kk ru en ru ru ru ru ru ru ru en bg kk ru ru kk ru fr en ru ru ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk ru kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru en ru kk ru ru ru de kk en fr de kk sv ca ru ru ru ru ru ru de ru ru ru ru de fr ru ru ru de fr en ru en de fr ru ru ru de fr ru ru ru de fr ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru hbs_cyr ru ru ru fr ru ru ru ru en en ru ru ru fi ru ru en en fi ru ru ru ru ru ru
Категория: G-Global – диалоговый центр между G20 и развивающимися странами
Қазақ даласының бәрі де атауға толы. Қандай да болмасын заттың атауы оны тек атап қана қоймай, сонымен бірге оны танытады. Яғни ат қоюда өмір шындығы мен тұрмыс болмысы тіл фактілеріне айналып, халықтың тұрмыс-тіршілігі, салт-дәстүрі, наным-сенімдері әртүрлі заттар түрінде тілде сөзбен аталады, бейнеленеді. Мысалы, заттың түр-түсі, қызметі, көлемі, орналасқан орны, дыбысы, бейнесі, басқа затқа қатысы, ішкі-сыртқы қасиеттері. Тіл білімінде мұндай белгілерді уәждер немесе мотивтер деп атайды.
Халық пен оның болмысы, тұрмыс-тіршілігі бір-бірімен бөліп алуға келмейтін ұғымдар болса, осы екеуін дыбыстық тілмен сабақтастыру тіл ғылымы аясынан да кең дәрежеде қарауға тұратын, философиялық сұрақтардың бірі болып табылады. Қоршаған ортадағы табиғат жағдайларын нақты бейнелеуге топонимдер құрамында болатын халықтық және жергілікті географиялық терминдер соған себепші болды. Осы тұрғыдан алғанда, табиғат жағдайларын сипаттайтын жер-су аттарында жергілікті жердің ландшафтық келбеті бейнеленіп, халықтың географиялық білімі жинақталған. Алтайдан Еділге дейін, Батыс Сібірден Памирге дейінгі аралықты алып жатқан қазақ сияқты ұлы халықтың осы сайын даладағы, сұлу сахарадағы тұрмыс-тіршілігі де сөз болып, ғасырлар қойнауымен бізге жеткен.
Өткен ғасырдың жиырма сегізінші жылында аудан болып құрылған Шет өңірі бүгінде керегесін кеңге жайған облысымыздағы іргелі аудандардың бірі. Шет ауданы ежелгі уақыттан тарихы, мәдениеті бай киелі өлке. Шежіреге толы Шет өңірінің арғы тарихына үңіліп, қалам тартқан, табиғатың, жер, су атауларын көркемдеткен, мәдениетіміз бен әдебиетімізге үлкен үлес қосқан  ақын жазушыларымыздың бірі - Әуезхан Көшімов.
ХХ ғасырдын басында Шет өңіріне есімі кеңінен мәлім болған Құрманбайұлы Көшім қажының баласы.
Еліміздің елеусіз қалған ақыны әрі жазушысы Көшімұлы Әуезхан өз еңбектерінде Шет өңірін, ата қонысым деп, орман, таулары мен күміс үнді бұлақтарын  әсемдеп жырлаған. Табиғат жайында деген өленін оқып көрейік:
Онда жан бар, еркіндік бар, елеңіз
Онда тағы махаббат бар, тілде бар,
Жүгірген жер бауырлап самал желдей,
Теңселген жасыл белде айна көлдей,
Жезтаңдай сирек шығар сірә сендей.
Айыртау өзге таудан биік тұрар
Қасында қос Доңғалы тиіп тұрар [5, 153].
Әуезхан Көшімов шығармашылығына зер салған адам оның табиғат жыршысы екенін даусыз мойындайды. Өзі өмір сүрген арқа даласын қара сөзбен де, өлеңмен де шебер келістіреді.
Заңғарлар қар жамылған қарағайлы,
Кір шалмас кербез шыңдар ол не қылсын,
Төменде аз ба, көп пе арам ойлы.
-деп жастайынан көріп өскен тауларына бейнелі сөзбен жан бітіреді [4, 25]. «Күй көкесі» дастанында табиғат суретін сөзбен былайша кестелейді:
Салқын күз жусан исі еседі аңқып,
Тырналар тыраулайды қайтқан қалқып.
Жапанда жалғыз жаяу келе жатыр,
Алды-артын орайды жел ұйтқы шалқып.
Төменде отқа еріткен қорғасындай,
Дария дөңбекшиді жарға сыймай.
Көз жетпес қиырына ұлан байтақ,
Әуезхан Көшімов қазақтың қара сөзін мінсіз өреді [4, 35]. Оның әңгіме-повестерінен селкеу сөз таппайсың. Әсіресе дала бояуын қаламына жұқтырғанда, ажарлы сұлу сөйлемдерді ақ қағазға әшекейлеп түсіреді.
«Күзгі күн райы, жылы шуақ жоғалғанымен әлі де жауын-шашынсыз қоңырқай қалпында тұр. Мойылды өлкесі қазір едәуір-ақ құлазып қалған. Айналадағы қоңыр қыраттар тұрсын, қойнаулардың өзі де қуаң тартқан» [5, 150].
Асқар бел жаралмаған шола болып,
Тудым деп мақтанбайды дара болып.
Жер ана кеудесімен көтерген соң,
Таулар тұр жан біткенге пана болып.
Мен қашан көрмегелі Айыртауды,
Ұшырған  тірнектері талай шәулі,
Жан-жаққа тарап кетіп, көп жылдан соң,
Қайтып жүр тұйғын болып жібек баулы.
Тағылы деген бір тау бар
Ауызға алсам жыр саулар,
Шөбі шүйгін суы бал
«Айыртау, -горы юго-вост. гор. Космурын, сев. вост. г. Карауылшокы, Шетский р-он. (Раздвоенная гора.) Тагалы, горы,- одноименная ст. Караг.отд. Каз. жел. дор. Шет р-он. (Похожая на подкову.)» [4, 54 б].
Қаламгердің оқырман қауымға табиғат жайынан шертер сыры, берер мағлұматы мол, мәселен:
Бөріктей көк найзаға іліп қойған,
«Қыземшек» көз тартады сонадайдан:
«Япырай қалай тұр!» деп таңданасын
Көктегі жұмбақ тұлға шықпай  ойдан.
Тірі жан жетпек тұрсын, бүркіт қонбас,
Сыптығыр қатқан мұздай жылтыр жамбас,
Шаншылған заңғар шыңның өркешінде
Міз бақпай қалшыйып тұр мұғаллақ тас!
Жасымда «Қыземшекті» қулар деуші ем,
Қыз болса- күн батарда жылар деуші ем.
Әлі тұр куәсі боп ескі күннің,
Бір белгі сыры терең ойлап көрсең.
«Кыземшек, - горы юго-вост. горы Конырсельтей, сев-зап. пос Акшатау, Шетский р-он (Буквально девичья грудь).» [6, 58].
Жаны жайсаң, өмірге құштар жан еді, осыған орай шығармаларынан үзінді келтіре кетейік: «...Осы Жүндес ия Жүнді деп аталған Қосадыр қойнауларынан аңшылар мынадай малма сонарда, соншалықты сайлы құрал-жабдықтары бола тұра, көп аң ұстай алмағаны былай тұрсын, құмарларын да жөндеп қандыра алмады.  Шаршы төскей, көлденең жал, терең өзектерді әрлі-берлі қиғаштаумен аңшылар екі ішінде аттар мен иттері салбөксе етті, өздері де қажыды...» [7, 200 б] .
«Жүнді, - горы юго-зап. г. Казыкурт, сев-вост. пос. Аксу-Аюлы, Шет р-он.» [7, 205 б].
Сондай-ақ, табиғат көрінісін сипаттай білген мына өлеңі де ерекше.
Ақ көбік – жердің беті үлпілдеген,
Ақ үкі – бұта басы күлкілдеген....
Аулақта желе жортып, біз келеміз,
Жұп-жұмсақ табан асты күрпілдеген.
Келгенде күн иыққа көтеріле,
Іліктік ірге таудың етегіне.
Байлаудан босатылды ашын төстер,
Әркімнің келе жатқан жетегінде.
Бетінде көбік қардың жалындай боп,
Жөнелді  қызыл алтай бір топ тазы.
Көлденең құлаш ұрды арындай кеп,
Мұндайда қалсын қайдан сабыр-тағат [7, 208 б].
Сөз қадірін білетін танымал жазушыларымыздың бірі – Мағзом Сүндетов Әуезхан Көшімұлы шығармашылығына тоқтала келіп: «…аса кішіпейіл, ізетті ағамыз, әсіресе, жан-жануар, табиғат, саятшылық өнері хақында жазған талантты шығармалармен үлкен-кіші оқырмандарын баурап алды. Ең таңдаулы туындылары енгізілген көлемді шығармаларының бірі – «Екі бүркіт». Мұнда құсбегілік пен атбегілік, алғыр қыран мен жүйрік тазы, әр алуан түз тағыларының тіршілік әрекеті аса қызықты суреттеледі. «Шүу деп салып жібергенде, самсаған сары қолдан шыға жүгіретін уытты жүйріктің ойнақы қылықтары мен жұмыр тұлғасы тұрсын, оның тобылғы түстес жылтыр өңі де өзгеріп кеткен. Шымқай тобылғы түстес торы жүні өрт шалған қайыңның қабығы тәрізді, бөксе қабырға тұстары күрең тартқан, ал төс қарын, шап қолтығы шабдарлана түскен». Айтулы жүйрік бүрге торыны жазушы осындайлық дәлдікпен шебер бейнелейді. Суреткерлік деп осыны айтады. Жазушы ұшқан құс, жүгірген аңды қағазға түсіргенде тіптен көсіледі. «Көнек бас көкжал мен сида ақ қаншықтан жастау қоңыр арлан» деп ит пен қасқырдың түр-түсін дәл түсіреді. Қыран бүркіттің қанат сермесін айнытпай нақпа-нақ бергенде еріксіз сүйсінесің [8, 90-92 бб].
«Қара балапан түлеп ұшты. Жануар шын шабыттанса керек. Шұғылынан екі үш рет шыр айналды да, көкке бірақ шықты шарқ ұрып. Содан сонау жалаң төс Айыртаудың алқабындағы ойпатқа қарай шүйіле кеп бір құйылды дейсің, тура лақтырған тастай сорғалады». Халқымыздың тіліндегі осы сөздер жер-су атаулары немесе топонимдер деп аталады.
Топонимика-ономастиканың жер-су, елді мекен атауларының шығуы мен пайда болуын (этимологиясын), мағынасын, құрылымының дамуын, таралу аймағын, қазіргі жағдайын, грамматикалық, фонетикалық пішінін, жазылуы мен екінші бір тілде берілуін зерттейтін құрамдас бөлігі. Бұл гректің «топос» — орын, жер, «онома»-атау деген екі сөзінен тұрады, яғни жер-су атаулары деген сөз [9, 90-92 бб].
Мәселен, Ә. Көшімұлы шығармаларындағы жер-су аттары осыған дәлел. «Бектемір оны Айыртаудың қиясынан балапан күнінде алып асыраған еді. Биыл қар өте ерте кетіп, көк ерте қаулай бастаған соң ауылдар қыстаудан Қарабауырға ерте көшіп-қонғанды... Шөладырдың Молалы бұлағының басында, міне, үлкен үш-төрт ауыл отыр. Ал біздің ауылдар қыстайтын Қартабай жалын – шығыс жақтағы беті ашық сардалаға батыс жақтан әдейі арнап ұзыннан-ұзақ қоршай соққан қорған деуге болады. Жұрт қысқы көңдеріне орналасқаннан бері аңшылар әлденеше рет қағып өткен, ауыл сыртындағы жеке биік Доңғалға бұлар айналмады. Жеке биік Доңғалдың созыла келіп өлкеге жалғасатын етегінде жүрекше төбе Ақшоқы тұратын. Қос адырдан құралған Жүндес тауда таң атқаннан күн көтерілгенше тұман ұйысқан қойнауларға бой тасалап,  тауды шыр айнала қашқан түлкілер бұл әдісті соңғы күндерде әдетке айналдырып алды [10, 35б].
Ә.Көшімұлы шығармаларындағы суреттелген жер-су аттарын біз ресми түрде шыққан аңықтамаларға, деректерге «Шет ауданының топонимикасы» еңбегіне қарап дәлелің тауып отырмыз. Әрине ол уақыттан бері кейбір топонимдер өзгертілді, тіпті ауыл, таулар, басқаша аталып кетті. Қазіргі заманда көне атауларға ерекше көніл бөлініп жатыр. Біздің ойымызша осындай ескерусіз қалған ақын, жазушылардың еңбектерін арнайы түрде зерттесе, ауданның нақты топонимикасын толықтырып, көп туып жатқан даулардан құтылатынымыз сөзсіз.
Өттім жалғыз арман таңын таңға ұрып.
Бір өзіңе сыйынғам туған ел мен жер,
Сен есіңе ал, мен өлгенде жаңғырып.
Жоқ менде уайымнан арылған күн.
Кіріптар ете көрме пендеңе деп,
Жалғызбын, жақын жан жоқ етенеден,
Мен бірақ бұл өмірге бөтен емен.
Бейнесін туған жердің, толғап келдім,
Бәрібір қарызым көп өтелмеген [11, 22 бб].
Айтылып отырған ақын шығармалары өскелең жас ұрпақтың туған жерге деген сүйіспеншілігін, ұлттық рухын күшейтуге үлкен себеп болар деген сенімдеміз. Жоғарыда айтып кеткендей, жер-су, тау атаулары өлкемізде болған тарихи оқилармен тығыз байланысты. Батырлар жасаған ерліктер, билердің ұлағатты сөздері, ақыңдардың жырлары топонимикамен тығыз байланысты. Қазіргі таңда өлкенің жер-су атауларын зерттеудің тіл тарихы үшін де маңызы зор. Сондықтан да  Шет ауданы топонимикасынан халықпен бірге өмір сүріп келе жатқан тіл арқылы өткен тарихымыз жайлы көп мәлімет алармыз деп сенеміз. Сондай-ақ,  жер-су атауларына қатысты халықтық этимология көріністері де сақталып қалған. Осы  тұрғыдан  алғанда, Ә.Көшімовтың туындылары – ел мен жер  тарихына  қосылған сүбелі үлес деп білеміз. Туған жердің тарихына қатысты ізденістер алдағы күндерде де өз жалғасын таба бермек.
1. Манкеева Ж. Мәдени лексиканың ұлттық сипаты. – Алматы: Ғылым, 1997. – 272 б. 2. Суперанская А.В. Имя и эпоха // Историческая ономастика. – М.: Наука, 1977 3. Нысанбаев Ә., Әбжанов Т. Қысқаша философия тарихы. – Алматы: Ғылым, 1995. 4. Әуезхан Көшімовтың жеке қорынан. Байлам №7. 1ші дәптер. 18-59 беттер. 5. Әуезхан Көшімовтың жеке қорынан. Байлам №7. 3 ші дәптер. 153 б. 6 Жакин М.С. Шет ауданының топонимикасы. – Қарағанды: «Гласир» баспасы, 2013. – 500 б. 7 Әуезхан Көшімовтың жеке қорынан. Байлам №7. 4 ші дәптер. -260 б. 8 Серік Ыбышұлы. Кәрсөн (Үш ата шежіресі) Алматы., Өркениет. 2002 ж. -238 б. 9. Жанұзақ Т. Жер-су атаулары. – Алматы: Өнер, 2011. – 186 б. 10 Әуезхан Көшімовтың жеке қорынан. Байлам №2. 1ші дәптер. 41 бет. 11 Әуезхан Көшімовтың жеке қорынан. Байлам №3. 1ші дәптер. 31 бет.
Жазушы ақын Әуезхан Көшімовтың өмір жолы
Для того, чтобы оставлять комментарии, вам необходимо войти в систему.
Комментарии 46 Добавить комментарий
Тема очень актуальная и дискутабельная. Но я бы хотел сказать, что здесь надо обсуждать не только будущую инфраструктуру вокруг проекта "Западная Европа- Западный Китай", а скорее те проблемы с которыми сталкивается вся туристическая отрасль Казахстана. Ведь есть огромный потенциал ставить те же этноаулы в местах где это позволяет погодные условия, электричество вырабатывать с помощью энергии солнца и ветра и так далее. Поддержка со стороны государства в виде налоговых освобождений на 2 или 3 года с начала проекта, так же способно привлечь инвестиций в эту отрасль, что несомненно снимает и социальное напряжение в регионах, так как идет создание новых рабочих мест для населения. Конечно, другой вопрос, это вопрос сервиса и услуг которые мы сможем оказывать.
да больше бы такого!
It is impossible to say when silk, the product that lends its name to the trade route, came to be traded. And while the main object of travelling the early caravan routes was to buy or sell goods to or from faraway places, silk ended up the most eagerly traded and mysterious item. It was so rare that the Romans could only afford to sew a thin strip onto their togas.
Стратегически важным проектом также является Западная Европа Западный Китай, который можно также назвать возрождение торговой пути "Великий шелковый путь". Этот путь будет проходить по пяти областям и тем самым даст большой толчок в экономическом подъеме этих регионов. Будут созданы новые рабочие места, откроются множество торговых точек, что в свою очередь значительно изменит экономический потенциал всего южного региона. Если заглянуть в историю, то мы увидим за счет чего в основном существовали древние города Средней Азии и Восточного Туркестана...(Великий шелковый путь), есть возможность восстановить исторически сложившийся экономический потенциал региона...
Стратегически важным проектом также является Западная Европа Западный Китай, который можно также назвать возрождение торговой пути "Великий шелковый путь". Этот путь будет проходить по пяти областям и тем самым даст большой толчок в экономическом подъеме этих регионов. Будут созданы новые рабочие места, откроются множество торговых точек, что в свою очередь значительно изменит экономический потенциал всего южного региона. Если заглянуть в историю, то мы увидим за счет чего в основном существовали древние города Средней Азии и Восточного Туркестана...(Великий шелковый путь), есть возможность восстановить исторически сложившийся экономический потенциал региона...
Тема очень актуальная и дискутабельная. Но я бы хотел сказать, что здесь надо обсуждать не только будущую инфраструктуру вокруг проекта "Западная Европа- Западный Китай", а скорее те проблемы с которыми сталкивается вся туристическая отрасль Казахстана. Ведь есть огромный потенциал ставить те же этноаулы в местах где это позволяет погодные условия, электричество вырабатывать с помощью энергии солнца и ветра и так далее. Поддержка со стороны государства в виде налоговых освобождений на 2 или 3 года с начала проекта, так же способно привлечь инвестиций в эту отрасль, что несомненно снимает и социальное напряжение в регионах, так как идет создание новых рабочих мест для населения. Конечно, другой вопрос, это вопрос сервиса и услуг которые мы сможем оказывать.
Виртуальный проект IX Астанинского экономического форума
Итоги VII АЭФ и II ВАК
© 2010-2017 Ассоциация "Евразийский экономический клуб ученых"
Attach account from old site
В случае наличия у Вас аккаунта старого сайта, Вы можете использовать его здесь. Таким образом, все публикации данной учетной записи будут перемещены сюда.
Для подтверждения своего согласия, необходимо в меню пользователя выбрать команду «Прикрепить уже существующий аккаунт». Также Вы можете проигнорировать это сообщение, нажав на кнопку «Не показывать это сообщение».
Ошибка. Пожалуйста проверьте введенные данные.
Don't show this dialog
Укажите ваше имя на сайте G-Global.
Укажите пароль, соответствующий вашему имени пользователя.
Для того, чтобы использовать функционал сайта в полном объеме, Вам необходимо зайти с Вашего аккаунта в Facebook. Для этого вам следует нажать кнопку "Продолжить" и заполнить поля "E-mail" (или телефон) а также, "пароль" от Вашего аккаунта в Facebook. Если у Вас нет аккаунта в Facebook, то мы рекомендуем зарегистрироваться. В ином случае Вам будут доступны только функции просмотра контента сайта.