kk ru ru ru kk ru kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk en kk en ru en ru mk kk en kk kk ru kk ru hbs_cyr ru kk kk ru en ru en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru ru
Ндірістік улардың ағзаға тусу жолдары
АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника
Өнеркәсіптік улар ағзаға тыныс алу жолдары, асқазан-ішек жолдары және зақымдалмаған тері арқылы, сонымен қатар көздің шырышты қабаты арқылы түсуі мүмкін. Тынысалу жолдарынан улар ағзаға газ, бу, аэрозоль түрінде және бу-газ-аэрозоль қоспасы түрінде түседі. Удың асқазан-ішек жолы арқылы түсуі, мұрын-жұтқыншақ шырышын жұтқанда, сонымен қатар жеке бас гигиенасын сақтамау нәтижесінде немесе аспенен, ауызсу арқылы түсуі мүмкін.
Тері арқылы көбіне суда және майда жақсы еритін заттар түседі, атап айтқанда органикалық еріткіштер, сонымен қатар кейбір металл тұздары, мысалы: сынап, свинец т.б.
Удың ағзаға тынысалу жолдары арқылы түсуі. Улы қосылыстардың тынысалу жүйесінің шырышты қабаты арқылы сіңуі, негізгі және тез ағзаға түсу жолы болып табылады. Бұл өкпе альвеолла беткейінің өте үлкендігімен (есеп бойынша 100-120 м2) және альвеоладағы заттардың қанға өтуін жүзеге асыратын өкпе капиллярларына үнемі қанның келіп отыруы түскен уды барлық ағзаға таратуымен түсіндіріледі.
Химиялық қосылыстардың 2 үлкен тобына арналған өкпе арқылы удың түсуіне арнайы заңнама бекітілген. 1-ші топты әрекеттеспейтін бу және газдар құрайды, оларға ароматтық және май қатарының көмірсу буы және оның туындылыры жатады. 2-ші топты әрекеттеспейтін газдар құрайды. Оларға аммиак, азот оксиді және т.б. улар жатады.
Әрекеттеспейтін газ тәрізді және бу тәрізді бейэлектролиттердің өкпеде сіңірілуі концентрация градиенті төмендеуімен жүретін жай диффузия заңымен жүзеге асады. Мұндай заттармен қанығу жылдамдығы физико-химиялық қасиетімен анықталады.
Удың тұрақты концентрациясымен дем алғанда, оның қандағы мөлшері бастапқыда тез жоғарылап, кейін бір деңгейде ұстап тұрады. Веналық қандағы у мөлшері және қанның ары қарай газбен, бумен қанығуы тоқталады. Қандағы удың шекті мөлшері оның физико-химиялық қасиетіне байланысты, әсіресе артерия қанындағы бу мөлшерінің , оның альвеоллалық ауадағы мөлшеріне қатынасын анықтайтын тарату коэффициентіне (К):
Бұл коэффициент мәні жоғары болған сайын, ауадан қанға түсетін затта жоғары болады. Тарату коэффициент мәні, сонымен қатар ауа мен қан құрамындағы заттардың тепе-теңдігін орнататын жылдамдыққа да әсер етеді. Тарату коэффициенті жоғары бейэлектролиттер (ацетон) ауадан қанға ұзақ өтеді, ол тарату коэффициенті төмен қосылыстар (көмірсумен) ауа мен қан арасындағы тең концентрация ға тез жетеді.
Әсер ететін бу мен газдар дем алғанда ағзаға уақытқа байланысты өзгермей, тұрақты жылдамдықта ұсталады. Бұл олардың тыныс жолдарында немесе бірден қанға сіңгеннен кейін тез химиялық қосылысқа ұшырауымен түсіндіріледі.
Удың асқазан-ішек жолы арқылы түсуі.Кейбір улы қосылыстар ауыз қуысында сіңіріліп, қан айналымға түседі. Ауыз қуысы арқылы барлық майда еритін қосылыстар, фенол, кейбір тұздар, әсіресе цианид сіңіріледі.
Асқазан арқылы удың сіңірілуі асқазан сөлі әсеріне, шырыш түзілуіне, тағам сипатына, сонымен қатар, асқазанның шырышты қабатының қандануына байланысты. Суда нашар еритін қорғасын қосылысы асқазан сөлінде жақсы ериді, сондықтан тез сіңіріледі. Асқазаннан барлық майда еритін қосылыстар, органикалық заттардың ионданбаған молекулалары сіңеді.
Удың сіңірілуі аш ішектеде жүзеге асады. Удың сіңуіне ортаның әрекеттесу өзгерісі, ферменттер, қосылыстың қасиеті мүлтіксіз әсер етеді. Ал мынандай заттар мысалы: мыс, уран, сынап қосылысы сияқты металлдар эпителиальды жабындыны зақымдап, сіңірілуді бұзады.
Майда еритін заттар диффузия жолымен жақсы сіңеді. Күшті қышқылдар ішек шырышымен комплекс түзе отырып, жай сіңіріледі. Құрылымы бойынша табиғи түзілістерге ұқсас заттар шырышты қабаттан қоректендіргіш заттар сияқты белсенді тасмалдану жолымен сіңіріледі.
Удың тері арқылы түсуі. Өндірістік жағдайда зақымданбаған тері арқылы көп мөлшерде химиялық қосылыстар түсуі мүмкін. Удың тері арқылы кіруінің 3 жолы бар: эпидермис арқылы, түк фоликуласы және тері мен май без түтіктері арқылы. Эпидермис арқылы тек майда еритін органикалық заттар өтетін болғандықтан, эпидермисті липопротеинді барьер (кедергі) деуге болады. Эпидермияльды өткізгіштік – удың өтуінің 1-ші фазасы, теріден қанға өткен қосылыстарды көшіру 2-ші фазасы болып табылады. Ондай болса майда еритін зиянды заттар ғана емес, суда еритін заттар да потенциальды қауіп төндіреді.
Өндірістік органикалық улардың ішінде ароматты нитро және аминоқосылыстар, фосфорорганикалық инсектицидтер, кейбір хлорланған және металлоорганикалық қосылыстар тері арқылы өткенде интоксикация шақыратын ең қауіпті заттар болып табылады. Электролиттер зақымданбаған тері арқылы өтпейді деуге болады. Зақымдалған тері сөзсіз улы заттардың ағзаға түсуіне ықпал етеді.
Ағзадан улардың бөлінуі, таралуы және айналымы.Бірақта бұл түр өзгеріске ұшырайды. Уақыт өте бере бөлінуде маңызды үлкен рөл атқаратын сорбиционның құрамындағы талшықтар болып табылады. Сонымен бөліну жүзеге асқан сәтте олар маңызға ие бола бастайды сол сәтте талшықтарда жиынтық пайда болады, сорбициондық көлемі осындай заттардан молырақ болады. Қорытындысын да бөліну статикалық түрде жүзеге асады деп айтуға болады.
Липидті еритін заттар мысалы: майлы талшықтар және ағзалар, липидтерге бай жілік майы мен аталық ен т.б жатқызуға болады. Металлдардың қатарына (күміс, марганец,хром, кобальт,ванадий, кадмий, цинк т.б) олардың қаннан жоғалып кету асқазан мен бүйректе жиналуына әкеледі. Қалған ағзалар элементтердің біркелкі таралуына қосылады. Еритін және жақсы диссоцирияланатындарға қалайлы қосындысы бериллий, барий, уран, калций мен фосфорға қосылуға бейімді болып келеді және олар жілік талшықтарына жиналады.
Залалды заттардың ағзаға айналуы. Басқа түрдегі органикалық қосындылар ағзада метоаурулық белгілер тудырады. Олардың барлығын айналу түрі ретінде қарастыруға болады ферменттермен эндоплазмалық ретикулума бауыр және сырттың маталарының катализацияға айналдыруға деген жиынтыққа қарамастан сырт жерлерде (микросомалы емес) айналдыруға жол бермей ферменттермен катализацияланады. Осы реакцияның химиялық табиғатында,оларды бейнелі жіктеуге болады.
М и к р о с о м а л ы қ ф е р м е н т т е р м е н қ ы ш қ ы л д а н у ы:ациклды гидроқышқылдану, ароматты қосындылар аминді N- гидро-қышқылдану, S-қышқылдану, дезаминдену және сульфилаттануы.
М и к р о с о м а л ы қ ф е р м е н т т е р д і ң қ а й т а қ ұ р ы л у ы: қайта құрылу нитро және азоқосылыстар.
М и к р о с о м а л ы қ е м е с д е з а м и н д і қ ы ш қ ы л д а н у ы спирттердің қышқылдануы және альдегидтер алициклдық ароматтанушы қосындылар.
М и к р о с о м а л ы қ е м е с қ а й т а қ ұ р ы л у ы альдегидтер мен кетондардың құрылуы.
Г и д р о л и з: гидролиз күрделі эфирлер мен амидтар, микросомалық және микросомалық емес ферменттердің қатысуымен жүреді.
Б а с қ а д а р е а к ц и я л а р: оларғадегидроксилирленген катехол және гидроксамды қышқыл, дегалогенирлер, сақина пайда болуы,қаныпаған қоспалардың , дисульфидтер мен тиолдардың қалпына келуі т.б.
Осындай тағамдардың метаболикалық айналуы кейін а) өзгеріссіз бөлінуге б) коньюгацияланудан соңынан бөліну в) метоболизм әрекетінен орта деңгейлі зат алмасуына ұшырауы мүмкін.
Бірнеше ерекше функционалдық топтармен бірігу метаболизациялануы осының әсерінен осылардың ішіндегі бір әр түрлі метеболиттермен қатарласуы.
Залалды заттардың ағзада айналымға түсуінің барлық түрдегі сызбасы
Зиянды заттардың ағзадағы айналымы Сызба 1
Гидролиздің қышқылдануы қайта қалыптасуы
Эндоплазмалық тор бауырдың және басқада талшықтың торларының түрлерін ұсына отырып липопротеин арқылы барлық цитоплазмалық тордың қабырғасынан деген тарайтын канальце арқылы ауысады. Ретикулуманың 2 үлгісі бар: қотыраш эндоплазматикалық тор оның беті рибосомами қапталған, ақуыздың синтез болып табылғанына, қарамастан және тегіс эндоплазмалық ретикулум, рибосома өзіне аздаған ферменттік белсенділік пен эндоплазматикалық ретикулуммен тегісімен тоқулы.
Биологиялық қышқылдану катализациялану жүйесі микросомалық ферменттер және ауқымды айналым реакцияларынынан тұрады, бірақ, олардың барлығы бір механизмге яғни гидроқышқылдануға қатысты болмайды.
Микросомалардың қышқылдану реакциясы келесі сызбадан көрініс табады.
1. Гидроқышқылданған ароматты сақина:
2. Гидроқышқылданған екі жақты сақина (ацикликалық):
R-NH-CH3 ----- [R-HCH2OH] ----- RNH2 + HCOH
R-О-СН3 ----- [R-O-CH2OH] ----- ROH + HCOH
R-CH(NH2)CH3 ----- [RCOH(NH2)CH3] ----- R-CO-CH3 + NH3
6. Сульфоқышқылдың пайда болуы:
R-S-СН3 ----- [R-S-CH2OH] ----- R-SO-СН3
Осы реакциялар үшін кафермерт НАДФН2 және оттегінде қалпына келтіріп отырады. Қалпына келтірген никотинадениндинуклеотидфосфат оттегіні белсенді молекулалық пішінге айналдырады: активтелген оттегі ара қатынасу түрлі гидроксилаз, гидроқышқыл бөгде құралымда болады.
Қалпына келтірген микросомалы реакциялар әмбебап ғана емес олар тотықтырғыш. Келесі кезеңдер ішінде қалпына келтіруге ұйғарылатынына, қарамастан және фермент емес фазаны: микросомалық фермент кешені НАДФН2-Цитохром-С-редуктаза немесе НАДН2 (никотинамид-аденин-нуклеотид) -цитохром -В-редуктаза ФАД(флавинадениннуклеотид) арасында ФАД-Н2 қалпына келтіреді. Соңғы ферментативті емес улы құралымды: қалпына келтіреді
ФАДН2 + R-NO2 ----- ФАД + RNH2 + 2Н2О
Микросомалы емес реакциялар тотықтандыру, қалпына келтіргенде және гидролиздың көптеген фермент жүйелермен катализацияланады. Айталық, гомогенат бауырдың еруші фракциясында, бүршіктің және өкпелердің алкогольдегидрогеназдарын асырайды, тез көптеген алғашқы спирттарды лайықты альдегидтерге қышқылдандырады. Осы реакцияның қажеті НАД болып табылады немесе НАДФ және Р- 450 цитохромасының қатысуы.
Немикросомальные реакции окисления, восстановления и гидролиза катализируются многими ферментными системами. Например, в растворимой фракции гомогенатов печени, почек и легких содержится алкогольдегидрогеназа, которая быстро окисляет многие первичные спирты в соответствующие альдегиды. Необходимым коферментом этих реакциясы НАД или НАДФ және цитохром Р-450 қатысуы қажет.
СН3СН2ОН + НАД ----- СН3-СOH + НАД-Н2
Микросомалы емес калыптасудың бірнеше түрлері белгілі: қосарлама қалыптасу дисульфид, сульфоқышқыл т.б
Күрделі эфир мен амид қышқылы гидролитті ыдыратады. Бұл үрдісте (эстраз және амидаз) ферменттер қатысады, олар бауырда және қан плазмасында болады.
RCOOR' + Н2О ----- RCOOH + R'OH
RCOHNH2 ----- RCOOH + NH3
Алғашқы реакциялардан кейін биотрансформация улы қоспалар химиялық белсенділікке ие болады (ОН, СООН, NH2, SH және т.б) бұлар каньюгация және эндогенді субстрат глюкуронды қышқыл, сульфатпен, уксусной қышқылымен, кейбір амино қышқылдармен реакция түзеді. Осының нәтижесінде әйгілі молекулалар организмнен тез бөлінетін сары түсті заттар түседі. Осындай түрмен ағзада фенолдар спирт және карбон қышқылы трансформацияланады.
Металл және олардың қосындылары ағзаға түскенде өздерінің формаларын көп рет өзгертеді. Оның үлкен бөлігін ағзада болған сәтте олар ақуыз кешені ретінде жүреді.Шегерім ретінде қозғалысты және аздап жер қоозғалысты металлдар жатқызылады. Брінші сұйық фаза йондық формада болады кейіннен қатты емес тез гидролизделетін кешен қалыптастырады. Металлдар белсенді топпен биокешен құрайды: ОН, СООН, НРО3 және лимон қышқылы. Аминқышқылы мен бөлек металдармен ақуызға ұқсас өмір сүреді. Аминқышқылдарымен SH-тобыен қосылатындар Hg, Pb, Co, Cd; СООН-тобы - Сu, Ni, Zn, Mg, Ca. Валенттілігіне қарай металдар ағзада ауыспалы түрде қалыптасады және қышқылданады. Осылай бесвалентті мышьяк ағзада токсикалық үшвалентті түрмен бірге қалыптасады.
Залалды заттардың организмнен шығуы. Токсиндік заттар арқылы өкпеден, бүйректен, асқазан-ішек жолдарымен тері арқылы шығарылады. Бұл ретте улар бірнеше жолмен бірмезгілде шығарылады.
Залалды заттың шығарылым көптеп бірінші күн және организмге түкеннен аптада кейін, одан ары ақырындайды. Жартылай шығарылым уақыты биологиялық кезең пайдалану мүмкіндігі үшін сипатты, организмге немесе жеке мүшелерге қажеттілік концентрациясын 50%-ке азайтады.
Ө к п е а р қ ы л ы б ө л і н у. Көптеген ұшушы электролит емес заттар негізі ағзадан өзгермес кейпінде демалатын ауа арқылы бөлінеді. Бу мен газдардан бөліну жылдамдығы олардың суда еруіне байланысты. Ол неғұрлым аз болса, сол удың бөлінуі ағзадағы қаннан тезірек жүзеге асады. Ең жәй бөлінетін залалды заттарға депонирленген майлы тіндер жатады.
Өкпе арқылы метаболит пен биотрансформация құратын ұшпалы улар бөлінуі мүмкін. Бұндай метаболиттерге су мен көмірқышқыл жатады.
Б ү й р е к а р қ ы л ы б ө л і н у. Улардың бүйрек арқылы бөлінуі бәсеңдетіп филтрлеу арқылы және активті транспорт арқылы жүзеге асады. Бүйректі каналдарда электролит еместер липидтерде жақсы еритін бәсең диффузия арқылы екі бағытта- бірінші қаннан қанға және қаннан каналдарға. Органикалық электролиттің аз иондалған бейтарап каналы диффузия бағыты зәрдің реакциясына тәуелді болады. Егер каналдағы зәрплазмаға қарағанда сілтілі болса,онда әлсіз органикалық қышқылдар тез енеді; егер зәрдің реакциясы қышқыл, оған органикалық негіздер жайылады ( диффундалады). Көптеген улардың биатрансформация үрдісінен бірігіп түзілген зәрдегі күкірт пен глюкурон қышқылдары каналдармен активті түрде концен-трацияланады.
Ионды түрде циркуляцияланған металдар бүйректен тез шығарылады және молекулярлы дисперстік күйде болады.Оған жататындар литий,рубидий,цезий. Зәр тұзындағы еківалентті металдар (Bе,Св,Сu) жақсы сыртқа шығарылады. Металдар тек бос күйінде ғана емес, сонымен қатар байланысқан күйде де бөлінуі мүмкін. Мысалы, қорғасын мен марганец ионды түрде де, органикалық жиынтық түрінде де сыртқа шығарылады .
А с қ а з а н - і ш е к ж о л д а р ы а р қ ы л ы б ө л і н у .Өнеркәсіптік улардың асқазан-ішек жолдары арқылы бөлінуі ауызда сілекеймен бірге басталады. Сілекейде кейбір бейэлектролит ауыр металдар, мысалы, қорғасын, қалайы, т.б. Ағзаға түсетін улы қосылыстар бірден бауырға барады. Олардың метаболиттері бауырдан өт арқылы ішектерге тасымалданады да, ағзадан бөлініп шығады.
Сонымен қатар, металдар асқазан-ішек жолдары арқылы да бөлінеді. Бауырда біршама уақыт тұрақтап, өт арқылы ішекке өтеді. Асқазан-ішек жолдары арқылы бөліну процесі кезінде металл жинақталатын пішін түзіледі. Металдар бауырда ұзақ сақталады да, нәжіс арқылы толық бөлініп шығады.
Б а с қ а д а ж о л д а р м е н б ө л і н у .Өнеркәсіптік улар ағзадан емшек сүті мен тері арқылы да сыртқа шығарылады. Емізулі әйелдердің сүті арқылы хлорлы көмірсутектер, инсектицидтер (гексохлоран, т.б.), қалайы, күкірт сияқты заттар бөлініп шығады. Тері арқылы ағзадан көптеген бейэлектролитті заттар: этил спирті, ацетон, фенол, фторлы көмірсутектер, т.б. заттар бөлінеді. Терідегі күкіртті көміртекті құрам оның зәрдегі концентрациясын үш есеге көтереді.
mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2017 год. (0.154 сек.)Пожаловаться на материал