kk ru ru ru kk ru kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru ru ru
АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника
Қайырымдылықтың нақтыланған формасының бірі əділеттілік болып табылады. Ол ізгіліктер
арасында негізгі орынды алады, өйткені, адамдар арасында ізгіліктер мен зұлымдықтар бөлінісін
сипаттайды жəне бағалайды. Əділеттілік адам өмір сүруінің тəсілдері мен шарттарының бағасы
ретінде адамдар өмірі мəнімен тығыз байланысты. “Əділеттілік,— деп жазады Д.Роулс,— ғылым
жүйесінде ең басты ізгілік ретінде ақиқат саналатыны сияқты, қоғамдық институттардың ең басты
ізгілігі болып табылады” (Теория справедливости.— “Этическая мысль”, М., 1990).
Қоғам өз мүшелеріне игілік беріп қана қоймай, ол əділеттілік қағидасымен тиімді реттелгенде
ғана жақсы ұйымдасады. Жалған теорияның ертелікеш теріске шығатыны сияқты, əділетсіз
қоғамдық қатынастар да жойылуы немесе түзетілуі тиіс. Əділеттіліктің кепілдікке берген
құқықтары саяси сауда объектісі бола алмайды.
Əділеттілік ұғымы, сонымен ___________қатар, салыстырмалы, нақтытарихи болып табылады. Алғашқы
қауымдық мəдениетте əділеттілік “қанғақан, жанғажан” мағынасында табуға, талионға жақын
тұрды. Ру игілігі құдайлардың мəңгіге бекітілген заңдары қамқорлығында болды. Əділеттілік осы
қасиетті дəстүрлерге дұрыс қатынаспен сипатталды. Оны бұзғандар жазаға тартылды. Оның
көріністерінің біріне рулық кек институты жатады.
Рулық құрылыстан өркениетке өтуге байланысты əділеттіліктің жоғарыдағы ұғымы оның
таратылушылық түсінігімен алмасты. Алдыңғы орынға əділеттілік — теңдік шықты. “Бəріне бірдей
бөлу” идеясы мен көбірек алып қалуға ұмтылу адамзаттың кейінгі моральдық дамуына үлкен
ықпал етті. Тек моральдық дамуда ғана емес, əділеттілік пен теңдік туы астында революциялар,
бүліктер, басқыншылықтар болды. “Əлеуметтік əділеттілік” ұранымен большевиктер Ресей
империясындағы бай жəне іскер адамдарды қырыпжойды. Жетпіс жыл бойы номенклатура
КСРОдағы бөлініс құралдарын қолдарында ұстады. Теңдікті жүзеге асыру үшін мемлекеттік
биліктің қандай да бір органына қоғамдық өнімді орталықтандырған басқару құқығын беру керек.
Алайда, бұл моральдың салдары адамдардың орасан зор мөлшерінің жойылуына жəне
қалғандарының кедейшілікке ұрынуына алып келді. “Əлеуметтік əділеттілік” деген тіркес те
“халықтық демократия” сияқты жай семантикалық бос сөз ғана. Бөлінуші əділеттілік идеясы —
əрбір индивид өз адамгершілік абыройына сай алуы тиіс деген мұндай кеңейтілген адамзат
қауымдастығында өз мəнін жоғалтады.
“Менің байқауымша,— деп жазады Ф.Хайек,—“əлеуметтілік” анықтамасы кіріс айырмашылығын
азайтуды немесе жоюды көздейтін барлық нəрселерге тіркеле береді... социализмнің “əлеуметтік
əділеттілігіне” қарай тағы да бір қадам итермелеу болып табылады. Ал бұл бəсекелес нарықтық
тəртіппен, сонымен бірге, тұрғылықты халық санын ұстаумен, өсуімен жəне жеткен байлық
деңгейін сақтаумен сəйкес келмейді” (Пагубная самонадеянность. М., 1992, 203бет). Қазіргі кездегі
қазақстандық (жəне ТМД) “əлеуметтік қорғалған экономика” терминін де осылай бағалауға
Алайда, абстрактілі теңдік пен бөлініс əділеттілігінің жарамсыздығы əділеттіліктің моральдық
қағидасының құнсыздануын білдірмейді. Д. Белл жазғандай, “адамзат санасының табиғатында
əділеттіліктің моральдық схемасы барлық əлеуметтік тəртіптің қажетті негізі болып табылады:
заңдылықтың болуы үшін билік ақталуы тиіс. Жəне, ақырында, дəл осы адамгершілік идеялар,
яғни, қалаулы нəрсе туралы көзқарастар адамзат ұмтылыстары арқылы тарихты
қалыптастырады” (Культурные противоречия капитализма. М.,1976).
Теңдік туралы идеяның өзі гуманистік əлеуетін сарқыған жоқ. Бұқаралық санада теңдіктің үш
түрі кездеседі: Құдай алдында, мораль алдында жəне заң алдында. Теориялық ойдағы
“мүмкіндіктер теңдігі” концепциясы қызығушылық туғызады. “Нəтижелер теңдігін” талап ету
байлықтың кедейлер пайдасына қарай радикалды қайта бөлінісін білдіреді, ал бұл бөлініс пен
экономикалық өсімнің арасындағы байланысты бұзады. Кірістің шамалы болса да қайта бөлінісі
инвестиция есебінен тұтынуды ұлғайтады жəне экономикалық өсімнің қарқынын баяулатады.
Кезінде Аристотель “мөлшер бойынша теңдік” пен “абыройы бойынша теңдіктің” айырмашылығын
айтқан болатын жəне теңге теңсіз ретінде, теңсізге тең ретінде қатынас орнатар əділетсіздік пайда
болатынын айтқан еді. Д.Беллдің пікірінше, теңсіздік индивидтің қоғамдағы орнымен анықталатын
өмір жағдайына, əлеуметтік ортаға, қызмет түріне, мұрасына сəйкес келуі тиіс. Сондықтан да,
дəрігер мен санитардың, жұмысшы мен менеджердің, ассистент пен профессордың теңсіздігі
туралы айту мүмкін емес.
Д.Белл бойынша, азаматтардың бұл категориялары арасындағы теңсіздікті олардың
əлеуметтік мəртебесі, табысы мен беделінде, жеке қабілеттер теңсіздігі жағдайында қоғамдық
еңбектің жойылмайтын нəтижесі ретінде мойындау керек. Тиімділігі жағынан да, əділеттілігі
жағынан да дұрыс бөліністің жалғызақ қағидасы төмендегідей: əркімге жеке қосқан үлесіне қарай
жəне оның өз əрекет саласындағы өкілеттілігі мен сіңірген еңбегіне қарай беру. Адамдарға пайда
əкелетін теңсіздіктер əділетті. Жəне əркімге де өмірде табысқа жетуге мүмкіндік беріледі.
Алайда, қоғам игіліктердің бірденбір қолға жинақталуы мен қалғандарының кедейшілікке
ұрынуына жол бермеуі тиіс. Қоғамдық топтар арасындағы мұндай айырмашылыққа əртүрлі
əлеуметтік қимылдар арқылы қарсы тұру қажет. Қазіргі уақытта əлеуметтікэкономикалық жəне
моральдық мəселелерді реттеуде мемлекеттің рөлі күшеюде. Ендігі жерде өмірдегі теңсіздік үшін
жауапкершілікті нарыққа артып қою мүмкін емес. Жолы болмағандардың топтық құқықтарын
қамтамасыз ету мəселесі туындайды. Бұл мəселелерді шешу адамзат дамуына əділеттілік
жолмен жетуге жағдай жасайды.
Данная страница нарушает авторские права?
mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2017 год. (0.007 сек.)