kk en en en en en en en en en en bg kk en en kk en de fr be ru ru en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en en en kk en de ru ru ru ru ru ru de ru ru ru ru de fr ru ru ru de fr en ru en de fr ru ru ru de fr ru ru ru de fr ru ru en en en en en en en en fr en en en en en fr en en en en en en en en fi en en en en fi en en en en en ru
Даналар сөзі – құқықтық мемлекеттіліктің көзі | G-Global
Authors: к.и.н., доцент Касимова, С.С.
Category: G-Global – диалоговый центр между G20 и развивающимися странами
Кіші жүздің саны аз және әлсіз жеті руын жетіру деген бір тайпаға, ал Орта жүздің уақтары мен керейлерін бір уақ-керей бірлестігіне біріктіруді халықтың ауызша дәстүрі осы ханның есімімен байланыстырады. (1, 98 б.)
Тәуке хан енгізген өзгерістерінің бірі – «Жеті жарғы» заңдар жинағын жасалуы. Ғалым Ж. Омари өз зерттеуінде Тәуке ханды мемлекет құрылымы, ел билеу мәселелері терең толғандырғанын айтады. Кемеңгер хан монғолдың торғауыт, дүрбет, хошоуыт, чорос деген төрт тайпасынан жоңғар мемлекетінің құрылуының негізінде олардың «Ақ жол» немесе «цааджин бічік» деп аталатын заңдар жинағының жатқанын айқын түсінген (2, 81 б.)
1710 жылдың күзінде Қарақұмда үлкен жиналыс өтіп, оған қазақтың барлық үш жүзінің өкілдері, батырлар мен аузы дуалы билер шақырылады.
Жиындағы басты мәселе жоңғарларға қарсы күш біріктіру болды. Батырлар мен билер жиынында қазақ қолының жетекшісі болып Бөгенбай батыр сайланады. Кейіннен жоңғарлармен шайқастағы қазақ жасақтарының табыстары осы Қарақұмдағы кеңестің нәтижесі екендігін дәлелдеді.
Ж. Омаридың зерттеуіне сүйенсек, осы жиында қазақ билері мен ақылгөй қариялары жаңа заң құрастырудың жобасына кіріседі. Үш жүздің басын қосқан бұл алқалы жиында қазақтың беделді 90 биі сөйлеген. (2, 83 б.) Билер кеңесі үш күнге созылып, тек соңғы күні ғана Кіші жүзден Әйтеке би, Орта жүзден Қазыбек би, Ұлы жүзден Төле билердің сөзімен қорытындыланады. Өзінің негізін «Қасым ханның қасқа жолы» мен «Есім ханның ескі жолынан» алған жаңа заң «Жеті жарғы» деп аталып, жаңадан қосылған құн дауы және жер дауымен толықтырылады. Жарғының алғашқы бөлімінде жерге байланысты мәселелер талданды. Көшпелі өмір салтын ұстанған қазақ халқы үшін жер ең алдымен ата-бабасының қалдырған мұрасы, тұрағы болса, екіншіден жоңғарлардың жойқын шапқыншылығы мал жайылымын тарылтты, соның салдарынан жер үшін жиі қақтығыс, тіпті кісі өліміне дейін апарған жанжалдар болып тұрды. Сондықтан жерге байланысты дау-дамай, қайшылықтарды реттеу, әділ бөлу ең көкейтесті шаруа деп есептелді.
Екінші бөлімде жанұя мәселесі қарастырылады. Себебі жанұя – бұл бірлік пен ынтымақтың негізі. Яғни өз елінің ұлтжанды азаматын, ел іргесін жаудан қорғайтын ұланды тәрбиелеу ең бірінші жанұя тәрбиесінен бастау алады. Бұл бөлімде үлкен мен кішінің, ата-ана мен баланың, ағайын-туыстың арасындағы міндет пен сыйластық мәселелері жан-жақты тарқатылған.
Үшінші бөлім әскери істерге арналды. Ел қорғау, әскер құру, сардарларды тағайындау секілді кезек күттірмейтін өзекті мәселелер талданды. Яғни, ел шетіне жау тиетін болса, дабыл қағылып, бар адам бір кісідей ұйымдасып жылдам жиналуы керек болды. Айта кету керек, жалпы жыл сайын өтетін құрылтайға әр адамның қаруымен жасанып келуі талап етілген. Қарусыз келген адам кеңеске жіберілмеген, дауыс беру құқынан айырылған. Мұны сол уақыт туғызған талап, жауапкершілік деп түсінуге болады. Мұндағы ұстанған қағида – сарбаз кез-келген уақытта сақадай-сай дайын болуы тиіс. Ел басына күн туған сол заманда Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Шапырашты Наурызбай, Шақшақұлы Жәнібек, Уақ Малайсары, Баян сынды батырлардың теңдессіз ерліктерінің өзегі осындай тәртіп пен ережеде жатыр деуге болады.
Төртінші бөлім ел мен елдің, рулар мен жүздердің арасындағы дау-дамайды шешуге арналған елшілік жораларын қамтыды. Яғни, ел арасындағы сыпайылыққа, әдептілікке, әділеттілікке, адамгершілікке жат іс-қылықтарды жөнге салуды мақсат етті.
Ал жұртшылық заңы деп аталған бесінші бөлімде шүлен тарту, ұрлық, зорлық пен барымтаға байланысты ережелер тізбектелді. Заңда мұндай қылықтармен күресу жолдары, алдын-алу шаралары, қолданылатын жаза түрлері көрсетілді.
Алтыншы бөлім – құн дауы, жетінші бөлім жесір дауы деп аталған.  Қылмыстық ережелерді талдағанда билер «құн» мәселесіне ерекше назар аударған. Бұған дейінгі «қанға - қан» деген жаза түрін құн дауы алмастырды. Мысалы, ер адамның құны мың қой болып бекітілген, тіпті адамның мүшелеріне зақым келтірілсе де, соған сәйкес құн тағайындалған (бас бармақ – жүз қой, шынашақ – жиырма қой (3, 24 б.).
Билер кеңесі толық құн, жарты құн, ширек төленетін жағдайларды сарапқа салды. Құн кесімі деп қырық байтал, жасауыл ақы деп бесті ат билікке берілетін болды. Өлген адамның денесі табылмаған жағдайда 1,5 есе құн төленетін болды. Билер әйел құнын ер адамның құнының жартысына теңгерген ескі «жаза» ережесін қалдырғанды жөн көрді. Сонымен қатар билер кеңесі төре тұқымына кесілетін «жеті есе құнға өзгеріс енгізді, бұрын әйтеуір иісі Шыңғыс тұқымы болса құны жәй адамнан жеті есе артық алынатын, енді тек ұлыс сұлтандары, хан ғана жеті құн, себебі кем дегенде жеті руға билігі жүреді, ал қызметсіз сұлтандардікі екі құнмен шектелді (2, 84 б.). Жарты құн алынатын жағдайлар: көз, тіл тиюге байланысты төленсе, ал ширек құн оң қол немесе оң аяққа зақым келіп адам мүгедек болған жағдайда, ал құнның сегізден бірі сол қол мен сол аяқ зақымданғанда төленетін болып шешілді.
Алқалы кеңестің тағы бір қарастырғаны құн төлегенде жас айырмасын ескермеуді, яғни жаңа туған балаға да құн ересек адаммен тең төленуі керек деп түйді. Ал кездейсоқ, абайсызда аңшылық немесе басқа жағдайларда опат болған адамға құн төленбеді, тек өлік шыққан үйге ауыл-аймақ өлікті жөнелтуге, мал сою, ас беру шығындарына көмектесетін болды. Жарғы бойынша он үш жасқа толмаған балалар қылмыстық жауапқа тартылмаған. Заңдар жинағында некеге отыруға 13 жастан рұқсат етілді, Екінші шарт – бұл болашақ жұбайлардың жеті атаға дейін туыстық қатынаста болмауы. Дүниеге келер ұрпақтың денінің саулығын қалыптастыру мақсатында жеті атаға дейін қыз алыспау, қан араластырмау талап етілді. Сонымен бірге атастыру, айттыру, сүйіспеншілік жолымен қосылудың ережелері де айқындалды. Қалыңмал берудің тәртібі келін түсірген отбасының, рудың, елдің тұрмыс жағдайына, дәулетіне қарай белгіленді. Жарғыда егер біреудің әйелі өлсе, әйелдің сіңілісіне үйленуге рұқсат етілді. Құда түсіп, айттырған жеріне бармай, өзге жігітке тұрмысқа шығып кеткен қыздың төркіні алған қалыңмалын қайтарып, үстіне тағы та үш тоғыз айып төлеуге тиісті болды.
Қорыта айтқанда «Жеті жарғы» заңдар жинағының арқасында қазақ хандығының ішкі және сыртқы саяси өміріндегі маңызды мәселелер шешімін тауып отырды. Академик С. Зиманов «Тәуке ханның «Жеті жарғы» заңдары қазақтың үш жүзінің өкілдері түгел қатысқан жиында талқыланып, қабылданған заң актісі болып табылады» дейді және билер кеңесі сол уақытта қазақ мемлекетіндегі соғыс және бейбітшілік сынды маңызды мәселелерді шешетін тұрақты басқару органы болды деген тұжырым жасайды (4).
1.Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін) 3 Том. Алматы, «Атамұра», 2002. - 765 б. 2. Жамбыл Омари. Бұқар жырау. Он екі тарих. Қарағанды, 1994. – 333 б. 3. Ш. Қаймолдаұлы «Жеті жарғы» туралы не білеміз?» // Қазақ тарихы, 1994. №1. 4. Ж. Мәуленұлы «Зиманов дәрісі» // Егемен Қазақстан 2011. 16 желтоқсан. қазақ хандығында құқықтық мемлекеттіліктің негізі қалыптасты деуге болады.
Download this publication 42.50Kb
Комментарии 46 Добавить комментарий
Тема очень актуальная и дискутабельная. Но я бы хотел сказать, что здесь надо обсуждать не только будущую инфраструктуру вокруг проекта "Западная Европа- Западный Китай", а скорее те проблемы с которыми сталкивается вся туристическая отрасль Казахстана. Ведь есть огромный потенциал ставить те же этноаулы в местах где это позволяет погодные условия, электричество вырабатывать с помощью энергии солнца и ветра и так далее. Поддержка со стороны государства в виде налоговых освобождений на 2 или 3 года с начала проекта, так же способно привлечь инвестиций в эту отрасль, что несомненно снимает и социальное напряжение в регионах, так как идет создание новых рабочих мест для населения. Конечно, другой вопрос, это вопрос сервиса и услуг которые мы сможем оказывать.
да больше бы такого!
It is impossible to say when silk, the product that lends its name to the trade route, came to be traded. And while the main object of travelling the early caravan routes was to buy or sell goods to or from faraway places, silk ended up the most eagerly traded and mysterious item. It was so rare that the Romans could only afford to sew a thin strip onto their togas.
Стратегически важным проектом также является Западная Европа Западный Китай, который можно также назвать возрождение торговой пути "Великий шелковый путь". Этот путь будет проходить по пяти областям и тем самым даст большой толчок в экономическом подъеме этих регионов. Будут созданы новые рабочие места, откроются множество торговых точек, что в свою очередь значительно изменит экономический потенциал всего южного региона. Если заглянуть в историю, то мы увидим за счет чего в основном существовали древние города Средней Азии и Восточного Туркестана...(Великий шелковый путь), есть возможность восстановить исторически сложившийся экономический потенциал региона...
Стратегически важным проектом также является Западная Европа Западный Китай, который можно также назвать возрождение торговой пути "Великий шелковый путь". Этот путь будет проходить по пяти областям и тем самым даст большой толчок в экономическом подъеме этих регионов. Будут созданы новые рабочие места, откроются множество торговых точек, что в свою очередь значительно изменит экономический потенциал всего южного региона. Если заглянуть в историю, то мы увидим за счет чего в основном существовали древние города Средней Азии и Восточного Туркестана...(Великий шелковый путь), есть возможность восстановить исторически сложившийся экономический потенциал региона...
Тема очень актуальная и дискутабельная. Но я бы хотел сказать, что здесь надо обсуждать не только будущую инфраструктуру вокруг проекта "Западная Европа- Западный Китай", а скорее те проблемы с которыми сталкивается вся туристическая отрасль Казахстана. Ведь есть огромный потенциал ставить те же этноаулы в местах где это позволяет погодные условия, электричество вырабатывать с помощью энергии солнца и ветра и так далее. Поддержка со стороны государства в виде налоговых освобождений на 2 или 3 года с начала проекта, так же способно привлечь инвестиций в эту отрасль, что несомненно снимает и социальное напряжение в регионах, так как идет создание новых рабочих мест для населения. Конечно, другой вопрос, это вопрос сервиса и услуг которые мы сможем оказывать.
The virtual project of the IX Astana Economic Forum
Outcome of the VII AEF and II WAC
Outcome of the VIII AEF
© 2010-2017 Eurasian Economic Club of Scientists Association
Attach account from old site
If you have an account at the old Group-Global site you can attach it to the new site. This action will link all the content you published at the old site to your new account so we highly recommend to do this.
Otherwise just click the "Don't show this dialog" button and this message will never appear again. You can attach your account anytime by selecting the item "Attach account from old site" from the user menu.
Error ataching account. Please recheck the entered data.
Don't show this dialog
Enter your G-Global username.
Enter the password that accompanies your username.
In order to use the functionality of the site in its entirety, you need to login with your account to Facebook. Press the "Continue" button and fill in the "E-mail" (or phone) as well as the "password" for your account to Facebook. If you do not have an account in Facebook, we recommend that you create it. Otherwise, you will only function with viewing web content.