kk ru ru ru kk en kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk en ky ky kk kk en ky ky ky kk kk kk kk kk kk en en kk kk kk en en kk uk ky mk kk uk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk en kk kk kk kk ky kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk mk kk kk kk ky en kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky ky ky en kk kk kk kk en en ru
Ыстап шығатын арамшөптердің негізгі өкілдері егістік қанатжеміс, жұмыршақ және басқалары.
АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника
Егістік қанатжеміс (Тhlaspі anvense).Айқышгүлділер тұқымдасына жататын біржылдық арамшөп. Сабағы тік болып 20-50 см биіктікке дейін өседі. Бұл тұқыммен көбейетін өсімдік. Бір өсімдігі он мыңнан астам тұқым береді. Оның түсі қарақоңыр, көлемі кішкентай (мөлшері 1,2-2,0х1,5мм). Топырақта өзінің өнгіштік қабілетін 3-5 жыл аралығында сақтайды. Малдардың асқорыту жүйесі арқылы өткенде оның өнгіштік қабілеті 40 пайызға дейін сақталады. Пісіп-төгілген жылы топырақтың 4-5 см тередігінен жақсы өнім шыға алды.Бұл арамшөптің жаздық, күздік және қыстап шығатын түрлері бар. Негізінен топырақты ластайды. Өсімдіктің сарымсақ тәріздес исі болады, сондықтан сиырларға жеуге болмайды, себебі сүттің дәмін бүлдіреді.
Жұмыршақ (Пастушья сумка, Capsella bursa pastorіs) айқышгүлдер тұқымдасына жататын біржылдық қыстап шығатын арамшөп.Сабақтары жеке де, бұтақты да болып әр түрлі биіктікте өседі, биіктігі 50 см дейін жетеді. Бұл өсімдікте басқа азжылдық арамшөптердей тұқымымен көбейеді.Тұқымы бұршаққын тектес, түсі қоңыр немесе қара,қоңыр,сары. Бір өсімдік 70 мыңға дейін тұқым береді. Қолайлы жылдары екі-үш рет ұрпақ беруі мүмкін. Пісіп-жетілген жылы толық қаулап шықпайды, ал қыстап шықаннан соң ерте көктемде топырақтың 22-23 см тереңдігінен тез және біркелкі қаулап өседі. Өзінің өнгіштік қабілетін топырақта 7-11 жыл бойы жоғалтпайды. Бұл арамшөптің жаздық, күздік және қыстап шығатын түрлері бар. Қыстап шығатын түрлері күзге қарай тамыр жағасын құрайды.Жұмыршақ негізінен барлық дақылдарды, оның ішінде сирек өскен күздік және жаздық дәнді дақылдарды ластайды. Сонымен қатар ол жолдың жиегін, бау- бақшаны және басқа жерлерді де ластауы мүмкін.
Қоректік заттар,өсімдіктер үшін маңызы, егіншілікте реттеу.
Өсімдіктер тірі организм болғандықтан өнеді, өседі, дем алады, көбейеді, коректенеді, өледі.Жақсы өсіп-дамуы үшін өсімдіктерге жеткілікті мөлшерде коректік заттар керек. Оларға топырақтағы химиялық элементтер мен микроорганизмдердің тіршілігі арқасында жиналған заттаржатады.Қоректік заттар органогендік және күлді элементер болып екі топқа бөлінеді. Өсімдіктердің органикалық салмағының негізгі бөлігін құрайтын химиялық элементтерді органогендер деп атайды.Оларға көміртегі, сутегі, оттегі, азот жатады, ал күлді элементтер тобына фосфор, калий, кальций, магний, мырыш, темір және басқалары жатады.Өсімдіктерді жаққанда органогендік элементтер ұшып кетедіде, ал күлді элементтер күлде қалады.
Өсімдіктер пайдаланатын барлық элементтерді макро, микро және ультрамикроэлементтер деп үш топқа бөлуге болады.Макроэлементтерге азот фосфор, калий,магний, күкірт, және басқалары жатады. Оларды өсімдіктер қоректену үшін әжептеуір мөлшерде (0,02%)пайдаланады.
Микроэлементтер (мыс молибден, кобальт, цинк) өсімдіктерге аз мөлшерде, ал ультамикроэлементтер тіпті аз мөлшерде (0,001%) қажет.
Қоректік элементтердің өсімдіктер үшін маңызы әр түрлі. Мысалы, азот ақуыздардың, клетка протоплазасының және ядроның құрамына кіреді. Топырақта азот жеткілікті болғанда өсімдіктің сабақтары мен жапырақтарының өсу қарқыны тездеп, үлкен вегетативтік масса түзіледі.
Топырақтың коректік заттар режімін реттеу үшін оған ораникалық тыңайтқыштар (қи, көң, құстың саңғырығы, қорда) және жасыл тыңайтқыштар беру, танапта сабан қалдыру керек.
Минералдық тыңайтқыштарды (азот,фосфор, калий тұздары) пайдалану топырақтың коректік заттар режімін реттеудің басты жолдарының бірі.
Микротыңайтқыштар мен бактериалдық (азот бактерин, фосфоро бактерин) тыңайтқыштарды пайдаланудың өсімдіктер үшін үлкен мәні бар.
Топырақтағы микроорганизмдердің тіршілік қабілетін артыру үшін оларға қолайлы жағдай туғызу (оптималды температура +25-30С, ылғалдылық -45-60%, бейтарап топырақ ортасы, оттегінің топыраққа тұрақты келуі және тағы басқа) керек.
Куздик дак ушин топ.ондеу жуйеси.Респуб.н талими егиншилигинде таза пар данди масакты дак.га оте жаксы алгы танап болып табылады.Танап таза парга данди масакты дак.дан кейн калдырылады.Олар орылып болган сон пар ондеу жуйеси басталады.Данди масакты дак.танапты ерте босатады.Сондыктан кара таза пар колданылады.Кара таза парды ондеудин 2мезгили бар.:Алгы дак.ды жинап алган жылдын жазгы-кузги езгили; Келеси жылдын коктеминен кузге дейнги уакыт.Кара таза парды ондеудеудн тасили топ.жагдайына,ягни онын грануметрлик курамына,осимдик жаылгысына,ауа райына,желдн кушине байл.Негизги ондеу тасили:жазыктабан сыдыра тилгишпен топ.н кыртысын аударай жырту.Кара таза парды ондеудин терендиги топ.н гуустык кабатынын калындыгына тикелей байл.Талими егиншилкте арамшоптерен куресудин тиымди адиси танапты таза парга калдыру. Коктемде таза парды ондеу тырмалаудан басталады.Кара таза парды негизги ондеу жазыктабан сыдыратилгиш культиваторен жургизилетиндиктен коктемде ылгал жабу инели жумыс органдары бар БИГ-3А,БМШ-15,20 болмаса ЛДГ-15,20П дискили жырткыштармен жузеге асырады.8-10 см терендикте 2-4 рет онделеди.
Каз-н негизги интенсивти егин жуйеси:Егин жуйелерин тандау-табиги,экон,техникалык,алеуметтик,т.б факторларга байл.Каз. топ-климаттык жагдайларына сай 10 аймакка болинеди ж.е осы аймактар бойынша егиншилик жуйеси де артурли болып келеди,бирак олардын барине ортак корсеткиш интенсивтилиги.Климаты куан далалык,кургак далалык аймактарда Онт,Онт-шыгыста орн.талими жерлерде егиншилик жуйелеринин негизги индетти ылгалды кобейту мен эрозиямен куресу боп таб.1)Данди парлы егиншилик жуйеси-егистиктин негизги колеминеастык дак.егилетин,онын бираз колемин таза пар алатын,ал топ.кунарлыгын арттыру ушин оны дурыс ондеу арк.,тынайткыштар колд.аркылы жузеге асады. 2)Данди-отамалы-парлы егиншилик жуйеси-негизинен астык дак осирилетин,олармен катар отамалы дакж.е пар болатын,топ.кунарлыгы жогары молшерлеги орг-к ж.е мин. Тын.-н.пептицидтердин комегимен жузеге асады.Бул жуйелердин негизин кыска айналымды ауыспалы егистер,топ.ты аудармай жазыктилгиштермен ондеу,ылгал жинау,зиянды орг.мен куресу курайды.3) Топ.коргау егиншилик жуйеси-дак мен пар жолактап орн.,топ.коргау ауыспалы егистеринде жазыктилгишпен ондеуге,тынайткыштар колдануга топ.-н ылгалын кобейтуге негизделген топ.ты эрозиядан коргауга багытталган.4) Шоптанапты егиншилик жуйеси 5)Урык алмастыру егиншилик жуйеси-егистиктин жартысын астык дак. Алатын,калган болигинде отамалы дак мен буршак тукымдастар егилетин,топ.кунарлыгы урык алмасу натижесинде тынайткыштар колдану арк.болатын жуйе.суармалы жерлерде колд.6)Отамалы(ондиристик-зауыттык) 7)Агроландшафтык-белгили агроэкол.топтама жерин дурыс пайдалану арк.нактылы агроландшафка жаксы беймделген ,егин шар.на турактылык беретин,топ.кунарлыгын арттыратын,нарыкты экон.жагдайында жоспарланган онимди алу ушин а.ш курылымынын жагдайында онын табиги ж.е ондиристик корларын толык пайдалана алатын жуйе.
Қазақстанның суармалы егіншілігінде жаздық дақылдар үшін бір жылдық жаппай себілетін дақылдардан кейін сүдігер өңдеу жүйесі
Суармалы егішілік негізінен Алматы, Жамбыл, ОҚО, Қызылорда обл да шоғырланға. Суаралы егіншілікте жаппай егілетін бір жылдық дақылдардан жоғарғы өнімді күздік бидай, арпа, ішінара жаздық бидай себіледі. Аталған аймақта дәнді масақты дақылдарды жинасымен іле-шала аңызды сыдыражыртқыш ЛДГ-15, ЛДГ-20 тәріздес немесе дискілі тырнамен 6-8 см тереңдікте өңдейді. Ерте пісетін дақылдарды жинап алғаннан кейін көктемде жаздық дақылдарды сепкенге дейінгі уақыт аралықта танапты шала пар ретінде өңдеуге болады. Ол үшін дақылды жинап алған сон қайырмалы соқамен 22-25 см тереңдікке жыртады. Себер алдында 2-3 рет култивациялайды.
Каз-н суармалы егиншилигинде жаздык дакылдар ушин бир жылдык жаппай себилетин дакылдардан кейин судигер ондеу жуиеси.
Суаралы егиншилик территориясы Алматы,Жамбыл,Онт.Каз, Кызылорда обл.Жалпы колеми 1,2 млн га. Негизги егилетин дакылдары:куздик бидай,куриш,арпа,аз жаздык бидай.Данди масакты дакылдарды жинасыен иле шала анызды сыдыра жырткыш ЛДГ 15,ЛДГ20,дискили тырма БДТ7 мен 6-8 см терендикте ондейди.Екинши рет 12-14 см терендикте ондейди.Егер атпатаырлы арашоптер болса ерте писетин даквлдарды жинап алган сон 28-30 см терендикте БЗСС 1,0 тисти тыра тиркелген шолак туренди ПЛН 4-35, Плн 3-35 сокалармен ондейди. Каитадан оссе 12-14см де дискили куралмен ондейди. Егер когентамырлы арамшоптер болса 10-12 см туренди сыдыра жырткышпен ондейди.Шала пар(жартылый пар) туринде ондеуге де ьолады.Ол ушин алгы дакылды жинап алган сон жерди кайырмалы сокамен 22-25 см жыртады.кузге дейн 6-8 см ден 8-10 см терендикте 2-3 рет культивациялайды.Сонгы культивациялау куздиктин тукым себу терендигине жургизилу керек.Содан кейн куздик бидай не коктемде жаздык дакылдар себиледи.
Ирригациялык эрозияга карсы шаралар:Каз.да суарылатын жер колеми 1,6 МЛН га ишинде 1,2 млн ы егистик жерлер.90% Онт ж.е ОНт-шыгыс Каз да орн.Донес жерде су агысы оте болгандыктан эрозияга ушырауда.Мыс: бир рет суарган озинде ар гектардан 40-50 т топырак шайылады.Суару эрозиясында топ.майда,женил,кунарлы болиги танаптын биык жеринен сумен тоенги жерине агып барады да танаптагы топ.кунарлыгынын артурли болуына акеп согады.Болдырмау шаралары: -Суды агызып суарудын орнына жанбырлаткыш тех.колд.; -Дискретти суаруды колд.; -Топ.тек жер астынан суландыратын арнаулы тутиктер жуйесин колдану; -Су журетин жуйелеринин ишин бетондау,артурли темирбетон кубырлар,науалар колд.; -су журетин жуйектердин узындыгы,терендиги,онын ишимен журетин су молшери топ.турине байл.ол шайылмайтындай етип озгерип туру керек; -Эрозиядан зардап шеккен танаптарга коп жылдык шоптер егилип бул танаптар ауыспалы егис жуйесинен шыгарылып тасталуы тиыс; -Эрозияга тынайткыштар колд.;- Буршак тукымдас дак.сидерет ретинде пайд; -Жерди тегистеу,дурыс жоспарлау; -туспалар.бетонды токкиштер жасау
Құрғақ-далалық аймаққа, ауыспалы егістер нобайлары
Дәнді парлы ауыспалы егістері Астықтықты дақылдар -80 таза пар -20
1 таза пар 2 Жаздық бидай 3 жаздық бидай 4 жаздық бидай немесе арпа
Астық дақылдар -75 таза пар -25
1 Таза пар 2 жаздық бидай 3 жаздық бидай 4 бидай немесе арпа
Минумум, оптимум, максимум заңы.Оны бірінші рет неміс ғалымы Сакс ашқан болатын. Оның айтуынша “Ең жоғарғы өнім факторлар оптималды мөлшерде болғанда ғана алынады, ал егер олар минималды (аз) және максималды (көп) мөлшерде болса өнім төмендейді”.Бұл заңды 1840 екінші неміс ғалымы Ю.Либих толықтырады.Қайтарым заңын XІX ғасырдың орта кезінде Ю.Либих ашқан. Оның анықтамасы бойынша: “Өсімдіктер өнімі құралғанда пайдалынылған барлық заттар (азоттан басқа) толығымен қайтадан топыраққа тыңайтқыштар түрінде артығымен қайтарылуы керек.”
Қазақстан егіншілігінде аталған заңдарды пайдалана отырып өте жоғары рекордтары өнім алған дихандар бар.Мысалы, Шығанақ Берсиев (1881-1944ж) Ақтөбе облысының Ойыл ауданындағы Құрман ұжымшарында1943жылы тарының әр гектарынан 201 центнер өнім жинап әлемге атағы әйгілі болған.
Ыбрай Жахаев (1891-1981жж) Қызылорда облысы Шиелі ауданы Қызыл-Ту ұжымшарында күріштің әр гектарынан 171 центнер өнім жинап, екі мәрте Социалистік Еңбек Ері мәртебесіне ие болған.
Малазықтық ауыспалы егіс, түрлері, нобайлары. Малазықтық деп негізінен малазығын өндіретін ауыспалы егістерді айтамыз. Ферма маңындығы ауыспалы егіс – мал фермаларына жақын орналасқан, көбіне сүрлемді, шырынды және көкбалауса дақылдар өндіретін малазықтық тауыспалы егіс. Шабындық –жайылымдық – негізінен көп және біржылдық шөптерді пішінге немесе мал жаю өсіретін малазықтық ауыспалы егіс. Мал азықтық ауыспалы егiстердiң мынадай сұлбалары ұсынылады:
4 азықтық бақша дақылдары
6 тамыржемістілер, сүрлемдік дақылдар
8 бір жылдық шөптер
Отамалы дақылдардан кейін сүдігер өңдеу жүйесі.Қазақстанның орманды далалы құрғақ далалы аймақтарында отамалы дақылдардан сүрлемдік жүгері мен картоп егіледі. Жаз бойы дақылдардың қатар аралығы 2-3 рет культивацияланады. Жаздық дәнді масақты дақылдар, дәнді бұршақты дақылдар үшін отамалы дақылдардан кейін топырақты 20-22 см тереңдікке жыртады, ал жүгеріні себу үшін жырту тереңдігі 22-25 см болуы керек. Егер танапта атпатамырлы немесе көгентамырлы көпжылдық арамшөптер басым болса, ондай жерлерді міндетті түрде қайырмалы соқамен 30-32 см тереңдікке жырту керек.
Отамалы дақылдардың алғы егіс ретіндегі рөлі
Отамалы дақылдар тобына дәнге, сүрлемге және көк балаусаға өсірілген жүгерi, картоп, қант қызылшасы, дәнге және сүрлемге өсірілген күнбағыс жатады. Отамалы дақылдар жаздық дәндi дақылдарға жақсы алғы дақыл бола алады. Күздiк дақылдар үшiн отамалы дақылдардан тек көк балаусаға өсірілген жүгерi мен ерте жиналатын картоп қана жақсы алғы дақыл бола алады
Орманды-далалық аймаққа, ауыспалы егістер нобайлары.Орманды далалық аймақ республикамыздың солтүстігінде орналасқан СҚО, Ақмола, Қостанай, Павлодар обл. Кіреді. Топырағы кәдімгі қара опырақ орташа ылғылды. Жауын-шашын 300-500мм темпер +20,5- +23,1 қысы ұзақь 5-5,5 ай қардың орташа қалыңдығы20-30см. Негізгі дақылдары жаздық бидай, арпа, сүрлемдік жүгері, еркекшщөп, эспарцет, картоп және таза пар қолданады. А.Е нобайлары
3 танапты ауыспалы парлы а.е 1 ықтырмалы пар 2 жаздық бидай 3 жаздық бтдай
4 танапты астықты-парлы 1 таза пар 2 жаздық бидай 3 жаздық бидай 4 арпа
5 танапты астықты – парлы-отамалы 1 таза пар 2 жаздық бидай 3 жаздық бидай 4 сүрлемдік бидай 4 жаздық бидай
Паразитті арамшөптер, өкіл-і, күрес шаралары.
Паразитті арамшөптер мәдени өсімдіктердің дайын органикалық заттарымен қоректеніп өмір сүретін өсімдіктер. Бұл арамшөптің күн сәулесінің әсерінен органикалық еме заттардан органикалық заттар құруға қабілеті жоқ, басқаша айтқанда фотосинтез жүреді.
Жөргемшөп, арамсояу (Повелика полевая, Cuscuta arvense).Шырмауық тұқымдасына жататын біржылдық паразиттік арамшөп. Сабағы сары түсті, жіп тәрізді, жуандығы 0,8 мм. Бұл арамшөптің тамыры мен жапырағы болмайды. Өзіне керекті коректік заттарды басқа өсімдік иесінің сабақтарына жабысып сорып алады.Арамсояу тұқымы арқылы және вегетативтік жолмен көбейеді. Тұқымның мөлшері 0,9-2 мм. Арамсояудың бір өсімдігі 20 мыңға дейін тұқым береді.Топырақта өнгіштік қабілетін 4-5 жылға дейін жоғалтпайды. Жер көктемде 20-30 градусқа қызғанда ол 4 см тереңдігінен жақсы өніп шығады. Егер, ылғал жеткілікті, ал температура қолайлы болса, топырақтағы тұқым үш аптаның ішінде толық өніп шығады. Көктеп шыққан өркен екі апта бойы тұқымдағы қоректік заттарды пайдаланып 4-5 см-ге дейін өсіп үлгереді.
Күнбағыс сұңғылшы (Заразиха подсолнечниковая, Оговаnсhе сumаna).Сұңғыла тұқымдасына жататын біржылдық паразитті арамшөп.Сабағы қоңыр-сары түсті, түбіне қарай жуандай түседі, биіктігі жарты метрге дейін жетеді.Бұл арамшөп тұқымы арқылы көбейеді. Жемісі қауашық, онда 2000 -ға дейін тұқым пайда болады. Бір өсімдігі 100-160 мыңға дейін тұқым бере алады, ал бір гектардағы тұқым саны 90 млн. данаға жетуі мүмкін. Тұқымы ұсақ (мөлшері 0,5-0,45мм) және жеңіл, сондықтан желмен және сумен кеңістікте тез тарайды. Топырақта өзінің өнгіштік қабілетін 5-10 жыл бойы сақтай алады.Жер 20-25 градусқа қызғанда өніп шығады.
Орман мелиорациялау шаралары. Орман мелиорациясы Даңылдарды аңызаң ыстық желден, топырақты эрозиядан, өзендерді, көлдерді суалудан қорғау үшін олардың жағасына ағаштар отырғызылады. Ағаштарды танаптардың айналасына отырғызған уақытта бұлар ауаның ылғалдылығын котеріп, топырақтағы судың орынсыз булануын азайтып, танаптағы егілген дақылдардың өнімін котеруге септігін тигізетінін ғылым дәлелдеп отыр. Бұл орман алқаптары далаларда соғатын күшті желдердің екпінін қайтарып, топырақтың жел эрозиясына ұшырауына кедергі болады.
Өзендердің, көлдердің айналасына отырғызылған орман алқаптары оларды суалудан сақтаумен қатар, олардың жағасын бекітеді, сумен шайылып, эрозия болудан сақтайды. Егер енистик 2-3 градус болса жолактар арасы 300-400 м, 3-4 гр 250-300 м, 5 гр коп болса 150-200 м болу керек. Орман алкабынын колденени 12-20 м болганда донес жерлерден аккан суды топ.толык синире алады.
Паразитті арамшөптермен күрес шаралары. Жоңышқа, беде дақылдарының тұқымынан жөргемшөп тұқымын арнайы тазартқыш машинасы арқылы тазалау керек.
Егістіктердегі, жол жағасында өсіп тұрған жөргемшөпті оның тұқымы пісіп-жетілгенше толық жою оң нәтиже береді. Арамсояудың тұқымы топырақтың беткі қабатын ластайтын болғандықтан, жерді терең етіп сүдігерге жырту керек. Содан кейін ерте көктемде жөргемшөп өскен танапты тырмалау, культивациялау сияқты агротехникалық шараларды жүзеге асыру қажет.
Арамсояуды биологиялық әдіс арқылы да құртуға болады. Ол үшін оған қарсы арамсояу бізтұмсығын, немория және басқа көбелектерді қолданады.
Күнбағыс сұңғыласымен күрестің агротехникалық шаралардың ішіндегі ең бастысы – ауыспалы егіс жүйесін енгізу, былайша айтқанда сұғыладан зиян шегетін дақылдарды өз орнына 6-8 жылдан кейін ғана себу керек. Өңдіріске күнбағыстың және басқа дақылдардың сұңғылаға төзімді сорттарын енгізу.Сұңғыла көп өскен танапқа сүрлемдік жүгері және басқа дақылдарды себу, оларды жинап алғаннан кейін жерді терең етіп сүдігерге жырту. Өсіп шыққан сұңғыланы отап алып өртеу және басқа жұмыстар жүзеге асырылуы керек.
Пардан баска алгы дак дан кейн куздик дак ушин топ.ондеу.Тер: Онт ж.е Онт-шыгыс.Суармалы егиншиликте екпели пардан кейн орн.ал талими егиншиликте таза парга себиледи.Оларга сурлемдик жугери,екпели коп жылдык шоптердин кыртысы, кант кызылшасы жатады.Пардан баска алгы дакылдардан кейн куздик бидайга топ ондеу жуйеси ауа райына,алгы дак био ерекшеликтерине,танаптын фитосанитариялык жагдайга байланысты ар турли болуы мумкин.Мыс:куздик бидай бир танапта катарынан 2 жыл егилуи мумкин.Куздик бидайды орып алысымен танапты сыдыражырткышпен алгашкы рет 6-8 см.,содан 2-2,5 апта откеннен кейн 2ши рет осы куралмен 8-10 см ондейди.2ши ондегенде 2-3 апта откен сон танап 22-25 см сокамен жыртылады.Дал егин себер алдында топ. 6-8см культивациялайды.Кант кызылшасы,картоптын вегетаия кезени узак болгандыктан кеш писип,танапты уакытылы босата алмайды.Сондыктан оларды жинап алган кейн коп кешиктирмей топ.ондейди.Куздик бидайды екпели коп жылдык шоптерден кейн сепкенде онын кыртысын кесе колденен 2 багытта сыдыра жырткыштармен не дискили тырмамен ондейди.1-2 апта откен сон жерди 28-30 см тырма тиркелген шолак туренди сокамен жыртады.Куздик бидай себер алдында топ.6-8 см культивацияланады.
Парлар түрлері және олардың ауыспалы егістегі рөліЕгістен белгілі бір мерзімде бос, арамшөптердене таза болатын танапты пар (сүр( жер) дейміз. Пап екі үлккен топқа бөлінеді таза пар, екпелі пар. өндеу мерзіміне қарай таза пар қара таза пар және ерте таза пар болдып бөлінеді. Толық бір вегетациялық кезең ауыл шаруашылықғы дақылдарынан бос болып, осы кезде жүйелі түрде арнайы өңделетіңи танапты таза пар дейміз. Қара таза пар топырақтың негізгі өңделуі парлау алдыңдағы жазыңда немесе күзінде жүргізілген пар. Ерте таза пар негізгі өңделуі парлау жыфлының көктемінде немесе басқа уақытта жүргізілген пар. Пар танабында ерте жиналып алынатың дақыл өсіріліп ал қалған уақытта арнайы өңделетің танапты екпе пар дейміз. Екпе пар дақыл түріне байланысты жаппай себілген екпе пар және отамалы болып бөлінеді. Алғы егістегі рөлі 1 ылғыл мөлшерін көбейтеміз 2 аорамшөптерден тазаланады. 3 нитраттар пайда болады 4 фитосанитарлық рөлі 5 дақылдың өнімін арттырады
Республиканын суаралы егиншиликте отамалы дакылдардан кейнги судигер ондеу жуйеси.Территориясы:Онт ж-е Онт-шыгыс Каз.Негизги осирилетин отамалы дак:макта,кант кызылшасы,темеки,дандик ж.е сурлемдик жугери,картоп.коконис ж.е бакша дак.Олар вегетация кезенинде минералдык тынайткыштармен устеп коректендириледи,бирнеше рет суарылады ж.е арамшоптерди жою ушин катараралыктары арбир суарганнан кейн культивацияланады.Танап арамшоптерден таза болады.Вегетация бойы бул дакылдар бирнеше рет суарылатындыктан топыракта ажептеуир ылгал коры сакталады.Суармалалы егиншиликтин ерекшелиги жазбойы отамалы дак ды кутип баптау мен оларды суарудын натижесинде кузге карай топырактын бетки кабаты тыгыздалады.Егер отамалы дак дан кейн данди масакты дак себилсе тисти тырма тиркелген кайырмалы сокамен 20-22 см жыртады.Судигер негурлым ерте жыртылса согурлы данди асакты дак н тусими жогары болады. Жугери.кант кызылшасы,картоп.дан кейн 30-32 см копсыту керек
Су эрозиясы -әсіресе, топырақтары интенсивті өңделетін, ашық кеңістіктерде, жауын-шашын мөлшері жоғары болатын аудандарда басым болады.Су эрозиясы орманды дала зонасында басым. Сонымен қатар, дала және орманды зоналарда да кеңінен таралған.
Топырақты өңдеуден басқа эрозиялық процестердің болуына, әсіресе таулы аудандарда, үлкен територияда орманды кесу, өсімдік жабынын жою, мал жаю, туризм және т.б. әсер етеді. Антропогенді эрозияның ерекше түріне ирригац-ияның, яғни топыраққа көп мөлшерде су массасының берілуіне байланысты эрозия үлгермейді де, топырақ бетімен ағады. Ирригациялық эрозия кезінде бір уақытта эрозия да, топырақтың сортаңдануы да жүреді. Сонымен қатар, тамшылы эрозия да болады. Ол топырақтың структурасының су тамыларының әсерінен тығызданып, су өткізгіштігінің төмеадеуінен болады. Нәтижеде ол эрозияның басқа түрлерінің жылдамжүруіне жағдай жасайды. Кейбір аймақтарда топырақтың тозуы, бүлінуі және шөлге айналуы Ертіс, Әмудария мен Сырдария өзендерінің су бассейнінің азаюы, Арал теңізінің тартылуымен тікелей байланысты болып отыр. Мәселен, Оңтүстік Қазақстанда Арал аймағының экологиясына байланысты 2 млн. га жер шөлейттеніп кеткен және Жаңадария өңіріндегі 3 мың га қара сексеул орманы біржола жойылу үстінде. Арал өңірі мен Сырдария өзенінің аңгары бойынша топырақтың химилық улы заттармен және радионуклидпен ластануы жылдам жүруде.
Балқаш - Алакөл және Шу - Мойынқұм аймақтарындағы өзгерістер, Іле өзеніне Қапшағай су қоймасының салынып, судың жасанды реттелуі табиғатқа көп зардаптар әкелді. Су деңгейінін 1,5-2,0 метрге төмендеуі Іле атырабы бойынша топырақтың құрғап, бүлініп, сорланып, тозып кетуіне жол берді. Әсіресе, Іле - Балқаш бассейіні жер жаннаты аталған Жетісу өңіріне экологиялык апатты да ала келді. Іле бойындағы ит тұмсығы өтпейтін тоғай, тораңғы орманы, Шарын өзенінің қайталанбас сұлу табиғаты мен каньондары тозып, жағалаудағы шұрайлы жайылымдар құлазыған сары далаға, шөлге айналып бара жатыр. Ендігі жерде Іле суының 10-15 процентін Қытай халық республикасының алуы бұл өңірдің табиғатын тұл етері анық.
Су маңызы, топырақтағы көздері
Біріншіден, ол өсімдіктерге еріткіш ретінде қажет, өйткені топырақтағы коректік элементтерді және олардың тұздарын өсімдіктер тек ерітінді түрінде сіңіре алады.
Екіншіден, су өсімдікте жүретін фотосинтез процесіне керек, себебі фотосинтез реакциясында судың алты молекуласы қатысады.
Үшіншіден, су өсімдік клеткаларының формасын сақтап тұрады, өйткені оның құрамында 80-90 пайыз су болады.Егер клетка осы судан айырылса өледі.
Төртіншіден, себілген ауылшаруашылық дақылдары тұқымдарының бөртуі және жер бетіне көктеп шығуы топырақ ылғалдылығына байланысты. Мысалы, дәнді масақты дақылдардың топыраққа себілген дәндері бөріту үшін оның салмағының 50-55 пайызындай ылғал қажет, ал дәндерінде ақуызкөп болатын дәндібұршақты дақылдардың тұқымдары бөрітуі үшін олардың салмағынан 2,0-2,5 есе артық ылғал керек.
Бесіншіден, ылғал өсімдіктердің температурасын реттеуге қатысады..
Алтыншыдан, ылғал топырақта және өсімдік органдарында жүретін әр түрлі биохимиялық реакциялар үшін қажет.
Жетіншіден, ылғал топырақ микроорганизмдерінің тіршілігі үшін керек.
Сегізіншіден, ылғал топырақ құнарлылығының негізгі элементі, себебі құрғақ топырақтарда микробиологиялық процестер нашар жүреді, немесе мүлде тоқтайды және топыраққа берілген минералдық тыңайтқыштардың тиімділігі төмендейді.
Тоғызыншыдан, топырақта ылғал жеткіліксіз болса (топырақ құрғақшылығы) немесе ауа құрғақ болса (атмосфералық құрғақшылық) өсімдіктер солып қалады.
Топырақ ылғалдылығы жауын-шашын мөлшеріне, ауаның температурасына, өсімдіктердің ылғалды пайдалану дәрежесіне байланысты өзгеріп тұрады.Топырақтағы ылғал әр түрлі формада болады. Олардың бастылары: гравитациялық су, капиллярлық су, гигроскопиялық су, қабыршақты су, бу тәріздес су.Гравитациялық су дегеніміз топырақ агрегаттарының аралықтарындағы ірі қуыстылықтар арқылы өз салмағымен жоғарыдан төмен қарай жүретін су.Капиллярлық (түтіктік) су топырақтың капиллярлық қуыстылықтарында орналасады.Гигроскопиялық су–ауаның ең жоғарғы ылғалдылығында топырақ молекула түрінде сіңірген және оның бөлшектерінің бетінде үлкен күшпен берік ұсталып тұратын ылғал.
Сүдігер өңдеу мерзімі мен тереңдігі.Сүдігер өңдеу мерзімі танаптардың алғы дақылдардан ьосау уақытына, жылдың ауа райының ерекшкліктеріне байланысты. Солтүс Қаз. өңірлерінде жаппай себілетін бір жылдық дәнді дақылдарды жинау тамыздың үшінші онкүндігінде басталады.. Сүдігер өңдеудің тереңдңгі топырақтың гранулометриялық құрамына, себілетің дақылдың биологиялық ерекшелігіне , ауыспалы егісті ңорнына байланысты. Сүдігерді терең өңдеуге КПГ-250 типтес жазықтабанды сыдырптілгіштер қолданса, ал таяз өңдеуге КПШ-9, КПШ-11, ОП-8 культиваторлары пайдаланылады.
Суармалы егіншілктегі көкөніс ауыспалы егісі нобайлары
Алқа тұқымдасы (қызанақ , бұрыш, баклажан
1 Қияр 2 Кеш пісетін қырыққабат 3 Бұршақ тұқымдастары (малазықтық) 4 алқа тұқымдасы (35%) 5 тамыржемістілер (жуа)
1 дәнді дақылдар 3 кеш пісетін қырыққабат 3 картоп(34%) 4 қияр 5 картоп 6 тыс танап (к.ж.ш)
1 қырыққабат 2 алқа тұқымдасы 3 қияр 4 қырыққабат 5 картоп 6 бұршақ тұқымдас (малазықтық( тамыржемістілер пияз
Суармалы егиншиликте екпели копжылдык шоптерден кейн судигер ондеу. Жонышка,беде,эспарцет,еркекшоп жатады.Суармалы егиншилкте жонышка коп осириледи.себеби ол суды коп пайдаланылатындыктан жерди екинши рет сортанданудан сактайды ж.е баскаларга караганда онимди коп ьереди.азот корын молайтып топыракты кунарландырады.ол бир танапта 3-4 жыл осириледи.Оны 2ши ж.е келеси осу жылдары пишинге 3-4 рет шауып алады.сонгы жылгы жонышканы 3ши рет шауып алганнан кейн кыртысын туренди сыдыра жырткышпен 8-10 см ондеу жонышканын тамыр ойнын кыркып жер бетине шыгарып тастайды,кейн курапкалады.Еки аптадан кейн жер жырту алдында таапты суарады.Ал топырак л=дегдигенннен кейн шолак туренди сокамен 30-32 см жыртады.Шолак турен негизги корпустын алдында 8-10 см терендикке киретиндей етип орн керек.Себеби жонышканын кыртысын 10 см ге дейн тилип алып карыктын тубине тусиреди,ал астындагы негизги корпус оны ылгалды топыракпен жабады
Топырақ өңдеуді минимализациялауҰзақ уақыт бойы механикалық өңдеу, топырақ құнарлылығын арттырудың тиімді құралы деп есептелініп келді. Бірақ уақыт өте келе, топырақты интенсивті өңдеудің өзі қарашірік мөлшерінің төмендеуіне, топырақты шаңдануына, су және жел эрозиясынын, пайда болуы сияқты жағымсыз құбылыстармен тығыз байланысты екені, ол топырақтың құнарлылығының жоғалуына сөзсіз әкеп соқтыратынын, яғни тоздыратыны түсінікті болды.Далалы аудандарда топырақты қайырмалы құралдармен шектен тыс өңдеу бір мезгілде екі теріс құбылысқа: бір жағынан — өте қүрт кұрғақшылықтың, ал екіншісі жағынан — жел эрозиясының пайда болуына әкеп соқты. Топырақты өңдеу, нақтылы топырақ-климат жағдайына экологиялық бейімделген болуға және топырақты қорғайтын сипат алуы тиіс екені түсінікті болды. Тек осындай жағдайда ғана табиғат күшінің топырақты бұзатын әрекетінен қашуға және мәдени дақылдардың өсіп-дамуы үшін қолайлы жағдай туғызуға болады. Топырақты өңдеу теориясының методологиялық негізі осындай. Бұдан топырақ өңдеудің бірінші принципі — оны минимализациялау — туады.Елуінші жылдардағы көптеген зерттеулердің нәтижесінде топырақ өңдеудің жаңа тәсілі мен бағыты қалыптаса бастады. Ол —топырақты минимальды өңдеу деген атақ алды. Топырақты минимальды өңдеу — өңдеудің саны мен тереңдігін азайту арқылы энергетикалық шығынды азайтуды қамтамасыз ететін, операциясаның бір жұмыс процесіне ұштастыратын және гербицидтерді қолданатын ғылыми негізделген топырақты өңдеу деп түсінеміз. Топырақ өңдеуді минимализациялаудың бірнеше жолы бар, оны таңдап алу нақтылы топырақ-климаттық жағдайға байланысты болады.
1. Өңдеудің сапасын арттыру және гербицидтерді қолданумен ұштастыру арқылы, топырақ өңдеудіқ санын азайту. Мұндай тәсіл парларды өңдегенде, отамалы дақылдарды есіргенде кеңінен пайдаланады.
2. Топырақ өңдеудің бірнеше тәсілдерін агрегаттың бір өтуіне ұштастыру. Мысалы, сеялка-культиватор бір өткенде егіс алдында культивациялауды, тұқым себуді, тыңайтқышты енгізуді және себілген тұқым қатарын нығыздауды жүзеге асырады.
3. Топырақты химиялық немесе нольдік өңдеуді қолдану. Бұл жағдайда арамшөптермен күресетін құрал ретінде болатын топырақты механикалық өңдеу толығынан гербицидтермен ауыстырылады. Мысалы, гербицидті парда жаппай әсер ететін жанамалы гербицидтер (реглон) мен жеке дақылдарға әсер ететін жылжымалы гербицидті ұштастыру арқылы арамшөптер толығынан жойылады, ал топырак бетінде аңыз сабактарымен өсімдіктің басқа қалдықтары сақталады.
4. Өнімнің кемуімен байланысты болмаса, топырақты өңдеудің тереңдігін азайту. Қолайлы құрылымға ие болған топырақтарда өсірілетін дақылдардың шығымдылығын төмендетпей, ұзақ уақыт бойы топырақтың беткі қабатын немесе тайыз өңдеуді қолдануға мүмкіндік болады. Әрине, бұған гербицидтердің көмегімен немесе пар күйінде ұстау арқылы арамшөптермен күресудің тиімді шарасын қолданған жағдайда қол жетеді.
Н.М.Тулайков тайыз өңдеуді қолданудың мүмкіндігі туралы: «...Дақылдарды себерде біз өсімдік тұқымын орналастыруды ниет етсек, топырақтың оны отырғызатын қабатын шын мәнінде жақсі әзірлесек, егерде өсімдіктің жас тамыры бірнеше күннен кейін ғылымның барлық ережесі бойынша жыртылған топырақ қабатынан әрі кетсе, жеткілікті емес пе»,— деп жазады.
5. Топырақ үстінің өңдейтін көлемін азайту.
Минимализацияланудың бұл әдісі, өңделуге ұшырайтын топырақтың тар жолағына тікелей егін себуде іске асырылады. Танаптың қалған бөліктері әдетте өсімдік қалдықтарымен жабдықталады. Арамшөптер гербицидтердің көмегімен жойылады. , „ ._
Тәлімі егіншілікте топырақты өңдеуді минимализациялаудың маңызды шарты — арамшөптермен күресуде химиялық құралдарды және топырақ бетіне аңыз сабақтарын сақтайтын топырақ өңдеу құралдарының жазық тілгішті түрлерін қолдану болып табылады.
Топыракты нолдик ондеу-танаптыондемей олардагы арамшоптерди гербицидтердин комегимен жою.Бул топ.ты негизги ж.е егин себер алдындагы ондеулерден откизбей ак СЗС-2,1А дан сепкиштермен бирден егин себу.Натижесинде топ,жел,су эрозиялары болмайды,топ.курылымын,физ.т.б касиеттерин,ылгал режимин жаксартып мол оним алуга мумкиндик береди,жанар-жагар айды,жумыс кушин унемдеуге мумкиндик тугызады.А.ш да манызы зор.
Топыракты жылдам ондеу. Егиншилик п.б бастап бугинги кунге дейн топ ондеу жылдамдыгы гылым мен техниканын дамуына байл.озгерип отырды.Алгашкы кезендерде откен гасырдын 20-30 жылдары жер ондеу куралдарын аттын не кара малдын кушимен суйреди,сондыктан жерди ондеу жылдамдыгы сагатына 3-5 км аспады.Бертин келе ЧТЗ, ХТЗ,ДТ-54,ДТ-75 шынжыр табанды тракторлар колданды.бул кезде жылдамдык 9-10 км ге жетти. Топ.ты негурлым жогаргы жылдадыкпен ондесе согурлым енбек онимдилиги артады. Сонымен катар топ.жогаргы жылдамдыкпен ондеу экономикалык жагынан тиымди,себеби а.ш машиналары мен курал-жабдыктары,жумыс куши,жанар-жагар майлар аз молшерде керек.А.ш куатты К-700,К-701 донгелекти тракторларды пайдаланудын аркасында топ. Ондеу жылдамдыгы сагатына 15-16 км жетти.Топ.корсетилген жылдамдыкта ондеу онын жаксы уакталып,ондеу сапасынын корсеткиштери жогарылайтындыгын,топ кедергисинин азаятындыгын,топ.ылгалдын жаксы сакталатындыгын,осимдиктердин алгашкы осип даму фазаларында жаксы жагдай жасалады.Жерди жыртканда,культивациялаганда,тырмалаганда топ.жогаргы жылдамдыкта ондеу барлык агротехникалык шараларды кыска мерзимде орындауга,енбек онимдилигин арттыруга,егиншиликтин маденилигин котеруге мумкиндик тугызды.
Топ.ондеу сапасына агротехникалык бага беру.Манызы:1)сапалы ондеу егиншилик мадениетинин жогары болу мен а.ш дак.онимин арттырудын негизи.2)жиберилген кемистиктерди жою максатымен косымша ондеудин кажеттилиги болайды,сондыктан енбек,жанар-жагар май материалдары унеделеди, а.ш машиналары мен курал-жабдыктары тозбайды.3)топ.ондеудин сапасын бакылау мен багалауды жаксы уйымдастыру механизаторлардын орындаган жумыстары ушин жауапкершилик сезинуыне ж.е енбегинин тупкиликти натижесине ынталандыруга тарбиелейди. 1) Жер жыртудын касиеттерине сапалык бага беру:-агрономиялык усыныстарга сай мезгилде жыртылуы;-жырту терендиги,2см ден кем не арттыкка ауыткуга болмайтындыгы; -топ.кесектилиги дм 0,36м2 колемдеги кесектин кургакшылык аймактарда 4см ден,ылгалды онирлерде 6см ден аспауы керек. –топ.копсытылу дарежеси; -топ.жалдылыгы; -кыртысты синиру терендиги; -аныздык калдыктары мен арамшоптерди топ.синыру; -жыртылмай калган жердин болмауы; 2)Жазыктабан сыдыратилгишпен аудармай онделген жердин сапасын багалау:Максаты:арамшоптерди жойып,топ.эрозиядан коргау ушин танапта орылган егис анызын т.б осимдик клдыктарын сактау. Бага берилетин корсеткиштери: -дер кезинде копсыту; -копсыту терендиги; -танап бетинде анызды сактау дарежеси 80-85%; -арамшоптерди толык кырку; - ыры кесектердин болмауы. 3) Топ.тырмалаудын сапасын багалау:- топ.физ. писип жетилу кезинде тырмалануы; -онтайлы терендикке тырмалау; -топ.бетинин тегистилиги; -арамшоптердин жас оркендери мен оскиндерин жою; -топ.кабыршагын жою; -тырмаланбаган жердин болмауы.
Топ.эрозиясы,турлери.,зияндыыгы: Топырақ эрозиясы(грек тілінен аударғанда –«бұзамын» деген мағынаны білдіреді) дегеніміз, оның су немесе жердің әсерінен бұзылуы. су және жел немесе дефляция эрозиясын бөліп көрсетуге болады. Топырақты бұзатын күш ретінде біріншісінде — ағатын су, ал екіншісінде ауаның қозғалысы болып табылады. Эрозия ауаның интенсивті қызметіне дейін де бол-ған. Қатты заттардың беттік сулармен мұхитқа ша-йылып келуі, ауада ұнемі топырақ шаңының болуы бұл құбылыстың болуын дәлелдейді. Белгілі мәлі-меттер бойынша сары топырақ пен шабындық саздық топырақтар — жел эрозиясының өнімдерінің ауадан тұнуының нәтижесінде түзілген. Су және жел эрозиясы барлық жерлерде орын алады. Жел эрозиясыныңинтенсивтілігі жылдам-дығы мен ұзақтығына, кеңістіктің aшықтығына (ағаш-ты өсімдіктердің болуы, рельеф) және топырақтың жағдайына тікелей тәуелді. Ұқсас жағдайларда эрозияға жеңіл топырақтар (құмды және құмдақ) көп ұшырайды. Эрозияны топырақтың құрғақтығы, гумусқа кедейлігі күшейтеді.Аталған факторлар далаларда, шөлейттер мен шөл-дерде, әсіресе, құмды топырақ грунттары таралған жер-лерде болады.
Қазіргі кезде Қазақстан жерінің 33,6 млн. га жері соғыс полигондарының кесірінен бүлінгені анықталды. Сол сияқты республика аймағында барлығы 16 млрд. тонна радиактивті қалдық жинакталған. Ол қалдықтар Ақмола облысының - 800 га, Жамбыл облысының -190 га, Жезқазған облысының - 25 га, Қызылорда облысының - 3,0, Оңтүстік Қазақстан облысының - 2 гектар жерін алып жатыр. Нәтижесінде, бүгінгі таңда Қазақстанда радиациялық апат аймақтары мен ондағы казіргі қалыптасқан жағдайларды келтірілген фактілер арқылы көруге болады.
Қазақстанның құрғақ климаты жағдайында радионуклидтер топыракта баяу қозғалып, ұзақ сақталып, экожүйелерді бүлдіреді. Осылайша топырақ негізгі ластану көзі ретінде радионуклидтерді өсімдіктерге одан жан-жануарларға, адамға жеткізіп отырады. Ал, адам баласы өз кезегінде генетикалық, соматикалық, онкологиялык ауруларға ұшырап, зардап шегеді. Қазірдің өзінде Қазақстанда 2,6 млн. адам мутагенез ауруымен есепте тұр. Атырау облысында 32 мың адам анемия, сүйек рагі, тубуркулез, жүйке ауруларымен ауырып зардап шегуде.
Жоғарыда келтірілген тарихи және шынайы фактілер Қазақстанның қасиетті топырағы, ауасы мен су ресурстарының каншалықты зардап шегіп келгенін дүние жүзінің адамзат қоғамы соңғы жылдары ғана біліп отыр. Ендігі жерде Қазақтың ұлан-ғайыр аумағы өзінің жаралы денесін сауықтыра отырып болашақ ұрпақтарының салауатты өмір сүруін қамтамасыз етуге бел байлап, өркениетті елдер қатарына косылатын кұн алыс емес екеніне кәміл сенеміз
mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2017 год. (0.326 сек.)Пожаловаться на материал