kk ru ru ru kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru ru
Сан есім және сандық ұғымды білдіретін сөздер.
АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника
1) А.Байтұрсынов бойынша:Кей сөздер нәрсенің санын атайды, мәселен: бір, екі, үш, төрт, бес. Нәрсенің санын сұрағанда неше? Қанша? Деп сұраймыз. Нәрсенің дәл санын білуге сұрағанда неше? Деп сұраймыз. Ал нәрсенің дәл санын білуге емес, шамасын ғана білуге сұрағанда қанша? Деп сұраймыз.
Қазіргі қазақ тілінде сан есімдер – заттың немесе заттық ұғымдар мен құбылыстардың санын, мөлшерін, бөлшегін, ретін білдіретін сөз табы. Қазақ тілінде барлық сан есімдер жиырма шақты сөздер арқылы жасалады. Оларды бірлік (бір, бес), ондық (он, жиырма), жүздік (бір жүз, үш жүз), мыңдық (бір мың) сандар деп бөлінеді.
Морфологиялық құрамы жағынан дара және күрделі деп 2-ге бөлінеді.
Бір түбірден құралған негізгі және туынды сан есімдер дара сан есімдер деп аталады. Мыс.: бір, алтау, екінші. Дара сан есімдер іштей негізгі және туынды болып бөлінеді. Негізгі сан ес-ге морфемалық бөлшектерге бөлінбейтін сөздер жатады. Мыс: екі, бес.
Күрделі сан есімдер дара сан еісмдердің тіркесуі және қосарлануы арқылы жасалады. Мыс: бір-екі, он төрт.
Сан ес-ң ерекшелігі – басқа сөз таптарынан жасалмауы. Барлық сан ес-р есептік сан есімдердің өзара тіркесу, қосарлану, әр түрлі жұрнақтардың жалғануы негізінде қалыптасқан.
Қазіргі қазақ тілінде семантикалық жағынан сан ес-ге жақын біраз сөз табы бар. Олар:
Салмақ өлшемдерін білдіретін сөздер: пұт, келі, батпан;
Көлем өлшемін білд-н сөздер: бір уыс, бір шым-шым, бір құшақ;
Қалыңдық өлшемі: шынашақ, бармақ, екі елі;
Қашықтық өлшемі: адым, таяқ тастам, шақырым;
Ұзындық өлшемі: тұтам, сынық сүйем, кере қарыс;
Сан есімдердің тура мағынасындағы сөздер:
Жарты мағынасын білд-н сөздер: жарты, жарым;
Бір мағынасын білд-н сөздер: жеке, Дара, Жалғыз, жалқы;
Екі мағынасын білд-н сөздер: егіз, қос, пар;
Төрттен бір мағынасында: ширек сөзі.
Уақыт мөлшерін білд-н сөздер: сүт пісірім уақыт, шай қайнатым уақыт.
Бұл сөздер мөлшерлік мағынада қолданылғанымен, лексика-грамматикалық ерекшеліктеріне қарай басқа сөз таптарына жатады.
3) А.Ысқақов бойынша: Сан есімнің мағыналық топтары: Есептік сан есім заттың нақтылы санын және абстрактылы сандық ұғымды білдіріп, қанша?неше? деген сұрақтарға жауап береді.
Реттік сан есімдер есептік сандарға –ыншы/-інші жұрнақтарын қосу арқылы жасалып, белгілі бір зат, құбылыстың сандық ретін білдіру үшін қолданылады.
Жинақтық сан ес-р бірден жетіге дейнгі есептік сан есімдерге –ау/-еу жұрн-ң қосылуы арқылы жасалады.
Топтық сан ес-р есептік, жинақтық, болжалдық сан ес-ге, қазыргі кезде шығыс септікке тән гр-қ мағынадан біржола қол үзген –дан(-ден, -тан, -тен) аффиксін қосу арқылы жаслады да, біркелкі зат, құбылыстардың сан мөлшерін ьоптап көрсетеді. Мыс: төрттен.
Болжалдық сан ес-р – белгілі бір зат, құбылыстардың сан мөлшерін дәл атамай, тұспалдап қана шамамен айтатын сөздер. Мыс: үш жүздей адам болды. Болжалдық сан ес жасайтын жұрнақтар:
–ер жұрнағы өте көне форма, қазіргі кезде тек бірер сөзінде қолданылады. Бірер адам машина қасында қалды.
Сан есім-ң қосарлануы арқылы: төрт-бес күн болдық.
Сан ес-ге шақты, шамалы, шамасында, тарта, қаралы, жуық, астам сияқты сөздер тіркесіп жасалады: жиырма шақты студент.
Субстантиветніп, көптік, септік, тәу-к жалғауларын қабылдайды: сағат ондарда келеді.
Бөлшектік сан есімдер – таза математикалық ұғымға байланысты туған сөздер. Олар белгілі бір заттар мен құбылыстардың сандық бөлшегін білдіреді: үштен бір.
Қазіргі қазақ тілінде сан есімдер сияқты мөлшерлік мағынада қолданылатын бір алуан сөздер бар. Олар құрамы жағынан жеке-дара сөздер түрінде де, сөз тіркестері түрінде де бола береді. Мыс: жарым, жарты - бөлшектік ұғымдары, жалғыз, сыңар, дара - бірлік ұғымдары, кг, тонна, қадақ – көлем өлшемдері, метр, адым, қарыс, қозы көш – аралық өлшемдері, қас пен көздің арасында, әу дегенше сияқты уақыт өлшемдері. Бірақ мұндай сөздер мен сөз тіркестері қаншалықты мөлшерлік мағынада қолданылғанымен, сан есімдер қатарына жатпайды. Бұларды сан есімдерге жуықтастыратын таяныш – тек олардың біршама мөлшерлік мағынада қолданылатын семантикалық белгілері ғана. Олар сан есім сөз табына жатпайды.
4) Н.Оралбай бойынша: Сан есімдер – сандық ұғымды білдіретн, есімдер сөз тобына жататын сөз табы. Сан есімдер заттың сандық белгісін білдіретін болғандықтан, ол белгіні білдіретін сөздер тобына жатады. Сан есім зат есімнің сан-мөлшерін білдіреді. Мыс: бес кітап. Ал зат есімсіз жеке бес десек, жалпы сандық ұғымды ғана білдіреді.
Шындық өмірде заттардың көбі түрлі мағынада, түрлі сандық құрамда қолданылады да, олар түрлі сан есім сөздермен көрсетіледі. Бұл сан есімнің зат есіммен тіркесте қолданылуын қалыптастырған. Алайда, сөйлемде сан есімдер зат есімге тіркеспей, сан атауы ретінде жеке де қолданылады. Мыс: Жолға шыққан үшеу едік.
Заттың саны мен мен мөлшері бір-біріне қатысты, сондықтан олар тілде қатар қолданылады. Мыс: жарты уыс бидай, ет асым уақыт. Мұндай сөздер сағынасы жағынан сан есімге жақын болғанымен, олар – табиғаты басқа сөздер. Өйкені, жарым, жарты, жалқы, кг, центнер, адым – зат есімдер, сүт пісірім – фразалық тіркестер.
Сан есімдер сөздер тілде екі түрлі жазылады, олар әріппен де, цифрмен де жазылады.
mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2017 год. (0.009 сек.)Пожаловаться на материал