘવી
ગયા અઠવાડિયે કરાયેલી મૉનિટરી પૉલિસીની જાહેરાતમાં વ્યાજના દર યથાવત્ જાળવી રાખીને રિઝર્વ બૅન્કે આશ્ચર્ય સરજ્યું છે. મૉનિટરી પૉલિસી કમિટી (MPC) દ્વારા આમ બીજી વાર વ્યાજના દર ફેરફાર વિના જાળવી રખાયા છે. જોકે ફેબ્રુઆરીની જાહેરાતમાં રિઝર્વ બૅન્ક વ્યાજના દર ઘટાડશે કે નહીં એ વિશે બેમત પ્રવર્તતા હતા. ડીમૉનેટાઇઝેશન અને કેન્દ્રના ૨૦૧૭-’૧૮ના અંદાજપત્રની જાહેરાત થઈ ગઈ હોવાથી અને છૂટક ભાવાંક નવેમ્બરના ૩.૬ ટકાથી ઘટીને ડિસેમ્બરમાં ૩.૪ ટકા થવાથી રિઝર્વ બૅન્ક વ્યાજના દર ઘટાડશે એવો એક મત હતો. તો ડીમૉનેટાઇઝનને કારણે (રોકડની ખેંચને લીધે) ઘટેલી માગને કારણે આર્થિક વિકાસનો દર ૨૦૧૬-’૧૭માં ઘટશે એ પણ નિર્વિવાદ સ્વીકારાયું હતું. વળી મૅન્યુફૅક્ચરિંગ અને સર્વિસ ક્ષેત્રના પરચેઝિંગ મૅનેજર્સ ઇન્ડેક્સ ઘટીને ડિસેમ્બર ૨૦૧૬માં ૫૦ની નીચે ઊતરી ગયા હતા જે આ ઍક્ટિવિટીઓનું સંકોચન દર્શાવે છે. આ ઇન્ડેક્સ ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનના ઇન્ડેક્સ (IIP)નો અગોતરા અંદાજ આપે છે એટલે ડિસેમ્બર ૨૦૧૬માં IIPનો ઘટાડો નિશ્ચિત મનાતો હતો અને પૉલિસીની જાહેરાત પછી પ્રસિદ્ધ થયેલા આંકડાઓ મુજબ એમાં ૦.૪ ટકાનો ઘટાડો થયો છે.
બીજી તરફ ડીમૉનેટાઇઝનની આર્થિક વિકાસના દર પર કેવી અને કેટલી અસર પડશે એ બાબત હજી પણ અસ્પષ્ટ હોવાથી અને ડિસેમ્બર ૨૦૧૬ અને ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૭ વચ્ચે અર્થતંત્રમાં એવા કોઈ મોટા ફેરફાર થયા ન હોવાને કારણે રિઝર્વ બૅન્ક વ્યાજના દર નહીં ઘટાડે એવો પણ એક મત હતો.
ડિસેમ્બરની રિઝર્વ બૅન્કની મૉનિટરી પૉલિસીની જાહેરાત વખતે અમેરિકી ફેડરલ રિઝર્વ કદાચ વ્યાજના દર વધારે એવી સંભાવના કે માથા પર લટકતી તલવારને કારણે પણ રિઝર્વ બૅન્કે વ્યાજના દર યથાવત્ રાખ્યા હોય, પણ ગયા અઠવાડિયાની રિઝર્વ બૅન્કની જાહેરાત વખતે એ પરિસ્થિતિ પણ સ્પષ્ટ થઈ ગઈ હોવાથી બૅન્ક વ્યાજના દર ઘટાડશે એમ મનાતું હતું.
આમ પણ ડીમૉનેટાઇઝેશનને કારણે રદ કરાયેલી નોટો બૅન્કોમાં જમા થવાને કારણે બૅન્કોની ડિપોઝિટોમાં ધરખમ વધારો થવાથી બૅન્કની લિક્વિડિટી (રોકડ રકમ)માં વધારો થયો છે તો બીજી તરફ ડીમૉનેટાઇઝેશનને કારણે ઉદ્યોગની ચીજવસ્તુઓની ડિમાન્ડ અને ઉત્પાદન પર અવળી અસર થવાને લીધે બૅન્કોના ધિરાણમાં અને ખાસ કરીને ઉદ્યોગો માટેના ધિરાણમાં ઘટાડો થયો છે. એ સંજોગોમાં ઉદ્યોગોને ધિરાણ લેવાની લાલચ થાય (અને પોતાની ડિપોઝિટો પર વ્યાજની થોડી આવક ઊભી થાય) એ માટે બૅન્કોએ તેમના માર્જિનલ કૉસ્ટ બૅઝ્ડ લૅન્ડિંગ પરના વ્યાજના દરોમાં ૦.૯ ટકા (લગભગ એક ટકો) જેટલો ઘટાડો કર્યો છે એટલે પણ રિઝર્વ બૅન્કને વ્યાજના દર ઘટાડવાની આવશ્યકતા ન લાગી હોય.
આમ આ વખતની પૉલિસીમાં વ્યાજના દર ઘટે પણ ખરા અને ન પણ ઘટે એ વિશે બે મત હોવાથી અને એ અનિશ્ચિત હોવાથી વ્યાજના દર ન ઘટ્યા એ વિશેનું આશ્ચર્ય ઓછું છે.
પણ વધુ આશ્ચર્ય તો રિઝર્વ બૅન્કએ વ્યાજના દર વિશેનો એનો અભિગમ બદલ્યો એનું છે. વ્યાજના દરનો ઘટાડો મુલતવી રખાયો હોત એનું એટલું આશ્ચર્ય ન હોત. રિઝર્વ બૅન્કે જે વલણ અપનાવ્યું છે એ એવું દર્શાવે છે કે વ્યાજના દરનો ઘટાડો માત્ર મુલતવી નથી રખાયો, પણ નજીકના ભવિષ્ય માટે કદાચ એ અભરાઈએ ચડાવી દેવામાં આવ્યો છે. આમ જાન્યુઆરી ૨૦૧૫થી શરૂ થયેલા વ્યાજના દરના ઘટાડાની સાઇકલ અને છેલ્લાં બે વર્ષમાં રેપો રેટમાં કરાયેલો ૧૭૫ બેઝિસ પૉઇન્ટનો ઘટાડો (૮ ટકામાંથી ઘટીને ૬.૨૫ ટકા) હાલ પૂરતો નજીકના ભવિષ્યમાં તો ભૂતકાળની વાત બની રહે તો નવાઈ નહીં. વ્યાજના દરના ઘટાડાની વાત હવે છએક મહિના માટે તો કદાચ ભૂલી જવી પડશે. ઑગસ્ટ સુધીમાં ૨૦૧૭ના સાઉથ-વેસ્ટ મૉન્સૂનની ચાલ સ્પષ્ટ બને અને એના પરિણામે ખાદ્ય ચીજોના ભાવવધારાનું સ્પષ્ટ ચિત્ર ઊપસે, ક્રૂડ ઑઇલના આંતરરાષ્ટ્રીય બજારના ભાવોનું ટ્રેન્ડ સ્પષ્ટ થાય અને સરકારી કર્મચારીઓના હાઉસ-રેન્ટ અલાવન્સના વધારાની અસરનો સ્પષ્ટ ખ્યાલ આવે ત્યાં સુધી વ્યાજના દરના ઘટાડાની શક્યતા જણાતી નથી.
રિઝર્વ બૅન્કના અભિગમના આવડા મોટા ફેરફારનું કારણ શું હોઈ શકે એની વિગતો રસપ્રદ છે.
૬ સભ્યોની મૉનિટરી પૉલિસી કમિટીએ ડિસેમ્બરની પૉલિસીની જાહેરાત વખતે ભાવવધારાનો દર માર્ચ ૨૦૧૭માં પાંચ ટકાનો રહેવાની ગણતરી કરી હતી એ પાંચ ટકાથી વધે એવું જોખમ હોવા છતાં પહેલાં કરતાં આવા જોખમમાં ઘટાડો થયો હતો, જ્યારે પ્ભ્ઘ્ના મતે આ વખતના પૉલિસી-સ્ટેટમેન્ટમાં માર્ચ ૨૦૧૭માં ફુગાવાનો દર ભલે પાંચ ટકાથી નીચો રહેવાની ગણતરી કરી હોય પણ એ પછીના ગાળામાં એટલે કે ૨૦૧૭-’૧૮માં આર્થિક વિકાસ વધવા સાથે ફુગાવાનો દર વધવાનું જોખમ વધ્યું છે. ડિસેમ્બરમાં ઘટેલા ભાવવધારાનો દર મુખ્યત્વે શાકભાજી અને કઠોળના ભાવઘટાડાને લીધે હતો, પણ કોર ઇન્ફ્લેશન (ખાદ્ય પદાથોર્ અને ફ્યુઅલ સિવાયનો ભાવવધારો) ડિસેમ્બરમાં પણ ૪.૯ ટકા હતો, જે સપ્ટેમ્બરથી એટલે કે છેલ્લા ચાર મહિનાથી ઘટવાનું નામ લેતો નથી, પણ લગભગ આ જ લેવલે ટકી રહ્યો છે. એટલે કે મૅન્યુફૅક્ચરિંગ ક્ષેત્રના ભાવવધારાને અને ખરેખર તો ઓવરઑલ ભાવવધારાના ઘટેલા દરને બદલે એની સામેના વધેલા જોખમ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને વ્યાજના દર ઘટાડ્યા નથી. આ વધેલાં જોખમોમાં વિશ્વબજારમાં સતત વધી રહેલા ક્રૂડ ઑઇલના ભાવોનો સમાવેથ છે.
ફિસ્કલ ૨૦૧૮ના ઉત્તરાર્ધમાં ભાવો ઘટાડવામાં કારણભૂત બેઝ ઇફેક્ટ (એટલે કે ગયા વર્ષે જે-તે મહિનાનો ભાવવધારો બહુ મોટો હોય) નાબૂદ થશે એટલું જ નહીં, પણ એની સારી અસર પૂરી થશે અને અવળી અસર ચાલુ થશે. એટલે રિઝર્વ બૅન્કના મતે ૨૦૧૭-’૧૮ના પહેલા ૬ મહિનામાં (એપ્રિલ-સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૭) ભાવવધારાનો દર ૪થી ૪.૫ ટકાનો, પણ છેલ્લા ૬ મહિનામાં (ઑક્ટોબર-૨૦૧૭ માર્ચ ૨૦૧૮) એ દર વધીને ૪.૫થી પાંચ ટકાનો રહેવાની ગણતરી છે.
વિશ્વના નાણાબજારની હાલની સ્થિતિમાં રૂપિયાની બાહ્ય કિંમતની ચંચળતા (વૉલેટિલિટી) વધી છે. ૨૦૧૬માં ફેડરલ રિઝર્વે વ્યાજના દર ભલે એક જ વખત વધાર્યા હોય (ત્રણથી ચાર વાર વધારવાની અપેક્ષા હતી), પણ ૨૦૧૭માં આગળ જતાં આ દર ત્રણ વખત પણ વધી શકે છે અને એમ થાય તો એની મોટી અવળી અસર વિદેશી મૂડીરોકાણ પર પડે જેને લીધે રૂપિયાની બાહ્ય કિંમત ઘટે અને ભાવો ફરી વધવા માંડે.
રિઝર્વ બૅન્કના મતે ૨૦૧૭માં આર્થિક વિકાસનો દર ઘટીને ૬.૯ ટકા જેટલો રહે પણ માગ (કન્ઝમ્પ્શન)ના વધારા સાથે અને વધતા જતા મૂડીરોકાણને લીધે ૨૦૧૮માં આ દર વધીને ૭.૪ ટકાનો થઈ શકે. બૅન્કો પાસે નાણાંની છૂટ જોતાં, રિઝર્વ બૅન્કે વ્યાજના દર તરફનો અભિગમ ભલે બદલ્યો હોય પણ રોકડ નાણાં (લિક્વિડિટી)ની સુચારુ વ્યવસ્થા દ્વારા લોન પરના વ્યાજના દર આવતા થોડા મહિનાઓમાં નહીં વધે એવો વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો છે. એમાં પણ બૅન્કોએ જે રીતે તેમના ડિપોઝિટ પરના વ્યાજના દર ઘટાડવાની શરૂઆત કરી છે એ જોતાં ધિરાણ પરના વ્યાજના દર લાંબા સમય માટે વધારે ન ઘટે તો પણ હાલના લેવલે તો જળવાઈ જ રહેશે.
રિઝર્વ બૅન્ક લાંબા સમય માટે વ્યાજના દર ન પણ ઘટાડે એવો અભિગમ સ્પષ્ટ થતાં પૉલિસીની જાહેરાત સાથે જ ૧૦ વર્ષના બૉન્ડના યીલ્ડ (વળતર)માં ૩૧ પૉઇન્ટનો વધારો થયો છે જે સપ્ટેમ્બર ૨૩, ૨૦૧૩ પછીનો એટલે કે છેલ્લાં ત્રણ વર્ષનો સૌથી મોટો વધારો છે (૬.૪૧ ટકાથી વધીને ૬.૭૪ ટકા). વ્યાજના દર હમણાં છ-આઠ મહિના નહીં ઘટે એવી અપેક્ષા ઊભી થતાં Fll દ્વારા ડેટ માર્કેટમાં મૂડીરોકાણમાં મોટો વધારો આવી શકે છે. બૉન્ડ પરના યીલ્ડ એકબે મહિનામાં વધીને ૭ ટકા થાય તો નવાઈ નહીં. વ્યાજના દર નહીં ઘટાડાય એમ માનનારા જે સાધનસંપન્ન વેપારીઓએ ઇન્ટરેસ્ટ રેટ ફ્યુચરનું શૉર્ટ-સેલિંગ કર્યું તેમણે ટૂંકા ગાળામાં સારોએવો નફો પણ કર્યો. ૨૦૧૭-’૧૮માં આર્થિક વિકાસનો દર વધવાની રિઝર્વ બૅન્કની જાહેરાતને પગલે એક જ દિવસમાં રૂપિયાની બાહ્ય કિંમતમાં બાવીસ પૈસાનો વધારો થયો. ફેડરલ રિઝર્વ દ્વારા વ્યાજના દર વધતા રહે એ સંજોગોમાં રિઝર્વ બૅન્ક દ્વારા વ્યાજના દર ન ઘટાડાય તો અમેરિકા અને ભારત વચ્ચે બૉન્ડ પરના યીલ્ડનો તફાવત કાંઈક પ્રમાણમાં જળવાઈ રહે એ પણ વિદેશી મૂડીરોકાણનો પ્રવાહ વધવા માટેનું પૉઝિટિવ પરિબળ ગણાય.
પૉલિસીની જાહેરાતના બયાનમાં રિઝર્વ બૅન્કે CPIના ભાવવધારાના મીડિયમ ટર્મના ૪ ટકાના લક્ષ્યની જાહેરાત કરી છે એટલે ૨૦૧૭-’૧૮માં CPIનો સંભવિત પાંચ ટકાનો વધારો (અને એ હજી વધી શકે એવાં જોખમોની હાજરી પણ ખરી) રિઝર્વ બૅન્કને માન્ય ન હોય એ સ્વાભાવિક છે. રિઝર્વ બૅન્કનો અભિગમનો બદલાવ એમ પણ સૂચવે છે કે ભાવ વધારીને ચાર ટકાના લેવલે ટકાવી રાખવો એ છ-સાડાછ ટકાના લેવલથી ઘટાડવાનો જે પડકાર હતો એનાથી મોટો પડકાર છે.
બૅન્કોમાંથી નાણાં ઉપાડવાના હાલના અંકુશો ૧૩ માર્ચથી સંપૂર્ણપણે ઉઠાવી લેવાય અને કૅશની અછત દૂર થતાં મુલતવી રાખેલો વપરાશખર્ચ અને એને લીધે આર્થિક વિકાસનો દર (એટલે કે લોકોની આવક) વધે એટલે ભાવવધારા સામેના જોખમને રિઝર્વ બૅન્કની MPCએ પ્રાધાન્ય આપ્યું છે. ફરી એક વાર ભાવવધારો (ઇન્ફ્લેશન) મર્યાદા બહાર ન થાય એ રિઝર્વ બૅન્કનો મુખ્ય ઉદ્દેશ આ પૉલિસી દ્વારા દોહરાવાયો છે. આર્થિક વિકાસનો દર વધારવા માટે કે ટકાવી રાખવા માટે પણ ભાવવધારો મર્યાદા બહાર ન વધે એ જરૂરી શરત છે અને એના પર ચાંપતી નજર રાખવા રિઝર્વ બૅન્ક કટિબદ્ધ છે એવી પ્રતીતિ આ પૉલિસી દ્વારા રિઝર્વ બૅન્કે કરાવી છે.
અર્થતંત્રના વર્તમાને સારાં પરિબળો
(મેક્રો-ઇકૉનૉમિક પેરામીટર્સ) સામે ઝૂકી જવાને બદલે આવતા છ-આઠ મહિનામાં એમાં કેવો બદલાવ આવી શકે એ અને વિશ્વના નાણાબજારની આપણા આર્થિક વિકાસ અને ભાવવધારા પર સંભવિત કેવી અસર પડે એને કેન્દ્રમાં રાખીને આપણી રિઝર્વ બૅન્કે ફરી એક વાર એની દૂરંદેશી અને ર્દીઘદૃષ્ટિનો અહેસાસ કરાવ્યો છે.
Subscribe via email (Registered users only)
Write the displayed characters
Please enable JavaScript to post a new comment
You need an iframes capable browser to view this content.
Copyright © 2012 Mid-day Infomedia Ltd. All Rights Reserved.