kk ru ru ru kk fr kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk uk kk ru kk kk es kk kk kk en kk kk kk en kk kk be uk kk ru kk en kk kk kk kk kk uk kk kk kk en kk uk en en kk kk kk kk en kk kk kk kk kk en en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk be kk kk kk en kk kk kk kk kk kk uk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk en kk kk kk kk kk uk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk ru ru ru ru ru ru ru ru en kk kk kk kk kk pl en kk en it en kk kk ba kk kk ru ky ru ru ka fr it it fr hbs_lat fr fr it it en kk kk kk kk kk kk kk ru ru ru en ru en en ru ru uk ru en ru gd el ru en en en en ru en kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk en fr ru
АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника
Жазық полярлық координаталар жүйесі. Геодезиялык жұмыстарды жүргізген кезде, көптеген нүктелердің орындарын бастапқы бағыт немесе бағдар ретінде қабылданған белгілі бір нысанадан анықталатын жазық, полярлық координаталар жүйесі қолданылады. Осы координаталар жүйесінің элементтері:
1) бастапқы бағыт, полярлық осі-ОХ; ОХ осінен кез-келген жаққа бағыттауға болады, мысалы, А және В нүктелеріне;
2) О-нүктесі-координаталар басы (полюс), түсірістер кезінде, полюс ретінде теодолиттік жүрістер нүктесі қабылданады.
Жазық полярлық координаталар жүйесінде нүкте екі координата арқылы анықталады: полярлық осьтен нүктеге дейінгі бағыт аралығындағы горизонталь бұрыш-ß; полюстен бастап анықталатын нүктеге дейінгі арақашықтық-d
Полярлық бұрыштар полярлык осьпен сағат тілінің бойымен О мен 360° аралыгында өлшенеді. Жазық полярлық координаталар жүйесі теодолиттік түсірістер мен жобадан жергілікті жерге қүрылыс объектілерінің нүктелерін көшіргенде қолданылады.
12)Бағдарлау. Азимуттар, дирекционды бұрыштар. Румбтар.
Геодезиялық барлау жұмыстарын атқарған кезде көбінесе жүру маршрутын, яғни жер бетіндегі түсіру жұмыстарының бағытын бағдарлауға тура келеді. Жер бетіндегі сызықтарды бағдарлау дегеніміз, оның бағытын бастапқы бағыт арқылы анықтау. Геодезияда бастапқы бағыт ретінде географиялық, магниттік және өстік меридиан қолданылады. Негізгі бағыт пен сызықтың бағытының арасындағы горизонталь бұрышты бағыттау бұрышы деп атаймыз. Сызықтың бағытын анықтайтын бұрыштар ретінде шын азимуттар, магниттік азимуттар және дирекциондық бұрыштар қызмет етеді. Осы бұрыштар бастапқы бағыттан сағат тілінің бағытымен 00 тан 360 0 дейін өлшенеді.
Жер бетіндегі географиялық меридианның бағыты астрономиялық бағдарлау арқылы алынады, гирокомпос немес гиротеодалит аспаптары қолданылады. Географиялық меридианның солтүстік ұшынан сағат тілінің қозғалысымен берілген сызыққа дейінгі саналатын горизонталь бұрышты географиялық (шын) азимут деп атайды. Шын азимут 00 тан 360 0 дейін өзгереді.
Магниттік меридианның бағытын магнит тілі бар компос немес буссоль аспабымен анықтайды. Магниттік меридианның солтүстік ұшынан сағат тілінің қозғалысымен берілген сызыққа дейін саналатын горизонталь бұрышты магниттік азимут деп атайды. Магниттік азимут 00 тан 360 0 дейін өзгереді.
Магниттік меридиан мен географиялық меридианның бағыттары сәйкес келмейді, олардың арасында пайда болған бұрыш магнит тілінің бұрылу бұрышы (δ) деп аталады. Егер стрелканы ұшы негізгі меридианнан шығысқа қарай бұрылса, бұрылу бұрышы-шығыстық, батысқа қарай бұрылса-батыстық бұрылу болады. Шығыстық бұрылу оң (+δ), ал батыстық бұрылу (-δ) теріс болады. Егер магнит стрелкасының бұрылу шамасын білсек, онда магниттік азимуттан нағыз азимутты төмендегі формула арқылы табуға болады:
Геодезияда жер бетіндегі сызықтардың тура және кері бағыттарын анықтайды. Тура және кері азимуттар арсындағы байланыс келесі формуламен өрнектеледі.
Меридиандардың жақындасуы мына формуламен анықталады:
- нүктелер арқылы өтетін меридиандар бойлығының айырмашылығы;
- сызықтың орташа геодезиялық ендігі;
Дирекциондық бұрыш деп сағат тілінің айналу бағытымен алынған, осьтік меридианның солтүстік жағы мен бағдарлауыш сызық арасындағы жазық бұрышты айтады. Дирекциондық бұрыш шамасы 00 тан 360 0 дейін болады. Бұл жағдайда шын азимут мынаған тең болады:
Мұндағы a – АВ сызығының дирекциондық бұрышы;
Y дегеніміз – осьтік меридиан мен негізгі меридианның жақындасуы. Y – шығыста оң, батыста теріс таңбамен алынады. Дирекциондық бұрыштар тура және кері болып бөлінеді. Екеуінің арасындағы қатынас мынадай түрде көрсетіледі:
a = a′ +180˚ ,
мұндағы a′ - кері дирекциондық бұрыш; a – тура дирекциондық бұрыш.
Сызықтың бағытын сүйір бұрышпен де анықтауға болады. Шамасы 0˚-тан 90˚-қа дейін өзгеретін меридианның солтүстік не оңтүстік жағымен берілген сызық арасындағы сүйір бұрышты румб дейміз. Бағытты румб арқылы табу үшін румбтың сан мәнінен басқа сызықтың қай ширекте жатқанын білу қажет. Берілген дирекциондық бұрыштар арқылы румбтарды анықтайды:
І ширекте СШ r1 = a1; ∆х+; ∆у+;
ІІ ширекте ОШ r2 = 180˚ - a2 ; ∆х-; ∆у+;
ІІІ ширекте ОБ r3 = a3 - 180˚; ∆х-; ∆у-;
ІV ширекте СБ r4 = 360˚- a4; ∆х+; ∆у-;
Кез-келген топографиялық карталардың төменгі жағында аймаққа тән магнит стрелкасының бұрылу бұрышы (δ)және меридиандардың (Y)жақындасуы көрсетіледі.
13)Түсірістің түрлері. Түсіру жұмыстарды ұйымдастыру принциптері.
Геодезиялық жұмыстарды ұйымдастыру принципі және түсірістердің түрлері.
1. Инженерлік геодезиялық жүмыстарын орындаудың үрдістері.
Инженерлік геодезия жұмыстарын орындаудың өзі негізгі дала және өңдеу жұмыстары болып екі түрге бөлінеді. Дала жұмыстарының құрамы өлшеу және бақылау –есептік, үрдістерінен ал өңдеу жұмыстары- есептеу және сызба процестерден тұрады. 1. Өлшеу үрдістері жердің бетіндегі жеке обьектілер мен олардың элементтерінің нүктелерінің өзара орналасуын аңықтайды.Бұл үрдістері жер бетінің планын, картасын және профильдерін алу үшін, сонымен қатар әртүрлі халықшаруашылық мәселелерді шешу үшін жасалады . 2 . Есептеу үрдісіне өлшеу нәтижелерін математикалық өндеу жатады . Мұнда элоктронды калкуляторды немесе ЭВМ қолданады. 3 . Графикалық үрдіс кезінде өлшеу және өндеу нәтижелер сызба түрінде шартты белгілермен бейнелеп көрсетіледі .
14)Триангуляция әдісінің мәні. Жіктелуі, өлшеу дәлдігі, бақылау ерекшелігі.
Мемлекеттік геодезиялық торларға кіретіндер :
а) 1,2,3 және 4 классты пландық торлар. Олар бұрыштық және сызықтық өлшемдердің дәлдіктеріне , торлардың қабырғаларының ұзындығына және дамытудын ретіне байланысты бір-бірінен ажыратылады . Пландық торлар триангуляция, трилатерация, полигонометрия әдістерімен және олардың бірікпелеінен құрылады .
б ) І,ІІ,ІІІ және ІV класты биіктік нивелир торлары.
Триангуляция әдісінің мәні жер бетінде үшбұрыштар жүйесін салудан тұрады, онда үшбұрыштардын барлық бұрыштары және кейбір базистік қабырғалардын ұзындықтары өлшенеді .
15)Полигонометрия әдісінің мәні. Жіктелуі, өлшеу дәлдігі
Орманды жазық жерде триангуляция жүйесінің дамуы қиындау н/се жергілікті жағдайдың күрделілігінен экономикалық жағынан орынсыз кезде полигонометрия әдісі қолданылады.Осы әдіс жергілікті жерде жүрістер және полигондар жүйесін салудан тұрады,олардың барлық бұрыштары мен қабырғалары өлшенеді.Егер бір пункттің координаталары және бір қабырғасының дирекциондық бұрышы белгілі болса,онда полиг-қ жүрістің барлық пункттерінің координаталарын есептеп шығаруға болады. Полиг-қ жүрістің бұрыштары тиісті дәлдіктегі теодолиттермен өлшенеді. Полиг-қ жүрістерінің қабырғаларының ұзындықтарын өлшеу үшін жарық және радиоқашықтықтық өлшеуіштер,оптикалық-механикалық қашықытық өлшеуіштер,болат және инварлық сымдар,ленталар мен рулеткалар қолданылады.Қабырғаларының ұзындықтары, сонымен қатар өлшенген базистен қосалқы бұрыштары өлшенген геометриялық фигуралар арқылы анықталуы мүмкін.Сондықтан қабырғаларын өлшеу әдісіне байлынысты полигонометрия мынаған бөлінеді:
а)траверстік н/се магистральдік, яғни жүрістің қабырғаларын тікелей өлшеу арқылы; б)параллактикалық н/се базистік, ол қабырғаларын қысқа базис және параллактикалық сүйір бұрыш арқылы жанама анықтауға негізделген.
І класты полигонометрия меридиан және параллель бағытында созылған жүріс түрінде құрылады, олар бірінші класты периметрі 700-800 км полигонның буындарын құрады, ІІ класты полигонометрия І класты триангуляция мен полигонометрия ішінде периметрі 150-180 км-лік тұйық полигон жүйесі түрінде дамиды. ІІІ және IV класты полигонометрия торапты пункттері бар жүрістер жүйесі н/се жоғарғы класты МГЖ пункттеріне сүйенетін жекеленген жүрістер түрінде құрылады.
Полигонометрия пункттерін жүрістердің төбелеріне орнатады. Әрбір жүріс қабырғысынан қарағанда көрнекілік болуы қажет. Қабырғалардың созылыңқы орналасуы және қабырға ұзындықтарының шамалас болуы ескеріледі. Өзендерді тік бұрышпен, ал өзендердің үлкен батпақтардың беттерін симметриялық кесіп өтуге тырысады. Полигонометрия пункттері жер бетінде тұрақты белгілермен бекітіледі.
16)Нивелирлеу. Нивелирлеу түрлері. Нивелирлік тордың жіктелуі.
Жер бетінде орналасқан пикеттің н/се нүктелердің Балтық теңізінің деңгей бетімен салыстырғанда өзіне тән биіктіктері болады.Сол нүктелердің биіктік өсімшелерін анықтауды нивелирлеу деп атайды.Нивелирлеудің бірнеше әдістері бар: геометриялық, тригонометриялық, физикалық, автоматтық, гидростатикалық, барометрлік. Геометриялық нивелирлеу әдісінде нүктелердің биіктік өсімшелері нивелир деп аталатын аспап және рейкалар арқылы анықталады.Нивелир жазықтыққа келтірілген дүрбі арқылы рейкадан есеп алуға негізделген. Оның «ортадан» және «алға» нивелирлеу деген екі тәсілі бар.
Ортаға қою әдісі. Бұл әдісте нивелир А және В нүктесінің ортасына қойылады. Екі нүктеге вертикаль қалыпта рейкалар орналасады. Алдымен артқы нүктеден а содан кейін алдыңғы нүктеден b есеп аламыз. Өзара биіктік екі санақтың айырымына тең: h=a-b
Алға нивелирлеуде нивелир аспабы артқы нүктемен тіктеуіш қалпында нүктесінің үстіне орналасады да рейка вертикаль қалпында алдыңғы нүктеге орналасады. Аспаптың көздеу өсін горизонталь жағдайға әкеліп, аспаптың биіктігін і және алдыңғы рейкадан b санағын алады. Сонда өзара биіктік тең: h=і-b. Геометриялық нивелирлеу геодезияда және құрылыста кеңінен пайдаланылады.
Тригонометриялық нивелирлеу – еңістің өлшенген бұрышы және нүктелер арасындағы қашықтықтар бойынша биіктік өсімшені анықтау тәсілі. Ол топографиялық түсіріс, үлкен биіктік өсімшелерді анықтау кезінде қолданылады. Тригонометриялық нивелирлеу теодолит арқылы жасалады. Бұл тәсілде биіктік өсімше келесі формуламен есептеледі:h=d*tg v. Мұндағы: d-горизонталь ара-қашықтық, v – вертикаль (тік) бұрыш. Тригонометриялық нивелирлеу әдісін рельефі қатты өзгермелі жерлерде, көбінесе таулы жерлерде қолдану ыңғайлы.
Әртүрлі физикалық құбылыстарды пайдалануға негізделген тәсілдер физикалық нивелирлеуге жатады. Гидростатикалық нивелирлеу өндірісте құрылыстық-монтаждық жұмыстар кезінде қысаңшылық жағдайда конструкцияларды көшіруде қолданылады. Оны инженерлік құрылыстардың деформациясына бақылау жасауда көп қолданылады. Барометрлік нивелирлеу инженерлік іздестірудің бастапқы кезінде пайдаланылады.
Нүктелердің биіктік өсімшелерін анықтау дәлдігі, өлшеулер жүргізу әдістемесіне байланысты нивелирлеу мемлекеттік және техникалық бөліп бөлінеді.
1) Мемлекеттік нивелирлеу республика территориясында топографиялық түсірістің биіктіктік негізі болып табылады. Дәлдігі бойынша мемлекеттік биіктіктік нивелир тор 1, 2, 3 және 4 классты болып бөлінеді.
І және ІІ класты нивелир торлары басты биіктік негізі болып табылады, солардың көмегімен бір биіктік жүйесі тағайындалады. Олар ғылыми мәселелерді шешу үшін қолданылады: жер қыртысының вертикальді қозғалысын, мұхит, теңіз суларының деңгейін анықтайды. 25 жыл сайын нивелирлеу жұмысы жүргізіледі. І –класты нивелирлеу торлары периметрі 2000км тұйық полигоннан құралады. Орташа квадраттық қателігі 1 км жүріске 0,5 мм. Бұл нивелирлеуге нивелирлеудің басқа кластары сүйенеді. 1-ші класқа арналған нивелирлердің цилиндрлік деңгейінің бөлік құны 10 секунд, көру дүрбісінің үлкеюі 40 есеге дейін болады. Нивелирлеу кезінде станцияларда есеп алу дәлдігі мм-дің оннан бір бөлігін құрайды.
ІІ-ші класты нивелирлеу жүрістері 1-ші класты нивелирлеу пункттерінің арасында полигондарының периметрлері 500-600 км болып жасалады. 1 км жүріске кететін орта кв қатенің шамасы 2 мм. Жүрістің максималды ұзындығы тұйықталған үшін 40км.
ІІІ -класты нивелирлеу жүрістері 1-ші және 2-ші класты полигондардың ішінде жеке жүрістер н/се қиылысатын жүрістер жүйесі түрінде жасалады, олардың периметрлері 150-200 км-ден 6-9 полигонға бөлініп құралады ал орташа квадраттық қателіктері 5 мм-ден аспауы керек. Жүрістің максималды ұзындығы тұйықталған үшін 25км.
4-ші класты нивелирлеудің жүрістері жоғары класты нивелирлеу пункттеріне сүйенеді. Олар жеке жүрістер н/се қиылысатын жүрістер жүйесі түрінде жасалады, орташа квадраттық қателігі 10 мм. Жүрістің максималды ұзындығы тұйықталған үшін 10 км. Барлық класты мемлекеттік нивелирлеу торлары жергілікті жерде әрбір 5-7 км сайын тұрақты белгілермен – репер және маркалармен бекітіледі.
Реперлер қабырғалық және грунттық болып бөлінеді. Грунттық реперлер құрылыс салынбаған территорияларда қолданылады, олардың төменгі бөлігі грунттың тоңдалу деңгейінен төмен болуы керек. Әрбір нивелирлеу класы үшін өзіндік орындалу әдістемесі болады: берілген нивелирдің керекті түзетулері, станцияда есеп алу әдістемесі, нивелирден рейкаға дейінгі арақашықтығы, нивелирлік жүрістің ең үлкен ұзындықтары, нивелирлік жүрістің қиыспаушылығын есептеу формуласы, станцияда жасалған есептерді өңдеу.
2) Техникалық нивелирлеу, биіктіктік түсіріс негіздемесін жасауға және инженерлік құрылыстарды және жобалауларды жасауда қолданылады. Мемлекеттік нивелирлеуге қарағанда техникалық нивелирлеу горизонталдық және еңістіктік көздеу өсімен де орындалады. Техникалық нивелирлеудің жүрісін мемлекеттік нивелирлеу биіктіктік реперін бастапқы пунктке беруден бастайды. Бұл жүрісті реперге байланыстыру деп аталады.Жіберілетін қиыспаушылықты есептеу формуласы: жазық жерде f h=50*√L мм;
Таулы жерлерде f h=5*√n мм;
Мұндағы: L – жүріс ұзындығы,км. n –станция саны;
Биіктік өсімшедегі қиыспаушылық мына формуламен есептеледі:
f h =∑h пр – (H Б-H А),
мұндағы: ∑h пр – жүрістегі қиыспаушылықтың практикалық қосындысы.
Нивелирлік рейкалар біржақты, екіжақты, тұтас және жайылмалы болып бөлінеді.
Нивелир түзетулері: 1. Нивелирдің дөңгелек өсінің деңгейінің өсі нивелирдің вертикаль айналу өсіне параллель болуы тиіс. 2. Тордың вертикаль жібі нивелирдің айналу өсіне параллель болуы керек. 3. Цилиндрлік деңгейдің өсі дүрбінің көздеу өсіне параллель болуы тиіс.
17)Тахеометриялық түсіріс. Тахеометриялық түсірістегі далалық жұмыстардың құрамы.
Тахеометрлік түсіріс нәтижесінде ситуация мен рельеф бейнеленген план алынады. Тахеометрия сөзі грек тілінен аударғанда тез өлшеймін деген мағынан білдіреді.
Тахеометриялық түсірісте түсірілетін нүктеде тұрған рейканы аспаптың дүрбісімен бір рет көздеу арқылы осы нүктенің кеңістіктегі жағдайын (координаталарын, ара қашықтығын, салыстырмалы биіктігін) анықтайды. Демек, тахеометриялық түсірістің мәні аспаптың көздеу өсінің бір жағдайында тік бұрышты v, көлденең бұрышты B және рейкадан қашықтық өлшеуіш жіптерінің аралығындағы бөліктер санын есептеуден тұрады; осы мәліметтер арқылы нүктенің кеңістіктегі координаталарын есептеп шығарылады. Тахеометриялық түсіріс автоматты аспап – тахеометрмен, жасалады. Тахеометрлік түсірістер кішігірім жердің ірі масштабты планын алу үшін қолданылады. Ол сонымен қатар теодолитпен де жүргізілуі мүмкін. Бұл жағдайда көлденең қашықтық жіптік алыстан өлшеуішпен(светодальномер), ал биіктік өсімше – тригонометриялық нивелирлеу арқылы алынған тік бұрышты пайдалана отырып есептеледі.
Тахеометриялық түсірістің құрамына екі процесс кіреді: ситуацияны түсіру және жер бедерін түсіру. Ол кішкене учаскелерде, сонымен қатар сызықтық құрылыстарды: жол, канал, электр желілері және т.б. түсіргенде үлкен масштабта (1/500 – 1/5000) орындалады. Қазіргі кезде тахеометриялық түсіріс электронды тахеометрмен орындалады. Тахеометрдің бірнеше түрлері бар:
1. электрооптикалық тахеометр ЭТ;
2. қос бейнелі авторедукциялы алыстан өлшеуіші бар ТД тахеометрі;
3. ішкібазалы тахеометр ТВ;
4. номограмды тахеометр НТ.
Тахеометриялық түсіріс үшін түсіру негіздемесін жасау, ситуация және жер бедерінің түсірісімен қатар жүргізіледі. Геодезиялық тордың пункттеріне кіретін, тахеометриялық түсірістің пункттерінің тығыздығы келесі техникалық талаптарға сәйкес келуі керек:
Тахеометриялық түсірістегі далалық жұмыстың құрамы:
1.жергілікті жерді рекогносцировкалау және пункттерді бекіту 2.түсірістің пландық-биіктіктік негізін жасау 3.жергілікті жердің контурын және жер бедерін түсіру 4.түсіріс негіздеуінің пункттерін мемлекеттік н/се жергілікті жүйе пункттеріне байланыстыру 5.камералдық жұмыстар
Жергілікті жерді рекогносцировкалау кезінде геодезиялық тірек жүйесінің пункттері ізделініп табылады және тахеометриялық түсірістің неғұрлым қолайлы орындары белгіленеді.Тахеометриялық жүрістің пункттері жақсы көрнекілікті биік жерлерде қадалармен бекітіледі. Жүрістің әрбір станциясында толық амалмен көршілес пункттердің арасындағы горизонталь бұрыштар, екі рет -тура және кері бағытта жүрістің әрбір қабырғасы бойынша горизонталь ара-қашықтық пен биіктік өсімше анықталады. Теодолитпен жұмыс істеген кезде ара-қашықтық пен биіктік өсімше калькулятор н/се арнайы кесте арқылы есептеледі.
Жүрістің көршілес пункттеріне бақылауды аяқтағаннан кейін алдыңғы пунктке бағыттай отырып, алидада арқылы дүрбіні рейкаға бұрады. Рейканы жер бедерінің н/се ситуацияның сипаттық нүктелеріне қояды. Бұл жағдайда тахеометрдің горизонталь дөңгелегі бойынша есеп алады, әрбір нүктенің кеңістіктік орналасуын және биіктік өсімшесін анықтайды. 15-20 нүктені түсіргеннен кейін көздеу дүрбісін алдыңғы пунктке көздеу арқылы аспап лимбасының бағдарын бақылайды. Бастапқы есептен ауытқу 2 секундтан аспауы керек. Өлшеу нәтижелері арнайы журналға жазылады. Тахеометрлік түсірістің нәтижелерін өңдеу келесі кезеңдерден тұрады:
1. тахеометриялық жүріс пункттерінің биіктік белгілері мен координаталарын анықтау
2. рейкалық нүктелердің биіктік белгілерін анықтау
3. тахеометриялық түсірістің планын жасау
Тахеометрлік түсірістің планын жасау технологиясы.
Есептеу жұмыстары аяқталғаннан кейін түсірістің топографиялық планы жасалады. Тахеометрлік түсірістің планын жасау жалпыдан жекеге өту принципі бойынша жасалады. Алдымен координаталық тор салынады. Содан кейін планға тірек пункттерін, одан әрі түсіріс негіздеуінің нүктелерін салады. Тахеометрлік түсірістердегі полярлық әдіспен түсірілген нүктелерді планға тахеографтың көмегімен салу қолайлы. Нүктелер салынып болғаннан кейін горизонтальдар жүргізіледі. Горизонтальға дейін жер бедерінің пішінін оның өзіне тән басты сызықтарын түсіреді. Пландағы горизонтальдар штрихтармен толықтырылады да қалыңдатылған горизонтальдардың үзілген жеріне биіктік белгілерін жазады.
18)Тахеометриялық түсіріс. Тахеометриялық түсірістегі камералдық жұмыстардың құрамы.
19)Теодолиттік түсіріс. Теодолиттік түсірістегі далалық жұмыстардың құрамы.
Теодолиттік түсіріс деп жер бетінің тек контурлық планын жасау үшін,теодолит және өлшеу лентасын н/се қашықтық өлшеуіштің көмегімен орындалатын жұмыстарды айтады. Теодолиттік түсіріс жазық жер бетінде, елді-мекенді аймақтарда, құрылыс, тау-кен аймақтарында, темір жол тораптарында т.б. жерлерде пландар жасау үшін жүргізіледі. Өлшеу жұмыстары теодолиттік жүрістерінің нүктелеріне негізделіп жүргізіледі. Теодолиттік жүрістер деп – тұйықталған н/се тұйықталмаған сынық сызықтар жүйесінен тұратын полигондарды айтады. Бұрыштық өлшеулер теодолитпен жүргізіледі, бұл кезде оң және сол дөңгелектерден есеп алынады. Қабырғалары 1/2000 жоғары емес салыстырмалы қателікпен тура және кері бағыттарда өлшеу ленталарымен н/се жарықты қашықтық өлшеуішпен өлшейді. Бұрыштар мен ұзындықтардың берілгендері арнайы дала журналына енгізіледі.
Теодолиттік түсіріс жұмыстарының құрамы төмендегідей:
1.жергілікті жерді рекогносцировкалау және пункттерді бекіту 2.түсірістің пландық негізін жасаған кезде, бұрыштарды және сызықтардың ұзындығын өлшеу 3.жергілікті жердің контурын жасау 4.түсіріс негіздеуінің пункттерін мемлекеттік н/се жергілікті жүйе пункттеріне байланыстыру 5.камералдық жұмыстар
Теодолиттік жүрістер тұйықталған және тұйықталмаған болады. Теодолиттік түсірістерді жүргізу кезінде міндетті шарт болып, оларды пландық тірек торларына байланыстыру табылады. Ол өлшеулердің нәтижелерін қадағалап, олардың дәлдігін қамтамасыз етеді. Тұйықталған жүрісте полигонның мемлекеттік н/се жергілікті координаталар жүйесіндегі бір нүктесінің координатасы белгілі болса жеткілікті. Ал тұйықталмаған жүрісте олардың бастапқы және соңғы нүктелері тірек нүктелерге байланыстырылады. Теодолиттік жүрістер 1және 2-разрядтарға бөлінеді. 1-разрядта координаталар б/ша салыстырмалы қателік 1/2000, 2-разрядта – 1/1000 болады. 1-разрядты теодолиттік жүрістер ірі масштабты (1/500,1/1000) түсірістерді орындау мақсатында жасалады. Қабырғасының орташа ұзындығы 120 м аспауы керек. 2-разрядты теодолиттік жүрістер сызықтық құрылғыларды (автомобиль жолдары,электр желілері) жүргізуде орындалады. Жазық жерлерде теодолиттік жүрістер микротриангуляциямен ауыстырылуы мүмкін. Жергілікті жердің сипатына және теодолиттік жүрістердің тірек нүктелеріне қатысты контурларының орналасуына байланысты ситуацияны түсірудің келесі әдістері қолданылады:
- полярлық координаталар әдісі
- түзулерді қиылыстыру әдісі
- бұрыштарды қиылыстыру әдісі
- жармалар (створ) әдісі
Перпендикулярлар әдісі теодолиттік жүріске жақын орналасқан, сызықтық объектілерді түсіруге арналған. Бұл тәсілде өлшеу лентасы,рулетка және экер қолданылады. Түзулерді қиылыстыру әдісі жақында орналасқан жеке объектілерді түсіруге арналған. Бұрыштарды қиылыстыру әдісі алшақта орналасқан жеке объектілерді түсіруге қолайлы. Полярлық координаталар әдісі комплекстік әдіс болып табылады. Оны қолдануда теодолит және қашықтық өлшеу құралдары пайдаланылады. Жармалар әдісі теодолиттік жүрістің қабырғаларына тірелетін сызықтардың жармаларын н/се тірек нүктелерінің жармасында орналасқан нүктелерді түсіруде қолданылады.
Ситуациялық түсірістің нәтижелері абристік журнал деп аталатын арнайы журналға енгізіледі. Абрис – ситуациялық түсіріс кезінде, далалық жағдайда жасалған сұлбалық сызба. Далалық жұмыстардың нәтижелерін өңдеу келесідей жүргізіледі:
- теодолиттік жүрістер пункттерінің координаталары есептеледі
- сызба қағазының бетіне қабырғасы 10 см болып келетін координаталық тор тұрғызылады
- циркуль және масштабты сызғыштың көмегімен, координаталарын пайдалана отырып,теодолиттік жүрістердің пункттері белгіленеді
- көлденең масштабты және транспортирді пайдалана отырып, абристің берілгендері б/ша планға ситуацияны тұрғызады.
20)Өлшеу қателіктердің түрлері. Тең дәлдікті өлшеу қатарын өңдеу. Өлшеу салмағы
Қандай да болса дәлдікпен және мұқият орындалған өлшеу жұмыстарының нәтижесінде өлшеу қателіктері болады. Сондықтан өлшенетін өлшем нақты мәні және өлшеу нәтижесі арасында әрқашан да ауытқу болады.
Өлшеу нәтижесі Dизм және өлшенетін өлшем нақты мәні Dе арасында айырмашылық өлшеу қателігі деп аталады.
Өлшеу қателіктері келесі негізгі себептерге байланысты: өлшеу аспабының қателігі; орнатушы мөлшерлердің қателігі; өлшеу күшіне байланысты қателік; температуралық деформацияға байланысты қателік; өлшеуді орындаушының субьективтік қателігі.
Қателіктерді келесі үш топқа бөледі: өрескел, жүйелік және кездейсоқ.
Өрескел қателіктер деп өлшеу жағдайына сәйкес емес және әлдеқайда астам өлшеу нәтижесін атайды. Мысалы, өлшеу барысында аспаптың 8 сан мән көрсеткіші 0 сан мәні көрсеткішімен немесе 1 сан мән көрсеткіші 4 сан мәні көрсеткішімен шатастырылып алынды. Мұндай қателіктер бірнеше қайталап өлшеу кезінде айқындалынады, оларды есеп нәтижесіне ескермейді.
Қайталап өлшеу кезінде өлшенетін мән тұрақты немесе басқа заңдылық бойынша өзгеретін қателігі - жүйелік қателіктер деп аталады. Мысалы, өлшеу жағдайындағы температура нормальдік температурадан ауытқуына байланысты немесе өлшеу аспабының көрсеткіш тілі, белгісі нольдік сызықшасынан ауытқуына байланысты болуы мүмкін. Жүйелік қателіктерді анықтап жою үшін өлшеу аспаптарын мемлекеттік немесе салалық метрологиялық қызмет орындарында тексереді, арнайы өлшеу әдістерін қолданады, бірнеше рет қайталап және өлшеу орындарын өзгертіп, өлшеу аспаптарын ауыстырып өлшеу жұмыстарын орындайды. Жүйелік қателіктерді өлшеу санын арттыру арқылы азайтуға болмайды.
Өлшеу жүйелік қателіктерінің құраушылары – құралдық, әдістемелік және субьективтік.
Құралдық қателіктер қолданылатын өлшеу аспабының дәлдігіне байланысты: кинематикалық сұлбасының кемшіліктері; аспап бөлшектері өлшемдерінің, пішін және беттер орналасуының ауытқуы; аспап пайдалану кезіндегі тозуы.
Әдістемелік қателіктер қолданылатын өлшеу әдістемелерінің кемшіліктеріне байланысты: өлшеу жұмыстарының нормальдік жағдайының қамтамасыздығы; аспап дұрыс орнатылмауы; өлшеу әдістемесінің қателігі; дәлдікті емес есептеу байланыстарын қолдануы.
Бір мәнді қайталап өлшеу кезінде, әсер етуші факторлар кездейсоқ заңдылық бойынша өзгеруіне байланысты пайда болатын қателік, қездейсоқ қателіктер деп аталады. Мысалы, аспап көрсеткіштерінің тұрақсыздығы, өлшемдерді оқып алу кезіндегі дөңғелету.
Өлшеу барысында кездейсоқ қателіктердің шамасы мен бағыты тұрақты болмайды. Өлшеулер нәтижесіндегі кездейсоқ қателіктерді кеміту үшін, біріншіден мұқият өлшеу, екіншіден өлшеулер санын арттыру қажет.
Өрнектелу тəсілі бойынша қателіктер – абсолюттік, салыстырмалы жəне келтірілген болып жіктеледі. Абсолюттік қателік – өлшенетін физикалық шама бірлігімен өрнектелетін ӨҚ қателігі: A = Хөл.– Хш. Салыстырмалы қателік – өлшеу құралының абсолюттік қателігінің өлшеу нəтижесіне немесе өлшенген физикалық шаманың нақты мəніне қатынасымен өрнектелетін ӨҚ қателігі: Yсал. = (AХ/Хш)100. Өлшеу құралы үшін Yсал. шкаланың берілген нүктесіндегі қателікті сипаттайды. Ол өлшенетін шама мəніне тəуелді, əрі құрал шкаласының ең кіші мəні болып саналады. Сондықтан, көбіне өлшеу құралдарының сипаттамасы үшін келтірілген қателік қолданылады. Келтірілген қателік – бұл, ӨҚ абсолюттік қателігінің барлық өлшеу диапазонында тұрақты шамасының шартты алынған мəніне қатынасымен өрнектелетін салыстырмалы қателік: Yкел = (A/Хнорм)100,.
21)Бөлу жұмыстар. Бөлу жұмыстардың мағынасы. Бөлу сызбасы.
Жалпы бөлу жұмыстары инженерлік-геодезиялық жұмыстардың негізгі түрі болып табылады. Бөлу жұмыстарын орындай отырып пландық және биіктіктік негіздегі нүктелердің сипаттамаларын және сызбалық жобамен жұмыс істеу барысындағы қатарларды анықтай аламыз.
Ғимаратты жобалаудағы бөлу жұмыстарын үлкен масштабтағы топографиялық пландардың негізінде салады. Жобаланатын ғимараттың орынын обьектінің орналасуына және жарықтың негізіне мөлшерлеп табады. Сонымен қатар топографиялық план жобаланған ғимараттың нүктелеріне сипаттама бере отырып тұтас геодезиялық жүйені құрайды.
Бөлу жұмыстары негізгі, басты, аралық (бөлшектік) осьтергі бөлінеді.
Бірінші негізгі бөлу жұмыстарында геодезиялық негіз пункттерін байланыстырудың берілгендеріне сәйкес жер бетінде басты бөлу өрістерінің орнын табады, оларды белгілермен бекітеді. Басты өрістерге сүйене отырып, инженерлік құрылыстың негізгі өрістерін бекітіп бөледі, ал ірі құрылыстарда бұл мақсат үшін локальді бөлу торларын құру қажеттілігі тууы мүмкін. Басты инженерлік құрылыста дәл құрылыстық бөлу жүргізеді. Ғимараттағы негізгі осьтер ( жолдар, каналдар және т.б.) ғимаратқа қосымша ось болып табылады. Өнеркәсіптік және азаматтық құрылыстарда негізгі ось болып ғимаратқа қиғаш осьтер саналады.
Басты осьтердің бекітілген нүктелерінен жоба белгісінің деңгейі бір мезгілде құрылатын нүктелермен жазықтықты инженерлік құрылыстың жеке құрылыстық блоктар мен бөлшектерін бойлық және көлденең өстер бөледі. Инженерлік құрылыс элементтерінің өзара орналасуын анықтайтын дәл бөлу жалпы жағдай туғызатын басты өсті бөлуден анағұрлым дәлірек орындалады. Егер жалпы жағдайда жер бетінде басты өстер 3-5 см, кейде одан да көбірек қателікпен анықталса, ал негізгі және дәл өстер 2-30мм, кейде одан да дәлірек дәлдікпен бөлінеді. Мұнда белгілі осьтер ғимараттар мен үймереттердің габариттік өлшемін және пішінін анықтайды.
Аралық немесе бөлшектік осьтер дегеніміз ғимараттар мен үймереттердің жеке элементтер. Фундамент құрылысын аяқтағаннан кейін конструкциялар мен технологиялық құрылғыларды жобалық жағдайда келтіру үшін монтаждық (технологиялық) өстерді бекітеді және бөледі.
Бұл этап геодезиялық өлшеулердің анағұрлым жоғары дәлдігін қажет етеді (1,0-0,1мм және дәлірек).Сонымен, инженерлік құрылыстарды бөлу кезінде геодезиялық жұмыстарды жүргізудің жалпы принципі қадағаланады: жалпыдан жекеге. Алайда, бұл жұмыстардың орындалу дәлдігі бірден үшінші этапқа қарай жоғарылайды. Мұнда үймереттің жобасында координаттар, бұрыштар, ара қашықтық және қателіктер көрсетіледі.
Бөлу жұмыстары− бұл құрылыс-монтаждық өндірістегі бір-бірімен байланысқан бірнеше кешенді құрайтын жүйе. Сондықтан бөлу жұмыстарының технологиясы және ұйымдастырылуы құрылыстың кезеңдеріне тығыз байланысты.
Жобаны жер бетіне шығару немесе ғимаратты бөлу деп жобаның жұмыс сызбаларына сәйкес жер бетінде салынып жатқан ғимараттың нүктелері мен жазықтықтарының пландық және биіктіктік орнын анықтау үшін жасалатын геодезиялық жұмыстарды айтады.
Жобадағы құрылыстарды бөлу кезінде, әдетте жер бетінде бір бағыт немесе бір нүкте ғана беріледі, ал екінші бағыт немесе екінші нүктені жобалық бұрыш немесе жобалық қашықтықты салу арқылы табу керек. Сондықтан, бөлу жұмыстары кезінде жобада берілген өлшемдердің көп қайталана өлшеу тәсілін қолдану қиынға соғады.
Басты бөлу өстерінен басқа, құрылыстың анағұрлым жауапты бөліктерінің негізгі өстерін ажыратады (агрегаттардың, құрылғылардың, сызықтардың және т.б.).Олар бір-бірімен технологиялық түрде байланысты және жоғарғы дәлдікпен анықталады. Басты және негізгі өстерге инженерлік құрылыстар мен негізгі конструкциялардың барлық дәл бөлшектерін бөлу үшін қолданылатын қосымша өстер орнын байланыстырады (котловандарды, блоктарды, фундаменттерді, конструкцияларды және т.б.). Жазықтардың, деңгейлердің және жобаның жеке нүктелері шартты бетте беріледі және жоғары қарай оң, төмен қарай теріс таңбамен белгіленеді.
Әрбір инженерлік құрылыс үшін шартты бет жобада көрсетілетін нақты абсолюттік белгіге сәйкес келеді.
Площади участков могут быть вычислены по результатам полевых измерений или измерены по картам (планам).
По результатам полевых измерений используют два способа определения площадей:
- аналитический по прямоугольным координатам вершин участка; используется в случае, когда участок ограничен ломаной линией, а прямоугольные координаты его вершин известны с высокой точностью.
- графический способ участок на плане разбивают на простейшие геометрические фигуры (треугольники, четырехугольники и т.д.) И графически с точностью масштаба определяют их элементы. Площадь участка равна сумме площадей фигур, из которых он состоит. К графическому способу относится определение площади при помощи палетки
По картам (планам) используют следующие способы определения площадей:
- механический с помощью специального прибора - планиметра;
- графо-аналитический по прямоугольным координатам вершин участка, определенным по карте (плану);
- другие способы, основанные на применении специальных машин, точных весов, электронных планиметров, ЭВМ и пр.
23) Тура және кері геодезиялық есептер.
Геодезиялық жұмыстарда пункттер координаталары, олардың ара қашықтықтары мен дирекциондық бұрыштары арқылы тікелей тура немесе кері есептерді шешу арқылы анықталады.
Тура геодезиялық есеп. Егер координаталары белгілі А пунктінен екінші В пунктіне дейінгі d арақашықтық және a дирекциондық бұрыш белгілі болса, онда В пунктінің координаталарын табуға болады. Координаталардың бір пунктке осылайша берілуін тура геодезиялық есеп деп атайды.
63 – сурет – Тура және кері геодезиялық есептер
Х, У координаталарын былай анықтауға болады
Екі нүктенің координаталарының айырмасы Ax, Ay координаталар өсімшесі деп аталады. Ол былай анықталады
Координаталар өсімшесінің таңбалары румбтардың ширегіне байланысты болады.
16 – кесте - Координаталар өсімшелерінің таңбалары
Координаталар өсімшелерін Aх және Aу шамаларын натуральдық тригонометриялық кестенің көмегімен, микрокалькулятормен немесе дербес электрондық машинамен есептеп шығарады.
Кері геодезиялық есеп. Координаталары белгілі екі пункттің дирекциондық бұрышы a мен арақашықтығын d анықтау керек. Осы есепті кері геодезиялық есеп деп атайды.
Румбтың мәнін тригонометриялық функциялардың натуральдық шамаларының кестесінен немесе микрокалькулятормен есептеп анықтауға болады.
Арақашықтық шамасын келесі формуламен анықтайды
Тура геодезиялық есеп - бастапқы нүктенің координаталары, одан келесі нүктеге қарайғы бағыттың дирекциондық бұрышы және нүктелердің арақашықтығы белгіліболғанда екінші нүктенің координаталарын анықтау есебі
Прямая геодезическая задача. По известным координатам х1 и у1 точки 1, дирекционному углу a1-2 и расстоянию d1-2 до точки 2 требуется вычислить ее координаты х2, у2.
В обратной геодезической задаче находят дирекционный угол и расстояние:
1) вычисляют румб по формуле:
2) находят дирекционный угол в зависимости от четверти угла:
a = 180 - r
a = 180 + r
a = 360 - r
3) определяют расстояние между точками:
24) Геометриялық нивелирлеу. Тәсілдер, сұлбалар, формулалар
Геометриялық нивелирлеу- өзара биіктік горизонталь көздеу сәулесі арқылы анықталады және нивелир аспабының көмегімен орындалады.
Геометриялық нивелирлеуде бір нүктенің екінші нүктеге байланысты өзара биіктігін горизонталь көздеу сәулесімен және сол нүктелерде вертикаль орналасқан рейкалардың көмегімен анықтайды.
Анықталған биіктіктер мен берілген бастапқы нүктенің биіктігі арқылы қалған нүктелердің биіктігі анықталады. Геометриялық нивелирлеудің екі әдісі бар: ортаға қою және алға қарай нивелирлеу.
25) Топографиялық пландар мен карталар, масштабтары, масштабтардың дәлдігі
Топографиялық карта - шартты белгілермен, барлық сызықтарын белгілі бір мөлшерде бірнеше есе кішірейту арқылы жергілікті жерді қағаз бетінде дәлме-дәл әрі жан-жакты бейнелеу. Топографиялық картада арнаулы шартты белгілермен жердің барлық бөлшектерінің (бедері мен заттардың) орналасуы мен өзара байланысы көрсетіледі. Топографиялық картаны командирлер мен барлық дөрежедегі штабтар ұрысты дайындау, ұйымдастыру, әр түрлі міндеттерді орындау барысында, сондай-ақ қарсыластар мен өз әскерлері туралық, кабылданған шешімдер мен жауынгерлік бұйрықтар туралы мәліметтер бейнеленген құжат ретінде кеңінен қолданады. Карта бойынша жергілікті жерді бағалауға, қозғалыс бағытын зерттеуге, қашықтықты, бұрышты, алаңдарды, биіктікті, кеңістікті анықтауға байланысты міндеттер орындалады, ұрыстағы нысаналар мен ракеталардың, артиллерияның, т.б. ұрыс тәртібі анықталады. Топографиялық карталар жалпы мемлекеттің, елдің қорғаныс қажеттілігін қамтамасыз ету үшін де, халық шаруашылығы үшін де қажет. Топографиялық карта көмегімен орындалатын міндеттердің сан алуандығы өр түрлі масштабтағы карталардың болуын керек етеді
План (лат. planum — жазықтық) —жер бетінің белгілі бір телімін жазықтықта (1:10000 не одан да үлкенірек масштабпен) шартты белгілердің көмегімен бейнелейтін сызба (топографиялық План);
Топография – геодезиялық ізденістер нақты ауданның (алаңның) топографиялық жағдайын зерттеуді және жобалауға қажетті ірі масштабты пландар алуды қамтамасыз етеді.
Топография-геодезиялық ізденістердің құрамына келесілер кіреді:
-топография- геодезиялық зерттеулердің бар материалдарын жинау және талдау;
-3 және 4 класты мемелекеттік геодезиялық торларды, 2 разрядты толықтыру торларын және II, III, IV класты нивелир торларын бөлу (салу);
- пландық-түсіріс геодезиялық торларын құру;
- топографиялық түсіріс (қажет кезінде аэрофототүсіріс) жасау және топог пландарды жаңарту.
Жобаланатын объектілердің сипатына және қызметіне, жобалаудың кезеңіне, инженерлік коммуникациялардың жиілігіне, жер бетіндегі құрылыс алаңына, пайдаланатын жерлердің аумағына, табиғи жағдай мен рельефіне байланысты топография-геодезиялық ізденістерде түсірістердің масштабы мен рельефтің қима биіктігі анықталады.
Топография-геодезиялық ізденістерде жиі қолданатын пландардың масштабы 1:5000, қима биіктігі 1,0 м, 1:2000, 1:1000, 1:500 қима биіктіктері 0,5м, кей уақыттарда қима биіктігі 0,25м алынады.
Топографиялық план масштабы 1:10000 келесі жұмыстарға арналған:
- қалалар мен поселоктарды салуда жерді пландау
- жол құбырлары мен электр желілерінің трассасын таңдау
- орман мелиорациясының жобаларын жасау
- гидротехникалық құрылыстарды салуға территорияларды таңдау.
Топографиялық план масштабы 1:5000 келесі жұмыстарға арналған:
- ірі және орта қалалардың ірі өндіріс аудандарының, күрделі көлік торабының басты планын жасау, жерді суару және құрғату үшін жобаларды жасау, жазық және тау өзендерінде гидротүйіндерді салу және т.б.
Топографиялық план масштабы 1:2000 келесіге арналған: кіші қалаларды, қала типтес поселоктарды және ауылдық елді мекендерді салу үшін басты планын және жобаларын (жұмыс жобаларын)жасау; инженерлік тораптарды вертикаль пландаудың схемасын жасау; қалалық өндірістік аудандардың пландау жобаларын жасау және т.б.
Топографиялық план 1:1000 келесіге арналған: салынбаған территориялар мен 1 этажды құрылыс территориясының жобасын және жұмыс құжаттарын жасау, территорияны пландау және көгалдандыру үшін жобаларды жасау; гидротехникалық құрылыстардың жұмыс құжаттарын жасау және т.б
Топографиялық план 1:5000 келесіге арналған: көп этажды күрделі құрылыстардың коммуникация торлары мен өнеркәсіп өндірістерінің, көшелердің жұмыс жобаларын немесе жұмыс құжаттарын жасау, жеке гидротехникалық құрылыстардың жұмыс жобаларын немесе жұмыс құжаттарын жасау және т.б. 1:500 масштабын құрылыс масштабы деп атайды.
Ірі масштабты пландарды анық қажетті дәлдікпен және толық түрде келесілер бейнеленеді: триангуляция, трилатерация, полигонометрия пункттері, нивелир торларының реперлері, және құрылыстар, үйлер, ғимараттар, ауылшаруашылық және коммунальдық объектілер, жол тораптары мен оның құрылыстары; гидрография және гидротехникалық құрылыстар (кналдар, плотиналар); жер бетіндегі коммуникациялық (құбырлар, электр желілері және т.б.); жер асты коммуникацияларының шығыстары; жасыл желектер, топырақ және жер бетінің шағын пішіні (құм, тақыр, тастар және т.б.).
Ормандарды түсіргенде ағаштардың түрі, олардың биіктігі, жуандығы, орташа аралықтары, кесілген орманның шекаралары және т.б. Жеке тұрған ағаштарды түсіріп, планда оларды көрсету қажет.
Ірі масштабты пландарда су аққыштардың жылдамдығы мен шекарасын, жер асты суларының шығу бөлігін, желек жамылғыларының орындарын анықтайды.
Топография-геодезиялық ізденістерде теодолит, тахеометр, нивелир, жарық қашықтық өлшеуіш аспаптары, ленталар мен рулеткалар қолданылады.
Жер беті мен оның шағын аймақтары қағаз бетіне белгілі бір масштаб аркылы кішірейтіліп кескінделеді. Масштаб дегеніміз пландағы, картадағы сызықтың (кесіндінің) өзіне сәйкес жер бетіндегі ұзындыгының горизонталь проекциясына қатынасы. Масштаб сандық, сызықтық және көлденең болып бірнеше түрге бөлінеді.
Егер план 1:1000 масштабында жасалса, онда жер бетіндегі ұзындығы 1000 см-лік аракашықтық планға 1 см-лік кесінде түрінде кескінделген болады. Мұндай масштаб сандық масштаб делінеді. Мына төмендегі бірнеше сандық масштабтар 1:1000; 1:2000; 1:5000; 1:10000, т.б. ірісінен үсақтарына қарай қатармен жазылады. Масштаб ірі болса, ол планда арнаулы деректер толық көрсетіледі. Әр планның мақсатына лайықты өзіне сәйкес масштабы болады. Егер сандык масштаб белгілі болса, сызықтың ұзындығын қағаз бетіне не керісінше, пландағы кесінді арқылы оның жер бетіндегі ұзындығын анықтауға болады. Бірінші мысал: жер бетіндегі сызықтық проекциясы 275 м-ге тең делік. 1:5000 сандық масштабта бұл қашықтық планға 275 : 5000,00. 055м 5, 5 см-ге тең кесінді болып кескінделеді. Екінші мысал: 1: 2000 масштабы пландағы кесінді ұзындығы 6,5 см болса, онда жер бетіндегі ұзындығы 6,5 х 2000 1 3000 см 130м. Іс жүзінде бұл есептерді қолдану ыңғайсыз болғандықтан, сандық масштабтың орнына сызықтық, көбінесе көлденең масштаб қолданалады. Сандық масштабтың қағаз бетінде график түрінде бейнелеуін-сызықтық масштаб дейді.
Сызықтық масштаб бір түзудің бойын масштаб негізі деп аталатын біріне-бірі тең бірнеше кесінділерге бөлгеннен шығады. Масштаб негізгі әдетте 1 см-ге тең болып келеді . Сол жақтағы шеткі негіз тең 10 бөлікке бөлінеді де, оның оң жақ үшы 0- деп белгіленеді. Сандық масштабтың да кемшілігі бар, ол сызықтық масштабпен пайдаланғанда, оның 0-ден сол жақтағы негізінің үсақ бөлшектерінің аралығын көз мөлшермен бағалаудан тұрады. Сондықтан өте үлкен дәлдікті қажет ететін өлшеулер үшін көбіне көлденең масштаб қолданылады.
Түзу сызық жоғарыдағыдай «масштаб негізін» 2см-ге тең етіліп, бірнеше бөліктерге бөлінеді. Оң жақтағы 0, 2, 4, 6, 8 нүктелерінен перпендикуляр тұрғызылып, олар төменге түзу сызықтан бастап, әрқайсысы 2 не 3 мм-ге тең 10 бөлікке бөлінеді. Бөлінген нүктелер арқылы бастапқы түзу сызыққа параллель сызықтар жүргізіледі. Сол жақтағы масштаб негізінің төменгі және жоғарғы қабырғалары «10- ға бөлініп, масштабтың кіші негізі» алынады. Олар суреттегідей қиғаш сызыкгармен қосылады. Осылай сызылған көлденең масштабтың ең кіші бөлігі «bо» кесіндісі «ВО'» -ның 1/10 не, яғни 0,2 мм-ге тең. 0,2 мм-ге сәйкес келетін жер бетіндегі горизонталь ұзындықты көлденең масштабтың дәлдігі дейді. Масштаб дәлдігі мына формуламен анықталады:
t = cb =А' О=a/m*n
мұндағы а-масштаб негізі 2см; «-масштаб негізі бөліктерінің саны; m-масштаб биіктігі бөліктерінің саны. Мысалы: 1:1000; 1:2000; 1:5000 масштабтарының графиктік дәлдіктері 0,2; 0,4; 1,0 м тең болып келеді. Мұндай көлденең масштабтар топографиялық транспортирлер мен металдан жасалған сызғыштарға қондырылады. Оларды масштабтық сызғыштар дейд
mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2017 год. (0.496 сек.)Пожаловаться на материал