kk ru ru ru kk ru en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk ru kk ru tt kk kk kk bxr kk kk kk ru kk ru ru kk uz kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk tt kk tt kk kk pt kk en kk fr kk en kk fr kk en kk en kk en kk en kk en kk en kk fr en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru ru
Көкөніс дақылдарының маңызы мен олардың химиялық құрамы
АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника
Көкөніс дақылдарының тағамдық маңызы оның құрамындағы жеңіл сіңімді көмірсулардың, органикалық қышқылдардың, витаминдердің, ароматикалық (хош иісті) және витаминдер заттарының дәрежесімен анықталады. Көкөністердің дәмі, түсі және иісі осы аталған заттардың алуан түрлігіне байланысты. Көкөністерді шикі, піскен және өңдеген күйінде пайдаланады. Көкөністерді тұздағанда және өңдегенде қанттары ашып, сүт қышқылы түзіледі де оларды шіруден сақтайды. Сүт қышқылы көкөніс клеткаларының сіңімділігін арттырады.
Ароматикалық заттар және фитонсидтер. Көптеген көкөністер хош иісімен мүңкіп тәбет ашады. Бұл иіс әр көкөніс өнімдігінің өзіне ғана тән ароматты заттарымен, яғни эфир майымен түсіндіріледі. Аромат заттар диетикалық қасиетімен ерекшеленеді, ас қорыту шырынын көбірек бөлуіне себеп болады да, көкөніс және басқа азықтардың сіңімділігіне жақсы әсерін тигізеді. Көкөністерде, әсіресе жуада, сарымсақта, кәдімгі ақжелкек (хренде), шалғам шомыр (редькада), кәдімгі ақжелкен (петрушкада) фитонцидтер көп. Олар бактерицидтік және фунгицидтік қасиеттерімен ерекшеленіп, өсімдік имунитетінің факторларының бірі болып саналады. Адам ағзасына тағаммен бірге түсіп, фитонцидтер тірі ұлпаларды дезинфекциялайды, яғни ауру қоздырғыш микробтарды түгелдей жояды, ащы ішектегі ашу және шіру үдерістерін бәсеңдетеді, әртүрлі ауруларға төзімділікті күшейтеді.
Минералды тұздар. Нанда, етте және майда минералды заттар өте аз болады. Көкөністердегі тұздарда 50 химиялық элемент кездеседі және олар адам ағзасындағы физиологиялық үдерістердің өтуін жақсартады. Кальций, фосфор, марганец, сүйек ұлпаларына кіреді және жүректің қызмет әрекеттерін жақсартады.сонымен қатар қанның жиырылуына қажет. Қан гемоглобинінде темір көп. Фосфор ми жұмысын жақсартады. Калий және натрий ағзадағы қышқыл-негіз тепе-теңдігін сақтауға қатынасады. Магний нерв жүйесінің оянуына ықпал жасайды, қан жүйелерін кеңейтетін қабілеті бар, өттің жұмысын реттейді. Мысалы, қанның көбею үдерісінде үлкен рөл атқарады.
Ет, балық және нан азығындағы минералды заттар ас қорыту кезінде оттегіне тән қосылыстар бөледі. Көкөністер физиологиялық негіз тұздарына бай, ал олар ағзадағы зат алмасу дұрыс жүру үшін қышқыл және негіздің ара- қатынасын қалыпты сақтап, сонымен қатар қан рекциясының негіз түрінде болуын қамтамасыз етеді. Әсіресе, негіз тұздары шпинатта (1 кг шикі затта 1,3 гр СаО бар), ал сонымен қатар қиярда тамыр жемістілерде, кольрабиде, үрме бұршақта, салатта және картопта көп. Калиймен жақсы қамтамасыз етілген көкөністер: шпинат, картоп, жүгері және ақжелкен жапырағы. Фосфор петрушка жапырағында, жүгеріде және жасыл бұршақта, темір – қауында, шпинатта, асқабақта және қымыздықта, йод – шпинатта көп.
Витаминдер. Көкөніс дақылдарында адам ағзасына қажетті сан алуан физиологиялық сергіткіш компоненттер өте көп, бұл компоненттерге адам ағзасында тағамдардың дұрыс алмасуына қажетті дәрумендер, пайдалы минералды тұздар мен микроэлементтер, зиянды заттарды ағзадан шығаруға әсерін тигізеттін пектиндер, ауруды қоздыратын көптеген микрооргонизімдерді жоятын фитонцидтер жатады.
Дәрумендер дақылдың шипалы факторларында басты орын алады, олар жеткіліксіз болса зат алмасу бұзылып, жүйке жүйесі дұрыс жұмыс істемейді де бірқатар аурулурдың пайда болуына әкеліп соғады. Дәрумендер жоғары биологиялық әсерлерге ие, сондықтан олар ақуыздың, көміртегінің және басқада метаболитикалық үдерістерді катализдейтін ферменттердің құрамды бөлігі болып табылады. Сонымен қатар дәрумендер биологиялық ерекшеліктеріне байланысты әсер ету қасиеттері жағынан бір-бірінен асып түседі. Сондықтан олардың бірін-бірі қолдап, ауыстырып, кейде антагонистік немесе синергиялық әрекет жасалатыны байқалады
Витамин “вита – өмір„ деген ұғымды білдіретін латын сөзі – қазақшасы дәрумен. Дәрумендер А, Д, Е – тек қана майда ериді, ал суда еритіндері – С және В тобындағы, ал К дәрумені майда да, суда да ериді. Тағамдағы дәрумендердің жетіспеуі ағзаның жұқпалы ауруларға – авитоминоздарға және иммундық қасиеті төмендеп, әлсіреуіне әкеліп соғады. Сондықтан көкөніс дақылдарын пайдалану олардың құрамында витаминдер мен пайдалы тұздардың болуына сәйкес адам ағзасының иммундық қасиетін күшейтеді.
С дәрумені (аскорбин қышқылы) – көкөніс дақылдарында өте көп болады, ол дақылдың барлық мүшелерінде – жапырағында, сабағында, гүлінде, тамыр жемісінде болады. С дәруменіне ең бай дақылдар – көк пияз, тәтті бұрыш, қызанақ, картоп, аскөк, ақжелкен, балдыркөк, салаттар, саумалдық, қымыздық, желкөк, шомыр. Бұл дәрумен төмен жылылықта тез қалыптасады, ал құрғақшылықта аскорбин қышқылы азаяды. С дәрумені ұлпалардың тыныс алу үдерісіне, қан тамырларының қоректенуіне қатысады, ақуыз бен майдың сіңуін жақсартады. Адам ағзасының дұрыс дамуын, қоршаған ортаның қолайсыз әсеріне қарсылығын, жұқпалы ауруларға төзімділікті күшейтіп, жұмыс істеу қабілетін арттырып, шаршау-қажауды тежейді. С дәруменін тұмау, баспа, сарп, өкпенің қабынуы ауруларына қарсы пайдаланады. Аскорбин қышқылы жетіспесе, бас ауырады, тез шаршап ұйқы басады, тістердің еттері ісіп, қан шығады және тағы басқа да қауіпті жағдайлар байқалады. Ересек адамдарға қажетті С дәруменінің тәуліктік мөлшері – 60-70 мг. Р дәрумені тек көкөніс дақылдары мен жидектерде болады. Ол С дәруменімен қосылып жақсы әсер етеді, бойға сіңімділігі артады. Р дәрумені – итмұрын, қара қарақат, тәтті бұрыш, орамжапырақтарда, пиязда, сәбізде, балдыркөк пен ақжелкеннің тамыр жемісінде, шалқанда, сарымсақ пен шампиньонның құрамында көп кездеседі. Р дәрумені қан өтетін капиллярлардың өткізгіштігінің ұлғаюына, құрқұлақты, скарлатинаны, қызылшаны, қан қысымы ауруларын емдеуге қолданылады, оның адамға тәуліктік қажеттілігі 200 мг шамасында.
В₁ дәрумені (тиамин) көкөніс дақылдарының барлығында бар, ең көбі жас ас бұршақта, картоп пен сәбізде, пиязда, салатта, аскөкте, тәтті бұрышта. В₁ витамині жүйке жүйесінің, жүректің бұлшық еттері мен ішек-қарын жолдарының дұрыс жұмыс істеуі үшін қажет. Тәуліктік қажеттілігі 1-3 мг.
В₂ дәрумені (рибофлавин) көкөніс дақылдарының барлығында, ең көбі қозықұйрықта (6,40 мг) болады. В₂ дәруменінің шипалы болуы үшін В₁ және В₆ дәрумендері қажет, әсіресе, күн суық кезінде немесе күннің көзі күшті сәуле шашқан кезде өте қажет. В₂ дәрумені жетіспесе ішек-қарын қызметі нашарлап, көз ауырады, жүйке жүйесі жұқарады, шаш ерте ағарады. Тәуліктік қажеттілігі – 3 мг.
В₃ дәрумені (пантотен қышқылы) – көкөніс дақылдарының ішінде жас балауса бұршақта, картопта, орамжапырақта, қызанақта, сәбізде, пиязда, салаттарда көптеп кездеседі. Бұл дәруменнің жетіспеуі балардың бойының өсуіне кері әсерін тигізеді, ұйқы қашады, тері бұзылады, шаш ағарады, ішек-қарын, жүйке жүйесі қызметі нашарлайды. Тәуліктік қажеттілігі – 2-3 мг.
В₆ дәрумені (пиридоксин) – картопта, жүгеріде көп, оның жетіспеуі қан құрамы төмендеп (анемия), терінің қабынуы, тырысу, ауруларына шалдықтырады. Тәуліктік қажеттілігі – 1-2 мг.
В8 дәрумені (фолий қышқылы) – көк жапырақтарда, әсіресе орамжапырақта көп болады. Фолий қышқылы темірмен бірігіп, қанның қалыптасу қызметін күшейтеді, қан аздыққа өте пайдалы. Тәуліктік қажеттілігі – 1 мг.
В₁₂ дәрумені (кобаламин) – қан жасайтын мүшелерге жақсы әсер етеді, тері, сәуле ауруларына пайдалы .
РР дәрумені (ниацин) – барлық көкөніс дақылдарында, оның ішінде картопта, батун пиязында, тәтті бұрышта, сәбізде, орамжапырақтарда, аскөк, ақжелкенде, бұршақта көп. Тәуліктік қажеттілігі – 5 мг.
А дәрумені – дақылдарда құралатын провитаминдерде (каротин пигменттері мен каротиноидта) ғана кездеседі, олар ферменттердің әсерімен А витаминіне айналады. Ең көп кездесетін дақылдар – сәбіз, асқабақ, тәтті жүгері, ақ желкен. Бұл дәрумен жетіспесе көз ауруы пайда болып, көздің көруі нашарлайды, бауырдың қызметі – холестериннің алмасуы бұзылады, жұқпалы ауруларға қарсылығы төмендейді. Тәуліктік қажеттілігі – 4-5 мг.
U дәрумені – жаралардың жазылуына күшті әсерін тигізетін қосынды, оның ең көбі орамжапырақтарда, ас қызылшасында, қызанақта, сәбізде бар. U дәрумені асқазан қызметін жақсартып, ұмытшақтық ауруына, майдың бауырда артық жиналуына кедергі болады. Е дәрумені (токоферол) – көкөніс дақылдарының барлығында бар, көбі салаттарда, сәбізде, орамжапырақтарда, пиязда, бұршақтарда, картопта кездеседі. Е дәрумені жетіспесе, пайдалы минералдардың, ақуыздардың, майлардың, көміртегінің алмасуы нашарлайды, бактериялық, вирустық жұқпалы ауруларға қарсы тұрғыштығы төмендейді. Тәуліктік физиологиялық қажеттілігі – 20-30 мг.
К дәрумені – қанды қоюландыратын әсері бар, ол барлық көкөніс дақылдарында бар, ең көбі – орамжапырақтар, сәбіз, ақжелкен, фейхельде. Адам ағзасында К дәруменінің жетіспеуінен жара ұзақ уақыт жазылмай, қаны тоқтамайды.
Эфир майлары – өте ұшқыш, хош иісті, химиялық құрамы жағынан емдік қасиеттері бар, әртүрлі қосындылардың күрделі қоспасы. Ол көп жиналған дақылдар – ақжелкен, балдыркөк, аскөк, желкен, шомыр, сарымсақ, пияздар. Эфир майларын – мұрын, тамақ, тұмау ауруларына қарсы ингаляция ретінде пайдаланады, оның бактерицидтік қасиеттері бар, сондықтан антибиотиктер әсер ете алмайтын микробтарға, инфекцияланған жарақаттарға дезинфекциялық дәрі ретінде пайдаланады.
Фитонцидтер – адам ағзасындағы микроағзаларды жоюға үлкен әсерін тигізетін химиялық құрамы түрлі қоспалардан құралған. Фитонцидті көкөніс дақылдары – желкен, шомыр, сарымсақ, пияздар. Көптеген ауруларды – тұмауды, демікпені, тіс ауруларын, терінің іріңді жараларын емдеуге – фитонцидті терапия қолданылады. Сонымен қатар фитонцидтер ішек-қарынның қозғалыс-секрециялық қызметін күшейтіп, ішектегі шіру мен іру үдерістерін жойып, оның жұмысын жақсартады.
Ақуздар, майлар, көміртегілер – тағамдағы негізгі компоненттер. Ақуыздар заттардың алмасуы қоспаларының құрамдарына амин қышқылдары, амидтермен анықталады, бұлардың ішіндегі 9 ауыстыруға болмайтын амин қышқылдары – цистин, лизин, триптофан, аргинин, метионин көкөніс дақылдарында кездеседі. Кейбір лейцин, тирозин, аргинин, гистамин дақылдардың пісіп келе жатқан дәндерінде, тамырларында, түйнектерінде еркін жағдайда қалыптасады.
Көміртегі – ағзадағы күш қуаттың қайнар көзі, әртүрлі қанттар түрінде сақталады, оның моно, олиго, полисахаридтер деген түрлері бар. Моносахаридтердің ішінен глюкоза, фруктоза дақылдардың жапырақтарында, жемістерінде көп болады.
Дисахаридтерге – сахароза жатады, бұл көкөністің жапырақтарында, сабақтарында, дәндерінде, жемістерінде, түйнектерінде болады.
Полисахаридтер – сақтық қор (крахмал, инсулин), скелеттік (клетчатка, лигнин, пектин) болып келеді және глюкоза молекулаларына құралады. Пектиндер галоктрон қышқылынан құралған дақылдардың ұлпаларындағы жасушаарлық заттардан жасалынады. Пектиндерсіз ағза дұрыс қызмет істей алмайды. Олардың сору және тұтқырлық қасиеттерімен улы заттарды зиянсыз етіп шығаруда және артық холестеринді ағзадан шығаруға себепші әсерін тигізеді. Пектин ас қорытуды жақсартады, тазалайды, өтті айдауға, несеп жүргізуге, ішті босатуға әсер етеді. Жас көкөністердің жемістерінде пектин өте көп болады, ең көбі шалқанда, ас қызылшасында, балдыркөкте.
Майлар – көміртегі сияқты адам ағзасына қажетті қуатты күшпен қамтамасыз етеді және қандағы холестериннің мөлшерін төмендетіп атеросклероздың дамуын тежейді.
Минералдық элементтер – макроэлементтер – К, Сa, Mg, Si, P, Fe, – бұлардың барлығы да көкөніс дақылдарында айтарлықтай көп.
Микроэлементтер – B, J, Cu, Mn, Ni, Co, Mo, Zn – көкөніс дақылдарында аздаған мөлшерде болады. B, Cu, Zn – орамжапырақтарда, сәбізде бор мен йод, ас қызылшасында йод, темір, мыс, марганец көптеп кездеседі.
Көкөністер және жемістер витаминдердің негізгі көзі болып саналады. Өсімдікте олар ферменттер мен гармондардың құрамына кіреді, фотосинтез, дем алу, азотты сіңіру, амин қышқылдарын түзу және жапырақтан олардың қайтуын жеделдетеді. Адам ағзасында олар биохимиялық реакциялардың катализаторы және негізгі физиологиялық үдерістердің реттеушісі болады: зат алмасу, өсу және көбею үдерістеріне қатысады. Тиамин (витамин В1), витамин Е сияқты жемістің эмбрионалдық кезеңінің дамуын және көмірсутектардың керкті мөлшерде ыдыратылуын қамтамасыз етеді. Рибофлавин (В2) клеткалардың бөлінуін және өсу үдерістеріне оң әсерін тигізеді, жарақатты жазуға ықпал жасайды. Каротин (провитамин А) сүйектің, ұлпаның және көздің көруін жақсарту үшін қажет. Никотин қышқылы (РР) ас қорыту органының жұмысын жақсартады, амин қышқылының түзілуін тездетеді, тотығу-тотықсыздану үдерістерін реттейді, нерв жүйесінің жұмысын жақсартады.
Аскорбин қышқылы (С). Атеросклероз құбылысын әлсіретеді, қандағы холестерин мөлшерін тез арада азайтады, ағзаның цинга және инфекциялық ауруларға төзімділігін арттырады. Фолиевтік қышқыл сүйек миындағы эритроцидтердің түзілуін реттейді, холин (В тобының витаминдері) бауыр және бүйректің қалыпты жұмысын қамтамасыз етеді. Р витамині жүректің қан түтікшелері клетка қабырғаларының беріктігін және созылғыштығын арттырады. Аскорбин қышқылының ең көп мөлшері: ақжеркек өсімдігінде, ақжелкен жапырағында, тәтті бұрышта және қырыққабатта; каротин – қымыздықта (шавель), қызылбұрышта, сәбізде және ақжелкен жапырағында. Тиамин – жүгеріде, картопта, укропта, петрушка жапырағында, әр түсті қауданды қырыққабатта және кольрябиде, жасыл бұршақта, бұршақтарда, қасқыр жем (спаржа) және асшөпте (шпинатта); рибофлавин – жасыл бұршақта, үрме бұршақта, бұршақтарда (бобтарда); никотин қышқылдары – жапырақты қырыққабатта және сабой қырыққабатында, жасыл бұршақта, картопта, бұршақтарда, жүгеріде және спаржда; фолиевтік қышқыл – шпинатта, холин – шпинатта, қырыққабатта, витамин Р – қызыл бұрышта кездеседі (5.26-кесте).
5.26-кесте. Кейбір көкөніс пен жеміс – жидектегі С витаминінің мөлшері (100 г жемісінде)
Жабық түспен боялған шие
Жыл бойы сапалы көкөністермен қоректену ағзаның жұмысын жақсартады, денсаулықты сақтап жұмыс қабілетін арттырады. Фолиевтік қышқылын адамның тәуліктік тұтыну мөлшері 1-2 мг, А, В1, В2 витаминдерін – 2-3,5 мг, РР витаминдеріне – 15-25 мг және С витаминіне – 50-120 мг. Тағам рационында витаминдердің жетіспеуі сапалы көкөніс аз кезінде, яғни көктемде байқалады. Шикі көкөністер пісірілген және өңдегендерге қарағанда, витаминдерге бай болады. Кулинарлық жағдайда ұзақ өңделген көкөністер витаминдердің бұзылуына әкеліп соғады; тез мұздату және кептіру арқылы оларды ұзақ сақтауға болады; тұзданған қырыққабаттарда В витаминдері жоқ, С витаминінің мөлшері 2 есе төмен, ал А провитамині сапалы көкөністерге қарағанда, 10 есе аз. Бірақ қызанақ шырынында 80-90 пайыз сақталады. Көкөністерде ферменттер көп болады, ал ферменттер дегеніміз – ағзада катализаторлар ролін атқаратын арнаулы ақуыздар, мысалы, картоп түйіндегі амилаза, шомырдағы (редькадағы), ақжеркек және иістіақжелкендегі пероксидаза.
Көкөністің қоректілігі. Көкөністерде негізгі қорек заттардың барлығы бар: ақуыздар, майлар және көмірсутектер. Ақуызбен жақсы қамтамасыз етілген бұршақтың, үрме бұршақтың және бұршақтың (бобтың) жас жемістері мен тұқымы, көмірсутектер мен – қызылша, жүгері, картоп және бұршақ тұқымдастар, майлармен – бұрыш, ботташық (пастернак) және қантты жүгері. Лизин және басқа экзогендік амин қышқылдарының бағалылығы қытай қырыққабатында, үрме бұршақтың брюсельдік және жасыл жемістерінде көп болады. Бірақ көкөністің бағалылығы тек қоректілік пен дәмділігінде ғана емес, сонымен қатар баласты (пайдасыз) заттарда (мысалы, клетчаткада), олар тағам рационындағы калориялық тағаммен қамтамасыз етуге кедергі жасайды. Көкөністер – шырынды, дәмді азық-түлік, олардың құрамында 70-95 пайыз су бар, сондықтан олардың колориясы төмендеу болады. Ересек адамдарға тағаммен тәулігінде 3-4 мың ккал. немесе жылына 1 млн ккал. энергия қабылдауы керек. Жылуөндіргіш қабілеті 1 кг сапалы жасыл бұршақтың, жүгерінің, қант және картоп көрсеткіші 750–940 ккал., қарбыз, қауын, қырыққабат, жуа және тамыр жемістілердікі (редистен басқасы) – 300–500 ккал., қияр, қызанақ, шомыр (редис), бұрыш, баклажан, рауғаш (ревень), асшөп (шпинат), салат, асқабақ – 150–270 ккал, ал бұлармен салыстыратын сиыр еті және нанда 2000 ккал, майларда 8800 ккал.
Көкөністерді қабылдау: медицина академиясының тағамдану институты (РК) ұсынысы бойынша адам ағзасының орташа жылдық физиологиялық керекті қабылдау мөлшері – картоптан 120 кг, бау-бақшалар – 20 кг және көкөністер – 126 кг.
Әртүрлі аймақтарда көкөніс мөлшерінің адам ағзасына қабылдану мөлшерінің құрылымы әртүрлі болады. Солтүстік Қазақстанда ұтымдылау болып келетіні қырыққабат, тамыр жемістілер және картоп. Орталық Қазақстанда кеңінен өсірілетіні қызанақ және қияр, ал Оңтүстік және Оңтүстік Шығыс Қазақстанда бұрыш, баклажан, қарбыз және қауын. Сондықтан елімізде орта есеппен бір адамға келетін қарбыз, қауын және асқабақ бір жылда 12 кг, ал басқа мемлекеттерде (Солтүстік Кавказда және Орта Азияда) бұл көрсеткіш 100-130 кг-ға дейін жетеді екен. Белорусияда жылдық картоп қабылдау мөлшері – 260 кг, ал Түрікменстанда – 20 кг.
Көкөніс және бақша дақылдары әртүрлі ботаникалық туыстық пен тұқымдастыққа жатады, шығу тегіндегі әртүрлілік, тамаққа пайдаланатын мүшелердегі морфологиялық ерекшеліктер және оларды өсіру жағдайындағы өзгешеліктер бұл дақылдардың химиялық құрамының үлкен деңгейде өзгергіштігіне әкеп соғады. Осындай ерекшеліктерінің нәтижесінде көкөніс және бақша дақылдары өте қомақты өнім бере алады (5.27-кесте).
5.27-кесте.Әртүрлі аймақтардағы жылдық көкөніс қабылдау мөлшері.
Әр түсті (цветная) қырыққабат
Көкөністер адам қорегінде үлкен маңызды рөл атқарады. Оларда көмірсуы, ақуыз, май, биокатализаторлар, дәрумендер, минералды тұздар, органикалық қышқылдар, эфир майлары, фитонцидтер болады. Көкөніс диетасы склероздан, бауырды тұз қабаттағанда, бауыр тасынан, асқазан жарасынан, сәуле ауруынан және т.б. аурулардан емделгенде қолданылады.
Көкөністер, сондай-ақ темірдің адам қорегіндегі негізгі көзі болып саналады. Микро және ультрамикроэлеметтердің мөлшері өте өзгермелі. Қырыққабат мол мөлшерде борды, мырышты, мысты, сәбіз бор мен иодты, ақ сүттіген – кобальт пен стронцийді, шалғам калийді, стронцийді жинайды. Көкөніс және бақша дақылдарының химиялық құрамының өзгергіштігі сорттың биологиялық ерекшелігімен, өсіру кезіндегі ауа райымен және өсіру тәсілімен анықталады.
Ежелден көптеген көкөніс дақылдарының емдік қасиеттері белгілі. Пияз бен сарымсақ ұсақ қан тамырларының кеңеюіне әсер етеді. Көкөністердің жүйке жүйесінің ішкі мүшелер секрециясының және асқорыту мүшелерінің қызметін реттеуші рөлі өте зор.
Тамыр жемісті өсімдіктер әдетте жақсы дамыған, тармақталынбаған жуан тамыржемістер қалыптастырады. Олар уақытынан бұрын гүлсидамды сабақ құрастыруға өтпеуі керек, агротехникалық тәсілдер алғашқы кезеңдерде тамыр жүйесін және ассимилияциялық бетті күшейте түседі.
Осындай гүлсидамды сабақтың пайда болуы өсімдіктін өнімді бөлігінің дәмдік және азықтық сапасын күрт төмендетеді. Жапырақты көкөніс өсімдіктерінің тамаққа жапырақтары мен олардың бөліктері пайданылады. Бұларда гүлсидамды сабақтың қалыптасуы әдеттегі жай, сондықтан жоғары өнім алу үшін оларды жұлып тастайды. Дәм татымдық көкөніс дақылдарының гүлсидамдық сабақтарын жұлмайды. Себебі, тамаққа жапырақтары ғана емес, жас өркендері де пайдаланылады.
Өнімді мүшелері бойынша жіктеу. Тамаққа пайдаланылатын мүшелері бойынша көкөніс дақылдары: жапырақтылар, баданалылар, жемістілер, тамырсабақтылар, тамыр-жемістілер және саңырауқұлақтар болып бөлінеді.
Тіршілігінің ұзақтығы бойынша жіктеу. Тіршілігінің ұзақтығы бойынша көкөніс дақылдары біржылдық, екіжылдық және көпжылдық болып бөлінеді.
Біржылдық дақылдар – монокарптық өсімдіктер, яғни өмірінде бір рет гүлдейді және жеміс салады. Бұларға қарақат, бұршақ және асқабақ тұқымдастарының өсімдіктері жатады.
Екіжылдық дақылдар – монокарптықтар, жемістерін тіршілігінің екінші жылында салады. Бұлар – тамыржемістілер, қырыққабаттар. Азық-түлікке өсіргенде екіжылдықтардың өсу-даму кезеңі бір жылда, ал тұқымға өсіргенде екі жылда өтеді.
Көпжылдық дақылдар-поликарптық өсімдіктер бірнеше рет жеміс салуымен сипатталынады. Күзде олардың топырақ үстіндегі барлық бөліктері опат болады, ал қоректік заттары бар тамырлары, тамыр сабақтары сақталады.
mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2017 год. (0.31 сек.)Пожаловаться на материал