kk ru ru ru kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk tyv kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru ru
Тақырып. Бастауыш сыныптарда әдеби шығармалармен жұмыс үдерісі
АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника
- Есек пен бұлбұл туралы не білесіңдер? Есек қандай хайуан, бұлбұл қандай құс?
(Өздеріңе арнап көгілдір экраннан беріліп жүрген әр түрлі хабарларды, өздерің оқыған ертегілерді еске түсіріңдер).
- Есектің өтініші, яғни бұлбұлға ән салып бер деуіне көңіл қой.
- Есектің бұлбұл әніне берген бағасы, сыны айтылатын шумақты тауып, назар аудар.
- Ең соңғы шумақтың мазмұнына ой жүгірт:
Ә) Өзің осы қорытындыға келісесің бе?
Б) Қорытындыға автордың көңіл күйі туралы не айтар едің?
- Осы мысалда есек, бұлбұл, әтештер арқылы ақын не айтпақшы болған деп ойлайсың? Қандай астарлы ой бар?
- Өзің сабақта осылардың қайсысының сөзін мәнерлеп оқып едің?
Әдеби шығармалардың басқа түрлерінен мысалдың мынандай өзгешеліктері бар:
ә) мысалда белгілі бір үгіт, тәлім-тәрбиелік мән болатыны.
б) оның оқыту ерекшелігі. Осыдан келіп, мынандай әдістемелік сұрақ туады: мысалдағы аллегорияны ашу керек пе, жоқ па? Мұндай сұраққа жауап беру үшін мысалдың сипатын, мазмұнын, оны балалардың қалай қабылдайтынын байқап қараған дұрыс.
Бастауыш сынып оқушылары мысалды оқытуда суреттелген оқиғаның тартымдылығына қызығады. Сондықтан мысалды оқып шығысымен, автордың ондағы суреттеп отырған жан-жануарлары кімдердің бейнесі, оны кім деп түсінесіңдер? дегендей сұрақ қою қателік болар еді. Өйткені жұмысты мұндай әдіспен жүргізу – оқушылардың мысалды оқығанда алған әсерін жояды. Сондықтан балалардың одан алған әсерлері әлсіремей, қайта күшейе түсетіндей, мысалдағы кейіпкердің іс-әрекетін тереңірек ұғына түсуіне жағдай жасайтын әдіс-тәсілдер қарастырылады. Ол үшін алдымен мысалдағы суреттелген оқиғаны, қатысушы кейіпкерлерді шындық, өмірде болатындай етіп түсіндіру керек. Ал мысалда суреттелгендер балаларға шындық, болмыс жөнінде қате түсінік береді, өйткені қарға, түлкі сөйлемейді ғой деген сияқтылардан қауіптенудің қажеті жоқ. Олардың сөйлемейтінін балалардың өздері де жақсы біледі, сонда да оны шындық сияқты қабылдайды. Мысалы, балалар тіпті IV сыныптың өзінде де қылыштасу, атысу ойындарын шындық сияқты ойнайды. Олар таяқтың қылыш, найза еместігін, әрине, жақсы біледі, бірақ өздерінше шын найза, қылыш деп елестетеді. Немесе қыз балалардың кейбіреулері әлі де қуыршақтармен ойнайды, оның сөйлемейтінін біле тұра, шын кісі деп елестетіп, онымен сөйлесіп отырады. Сол сияқты мысалдағы оқиғаны да бастауыш сынып оқушылары шын көріп қабылдайды.
Бұл айтылғаннан шығатын қорытынды: мысалдарды оқығанда көңіл қоятын жай – оқыушыларға оның мазмұнын қабылдату және ондағы кейіпкерлердің іс-әрекетін талдау.
Сонда да солар қайда жоқ,
Артынан өкінсең де пайда жоқ...
Ұрсасың неге, шалым маған, - деді, -
Сөккендей не істедім саған? – деді, -
Жазғаным менің сені аю жаудан
Айырып алғаным ба аман? – деді, -
Сөздері таңырқаған, шарасыздық сезіммен, сұраулық мән беріліп отырады. «Қарға мен түлкі» мысалдарында автор сөзі бір әуенмен оқыла келе, түлкінің сөзі басталған кезде дауыс құбылып отырады. Кейіпкерлердің мінез-құлқы мен автордың сөз қолдауына қарай, дауыс ырғағының құбылуы балалардың ынтасын арттырып, мысалдың кейбір жолдарын бір-екі оқығанда-ақ жаттап алуларына жағдай жасайды.
Қорыта айтқанда, мысалды төмендегідей жолдармен оқуға болады:
1. Оқылатын мысал жөнінде мұғалім алдын ала әңгіме өткізеді; онда балаларға түсінігі ауырлық келтіретін сөздердің (сол мысалдың ішінде кездесетін) кейбіреулерін кірістіре отырып, олардың мағаналарын аша кетеді.
2. Мұғалім мысалды әуелі нақышына келтіріп, өзі оқиды, сонан кейін оқушыларға оқытады.
3. Мысалдың мазмұны талданылады.
4. Мысалдың кей жерлерінен үзінді келтіре отырып, ондағы негізгі ойдың не екені қорытындыда әңгімеленеді.
5. Мысалдың мазмұнына ұқсас өмірде кездесетін іс-әрекеттерден мысалдар келтіріледі.
6. Рольге бөліп оқытылады.
Бұл көрсетілгендер өзгеріссіз осы күйінде үнемі сақталып отырылсын деген ой тумасқа тиіс. Өйткені мысалдың мазмұны мен сипатына қарай, бұл айтылғандардың кейде қысқартылуы немесе толықтырылып отырылуы да мүмкін. Дегенмен мысал оқытуда негізінен осы принципті ұстаған жөн.
Жоғарыда айтып өткеніміздей, С.Көбеев мысал жанрын дамытуға зор үлес қосқан педагог. Оның И.Крыловтан аударған мысалдары да өзіндік қолтаңбасымен ерекшеленеді. И.Крыловтың мысал өлеңдері мен мысал үлгісіндегі шағын әңгімелердің көбін Спандияр Л.Толстой («Құмырсқа мен көгершін», «Ат пен есек», «Атасы мен немересі», «Қоян мен көлбақалар», «Екі жолдас», т.б..) мен Ушинский («Екі соқа», «Түлкі мен теке»,«Сауысқан мен қарға »т.б.) кітаптарынан алынған. Бұл шығармаларда педагог-жазушы балалар үшін тәрбиелік мәні бар мәселелерді көтереді. «Құмырсқа мен көгершінде» қиын жағдайда екеуінің біріне-бірінің көмектесуін айта отырып, адамды адамға жақсылық жасауға үндесе, «Ат пен есекте» жүгі ауыр есекке көмектеспей, ақырында аттың өзі бейнет көргенін сынайды. «Сауысқан мен қарғада» мыжыңдықты шенесе, «Екі соқада» еңбекқорлықты мадақтайды. Мысалдарды талдаудың ең тиімді әдісі - рөлге бөліп оқу, инсценировка –көрініс жасау болып табылады. Көрнекіліктің де маңызы зор. Оқушылардағы сурет бойынша немесе басқадай ойластырып, қарапайым ғана қатты қағаздан макеттер жасап (оған бұлбұл, есек, әтеш мүсіні), мысал оқу барысында оқиға көз алдында өтіп жатқандай көрініс берілсе, оқушылардың ынтасы, қызығушылығы артар еді [24, 25, 26].
Сабақтың кіріспе бөлімінде мұғалім мысал жанры туралы тағы да қайталап, өздері үйден танысып келген «Есек пен бұлбұлды» жазған орыс жазушысы И.Крылов, оны аударған Абай аталары туралы шағын әңгіме, дерек береді. Мысал алдын ала оқуға тапсырылған себепті, мына сұрақтармен оқушыларды пікірлесу, әңгімелесуге шақыруға болады.
- Балалар, «мысал» деген не, кім айтып береді?
- Өздерің оқыған мысалдың мазмұнын, болған оқиғасын қайсың әңгімелер едің?
- Бұл мысалдағы кейіпкерлер кімдер? Олар арқылы ақын нені, кімдерді сөз етпек болған. Мысал жанрына тән «Есек пен бұлбұлда» қандай астарлы ой бар деп ойлайсың?
- Өзің кімді құптайсың, ақын кімді құптайды деп ойлайсың? Ойыңды мысалдан үзінді ала отырып, дәлелдеуге тырыс.
Осы мазмұнда әңгімелесу оқушылардың мысалды қай дәрежеде оқып, меңгергенін білдіреді, әрі өз пікірлерін айта білу, өз беттерімен көркем мәтінді талдау, сөйлей білу, тілін дамытуға игі ықпалын тигізеді. Алдын ала осындай шағын пікірлесу арқылы балалардың қаншалықты өз беттерімен оқып, меңгерегнін білгеннен кейін, мысалды мұғалім мәнерлеп оқып (мұғалім оқып тұрғанда, макетті көркемділіктерден көрініс берілсе), оқушыларды рөлге бөлгізіп оқытып, мәтінмен жұмыс істетуі керек. Түсініксіз сөздерге түсіндірме жасау да аса қажетті мәселелердің бірі. Мәтінмен жұмыстан соң мұғалім өзі сұрақ қоя, әрі жауап бере отырып, әрі оқушылар пікірін толықтыра отырып, мысалға талдау жасайды.
- Балалар, «Есек пен бұлбұл» мысалы арқылы ақын нендей мәселелер көтерген? Мысалдың негізінде қандай астарлы ой айтылған? Ең алдымен кімдерді тыңдағың келеді?
- Неге осы мысалда бас кейіпкерлер етіп есек, бұлбұл, әтеш алынған?
- Олар арқылы қандай адамдар, нелер айтылмақ болған?
- Мысалдағы негізгі ойды бер үшін, ақын қандай әдіс-тәсіл пайдаланған?
- «Есек пен бұлбұлда» мысал жанырына тән әжуә, мысқыл, ащы сын, сатира, келемеж бар ма?
Сабақты қызықты етіп өту үшін, жоғары сыныптың қабілетті оқушыларымен мысалды инсценировкалап, талдау алдында көрініс беріп, әншілердің айтуындағы «Бұлбұл әнін» де пайдаланса, артық емес. Бұндай сабақтарды әдеби-композициялық сабақтар деп те атайды.
А) Жалпы, қай әдеби жанрда жазылған шығармаларды талдамасын, мұғалім сабақ өткелі отырған тақырып ерекшелігі, сынып ерекшелігіне назар аударып, сонаң соң барып, пайдаланылатын көрнекілік, т.б. оқу жабдықтарын, әдіс-тәсілдерді, сабақ түрлерін үйлестіре, тиімді дегендері сұрыптап ала білу керек. «Есек пен бұлбұл» сияқты барлық мысалдар көлемі жағынан тұжырымды, қысқа, айтар ойы жағынан қомақты, салмақты болып келеді, әрі жоғарыда айтқанымыздай, айтылмақ ой жасырын жатады. Оқуға жеңіл, әрі қысқа осындай мысалдар тез оқылады, ал, түп негізіндегі салмақты мәселелерді тез аңғару оңай емес. Мысалдың осы бір ерекшелігін ескере отырып, практикалық тапсырмалар да беруге болады. «Есек пен бұлбұлды» мынандай бөлімдерге бөлуге болады:
I бөлім. «Жолықты бір бұлбұлға тоғайдағы» (Есектің бұлбұлға кездесуі).
II бөлім. «... бір сайрап берсең...» (есектің өтініші).
III бөлім. «Өнерге салды бұлбұл»... (бұлбұл әні).
lV бөлім. «... сен біраз әтеш әнін үйрен...» (есектің ақылы)
V бөлім. Авторлық қорытынды: «... құдайым бізді сақтасын...».
Осындай жұмыстарды алғашқы сабақтардан оқушылармен бірге орындап, оларға басшылық жасай отырып оқушылардың тек өздігінен,мұғалім көмегінсіз талдауына ұсынуға болады. Көркемдік тәсілін алдауға да мысалдарға ерекше көңіл бөлу керек. Ол үшін ақын тәсіліне назар аударайық.
I бөлімде – авторлық баяндау, суреттеу,
II бөлімде – диалог, сұрақ;
III бөлімде- баяндау, суреттеу:
lV бөлімде- диалог, ақыл:
V бөлімде- авторлық қорытынды, шешім, ақыл- нақылдардың орын алатынын ділелдеу дұрыс болып саналады.
Үйге тапсырма балалардың сабақты қалай меңгергеніне байланысты беріледі. Жалпы қабілеттеріне әсер ету, білім дағдыларын жетілдіру мақсатында рөлге бөліп, жатқа мәнерлеп оқу, көрініс көрсету сияқты шығармашылық сипаттағы тапсырмалар беру аса тиімді болып келеді.
ә) Әдебиет сабағы ақыл- өнегеге, ғибратқа, даналыққа, имандылыққа, адамгершілік үлгілерге толы болу керек десек, мысал туындыларынан осының бәрін кездестіруге болады. Сондықтан осы «Есек пен бұлбұл» арқылы әділдікті, өнерді, кішіпейілділікті үлгі ете отырып, әділетсіздік, тұрпайылық, топастықтан жирендіру жұмыстарын жүргізі керек.
Мысал жанрын оқытуда да оқушылардың таным белсенділігін арттыратын, әсіресе, әдеби тартысқа жетелейтін, ізденістіру, зерттеу жұмыстарына баулитын әдіс-тәсілдерді пайдалану тиімді болмақ. 4-сынып бағдарламасы бойынша Асқар Тоқмағамбетовтың «Бидай мен қаңбақ» мысалын оқытуда осы әдіс-тәсілді қалай пайдалануға болады, соған тоқталайық. Екі мысалды салыстыру арқылы пікірлесу, айтыс нышаны бар.
- Балалар, қай мысалда диалог көп пайдаланылған?
- Диалогтың атқарып тұрған маңызы туралы не айтар едің?
- Екі мысалдың соңындағы авторлық қорытындыға назар аударыңдар. Қай мысалда автордың өз пікірі айқын берілген? Қайсысында ол оқырман назарына өзгертілген.
- Осы екі мысалдағы өзіңе ұнағандар кімдер? Ойынды мәтіннен үзінді ала отырып, дәлелде. Олардың жақсы қасиеттерін салыстыр.
- Өзіңе ұнағандар туралы да пікір айт. Ұнамсыз қасиеттерін салыстыр.
Е с к е р т у : Әрине, мұндай жұмыстарда мұғалім балаларды жетелеп, пікірлесуге, әңгімелесуге ынталандырып отыруы қажет. Бағдарламада берілген мысалдарды оқып болған соң, қорытынды сабақ өтудің тиімділігі зор. Қорытынды сабақты композициялық сабақ түрінде де, немесе «Мысал кейіпкерлері бізде қонақта»тақырыбында кездесу сабағы түрінде де өтуге болады. Сабақ- композицияда оқушылар күшімен инсценировкалар көрсетіп, өздері оқыған мысалдарды көріністер арқылы еске түсіріп, қайталау жұмыстары жүрсе, кездесу сабағында есек, бұлбұл, арыстан, түлкімен, т.б. (кейіпкерлер рөлінде балалар болады, әрине), яғни мысалдардың бас кейіпкерлерімен кездесу өтеді. Оларға оқырмандар (сынып оқушылары) сұрақ қояды, жауапты олар мысалдан алып, жатқа айтулары керек.
Мысалы, «Шегірке мен құмырсқа» ертегісі бойынша мынандай сұрақ қоюға болады.
«Қарағым, жылыт, тамақ бер,
-Құмырсқа не деуші еді?
Мұның, жаным, сөз емес,
Жаз өтерін білмеп пе ең?...
Осындай сабаққа биология, орыс әдебиеті мұғалімдерін шақыруға болады. Себебі, биология мұғалімі мысалда кездесетін жануарлар, жәндіктер туралы қысқаша хабарлама жасаса, ал орыс әдебиеті мұғалімі қай елдің ертегісінде болмасын «қасқыр», «арыстан»- әділетсіздіктің, «қара күштің»; түлкі – қулық, зұлымдықтың: қоян- қорқақтықтың иесі болып суреттелінетінін әңгімелейді.
Батырлар жыры - ауыз әдебиетінің маңызды да күрделі жанры. Оның оқытуға қиындығы - ұзақтығы, тілінің бүгінгі балалар үщін сонылығы, поэтикалық ерекшелігінде.
Оқушыларға ерлік, патриоттық, отан, туған ел, өскен жер, тұлпар ат жөнінде мақал-мәтелдер жаттату, айтқызу, сканвордтар, жұмбақтар шешкізу, әртүрлі танымдық ойындар ұйымдастыру, жыраулар сайысын өткізуде т.б. жұмыстар жүргізіледі. Оқушының сөздік қорын байыту мақсатында сөздік жұмысын жүргізу көнерген сөздер, оның мән мағынасын түсіндіру, синоним, омоним, антоним сөздерді тапқызып отыру қажет. Әсіресе, батырлар жырын оқыту 3-4 сыныптар арасында мұғалімге көп еңбек сіңіруді қажет етеді. Батырлар жырын оқытуда мұғалім басты-басты мына мәселелерге көңіл бөлуі керек:
- «Батырлар жыры» туралы (эпостық жырлар) алғашқы әдеби-теориялық (оқушылардың жас ерекшелігін ескере отырып) ұғым беру.
- Батырлар жырындағы халық арманы, оның негізінде халық тарихының жататыны туралы түсінік беру.
Мазмұнын меңгеру бағытындағы жұмыстар.
1. Жырдың сюжеттік-композициялық жоспарын жасап, оны
балалардың көз алдына іліп қою. Мысалы, бастауыш сыныптағы «Қамбар батыр» жырына мынадай жоспар жасауға болады:
Жыршының баяндауы (Әзімбай туралы).
Қыз Назымның сұлу сипатын суреттеуі.
Қыз Назымның күйеу таңдауы,ешкімді ұнатпауы.
Қамбардың халқы үшін аңшылықпен айналысуы.
Аң аулап жүргенде, жолбарыспен шайқасуы.
Назым ауылының үстінен өте шығуы.
Қамбардың жолына тор құруы.
Қамбар мен Назымның тілдесуі, бір-біріне мұң шағуы.
Назым ағаларының ашуға булығуы.
Алшыораздың араша түсуі, ақылы.
Қалмақ ханының Назымға құда түсуі.
Қараман ханның қаһары. Әзімбай ауылына жорығы.
Әзімбайдың қысылуы, Қамбарға кісі салуы.
Қамбардың елімен қоштасып, көмекке аттануы.
Қараманды іздеп баруы, сөзбен айқасуы.
2. Ұзақ жырға, әрі оқиғалары да күрделі жырға осындай жоспар құру балалардың жырдағы басты оқиғаларды тез қабылдауы, аңғаруы, әрі сол бойынша мазмұнын жүйелі түрде тұжырымды етіп айтып беруіне көмек-нұсқау рөлін атқарады.
3. Жырды күйтабақтан тыңдатып басқа жырды да оқытуға болады, жырдың мәнерімен таныстыру.
4. Жырды мәнерлеп оқу. Басты-басты эпизодтарға бөліп оқып, ізінше мазмұндатып отыру. Мазмұндауды сұрақ-жауап әдісімен жүргізу, басты оқиғаларын айтқызу. Аннотация жаздыру.
Мына үлгіде жүргізуге болады:
I Назымның күйеу таңдауы;     II Қамбарға Назымның ғашық болуы; III Қалмақ ханының құда түсуі;     IY Қаһарманның Әзімбай аулына жорығы;     YI Қамбардың Қараманға баруы. Қараманды жеңуі; Y Назымға үйленуі.
1. Назым кім? Оның сипаты қалай берілген? 2. Қамбар туралы хабарды қайда естиді?
3. Қамбар туралы жырда не айтылған? Оның сипаты жырда қалай берілген? 4. Назымға неге қарамайды? Себебін айт. 5. Құда түсіп келген Келмембет Қараманға не айтады? 6. Қараманның ашуы қалай сипатталады? 7. Жазылған Келмембет Қараманға не айтады? 8. Қараманның ашуы қалай сипатталады? 9. Әзімбай Қамбарға қандай сәлем айтады? 10. Қамбар қандай шешімге келді? 11. Қамбар Қараманға не дейді? Қамбар мен Қараман арасындағы диалог, мазмұнын айт. 12. Қараманды қалай жеңеді? 13. Қараман қалай соғысады? 14. Назым Қамбарды не деп мақтайды?
4.Жырды оқып біткен соң, мазмұнын толық айтқызу. Ол үшін үйге тапсырма бергенде, жауаптарының тезисін, жоспарын жасатқызу. Мазмұндау жүйелі болуы үшін, соған қарап айтқызу.
5. Оқушылар жауабын бір-біріне толықтыртып отыру.
6. Бір-біріне қоятын сұрақтарын әзірлету.
7. Ұнаған жерлерін жатқа оқытқызу.
8. Жауаптарында да жырдан үзінді келтіре отырып айтқызу (мақалмен айтқызуға болады, бала қабілетіне қарай).
Жырға әдеби талдау жасау.
а) Жырдың идеясын тақырыбын ашу. Оның мұғалім әңгімесі, сұрақ-жауап арқылы жүзеге асыру. Мынадай сұрақтар қоюға болады:
1. Қалай ойлайсыңдар, жырда қандай мәселелер сөз болады? Жырдың негізінде жатқан басты ой неде?
2. Жырдың негізгі ойы қай бейне арқылы көбірек көрінеді?
ә) Жыр кейіпкерлері туралы пікір жинақтау;
1. Қамбардың қандай қасиеттерін ерекше бөле-жара айтар едің? Сұрақ, жауап, практикалық жұмыстар арқылы талдау.
2. Қамбар бейнесін жасай отырып, халық не айтпақшы болған? Халық арманы туралы не айтар едіңіз?
3. Назымға қарап бұрынғы қазақ әйелдері қандай болған деп ойлайсың? Оның бейнесінің негізіндегі халық арманы не деп түйіндер едің?
4. Қараман, Келмембеттер бойындағы жек көрінішті қасиеттер қайсы?
5. Назымның ағалары туралы қандай ойдасыңдар?
6. Портреттік суреттеулерді тауып, оның кейіпкерлері іс-әрекетін ашудағы маңызы, орнына тоқтал.
б) Тіл көркемдігі, өлең құрылысына талдау жасау.Практикалық жұмыс,сұрақ-жауап:
1.Жырдың асыра, әсірелей суреттелелінген жерлерді табу, оның мазмұнына тоқталу.
2. Теңеулерді, эпитеттерді табу. Аллитерация, ассонанстарға назар аудару. Оның қолдану маңызына тоқталу.
3. Диалог сөздерді тауып, оның жырдағы орнын, маңызын ашу.
4. Өздеріне ұнаған айшықты сөздер, сөз тіркестерін тапқызу.Ұнау себебін дәлелдету.
5. Сөздік жұмыстарын жүргізу.
Жырды талдау кезінде сурет-мысалдарды пайдалану, қабілетті оқушыларға жыр бойынша өзіне ұнаған эпизодтарға суреттеп салғызудың маңызы зор. Мүмкін болса, жыршы-термешілермен кездесу өткізіп, жырдан үзінді жаттатып, оқушыларды да жырды мақаммен айтқызуға талаптандыру жұмыстары тиімді болмақ.
4-сыныпта батырлар жыры бойынша өтілетін тақырыптарды
қорытындылауға арналған сабақ барысында оқушылардың білім мен талғам-таным деңгейлерін тексерумен қатар, олардың бойында шығармашылық ойлау және талдай білу дағдыларын жетілдіруге ықпал етуді мақсат тұттық. Көздеген мақсатымызға орай, күй табақтар, буклеттер мен тәрбиелік сөздер жазылған арнайы плакаттарды пайдалана отырып, сұрақ-жауап, пікірлесу, баяндау, өздігінен ізденіс сияқты әдіс-тәсілдерді қолдандық
mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2017 год. (0.306 сек.)Пожаловаться на материал