kk ru ru ru kk ru kk kk kk ru ru it ru kk kk de kk kk kk kk ru ru kk kk kk kk kk kk ru it en pl kk kk uk kk kk ru kk kk kk lez kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk tt kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru ru ru
АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника
Заңгер этикасы. Жоғарғы оқу орындарына арналған
оқу құралы .- Алматы: Заң əдебиеті, 2006.—110 бет
Ұсынылып отырған оқу құралында мемлекеттік білім беру
стандартының талаптарына сəйкесқұқықтық этиканың негіздері
берілген. Бұл оқулықта төмендегі жарияланған кітаптардың
жекеленген материалдары қолданылған: Ғабитов Т.Х., Жатқанбаев
Е.Б. Бизнес этикасы. Анкара, Йепа, 1997; Профессиональная этика
сотрудников правоохранительных органов. М: Щит и меч, 1998;
Ғабитов Т.Х. жəне т.б. Этика негіздері. А., 1997. Құралды
дайындауға Р.М.Рақымбеков пен А.Т. Ғабитова қатысты.
Оқулық Қазақстан Республикасындағы жоғарғы оқу орындары
мен колледждерінің студенттеріне, құқықтық этиканың
нормативтік құжаттары мен мəселелері толғандыратын көпшілік
ISBN 9965-620-28-8© Заң əдебиеті, 2006
М А З М Ұ Н Ы
2. Этикалық категориялардың ерекшеліктері мен əлеуметтік функциялары
3. Кəсіби борыш пен абырой
8. Əдет-ғұрып, миф жəне құқық
9. Канондық құқық пен мораль
10. Табиғи құқық пен мораль
11. Рим құқығы адамгершілік құндылығы ретінде
12. Позитивтік құқық пен мораль
13. Тірі құқық құқықтық моральдың қайнар кљзі ретінде
14. Құқыққорғау қызметінің адамгершілік мазмұны
15. Құқыққорғау қызметіндегі адамгершілік шиеліністер
16. Құқықтық тəртіпті сақтаушы лауазымды тұлғалардың жүріс —
17. Полиция қызметі этикасының негізгі қағидалары
18. Ресей Федерациясындағы ішкі істер органдарының қатардағы жəне
басқарушы құрамының абырой кодексі
19. АҚШ полиция қызметкерінің моральдық-этикалық кодексі
20. ГФР полиция қызметкерінің этикасы
21. Францияның ұлттық саясаты деонтологиясының кодексі
22. Ұлыбританиядағы полициялық қызметтің этикалық қағидалары туралы
Қазіргі кезде біздің қоғамда адамды таныпбілуге деген ұмтылыс күнненкүнге артуда. Этика да,
құқық та адамтанушы пəндер ретінде қалыптасуда. Бұл екеуін біріктіретін басты өзек — адам.
Осындай тоғысудың нəтижесінде ғылыми талдаудың жаңа бағыттары ретінде құқық философиясы
немесе тəжірибедегі құқықты орнықтырумен байланысты жеке құқық, жергілікті құқық жəне т.б.
қалыптасады. Құқық философиясына жүгіну — қазіргі заманға адам өмірінде құқықтың алатын
орнын түсінуге ұмтылыс. Құқық философиясы — құқықтың танымдық, құндылықты жəне
əлеуметтік негіздері туралы ғылым, құқықтың мəні туралы ілім. Басқаша сөзбен айтқанда,
адамның қандай себептердің нəтижесінде жəне қандай мақсаттар үшін құқықты
Құқық этикасы белгілі бір дəрежеде құқық философиясының сипатына ие. Алайда, сонымен
қатар, құқық этикасының өзіне тəн бірқатар ерекшеліктері де бар. Философия əртүрлі мектептер
мен бағыттарға объективтік шолу жасауға, барлық құқықтық теориялардың жиынтығы мен
олардың дүниетанымдық негіздерін қамтитын белгілі бір көзқарас қалыптастыруға ұмтылады. Ал
құқық этикасы тек бір ғана аспектіні таңдайды. Ол, біріншіден, құқықты емес, құқықтағы адамды
қарастырудан, екіншіден, адамның құқыққа деген құндылық қатынасын талдаудан құралған. Бұл
қатынас адамның құқықтық шындықты бағалауын білдіреді. Мұндай бағалау əрқашан жекелік
сипатқа ие жəне іштей еркін бола тұрып, адамгершілік сипатты да иеленеді: адамның еркіндік,
əділдік, жақсылық пен жамандық, басқалар мен өзінің алдындағы борышы туралы көзқарасымен
Құқықты түсінуде негізгі екі бағыт бар: объектіге зор мəн беретін (объектоцентристік) жəне
субъектіге зор мəн беретін (субъектоцентристік) бағыттар. Этика бұлардың екіншісін таңдайды.
Яғни, құқық этикасының субъектоцентристік бағыты басқа бағыттарды жоққа шығарады: бұл жерде
ең маңыздысы — субъектінің мүдделері (бұл мəселеге ұқсас жағдай ретінде сот процесіндегі
адвокатты тағайындау мен оның ролін атауға болады: адвокат əрқашан сотталушының мүддесін
Ал объектоцентристік бағыт адамға құқықта қалыптасқан мүмкіндіктерге тəуелді ауыспалы
сипат береді. Яғни, адам жүрістұрыс еркіндігі “берілетін” немесе ”берілмейтін” объект ретінде
Құқық этикасының пəніне анықтама берместен бұрын, этиканың пəні мен құқықтың пəнінің
анықтамаларын келтіріп өткен жөн болар.
Мораль дегеніміз не? Бұл сұрақтың жауабы зерттеушінің объектоцентристік немесе
субъектоцентристік бағытты ұстануына байланысты əртүрлі болады.
Объектоцентристік дүниетаным адамды табиғитарихи үрдістің (процесстің) нəтижесі ретінде
қарастырады. Бұл көзқарасқа сəйкес, адамның дамуы экономикалық, саяси, техникалық
жағдайлармен анықталады. Мұндай дамудың жоғарғы сатысы болып адамның ақылпарасаты
табылады. Аталған бағыт арқылы көптеген мəселелерді түсіну қиынға соғады: неге тарих көп
жағдайларда адамды гуманизациялаудан алшақтатады, неге адам нақты əлеуметтік жағдайларға
нашар бейімделеді, неге ол қарамақайшылықсыз бақытты көтере алмайды жəне т.б.
Субъектоцентристік дүниетаным адамды басқаша қабылдайды. Бұл бағытқа сəйкес, адамның
бойында болмыстың барлық құпиялары көрініс тапқан. Оны тек ұтымды əдістермен таныпбілу
мүмкін емес. Адам — микрокосм, оның əлемінің нақты айқын шегі жоқ. Тарих дегеніміз адамның
өзінөзі дамытуының “соқыр тəуекелі”, ал объективтік шындық — адамның ішкі күшқайратының
дамуының көрініс табуының нəтижесі.
Құқықтың пəніне жүгінуде, құқық туралы əдебиетте оны түсінудің кем дегенде екі жолы бар
екендігін ескеріп өткен жөн: құқықты кең мағынада түсіндіру жəне тар мағынада түсіндіру. Кең
мағынада құқық əдетғұрыпты (əдет құқығы), дінді (канондық құқық), табиғи құқықты, позитивтік
құқықты, тірі құқықты жəне т.б. қамтиды. Тар мағынада құқық мемлекет жариялаған нормалар мен
заңдардың жиынтығы ретінде түсіндіріледі. Басқаша айтқанда, іс жүзінде құқықты түсінудің екі
А. А. Гусейнов моральдың ерекшеліктерін былай анықтаған:
а) ол адамның бірігіп өмір сүру қабілетін сипаттайды жəне адамдар арасындағы қатынастардың
ə) моральдық заң əрекеттің субъектісі мен объектісін бөліп қарастыруға жол бермейді, яғни,
моральды жариялау мен оны өз басынан өткеру — бұл біртұтас үрдіс;
б) мораль — адамның ерікті түрде өз мойнына алған ауыр жүгі. Мораль — адамның өзінөзі
бəске тігуімен сипатталатын ойын. Сократ у ішуге мəжбүр болған. Иса пайғамбар керіп
шегеленген. Джордано Бруно отқа жандырылған. Ганди өлтірілген. Міне, бұл ойынның ұтыстары
Заңдар жекелеген адам санаттарына қатысты қатал, моральға қайшы, қайырымсыз болуы
мүмкін. Неге? Бұл сұраққа жауап беру үшін, мораль мен құқықтың өзара əсерін талдауға тырысып
көрелік. Яғни, алдымен, құқықтың адамгершілік құндылықтар мен моральдық нормалар туралы
көзқараста қалай көрініс табатынын, содан кейін, моральдың құқыққа қалай əсер ететінін
Мораль адамзат қоғамының немесе жеке адам дамуының белгілі бір кезеңінде, яғни,
филогенезде жəне онтогенезде пайда болады. Моральдан бұрын адамдық “Меннің”
қалыптасуының сатылары орын алады:
а) Табыну сатысы адамның “Біз” феноменінен көрініс табатын əлеммен біртұтастығын, оның
əлем мен басқа адамдардан ажырамайтындығын, адамның дүниетанымының басқалармен
ə) Мəдениет сатысы адам қызметінің жəне адамдық ерекшеліктердің алуан түрлілігі
жағдайындағы мəдени нысандарды іріктеуді білдіреді. Бұл сатыда біз адамгершілік деп атайтын
адамдар арасындағы өзара қарымқатынастардың табиғи нормалары қалыптасады, негізгі
адамгершілік құндылықтар: еркіндік, жақсылық, жамандық, əділдік пайда болады. Мəдениет
сатысы өркениеттің пайда болуымен аяқталады.
б) Социум сатысында жақсылық, жамандық, еркіндік құндылықтары борыштың əлеуметтік
түсінігіне ауысып, нақты бір қоғамда əлеуметтендіріледі де, əлеуметтік жəне құқықтық нормаларға
айналады. Бұл кезде олардың адамгершілік бастамасы біртіндеп жоғалып, жойылып кетеді. Егер
алдыңғы сатыда біз гуманистік этика (фр. humanite — адамды сүю) туралы сөз қозғасақ, бұл
сатыда əлеуметтік этика жөнінде пікірлер айтылды. Əлеуметтік этиканың ерекшелігі — ол
жекелеген, нақты бір адамның емес, социумның мүдделеріне бағытталған. Адам бұл этикада
қоғам əсер ететін объект ретінде немесе басқа социум (қоғамның немесе белгілі бір əлеуметтік
институттың бөлігі) ретінде көрініс табады.
Əлеуметтік этика, ең алдымен, адамның жүрістұрысының сыртқы келбетіне, оның этикеттік
имиджіне назар аударады. Ол адамдағы сыртқы мен ішкі элементтерді тікелей түрде бөліп
қарастырады, сөйтіп, оны еркіндіктен айырады. Осыған байланысты, адамға сыртқы əсер мен
жеке мінезқұлық арасындағы ішкі шиелініс қайнар шегіне жетіп, ол сыртқы
Осылай, қазіргі кездегі түсініктегі құқық салыстырмалы түрде кеш, өркениеттің пайда болуы
жағдайында пайда болған (Римде). Ол күрделенген сыртқы əлеуметтік өзара əсерлесулердің
жүйесінде адам тұлғаға айналған кезде пайда болады. Осы кезде адамның жекелеген адамдық
бастамасы көлеңкеге, яғни, интимдік, достық қарымқатынастар, жеке шығармашылық əлеміне
ауысады, ал бұл жағдайда адамгершілік норма, құндылықтың қажеттігі туындайды. Заңды
социологизм асқан дəлдікпен əлеуметтік психологияның, антропологияның, адам биологиясының
жаңалықтарынан, техникалық өнертабыстардан не алуға болатынын “ескере” отырып, құқықтың,
заңның барлық салаға талғаусыз əсер ететіндігін көрсетеді.
Құқық жүрістұрыстардың сыртқы жағына, ал этика олардың ішкі жағына мəн береді. Олардың
өзара күресіне қарамастан, құқықтық норма өзінің моральдық, адамгершілік мазмұнының
арқасында ғана өмір сүреді. Осы жағдай арқылы көптеген “бос” заңдардың өмірде кездесуі
түсіндіріледі. Сондықтан да, құқық моральдық климатты, адамгершілік құндылықтарды сақтау үшін
мүдделі. Себебі, олар құқықты қоректендіріп отырады.
Құқықтық жəне адамгершілік нормалардың шиелінісі көп жағдайларда адамды зорлауға,
қанауға бағытталған тоталитарлық жүйе заманында, мемлекет мүдделерінің адамның табиғи
құндылықтарымен қайшы келетін заманында орын алады. Бұл шиеліністен шығудың бірденбір
жолы — құқықты өзгерту (жасанды құрылым ретінде), оны адамға қарай ыңғайландыру, адамның
мүдделері мемлекет мүдделерінен жоғары тұратындай, ал мемлекет адамның өзінөзі жүзеге
асыруына мейлінше мүмкіндіктерді қамтамасыз ететін құрал болатындай етіп жағдай жасау.
Данная страница нарушает авторские права?
mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2017 год. (0.168 сек.)