kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk bg ru kk kk bg ru kk mk ru fr ru fr fr sv fr fr oc ru ru ca fr fr fr fr fr fr en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk de kk fr fr pl ru it fr fr kk fr fr fr bg fr fr hbs_cyr ru ru ru kk kk zh sk fr ru ca pl fr kk fr fr de bg fr fr fr ru ru ru fr kk en fr fr ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en ru en kk kk en en
ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЕАЭО ЕЛДЕРІМЕН САУДА ҚАТЫНАСЫНЫҢ ЖАЙ – КҮЙІ
Еуразия гуманитарлық институты, Астана қ.
Ғылыми жетекшінің аты – жөні: Тажигулова Айгүл Жармағамбетқызы
Еуразиялық экономикалық одақ, ЕАЭО – Қазақстан, Ресей, Беларусь мемлекет басшылары арасында 2014 жылдың 29 мамырында қол қойылған келісім негізінде құрылған экономикалық одақ. Одақ 2015 жылдың 1 қаңтарына бастап күшіне енді.
2014 жылдың 10 қазанынан бастап – Минск қаласында Жоғарғы еуразиялық экономикалық кеңестің отырысында Арменияның ЕАЭО – қа қосылуы туралы келісімге қол қойылды.
Қырғызстанның ЕАЭО елдеріне қосылуы туралы келісімшартқа 2014 жылдың қаңтар айында қол қойылған. 22 мамыр күні Қырғызстан Одаққа қосылу бойынша халықаралық келісімшарттарды бекітуді аяқтады.
Белорусия (2015 жылдың 1 қаңтарынан бастап);
Қазақстан (2015 жылдың 1 қаңтарынан бастап);
Қырғызстан (2015 жылдың 12 тамызынан бастап).
Әлемдік экономиканың өсуінің төмендеуі, негізгі сауда серіктестерінің нығаю қарқындарының әлсіреуі, мұнай бағасының төмендеуі ірі экономикалық сектордың сенімділігін азайтты.
Мұнай нарығындағы жағдайдың нашарлауы КО пен ЕЭО – тың жұмысына әсер етті. Бұл Қазақстан мен қатысушы мемлекеттер арасындағы негізгі тауар айналымы көлемінің қысқаруына себеп болып табылады.
Кесте 1. Қазақстанның сыртқы саудасының динамикасы (млн. долл. АҚШ) [1]
Осылайша, КО пен ЕАЭО – қа мүше елдерінің тауар айналымы бойынша жалпы мәліметтер Қазақстанның Ресеймен, Беларусиямен және Армениямен сауда көлемі қысқарғанын, бірақ Қырғызстанмен сауда айналымы жоғарылағанын көрсетіп отыр.
Қазақстанның Беларусиямен сауда қатынасы:
Қазақстанның Беларусияға экспортының төмендеуі негізі ретінде мұнай, қара металл және алюминий жатады. 2015 жылы Беларусияға мұнай әрең жеткізілетін, бұл жәйт экспорттың құрылымына әсерін тигізді – қара металл мен алюминий негіз болды.
Қазақстанның Ресеймен сауда қатынасы:
2015 жылы Қазақстанның Ресейге экспорты 4,3 млрд. АҚШ долларына қысқарды. Экспорттың құрылымы өзерген жоқ – негізгі экспорттық топтар – мұнай, қара және түсті металлдар рудалары, алюминий және олардан жасалған бұйымдар және т. б.
2015 жылғы Ресейдің Қазақстанға импорт құрылымының негізгі өзгерістері, ол минералды өнімдер үлесінің қысқартылуы; Ресейден келетін автокөлік құралдарының санының өсуі; азық – түлік өнімдерінің, пластмассалардың және т. б. жеткізілімдер көлемінің шамалы қысқаруы.
Қырғызстан мен Қазақстанның сауда қатынастары жайлы айта кететін болсақ, Қазақстаннан Қырғызстанға экспорттың айқын бөлігін бидай, дайын азық – түлік өнімдері, темекі бұйымдары, көмір алатын салалары шамалы өзгерген, соңғы жылдары тек металл өнімдері мен темекі бұйымдарының ғана жеткізілім көлемі өскен.
Қырғызстаннан Қазақстанға импортының құрамына азық – түлік өнімдері кіреді, яғни сүт, көкөністер; уран; киім және кейбір әрлеу материалдары кіреді.
Қазақстан мен Арменияның сауда қатынастарының көлемі ЕАЭО – қа мүше басқа елдерімен салыстырғанда өте төмен: 2015 жылы ол 4,5 млн. АҚШ доларын құрады. 2014 жылы Қазақстан мен Арменияның тауар айналымы 8,2 млн. АҚШ долларнынан астамын құрады.
Қазақстан өндірушілері ЕАЭО елдеріндегі серіктестері үшін өзінің өнімдеріне бағаны төмендетуді жалғасытырып келеді, алайда бұл шаралар экспорттың өсуін қалпына келтіруге көмектесіп жатқан жоқ.
2016 жылдың қаңтар – желтоқсан айларында ЕАЭО елдеріне экспортталатын дайын тауарлардың бағасы 2015 жылдың деңгейімен салыстырғанда 1%-ға, шикізат – 8%-ға төмен болды, тек жартылай фабрикаттардың ғана құны – 2,8%-ға өсті.
Есесінде, ЕАЭО мемлекеттерінен Қазақстанға келетін импорттық түсімдердің бағасы барлық категориялар бойынша артқан: бір жыл ішінде шикізаттың құны 14,7%-ға, жартылай фабрикаттардың құны 9,5%-ға, дайын тауарлардың құны – 14%-ға.
Қазақстан тауарларының экспортының бағаларының төмендеуіне еркін қозғалыс режимі жағдайындағы теңге валюта курсының қолайлы деңгейі әсерін тигізді. 2016 жылдың аяғында теңгенің нақты айырбас бағамының индексінің АҚШ долларына қатынасы 59,8%-ды, ресейлік рубльге қатынасы – 89,9%-ды құрады.
2016 жылы Қазақстан ЕАЭО елдеріне 3,9 млрд. АҚШ долларын құрайтын тауарлар мен өнімдерді экспорттады, бұл көрсеткіш 2015 жылдың деңгейімен салыстырғанда 23,5%-ға төмен.
Сәйкесінше, ҚР – на импорттың да 13,7%-ға, 9,7 млрд. АҚШ долларына дейін қысқаруы байқалады, алайда ЕАЭО – тың импорты экспорт көлемінен бұрынғыша жоғары болып тұр.[2]
2017 жылғы қаңтардағы Қазақстан Республикасының ЕАЭО елдерімен өзара саудасы – 1198,8 млн. АҚШ долларын құрап, 2016 жылғы қаңтармен салыстырғанда 53,6%-ға артты, соның ішінде экспорт – 367,4 млн. АҚШ доллары (59,2%-ға өсті), импорт – 831,4 млн. АҚШ доллары (51,3%-ға көп).
Қазақстан Республикасының экспорты құрылымында көпшілігін минералды өнімдер (39,4% ЕАЭО елдерінің барлық экспортының көлеміне), металдар және олардан жасалған бұйымдар (34,8%), химиялық өнеркәсіп өнімдері (13,6%), мал және өсімдіктер өнімдері, дайын азық – түлік тауарлары (6,8%) құрады.
ЕАЭО елдерінен үлкен дәрежеде минералды өнімдер (ЕАЭО елдерінің импорты жалпы көлеміне 24,7%), машиналар және жабдықтар (21,9%), металдар және олардан жасалған бұйымдар (14,5%), химиялық өнеркәсіп өнімдері (14,2%), мал және өсімдіктер өнімдері, дайын азық – түлік тауарлары (11,8%), әкелінеді.
Кесте 2. ҚР – ның ЕАЭО елдерімен өзара саудасы (млн. АҚШ долл.) [3]
Одан басқа, статистика комитеті ҚР – ның бөлшек сауданың көлемі бойынша ақпараттарды көрсеткен. Осылайша, 2017 жылдың қаңтар – ақпан айларындағы бөлшек сауданың көлемі 2016 жылдың осы айларына қатысты дәрежесіне байланысты 1125,2 млрд. теңгені немесе 104,5%-ды құрады.
Дәл осы кезеңде сауда кәсіпорындары арқылы тауарларды өткізу көлемі 665,8 млрд. теңгені немесе өткен жылдың тиісті кезеңінің деңгейіне 113,9%-ды құрады. Сонымен қатар, ірі сегмент кәсіпорындары бойынша (жұмыспен қамтылғандардың саны 100 – ден жоғары) бөлшек сауданың нақты көлем индексі 2016 жылғы қаңтар – ақпанмен салыстырғанда 108%-ды құрады.
Дара кәсіпкерлердің, соның ішінде базарларда саудамен айналысатындардың бөлшек сауда көлемі жалпы көлемнің 40,8%-ын алады, өткен жылғы қаңтар-ақпанмен салыстырғанда олардың көлемі 6,6%-ға төмендеді.
Бөлшек сауда құрылымында азық – түлік емес тауарлар басым (бөлшек сауданың жалпы көлеміне 68,1%). Азық – түлік емес тауарлардың бөлшек саудада өткізілуі өткен жылдың тиісті кезеңімен салыстырғанда 11,4%-ға өсіп, азық – түлік тауарлары 8%-ға төмендеді.
2017 жылғы 1 наурызға бөлшек саудадағы сауда кәсіпорындары (есепті тапсырған кәсіпорындар бойынша) тауарлық қорларының көлемі 546,3 млрд. теңгені, саудадағы күндері 82 күнді құрады.
2017 жылғы қаңтар – ақпанда республикадағы бөлшек сауданың жалпы көлеміндегі едәуір жоғары үлес салмақ Алматы қаласына (32%), Астана қаласына (10,7%), Қарағанды (9,3%) және Шығыс Қазақстан облыстарына (8,3%) келеді.
Сур. – 2017 жылғы қаңтар – ақпандағы облыстар бойынша бөлшек сауданың нақты көлем индекстері, %
Ресми статистикалық мәліметтерге негізделе отырып Қазақстанның ЕАЭО пен КО сауда – экономикалық қатынасының жұмысы жайлы айта кететін болсақ, онда бірқатар қорытынды жасауға болады және ЕАЭО ауқымында қандай салалар мен кәсіпорындар басты пайда алатынын анықтауға болады:
2014 – 2015 жылғы дағдарыстық құбылыстар, мұнай бағаларының түсуі мен тағы да басқа ЕАЭО – қа мүше елдердің экспорттық тауарлары мемлекеттер арасындағы тауар айналымының көлеміне жағымсыз әсерлер қалдырған. Қазақстан ЕАЭО – қа мүше елдердің барлығымен сыртқы сауда көлемінің құлауы болды;
Қазақстанның ЕАЭО – қа кіруінен пайда тапқан негізгі Қазақстандық кәсіпорындар, яғни бірқатар бәсекеге қабілетті құбырлы өнімдер мен металлургияны өндіруші кәсіпорындар, Қазақстан шекарасында орналасқан облыстардағы азық – түлік өнімдерін өндіруші кәсіпорындар, ірі фермерлік шаруашылықтарды айтуға болады.
Жалпы, осындай ірі интеграциялық одақты құру мен жұмыс істеуі көп уақыттың өтуімен бағалануы керек, алайда, ЕАЭО нарығын қалыптастыратын үлкен тұтынушылар сұранысын жүзеге асыруға бағытталған Қазақстанның өндірісін де дамытқан жөн.
Қазіргі таңда, ҚР Үкіметі елімізде Үшінші қайта жаңғырту жоспарын жүзеге асырып жатыр. Бұл жоспардың міндеттерінің бірі – басымдылығы жоғары салаларда бәсекеге қабілетті экспорттық өндірістердің дамуына назар аудара отырып индустрияландыру. 2025 жылға қарай ҚР үкіметі шикізаттық емес экспорттың көлемін екі есе арттыру керек.
Осы міндетті шешу үшін үкіметте бизнес – қауымдастықтардың өкілдері кіретін, экспорттық саясат жөнінде Кеңес құрылып жатыр. Ағымдағы жылдың 1 қыркүйегіне дейін үкімет әкімдермен және бизнеспен бірге бірыңғай экспорттық стратегияны әзірлеу үстінде.
ҚР ҰЭМ – нің статистика Комитеті
ҚР Қаржы министрлігінің мемлекеттік табыс Комитеті