kk en en ar ar ar ar ar ar ar en bg kk en en kk en de fr bg ru ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en en en kk en de ru ru ru ru ru ru de ru ru ru ru de fr ru ru ru de fr en ru en de fr ru ru ru de fr ru ru ru de fr ru ru ar en en en en en fi en en en en fi en en en en en ru
АТАЛАР МҰРАСЫ - АСЫЛ ҚАЗЫНА | G-Global
Authors: Сейтова Г.Е., Амралина Қ.А.
Category: G-Global – диалоговый центр между G20 и развивающимися странами
Бүгінде қазақ халқының ұлттық шешендік өнерінің тарихы Түркі қағанаты, қараханидтер, қыпшақтар мемлекеттері дәуірінен бастау алады. Күлтегін, Білге Қаған, Тоныкөк сияқты қарасөзбен, шешендік ділмар тілмен жазылған жанрлық табиғаты ерекше туындылардан бері таратылады.
Бұл орайда Ж.Баласағұни, М.Қашғари, А.Иүгінеки сияқты көптеген түркі халықтарына ортақ ғұламалар еңбектерінің өзіндік ерекше орны бар. Шешендіктің небір саф алтын үзіктерін осы кезеңдегі жазбалардан кездестіреміз.
Би-саясаткер қоғам қайраткері. Ел арасындағы қоғамдық мәні зор мәселелерді шеше білген, ханның кеңесшісі. Би-заңгер,барлық даулы мәселелерде айыптаушы, ақтаушы қызметтерін атқарды.
Би – дау-жанжалға билік айтушы білермен адам. Би халықтың әдет-ғұрпын, салт-дәстүрін жақсы білумен бірге сөз таласында шешендігімен, даулы істі қарауда тапқырлығымен дараланып, ел ішінде белгілі жан болған. Билер билік шығару,ол биліктердің орындалу әдістерін белгілеуде тең құқықтарын пайдаланған. Олар кіші, орта және ішкі ордалар хандарының кеңес құрамына кіріп, хандар саясатына елеулі ықпал жасаған. Ел ішінде «Билер соты» деген кеңес өкіметінің алғашқы жылдарына дейін болды. Қазақтың тұңғыш биі  атанған Майқы би-ұлттық, шешендік өнеріміздің атасы.
Билер тарихында аттары қатар аталатын Төле би, Қаздауысты Қазыбек би, Әйтеке би өз дәуірінде, елін-жерін шапқыншы жаудан бірлесіп қорғаған қолбасшы билер ретінде, халықтың бірлігі мен ынтымағын сақтауда өздері ісімен де, сөзімен де үлгі бола алған көсем билер ретінде, адамгершілік, парасаттылық келбетін өзара және өзгелермен болған сөз сайыстарында таныта алған ұлы билер ретінде, хандарға ата-баба намысын, дәстүр-салтын сақтаған заң шығартуда бір ауыздан келісілген ақыл - кеңес берген көреген билер ретінде дәріптеуге болады.
«Қазақ билерiнiң ойласып шешетiн орталығын Билер кеңесi деп атаған. Ол билер уағдаластығымен белгiлi бiр жерде өтiп, онда ел қамына байланысты мәселелер қаралып, мәмiлеге келiп отырған. Билер кеңесiнде үш жүздiң iрi билерi түгел қатысып, мәселенi бiрлесiп шешкен. Билер келiсiп шешкен iс халыққа жария етiлiп отырған» - дейдi зерттеушi К. Қайырғалиева.  Екі ел бітімге келгенде елшілікке немесе дау-жанжалға айбар ретінде батыр жүрсе, сөз ұстауға от ауызды, орақ тілді би, шешен жүреді. Батыр мен батыр маңдайласқан жауда бас қосады, би мен би таңдайласқан дауда бас қосады. Қай уақытта болсын бидің орны жоғары. Би қазақ қоғамындағы бұрын- соңды қалыптасқан әдет-ғұрып, салт-сананы жетік білетін, сөзге шешен, өзі заңгер, өзі істін ақ-қарасын айқындап үкімін шығаратын сот қызметін атқарған.
Шешендік дау қазақтарда бірнеше түрге бөлінген. Атап айтқанда жер дауы,  жесір дауы, құн дауы, мал дауы және ар дауы дейді. Соты жоқ, прокуроры жоқ қазақ даласында қазылық институтты өмірдің өзі осылай қалыптастырған. Билік, төрелік мәселесін  даналар алқасы жөнімен, жөн-жосығымен шешіп берген.
Бертін келе қазақ хандары қазылықты билік жүргізу, салым-салық салу, қаражат жинау жағына жақындастырып, іс пайдасына шешкен жер, су, өріс, шабындық дауы қазақ арасында жиі кездескен көріністер тобына кіреді. «Iргелес отырған Қарабек және Арысланбай аулының екi жiгiтi шабындыққа таласып қалады. Ақырында бiрiн-бiрi көрмеуге серт берiсiп, екеуi ат кекiлiн кеседi. Ай өтедi, жыл өтедi. Бiрақ екеуi татуласпай қояды. Әкелерiнiң, аталарының ақыл-кеңесiне мойынсұнбайды. Осыны естiген Сырым би араздасқан жiгiттердi шақыртады. Сырымның үйiне екi жақтан келген екi жiгiт аттарын бiр қазыққа байлап үйге кiредi. Тiзе бүгiп, биге қол берiседi. Би ләм-мим демей екi жiгiтпен сыртқа шықса, екеуiнiң аттары бiрiн-бiрi қасып тұр екен. – «Япырым-ай, мына екеуiнiң татуын қарашы? - дейдi Сырым қасынып тұрған аттарды көрiп.
Бидiң бұл сөзiнен ұялған жiгiттер сол жерде қол алысып, татуласады.
- Жолдарың болсын, — дейдi оларға Сырым». Сырым бидiң шешiмi қазақ елi үшiн құқылық заң есебiнде саналып келгенi мәлiм. Ешкiм Сырым бидi жоғарыдан тағайындамаған, ол халық арасынан шыққан ақыл-ойға жүйрiк, сөзге шешен, iсте адал, талантты, бiлгiр және тәуелсiз адам болған. Сырым бидiң айрықша бiр қасиетi - ол ешқашан елдi, руларды өшпендiлiкке, соғысқа итермелемей, керiсiнше, келiсiмге, өзара көмекке шақырып отырды. Мұның бәрi халықтың мүддесiне сай келiп, Сырым бидiң шешiмдерi заң болды. Дау, қылмыстың түрлерi ашық түрде, халық ортасында талқыланып, үкiм айтып отырды. Оның өзi Сырым бидiң жауапкершiлiгiн күшейтiп қана қоймай, бүкiл ел, әсiресе, жас ұрпақ үшiн тәрбие сабағына айналды.
Сырым бидiң шешiмi қазақ елi үшiн құқылық заң есебiнде саналып келгенi мәлiм. «Бiр төре тұқымы төңiрегiне үстемдiк жасап, жайылым қорып, елдiң түйесiн еркiн далаға жайғызбай қойған соң: «Жұрттың түйесiн неге қайтарасың?» - дейдi түйешi.
-Түйеңдi қайырмай, сенiң мұнда бақтырып қойған жерiң бар ма едi?! - дейдi төре.
- Атаңа нәлет, ақсүйек! Төренiкi деген елдi қайдан көрдiң, жердi қайдан көрдiң? - деп түйешi төренi қамшының астына алады. Таяқ жеген төре ханға шағым бередi. Хан: «Төре тұқымына тiл тигiзген кiсiнi жазалаймын» - деп үш жүз кiсiмен түйешiнiң ауылына келiп, «айыпкердi» шақыртады. Халыққа арқа сүйеген түйешi ханнан қаймықпайды, тiлiн тартпайды.
- Е, хан, менi неге шақырдың? - дейдi салғаннан. Хан қаһарланып қылышын қынабынан сурып алып, төрт сардарына:
- Мынаның жазасын берiңдер, басын аламын! - дейдi.
Сонда бiр би орнынан ұшып түрегелiп:
- Ай, хан! Бұрынғыдан қалған жол қайда? Қара қазаққа хан ие, қара жерге халық ие демеушi ме едi. Хандығыңды бер де, жердi ал, хандығыңды қимасаң жерде нең бар! - дептi.
Сонда халықтың қабағынан  қаймыққан хан:
-Төрелiгiңе құлдық - деп орнына отырады» .
Тапқыр шешен «халықсыз хандық жоқ» дейтiн сөздi дер кезiнде орынды қолданады.
Халық тағылымының телегей - теңiз байлығын құрайтын шешендiк сөз-дердiң негiзгi желiсi моральдық-адамгершiлiк тақырыптар болып келедi: адам  баласын қадiрлеу, жасы үлкендi құрметтеу, туған халық тұтастығы, iзгiлiктiң мәнi, имандылық, кеңпейiлдiлiк, жанашырлық, адалдық пен әдiлеттiлiк т.б. Би-шешендердің көсем де, шешен сөздері кім туралы, кімге не мақсатпен айтылғаны әр түрлі жағдайларда жүзеге асқан. Би-шешендердің құнды ойлары тегіннен - тегін айтыла салмаған, орынды жерде белгілі бір мақсатта жүйелі қолданыс тапқан. Ел ішіндегі  түрлі дау – жанжалды би-шешендер ұшқыр да ұтымды, қуатты оймен астасқан сөз арқылы, көрегендіктерімен, тапқырлықтарымен шешіп, әділ бағасын беріп отырған.
1. Адамбаев Б. Шешендік өнер. - Алматы: Ғылым, 1999. 2. Мәметова Ә.С. Қазақ шешен билерінің сөздері және әдебиеттегі оның орны. Филол. ғыл. канд. дисс, А., 1945. 3. Негимов С. Шешендік өнер. – Алматы, 1997. 4. Мұсаұлы Ж. Қазақ шешендік өнері. Көкшетау. – 2004. 5. Мұсаұлы Ж. Қазақ шешендік өнері. Көкшетау. – 2004.
Download this publication 0.00Kb
Комментарии 46 Добавить комментарий
Тема очень актуальная и дискутабельная. Но я бы хотел сказать, что здесь надо обсуждать не только будущую инфраструктуру вокруг проекта "Западная Европа- Западный Китай", а скорее те проблемы с которыми сталкивается вся туристическая отрасль Казахстана. Ведь есть огромный потенциал ставить те же этноаулы в местах где это позволяет погодные условия, электричество вырабатывать с помощью энергии солнца и ветра и так далее. Поддержка со стороны государства в виде налоговых освобождений на 2 или 3 года с начала проекта, так же способно привлечь инвестиций в эту отрасль, что несомненно снимает и социальное напряжение в регионах, так как идет создание новых рабочих мест для населения. Конечно, другой вопрос, это вопрос сервиса и услуг которые мы сможем оказывать.
да больше бы такого!
It is impossible to say when silk, the product that lends its name to the trade route, came to be traded. And while the main object of travelling the early caravan routes was to buy or sell goods to or from faraway places, silk ended up the most eagerly traded and mysterious item. It was so rare that the Romans could only afford to sew a thin strip onto their togas.
Стратегически важным проектом также является Западная Европа Западный Китай, который можно также назвать возрождение торговой пути "Великий шелковый путь". Этот путь будет проходить по пяти областям и тем самым даст большой толчок в экономическом подъеме этих регионов. Будут созданы новые рабочие места, откроются множество торговых точек, что в свою очередь значительно изменит экономический потенциал всего южного региона. Если заглянуть в историю, то мы увидим за счет чего в основном существовали древние города Средней Азии и Восточного Туркестана...(Великий шелковый путь), есть возможность восстановить исторически сложившийся экономический потенциал региона...
Стратегически важным проектом также является Западная Европа Западный Китай, который можно также назвать возрождение торговой пути "Великий шелковый путь". Этот путь будет проходить по пяти областям и тем самым даст большой толчок в экономическом подъеме этих регионов. Будут созданы новые рабочие места, откроются множество торговых точек, что в свою очередь значительно изменит экономический потенциал всего южного региона. Если заглянуть в историю, то мы увидим за счет чего в основном существовали древние города Средней Азии и Восточного Туркестана...(Великий шелковый путь), есть возможность восстановить исторически сложившийся экономический потенциал региона...
Тема очень актуальная и дискутабельная. Но я бы хотел сказать, что здесь надо обсуждать не только будущую инфраструктуру вокруг проекта "Западная Европа- Западный Китай", а скорее те проблемы с которыми сталкивается вся туристическая отрасль Казахстана. Ведь есть огромный потенциал ставить те же этноаулы в местах где это позволяет погодные условия, электричество вырабатывать с помощью энергии солнца и ветра и так далее. Поддержка со стороны государства в виде налоговых освобождений на 2 или 3 года с начала проекта, так же способно привлечь инвестиций в эту отрасль, что несомненно снимает и социальное напряжение в регионах, так как идет создание новых рабочих мест для населения. Конечно, другой вопрос, это вопрос сервиса и услуг которые мы сможем оказывать.
© 2010-2017 جمعية2010-2016 "نادي العلماء الاقتصادي الأوراسي
Attach account from old site
If you have an account at the old Group-Global site you can attach it to the new site. This action will link all the content you published at the old site to your new account so we highly recommend to do this.
Otherwise just click the "Don't show this dialog" button and this message will never appear again. You can attach your account anytime by selecting the item "Attach account from old site" from the user menu.
Error ataching account. Please recheck the entered data.
Don't show this dialog
Enter your G-Global username.
Enter the password that accompanies your username.
In order to use the functionality of the site in its entirety, you need to login with your account to Facebook. Press the "Continue" button and fill in the "E-mail" (or phone) as well as the "password" for your account to Facebook. If you do not have an account in Facebook, we recommend that you create it. Otherwise, you will only function with viewing web content.