kk ru ru ru kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk bg kk kk kk ru ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en ru ru
Вернике орталығы самай бөлігінде орналасқан
АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника
Сөйлеуге байланысты қимыл орталығы сол жақ жарты шардың маңдай бөлігінің төменгі қатпарында 4-6 алаңдарында жатыр. Бұған қоса, ми ұыртысының ішкі бетін ала және маңдай тұсында да қозғалтқыш орталықтары болатыны белгілі.Жаңа қыртыстың нейрондық құрылымы. Цитологиялық әдіспен және соңғы жылдары электрондық микроскоппен зерттеп, ми қыртысының нейрондары 7 қабат болып орналасқаны байқалды.
Біріншісінде нерв талшықтары мен нейроглия торшалары бар. Торшалар саны өте аз, сондықтан өте жұқа, шамамен 0,25 мм. Екінші қиыршықты қабатында ұсақ торшалар жатыр. Бұл қабат та өте жұқа, не бары 0,2 мм.
Үшінші қабат пирамидалары нейрондардан тұрады. Қалыңдығы 1 мм және одан да көбірек болуы мүмкін.Төртінші қиыршықты ішкі қабатта пирамидалары нейрондар, ұзын аксондары мен дентриттері көрші қабаттағы нерв талшықтарымен жалғасып жатыр. Мұнда әр түрлі нейрондар бар, бір текті торшалар болса, екінші жерінде әр текті торшалар орналасқан.
Бесінші – ірі пирамидалы нейрондар қабаты, бірақ ұсақ торшалары да бар. Дентриттері 1-і қабатқа дейін жетеді.
Алтыншы қабатта үш қырлы және ірі қиыршықты нейрондар бір-бірімен қоян-қолтық тұтасып жатыр. Мұнда полиморфты нейрондар жиі кездеседі.
Жетінші қабаты жіп тәрізді өте ұзын нерв торшаларынан тұрады, кейбіреулерінің дентриттері 1-қабаттағы нейрондарға өтіп кетеді.
Ми қыртысындағы нейрондар барлық жерінде біркелкі емес: саны, көлемі, сыртқы пішіні, дентриттерінің ұзындығы мен тармақталу түрі әр қилы. Мысалы, үлкен пирамидалы нейрондар моторлық аймақта көбірек, ал кіші пирамидалы торшалар қабатта көбірек кездеседі. Нейрондардың әр қабатта әр түрлі орналасуы ми қыртысының цитоархитектуралық картасын жасауға негіз болды.Ми сыңарларында келесі талшықтар болады: 1.проекциялық-орталық жүйке жүйесінің жоғары бөлімдерін төменгі бөлімдерімен байланыстырады, 2.ассоциатитік-тек ми сыңарларының бөлімдерін байланыстырады, 3.комиссуральдық-екі жарты шарларды байланыстырады. Микроэлектрод арқылы ми қыртысының әр тереңдігі нүктелерін тітіркендіру әдісімен Америка ғалымы В. Маунткасл жаңа ғылыми мәлімет алды. Микроэлектродтарды қыртысқа перпендикуляр сызықпен тереңдеткенде нейрондардың модальділігі өзгермей, олардың арасында ешқандай айырмашылық байқалмаған. Ал егер микроэлектродтардың бағытын бұрыштатып өзгертсе, онда нейрондардың модальдігі өзгере бастаған. Осы мәліметтердің негізінде ғылым мынадай қорытындыға келген: қыртыстың сомато-сенсорлық (дене сезімі) құрылымы нейрондардың тік тізбегін құрайды. Бұл тізбек қыртыс бетіне перпендикуляр орналасады. Оның диаметрі 500 мкм шамасында. Тізбектегі нейрондардан міндеті – бірыңғай модальды торшалардан келген сол сәтте талдау. Нейрондардың тік тізбекті модельді принципі басқа сезім жүйелеріне де тән. Көру, есту, иіс сезу, дәм сезу жүйелеріне де осындай тізбек тәртібі орын алатынын Д. Хьюбел мен Дж. Визель айқындады. Әр жүйедегі тізбек модульдердің өзара қарым-қатынасын Дж. Экклс зерттеген. Бұл байланыстылық ірі пирамидалы нейрондардың дендриттерінің көмегімен жүруі мүмкін. Осындай байланыс ықпалы қозу не тежелу орталығын уақытша тудырады. Және тізбекті модульдену жолымен бірнеше рефлекторлық қимылды үйлестіреді. Мысалы, бір нәрсені алу үшін, қолдың қимылына қоса, көру сезім жүйесі де жұмыс істеуі керек. Сондықтан бұрынғы қыртысты карта тәрізді функциялық аймақтарға бөліп тастаудың дұрыстығы күмән келтіреді. И. П. Павлов та бұған өрнекті (мозайкалы) құрылым түрінде қараған.
Ми сыңарларында құыстар орналасқан- бұл 1,2-ші қарыншалар,олар өзектер арқылы 3-ші қарыншамен байланасады, таламус деңгейінде 3-ші қарынша орналасады, сильвиев водопровод арқылы 3-шіқарынша 4-ші қарыншамен байланасады. Қарыншаларда ликвор /сұйықтық/,ликвор қарыншаларда бөлінеді және кері сіңу процессі өтеді, егерде ликвор көп болінсе және оның қайта сорылуы бұзылған жағдайда патологиялық өзгерістер пайда болады. Ликвор жүйке жүйесінің осмостық қысымын реттейды, миды шайқалудан, ұрылуынан, сығылуынан қорғайды және қоректі қызметін атқарады.
Жоғары жүйке әрекеті туралы түсініктің пайда болуы
Жоғары жүйке әрекетіне ми сыңарлары мен оның қыртысының қызметі
жатады. Жоғары дәрежедегі қызметтер: ес, сана, ойлау, көңіл-күйі, ұйқы, түс көру, гипноз т.с.с ми сыңарлары мен олардың қыртысының негізгі қызметі болып есептеледі. Шартсыз рефлекстер алғашқы кезде организмнің тірлігін сақтау үшін қажет.Туа пайда болып, өздерінің орындалуы үшін ешқандай қосымша жағдайларды қажет етпейді, тұқым қуалайды. Бұл рефлекстердің рефлекторлы доғасы жүйке жүйесінің төменгі дәрежедегі жұлын, сопақша ми секілді бөлімдері арқылы қалылтасады. Шартты рефлекстер тұқым қуаламайды, тек өмір тәжірибесінің негізінде,сыртқы ортамен байланыстың арқасында пайда болып отырады,. Олардың рефлекторлы доғасы ми сыңарларының қыртысында қалыптасады,тұрақсыз, уақытша. Шартты рефлекс пайда болуы үшін бір тұрақты белгілі жағдайлары болуы қажет. Шартты рефлекс пайда болуының негізі,- ми қыртысыныда нарв орталықтарының арасында уақытша нервтік байланыс пайда болады. Шартты рефлекстердің пайда болуына қажетті жағдайлар:
1) Әсер етуші шартты және шартсыз тітіркендіргіштердің болуы,шартты тітіркендіргіштердің әсері шартсыз тітіркендіргіштің әсерінен сәл бұрынырақ басталып (15-20 сек),олар біраз уақыт бірге әсер етуі тиіс;
2) Тітіркендіргіштердің тұрақты ретпен әсер етуі;
3) Аталған жағдайлардың ұзақ уақыт көп қаайталануы;
4) Шартты тітіркендіргіштің шартсыз тітіркендіргіштен әлсіздеу болуы;
5) Жүйке жүйесінің маңызды бөлімі-ми қыртысының қызмет қабілетінің дұрыс қалыпта болуы. Шартты рефлекстердің пайда болуының негізі-ми қыртысындағы нерв орталықтарының арасында уақытша нервтік байланыстың пайда болуы.
Шартты рефлекстердің тежелуі.Тежелу 2 түрлі болады:сыртқы немесе шартсыз және ішкі немесе шартты тежелу.Сыртқытежелу туа пайда болады. Ми қыртысында қосымша күшті қозу ошағы пайда болған жағдайда, қозу ошағын тежейді де ол жауап тоқтап қалады,бұл индукциялықтежелу. Шектен тыс тежелу тітіргендіргіш күшті, немесе ұзақ уақыт әсер еткен жағдайда пайда болады. Шартты немесе ішкітежелу: шартты тітіркендіргішті шартсыз тітіркендіргішпен бекітпегенде біртіндеп шартты жауап жойыла бастайды да,біраздан соң мүлде тоқтайды- бұл сөңгіш тежелу. Өте ұқсастітіркендіргіштерді бір-бірінен ажыратады,бұл ажырату/дифференциалды/ шартты тежелуі. Ми қыртысының талдау және талқылау қызметтері. Талдау арқылы организм өзіне қажетті,тиімді әсерлерді бөліп алып,ажыратады.Таңдалған әсерлерге дұрыс жауап қайтару үшін ми қыртысында олар қайта жинақталып қорытылады,талқыланады. Мұны ми қыртысындағы талқылау дейді. Динамикалы стереотип адам мен жануарлардың ми қыртысында ұзақ мерзім тұрақты ретпен әсер еткен топты тітіркендіргіштердің біртұтас шартты рефлекторлы әрекетті тудыратын қабілетін,яғни белгілі бір жүйеге келтіруды
1.жұқпалы аурулар тұралы түсінік.
«Эпидемиялық тізбек» келесі кезеңдерден тұрады:
Аурудың шығу көзі-ауру адам және жасырын түрде сақтаушы
Аурудың таралу жолдары: қарым- қатынас, ауа- тамшы.
Организмнің қабылдау қаблетінің дәрәжәсіне байланысты ауру жеңіл, орташа, ауыр түрде өтеді.
1.Инкубациялық кезең – микроб адам организіміне өткен соң , алғашқы белгілер пайда болғанға дейіңгі кезең. Мысалы: гриптың инкубациялық кезеңі 5-6 сағат ,1-2 күн ;СПИД -10 жылға дейін .
2.Алғашқы белгілер кезеңі бұл кезең жалпы белгілермен сипатталады.Мысалы : температура болады, тәбеті болмайды, әлсізденеді.
3.Өршу кезеңі- аурудың негізгі белгілері байқалады.
4.Емделу кезеңі- организімнің қайтадан қалпына келуі.
5.Қалдық белгілер кезеңі, мысалы- көз қылилануы, бет нервтің парезі, есту мен сөйлеу кемістіктері пайда болады .Ақыл ойы тежеледі.
Полиомиелит – негізінен жұлынның сұр затын зақымдайтын жедел инфекциялық ауру.Бұрын ол балалық шаққа тән деп есептелген.1883ж. проф. А.Я.Кожевников алғашқы рет полиомиелиттің инфекциялық табиғаты туралы болжамын айтқан және өзінің лекцияларында оның клиникасына сипаттама берген. Кейіннен Д.Гейне мен О.Медин бұл аурудың нақтырық және толығырақ зерттеген, сондықтан оны Гейне – Медин ауруы деп атап кеткен. Қазіргі кезде осы ауру фильтрленетін вируспен шақырылатындығы дәлелденген. Енді полиомиелитті жалпы инфекцияларға жатқызады, өйткені оның жүйке жүйесінің зақымдануынсыз өтетін түрлері де анықталған.
Полиомиелит жеке, яғни спорадикалық түрде де, эпидемия түрінде де кездеседі.
Аурудың жаздың аяғында және күзде байқалатындығы оның таралуына шыбындар,соналар, кенелер, бүргелер және басқа да жәндіктер қатысады деп болжауға мүмкіндік береді.
Полиомиелитпен көбінесе 4 – 5жасқа дейінгі балалар ауырады. Эпидемия кезінде полимиелит 6 айдан 12жасқа дейінгі балалардың және ересектердің ауырған жағдайлары тіркелген. Ауырғаннан кейін тұрақты иммунитет қалыптасады. Ұзақ уақыт полиомиелит вирусы тек қана жұлынның алдыңғы мүйіздеріндегі қозғалтқыш нейрондарды зақымдайды деп саналған. Соңғы кезде ауру сонымен қатар жұлынның артқы мүйіздерін де,қабықтарын , түбіршектерін, жұлын түйіндерін, жүйке ұштарын, бұлшық еттерді зақымдайтындығы және миға да тарауы мүмкін екендігі анықталған. Осылай таралуына қарай полиомиелиттің мына түрлерін ажыратады: жұлындық, бульбарлық (сопақша мидағы) және церебральдық (мидағы).Полиомиелитке зақымдаудың тереңдігі жағынан біркелкі еместік тән.Мысалы, патологоанатомиялық зерттеу арқылы толық зақымданған жасушалардың жанында аздап қана зақымданған немесе сау жасушалар кездеседі.
Аурудың ағымында бірнеше кезеңді бөледі. Вирус организмге енгеннен кейін инкубациялық (жасырын) кезең басталады, ол орташа шамамен алғанда 10 – 14 күнге созылады. Бұл кезеңге өзін – өзі жалпы нашар сезіну, бас ауыру және тәбетінің төмендеуі тән. Балалар әдеттегі қағылездігінен айырылып, салбыр, беймаза болады.
Келесі кезең – аурудың клиникалық көріністерінің айқындалу кезеңі. Оның ағымының өзінде 4 кезеңді бөліп шығаруға болады: салға (паралич) дейінгі немесе менингеальдық кезең, сал кезеңі, қалпына келу кезеңі және қалдықтық кезең.
Ауру дене қызуының 38-40 дейін көтерілу мен қалтыраудан басталады. Ұйқышылдық немесе беймазалық, бас ауыруы, іш өту, құсу немесе жоғарғы тыныс жолдарындағы қабыну процесі пайда болады. Бір жасқа толмаған балаларда жиі құсу, үлкен еңбегінің көтерілу мен солқылдауы байқалады. Полиомиелиттің бастапқы кезеңіне ми қабықтарының зақымдану симптомдары тән: желке бұлшық еттерінің тартылуы, Керниг симптомы, арқаның ауыруы. Кейде аурудың басынан – ақ тыныс алу бұзылады. Науқастардың басым көпшілігінде тыныс алудың бұзылуы тыныс алу бұлшық еттерінің салдануы нәтижесінде пайда болады.
Сал ауруы кейде қалтырау кезеңінде пайда болады.Дене қызуы қайтқаннан соң қалпына бес күннің ішінде белгілі болады да, басында үлкен алаңдарды алып, содан соң белгілі бір шектелген жерде тұрақты кемістік түрінде жинақталады.
Полиомиелит кезінде сал шеткі немесе босаңсыған деп аталады. Көбінесе екі аяқ, сирегірек екі қол, ал кейде бір аяқ немесе бір қол сал болады. Зардап шеккен аяқ не қол жіп құсап салбырап қалады, түсі көгерген (цианоз), сипип сезгенге суық болады. Сіңірлік рефлекстері жоқ (арефлексия) бұлшық ет тонусы күрт төмендеген (атрофия) дамиды. Егер жұлынның мойын бөлігінің төменгі жағы зақымданса, зақымданған жақта Горнер симптомы байқалады, ол көз саңылауы мен қарашықтың кішіреюімен және көз алмасының шүңіреюімен білінеді. Әдетте 6 аптадан кейін қалпына келу кезеңі басталады. Біртіндеп сал болып қалған аяғының не қолының саусақтары, одан кейін алақандары мен табандары қозғала бастайды. Қалпына келу әдетте біркелкі емес жүреді. Мысалы екі аяғы да зақымданғанда біреуінің қымылдауы тез қалпына келсе екіншісінікі болар- болмас білінеді. Қозғалыстыың қалпына келуімен қатар әртүрлі бұлшық ет топтарының зақымданғандығы нәтижесінде контрактуралар (аяқ – қолдың буындарда қисаюы) пайда болады. Контрактуралар семген бұлшық еттердің әлсіздігінен сау бұлшық еттердің басым күші өзіне қарай бұрып тартуына байланысты болады. Сондықтан аяқ- қол дұрыс емес, қалпына сай келмейтін жағдайда болады.
Қалдықтық кезеңде тұрақты сал және контрактуралар сақталады, соның нәтижесінде дененің, аяқтардың немесе қолдардың қисаюы пайда болады. Сал болған қол- аяқта бұлшық еттердің семуімен бірге сүйектердің де семуі де байқалады да, олар кейінен қисайып морт сынғыш болады. Жоғарыда айтылған кемістіктердің нәтижесінде аяқ- қолдың ұзындығы мен енінің өсу артта қалады, бұл буынның шығып кетуіне әкеп соғады. Науқастар тіпті жүре алмайды немесе балдақпен жүреді. Іштің және арқаның бұлшық еттерінің салы кезінде омыртқа жотасы әр түрлі қисаяды да, сол үшін науқастардың тұруға, жүруге шамасы келмейді және ола табиғатына сай емес, бұрыс дене қалпында болады. Сырқаттану кезіндегі және одан кейінгі қалдықты кемістікке байланысты баланың психикалық қызметтері зардап шегеді. Аурудың басында балалар салбыр, енжар, ал кейде тітіркенгіш болады. Ал қалпына келу кезеңінде тез шаршау, көңіл- күйдің жиі өзгеруі, жылауықтық, қорқақтық т.с.с байқалады.
Осылайша, полиомиелиттің барлық кезіндегі психикалық симптомдардың басқа инфекциялар кезіндекейбір балаларда анықталатын астениналық реацияладан ешқандай айырмашылығы жоқ десе де болады. Ал қалдықты кезеңінде сал нәтижесінде балалардың қимыл- қозғалысы күрт шектелген болады.
Жалпы, полиомилитпен ауырып шыққан және қозғалыс кемістігі түріндегі қалдықты құбылыстары бар балалар өзінің жағдайына әртүрлі реакциямен жауап береді. Көбінесе олар табандылық, қажырлылық танытады. Бала қоршаған ортаға белсенді түрде бейімделіп, өзінің кемістігінің орнын толтыруға, түзетуге ұмтылады. Алайда қозғалысының кемтарлығына байланысты баланың қоршаған ортаны қабылдауы мен ол туралы түсініктері шектелген болады да, бұл оның мінез- құлқына, қалауына, ақыл- ойына өзіндік әсерін тигізеді.
Дұрыс ұйымдастырылған және жүйелі педагогикалық жұмыс мұндай балалардың көбісіне өзінің сау қатар құрбыларының деңгейіне жетуге көмектеседі. Нәтижесінде ақыл- ой жағынан ауыр бұзылыстан (кемақылдылық) байқалмайды. Полиомилитпен ауырып шыққан балалардың психикалық өзгерістер негізінен
Мінез бен көңіл күй – жігерсаласына қатысты болады және кемістік дәрежесіне,ұйымдастырылған педагогикалық жұмыстың дер кезінде және дұрыс орындалуына байланысты.
Науқас балаларды ауруханаға ерте жатқызудың және емдеудің дер кезінде басталуының аурудан жазу болжамындағы маңызы өте зор.Аурудың жедел кезеңінде толық тыныштық сақтау қажет. Науқастар қатты төсекте аяқтарын жазып жатуы керек. Салбыраған табандарына кішекене жәшік тіреп қою керек немесе шинамен тұрақты қалыпқа келтіру қажет.
Жедел полиомиелитті емдеуде тыныс алудың бұзылыстарымен күресу ең маңызды міндеттердің бірі болып табылады.Тыныстың ауыр бұзылыстарында арнайы тыныс қалталарықолданылады,олар ырғақты түрде кеуде қуысының біресе қысылуын,біресе кеңеюін шақырады.Ауыру сезімі басылғаннан кейін бұлшық еттердегі қанайналымды жақсарту үшін және контрактураларды болдырмау үшін жеңіл массаж бен гимнастика жасалады.Сал дамығаннан кейін 4-6 апта өткенде электрлік ем жіне жылы ванналар қолданылады.
Ортопедиялық және хирургиялық ем кеңінен қолданылады.Операциялар контрактураны жоюға бағытталады.Омыртқа жотасының қисаюы кезінде корсет кию керек,бұл белгілі жәрежеде тік жүруді сақтап қалуға және жүрісін жеңілдетуге мүмкіндік береді.Науқасқа нық тұруға және жүруге мүмкіндік беретін,сонымен бірге жүрген кезде аяқтың барлық буындары қимылдайтындай жағдай жасайтын қадаусыз аппараттар (Н.А. Шенк) қолданылады.Аппараттың ішінде аяқ жазылған түрде болады да,бұл контрактура пайда болуының алдын алып,ауру аяққа сау аяқпен бірдей дерлік жүктеме орындауға жағдай жасайды.Қысқарған аяқ түзелетіндіктен осындай аппарат киген науқастардың жүрісінің қалыпты жүрістен онша айырмашылығы болмайды.Сол аяқ белсенді және пассивті қозғалысқа үнемі қатысып отыратындықтан жіне денені тіреген кезде жүктеме түсетіндіктен,сәйкес тітіркенулер (импульстер) пайда болып,орталық жүйке жүйесіне жетеді.Қозғалыс кемістігін түзеуге бағытталған осы аппараттан басқа жүруді жеңілдету үшін сал аяқты тұрақтандыру мақсатымен ортопедиялық аяқ киім де қолданылады.Осы атап өтілген барлық ортопедиялық және хирургиялық шаралар зардап шеккен балаларға өздігімен жүріп тұруға,оқуға және жұмыс атқаруға мүмкіндік береді.
Алдын-алу шаралары сау балаларды инфекциядан қорғауға бағытталады.Ол үшін науқастарды бөлек ұстайды,бөлмелер мен заттарды залалсыздандырады (дезинфекция).Айналасындағылар және балаға күтім жасаушылар қолын жиі жуып,ауыз бен мұрын қуысын залалсыздандырушы ерітінділермен шаюы тиіс.Науқастың ыдыстарын қайнату қажет.Сонымен қатар ,жәндіктермен және паразиттермен күресу керек.Қазіргі кезде біздің елімізде полиомиелиттің алдын-алу мақсатымен жаппай егу (вакцинация) өткізіледі.Оның нәтижелері өте жақсы,қазіргі уақытта бұл ауру кездеспейді десек те болады.Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының бағдарлмасына сәйкес жақын арада полиомиелитті нағыз шешек (натуральная оспа)ауруы сияқты бүкіл әлем бойынша жоюға қол жеткізу қажет бұл әбден мүмкін.Сонда тіпті егу жүргізудің де қажеті болмас еді.
Полиомиелиттен кейінгі қимыл бұзылыстары бар балалар үшін олармен арнайы педагогикалық шараларды ұйымдастырудың маңызы өте зор.Мұндай балалар көбінесе жалпы мектеп бағдарламасымен оқи алады.Осы балаларды оқытуды аурудан кейін бейімделудің бастапқы кезеңінде арнайы санаторий-интернаттарда өткізген дұрыс,өйткені сонда оқытумен бірге түзетуші емдік шаралар да жүргізіледі.Бұл балалардың өзі сияқтылардың ортасында болуы оған аяушылықпен,ал кейде мазақпен қарауды сезінбеуі тұрғысынан да жағымды әсер етеді.Арнайы мекемеде оқи отырып ,бала бірқатар емдік-түзету шараларын қабылдайды,соның ішінде бірінші орында емдік дене шынықтыру мен еңбекпен емдеу тұрады.Емдік дене шынықтырудың арнайы жаттығулары балалардың моторикасын дамытып,оларда нық басуды,кеңістікте тұрақты болу үшін бірқатар қажетті дене қалпын табу қабілетін,керекті қосымша қимылдарды қалыптастырады,протезді тағып жүруге және оны пайдалануға үйретеді.
Орталық жүйке жүйесінің органикалық зақымдалуынан кейін қалған қозғалыс кемістігі бар балаларды дамытудағы аса зор
mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2017 год. (0.152 сек.)Пожаловаться на материал