kk ru ru ru kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru ru
Ияр. Биологиялық ерекшеліктері мен өсіру технологиясы
АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника
Қазақстанда қияр қырыққабаттан кейін екінші орын алады. Жүйелі түрде суарғанда ол жоғарғы өнім береді. Тамаққа қиярдың піспеген жемісін 9-12 тәуліктік көк түйнегін жас күйінде тұздап және маринадтап пайдаланады, 4-5 тәуліктік жемісі корнишон, ал 2-3 тәуліктік түйнегі пикуль пайдаланылады.
Қиярдың көк түйнегінде сортына байланысты 0,5-1,4% ақуыз, 1,5-3,7% қант, 10-15% С дәрумені, әртүрлі минералдық заттар және су болады. Қиярдың калориялылығы аз, бірақ дәмділік қасиеті өте жоғары, белоктық тамақтық толық сіңірілуіне ықпал жасайтын ферменттері бар, ас қорытуды, жүрек және бүйрек қызметін жақсартады.
Қияр топырақпен ауаның температурасына және ылғалдылығына жоғары талап қояды. Тамыр жүйесі топыраққа небәрі 25‑30 см тереңдейді, ал жан-жағына 50 см-ге дейін тарайды. Сабағы төселіп өседі, мұртымен тірегіштерге оратылып, ол тіке өседі.
Бұл біржылдық, бір өсімдігінде аналық және аталық гүлдер қалыптасатын қос жынысты ұялас өсімдік. Олар жапырақ қолтығында пайда болып, аталығы 5‑7-ден, аналығы біреуден, кейде екеуден пайда болады. Соңғы кездері негізінен аналық гүлдер қалыптасатын сорттары шығарылды, оларды аналық типтегі сорттар дейді.
Аталық гүлдер ашылғаннан кейін аналық гүлдер пайда болады. Олар бүйірлік бірінші және екінші реттегі сабақтарда орналасады. Негізгі сабақты шеку буйірлік өркендердің құрылуын тездетеді де, ерте өнім алуға ықпал жасайды, ал шырпылган өсімдіктердің жинақтылығы оларды бір алаңда көбірек орналастыруға мүмкіншілік береді де, жалпы өнімді көтереді.
Қиярдың гүлдері насекомдармен негізінен аралар мен тозаңданады. Бірақ аналық гүлді тозаңдатпай жеміс байлайтын партенокарптық сорттары бар.
Жемістердің пішіні әртүрлі болады – шар тәріздіден жылан тәріздіге дейін, олардың мөлшері де ауытқымалы 5 см-ден 70 см-ге дейін болады. Сортына байланысты түсі сүттей ақтан қою жасылға дейін болады. Жемісі – сортына байланысты биологиялық пісуіне 60 тәулікте жетеді, оларды бұл кезеңде тұқымдықтар деп атайды. Тұқымдықтардың түсі сүттей ақтан күңгірт қоңырға дейін өзгереді, кейбір сорттарының тұқымдары торлы болады, 1000 тұқымның массасы 16-25 г.
Қияр қысқа күннің өсімдігі. Соған қарамай жекелеген сорттарының күннің ұзақтығынан әртүрлі әсер ете алады. Қияр-жылу сүйгіш өсімдік. Тұқымдары 12‑13°С-та өне бастайды. Егер тұқымды температуралық шынықтырудан өткізсе олар +100 С-та өне алады. Өсу және жеміс салу үшін қүндізгі оңтайлы температура 25-тен 32-ге дейін, түнде 8-ден 20°С-қа дейінгі жылулық. Мұндай температурада өскіндер 4-5°С тәулікте пайда болып, 5-6 тәуліктен кейін, аналық типтес сорттардың қолтығында, алғашқы жапырақтар пайда болады. Өскін пайда болғаннан 22-28 тәуліктен соң гүлдей бастайды. Жапырақ тозаңданғаннан кейін тез пісетін сорттарда 9-12 тәулікте көк түйнектері техникалық пісуге жетіледі. Дамудың оңтайлы жағдайында, ерте пісетін сорттарда қиярдың алғашқы жиналуы өскін пайда болғаннан 38-40 тәулік өткеннен соң басталуы мүмкін.
Жылылық 14°С-тан төмен болса, қиярдың өсуі тоқтайды. Сондықтан салқын жылдары өнім күрт төмендейді. Тым жоғары температурада да жеміс салуына қолайсыз гүлдер тозаңдары ұрықтана алмайды да, жеміс байланбайды, өсімдік өсуі жалпы тоқтайды.
Қиярдың ылғалдылықты күшті буландыратын үлкен жапырақ тақтасы бар, ал тамырының негізгі бөлігі топырақтың тез құрғайтын жоғарғы қабатында орналасқан. Сондықтан ол суландырудың жүйелі болғанын тілейді. Топырақтың ылғалдылығы 80-90% шамасында болу керек. Топырақтың жоғары ылғалдылығына байланысты қияр ауа құрғақшылығына төзімді келеді. Қиярды кез келген топырақта өсіруге болады, бірақ ең дұрысы құнарландырылған, қарашірікке бай, жақсы жылынатын құрылымды топырақтар. Қияр басқа көкөніс дақылдарымен салыстырғанда топырақтан қоректік заттарды аз шығындайды, бірақ оларды жеңіл сіңіреді. Өсірудің алғашқы екі жұмасында азотты қоректік мол болғанын тілейді, сосын гүлдегенше – фосфорлы-азотты, ал жеміс салу кезеңінде қайтадан азотты тыңайтқыштардан басым болғаны дұрыс.
Қиярды ашық жерде өсіру технологиясы.Қияр жеңіл, аэрациясы жақсы, құнарлы қарашірігі мол, көңде, әсіресе өзен-көл маңындағы топырақтарда, жақсы өседі. Көкөніс ауыспалы егісінде қиярды ерте пісетін картоптан, қызанақтан, пияздан, асханалық тамыржемістерінен кейін орналастырады. Сүдігер көтерген кезде гектарына 100-200 т көң шашады және 3-3,5 ц суперфосфат енгізеді. Көктемде мүмкін болысымен сүдігерді екі ізбен тырмалайды. Егіске дейін екі рет культивация, біріншісін арамшөп өскіндерін жою үшін нақ себер алдында 7-8 см тереңдікке жүргізеді. Бірінші культивация астына гектарына 1,5-1,0 ц аммиак селитрасын енгізеді.
Себуге екі-үш жылғы тұқымдар алынады. Олар жаңа тұқымға қарағанда, аналық гүлдерін ерте қалыптастырады және жоғары өнім береді. Егер екі-үш жылдық тұқымдар болмаса, онда былтырғы жылғы тұқымды, тек 3 сағат бойы 55°С қыздырғаннан кейін қолдануға болады. Тұқымның қатты қызып кетпеуі үшін бұл жұмысты термостатта жүргізген қолайлы. Қыздырғаннан кейін суланған тұқымды төмен температурамен шынықтыру үшін тәулік бойы 25°С, сосын 3 тәулік 0-2°С жылылықта ұстайды. Шынықтырудан кейін тұқымды сусымалык үйге дейін кептіреді.
Тұқымның өну қуатын арттыру үшін әртүрлі ерітінділерде ұстайды. Бор қышқылының, метилкөгінің, күкіртқышқылды мырыштың, ас содасының Ақмола АШИ тәжірибелерінде тұқымды соңғы ерітіндіде ұстағанда өнім 34-33 ц-ге артқан.
Әдетте көкөнісшілер қиярды екі-үш мерзімде, арасына 4-5 тәулік салып, ерте сепкенде құрғақ тұқыммен, кешірек суланған және өне бастаға нтұқыммен егеді. Гектарына 5-6 кг тұқым шығындалады. Тұқыммен бірге гектарына 50-60 кг түйіршікті супрфосфат енгізу жақсы нәтиже береді. Себуді COH‑2,8A, CKOH-4,2, CKOCШ ‑2,8 А тұқым сепкіштерінің жоғарғы себу жолдарын пайдаланып сепкен дұрыс, себебі төменгі жолы тұқымды көптеп жарақаттайды. Тұқымды біркелкі сіңіру үшін дискінің шүмегіндегі шектеуішті қажетті биіктікке қояды. Сепкеннен кейін танапты тығыздайды.
Ақмола АШИ тәжірибелерінде Астрахан технологиясын қолданып қиярды қатарлылығын 140 см етіп себеді, өсімдіктер жемісін жинағанда азырақ зақымданады. Біраз шаруашылықтарда таспалы қос ізді, ізқатарларының арасын 50 см, таспаларының арасын 90 см етіп себеді.
Қиярды Солтүстік Қазақстанның жағдайында өсіргенде биік сабақты өсімдіктерден, яғни жүгеріден немесе күнбағыстан ықтырма себудің маңызы зор. Ықтырмалар қиярды суық жерлерден қорғайды, көктүйнек өнімі артады, оларды бір жұма ерте жинауға болады және қорғаулы жермен салыстырғанда жинау екі жұма кешірек аяқталады. Күздік қарабидайық тырмасының қорғаныштық әсері өте жақсы, оны 8-4-12-11 метрден кейін басым желбағытына көлденең себеді, ені – 0,7 м.
Егер топырақ құрғақ болса және 5-6 тәулікте өскін пайда болмас бұрын суландыру керек және қабыршақтарды айналмалы шотпен немесе торкөзді тырмамен жою керек. Ең дұрысы, себер алдында суландыру. Бірінші кәдімгі жапырақ кезеңінде қатар аралықты 10-12 см тереңдікте культивациялайды, өсімдіктің қатарындағы арамшөптерді қолмен жұлады және өскіндердің бірінші сиретуінің аралықтарын 3-4 см жүргізеді. Ең әлсіздерін және тым жиілерін жұлады. Екінші отауды 2-3 кәдімгі жапырақ пайда болған кезеңде қолмен жүргізеді және ерте пісетін қысқа желілі сорттардың өсімдіктерін бір-бірінен 7-8 см, орташа пісетін ұзын желілерді 10-15 см қашықтықта соңғы рет сиретеді. Екінші сирету кезінде көрші өсімдіктердің тамырына зақым келтірмеу үшін артық өсімдіктерді жұлмайды, тек шарпиды. Өсімдіктерді сиретуді кешеуілдетпеу керек, әйтпесе, негізгі сабақ ұзарып кетеді де, негізінен қалыптасатын бүйірлік өркендердің пайда болуы кешеуілдейді.
Кейінгі өңдеулерді арамшөптер пайда болғанда және суарудан кейін топырақ қабыршығын жою үшін жүргізеді. Өңдеу тереңдігін бірте-бірте саяздатып, 6-7 см жеткізеді, себебі тамырлар жан-жағына таралады, терең өңдесе зақымдалады.
Қияру топырақтың ылғалдылығына көтеріңкі талап қояды, бірінші рет оны өскін пайда болғанша суарады, сосын 6-7 тәуліктен кейін қайталайды. Егер суару жаңбырлатқыш қондырғымен атқарылса, гектарына 250-300 м3, ал арықпен сурылса, 400-500 м3 су береді. Көк түйнектерді жаппай жинаған кезде суаруды жиірек, әрбір 3-4 тәулікте, бірақ аз мөшермен (70-100 м3/га) суарады. Құрғақ ыстық кездерде жаңбырлатып суарудың әсері зор (30-35 м3/га).
Қиярды көктемдік пленкалы жылыжайларда өсіру.Пленкалы жылыжайларда қияр – негізгі дақыл. Онда тәуліктік температура өзгерістеріне және ауруларға төзімді гетерозисты будандар мен партенокарптық сорттарды өсіру. Клин сортотипінің сорттары пленкалы жылыжайларға жарамайды: ұзақ күнде және жарықтану жағдайы жақсы болса, олар күшті бұтақтанады және көптеген бүйірлік өркендер береді.
Тұқымды себуге дайындау қысқы жылыжайларға дайындағандай. Қиярды өсіру ерекшеліктеріне тұқымы мен көшетін шынықтыру жатады, себебі пленкалы жылыжайларда температура режимін қалыптастыру және тұрақты түрде ұстап тұру қиын.
Шынықтырғанда тұқымды алдымен суландырады, сосын бөрткенше дымқыл ағаш үгіндісінде 15-16 сағ. ұстайды, кейіннен 2-3 тәулік 3-5°С теріс температурада тоңазытады. Топырақты дайындау қысқы жылыжайдағыдай. Көшеттерді жылынған топыраққа (17оС-тан төмен емес) жүйектерге отырғызу, онда олар жеткілікті жылу алады, өңдеген кезде тамыр жүйесі азырақ зақымданады және грунттың артық ылғалдануымен күресу жеңілдейді. Жүйектерді өзі қозғалатын Т-16 шассиімен жасайды.
Ақмола АШИ тәжірибелерінде пленкалы жылыжайда грунттың орнына сабан байламдарын қолданғанда бір шаршы метрден 16 кг, шымтезек – қарашірік грунтынан – 11,8 кг қияр жинаған.
Аралар тозаңдататын сорттардың көшеттерін қос ізді таспамен 80-60х42 см, партенокарптық сорттарды – 120-80х35 см тәсілімен отырғызады.
Пленкалы жылыжай өсімдіктерін күтіп-баптау қысқы жылыжай өсімдіктеріне ұқсас. Өсімдікті бір өркенмен тік аспаға байлап өсіреді. Сабақтың бірінші шырпуын аспаның биіктігінде, бүйірліктерін 1-2 жапырақтан кейін жүргізеді. Егер бүйірлік өркенде түйін болмаса, онда оны 2-3 жапырақтан кейін шырпиды немесе толығымен жұлып тастайды.
Пленкалы жылыжайларда күндізгі және түнгі температураның күрт өзгеруінің ұзақтығы, жабылғы пленканың іші жағында конденсаттың болуы – әртүрлі аурулардың тарауының негізгі себептері.
Пленкалы жылыжайларда шуақты күндері температура күндіз 24-28°С (30°С-тан аспауы керек), бұлтты күндері 22-24°С, түнде – 16-20°С. Топырақтың температурасы 20-24°С.
Ылғалы көпшынылы жылыжайларға қарағанда пленкалы жылыжайларда ауа қарқындырақ жиналады. Мұнда ауаны орташа желдетеді, желорай болдырмас үшін желдеткіш терезелерді ық жағынан ашады. Гүлдеуге дейін топырақтың оңтайлы ылғалдылығы – 65-75% гүлдеуден кейін – 75-85%. Шуақты күнгі ауаның оңтайлы ылғалдылығы – 85-95%, бұлтты күнгісі – 80-90%. Ауаның ылғалдылығы калорифермен жылытқанда төмендейді.
Қиярды жылыжайларда өсіру.Жылыжайларда қиярды көшетпен өсіргенде өнімді мамыр айының басында жинауға болады. Жылыжайларда өсіру үшін өнімді, саңырауқұлақ ауруларына төзімді Неросимый 40 сортын пайдалануға болады. Булы жайға қиярдың көшеттерін екі кезеңде:орташа жылыжайларға бірінші дақыл ретінде сәуір айының басында жылыжайда өсірілген 30-35 тәуліктік көшеттер, екіншісін – жапырақты көкөністерді жинағаннан және ерте пісетін қырыққабат пен қызанақ көшеттерін іріктеп алғаннан кейін отырғызуға болады.
Қиярды бірінші дақыл ретінде өсіргенде жылыжайларды қимен толтырып, ортасына ені 25-30 см және тереңдігі 15 см ұя жасап оған шымды жер немесе топырақ пен қарашірік қаспасын (2:1) төгеді, оған 30 г аммиак селитрасын, 15 г суперфосфат және 15 г хлорлы калий қосылады. Жылыжайдың қалған алаңындағы көңге ескі жылыжай топырағын 8-10 см етіп төгеді. Ерте пісетін қырыққабат пен қызанақтың көшеттерін іріктеп алғаннан кейін топырағын үстіңгі бөренеге қарай жылжытып. тағыда тереңдігі 20-25 см ұя жасап, оған жаңа грунт төгеді, ең дұрысы минералды тыңайтқыш қосылған шымды топырақта көлденең атыздар жасап. Әр кәсекке ұзын Неросимый 40 сортының 6-8, ал қысқа желілі Вязниковский 37 сортының 8-10 өсімдігін отырғызады. Көшеттердің құмыраларын булы жайдың ортасына қарай, сабағын жарнағының ортасына дейін топырақпен жаба, көлбеу отырғызады (мұндайда сабақтан қосалқы тамырлар пайда болады), жылы сумен суарады және жылыжайдың кәсектерін бойралармен 1-2 қабат етіп жабады.
mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2017 год. (0.155 сек.)Пожаловаться на материал