kk ru ru ru kk fa kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en fa ru
Кіріспе. Мұнан бұрын шыққан шежірелерімде Найман мен оның ұрпақтарына біршама тоқталып едім
АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника
Шежіре Төлегетайдан Қытай туады десе, оған шүбә келтіру қиын. Көп шежірелер Төрт Төлегетайды Қытайдан таратады. Ал кейбір қатты күмәнданғандар төрт ұлды Төлегетайдан таратып, Қытайдың атын аттап кетеді. Мұның себебі – Төлегетайдың Қытай деген баласы болды деген анық дерек жоқ. Әр шежіреде әр түрлі айтылып жүргені – анығын біз білеміз дейтін адамдардың табылмағандығында деп ойлаймыз.
Барлық шежірелерді қотара бермей, олардың ішіндегі айдарлысы саналатынМ.Тынышбаевтың [128], Х.Арғынбаевтың [28] шежірелеріне үңілсек, Қытай аты мүлде аталмайды. Тек Қ.Халид [120, 58 бет] пен С.Аманжолов [26, 78-79 беттер] қана Төлегетайдан Қытай туады деп, кеңірек тоқталып кеткен.
Қаракерей шежіресін жазуды қолға алып отырып, біз де жүз ойланып, мың толғандық. Найманның ой-қырдағы шежірешілерінен сұрау сұрап, ақыры Қытайдың Үрімжісінде тұратын, тегі Қаракерей – Қожамбет, жасы жетпістен асқан Алқарнай Ескендірұлымен телефон арқылы сөйлесіп, кейіннен хат та алысып, құнды деректерге ие болдым.
Алқарнай Ескендірұлының айтуынша, 1985-жылы Ыстамбұлда тұрған Ікірәм қажы: «Төлегетай мен зайыбы Сапурадан төрт ұл туған: Дөртуыл, Садыр, Матай және Қатай. Қатай жастай өліп, оның жас қалған ұлы Қаракерейді атасы Төлегетай бауырына салып, өз баласы деп өсіреді. Сонымен Қатайдың орнын Қаракерей басып, Төлегетайдың төрт ұлының бірі болып аталған. Қатайды қазір кейбір шежірелерде Қытай деп жаңылыс айтылып жүр. Бұл түзетілу керек» – депті. Осы сөзді сол жылы Ыстамбұлға барып, Ікірәм қажының үйінде бір апта жатып, әңгімесін, шежіресін өз аузынан естіп, Алқарнай Ескендірұлы жазып алыпты.
Анықтама: Ікірәм Маңғытайұлы, Қаракерейдің Қожамбет атасынан, Егізқара тармағы. 1900 жылы туып, 1988 жылы Ыстамбұлда қайтыс болған. Түркияға Қытай мемлекетінен ауған қазақтардың ұлы көшімен бірге барған. Алқарнайдың айтуынша шежіре, әңгімелерді жатқа айтып отырыпты. Менің қолымда Ікірәм қажының өз атасының шежіресі бар. Мұны қажекеңнің аузынан Алқарнай сызып алыпты.
Ал, шежіреге жүйрік, білгір, сұңғыла ақсақалдар Қатайдың атын ұмытпай айта жүріп, кейін Қатай Қытай атанып, ол тек Қаракерейдің ғана әкесі емес, бүкіл Төрт Төлегетайдың әкесіне айналып кеткен көрінеді.
Ой елегінен өткізсек, бұл деректің бұрынғы айтылып жүрген шежіреге ешқандай қайшылығы жоқ. Біріншіден: Қатай – Төлегетайдың баласы. Тек Қытайдың орнына Қатай деп білуіміз керек. Екіншіден: Қатай – Қаракерейдің әкесі. Бұл да ежелден белгілі дерек. Сонымен, мәлім болғаны – Қатай тек Қаракерейдің әкесі де, ал Төрт Төлегетай деп Дөртуыл, Садыр, Матай, Қатайды айтуымыз тиіс. Аты да ұйқасып тұр: Матай-Қатай. Меніңше, жүз жыл бұрын ел білген атамыздың атын өзіміз шатыстырып алғанбыз. Мүмкін орыс экспедициясы жазып алған шежірелерде бұрмаланып Қатайды Китай деп өзгертіп жіберді ме екен. Олардан Сәрсен Аманжоловтың және Қазақстанда шыққан басқа да кейбір шежірелерге қате кіріп кетпегеніне еш күмән жоқ.
Қорыта айтқанда, бұдан былай Төлегетайдан Қатай, одан Қаракерей деп тарататын боламыз. Енді кітаптың тақырыбына оралайық.
Бұл Найман атасына арналған шежірелер тобының кезекті кітабы. Найманды «Тоғыз таңбалы» десек, соның бір «таңбасы» деп Қаракерейді атап жүр. Қолыңыздағы шежіре осы атаның бір тармағы саналатын Байжігіттің баласы Мәмбетті таратады.
Қазақта: «Сүт сұрай келсең, ыдысыңды жасырма» – деген мақал бар. Соған орай, Найман шежіресін жазсам ба деген ойымды жасырмай, ол жөнінде өзімнің бұрынғы шыққан кітаптарымда да жазып едім. Ойлап қана қоймай, Найманның екі тармағын қамтып, Бура мен Терістаңбалы аталарының шежіресін шығардым да. Оның алдында кішірек екі атаның: Көнші мен Қараужасық атасының шежіресін де жинап, баспадан шығарып едім.
«Көңіл жүйрік пе, көк дөнен жүйрік пе?» – демекші, жалғыз адамға бүкіл Найман атасын түбегейлі жазып шығу көк белес қиял ғой. Әйтсе де, шамам келгенше, Алланың берген сызығы біткенше еңбек істейін деген ойымнан тайған жоқпын.
Шығыс Қазақстан облысында тұратын найманның Саржомарт аталарын белгілі шежіреші Кітапбаев Бошай ағамыз зерттеп, кітап түрінде шығарып жүр [75], [76]. Биыл тағы бір басылымы жарық көріпті [77].
Тума мен Тоқпақ, Семіз Найман аталарының да келелі шежірелері шығып жатыр. Шежіре әлі де шығар еді, әттең деп білегін сыбанып жүрген туысқандарымыз да баршылық. Амал не, баспа ақысы қолдарын байлап отыр.
Ел көңілінен табылып, халықтың қалауына жараған шежіре шығарушыларға мың да бір рахмет! Ел аралағанда бұл алғысты бүкіл ұрпақтарынан естіп те жатамыз.
Ал біз болсақ, Найманның ең көлемді атасы – Қаракерейді қолға алып отырмыз.
Қаракерей де «Тоғыз таңбалы Найманның» бірі. Қазақ арасына кең тараған есім – Қаракерей Қабанбай батыр шыққан ата. Ел аралап жүріп, атамды сұрағанда: «Қаракереймін» – десем, сұраған жан: «Е, Қабанбай екенсің ғой» – дейді.
Қабанбайды білмейтін адам жоқ. «Қабанбай» – ел ұраны болған. Елдің еркіндігін сақтап қалуға бірден-бір себеп болған Қазақ батыры. Сондықтан да Қабанбай шыққан Байжігіт атасын халық қатты сыйлаған. Найман арасында Байжігіттің ұрпағына төрден орын беріліп, табақ бірінші тартылатын. Қазақта ондай қошемет Қаракерей атасына көрсетілген. Бұл туралы қазақ даласын аралаған саяхатшылар да өз күнделіктерінде жазып қалдырған.
Міне осындай құрметтің иесі Қабанбайдың атасына көрсетілген сый-сияпаттың дәстүрін бұзбай, Тоғыз таңбалы Найманның Қаракерей бөлімін Қабанбайдың атасы Байжігіттен, оның ішінде Мәмбеттен бастап отырмын.
Шынымды айтсам, Қаракерей атасының шежіресіне қалай кірісерімді білмей жүрексінген едім. Себебі, Қаракерей Найман ішінде ең өскен ата. Оның шежіресі де көлемді. Өзгесін айтпағанда, кезінде 17 болыс болған Мұрын атасының өзі қаншама.
«Атақты Қаракерей Қабанбай батыр шыққан Байыстың Байжігіт атасы да, Мұрынның қызынан туып, нағашы атасы Байыс ұлдарымен тең ұстап енші беруіне байланысты, 17 болыс Мұрынға қосылатын. Ол туралы ғұлама ғалымымыз Шоқан Уәлиханов та жазып кеткен. Байжігіттің Жұмығы – Маңырақ тауында, Тоғас – Тарбағатай тауының шығыс-теріскейінде, ал Мәмбет атасы – Тарбағатайдың оңтүстік етегінде Мақаншыдан Қытайға дейінгі жерлерде қоныстанған. «Байжігіт атасы кезінде Жайсаң уезінің Шілікті, Маңырақ, Хабар-асу, Теріс-айрық, Шорға болыстарында, Лепсі уезінің бүкіл батыс бөлігін және Жетісу облысы Қопал уезінің бір бөлігіне қоныстанған болатын» - [21, 99-102].
«Қытайдағы Байжігіт атасы бұрынғы кезден үш үкірдай (болыс) болыпты. Қазір де аз емес. 1955-1962 жылдары талай қандастарымыз Қытайдан Қазақстанға қайта өтсе де, әлі күні Төлегетай бабамыздың талай ұрпағы сонда тұрып жатыр»- «Терістаңбалы шежіресінде» [119, 519]. (Шаршы жақшаның ішінде тұрған бірінші сан «Пайдаланылған әдебиеттегі» кітаптың рет саны, екінші сан сол кітаптің ішінен алынған үзіндінің бетін көрсетеді).
«Шешінген судан тайынбастың» кебісін киіп, Мәмбет атасының шежіресіне кірістім. Бұл атаның баспадан шыққан шежіре кітаптары баршылық екен. Бірақ, әр кітап Мәмбеттің жеке бір атасын ғана таратып, басқаларын не мүлдем атамай, не ат үсті ғана тоқталып кеткен. Сондықтан болар, мен: «Мәмбеттіжинап жүрмін» – десем, елдің көбі: «Мәмбетті түгел жинау мүмкін емес, олар өте көп» – деп шындарын айтатын.
Тағы бір айта кететін жәйт. Баспадан қандай шежіре шықса да, қатесіз болмайды. Себебі әр адам өз атасын ғана анық біледі де, оның басқа бұтақтарын шала-шарпы таратады. Ол нұсқа сол күйінде шежіреге түсіп, қате таралым бір кітаптан екінші кітапқа көшіріліп жатады. Оны түзетудің жолы – ел аралап жүріп, осы атаның ұрпақтарымен кездесу. Бұл өте ауыр шаруа. Әрине, ауылың аралас, қойың қоралас болса бір сәрі. Ал, Мәмбет ұрпақтарынан бір мың шақырым қашықтықта тұратын мен сияқты адамға, қазіргі әлемдік дағдарыс пен қымбатшылық кезінде, ел аралап жүру оңайға түспейді.
Қытай мен Қазақстан шекарасы бөлінген кезде, Мәмбет атасының дені Қытай мемлекетінде қалып қойыпты. Кейін 1955-1962 жылдары Мақаншы маңына Қабанбайдың негізгі тұқымы келсе де, әлі күні біршама ұрпағы Қытайда қалған көрінеді. Осыған байланысты баспадан шыққан шежірелерді: Қазақстанда басылған және Қытай мемлекетінде араб әрпімен басылған деп екіге бөлуге болады. Монғолия мемлекетінде Байжігіт атасының ұрпақтары жоқтың қасы екен. Тек Өлгей қаласынан Жұмықтың бір ғана жанұясын кездестіріп, жазып алдым. Қобда бойында тұратын қазақтардың шежіресінен екі ата Жұмық тармағы табылды. Қытайдың Алтай жағында Зайсаннан барған Жұмық атасының ұрпағы бар. Жалпы, Жұмық атасы Мәмбет атасынан көп болмаса, аз емес деп ойлаймын.
Ал, кітап шығару үлкен қиындықтың бірі болып тұрғандықтан, баспадан шыққан шежірелердің таралымы өте шағын. Қолдан-қолға өтетін бұл кітаптарды тауып алу да оңай шаруа емес. Қолға түскен шежірелердің араб әрпімен жазылғандарын оқу – Қазақстанда ежелден тұратын, араб графикасын танымайтын біздер үшін, тағы бір қиямет-қайым. Амал жоқ, Ахмет Байтұрсыновтың әліппесін қолға алып, авторға қайтадан 1-ші класты оқуға тура келді. Ежіктеп оқып, қолыма түскен шежірелерді түгелдей сүзіп, кітапқа кіргіздім.
Міне, Мәмбет атасының шежіресі басқа аталарға қарағанда біраз қамтылған дедік. Бірақ, бөлек-бөлек кітаптарда жазылғандықтан, қайшылық-қателері де көп. Өз тәжірибеме сүйене отырып айтарым: шежірені бірнеше қайталап шығаратын болса, ұрпақтарының талқысына түсіп, келе-келе ақиқатқа жанасады. Мен осы әдіспен «Көнші», «Бура» шежірелерін төрт рет қайталап басып шығардым. Кейінгі басылымының көлемі, алғашқыға қарағанда 1,5 – 2 есе өсті. Енгізілген түзетулері мен қателері қаншама! Міне бұл, басылған бір ғана кітаптың сапасының қандай екенін көрсетеді.
Амал қанша, Мәмбеттің көлемді шежіресін шығарған: Мәулітқан Сейітханұлы [110],Тұрысбек Құдайбергенұлы [72] және Аманжан Жақыпов [45] ағаларымыз бұл дүниеден озып та кетіпті. Кезінде кездесіп, таныса алмай қалғаным өкінішті-ақ. Істеген еңбектерін Мәмбет ұрпағы ұмытпайды, үнемі жылы лебізбен айтысып отырады. Шежіре жазудың ауыртпалығы мен қиыншылығын түсінетін мен де соларға қосылып, абзал ағаларымыздың топырақтары торқа болсын деп, ұрпақтарына көңіл айтамын.
Қытай мемлекетінде шыққан екі кітап: Мұқаметқазы (Қази) Болтайқанұлының"Қазақ шежіресі" [36] және Солтан Шәкентайұлының "Байжігіт шежіресі" [131] жөнінде айтар болсақ, бұл кітаптардағы Мәмбет аталары Қазақстанда шыққан кітаптардың олқылығын толықтырып отыр. Себебі біз Қытай мемлекетінде тұратын қандастарымыздың егжей-тегжейін кезінде біле бермедік қой. Ал қазір жағдай басқаша.
Шәуешекте тұратын Қазидың телефонының нөмірін тауып алып, жиі-жиі сөйлесіп тұрамын. Қази соңғы тілдескенімде: «Қытай мемлекетінде ұсақ-ұсақ аталарға арналған шежірелер жиі шығып тұрады. Мәселен, қазір Жұмық атасының ұрпақтары өз аталарының шежірелерін шығарып жатыр. Қарақұрсақ атасын Үрімжіде тұратын бір ақсақал қолына алып еді, шамасы келмей жатыр-ау деймін, жасы да сексеннен асып кетіп еді» – деді. Қази – Жұмық атасынан. Өз кітабында Жұмық атасына кеңірек тоқталыпты. Қази шежіресінде Жұмыққа 160 беті, Тоғасқа 4 беті, Байжігітке 31 беті арналыпты. Кітап барлығы 592 беттен тұрады.
Ал, Солтан Шәкентайұлының шежіресінде: Тоғас 3 бетте, Жұмық 41 бетте және Мәмбет 100 бетте таратылған көрінеді.
Жоғарыда аты аталған бес шежіренің басын қосып, қайталанған таралымдардың тек бір ғана нұсқасын таңдап алу керек болды. Оның үстіне ұрпақтарының айтқан шежірелерін де қалыс қалдыруға болмайды. Міне осындай қыруар материалды ой елегімнен өткізіп, жылнама кестесіне сәйкестендіріп, таратып, Мәмбеттің жаңа толық шежіресін назарларыңызға ұсынып отырмын. Толық деп айтуым да салыстырмалы. Бұл дәл бүгінгі таңдағы толық шежіре. Әлі де болса қалып қойған аталар бар. Оларды кітаптың келесі толықтырылып шығарылатын басылымына енгіземіз. Әйтсе де бұл шежіреде бұрын мүлде тыс қалған, көпшілік біле бермейтін бірнеше аталардың (соның бірі – Сопақ атасы) шежіресі бар. Сопақ шежіресін Аягөзде тұратын ақын, молда Лен ақсақалдың өлең кітабынан алдым.
Ата-тармағын таба алмай жүрген Есір атасының шежіресін, оның ұрпақтарын Мақаншы, Қаратал, Қарабұлақ, Жарбұлақ, Ақшоқы ауылдарынан тауып, құрастырдым. Мұның ішінде, осы уақытқа дейін ешкім кездестіре алмай жүрген Сопақтың бір баласы – Қабанбай батырдың қасынан қалмай жүретін атқосшысы, жауға бірге шабар үзеңгілес досы – Шағалақ батырдың ұрпағы да бар. Бұл кездесуімнің маңызы өте зор болды. Себебі соңғы кезде кейбір шежірешілер: «Шағалақ батыр Сопақтың баласы емес, Саржомарттан шыққан. Егер ол шын Мәмбет болса, ұрпақтарын неге іздеп тауып, Мәмбетке тіркемейсіңдер?» - деген сөз де шығып жүрді. Сол Шағалақтың ұрпағына Мақаншыдан 30-40 шақырым жердегі Көктерек (бұрынғы Мирный) деп аталатын ауылда кезіктім. Бұлар осы Сопақ атасынан шыққан Шағалақтың ағасы Ақтамбердінің тұқымы – Рахымбай қажымен бірге 1962 жылғы дүрбелеңде Қытайдан қашып келіпті. Қытайда Дөрбілжің маңында тұратын Шағалақтың тағы да бір атасын сол елде 1998 жылы шыққан Қазидың шежіресінен таптым. Сонымен Шағалақ атасы Сопаққа жататындығы жөнінде ұрпақтарының өз аузынан естігендіктен, оның күмәнсіз екендігіне шүбә келтірмеймін. Ал, осы уақытқа дейін Шағалақ атасының күмән туғызғандығы – шежіре-тарих жазушылардың аса мұқият іздемегендігінен деп санаймын. Әйтпесе, шежіреші авторлардың барлығы дерлік Мақаншы ауылынан шыққандар. Осы ауылға сан келіп жүрген адамдар. Сұрастыра түссе – Шағалақ ұрпағы табылатын жерде екен.
Сонымен, Саржомартта Шағалақ жоқ деп мен айта алмаймын. Қазақта аттас адам кездесе береді. Саржомартта да Шағалақ бар шығар, бірақ Қабанбай батырдың атқосшысы болған Шағалақ – Сопақтың баласы дер едім.
Шежірешілердің назарынан тыс қалып жүрген тағы бір аталар – Өмір мен Есір. Бұл аталарды да әдейілеп іздеп, ұрпақтарынан білгенін жазып алып, біршамаға дейін тараттым. Жалпы, кітаптың құндылығы жөнінде бағаны оқырман қауым өзі бере жатар деген ниеттемін. Әркім «өзі шыққан төбесінің биік болғанын қалайды» емес пе?!
Есір атасының әкесі туралы әрқилы дерек бар. Алайда мен Балқаш Бафиннің, Солтан Шәкентайұлының жазба шежірелерін негізге ала отырып, бұл атаны Күшіктен тараттым. Өз ұрпақтарынан анық шежіре шықпады.
2009 жылдың көктемінде Қытай мемлекетіне барып, бір айдай жүріп қайттым. Ол жерде Мәмбет атасы баршылық екені жоғарыда айтылды да. Осы атаның зиялы ұрпақтары аздаған топ құрып, «Мәмбет шежіресін» қолға алып, шығарғалы жатқан көрінеді. Бірен-саран құрылтайшыларымен кездесіп, жұмыстарына ақ тілек айттым. Өздері дайындап жатқан соң, Қытайдағы Мәмбет атасын толықтырудан бас тарттым. Қажетті материалды пысықтап, жинап алғанға ұқсайды. Қандай шежіре болмасын, жарық көргені – игі іс, ұрпаққа таптырмайтын олжа. Барлығы ұрпақ үшін керек құрал ғой.
Енді бірер сөз Қарақұрсақ жайлы айта кетсек. Бізге жеткен аңыз-әңгімеде Қарақұрсақты Байжігіттің бір баласына жатқызады. Шапқыншылық заманда бүкіл ауылын жау шауып, төңкерулі қазан астында қарыны қара күйе болған бір бала ғана тірі қалыпты. Содан, ол бала Мәмбеттің тәрбиесінде болып, «Қарақұрсақ» атымен бізге белгілі болыпты. Бұл ата өспеген, шоғырланып қоныстанбаған ба екен, қазір ұрпағы әр-әр жерден кездеседі. Толық шежіресі жоқ, ал қолда бары әлі де болса анықтай түсуді қажет етеді. Сондықтан да Қарақұрсақ атасы бұл кітапқа әзірше кірмей отыр. Сәті түсіп, келешекте Мәмбет атасының келесі екі томдық шежіресін шығаратын болсақ, Қарақұрсақ атасы оған дейін толықтырылып, сол шежіреге енуі әбден мүмкін.
P.S. (2011-жылы Қытай мемлекетінде «Мәмбет шежіресі» шығыпты. Соның ішінде Қарақұрсақ шежіресі бар дейді. Және де, Аякөз қаласынан да «Қарақұрсақ шежіресі» шығыпты. Маған арналған бұл кітаптар басқа қалаларда жатыр. Алла жазып қолыма тисе, бір іске жарап, Мәмбет атасының шежіресі толықтырылып қайта шығар деп ойлаймын).
mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2017 год. (0.15 сек.)Пожаловаться на материал