kk ru ru ru kk zh ru en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en bg kk kk kk kk bg kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk en kk ru zh ru
Билет 2 сурак - Түркі тілдеріндегі жан-жануар атаулары
АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника
6 билет 3 сурак корланда болу керек
7 билет 1 сурак -Қытайда түркітілдес ұлттардың ішінде лобнор, мекит, долан, қыпшақ секілді өзге ұлттарға сіңісті болған немесе жойылудың аз алдында тұрған ұлттардан өзге сүйекті деген ұйғыр, қазақ, қырғыз, татар, өзбек, салар, сарыұйғыр, тәжік (түріктескен) ұлттары өмір сүреді. Олар негізінен Қытайдың Шынжаң ұйғыр автономиялы ауданы және Ганьсу провинциясында орналасқан.
Онда тұратын түркі тілдес ұлттардың санын, орналасуын, негізгі құрылымын білу біз үшін ерекше қажет. Себебі, түбіміз түрік деген идея аясында жалпытүркілік бірегейлікті сақтап, нығайту үшін әлемдегі түркі тілдес халықтардың жағдайына талдау жасаудың айрықша маңызы болмақ. Тұтас дүниежүзі түркітілдес ұлттардың таралуын жаратылыстық орта ерекшелігіне сәйкес қарағанда, ол Орта және Батыс Азияның ұлан-байтақ өңірін алып жатады. Шынжаңдағы түркі тілдес халықтардың дүниетанымы мен өмірлік көзқарасы ислам дінінің шариғаты негізінде қалыптасты, сондықтан олардың діни ұстанымдары мен өмірлік көзқарастары бір-бірімен сәйкесіп жатады. Десе де, бұл халықтардың әрқайсысының қоғамдық өндіріс формасы мен тұрмыс формасының ұқсамайтынына байланысты олардың дүниетанымы мен ислам дінін қабылдауы да әркелкі болып келеді. Сонымен, Шынжаңдағы олардың әрқайсысына жеке-жеке тоқталайық.
Түріктану ғылымында саларлар ХІХ ғасырдың соңында ғана белгілі бола бастады, арнаулы саларлардың ортасына барып, материалдар жинап, ғылыми зерттеулер жүргізген Г:Н:Потанин, Э:Р:Тенишев болды.(Түріктануға кіріспе.Алматы.2004)
Саларлардың бүгінде жан саны бүкіл қытайлық 1990 жылғы санақ негізінде 88мың (Сыхай энциклопедиясы.Шанхай.1999) тілдері түрік тілінің Оғыз тобына жатады. Түркітанушылардың пікірінше, ертеде саларлардың жазба тілі болған және ол тек көне кітаптарда ғана сақталған. Бұл кітаптардың көпшілігі мұсылмандық діни кітаптар болып келген. Саларлардың қолданыстағы төл жазуы болмағандықтан, жазба және әдеби тілі жоқ. Салар тілі тек ауызекі сөйлесу формасында ғана болмаса, оку педагогикалық мақсатта қолданылмайды. Қоғамдық өмірдегі негізгі тілі — қытай тілі. Отбасында да салар тілін қолдану аясы өз тілін білетін қарттардың азаюына байланысты тарылған.
Салар автономиялық ауданы ресми ісқағаздар жүйесі қытай тілінде жүргізіледі. Көршілес қытай, дүнған, тибет және моңғол аудандары тұрғындарымен тығыз қарым-қатынаста болғандықтан, Салар тілі қоғамдық деңгейін жоғалта бастаған. Бұның келесі бір себебі — Салар тілін қазір тек 60 жастан жоғарғылар ғана біледі. 30-40 жастан жоғарғылар сауаттық деңгейде білсе, ал жастары ана тілдерін ұмытқан. Сондықтан да салар тілі кезекте жойылып кету қаупінде тұр. Антропологиялық жағынан саларлар біртекті емес, көп ғасыр бойы моңғол нәсілдес халықтар қоршауында өмір сүріп жатса да, олардың бір бөлігі европеиттік кескін келбетін айқынырақ сақтаған. Тағы бір бөлігінде моңғолоидтық элемент басымдау.
Сарыұйғыр. ҚХР-ның Гансу өлкесі, Жаң-йе қаласының Сунан сарыұйғыр автономиялы ауданындағы Каңло, Ымныңғол, Миңхуа, Хуанңчың, Мати ауылдарына және Жючюан қаласының Сарығдоруақ ұйғыр автономиялы ауылына қоныстанған. Бұдан тыс ҚХР-ның Ланжоу секілді ірі қалаларында да сарыұйғырлар шашыраңқы түрде кезігеді.
Қытайдағы 2000 жылы өткен 5-ші кезекті мемлекеттік халық санағында сарыұйғырлардың саны 13 719 адам болған.
Сарыұйғырлар — байырғы Орқон ұйғырларының ұрпақтары. Олар түрік тілді және моңғол тілді екі топтан тұрады. Түрік тілділер өздерін ақ йұғұрлар деп атаумен бірге, өздерінің шығысындағы моңғол тілді йұғұрларды қара йұғұрлар деп те атайды, ал моңғол тілділер өздерін шира йоғұр (сары йұғұр) атаумен бірге, батысындағы түрік тілді ағайындарын хара йоғұр (қара йұғұр) деп те атайды.
Тағы бір қызықты жайт, сарыұйғырлардың тибет тілді банта руын Қарамөрін өзенінен батысқа қарай қоныстанған сарыұйғырлар мен моңғолдар чаған йоғұр, чаған нойон отоқ деп те атайды. Мұндағы чаған-ақ деген мағынадағы моңғол сөзі. Демек, банталар ақ йұғұрлар немесе ақ нойон отоқ деп те аталады. Этникалық тибеттер оларды банта хор деп атайды.
Ақ, қара, сары деп бөлінген сарыұйғыр топтары туралы қазіргі кезде нақтылы деректемелер сақталғанымен, ақ йұғұр деп Жючюан қаласының Сарығдоруақ ауылын қоныстайтын негізінде найман руынан тұратын түрік тілді сарыұйғырлардың аталатындығын жеткізетін деректер де бар. Сунан аудандық сарыұйғыр мәдениетін зерттеу кеңсесінің директоры, белгілі жазушы, фольклоршы Ежин Темір мырза Сарыдоруақ ұйғырларын хораңгыд руының босқындарынан қалыптасқан деп есептесе, Сали Янюй яғлақарлар мен хораңгыдтардан құралады деп есептейді. Қазір аталған сарыұйғыр топтары өз ана тілдерін мүлдем ұмытуға жеткен. Бірнеше жыл бұрын автономиялы ауылдың ұлтшыл азаматтары түрік тілді сарыұйғыр зиялыларының жәрдемімен тіл курстарын ашқан болса да, үйренушілердің қатары бастапқы 280 адамнан күрт азайып, соңғы есепте нәтижесіз қалғаны тағы бар.
7 билет 2 сурак - Түркі тілдеріндегі жаратылыс атаулары
7 билет 3 сурак - Ықпал заңының қырғыз тіліндегі көрінісі
8 билет 1 сурак
Түрік және моңғол тілінің бірлігі жөнінде бұған дейін ғылым докторы Б.Базылханның «Қазақ және моңғол тілдерінің салыстырмалы-тарихи грамматикасы» атты монографиясы жарық көрді (Алматы: Ы.Алтынсарин атындағы Қазақтың Білім академиясының республикалық баспа кабинеті, 1999 ж. 165-б). Б.Базылхан моңғол тілінің түбір сөздерінің жетпіс пайызға жуығы түрік тілінің түбір сөздерімен сәйкес келетінін айтады. Алайда еліміздің тілші, тарихшы ғалымдарының қай-қайсысы болсын осы еңбекке назар аударғанда бүгінгі таңда «Шыңғыс хан қай тілде сөйлеген?», моңғолдар кім деген сұрақтар мазаны алып, екіншіден, ХVIII ғасырда қалмақтардың (жоңғарлардың) қазақтармен тілмашсыз қарым-қатынас жасағанына таң қалмас едік. Таңғалмайтындығымызға орта ғасырда дүниеге келген Махмұт Қашқари «Сөздігін» қазіргі моңғол тілімен салыстыра зерделегенде шүбәсіз иланамыз. Моңғол тілін былай қойып, жалпы «түркология» (бұл атауды әдейі тырнақшаға алдық, өйткені «түркология емес, түрікология болу керек еді») саласында 1985 жылы Алматыда «Мектеп» баспасынан шыққан Ә.Қайдаров пен М.Оразовтың «Түркологияға кіріспе» оқу құралынан басқа содан бергі отызға жуық жылда қазақ тілінде бірде бір қолға алып, шүйіле қарар тұшымды еңбек жарық көрмепті. Демек түрікология ғылымы елімізде тоқырап емес, тоқтап тұрған сыңайлы. Түріктану дегеніміз Күлтегіннің көк тасының көшірмесін көтеріп әкеліп көрмеге қоюмен немесе бір топ адамнан құралған бір-екі апталық экспедиция – шынтуайтында ел кезу, саяхат жасап, бұрыннан белгілі, көзге қанық, көрген-білгенін көлдей мақала жазып, есеп берумен біте салатын іс, науқандық шаруа емес, күрделі әрі тұрақты, тоқтаусыз жүрілетін ұзын сонар ғылыми зерттеу, өткеннің өктемдік ықпал нәтижесінде жіберілген дұрыс, бұрысты сараптап, пайымдап ұрпаққа ұсыну болса керек.
Ғалымдар моңғол тілін «алтай дәуірі» деген мерзімі анықталмаған кезеңге апарып, сол тұста түркі-моңғол болып бөлінген дей келе, қайсыбірі біртілділік бірлікті былай қойып, олардың тілдеріндегі ұқсастықтарын туыстық-генетикасына байланысты емес, керісінше ұзақ уақыттық қарым-қатынас негізінде ғана пайда болған деп дәлелдеп бағады. Қамұқ (жалпы) түріктің түрік және моңғол болып бөліне жарылуы орта ғасырдың орта тұсындағы айырым екенін мойындағылары келмейді. Осы пікірге әбден еті өліп, ет-бүйрегі бұрылып, санасы сарсыған ғалымдар (қазақ, моңғол) ақиқатқа жүгінер болса, моңғолдардың тілі де, тіні де түрік ұлы түрік кеңістігінің бір перзенті болып шығатынына күмән келтірмейміз. Бұл тарапта соңғы кездерде моңғолдық тілші және тек тектеу (генетик) ғалымдар арасында жарқын-жарқын ілгерілеуші ұмтылыстар байқалып қалатындығын да атай кеткен жөн. Биомедицина инженері-ғалым, АҚШ-тың адамзат баласының генетикалық тегін анықтау бағыттында ғылыми, зерттеумен айналысатын “ФамилиТрий ДНК” компаниясының (http://www.familytreedna.com/) “Монгол ДНК” жобасының көмекші үйлестірушісі Батбаярын Хэрлэн деген азамат «Шыңғыс ханның генетикалық кодын анықтау сияқты күрделі істі ағылшын, америка, қытайлардың мойнына артып қоймай, өзіміз де үлес қоссақ деген ниетпен осы іске кірістім. Бұл тарапта 2009 жылдан бері қазақтың Жақсылық Сәбитов қатарлы тарихшы, антрополог және генетикалық зерттеу жүргізуші ғалымдармен байланыс жасадым. Моңғолдар мәнжур, қытай текті деген орыс зерттеушісі Сергей Каржавинге Ж.Сәбитов: «Моңғолдар мәнжу мен қытайға генетика жағынан үш қайнаса да сорпасы қосылмайды» деп жауап берді. Моңғолдардың Ү-ДНК Гаплогруппасы С3. Бұл жағынан моңғолға ең жақын ұлт қазақ» деп ағынан жарылады.
Осы жерде басын аша кететін бір жай, моңғолдар ұзақ жылдар бойы қолданып келген жоғарыдан төмен қарай тік түзілетін, «оқыған сайын бас шұлғытып, түсінікті, ұғынықты дегізіп отыратын» (Б.Ринчин) найман-моңғол жазуын (ұйғыр-моңғол емес, өйткені Шыңғыс хан шапқыншылығы тұсында Найман хандығының ұлыс таңба-мөрін қойнына тығып тасаланбақ болған тұтқын Тататұңғаны ешбір зертеуші найман емес деп дәлелдей алған жоқ) тастап, 1946 жылы орыс графикасын (кириллица) қабылдағанда (қабылдатқанда – Б.Б) түрік және моңғол тілдеріндегі бірдей дыбыстар жазуда әр түрлі таңбалануы тілдік тұтастыққа айтарлықтай нұқсан келтіріп қана қоймай, бір мағыналы, бір ұғымды беретін түсінікті сөздердің түсініксіз болуына әкеп соқтырды. Моңғолдық әліпби құрамына қазақ тілінің «ң», «і», «ұ», «ғ» қатарлы дыбыстарымен бірдей дыбыстардың енбей қалуы түрік-моңғол тілдерінің ара жігін тіпті алшақтатып жіберді. Соның салдарынан моңғол тілінің ережесі бойынша «моңғыл» деп айтылатын сөз «монгол» болып жазылуы керек болды. «Гар» (қол) деп жазып, «ғар» деп оқытты. Қазақ тілінде қолдың қары деп атаймыз. «Алтан» айтылуы «алтын», «төмөр» айтылуы «төмір» (темір), «булаг» (бұлақ) айтылуы «бұлыг», «тэнгэр» (тэңгір)…
Қазіргі түрік тілдері мен моңғол тілі уақыт озуына байланысты өзіндік ерекшеліктері бар жеке-жеке тіл екенін түсіне отырып, Махмұд Қашқаридың өзi “таза түрік тiлi” деп таныған, тек “түрік тiлiне тән сөздерін” қазiргi моңғол тiлiмен салыстырмалы-тарихи зертеу барысында бүгінгі қолданыстағы моңғол тілінде көне түрік тілінің дыбыстық және ұғымдық жағынан ұқсас, ортақ сөздердің мән-мағынасы өзгерместен анағұрлым мол сақталып қалғандығы ұзақ жылдық қарым-қатынастары нәтижесі ғана емес олардың генеологиялық туыстығының көрінісі екеніне тәнті боламыз. Махмұт Қашқари аталған сөздікте өзі-өсіп өнген ежелгі орта ғасырдағы ислам дінінің жеткен өлкелерін ғана санатқа алып отыр. Егерде ғалым Алтай тауын асып, Құбының құмын жиектей, Тамыр өзеніне жеткенде бұдан әлденеше есе ауқымды таңғажайып табысқа тап болар едік. Өйткені тап осы уақытта анау ұланғайыр үстіртте қалың түрік қара нор болып тапжылмай жатқан еді. Сонымен, мысал, мысал болғанда барлық сөзді түгел тізіп беру міндет емес, тек басты-бастысын ғана атап өтеміз. Сөздіктегі қандық туысқандықтың негізі болатын сөздер: «төркун» (төркiн) сөзі моңғол тілінде «төрхөм» (айтылуы төркім), «умай» (жаңа туған баланың жолдасы) моңғол тілінде «умай» (айтылуы ұмай), қазақ тілінің «жатыр» мағынасын береді. «Уруқ» – «уураг» (урыг) – ұрық, ер – ер – эр, қатун – қатын – хатан (айтылуы қатын), тамур – тамыр – тамир (айтылуы тәмір), еркек – еркек – эрэгтэй (айтылуы эрігтей) «ерекек тақағұ – еркек тауық – эрігтей такиа», амрақ – ынтызар, ғашықтық – амараг (айтылуы амырыг) т.б. Мұның сыртында абу(әке), ижий (әже), эхэ (ене, ана), ах-а (аға), бүл (бөле) қатарлы туыстық атаулардың көне түрік тілімен толық сәйкесетіндігін атаумен ғана шектелсек лазым.
8 билет 2 сурак
Түркі тілдері — Шығыс Еуропадан, Сібір мен Батыс Қытайға дейінгі кең аумақта тұратын 180 млн. адамның ана тілі, 210 млн. адамның екінші тілі боп табылатын, көбі бір біріне өте жақын болған 40 тілден тұратын тілдер тобы. Түркі тілдер жанұясы Алтай тілдері әулетіне жатады. Қазақ тілі соның бірі боп табылады.
Көрнекті түркітанушы Н.А. Баскаков Түркі тілдері-нің фонет., граммат. ерекшеліктерін сол тілде сөйлейтін халықтардың тарихи даму, геогр. орналасу жағдайымен ұштастыра отырып, бұл тілдердің тарихын төмендегідей кезеңдерге бөледі:
• ) алтай дәуірі;
• ) ғұн дәуірі;
• ) көне түркі дәуірі (5 – 6 ғ-лар);
• ) орта түркі дәуірі немесе негізгі түркі тайпаларының қалыптасу кезеңі;
• ) жаңа түркі дәуірі немесе түркі халықтарының қалыптасуы мен даму дәуірі (16 – 19 ғ-лар);
• ) ең жаңа дәуір (20 ғ.) немесе түркі тілдерінің Қазан төңкерісіне дейінгі және одан кейінгі даму дәуірі
Ғұндар - көшпелі халық. Ғұндар тәңі HYPERLINK "http://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA&action=edit&redlink=1"р HYPERLINK "http://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA&action=edit&redlink=1"ілік дінді ұстанып, түркі жазуын тұтынған. Сөйлеу тілі де түркі тіліболған. Шығыста Мөде «шыгыс ху» тайпаларын бағындырды, ал оның құрамына, шамамен алғанда, Керулен және Онон алқаптарында мекендеген сянби және ухуань тайпалары кіретін еді. Мөде батыста юеди (юечжи) тайпаларына қарсы жорықтар жасады. Бұл кезде қазіргі Кореядан Тибетке және Шығыс Түркістаннан Хуанхэнің орта ағысына дейін созылып жатқан аумақ ғұн шаньюйлерінің қол астына түсті, ал солтүстікте ғұн конфедерациясына біріккен тайпалар Байкалдан арғы оңтүстік аудандарға дейінгі аумақты алып жатты. Деректемелерде ғұндардың Саян-Алтай тайпаларына жасаған жорықтары туралы да айтылған. Шежіреші б. з. б. 201 жылы сюннулердің солтүстікке және солтүстік-батысқа қарай жорығын жалғастырып, Хуньюй, Цюйшэ, Динлин, Гэкунь және Синьли елдерін бағындырғанын хабарлайды. Мәтінде берілген түсініктемеде әлгі айтылған бес елдің сюннулердің солтүстік жағында жатқаны айтылады, ол батысында Кем (Енисей) өзенінен Іле алқабына дейін созылып жатса керек. Б. з. б. 201 жылғы жорықта ғұндар Алтай тайпаларын түгелдей дерлік бағындырды, бірақ олар бұл аумақты толық қол астына каратқан жоқ. Қалай дегенмен де, сол кезде осылай болғанын жазбаша деректемелер де, архео-логиялык материалдар да көрсете алмады.
Одан кейінгі онжылдықтарда ғұн тайпаларының күшеюіне қоса олар батыста да қызу кимыл көрсете бастайды. Б. з. б. 177 жылы Мөде көршілеріне қарсы оз бетімен қимыл жасады деген сылтаумен өзінің батыстағы туктерін (князьдарын) юедилерге қарсы жорыққа аттандырды. Ғұндардың атты әскерлері Чжанье-Ганьчжоу ауданы маңында юедилерді жеңіліске ұшыратты және сонымен бірге ғұндардың қалыптасып жаткан бірлестігінің шет аймағындағы бірнеше үлесті бағындырды. Келесі жылғы жазда бұл жөнінде шаньюй былай деген: «Аспанның рақымымен жауынгерлер аман, ал аттар мықты шықты: олар юедилерді жойып, жуасытты; семсердің ұшына іліп немесе багындырып, (оз билігін) ныгайтты. Лоулань, Усун, Хуцзе және оларга шектес 36 үлес (князьдік) сюннулерге қаратылды. Олардын бәрі сюннулердің армиясына кіріп, бір әулетке айналды».
Бұл кұжат өте маңызды, бірақ сын көзбен қарауды талап етеді. «Отыз алты мемлекет» деп қазіргі Шығыс Түркістан аумағына орналаскан князьдіктер, яғни жалпы алғанда батыстағы Каспий теңізінің жағалауына дейінгі бүкіл жер айтылған. «Тарихи жазбалардың» (Шицзи) авторы Сыма Цянь юедилердің «толық» талқандалғаны туралы хабарды құп алып, бұл орайда б. з. б. 177 жылы қытайларға юедилердің (юечжилердің) Хуанхэнің солтүстік ойпатынан батысырақта мекендеген бір бөлігінің ғана белгілі болғанын ескермеген. Қытай деректемелерінде юеди деп аталған көшпелі тайпалар Грек-Бактрияны талқандаганнан кейін олар туралы мәліметтер өзінен-өзі бүкіл Орта Азияға да тарала бастайды.
Сірә, б. з. б. 177 жылы сюнну-гұндардың Тынық мүхиттан Каспий теңізінің жағалауына дейінгі барлық елдерді бір князьдің атты әскері күшімен бағындыруын шындыққа жанаспайды деп санау керек. Дегенмен де, шығыстағы юедилердің бағындырылғанына күмән жоқ, нақ сол сияқты Лоулан, Усун және Хуцзэ бірлестіктерінің юедилерге тәуелді болғаны туралы хабар да рас. Бұл этникалық-саяси атаулардың географиялық орны онша айқын емес. Қазіргі картаға Лобнор ауданындагы Лоулан (Крораина) князьдігі ғана азды-көпті сәйкес келеді. Қытай жазбаларындагы басқа деректердің есімен теңестірілген Хуцзе жерінің немесе тайпасының этнонимі жергілікті Айғыр атауынан шығуы мүмкін. Ол Усун және Цзянь- кунь елдерінің арасында, яғни шамамен Оңтүстік Алтайда болған. Геродоттың аргиппейлер тайпасы осы маңайда орналасқан деп саналады. И. X. Дворещсийдің пікірінше, аргиппейлер деген сөз ертедегі гректерше «арғамақ», «тұлпар» дегенді білдірді, демек нақ сол ұғымға жақын әлдебір жергілікті атаудың аудармасы болып табылады. Осы тұрғыдан алғанда, ертедегі қытай тілінің жоғарыда аталған транскрипцияларын түркілердің «арғымақ» немесе «айғыр» деген сөздерімен салыстыру дұрыс сияқты.[1]Ғұндар бірлестігіне шыкқан тегі әр түрлі тайпалар немесе этникалық- саяси құрылымдар кірген. Конфедерацияның қоғамдық өміріне бір орталықка бағынғысы келмейтін куатты күштер, кең-байтақ жердің әр түрлі аудандары арасында берік саяси және экономикалық байланыстардың болмауы зор ықпал жасады. Алғашқы кезде біршама бірлік ғұн коғамындағы фратрияаралық ұйымның ерекше түрі болуы арқылы орнаған.
Сюнну-ғұн тарихынан әулеттік бірлестіктің үш, ал кейін төрт экзогамиялық билеуші рулардан (фратриялардан) тұрғаны мәлім. Деректемеде былай делінген: «Хуянь руы, Лань руы, олардан кейін Сюйбу руы пайда болды; оларда ең атақты тармақтар да нақ осы үш әулет»11. Бұл орайда сол қанатты құрайтын Хуянь руы ең атақтысы болган, ал Лань және оған еншілес Сюйбу он қанат болга. Бір қызығы, шаньюйлік Люаньти руы атақты ру деп аталмаған. Ал Хуянь мен Лань шаньюймен құдандалы туыс болған. Біздің заманымызға жақындағанда құдандалы туыстық біраз өзгерген. Оңтүстік сюннулерде шаньюй руы Сюй-Лянь-ти деп атала бастады, баска ақсүйектер әулетінен Хуянь, Сюйбу, Цюлинь және Лань аталған. «Осы төрт әулет олардың елінде атақты рулар болды және әдетте шаньюймен құдандалы туыс еді». Онда бұдан әрі былай делінген: «Хуянь руы сол (яғни шығыс және үлкен) қанат, ал Лань және Сюйбу рулары оң (яғни батыс және кіші) канат болды». Тағы екі ғасырдан кейін олардың патшалық руы алмасқан және өз атауын өзгерткен. Тізіп келтірілген ең атақтысы енді Дугэ (Туглаг) руы болып шыгады, ол «ең батыр және ұлығы болды, сондықтан шаньюйлер солардан шықты. Олардың атақты төрт руы Хуянь руы, Сюйбу руы, Лань руы, Цяо (Цюлинь) руы болды, бірақ ең атақтысы — Хуянь руы, одан канцлерлер, сол және оң қанаттағы жичжулер шықкан». Уақыт өте келе шаньюй руының белгісіз рудан «ең ержүрек» болуы негізінде «ең ұлық» руга айналған эволюциясы ерекше көрінеді. Тегінде, мұнда белгілі бір кезенде сол кезде-ақ болған ер адам жағынан мұрага қалатын принципті көрсеткен еркек (патриархаттық) тегінің іс жүзінде үстемдік етуімен дуалдық ұйым қалыптасқан болса керек.
Б. з. б. I ғасырдың орта шенінде-ақ сюнну қоғамы өзінің вассалдық иеліктерінен айырылумен бірге «байырғы» құрамында екі топқа — Хуханьешаньюй бастаған оңтүстік және Чжичжи басшылық еткен солтүстік топтарға бөлінді. Оңтүстік сюннулер Ордос аумағында мекендеп қалды да, солтүстік сюннулер өз тайпаластарының қысымымен Саян мен Байкал өңіріне ыгысты, яғни солтүстік пен батысқа қоныс аударды.
Б. з. б. 49 жылы Чжичжи көрші князьдікке дипломатиялық сапарға кеткен Хуханьенің аз уақыт болмауын пайдаланып, оның жерін басып алып, сол арқылы конфедерацияның бірлігін қайта орнатуға әрекет жасады. Алайда оның күші жетпейтін еді. Шежірешінің айтқанындай, «Чжичжидің өзі сюннуде күшпен нығая алмайтынын білді». Ол үйсін гуньмосы Уцзютудан көмек сұрады, бірақ соңғысы оның елшісінің басын алып, Чжичжиге шабуыл жасауға 8000 атты әскер жіберді. Чжичжидің атты әскері үйсіндердің отрядын талқандады, бірақ одақтассыз қалған Чжичжи оңтүстік ғұндар- дың жерінен кетуге мөжбүр болды. Одан әрі деректемеде бұл және одан кейінгі оқиғалар былайша суреттеледі: «Чжичжи үйсін әскерінің көп екенін, өз елшісінің әлі оралмағанын көріп, өз әскерін орналастырды да, үйсіндерге лап қойып, оларды тас-талқан етті; солтүстікке бет бұрып, Уцзеге соққы берді, Уцзе бағынды. Чжичжи өз әскерінің кәмегімен батыста Цзянькуньді қиратты, ал солтүстікте Данлинді бағындырды. Үш князьдікті бағындырған соң ол бірнеше рет үйсінге әскер жіберіп, әдетте оны жеңіп жүрді»
8 билет 3 сурак -Түркі тілдерінің лексикасын салыстыра зерттеу мәселелері
9 билет 1 сурак -
mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2017 год. (13.021 сек.)Пожаловаться на материал