kk ru ru ru kk ru kk kk kk kk kk kk kk en kk en kk kk en kk kk uk ba kk kk kk ru kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk fr fr fr fr fr fr fr de kk fr nl fr it fr ru fr kk fr fr fr uk fr fr ru ru kk fr fr nl fr sv fr cs fr kk fr fr fr fr fr fr fr ro kk fr fr fr hbs_lat fr fr fr kk fr fr fr fr fr ru ru ru kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk ru zh en bxr en en ru en uk kk bg kk de en kk de en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru ru
АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника
Егіншілік шаруашылығы саласының алдындағы негізгі міндеттердің бірі – Республика тұрғындарын жеткілікті мөлшерде өсімдік майымен қамтамасыз ету. Ол үшін, майлы дақылдардың егіс көлемін кеңейтумен қатар, олардың жоғары өнімді түрлері мен сорттарын пайдаланып, тұқым шаруашылығын жақсартып, ғылыми негізделген интенсивтендірілген өсіру технологиясын кеңінен қолдана отырып, өнімділікті және оның сапасын жоғарылату керек.
Бүгінгі таңда мал басының кемуі мен мал өнімдерін оның ішінде жануар майын пайдаланудың азаюы, өсімдік майына деген сұранысты арттыра түсуде. Елімізде өсімдік майына деген сұраныстың тек қана 15%-ы өзімізде өндірілсе, 85%-ы сырттан әкелінеді. Сондықтан бұл өнім түрінен мемлекеттік азық – түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету қажет.
Қазіргі таңда республика халқының өсуіне байланысты азық-түлікке сұраныс қажеттілігі тез қарқынмен артуда. Сондықтан ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін көтеру, өсімдік шаруашылығын әртараптандыру, жаңа технологияны, жоғары және тұрақты өнім беретін,өнімділік потенциалы жоғары дақылдар сорттарын аудандастырып, өндіріске енгізу өте қажет. Бұл бағытта соңғы жылдары облыс көлемінде бұрын егілмеген немесе жете зерттелмеген дақылдарды егу қолға алына бастады. Сондай дақылдардың бірі– рапс өсімдігі.
Республикада рапс өсімдігі негізінен екі бағытта, яғни май алу үшін және мал азығы үшін пайдаланылады. Осыған байланысты майлы дақылдардың ғылыми негізделген өсіру технологиясын зерттеу өзекті мәселе болып табылады. Республикада өсірілетін майлы дақылдардың өнімділігі мен май шығымы (24-60% аралығында) топырақ-климат, агротехника, сорт ерекшеліктеріне байланысты өзгереді. Алынатын өсімдік майы химиялық құрамына, биологиялық қасиеттеріне және тауарлық сапасына қарай әртүрлі мақсаттарда пайдаланылады.
Қазақстанда жылдан-жылға ауылшаруашылық дақылдарын ауыстырып өсіруді әртараптандыру (диверсификация) үдерістері кең түрде жүзеге асырылуда. Осыған байланысты елімізде майлы дақылдардың егістік көлемдері артуда (9.1-сурет).
Егер 2001 жылы майлы дақылдардың егілген егістік ауданы 326,5 мың га. болса, 2004 жылы бұл көрсеткіш екі есе, яғни 338,6 мың гектарға өсіп, 665,2 мың га. жеткен.
Майлы дақылдардың егістік аудандарының күрт өсуі елімізде 2009 жылдан басталды. 2013 жылы Қазақстанда майлы дақылдар егілген егістік жердің ауданы рекордтық көрсеткішке жетіп, 1млн 981,5 мың га құрады, яғни соңғы 10 жылдың ішінде Қазақстанда майлы дақылдардың жер көлемі 5-есе өскен. Мұның себебі Қазақстанның әртүрлі аймақтарында рапс дақылын өсірудің оптималды технологиясы жүзеге асырылған, сонымен қатар рапс дақылы мен одан алынатын өнімдерді өткізу мәселелері толық шешілген және олардың бағалары бидайдың бағасына қарағанда өте жоғары. Бұл рапс дақылын өсірудің рентбелділігінің жоғары екендігін көрсетеді.
9.1-сурет. Қазақстанда майлы дақылдардың егістік көлемінің даму динамикасы.
1999 жылы Қазақстанда өсірілген жаздық рапстың егістік көлемі 20,1 мың га болса, 2013 жылы жаздық рапс 264,4 мың га. жерге егілген. Майлы дақылдардың ішінде жаздық рапстың егістік көлемі 10 есеге дейін өскен (9.2-сурет).
9.2-сурет. Қазақстанда жаздық рапс егістігінің өсу динамикасы
Жаздық рапстың өсу динамикасына қарай берілетін субсидия қаражаты да өсуде (9.5-кесте).
9.5-кесте. 2011–2013 жылдары облыстар бойынша 1 га рапс егістігіне бөлінетін нормативтік субсидия мөлшері (теңге)
Жамбыл облысының топырақ климаттық жағдайына бейімделген май алынатын өсімдіктердің бірі – Рапс (Brassica oleifera). Oleifera Metzger-шаршы гүлділер тұқымдасына жататын майлы және мал азықтық дақыл, ол әлем ауыл шаруашылығында негізгі майлы дақыл ретінде кең қолданылуда.
Облысымыздың топырақ-климат жағдайларына бейімделген майлы дақыл түрлерінің тиісті дәрежеде зерттелмеуі және өндіріске енгізілмеуі салдарынан еліміздің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ете алатын дәрежеге жету үшін егіс дақылдарының құрамын оңтайландыру, егіншілікті биологияландыру, экологиялық тазалығы мен экономикалық рентабельдігі жоғары технологиялар жасап, өнімділігі мен қоршаған ортаға бейімділігі жоғары майлы дақылдардың жаңа түрлері мен сорттарын өндіріске кеңінен енгізу қажет. Осыған орай майлы рапс дақылының халық шаруашылығы үшін құнды белгілері мен қасиеттерін, тұқымның өнімділігі мен сапасын нақты топырақ-климат жағдайларына бейімділігін бағалап, Жамбыл облысының таулы-дала аймағында өсіруге лайықты диверсификациялық түрлерін ұсынуға және жалдап егу технологиясының агробиологиялық заңдылықтарымен су режимдерін зерттеу ғылыми жұмыстың көкейтестілігін білдіреді.
Қазіргі кезде Қытай, Канада, Үндістан, Еуропалық одақ елдерінің рапсты өсіру егістігі әлемдегі рапс өсіру егістігінің 90 пайызын құрайды. Оның өндірісі Азияда – 46,8%, Еуропада – 30,36 %, Солтүстік Америкада – 19,2% құрайды. Рапс Ресей Федерациясында да қарқынды түрде өсіріле бастады, олар жыл сайын 0,11 млн тоннадан астам рапс өнімін алады. Рапстың мұндай қарқынды таралуына оның майының азықтық және техникалық қажеттіліктер үшін қолдануы мен климаттық жағдайға тез бейімделе алатындығы себеп болуда. Қазақстанның Бүкілодақтық сауда ұйымына кіруіне байланысты ауыл шаруашылығы өнімдерінің сапасына қатал талап қойылуда. Сондықтан жаңа жағдайдағы бәсекелестікке сай болу үшін әлем нарығында сұранысы бар ауыл шаруашылығы өнімдерін шығару қажет. Осыған сәйкес еліміздегі АҚ «Продкорпорацияның» рапс өндірісін дамыту бағдарламасына сәйкес республика облыстарында рапстың перспективті күздік және жаздық сорттарын өсіру танаптары көбейтілуде.
Қырыққабат тұқымдас майлы дақылдардың ішінде майының мөлшері (46-50%) мен сапасы жөнінен күздік рапс бірінші орын алады. Рапс майының тағамдық және техникалық маңызы бар, ол бағалы мал азығы болып табылады. Шаруашылықта рапстың күздік және жаздық сорттары егіледі.
Ал біздің елімізде рапс жалпы егістік алқабының 12,5 пайызын құрап, күнбағыс, мақтадан кейінгі орында тұр. Қазіргі кезде рапс Солтүстік Қазақстан, Қостанай, сонымен қатар Жамбыл, Атырау, Оңтүстік Қазақстан облыстарында өсіріледі. Рапсты пардан, дәнді, дәнді бұршақ, отамалы дақылдардан кейін арамшөптерден тазартылған құнарлы, суармалы жерлерге орналастырған дұрыс. Суармалы жерлерде топырақ өңдеу терең жыртудан басталады. Көктемде беті қопсытылып себу алдында культивация мен топырақ бетін тегістеу, зиянкестермен күрес, кең қатарлы егістікте қатар аралықты өңдеу, суару жұмыстарын жүргізу қажет.
Күздік рапстың климатқа талабы мықты, суыққа төзімділігі төмен, олар құрғақшылық пен қысқы айларда жылының көп болғанын да қаламайды. Жаздық рапс климаттық жағдайларды онша талап ете қоймайды, бірақ күздік рапсқа қарағанда майлылығы төмен. Қәзіргі кезде әлем ауыл шаруашылығында рапс негізгі майлы дақыл ретінде кең қолданылуда, сонымен қатар ол тамақтық, жемдік және техникалық мақсаттарғада қолданылады.
Рапс – өте бағалы майлық және мал азықтық дақыл, ол жоғары сапалы өсімдік майы мен ақуыз көзі. Рапс сөзінің шығуы Ерте Египет тұрғындары Күн құдайы Ра-ға байланыстырады. Сондықтан Рапс – Күн өсімдігі деген мағынаны білдіреді. Рапс өсімдігін өсіру экологиялық экономикалық және агрономиялық көрсеткіштері жөнінен тиімді:
1. Экологиялық жағынан – бір гектар күздік рапс егістігі 10,6 млн оттегін бөліп, қант қызылшасынан кейін 2 орынға иелік етеді. Бір гектар орман алқабы бар болғаны 4 млн л. оттегін бөледі, бұл рапс егістігінің бір гектары бөлетін оттегінен 2,5 есе аз. Сонымен қатар топыраққа төгілген Рапс майы 7 күн ішінде 95%-ға дейін өздігінен ыдырап, қоршаған ортаны ластамайды, ол минералдық майлар осы уақыт (мерзім) ішінде бар болғаны 16% ғана ыдырап қоршаған ортаны ластайды. Бір литр минералдық май 1 млн литр суды ауылшаруашылық дақылдарын суаруға жарамсыз етіп, топырақты ластап, оны өсімдік өсіру үшін көп жылдарға пайдалануға болмайтын жағдайға келтіреді. Органикалық заттардан алынған бензин мен дизелдік жанармай тракторлар мен автомашиналардың қозғалтқыштарында жанып, қоршаған ортаға көптеген зиянды заттарды бөледі, ал рапстық жанармай жанғанда экологиялық таза газдарға айналады. Сондықтан рапс майынан алынған жанармайға экологиялық тиімділігі жағынан тең келетін жанармай жоқ.
2. Агрономиялық көрсеткіші – потенциалдық өнімділігі жоғары, ауыспалы егістікке жақсы алғы дақыл ретінде өзінен кейінгі егілген бидай мен арпаның өнімділігін 10-15%-ға арттырады, топырақты органикалық заттармен байытып, оның сулық және ауа өткізгіштік қасиетін жақсартады, шикізат ретінде биожанармай мен биомоторлық май шығаруда және өте бағалы мал азықтық жем ретінде қолданылады.
3. Экономикалық тиімділігі – рапсты өсіру рентабельділігі 50%-дан кем емес, сату бағасы тиімді болғандықтан ішкі және сыртқы рынокта техникалық шикізат ретінде транспорт пен өнеркәсіпте кең түрде қолданылады. Тағамдық және техникалық өсімдік майы ретінде әлемдік рынокта жоғары сұранысқа ие.
Рапс – майлы дақылдарға жататын бағалы өсімдік. Оның дәнінде 43 пайыздан (жаздық рапс) 50 пайызға (күздік рапс) дейін май болады. Рапстың майын тағам үшін және техникалық мақсатта пайдаланылады, сонымен қатар сабын қайнату, тоқыма, металлургия, бояу, полиграфия, тері өндірісінде қолданылады. Рапстың 100 кг көк балаусасында 15,7 кг мал азықтық өлшем бар және ол витаминдерге (әсіресе, А, С) өте бай, жақсы қорытылады, жасұнығы (клетчаткасы) онша көп емес (11-13%). Шауып алғаннан кейін және мал жайған соң да көтеріліп өсуге қабілеті бар өсімдік.
Ауыспалы егістерде аралық дақыл ретінде себілген рапс малға күз айларында немесе ерте көктемде жақсы жайылым. Осы қасиеттері жағынан рапс жақсы мал азықтық дақыл. Май зауыттарында өңделгеннен кейін қалған күнжарасы малазықтық қасиеті жағынан сұлыға тең келеді, бірақ ондағы қорытылатын протеиін мөлшері сұлыдағыдан үш есе көп. Рапс күнжарасын малға таза күйінде емес, құрамалы азықтардың қоспасы ретінде берген дұрыс. Егіншілікте рапс көптеген өсімдіктерге жақсы алғы дақыл болып есептелінеді.
Күздік рапс – күзде себілгенде ғана май алынатын негізгі дақыл. Оның өсуіне қысы қарлы әрі жылы болатын, әсіресе, қыстың соңымен ерте көктемде ауа райы ерекше құбылып өзгермейтін аудандар қолайлы. Еліміздегі күздік рапстың жалпы егіс көлемі 50-60 мыңга шамасында. Алынатын өнім көкбалауса 300-400 ц, тұқым өнімі әр гектардан 15-20 ц. Кең таралған сорттары – Кубанский – 1, Дублянский және т.б.
Күздік рапс – жасыл жапырақты, жоғарғы жапырақтары сабақтарын жартылай орап алады. Гүл шоғыры – шоқ. Климатқа қоятын талабы жоғары. Маусымның басында гүлдеген рапстың ашық сары түсі араларды өзіне тартады, олар рапстан шырын мен тозаңды жинайды. Басты шоғырындағы гүлдеу төменнен басталып, жоғары көтеріледі. Басты шоғыр гүлдеген соң, екі жағындағы шоқтары гүлдейді. Тозаңдары гүл ашылған соң ашылады. Тозаң қабығының тозаң шығатын жағы күздік рапста әрбір аталығының қарсы бетінде қызыл нүктемен танылады. Қиылыса тозаңданады, төрт ұзындау келген аталықтар тозаң қапты айналып, тозаңдаушымен бір биіктікте көтеріліп аналыққа түседі. Кешке қарай жапырақтарының үстіңгі бөлігі анық көрінген гүлдері таңертеңгі мезгілде ашыла бастайды. Одан әрі жапырақ үсті таралып, олардың арасында аналық пайда болады. Гүл бұл кезде қоңырауға ұқсас болады. Күздік рапстың гүлдеуі 25–35 күнге созылады.
Көп жылғы зерттеу нәтижелері көрсеткендей, рапс гүлінде шамамен, 0,7 мг шырын, бар, ол 0,3-тен 0,9 мг аралығында ауытқып отырады. Қанттылығы 12-14 пайыз. Рапстың шырындылығы мен қанттылығы қолайлы табиғат жағдайларында ұлғаяды. Бұған табиғат жағдайлары, агротехника деңгейі, калий тыңайтқыштары ықпал етеді. Рапс өсірілген 1 га жерден 50 кг бал өнімі алынады. Деректер бойынша, бір бал ара ұясы рапстан бір күнде 3-4 кг шырын жинайды. Рапс балы ақ түсті, кейде сары түсті, өте тәтті, рапс гүлінің иісі бар. Ол тез кристалданады, суда еруі қиын, қоспасы қою болады, сондықтан оны ара омартасында қысқа қалдыруға болмайды. Рапсты ара ұяларының жанына себу тозаңдануына көмек береді.
Күздік рапсты сепкенде, көктемде омарта жанындағы гүл жарғанда өсімдіктің жоғарғы сабақтарын кесу қажет. Сонда оның жанындағы сабақтары жақсы жетіледі, гүлдеуі ұзаққа созылады. Күздік рапс Атырау, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстанда өсіріледі.
Жаздық рапс Азияда кеңінен таралған дақыл.Үнді елінде ол 3,4 млн, Қытайда – 2,5 млн, Пәкістанда – 500 мың га жерге егіледі. Азия елдеріндегі әр гектардан алынатын рапс өнімі – 5,5-6 ц, рапс тұқымын көптеп өндіретін Канада елі. Жаздық рапстың әр гектарынан 10 ц өнім алынады. Оның сорттары: юбилейный, галант, ратник, ритм, визит, липецкий, рубеж, герос, золотоновский». Осының ішінде ең жоғары сапалы «липецкий» сорты болып табылады. Жаздық рапс (кольза) бал беруі күздік рапстан қалыспайды. Ол шырын мен тозаң бөледі. Жаздық рапс Ресейдің орталық және солтүстік аумақтары үшін маңызы бар, бұл жерлерде жаздық рапс өсіріледі. Оны Солтүстік Қазақстанда, Шығыс Қазақстан, Ақмола облыстарында өсіруге болады.
Жаздық рапс өнімділігі жөнінен күздік рапспен салыстырғанда, қалыс қалады, бірақ климат пен топырақ таңдамайды. Оны әдетте, күздік рапстан кейін себеді. Рапсты кеш себуге болмайды, себебі зиянкестер шыққанша рапс топыраққа бекуі қажет. Рапс тұқымын аралығын 15 см етіп, кең қатарлы әдіспен 1 га жерге шамамен 12-16 кг есебінен шашады, 2-4 см тереңдікте себеді, себу үшін жақсы дәндер алу керек, бірақ сыртында тозаңы болуы тиіс.
Қазіргі таңда рапсы өсіруден Канада мен Үндістанды артқа тастап, жетекші орында Қытай болып отыр, бұл үш ел әлемдік өнімнің 57 пайызын береді. Рапс дақылын өсірудің басты аймақтары – Азия үлесіне 46,8%, Еуропаға – 30,3%, Солтүстік Америкаға – 19,2% үлес тиеді. ТМД елдерінде жылына 0,16 млн тонна рапс өндіріледі, Ресейде – 0,11, Украина – 0,02, Белоруссияда – 0,02 млн тонна.
Бүгінгі таңда рапс майлы дақыл ретінде кеңінен өңделуде, әсіресе, мұндай дақылдар көп өнім бере қоймайтын табиғи зоналарда кеңінен таралуда. Екпе дақыл ретінде жаздық рапс немесе кольза және күздік рапс түрінде кездеседі. Май беретін шаршы гүлділер өсімдіктерінің ішінде рапс тұқымы майының көптігімен (45-50%) және сапасы жөнінен бірінші орын алады.
Күздік рапстың климатқа талабы мықты, аязға төзімділігі төмен, олар құрғақшылық пен қысқы айларда жылының көп болғанын да қаламайды. Жаздық рапс климаттық жағдайларды талап ете қоймайды, бірақ күздік рапсқа қарағанда майлылығы төмен.
Мысалы, Канадада жаздық рапс себу кең тараған, ал Еуропа елдерінде күздік рапсты өңдейді, олардың өнімділігі жоғары. Швецияда рапстың екі түріне де үлкен көңіл бөлінеді.
Шығыс Еуропаның континенталды климатында күздік рапс өсіру үлкен тәуекелдікті талап етеді. Ресейдің, Украинаның және өзге де ТМД елдерінде жаздық рапс өсіріледі.
Рапсты экспорттаушы басты елдер – Еуропа, Канада, Австралия. Импорттаушы елдер – Қытай, Мексика, Жапония, Бангладеш, Пәкістан және өзге де елдер.
Солтүстік Қазақстанда ерте пісетіндіктен, жаздық рапс өсіріледі. Аймақта соңғы жылдары оның егістігі 45–48 мың гектарға дейін өсті, ал тек қана Көкшетау аймағы мен Қостанай облысы әрқайсысында ол жыл сайын 18-20 мың га жерге себіледі. Сонымен қатар рапс Жамбыл, Атырау, Оңтүстік Қазақстан облыстарында да өсіріледі.
Елімізде май дақылдарының өндірісі өсуде. Өндіріс рапс өндіруден – 28,7 есе, шашақты зығырдан – 6,7; қытай бұршақтан – 3,4; мақсарыдан (сафлор) – 2,2 есе өсті (9.6-кесте).
9.6-кесте. Республикада май дақылдарын өндіру (мың тонна)
Қытай бұршақ тұқымдас ірі бұршақтар
Өндіріске жаңадан қосылған май дақылдарының ішінде мақсары (сафлор) өсіру артып отыр. Бұл көрсеткіш бойынша республика дүние жүзінде 4-5 орында. Мақсары күтімді аса қажет етпейді және сортаң топырақта да өсе береді.
2010 жылы Ресейде рапс өсімдігі 878,04 мың гектарға егілсе, бұл көрсеткіш 2009 жылы 688,1 мың гектар болған, яғни рапс егістігінің көлемі 27%-ға өскен. Соған қарамастан Ресейдегі рапстың өнімділігі дәстүрлі түрде жоғары емес – орта есеппен 10-15-ц/га-дан аспайды. Мұның негізгі себебі ауа райы факторларының тұрақсыз болуы.
Россияда рапс өсімдігінің жаздық сортын өсіруде 1 орында Татарстан алады. 2010 жылда қуаңшылық болғандықтан, мұнда барлық жиналған өнім 8 мың тонна болды, ал 2009 жылы бұл аймақта 75,5 мың тонна рапс өнімін алған.
Ал 2010 жылы күздік рапстың жалпы жиналған өнімі 368,7 мың тонна бұл 2009 жылмен салыстырғанда, 20%-ға жоғары. Күздік рапстың жоғары өнімі егістіктің жылдан-жылға өсуімен қатар, агротехниканың жетістіктерімен байланысты.
Күздік рапс негізінен Ресейдің оңтүстік федералдық округінде өсіріліп, сол жердегі өнеркәсіп орындарында шілде-тамыз айларында өңделіп май алынады. Бұл кезең, яғни шілде-тамыз айларында күнбағыс әлі жиналмағандықтан бос болып, оның орнына рапс өсімдігін өңдеп, май алатын цехтардың қуаттылығын тиімді пайдалануға мүмкіндік туады, яғни маусым аралық мерзімде күнбағыс майының жетіспеушілігі мен өнеркәсіптің босаған қуатын пайдалануға көмектеседі.
Ресейден өндірілген рапстың жалпы мөлшері көбейгенімен оны шет елге шығарып сату көлемі бұрынғы жылдармен салыстырғанда азайған. Рапс дәнін 2010 жылы қыркүйек айында Ресейден экспортқа шығару 14,278 мың тоннаны құрады. Оны негізінен сатып алушы елдердің ішінде Германия, Белгия, Англия және басқа да елдермен бірге Қазақстан да бар (9.7-кесте).
9.7-кесте. Ресейден экспортқа шығарылған Рапс тұқымы (шілде-тамыз 2010)
Украинада рапс дақылы, негізінен қызылша өсірілетін оңтүстік аумақтарында себіледі, солтүстік жақтарда ол өліп қалады. Украинаның басты аумағында өсірілген күздік рапстың бал шаруашылығы үшін маңызы бар.
Рапс өте жақсы бал беретін өсімдікке жатады, 25-30 күннің ішінде бал арасы әр егілген гектардан 90 кг дейін бал жинайды.
Агротехникалық жағдай бойынша рапс өсімдігі көптеген дақылдарға өте жақсы алғы дақыл болып саналады, егілген егістікті ерте босатып, топырақ құрылымы мен құнарлығын жақсартып, алқаптың ластануын азайтады. Рапстан кейін егілген дәнді дақылдардың өнімділігін 10-15%-ға арттырып, еш қосымша материалдық шығынсыз өсімдік шаруашылығының тиімділігін арттырады.
Бүкіл дүниежүзінде майлы дақылдардың ішінде рапс өсімдігі өсірілетін көлемі жағынан қытай бұршағы дақылынан кейін екінші орын алады (Бочкарев, 2006). Рапс дақылы өсімдік майы мен мал азықтық ақуыз көзі болып табылады, өйткені оның дәнінде күнбағыс дәніндегідей 40-48% және 50-55% май бар (Палий, 1961). Ал дәндегі ақуыз мөлшері жөнінен күнбағыстан 5-17% артық өнім береді (Суханов, Нарижний, т.б.1987, Федотов, Коломейченко және т.б., 1998). Бұл дақылдың эруковтық және төмен глюкозинолатты сорттары жоғары биологиялық бағалылығы мен сапасы және дәмдік қасиеттері жөнінен зәйтүн майына өте жақын (Гареев, 1996).
Соңғы жылдары Украина егіншілері бидайдың орнына Рапс өсімдігін көптеп егуде, өйткені оның нарықтағы құны көп пайда әкелуде. 2010 жылы шілде айында рапстың бір тоннасы 330-350 доллар тұрса, 2011жылы бұл баға 640-650 долларды құрады (М. Колесник, 2010). Бұған рапс өсімдігінің әлемдік рынокта биожанармай өндіруде зор сұранысқа ие болып отыруы себеп болуда. Оның бағасы мұнай бағасының өсуімен байланысты өсуде.
АҚШ ауылшаруашылық министрлігінің мәлімдемесі бойынша, 2010–2011 жылы барлық әлем елдері 57,2 млн тонна рапс өндірген, бұл 2009 жылмен салыстырғанда, 3,2 млн тонна аз, оның басты себебі – қуаңшылық. Рапсты ең көп мөлшерде Еуроодақ елдері өндіруде, оның үлесіне әлемдегі өндірістің 34%-ы келеді. Одан кейінгі орындарда Қытай, Үндістан, Австралия, ал Украина 6-орында. Немістің аналитикалық агенттілігі Oil World-ың мәліметі бойынша, 2011 жылы рапстың өнімділігі 19,5 млн тоннаға дейін кеміген (2010 ж. 20,59 млн тонна болатын). 2012 жылы бұл аналитикалық орталықтың болжамы бойынша ЕО-та рапсты өсіру бұдан да аз болады деп күтілуде. Бұл алдағы уақытта осы техникалық дақылға деген сұраныстың өсуімен оның бағасының тым жоғары болатындығын көрсетеді.
Қазақстанның 2030 жылға дейінгі даму стратегиясында халықты тамақ өнімдерімен қамтамасыз етуге және еліміздің азық-түлік қауіпсіздігі мәселелеріне аса мән берілген. Бұл мәселелерді табиға қорымызды дұрыс пайдалану және ғылыми негізделген тұжырымдамалар мен ұсыныстарды өндіріске енгізу негізінде шешуге болады делінген. Осыған байланысты сапалы өсімдік майын және құнды мал азықтық дақыл ретінде еліміз аймақтарының топырақ – климаттық ерекшеліктерін ескере отырып, рапс өсіру технологиясын өндіріске енгізу қажеттігі туындайды.
Рапс – Brassica oleifera Oleifera Metzger – шаршы гүлділер тұқымдасына жататын майлы және мал азықтық дақыл. Қазіргі кезде әлем ауыл шаруашылығында рапс негізгі майлы дақыл ретінде кең қолданылуда. Қазіргі кезде Қытай, Үндістан, Канада, Еуропалық елдері әлемдегі рапс өсіру егістігінің 90 пайызын құрайды. Майлы рапс Қытайда, Канадада, Үндістанда, Еуропа елдерінде кең тараған. Өсірілу аумағы бойынша қытай бұршақ, мақта дақылдарынан кейін, ал күнбағыстың алдында тұр. Оның өндірісі Азияда – 46,8, Еуропада – 30,36, Солтүстік Америкада – 19,2 пайызды, ал қалған 3,64 пайызы басқада әлем елдері құрайды. Ресей Федерациясында да рапс қарқынды түрде өсіріле бастады. Олар жыл сайын 0,11 млн тоннадан астам рапс өнімін өндіреді.
Ал біздің елімізде рапс жалпы егістік алқабының 12,5 пайызын құрап, күнбағыс, мақтадан кейінгі орында тұр. Қазіргі кезде Солтүстік Қазақстан, Қостанай облыстарында өсіріледі. Сондай-ақ еліміздің оңтүстік шығысында да рапс өсіру технологиясын зерттеуді Егіншілік және өсімдік шаруашылығы ҒЗИ -ның ғалымдары жүргізуде. Рапстың осылай кең таралуы оның климат жағдайына тез бейімделе алатындығында жатыр.
Қазақстанның 2006-2010 жылға арналған агроөнеркәсіп кешенін дамыту концепциясында рапс егістігін 700 мың гектарға ұлғайту жоспарланған, яғни өсімдік майына деген сұранысты қанағаттандырып, биожанармай өндірісінің шикізатқорын жасауға негіз қалануда. Осыған сәйкес еліміздегі азық-түлік корпорациясының рапс өндірісін дамыту бағдарламасына сәйкес Солтүстік Қазақстан облыстарында рапс егістіктері көбейтілуде.
Рапс майлы дақылының күнжарасы мал шаруашылығы үшін таптырмайтын азық. Қазіргі таңда Германияда рапс күнжарғасының әрбір тоннасын фермерлер 100 АҚШ долларына сатып алуда. Бұл рапс егілген жерде мал шаруашылығын дамытуға зор мүмкіндік береді, өйткені құрамы қышқылдарға бай рапс күнжарасымен жемделген мал тез семіріп бордақыланады. Сондықтан Қазақстанда алдағы бес жылда бір миллион гектарға рапс себілу жоспарлануда.
Рапс шаруашылығын дамыту мал шаруашылығын арзан, жоғары ақуызды құрама жеммен қамтамасыз ететінін әлемдегі тәжірибелер дәлелдейді. Рациондағы ақуыздың тапшылығы малдың өнімділігі ғана емес оның төл беру қабілетіне де кері әсерін тигізеді. Сондықтан жоғары ақуызды рапсты қолдану арқылы бұл мәселені шешуге болады. Өйткені бір тонна рапс күнжарасы 7-8 тонна жемдік дақылдарды ақуыз бойынша теңестіруге ықпал етеді, ал ол өнімділігін 10-15%-ға жоғарылатады.
Рапс ақуызы аминқышқылдық құрамы бойынша қытай бұршақ ақуызына жақын, бірақ оның құрамында зиянды биологиялық белсенді заттар: глюкозинолаттар, эрук қышқылы, танин, полифенол, фитин қышқылы бар. Глюкозинолаттар мен эрук қышқылы рапстағы ақуыздың қолданылуын төмендетеді. Осыған байланысты елімізде мал, құс шаруашылығында рапс жанама өнімдерінің жемдік биологиялық құндылығын жоғарылату және рапс күнжарасының сіңімділігі нашар заттары мен химиялық құрамына тигізетін зиянды әсерін азайту қажет. Ол үшін 120-130º С температурада экструдерлеу мен автоклавтау әдістері қолданылады.
Күздік рапстың көк балаусасында протеин мөлшері, минералды заттар мен витаминдер (әсіресе, А, С) өте бай және аз мөлшерде клетчатка (11-13%) бар. Бір киллограмм рапстың көк балаусасында 20 г қорытылатын протеин, 2,58 г калий, 0,75 г фосфор, 0,28 г магниий, 0,96 г күкірт, 0,23 г натрий, 4,46 г калий, 0,75 г хлор және 0,16 азықтық бірлік өлшемі бар. Рапстың көк балаусасының бір азықтық өлшемінде 180-190 г протеин болады. Сондықтан Рапс өсірілетін алқап бүкіл дүниежүзі бойынша май алынатын өсімдіктердің ішінде алдыңғы орында, өйткені бұл рапс майының тағамдық және техникалық бағытта кең түрде қолданылуынан.
Рапс май шығару үшін қолданылады. Рапс майы тамақ әзірлеуге, маргарин өндіруге, металлургия, сабын шығару, тері және тоқыма өнеркәсібінде пайдаланылады. Күнжара құрамында 32 пайыз ақуыз, 9 пайыз май, азотсыз экстра активтік заттар 30 пайыз мал азығы ретінде құнды. Рапс қалдығы ( жом ) мал азығы ретінде пайдаланылады. Отын бағасының өсуіне байланысты рапсы майының негізінде биодизель өндіріледі.
Oil World мәліметтері бойынша, 2008-2009 жылдары рапс өндіру 58 млн тоннаны құрады. Рапс өсірудің ЕО-қа – 19 млн тоннасы, Канадаға – 12,6 млн тоннасы, Қытайға 11,5 млн тоннасы тиесілі. БҰҰ деректері бойынша 2003-2004 жылдары 36 млн тонна рапс дақылы жиналған. 2005 жылы рапс өсіруге 264 мың шаршы км жер бөлінген, бұл барлық жыртылған жердің шамамен 2 пайызын құраған.
Баяу кебетін, йодтық саны 94–112 болатын рапс майының тағамдық та, техникалық та маңызы зор. Көбіне, рапс көк шөптік мал азығы (әр гектардан 250-300 ц) және көк тыңайтқыш ретінде пайдаланылады.
Рапс майының құрамы азықтық сапасы жоғары зәйтүн майына жақын болғандықтан, оған халықаралық рынокта сұраныс көп. Сонымен қатар, соңғы жылдары әлемде мұнай қорларының азаюына байланысты, ғалымдар рапстан алынатын экологиялық таза биоотын болашақта көмірсутегінің орнын алмастырып энергия көзі болады деп есептеуде.
Сонымен қатар рапс майы биологиялық жанармай ретінде соңғы кездерде кеңінен қолданыла бастады. Биологиялық жанармай ретінде қолданылған рапс майы кезінде бөлінетін көмірқышқыл газы көп мөлшерде азаяды, яғни бір литр дизель жанармайын қолданғанда 3 кг СО2 бөлінсе, ал биологиялық жанармайды қолданған кезде бар болғаны 0,5 кг СО2 ауаға тарайды. Бұл әдіс дәнді дақылдардан алынатын биологиялық жанармайдан қалыспай жер қойнауындағы мұнайдың қорын үнемдеуге көмектеседі.
Еуроодақ елдерінде 2010 жылы жанар-жағар майдың 5,7%-ын рапстан алынған биоотын құрады. Сондықтан рапс майлы дақылы Еуропа фермерлері үшін мол пайда көзі болып табылады.
Астық өндіруден дүниежүзінде жетекші орын алатын Канаданың өзінде барлық егістік алқаптың 37%-ына бидай, 16%-ына рапс егіледі. Германияда бұл көрсеткіш барлық егістік алқаптың 20%-ын алып отыр. Еуропа рыногында рапстың тапшылығы казірдің өзінде сезілуде. Бұл дақылды енді ғана егуді қолға алып отырған Қазақстанда рапстың әр тоннасының бағасы 200 АҚШ долларынан кем емес, бұл бидайдың бүгінгі бағасынан екі есе қымбат. Халықарлық рыноктағы сұранысты зерттесек, сыртқы сауда-саттық пен импорт Қазақстанда экспортқа қарағанда, 4 есе артық. Сонымен қатар ауыспалы егісті дамыту үшін де рапс өте қолайлы дақыл.
Қазіргі күнде республикалық бюджеттен астық өндіру бағдарламасы үшін бөлінген қаржыдан бидай егісінің әр гектарынан 660 теңге, ал рапс дақылының әр гектарына 1220 теңге субсидия беріліп отыр. Қазақстанда рапс дақылын өндіруге инфрақұрылымдық жағдайларының бәрі де бар, бірақ бізде Еуропа елдеріне қарағанда ылғал барлық жерде бірдей мол түспеуі салдарынан, ылғал тапшылығы елеулі қиындықтар туғызады. Сол үшін рапсты өзімізде өсіруге лайықты ылғал үнемдегіш технологияны ойластырып, қолдану арқылы мол өнім алуға болады.
Тазартылған рапс майы ХХІ ғасырдығы биожанармайының негізгі компоненті болып табылады. Биожанармай – дизельдік жанармайға қарама-қайшы ретінде, экологиялық таза және жыл сайын қайта өсіріліп май алуға болатын шикі зат. Тазартылмаған рапс майын бір мәрте ыстық престеу және Германия мен Ресейде шығарылған май сыққыш агрегаттар арқылы алады. Бірінші рет майды тазалау ВНП – 30,20 фильтрінде жүзеге асырылады.
Белоруссия өнеркәсібі соңғы 15 жыл қатарынан 00-дік сортты рапс дәнін өндіруде. Рапс майын өздерінің ішкі рыногына және сыртқа Германия, Нидерланды, Польша, Балтика елдеріне автомабиль немесе темір жол цистерналары арқылы шығаруда. Өзінің сапалық көрсеткіші жөнінен дайын май барлық нормативтік құжаттармен сертификаттарға сай келеді.
Еуропа елдерінде органикалық жанармайдың экологиялық стандартына деген талаптардың қатаңдануына байланысты биожанармайдың бағасының өсуіне себеп болуда. Барлық елдер рапс өсімдігінің өсіру егістігін көбейтуде. Мысалы, Белоруссия 2015 жылы рапс өндіруді жылына миллион тоннаға жеткізуді жоспарлауда, 2011 жылы жоспар бойынша 700 мың тонна өндірілген. Қытайдың China Grain Reserves Corp, корпарациясы мемлекеттік резервке өз фермерлерінен 2 млн тонна рапстың әр тоннасын 710 долларға сатып алуды жоспарлауда, егер бұл болжамдар расталса, онда келешекте рапс өніміне деген сұраныс пен бағасы өте жоғарылайды деп күтілуде.
Рапс биожанармайын қолданғанда қоршаған ортаға автомабильдердің бөлетін көмір қышқыл газын (СО2) азайтады. Биожанармайды қолданғанда кәдімгі солярканы қолданғанда бөлінетін СО2-ден 6-есе аз СО2 бөлінеді. Сондықтан Германияда 2000 жылдары биожанармайын құятын 300-автозаправкасы болса, 2004 жылы олардың саны 2000-ға жеткен.
Өнімділігі 30 ц/га рапстан 1300 л биодизельдік жанармай алуға болады, Германияда оның мөлшерін 1,1 млн тоннаға жеткізу үшін 750 мың га рапс егістігі қажет етілуде.
Әлемде майлы дақылдарды өндіру үдерісі тұрақты түрде өсуде. Оған сұраныс азық-түлік ретінде пайдаланумен қатар, өндірістік қайта өңдеп биодизельді отын шығарумен түсіндіріледі. Бұл экологиялық таза жанармай мұнайдан өндірілетін кәдімгі органикалық дизельді отынды сәтті алмастырып, бәсекеге қабілеттілігін жыл сайын дәлелдеуде. Рапс майы – шетел нарығында аса өтімді өнім
Рапс майының бағалылығы сонда оның құрамы полиқанныққан май қышқылдарына бай. Ол жүрек қан тамыр қабырғаларын бекітуге және қан құрамындағы холестериннің деңгейін, тамыр жүйесінде тромбоның пайда болу қауіптілігін азайтуға көмектеседі, артериалдық қысым деңгейін қалыптастырып диабетиктермен, гипертониктерге оң әсер етеді. Сонымен қатар рапс майында линолеиндік қышқылдарының мөлшері көп, оның аздығы жетіспеушілігі ағзадағы тамыр жүйелерінің тарылуына және қан айналуының бұзылуына әкеліп соғады. Бір ғана ас қасықтық рапс майының салаттық соусқа қосылуы, ағзаның Е-витаминге деген тәуліктік сұранысының 30%-ын қамтамасыз етеді.
Францияда дәрігерлер рапс майын ең маңызды компонент ретінде антиатеросклеротикалық диетаға қарсы дәрі ретінде береді. Рапс майы косметикада өте кең түрдегі сұранысқа ие. Сонымен қатар рапс майы ұзақ уақыт бойы өзінің мөлдірлігі мен дәмділігін сақтап, ауаның әсерінен иістенбейді және маргарин, олиф, металлургия, сабын шығару, тері-тоқыма өнеркәсібінде кең түрде қолданылады.
Рапс күнжарғысында 32% протеин, 9% -май, 30% -азотсыз экстративтік заттар бар болғандықтан мал және құс шаруашылығында таптырмайтын бағалы концентрлік жем түрінде қолданылады.
Ресейде қазіргі кезде жалпы өндірілетін өсімдік майлары 1300–2700 мың тоннаны құрайды, осы жалпы өнімнің 87-90%-ы күнбағыс майы, 5-6%-ы рапс майы, 4-5%-ы қытай бұршағы майы. Халықтың өсімдік майын қолданылуы адам басына шаққанда 17 кг-ға жетті, осы тұтыну құрылымының 65% -ға жуығы күнбағыс майы, 6-7% қытай бұршағы майы және 19-20% пальма майы. 2006 жылы өсімдік майын импорттау 880 мың тоннаны құраса, экспорттау 676 мың тонна болды, яғни Ресей казіргі таңда өсімдік майын таза импорттаушы елге жатады. Осы импорттың 65%-ы пальма майы, 13%-ы күнбағыс майы, 11%-ы кокос майы, 4%-ы қытай бұршағы майы.
Ресейдегі өсімдік майларын пайдалану тенденциясына сараптама жүргізсек, онда жуық арада Қазақстан май өндіру мөлшері жағынан, Ресейдін ішкі рыногына кіре алмайды. Сондықтан алыс-жақын шетелдердің өсімдік майын тұтыну мөлшеріне сараптама жүргізгенде Қазақстан тек Иранға өсімдік майын шығара алады.
Әлемде рапстың ең жоғарғы өнімі Қытайда, ал Шығыс Еуропа елдерінде Чехия мен Польшада өндірледі, ал Канадада негізгі майлы дақыл ретінде өсіріледі. Әлемдік май өндірісінде рапс қытай бұршағы мен мақтадан кейін 3-орында. Бұл оның экономикалық пайдасының зор екенін көрсетеді. Рапстың бір гектары 1100 кг май берсе, күнбағыстың бір гектары 600 кг, ал қытай бұршағы дақылы 290 кг май береді. Салат соусына қосылған бір қасық рапс майы адам ағзасының Е витамининіне қажеттілігінің 30%-ын қанағаттандырады.
Өзінің азықтық қоректік бірлігі және қорытылатын протеин мөлшері жөнінен рапс бұршақ дақылдары, үрме бұршақ, жүгеріден 2,5 есе жоғары. Рапстың бір киллограмм дәнінде 2 азықтық бірлік, 190 грамм қорытылатын ақуыз, 33 грамм май болады. Оған аминқышқылдарының мөлшері жөнінен тең келетін ауылшаруашылық дақылдары жоқ. Бірақ құрамында эруктық қышқыл көп болғандықтан, оны азықтық жем ретінде қолдану қиын (eruca – жабайы қыша – органикалық құрам, бір негізгілік қанықпаған қышқыл), оның майының құрамында 50%-ға дейін эруктық қышқыл болады.
mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2017 год. (0.469 сек.)Пожаловаться на материал