kk kk ja en de en en kk ar az en ky tt kk kk kk kk kk it kk kk kk en pt kk it kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru ky kk mn kk ru uk kk kk en kk kk en sv kk kk en fr kk kk en kk kk es kk kk fr kk kk en kk ru bg en ru kk kk kk kk ru bg kk kk kk kk en kk kk kk kk hbs_cyr ru kk kk kk en kk kk kk it kk kk kk en kk kk kk en kk kk kk en kk kk kk en kk kk kk en kk kk kk en kk kk kk it kk kk kk en kk kk kk fr kk kk kk it kk kk kk en kk kk kk en kk kk kk en kk tk ru ru en kk ru en kk en en kk fr en kk de en kk ca kk ru kk kk kk en kk
Ислам ҚАБЫШҰЛЫ: Арманымыз бір, асуымыз биік
– Сіз Қазақстанмен ғылыми тұрғыда тығыз байланыста болсаңыз да өзіңіздің өміріңіз туралы мұндағы қандастарыңыз жақын білмейді. Сондықтан, өз өміріңіз туралы қысқаша әңгімелеп берсеңіз…
Мен Бай өлкеде 1941 жылы өмірге келген екенмін, ал өлкені Қазақ автономиясы сияқты етіп 1940 жылы құрған. Ол кезде Моңғолияның үкімет басында Батыр атағын екі мәрте алған маршал Х.Чойбалсан отырған. Міне, осы кісінің шарапатымен Қазақ өлкесі өз алдына аймақ болып құрылды. Қазір ол Моңғолияның 21 аймағының бірі, 13 сұмыннан (аудан) тұрады. Біз әкеміз Қабыштан үш бала: екі ұл, бір қыз тараймыз. Үлкен апайымыз Рабиға Цэнгэл сұмында өмір бойы сауыншы болып істеген көп балалы ана. Ал інім Пушкей Мәскеудегі Тимирязев атындағы ауыл шаруашылығы академиясын бітірген маман. Кейін сол Мәскеуден Жоғары партия мектебін де бітіріп, Моңғолияның Дорноговь және Хобда аймақтарында партия комитетінің екінші хатшысы сияқты лауазымды қызметтер атқарды.
– Өскен ортаңызда тілге, әдебиетке, тарихқа деген махаббат қандай еді?
– Туған жер, атамекен Қазақстан туралы қашан естідіңіз? Барғыңыз келген жоқ па?
– Қазір моңғолиялықтар Шыңғыс ханның есімін тіпті ішетін арағы мен сырасына, тартатын шылымына дейін беретін болыпты ғой…
– Оныңыз рас, осындай асыра сілтеулер ұлы есімнің қадірін түсіріп жіберуі де мүмкін. Бұл мәселені Моңғолдың орталық билігі де біліп отыр. Бір кезде оның есімін қадірлі жерлерге ғана беру керектігі туралы шешім шығатын шығар деген үмітім бар.
– Бәрімен деу артық болатын шығар, бірақ қазақтың біршама аймаңдай азаматтарымен жақын араласқанымды мақтаныш көремін. Әлкей Марғұланмен алғаш рет 1973 жылы, ол кісі Моңғолияға келген сапарында таныстым. Ол кісі маған Моңғолиядағы қазақ тарихына қатысты дүниелерді жинай беру туралы тапсырма берген еді. Енді өзімнің Қазақстанға алғаш рет қалай келгенім туралы айтып берейін. Мен Мәскеу, Берлин, Прага және т.б. әлемдік қалаларға жиі барып жүрсем де өзіміздің Алматыға жолым түспей-ақ қойды. Соған өкініп, қашан жол түсер екен деп КСРО-ға келген сайын уайымдап кететін едім. Ақыры, 1976 жылы бұл сапардың да сәті түсті.
Мені ұшақтан Ш.Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының сол кездегі директоры, академик Ақай Нүсіпбеков ағамыздың өзі қарсы алды. Содан академияда, университетте басқа да оқу-ғылым ордаларындағы кездесулерде болып, қазақтың нелер бір қасқалары мен жайсаңдарымен танысып, табақтас болдым. Менің үйімде Нұрғиса Тілендиевтің сыйлаған домбырасы тұр. Бертін барғанымда Дінмұхаммед Қонаев ағамызбен де танысып, үйінде әңгімелескенім бар. Әңгіме барысында оның КСРО-ның Үкімет делегациясы құрамында 1974 жылы Моңғолияға келгенін де еске алған едік.
Сол алғашқы келген сапарымда «Социалистік Қазақстанның» редакторы Сапар Байжановтың қабылдауында болып, оның тапсырысымен сол кездегі жас тілші, бүгінгі «Егемен Қазақстанның» басшысы Сауытбек Абдрахманов інім менен сұхбат алып, бас газетке жариялаған болатын. Бұл туралы 2010 жылы Бай Өлкеге барған сапарынан кейін «Мәңгілік сен қаласың, сағынышым» атты мақаласында Сауытбектің өзі де жазды. («ЕҚ», 28.07.2010 жыл).
Манаш Қозыбаев, Әбдуали Қайдаров және т.б. атақты ғалым, өнер адамдарымен жақын танысып, дәмдес болдым. Бүгінгі Қазақстанда мен білмейтін тарихшы ғалым жоқ десем артық айтқандық емес.
– Қазақ хандығының 550 жылдығына байланысты айтпағым бар деген едіңіз, енді сол туралы әңгіме қозғасақ…
– Бұл тақырыпта менің айтпағым ұлан-ғайыр. Алайда, сөзімді қысқартыңқырап, біздің халықтарымыздың бағына тарих тарту етіп, елдігімізді сақтаған үш даңқты тұлғаға тоқталғым келіп отыр. Олар Шыңғыс хан, Мұстафа Кемал Ататүрік және Нұрсұлтан Назарбаев.
Мұндай лидерлер ғасырлар тоғысында патшалықтардан әл кеткенде, саусақпен санарлықтай ғана болып туады. Тағдырдың тәлкегімен әкесіне у беріп өлтірген татарлардың қанды ісіне қапаланып, одан көшкен жұртта жалғыз қалған жетімектің көзін құрту үшін тайчуудтардың қанқұйлы әрекетінен зорға құтылып, әлдісі әлсізін құртқан заман зардабын тартып жүріп, қар жастанып, мұз төсеніп жүріп азғана ру-ұлыстың басын қосқан бала Тэмуджин 1189 жылы моңғол туырлықтылардың, 1206 жылы жалпы көшпенділердің империясын құрып, тарихта өшпес із қалдырды. Күншығыстан ежелден қырқыса беретін ата жауларын ығыстырып, аз ғана моңғол тайпасына қол үшін берген Керейдің Тұғырұл (Ван) ханы. Жетім Тэмуджинге мұның аты осыдан былай «Жеңіс хан» болсын деп бата бергені де тарихи құжаттарда дәлелденген дерек. Содан кейін дуалы ауыздан шыққан бұл сөз «Жеңіс хан» – «Шыңғыс хан» болып аталғаннан бері де 8 ғасыр өтіпті. Шыңғыс хан туралы әлемнің мыңға жуық ғұлама ғалымдары, тарихшы зерттеушілері үздіксіз жазумен келеді. Моңғол әулетінен басқа Орталық Азияда олармен қанаттас өмір сүріп, қатарлас өсіп-өнген халықтың бірі – қазақ халқының ғұлама ғалымдары Еуропаның «Евроцентризміне», Азияның «Күнзизміне» төтеп берген ұлы һәкім Абай, ұлық тұлға Мағжанға дейінгі ғұламалары «Шыңғысхан – хандардың Ханы» деп бағаласа, ғұлама ғалым Әлкей Марғұлан: «3000 жылдық тарихы бар, 45 ру-тайпадан құралған қазақ елі әйгілі халық. Соның бір ғана бұтағы Керей мен Наймандар моңғолдардан әлдеқашан бұрын өз мемлекеттігін құрған» деп жазды.
Шыңғысханның басқа патшалардан артық ұлағатты ісі – өзара қырқысқан қалың тайпалар мен руларды бір тудың астына жинап, хандық құрып, көшпенділердің тұңғыш мемлекеттігін құрғаны.
Ендігі ұлы тұлғамыз Мұстафа Кемал Ататүрік. Ол да 500 жыл дәуірлеген Осман империясынан әл кетіп, «алыстағы бауырлар» (Мағжанның сөзі) дербес ел ретінде жер бетінен жойылуға шақ қалған алас-қапас кезеңде тарих сахнасына шықты. Өздерінен әлдеқайда мықты жауларының алдында бас имей, қасқая тұрып, ұлттың рухын көтеретін «Не өмір, не өлім!» деген ұранмен түрік ағайындардың намысын жанып, жауға қарсы көтеріп, мемлекетінің дербестігін сақтап қалды және алдыңғы қатарлы даму жолына түсіре білді. Сондықтан бұл адамның есімі де исі түркі халықтары үшін ұлы тұлға деген атауға лайық.
Үшінші ұлы тұлғамыз КСРО-ның шашылып қалған жұртынан халқының рухын көтеріп, қазақты дүниежүзіне танымал ел қылған Нұрсұлтан Назарбаев.
Қазір Назарбаев десе Қазақстан, Қазақстан десе Назарбаев болып, ажырамас тұтас ұғымға айналып, елдің даңқы әлемнің сегіз қиыр шартарабына тарады. Ғасырға татырлық ғажайып істер тындырған Елбасына соңғы 25 жыл ұдайы Қазақ елі сенім жүктеп, үлкен үміт артып отыр. Елбасының билік басындағы басқа әріптестерінен ерекшелігі сонда, ол өз халқы тарихының білгірі, тарлан тарихшысы, сегіз қырлы, бір сырлы болуында. Қазақ пен орыс халқының тарихы мен мәдениетін жетік меңгерген ол осы егіз елдің сиқырын да, сырлы тілін де майын тамызып сөйлегеніне таңдай қағып таңданасың.
Н.Назарбаевтың алдымен тарих жылын жариялап, артынан Қазақ хандығының 550 жылдығын тойлауға шешім қабылдауының астарында үлкен мән бар. «Еуропацентризмнің» уымен уланған шовинистер осыншама ұлан-ғайыр жерді мекендеген елдің өткен тарихын бұрмалап, көшпенділер дегенді көшіп-қонуды ғана білетін, мәдениетсіз, қырқысқан қырық рулы елдің бірі деп түсіндірді. Олардың адамзат мәдениетіне қосқан айтулы үлесін жоққа шығарып, Еуропа мен Америка жазу-сызудың не екенін білмеген кезде, бұдан 2200 жылдан астам уақыт бұрын қытайдың ақ қорғанын салуға мәжбүрлеген көшпенділердің ғұн империясын, олардан көп бұрын сақ тайпасының болғанын, олар өз жазу-сызуымен қисса-дастандарында қағазға да, тасқа да қашап жазғанын мойындамады. Бұдан 15 ғасыр бұрын жарты әлемді бағындырған Көк түріктің бел баласы Күлтегін Білге мен абыз ғұлама Тоныкөктердің түп төркіні қазақ дегенге сенбегенімен қоймай, 1206 жылы көшпенділердің ұлы империясы құрылғанда соның алтын арқауы үйсін, қаңлы, найман, керей, жалайыр, қоңырат, қыпшақ, меркіт, сәнби, қарақидан сияқты ру-тайпалардың бәрі қазақтың ертеден бері келе жатқан ұлыстары екенін ешқашан елемей келгені озбыр патшалықтардың өрескел саясатының кесірі еді. Азияның сайын даласы мен алып Алтайдың баурайында 3000 жылдай өмір кешкенде «мың өліп, мың тірілсе де» осы өлкеде тапжылмай тұрған қайсар да қаһарман халықты орыс пен мәнжіден арылтып жазу қылмыс болып есептелген заманда қазақты қор санап, өздерін зор санаған тарих толқындарының қатпарында қандай зұлымдықтың жатқанын Нұрекең жақсы білгендіктен тарих жылын, одан Қазақтың төл хандығының 550 жылдығын жариялауы үлкен сұңғылалықтың белгісі еді.
1999 жылы Нұрсұлтан Назарбаев Моңғолияға екінші рет келген сапарында Президент Нацагийн Багабандимен еркін әңгімелесіп, барлығымыз Орталық Азиядан өрбіген киіз туырлықты, ағаш уықты көшпенділер әулетіміз, әдет-ғұрып, салт-санамыз ұқсас, қазақ халқы Жошының мавзолейін 8 ғасыр бүлдірмей, қиратпай сақтаған ел деген. Содан Президент Н.Багабанди Нұрекеңді әуежайға шығарып салған жолында жолай тарих институтына келіп, «Моңғол тарихын» дереу жаңадан жазуға тапсырма бергенін баспасөздер жамырап жазғаны бар. Асыққан істің шалалығы болғанымен сол дүмпумен моңғол тарихының қазақпен жақындығы біршама ашыла түсті.
Міне, осындай істері үшін Нұрсұлтан Назарбаевты ұлағатты жолы Шыңғысхан, Мұстафа Кемал Ататүріктен кейінгі ғасыр тудырған замана перзенті, Қазақстан ғана емес жалпы түркі-моңғол халықтарының тарихындағы ұлы тұлғасы деп тарих парағына алтын әріппен жазылуға тиісті деп санаймын.
– Отбасыңыз туралы да айта кетсеңіз…
– Менің төрт ұл, екі қызым бар еді. Үлкен ұлым Бақытжан және кемпірім Шолпан осы биыл дүниеден өтіп, зор қайғыға ұшыратып кетті. Қалған ұлдарымның ішінде Бауыржан бір үлкен компанияның басшысы болып істеп жүр, Арманым – мемлекеттік қызметте. Кіші ұлым Абай тарихи Отанына оралған, қазір Алматы қаласындағы төтенше жағдайлар басқармасында қызмет істейді. Қыздарым Назгүл мен Бибігүлдер де отбасыларымен бірге тарихи Отандарына оралып, Астана мен Көкшетау қалаларының мектептерінде мұғалім болып жүр. Бәрі де балалы-шағалы, құдайға шүкір, немере-жиендерім аман-сау өсіп келеді. Менің жолымды қуып ғылым жолына түскен үлкен ұлым Бақытжан еді, ол моңғол университетінде сабақ берген, сұм тағдар ерте алып кетті. Біздің отбасымыз қайда жүрсек те екі еліміздің де амандығын, алға өрлеуін тілеп отырудан жаңылған емеспіз.
– Қайтыс болғандардың артының қайырын берсін. Әңгімеңізге рахмет, аға.
АҚШ мектептерінде алғашқы қоңырау 11 қыркүйекте соғылады
АҚШ мектептерінде алғашқы қоңырау 11 қыркүйекте соғылады
04/09 09:28 0 14
ЭКСПО-2017 болашақ энергиясын өндіруге керемет мүмкіндік
ЭКСПО-2017 болашақ энергиясын өндіруге керемет мүмкіндік
04/09 09:26 0 6
Қыркүйек айында елімізде күн жылы болады
Қыркүйек айында елімізде күн жылы болады
04/09 09:20 0 38
​Бүгін «Мен қазақпын» халықаралық мегжобасы көрсетіледі
​Бүгін «Мен қазақпын» халықаралық мегжобасы көрсетіледі
03/09 19:38 2 412
Адам түгілі хайуан қорқатын сұмдықты монахтар жасауда (фото, видео)
Адам түгілі хайуан қорқатын сұмдықты монахтар жасауда (фото, видео)
03/09 14:40 11 11743
Еуропа Лигасының жеребе тарту рәсімі 25 тамыз күні өтеді
Еуропа Лигасының жеребе тарту рәсімі 25 тамыз күні өтеді
Бірінші тур 14 қыркүйек күні өтеді
23/08/2017 12:48 0 252
Елбасы «Самұрық-Қазына» АҚ басқармасының төрағасын қабылдады
Елбасы «Самұрық-Қазына» АҚ басқармасының төрағасын қабылдады
Ө.Шөкеев Халықаралық IFSWF-2017 тәуелсіз әл-ауқат қорлары форумын өткізуге дайындық барысы жөнінде айтты
23/08/2017 16:44 0 534
Алдағы үш тәулікте күн ашық болады
Алдағы үш тәулікте күн ашық болады
Қазақстанның тек батысында ғана өткінші жаңбыр жауып, жел екпіні күшейеді
24/08/2017 09:47 0 1049
Діни бірлестік өкілдері дін саласындағы Заң жобасын талқылады
Діни бірлестік өкілдері дін саласындағы Заң жобасын талқылады
Діни бірлестіктерінің өкілдері заң жобасын  қолдап, өздерінің ұсыныстарын білдірді
24/08/2017 14:51 0 442
АҚШ-та қарулы қылмыскер мейрамханадағы адамдарды тұтқынға алған
АҚШ-та қарулы қылмыскер мейрамханадағы адамдарды тұтқынға алған
Белгісіз ер адам  ресторанның есігін жауып, келушілерді тұтқынға алып өзін «Чарльстоның жаңа патшасы» етіп таныстырған.
25/08/2017 09:36 0 576
Ольга Рыпакова «Гауһар лигасын» жеңіп алды
Ольга Рыпакова «Гауһар лигасын» жеңіп алды
Ольга Рыпакова жақында ғана Лондонда өткен әлем бірінішілігінде 14,77 метрге секіріп, үшінші орын иемденген болатын
25/08/2017 10:04 0 399
Астанада 300-ге жуық адам ағза ауыстыруға мұқтаж
Астанада 300-ге жуық адам ағза ауыстыруға мұқтаж
Қазақстан бойынша ағза алмастыру оталары 9 медицаналық мекемеде жасалады.
25/08/2017 11:51 0 314
Жапония КХДР-ға қарсы енгізген жаңа санкциялар жөнінде мәлімдеді
Жапония КХДР-ға қарсы енгізген жаңа санкциялар жөнінде мәлімдеді
Шектеу шаралары аясында Токио Солтүстік Кореямен байланысты алты ұйым мен екі тұлғаның активтерін бұғаттады.
25/08/2017 12:33 0 1075
Ұлыбритания премьер-министрі Тереза Мэй қызметінен кетуі мүмкін
Ұлыбритания премьер-министрі Тереза Мэй қызметінен кетуі мүмкін
30 тамызға дейін жаңа басшының есімі белгілі болады да, 3 қыркүйектен бастап ол парламенттің алдына келеді
28/08/2017 11:05 0 1526
АҚШ-тағы «Харви» дауылы: 5 адам көз жұмды, 40 адам іздестірілуде
АҚШ-тағы «Харви» дауылы: 5 адам көз жұмды, 40 адам іздестірілуде
Хьюстон қаласының барлық жерінде электр қуаты сөндірілген. Екі Халықаралық әуежай жабылып, барлық жерді су басқан
28/08/2017 12:41 0 168
Гамбург төрінде бүгін жеті боксшымыз шаршы алаңға шығады
Гамбург төрінде бүгін жеті боксшымыз шаршы алаңға шығады
Сейсенбі күні, 29 тамызда Гамбургте бокстан әлем чемпионатындағы ширек финалда қазақстандық 7 спортшы бағын сынайды.
29/08/2017 09:54 1 3414
Санжар Керімбай: Мені біреулер зікірші, сопы деп атаса, мен үшін зор абырой
Санжар Керімбай: Мені біреулер зікірші, сопы деп атаса, мен үшін зор абырой
«Шәкәрімнің, Ясауидің философиясына тереңірек бойлап, жалпы соны тәжірибеде сынап көру арманым болды»
29/08/2017 16:29 18 9192
«Ата Заң – еліміздің тұрақтылығының негізі» атты дөңгелек үстел өтті
«Ата Заң – еліміздің тұрақтылығының негізі» атты дөңгелек үстел өтті
Шараға елімізге белгілі заңгерлер, тарихшылар мен өзге де зиялы қауым өкілдері және музей қызметкерлері қатысты
31/08/2017 09:45 0 184
«Ла Скала» гастрольмен Қазақстанда жүр
«Ла Скала» гастрольмен Қазақстанда жүр
Миланнан гастрольдік турға қатысуға барлығы 260 адам – опера труппасы, хор және символикалық оркестр мүшелері келген
31/08/2017 18:02 1 427
ЭКСПО-2017 болашақ энергиясын өндіруге керемет мүмкіндік
ЭКСПО-2017 болашақ энергиясын өндіруге керемет мүмкіндік
ЭКСПО-2017 көрмесінің Латын Америка плазасында 8 мемлекет ұсынылған
04/09/2017 09:26 0 6
Адам түгілі хайуан қорқатын сұмдықты монахтар жасауда (фото, видео)
Мұсылмандар аяусыз қырылған Бирмаға түрік үкіметінің басшысы көмекке барды
Астанадағы төбелестің ақиқаты мен аңызы (фото, видео)
Пхеньян жоғары деңгейлі сутегі бомбасын сынап, Корей түбегін сілкінтті
​Бүгін «Мен қазақпын» халықаралық мегжобасы көрсетіледі
© 2017 «Qamshy.kz» ақпарат агенттігі
Меншік иесі: «Qamshy Media» ЖШС
QNews system, Powered by Attila Group
Біз туралы    Пайдаланушылық келісімі