kk en en es es es es es es es en bg kk en en kk en de ja bg ru ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk mk kk kk kk kk kk en en en kk en de uk ru ru ru ru ru de ru ru ru ru de fr ru ru ru de fr en ru en de fr ru ru ru de fr ru ru ru de fr ru ru es en en en en en fi en en en en fi en en en en en ru
ҚАЗАҚ БИЛЕРІНІҢ ШЕШЕНДІК ШИЫРЛАРЫ | G-Global
Category: Человеческий капитал и социальный сектор
Ерте заманнан бүгінге жетіп  философиялық ойға жүгiнген, тiлмар сөзбен өрiлген күмбезi биiк толғаулар мен арнауларды тудырған орақ ауыз, от тiлдi би-шешендердiң уәлi ауыздарынан шыққан өткiр сөз иiрiмдерiнiң тiлдiк көркемдiк жақтары мәдениет - әдебиет тарихында жап - жақсы әспеттелсе де, олардың арғы дәуiрiмен, көне, ескi, орта түркi кезеңдерi сот шешендiгi сияқты төлтума құқықтық мәндегi дәстүрiмен байланыстары терең қамтылмай жатыр. Ал оларда көрiнетiн тонның iшкi бауындай тiлдiк, стильдiк, мазмұндық, құқықтық, шешендiк бiрлiктен құралатын модельдiк белгiлер түркi дәуiрiмен ұштастыра қарауға сұранып-ақ тұр. Еңбегiмiздiң иiнi келген тұстарында, нақтылай кетсек, би-шешендердiң кесiм-билiктерiндегi әдемi тiлмен көмкерiлген үзiндiлерiнде бұл модельдiк белгiлердi салыстыра отырып зерделеймiз. Қазақ шешендiгiнiң пайда болу негiзi, оның өзектi желiсiн құрайтын билер соты, би-шешендер, олардың шығарған ереже-қағидалары, мектеп-дәстүрлерi секiлдi категорияларының басын ашып алу абзал. Мұның өзi ұлттық шешендiк өнердiң тарихын, табиғатын, би-қазылардың қазақтың  тарихындағы атқарған қызметiн түсiнуге әрi әртүрлi дау-шарға қатысты ұғымды кесiм шығару шығармашылығын танып-бiлуге қажеттi негiз.
Дауға байланысты туындаған шешендiк сөздер ғасырлар бойы толқын-толқын ұрпақ буындардың сандаған өңдеуiнен өтiп, әсемделiп, уақыт озған сайын ұстарып, келiстi шынайы өнерге айналған. Оның өзiндiк дәстүрлерi, мектептерi қалыптасқан.
Шешендік дауға байланысты Төле бидің  төмендегі мына тапқыр сөздері нақты  дәлел бола алады:
Ерте заманда бір төренің егінін егіп, бірақ соңында  еңбек ақысын қайтара ала алмаған бір кедей адам Төле биге арыздана барыпты. Бидің қартайған уақыты екен.Кедейдің жағдайын түсініп,төрені шақыртып алып былай депті:
Төрем, болдың босқа тер.
Қор боп қапсың қайран ер.
Мүсәпірдің қақын бер, - деген соң әлгі төре ұялып, кедейдің ақысын беріп риза қылыпты.
Ұлттық шешендiк өнерiмiз ұзақ жылдар бойына бiлiктi ғалымдарымыздың сарабы мен сұрыптауына түсiп, шешендiк сөздi шығарушы өкiлдерiнiң
(шешен, би, қазы), дәстүрлi мектептерiнiң, көркемдiк сипатының ғылыми негiздемесi берiлдi. Сондықтан бiздiкi тыңнан түрен салу емес, оқырман ұғарлықтай барынша қысқа түрде қазақтың шешендiк шиырларынан түсiнiк берумен шектелу ғана. Қазақтың шешендiгiнiң шегi жоқ.
Ғасырлар бойы жинаған танымы бар, табиғи жаратылыстан, ғылым мен
саясаттан, қоғамдық дамудың сан үрдiстерiнен хабары бар халқымыздың сөз өнерiн бiрiншi орынға қоюы тегiн емес, мәнi тереңде жатыр. Тапқыр айтылған, орынды сөзге тоқтаған елде ғана «ердiң құнын екi ауыз сөзбен шешкен» дейтiн би-шешендердi мадақ ету, қастерлеу дәстүрi қалыптасқан. Ал шын мәнiнде, «ердiң құны» қай кезде де ел мен елдi тартыстыратын, шабыстыратын, бiтiспестей өшiктiретiн сұмдық ауыр оқиға болған. Кейбiр халықтарда «қанды қанмен жуу» әдетi күнi бүгiнге дейiн дамыған. Мiне, ақыры насырға шаптыратын қылмысты iстерге сөзбен бiтiм жасаушылық қазiргi адамдар ұғымына онша қона бермейтiн жұмбақ секiлдi көрiнуi әбден мүмкiн.
Бiр қарағанда, бұлай ойлау рухани жадымыздан хабарсыздықты көрсетедi. Мәселен, бұрынғы уақытта көптеген халықтар, оның iшiнде бiздiң қазақтар да сөз құдiретiн, оның әсерiн пiр тұтқан. Ол ұғымдардың түп - төркiнi адамдардың көне дәуiрлердегi кейбiр нанымдарына апарады. Ерте заманнан бiзге жеткен сөздiң сиқырлы күшiне сену, сөзге аурудан айықтырарлық, төнiп келген пәледен сақтарлық, кез келген қауiп-қатерден құтқарарлық қасиет бар деген ұғым, түсiнiк бар. Аузы дуалы адамдар — билер деген ұғым да осыдан қалған. Сөздiң қасиетiн тану қазақтар арасында дәстүрге айналған. Мәселен, Г. Н. Потанин «маған күллi қазақ даласы ән салып тұрғандай сезiледi» десе, қазақ ауыз әдебиетiнiң тiл көркемдiгiне қызыққан поляк А. Янушкевич қазақ билерiнiң сөз сайысын сипаттап, оларды «дала Цицерондары» деп атағаны көпке мәлiм. Ш.Уәлиханов айтқандай: «Сөз арқылы халықтардың өткендегi өмiрлерiнiң елесiн, суретiн көруге болады».
Қазақтың қазiргi қолда бар дауда туған сөз өнерiнiң үлгiлерi бұрынғының тек жұрнағы ғана. Соған қарамастан осының өзi-ақ ұшан теңiз, мол байлық. Сөз өнерiн ерекше қастерлеген ел шешендiк, тапқырлық сөз сайыстарында ешкiмге де әлеуметтiк, әлеуеттiк, жыныстық айырмашылықтарына шек қоймаған. Бұл қазақ халқындағы сөз құдiретiн құрметтеу қақындағы өзiндiк демократияның үлгiсi едi.
Билер кеңесi мен заңды сотты құраған би-шешен мен қазылар халықты ру-руға бөлiп, ара-жiгiн айырмай, қайта өздерi келiсiмге, ынтымақ пен жарасымға шақырып, өздерiнiң алғыр ойлары мен мәйектi сөздерi арқылы халықтық идеологияны қалыптастыруға барынша күш салған тұлғалар. Билiк өнерi жайында академик С. Зиманов пен Н. Өсеров былай дейдi: «Бұл дәуiрде (хандық дәуiр) қазақ тайпалары арасында билiк өнерi күштi дамыды. Қоғам iшiндегi дау-жанжал, талас-тартыс билер тарапынан шешiлiп отырды. Билердiң негiзгi мақсаты — қылмыстыларды жазалап қана қоймай, қылмыстың алдын алуға, ел тыныштығын қорғап, екi дауласушы жақты татуластыруға күш салғаны белгiлi». Қазақ елiнiң өткен тарихында билер шешiмi заңды күшi бар, айтқан бойда бұлжытпай орындалар ақтық сөз болып келген. Билер сөзi құқықтық заң есебiнде сақталып, орындалуға мiндеттi едi.
Қазаққа тән өзiндiк демократияның шарықтау шыңы — билер институты дедiк. Айтар ойымыз түсiнiктi болуы үшiн шешендік өнеріміздің дамуына түрткі болған қазақ халқында қалыптасқан билер институтының өзiндiк табиғатына барлау жасап көрелiк. Өйткені шешендік өнерді бұл институтсыз қарастыру мүмкін емес нәрсе. Осы мақалада жесір дауы мен ар дауына қысқаша тоқталып өтейік :
Жесiр дауы — қыз туса бата ғып берер мал өткiзiп, басын байлап қою қа-зақтың ежелгi салты болған. Бiр баласына екi-үш жерден қыз айттырып қою, тiптi салтанат пен байлықтың белгiсiне айналған. Айттырылмаған жерден қыз алып, жесiр алып қашу да ескiде кездесетiн салт. Оның аяғы үлкен дау-жанжалдарға әкеп соқтыратын.
Қазақтың отбасылық заңдарының бiрi — некелесу. Некеге қатысты ежелден келе жатқан белгiлi шарттардың барын айта кеткен жөн. Қазақта 7 атадан қосылатын туыстардың некелесуiне тыйым салынған, өгей шешеге, асыранды қызға, келiнге, енеге үйленуге болмайды. Сондай-ақ әйелiнiң көзi тiрiсiнде еркек балдызына, қайынбикесiне, қайынағасының қызына үйлене алмайды. Бөле, немере ағайындардың некелесуiне тыйым жоқ.
Неке iсiнде барлық мәселенi ата-ана мен ру басылары шешедi, күйеу жiгiт пен қалыңдық тек солардың айтқанына құлақ асуға тиiс.
Ертедегi қазақтардың тұрмысында ажырасу өте сирек болатын жағдай еді. Петр Маковецкий 1886 жылы жазылған «Қазақтардың заң орнына жүретiн дәстүрлерi жөнiндегi жазбалар» атты еңбегiнде отбасылық заңдарына арнайы тоқталып, ажырасу тәртiптерiн тәптiштеп баяндайды: «Тегiнде қазақтар отбасының бүтiндiгiн бәрiнен жоғары қояды. Әсiресе, әйелдерге талап күштi. Әйелдердiң ажырасу жөнiнде ниет бiлдiруге құқы жоқ. Ол тек еркектердiң еркiндегi iс. Әйткенмен еркектер де жөн-жосықсыз әйелдерiн тастамайды» — дейдi ол. Қазақ некесiнiң өзiндiк ерекшелiктерi бар. Әйелдерге қатысты, некелiк iстердi көбiне шариғат заңына сүйенген қазы шешедi. Жесiр дауларын шешетiн би-қазыларға отбасылық заңдарын жетiк бiлу талабы қойылады.
Бiз бұл заңдардан әйел ерiнiң толық билiгiнде, жеке меншiгiнде болғандығын әрi жеке меншiктiкке кiм қарсы шығып, қолын сұқса, қатаң жазаланатынын байқаймыз.
«Бiрде Сәмекей бай Орынбек деген кедейдiң қызына құда түсiп, «балам жас» деген сылтаумен бой жеткен келiнiн уақытылы алмайды, не басына рұқсат бермейдi. Сонда Орынбектiң ағайыны Таубай шешен Сәмекейге былай дептi:
-Ей, Сәмекей! Екi бай құда болса, арасында жорға жүредi, екi кедей құда болса арасында дорба жүредi. Бiр бай, бiр кедей құда болса бiр дорба зорға жүредi. Қатық iшiп сен жүрсiң, қатып-семiп мен жүрмiн, ал жесiрiңдi, тарт кесiрiңдi. Баламның бағын байлама, жолын бөгеме! — деген екен».   Ар дауы жеке адамдар арасындағы намыс жырту, сонымен бiрге жеке адамдар ғана емес, елiнiң намысын қорғауға арналған шешендiк сөздер де жеткiлiктi. Бiр әңгiме: «Той-тамашада бiр жас келiншек төңiрегiнен именiп, өлең айта алмай отырады. Ерiне жаутаңдап қарай бередi. Күйеуi жайсыз, оған өлең айтуға тыйым салып қойған екен.
-Қыз кезiнде алдына жан салмайтын әншi едi, ендi суға түскен тауықтай
боп отырғаны, — дейдi Төле биге жақын отырған бiреу сыбырлап.
-Тұзаққа түскен бұлбұлдан, еркiн жүрген торғай артық, - дейдi би.
-Ол не денгенiңiз, Төке?
-Торға түскен бұлбұл қайдан сайрасын.
-Мұны естiген әлгi келiншектiң күйеуi Төле бидiң алдына келiп, кешiрiм     сұрайды.
-Биеке, түсiндiм сөзiңiзге. Бұдан былай бұл мiнезiмдi тастаймын.
Мұндағы оқиғаның мән-жайы: бойында әншiлiк өнерi бар келiншегiне жайсыз күйеуiнiң ән айтқызбауы. Мәлiмдеушi - Төле биге жақын отырған бiреу. Даудың шешiмi -Төле би кесiмi. Сұңғыла шешен Төле би жас келiннiң ар-намысын, азаматтығын қорғау үшiн көркемдiк бейнелеу тәсiлдi шебер қолданады. Келiндi - бұлбұлға, оны қоршаған айналасын -торға теңейдi, өз уәжiн сөзсiз мойындатады. Қазақ халқы сөздің құдіретіне табынып, би-шешендеріміз даулы істерде тапқыр да ақылды, тоқсан ауыз тобықтай түйінін жасаған.
1. Cерімов Е. Сот шешендігі. Қарағанды «Болашақ- Баспа». – 2006. – 218 бет. 2. Зиманов С., Өсеров Н. «Жеті жарғы» жайлы // Проблемы казахского обычного права - Алматы «Ғылым» 1983. – 280 с. 3. Адамбаев Б. Қазақтың шешендік өнері - Алматы «Ғылым» 1984. – 136 бет 4. Адамбаев Б. Алтын сандық. – Алматы, 1989. – 154 бет.
Download this publication 229.29Kb
Комментарии 46 Добавить комментарий
Тема очень актуальная и дискутабельная. Но я бы хотел сказать, что здесь надо обсуждать не только будущую инфраструктуру вокруг проекта "Западная Европа- Западный Китай", а скорее те проблемы с которыми сталкивается вся туристическая отрасль Казахстана. Ведь есть огромный потенциал ставить те же этноаулы в местах где это позволяет погодные условия, электричество вырабатывать с помощью энергии солнца и ветра и так далее. Поддержка со стороны государства в виде налоговых освобождений на 2 или 3 года с начала проекта, так же способно привлечь инвестиций в эту отрасль, что несомненно снимает и социальное напряжение в регионах, так как идет создание новых рабочих мест для населения. Конечно, другой вопрос, это вопрос сервиса и услуг которые мы сможем оказывать.
да больше бы такого!
It is impossible to say when silk, the product that lends its name to the trade route, came to be traded. And while the main object of travelling the early caravan routes was to buy or sell goods to or from faraway places, silk ended up the most eagerly traded and mysterious item. It was so rare that the Romans could only afford to sew a thin strip onto their togas.
Стратегически важным проектом также является Западная Европа Западный Китай, который можно также назвать возрождение торговой пути "Великий шелковый путь". Этот путь будет проходить по пяти областям и тем самым даст большой толчок в экономическом подъеме этих регионов. Будут созданы новые рабочие места, откроются множество торговых точек, что в свою очередь значительно изменит экономический потенциал всего южного региона. Если заглянуть в историю, то мы увидим за счет чего в основном существовали древние города Средней Азии и Восточного Туркестана...(Великий шелковый путь), есть возможность восстановить исторически сложившийся экономический потенциал региона...
Стратегически важным проектом также является Западная Европа Западный Китай, который можно также назвать возрождение торговой пути "Великий шелковый путь". Этот путь будет проходить по пяти областям и тем самым даст большой толчок в экономическом подъеме этих регионов. Будут созданы новые рабочие места, откроются множество торговых точек, что в свою очередь значительно изменит экономический потенциал всего южного региона. Если заглянуть в историю, то мы увидим за счет чего в основном существовали древние города Средней Азии и Восточного Туркестана...(Великий шелковый путь), есть возможность восстановить исторически сложившийся экономический потенциал региона...
Тема очень актуальная и дискутабельная. Но я бы хотел сказать, что здесь надо обсуждать не только будущую инфраструктуру вокруг проекта "Западная Европа- Западный Китай", а скорее те проблемы с которыми сталкивается вся туристическая отрасль Казахстана. Ведь есть огромный потенциал ставить те же этноаулы в местах где это позволяет погодные условия, электричество вырабатывать с помощью энергии солнца и ветра и так далее. Поддержка со стороны государства в виде налоговых освобождений на 2 или 3 года с начала проекта, так же способно привлечь инвестиций в эту отрасль, что несомненно снимает и социальное напряжение в регионах, так как идет создание новых рабочих мест для населения. Конечно, другой вопрос, это вопрос сервиса и услуг которые мы сможем оказывать.
© 2010-2017 2010-2016 Asociación «Club de científicos económico de Eurasia »
Attach account from old site
If you have an account at the old Group-Global site you can attach it to the new site. This action will link all the content you published at the old site to your new account so we highly recommend to do this.
Otherwise just click the "Don't show this dialog" button and this message will never appear again. You can attach your account anytime by selecting the item "Attach account from old site" from the user menu.
Error ataching account. Please recheck the entered data.
Don't show this dialog
Enter your G-Global username.
Enter the password that accompanies your username.
In order to use the functionality of the site in its entirety, you need to login with your account to Facebook. Press the "Continue" button and fill in the "E-mail" (or phone) as well as the "password" for your account to Facebook. If you do not have an account in Facebook, we recommend that you create it. Otherwise, you will only function with viewing web content.