kk en en en en en en en en en en bg kk en en kk en fr de kk ru ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en en en kk en de kk fr en de en en fr ru ru ru ru ru de ru ru ru ru de fr ru ru ru de fr en ru en de fr ru ru ru de fr ru ru ru de fr ru ru en en en en en en en en fr en en en en en fr en en en en en en en en fi en en en en fi en en en en en ru
БҰҚАР ЖЫРАУ ШЫҒАРМАЛАРЫНЫҢ ТАРИХИ НЕГІЗІ | G-Global
Authors: Оспанғалиева М.Т. Нұржанова Қ.Қ. Түсіпбекова Э.Қ.
Category: Человеческий капитал и социальный сектор
ХV – XVIII ғасыр әдебиетінің жыраулар жасап кеткен жолы – жаңаның басы емес, көненің жалғасы. Осы кезең поэзиясында қазіргі кезге дейін өз аттары ұмытылмаған жыраулық өнердің өкілдері Қазтуған, Асан қайғы, Доспамбет, Үмбетей, Шалкиіз, Ақтамберді болып келсе, бұл алтын жүйені Бұқар жырау түйіндейді. Қазақ жыраулар поэзиясы өзге ешбір елдің әдеби шығармашылығына  ұқсамайтын мазмұн тереңдігімен, поэтикалық сөз құрамымен ерекшеленеді. Нағыз жырау - әр сөзіне мән беріп, зор талғампаздықпен, жан-жақты ойланып, толғанып айтады. Сондықтан болар, қазақ жыраулары жүректен шыққан асыл сөздерін орынсыз шығындамай, сөз қадірін білетін түйсікті, салихалы ортада толғаған. Ежелден шешендік өнерге бейім қазақ халқы тауып айтылған бір ауыз сөздің қадірін асырып, жыраулық өнерді ерекше қадір тұтқан. Қазақ қоғамында жыраулар елге үгіт –насихат айтып, жыр шығаратын импровизациялық өнер иесі ғана емес, сонымен қатар ел басына күн туған қиын – қыстау кезеңде қол бастаған батыр, алқалы топта сөз бастаған шешен, елдің мұңын хаңға, ханның қайғысын халыққа жеткізетін қайраткер, қажет жерінде, елдің ертеңін болжайтын сеуегей де болған.
Міне, біз шығармашылығын арқау алып отырған Бұқар жырау  бабамыздың бойында осынау асыл қасиеттер тұтас көрініс тапқан.
Бұқар жырау шығармашылығы - өзі өмір сүрген қоғамның, заман сырының үні. Оның толғаулары – сол кездегі өмір-тіршіліктің айнасы. Жырау көзқарасын білдіру амалы іспеттес. Негізінен, жыраулардың ішінен шығармалары қазіргі кезеңге молдау жеткені Бұқар жырау болып табылады. Бұл жағдай – оның төңірегінде сан алуан ғылыми еңбектердің тууына тікелей себепкер. Біз еңбегімізді осы тұрғыдағы ілкі сәт деп білеміз. Яғни, теңізге құйылған тамшы.
Сол кездегі халық тағдыры, елдің тынысы жырауларды терең толғандырған. Ел ісіне етене араласып, оның оң шешім табуына бар ақыл –ой, қайраттарын сарп етті.
Бұл тұрғыдағы Бұқар жыраудың тынысты тіршілігі Жоңғар шапқыншылығының кезеңінен, Абылай хандық құрған уақыттың сырымен тығыз байланысты. Абылай ханның ақылшысы, кеңесшісі.
Жыраудың елді татулық – бірлікке, адамгершілікке үндеген үгіт-насихат үлгісіндегі жырларының да астарында замана тынысы, уақыт таңбасы бар.
Бұл шығармашылығы ішкі мазмұнымен де, сыртқы пішінімен де нәзік үйлесім тауып, халық үнін, қазақ мұңын ашады. Сөз жоқ, жырау шығармаларындағы тарих таңбасы – елдің тұрмыс–тіршілігі, оның азабы мен қайғысы, бір сөзбен айтқанда, ел тағдыры. Ендеше жырау мұрасы арқылы елдің өткенін жаңаша көзқараспен қайта саралау жұмысымызға алынған тақырыптың өзектілік сипатын танытады.
Қай заманда болсын әр халық өзінің келешек ұрпағына өшпес мұра қалдыруды басты мақсат етіп қояды. Бұл − көбіне рухани болмысының үлесінде болатын дүниелер. Ғасырдан ғасырға келе жатқан әдеби мұрамыз халқымыздың асыл қазынасының бірі болып табылады. Бұлардың рухани өмірдегі үлес салмағы аса зор. Ал олардың мазмұны уақыт өткен сайын маңызын арттыра түспесе, солғындамақ емес.
Халқымыздың әдеби мұрасы−тарих қойнауынан бүгінгі күнге дейін келіп жеткен рухани жәдігер. Бұл ретте жыраулар дүниесінің үздік үлгісі толғау жанрының орны ерекше. Бұлар да-әдеби тұнығымыздың бір кезеңі. Қай-қайсының болмасын өмірге келген белгілі бір уақыты, өз тұғырлары бар. Өткен тарихымыздың озық ойлы осындай жәдігерінің құны өлшеусіз. Жыраулар туындыларының мазмұны өткен өміріміздің, тарих беттерінің қойнауынан сыр шертеді. Әдеби дүниелердің қатарын молықтыра түсетін көркем туындылар топтамасы.
Көркем әдебиет туындылары қазақ филология ғылымы тарапынан қашан да жан-жақты зерттей түсуді қажет етеді. Бұл мақсаттағы маңызды мәселенің бірі−көркем шығармалардың лингвистикалық сипатын қарастыру. Бұл тұрғыда көркем туындылардың синтаксистік қабатын зерттеудің маңызы зор. Бұқар жырау шығармашылығын М. Әуезов, С. Мұқанов, Ә. Марғұлан, Е.Ысмайылов, Қ.Жұмалиев, Б.Кенжебаев, Х.Сүйіншәлиев, М. Мағауин зерттеп, асыл қазынаның халық игілігіне пайдалануына зор еңбек сіңірді. Тіл білімінде тарихи шығармалардың синтаксистік ерекшеліктері осыған дейін де қарастырылды. Мәселен, Т.Р.Қордабаев, Е.Ағманов, С.Аманжолов т.б. белгілі ғалымдардың еңбектері ерекше атап өтуге тұрарлық. Десек те әрқайсысының зерттеу жұмыстарындағы түйіні бұл туралы мәселенің түбегейлі шешілгенін білдірмесе керек. Өзгеше қырынан қарастыруды қажет ететін тұстары қаншама.  Толғаулардың тілдік қабаты – өзінше өрнектелген дүние. Олардың лингвистикалық жағын зерделеудің маңызы қашан да терең. Сондықтан бұл күнде олардағы тілдік ерекшеліктерді байқату мақсатында қарастыратын мәселелер жүйелеуді қажет етеді.Толғаулардың тілдік сипаты әлі күнге дейін ғылыми тұрғыдан зерттеу нысанына айнала қойған жоқ. Бірақ отандық ғалымдардың зерттеу еңбектерінде арнайы тоқталмаса да, бірер пікір арнаған тұстары баршылық. Көбінесе олардың лексикалық жағынан сөз етілгенін байқауға болады. Әсіресе, белгілі ғалымдар Р.Сыздық пен Қ.Өмірәлиевтердің зерттеу еңбектері осы қырынан алғанда құнды. Жыраулар поэзиясының көркемдік ерекшелігі – талай заманнан бері салмағын жоғалтпай келе жатқан көркем дүниелер жиынтығы. Құндылығының маңызы өзінің өміршеңдігімен, өршілдігімен, парасатымен айқындала түседі. Бұл шығармалардың көркем идеясы қай кезде болсын өзінің болмысын еш әлсіретпейді. Бұқар жырау тарихи тұлға. Қазақ елінің өмірінде өзіндік орны бар қайраткер. Елі үшін бар өмірін жұмылдыра білген халқының адал перзенті.  Оның қоғамдық қызметі, жыраулық шеберлігі жөнінде қазақ ғылымының қайраткерлері әр кезде пікірлерін қалдырған. Ол туралы            С. Сейфуллин, Ш.Уәлиханов, Ә.Марғұландар ойларын білдірген. Міне, ретімен берер болсақ, С.Сейфуллиннің айтуы бойынша «Бұқар жырау Абылай ханның заманында  ханның бірінші жыршы – шешен ақылшысы болған» [1, 84]. Ш. Уәлиханов шығармаларында басылып жүрген Бұқар жыраудың «Абылай өлгенде айтқаны» деген өлеңін профессор Ә.Марғұлан Шоқан шығармаларының бірінші томына енгізіп, сол томның түсіндірмесінде ғылыми пікір түйеді. Бұл өлең ерте жазылып алғандықтан өзінің ескі нұсқасын бергенге ұқсайды.  Осыдан болса керек, жыраудың белгілі өлеңдерінен бұл өзгешелеу.
Осы үзіндідегі кейбір сөздердің түсінігі ескіргені байқалады. Бірақ жалпы мазмұны Абылайды оның хандық салтанатын дәріптейтіні айқын. Ал белгілі ғалым Қ. Өмірәлиев Бұқар жырау турасында былай деген: «Ең алдымен Бұқар жырау өзіне дейінгі қазақ поэзиясы тілін түгелімен пайдаланып, оны әрі қарай жалғастырушы болса екіншіден, ол – ХVIII ғасырға дейінгі екі – үш жүзжылдықтар бойы жасап келген әдеби тілдік дәстүрді түйіндеуші. Жырау тілін бізден бұрыңғы зерттеушілер өте дұрыс танығандай, «Бұқар – халықтың өнеге, оқу-дидактикалық поэзия мен азаматтық поэзияның жыршысы. Ол «Бірінші тілек тілеңіз», «Ай не болар күннен соң», «Айналасын жер тұтқан» сияқты өлеңдермен өзіне дейінгі халықтық дидактикалық поэзия дәстүрін ілгері дамытса, «Абылай ханның қасында», «Ай, Абылай, Абылай, сені мен көргенде», «Ханға жауап айтпасам», «Керей, қайда барасың», «Бірінші тілек тілеңіз» сияқты өлеңдерімен арғы жерде Асанқайғы, Шалкиіз, Жиембет жыраулардан басталан азаматтық поэзияны тақырып әрі түр жағынан  жетілдіріп, кемелденген поэзия үлгісін жасады» [1, 14], - деп оның жалпы позициясына тоқталған.
1. Сыздықова Р. Қазақ әдеби тілінің тарихы. – Алматы, 1993. 2. Бес ғасыр жырлайды. Құраст: М.Байділданов, М.Мағауин. /Екі томдық. 1 том. – Алматы: Жазушы, 1989.
Download this publication 219.91Kb
Other publications of the author
TO FORM THE PROFESSIONAL CULTURE OF THE FUTURE SPECIALISTS ON THE BASIS OF PEDAGOGICAL RELATIONS
Комментарии 46 Добавить комментарий
Тема очень актуальная и дискутабельная. Но я бы хотел сказать, что здесь надо обсуждать не только будущую инфраструктуру вокруг проекта "Западная Европа- Западный Китай", а скорее те проблемы с которыми сталкивается вся туристическая отрасль Казахстана. Ведь есть огромный потенциал ставить те же этноаулы в местах где это позволяет погодные условия, электричество вырабатывать с помощью энергии солнца и ветра и так далее. Поддержка со стороны государства в виде налоговых освобождений на 2 или 3 года с начала проекта, так же способно привлечь инвестиций в эту отрасль, что несомненно снимает и социальное напряжение в регионах, так как идет создание новых рабочих мест для населения. Конечно, другой вопрос, это вопрос сервиса и услуг которые мы сможем оказывать.
да больше бы такого!
It is impossible to say when silk, the product that lends its name to the trade route, came to be traded. And while the main object of travelling the early caravan routes was to buy or sell goods to or from faraway places, silk ended up the most eagerly traded and mysterious item. It was so rare that the Romans could only afford to sew a thin strip onto their togas.
Стратегически важным проектом также является Западная Европа Западный Китай, который можно также назвать возрождение торговой пути "Великий шелковый путь". Этот путь будет проходить по пяти областям и тем самым даст большой толчок в экономическом подъеме этих регионов. Будут созданы новые рабочие места, откроются множество торговых точек, что в свою очередь значительно изменит экономический потенциал всего южного региона. Если заглянуть в историю, то мы увидим за счет чего в основном существовали древние города Средней Азии и Восточного Туркестана...(Великий шелковый путь), есть возможность восстановить исторически сложившийся экономический потенциал региона...
Стратегически важным проектом также является Западная Европа Западный Китай, который можно также назвать возрождение торговой пути "Великий шелковый путь". Этот путь будет проходить по пяти областям и тем самым даст большой толчок в экономическом подъеме этих регионов. Будут созданы новые рабочие места, откроются множество торговых точек, что в свою очередь значительно изменит экономический потенциал всего южного региона. Если заглянуть в историю, то мы увидим за счет чего в основном существовали древние города Средней Азии и Восточного Туркестана...(Великий шелковый путь), есть возможность восстановить исторически сложившийся экономический потенциал региона...
Тема очень актуальная и дискутабельная. Но я бы хотел сказать, что здесь надо обсуждать не только будущую инфраструктуру вокруг проекта "Западная Европа- Западный Китай", а скорее те проблемы с которыми сталкивается вся туристическая отрасль Казахстана. Ведь есть огромный потенциал ставить те же этноаулы в местах где это позволяет погодные условия, электричество вырабатывать с помощью энергии солнца и ветра и так далее. Поддержка со стороны государства в виде налоговых освобождений на 2 или 3 года с начала проекта, так же способно привлечь инвестиций в эту отрасль, что несомненно снимает и социальное напряжение в регионах, так как идет создание новых рабочих мест для населения. Конечно, другой вопрос, это вопрос сервиса и услуг которые мы сможем оказывать.
The virtual project of the IX Astana Economic Forum
Outcome of the VII AEF and II WAC
Outcome of the VIII AEF
© 2010-2017 Eurasian Economic Club of Scientists Association
Attach account from old site
If you have an account at the old Group-Global site you can attach it to the new site. This action will link all the content you published at the old site to your new account so we highly recommend to do this.
Otherwise just click the "Don't show this dialog" button and this message will never appear again. You can attach your account anytime by selecting the item "Attach account from old site" from the user menu.
Error ataching account. Please recheck the entered data.
Don't show this dialog
Enter your G-Global username.
Enter the password that accompanies your username.
In order to use the functionality of the site in its entirety, you need to login with your account to Facebook. Press the "Continue" button and fill in the "E-mail" (or phone) as well as the "password" for your account to Facebook. If you do not have an account in Facebook, we recommend that you create it. Otherwise, you will only function with viewing web content.