kk ru ru ru kk ru en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk uk kk kk kk kk kk kk en en kk kk fr fr en en fr en kk kk fr fr nl en fr fr kk kk fr fr es en es es kk kk kk fr fr pt en ru fr kk kk fr fr es en ja fr kk kk nl fr es fr it fr kk kk kk nl fr fr es es nl kk kk fr fr fr fr es en kk kk kk en fr fr fa fr es kk kk fr en es fr de es kk kk en en ru de de de kk kk en ru zh it de ru kk en en en en en en en en en en en en en en en en en en kk kk kk kk kk kk en en kk fr en en sv de kk fr ru fr fr en ru fr nl nl fr fr kk fr fr fr fr fr kk fr pl ca fr fr ru fr fr fr fr nl kk fr sv fr fr fr kk sv fr uk cs sv kk fr ca fr nl fr kk fr de fr fr fr kk fr fr fr fr fr uk fr fr fr fr en kk fr fr fr fr fr kk de fr fr fr nl en kk ru fr en en ru kk ru ru
АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника
Әдетте, кейде ғылыми сананың өзінде табиғат, қоршаған орта, географиялық орта, геосфера, Жердің географиялық қабаты, Жер, жер ресурстары түсініктері арасындағы айырмашылықты анықтау қиын.
2. Аумақтық-ономастикалық санат – құрлықтың, аумақтың атауы (Мод ханшасының Жері, Элсуерт Жері, Жаңа Жер, Отты Жер);
3. Объектік – меншіктік санат – менің жерім, басқалардың жері, туған жер, номадтар жері, үндістер жері;
4. Саяси-әкімшілік санат - кейбір мемлекеттердің мемлекеттік-аумақтық түзілімдері, мысалы, Германия мен Австрияда: Төменгі Саксония Жері, Гессен Жері, Саар Жері, Бавария Жері және т.б.;
6. Әлеуметтік-экономикалық санат - ауылшаруашылық өндірісінде басты құрал болып, сондай-ақ кез келген мемлекеттің халық шаруашылығының барлық салаларын орналастыру үшін негіз болып табылатын ауылшаруашылық және басқа жерлер.
Қазақстан Республикасының территориясы: 1) орманды дала; 2) дала; 3) қуаңдала; 4) шөлейт; 5) шөл; 6) тау етегіндегі шөлді дала; 7) субтропикалық шөл; 8) субтропикалық тау етегіндегі шөл; 9) ортаазиялық таулы облысы; 10) оңтүстік-сібір таулы облысы болып 10 табиғи аймаққа бөлінген.
Жер кодексінде келтірілген осы аймақтар тек табиғи жағдайлар мен қоршаған ортаны жалпы сипаттайды, территорияны макро-және микроаймақтау, бірінші кезекте, ауылшаруашылық алаптарын аймақтауға, ауылшаруашылық өндірісін мамандандыруға мақсатталған. Бүл аса маңызды жүмыстарды Жер кодексінің 8-бабына негізделе отырып, басқа саладағы мамандармен бірге, жерге орналастырушы және жер кадастры инженерлері жүзеге асырады.
Сондықтан «Жер мониторингі туралы Ережелерді» бекіту туралы 1993 жылдың 30 қыркүйегіндегі Қазақстан Республикасының Үкіметінің №979 қаулысында «Жер» мониторингі емес, әлеуметтік-экономикалық санаттағы «жерлер» мониторингі жүргізіледі деп қарастырылған. «Жерлер» деген әлеуметтік-экономикалық санаты жерге орналастыру ғылымының әдістемелік негізі болып табылады. Қазақстан жерлер қоры пайдалану мақсатқа сай:
1. Ауылшаруашылық мақсатындағы жерлер;
2. Елді мекен жерлері (қалалар, жүмысшы кенттері мен ауылдағы елді мекендер);
3. Өнеркәсіптік, көлік, байланыс, қорғаныс және басқа мақсаттағы ауылшаруашылық емес жерлер;
4. Ерекше қорғалатын табиғи жерлер, сауықтыру, рекреациялық және тарихи-мәдени мақсаттағы жерлер,
5. Орман қорының жерлері;
6. Су корының жерлері;
7. Босалқы жерлер болып жеті санатқа бөлінген.
Осы санаттардың әрқайсысында суарылатын және суарылмайтын егістік жерлер, жайылымдар, шабындық жерлер, көпжылдық екпе ағаштар, жидектіктер, бақшалар, саяжай учаскелері, үй іргесіндегі жерлер мен қызметтік жерлер, арналар, дамбалар, гидротехникалық ғимараттар астындағы жерлер, су астындағы жерлер, жол астындағы жерлер, қоғамдық аулалардағы, көшелердегі, алаңдардағы жерлер, бүлінген жерлер, батпақтар, сайлар және т.б. жерлердің түрлері бар.
Қазақстан топырақтарын негізгі климаттық көрсеткіштері мен ауыл шаруашылығына пайдалану бағыты 4.3-кестеде көрсетілгендей, республикамыздың жалпы территориясының 80%-дан астам жері құрғақ аймақтарда орналасқан. Сондықтан Қазақстанда ауыл шаруашылығы өндірісі ТМД елдерінің басқа бөліктеріне қарағанда қолайсыздау. Жерден мол өнім алу үшін зоналар мен зонашаларда жүргізілетін басты шараларына құрғақшылықпен күресу, жер суару және мелиорациялау, топырақты эрозиядан қорғау жатады. Осы мәселені түбегейлі шешуге республика диқандары мен ғылыми-зерттеу мекемелерінің негізгі күш-жігері қажет.
Республикамызда күрделі мелиорацияны қажет етпейтін, жыртуға жарамды 61 млн гектардай жер бар екен, оның 27 млн гектары - егістіктер, тыңайған жерлер, көпжылдық ағаштар мен меншікті учаскелер. Осы жерлердің көбі – 20 млн гектарға жуығы терістік, шығыс,терістік батыс қара топырақты және күнгүрт-күрең топырақты, көпшілік жағдайларда табиғи ылғалмен қамтамасыз етілген аймақтарда. Ал ылғал мен қамтамасыз етілмеген, топырағы күрең және ашық күрең топырақтар, құрғақ және шөлейтті зонашаларда жыртылған жер көлемі соңғы жылдарға дейін 5,0 млн гектар шамасында бар еді. Қазір олар егіншіліктен толық шығарылды. Ал қалған 4,7 млн егістік жерлер Оңтүстік Қазақстан, аздап Шығыс Қазақстан және Батыс Қазақстанда облыстарында кездеседі. Бұлар негізінен тау етегіндегі шөлді далалы белдеуде тараған суарылмайтын және суарылатын егістіктер мен бау-бақшалар. Суармалы жердің біраз көлемі шөл аймағында өзен бойлары мен сағаларында орналасқан. Республикамыздағы жалпы суармалы жер көлемі шамамен, 1,6-1,8 млн гектар.
Ылғалмен қамтамасыз етілген, күрделі мелиорациялауды қажет етпейтін терістік аудандардағы жыртуға жарамды жерлер түгелдей игерілген. Бұл жерлердің көбісі 1950 жылдары тың және тыңайған жерлерді игеру жөніндегі үкіметтің шешімдері нәтижесінде егістік жерге айналды. Мысалы, 1953 жылы республикамыздың бұкіл егістік жер көлемі 10,6 млн гектар болса, тың игерудің кейінгі жылдары жыртылған жалпы жер көлемі 36 млн гектардан асты, яғни 1953 жылға қарағанда, Қазақстанның егістік жері 3,4 еседей көбейіп, ол ірі астықты өлкеге айналды.
Қазақстан бидайын шын мәнісінде, «алтын дән» деп айтуға болады, бидайдың құрамы неғұрлым ұлпа мен ақуызқа бай болса, соғұрлым оның құны да арта түседі. Ал мұндай бидай тек тың жерде өседі, оған бұл аймақтың климаты мен топырағы лайық, жазы құрғақ, ыстық, жер беті тегіс, жел жиі тұрады. Қазақстан тыңында өсетін қатты және күшті бидай сорттарынан ең сапалы макарон, нан дайындалады. Бұл бидай ұнының қамырынан суға ешқандай маңызы шықпайды, езілмейді, судың түсі мөлдір күйінде қалады. Бұл бидайдан пісірілген нан-өте жағымды, ТМД елдерінің еуропалық бөлігінде өсірілетін жұмсақ бидай сорттарының сапасын жақсарту үшін де, кондитерлік фабрикалардың мұқтажы үшін де осы қатты және күшті бидай ұны керек. Достастық мемлекеттер өндірілетін бидайдың қатты және күшті сорттарының 60%-ы Қазақстанның үлесіне тиісілі. Бидайдың бұл сорттары сыртқы рынокта да қымбат бағаланып, оған деген сұраным күшті.
4.3-кесте. Қазақстанның негізгі топырақ-географиялық зоналары, зонашалары, тікбелдеулері және олардың кейбір көрсеткіштері
Зонашалар мен биіктік белдеулер
Ауыл шаруашы-лығында негізгі пайдалану бағыты
Жылдық орта ша температурасы,градус
Ауа температурасының 100-тан жоғары болған күндер саны
100-тан жоғары бола тын температурасы қосындысы
Жазық алқап 1. Қара топырақты дала және орманды-дала зонасы 25,4 мл га Қазақстан жерінің 9,8 %-і
Орманның сұр топырағы сілтісізденген қара топырақ пен шалғынды қара топырақты, жеткілікті ылғалданған оңтүстік орманды дала
Астық дақылдар табиғи ылғалмен тұрақты өнім береді.
кәдімгі қара топырақты, орташа ылғалданған дала
Астық суарусыз өнім береді, құрғақшылық сирек болады
Оңтүстік қара топырақты, жеткіліксіз ылғалданған қуаң дала
Астық дақылдар, құрғақ жылдардың қайталануы 25%
II. Күрең топырақты құрғақ дала және шөл дала зонасы 90,4 млн гектар, Қазақстан жерінің 33,3%-ы
Күңгірт күрең топырақты құрғақтау дала
Астықты алқап, үш жылдың бірінде қуаңшылық
Күрең топырақты құрғақ дала
Астықты және мал шаруашылықты аймақ, құаң жылдар 50%
Ашық күрең топырақты шөлді дала (шөлейт)
Малшаруашылықтыалқап, құаң жылдар 75%
III. Құба және сұрғылт- құба топырақты шөл зонасы 119,2 млн га. Қазақстан жерінің 44%-ы
Құба топырақты эфемерлі жусанды шөл
Мал шаруашылықты аймақ. Егіншілік жерді суарған кезде жақсы өседі, бірақ суаратын су көздері жоқ
Сұрғылт-құбатопырақты, жусанды-соршөпті орталық шөл
Жайылымы аз өнімді, мал шаруашылықты аймақ. Суармалы егіншілігі өзен бойларында
Таулы аймақтың биіктік белдеулері 31 млн га Қазақстан жерінің 12,5%-ы
Сұр топырақты тау баурайындағы шөлді дала белдеуі
Суармалы егіншілік, бау-бақшалы және мал шаруашылықты аймақ
Аласа таулы дала белдеуі
Суарылмайтын егіншілікті, бау-бақшалы және мол өнімді жайылым мен шабындық
Орта таулы шалғынды-орманды белдеу
Таудың жақсы табиғи жайылымдары, орман шаруашылығы, шабындық
Биік таулы-шалғынды белдеу Барлығы
Қазақстан тыңы негізінен тәуекелді егіншілік аймағында орналасқан. Себебі мұнда қуаңшылық жылдар жиі қайталанып отырады. Қара топырақты зона мен күңгірт күрең зонашада тәуекелді егіншілік өзін-өзі негізінен ақтаса, күрең зонашада егіншілік қолдан суармайынша, өнім ала алмайсың. Сондықтан соңғы екі зонашада бұрынғы жыртылған жерлерді астық өндірісінен шығарып, оларды қуаңшылыққа төзімді мал-азықтық шөптер егуге ауыстыру қажет. Жалпы егістік құрылымын тіпті, қара топырақты және күңгірт күрең топырақты зонашаларда да қайта қарау қажет. Ол аймақтардағы кейбір құрамы жеңіл құмдық топырақтар мен сортан топырақтары басым алқаптар да егістіктен шығарылып, мал шаруашылығының еншісіне берілуі тиіс.
Қазақстан тыңында, тіпті, миллиард пұт астық алынған жылдары гектарынан алынған орташа өнім 12-14 центнерден аспайды, ал құрғақшылық жылдары өнім гектарына 5-6-дан 7-8 центнер аралығында. Сонымен республика тыңындағы астық өнімі негізінен әр гектарынан емес, егістіктің жалпы мол көлемі есебінен алынады.
Осындай егіншілік экономикалық жағынан тиімді ме деген сұрақ туады. Әрине тиімсіз. Сондықтан соңғы жылдары Қазақстанның тың жерлердегі егіншілік құрылымы түпкілікті қайта қаралды. Кезіндегі тыңдағы 45 млн гектарға жуық егістік көлемін 21–22 млн гектарға қысқартылды. Тыңдағы егіншілік тек табиғи жағдайда ылғалмен қамтамасыз етілген қара топырақты, аздап күңгірт күрен топырақты зоналарда сақталып, басқа жерлер баяғыдан келе жатқан дәстүрлі мал шарушылығы үлесіне тиді.
Ал кеңестік заманның соңғы жылы мен егемендік алған жылдары Қазақстандағы жыртылған жерлер көлемдерінің өзгерулері республика, облыстар бойынша 4.4-кестеде келтірілген. Кестеде Кеңес үкіметінің тұсындағы статистикаға еңбеген 10 млн гектардай «түбегейлі жақсартылған» деген көпжылдық малазықтық өсімдіктер егілген жерлер көрсетілмеген.
Бидаймен қатар Қазақстан соңғы жылдары күріш өсіретін ірі аймаққа айналды. Бұрыннан күріш егетін Қызылорда облысымен қатар республикамыздың Оңтүстік Қазақстан және Алматы облыстарында да күріш өсіруші аймақтар ашылып, едәуір өнім алынып келеді.
4.4-кесте. Қазақстанның жыртылған жерлер көлемдерінің республика облыстары бойынша өзгерулері, мың гектар есебімен
Қазақстан ірі астықты аймаққа айналғанымен, республикамыздың көпшілік жері әлі де өнімі аз мал жайылымы ретінде пайдалануда. Қазақстанның жартылай шөл, шөл және биік таулы жайлаулары көлемі 180 млн гектар жерді алып жатыр, бұл бүкіл ТМД елдеріндегі барлық жайылымдардың жартысынан астамы. Қазақ жерінде мал шаруашылығы ежелден дамыған. Қазақстанда кезінде бұрынғы КСРО-дағы ұсақ малдың – қой мен ешкінің төрттен біріне жуығы, түйе мен жылқының біраз бөлігі өсірілді. Шөлді аймақта өсетін күн ысыған сайын сапасы арта түсетін қаракөл қой елтірісінің үштен бірі біздің елде өндірілді.
mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2017 год. (0.15 сек.)Пожаловаться на материал