kk ru ru ru kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk ky tt av kk en kk kk kk kk kk kk en en kk en kk kk kk kk en en ru ru
Лейкоциттер, олардың саны мен түрлері
АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника
Бір литр қанда 4,5—9-Ю9 лейкоцит болады. Лейкоцит (Іеисо-суіиз) қанның ақ клеткасы (Іеисо — ақ, суіиз — клетка). Эритро-циттен айырмашылығы — ядросы бар, эритроциттен үлкендеу (диаметрі 12 мкм), амеба сияқты протоплазмасынан жалран аяқ-тар шыгарып (псевдоподий) қозғалады.
1. Ет тектес (миогенді) лейкоцитоз қара жұмыс істеген кезде пайда болады. 2. Тамақ ішкеннен кейін пайда болатын лейкоци-тоз ас қорыту лейкоцитозы деп аталады. 3. Жүкті әйел лейкоци-тозы. 4. Жаңа туран бала — нәресте лейкоцитозы. 5. Статикалық лейкоцитоз шалқасынан жатқан адам ұшып тұрран кезде пайда болады.
Лейкоцит түрлері (Лейкограмма).Үлкен-кішілігіне, ядросы-ның иішініие, протоплазмада түйіршіктердің бар-жоқтығына және олардың қандай бояумен боялғанына қарай лейкоциттер бірнеше түрге бөлінеді. Лейкоцит түрлерін Гимза-Романовский әдісімен боялган, яғни төсеніш шыныға жағылған қан жұғынды-сын микроскоп арқылы (иммерсия жүйесі) қарап көруге болады.
Протоплазмасында түйіршігі бар лейкоцит гранулацит (лат. гранула — түйіршік), ал түйіршіксіз лейкоцит агронулоцит деп аталады. Гранулоциттер түйіршіктері бояуының түріне қарай ба-зофиль, эозинофиль, нейтрофиль болып үшке бөлінсді.
Базофилдің түйіршіктері сілтілі бояумеи көк түске, эозинофиль түйіршіктері қышқыл бояу — эозинмен қызғылт түске боялады, ал нейтрофиль түйіршіктері сілтілі және қышқыл бояумен бояла-ды, сондықтан оның түсі қызғылт не көкшіл немесе бейтарап келеді, түйіршіктері үсақ болады. Даму барысында (лейко-поэз кезінде) нейт;рофиль ядроларының пішіні өзгере-ді. Жас клетканыц ядросы С, 5 латын әріпіне ұқсайды, сондық-тан оны таяқша ядролы нейтрофиль деп атайды. Нейрофиль да-му жолында есейген сайын ядросы көптеген сегменттерге бөліне-ді. Мұны сегмент ядролы нейтрофиль деп атайды. Қейде қаида таякша ядролы иейтрофилдерден де ірілеу жас метамиолопиттер пайда болады, олардың ядросы үлкен бұршаққа үқсайды. Олар-дық қанда пайда болуы лейкопоэздіц күшейгенін көрсетеді.
Агранулоциттер қатарына лимфоциттер мен моноциттер жа-тады. \Лимфоцит үлкен және кіші лимфоцит болып екіге бөлінеді. Ядросы дөңгелек, үлкен, ол бүкіл клетканы жайлайды. Прото-плазмасы клетка шетінде, көгілдір сызықшага ұқсайды. ,
Лейкограмма солға не оңға қарай жылжуы мүмкін. Қанда ме-тамиелоциттер пайда болып жас нейтрофилдер көбсйсе, лейко-грамманын солра жылжыраны. Бүл лейкопоэздің күшейгенін көр-сетеді. Егер сегмент ядролы лейкоциттер саны көбейіп, жас ней-трофилдер азайса, лейкограмманын. оңға жылжыраиы. Бұл лей-копоэздің нашарларанын көрсетеді.
Лейкоцит түрлерінің арақатынасын есептеп шырарумен қа-тар олардың абсолюттік санын білу қажет. Лейкоциттін, абсолют-тік саны деп бір мкл қандары лейкоцит бір түрінін, санын айтады. Оны болу үшін лейкоциттердің 1 мкл-дегі жалпы санын жоне лей-кограммадагы түрінің процентін білу керек.
Ауырғанда лсйкоциттердің жалпы саны өзгермесе, олардың жеке түрінің саны өзгеруі мүмкін. Оның ауру анықтауда ман.ы-зы бар. Нейтрофилдердіц абсолюттік саны көбейсе, оны нейтро-филез дейді, сол сияқты эозинофилез, лимфоцитоз, моноцитоз және базофилез болуы мүмкін.
0 Лейкоциттер алуан түрлі қызмет атқарады. Лейкоциттің ен басты қызметі — онын фагоцитоздық кабілеті. Бүл И. М. МечІІиков зерттеулерінен белгілі.^
Фагоцитоз — грекше рһа^іеп — жалмау, жұту, қармалап алу суіиз — клетка. Басқаіпа айтқанда кармалап алатын клетка қо-рытады. Демек, фагоцитоз денеге келін түскен бөгде заттарды,
моселен, микробтарды аяқтарымен қармалап алып ферменттер-мен қорытады. Ол — үш сатылы процесс. Бірінші — миграция (кө-шу) сатысы* Лейкоциттер амеба сияқты жалған аяқтарын созып, капилляр эпителийлері арасынан өтіп сыртқа шығады.
Лейкоциттер оң зарядты, олардың хемотаксис қасиеті бар, бөгде денелермен ұқсастыгы күшті. Табиғаттағы физиотаксис құ-былысы өздеріне белгілі. Ол өсімдік жапырақтарының күн сәу-лесіне карай кимылдауы. Лейкоциттер бөтен заттарға қарай қи-мылдайды, оны оң хемотаксис дейді. Қимылдау кезінде олар қан арысына қарсы жүруі мүмкін, сөйтіп бөгде заттарға жақындаған кезде қылтамыр кабырғасындағы эндотелийлер арасына жалған аяқтарымен еніп, лейкоцит протоплазмасы сыртқа қарай ығысып бүтін қылтамыр сыртына. Осы қүбылысты диапедез деп атайды. Сыртқа шыгысымен лейкоциттер жылжып бөгде затқа жақындай түседі.
Фагоцитоздың екінші сатысы — бөгде затты танып, қармау, жұту фазасы. Микробтарға жақындаған сэтте лейкоцит денесі-нен опсонин деген зат бөліп шыға;рады да, бөгде заттарды дене-дегі клеткалардан ажыратады (таниды), осыдан кейін оларды лейкоцит мембранасына жабыстырады. Бетіне жабысқан бөгде затты лейкоцит аяқшаларымен айнала қармап қоршайды да, өз гцютоплазмасына қарай тартады.
Фагоцитоздық үшінші сатысы — жұту және қорыту.. Лейко-циттің ішіне енген бөгде затқа лизосоманың түрлі ферменттері осер етеді. Бұлардың ішінде бөгде заттарды бейтараптайтын бактериоцидтік заттар (пероксидаза галоидтар—Л, С1, лизосом-дық катиондар және гистондар), вирусқа қарсы заттар — инте-роферондар бар.
'Фагоцитоз — бейарнамалы иммунитеттің бір түрі.*
Фагоцитоз барлық лейкоциттерге тән қасиет. Бірақ олардың ішіпде бір жұтқанда 30—40 денені бірак жұтатын — микроцит-термеи (нейтрофилдер) қатар макроциттер — моноциттер және лимфоциттер бар. Бір моноцит 100 шақты бөгде затты бірден жұ-тады.
'' Нейтрофилдер — лейкоциттердің ішіндегі ең көбі (50—70%). Ядроларыныц пішіні олардын. пісіп жетілуіне байланыстьь Нейт-рофилдердің ең жасы метамиелоциттер (ядросы үлкен бұршақ тәрізді), онаң соң таяқша ядролылар, әбден жетілген нейтрофил-дің ядролары сегменттелген. Бұлар лейкограммада жетілу дәре-жесіне карай ең жасы сол жақта, ал әбден пісіп жетілгені оң жақта орналасады. Метамиелоцит қанда кездеспеуі мүмкін, сондықтан ол 0—1%, таяқша ядролы 1—5% дейін, ал сегмент ядролы нейтрофилдердің саны 45—65%. Кейбір ауруларда жас нейтрофилдер мен сегмент ядролардың арақатынасы өзгеріп, жас-тарының саны (метамиелоциттер мсн таякша ядролылардық) көбейіп кетеді. Жас және пісіп жетілген нейтрофилдердің арақа-тынасын регенерациялық индекс деп атайды. Қалыпты жағдайда ол 0,05—0,1 тең. Нейтрофилдердің жас түрлерінің көбеюі, яғни регенерациялық индекстід жоғарылауы лейкограмманың солға карай жылжуы болып саналады. Бұл сүйек кемігінде лейкоцит-тер түзілуінің күшейгенін көрсетеді.
Нейтрофилдер организмді микробтар мен улы заттардың за-лалды әсерлерінен қорғайды. Оларды қоршап жұтады және фер-менттер арқылы ыдыратып жояды. Мұнымен бірге залалды зат-тармен әрекеттесетін белоктар және вирустарра қарсы интерфе-рон бөледі. Нейтрофилдердің қимылы басқа лейкоциттерге қа-рағанда өте тез. Сондықтан олар басқа лейкоциттерден бұрын залалды әсерлерге жауап қайтарады.
Моноциттер денедегі өлі клеткаларды жұтып, жаңа клетка-ларға орын дайындайды. Сондықтан олар күзетші тазартқыш «сыпырғыш» деп те аталады. Олардың әрекеті әсіресе өте қышқылды қабыну нүктесінде күшті болады. Моноциттің бе-тінде қармаушы дене, комплементтерге арналған рецепторлар бар. Моноциттер қан тамырынан шыққан соң макрофагқа айна-лып денеде арнайы иммунитет қалыптасуына қатысады, яғни бөгде заттарды жұтып, өзгертіп, иммуногендер түзеді. Капилляр-дан сыртқа шыққан моноциттермен бірге гистиоциттер, купфер клеткалары сияқты фагоциттер мононуклеаралық бір ядролы клеткалар деп аталады, олар бүртұтас жүйе — мононуклеара-лық фагоциттер жүйесін күрады. Бұлар организмнің бөгде әсер-лерге төзімділігін күшейтеді.
Лимфоциттермен бірігіп моноциттер иммундық жауап реак-циясына қатысады. Моноцит ісікке, вирустарға қарсы (интерфе-рон) зат, лизоцим, эластаза, коллагенді ыдрататын ферменттерді де шығарады.
Базофилдер гепарин бөліп шығарады, олар гепариноциттер деп аталады. Гепарин — қанды үйытпай сүйық қалпында сақ-тайтын зат. Базофилдер капиллярлар кенересін селдірететін, сөйтіп басқа заттардың өтуін жеңілдететін зат — гистаминді бө-ліп шығарады.
Эозинофиль — гистаминді ыдырататын гистаминаза фермен-тін бөліп шығарады және құрамында гистамині көп өлі базофиль түйіршіктерін қармап алып корытады. СоІІдықтан да эозинофил-дердің саны аллергиялық реакция кезінде көбейіп кетеді және қанда гистамиц өте көбейеді. Эозинофиль белоктан тұратын уыт-ты заттарды (токсиндерді) залалсыздандырады, антидене қа-лыптастыруға катысады, плазмоген (фибринолизин) жасайтын затты бөліп шығарады.
Лимфоциттер арнамалы иммунитет қалыптастырып, бүкіл денедегі иммунитет жайын қадағалайды. Олар залалды заттар-ды, клеткаларды жоятын арнайы клеткалар және плазмалық антиденелер бөліп шығарады. Лимфоциттер — Т (тимуске бай-ланысты), В (бурсаға байланысты) және О — лимфоциттер бо-лып үшке бөлінеді.
Т — лимфоциттер сүйек кемігінде, жілік майында түзіледі де тимус безінде одан әрі дамиды. Олар киллер, хелпер, супрессор деп аталатын үш түрлі клеткаларға бөлінеді. Киллер — өлтіруші клетка ісік клеткаларын, адам денесіне жат ағзалар меи тканьдерді (транспланттарды) дамытпайтын иммунитет клетка. Ол сондай-ак, медиатор — лимфокин бөліп шығарады. Лимфокин өзге жат клеткаларды ыдыратып, жоятын лизосом ферменттерін, макрофагтардын, әсерін күшейтеді. Хелпер — көмекші клетка, В — лимфоцитпен әрекеттесіп, оны плазмалық антидене шығара-тын клеткаға айналдырады. Антидене антигенмен әрекеттеседі. Супрессор — кысым көрсетуші (реттеуші) клетка. Ол В — лим-фоциттің және Т — киллер реакциясы күшейіп бара жатса, те-жеп отырады. Т — лимфоциттер арасында иммунитетті ұзарта•тын еске сақтау клеткалары да бар.
В — лимфоциттер жілік майында түзіліп, ішек пен бүйеннің (тоқ ішектің) лимфоидтық тканьдерінде, бадамша бездерінде одан .әрі дамиды. В — лимфоциттер мен Т — лимфоциттер өзара әре-кеттескен соң иммунды глобулиндер (антиденелер) шығарады (гу-моральдық иммунитет).
Лимфоциттер клеткалардың креаторлық байланысын сақтауға қатынасады, ягни басқа клеткалардыц генетикалық қызметін рет-тейтін информация жеткізетін макромолекулаларды тасиды.
О —клетка Т немесе В маркері (белгісі) жоқ лимфоциттер, басқа клеткаларды ерітіп ыдырататын ауытқыған клетка.
Лейкоциттердің барлық түрі опсонин (бөгде затты таныйтын) бөліп шығарады.
Қорыта келгенде, лимфоциттер мен моноциттер организмнің арнамалы иммунитетін қалыптастыратын болса, лейкоциттердің бәрі де фагоцит ретінде бөгде заттарды жұтады, жояды, залал-сыздандырады. Базофилмен зозинофилдер қанды ұйытпай капил-лярлардың өтімділігін күшейтіи, лейкоциттердің тез қимылдап капиллярлардан сыртка шығуына көмектеседі, сөйтіп фагоциттер•тердің бөгде заттармен кездесуіне жағдай жасайды.
Тромбоциттер— қан пластинкасы, екі жағы дөңес дөңгелек не со-пақша құрылым, диаметрі 0,5—4 мкм (эритроциттен 2—8 есе кі-ші). Сау адамның 1 л қанында 180—320-109 тромбоцит болады. Орта есеппен тромбоцит 8—11 тәулік жасайды. Ол сүйек кемігін-де мегакариоциттен түзіледі, бір мегакариоциттен 3000—4000 қан пл^стинкасы бөлініп шығады.
Тромбоциттің химиялық құрамы өте күрделі. Ол көптеген фер-менттерден, олардың ішінде АТФ-ны және лизоцим, адреналин, норадреналин гормондарынан, 11-шақты қанды ұйытатын фак-торлардан тұрады. Бұлармен бірге тромбоцит құрамына жиыры-латын қабілеті бар белок тромбостенин кіреді. /
Тромбоциттердің саны қанда кешке қарай күндізгіден көбірек, ол қуаныш, реніш, қайғы-қасірет, шаттану т. б. себептерден де, та-мақ ішкеннен кейін де көбейеді. Қаннан сыртқа шыққан соң тром-боциттер тез бүзылады, сондықтан оларды сапар алдында қанға химиялық заттар қосып тез санау.
Тромбоциттердіц қызметі (функциясы).* 1. Ангиотрофика-лық қан тамырды қоректендіру функциясы. Қан тамырлардың ка-лыпты құрылысы мен қызметін сақтауда тромбоциттердін, үлкен маңызы бар. Қан тамырынын. эндотелиі ағып жатқан қаннан қажет мөлшерде қоректік заттарды ала алмайды. Оны тромбоциттер каннан сорып алады да әлсін-әлсін, эндотелнймен түйіскен кезде оған беріп отырады. Сондықтан тромбоцит эндотелийдің «асы-рап сақтаушысы» деп бекер антпаған. Қанда тромбоцит саны азайса, эндотелийде қоректік заттар қажет мөлшерде уақытында жетпейді де, оның құрылысы өзгереді, капилляр кенересі селді-реп, ол арқылы түрлі заттар тіпті эритроцит те тез өтетін болады. Бұл тканьдерге қан қүйылуына әкеліп соғады, тканьдерде көптс-ген үсақ нүкте тәрізді дақтар пайда болады. Қоректік функция-сын барлық тромбоциттердің 15%-і ғана аткарады.
2. Адгезивті агрегациялық (жабысып үйінді құру) функциясы. Қан тамыры жарақаттанса, тромбоциттің пішіні өзгереді. Оның протоплазмасында өсіктер (жалған аяқтар) пайда болады. Олар жабысқақ келеді, эндотелий жарақаттанған жердегі негізгі мем-бранаға бекиді де, бір-бірімен жабысып, 10—20 тромбоциттен тұ-ратын үйінді қүрады. Бұл процесс агрегация деп аталады. Агре-гация тамырдыц ішкі бетінде ғана емес қанның ішінде де пайда болады. Агрегаттар қап тамырының қабырғасында жабысқан тро-мбоциттермен қосылып тромбоциттік тығынга (тромбыга) айна-лады. Сөйтіп, жарақаттанган жерден қан тамыры бітеледі де қан ағуы тоқтайды.
3. Ангиотензивтік (қан тамырын тарылту) функциясы қан та-мыры сацылауын тарылтады (спазм). Бұл жарылған тромбоцит-терден босап шыққан серотониннің әсері.
4. Қан ұйыту функциясы (гемокоагуляция). Тромбоцит құра-мында қан ұюын тездететін заттар (олардың жалпы саны ониан асады) болады, араб санымен белгілейді. Олар қан ұюының тромбоциттік факторлары деп аталады: 1-фактор — тромбоцит-тердің бетіне адсорбцияланган плазмалық проакцелерин (VI ф), бұл протромбиннің тромбинге айналуын тездетеді, 2— фибриноген-нің фибринге айналуын тездететін фактор. 3-фактор — тромбо-циттік тромбопластин. Тромбопластин тромбоцит мембранасында және түйіршіктерінде болатын фосфолипид. Ол тромбоцит жарыл-ған сәтте сыртқа шығып, қан ұюының бірінші фазасына қатыса-сады. 4-гепаринге карсы тұратын фактор, ол гепаринмен әрекет-тесіп, қан ұюын (гемокоагуляцняны) тсздетеді. 5-фактор — фиб-риноген тәрізді зат, тромбоциттерді бір-бірімен жабыстырып, үй-інді (агрегат) жасалуына әсер етеді. 6-фактор — тромбостенин (рет-рактозим) — ұйыған қанды тығыздайды, актин мен миозин белок-тарына ұқсас. Бұл да актин мен миозин тәрізді жиырылу кезінде АТФ-энергиясын жұмсайды. 7-фактор — антифибирнолизин, фиб-ринолиз жасайтын ферменттің әсерін төмендетеді. 8-фактор — се-ротонин қан тамырларын тарылтады. 9-фактор — фибриннің сақ-талуын қамтамасыз етеді. 10—қан тамырларын тарылтатын фак-тор, 11-агрегация факторы, тромбоциттерді бір-бірімен жабыстырып, ұйынды құруды тездететін тромбоксин деген зат. Қан тамы-рының эндотелиі агрегацияға кедергі жасайтын простациклин де-ген зат бөліп шығарады. Осы аталған әсерлері қарама-қарсы 2 заттың (тромбоксин, простациклин) кандағы арақатынасына ка-рай қанньщ ұюы шапшандайды не токтайды.
5. Тромбоциттер қанның креаторлық байланысын, әсіресе қан тамырларының табиғи құрылысын сактайды.
1. Адам физиологиясы / оқулық – Сатпаева Х.К., Нілдібаева Ж.Б., Өтепбергенов А.А. – Алматы: «Білім», 2005 ж.
2. Төлеуханов С.Т. Қалыпты физиология (биологиялық жүйелердің мезгілдік құралымдар бөлімі): Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2006 ж. – 140 бет.
3. Дюйсембин Ғ.Д., Алиакбарова З.М. Жасқа сай физиология және мектеп гигиенасы: Оқулық - Алматы: «Білім», 2003 ж. – 400 бет
4. Нұрмұхамбетұлы Е. Орысша-қазақша медициналық (физиологиялық) сөздік / ҚазММУ – Алматы: «Эверо», 2007 ж. – 904 бет.
5. Керимбеков Е.Б. Физиология атауларының орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. – Алматы: Қазақстан, 1992. – 280 бет
6. Қалыпты физиологияның лабораториялық жұмыстары / студент тер үшін. – Шымкент: Б.И., 1993. – 254 бет.
· Бақылау сұрақтары :
1. Қанның организмнің тіршілік үшін маңызы?
2. Қанның физикалық және химиялық қасиеттері?
mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2017 год. (0.154 сек.)Пожаловаться на материал