kk ru ru ru kk hi en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk ru ru ru en ba kk kk en hi ru
Дәріс-5-6. Журналистік зерттеудің даму тендеңциялары
АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника
1. Тақырып кіріспесі, көтеріліп отырған негізгі мәселелер, оның
алғышарты (оқырмандарды құқтық және өзге актілер және газет туындыларымен таныстыру);
2. Оқырмандардың назарын шахтадағы жалпы жағдайға аударып,
оларға күміс алу технологиясы мен жалпы осы жолдағы күрестің аурасын бейнелеу (газет туындылары, эксперт жасаған қорытынды);
әрекеттердің бейнесі (куәгерлердің ақпараттары, жеке тәжірибелерге негізделген деректер).
Осындай жолдармен автор өз туындысында із келеушіліктің және
журналистің таңданарлық талантын көрсеткен. Сол арқылы көпті толғандырған оқиғаларды өте күрделі әрі тиянақты зерттеп, көкейтесті көп мәселелерге негіздемесі мықты, нақты жауап бере алған. Сонымен қатар оның Ч.Уорнермен бірлесіп жазған Америка қоғамында ушығып кеткен парақорлық, жемқорлық, моральдық азғындық, дүниеқоңыздық пен тойымсыздықты көрсеткен атақты «Алтындалған ғасыр» деген кітабы да жоғарыда аталғандай сипатымен кезінде қолдан қолға өткен азғана туындылардың бірі болған.
Марк Твен негізін қалаған заңсыздық пен лас әрекеттің бәрін әшкерелеп сынауға бағытталған із кесу-журналистік зерттеу кейін көп публицистердің туындыларына әсер етіп, дамуға бет алды.
Терең білімді иманы берік діндар Бенжамин Флауэр «Арена» журналы арқылы сыншыл бағыттағы журналистік зерттеуге көп үлес қосты. Мерика қоғамындағы бай мен кедейдің жер мен көктей айырмашылықтары, жемқорлық пен парақорлық кең етек жаюы ұлтың моральдық тұрғыдан күрт төмендеуінің белгісі деп санап, қателектің бәрін түзеуге күш салды. Осы кездегі американдық журналистер әділеттіктің жеңіске жететіндігіне әрдайым нық сенімді болды. Әртүрлі саланы қамтыған келеңсіздіктерді әшкерелеп сынаған журналистердің басты мақсаты халықтың қамы ғана болды. Мысалы, «Кольерс» журналы медицина саласындағы жасанды жалған дәрі-дәрмек өндірушілердің заңсызәрекеттеріне қарсы күрес ұйымдастырады. Журналдың 1905 жылғы қазанның 7-і күні жарық көрген санында журналист Сэмюэль Гопкинс Адамс «Американың ұлы жадған әрекеті» деген мақала жариялатып, жасанды дәрі өндірушілерге қатты соққы берген. Ол арнайы патенті бола тұра баспасөз арқылы жарнамаланып жүрген дәрілердің өзі науқастарды сауықтырудың орнына уландыратындығын, себеі, олардың құрамынды көп мөлшерде есірткі заттары мен химиялық залалды элементтердің қосылғанын бұлжымас деректермен дәлелдей алған. Нәтижесінде, мақаланың тақырыбының өзі ел арасына кең тараған тұрақты тіркеске айналған. (Біздегі Б.Майлиннің «Даудың басы – Дайрабайдың көк сиыры» секілді).
1909 жылы «Кольерс» Алясқа жергілікті үкіметінің табиғи байлықтарды алып сатарлыққа салған заңсыздықтарына қарсы күрес ашқан. Осындай келеңсіздікке сенатор Баллинжердің араласқанын әшкерелегенде ел арасында бомба жарылғандай әсерлі болған. Сол сияқты «Саксес» журналы Чикагодағы мал соятын жердің адам төзгісіз ауыр жағдайын бейнелеген журналист Эптон Синклердің деректі романын жарияласа, 1905 жылы «Эврибодиз» журналы журналист Ч.Э.Расселдің ірі коммерсанттардың кедейлерді қалай тонайтындығын әшкерелеген «Дүниенің ең алып терісі» атты циклдің мақаласын жариялаған. 1907 жылы жарыққа шыққан журналист Лоусонның «Жынданған қаржы» деген мақаласын жариялау арқылы өзінің таралымын күрт өсіріп, саудада өтімділігін арттырғаны соншалық қысқа мерзімге жарты миллионға жеткен. «Космополитэн» журналы да олардан қалысқан жоқ. 1906 жылы наурыз айында Филлипедің «Сенат мүшесінің сатқындығы» аты мақаласын жариялау арқылы көп пайда табумен қатар беделін де көтереді. Ел ықыласына бөленген мысалдарды сол кезеңдегі америка баспасөзінен көптеп кездестіруге болады.
Аталмыш кезеңдегі мерзімді баспасөзде анық байқалатын тағы бір ерекше сипат – газет-журналдар бетінде журналистермен қатар оқырмандар пікірлерін білдіріп, осы іске белсенді араласқандығы. Әсіресе, «Эмэрикэн мэгэзин» (1906) газеті өзінің әр сандарында оқырман хаттарын, жарияланымдарға үн қосқан мақалаларды басатын арнайы айдар ашқан. Редакция мақалалары мен комментарийлерді «Бұзылған үй» деген тақырыппен жариялады.
«Макрейкерлердің» қозғалысы журналистік зерттеуді АҚШ-та ғана емес өзге елдерге де таралып, дамуына елеулі ықпал етті. Сондықтан журналистік зерттеудің негізін қалаған бірден бір жанр ретінде әшкерелеуші сын мақаланы ерекше атап айту ләзім. Аталмыш жанр бойынша туынды жасаған журналистер шығармашылықтарының ерекшелігі – объективті шындықты әділ түрде ешкімді де бетің-жүзің демей батыл айтатындығы, тепе-теңдікті жоғары деңгейде сақтай білетіндігі еді. Өзін тонатуды, ешкімнің алдау-арбауына түсуді қаламайтын қарапайым оқырман атынан сөйлеуге мүмкіндік туды. Оның нақты мысалы ретінде алдағы тақырыпта атап өткеніміздей, «Вашингтон», «Вашингтон пост» газетінің журналистері Каол Бернстайн мен Боб Вудвордтың сыншыл әшкерелеу бағытында жариялаған циклдік мақалаларының нәтижесінде «Уотергейт»қылмысының ашылуы мен АҚШ президенті Ричард Никсонның тақтан түсірілуі еді.
Жапония журналистикасында да «макрейкер» журналистердің ісін жалғастырушылардың позициялары, қызметтері зерттеушілердің назар аударуда. Сондай-ақ, Ресейдің «Совершенно секретно» газетінің атап көрсетуіне қарағанда, осы көрші елдің журналистикасы жоғары лауазымдылар тарапынан көрсетіліп отырған әтүрлі қысымдарға қарамастан олардың заңсыз әрекеттерін, мафиялық сыбайластықтарын, қылмыстарын, өзге де ірі оқиғалар туралы жазылып, айтылып келеді. Германия сынды Еуропа елдерінде де журналистік зерттеу өте тиімді әрі нәтижелі жұмыс істейді. Осының өзінен-ақ бүгінде журналистік зерттеудің әлем елдерінде қарапайым көрініске айналғанын, із кесуші-тілшілердің қолданатын негізгі жанрларының өзі әшкерелеуші сыншыл сипаттағы мақалалардан тұратындығын аңғаруға болады. Дәл осындай бағыттағы туындылардың қай елде болсын, ең көп оқылатыны, халықтың ықыласына бөлінетіні зерттеушілердің назарын аударып отыр.
ХІХ ғасырдың орта тұсында орыс әдебиеті мен журналистикасында журналистік зерттеу тәсілімен жазылған туындылар жарық көре бастаған. Сол кездегі қоғам өміріне сын көзбен қараған, халықтың көкейіндегі мәселелерді көтерген, салмақты қорытынды жасаған шығармалар ретінде А.С.Пушкиннің «Пугачевтің тарихы», А.П.Чеховтың «Сахалин аралы», Ф.М.Достоевскийдің «Өрт», В.А.Гиляровскийдің «Мәскеу және мәскеуліктер», «Қоқыстағы адамдар», В.Г.Короленконың «Мултан құрбандығы секілді туындылар аталады. Олар өз шығармалары арқылы тек жазушы, публицист ретінде ғана емес, сонымен қатар із кесуші-журналист ретінде де өшпес іздерін қалдырған.
Ресей ғалымдары Пугачевтің көтерілісінің себеп-салдарына талдау жасаған А.С.Пушкиннің «Пугачевтің тарихы» атты атақты романы іздестіру (зерттеу) бағытында жазылған орыстың алғашқы туындысы деп біледі. Жазушы онда әртүрлі деректерді, оның ішінде 1773 жылғы декларацияны, әскери қолбасшылардың бұйрықтарын, хаттарын, халық арасында кең тараған қысыр әңгімелерді, әзіл-әжуаларды, анықтамаларды, адамдар өмірбаянын, географиялық ақпараттар, тарихи құжаттарды, аңыз-әбсаналарды, куәгерлер мәліметтерін, образдарды, портреттерді бәрін қамтыған. Оның қыруар дерек, материалдар жинап, оған мұқият зерттеулер жүргізе отырып, түсіндіруі журналистік зерттеудің тәсілдерін тиімді пайдаланғанын көрсетеді.
Сондай-ақ, Ф.М.Достоевскийдің 1862 жылы Петерборда болған қатерлі өрттің себебін іздестіріп зерттеген «Өрт» атты цикл мақаласы, В.Г.Короленконың Удмурттағы Мултан елді мекенің шаруаларына нақақтан жала жауып, абақтыға қамап заңсыз сот ісін жүргізгендігін 10 ай бойы зерттеп жазған «Мултан құрбандығы» цикл мақаласы, А.П.Чеховтың Сібір және Сахалинге жер аударылған адамдардың жан түршігерлік ауыр тіршіліктерін, ахуалдарын зерттеп жазған «Сахалин аралы», «Сібір өлкесінде» сапарнамасы, Мәскеу тұрғындарының байлары мен кедейлерінің айырмашылықтарын, қылмыс, заңсыздықтарын, қауіп-қатерлер секілді әлеуметтік көптеген мәселелерді көтерген В.А.Гиляровскийдің «Мәскеу және мәскеуліктер», «Қоқыстағы адамдар» және «Гогольдің ізімен» секілді жазбалары Пушкиннің бастаған іздестіруді жалғастырды, Ресейде журналистік зерттеудің қарқынды дамуына ықпал етті.
Аталмыш туындылар ХІХ ғасырдың басында шығарылған «Северное пчела», «Современник», «Русское слово», «Русские ведомости», «Русское богатство», «Новое время», «Московский листок» журналдарында жарияланып, азғана уақыттың ішінде көптің кәдесіне жараумен қатар қоғамдық психологияға елеулі әсер етіп, белгілі нәтижелерге де жеткен.
Ресейде қазан төңкерісінен бұрын журналистік зерттеуді дамытуға жалпыға ортақ қоғамдық-саяси, экономикалық, әдеби-мәдени журналдар айтарлықтай роль атқарды, әшкерелеуші сыншылдығымен, талдап сараптама жасаған салмақтылығымен ондағы мақалалар қоғамға аса күшті ықпалды болды.
Бүгінгі таңда ресейлік әріптестеріміз әдебиет пен журналистика классиктерінің негізін қалаған журналистік зерттеуді, сыншыл бағытты жаңа жағдайда жалғастырып, дамытып келеді.
Әлем журналистикасы үшін 1970 жылдар журналистік зерттеудің шыңға жеткен алтын кезеңі болып есептеледі. Оған себеп, жоғарыда айтқанымыздай, «Вашингтон пост» газеті тілшілерінің президент Р.Никсонның оппозиция өкілдері орналасқан қонақ үйде астыртын тыңдау құралдарын орналастырған барлаушылық әрекетін әшкерелегені, оны сонау биік мансабынан айырғандығы.
1980 жылдардан бастап Шығыс, Еуропа, Латын Америкасы, Азия елдерінің масс-медиа жүйесінде журналистік зерттеу біршама қарқынды даму үрдісі байқалды. Польшадағы баспасөз бостандығының өзге социалистік елдермен салыстырғанда біршама кеңдігі кезінде онда журналистік зерттеуді еркін жүргізуге мүмкіндік берді. Нәтижесінде, «Солидарность» қозғалысы құрылып, елдегі билікті түбірімен ауыстыруға дейін барды. Жүре-келе мұның ақыры күллі социалистік жүйенің баянсыз екендігіне әлемнің көзін жеткізді. Шығыс Еуропа елдерінде демократиялық жаңарудың жаңа дәуірі басталды. 1985 жылы басталған қайта құру кеңестік баспасөзге жаңа леп әкелді де, қоғамдағы былық-шылықты ашуға, журналистік зерттеулер жүргізіп, оның жариялатуға қолайлы мүмкіндік туды. Оның соңы 70 жылдан астам уақыт дара билік құрған компартияның тарауымен, кеңес одағының ыдырауымен аяқталды.
Сексенінші жылдардың аяғында Монғолияның сол кездегі орталық басылымы «Үнэн» газеті ел өміріндегі келеңсіздіктер мен сыбайластықты, билік басындағылардың жемқорлықтарын, жершілдікке бөлінушілігін, сот, құқық қорғау орындарындағы былықтарын көбейгенін соның салдарынан мемлекеттік және ұлттық мүддеге нұсқан келіп отырғанын сынға алған журналистік зерттеулерді көп жариялады. Әсіресе, әйгілі сатирик Ж.Барамсайдың жазған топтама зерттеулері ел арасында дүмпу тудырды, халықты мүлгіген ұйқыдан оятып, социализмнің салғырттығынан арылуына көмектесті. Елдің саяси белсенділіктері күрт артты. 1989 жылдың соңында ел жастарының бастамасымен құрылған Монғолияның демократиялық одағы 1990 жылы наурызда бейбіт түрде өткізген саяси күрестің нәтижесінде мемлекетті алпыс жылдай уақыт билеп-төстеген саясибюро мен бір партиялық өкімет толық құрамымен отставкаға кетті. Осылайша, елдегі саяси жүйенің толықтай жаңарып, демократиялық жолға түсуінің алғышартын журналистік зерттеуді шебер жүргізген қаламгерлер мен баспасөз жасады. Бұл Азиядағы дамушы постсоциалистік елдердің арасындағы алғашқы демократиялық жеңіс болатын.
Әлем елдерінде мұндай үрдістері әлі жалғасып келеді. 2000 жылы Филиппин елінің бір топ журналистік зерттеушілері президент Жозеф Эстраданың жемқорлығын әшкерелеп, оны мерзімінен бұрын тақтан тайғырған болатын. Елдің журналистік зерттеу орталығының директоры Шейла Коронеланың басқарған журналистері президент Ж.Эстраданың құпия дәулет-қазынасын сегіз ай бойы зерттеулерінің нәтижесінде газетте цикл репортаждары жарияланған. Президентке қарсы қозғалған сот ісінің басты негіздемесі, дәйекті дерегі – осы репортаждар болған. Мұны президентті тақтан тайдырған Азиядағы алғашқы журналистік зерттеу деп атауға толық негіз бар. Бұдан сәл бұрын оңдаған жылдар бойы билік құрған диктатор генерал Сухортоны кетірген қозғалыс Азияда орын алғанымен оған журналистердің тек жанама түрде ғана әсері болған еді. Ал, Филипиннің жайы басқаша еді. Сондықтан да, әлемдегі беделді журналдардың бірі «Asia week» Ш.Коронеланы «Азиядағы жемқорлықпен күресуші ірі тұлға» - деп атаған. Журналистік зерттеудің Азияда кең етек жая бастағанын жоғарыдағы мысалдардан көруге болады.
Бразилияның «Жорнэл де Бразил» басылымы 1991 жылдан бері мемлекет пен үкіметтің жоғары лауазымды тұлғаларының билікті асыра пайдалану әрекеттерін әшкерелеу науқанын бастаған. Журналист М.Роша елдің экономика министрлігінің ақпараттық қорына компьютерлік жүйе арқылы еніп, әлеуметтік қорғауды қажет ететін төменгі топтарға арналған ақшаны президент Ф.Коллордың қайын жұртына таратылғанын әшкерелеген. Сонымен қатар президенттің өзге де парақорлыққа қатысты істерін тапқан. Осылай басталған істі «Вежа» апталық журналы сәтті жалғастырып, Ф.Коллорды билік басынан тайдыруға тікелей ықпал еткен. Бұл Латын Америкасы елдері журналистикасы үшін бұрын болмаған ірі жетістік болатын.
Батыс елдері журналистік зерттеуінде салыстырмалы түрде кең қолданылатын қызметтің бір түрі – папарацция яғни жасырын түрде фотоға түсіру, құпия байқаулар жүргізіп, ақпарат жинау. Мұнысы журналистік зерттеудің негізін салушы макрейкерлермен салыстырғанда сәл басқаша жағдайдың әсерінен пайда болған. Айталық, нарықтық бәсекеге төтеп беру, газеттің таралымын көбейту, оқырман тарту, оның саудада өтімділігін арттыру үшін күрес оған қатты әсер еткен. Әрине, масс-медиа жүйесінде жасалатын барлық жаңа қадам соның ішініде папарацция секілді әрекеттер көп жағдайда өзінің кері әсерін ертпей тұрмайды. Сондықтан халықтың қажеттіліг мен ізденісімен санаспайынша іс бітпейді.
Папараццистердің істері баспасөзге ғана емес, оның ақпараттарын қабылдаушыларға да және өнерпаздардың «құрбаны» болып жүрген әртүрлі деңгейдегі «жұлдыздарға», аттары айдай әлемге мәшһүр тұлғаларға да пайдалы. Ресейлік ғалым Л.Д.Болотова бұл жайында мынандай пікірде: «Жұлдыздардың жарқырауы» біреулер үшін керек... Шынтуайтында, біреулерге ғана емес-ау, барлық адамдарға керек. Ең алдымен «жұлдыздардың» өздеріне қажет. Себебі, оларды адамдар біледі, көреді, қызықтайды, сүйеді. Осы механизм нарықтың «сұраныс арман мүддені тудырады» деген классикалық принцип бойынша жұмыс істеуі тиіс. Бір жағынан саясат, бизнес, өнер, спорт «жұлдыздары» өздерінің күнделікті насихатталуына, көпшілік қауымға өзін «ашып көрсетуге», келесі жағынан халықтың өзі «батырлары» туралы білгісі келеді. БАҚ осы екі аралықта болады және онысы тапсырыс пен мүддені белгілі бір дәрежеде орындауға дайын тұрады. Соңғы жылдары атақты адамдар туралы ғана жазатын баспасөздің көбеюі кездейсоқтық емес. Сондықтан, оқырмандардың белгілі топтары ақпаратты оңай форма (оқу емес көру немесе құлыптың тесігінен сығылау) арқылы қабылдағысы келетін болыпты. Олай болса, қазіргі заман қоғамында «папараццистер» деп аталатын жоғары дәрежелілер жайында шу көтерген ақпарат дайындайтын тілшілер қаласақ та, қаламасақ та орын алатыны белгілі».
Папараццияның әр әрекеті баспасөз үшін жағымды және жағымсыз жақтардан тұратыны белгілі. Газет сандарының сатылуына, өтуіне игі әсері бар, редакцияға қыруар пайда әкеледі, шу көтеріп жұрттың назарын аударады. Міне, осындай жақсы тұстары бар. Ал, папарацциялық материалдардың өте көбеюі газет туындыларының сапасына нұқсан келтіреді, мазмұны төмендейді, маңыздылығы азая түседі, газет даңғаза ойынның алаңына айналады.
Мұндай жағдайда проблема көтерген, зерттеліп талдау жасалған, дерек пен ақпаратты мол, ірі сапалы туындылар газет бетінен ығыстырыла бастайды. Біраздан соң халық мұндай материалдарды оқымайтын секілді жаңсақ ұғым редакция ұжымында пайда бола бастайды. Бұл тек Батыста ғана емес біздің баспасөзде де байқалып қалатын жайт. Мысалы, Қазақстанда орыс тілінде шығарылатын газеттердің дені өздерінің оқырмандарын жеңіл-желпі айғай-шумен, арзан даңғаза жазбаларымен «жаулап» алғылары келетіні құпия емес.
Аталған жайттарға байланысты әшкерелеуші сыншыл бағыттағы журналистік зерттеу өз келбетін белгілі дәрежеде өзгертуге мәжбүр болды. Азғана тиражбен басылатын саяси бағыттағы сапалы газет саясат, экология, бизнес, мемлекеттік, үкіметтік орындардың қызметін белсенді түрде зерттесе, көңіл көтерумен айналысатын, бұқараның психологиясымен ойнайтын баспасөз папарацциялық материалдарды жариялауды құп көреді.
Қазақ масс-медиасы бүгінде папараццияға соншалықты қатты бой ұра қойған жоқ. Оған әзірше біздің ар-намыстары үшін аталарының құнын сұрап сотқа шағымданатын арызқойларымыз жол бере қоймасы тағы белгілі. Оның сыртында жалпы қазақ баспасөзінде ежелден әдептіліктің жақсы дәстүрі бар.
Жалпы әлемде папараццистердей өлермен, өз ісіне жан-тәнімен берілген жандар көп емес. Олар өз мақсаттарына жету үшін қандай жағдайда болса да төзе алады. Атақты адамдарды мас кезінде немесе ашынасымен, достарымен, дұшпандарымен бірге кезінде ме, я болмаса, әдеттен тыс жағдайда «қолға түсірмекке» әуіреленіп жүреді. Оған да зор төзім мен ерік күш жұмсалады.
Адамзатты алаңдатқан, қоғамдық өзекті әрі шешімін күткен келелі мәселелер папараццистерді қызықтырмайды. Экологиялық мәселелер, соғыс-қақтығыстар, саясаткерлер мен бизнесмендер арасындағы сыбайластықтар, балалар мен жастар тәрбиесінің оларға қатысы жоқ деуге болады. Сөйте тұра спорт чемпиондары, өнер «жұлдыздары», саяси қайраткерлердің жеке өмірінің түрлі ұсақ-түйектері үнемі солардың басты назарында болады. Папараццистердің ең басты мүддесі түсірген суреттері мен жазған мәтіндері үшін мол қаламақы алу ғана. Ал, біздің елдің жағдайында газеттер папарацциялық материалдар тұрмақ өз авторларына да қаламақы төлей алмайды. Сондықтан ол жағынан біз үшін аса үлкен қорқыныш жоқ.
Папараццистердің тағы бір сипаттары оңай олжанын соңында жүріп журналист этикасын естен шығаратыны. Адамдардың жеке өміріне араласпауды әлемнің көп елдерінде баспасөз туралы заңда ғана емес Конституция арқылы да атап көрсетеді және жауапкершілік жүктейді. Бұл өте орынды шектеу болып табылады. Себебі, адамдардың жеке өмірін құрметтемеудің соңы атақты адамдардың психологиясына аса ауыр кері әсер етіп қана қоймайды, кейде трагедиялық жағдайға да душар етеді. Оған мысал ретінде күллі әлемге белгілі Диана ханшаның мезгілсіз қазасын атап айтуға болады. Сарапшылардың қорытындысына қарағанда, оған машина соңынан қуып, қозғалыстың қалыпты жағдайына нұқсан келтірген папараццистер кінәлі көрінеді. Олар соқтығысқан машинада қан-жоса болып өлген ханшаны суретке түсіріп, сол «туындысын» АҚШ-тың ірі «сары» журналы – «Нэшнл инкуайер» дің редакторы Стив Коцаға сатпақ болған. Алайда, ханшаға құрметпен қарайтын редактор біреудің қайғысымен ойнап, мал тапқысы келген журналистің ұсынысынан бас тартып, оларды қуып шыққаны туралы дерек бар. Папарацция ұстанымы бойынша тіршілік ететін журналистер кейде адамгершіліктен айырылатындығының бір мысалы осы болса керек.
Бүгінгі таңда бізбен тығыз мәдени байланыстағы Ресейде журналистік зерттеу басты екі бойынша дамып келеді. Оның біріншісі, «макрейкерлік» яғни, Американдық тәжірибемен үндес болғанымен батыстық зерттеушілерден едәуір өзгеше. Оның басты себебі, көршіміздің журналистік зерттеуінің мақсаты, қызмет жүргізетін болмысы, ортасы алыс шет елдіктерден мүлде басқаша болып келетіндігінде. Оны ресейлік журналист А.Констанинов та мойындайды: «...ең алдымен журналистік зерттеу жүргізетін технологияны қолданатын сала, оның аясы да мүлдем өзге. Бізде көбінесе әртүрлі қылмыстар, жемқорлық немесе соған ұқсас әрекеттер болып келеді. Олай болса, Батыста журналистік зерттеу ісі біз ойлағаннан тіпті де қарапайым секілді оқиғалар аясында жүріледі. Болашақта біздің де шет елдік журналистер сияқты болатынымызды жоққа шығара алмаймыз. Дәл қазіргі таңда ең басты мәселе – Батыс іздестірушілері қызмет жүргізетін секілді қолайлы жағдай мен мүмкіндіктің жасалмағаны. Мысалы, оларға журналистік зерттеуге арнап, белгілі бір қорлардан материалдық көмек көрсетіледі. Жеткілікті қаражаты бар журналист күнделікті нанның ақшасын табуды ойламай-ақ қалағанынша ұзақ уақыт тыныш жұмыс істей алады. Елімізде журналист зерттеу бағытының ірі көлемді сапалы материал дайындау барысында күнделікті нанды да айыру үшін қат-қабат мақала, материалдар дарлауға тура келеді. Бізде Батыс редакциялары секілді алдын ала ақша төлеп, сенім жүктеуге үйренбегенбіз. Жалпы Орыс журналистикасы Батыс журналистикасынан мүлдем өзгеше».
Жоғарыдағы Ресей журналистикасының жағдайынан бізде де оғаш еш нәрсе жоқ. Ол бәрімізге де мәлім.
Ал, әлем елдерінің көбіндегі журналистік зерттеудің екінші бағыты – «сары» баспасөздің басты сипаты болып табылатын папарацциялық іс әрекет. Бізде бұл сала пәлендей өріс алған жоқ. Дегенмен, белгілі бір элементтері аздап көрініс беріп жатады. Алайда, мақалалар нақты мекегжайсыз, лақап атаулармен жазылады, оқиғаға ойдан құрастырылған тұздықтар қосылады, оны кіші форматтағы жекеменшік газеттер жариялайды. Қазақ тілінде шығарылатын оңдай газеттердің дені еліміздің оңтүстік өңірлеріне тиесілі.
Ресейдегі кино, телевизия бағытындағы «Семь дней» журналында папарацциялық туындыларға арналған «Тутти-Фрутти» деген тұрақты айдар бар. Сонда жарияланған бір аударма мақаламен мысал ретінде танысайық. Онда атақты муызкант Мик Жаггердің анасымен бірге тұратын өз ұлымен кездесуі баяндалады. Мәтіннен үзінді: «Ұлымен жүздесетін көңіл толқытар кездесуге әкесі барынша мықты әзірленуге тырысты. Саябаққа (сонда кездесуге келіскен) барар жолда балалар ойыншығының «The Farmyard» дүкенінен кішкентай Лукасаға шын көңілімен бірнеше тарту-таралғылар сатып алды. Ричмонда саябағында бақытқа кенелген үшеу үш сағаттай уақытты өте тамаша өткізді. Куәгерлердің айтуларынша, ол үшеуі күліп, ойнап, әзілдесіп шын мәз-мейрам болысқан. Осы кездесу Жагтер Морад екеуі кешікпей қосылады деген ойға жетелеген. Мүмкін. Алайда, саябақтан шыққанда достарша сүйісіп қоштасқан Мик пен баласын жетектеген Лусиана екі жаққа кетті. Жагтер өз «Мерседесіне», Морад «Ягуар» көлігіне мінді...».
Осы кездесу туралы мәтінмен бірге бес фото жарияланған. Фотодағы адамдар суретке түскенін аңғармаған сыңайда. Бұдан журналистің ақпарат жинау барысындағы байқағыштығын көруге болады. Сондай-ақ, атақты жұбайлардың маңында саябақта болған адамдардан алынған ақпараттарға негізделгені байқалады. Материал негізінен оқиғаны бейнелеп көрсетуді мақсат еткен. Журналист атақты жұбайлар туралы болжам жасағымен онда еш бір негіз жоқ. Мұнда папарацциялық материалдың сипаты болып табылатын ақпарат қабылдаушыны сендіру мақсатпен пайдаланылған белгілі деректерге назар аудару жағы байқалады. Мысалы, ойыншық сататын дүкенің атауын, екі көліктің маркасын анық жазғандығы.
Папараццияның осындай ойдан шығарған дүниелері нағыз журналистік зерттеудің маңызын төмендететін кері тұстары бар. Алайда, соған қарамастан Батыс журналистикасында оны журналистік зерттеудің бағытына жатқызады. Біздіңше, папарацция ең бастысы – қоғамдық жауапкершілікті саналы түрде сезініп, журналист этикасының нормалары аясында жұмыс істеуге тиіс. Сонда ғана ол бизнестік мақсатын сәтті орындай алады.
Мұның бәрі нені көрсетеді дегенге келсек, бүгінде еліміздің масс-медиа жүйесінде Батыс журналистік зерттеуінде кеңінен қолданылатын бағыттардың екеуінің де даму негізі қаланды.
Сайып келгенде, журналистік зерттеу – ғайыптан пайда болған дүние емес, оңдаған жылдар бұрын Еуропада негізі қаланған. Америкада қарқынды дамыған, кейін әлем масс-медиасында қалыптасқан журналистер қызметінің ерекше бір формасы. Алдымен жазушылардың деректі шығармаларында, кейін журналистердің сапарнамаларында, очерктерінде, сын мақалаларында журналистік зерттеудің бағыттары елеулі орын алған болса, бүгінде оны қаламгерлер барлық жанрларда кең қолданылатын болды. Журналистік зерттеудің дамуына ХХ ғасырдың басындағы экономиканың қарқынды дамуы, реформалар, нарықтық бәсекелер секілді көріністер елеулі ықпал етіп, көпті қамтыған қоғамдық-саяси, экономикалық журналдардың шығарыла бастауы маңызды роль атқарған. Өткен ғасырдың орта тұсынан бастап журналистік зерттеу әлемдік сипат алып, жетпісінші жылдары АҚШ президентінің заңсыз әрекетін әшкерелеп, оны тақтан тайдыруға ықпал етуі журналистік зерттеудің ең биік шыңы болып саналады. Бұл көрініс өзге елдерде де қайталануы бұрын-соңды болмаған тың оқиғалар еді.
Елімізде журналистік зерттеудің негізі енді ғана қаланып келе жатқанымен алдағы уақытта қарқынды дамуына құқықтық, әлеуметтік-экономикалық , саяси ахуал қалыптасып келеді деуге болады.
1. Демократия бар жерде журналистік зерттеудің де болуының талап етілуінің себебі неде?
2. Журналистік зерттеудің тарихы жайындағы әлем ғалымдарының пікірлерін атаңыз.
3. Марк Твеннің журналистік зерттеуге қосқан үлесіне баға беріңіз.
4. Ресей әдебиеті мен баспасөзінің классиктерінің журналистік зерттеу жанры бойынша жазылған шығармаларын атаңыз.
5. Папараццистердің журналистік зерттеушілерден айырмашылық-тарын атаңыз.
6. Еуропада негізі қаланған журналистік зерттеудің басты сипаттары?
7. Еліміздегі журналистік зерттеудің жайын қалай бағалайсыз?
1. Уайсборд С. // Журналистік зерттеудің демократия үшін не қажеттілігі бар? Ғаламдық мәселелер. АҚШ мемдеп. Электронды журналы. 6 том. №1 сәуір 2001. 15-б
2. Болотова Л.Д. // Американский массовый журнал конца ХІХ века. Вестник МГУ. Серия журналистика. №1. 1990
3. Журналистское расследование// под.ред. А.Константинова СПб. 2001
4. Встреча в парке «Семь дней», №41. 2000.
1. Еліміз оңтүстік өңірлерінде жарыққа шығарылатын «сары» басылымдардан папараццистік бағыттағы туындыларды тауып, сарапқа салу.
2. Еліміздегі сапалы газеттерден журналистік зерттеу сипатындағы материалдарды тауып, оған талдау жасау.
mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2017 год. (0.317 сек.)Пожаловаться на материал