kk ru ru ru kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk fr kk en it en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk be en en en it kk kk vi kk en kk kk kk kk kk en ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en en ru ru
Тұқым шаруашылығының негіздері. Тұқымның сапасын анықтап бағалау
АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника
Тұқым шаруашылығы негіздері.Тұқым – өсімдіктердің өсіп-өну, көбею органы ғана емес, ол болашақ өнімнің негізі. Әр гектардан алынатын өнімнің мөлшері мен сапасы тұқымға тікелей байланысты.
Өсімдік шаруашылығының дамуына орай кейін тұқым шаруашылығы іріленіп, өсімдік шаруашылығының жеке саласы болып қалыптасты. Енді тұқым қасиетін, сапасын анықтайтын, оған себу материалы ретінде тиісті баға беретін зерттеу мекемесі қажет болды. Осылайша тұқым шаруашылығы үшін тұқымды зерттейтін бақылау мекемелері құрылды. Дүниежүзінде бірінші тұқым бақылау станциясы 1869 жылы Германияда пайда болса, Россияда 1877 жылы Петербургте Бас ботаникалық бақ жанында, 1881 жылы Мәскеуде бұрынғы Петр атындағы егін және орман шаруашылығы академиясында ашылды. Кейін Киевте (1897 ж.), Харьковте (1906 ж.), Воронежде (1911 ж.) және тағы басқа қалаларда ашылды.
Қазіргі тұқым шаруашылығы мекемелері тұқымның өсу ортасының ерекшеліктерін, биологиясын, физиологиясы мен биохимиясын (құрылысы, химиялық құрамы және тұқымда болатын құбылыстарды) зерттеп, оның себу сапасына бақылау жүргізеді.
Күні бүгін еліміздің 300-ден астам ғылыми-зерттеу институттары, тәжірибе станциялары мен жоғары оқу орындары кең программалы тұқым зерттеулерін жүргізіп отыр. Жылма-жыл себілетін тұқымның сапасын, ерекшеліктерін 3500-дей аудандық және облыстық мемлекеттік тұқым сынау учаскелері анықтайды.
Себуге арналған тұқымның өзіне тән сорттық және егістік қасиеттерімен қатар, жоғары өнім беретін қабілеті болуы шарт. Өндірістік және пайдалану ерекшелігіне қарай дақыл топтары 7.2-кестеде көрсетілген.
1. Бірінші топқа жататын астық дақылдар өкілдері 2. Екінші топқа жататын дақылдар өкілдері 3. Бұршақ тұқымдас дақылдар
Бидай, арпа, қара бидай, сұлы Күріш, жүгері, тары, сорго, екпе қарақұмық. Ас бұршақ, жасмық, чина, бадана, ноқат, қытай бұршағы, бөрі бұршақ.
1. Майлы өсімдіктер   2. Эфир майлы өсімдіктер   3. Талшықты өсімдіктер
Күнбағыс, мақсары, қыша, рапс, майкене, күнжіт Жер жаңғағы, көкнәр, майлы зығыр. Мақта, талшықты зығыр, сора, кенеп, бұйра кендір
Тамыр, түйнек жемістілер, бақшалық және жапырақ жемісті дақылдар
1. Тамыр жемістілер 2. Түйнек жемістілер   3. Бақшалық өсімдіктер   4. Көмірсуларға бай жапырақ жемістілер
Қант қызылшасы, тарна Картоп, жер нәгі, немесе алмұрты (тапинамбур) Қарбыз, қауын, асқабақ, кәді (патисон) Мал азықтық қырыққабат темекі, қара темекі
Темекі, қара темекі Танаптық мал азықтық шөптер
1. Біржылдық бұршақты шөптер 2. Біржылдық астық тұқымдас шөптер   3. Көпжылдық бұршақты шөптер   4. Көпжылдық астық тұқымдас шөптер
Сиыржоңышқа, беде, сераделла Судан шөбі, қонақ жүгері, итқонақ, қонақ, біржылдық үй бидайық Беде, жоңышқа, сиыржоңышқа, түйе жоңышқа Жима тарғақ
Тұқымның тыныштығы және өсуі. Тұқым тірі организм сондықтан ондаған тіршілік үдерісі үздіксіз жүріп тұрады. Тұқымның жиналғаннан кейінгі пісіп жетілуі, үзіліссіз тыныс алуы, ылғалдылығымен сақтау кезіндегі химиялық құрамындағы өзгерістер қандай тұқымға болсада тән құбылыстар. Пісіп жетілген тұқым өз құрамындағы құрғақ заттарды тыныс алу үшін пайдаланып, қоршаған ортаға көмір қышқыл газын су және жылу бөліп шығарады. Тұқымның тыныс алу қарқыны сақталу жағдайының қолайлығына тікелей байланысты болады. Жарақаттанбаған, жақсы сақталған тұқымның тыныс алуы бір қалыпты болса, ылғалдылығы (15% жоғары) көтерілген жағдайда тыныс алуы жиілейді, себебі бос судың көбеюі дәндегі биохимиялық үдерісі тездетеді. Сондықтан тұқымның 14-16% ылғалдылығы мен қауіпті аумалы ылғалдылық деп атайды.
Тұқымды қоршаған ортаның ылғалдылығымен температураның артуы тұқымның тыныс алуын күшейтіп қана қоймай, олардың өздігінен қызуына микро организмдердің көбеюіне жағдай туғызады. Мұндай тұқым одан әрі қыза түссе, көгеріп құндылығын жояды. Екпе дақылдардың ішінде тыныс алуы жағынан күштілерге – майлы дақылдар, ал әлсіздеріне, бұршақ тұқымдастары жатады. Өнім жинағаннан кейін қырманда не қоймада сақтау кезінде тұқымның 2-рет ылғалдануы олардың тыныс алу үдерісін күшейтеді. Сондықтан бидай үшін ылғалдылық 14%, күнбағыс – 10%, бұршақтұқымдастар – 16%, шөп ылғалдылығы – 15,5% аспауы керек. Тұқымдағы биохимиялық құбылыстар егін орылғаннан кейін де жалғасып жүре береді. Тұқымның құрамындағы жай органикалық заттар – көмірсулар, күрделі органикалық заттарға крахмал және майларға айналады. Ақуыздың синтезі аяқталып, ферменттердің белсенділігімен дән қабығының өткізгіштігі төмендейді. Ал жетілу кезеңінің ұзақтығы өсімдіктің түрімен сортына, сақтау мен жинау жағдайына байланысты болады. Жүгері және түйе жоңышқа тұқымдарының бұл кезеңі қысқа бірнеше күнге созылса, бидай – арпа – тары – күнбағыс – мақта тұқымдарында 30-40, оданда көп күнге созылады.
Пісу және жинау кезеңдері қолайсыз – «жауынды» болса, бұл көрсеткіш ұзарып, қолайлы (құрғақ жылы) болса, қысқарып отырады.
Тұқымның көктеуі – күрделі құбылыс, дәнек өз құрамындағы қоректік заттарды пайдаланып, автотрофтық қоректенудің арқасында жас өркенге айналады.
Тұқымның көктеуіне ылғал, жылу, ауа және жарық керек. И. С. Строна жас өсімдіктің тұқымнан пайда болуы үдерісін 5 кезеңге бөлді.
1. Су сіңіру кезеңі құрғақ тұқым суды өзінің ылғалдылығына қарай сіңіреді. Бірақ сыртқы көрінісіне және ішкі биохимиялық үдерісіне ешқандай өзгеріс байқалмайды. Бұл фазада тұқым суды өте үлкен қысыммен кей жағдайда ылғалдылығы 70%-дан жоғары сорып алуы мүмкін. Бұл кезеңнің ұзақтығы ылғалдану дәрежесіне байланысты болды.
2. Тұқымның бөрту кезеңі дәнде артық бос су пайда болған кезде басталады. Бұл кезде тұқымның тыныс алуы жылдамдап, ферменттерінің белсенділігі артып, су қосылған кезде жүретін құбылысты күшейтеді. Қоректік заттарды сіңіруі молайып, түп тамырша клеткаларының бөлінуі басталған кезде аяқталады.
3. Тұқым түп тамырының өсу кезеңі тамыршалар клеткаларының бөлінуі басталғаннан кейін оларда, өсіруді реттеуші заттармен витаминдер жиналып, сабақ өсуіне әзірлік, алғаш сабақ пайда бола бастаған кезде аяқталады.
4. Сабақтың өсу кезеңі сабақтың пайда болуынан басталады. Тамыршаның, әсіресе, сабақтың өсуі тездей түседі. Дәнді дақылдарда бұл кезең клеоптиленің сабақты қорғаған қабатының пайда болуы мен анықталады.
5. Көктеудің пайда болу кезеңі колеоптиле сабақтың жер бетіне шыққан кезіне дейін ұзарады, сабақтан көктеу пайда болады. Бірақ көк өзі өскен тұқыммен байланысын үзбей, қоректік және физиологиялық белсенді заттар алуын жалғастыра береді. Сондықтан тұқым ұрығы өзінің тамыршалары көктеп, өсуіне қажетті ылғалдылықты топырақтан ала бастайды. Тұқымның бөртіп көктеуіне орта ылғалдылығының, кей жағдайда тұқымның кейбір қасиеттері әсер етеді.
М. К. Фирсованың зерттеуі бойынша, түрлі дақылдар тұқымының өсіп-өнуінің алғашқы кезінде: Бидай 64,7%, қара бидай 67,7%, арпа 57,4%, сұлы 76,3%, жүгері 37,3%, асбұршақ 114,4%, қант қызылшасы 167,7%, қызыл беде 143,2%, зығыр 60% су мөлшерін қажет етеді Тұқым бойына сіңген судың мөлшері олардың химиялық құрамына дән құрылысының ерекшелігіне тікелей байлынысты. Тұқымның көктеу кезіндегі жылудың маңызы зор. Тұқым өсуіне ең қолайлы температура +25-35°С.
Мемлекеттік стандарттың талабына сай егілетін барлық тұқымның көптігінен аудандық, облыстық тұқым бақылау зертханаларына тұқымның аздаған мөлшеріндегі үлгісі жіберіледі. Тұқым үлгісі жылына 2 рет егінді қамбаға құяр алдында және көктемде себер алдында алынады, шаруашылықта егу үшін сақтап қалдырылған әр дақылдың тұқымын сол тұқымның бір тобы деп атайды. Әрбір дақылдың тұқым тобының мөлшері шаруашылық егістігінің көлеміне, гектарына, себу мөлшеріне байланысты болады. Әрбір дақылдың тұқым тобы сол дақылдың белгілі бір сортына, бір репродукциясына шыққан тегі ортақ, бір мезгілде жинап алынған бірыңғай тұқымның белгілі мөлшері. Тұқым тобының көлемі көп болған жағдайда оның егістік қасиетін толық анықтау үшін бақылау өлшемдеріне бөледі. Бақылаудың бір өлшемі деп көлемі аз не көлемі көп тұқым тобының бір ғана бөлігі. Мемлекеттік стандарт талабына сай бақылаудың бір өлшемінің көлемі дәнді-дақылдар үшін – 250 ц, шөптер үшін – 50 ц шамасындай болып, дақылдың түріне байланысты өзгеріп отырады. Бақылаған тұқым үлгісі бақылау өлшеміндегі жиналған тұқымның 4 бұрышынан және ортасынан 3 түрлі тереңдікте 15 дән ойықтарынан алады. Ойық-жиналған дән бетінен 20 см, ал қойма бұрышының 1 м тереңдігінен бір рет алынатын тұқым үлгісі. Сонымен дән ойықтары дегеніміз – бір бақылау өлшемнен талапқа сай алынған алғашқы тұқым үлгісін құрайтын, шамалы тұқым мөлшері. Алғашқы алынған тұқым үлгісі мөлшері жағынан көп болса, оны бөлгіштер арқылы немесе айқас бөлу – әдісімен азайтып, дәнді – дақылдар тұқымын 1000 грамға, ұсақ дәнділер тұқымын 50-100 грамға жеткізеді. Әрбір тексеру зертханаға жіберілген жеке дән 25000 дәннің уәкілі ретінде болады. Сондықтан осы дәндерге тән қасиеттер зертханада дұрыс көрсетілуі қажет. Орташа тұқым үлгісінің өзі 2 бөліктен тұрады.
1) Қапшыққа салынған 1 кг, бірінші жартысы тұқымның тазалығын, өнгіштігін өсу күшін, 1000 дәннің салмағын анықтауға арналып, ішіне тұқым тобының қажеттілігін – қойманың реті, сорты репродукциясы, жиналған жылы, шыққан тегі, тазалық категориялары, шаруашылықтың аты көрсетілген этикеткамен байланады.
2) Бөтелкеге, шыны ыдысқа салынған 2 жартысы тұқымның ылғалдылығымен, қойма зиянкестерімен зақымдану көрсеткіштерін анықтау үшін жоғарыдағыдай этикетка жапсырылып, әзірленеді.
Тасымалға қолайлы болғанымен бөтелкеге салынған тұқым тыныс алу кезінде бөлінген газдың көбею нәтижесінде тұншығып, өзінің егістік қасиетін жоюы мүмкін. Сондықтан тұқым үлгісінің жартысы міндетті түрде қапшықта болуы шарт. Тұқымның сапалық қасиеті 3 кластық көрсеткіштен төмен болса, онда тұқым себуге жіберілмейді. Арнаулы тұқым шаруашылығында тек 1 кластық тұқым себілуі тиіс. Төтенше жағдайда 2 кластық тұқым себуге рұқсат етіледі. Тұқымның орташа үлгісін тексерудің орташа қорытындысын да «Мемлекеттік тексеру инспекциясы тексерген барлық сапалы тұқымға, тұқым конденциялары» туралы куәлік береді. Егер тұқым барлық жағынан тексерілмей себуге рұқсат етілмеген жағдайда, тұқым анализінің қорытындысы деген құжат беріледі. 2 жағдайда тұқымның қай егістік қасиеттерінің төмендігі, оның конденцияға жеткізу үшін не істеу керектігі көрсетіледі. Егілетін тұқымның қажетті қасиеттеріне – тазалығы, өнгіштігі, өнгіштік күші тіршілігіне икемділігі, ылғалдылығы, мың дәннің салмағы, зиянкестермен ауру қоздырғыштарға шыдамдылығы жатады.
Тұқымның тазалығы – тұқымның егуге жарамдылығының басты көрсеткіші болып саналады. Егуге арналған тұқымның тазалығы жалпы алынған үгіндінің ішіндегі негізгі дақыл тұқымның қанша % -ы екендігіне байланысты. Егер басқа сорттар дақылдарының, арамшөптері дәндерінің қосындылары аз болса, онда тұқымның тазалық көрсеткіші жоғары болғандығы. Таза тұқымның өнімділігі жоғары болады, әр гектарға себу мөлшері лас тұқымға қарағанда аз болады. 1 класс тұқымның тазалығы – 99%, 2 және 3 кластың тазалығы 97-98 % болуы қажет.
2) Тұқымның өнгіштігі деп тұқымның өнуіне қолайлы жағдай жасалғанда белгілі уақыттың ішінде (7-10 күн) бірыңғай көктеп шығу қасиетін, оның өнгіштігін атайды. Тұқымның өнгіштігімен қатар өнгіштік күшінде анықталады. Тұқымның өнгіштік күші деп оның бір уақытта бірыңғай түп тамырының пайда болуын айтады. Мемлекеттің талабына сай 1 кластық тұқымның өнгіштігі 95%-дан кем болмауы шарт. Тұқым өнгіштік күшінің жоғары болуы – ортаның қолайсыз жағдайларына төзімділігін арттырып, ауырмай зиянкестермен зақымдануын азайтады. Сондықтан тұқымның өнгіштігімен қатар өнгіштік күші тұқым құжаттарында көрсетілуі қажет. Тұқым өнгіштігі пайызбен көрсетіледі. Бұл көрсеткіш 100 пайызға жақындаған сайын тұқым сапасы жоғары болып есептеледі.
Өнгіштікті анықтау үшін жақсы араласқан таза тұқымнан таңдамай әрқайсысы 100 дәннен тұратын 4 үлгі алады, әр үлгіні өзінше бөлек електен өткізген құм не фильтрлі қағазды дымқылдап, термостаттың ішіне салады. Термостаттың іші 20°С температура болуы тиіс.
Өнген тұқымдарды екі рет тексеріп, бірінші рет өну энергиясын, екінші рет өнгіштігін анықтайды. Өну энергиясы дегеніміз – үш күн ішінде өнген тұқымның пайызы. Мысалы, термостатқа қойған 400 дәннің үш күннен кейін 360 өніп шықса, өну энергиясы 90% болғаны (360∙100/400=90%). Өну энергиясы тұқымның қаулап және тез өсуін сипаттайды.
Зертханадағы көрсетілген өнгіштік күші егістік жағдайларында көбінесе, төмендеп кетеді. Көптеген зерттеушілердің көрсетуінше, дәнді-дақылдардың егістіктегі өнгіштігі көп жағдайда (60-80%)-ға дейін төмендеп кетеді.
3) Тұқымның өсу күші деп жас сабақтың белгілі топырақ қабатын бұзып шығуын және пайда болған 100 сабақтың салмағын айтады. Тұқымның күші егілгеннен кейінгі 10 тәулікте зақымданбай пайда болған көктерінің саны зертханада егілген үлгісінің қанша пайыз құрайтындығымен және өскен 100 сабақтың салмағымен анықталады.
4) Тұқымның тіршілігіне икемділігі деп себілетін тұқымдағы, өне алатын және егінді жинағаннан кейін пісіп жетілетін дәндермен бірге тірі болса да,өне алмаған дәннің пайыздық мөлшерімен сипатталады. Тұқымның сапасымен өну дәрежесінің төмен болу себебін анықтау қажет болған жағдайда тұқымның тіршілікке икемділігі зерттеледі. Ол үшін бөрітілген тұқымды қақ бөліп, (дәнді дақылдар) қабығынан ашып индигокермин (0,1 %) немесе фукцин қышқылы ерітіндісіне салған жағдайда өлі клеткалар көк түске, ал тірілері қызыл түс береді. Мұның себебі тірі клетка қабықтары индигокермин немесе фукцин қышқылын ішіне жібермесе, тетразол тұздары еркін өтіп, тыныс алу кезінде бөлінген СО2 газбен қосылып, қызыл фармозондарға айналады. Тіршілікке икемділікті анықтаудың тағы бір жолы, ол ортасынан бөлінген дәнді ультракүлгін сәулесімен қарағанда тірілерінің жасыл, өлілерінің ақсары немесе қоңыр түске боялуы болады (люменисценттік тәсіл).
5) Тұқымның ылғалдылығы – оның ұзақ сақталуына себепші болатын басты қасиеттерінің бірі. Ылғалдылық жоғары болса, тыныс алуы артып, тұқымның қызуы көтеріледі, аязды және жауынды күндерде тұқымның өнімділігін жоюға әкеп соқтырады. Кепкен тұқым ауаның жылы, суықтығына қарамастан өз өнімділігін жақсы сақтайды. Тұқымның дымқылдығы дегеніміз – пайызбен көрсетілген ондағы ылғал мөлшері. Тұқымның ылғалдығын ыдысқа салынған тұқым үлгісінен екі тәуліктен кешіктірмей анықтау керек. Оны арнаулы электр ылғал өлшегішпен, не арнаулы кептіргіш шкафта 100-130°С температура аралығында 40-60 минут құрғату арқылы анықтайды. Кептіруге дейінгі және одан кейінгі салмақтың айырмасын 100-ге көбейтіп, тұқымның абсолютті құрғақ салмағына бөліп барып, оның дымқылдығын табады. Тұқымның дымқылдығы әр дақылға белгіленген шектен аспағаны жөн (мысалы, астық дақылдары үшін 14-15%).
6) Тұқымның 1000 дәнінің массасы – тұқымның ірілігін, ішкі құрылысының толықтығын, тығыздығын көрсетеді. Практикада 1000 дәннің массасын білген жағдайда әр гектарға себілген тұқымның сан мөлшерін салмақ өлшемдеріне айналдыруға болады. Ол үшін 1 шаршы метрге себілген дәннің санын 1000 дәннің салмағына көбейтіп, егінге жарамдылық пайызына бөледі.
Тұқымның тазалығы мен өнгіштік пайызын көбейтіп, оны 100-ге бөлгенде тұқымның шаруашылық жарамдылығы шығады. Мысалы, тұқымның тазалығы 98%, өнгіштігі 95% болса, оның шаруашылық (егуге) жарамдылығын былай табуға болады:
7.3-кестеде тұқымға қойылатын мемлекеттік стандарттың нормасы келтірілген. Бұл стандарт тұқымның тазалығына, өнгіштігіне, әр килограмындағы арамшөптердің, басқа өсімдіктердің дәнінің санына байланысты үш класқа бөлінген. Бұл мемлекеттік стандартқа сәйкес келетін тұқымдар кондициясы болып табылады. Сапасы жөнінен ІІІ кластан төменгі тұқымдар кондицияға жеткізілмеген болып есептеледі де, ондай тұқымды себуге рұқсат етілмейді.
Дақылдарды егу мөлшерін дәл анықтау үшін, тұқымның ірілігін сипаттау керек. Бұл үшін таза тұқым бөлігінен іріктемей 500 дәннен екі рет санап алады. Әр бөлікті таразыға бөлек тартып, ортақ салмағын табады да, мыңға бөледі.
7.3-кесте. Астық және бұршақ дақылдары тұқымның сапа көрсеткішткері·
Негізгі дақылдардың қалдығы және қосындылар
1 кг тұқымдағы басқа өсімдіктер дәнінің саны
Өнгіштік % кем дегенде
Оның ішіндегі арамшөптің дәні
Күздік және жаздық   Жұмсақ бидай   Қатты бидай     Қара бидай   Арпа мен сұлы     Тары
І ІІ ІІІ І ІІ ІІІ І ІІ ІІІ І ІІ ІІІ І ІІ ІІІ І ІІ ІІІ І ІІ ІІІ
99,0 98,0 97,0 99,0 98,0 97,0 99,0 98,0 97,0 99,0 98,0 97,0 99,0 98,0 97,0 99,0 98,0 97,0 99,0 98,0 96,0
1,0 1,5 3,0 1,0 1,5 3,0 1,0 2,0 3,0 1,0 1,5 3,0 1,0 2,0 3,0 1,0 2,0 3,0 1,0 2,0 4,0
7) Тұқымның зиянкес және ауру қоздырғышымен залалсыздануы себілген тұқымда жұқпалы аурудың және зиянкестердің болуы тұқымның өнгіштігін азайтады. Өнімнің тағамдық қоректік қасиеттерін төмендетеді. Егер себуге арналған тұқымда тірі зиянкестер не олардың дернәсілдері қаракүйе қаптары, бидай нематодтары кездессе, ондай тұқымды себуге болмайды.
8) Тұқымның себуге жарамдылығы дегеніміз – себуге алынған тұқымдағы осы дақылдардың %-бен көрсетілген өнгіштік қасиеті бар жарамды, таза дәндері. Таза тұқымды есептегенде:
Х – тұқымның себуге жарамдылығы, %;
А – тазалығы, %;
В – өнгіштігі, %;
Осы көрсеткіш арқылы себу мөлшері анықталады.
СМ – әр гектарға себілетін дұрыс алынған тұқым мөлшері, кг/га;
К – тазалығы мен өнгіштігі 100 % болғанда 1 га себу мөлшері немесе осы аймаққа ұсынылған себу нормасы;
Х – тұқымның себуге жарамдылығы.
Мұндағы негізгі мақсат әр шаршы метрден алынатын сабақ мөлшерінің кемімеуін қамтамасыз ету, өнгіштіктің, тұқым тазалығының төмендігін қосымша себілген дәндер арқылы толықтыру болып табылады.
Тұқымды егуге дайындау. Ғылым да, озық тәжірибе де тұқымды себер алдында мұқият дайындаудың маңызы зор екенін көрсетіп отыр. Тұқымды себуге дайындауда оны тазалау кондицияға жеткізуден басқа, сұрыптап, ірілерін бөлектеу, ауруларға, зиянкестерге қарсы жүргізілетін дәрілеу, өнгіштігін күшейтетін күнге жайып жылыту сияқты жұмыстар жатады.
Тазарту және сорттау. Тұқымға арналған танаптағы егінді ерекше күтімге алады. Ол танапқа жақсы тазаланған жоғары репродукциясы бар тұқым егіледі. Егін өсу кезінде ерекше күтімге алынады. Үстемелеп тыңайтқыштармен қоректендіріледі, арамшөптері гербицидтермен өлтіріледі, сөйтіп ол танаптардан жоғары өнім алу үшін барлық мүмкіндіктер жасалады.
Комбайннан түскен астықтың ішіндегі көптеген қосындылар – сабан, топан қалдықтары, арамшөптердің тұқымдары, т.б. қажетсіз заттар болады. Оның үстіне сол дақылдың толық жетілмеген, майда, сынған дәндері болуы мүмкін. Ондай жетілмеген, сынық дәндер тұқымға жарамайды, малға жем болуға толық жарайды, сондықтан оларды тазалап, іріктеу керек, себілетін тұқымдардың көлемі, салмағы жағынан біркелкі болғаны дұрыс. Сонда олар бір уақытта өніп шығып, бірдей өсіп, тең жетіледі. Әсіресе, жүгері, күнбағыс, мақта, қант қызылшасы сияқты дақылдардың тұқымдарының біркелкі болуы шарт, сонда ғана тұқымды арнаулы сеялкалармен дәл сеуіп, күту кезінде қол күшін аз жұмсауға мүмкіндік туады.
Сондықтан тұқымға арналған астықты мұқият тазалау керек. Бір рет тазалау мен іріктеу аздық көрсетсе, тазалауды 2-3 рет жүргізу керек.
Залалсыздандыру (дәрілеу). Көптеген аурулар, зиянкестер тұқымға арналған дәннің үстіңгі қабығына жабысып жүреді не дәннің ішінде болады. Мысалы, қаракүйе ауруын алсақ, оның споралары бидайдың қабығына, не айдарына жабысып жатады, бидай қоймада жатқанда оның тұқымға ешқандай зияны жоқ. Олар дән себіліп, енді өсе бастағанда зиян келтіре бастайды. Қаракүйе бастаған дәннің ішіне еніп алып, оны ауруға шалдықтырады. Кейін астық піскен кезде масақта дәннің орнына іші қап-қара спораға толы қауыздар пайда болады. Қаракүйе ауруымен барлық дәнді-масақты астық тұқымдастар ауырады. Өніп-өсу тәсілі және дәнге ауру жұқтыру жағынан қаракүйе негізінен екі түрге бөлінеді.
1. Тұқымның үстінде (сызаттарының, айдарының ішінде) жататын қаракүйелер. Оларға бидай мен қара бидайдың қатты қаракүйесі, арпаның қаракүйесі, тарының тозаңды қаракүйесі, жүгерінің тозаңды және көпірме қаракүйесі жатады. Ауру тудыратын саңырауқұлақтың спорасы (тұқымы) ашық жатқандықтан, оларды құрту үшін әртүрлі химиялық препараттар қолданылады.
2. Дәннің ішінде ұрық байлайтын қаракүйе түрлері. Оларға бидай мен арпаның тозаңды қаракүйесі жатады. Ауру дәннің ішінде болғандықтан, олармен күресу қиындау, әуресі көп. Ол үшін тұқымға арналған дәнді термикалық өңдеуден өткізеді, яғни қыздырады. Астық дәндері жоғары температураға ауру ұрығынан гөрі төзімдірек келеді де, қыздырған кезде ауру ұрығы өледі де, астық дән аман қалады.
Бұршақ тұқымдас дақылдардың, зығырдың асхохитоз, бактериоз, фузариоз, т.б. саңырауқұлақ және бактериялар қоздыратын аурулары да тұқымды қыздыру арқылы жойылады.
Кейбір дақылдардың себілген тұқымы топырақта тіршілік ететін насекомдарға жем болады. Тұқымды ол зиянкестерден сақтау үшін дәнді себу алдында әртүрлі химикаттармен араластырады. Мысалы, себілген жүгері дәнін сымқұрттар жемес үшін тұқымды гексохлорамен опалайды.
Тұқымды химиялық жолмен дәрілеудің үш түрі бар: құрғақ, жартылай құрғақ және дымқыл.
Құрғақ дәрілеу: құрғақ және жартылай құрғақ дәрілеу оңай және арзанға түседі. Сондықтан көп қолданылады. Тұқымды құрғақ және жартылай құрғақ тәсілмен дәрілеу үшін әртүрлі ұнтақ улар – дусттар қолданылады. Бұлардың ішіндегі бастылары гранозан, ТМДТ, формалин.
Гранозан – 1 тонна бидайды, қара бидайды, жүгеріні, тарыны дәрілеу үшін 1 кг гранозан препарат кетеді, арпа, зығыр, күнбағысқа – 1,05 кг, сұлыға 2 кг, бұршаққа 3-4 кг, қызылшаға 4 кг препарат жұмсалады. Тұқым себуден 1-3 ай бұрын дәріленеді.
Бұл препараттар, адамға, малдарға өте зиянды. Гранозанмен дәріленген астықты мал не адам жесе өліп кетуі мүмкін. Сондықтан гроназанмен дәріленген дәнге тұрақты түс беретін бояусыз қолдануға қатаң тыйым салынған. Гранозан қолданылған тұқым көбіне, қызғылттау түске боялады.
ТМДТ препаратымен тұқымды 2-3 ай бұрын, не себер алдында да дәрілеуге болады. Бұл препараттың гранозанға қарағанда күші төмендеу, сондықтан 1 тонна тұқымға жететін препарат мөлшері 3-4 есе көбірек болады.
Дымқылдап дәрілеу үшін формалин қолданылады. Бидайдың, қара бидайдың, арпаның, сұлының, тарының қатты қаракүйесін құрту үшін 1 литр 40 пайызды формалинді 300 л (1:300) суға араластырады. Тұқымды ерітіндіге салып, 3-5 минут ұстайды. Мұнан соң тұқымды еденге не брезент немесе формалинге малынған қап тастап екі сағатқа жуық жауып қояды. Содан соң тұқымды жұқалап жайып, көлеңкеде кептіреді. 1 тонна тұқымға 100 литр ерітінді жұмсалады. Бұл жұмыс арнаулы машиналармен, себерден 3-4 күн бұрын жүргізіледі.
Жартылай құрғақ дәрілеу. Жартылай құрғақ дәрілеу тәсілмен сұлы, арпа сияқты қауызды дәнді дақылдардың тұқымы дәріленеді. Бұлайша дәрілеу үшін ерітіндінің концентрациясы жоғары, әр тоннаға жұмсалатын ерітінді де аз болады. Бұл тәсілмен дәрілеу үшін 40 пайызды формалиннің бір бөлігіне судың 80 бөлігі келуі керек, 1 тонна арпа тұқымы 15 л ерітіндімен, сұлы 30 л ерітіндімен дәріленеді. Осы ерітінді тұқым үстіне бүркеледі. Тұқым дәріленгеннен кейін 4 сағат бойы үйілген күйінде жатады, сонда ауру тудыратын споралар формалиннің буына тұншығып өледі.
Термикалық залалсыздандыру. Термикалық залалсыздандыру тәсілі бидай мен арпаның тозаңды қаракүйелеріне қарсы қолданылады. Кінәрат дәннің ішінде болғандықтан, оны химикаттармен жою қиын. Сондықтан оған термикалық тәсіл қолданылады. Ол үшін арнаулы астауға кінәрат шалған тұқымды жылы суға (28-32°С) алдын ала 4 сағат ұстайды. Сол уақытта тұқымды әрі қарай жалғастыруға дайындай бастайды. Тұқымды әрі қарай қыздырып, судың температурасын 50-53°С-қа жеткізіп, 7-10 минут ұстайды. Бұл ыстықты көтере алмай қаракүйе өледі. Содан кейін барып тұқымды кептіріп, себе бастайды.
Тұқымды құрғақ, жартылай құрғақ және дымқыл тәсілмен дәрілеу үшін ПУ-ЗА маркалы универсалды машина қолданылады.
Тұқымды жылы ауамен қыздыру. Дән – ірі организм, оның ішінде орақтан кейін де биологиялық өзгерістер болып жатады. Бұл өзгерістер салқын жерде өте баяу жүреді, оны тездету үшін дәнді жылы ауамен қыздыру тәсілі қолданылады. Бұл үшін тұқымды қалыңдығын 6-8 см етіп күн түсетін ашық жерге брезент, не асфальт үстіне жаю керек. Жайылған тұқымды 2-3 сағат сайын аударып, араластырып тұрады. Қыздыру мерзімі күн көзінде 3-5 күнге, көлеңкеде 5-7 күнге созылады.
Жылытылатын қойма болса, тұқым сол қоймада 20-30°С температурада 2-3 күн бойы қыздырылады. Осылай қыздырылған тұқымның өсіп-өну қабілеттілігі артады.
Тұқымға деген астық ауа райы қолайсыз, салқын кезде жиналып, қоймаға құйылғанға дейін де, кейін де қыздырылмаса, ондай тұқымды сепкен кезде көбісі өнбей қалады.
Скарификация және стратификация. Кейбір дақылдардың тұқымының қабығы өте тығыз, қатты болады да, сепкен кезде тым баяу бөртіп, жөнді өнбейді, ал кейбіреулері тіпті, ісінбейді де (қатты тұқым). Ондай тұқымдардың өнуін жылдамдату үшін скарификация жасайды, яғни тұқымның қабығын механикалық жолмен шала аршиды, жаралайды. Осылай еткенде бөрі бұршақ мен экспарцет сияқты тұқымдардың қабығы қатты дақылдардың өнімділігі артатынын тәжірибе көрсетіп отыр.
Алма, алмұрт сияқты дақылдардың тұқымын жақсы көктеп шығуын қамтамасыз ету үшін оларды стратификациялайды, яғни ұзақ уақыт төмен температурада (0,30С) ұстайды.
Егу мерзімі. Егінді дер кезінде себу – мол өнімнің негізгі бір шарты. Себу мерзімі дақылдың биологиялық ерекшелігіне, аймақтың ауа райына байланысты өзгеріп отырады. Тіпті, бір жердің өзінде де жыл сайын себу мерзімінің ауытқуы мүмкін. Дақылдардың ерте және кеш пісетіндері бар. Мысалы, сұлы, арпа, бидай, бөрібұршақ, ноқат, қыша, күнбағыс, қызылша, бұршақ ерте егілетін, ал тары, күріш, жүгері, қытай бұршақ, қонақ жүгері, мақта, асқабақ, қауын, қарбыз, қарақұмық, кеш егілетін дақылдарға жатады.
Ерте себілетін дақылдарды көктем шыға салып, топырақ жыли басталысымен еге бастайды. Ерте себудің пайдасы көп, ерте себілген егін ерте көктеп шығады, топырақ ылғалы мүмкіндігінше толық пайдаланылады, дақыл жазғы ыстық, аңызаққа ұрынбай ерте піседі.
Егу мерзімі климат ерекшелігіне байланысты өзгеріп отыруы мүмкін. Мысалы, Қазақстанның оңтүстік облыстарында жаңбыр негізінен көктем кезінде ғана жауады, жазда ол жоқтың қасы. Сондықтан бұл жерде егінді мүмкіндігінше ерте еккен дұрыс. Ал республикамыздың солтүстігінде, яғни Қостанай, Ақмола, т.б. облыстарында көктемде жаңбыр сирек болады. Ал шілде, тамыз айларында жауын көбірек жауа бастайды. Осыған байланысты егін ерте егілсе, дақылдан көп жаңбырға дейін ылғалдан тапшылық көріп, түсімін төмендетіп жібереді. Ал сәл кештеу егілсе, дақылдың ылғалды ең көп қажет ететін ұрма шағы (критический период: сабақ өсіп, бас тартып, гүлдейтін мерзімі) жаңбыр мол жауатын кезеңге тура келеді де, өнім мөлшері едәуір мол болады. Сондықтан солтүстік аудандарда егін егудің ең тиімді уақыты 20-30 мамырдың арасы дәлдеп есептеледі. Шортандыда орналасқан Қазақ ғылыми-зерттеу астық шаруашылығы институтының ғалымдары жаздық бидайдың егу мерзімін 1961 жылдан 1977 жылға дейін, 17 жыл зерттеп келіп, мынадай деректер алды:
Егу мерзімі – 5 мамыр өнім 12,3 ц/га; 10 мамыр – 12,8 ц/га; 14 мамыр – 15,5 ц/га; 20 мамыр – 16,8 ц/га; 25 мамыр – 15,7 ц/га; 30 мамыр – 16,2 ц/га; 5 маусым – 13,5 ц/га болды.
Жүгері, күріш сияқты кеш егілетін дақылдарды ерте егу өте ағаттық болып табылады.
Мысалы, жүгеріні ерте еккен жағдайда, оның сирек шығуымен қатар, егістің ішінде арамшөптер де өте көп болады. Оның бәрі өнімге әсерін тигізеді.
Жылу сүйгіш дақылдарды топырақтың тұқым сіңіру тереңдігінде температура 10-120С-қа қызған кезде себу керек. Асығыстық жасап ерте сепкен жағдайда топыраққа сіңірілген тұқымның көбісі жылу болмағандықтан, шіріп кетеді де, кейін оны қайтадан себуге тура келеді.
Бақша дақылдарын топырақтың тұқым сіңіру тереңдігіндегі жылу 12-150 С жеткеннен кейін ғана себеді.
Күзгі дақылдар – бидай, қара бидай, арпа, тритикале қыркүйектің соңғы декадасы мен қазан айының басында себіледі. Бұл дақылдардың ішінде ең көп егілетіні күздік бидай. Суық түсерден 50 күн бұрын себу керек. Алматы облысында 10-20 қыркүйекте, Оңтүстік Қазақстан облысында қазан айының 1-20 еккен жөн. Осы мерзімдерде себілген күздік дақыл суық түскенше шоқтану фазасына жетіп, бойына көп органикалық заттар жинайды, қыстың суығына төзімді болады.
Өте ерте, тамыз айында егілген күздік бидай суық түскенше бойлап өсіп кетеді де, қыста үсікке шалдығады, өте кеш егілген күздік те қыста көп шығынға ұшырап, көктемде сиреп қалады. Мұның бәрі әр гектардан алынатын өнімнің мөлшеріне кері әсерін тигізеді.
Дақылдарды дер кезінде еккенде ғана мейлінше мол өнім алуға болады.
Қазақстанның оңтүстік облыстарының суармалы жерінен жылына екі өнім алу үшін кейбір дақылдарды жаз ортасында егуге болады. Масақты дақылдар Алматы, Жамбыл облыстарында шілде айында, Оңтүстік Қазақстан облысында маусым айында пісіп, ораққа ілінеді. Маусым шілде айынан суық түскенше әлі де 3-4 ай бар. Осы уақыттың ішінде тағы бір өнім алуға болатынын ғылым да, тәжірибе де дәлелдеп отыр. Ол үшін бірінші дақылды жылдам орып ала салып, екінші дақылды егудің қамына жедел кірісу керек. Оңтүстік облыстардың суармалы жерінде масақты дақылдардың ішінде ең көп егілетіні – күздік бидай. Бұл дақыл Алматы облысында орта есеппен, 10 шілдеде піседі. Оны тездеп орып, сабанды танаптың сыртына шығарып суарып, 20 шілдеге дейін тұқым сеуіп үлгерген жағдайда сүрлемге арналған жүгерінің әр гектарынан 250-300 ц, соргодан 220-270 ц өнім алуға болады. Бір жерден екі өнім алу үшін тек қана сүрлемдік дақылдар егіліп қана қоймайды, одан дән алу үшін де кейбір дақылдарды егуге болады. Дәндік дақылдардың ең ішіндегі ыңғайлысы тары мен қарақұмық. Жаздың ортасында егілген тарының кейбір сорттары екі айға жетпей пісіп, 20-25 ц/га өнім береді, қарақұмық 50-55 күнде пісіп, егістен 10-19 ц/га өнім жинауға болады. Сонымен Республикамыздың оңтүстік облыстарының суармалы жерлерінен екі рет астық алуға мол мүмкіндік бар.
Егу тәсілі дақылдардың биологиялық, морфологиялық ерекшеліктеріне байланысты әртүрлі егу тәсілдері қолданылады. Егу тәсіліне байланысты дақылдардың күн сәулесін пайдалану, қоректену тәртібі де өзгеріп отырады. Егу тәсілдеріне байланысты дақылдарды күтіп-баптау жұмысын механикаландыруға мүмкіндік туады.
Егінді күтуге жұмсалатын еңбектің, әр гектарға сіңірілетін тұқымның мөлшері де сол егу тәсіліне байланысты әртүрлі болады. Егу тәсілі агрономия ғылымының дамуына қарай өзгеріп отырады.
Тұқымды шашып себу ертеден келе жатқан ежелгі тәсіл, қазір өте сирек қолданылады, көбіне, трактор жүре алмайтын қия жерлерді, қала парктеріндегі жасыл алаңды осы тәсілмен себеді.
Кәдімгі қатарлап егу жиі қолданылатын тәсілдің бірі. Барлық масақты, бұршақ тұқымдас дақылдар осылай егіледі. Осы тәсілмен еккенде дақылдардың тұқымы ылғалы бар тереңдікке түседі, өркендер бір уақытта жер бетіне шығады. Күн сәулесі жақсы түсетіндіктен астық көп жата бермейді. Дақылдар бір уақытта пісіп үлгереді, комбайнмен оруға да оңтайлы келеді.
Бұл тәсілмен сепкенде қатар аралығы 15-23 см болады, қатардағы өсімдіктердің аралығы 1,2-1,5 см болады. Қатар ішінде өсімдіктер бір-біріне тым жақын орналасқандықтан, кейде қоректік зат жетіспей олардың өсуі біраз қиындайды.
Жиі аралықпен сепкенде өсімдіктердің қоректену жағдайы едәуір жақсарады, себебі бұл әдіспен сепкенде қатар аралық.
mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2017 год. (0.327 сек.)Пожаловаться на материал