kk en en en en en en en en en en bg kk en en kk en eu de kk uk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en en en en en ru ru ru ru ru de ru ru ru ru de fr ru ru ru de fr en ru en de fr ru ru ru de fr ru ru ru de fr ru ru en en en en en en en en fr en en en en en fr en en en en en en en en fi en en en en fi en en en en en ru
ДЕНЕ ТӘРБИЕСІНДЕГІ ТҮРЛІ СПОРТ ЖАТТЫҒУЛАРЫНЫҢ ФИЗИОЛОГИЯЛЫҚ МЕХАНИЗМДЕРІ | G-Global
Authors: Рахметуллаев Ж.Б. Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінің аға оқытушы, магистрі Елеукешов О.Н Қарағанды мемлекеттік техникалық Университетінің оқытушысы. Повед А. Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінің оқытушысы магистрі Есжанов Ж.Т. Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінің оқытушысы магистрі
Қазіргі заманда дене тәрбиесіндегі спорттың сан алуан түрлері көп, барлық спорттық жаттығулар тікелей физиология ғылымына байланысты.
Адам организімі ашық жүйе болып табылады. Аристотель атап өткен «өмірдің өзі талап ететін қозғалыстың» барлығы, яғни адамның күнделікті өмірде орындайтын көптеген түрлі қарапайым қозғалыстарынан бастап, спорттық практикада кездесетін күрделі сипаттағы жаттығуларға дейін  жалпы физиологиялық заңдылықтарға бағынады. Соның ішінде, итальяндық физолог А.Моссо «дене жаттығулары көптеген дәрі-дәрмектің орнын алмастыра алады, бірақ бірде-бір дәрілік зат дене жаттығуларының орнын алмастыра алмайды», - деп айрықша көрсеткен спорттық шынығудың физиологиялық механизмін білу аса маңызды. Адам күнделікті өмірде орындайтын көптеген түрлі қарапайым қозғалыстарынан бастап, спорттық қозғалыстарда кездесетін күрделі  жаттығулардың барлығы жалпы физиологиялық заңдылықтарға бағынады.
Әртүрлі спорттық жаттығулар «күш-жылдамдық талап етеді» спорттық қозғалыстарды жүзеге асыру барысында бір мезгілде көптеген бұлшықеттер әрекетін басқаратын өте күрделі уақытша байланыстар қызымет атқарады. Бұл байланыстар бұрын түзілген қозғалыс рефлекстерін кең қолданудан біртіндеп қалыптасады. Егер дененің қимыл қозғалыс жаттығуларын жаттықтырушы көмегімен бірнеше рет қайталаса, орталық жүйке жүесіне кері байланыс арқылы бұлшық ет жұмысы мен дене мүшелері жағдайы бір ізді өзгерістері динамикасы мәліметтер түссе, бұл жүйке орталықтарына кейін спортшыға қозғалысты өз бетімен орындауға қолданатын әрекеттің бағдарламасын қалыптастыруға мүмкіндік береді.Түрлі қозғалыс әрекеттері туа пайда болумен қатар тіршілік барысында арнайы үйрену нәтежесінде жүре қалыптасады. Бұл спорттық динамикалық қозғалыстарды орындаумен дененің белгілі бір қалпын сақтаудың тек бір ғана емес, бірнеше, тіпті ондаған түрлі бұлшықеттердің қалыптасуымен қатар жүретіндігімен байланысты. Бұл тек бір қозғалыс әрекетінен келесіге өту кезінде ғана емес сол бір фазаның өзінде де орын алады. Сол сияқты қозғалыс кезіндегі бұлшықет құрамы секілді жұмысқа қатысқан қимыл бірлестіктерінің саны да қозғалыс жылдамдығына, күш дәрежесіне, қажауға және т.б. факторларға сәйкес құрлып отырады. Адам баласы туа пайда болған санымен күрделілігі бойынша шектеулі қозғалыс әрекеттері қорымен(ему, жұту, кірпік қағыу, әр түрлі тітіркендіргіштерге жауап ретінде аяқ-қол бұлшықеттерінің бүгіліуі мен жазылуы, т.б.) дүниеге келеді. Осылармен қатар үйрету арқылы өзгермелі тіршілік жағдайларына барабар қозғалыс актілерінің жаңа түрлерін меңгеру қабілетіне, яғни жаттығулардың жоғары дәрежесіне жетуді қамтамасыз ететін маңызды қасиеттерінің бірі жүйке жүйесінің серпімділігі де тұқым қуалау арқылы беріледі. Бұл қасиет спорттық жаттығулар техникасын жетілдіруде зор мүмкіндіктер тудырады.
Әр түрлі жас кезеңдерінде жаттықтыру дәрежесі біркелкі көрінбейді. Кейбір жас кезеңдерінде жаттықтыру дәрежесінің жоғарғы болуына орай қазғалыс әрекеттерін үйрету де ерекше табысқа өтеді. Бұл кезеңдер ақыл – ой және бұлшықет әрекеттерінің әр түрлерінде түрліше болады. Мысалы, шетел сөздерін дұрыс айтумен байланысты қозғалыс үйлесімділігі балалық шақта жеңіл әрі тез меңгеріледі. Жаңа күрделі спорттық қозғалыстар да адамның өмірінің белгілі бір кезеңдерінде меңгеріледі. Сондықтанда болашақ жаттықтырушыға қозғалыс техникасын үйретудің тимді жақтарын қарастыру барысында дене жаттығуларының дәрежесі неғұрлым жоғары болатын жас кезеңдерін айқындап алудың маңызы зор. Ерікті қозғалыстарының физиологиялық негіздерін зерттеуде орыс ғалымдары: И.М. Сеченов, И.П. Павлов, Н.Е. Введенский, П.К. Анохин, Н.А. Бренштейн, Н.В. Зимкин және т.б. еңбектерінің үлесі мол. Адамның қозғалыс әрекетінің физиологиялық  механизмдерін зерттеуде Н.Е. Введенский, А.А. Ухтомский, ағылшын физиологы Ч. Шеррингтон т.б. және қазақ жерінде ғалым, академик А.П. Полосухин бастаған Қазақстандық ғалымдар А.М. Бекетаев, І.А. Берікханова, Л.Е. Бөлекбаева, Х.Қ. Сәтбаева, т.б. ғалымдарымыздың Қазақстандағы физиология ғылымына қосқан үлесі өте зор. Қазақстанда спорт физиологиясы ілімінің ғылыми, оқу-әдістемелік негізін салуда және оның дамуына Қазақ спорт және туризм академиясының ғалымдары Л.Р. Кудашова, С.Ж. Бугыбаева, Р.Б. Лесбекова, С.Т. Сарсенова, Я.И. Невский, және т.б. еңбектерінің үлесі зор.
Орындалатын жаттығудың механикалық немесе физикалық қуаттылығы-ватт, кгм/ мин. сияқты физикалық шамалармен өлшенеді. Ол дене жүктемесін анықтайды. Көп жағдайларда спорттық жаттығулардың физикалық қуаттылығын нақты өлшеу өте қиын. Циклдік жаттығуларда қуат (дене жүктемесі) және орын ауыстыру жылдамдығы (қозғалыстың орындауы өзгеріссіз техникасы кезінде) сызықтық тәуелділікте байланысты, яғни жылдамдық артқан сайын, соғұрлым дене жүктемесі жоғары болады. Барлық спорттық жаттығуларды екі үлкен топқа бөлуге болады. Бірінші топ жаттығуларна жетекші физиологиялық жүйелер қызыметінің  белсенуі мен күш, жылдамдық немесе төзімділік сияқты қозғалыс сапаларының көрінуін талап ететін өте үлкен дене жүктемелері тән. Мұндай жаттығуларға жеңіл атлетиканың барлық түрлері, жүзу шаңғы мен коньки тебу спорты, ескек есу, спорттық ойындар жекпе жек және т.б. жатады. Ал екінші топқа автомотоспорт, желкен, шана, желкерме, ат, авиапланеттер және дельтапланер ісі сияқты техникалық жаттығулар жатады. Бірінші топтағы  жаттығулардың көпшілігін орындау кезінде кеңістікте спортшының орын алмастыруы негізінен ішкі (бұлшықеттік) себебінен іскен асырлады. Ал техникалық жаттығулар орындау кезінде спортшының орын ауыстыруына сыртқы (бұлшықеттік емес) күштер ең басты ықпал жасайды. Мысылы, автоспортта-машина қозғалтқышы, шана, желкерме спортында- тартылыс күштері, желкен, авиапланеттер және дельтапланер ісі спортында ауа ағымы күштері әсер етеді. Сонымен бірге техникалық спорт түрлері жаттағуларды ережеге сәйкес энергетикалық және бұлшықет жүйесіне, вегетативтік қамтамасыз етілуі жүйесіне және де күш, қуат және төзімділік сияқты дене сапаларына шекті талаптар қоймайды.
Спорттық ойындар-қозғалмалы ойындарға жататын спорттың бір түрі. Ол құрылымы мен организмге әсері бойынша сан алуан. Дене жаттығулары ретінде олардың бір қатар ерекшеліктері бар. Ойын үдерісінде ойын жағдайларының үздіксіз өзгеріп отыруынан қатысушылардың қарсыластары мен серіктерінің әсеріне қажетті, көбіне, жаңа қозғалыстарды тудыра отырып, шұғыл жауап  беруді  талап етеді. Сондықтан да спорттық ойындар кезінде басқа дене жаттағуларына қарағанда күтпеген жағдайларда жылдам бағдарлау, тапқырлық, тез шешім қабылдау сияқты құнды сапалар көбірек дами түседі.
Мәселен, спорттық гимнастика-денсаулықты нығайтуға, адамның қимыл қабілеттерін жетілдіруге және үйлесімді дамуына бағытталған арнайы дене жаттығуларының жүйесі. «Гимнастика» түсінігі аясында спорттық және көркем гимнастика, акробатика кіреді. Спорттық гимнастикада ер адамдар алты, ал әйел адамдар төрт снаряд қолданады. Қозғалыстың сан алуан болуымен, кеңістіктегі дене күшімен және статикалық қалыптың болуымен байланысты тыныс алу аппаратының жұмысына белгілі бір қиындықтар туындайды. Тыныс жиілігі,тереңдігі, ырғақты орындалатын жаттығу техникасының ерекшеліктеріне байланысты келеді.
Мәнерлеп сырғанау. Мәнерлеп сырғанауда  орындалатын элементтердің темпі, ырғығы, күрделілігі музыканың қостауымен қатар жүреді. Мәнерлеп сырғанау жеке сырғанау (ерлер мен әйелдер), жұптасып сырғанау мен мұзда орындалатын жаттығулардың спорттық билерден тұрады. Энергия шығыны орындалатын жаттығулардың түріне, олардың күрделілігіне, темпіне және т.б. басқа факторларға байланысты энергия шығыны жоғары болады.
Еркін күрес, грек-рим, самбо, дзюдо және т.б. күрес түрлері жекпе-жекке қатысады. Күрестің құралы қарсыласын ұстап алып, тепе-теңдігін жоя отрып, жерге не кілемге алып лақтыру болып табылады. Күресте статистикалық ширығу  тән жылдамдықты-күштік жұмыс спортшының күшін, шапшаңдығын, ептілігін дамыта түседі. Палуандардың қимыл әрекеті табысты болу үшін проприоцептивті сезімталдықты дамыту қажет. Палуандарда бұлшық ет жүйесі жақсы дамыған, ол көбіне анаэробты  режимде жұмысқа бейімделген. Күрес кезінде энергия шығыны өте көп болады. Ұстасу кезінде ол орта есеппен, 1минутта 10-12ккал және одан жоғары мәнге жетіп жығылады. Спорттық жаттығулар кезіндегі бұлшықет қызметі жүйке жүйесінің организм реттеу қабілетінің жақсаруына, тыныс алу, қан айналу мүшелерінің қызыметтік мүмкіндіктерінің артуына, зат алмасудың  жақсаруына, организмнің жалпы төзімділігінің жоғарлауына әкеледі. Барлық спорттық ойындар және жаттығулар қандай да бір деңгейде көзбен шамалауды дамытады, тепе-теңдік талдағышының функциялық тұрақтылығын, қимыл талдағышының сезімталдығын жоғарлатады.
Осы жоғарыда баяндалғандай спорттық жаттығуларды  дұрыс қолдана білетіндей болашақ жастардың көкейіне осындай іс-әрекеттермен ой сала білсек, үлгі көрсеткен заманға сай, салауатты өмір салтын ұстанатын, болашағы зор спортшылар тәрбиелей аламыз деп ойлаймыз.
Download this publication 1,613.50Kb
Комментарии 46 Добавить комментарий
Тема очень актуальная и дискутабельная. Но я бы хотел сказать, что здесь надо обсуждать не только будущую инфраструктуру вокруг проекта "Западная Европа- Западный Китай", а скорее те проблемы с которыми сталкивается вся туристическая отрасль Казахстана. Ведь есть огромный потенциал ставить те же этноаулы в местах где это позволяет погодные условия, электричество вырабатывать с помощью энергии солнца и ветра и так далее. Поддержка со стороны государства в виде налоговых освобождений на 2 или 3 года с начала проекта, так же способно привлечь инвестиций в эту отрасль, что несомненно снимает и социальное напряжение в регионах, так как идет создание новых рабочих мест для населения. Конечно, другой вопрос, это вопрос сервиса и услуг которые мы сможем оказывать.
да больше бы такого!
It is impossible to say when silk, the product that lends its name to the trade route, came to be traded. And while the main object of travelling the early caravan routes was to buy or sell goods to or from faraway places, silk ended up the most eagerly traded and mysterious item. It was so rare that the Romans could only afford to sew a thin strip onto their togas.
Стратегически важным проектом также является Западная Европа Западный Китай, который можно также назвать возрождение торговой пути "Великий шелковый путь". Этот путь будет проходить по пяти областям и тем самым даст большой толчок в экономическом подъеме этих регионов. Будут созданы новые рабочие места, откроются множество торговых точек, что в свою очередь значительно изменит экономический потенциал всего южного региона. Если заглянуть в историю, то мы увидим за счет чего в основном существовали древние города Средней Азии и Восточного Туркестана...(Великий шелковый путь), есть возможность восстановить исторически сложившийся экономический потенциал региона...
Стратегически важным проектом также является Западная Европа Западный Китай, который можно также назвать возрождение торговой пути "Великий шелковый путь". Этот путь будет проходить по пяти областям и тем самым даст большой толчок в экономическом подъеме этих регионов. Будут созданы новые рабочие места, откроются множество торговых точек, что в свою очередь значительно изменит экономический потенциал всего южного региона. Если заглянуть в историю, то мы увидим за счет чего в основном существовали древние города Средней Азии и Восточного Туркестана...(Великий шелковый путь), есть возможность восстановить исторически сложившийся экономический потенциал региона...
Тема очень актуальная и дискутабельная. Но я бы хотел сказать, что здесь надо обсуждать не только будущую инфраструктуру вокруг проекта "Западная Европа- Западный Китай", а скорее те проблемы с которыми сталкивается вся туристическая отрасль Казахстана. Ведь есть огромный потенциал ставить те же этноаулы в местах где это позволяет погодные условия, электричество вырабатывать с помощью энергии солнца и ветра и так далее. Поддержка со стороны государства в виде налоговых освобождений на 2 или 3 года с начала проекта, так же способно привлечь инвестиций в эту отрасль, что несомненно снимает и социальное напряжение в регионах, так как идет создание новых рабочих мест для населения. Конечно, другой вопрос, это вопрос сервиса и услуг которые мы сможем оказывать.
The virtual project of the IX Astana Economic Forum
Outcome of the VII AEF and II WAC
Outcome of the VIII AEF
© 2010-2017 Eurasian Economic Club of Scientists Association
Attach account from old site
If you have an account at the old Group-Global site you can attach it to the new site. This action will link all the content you published at the old site to your new account so we highly recommend to do this.
Otherwise just click the "Don't show this dialog" button and this message will never appear again. You can attach your account anytime by selecting the item "Attach account from old site" from the user menu.
Error ataching account. Please recheck the entered data.
Don't show this dialog
Enter your G-Global username.
Enter the password that accompanies your username.
In order to use the functionality of the site in its entirety, you need to login with your account to Facebook. Press the "Continue" button and fill in the "E-mail" (or phone) as well as the "password" for your account to Facebook. If you do not have an account in Facebook, we recommend that you create it. Otherwise, you will only function with viewing web content.