kk en en es es es es es es es en bg kk en en kk en ro fr kk ru ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en en en kk en de ru ru ru ru ru ru de ru ru ru ru de fr ru ru ru de fr en ru en de fr ru ru ru de fr ru ru ru de fr ru ru es en en en en en fi en en en en fi en en en en en ru
ҰЛЫ ДАЛА ЕЛІНІҢ САЛТ-ДӘСТҮРІ МЕН ОЙЫНДАРЫ | G-Global
Authors: Әбілқасов Ғ. М., Махметов Т.Т., Күлейменова Л.М.
Category: G-Global – диалоговый центр между G20 и развивающимися странами
Ұлы дала елінің текті ұрпағы қазақ халқы бала тәрбиесіне ерекше көңіл бөліп, балаларын ұлттық дәстүрі мен  ойындарына, мәдениеті мен өнерге жастайынан баулып оң тәрбие бере білген.
Салт-дәстүр, әдет-ғұрыпқа анықтама бермес бұрын, бұл сөздердің шығу тегіне қысқаша тоқталып, бұл сөздердің түпкі мәні нені білдіретінін анықтап алғанымыз жөн. Дәстүр – ұрпақтан-ұрпаққа ауысатын, тарихи қалыптасқан нормалар мен үрдістер. Ол – халықтың мінез-құлқының, іс-әрекетінің рухани негізі. Дәстүр мәдениетпен тығыз байланысты, сондықтан мәдениеті дамыған ел дәстүрге де бай. Ата-ананы құрметтеу, үлкенді сыйлау, адалдық, әділеттілік, мейірімділік сезімдері озық дәстүрлерге жатады. «Салт» сөзін қазақша мағынасына келер болсақ, қатты, қатты болу, берік болу, төзімді болу дегенді білдіреді. Егерде, осы талдауларға сүйенер болсақ, онда «салт-дәстүр» ұғымының мағынасы – айнымайтын, берік қоғамның тұтастығы үшін жаратушы тарапынан жіберілген қағидалар жүйесі дегенді білдіреді. Қазақ халқы салт-дәстүрге, әдет-ғұрыпқа, ұлттық ойындарға бай халықтардың бірі. Ұлы дала елінің салт-дәстүрлері мен ойындары атап айтатын болсақ өте көп әрине: қыз ұзату, сыңсу, келін түсіру, отқа май құйю, беташар, тойбастар, шілдехана, тұсаукесер, тоқымқағар, ақындар айтысы, асық ату, тоғызқұмалақ, қызқуу, көкпар, балуан күрес, аң аулау ойындары: ит жүгіртіп аң аулау, саятшылық, салбурын және т.б. Міне, өздеріңіз көріп отырғандай ұлы дала елінің текті ұрпағы қазақ халқының ойындары мен дәстүрі көп. Аталмыш мақаламызда ұлы дала елінің ұлттық ойындарына кеңінен тоқталып өтеміз.
Тоғызқұмалақ - қазақтың ұлттық ойыны. М. Әуезов бастаған Абай өмірін зерттеушілер ақынның тоғызқұмалақты аса құмарта шебер ойнағанын жазады. Абайдың үзеңгілес жолдасы, ақындық жолда шәкірті болған Көкбай Жанатаев оның ән-күй, сауық-кештерімен қатар тоғызқұмалақ, дойбы ойындарын да демалыстың, көңіл көтерудің бір түрі санағанын айта келіп: «Тобықтыда бес-алты ойыншы шықты. Солар: Көрпебай, Құттықожа, Қуаттың Құдайбердісі, Нақыштың Смағұлы дегеңдер еді. Абай осыларды кезек-кезек алғызып, кейде бәрін бір уақытта жиып, көп күндер бас алмай ойнап жатады. Артынан ойын тарқап, әлгі кісілер қайтатын болғанда, дәулеті аз нашарларына соғымдық тай, тайынша, қой, киім сияқты нәрселер беріп қайтарады...» - деп жазды. Жидебайдағы осындай бір тоғызқұмалақ, дойбы жарысы туралы Қарауылдағы Абай музейінің бұрынғы шырақшысы Ниязбек Алдамжаров та «Жұлдыз» журналының 1992 жылғы 1 санында жарияланған материалдарында аса құнды мағлұматтар береді[2].
Абай төңірегіне ақын, әнші, күйші, әңгіме-ертегіші, сал-серілермен қатар тоғызқұмалақшы, дойбышылар да жиі жиналған. Ақын үшін тоғызқұмалақ шығармашылық шабыттан сәл тыныс алудың, көңіл бөлудің бір түрі сияқты. Ол тоғызқұмалақты кім болса сонымен ойнамай, шебер ойыншыларды ғана таңдаған. Сол шеберлер ойынын жалпы жұрт қызықтайтын жүйелі жарысқа айналдыра білген. Ойын барысында әзіл-оспақ, әңгіме, бірқақпай  жыр қақтығыстарында да ерік беріп, жиналған жұрт өнер-білім хақында, ел мен жер тарихына, ата шежіресіне байланысты біраз дерек алып қалатын болған. Ойынға қатысқандар үшін ресми болмаса да бәйге белгіленген. Оның шеберлерге арнайы жасатқан тоғызқұмалақ жабдықтары әрқашан да сайлы тұрған.
Тобық тығу – аттан жығылса да, салттан жығылмаған қазақ халқындағы серттесіп ойнаудың бір түрі. Оны ересек адамдар да, жігіт пен қыз да ойнаған. Тобық тығып, бағалы сыйлыққа серттескен.
Егер тобықты тауып бере алмай қалса, уәде бойынша келіскен нәрсесін беруі тиіс. Егер тауып берсе, оған келісілген затты береді.
Бұрын мұндай ойындар ел арасында көп болған.
Бұл ойын ұқыптылыққа, бірсөзділікке тәрбиелейді.
Яғни тобық ойыны – адамдардың уәдеге беріктігін, жауапкершілік сезімін, уәде-сертке адалдығын сынайтын ойындардың бірі. Ол көбінесе алыс-жақын адамдар өзара бас қосып, қой-қозы, лақ сойып ет жеп отырғанда ойналады. Онда тобық ойнауды ниет еткен адам өзімен дәмдес болып отырған біреуді ұнатып, оның адамгершілігі мен азаматтығын, уәде, сертте тұратын, тұрмайтындығын сынағысы келсе, әбден мұжылған тобық-қа кейін айырбастап жібермес үшін белгі салып, беріп жатып: «бармағыңның астынан немесе алақаныңнан аламын, осыны айтқан жерімнен айтқан заматта алып бере алсаң, уәдеге беріктігің үшін бір ат немесе бір алтын сақина беремін, ал сен айтқан жерімнен алып бере алмасаң, не бересің?» деп отырған адамдардың алдында бәстесіп, серттеседі. Сөйтіп, өте елеусіз кезде немесе тосын кездескенде ойда жоқта тобығын сұрайды. Сонда тобықты алған адам тобықты айтқан жерінен алып берсе,
тобық берген адам ұтылады, ал ол айтқан жерінен алып бере алмаса, тобық
Қысқасы, тобық ойыны өте сақ болуды керек етеді. Өйткені, қай уақытта, қай жерде болсын, тобықты сақтаған жақ оны бәс тігіскен кісіге көрсетуі қажет. Ешқайсысы жаңылмаса, ұмытпаса әрі сақ болса, ойын созыла береді, сөйтіп, бірін-бірі жаңылдырып, қапыда қалдырғанша ойын тоқталмайды. Кейбір ойын шарты бойынша, екінші адам, сақтап жүрген жаннан тобықты араға жылдар салып үш мәрте ғана сұрауы керек. Егер, аманатқа алушы, сол сұраған сәттерде тобықты көрсететін болса, онда жеңгені. Керісінше көрсете алмай жоғалтып алса, не болмаса үйінде қалдырып кетсе, аманатқа қиянат жаса-ған болып жеңіліс табады[3].
Баяғыда әжелеріміз серттескен тобығын үнемі жанынан тастамай, бұрымы-мен бірге өріп, сақтап жүрген екен. Тіпті тілінің астына салып сақтайтындар да болыпты.
Келесі сөз ететініміз аңшылық, саятшылық туралы болмақ:
Аң аулау дәстүрі сонау көне заманда адамдардың күн-көpic кәсібімен біргe туғаны белгілі. Ертеде адамдар аң мен құсты таспен ұрып, сойылмен соғып, інге паналағандарын сумен тұншықтырып, түтінмен булықтырып аулаған болса, бертін келе үйретілетін иттерді қосты, атпен қуды, құс салды. Ор мен аранды, шалма мен бұғалықты, тор мен тұзақты, шаппа мен қақпанды, садақ пен мылтықты әр дәуірге орай жетілдіре пайдаланды. Саятшылықты күнкөрістің кәсіптік көзі ғана емес, ойын мен сауық-сайран салтанатының белесіне көтерді. Қазақ халқының ертеден мән берген бір аңкөстік саласы қырандар тобын пайдалану болды. Олар – бүркіт, тұйғын, қаршыға, сұңқар, лашын, ителгі, қарақылыш, бидайық, қырғи, тұрымтай, жағалтай секілді алғыр құстар. Халық мәдениеті мен әдебиетінің аса көрнекті қайраткерлері Шоқан, Абай, Мұхтар, Ақан сері, Жарылғапберді және басқалар саятшылықты қатты ұнатқан адамдар болғанын біз білеміз. Бұған олардың қырандар жәйлі жазған, қазір халық қазынасына айналған көптеген шығармалары куә.
Саятшылық – ғажап құбылыс, керемет ойын, үлкен өнер, зор ғылым. Ол халық жүрегіне жол тапқан көптеген әдеби, мәдени және музыкалық шығармалар тудырды дедік.
1. Жұмабаев М. Педагогика. Алматы: «Өнер»-1994. 2. Абай. Энциклопедия. Алматы: «Атамұра»-1995. 3. Тәшенов Т. «Айкын»-газеті. Тобығымды тауып бер!.. 23.09.2015
Download this publication 0.00Kb
Комментарии 46 Добавить комментарий
Тема очень актуальная и дискутабельная. Но я бы хотел сказать, что здесь надо обсуждать не только будущую инфраструктуру вокруг проекта "Западная Европа- Западный Китай", а скорее те проблемы с которыми сталкивается вся туристическая отрасль Казахстана. Ведь есть огромный потенциал ставить те же этноаулы в местах где это позволяет погодные условия, электричество вырабатывать с помощью энергии солнца и ветра и так далее. Поддержка со стороны государства в виде налоговых освобождений на 2 или 3 года с начала проекта, так же способно привлечь инвестиций в эту отрасль, что несомненно снимает и социальное напряжение в регионах, так как идет создание новых рабочих мест для населения. Конечно, другой вопрос, это вопрос сервиса и услуг которые мы сможем оказывать.
да больше бы такого!
It is impossible to say when silk, the product that lends its name to the trade route, came to be traded. And while the main object of travelling the early caravan routes was to buy or sell goods to or from faraway places, silk ended up the most eagerly traded and mysterious item. It was so rare that the Romans could only afford to sew a thin strip onto their togas.
Стратегически важным проектом также является Западная Европа Западный Китай, который можно также назвать возрождение торговой пути "Великий шелковый путь". Этот путь будет проходить по пяти областям и тем самым даст большой толчок в экономическом подъеме этих регионов. Будут созданы новые рабочие места, откроются множество торговых точек, что в свою очередь значительно изменит экономический потенциал всего южного региона. Если заглянуть в историю, то мы увидим за счет чего в основном существовали древние города Средней Азии и Восточного Туркестана...(Великий шелковый путь), есть возможность восстановить исторически сложившийся экономический потенциал региона...
Стратегически важным проектом также является Западная Европа Западный Китай, который можно также назвать возрождение торговой пути "Великий шелковый путь". Этот путь будет проходить по пяти областям и тем самым даст большой толчок в экономическом подъеме этих регионов. Будут созданы новые рабочие места, откроются множество торговых точек, что в свою очередь значительно изменит экономический потенциал всего южного региона. Если заглянуть в историю, то мы увидим за счет чего в основном существовали древние города Средней Азии и Восточного Туркестана...(Великий шелковый путь), есть возможность восстановить исторически сложившийся экономический потенциал региона...
Тема очень актуальная и дискутабельная. Но я бы хотел сказать, что здесь надо обсуждать не только будущую инфраструктуру вокруг проекта "Западная Европа- Западный Китай", а скорее те проблемы с которыми сталкивается вся туристическая отрасль Казахстана. Ведь есть огромный потенциал ставить те же этноаулы в местах где это позволяет погодные условия, электричество вырабатывать с помощью энергии солнца и ветра и так далее. Поддержка со стороны государства в виде налоговых освобождений на 2 или 3 года с начала проекта, так же способно привлечь инвестиций в эту отрасль, что несомненно снимает и социальное напряжение в регионах, так как идет создание новых рабочих мест для населения. Конечно, другой вопрос, это вопрос сервиса и услуг которые мы сможем оказывать.
© 2010-2017 2010-2016 Asociación «Club de científicos económico de Eurasia »
Attach account from old site
If you have an account at the old Group-Global site you can attach it to the new site. This action will link all the content you published at the old site to your new account so we highly recommend to do this.
Otherwise just click the "Don't show this dialog" button and this message will never appear again. You can attach your account anytime by selecting the item "Attach account from old site" from the user menu.
Error ataching account. Please recheck the entered data.
Don't show this dialog
Enter your G-Global username.
Enter the password that accompanies your username.
In order to use the functionality of the site in its entirety, you need to login with your account to Facebook. Press the "Continue" button and fill in the "E-mail" (or phone) as well as the "password" for your account to Facebook. If you do not have an account in Facebook, we recommend that you create it. Otherwise, you will only function with viewing web content.