kk ru ru ru kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru ru
АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника
Күріш.Күріш – бағалы әрі дәмді, әрі сіңімді жармалық дәнді дақыл. Күріш – астық тұқымдастарының бір туысы. Оның 20-ға жуық түрі бар. Екпе күріш биіктігі 60-150 см, біржылдық өсімдік. Ол негізінен тропикте, субтропикте таралған. Күріш Қазақстанның суармалы оңтүстік аудандарында өсіріледі, масағы бір гүлді не қылтанақты немесе қылтанақсыз түрлері де кездеседі. Ал аталығы – 6, жемісі қабықты дәнек, піскенде төгілмейді, күріш өздігінен және айқас тозаңданады, іріктемесіне байланысты өсу кезеңі 90–130 күнге созылады, ол жылуды, суды көп қажет ететін дақыл. Күріштің бірнеше іріктемелі түрі бар. Көбірек тарағаны ерте пісетін Алакөл іріктемесі.
Ол – Қытай, Үндістан, Корея, Вьетнам және басқа елдердің халықтары сүйіп жейтін тағам. Басқа дақылдармен салыстырғанда күріште ақуыз аздау 6,0-11,2 пайызға дейін ғана, ал басқа заттар – крахмал 58-80, қант 1,5-3,0, клетчатка 9-12, май 2-5, минералдық заттар 5-7 пайыз шамасында болады.
Күріштен спирт, футин, арақ, сыра, дәрігерлік крахмал және пудра алуға болады. Күріштің кебегінде ақуыз, май, витаминдер, фосфорин заттар – футин, лецитин сияқты адам және малдың денсаулығына керекті заттар көп. Сондықтан оны малға жем ретінде пайдаланады.
Күріш майы майлы қышқыл құрама бойынша тәуір тамақ (салат) майларының, яғни арахис және басқалары сияқты түрлеріне жатады. Тазартылған түрде бұл май кондитер заттарын, майонез, әртүрлі санаттар, мен соустар дайындауға пайдаланылады.
Күріш дәнді дақылдар тұқымдасына жатады, Егістік күріш – біржылдық өсімдік. Тамырында ауа ұстайтын түтікшелері бар. Гүл шоқтары сіңсібас.
Күріш өзімен-өзі және айқас тозаңданатын өсімдік. Күріштің крахмалы көбінесе, аминопектиннен тұрады. Сондықтан ол йодпен болғанда қоңыр түске боялады. Күріштің ауыл шаруашылығындағы маңызы өте зор.
Күріштің аршылмаған дәнін қазақша салы дейді. Ол ортасында сайы жоқ, қабықты, қабығының сырты және ішкі дәні де қырлы-қырлы болады. Қабығынан айырғаннан кейін алынған дән сопақтау келеді, түсі әртүрлі, ұзыны 4,4-10,0 мм, көлденеңі 2,3-4,0 қалыңдығы 1,3-2,8 мм арасында болады. Эндоспермі шыны немесе ұн тәрізді болады. Қазіргі егіліп жүрген сорттары эндоспермінің шынылығы 90 пайызға жақын. Дәні ұрықтан және эндоспермадан тұрады. Дәннің түсі әртүрлі – ақ күміс тәріздес, қызыл, күңгірт-қоңыр және қара болып келеді.
Дәннің пішіні де әртүрлі – ұзынша және жіңішке, қысқа және дөңгелек. Ұрық эндосперманың төменгі шетінде, қуыста төменгі гүл қауызы жағына қарай орналасқан.
Дәнектегі гүл негізі ұрық пен эндосперм арасында орналасқан. Гүл негізінде физиологиялық активтік ұлпа – ферменттер бар. Тұкым өсерде осы ферменттер әсерімен эндоспермдегі қоректік заттар өңделіп ұрыққа беріледі. Дәнек салмағының 2-3,5 пайыз ұрыққа жатады. Ұрықтың салмағы көбейген сайын оның қуаты да артып, соның арқасында вегетацияның алғашқы өсу дәуірінде кездесетін әртүрлі қолайсыз жағдайларға төзімділігі күшейеді. Дәннің көпшілік бөлігі эндоспермдегі қоректік заттар қорынан тұрады.
Күріш – азықтық дақылдардың бірі. Күріштің жармасы өте дәмді, ағзаға сіңімді дәнінен ұн, крахмал, спирт, фитин В дәрумені алынады. Оның сабағынан қағаз, картон, қалпақ, жіп жасалады, себет, бойра тоқиды. Қазба қалдықтардан алынған таңбалар күріш отанының Оңтүстік Шығыс Азия екені дәлелденді.
Күріштің сабанынан жоғары сортты қағаз, құрылыс материалы, арқан, қап жасалады. Сондай-ақ, одан әртүрлі сәнді қалпақ, үйде киетін жеңіл аяқ киім, еденге төселетін шағын кілемдер, әшекей бұйымдар, балалардың ойыншықтары жасалады.
Күріштің 1 кг сабанында 0,25 мал азықтық өлшем болғанымен, ол нашар қорытылады. Бірақ концентранттар қосылса, оны мал азығы ретінде пайдалануға әбден болады.
Күріш егісі негізінен Қызылорда облысында кең таралған. Сонымен қатар ол Алматы облысының Балқаш (Ақдала алқабы), Қаратал аудандарында және Оңтүстік Қазақстан облысының Шардара ауданында, негізінен сұр топырақты жерлерде өсіріледі
Сыртқы ортаның факторларына койылатын талаптар. Күріш – жылуды сүйетін дақыл. Оның өнуіне қолайлы температура 10-12°С, ал өсу кезеңіндегі қолайлы температура 25-30°С. Оның жаңа шыққан көгі үшін 0,5°С салқынның өзі қауіпті. Күріштің толық өсіп жетілуі үшін 3000-3500 градус жылулық қажет. Барлық ауылшаруашылық дақылдарының ішінде суды көп пайдаланатын осы күріш. Оның транспирациялық коэффициенті 500-600. Суды ең көп қажет ететін кезі түптенуден шашақ бас шығаруға дейінгі уақыт. Бір гектар күріш егісіне 15-18 млн текше метр су жұмсалады.
Алғы дақыл. Күрішті бір жерге екі, әрі кетсе үш жылдан артық себуге болмайды. Өйткені топырақ батпақтанып және сортаңданып кетеді. Сонымен қатар топырақтың ауа режимі бұзылады, анаэробты үдеріс жүріп, алюминий, темір металдарының шала тотықтары пайда болады, сөйтіп, күріштің өсуіне зиян келтіреді. Сондықтан, күрішті жақсы алғы егістен кейін орналастырудың үлкен маңызы бар. Ғылыми-зерттеу мекемелері мен озық шаруашылықтардың тәжірибесі күріштің ең жақсы алғы дақылы – жоңышқа екенін көрсетті.
Қазақстанда негізінен күріштің 7 танапты ауыспалы егісі игерілген. Ондағы дақылдардың орналасуы мынадай: 1, 2 танап – жоңышқа, 3, 4 танап – күріш, 5 танап – екпе немесе таза сүрі жер, әйтпесе, сүрлемдік жүгері (мелиоративтік танап), 6, 7 танап – күріш.
Тыңайту. Ылғи суда өсетін күріш егісіне минералдық және органикалық тыңайтқыштар беру аса тиімді. Тыңайтқыштарды қолдану жердің мелиорациялық жағдайына, топырақтың құнарлылығына, алынатын өнімнің мөлшеріне тікелей байланысты. Мысалы, бір гектардан 1 тонна дән және сол шамалас сабан алынғанда, жыл сайын күріш топырақтан 25 кг азот, 15 кг фосфор және 30 кг калий пайдаланады.
Күріш азотты ұнатады. Оған аса зәру шағы – түптену мен генеративтік мүшелерінің құралу кезеңі. Азот тапшы болса, күріш баяу өсіп, нашар түптенеді және шашақтары шала дәндейді.
Фосфор күрішке көктеп шыққан уақытта керек. Ол жетіспеген жағдайда өсімдіктегі ақуыз алмасуы бұзылады, тамырлардың өсуі кешеуілдейді.
Калий жеткілікті болуы қажет. Күріш оны өсу кезеңінің екінші жартысында көбірек пайдаланады. Күріштің осындай биологиялық ерекшеліктерін ескере отырып минералды және органикалық тыңайтқыштарды қолдану оның өнімін арттыруға жәрдемдеседі.
Минералды тыңайтқыштарды топыраққа енгізу үшін тұқым себер алдында қопсыту кезінде барлық азоттың 50-70%-ын, фосфордың 100%-ын РТТ-4,2, І-Р МГ-4 машиналарымен шашып, ЛПЛ-10-25, БДТ-7 құралдарымен топырақтың 10-12 см тереңдігіне енгізеді.
Егісті азот минералдық тыңайтқыштарымен үстеп қоректендіру делтоплан немесе КА-26 машинасымен күріштің 3-4 жапырағы пайда болған кезде жүзеге асырылады.
Қазақтың күріш ғылыми-зерттеу институтының деректері бойынша, алғы дақылдарына байланысты егістікке минералды тыңайтқыштар енгізудің тиімді мөлшері мынадай: көпжылдық шөптер қыртысынан кейін 3 ц аммоний сульфаты, 5 ц суперфосфат, көпжылдық шөптердің екінші айналымынан кейін – гектарына 5-6 ц аммоний сульфаты, 4 ц суперфосфат, ал үшінші жыл күріш егілген жерге – гектарына 7-8 ц аммоний сульфаты, 4-5 ц суперфосфат беріледі.
Суару жүйесі. Күріш – ылғалдылықты, жылылықты сүйетін өсімдік. Сондықтан өніп шыққаннан соң піскенше суда өседі. Оны суғарудың көп түрлері бар.
Күріш өндіруді механикаландыру үшін инженерлік суару жүйесін жасау керек. Суару жүйесінің басты элементі – атыз. Атыздың ені 20 м, ұзындығы 700-1500 м болғаны дүрыс. Су бас арықтың екі жағынан бірдей жіберіледі. Әр атыздың ұзына бойына, бас арыққа қарама-қарсы тереңдігі, ең кем дегенде 0,7 м қашыртқы арық қазылады. Ол негізінен егістің бетіндегі артық суды шығаруға арналады. Су бас арықтан атызға және одан қашыртқы арыққа ашып-жабатын қақпағы бар құбырлы тоспалар арқылы ағып барады.
Топырақ өңдеу көбіне алғы дақылдарға байланысты. Көпжылдық шөптерден кейін оның қыртысын сәуір-мамыр айларында 6-8 см тереңдікте БДТ-2,8, БДТ-4,0 ауыр дискілі тырмалармен өңдейді, содан кейін ПН-4-35 түренді соқамен 18-20 см тереңдікте жыртады. Мамыр айында топырақты 8-10 см тереңдікте БДТ-3, БДТ-7 дискілі қүралдарымен екінші рет өңдейді, содан кейін ПА-ЗА, Д-20Б қүралдарымен танапты тегістейді. Топырақ ірі түйіршіктерін үгіту және жерді тегістеу үшін егін себер алдында танапты ЗКК-6А, ЗКК-1,4 катоктарымен нығыздайды.
Тұқымды себуге әзірлеу және себу. Тұқымды себер алдында күн шуағында қыздыру керек. Бұл жұмысты егін себуге 7-10 күн қалғанда жүргізген дұрыс.
Күрішті суға шашып сепкенде тұқымды себер алдында 1,5-2 тәулік бойына таза суға немесе қоректік заттар (5-10% аммоний сульфаты) ерітіндісіне салып жібітеді. Әртүрлі ауруларға қарсы (фузариоз, бактериоз және басқа) шара ретінде тұқымды 80% бенлат және 50% дерозол препараттарымен дәрілейді. Фундазол 50 пайыз 1 тонна түқымға – 2-3 кг.
Күріштің ең қолайлы себу мерзімі – топырақтың тұқым сіңірілетін тереңдігі 12-14° С-қа қызған уақыт немесе мамыр айының 1-20 жұлдыздары аралығы.
Себу мөлшері топырақтың құнарлылығына, тұқымды сіңіру тереңдігіне, себу мерзіміне, сорттың биологиялық ерекшеліктеріне, танаптың арамшөптерден тазалығына, тұқым сапасына, алғы дақылға тікелей байланысты.
Көпжылдық шөптердің қыртысынан кейін сепкендегі қолайлы тұқым себу мөлшері бір гектарға 7-8 млн өнгіш дән, көпжылдық шөптің екінші айналымнан кейін орналасқанда – 7,0-8,5 млн, ал мелиоративтік танаптан кейін – 6,0-8,5 млн өнгіш дән.
Күрішті СЗ-3,6 РН-3,6 дән сепкіштерімен тар қатарлы немесе тоғыспалы әдіспен 1,0-1,5 см тереңдікте себеді.
Егісті күтіп-баптау және жинау. Күріш – бүкіл өсу кезеңінде танапта судың көлкіп тұруын тілейтін дақыл. Сондықтан тұқым себіліп бітісімен 2-3 күннің ішінде атызға 3-5 см деңгейде су құйылады. Күріш түптенгеннен кейін су деңгейі 12-15 см-ге дейін жеткізіледі.
Күріш егісіндегі бір жылдың астық тұқымдас арамшөптерді жою үшін оның 2-3 жапырағы пайда болғанда бір гектарға 5,6-8,3 л мөлшерінде 72 пайызды ордрам 6Е және 2 л 48% базарган гербицидтерін қолданады. Өсімдік 1-4 жапырақ шығарған кезде бір гектарға 15-18 кг мөлшерінде 50 пайыздық Аураплюс 7,5 пайыз 1,5 кг/га гербицидін қолдануға болады.
Көпжылдық арамшөптерді (түйнек өлең, алисма және басқалары) құрту үшін өсімдіктің толық түптену кезеңінде литр есебімен бір гектарға мына гербицидтерді қолдануға болады: Базарган 48 пайыздың Н.Р. 2,0-4,0 кг/га, бутил эфирі (бутанон – 1,2-1,4 кг).
Күрішті жинау – ең жауапты кезең. Оны ору қыркүйек-қазан айларында жүргізіледі. Шабу кезінде жер толық құрғақ болуы үшін күріштің дәні қамырланғанда атыздарға су құю тоқтатылады, сондықтан күріш толық піскен кезде 1 гектардағы су тартылып, жер құрғайды.
Ең алдымен, ЖНУ-4, ЖРК-5 жаткаларымен шашаң бітімі дәннің 85-90 пайызы толық піскенде күріш дестеге орылады, содан 3-5 күннен кейін СКД-5Р, СКПР-6, СКГД-6 комбайндарымен жинап бастырылады.
mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2017 год. (0.17 сек.)Пожаловаться на материал