kk ru ru ru kk kk kk kk kk kk kk ru en kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk ru en kk kk kk kk kk en kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk ru en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk ba kk kk kk kk kk kk kk en ru ru
АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника
Майлықожа шығармаларын жинап баспадан шығарып, бірнеше ғылыми зерттеулер жазған: М.Әуезов, Ә.Тәжібаев, Р.Бердібаев, Х.Сүйіншәлиев, Ә.Оспанов еңбектерін атауға болады. Десек те, ақын шығармалары бүгінгі күні әр қырынан танылып, жан-жақты зерттеуді қажет етеді. Қазақ әдебиетінің өткеніне көз жүгіртсек, терең мәнді, қоғамдық ойға өзек болған жыраулар, төкпе ақындар, билік айтқан шешендер, жыршы-термешілер болғаны бізге мәлім.
ХІХ ғасырда елге танылып, атағы шыққан ақын Майлықожа Сұлтанқожаұлы - кейінгі ұрпаққа үлгі боларлық терең толғау, ойнақы терме, аталы ақыл-нақыл сөздер қалдырған ірі талант иесі.
Майлықожа мұралары өзіндік мазмұны, мақсаты, көркемдігі мол толғаулар мен тәлімді сөзге толы термелерінде адам бойындағы мінез-құлық, жақсы қасиеттер, қабілет, оқиға құбылыстары термеленеді. Ол жырды көбіне жүрдек ырғақпен әуенге құрып, соңын қысқа тұжырыммен бәсеңдетіп аяқтайды. Тыңдаушысын баурап алатын терме сазымен әуенге құрылған, тәлімдік мәні зор жырлар ақын шығармаларының өзегі болған.
Ақынның толғау-термелерінде келешек ұрпақ ғибрат алатын, өсиеттік мәні бар, терең мағыналы ұғымдар жиі кездеседі. Адамның асыл қасиеттерін бағалап, жақсының сөзі, ісі, мінез-құлқын нақылдарына арқау етеді.
Бас қосып қалса көп есті.
Жақсының жолы – жарық күн,
Жаманның жолы – көмескі,-
деген жолдардан адам ісімен ғана емес, мінез-құлқымен, адамгершілік асыл қасиеттерімен де бағаланады деп, тыңдаушысына тікелей кеңес береді.
Ақынның тұспалдап айтқан нақылдары халық санасында екшеліп, сұрыпталып, қорытылып шыққан ғибратты ойлары тыңдаушысын әсерге бөлейді. Қысқа қайырып, түйін жасаған нақылдарын оқи отырып, Шығыстық әдебиеттің әсерін байқадық. Шығыс классиктерінің шығармаларымен сусындаған ол ақындық өрісін кеңейтіп, қазақ әдебиетін тәлімдік мәні бар нақыл өлеңдермен байытқан. Келешек ұрпаққа қалдырған өсиетті, ғибратты сөздері мен даналық тұспалдарында адамға тән абзал қасиеттерді мойындап, қастерлеп, адамгершілікке толы өнегелік сөздерді маржандай тізбектеген. Майлы шығармаларын жүйелеп, саралай бастасақ, оның Шығыстық ғақлият лирикасы мен халық әдебиетіндегі шешендік, билік сөздерін, ақыл-нақылға құрылған, термешілдік дәстүрді еркін меңгерген, насихат үлгісін берік ұстаған ақын екендігі айқын көрініп тұр. Ақынның толғау-термелеріндегі кездесетін нақыл сөздерінде дәлелдеу мен қорытынды пікір бірдей, тұжырымдалып беріледі. Сондықтан, шартты түрде болса да нақыл сөз, қанатты сөз, ақылгөйлік сөздер деп бөліп қарастырғанымыз орынды.
Жақсылардан шыққан сөз –
Алтынды гауһар бедерлі, – деген жолдар немесе
Жақсының жолы – жарық күн,
Жаманның жолы – көмескі, – деп байлау, түйін жасаған жолдарда нақыл айтып, шын шеберлік көрсетеді.
Қандай іске болса да сабырлы болуға дағдылан деп, асығыс соңы өкінішке тірейтінін ескертіп, ақылғөйлік сөзді төгілте жөнелтеді.
Сабыр – ақыл серігі,
Ақылмен әр іс біледі,
Мен істедім бәрін деп,
Өзгеден артық әлім деп
Шығыс әдебиетін жете меңгерген Майлықожа халық даналығының асыл нәрін рухани пайдалануды көздеген.
Тұспалдап айтқан, тұжырымды ойлары мен дидактикалық нақылдарын өсиет сөз деуге де болады.
Жігіттің көркі – өнері,
Майлы ақынның сөзі еді
Академик З.Қабдолов: «Өнердің кәусар туындысы халық өмірінің терең және мөлдір қайнарынан шымырлап шығады да, сол халықтың өзінің рухани сусынына айналады», – дегендей, бүгінгі таңда халықтың рухани қазынасына айналып отырған Майлықожа шығармаларын танып білу, тереңіне бойлай зерделеу басты парызымыз саналады.
Тәлімдік, тәрбиелік мәні бар толғау-термелерінде Майлықожа жақсылық, ізгілік туын жоғары көтеріп, жастарды гуманизмге, адамгершілікке, еңбек етуге үндейді. Өмірдегі барлық жақсылықты көңілге тоқып, зердеге сіңіруде үлгі-өнеге алатын ғибраты мол сөздерді тізеді.
Майлықожаның толғау-термелеріндегі терең мазмұнды, түйінді, қорытындылары өмірдің өзінен алынған өзіндік сыры мол, сөз асылы болып отыр. Ақынның өз сөзімен айтқанда:
Еңбек пен парасаттылықтан ғибрат алу керектігін ұсына отырып, өз ойын анық білдіруді мақсат етеді. Оның ұрпаққа қалдырған мол мұраларын зерделей келе, нақыл сөзі термелер жазуда шеберлік танытқанын байқадық. Майлықожа өнер, өлең, ақын, халық деген ұғымдарды ұштастыра жырлап, олардың арақатынасын тұжырымды түрде беруге келгенде, шеберлік көрсетеді.
О, да менің жеңісім
Сіз де, халқым, алып қал,
Сөздің піскен жемесін, –
деп, өлең өнерінің игі мақсатын айқын түсініп, осы бір ізгі мақсаттарды толғау-термелерінің өзегі ете білген. Ақын шығармаларынан ақыл-нақыл, шешендікке құрылған ғибратты ойларды осылай тізбектей беруге болады. Ақындық талантын халқына қызмет етуге бағыттаған Майлы жыр желісімен тағылымдық, ғибраттық ойлар түйеді. Оқырман оның әрбір шығармасынан қорытынды шығарып, өзіне өнеге, ғибрат алады.
ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында өмір сүрген кітаби ақындар ең алдымен ауыз әдебиетінің дәстүрлі мектебінен өткен олар сөз өнеріндегі өзінен бұрынғы ақын-жырауларды ұстаз тұтқан, жақсы дәстүрді жалғастырып, кейінгілерге үлгі-өнеге қалдырған.
Қорыта айтқанда, Майлықожа – қазақ әдебиеті тарихында өзіндік орны бар, өз дәуірінің көрнекті ақыны. Оның толғау-термелерінен ақындық өзіндік беті, стилі айқын көрінеді. Сөз саптауында өзіндік қолтаңбасы бар оны өзі тұстас ақындардың ешқайсымен ауыстыра алмайсыз. Шыншыл да сыршыл толғау-термелері мен нақыл-ақыл, ғибрат сөздері түгел тәрбиеге толы қазіргі заман тілегімен үндесіп жатыр.
Данная страница нарушает авторские права?
mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2017 год. (0.007 сек.)