kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk de ru kk kk en ru kk kk ru en de kk en kk ru kk en kk en kk en kk en en en kk en kk sl kk en kk en kk en en ro kk en kk en kk en kk en kk en kk ru en kk en kk en en en kk en kk en en kk en kk kk ro kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru ru ru ru en ru
Қазіргі уақытта елдің халықаралық бәсекеге қабілеттілігі елдің ұзақ мерзімді дамуындағы тұрақты экономикалық өсу қарқынымен анықталады. Елдің бұл экономикалық өсуіне макроэкономикалық жағдайдың тұрақтылығы, қызмет көрсету саласы мен өндіріс құрылымының технологиялық деңгейі, мемлекеттік институттардың сапасы сияқты факторлар әсер етеді.
Ғылым мен технология да елдің экономикалық өсуіне әсер ететін маңызды факторларының бірі болып келеді. Оны қолданыста жүрген ресурстарымыздың басым бағыттарының өзгеруінен, яғни шикізаттық бағытта ғана жүруден бас тартып, интеллектуалдыққа немесе білімге қарай ауысқанымыздан көруге болады. Әлемді шарқыған білімнің бәсекеге қабілеттілігі идеясы елдің даму стратегиясының негізі ретінде қалыптасты.
Өз алдында стратегия ұзақ мерзімді мақсаттары мен міндеттеріне жету үшін басымды әрекеттің қабылданған бағыттары мен ресурстарын орналастыруды болжайды. Ұзақ мерзімді мақсатты анықтау – ол стратегиялық мақсаттың логикалық тұрғыда қол жетерліктей бір жүйеге келуін білдіреді. Әрекеттің қабылданған бағыттары – бұл алға қойылған мақсаттың басты бағыттын және жүзеге асыру әдістерін таңдау болып табылады. Ресурстарды тиімді орналастыру стратегияның жүзеге асыру үрдісін қолдаудың басты тетігі болып келеді.
Әлемдік тәжірибеге сай, ұзақ мерзімді және тұрақты экономикалық өсу қарқынына әлемдік және отандық технологиялық жетістіктерге сәйкес келетін индустриалды-инновациялық даму стратегиясын таңдау арқылы қол жеткізуге болады. Сонымен бірге, дамыған елдерде ЖІӨ-нің көп бөлігі қызмет көрсету, жоғары технологиялар, білім, байланыс және ақпараттық-коммуникациялық технологиялар саласынан құралған.
"Қазақстан-2030" стратегиясы экономикамызды реформалаудың мақсаты мен бағытын анықтайтын негізгі құжат болып келеді. Онда кен өндірудің басым бағыттарын белгілеумен қатар, басты міндеттерінің бірі – экономикалық өсуді ЖІӨ-нің құрамындағы шикізат үлесін кемітіп, біртіндеп ғылыми сыйымды және жоғары технологиялық тауарлардың үлесін арттыру арқылы қамтамасыз ету болып табылды. Қайта құрылудың мұндай қажеттілігі маңызды екенін бүгінгі күнгі тау-кен өндіру өнеркәсібі үлесінің қарқынды өсуінен керісінше өңдеу өнеркәсібінің кемуінен байқауға болады: 2001 жылы 44,5%-дан 2004 жылы 53,4 %-ға дейін артқан, сәйкесінше өңдеу өнеркәсібінің үлесі 46,9%-дан 39,7%-ға дейін кеміген. Болжау бойынша 2000-жылмен салыстырғандағы 2010-ға дейін ЖІӨ-нің көлемі екі есеге ұлғаюына экономиканың индустриалды және аграрлық секторын жаңашылдандыру арқылы қол жеткізуге болады.
Қазақстанның нарықтық экономикасы бар ел ретінде танылуы – экономиканы диверсификациялау мен оның шикізат тәуелділігін азайтуға және сервистік-технологиялық экономикаға өтуге жағдай туғызуға бағытталған ҚР-ның 2003-2015 жылдарға арналған индустриалды-инновациялық даму Стратегиясының құрылуын анықтап берді. Оның басым бағыттары мұнай-химия, отын-энергетикалық кешені, тау-кен өндіру және металлургиялық өнеркәсібі саласындағы, ауылшаруашылық және ғылыми бағыттағы тауарларды өндіру және сақтау салаларындағы инновациялық жобаларды игерумен байланысты болып табылады.
Стратегияның институтционалдық-дайындау этапының (2003-2005ж.) жүзеге асырылуы заңдық актілерге өзгерістер енгізумен басталды. Нәтижесінде жобалардың бастапқы этапында мемлекеттің қатысуы, инновациямен айналысатын компанияларға салықтық жеңілдіктердің берілуі, даму инститтарының құрылуы анықталды. Сонымен қатар білім және ғылым жүйесіндегі реформаларында стандартизациялау және сертификациялау үрдісі жүргізілді. Бірінші этапта инновациялық қызметтің екі деңгейлі инфрақұрылымын құру басталған. Ұлттық және аймақтық деңгейдегі технопарктер жүйесі және венчурлық қаржыландыруы жүйесі бар қаржылық инфрақұрылымдарының құрылуымен толықтырылды.
Екінші этап (2006-2010 ж.) «индустриалдық жаңашылдандыруда» халықаралық стандарттарға сәйкес өнеркәсіптің инновациялық әлеуетін арттыру үрдісі басталды. Осының нәтижесінде өңдеу және ғылыми сыйымды секторлардың өндірістік қуаты құрылуы тиіс. Кәсіпорындардың инфрақұрылымдық қызметі әлемдік нарыққа шығу үшін IT секторларының бәсекеқабілеттілігін қамтамасыз етуге бағытталады. 2010-жылға дейін ЖІӨ-нің екі еселенуі туралы стратегиялық мақсатына тек мұнай және тау-кен саласының өсуі арқылы ғана емес, өңдеу өнеркәсібінің өркендеуі мен диверсификациялануы нәтижесі де арқылы қол жеткізуге болады. Стратегияның екінші этапында 2006-2008 жылдарға арналған ҚР Үкіметінің бағдарламасына сәйкес мұнай-химия кластерін күшейту арқылы индустриалды-технологиялық орталықтар мен парктердің негізінде өңдеу саласының индустриалды зонасын дамыту қолға алынды. Сонымен бірге өңдеу секторы тауарларының экспорты 2009 жылы 1,7 есе өсуге, ал оның ішінде арнайы экономикалық зоналар құру және өндіріс көлемінің ұлғаюы нәтижесінде 6,7% өсуге тиіс. Бұл дәрежеге жетуге металлургия, машина жасау, тоқыма өнеркәсібінде және басқа салаларда онға жуық біріккен кәсіпорындар құрылуы ықпалын тигізеді.
Сонымен, үдемелі экономикалық өсу Стратегияның 2011-2015 жылдарға арналған ғылыми сыйымды тауарлардың үлесі жоғары және бәсекеқабілетті тауарлар түрлерінің өндірісіне бағытталған «инновациялық-технологиялық» үшінші этапының құрылымдық қайта құрылуының шараларын тездетіп шешуге мүмкіндік береді. Экономика салаларының құрылымында жоғары үлесті сәйкессіздіктің сақталуына байланысты «Технологиялық алға басу» Стратегиясын қабылдау қажеттілігі туындайды. Бұл стратегия шеңберінде басым бағытты жобаларды игеруге байланысты шараларды жүзеге асыруға және жаңа жобаларды жасап шығаруға мүмкіндік беріледі. Басым бағытты инновациялық жобаларды жасап шығарудың және игерудің негізі жоғары технологиялар саласындағы негізгі және қолданбалы ғылымның нәтижелері болып табылады.
Қазіргі әлемдік технологиялық даму тенденциясы биотехнология, ақпараттық қауіпсіздік технологиясы, бағдарламалық қамтамасыз ету, телекоммуникация, силандық технологиялар жасау, жоғары сапалы кремний өндірісін ұйымдастыру, жаңа материалдар және нанотехнология сияқты басты бағыттарды дамытуға қолайлы жағдайлар туғызуы қажеттігін көрсетуде. Бұл жағдай ұлттық экономикамыздың жаңа артықшылықтар саласына кіруіне және бәсекеқабілеттілігінің артуына мүмкіндік береді. Халықаралық технологиялар трансферттеріне және отандық басым бағытты жобаларға негізделген «Технологиялық алға басу» стратегиясын жүзеге асыру еліміздің алдыңғы қатарлы бәсекеқабілетті елдер қатарына қосылуына негіз бола алады.
Стратегияның жемісті жүзеге асуы экономиканың, ғылыми-технологиялық прогресстің және өнеркәсіптің стратегиялық басқару әдістерімен анықталады. Сондықтан, осы үрдістерде стратегиялық басқарудың методологиялық мәселелері маңызды болып табылады. Сонымен бірге, стратегиялық менеджменттің теориясы мен практикасына сәйкес корпорация және бизнес бірліктер деңгейіндегі стратегиялық басқаруды жасау және жүзеге асыру мәселелері басым болып отыр. Батыс компанияларында қолданыста жүрген моделдер менеджменттің классикалық әдістеріне сүйенген: мақсаттың қойылуы, стратегиялық сараптама, стратегияны жасау және жүзеге асыру. Бұл модельді сәл өзгертіп, өнеркәсіптің инновациялық дамуының стратегиялық басқаруына қолдануға болады (1-Сурет).
Ең бірінші сатыда Миссия, Болжау, Мақсаты және Дамудың басым бағыттары құрылады. «Миссия» - терминологияда компанияның стратегиялық басқаруына жататын және оның бағыт бағдарын анықтайтын ұғым ретінде көрсетілген. Ұсынылып отырған моделге сәйкес макро деңгейдегі «Миссия» термині әлемдік нарықта ұлттық өндіріс жүйесін тек шикізат ресурстарын жабдықтаушы ретінде ғана емес, қосылған құны жоғары, ғылыми сыйымды, жоғары технологиялы, «интеллектуальды» тауарларды жабдықтаушы ретінде көрсету миссиясы ұғымын білдіреді. Технология трансформациясында және өндірісті жаңашылдандыруда елдің Үкіметі басты рольде болып табылады. Бұл жерде Үкімет өзінінің елді дамытудың катализаторы және «технологиялық» менеджері ретіндегі миссиясын атқарады.
Индустриалды-инновациялық даму стратегиясының жүзеге асырылуын басқару үрдісінде жаңа міндеттерді шешу қажет етілген жағдайда Үкімет миссиясы оны әрбір этапында қайта қаратыруы мүмкін. «Болжау» – бұл ел экономикасының даму деңгейінің және оның жағдайының көрінісін, оның ғылыми-технологиялық әлуетін және әлемдік нарықта алатын орнын анықтайтын ұғым болып табылады. Үкімет елдің болашақтағы жағдайын «Болжауына» байланысты «көшбасшы» немесе «Технологиялық алға басу» Стратегиясын жүзеге асыруы қажет. Сонымен, ары қарай, «Болжау» дамудың басым бағыттарын және стратегиясын жүзеге асыру нәтижесінде қол жеткізілетін мақсаттарын анықтайды. Ішкі ресурстарымызды және сыртқы нарықтық ортаны стратегиялық сараптау елдің экономикалық, ғылыми-технологиялық және өнеркәсіптік әлеуетін бағалауға мүмкіндік береді.
Сыртқы орта сараптамасы (макроэкономика, инвестиция нарығы, технологиялар нарығы)
Сыртқы орта сараптамасы (макроэкономика, инвестиция нарығы, технологиялар нарығы)
Ішкі орта сараптамасы (ғылыми-технологиялық деңгейінің даму тенденциясы)
Ішкі орта сараптамасы (ғылыми-технологиялық деңгейінің даму тенденциясы)
Елдің экономикалық, ғылыми және инновациялық-технологиялық әлеуетін бағалау
Елдің экономикалық, ғылыми және инновациялық-технологиялық әлеуетін бағалау
«ҚР-ның индустриалды-инновациялық даму стратегиясы» «ҚР-ның технологиялық алға басу стратегиясы»
«ҚР-ның индустриалды-инновациялық даму стратегиясы» «ҚР-ның технологиялық алға басу стратегиясы»
Стратегияның жүзеге асуының негізгі бағыттары
Стратегияның жүзеге асуының негізгі бағыттары
Экономикалық көрсеткіштер нәтижелерін болжау
Экономикалық көрсеткіштер нәтижелерін болжау
Қызмет етудің стратегиялық бағдарламасы
Қызмет етудің стратегиялық бағдарламасы
1-сурет. ҚР-ның инновациялық дамуын стратегиялық басқарудың сызба-моделі
Стратегияның маңызды бөлігінде стратегияны жүзеге асырудың ғылыми негізделген басым жене негізгі бағыттары қарастырылуы қажет. Стратегияның басым және негізгі бағыттарына, оның жүзеге асуынан күтілетін көрсеткіштерге сүйене отырып «Қызмет етудің стратегиялық бағдарламасы» жасалады. Бағдарламаның орындалуын қадағалау сәйкес құрылымдардың құзіретіне, олар: Индустрия және сауда министрлігі, Энергетика және минералды ресурстар министрлігі, Экономика және бюджетті жоспарлау министрлігіне беріледі. Олардың міндетіне стратегиялық мониторинг және жүзеге асыру үрдісін реттеу қызметі тапсырылады. Стратегияны басқарудың соңғы этапы қызмет ету бағдарламасының және міндеттерінің өзгеруіне байланысты түзетулер енгізу мақсатымен жүргізілетін ішкі және сыртқы орта сараптамасы қажет етіледі.
Макро деңгейдегі стратегиялық сараптама үрдісінде экономиканың күшті және әлсіз жақтары, сонымен бірге, оның мүмкін бағыттары, дамуының әлеуеті, күтілетін кедергілері мен шектеулері немесе қауіптері анықталуы мүмкін. Компанияның SWOT-сараптамасының үйлестігімен келтірілген ұсыныс инновациялық-технологиялық дамудың тиімді стратегиясын жасап шығаруға мүмкіндік береді. Сараптаманың нәтижелері экономикалық, ғылыми, инновациялық әлеуеттің нақты көрінісін бағалауда алынған көрсеткіштері болып табылады. Ал осы нәтижелерді Үкімет даму және «Технологиялық алға басу» Стратегиясын құруға негіз ретінде қарастырады.
Стратегияның жетістіктерге жетуі оның жүзеге асуының басым және негізгі бағыттарын дұрыс таңдауына байланысты болып келеді. Ал сол бағыттары көрсеткен нәтижелерімен Қызмет етудің Бағдарламасына ықпалын тигізеді. Мониторинг ішкі және сыртқы ортаның өзгеруіне байланысты толықтулар мен түзетулер енгізуге мүмкіндік береді. Өэ кезегінде ішкі және сыртқы ортаның өзгеруі кері байланыстың әсерінен болады.
Даму стратегиясын жүзеге асыру үрдісінде өнеркәсіп кәсіпорындарының, венчурлық бизнестің, мемлекеттік және жеке даму институттарының қатысумен ғылымды, инновацияны және технологияны жүйелі түрде басқаруды жүзеге асыру Қазақстанның ұлттық инновациялық жүйесін қалыптасуын қамтамасыз етеді.
Өнеркәсіп құрылымдарын диверсификациялау және өндірісті дамыту үрдісінде «Қазақстанның технологиялық алға басу» Стратегиясын жасау және жүзеге асыру қажеттілігі туындайды. Бәсекеге қабілеттіліктің жоғары жағдайындағы тез өзгеріске ұшырайтын жаңа технологиялар әлемінде басым бағытты технологиялар мен бағыттарды жасау және жүзеге асыру маңызды болып отыр. Бұл жағдай Қазақстан үшін осындай басымдылыққа ие етуге негіз бола алатын ғылыми зерттеулердің перспективтісін іздеуге бағыттайды. Сондықтан да, стратегияны жасау мен ғылыми-технологиялық даму саясаты әлемдік ағымдардың шындыққа негізделген болжамдарына сүйенуі қажет.
Қазақстанның «Технологиялық алға басу» Стратегиясына өтуі ғылымның және бизнестің дамуының перспективті бағыттарына қаржылық ресурстардың және ғылыми-технологиялық әлеуеттің жұмылдырылуы, экономиканың «интелектуалдануы» негізінде экономикалық қызметтің жаңа саласына шығуға мүмкіндік береді. Осы Стратегияның жүзеге асуы нәтижесінде жаңа өндірістер құруға арналған басым бағытты жобалар арқылы құрылатын ғылыми сыйымды және жоғары технологиялы салалар қалыптасуы мүмкін. Жаңа өндірістерді құру жобалары өз кезегінде отандық ғалымдардың зерттеулерінің нәтижелеріне негізделген био- және нанотехнология, фармацевтика индустриясы саласындағы, жоғары технологиялар трансферті негізінде құралған әртүрлі бағдарламалық тауарлы инновациялар саласындағы отандық ғылыми зерттеулер мен тәжірибе конструкторлық жұмыстар нәтижелерін жүзеге асырумен айналысады. Бізге белгілі, ұлттық экономиканың ғылыми саладағы бәсекелік артықшылығы компанияның инновациялық стратегиясымен анықталады. Сондықтан, Үкіметтің инновациялық саясатында жоғары технологиялар саласындағы корпоративті сектор мен шағын инновациялық бизнестің технологиялық дамуының басым бағыттарына, қазақстандық ғалымдар мен компаниялардың халықаралық жобаларда бірлесіп жұмыс жасауына аса назар аударылуы тиіс.
Қазақстан Республикасының индустриалды-инновациялық дамуының 2003-2015 жылдарған арналған стратегиясы. HYPERLINK "http://www.government.kz" www.government.kz
Кэмпбелл Д. Стратегический менеджмент. М: Проспект, 2003 г. – 420 с.
Томпсон А. Стратегический менеджмент: концепции и ситуации для анализа. М: Вильмас, 2008 г. – 928 с.
Муканов Д. М. Индустриално-инновационные развития Казахстана: потенциал и механизмы реализации. Алматы: М-Дайкер, 2004г. – 274с.
В статье рассматриваются основные направления реализации индустриално-инновационной политики Казахстана. Долговременный и устойчивый экономический рост достигается при эффективной реализации стратегии индустриально-инновационного развития. Известно, что успешная реализация стратегии определяется методами стратегического управления экономикой. Поэтому, нами была предложена модель стратегического управления инновационными развитиями Казахстана.
In article it is considered the basic directions of realisation industrial-innovation politics of Kazakhstan. Long-term and steady economic growth is reached at effective realisation of strategy of industrial-innovation development. It is known that successful realisation of strategy is defined by methods of strategic management of economy. Therefore, we are proposing model strategic management of innovation developments of Kazakhstan.