kk ru kk war zh ru kk kk kk kk ru ba kk kk kk kk kk bg ru ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk ru kk kk kk kk ru kk kk kk kk ru ba kk kk kk kk kk bg ru ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk fr kk kk kk kk uk kk kk kk ru ru kk kk kk kk ru kk kk kk tt kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ba kk kk kk ba kk kk kk kk ba kk kk kk kk kk kk ba kk kk kk ba kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ba kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ba kk kk kk ba kk kk kk ba kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ba kk kk kk kk kk uk kk ba kk kk kk ba kk kk kk kk ba kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt kk kk kk kk kk kk kk ru kk ru kk ru ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk mhr kk uk tt kk ru kk tt kk kk kk kk tt kk kk kk kk kk kk kk tt kk kk kk kk tt kk kk ru tt hbs_cyr kk kk tt kk kk kk tt kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk mk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ba ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru tt kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk ru ru kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt kk kk kk kk kk kk kk uk kk be kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk nl kk zh kk ca kk hu uk kk kk kk kk en kk kk en kk kk en kk be en kk tt en kk uk en tt kk en kk kk en kk kk kk kk fr kk ca kk fr ky kk fr kk ca kk de kk kk en kk en kk ca kk es kk en kk kk kk kk kk kk kk ru tt kk kk es kk kk
Ұлт болмысы – әдеби бәйге!
АЛАШ ОРДА – 100 ЖЫЛ!
Қиын емес дарға асқаны, атқаны.
Іңкәр – Ахметттің сүйген қызы
Тергеуші (2-ші тергеуші де сол)
Сәкен, Мұхтар,Әліби,Міржақып, т.б. дауыстары үнтаспаға жазылган.
Ақкөлдің жагасы. Қалың қамыстың арасы. Сахнада қол ұстасқан Ахмет пен Іңкәр.
Сені көрсем, жүрегім аузыма тығылып, кеудеме сыймай кетеді. Кейде ұстаз алдында тұрған шәкірттей қобалжимын.
Ертең алыс сапарға аттанғалы отырсың. Қимай кетемін десейші.
Ия, Іңкәр! Қимаймын. Арман жетелеп, намыс қамшылап, алысқа кетіп барамын. Мені бүл жолға ешкім айдап салған жоқ. Таңдауым осы. Мақсатым көп. Бірақ, қайда жүрсем де жүрегімнің төрінде өзің ғанасың.
Әттең, тонның келтесі-ай дейтін кеп өз басымда да бар. Менің қолым қысқа. Елдің сөзі ұзын, өсегі көп. Әйтпесе, өзіңмен бірге кетер едім. Құс қанатындай қанат маған бітсе, сенің барған жеріңе самғап үшып жетер едім.
Көп ұзамай ораламын. Тағдыр жазса, сол кезде табысармыз. Сағынысып қауышармыз, жаным!
Жүрегі құрғыр бәріне сенеді, бірақ, өрекпи береді.
Кейде ауыр ойлар еңсемді басады.
Әлде келешек жақсылықтың, жақсы үміттің нышаны ма?!
Өзің жиі айта беретін өткен замандағы Қыз Жібек, Еңлік секілді сүйгеніне қосыла алмай, арманда кеткен, зар жылаған қыз аз ба?! Көп болса, көп мұңлықтың бірі болып қалармын. Бірақ, көзімді ашып көргенім өзінсің. Не десең де, көнемін.
Қапаланба, Іңкәр! Оқу іздеу, өнерге ұмтылу жан құмарлығы. Мен сол құмарымды басу үшін ғана емес, туып-өскен ел-жұртымның көзін ашу үшін жол жүргелі отырмын. Қалаға орналасып, біріңғайланып болған соң тағы келіп, өзіңді алып кетермін. Сен де оқу оқисың.
Айтқаның келсін. Мына орамалды өзіңе арнап кестелеп тіккен едім.
Өзімдей көр. Өзімдей болмаса, көзімдей көріп жүрерсің.
Қарсы алғанда елден ерек таңымды,
Айшықты етіп гүл салыпсың бетіне,
Жібек жіптен шашақ тоқып шетіне.
Дұрыс айтасың. Өмірде барлығы да егіз жаратылған. Адам да, аң мен құс та, тіпті өсімдіктер де жұбымен ғана өмір сүреді.
Қайдан жай болсын?! Ана Ахмет оқуға аттанып бара жатыр. Барлық мақсатын, арманын алып барады. Біз болсақ қалып барамыз.
Оған қапа болма. Елге де адам керек. Арамыздан әуелі бір кісі оқыса, кейін оған қосылатындар көбеймей ме?!
Солайы солай ғой, біз де елдің бір қажетіне жарасақ деген тілек қой, әншейін.
Сол кеткеннен мол кетерсің, Ахмет. Сенен басқа ақылды адам жоқ деймісің?! Жақсы атақ та, әдемі қыз да сенікі болуы керек пе?!
Мен де жақсы көрем Іңкәрді.
Түрім де ешкімнен кем емес.
Тіпті мың жерден жамандасаң да, сенбейді.
Ахмет тұрғанда менің айтқаныма көнбейді.
Донос жазып, қайтып келместей қылайын.
Оны жазатын адамды да таптым.
Бұрышта Іңкәр. Көзінде жас. Бір шеттен Сатылған шығады.
Іңкәр, амансың ба? Қайдан жүрсің?
Іңкәр, мен де соған қайранмын.
Сабыр ет, Іңкәр! Анық-қанығына жетерміз. Түсінбестік болған шығар.
Ахмет ойын-тойдың көркі еді, отырыстың сәні еді. Айтқан сөзі, салған әні, тартқан күйі жан-дүниемді тебірентетін.
Дұрыс айтасың, Іңкәр. Біздің де қабырғамыз қайысып, бұғанамыз майысып тұр. Үкімет адамдары бәрін анықтар. Нақақтан жалалы болса, Алла жақтасса, жазадан да құтылар. Мен бір хабарын берермін, Іңкәр! Жақсы.
Жақсы, Сатылған. Қуанышты хабар күтемін.
Салған әні, тартқан күйі, айтқан сөзі дейді.
Енді қайтып естімессің оның сөзін де, әнін де.
Темір тордың ар жағынан шықпайтындай қылармын.
Абақты. Ахмет темір тордың ар жағында.
Терезенің алдына он бес-он алты жастағы қыз келеді.
Аға, Сізге тамақ әкеліп едім.
Рахмет, қарындасым! Қарным аш емес. Маған осы араның ас-суы да жетеді.
Бір тілім нан мен қатықсыз қара су ас болып жарыта ма?! Ас-адамның арқауы демей ме? Ішіп алыңыз!
Рахмет, айналайын! Қарнымның ашқанына емес, қадірімнің қашқанына жылаймын деген екен бұрынғылар. Тапқан-таянғаның өз басыңа жетпей жүріп, мұның не, жаным-ау! Бұдан былай маған тамақ әкелмей-ақ қой.
Жоқ, аға! Қолымды қақпаңыз. Ниетімді қайтармаңыз. Өзіңізге деген ықыласым ғой. Сіз халыққа керек адамсыз.
Ел құлағы елу емес пе?!
Өзіңді осы түрме ішінде бұрын да көрдім. Есімің кім, қарындасым?
Есімім Александра. Әке-шешеден ерте айырылған соң түрменің еденін жуып, күнкөріс жасап жүрмін.
Тағдыр ісіне не шара?! Ықыласыңа тағы да рахмет, қарындасым. Ендеше маған тағы бір көмек жаса. Менің жазған-сызғандарымды осындағы бір таныстарыма апарып қою керек еді.
Аға, сіздің өтінішіңізді орындау мен үшін үлкен абырой. Бұлжытпай орындаймын!
Ендеше ертең бір айналып соқ. Мен барлығын дайындап қояйын.
Жақсы, аға! Көріскенше сау болыңыз!
Киіктің асығындай бала екен. Мінезі де, тіпті мүсіні де Іңкәрдан айнымайды. Ақкөлдің жағасына, Аққұмның даласына қайтып келемін деген уәдем бар еді. Мына кері кеткен заман ырқыма қойды ма?
Жаралы жанымды қалай жұбатайын?
Жүректегі запыранды қалай кетірейін? Тар қапаста даланы аңсасам да, елді сағынсам да көз алдымда Іңкәр тұрады.
Ахмет ақырын әндетеді. Әуелі баяулатып бастаса да кейін дауысы күшейе түседі:
Аққұмның бір қызы бар Іңкәр атты,
Сөзі бар алуа, шекер, балдан тәтті.
Адамның өзім көрген абзалы екен,
Айтайын өлең қылып перизатты.
Көзімнің жанарындай сәулем едің,
Көңілімнің қуанышты дәурені едің.
Ойымнан жатсам-тұрсам еш кетпейсің,
Басымды не сиқырмен әуреледің?
Семей абақтысы. Тор көздің ар жағынан болмашы ғана сәуле байқалады.
Сіз он жыл бойы мұғалімдік қызмет атқарған екенсіз. Балаларға білім беруге үкіметтің қарсылығы жоқ. Бірақ, қазақ халқының атынан жазылған петицияға сіз де қол қойыпсыз. Сондағы мақсатыңыз не?
Мақсатым – халықтың көзін ашу, сол жолда елдің басын біріктіру, Орыс халқының Крылов деген ақыны болған. Мен сол кісінің мысал өлендерін аудардым. Ол да сондай игі мақсатган туған.
Сіздің әкеңіз Байтұрсын Сібірге айдалған екен. Не үшін айдалғанын жақсы білетін шығарсыз.
Ол кезде мен он үштегі баламын.
Сіз айтпасаңыз, мен айтайын. Ол ояз Яковлевке қол көтеріп, басын жарған, яғни, бұзақылық жасаған, сол үшін жазасын алған. Ал сіз болсаңыз тағы да ел арасына іріткі салғыңыз келеді.
Іріткі емес, ол өмірлік мәселелер. Біздің петицияда көрсеткен негізгі мәселеміз жер мәселесі. Жер дауы деген қазақта ежелден бар. Қазақ жеріне переселендердің кейінгі кезде көп келіп жатқаны рас, соны тоқтата тұруды өтінгенбіз. Екінші – жергілікті халыққа земство берілуі керек. Үшінші, қазақ халқы мүфтиге қарауы керек, өйткені, олар мұсылман халқы болып есептеледі деп жазғанбыз.
Бірақ, сіздің бүл пікіріңізге қазақтың белгілі болыстары, тіпті олардың тілмаштарына дейін қарсы ғой.
Ол олардың жеке пікірі. Мен өз пікірімде қаламын.
Жарайды! Бүгінгі әңгімені осымен доғара тұрайық. Конвой! Тұтқынды алып кетіңіз.
Ахмет шығып кетеді. Артында мылтық асынған конвой. Сахна айналады.
Абақты камерасының терезесінде темір тор.
Қайран, Абай! «Ойында жоқ бірінің Салтыков пен Толстой» дегенде, ұлы ақынның көкірегі шерге толған екен-ау. Он үшімде жүрегіме оқ тиіп, сол қансыраған жараның орны әлі бітпей келеді.
Бұйрықсыз, көз жетеді өлмесіме.
Есіктің құлпы мықты, күзетші көп,
Ажалдан басқа ешкім келмесіне.
Қоршаулы айналасы биік қорған,
Берік қып салған темір терезесіне.
Қалайша мұны көріп көңіл сенбес,
Аттанып жау келсе де бермесіне.
Қанбақпен салмағын тең бұл бір заман,
Ылаж жоқ жел айдаса ермесіңе,
Тайпалған талай жорға, талай тұлпар,
Тағдырдың кез келіп тұр кермесіне.
Солардан жаным – тәнім ардақты емес,
Орынсыз күйзелейін мен несіне!
Ахмет тұрған орын жап-жарық. Екінші бұрышқа сәуле түседі. Ол жерде қара киімді, әлде адам, әлде басқа бір мақұлық па, әйтеуір, қара киімді көлеңке көзге түседі. Оның екі жағынан да жарық түсіп, көлеңкесінің өзі арбиып, бүйіге ұқсап көрінеді.
Сахнада қара көйлек киген, басына ақ жаулық салған Бәдірисафа.
Ахметпен кездескенім күні кеше ғана сияқты еді. Уақыт не деген жүйрік ?! Тағдыр ісіне көнбеске шараң жоқ.
«Жақсының аты өлмейді» – деген рас екен. Ахмет дәл қазір менің жанымда тұрғандай.
Алдынан жас жігіт жолығады:
Бар бол, балам! Танымадым ғой, кім боласың?
Мен Ахаңның шәкіртімін, апа! Ол кісі маған Әулиекөл деген жерде сабақ беріп еді. Сабақтары қандай тағылымды еді?! Әлі есімде, тақтаға араб әрпімен «Ш» әрпін таңбалайтын.
Бұл сондай шатақ шал! – дегеннен кейін «ш» әрпін енді қайтып ұмытпайтынбыз.
Аханның халқына жасаған жақсылығын елі ұмытпас. Ол кісі төңірегін жарық қылған жалын, жаратушының жіберген нұры секілді кісі еді ғой, жарықтық!
Сахнаның ортасындағы Ахаң суретіне жан біткендей болады. Сурет тұрған орыннан Ахмет шығады.
Мен кешеден келген жарық нұрмын,
Тәуелсіздік заманды танып тұрмын.
Бәдірисафа, өзіңді ойда жоқта
Ол бір жарқын күн еді,
Әлі есімде түрмедегі өңі кашқан реңің.
Бірақ, батыл серпіп тастап қараңғылық түнегін,
Сен сонда да жап-жарық боп тұр едің.
Қиын емес дарға асқаны, атқаны.
Маған ауыр осылардың бәрінен,
Өз ауылымның иттері үріп қапқаны.
Сахна көмескіленіп, екі бұрыштан екі көлеңке шыгады.
Біздің көзіміз орыс оқуы, орыс тілі арқылы ашылды. Ал Қарқаралыдағы Ахмет Байтұрсынов дейтін мүғалім басқаратын училищеде ылғи қазақ балалары оқиды. Олардың арасында тіпті бірде бір орыс баласы жоқ. Оқитын балалар бар, бірақ оларды Байтұрсынов ұлтшыл болғандықтан әдейі алмаған. Ал жақында сол оқу орнындағы қазақ шәкірттері бір сарттың баласын жабылып сабапты. Ахметті бірінші Думаның мүшесі Әлихан Бөкейханов қолдайды. Ол да соған сүйеніп, ойына келгенін істеп отыр. Балаларды тек қазақша оқытып, қазақ дәстүрін үйретеді. Үкіметке қарсы ғайбат сөздер айтады.
Ахмет Крыловтың мысалдарын аударады. Бірақ, оның өңін айналдырып өзгертіп, ұлтшылдық пиғылын танытуға қолданып жүр.Мысалы, «Қасқыр мен Тырна» деген өлеңін «Қасқырдай қара жүрек залымдардың Жүрмеңдер түсіп кетіп тамағына» – деп аяқтапты. Қасқыр деп отырғаны ұлы орыс халқы екені, қазақты қойға теңегені тайға таңба басқандай белгілі.
Ахмет басқарған «Қазақ» газеті қазақ тілін бірінші орынға қояды, балаларды осы тілде ғана оқытуға үгіттейді. Ахмет орыс сөздерін де менсінбейді, көп сөздерге қазақ тілінде балама тауып, балалар санасына солай сіңіруге тырысады. Бұл үшін губернатор мен полиция оған бірнеше рет айып салды, тұтқынға алу туралы шешім де шығарды, алайда оның достары мен жақындары қажетті ақшаны жиып беріп, кұтқарып алды. Газетте ел басқарған жақсыларға тіл тигізген мақалалар басылады.
«Қазақ» газетін шығарушы Ахмет Байтүрсынов һәм Міржақып Дулатов өздерінің агенттері һәм школдағы шәкірттері арқылы қазақ халқын өкіметке қарсы тұруға құтыртып жатыр. Түрік пен неміс орысты жеңіп тұр, қамсыз қалмаңдар, кезі келді, қимылдап қалыңдар деп жол береді. Және де халыққа түсіндіреді: «Қазақ Россияға қарағаннан бері орыс үкіметі қазаққа пайдалы закон шығарып көрген жоқ, қазақты жұрт екен демейді, жерден ақымақ болып айырылдық» – дейді.
Іші лас, сырты таза залымдардың арбауына алданба, бауырларым!
Еркін көшкен ел қайда?
Қазақ халқы: «ит үреді, керуен көшеді» – демей ме ?! Сіз секілді халық қамын ойлаған азаматқа табыстырған тағдырыма ризамын!
Рахмет, Бәдеш! Сенің ықыласыңа ұлы Абай сөзімен жауап берейін:
«Дүнияда сенен артық маған жар жоқ!»
осы әннің әуені ойналып, кейіпкерлер кетеді.
Жұпыны бөлме. Кітап сөресі мен музыкалық аспаптардан басқа артық бұйым жоқ.
Сахнада Елдес пен Эльза.
Мәриям Жагор деген орыс қызы,
Он бес пен он алтыға келген кезі.
Жігітке Дудар деген ғашық болып,
Сондағы Мәриямның айтқан сөзі.
Мынандай әнге кейіпкер болған Дударда не арман бар?
Дударға ғашық болған Мәриям да тегін емес-ау.
Екеуі бір-біріне сай болған ғой.
Ахмет Байтұрсынов та жас кезінде Іңкәр деген қазақ қызына ғашық блған. Оның «Аққүмның бір қызы бар Іңкәр атты» деген әнін қазір екінің бірі біледі. Бірақ, оған қосылуды тағдыр жазбапты.
Елдес,сен білесің бе, Ахаң Бәдеш апайға үйленгенде ауылдағы туыстары ұнатпапты деседі, ұлты басқа деген болар.Біздің де жағдайымыз сол кісілерге ұқсас емес пе?!
Ұқсас болғанда қандай?! Егіз қозыдай айнымайды десе де болады. Ахаң елге барғанда осы сауал оның да алдынан шығыпты. Ауылдастары: «Өзіңіз қазақ бола тұра, келіншекті басқа ұлттан алуыңыз қалай?» – деп сұраса керек. Сонда Ахаң: Ол рас!
Мына отырған Александра Ивановна,
Ризамын маған оны тағдырдың қиғанына.
Бір қазақ бір кәпірді мұсылман қылса,
Татиды он қазақтың иманына, – деп жауап беріпті.
Ахаң жан-жарын мұсылман дініне кіргізіп, құлағына азан айтып, Александра атын өзгертіп, Бәдірисафа деп ат қойған. Некелерін қиып, неке суын ішіп дегендей, қазақы салт-дәстүрге сай үйленген. Әлихан Бөкейхановтың жұбайы да орыс қызы. Ол кісі де қазакша-орысшаға бірдей.
Ой, Елдес, олар орысша және қазақша білсе жетіп жатыр. Ал менің ана тілім неміс тілі ғой. Сонда маған үш тілді білу керек қой.
Ендеше сен маған неміс тілін үйрет, мен қазақ тілінен қолқабыс жасайын. Тіл білгеннің пайдасы болмаса, зияны жоқ.
Тіл дегеннен шығады, мен баяғыда Ташкенттен Қызылордаға кетіп бара жатқанда Міржақыпқа хат беріп жібергенің есіңде ме?
Ол бір ұзақ хикая. Онда мен математикалық формулалардың белгіленуі жөніндегі мәселелер туралы Ахаңмен ақылдасқым келген. Сол хат тергеушілердің қолына түсіп, есімізді шығарған. Әлгі үсті-басы түгел былғары, түсі суықтар формуланы құпия шифр деп ұғып, басымызды әңкі-тәңкі қылған.
Рас, рас! Сол кездегі көрген қорлық өмірі естен кетер ме?
Жарайды, еркем! Мен баспа жаққа барып келейін.
Есіктен шыгып кетеді. Бәдірисафа кіреді.
Армысыз, Бәдеш апа! Кімді айтса сол келеді деген рас екен. Әлгінде ғана Елдес екеуміз сіздерді әңгіме қылып едік.
Соңғы кезде біртүрлі жүрегім қобалжып, мазам кетіп жүргені.
Ол аумалы-төкпелі заманның ауа райына байланысты шығар. Ахаң мен Елдес те келешек үшін жандарын шүберекке түйіп, жарғақ құлақтары жастыққа тимей жүр ғой.
Біз осындай қысылтаяң шақта оларға сүйеу болуымыз қажет.
Дұрыс айтасыз! Сүйей де, сүйе де білуіміз керек. Шынымды айтсам бар ғой, осы Еддестің етегінен ұстап, тағдырымды қосақтағалы адал да аңғал қазақ халқын керемет жақсы көріп кеттім.
қолына мандолин аспабын алады
Домбыра шертуді үйренгім келіп еді, икемге келмей жүр.
Ендеше Абайдың әнін айтайық. Мен бастайын. Сіз қосылыңыз, Бәдеш апа!
Қараңғы түнде тау қалғып,
Даланы жым-жырт, дел-сал қып
екеуі құшақтасып, бірге кетеді
Орынбор қаласы. Екі қабатты үйдің алдындағы орындықта екі адам отыр. Біреуінің үстінде былғары күрте, екіншісі қара пальто, сұр қалпақ киіп, жағасын көтеріп алған.
Бұлар да көлеңкелерге қатты ұқсайды.
Ахмет Байтұрсынов Кирревкомның мүшесі болып Лениннің қолынан мандат алған. Оны білетін шьғарсың.
Білемін. Бұл он тоғызыншы жылы шілдеде болған оқиға. Бірақ Ахмет қой терісін жамылған қасқыр десе де болады. Өйткені, сырт көзге жылтыраса да, ол ешқашан да өзінің ұлтшылдық пиғылынан қайтқан емес.
Сол Кирревкомда қазақ-орыс екі жікке бөлінгені де жанағы қазақ халқының көсемі болып жүрген бүлдіргіштердің бүліншілік әрекеті болуы керек.
Орталық партия комитеті Куйбышев, Голощекин жолдастарды бас қылып Ташкенттен Москваға дейін жолға шыққанда Орынборда қандай оқыс оқиға болғанын білесіз бе? Сол ревкомның мүшесі Лукашев Байтұрсыновтың ұлтшылдығын бетіне басып, оның іріткі жасап отырғанын айтқан ғой.
Естігенмін.Оған Ахмет беті бүлк етпей: «Ложь!» – деп айқай салыпты. Лукашев алтыатарын суырып алып, сол жерде Байтұрсыновты атып тастай жаздаған.
Атып тастаса обал жоқ еді. Қазақтар өзара автономия құрғанда да осы Ахмет Байтұрсынов алғашқы оқу комиссары болды, тіпті коммунистік партияға кіріп алды. Бірақ, ол партияда ұзақ болған жоқ.
Саяси көзқарасына байланысты партиядан шығарылғанын білемін.
Бірақ, осы кісінің бір оққағары бар ма, әйтеуір, қаймана қазақтар арасында ғана емес, біраз білікті басшылар да онымен санасады, беделін мойындайды.
Орынбор қазақтары оның елу жылдық мерекесін де дуылдатып өткізді. Сәкен Сейфулиннің өзі сөз сөйлеп, Смағұл Садуақасов оның өмірі мен қызметі туралы баяндама жасады. Ахметтің жолдастары мен шәкірттері де аянып қалған жоқ. Міржақып Дулатов пен Елдес Омарұлы қазақшаны былай қойып, оны жер-көкке сиғызбай мақтап, орыс тілінде мақалалар жазып, газеттерге бастыртып шығарды.
Александр Затаевич тіпті оның әндерін де сол жолы орындапты.
Ол жастардың алдында сөйлеген бір сөзінде: «Артта қалып, езіліп келген халық қашанда озық ұлттарға тәуелді болады, сондықтан қазақ жастары елін теңдікке жеткізу үшін арымай–талмай білім алулары керек» – депті.
Мұның енді ұлы орыс халқына қарсы айтылған нағыз ұлтшылдық сөз екенін қалай ешкім байқамаған?
Жалпы, Түркістандағы ұлт мәселесі түбегейлі шешілді деп айта алмаймыз ғой. Ал алашордалықтар сөз жүзінде болмаса, іс жүзінде ниеттерінен қайтқан жоқ Тіпті башқұрттардың өздері Салауаттың жырын жырлап, башқұрттың бөлек мемлекетін құрғысы келетінін жақында білдік. Татарлар да «Еділ-Орал» деп аталған автономия құру ниетін жасырмайды.
Міне, байқап отырсың ғой, Ахмет Байтұрсынов жалғыз емес. Оны қолдаушылар да, табынушылар да жетіп артылады.Сондықтан теректі құлату үшін оның тамырына балта шабу керек. Бұтағын кескенмен, қайтадан өсіп шығуы мүмкін.
Алашты қалаштай кескілеу керек дейсің ғой.
Асықпаңдар, артымызда қазы бар,
Тергеп талай сүйектерің қазылар.
дауыс жаңғырығып, әлгі екі жол күңіреніп естіледі.
Кен болар деп балшықты,
Көл болар деп шалшықты,
Біз үмітпен қазып ек.
Қазаққа не жазып ек?!
Жақыным бар, жатым бар,
Төресі әділ қазы деп.
Сахна бұрышында қара былғарымен қапталған қара стол. Қара қағазбен тысталған папка, қара телефон. Тергеуші Ахметтен жауап алып отыр.
Қазір мына анкетаға қол қою керек. Мұқият тыңдап отырыңыз. Тағы бір оқып шығайын.
Аты-жөңініз – Байтұрсынов Ахмет.
Туған жеріңіз – Қостанай облысының Торғай шаһары.
Қарай көр! Торғай деген кішкентай ауыл емес пе?!
Әркімнің туған жері – Мысыр шәрі деген. Торғай кішкентай екені рас. Бірақ, орыстар да оны қала деп атаған.
Жарайды! Тұрған жеріңіз – Алматы.
Тұтқынға алынған уақытга еш жерде жүмыс істемеген көрінесіз.
Тиіп-қашып оқытушылық жұмыспен айналысқанмын.
Шыққан тегіңіз – орта шаруа.
Өткен саяси жолыңыз деген графаға «Алаш» партиясының мүшесі болған деп жазамыз. 1930 жылы контрреволюциялық қызметіңіз үшін сотталғансыз. Бәрі дұрыс қой.
Әйеліңіз – Байтұрсынова Бәдірисафа.
Жоқ! Олай деп қағазға жаза алмаймын. Менің қолыма тиген анықтамада жұмыс істейтін шамасы жоқ, мүгедек деп жазылған. Ендеше анкетада да солай көрсетеміз.
Мына араға қолыңызды қойыңыз.
Сондай мәдениетгі, әдепті адам екеңіңіз түріңізден де, сөзіңізден де көрініп түр. Соншама ақылмен мынандай былыққа шатылғаныңыз өкінішті.
Менің былыққа қатысым жоқ. Еліме қарсы ерсі қылық жасаған жерім жоқ.
Жарайды, алған бетіңізден қайтпайтыңызды білемін. Мен сізді шынында да сыйлағаннан сіз деп сөйлесіп отырмын. Енді өзіңізге тағылған айыптың қорытындысын оқып берейін.
1921 жылы Орынбор қаласында контрреволюциялық ұйым құрғансыз. Орта Азиялық пантюркистік ұйымның басшысы Валидовпен тығыз қарым-қатынаста болып, байланыс жасағаныңыз үшін сотталып, денсаулығыңыз нашарлауына байланысты мерзімінен бұрын босап шыққансыз.1917-1919 – шы жылдары Совет үкіметіне қарсы әрекет жүргізгеніңіз дәлелденген. Революция жеңіске жеткеннен кейін оған қарсы астыртын ұйым құрып, оның басшыларының бірі болғансыз. Алматыға қайтып оралғаннан кейін де контрреволюциялық түркі халық партиясының белсенді мүшелерінің бірі Қабдалиевамен жолығып, байланыс орнатқансыз.
Жоқ, сонгы кезде мен біріңғай оқу-ағарту жұмысымен айналыстым. Ешқандай саяси күреске қатысқан жоқпын. Одан кейінгі уақытта саналы түрде бас тартқанмын.
Сонда сізге еліңізді кім басқарса да бәрібір дегіңіз келе ме?
Менің идеалым-қазақ халқының тұрмыс жағдайын, мәдениетін мүмкін болғанша көтеру, ал мұның өзі оның игілікті дамуының алғы шарты болғандықтан мен осы мұратты қандай билік қамтамасыз ете алса, соған риза болмақпын...
Мемлекеттің киргиз атауын қазақ атауына өзгерткенде де осындай пиғылда болдым демексіз бе?
Ия, онда тұрған не бар?! 1925 жылы автономиялық республикалар советтерінің сьезінде: «енді тарихи шын атымызды әлемге дұрыс әйгілеу біздің міндетіміз. Шын атымыз қырғыз емес, қазақ. Одан бас тарту алты-жеті миллион ұл-қызы бар ұлттың өз атын не жоғалтып, не жасырып, басқаның атына зорлық ия қанағат қылып жүре беруі тарих алдында ұят болады» – дегенмін. Тарихи әділдік қалпына келді, біздің де көңіліміз тынды.
Бөлме іші тағы қара көлеңкеленіп, бұрыштан қап-қара албастыдай еңсені басқан көлеңкелер елес береді.
Ахметті мәдениеті биік, зиялы адам деседі. Олай деуге ауыз бармайды. Өйткені ол кемеңгер орыс халқының мәдениетін мойындамайды. Тіпті аузына да алмайды. Мәселен, «Мәдениет тарихы» деген кітабында қазақ ұлтының мәдениетін жер-көкке сиғызбай мақтайды, ал ескіліктің сарқыншақтары туралы жұмған аузын ашпайды.
Ендігі ел азаматы біз боламыз. Шығатын төр де біздікі, ішетін ас та біздікі. Иіліп төсек, жантайып жастық болмайтындар болса, е-хе-хе, олардың да жөнін табармыз. Алашпыз, азаматпыз деп жүргендердің тұқымын тұздай құртып, артында із де қалмайтындай қылу керек.
дауыс алыстан талып жеткендей естіледі
Қаз едік қатар ұшып қаңқылдаған,
Сахара көлге қонып салқындаған.
Бір өртке қаудан шыққан душар болып,
Не қалды тәнімізде шарпылмаған?!
Алаштың адамының бәрі мәлім,
Кім қалды таразыға тартылмаған?
Кеңсе. Бастықтың алдында таяғын жанына сүйеп Ахаң отыр.
Мен жұмыс сұрап келіп отырмын.
Мұғаліммін. Орыс тілінде де сабақ бере аламын.
Іздегенге сұраған деген. Орыс тілі мамандары бізге ауадай қажет.
Онда білгендей келген екенмін.
Мен сізді танымай қалдым.
Кешіріңіз, Аха, қанша жаным ашыса да, жұмыс бере алмаймын. Менің де басым екеу емес.
Жарайды! Ар жағын қазбаламай-ақ қояйын.
Тек маған ренжімеңіз. Мен кішкентай адаммын.
Ахмет есікті ақырын жауып, сыртқа шығады.
Біздің қазақ көлеңкесінен қорқады. Осыларды қоянның көжегіндей үркек қылған осы заман ба, әлде адам ба?! Жоқ әлде солақай саясаттың салдары ма?
Жанға көңіл қалып тұр,
Жан бұл күйге салып тұр.
Тәнге көңіл қалып тұр,
Тән шыдамай арып тұр.
Жұртқа көңіл қалып тұр,
Жұрт жаманға нанып тұр.
Шын жеңіліп, талып тұр.
Бақ дегенде байлау жоқ,
Тағдыр, шіркін тап беріп,
Абай айтпақшы, сап, сап, көңілім, сап көңілім!
Орынсыз күйзелме! Кешегі өткен ата-баба, ұлы тұлғалардан жаным да, тәнім де артық емес.
Тергеушінің кабинеті. Мойнына қарғыбау (галстук) таққан интеллигентсымақ біреу отыр.
Сізге арнайы айтайын дегенім, өзіңіз айтқан қырағылықтың арқасында халық жаулары ішімізге сыналап кіріп алғанын енді ғана байқап жатырмыз. Арамызда қой терісін жамылған қасқырлар көп екен.
Міне, міне, мәселенің байыбына енді бара бастапсыз.
Қостанай қаласынан жақында бір туысым келіп еді. Сол айтады, газетте істейтін Сары Қазбеков деген біреу Сталин жолдасты күйелеп, улы деген сөзді байқамағансып, газетке әдейі бастырыш жіберіпті.
Ім-м... Сонда қалай, газетте тура солай жазылған ба?
Ия! Мінекей, өз көзіңізбен көріңіз.
Большевиктік жол. Ұлы Сталин жеңіске жігерлендіреді. Тақырыбы осы ғой.
Анықтап оқыңыз. Ұлы деген сөздің алғашқы әрпінің үстінде сызықша тұрса, онда ұлы болып оқылады. Ал тексте ол жоқ. Мына қалпында бүл ұлы емес, улы деген сөз.
Бұл деген саяси сауатсыздық қой. Сонда газет оқығандар не қараған. Ай қараған ба, шошқа тағалаған ба?
Одан да сорақысы бар. «Жалшы» деген колхозда Қасым деген есепшінің есерсоқ өйелі не дегенін естісеңіз, жағаңызды ұстайсыз.
Он төрт бала тапқан ардақты ана ғой деп ауданда өткен үлкен жиналыста сөз берген ғой. Партияға, Сталин жолдасқа рахмет айт деп алдын-ала тапсырылған. Сүйтсе, әлгі әумесер әйел мінберге шығып алып, әуелі Құдай қосқан байыма, сосын Коммунистік партияға, сосын Сталин жолдасқа рахмет айтамын деп салыпты.
Бұл деген барып тұрған сұмдық қой. Ол ауылдың парторгын да, әлгі әйелді де, күйеуін де тегіс жауапқа тарту керек.
Мен де соны айтып едім. Басқармадағылар сөзімді құлаққа ілмеді. Тергеуші:
Ендеше, міне, қағаз! Қалдырмай жазыңыз.
Әуселесін көрейік олардың. Сталин жолдаспен қалжыңдасқысы кежен екен.
қолын ысқылап, алақанына түкіреді
Жазамын! Мен партия ісіне жан-тәніммен берілген адаммын.
Әлгі Қасым деген қонақта отырғанда өзімді келемеждеп, күлкі қылып еді. Ендігі күлкісі қалай шығар екен?
Айтпақшы, осы Алматыда Эльза Адамовна деген неміс бар. Өзі Ташкенттегі неміс консулының қызы деседі. Сол жақында Ахмет Байтұрсыновқа ақша апарып беріпті деп естідім.
Ол қайдан келген ақша?
Қайдан келді деуге бола ма? Жанашырлары жинап берген де. Оның тілеулестері көп деседі.
Сонау Қостанай, Торғайдан жылу жинап, Алаштың келешегі үшін деп қаржы жинағанның бірі Елдес Омаров.
Ол Ахметтің жан жолдасы емес пе? Кезінде Алашорда комиссары болған адам ғой.
Дәл өзі. Қылмысты болып, сотталып келген. Енді қайтадан бұрынғы әніне басып жүргенге ұқсайды.
Асықпаңыз. Олардың бәрінің де тамырына балта шабамыз.
Стол тартпасынан бір бума қобыраған қағаздарды алып шығады.
Сізбен көңіліміз жақын болған соң ғана көрсетіп жатырмын. Мынау сол Елдес Омаровтың ісі.
Ұмытпасам, ол да сіз айтып отырған Қостанай жағынан. Сіздің жерлесіңіз.
Ондай жерлестен Құдай сақтасын!
Міне, сол Елдестің үйінен тінту кезінде Нұржан деген ақынның өлеңдері табылған. Қандай өлең дейсіз ғой? Біреуінен үзіндісін ғана оқып берейін.
Үй, Тоғызақ, Әйет пен
Орман, ағаш, неше көл,
Қара қазан, сары баланың
Бір адам жоқ бұл жүртга
Азғырынды ақынның әзәзіл сөзін олар халыққа таратып, елдің санасын улап жүр. Бөлкім, жанағы Ахмет пен Міржақып, Елдестерің неміс, жапон капиталистерімен ауыз жаласып жүрген шығар. Сіз солардың аңысын бағыңыз. Тың тыңдаңыз. Ішінде жүріңіз. Сеніміңе кіріңіз. Болған әңгіменің бәрін бізге жеткізіп тұрыңыз. Отанымыз сіздің қызметіңізді ұмытпайды.
Сау болыңыз! Келесі сәрсенбіде бір айналып соғарсыз.
Айықтырғыш іші. Полиция қызметкері шашы қобырап, түрі қарайып кеткен, киімі былғаныш келушіден жауап алып отыр.
Анкетаңызға қарасам, кезінде әжептәуір қызмет атқарған кісі екенсіз.
Оның бәрі көрген түстей өтіп кетгі ғой.
Дегенмен, мұндай күйге қалай жеттіңіз?
Шырағым, оның несін қазбалайсың? Мен қарғыс атқан адаммын.
Не қызығы бар? Талайдың обалы, талай қазақтың қаны мына менің мойнымда. Бірақ, ол кезде ойлауға мұрша болды ма? Алжастық, адастық. Сен секілді органда қызмет істегендерге жағу үшін халық жаулары жоспарын орындау қажет болды.
Сонда қалай? Жауды қолдан жасадыңыздар ма?
Әрине! Ол оп-оңай нәрсе. Екі адам куә болса, жетіп жатыр. Сол екеудің бірі менмін.
жынданган адамдай қарқылдап күледі
Бірақ, халық жауы дегеніміз халық жанашыры екен.
Тапталған емей немене, кісі жүзіне қарайтын бет қалмады. Тіпті балаларым мен немерелерім маған жиіркеніп қарайды.
Қатеңізді түсіңсеңіз, кешірім сұрамайсыз ба?
Ия, ия, олар, сөз жоқ, кешіреді, өйткені, жандары менікіндей қатып қалған безбүйрек емес, жүректерінде кек тұрмайды, нөзік жандары таттанбайды. Әй, бірақ, арым менің күнәмді еш уақыт кешірмейді. Сондықтан да менің ең бірінші досым бөтелке. Қимасым да, сырласым да сол.
О, ол мені жақсы түсінеді. Қажет болса, тергейді, тіпті әруақтармен тілдестіреді. Мен арақ ішкен сайын олардан кешірім сұраймын.
Бірақ, олардың ешқайсысы өлген жоқ. Бәрі тірі. Өлген мен ғана.
Әне, Мәңкүр-Нәңкүр келе жатыр. Олар мені сабайды. Тепкілеп, бетіме түкіреді, қорлайды. Отқа салып шыжғырады. Несі бар, мен сол жазаға лайықты жанмын.
Екі қолымен басын қысып айқайлайды:
Анау Ахмет. Мынау Міржақып. Елдес. Мағжан. Олар атылып кетсе де, жазғандарын менің немерелерім жатқа айтады.
Олар алғыс арқаласа, мен қарғыс арқалап жүрмін. Ол дүнияда да тыныш жата алар ма екенмін, мен бейбақ?!
Күн мен түндей итжығыс түсіп жатқан өмірде осы екі жолдың біріншісін қалағандар алғыс алады.
Екінші жолды таңдағандар қарғыс алады.
Біреуі өмірдің нұры болса, екіншісі өлімнің күлі.
пешенеңе қайсысы жазылуы, сенің өзіңе байланысты, азамат!
Сахнада тағы да Ахмет рухы пайда болады.
Сені мен кештім. Ар алдында дар алдында тұрғандай жауап бере алсаң болғаны. Сені сатқындыққа итермелеген заман ба, әлде адам бойындағы қанағатсыздық пен тойымсыздық па?! Өзгенің талантын көре алмаушылық па? Ол жағын кесіп айта алмаймын.
Тек артыңда ұрпақ қалса,
олар атасының ісінен жиренсін,
оқысам, білсем, үйренсем деген талап болсын,
арамдықты адалдық жеңетін болсын,
адам баласы бір біріне сенетін болсын дегім келеді.
Ахаңды барлық қазақ жақсы көреді. Оның беделі біздің жас қазақ республикасының болашағы үшін керек. Қазақ өлкесін басқару жөніндегі комитет құрамында міндетті түрде Ахаңдай азаматгар болуы керек.
Ғасырлар бойы езгіде болып келген қазақ халқының азат етілу жолдарын көп уақыт іздеуден кейін мен мынандай тоқтамға келдім: азат етілген халық қаналғжан адамзатгың бүкіл басқа бөлігімен бірге ғана, яғни дүниежүзілік революция, дүниежүзілік федерация арқасында ғана бақытқа жете алады.
Мен осы пікірімді Лениннің өзіне де айтуға даярмын.
Ахмет ұлт қамы үшін коммунист партиясына кірді. Әрине, Ахмет коммунист партиясында да көп бола алмады. Көп бола алмайтыны белгілі еді. Ахаң байлардың құлдығында шіріген жарлылардың айқайшысы емес, олардың шоқпаршысы емес, бірақ, байын, кедейін айырмай, қазақты ғана сүйетін таза ұлтшыл. Қалай болса да жазушысы аз ғана, әдебиеті нашар қазақ жарлыларына Оқу һөм тіл құралдарымен қылған қызметі таудай.
Халықтың басты байлығы деннің саулығы болса, жанның басты байлығы- өнер-білім. Өнер-білімі бар жұртгар ғана тарихтан өзінің орнын алады. Әуежі мақсат жастарға білім беру, өнер үйрету, белгілі кәсіпке баулу. Қазақ даласында оқу-ағарту ісі дұрыс жолға қойылуы үшін ауыл мекгептерінде балалар қазақша сауат ашуы керек, оқу ана тілінде жүргізілуі керек. Біздің негізгі бағытымыз осы.
Ахаң ашқан қазақ мектебі, Ахаң түрлеген ана тілі, Ахаңның салған әдебиетгегі орны – Қырық мысал, Маса, Қазақ газетінің 1916 жылдағы қан жылаған қазақ баласына істеген еңбегі, өнер-білім, саясат жолындағы қажымаған қайраты – біз ұмытсақ та тарих ұмытпайтын істер болатын.Оны жұрттың бәрі де біледі. Мұның шындығына ешкім де дауласпайды. Ахаң еңбегі жанған жанның бірі. Істеген ісінің жемісі – артынан келе жатқан жастар. Оның арты Ахаң мектебінде тізіліп, кіріп жатқан жас буын. Жаңа өсіп келе жатқан қазақ әдебиеті Ахаңды өзінің басшысы санайды. Қаламынан тамған бал ем болудан айнымайды.
Даналық – өшпес жарық, кетпес байлық. Біздің қазақтың өз әліпбиі, өз жазуы, төл оқулықтары болуы керек.
Ахмет Байтурсыновича знает вся киргизкая степь. Его уважают, любят, и высоко ценят его талант. Ахмет Байтурсынов не имеет многотомных ученых трудов. Все свои открытия он поместил вместе с другими правилами киргизской грамматики, известными до него, в изданные им учебники: киргизский букварь, фонетику и этимологию киргизского языка. Трудно по этим скромным учебникам судить об его ученой деятельности, но достаточно серьезно сравнить их с трудами европейских ученых по тому же предмету, чтобы увидеть колоссальное значение этих учебников, увидеть какие открытия сделал Байтурсынов в области киргизской грамматики.
В результате научно-педагогических трудов Ахмета Байтурсынова мы имеем киргизскую азбуку, фонетику, синтаксис и этимологию киргизского языка, теорию словесности и историю культуры. Этим кропотливым трудом Ахмет Байтурсынов поднял киргизскую словесность на высокую ступень и заложил прочный фундамент для национальной школы и родной литературы. Ахмет Байтурсынов народный поэт. Поэтическая деятельность его начинается с перевода басен Крылова. Ахмет Байтурсынов публицист и творец школы киргизской художественной словесности.
Сәкен менен жас Мұхтар,
Дәл жанымнан тұрған-сынды тіл қатып.
Еңбегінді бағалайтын жан болса,
Мұның өзі бір бақыт!
Еңбегің зая кеткен жоқ,
Күнің босқа өткен жоқ.
Қысты қуар көктем боп.
Ахмет, сенің дауысыңды сағындым!
Домбыраңның үнін де аңсадым.
Есіңде ме, мақсатым көп,
әкеме және еліме берген уәдемді орындаймын деп едің.
Менің де бақыт құсымсың!
Күміс көл. Сахнада ақ сақалды қария және бірнеше жас шәкірт.
Осы көлдің не себепті Мұғалім көлі атанғанын ұғып ал, балам!
Бұл көлдің жағасында ұлы ұстаз Ахмет Байтұрсынов тұрған.
Қостанай қаласында Тобыл өзені жағасында Инспектор көлі деген көл бар. Оны ұлы ағартушы Ыбырай Алтынсаринның құрметіне солай атап кеткен екен.
Осы көлдердің суындай білім бұлағынан сусындау енді мына сендердің шаруаларың.
Ахаң айтқандай, біздің осы өмір сүріп отырған заманымыз өткен күннің баласы.
Сонымен бірге келер заманның атасы.
Ұстаз рухы санамызды жарық қылсын!
Ұлағатын жас ұрпақ танып-білсін!
Жұлдыздай мәңгі-бақи жанып тұрсын!
Қандай қызық осы күнді көргенім,
Темірқазық жұлдызымсың сен менің.
Алмас пышақ қын түбінде жатпайды,
Халқың үшін еш кетпейді еңбегің.
Теңіздей терең, таулардай ұлы
Ахмет дер ем Арқаның шыңы.
Теңіздей терең, таулардай ұлы
Ахмет дер ем Қазақтың шыңы.
Өткен күндер қалса-дағы жырақта,
Айтқан сөзің әлі күнге құлақта.
О, тағдырым! Ағамыздай ақылды ет,
Ағамыздай, бірақ, бізді жылатпа.
Көкіректен кетіп бүгін нала-мүң,
Алатаудай арқа сүйер айбарлым,
Бас иеміз рухына ағаның!
Ұнайды 3 Ұнамайды 0
Әдеби бәйге Ұлт болмысы Шығармашылық бәйге Алашорда Алаш 100 жыл Драматургия
«ҰЛТ БОЛМЫСЫ» ЖУРНАЛЫНЫҢ «АЛАШ ЖОЛЫ»…
ҒҰМЫРҒА ТЕҢ БІР КҮН
Ұлт мақтаны - Алаштың арыстары
Пікір қалдыру үшін жауабын жазыңыз:
Қамшы порталы мен Ұлт болмысы журналына мың алғыс! Игілікті жұмыс жасап жатырсыздар. Алаш аруағы қолдасын!
Райхан Сахыбекқызы 2017-04-07 00:26:24
Аламанға кеңес: Қойылым мазмұнды. Бірақ, негізгі деректер назардан тыс қалғаны өкінішті. Мəселен, Бадрисафа (Александра) мен Ахметтің табысуы түрмеге дейін болған, яғни 1896 жыл! Мұхтар Əуезовтің "Ахмет Əулиекөлге екінші рет мұғалім болып барған" дейтін естелігінен өрбіткені жөн. Əулиекөлдің жеті көлінің бірі Ахаң мен Бадрисафаның махаббатының құрметіне -- Мұғалімкөл аталған! Ахаң алабөтен көздерден жарын қорғау үшін айтқан: "Сұрасаңыз есімі -- Александра Ивановна, Ризамын Құдайдың оны маған қиғанына. Бір кəпірді мұсылман қып сауаптансам, Тұрмайма он молданың иманына" дейтін тағылымы зор шумақты назарға алған абзал! Жəне Ахметтің тегіне "-ов" тəуелдігін тіркеудің қажеті жоқ. Ахаң өзінің төте жазуында "Байтұрсынұлы Ақымет" деп жазғанын ескерген дұрыс! АЛАМАНҒА Қаламыңызға шабыт, сөзіңізге шындық серік болсын деймін əрі бұл бəйгеде сəттілік тілеймін!
Ахаң елге барғанда осы сауал оның да алдынан шығыпты. Ауылдастары: «Өзіңіз қазақ бола тұра, келіншекті басқа ұлттан алуыңыз қалай?» – деп сұраса керек. Сонда Ахаң: Ол рас! Мына отырған Александра Ивановна, Ризамын маған оны тағдырдың қиғанына. Бір қазақ бір кәпірді мұсылман қылса, Татиды он қазақтың иманына, – деп жауап беріпті. Біздің ойымызша, тексте келтірілген осы шумақ дұрыс. "Алхамдилла, аз емеспіз, алты миллион қазақпыз" деген Ахаң "татиды он молданың иманына " деп айтпаса керек. Он молда емес, он қазақтың.
Атылғандар мен сатылғандар туралы қаны тамып тұрған шындық.. Өзбек пен қырғыз, тәжіктен ажал құшқандар санаулы ғана екен. Ал қазақты қорлаған, қазақты сатқан тағы өз бауырымыз. Ахмет өнегесі кейінгі ұрпаққа сабақ.
Ахмет Байтұрсынұлы: "Қиын емес абақтыға жапқаны,қинамайды дарға асқаны, атқаны,маған ауыр осылардың бәрінен өз ауылымның иттері үріп қапқаны" деген екен. Сондай сатылған, опасыздар, арсыздар туралы дұрыс жазған екен. Оларға лағнет! Авторға рахмет!
Мен сол Әуликөлдің тұрғынымын. Мұғалім көлі деген ешқандай махаббат құрметі емес, Ахмет Байтұрсынұлы сол жерде пәтер жалдап тұрып, оқытушы болып қызмет атқарғаннан кейін қойылған. Жалпы, пьеса сәтті жазылған. Тарихи шындықтан алшақ кетпейді.
Сценарий дедік, сөз жоқ кешегі қазақ халқын қанкөбік еткен екі сериялы «1932» әм «1938» атты трагедиялық фильмнің сценарийін Ленин жазды. Режиссері Сталин болса, көркемдік жетекшісі Голощекин, ал әртістері большевиктер (жасырып неме керек, басым бөлігі өзіміздің қазақтар) болды. Ахаңың (Ахметтің) ашынып айтатын: «Қинамайды абақтыға жапқаны, Қиын емес, дарға асқаны, атқаны, Маған ауыр осылардың бәрінен, Өз ауылымның иттері үріп, қапқаны» дейтін қамырық халі осыны аңдатады ғой. Режиссерден гөрі әртістердің майдан сахнасындағы әсіре әпербақандығы көбіне шешуші рөл атқаратыны анық. Бүгінде Ақаңның осы өлеңінің соңғы қос жолы толыққанды талданып, кейіпкерлер есімі түгелдей дерлік ар-ұждан сотына тартылуы тиіс. Әрине, мұндай мінез қазаққа әлдеқашан орнығуы керек-тұғын. Өйтпейінше, ұлт көсемінің аталған ғазалындағы «...Үрім-бұтақ нәсіліңе қалғандай, Нық басылар кетпейтін мөр тәніңе...» немесе «...Асықпаңдар, артымызда қазы бар, Тергеп талай, сүйектерің қазылар...» деген аманаты адыра қалғаны.
жаңалықтар Қазақстан Ресей Қытай АҚШ Алматы Назарбаев Астана елбасы қылмыс ауыл президент саясат сот
2025 ЖЫЛҒА ҚАРАЙ ҚАЗАҚ ДАЛАСЫ ГЕПТИЛ УЫНАН ҚҰТЫЛАДЫ
ЕЛБАСЫ ҰҚК ТӨРАҒАСЫ КӘРІМ МӘСІМОВТІ ҚАБЫЛДАДЫ
АҚСАЙ МЕШІТІНДЕ САЯСИ ҚУҒЫН-СҮРГІН ҚҰРБАНДАРЫНА ҚҰРАН БАҒЫШТАЛДЫ
Астанадағы ШЫҰ саммитіне Пәкістан Премьер-министрі келеді
Путин американдық телеарнаға берген сұхбатында АҚШ-тың саясатын сынады
Елбасы кейбір жарлықтарға өзгерістер мен толықтырулар енгізді
Дәретхана тесігінен сәби табылды (ВИДЕО)
Студенттер мәйітханадағы адам ағзаларын жеке-жеке таныстырды (ВИДЕО +18)
Астана даласын шыбын-шіркей басып қалған (ВИДЕО)
Адам басты бұзауды көргендер оған табына бастады (ВИДЕО)
Ақтөбедегі терактіде болған жантүршігерлік жайттар (ВИДЕО)
Жетекші, жоба авторы: Біләл ҚУАНЫШ
Техникалық директор: Тәліп НҮСІП
Бас редактор: Әсем ӘЛМУХАНБЕТҚЫЗЫ
Ескерту! Кез келген материалды көшіру және жариялау үшін редакцияның арнайы рұқсатын алу қажет!
Авторлық құқықтар және жанама құқықтар толық сақталады. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасының сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауап береді.
Facebook Twitter Instagram VK
Меншік иесі: "Қамшы" ақпараттық агенттігі, ҚР Ақпарат және Коммуникация министрлігінің №16300-ИА куәлігі берілген.
«Qamshy Media» ЖШС © 2012-2017 design & dev.: kazakhsoft.com