kk ru en ru ru ru ru ru ru ru en bg kk ru ru kk bg fr fr ru ru ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru en ru kk ru bg ru it ru de ru en fr de ru de oc de kk fr en ru ru de kk ru de kk ru de kk ky de kk ru de kk ru de kk ru ru ru ru ru de ru ru ru ru de fr ru ru ru de fr en ru en de fr ru ru ru de fr ru ru ru de fr ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru hbs_cyr ru ru ru fr ru ru ru ru en en ru ru ru fi ru ru en en fi ru ru ru ru ru ru
САРЫАРҚАНЫҢ МАЙТАЛМАН ҚАЛАМГЕРІ | G-Global
Авторы: И.Д. Арыстан М.Ә. Хасен
Категория: Человеческий капитал и социальный сектор
Облыстың құрылуы Қарағанды, Балқаш, Жезқазған сияқты қалалардың салынуына және өңірдегі ауыл шаруашылығы салаларының дамуына зор ықпал етті.
Қазыналы Сарыарқаның өндіріс тақырыбына қалам тербеген, “Орталық  Қазақстанда түсті металлургияның пайда болуы және дамуы” атты ғылыми тақырыпты 25 жыл бойы зерттеген, соның нәтижесінде көлемді екі туындысы “Мыс ошағы” және “Жер жарасы” романдарында 30-жылдардағы ауыр индустрияның қазақ даласына тигізген әсерін, Балқаш мыс алыбының салыну шежіресін асқан шеберлікпен, тарихи тұрғыда, барынша нанымды бейнелеп шыққан жазушы, КСРО жазушылар одағының мүшесі, филология ғылымдарының кандидаты, профессор Әзиев Әмен Махатұлы.
Әмен Махатұлы Әзиев 1927 жылы 6-маусымда Қарқаралы ауданында бұрынғы “Оян” дейтін ауылда дүниеге келген, оның балалық шағы, есейіп, ер жетуі атақты Сарықұлжа мен қара орманды Кент тауларын жағалай орналасқан Жамбыл мен Қ. Аманжолов атындағы  совхоздарда өткен. Отбасының жағдайына байланысты Қарағанды  мен Қарқаралы қаласындағы және Ақтоғай селосындағы орта мектептерде білім алған.
1950 жылы ол Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітіргеннен кейін, республикалық “Лениншіл жас” (бүгінгі “Жас Алаш”) газетінде, Ғылым академиясының тіл және әдебиет институтында қызмет жасайды. Одан кейін Қарағандыға ауысып, облыстық “Советтік Қарағанды” газетінде әуелі әдеби қызметкер, сәлден кейін бөлім бастығы, жауапты хатшы қызметтерін атқарады. Осы жылдарда Әбекеңнің қаламынан тас қопарып, кен өндірген кеншілер, мыңғыртып мал өсірген шопандар, бал бармақты сауыншылар мен құрыш қолды құрылысшылар туралы талай очерктер туды. Олардың көркемдік деңгейі мен жазылу ерекшелігі жайында сол жылдары көп айтылды. Бір қатар очерктері, топтама  жинақтары басылып шықты.
Журналист Ә. Әзиев содан кейін Қарағанды телестудиясында - директор, Орталық Қазақстандағы білім мен ғылымның қара шаңырағы ҚарМУ мен ҚарПТИ-де доцент, профессор қызметтерін атқарып, болашақ мамандарға дәріс берді. 1990-1993 жылдары аралығында Қарағанды политехникалық институтының қазақ тілі  кафедрасын басқарды.
Әбекеңнің әдеби қызметі 50-ші жылдардың аяқ шенінде басталды.
Сол жылдарда жазған көркем очерктерінде қазақтың ұлттық парасаты, еңбек адамдарының қажырлы еңбегі мен жарқын бейнесі, интернационализм мен халықтар достығы арқау болды.
Ол облыстық газетпен ғана шектеліп қоймай, республикалық газет-журналға да үзбей жазып тұрды. Жаңа шыққан кітаптарға  жазған рецензиялары мен әдебиет тарихы мен теориясына қатысты көтерген мәселелері де қалың оқырман тарапынан  қолдау тауып отырды.
Әмен Махатұлының ғылыми еңбегі жайлы сөз қозғаған академик Мәлік Ғабдуллин:
Әмен Әзиев - 18 кітаптың авторы. Әсіресе Орталық Қазақстандағы көмір өндіру және түсті металлургия өндірісін өркендету тарихына қатысты жазған еңбектерінің ролі мен орны кеше де, бүгін де маңызын жоймақ емес. 45 жыл шығармашылық қызметінде жазушының ”Өтелген өкініш” (1955ж.), “Шапақ” (1968ж.), “Оянған ар” (1972),  “Шұғыл тапсырма” (1980) атты повестері, “Медный пояс” (1991) , “Жез таулар” (1977) , “Мыс ошағы” (1980),  “Жер жарасы” (1994) романдары, “Есіл ару” пьесасы (1983), “Қазыналы Сарыарқа” (1978),  “Сокровища СарыАрки” (1986),  “Қазақ повесі” (1989) монографиялары, “Мұхтар аға” (1997) естелігі, “Арпалыс” (1997) әңгімелер жинағы, “Ұлы дала ұлағаттары” (Абылайханнан Нұрсұлтанға дейін) кітаптары жарық көрді. Бұл кітаптардың бәрі де  уақытында өз оқырманын тапқан, олардың  рухани жан дүниесіне  зор ықпал еткен құнды еңбектер десек артық болмас. Біздің осылайша баға беруімізге сол кездері Әбекеңнің шығармашылық еңбектеріне ғалымдар мен жазушылардың айтқан пікірлері мен жылы  лебіздері негіз бола алады.
Әмен Махатұлы өзінің болашақ әдеби шығармаларына деректер іздестіре жүріп, Орталық Қазақстандағы түсті металлургияның қалыптасуымен дамуы жайында да тыңнан түрен сала білді.
Сол ізденіс пен тынымсыз еңбегінің айғағы - “Орталық Қазақстанда түсті металлургияның пайда болуы және дамуы” атты ғылыми еңбегі. “Қазыналы Сарыарқа” монографиясында алғашқы тарауында Қазақстанның жер қойнауының зерттелуі мен ондағы көзделген түпкі мақсаттарды нақты да дәл деректерге сүйене отырып дәлелдейді.
“Орыс армиясы 1812 жылы Наполеон әскерлерін талқандаған соң мемлекеттің болашақтағы қорғану мұқтажы үшін шет аймақтардан аса қажетті металдар іздестіруді қызу қолға алды. Бұл жөнінде қазақ өлкесінің кен байлықтары туралы ұзынқұлақ хабарлар мен түрлі аңыздарға ерекше көңіл бөлінді.”
“1812 жылы россиялық азаматтарға пайдалы кен қазбаларын барынша көп табуға және оны өндіруге рұқсат етілді. 1814-1815 жылдарда бүкіл Ұлытау, Қарсақбай, Жезқазған атыраптарына шыққан Орынбор экспедициясы және 1816 жылы қазақ жерінің солтүстік, орталық бөліктерін, әсіресе Есіл, Нұра, Сарысу өзендері маңын, Қарқаралы, Баянауыл, Павлодар атыраптарын зерттеген Батыс-Сібір экспедициясы осы жарлыққа байланысты ұйымдастырылды. Қазақстанның қайсыбір кен ошақтарының ерте табылуына себепші болған бұл екі экспедицияның атқарған іс нәтижелеріне патша үкіметі ерекше мән берді.
Маркшейдер  Герман мен инженер штаб-капитан Генс басқарған  Орынбор экспедициясының Ұлытаудан алып қайтқан 107 пұт мыс, алты мың пұт қорғасын рудасы Ресейдің Миасскі заводында қорытылып, оның металл өнімдерінен алынған ақшасы экспедицияның 1,600 мүшесіне  (1,550-і солдаттар) ұсталған қаражатты жабуға жұмсалды. Алтай кен округының маркшейдері И.П. Шангин басқарған, құрамында 200 адамы бар (оның да 150-і солдаттар) экспедиция да көп жұмыс атқарып қайтты. Сөйтіп, капитан Н.П. Рычковтың 1771 жылғы жол дәптеріндегі Жезқазған кені жөнінде айтылған деректер тағы да рас болып шықты. Бұл ірі оқиғаны есте қалдыру үшін Александр І патшаның әмірімен жарқырауық медаль соғылды. Оның бетіне таудан асып, көтеріліп келе жатқан күн, Триумфальды колонна және шашылып жатқан алтын ақшалар, соны қызықтаған адамдар мен түйеге мінген қазақ бейнеленеді. Төрт  бұрышы иіліңкі біткен медальдың жоғарғы жиегіне “Европа венчает Россию славой, Азия отверзает ей сокровища”, ал суреттің астында “Благословенный рудник в Киргизкой степи открыт  в 1814 году” деген жазу бар. Осыдан  соң-ақ Қазақстан жерінен кен көздерін іздеп, оны өз пайдаларына жаратуды мақсат тұтқан орыстың  өнеркәсіпші көпестері, біртіндеп келе бастады.”
Автор бұдан кейінгі уақытта Қазақстанда кен орындарын ашу және кішігірім заводтар салудың барған сайын өріс алғанын жаза келе Е.Б. Бехмұхановтың “Цветная металлургия и горное дело дореволюционного Казахстана” еңбегінен деректер келтіреді.
Бұл жөнінде мәліметтерге сүйенсек, 1834-1896 жылдар аралығында қазақ даласынан  мәлім етілген кен орындарының  саны 491-ге жетті. Соның 311-і  бір ғана  Қарқаралы округынан, қалғандары Павлодар, Ақмола, Атбасар, Көкшетау, Семей атыраптарынан табылды. Негізінен тек Орталық Қазақстан аймағынан табылған осыншама  кен қорын игеру үшін барлығы 22 ұсақ завод жұмыс істеді. Жетеуі Қу тауындағы Благодатно-Стефановский (1844-1861), Қанды-Қарасудағы Александровский (14851-1877), Берікқарадағы Николаевский-Богославский (1859-1880), Балқашқа жақын Қызыллеспедегі Степановский (1888-1917), Қарқаралы маңындағы Жалғыз-Қарағайдағы Козымо-Демьяновский (1886-1913) және 1888 жылы тек тәжірибе жүзінде ғана жұмыс істеген Бесшоқыдағы Царице-Марийнский заводтары.
Советтік дәуірде Қазақстанның кендерін іздестіріп табуды Ленинградтағы Геологиялық комитеті жоспарлы түрде  жүзеге асырғандығын,  бүкіл Қазақстан төңірегінде сегіз геологиялық топ жұмыс жасағанын жазады.
“20-шы жылдарда советтік геология ғылымын дамытуға зор еңбек сіңірген атақты ғалымдардан А.А. Гапеев, Н. Г. Кассин, Г.Л. Падалка, М.П. Русаков,       Қ.И. Сәтпаев, Н.И. Наковник, И.С. Яговкин, Г.И. Водорезов, А.А. Козарев,         В.К. Катульский, Р.А. Борукаев, тағы басқалар Орталық Қазақстан жеріне баса назар аударды. Барлау жұмыстарының осылайша құлаш жаюы нәтижесінде 1923 жылы Қарағандының мол көмір қоры едәуір анықталып, ол болашақта еліміздің тұрақты  отын базасына айналатынын танытты. Бұл зерттеуде профессор А.А. Гапеев басты роль атқарды. Сол кездегі геологиялық саяхаттардың қиыншылығына барынша төзген М.П. Русаков пен Н.И. Наковник 1926 жылы бүкіл  Совет Одағындағы  ең тұңғыш және ең бай корунд қоймасы – Семізбұғы кенін ашты. 1925 жылы И.С. Яговкин, одан кейін іле Қ.И. Сәтпаев Жезқазған қорын ұқыптап тексерді. 1928 жылы М.П. Русаков - мыс рудасына ерекше бай Қоңыратты, 1930 жылы Н.И. Наковник - Саяқты, 1930 жылы Р.А. Боруаев Бозшакөлді ашты. Сонымен Орталық Қазақстан тас көмірдің, түсті металлургияның және басқа пайдалы қазбалардың бай өлкесіне айналды.”
Сарыарқаның осы кезеңдері табылған кендерінің ішінде басты орын алған Қоңырат мыс рудасы жайында:
“Қоңыраттың  мыс  қорын  дұрыс анықтау ісіне еліміздің аса көрнекті инженер-ғалымдары (Русаков, Пухов, Логачев, Вандербеллен, Гуцевич, Роговер, Гартман) қатыстырылып, 1932 жылдың аяғында бұл кен орнының бағалы рудасы 2 миллион 162 мың тоннаға дейін жетті. Қоңыраттан Спасскіге, одан Қарағандыға баратын, Бертістен Турксибке баратын жолдар салынды, бекеттер тұрғызылды.»
Қоңырат руднигінен бастау алған алып комбинатты салу жөнінде:
“Еңбек және Қорғаныс Советі 1931 жылғы 20 тамызда қабылдаған қаулысында таяу жылда бүкіл еліміздің мыс жөніндегі қажетін өтеуде Қазақстанның, оның  ішінде Жезқазған мен Балқаштың алатын орны ерекше аталып көрсетілген болатын. Қазақстан Орталық Атқару Комитетінің 1932 жылы болып өткен екінші сессиясы  да республикада түсті металлургияны ойдағыдай дамыту мәселесіне жете көңіл бөліп, “Прибалхашстройды” бүкілхалықтың құрылысқа айналдыруда бастама көтерді,”- деген деректерге сүйенеді.
Комбинатты салуда ғылыми жобаға Бүкілодақтық конкурс жарияланып, оған түскен бес жобаның ішінен алынған жоба жайлы:
“Бірінші жоба бойынша кен жынысы алқабынан карьер жасап, руданы ашық әдіспен өндіру. Мұндай жағдайда карьерге темір жол екі жақтағы көлбеу траншеялар арқылы өтеді. Ауыр вагондарды сүйрететін салмағы 80-90 тонналық электровоздар горизонттарды  спираль тәрізді аралап өтіп, карьердің табанына түседі. Горизонт сайын екі-үш экскаватор (аралықтары 600 метрден) биіктігі 10-15 метрлік забоймен қабатты қуалап, қопсытылған руданы вагондарға артады. Бұл жобаны ұсынушы “Гипроцветмет” институтының талантты инженері Григорьев”-жобасы алынғандығы туралы жазады.
Балқаш мыс комбинатымен бірге салынатын қаланың мәні ерекше зор екені түсінікті. Ғылыми еңбекте қала құрылысын басқарған В.И. Ивановтың өмір жолы, құрылысқа бөлінген қаржы, құрыш білек құрылысшылар, жалындаған жастар мен нәзік жанды әйел адамдардың есімдерін атап тілге тиек етеді.
“В.И. Ивановтың өтініші бойынша Қазақстан өлкелік комитеті аттандырған комсомол  қыздардың алғашқы тобы – 250 адам Алматыдан поезбен Бөрлітөбеге, одан “М.И. Калинин” атты параходқа тіркелген екі баржамен Балқаш құрылысына жеткізілді. Жастарды қарсы алу нағыз мерекеге айналды.
Бұған дейін Балқаштағы 15 мыңнан асатын тұрғындардың  ішінде барлығы  1,5 мың әйелдер болатын. Олардың ішінде небары 300 ғана әйел жұмыс істейтін. Әйелдер арасында еңбек даңқына бөленгендері де аз емес еді.
1935 жылдың мамыр айында ВКП(б) Орталық Комитетінің жолдамасымен Балқаш өңірі аудандық партия  комитетіне қызметке жіберілген Вера Захаровна Хоружая (Ұлы Отан соғысында қаза тапқан, Совет Одағының Батыры), 1919 жылдан партия мүшесі Регина Самойловна Гехт, жергілікті комсомол қыздардан Ғайша Оспанова, Сара Маметова, Қапиза Қадіржанова, Мадина Бегалиева тағы басқалары қазақ әйелдерінің еңбекке араласуы, олардың  білім алу жолында аса қажырлы жұмыстар жүргізді.
1935 жылы Балқаш-Қоңырат құрылысшылары арасында комсомолецтер саны мыңнан асса, соның 511-і еңбек озаттары болды. Бұлардың ішінде негізгі объектілер саласындағы бетоншы Кокорокиннің, кірпіш заводындағы Баймағанбетовтың, Қоңыраттағы сылақшы Әбеуовтың, бұрғышы Айтанбековтың және  басқа көптеген комсомол-жастар бригадаларының қол жеткен тамаша табыстары қуантты.
Қарағанды-Балқаш темір жолының құрылысын 1935 жылдың аяғына таман қайткенде де аяқтауды  көздеген 15 мың құрылысшының арасында да стахановшылар қозғалысы қызу қолдау тапты. Әсіресе мұнда Ақмола, Қарағанды, Жамбыл, Шымкент, Қызылорда, Солтүстік Қазақстан облыстарынан келген колхозшылар, Түрксиб темір жолын салысқан тәжірибелі құрылысшылар, Орта Азия мен Сібірден, Ленинград пен Горькийден келген мамандар қажыр-қайрат көрсетті. Құрылыстың ең жауапты кезеңінде Воронеж және Қарағанды облыстарының  887 темір жол қызметкері көмекке келді.
1935 жылғы 2 желтоқсанда Бертіс станциясына дейін 28 км қалғанда құрылысшылар қақаған аязға тап болды. Күннің суығына қарамастан, құрылысшылар түн мезгілінде лапылдатып от жағып, жұмыстарын ешбір тоқтатпады. Алдыңғы жақтан Балқаш құрылысшылары, артқы жақтан жүк тиелген үздік-создық темір жол құрамдары асықтыра бастады. 21 желтоқсанда таң алдында Қарағанды-Балқаш темір жолы құрылысының  бас инженері Чудовцев соңғы темір қазықты қаққызды. Бұл түнді ұйқысыз өткізген мыңдаған балқаштықтар мерекедегідей безендірілген  алғашқы поездар керуенін қарсы алды. Бірінші болып Мәскеу, Алматы, Қарағанды өкілдерін жеткізген № ЭМ-4880 паровозының тіркеміндегі жолаушылар поезы  аялдады. ”
Өзінің шынайы да құнды еңбегі жайында Ә.М. Әзиев естелігінде төмендегідей жазады:
“Балқаш тақырыбы маған оңайға түскен жоқ. Ол табаны күректей 25 жылға созылғанын мен жоғарыда еске салдым. 1930-1938 жылдар аралығында бірінші кезегі пайдалануға берілген алып құрылыстың көптеген қиындықтары мен ауыртпалықтарын көркем туындыларымда көрсетуге үлкен жауапкершілікпен қарадым және оған барынша күш салдым. Ол қиындықтар мен ауыртпалықтарды түгел жіпке тізіп айтып беру мүмкін емес. Аталған осы қомақты мерзім ішінде, “Қазыналы Сарыарқа”, “Сокровища Сарыарки” атты докторлық монографияларым шықты. Алғашқы “Жез таулар”, кейінгі “Мыс ошағы” және “Жер жарасы” романдарым кезінде оқырмандардың ықыласына бөленді. Аталған рухани туындылардың бәрі де әлемнің сегізінші ғажайыбы – Балқаш кен-металлургия комбинатының отызыншы жылдардағы аса қиын да жойқын құрылысына арналды. Бұл кітаптарымды мен Балқашқа арнаған рухани, мәңгі ескерткішім деп санаймын.”
Әмен Махатұлының жоғарыда айтылған ғылыми еңбегінің негізінде жазылған көркем туындысы - “Жер жарасы” романы.
Аталған туындыда қазақ халқының отызыншы жылдарда шеккен азаптары, ауыр индустрияның табиғатқа тигізген кеселді зардаптары мен қазақ даласының қалай тоналғаны нақты шындықпен баяндалады.
Шығарма тілі аса шұрайлы, елеулі шабытпен жазылған, күрделі оқиғаларға, сезімге, суретке құрылған. Ондаған тарихи кейіпкерлер ішінде Таңатар, Смайыл, Танабай тәрізді қазақ жұмысшыларының, Шашубай, Күләш, Манарбек, Қанабек сынды тамаша өнер иелерінің, Абдолла Асылбеков, Есенәлі Мәдалиев, Жанәлі Бархиев, Дінмұхамед Қонаев, Мәдина Бегалиева сынды көрнекті ұлт қайраткерлерінің, сондай-ақ 1938 жылы күзде Сәкенмен, Ілияспен, Бейімбетпен бірге ату жазасына кесілген құрылыс бастығы Василий Ивановтың, 1943 жылы лагерьде өлген Тит Назаренконың, 1991 жылға дейін өмір сүрген Иван Волковтың бейнелері көркем суреттеледі. Романның атына заты сай болуында автор өз көзқарасын танытуда шығарманың өзегі етіп:
Нәпсі – жел, көңіл – өзен толқын қуған,
Ми – патша, ақыл – дария кеңес құрған.
Қанағатсыз ақыл болмайды екен.
Ақылды ақымаққа етпе құрбан, -
деген қанатты, ұшқыр ойлар мен өлшемді, сәнді ұйқастардың иесі Нарманбет ақынның даналық өсиеттерін алады. Қанағатсыздықтың түбі табиғат апатына жеткізетінін, ашкөзділіктің адамшылықтан кетіретінін де Нарманбет ақынның  Сарыарқаға арнаған өлеңін келтіре отырып шығармасына арқау етеді.
Сарыарқа сарқыраған суың қайда?
Түнде шық, күндіз мұнар буың қайда?
Нажағай шарт – шұрт етіп нөсер құйған.
Көк жасыл кемпірқосақ туың қайда?
Көк майса көгарай шалғын шөбің қайда?
Көк қасқа бетегең жоқ түбі майда.
Қызғалдақ қызыл жасыл, көк балдырған.
Балауса бал татыған бар ма сайда?
Көк бұлт күркіреген зілің қайда?
Тобылғы толықсыған гүлің қайда?
Атта жал, түйеде қом, қойда шырай,
Тұлыптай желі толы құлын қайда?
Қалмады ей, Сарыарқа сенде қызық,
Сындал тау, Сары өлкені алды мұжық.
Қолынан келер де жоқ, өнер де жоқ,
Баласы байғұс қазақ қалды мыжып.
Кең дала кеткенің бе, кер бетеге?
Бұл жерде бала туып ер жете ме?
Суырдай іннен шыққан сүмірейіп,
Дариға-ай мекенінен ел кете ме?
«Смағұлдың Талаптүлектегі үйіне жетсек, атам Әзи әл үстінде жатыр екен. Көптен көрмеген атамды әзер таныдым. Әбден жүдеп, құр сүйегі қалыпты. Барақтың кіреберістегі дәлізін паналап, бүрсең қағып жүрген аш-арықты ұшыраттық. Сондайдың бірі атам жақтан бөлменің ішкі есігіндегі қамыстан жасалған сөрені үңгіп, сол арадан қолын сұғып, алақанын жайғанда, төрдегі жертөсекте жатқан атам:
Әй, қарақтарым, менің бүгінгі жемеген сыбаға нанымды анау есіктегі
сорлыға беріңдерші! – деген сөздері құлағыма жетті.
Қайран, менің мейірімді жаралған атам – ай десеңші! ...Ажалмен өзі арпалысып, қиналып жатса да, есіктегі қайыршыға қол үшін беруін қарашы! ...Үлкен әкемнің осы бір адамгершілігі мен қайырымдылығы жаңағы мен айтқан, мүсіркеген сөздері менің ойымнан өмір бақи ұмытылар емес. Отыз екінші жылғы аштық уағындағы осы тарихи деректі мен «Жер жарасы» романында ұтымды пайдаландым»  - деп жазған қайын атасы заманымыздың заңғар жазушысы, ұлы суреткер Мұхтар Әуезовтен тәлім алып, шарапатын көрген, қазақтың дарынды ұлдары академик Әлкей Хақанұлы Марғұлан, академик жазушы, сөз зергері  Ғабит Мүсіреповпен серіктес болып үлгі тұтқан жазушы ағамыз өз өмір жолында адамгершілікті арда тұтып, маңайындағыларға жақсылық шарапатын сеуіп өткен жан еді.
Қазақ халқының сүйікті әншісі Қайрат Байбосынов         өнер жолына келуін Әмен Махатұлымен байланысты екенін тілге тиек етеді:
«Бала кезім. Онда Қарағанды облысына қарасты Жаңаарқа деген ауданда тұратынбыз. Бірде Қарағанды қаласына Алматыдағы Абай атындағы опера және балет театры келді. Менің алғашқы әншілік жолым да осыдан басталды. Келген адамдар ішінде Нұрғиса Тілендиев, қазақтың дәстүрлі ән өнерінің ақсақалы Қали Байжановтар, Кәукен Кенжетаев, Ермек Серкебаев болды. Кешкісін Әмен Махатұлы Әзиев деген кісінің үйіне қондым (кейін білдім, ол кісі үлкен жазушымыз екен). Ол кісі маған шай беріп, баптап, ертеңгі болатын концертке әбден дайындады. Айтатын әңдерімді реттедік. Үлкен адамдардың алдында қаймықпай, қорықпай ән айтуым керек болды. «Ертеңгі күнге дейін сен жақсы демалуың керек» - деп, бәріміз жаттық. Бұрын үйден ұзап шығып көрмегенмін, ауылдан қалаға келуім алғаш. Көзім ұйқыға ілікпейді. Әбден талықсып, ұйықтай берейін десем әлдене «дүрр» етеді. «Дүрр», «дүрр» етеді де тұрады. Анау тынған кезде қайта ұйқыға кете бастаймын. Осы кезде қайтадан «дүрр» етеді, мен «дірр» ете қаламын. Дүріл қайта басталады. Мынау не деген шу деген оймен қорқып, түнімен ұйықтай алмадым. Сөйтсем, ол тоңазытқыш екен. Таң атқанша тоңазытқышпен жағаласып ұйықтамадым. Ауылдан бірінші рет шығып тұрған мен тоңазытқыштың «бұл қылығын» қайдан білейін. Ертесіне ұйқым қанбаса да үлкен кісілердің алдында намысқа тырысып, барымды салып ән салдым. Сол кезде Нұрғиса Тілендиев тік көтеріп алып бетімнен сүйді де, «Маған бала боласың ба?» - деді? Мен: «Боламын», - деймін. Не керек, мәз-мейрам болып қайтқанмын. Сол кезден бастап  «Қайрат-әнші бала» атандым».
Белгілі жазушы Ахат  Жақсыбаев  Әбекеңнің ақжарқын мінезі, бірбеткей турашылдығы жайында жазады:
«Мен Әбекеңді - Әмен Әзиевті жақыннан танып, жақсы қарым-қатынаста болған едім. «Жұлдыз» журналы, «Қазақ әдебиеті» газеті редакцияларында қызмет істеген кезімде Әбекеңмен шығармашылық байланысымыз нығая түсті. Қарағандыға барғанда қуана қарсы алып, сырласып, ой бөлісуден,  айтудан жалықпайтын. Үлкенге де, кішіге де үйір, ешкімді жатсынбайтын. Жалпы, қазақ  зиялыларының небір көрнекті өкілдері Қарағандыға барғанда Әбекеңнің берекелі дастарханынан дәм татпай кетпейтін еді. Ұнатқанын сырласындай, жақсы айтқанды жақынындай көретін Әбекеңнің қөңілі ашық, құшағы кең болатын. Тік кетіп, тура сөйлеу – табиғи мінезінен туындайтын. Өмір талқысында біреулер кері кетеді, біреулер шыңдалып, шынығып ілгері басады. Әбекең қандай жағдайда болсын ешқашан мойымайтын, мұқалмайтын. Күрескер болатын».
Әмен Махатұлы «Жазушы сыр шертеді» деген айдармен жазылған естелігінде:
«Тамырын тереңге жайған біздің көне халқымыздың даналықпен айтқан нақылдары өте көп қой. Солардың арасынан мен «Атың барда желіп жүріп, жер таны. Асың барда беріп жүріп, ел таны» - деген, әдемі өрнектелген, өсиеттілігі, өзгеше мақамды сөздерін айрықша ұнатамын. Үлкенді-кішілі ізгі адамдардың өз үйімде жиі қонақ болғандарын, сый-құрметіме бөленгендерін тәуір көремін. Бәлкім, осы мейманшыл әдетім барынша себепкер болған шығар, өмірдің әр кезеңінде белгілі ғалымдар Әбіш Жиреншин, Мұсатай Ақынжанов, Әлкей Марғұлан, Серік Қирабаев, Тұрсынбек Кәкішев, ақын жазушылардан Ғабит Мүсірепов, Әзілхан Нұршайықов, Олжас Сүлейменов, Советхан Ғабасов, Ілия Жақанов,  Сәкен Жүнісов, Қалижан Бекқожин, Қайныкей Жармағамбетов..... қайсы бірін тізе берейін, ұзын ырғасы бірнеше ондаған адамдар Қарағандыға атбасын тіреген сапарларында біздің есігімізді ашты. Менің қайын жұртымнан, Абай елінен, ұлы ақынның жұрағаттары – Бағыш Ақылбаев, Қатира Азимбаева, Хамит ақсақал, Мәжит Диқанбаев, Ишан Жағыппарова да  туысқандық ниеттерін білдірді. 1969 жылы жазда Сарыарқаны шарлаған Әлкей Марғұлан туралы «Дария сапары алыс»  деген очерк жаздым. 1982 ,1983, 1984 жылдардың ылғи тамыз айында Қарқаралыда дем алған Ғабит Мүсірепов туралы «Ғабекеңнің Күміскөлдегі күндері» деген очерк жаздым. Осы күні ұқыптап оқып байқасам, бұл екі тарихи туынды екі ұлы аруаққа арналған рухани ескерткішім, тәуір естелігім болып қалған екен», - деп жүрек жарды сырын шертеді.
«Ұлы дала ұлағаттары» кітабында қазақтан шыққан тұңғыш ғарышкер Тоқтар Әубәкіровтың өмір жолына тоқтала келіп, батырдың есімінің қойылуы туралы: «Әкесі Оңғарбайдың, анасы Кәмияның тоғыз баладан жалғыз қалған ұлының есімі Тоқтар атануы тегін еместі. Балалары бірінен соң бірі шетіней берген соң: “О, Алла, осымен тоқтасаңшы!...” деп, ата-ана сәбидің есімін Тоқтар қойыпты» – деп баяндайды.
“Алатаудан ұшқан ақиық” деп аталатын тарауда тұңғыш Президентіміз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың Қарағанды облысында өткізген еңбек жолын баяндай келе очерк желісін төмендегідей түйіндейді:
“1999 жылғы Президент сайлауы қарсаңында Нұрсұлтан Назарбаев Қарағанды облысының сайлаушыларымен кездескенді. Сонда сөз алған Елбасы: “Қарағанды жері менің жеке басым үшін де ең ардақты, әрі ерекше  ыстық екенін бәріңіз жақсы білесіздер. Осы жерге 1958 жылы күзде жап-жас күйімде келіп, одан жұрт таныған азамат, елдің бір тұтқасы болып аттандым ” - деген еді. Рас, халқымыздың біртуар, сүйікті перзенті, туған халқымыздың өзі таңдаған тұңғыш Президенті Нұрсұлтан бауырымызды Алатаудың асқар шыңдарынан самғап, ұшып шыққан ақиық қыранға теңеуге әбден-ақ хақылымыз. Оған бүкіл Қазақстан халқы болып, әрқашанда мықты денсаулық  тілейміз. ”
Жан мен тәннің шырағы,
Алған жарың жақсы болса,
Үшінші – ырысыңның тұрағы, - дегендей,
Әмен Махатұлының артында қалған ұрпағы бүгінде Елдос Әменұлы техника ғылымдарының кандидаты, белгілі кәсіпкер, қыз баласы Ләйлә Әменқызы - медицина ғылымдарының кандидаты, медицина саласында кәсіпкерлікпен шұғылданады, өмірлік жары Гүлнәр Разаққызы Омарханова ақ халатты абзал жан, медицина саласында жиырма жылдан астам басшылық қызмет атқарған, ҚР құрметті дәрігері, көре алмай қалған  талай зағип жандарға  жарық дүниені көру мүмкіндігін сыйлаған қолы  шипалы ғалым. Тоғыз жасынан өзі тәрбиесінде болған немере ағасы ұлы жазушы Мұхтар Омарханұлы Әуезовке арнаған           «Мұхтар аға» кітабының авторы.
Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінде белгілі жазушы, білікті педагог, профессор, қазақ тілі және мәдениеті кафедрасының негізін қалаған Әмен Махатұлы Әзиевтің атындағы мультимедиалық кабинет, ғалымды есте сақтау мақсатында ашылған мемориал тақта кафедраның көрнекті тұсында орналасқан.
«Адамның өткен өмірі құдды бір аққан өзенге ұқсайтыны рас қой. Олай емес деп ешкімде айта алмайды. Сонау ес кірген, тым бұлыңғыр балалық шақтан күні бүгінге дейінгі  ұзақ ғұмырды кейде ойға оралтсақ болды, мен де сондай бір күй кешем. Неше қилы көріністер, болмыстар, күйініштер мен сүйініштер қаздай тізіліп, алдымнан өтеді. Қаншама заулаған жылдар сені алды  - артыңа қаратпай зым-зия өте шығады», - деп еске түсірген өз өмірінің жарты ғасырында Қарағанды облысының дамуына мол үлес қосқан, басшылық қызметтер атқарған, ғылым жолы мен көркем әдебиетті қатар алып жүрген Сарыарқаның майталман жазушысы Әмен Махатұлы Әзиевтің шығармашылығы әлі де зейін қойып зерттеуді қажет етеді.
1. Әзиев Әмин Махатұлы // Қарағанды. Қарағанды облысы. Энциклопедия. Алматы. -1990. 117-118 б 2. Омарбеков М. Жер жарасы. Әмен Әзиевтің «Алаш» сыйлығына ұсынылған жаңа шығармасына пікір // Қарқаралы. -1994. 3 қараша. 3. Тен Т. Медный пояс // Индустриальная Караганда. -1992. -10 наурыз. (Рец. на кн. А. Азиева «Медный пояс»: Роман. Алма-Ата: Жазушы. -1991. -369 б.) 4. Попов Ю. Летописец Сары-Арки // Индустриальная Караганда. -1992. -30 сентября.
Лингводидактические основы обучения студентов профессиональному казахскому языку с помощью кредитной технологии.
ЗАКОН РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН «О КУЛЬТУРЕ». ГОСУДАРСТВЕННЫЕ ПРОГРАММЫ «КУЛЬТУРНОЕ НАСЛЕДИЕ» И «НАРОД В ПОТОКЕ ИСТОРИИ»
ЖАҺАНДАНУ ЖӘНЕ ОНЫҢ МӘДЕНИ ҮРДІСТЕРГЕ ЫҚПАЛЫ. ҰЛТТЫҚ МӘДЕНИЕТТІҢ ЖАНДАНУ ҮРДІСІ
Комментарии 6 Добавить комментарий
Қазыналы Сарыарқаның өндіріс тақырыбына қалам тербеген Әмен Махатұлының шығармашылығына шолу жасалған өзекті мақала.
Көркемдік деңгейі мен жазылу мәнері ерекше мақала.
Мақала Ә.М. Әзиевтің еңбек жолы, шығармашылығы туралы жақсы жазылған. Студенттерге қажет материал деп есептеймін.
Жеке тұлғаны қалыптастыруға, білімді жастарды тәрбиелеуге мақаланың тигізер пайдасы зор.
Мақалада Қарағанды облысының дамуына мол үлес қосқан, басшылық қызметтер атқарған, ғылым жолы мен көркем әдебиетті қатар алып жүрген Сарыарқаның майталман жазушысы Әмен Махатұлы Әзиевтің шығармашылығы туралы жақсы жазылған.Мақаланың берері мол.
Көркем очерктерінде қазақтың ұлттық парасаты, еңбек адамдарының қажырлы еңбегі мен жарқын бейнесі, интернационализм мен халықтар достығы арқау болған жазушының творчествосы туралы жазылған жақсы мақала.
Комментарии 46 Добавить комментарий
Тема очень актуальная и дискутабельная. Но я бы хотел сказать, что здесь надо обсуждать не только будущую инфраструктуру вокруг проекта "Западная Европа- Западный Китай", а скорее те проблемы с которыми сталкивается вся туристическая отрасль Казахстана. Ведь есть огромный потенциал ставить те же этноаулы в местах где это позволяет погодные условия, электричество вырабатывать с помощью энергии солнца и ветра и так далее. Поддержка со стороны государства в виде налоговых освобождений на 2 или 3 года с начала проекта, так же способно привлечь инвестиций в эту отрасль, что несомненно снимает и социальное напряжение в регионах, так как идет создание новых рабочих мест для населения. Конечно, другой вопрос, это вопрос сервиса и услуг которые мы сможем оказывать.
да больше бы такого!
It is impossible to say when silk, the product that lends its name to the trade route, came to be traded. And while the main object of travelling the early caravan routes was to buy or sell goods to or from faraway places, silk ended up the most eagerly traded and mysterious item. It was so rare that the Romans could only afford to sew a thin strip onto their togas.
Стратегически важным проектом также является Западная Европа Западный Китай, который можно также назвать возрождение торговой пути "Великий шелковый путь". Этот путь будет проходить по пяти областям и тем самым даст большой толчок в экономическом подъеме этих регионов. Будут созданы новые рабочие места, откроются множество торговых точек, что в свою очередь значительно изменит экономический потенциал всего южного региона. Если заглянуть в историю, то мы увидим за счет чего в основном существовали древние города Средней Азии и Восточного Туркестана...(Великий шелковый путь), есть возможность восстановить исторически сложившийся экономический потенциал региона...
Стратегически важным проектом также является Западная Европа Западный Китай, который можно также назвать возрождение торговой пути "Великий шелковый путь". Этот путь будет проходить по пяти областям и тем самым даст большой толчок в экономическом подъеме этих регионов. Будут созданы новые рабочие места, откроются множество торговых точек, что в свою очередь значительно изменит экономический потенциал всего южного региона. Если заглянуть в историю, то мы увидим за счет чего в основном существовали древние города Средней Азии и Восточного Туркестана...(Великий шелковый путь), есть возможность восстановить исторически сложившийся экономический потенциал региона...
Тема очень актуальная и дискутабельная. Но я бы хотел сказать, что здесь надо обсуждать не только будущую инфраструктуру вокруг проекта "Западная Европа- Западный Китай", а скорее те проблемы с которыми сталкивается вся туристическая отрасль Казахстана. Ведь есть огромный потенциал ставить те же этноаулы в местах где это позволяет погодные условия, электричество вырабатывать с помощью энергии солнца и ветра и так далее. Поддержка со стороны государства в виде налоговых освобождений на 2 или 3 года с начала проекта, так же способно привлечь инвестиций в эту отрасль, что несомненно снимает и социальное напряжение в регионах, так как идет создание новых рабочих мест для населения. Конечно, другой вопрос, это вопрос сервиса и услуг которые мы сможем оказывать.
Виртуальный проект IX Астанинского экономического форума
Итоги VII АЭФ и II ВАК
© 2010-2017 Ассоциация "Евразийский экономический клуб ученых"
Attach account from old site
В случае наличия у Вас аккаунта старого сайта, Вы можете использовать его здесь. Таким образом, все публикации данной учетной записи будут перемещены сюда.
Для подтверждения своего согласия, необходимо в меню пользователя выбрать команду «Прикрепить уже существующий аккаунт». Также Вы можете проигнорировать это сообщение, нажав на кнопку «Не показывать это сообщение».
Ошибка. Пожалуйста проверьте введенные данные.
Don't show this dialog
Укажите ваше имя на сайте G-Global.
Укажите пароль, соответствующий вашему имени пользователя.
Для того, чтобы использовать функционал сайта в полном объеме, Вам необходимо зайти с Вашего аккаунта в Facebook. Для этого вам следует нажать кнопку "Продолжить" и заполнить поля "E-mail" (или телефон) а также, "пароль" от Вашего аккаунта в Facebook. Если у Вас нет аккаунта в Facebook, то мы рекомендуем зарегистрироваться. В ином случае Вам будут доступны только функции просмотра контента сайта.