kk en en kk kk kk kk tt ru kk en bg kk ru kk kk kk fr en kk ru ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en en en kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk ru ru kk en kk kk ru ru ru ru ru de ru ru ru ru de fr ru ru ru de fr en ru en de fr ru ru ru de fr ru ru ru de fr ru ru ru kk kk kk ky kk kk uk ru kk ru kk fr kk kk kk en en kk kk kk fi kk kk en en fi kk kk kk kk kk ru
КӘСІПОРЫН ТАБЫСЫНА ӘСЕР ЕТУШІ НЕГІЗГІ ФАКТОРЛАР | G-Global
Категория: Человеческий капитал и социальный сектор
Кәсіпорын қызметінің тиімділігі (рентабелдьділігі) көптеген көрсеткіштермен сипатталады. Осы көрсеткіштердің әрбіріне алуан түрлі факторлар әсер етеді. Кәсіпорынның рентабельділігін жүйелі түрде қамтамасыз ету осындай факторларды кешенді бағалаумен сипатталады. Өндіріс факторларын білу, олардың кәсіпорын табыстылығына әсерін анықтай білу факторларды басқару арқылы аталған көрсеткіштердің деңгейіне ықпал жасауға, табыстылықты арттырудың жолдарын іздестіру механизмін қалыптастыруға мүмкіндіктер береді.
Табыстың өсуіне ішкі және сыртқы факторлар әсер етеді. Ішкі факторлар кәсіпорын қызметіне байланысты болады. Кәсіпорынның қызметіне байланысты табыстың өсуіне әсер етуші факторларға келесілерді жатқызуға болады: келісімді шарттар бойынша өндірілген өнімнің көлемін арттыру, өнімнің өзіндік құнын төмендету, оның сапасын арттыру, тауар ассортиментін жетілдіру, өндірістік қорларды қолданудың тиімділігін арттыру, еңбек өнімділігін арттыру. Кәсіпорын табысына әсер етуші сыртқы факторларға сатылатын өнімге мемлекеттік реттеу бағаларының өзгеруі, өндіріске табиғи, географиялық, техникалық жағдайлар және тағы басқа да факторлар жатады. Аталған факторлардың әсерінен кәсіпорынның жалпы табысы қалыптасады.
Жалпы табыстың құрамында кәсіпорынның барлық қызмет түрлерінен алынған табыстары кіреді. Бірінші кезекте жалпы табыс өнімді өткізуден, яғни негізгі қызметтен алынған табысты қамтиды. Бұл табыс жалпы өнімді өткізуден түскен сомадан қосылған құн салығы мен акциздерді және өнімді өндіруге, өткзуге кеткен шығындарды шегеріп тастау арқылы анықталады.
Екіншіден, жалпы табыстың құрамына тауарлық емес өнімдерді сатудан алынған табыс, яғни кәсіпорынның балансында есептелетін қосалқы өндірістердің (ауыл шаруашылық өндірісінің, көлік шаруашылығының және басқа да шаруашылықтардың) табыстары кіреді.
Үшіншіден, жалпы табыстың құрамына негізгі қорларды және өзге де мүліктерді сатудан түскен табыс кіреді.
Сондай-ақ, жалпы табыс өткізілімнен тыс алынған табыстар мен шығындарды, яғни тауарды немесе қандай-да бір активті сатудан тыс операциялардың нәтижелерін, қамтиды.
Алдын-ала айта кету керек, тауарлық өнімді сатудан түсетін табысқа өткізілмеген өнімнің көлемі де әсер етеді. Өнімнің өткізілмей қалған қалдығы неғұрлым көп болса, соғұрлым кәсіпорын өнімді сатудан аз табыс алады. Өткізілмей қалған өнімнің көлемі кәсіпорынның коммерциялық қызметімен асатын көлемде өнім өндіре алады. Сонымен қатар, дайын өнімнің өткізілмей қалған бөлігінде мейлінше рентабельді тауарлардың үлесі басым болуы мүмкін. Бұл, өз кезегінде, сатылмай қалған тауардың сомасын мейлінше өсіріп жібереді. Өткізілмей қалған өнімнің қалдықтарын азайту мақсатында кәсіпорындар осындай тауарлардың саны мен сомасын азайту үшін қажетті шаралар қарастырулары қажет.
Кәсіпорынның өнімді өткізуден алатын табысына айтарлықтай әсер ететін факторлардың қатарына өндіріс және сатылым көлемдерінің өзгерісі болып табылады. Кәсіпорын неғұрлым көп өнім өндіріп, оны өткізе білсе, соғұрлым ол көп табыс алады. Табыстың бұл фактордан тәуелділігі тікелей пропорционалды болып келеді.
Жалпы табыстың көлеміне әсер етуші, мүмкін, ең маңызды фактор – бұл өнімнің өзіндік құны. Егер өнімнің сатылым көлемі табыстың көлеміне тікелей пропорционалды әсер етсе, табыс көлемі мен өзіндік құнның шамасының арасындағы өзара байланыс керісінше. Өзіндік құн өнімді өндіруге кеткен шығындарды толық қамтиды. Демек, өнімнің өзіндік құны қаншалықты төмен болса, табыс сомасы да соншалықты үлкен болады. Бұл фактор, өз кезегінде, көптеген себептердің ықпалында болады. Сол себепті, өзіндік құн деңгейінің өзгеруін талдау барысында оның төмендеуіне немесе артуына себеп болған жағдайларды анықтау керек. Бұл өз кезегінде өндірістік және сатылым шығындарын азайту шараларын іздестіруге және, сәйкесінше, табысты арттыруға мүмкіндіктер береді.
Кәсіпорын табысын тікелей анықтап беретін фактор – бұл сатылатын өнімге қолданылатын бағалар болып табылады. Кәсіпорындар өз өнімдеріне оның бәсекелестік қабілеттеріне, нарықтағы сұраныс пен өзге өндірушілердің ұсыныстарына қарай еркін бағалар орната алады. Сол себепті, еркін бағалардың деңгейі белгілі бір деңгейде кәсіпорынның өзіне байланысты ішкі фактор болып табылады. Кәсіпорындардың өздеріне байланысты емес бағалық факторларға мемлекеттік реттеу бағалары жатады. Мұндай бағалар, әдетте, монополиялық кәсіпорындардың өнімдеріне белгіленеді. Әрине, бағалардың деңгейі ең алдымен тауардың сапасымен анықталады. Өз кезегінде, өнімнің сапасы кәсіпорынның техникалық жетілгендігінен, өндірістік активтердің қайта жаңа құрылуымен анықталады.
Жоғарыда аталған факторлардан басқа, кәсіпорынның табысына әсер етуші факторлардың қатарына өндірілетін және  сатылатын өнімнің құрылымындағы өзгерістерді жатқызуға болады. Барынша рентабельді өнімдердің үлес салмағы қаншалықты жоғары болса, кәсіпорын да соншалықты жоғары табысқа қол жеткізеді. Рентабельділігі төмен тауарлардың үлесі артқан сайын, кәсіпорынның табысы да төмендей береді.
Осылайша, жоғарыда қарастырылған негізгі факторлар кәсіпорын табысының артуына немесе азаюына айтарлықтай әсерін тигізеді және де рентабельділікті арттыру резервтері болып табылады (1 сурет). Сол себепті оларды жан-жақты талдау нәтижесінде кәсіпорындар өзінің табысын, өндірістің рентабельділігін арттырудың жолдарын қарастырулары керек.
Табыс ақшалай салымдар бойынша тәуекел деңгейімен тығыз байланысты. Кімде-кім өзінің қолындағы капиталымен тәуекелге барғысы келмесе, ол өз қаражаттарын банктік депозиттерге салып, пайыздық мөлшерлемелері инфляция деңгейінен жоғары болатын табыстар алып отырады.
Егер барынша көп табыс алғысы келсе, онда өз мойнына үлкен тәуекелдер алуға тура келеді, себебі бұл ірі көлемдегі зиян шегу ықтималдықтарымен байланысты.
Кәсіпкерлік тәуекелдің жөні бір бөлек. Бұл, ең алдымен, болашақ жағдайларды бағалауды қажет ететін инвестициялармен байланысты жұмыс. Қаражаттарды ұтымды пайдалану, сонымен қатар энтузиазмдықты, екпінділікті, нарық жағдайларына икемділікті барынша көрсете білу – осылардың бәрі жиналып, қажетті табыс алып келуі және жұмыс барысына оң әсерін тигізуі мүмкін.
Қаржылық менеджмент әрқашан тәуекелге байланысты табыс алуды көздейді. Тәуекел және табыс – бұл бір-бірімен тығыз байланыстағы қаржылық категориялар. Кәсіпорын барынша жоғары табыстарға қол жеткізгісі келсе, соғұрлым жоғары тәуекелге бел байлайды. Басқаша айтсақ, кәсіпорынның болжамдалған табыс көлемі қаншалықты үлкен болса, осы әрекеттен зиян шегу қатері (тәуекелі) де соғұрлым үлкен болады. Тәуекел – бұл «тисе – ағашқа, тимесе – бұтаққа» деген принципке сүйене отырып, түбінде сәтті жетістіктерге жетуге үміт арту арқылы әрекете етуді білдіреді.
Тәуекел деңгейі тұрақты шама болып табылмайды, бәрі шаруашылық әрекеттер барысына байланысты. Кәсіпкер немесе қаржы менеджері – бұлар тәуекел деңгейін төмендетіп, кәсіпорынға қажетті табыс мөлшерін қамтамасыз етуге жауапты тұлғалар.
Тәуекелдің, әрине, алдын-алуға болады, яғни қауіпті әрекеттерден бас тарту арқылы тәуекелді болдырмауға болады. Алайда, кәсіпкер үшін тәуекелден бас тарту, өз кезегінде, мүмкін болатын табыстардан бас тартуды білдіреді. Осы орайда халық аузындағы «кім тәуекелге бел бумаса, ол ешнәрсеге де қол жеткізе алмайды» деген нақыл сөз әбден ақылға қонымды.
Кәсіпорындар тәжірибесінде тәуекелдің әсерін төмендету көптеген әдістері қолданылады: тәуекелді әртараптандыру (диверсификациялау), нарықтағы жағдайлар туралы ақпараттар жинау,шығындар көлемін шектеу, сақтандыру және т.с.с.
Іскерлік тәуекелді төмендетудің мейлінше тиімді және қолайлы әдісі – жауапкершілігі шектеулі серіктесіктер немесе акционерлік қоғамдар құру. Бұлардың санатына шағын бизнеспен шұғылданатын кішігірім кәсіпорындарды да жатқызуға болады.
Белгілі бір іске салынған қаражаттар табыс алып келеді – бұл кәсіпкерліктің басты шарты. Алынған табыстың бір бөлігі акционерлер арасында үлестіріледі, ал қалған бөлігі жарғылық капиталды ұлғайту арқылы кәсіпорынның әрі қарай дамуына жұмсалады. Акционерлер кәсіпорынның иелері болып саналады,  табыс олардың табысын арттырады, ал зиян – табысты кемітеді. /2/
Әдетте, ешқандай кәсіпорын меншікті қаражаттарымен шектеліп қана қоймайды. Көптеген кәсіпорындар өз капиталын ұзақ мерзімді қарыз қаражаттар тарту арқылы ұлғайтады және осы үшін ұзақ мерзім бойына пайыздар төлеп отырады. Қарыз капиталды тиімді бағамен тарта білу кәсіпорынның табыстылығына әсер етеді.
Несие беруші, әдетте, үлкен пайыздық табыстарды талап етпейді, ол үшін қарызға берілген қаражаттардың сенімділігі маңыздырақ болып келеді. Дәл осы әрекеттер нәтижесінде, яғни тартылған қаражаттар бойынша пайыздарды уақытында төлей алмау немесе негізгі қарызды өтей алмау кәсіпорынның банкротқа ұшырауына негіз болады. Сәйкесінше, мұндай қатынастар барысында тек несие алушы ғана емес, несие беруші тұлға да үлкен тәуекелге барады. Сол себепті көптеген несие беруші тұлғалар өзінің қаражаттары нақты активтермен кепілдендірілуін талап етеді. /3/
Қарыз қаражаттардың және меншікті капиталдың құны кәсіпорынға қаражаттар салушылар салып отырған тұлғалардың табысының өлшемі болып табылады. Олардың мойнына түсетін тәуекелдер ауыртпалығын өлшеу әлдеқайда қиын. Дегенмен де, тәуекелдің ең шегіне жеткен деңгейінде де, яғни кәсіпорын толық сәтсіздікке ұшырағанда да, тәуекел мөлшерін инвестицияланған капиалдың мөлшерімен шектеуге болады.
Ералы А.Қ. , Қабылбеков  М.Г. Кәсіпорын экономикасы, ҚазҰТУ, 2005.
Теория анализа хозяйственной деятельности: Учебник для вузов / В.В. Осмоловский, Л.И. Кравченко, Н.А. Русак и др. Мн.: перераб. и доп. - Минск: Новое знание, 2004. - 384 с.
Финансовый менеджмент / Е.С. Стоянова, Т.Б. Крылова, И.Т. Балабонов; Под обш. ред. Е.С. Стояновой. 5-е изд., перераб. и доп. М.: Перспектива, 2007.
Комментарии 46 Добавить комментарий
Тема очень актуальная и дискутабельная. Но я бы хотел сказать, что здесь надо обсуждать не только будущую инфраструктуру вокруг проекта "Западная Европа- Западный Китай", а скорее те проблемы с которыми сталкивается вся туристическая отрасль Казахстана. Ведь есть огромный потенциал ставить те же этноаулы в местах где это позволяет погодные условия, электричество вырабатывать с помощью энергии солнца и ветра и так далее. Поддержка со стороны государства в виде налоговых освобождений на 2 или 3 года с начала проекта, так же способно привлечь инвестиций в эту отрасль, что несомненно снимает и социальное напряжение в регионах, так как идет создание новых рабочих мест для населения. Конечно, другой вопрос, это вопрос сервиса и услуг которые мы сможем оказывать.
да больше бы такого!
It is impossible to say when silk, the product that lends its name to the trade route, came to be traded. And while the main object of travelling the early caravan routes was to buy or sell goods to or from faraway places, silk ended up the most eagerly traded and mysterious item. It was so rare that the Romans could only afford to sew a thin strip onto their togas.
Стратегически важным проектом также является Западная Европа Западный Китай, который можно также назвать возрождение торговой пути "Великий шелковый путь". Этот путь будет проходить по пяти областям и тем самым даст большой толчок в экономическом подъеме этих регионов. Будут созданы новые рабочие места, откроются множество торговых точек, что в свою очередь значительно изменит экономический потенциал всего южного региона. Если заглянуть в историю, то мы увидим за счет чего в основном существовали древние города Средней Азии и Восточного Туркестана...(Великий шелковый путь), есть возможность восстановить исторически сложившийся экономический потенциал региона...
Стратегически важным проектом также является Западная Европа Западный Китай, который можно также назвать возрождение торговой пути "Великий шелковый путь". Этот путь будет проходить по пяти областям и тем самым даст большой толчок в экономическом подъеме этих регионов. Будут созданы новые рабочие места, откроются множество торговых точек, что в свою очередь значительно изменит экономический потенциал всего южного региона. Если заглянуть в историю, то мы увидим за счет чего в основном существовали древние города Средней Азии и Восточного Туркестана...(Великий шелковый путь), есть возможность восстановить исторически сложившийся экономический потенциал региона...
Тема очень актуальная и дискутабельная. Но я бы хотел сказать, что здесь надо обсуждать не только будущую инфраструктуру вокруг проекта "Западная Европа- Западный Китай", а скорее те проблемы с которыми сталкивается вся туристическая отрасль Казахстана. Ведь есть огромный потенциал ставить те же этноаулы в местах где это позволяет погодные условия, электричество вырабатывать с помощью энергии солнца и ветра и так далее. Поддержка со стороны государства в виде налоговых освобождений на 2 или 3 года с начала проекта, так же способно привлечь инвестиций в эту отрасль, что несомненно снимает и социальное напряжение в регионах, так как идет создание новых рабочих мест для населения. Конечно, другой вопрос, это вопрос сервиса и услуг которые мы сможем оказывать.
IX Астана экономикалық форумының виртуалдық жобасы
© 2010-2017 «Ғалымдардың Еуразиялық экономикалық клубы» Ассоциациясы
Attach account from old site
Қолда бар аккаунтты пайдалану. Егер сізде ескі сайттың аккаунты бар болса, оны осы жерде пайдалануға болады. Осы есептік жазбаның барлық жарияланымдары осы жерге көшіріледі.
Өз келісіміңізді растау үшін, пайдаланушының мәзірінде "Қолда бар аккаунты пайдалану" пәрменін тандаңыз. Сіз сондай-ақ осы хабарламаны елемеуіңізге болады, бұл үшін "Бұл хабарламаны көрсетпеу" түймешесін басыңыз.
Қателік. Енгізілген деректерді тексеріңіз.
Don't show this dialog
Өз G-Global қолданушы атын еңгізіңіз.
Өз қолданушы атына сай құпиясөз енгізіңіз.
Сайт функционалын толық көлемде пайдалану үшін, өзіңіздің Facebook аккаунтын пайдаланыңыз. Бұл үшін "Жалғастыру" түймешесін басып, "E-mail" (немесе телефон) ашық жиегін толтыру, сондай-ақ Facebook аккаунтының "кілсөзін" енгізу қажет. Егер сізде Facebook аккаунты болмаса, біз сізге аталған желіде тіркелуіңізді ұсынамыз. Олай болмаған жағдайда, сізге тек сайт контентін қарау қызметі ғана беріледі.