kk ru ru ru kk ru en ky tt kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en ba kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en ky kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk el kk kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk en kk kk uk kk en kk kk kk kk en kk kk kk en kk kk en kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk mn kk kk kk kk kk kk kk kk kk sah kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk en ru kk en kk kk kk kk en kk kk en kk kk kk kk kk en kk kk en kk kk bg kk kk en kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk en kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk en en kk ky kk kk ja kk en ru ru
Тақырып. Сыныптан тыс оқу әдістемесі
АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника
Ғасырға тек жүрмеңіз ғақыл бермей,
Бір маймыл қартайғанда қор болыпты,
Наданға айтқан сөзің текке кетер,
Дос болсаң, ықылассыз қызмет етер.
Бір істі пайдасы үшін паш етсеңіз.
Сұрайды: - Ем бар ма? – деп көрген жаннан,
Тәуір деп көзілдірік, өзі арзан.
Жарар деп пайдаланса іске ұқсатып:
Айырып ешбір жөнін көрмей жатып.
Онымен ешбір пайда болмаған соң,
Көрген жан күліп жатыр, шегі қатып,
Ақырында көзге себеп болмаған соң,
Көп кіріскен іс оңбас ынтымақсыз,
Көп малдың керегі не болса бақсыз,
Таудайын талаптан да бақыт артық,
Болса да қара жаяу жалғыз атсыз.
Ынтымақ жоқтығынан біздің қазақ,
Кем жұртқа әрбір түрлі болды мазақ
Зияны толып жатқан бастан артық,
Кемітіп ғазиз басын көріп ғазап.
Пайдалы салыстырсаң бар лұғаты.
Кеңесінен аққу, шортан, шаянменен,
Тыңдаңыз тәржіме етіп жазған хатты:
Бір аққу, шортан, шаян бұрынырақ
Кеңесін еттім бәйіт, салсаң құлақ,
Тартуға жүкті арбаны міндеттенген,
Оңаша көл басында тұрған жырақ.
Қайтсе де тартамыз деп ерегесіп,
Пайдасыз михнаттанып терге түсіп.
Жөнелді шу деп аққу көкке таман,
Сұңқылдап үсті –үстіне достан жаман,
Жайда да кесел шіркін жөнге жүрмес,
Тырмысып кейін қарай жатыр шаян.
Тартады дем алысып кезек –кезек,
Арбаны қозғалта алмай күдер үзіп,
Тыпырлап суға қарай бетіменен
Шамасы келмей жатыр шортан кезіп.
Кіріскен ынтымақсыз ол басында
Ерлердің болмай бірлік жолдасында.
Бетімен әр тарапқа тартқаннан соң,
Қозғалмай арба қалды көл басында.
Қоянның құйрығы неге қысқа, құлағы неге ұзын?
Сол қоянға көрші екен
Жас балықтың еті екен.
Олар кеп көл басына
Су түбіне көз сүзіп,
Тайдай тулап бір балық
Көріп қоян сол нәнді
Екеуі де сол жерде
- Қоян, сенің құйрығың
Осы суда жүр еді,
Бері қарай тартты енді.
Қоян: - Өлдім... қап! – деді.
- Құлағым кетті ұзарып,
Деді қоян, - өш әпер
Жетсе соған бұйрығың! –
Сот айтты сонда қоянға:
- Ұзын құйрық жараспас,
«Рас екен», - деп қоян,
Бір хан болған екен, оның екі қатыны болыпты; олар бала таппапты. Сол уақытта бұл бай сапарға шығуға ойланып, қатындарына айтыпты:
— Мен келгенше не істеп, не тауып қоясыңдар? — депті.
Сонда үлкен қатыны айтыпты:
— Мен сен келгекше алтыннан әдемілеп үй салдырамын,— депті.
— Мен алтын айдарлы бір ұл, бір қыз табамын,— депті,— ол баланың аты Алтын-Айдар болады,— депті.
Сонан соң бұл хан сапар шығып кетті. Хан бір-екі-үш жыл жүріп қайтып келіпті. Сонда манағы үлкеп қатыны үй салдырып қойыпты, кіші қа­тыны Алтын-Айдар баланы тапқан екен, бірақ оны үлкен қатыны күңдеп, бір сиқыршы қатынға айтып, баласын ұрлап алып, құдыққа тастапты. Ол кіші қатынға сен күшік таптың деп, күшік беріп, бәле қылыпты. Сон­да бейшара тоқал жылапты да, шарасыз көніпті. Мана­ғы хан келіп, күшікті көріп, тоқал қатынды қуып жіберіпті. Енді баланы әлгі кемпір құдыққа салып жіберіпті. Сонда құдайдың құдіретімен жабрайыл періште құс болып келіп, аяғымен көтеріп алып кетіпті де, қаланың шетіндегі бір кемпірге әкеліп беріпті. Ол кемпір­дің ұлы, қызы жоқ екен. Сонда ол екі бала үш-төрт жыл тұрыпты. Сол уақытта әлгі кемпір өліпті. Сонан соң бала оқ мылтық атып, құлан-бұлан аулап, етін тамақ қылып, терісін киім қылып жүріпті. Сөйтіп жүріп бір таудың шұқырына келіп, соны үй қылып, сонда тұрыпты.
Ол баланың тірі екенін біліп, бұрынғы қас қылған шешесі баяғы сиқыршы кемпірді жіберіпті: Алтын-Айдарлы баланы өлтіріп кел деп. Сонан соң ол сиқыршы кемпір баланы іздеп шығып келсе, бала аңға шығып кетіпті. Қарындасы үйде отыр екен, оған айтыпты:
— Ағаңа айт, мына жақта Көлмесхан дегеннің бір биесі бар; күнде құлындайды, құлындары арғымақ, тұлпар болады,—деді де, кетіп қалды.
Ол кемпір қастықпен өлтіруге ойлапты. Ол жолға барған кісі — жолда адасып кетіп, өледі екен. Кешке ағасы келіпті. Сонда қарындасы кемпірдің айтқанының бәрін де тамам айтыпты. Мұны естіп, ағасы құлынды іздеп, сапар шығып кетіпті.
Жолда келе жатқанда бір дарияға келіпті. Ол дариядан жүрген, өткен кісі әлек болады екен. Бұл Ал­тын-Айдар өтіп келе жатса, дарияны бір перінің қызы толқын қылып, кемені аударуға келе жатыр екен. Ол аудара бергенде, Алтын-Айдарлы бала қолынан ұстап алып, қолындағы сақинасын, білезігін тартып алып, жолына жүре беріпті. Жүріп келе жатқан Көлмесханға келіпті. Ол Көлмесханның биесі құлындап жатыр екен. Көлмесханға айтыпты:
— Ай, тақсыр, құлыныңызды рұқсат болса алайын,— депті.
— Ала ғой,— депті.
Олар өздері де құлындарын ала алмайды екен. Ол құлынды туысымен бір перінің қызы бермей алып кетеді екен. Сол уақытта бала мұны күзетіп тұрғанда, бір перінің қызы бұлт болып келіп, құлынды алып бара жатқанда, Алтын-Айдар қылышпен бұлтты салып қалыпты. Сонда перінің кебісі мен құлынды алып қалыпты. Сонан соң ханға келіп, кебіс пен құлынды көрсетіпті. Сонда хан бұған бата беріпті. Бұл алып қарындасына келіп, құлынды, сақинаны беріпті де, және аңға кетіпті.
Сиқыршы кемпір тағы келіп, құлын мен сақинаны көріп, қарындасына айтыпты:
— Мінеки, мен сендерге жақсылық ойлаймын,— депті,— ағаң саған сақина алып келді,— депті; тағы енді бір жаққа жібер, онан барып, алтын сандық алып келсін,— депті де, кетіп қалыпты.
Ағасы келген соң, қарындасы:
— Тағы бір жерде бір жақсы сандық бар, соны маған алып келіп бер,— деді.
Сонан соң ағасы тұлпар құлынына мініп кетіпті. Жолда бір кемпірді көріпті, ол кемпір жердің жарығын жамап отыр екен; бұған келіп:
— Шеше, не қылып отырсың?— депті. Ол кемпір айтыпты:
— Мен осы жердің жарығын тігіп отырмын,— депті.—- Не үшін десең, осы жерге өзіңдей батырлар келіп кіріп, бір сандық үшін өлді,— деді.
— Маған да сандық керек,— деп, келіп кіріп кетіпті.
Жердің астынан бір пері шығып айқайлапты:
—Тапал-тас үйде болсаң, хабарлас,— деп айқайлағанда, Алтын-Айдарлы бала тас болып өліп қалыпты.
Тұлпары бір-екі күн келмеген соң, үйіне қайтып, жылап тұрыпты. Сонда қыз ағасының өлгенін біліп, тұлпарға мініп, кемпірге келіп, манағы жер жамап отырған кемпірді көріп, ағасын сұрапты. Кемпір ай­тыпты :
Ағаң өлген, сен барма, барсаң сен де елерсің,— депті.
— Мен ағамды көріп өлермін деп, көріп кетейін деп!
— Сен жылай бер: «Жер үстінде мен мұңдық, жер астында сен мұңдық»,— деп.
Сонда ол қыз осылайша жылап кіріп бара жатқанда, алдынан бір пері қызы шығып, мұңын сұрап, мұны аяп, ағасын тірілтіп беріпті.
Сонан соң бұлар бір үлкен көп ағаш көріп, соған келіп кіріпті де, қарындасын тұлпарымен ағаштың шетіне қойып кетіпті де, өзі аралап ағаштың ішіне жүре беріпті. Сөйтіп жүріп бір ақ отау көріпті де, оған келіп кіріпті. Кіріп біраз отырған соң екі пері қызы ұшып келіп, сол үйдің төбесіне қонып отырып, екеуі біріне-бірі айтыпты:
— Ай, мен бір қорықтым,— депті,— неге десең мені бір бала, суда жүріп, кемені аударып жүргенімде қолымдағы сақинамды тартып алды,— депті— Мен ол баланы көрсем, оған қатын болар едім,— депті.
— Мен де бір қорықтым,— деді — Неге десең мен де бір ханның құлынын күнде алып кетуші едім, бір күні алайын деп келгенде, бір бала күзетіп тұр екен. Мен ала бергенімде, менен құлынды тартып алып қалды. Ол табылса мен де оған қатын болар едім,— дегенде:
— Міне, қатын болсаңдар оларды тартып алған ба­ла мен деп түрегелді. Сонан соң екі қыз да бұған некесін қиып тиді. Бұл бала қыздарды отаумен көшіріп, манағы қарындасы мен тұлпарына алып келді. Сонан соң бәрі жиылып бұрынғы орнына келді.
Сол жерде төрт-бес жыл өмір етіп тұрды. Неше күндер өтіпті, бала әр күнде аңға шығып жүреді екен. Бір күні аңға шығып жүрсе, бір адамды көріпті. Екеуі келе жатса, алдынан бір аң шықты да, көлбектеп жүре берді. Сол уақытта бала да, қасындағы кісі де атайын деп ұмтылғанда, әлгі аң кісі болды да, атайын деген кісіге айтты:
— Сенің мынау балаң,— деді. Балаға айтты:
— Сенің мынау әкең,— деді, сендерді Мыстан кемпip деген сиқыршы кемпір айырған,— деді, өзі жоқ болды.
Сонан соң әкесі мен баласы бірін-бірі біліп жылап көрісіпті де, әкесі баласын үйіне әкеліп қонақ қылып, үлкен қатыны мен мыстан кемпірді шақыртып алдырып өлтіріпті. Мұның шешесін бала таппадың деп қайыршы қылып, қаңғыртып жіберген екен. Соны алдырып, өзіне бұрынғыдай қатын қылыпты. Алтын-Айдар бала патша болыпты. Бұл баланың қарындасын, қатындарын алдырыпты, бәрін жинап алып той қылдырыпты, ат шаптырыпты, барша мұраты басына жетіпті.
Жылқы, түйе, сиыр, қой, ит, тауық, тышқан және бөтен жан-жануарлардың бәрі де адамның жылына ағалыққа таласты дейді.
— Мен, адам үстіме мінсе алысын жақын етемін, күшімді болса көреді, сүтімді болса ішеді, қылыма дейін арқан істейді, адамға менен пайдалы мал жоқ, жыл ағасы мен боламын,— деді.
— Сен адам жұмысын қылсаң арпа, сұлы, шөп асайсың, тамағың үшін құл болдың. Мына мен сен кө­тере алмайтын ауырды көтеріп, неше айшылық алыс жерлерге барамын, аш болдым деп арпа, сұлы сұрамаймын, кеде болса — кеде, жусан болса — жусан, не кез келсе, соны қорек етіп, табылса су ішіп, табылмаса шөлге де шыдап жүре беремін, жыл ағасы болу маған лайық,— деді.
— Адам егін ексе менімен егеді, сүтімді ішеді, құрт, май істейді.
— Мен болмасам, қазақ үйін немен жабар еді; жүнімді алып, киіз істейді, жабағымнан күпі тігеді, арқан, жіп өседі, сүтімнен құрт, май алады,— деді.
— Мен болмасам, сенің көбіңді не ұры ұрлап, не қасқыр жеп тауысар еді, сенің бәріңнің мен бақташыңмын, дұшпан көрінсе үріп-абалап, иеме хабар беремін.
— Мен болмасам, кісі ерте тұрып, жұмысына бара алмас еді. Адам ұйықтап қалмай жұмысына бару үшін азанда айқайлап хабар беремін, оятамын. Көп отырсаң ұйқың қанбай, жұмысыңнан қаларсың деп таңертең тағы айқайлаймын. Жатар уақыт болды деп, түн ортасында да шақырамын, кеш болса тағы шақырамын, демалар мезгіл болды деп,— деді.
Тышқан не дерін біле алмай тұрды да, бір түрлі қулық ойлап, жиналған көпке айтты:
— Бұл таластан еш нәрсе өнбес, жылды қарап тұралық та, кім бұрын көрсе, сол жыл басы болсын,— деді.
Түйе өзінің биіктігіне сеніп, менен бұрын кім көреді деп тышқанның сөзін қостап, бәрі де жылды қарап тұрды. Біраздан соң тышқан жорғалап, түйенің үстіне асығып, өркешінің басына мінді де отырды. Сонымен, бәрінен бұрын жылды тышқан көріп, хабар беріп, жылдың басы болған. Түйе бойына сеніп жылдан құр қалды де­ген сөз осыдан қалған екен.
Кім қорқақ, кім айбатты?
Ең күшті де қайратты,
Шеттеп жүрер жан сақтап.
Ең күшті де қайратты,
Ең күшті де қайратты,
Санап тұр ем “батыр” деп.
Қоя берді ол бақырып,
“Тышқан келе жатыр!”, - деп
Ұшып түсті быт-шыт боп.
Шығып кетті ыршып кеп.
Сонда батыр кім десең,
Батыр емес мамам да,
Батыр емес памам да,
Ең батыр да қайратты,
І.Жансүгіров атындағы Жетісу мемлекеттік университеті
СМЖ ЖМУ Е/ОӘК.09-2015 3 басылым
Пәннің оқу-әдістемелік қамтамасыздандыруларының картасы
mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2017 год. (0.169 сек.)Пожаловаться на материал