kk ru ru ru kk ru en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en en ru ru
Тарау. ЕГІСТІК ДАҚЫЛДАРДЫҢ МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ БИОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника
Екпе дақылдарына – соның ішінде астық тұқымдастарына үлкен мән беріледі. Оларға бидай, қара бидай, арпа, сұлы, күріш, тары, жүгері, құмай және қарақұмық жатады.
Бұлар тағамдық қасиетінің жоғары болуына және тұрмыста жан-жақты пайдалануына байланысты Жер шарының барлық аймақтарында кеңінен таралған.
Астық дақылдары тұқымында – ақуыз, көмірсу және май көп мөлшерде болады. Астық дақылдарының бірқатары (арпа, сұлы, жүгері) – құнарлы мал азығы болып саналады. Олардың дәні жиналып алынған және кейінгі қалған сабандары мен топандары мал азығына тікелей пайдаланылады. Ал астық дақылдарының дәндері сыра, крахмал, спирт және декстрин өндірісінде кеңінен қолданылады.
Астық дәнді дақылдарының қарақұмықтан басқасы – қоңырбастар (Poаceаe) тұқымдастарына жатады. Сондықтан олардың сыртқы құрылысында көптеген ұқсастық кездеседі. Астық дақылдарының тамырлары – көптеген тамыр шашақтарының, тамыршаларының, түйін тәріздес тараған жанама тамырлардың жиынтығы болып шашақты тамыр түрлеріне жатады.
Тұқым алғашқы өне бастағанда алдымен дәндік тамыршалар пайда болса, келесі даму сатысында өсімдік үшін аса маңызды 2 түйінді тамырлар пайда болады. Өсіп дамудың нәтижесінде олар ұзарып, топырақты әртүрлі бағытта қия отырып тамыр бұтақшаларын құрайды. Бірақ та негізгі тамыр бөлігі – топырақта ауа қатысуымен жүретін аэробты құбылысы күшті, жоғарғы жырту қабатында ғана орналасады. Тамыр арқылы топырақтан су немесе оған еріген қоректік заттарды алып қамтамасыз етеді.
Астық дақылдарының сабағы түтікше тәрізді немесе өзектелген, сабақты буын аралықтан (жүгері, құмай) ұзына бойына 5-6 немесе одан да көп (23–25) буындарға бөлінген. Сабақтың өсуі алғашында төмендегі буынннан басталады, кейіннен ортаңғы және содан жоғары орналасқан сабақ кесінділерінің ұзаруына тікелей байланысты. Бірақ жоғарыдағы сабақ буындарының ұзындығы төмендегілерін басып озады. Сабақтың мұндай өсуін бойының үстемелеп өсуі деп атайды.
Жерасты сабақ түйіндерінен тамырлар және сабақтың қия бұтақтары пайда болуына байланысты көптеген астықты дақылдарда бірнеше сабақ пайда болуы, шоқтануға қабілеттілігі жоғары болады.
Астық дақылдардың жапырағы – жапырақ қынабынан және жапырақ алақанынан немесе тақтасынан құралады. Жапырақ қынабы төменде тығыздалып сабаққа оралып орналасады, ал сабақ қолқасының үстінде, жуандау сақина тәріздес – жапырақ түйіні орналасады.
Жапырақ түйіні – жапырақ қынабын сабаққа бекітумен қатар, жатып қалған астықтың қайта көтерілуіне жағдай жасайды.
Жапырақ қынабының жапырақ алақанына өтер жерде мөлдір жұқа қабық – жапырақ тілшесі орналасады. Сабаққа тығыздала орналасып, ол жапырақ қынабына су және түрлі зиянды жәндіктердің өлуінен сақтайды. Тілшенің екі жағында орналасқан екі құлақша, жапырақ қынабының сабаққа жақсы бекуін қамтамасыз етеді.
Жапырақ құлақшалары мен тілшелерінің көлемі, көрінісі әр астық дақылдарының өзіне тән болып, оларды бір-бірімен солар арқылы ажыратуға болады.
Мысалы, сұлының тілі ең ұзын болса, ең ұзын құлақшалар – арпаға тән болады. Жапырақтың көлемі және жалпы саны әр дақылдың биологиялық ерекшеліктеріне, сортына және өсетін ортасының жағдайына тікелей байланысты.
Астық дақылдарының гүл шоғыры 2 түрлі болады:
1. Масақты – бидай, қарабидай және арпа.
2. Шашақ басты – сұлы, тары, күріш, және сорго.
Жүгерінің бір өсімдігінің өзінде екі гүл шоғыры болады, аталық гүлдері сабақтың ұшында шашақ болып жиналып, аналық гүлдері жапырақтардың қолтығында тұратын собыққа айналған. Сондықтан жүгері бір үйлі, қос жынысты өсімдік деп аталады.
Астық тұқымдастарының жемісі тұқым қабығы жемісімен бірігіп кеткен құрғақ дән. Қауызды астық тұқымдастарында (күріш, сұлы, сорго, арпа) жемістері тұқым қабығының сыртына гүл қауызына оранады, сонымен оларды қауызды дақылдар деп атайды.
Дәннің төменгі жағында дөңесті (арқасында) ұрық, жоғарғы жағында жіңішке түкшелер жинағы – айдар орналасқан. Ұрық – дән өне бастаған кезде күрделі қосылыстардан ферменттер арқылы қоректік заттар алуды қамтамасыз ететін ұрық қалқаншасынан, алғашқы тамырша, сабақша және жапырақшаға оралған өсу бүршігінен тұрады.
Дәннің қалған бөлігін (75-80% ) қоректік заттар қоры – эндосперма алып жатыр. Жеміс қабықшасының астына орналасқан эндосперманың бірқатар клеткалардан тұратын қабатын – алейрон қабаты деп атайды. Бұл ірі клеткалар қабаты крахмал болмаса да, ақуыздық заттарға өте бай. Эндосперманың қалған алейрон қабатынан кейінгі негізгі бөлімінде, крахмал дәндеріне бай клеткалар орналасқан. Ал бұл клеткалардың арасы тығыз орналасқан ақуыздық заттармен толтырылған.
Дәннің жалпы салмағының 5-7%-ы жеміс және тұқым қабықшалары үлесіне тиеді.
Дәннің химиялық құрамына су, органикалық және гүл құрамындағы элементтер кіреді. Одан басқа ферменттер мен витаминдер кездеседі, дәннің негізгі салмағы көмірсутектерінен және азотты қосылыстардан (ақуыздардан) тұрады.
Азотты заттар – дәннің тамақтық және мал азықтық қасиеттерінің бірі – онда азотты заттардың – ақуыздардың болуы. Ақуыз адаммен жануарлар ұлпалары құрамының негізі болып саналады, ол өзінің калория бөлуі жағынан крахмал, көмірсутекті қосылыстардан артық, тек майдан ғана кем түседі. Ақуыз химиялық құрамына байланысты жай (протеин) және күрделі протеинді болып бөлінеді.
Суда ерімейтін, құрамында аздаған крахмал, май және күлі т.б заттары бар ақуыздарды – клейковина деп атайды. Нанның дәмі, көлемі, байламдылығы, созылғыштығы – клейковинаның саны мен сапасына тікелей байланысты.
Жақсы клейковина – созылғыш, үзілмейтін қамыр береді, сондықтан бидай клейковинасы, басқа астық дақылдарындағы бойламы аз нан пісіруге сапасы төмен клейковиналардан артық бағаланады.
Азотсыз сығынды заттар – дәннің органикалық құрамының негізі болып саналады. Оларға нашар сутектері қосылыстарының 90%-ы жуығы болатын крахмалдар жатады. Дәндері сығынды заттардың негізін, көмірсутекті қосылыстардың бастысы – қанттар құрайды.
Май – негізінен дәнде және оның алейрон қабатында кездеседі. Майлы дәндерге жүгері, тары, күріш, сұлы жатады.
Клетчатка – клеткалар қабырғаларының және дән қабыршағының негізі. Клетчатка қауызды дақылдарда көбірек болады.
Су – дән құрамында болатын басқа да маңызды заттардан кем емес. Ол – дән құрамына кіріп қана қоймай оның тіршілігін сақтайтын басты факторлардың бірі.
Астық дақылдары дәніндегі су мөлшері орташа 14% болса, ол 11-15% ауытқып отырады.
Ферменттер – өнуге бағыт алған дәнді қоректік заттар қоры мен тиімді мөлшерде қамтамасыз ететін органикалық қосылыстар. Мысалы: амилаза крахмалды қанттарға, липаза – майларды глицерин және май қышқылдарына, басқа ферменттер ақуыздарды – амин қышқылдарына, одан да әрі дән пайдалануға жарамды жай қосылыстарға ыдыратады.
Витаминдер – адам мен малдың тіршілік әрекетіне өте қажет, химиялық құрамы күрделі органикалық заттар. Астық дақылдары дәнінің құрамында негізінен А, В1, В2, С, Д, РР, Е және т.б. витаминдер кездеседі. Тамақтағы витаминдердің жетіспеуі және жоқ болуы зат алмасуын бұзады және авитаминоз ауруына ұшыратады.
mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2017 год. (0.148 сек.)Пожаловаться на материал