kk ru ru ru kk ru en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en hbs_lat kk kk kk kk tr kk bg kk be kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru ru
Ақ жүгері сорттарының құрғақшылыққа және топырақ тұздылығына төзімділігі
АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника
Әлемде ақ жүгері құрғақшылыққа өте шыдамды ең бағалы өсімдік болып саналады. Ақ жүгеріні құрғақ және сумен қамтамасыз етілмеген аудандарда өсіру тәжірибесі өсімдіктің суды өз бойында ұстап тұру қасиетінің өте жоғары деңгейде екендігін көрсетеді. Ақ жүгерінің су жетіспейтін зоналардағы орналасуы бұл өсімдіктің жақсы дамыған тамыр жүйесін, жапырағын және сабақтарының сыртқы түктермен қапталғандығын көрсетеді. Сондай-ақ жапырағындағы лептесіктердің бекем түзілгендігіне де байланысты. Бұлар суды үнемдеп жұмсауға мүмкіндік береді. Ақ жүгері тамырының топырақ қабатына тереңге орналасуы экологиялық жағдайлар нәтижесінде пайда болған. Қуаңшылық жылдары топырақтағы ылғалдылық мөлшері кризистік дәрежеге түскен уақытта да ақ жүгері мұндай жағдайға төзімді және жүгеріге қарағанда жоғары сапалы өнім береді. Тіпті, ұзақ жалғасатын құрғақ жағдайға да төтеп бере алады. Кейін өсіп қалыптасқан соң, өзін тіктеп алып дамуын жалғастырады да, мол өнім береді. Ақ жүгерінің құрғақшылыққа төзімді қасиетін үйрену амалдары үлкен назар аударуды қажет етеді. Әсіресе, су жетіспейтін құрғақшылық аудандарда орналасқан шаруашылық иелері үшін бұл дақыл өте керек. Мұндай аймақтардың мал шаруашылығы үшін ақ жүгері негізгі азық қоры болып табылады.
Көптеген дақылдардың тұзға төзімділігі тұқым өніп шығар кезбен пісіп жетілетін кезеңдегі аралықта байқалады. Тұқымның шығуының нашарлығы көбінде сор тартқан топырақта сезіледі, бұл топырақтың құрамында өте тез еритін тұздар – тұқымның тамырына өз ықпалын тигізіп, өсуін нашарлатады. Нәтижесінде судың жоғары қозғалысымен еріген тұздар ылғалдылық бұлануымен топырақтың үстіңгі бетіне қарай жиналып құрғақта кепкен өсімдік клеткасын бунап алатын өте тығыз топырақ қабаты пайда болады.
Кейбір дақылдардың тұздарға төзімділігі өсіп-өну кезеңінде әртүрлі мезгілде байқалады. Мысалы, арпа, бидай және жүгерінің тұзға төзімділігі сортаң топырақты жерлерде көпшілік жағдайда тұқымның алғашқы өнуі кезінде білінеді, ал қант қызылшасы мен құмайлардың тұзға төзімділігі даму кезеңінің ортасында білінеді. Ал бұршақ тұқымдастар өсу кезеңінде кейде төзеді, ал кейде әлсірейді, бұл тұқымның сортына байланысты.
Өсімдіктердің тұзға төзімділігінің өзгерісі топырақ құнарлығына да байланысты болады. Құнарсыз топыраққа егілген дақылдардың тұзға төзімділігі құнарлы топыраққа қарағанда төмен болады. Егерде тыңайтқышты дұрыстап берсе, өнімнің түсімін арттыруға болады, тіпті, оның тұзға төзімділігіне қарамай-ақ құнарлықтың күшімен бой алып кетеді.
Сонда да, тыңайтқыштарды мөлшерден артық беру сортаң топырақтың құнарлығын арттырып, болмаса, белгілі бір қалыпқа келтірмейді. Кейде, тіпті, тұзға төзімділігін азайтуы да мүмкін. Бұған мысал, азот тыңайтқыштарының мөлшері қалыптан артық берілгенде жүгері, мақта, күріш, бидай, т.б. дақылдарда тұзға төзімділігін бірден төмендету байқалған. Зерттеу жұмыстарының нәтижесінде құмдақ топырақтағы дақылдарға азот пен калийды қалыптан артық бергенде, бидай, арпа, жүгері жемістері, асхана қызылшасы, қырыққабат, сәбіз, пияз, памидор тұзға төзімділігін арттыра алмаған.
Суғарудың сортаң тартқан топырақ құрамына сай әсері болуы мүмкін. Өсімдіктер өзінің тамырының жайылып-дамитын қабатында ылғалды бойына сіңіргенде минералды қоса қабылдайды. Ал су сыйымдылығы өз мөлшерінен артық берілсе, оның сыйымдылығын реттеп, жиі-жиі беретін жолдарын ойластырып, су, ауа қоректік заттарға жол болатындай жағдайда суғару керек. Әсіресе, жиі берілетін суғару әдістерінде минералдар өсімінің тамыры жайылатын қабаттың үстіңгі бетінде болады, ал сортаңдау дәрежесі судың құрамындағы минералдарға тығыз байланысты. Ал суғару арақашықтығы алшақтаған сайын өсімдіктердің суда сіңімділігі еркін болғандықтан, өте терең қабатқа жетеді. Белгілі жүйемен суғарғанда, тек қана қосымша шектелген мөлшерде жүргізіледі, оның әсері осмотикалық өсудің ылғал бойында кемуіне әкеп соғады.
Қоршаған ортадағы болатын өзгерістер, яғни температура, ауа ылғалдылығымен топырақ тығыздылығы, олардың өзгеруі өсімдіктің тұзға төзімділігіне белгілі шамада ықпалын тигізеді. Көптеген дақылдар құрғақ ауа жағдайында, салқын не ылғалды ауа райы жағдайына қарағанда тұздардың әсеріне шамалы ғана төзімді болып келеді. Кейбір дақылдардың тұзға төзімділігі тек қана ауа ылғалдылығы жоғарылағанда көтеріледі, бұл жағдай, көбінесе, сортаңды жерде өсе алатын дақылдарда кездеседі. Сондықтан ауа райының құбылмалылығы мен жақын арақашықтықта орналасқан зауыт, фабрикалардың ауаны ластайтын түтінінің желдің әсерімен келуі де табиғатқа, әсіресе, тозығы жеткен жерге кері ықпал етеді. Сондықтан ауыспалы егістікті тиімді пайдалану арқасында, көпжылдық екпе шөптердің өніп-өсуіне мүмкіндік туса ғана, өз құнарын табиғи жолмен қалпына келтіруіне мүмкіндігі болады.
Көптеген біржылдық дақылдарға қарағанда, көпжылдық ағаштар мен ағаш тұқымдастардың кейбір иондарға төзімділігі өте сезімталды келеді. Әсіресе, натрий мен хлор иондарын өсімдіктер сумен қабылдап, бу ағынымен таралып жапырақтарына жинайды. Дақылдарда әртүрлі төзімділіктің болуы олардың сорты мен тамырларының жайылуына, ал натрий мен хлор иондары топырақ құрамынан өсімдік жапырақтарына дейінгі аралықта қозғалыс шапшаңдығына байланысты, яғни неғұрлым хлордың сіңімділігі баяу жүрсе, соғұрлым өсімдіктердің тұздылығы осы еріген заттарға бір қалыпты қалады.
Жапырақтардың хлорға жарақаттану сезімталдығы дақылдардың құрамында 0,3-пен 0,5% құрғақ салмақта хлордың жиналуына байқалады. Бұл деңгей жапырақтардың күюін туғызады, яғни жапырақтар сабағынан сынып түседі. Топырақ пен жапырақтың құрамын химиялық жолмен сараптау, хлордың улылығын анықтауға дер кезінде мүмкіндік береді.
Қоректің бұзылуы. Сортаң тартқан топырақта кейбір иондардың ерітіндісі бірнеше есе көп болады. Қажетті қорек заттар құрамына қарағанда, кейбір жағдайларда, кальцийдің мөлшерден көп немесе төмен болуы, басқа иондар катионына қарағанда, бұл қоректік заттардың теңгерілуін бұзады, осыдан барып ауылшаруашылық дақылдарынан төменгі өнім алынады. Ал, бұршақ тұқымдастарда кальций тез жиналады, ол ерітінділердің бір қалыптан жоғарыламауын қамтиды. Басқаша айтқанда, кальцийдың сортаң тартқан топырақта жетіспеуі өсімдіктер сабағы мен гүлінің беріктігін әлсіретіп, олардың іріп-шіруін тездетеді. Әсіресе, қызанақ – томат, тәтті жемістер мен жүгерінің өсуін кешеуілдетеді.
Көптеген ағаш-тектес дақылдар Na ерітіндісіне өте сезімтал, өйткені бұл ерітінді топырақ құнарлылығын нашарлатып, түскен ылғалда нашар өткізетін және өткізгіштік коэффициентін төмендетеді. Егер топырақ құрамында кальций мен магний жеткілікті мөлшерде болса, онда топырақ құрылымын майда тозаңдар құрайды, мұны өңдеу оңай және ылғал сіңімділігі артады. Дегенмен, егер жыртылған қабатта 10-20% сіңірілген натрий болса, онда бұл қабат ылғал кезінде суды өткізбейді.
Топырақ құрамында сіңірілген натрийдің болуы ауылшаруашылық дақылдарын өсіріп, одан өнім алуда қосымша қиындықтар туғызады. Егер судың құрамында аздаған тұздар болса, онда өзі сортаң жерді тез бунап, ісіндіріп, топырақ құрамындағы минералдар және органикалық заттардың еруіне мүмкіндік туады, сонымен қатар құрамындағы кальцийдың ығысып шығуына (ыдырауына) мүмкіндік береді. Топырақ сіңіру жағдайларының (SAR) натрийге арақатынасын химиялық жолмен таңдау кезінде сіңірілген натрийді анықтау жақсы көрсеткіш ретінде бағаланады. Топырақтың сіңіру жағдайларының (SAR) натрийге арақатынасы:
SAR = Na/ · (1.5.)
Өсімдіктер мен топырақ үшін ең зиянды тұздар құрамының бір метрлік қабаттағы шамасы төмендегіше белгіленеді. Топырақта, өсіресе көп кездесетін хлорлы натрий (NaCl), күкіртқышқылды натрий (Na2SO4), күкіртқышқылды магний (MaSO4) көмірқышқылды натрий (Na2CO3), хлорлы магний (MgCl2), хлорлы кальций (СaCl2). Бұл тұздар суда өте жақсы ериді, және өсімдіктерге өте зиянды. Әсіресе, хлорлы тұздар. Хлордың мөлшеріне байланысты топырақтың сортаңдану дәрежесін анықтайды.
Жердің сортаңдану қаупі мынадай көрсеткіштерімен бағаланады:
1. Иондардың сіңірілу коэффициенті:
2. Натрийдің сіңіру коэфициенті:
3. Натрийдің судағы құрамы:
ПН = ;ПНK = ;ПНKM = .
Na+, Ca2+, Mg2+ – иондардың (натрий, кальций мен магний) судағы құрамы, мг-экв/л);
SAR – судың минералдылығы, г/л.
Ақ жүгері құрғақшылыққа төзімді егін саналады, бір рет берілген қалдық сумен де гектарына 400 центнерге дейін өнім беруі мүмкін. Сондықтан қай жерде осындай жағдайды қолдану мүмкіндігі болса, сол жерге міндетті түрде ақ жүгеріні егу жоспарына ендіру керек. Қандай егін болса да мол және сапалы өнім алу үшін, егілген егінге қажетті жағдай жасау керек. Мұндай жағдайды қамтамасыз ететін амалдардың бірі суғару болып саналады. Ақ жүгері қанша құрғақшылыққа төзімді болғанымен, мол өнім мен сапалы дән алу үшін оны уақытында суғару керек. Ақ жүгерінің будандық формаларын өсіруде олардан ойдағыдай өнім алу үшін өсіретін аймақтың топырақ жағдайын, жылдың түрлі мезгілдерінде пайда болатын су ресурстарын білу керек. Бұл өз кезегінде суды аз жұмсап, мол өнім алуға мүмкіндік береді. Өсімдіктің суды аз жұмсауы үшін, оның қоректену режимін дұрыс ұйымдастыру керек.
Тәжікстандық ғалымдардың көпжылдық жинаған мәліметтері бойынша, егер өсімдіктің тұздылыққа төзімділігі топырақтың құрғақ күйіндегі салмағына сәйкес келетін хлор ионының ең жоғары дәрежесі 0,034-0,035% болса, ақ жүгері соған төзімді болады.
Ақ жүгері басқа өсімдіктерден топырақ тұздылығына аса төзімділігімен ерекшеленеді. Ақ жүгері топырақтың 0,6-0,8% болатын тұздылығына төтеп бере алады. Ал жүгеріде бұл көрсеткіш 0,4%-ды ғана құрайды. Ақ жүгері топырақтан натрий, кaльций, магний элементтерін өз өнімімен алып кетіп, топырақтың тұздылығын тазалайды. Басқаша айтқанда, ақ жүгері топырақ тұздылығын 0,6-0,8%-ға кемітеді. Ақ жүгері топырақты тұздылықтан тазартумен қатар, фитомелиоратор рөлін де атқарады.
Өзбекстан ғалымдарының көпжылдық жүргізген тәжірибелері (1956-1981) жоғарыда келтірілген мәліметтерді дәлелдеді. ТМД ғалымдарының болжамынша ақ жүгерінің топырақ соры үшін рұқсат етілген хлор ионы Әмудария аймағындағы 0-100 см топырақ қабатында 0,02-0,03%-ды құраса, басқа облыстарда бұл мөлшер топырақтың құрғақ массасына байланысты 0,01% болу керек. Өзбекстан ғалымдар жүргізген тәжірибеде ақ жүгері бұдан да артық сорлануға төтеп берген.
Сорт – бұл мәдени өсімдіктің селекция жолымен жетілдірген сапалы биологиялық және шаруашылық қасиетке ие, жергілікті топырақ – климат жағдайларына бейімделген биологиялық формасы. Ақ жүгерінің 50 мәдени және бірнеше жабайы түрлері бар. Олар Азияда, Африкада, Оңтүстік және Солтүстік Америкада, Еуропада және Австралияда таралған. Оның ішінде: кәдімгі ақ жүгері (Sorghum vulgare), джугара (S. sernuum), дурра (S.durra), гаолян (S.japonium), кафрское (S. caffrorum), дақылдық (S.dochna), қантты (S.sacchartum), сыпырғы (S.technicum) және суданшөп (S.sudannense) кең таралған.
Шаруашылықта қолданылуына қарай ақ жүгеріні: астық немесе пішендік, қантты, сыпырғы деп 3 топқа біріктіреді. Көбінесе, шаруашылықта маңыздылары астық және пішендік ақ жүгері.
Украинада бұлардың мынандай будан түрлері бар: Зернаградское 3, Кормовой 5, Севашкий, Одесский 220, Север 2 және тағы да басқалар. Соңғы 10-20 жылдарды ақ жүгерінің биіктігі 6-10 метрге жететін будандары алынады (Утес, Юбилейный 75, Сократор 87). Ең жақсы іріктемелері мен будандары: Степной 5, жергілікті Кубанское красное 1677, Кормовой 5, Оранжевое 160.
Сыпырғы ақ жүгеріні барлығық жерде өсіруге болады. Ауланың ортасына немесе жақсы қопсытылған жеріне сыпырғы ақ жүгеріні қатар етіп ексе, күзде сыпырғы жасауға дайын материал шығады.
Сыпырғы ақ жүгерінің мынандай түрлері бар: Вавиген 100, Донское 35, Карликовое 45, Таврийское 1. Алайда, сыпырғы ақ жүгері мен пішендік ақ жүгері араларын жақын қылып ексе, олар өзара ұрықтанып, будан ұрпақтар алынуы мүмкін. Сондықтан олар бір-бірінен алшақ еккен жөн. Себебі 2 сорттан алынған будан өз өнімін толық бермейді. Сыпырғы ақ жүгеріні еккенде топырақты араластырған жөн. Қалың өскен өсімдіктер әлсіз, сабағы жіңішке болады. Байлағанда жақсы сыпырғы шықпайды. Сондықтан сыпырғы ақ жүгері тұқымының арасын 2030 см, ал қатарлар арасын 510 см ету керек.
Қантты ақ жүгері құрамы 15-18% қанттан тұрады. Оны өсіру технологиясы басқа түрлердікіндей. Сабағын қырқып шырынын алады.
Суданшөп ақ жүгерінің жақын туысы. Олардың латынша атауы да бір. Ақ жүгерінікі – S.Вісler, ал суданшөптікі – S.sudanense. Олардың бір туыс екендігіне екеуі шағылысқанда будан түрдің шығуы да дәлел. Биологиялық қасиеттері де бірдей. Суданшөп жылуды жақсы көреді. Сондықтан екеуін қатар егуге болады.
Ақ жүгері – Sorhgum bigolor (L.) өсімдігі Қазақстанда аз зерттелген. Өсімдіктің құрғақшылыққа өте төзімді, топырақ таңдамайтын, жоғары өнімді өсімдік екендігі белгілі. Осыған байланысты оңтүстік өңірлердің тұзды, құмдауыт топырағы жағдайында астықтық және мал азықтық дақыл ретінде үлкен маңызға ие. Өнімнің тұрақтылығы бойынша бүкіл мал азықтық өсімдіктерді артқа тастайды. Дұрыс агротехникалық күтім жасағанда 1 га жерден 35-55 ц және одан да артық дән өнімін беретіндігі анықталған. Сондықтан ақ жүгерінің жаңа түрлерін, сұрыптарын жергілікті табиғи жағдайда сынақтан өткізу қажеттілігі туындап отыр.
Суы тапшы және топырағы тұзды-сортаң жерлерде мал шаруашылығын жемшөп базасымен қамтамасыз етуде ақ жүгері галофитті өсімдік ретінде аса маңызды орын алады.
Оңтүстік облыстардың су тапшы аудандарында суды үнемдеп пайдаланатын галофитті өсімдіктерді егу қажеттігі қазіргі кездің өзінде-ақ пайда болып отыр. Осы талапқа ақ жүгері толық жауап береді.
mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2017 год. (0.16 сек.)Пожаловаться на материал