kk kk kk ja kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk oc kk kk kk kk ru kk ru kk kk
Ғылыми жетекші – Махатова Н.Л
Қазақстанның әлемдік шаруашылық жүйесіне белсенді кіруі әлемдік және аймақтық еңбек бөлінісінде Қазақстанның әлемдік шаруашылық жүйесіне белсенді кіруі әлемдік және аймақтық еңбек бөлінісінде Қазақстанның жеткіліксіз мамандануымен сипатталады және толықтай мемлекеттің, сонымен қатар оның жеке аймақтарының сыртқы нарыққа шығуын қамтамасыз ететін, сонымен қоса, даму орталықтарында алшақтаған қалыпты өмір сүруге мүмкін емес территориялардағы ауылдардың болашағы жоқ болып қалды.
Қазақстанның әлемдік шаруашылық жүйесіне белсенді кіруі әлемдік және аймақтық еңбек бөлінісінде Қазақстанның жеткіліксіз мамандануымен сипатталады және толықтай мемлекеттің сонымен қоса оның жеке аймақтарының сыртқы нарыққа шығуын қамтамасыз ететін инфрақұрылымның дамымауымен, негізгі әлемдік тауарлық нарықтардан алыстайды.
Мемлекеттің аймақтық дамуына кедергілерден туындаған негізгі мәселелер:
- негізінен шикізат, мемлекетті мамандандыруда еңбекті бөлудің аймақтық және әлемдік, транзиттік тәуекелділікті алшақтату мен артта қалушылықта тоқтату;
- аймақтық саясатты жүзеге асыру тетігінің соңына дейін жасалмауы, шаруашылықты және инфрақұрылымды объектілерге әсер ету сипатының, әртүрлі меншік түріндегі ресурстардың белгісіздігі;
- өкілеттілікті табыстау тетігінің, басқарудың жоғарыда тұрған органдары қызметтерінің және қаржылық аударымдарының реттелмегендігі;
- транспорттық – коммуникациялық желіні біріктіретін теңсіздік күші, аймақтық территориялық – шаруашылық жүйелердің сыртқы экономиканы қамтамасыз етуге мақсатталған және мемлекеттің экономикалық кеңістігінің интеграциясыздануының болуы;
- бірқатар аймақтардың индустрияландылуы бәсекеге қабілеттің төмен болуы мен өнеркәсіптің дәстүрлі салаларындағы өндірістік тұқырту салдарының нәтижесі;
- елдің шекара бойындағы аймақтарға көрші мемлекеттер экономикасының басымдығының күшеюі;
- ауыл тұрғындарының қалаға көшуі және ауыл аймақтарының кему деңгейлерінің, демографиялық қысымның және көрші мемлекеттерден заңсыз көшіп келу деңгейлерінің өсуі;
- экологиялық жағдайдың нашарлауы салдарынан жергілікті ортаның құлдырауы, тұруға және шаруашылыққа жарамды аймақтардың кемуі әсерінен табиғатқа антропогендік әсер етудің өсуі.
Осы және басқа да бірқатар сұрақтарды шешу жергілікті ресурстарды тиімді қолдану, тұтыну нарығын қалыптастырумен байланысты әлеуметтік-экономикалық мәселелерді шешу бойынша аймақтық саясатты тиімді пайдалану, тұтыну нарығын қалыптастырумен байланысты әлеуметтік-экономикалық мәселелерді шешу аймақтық саясатты тиімді қолдануға мүмкіндік береді.
Дегенмен де өзіндік идентификация проблемасының өткірлігі, Орталық Азия елдерінің экономикалық, саяси -құқықтық жүйелері жағдайының транзиттік сипаты, жаңару үдерістерінің әртүрлі серпіні, бағыты және терендігі, осы процестер шеңберінде жүргізіліп жатқан реформалар өмірлік қажетті интеграцияны жүзеге асырудағы қиындықтарды анықтайды.
Сол сияқты аймақтың газ, су-энергетика ресурстарын, экологиялық мәселелерін бірлесе отырып шешу, көлік-коммуникация жүйелерін бірлесе отырып пайдалану, соңғы жылдары күшейіп келе жатқан наркобизнес пен әр түрлі экстремистік, террористік топтар мен ағымдарға бірлесе отырып күрес жүргізу сияқты маңызды шараларды іске асыру үшін де аймақтық интеграция кажет.Аймақтық дамуын мемлекеттік реттеудің негізгі мақсаты - аймақтарға экономикалық өсуге жету арқылы бүкіл республикалық экономиканы жақсартуды қамтамасыз ету.
Аймақтық экономика өзінің зерттеулерінде ғылыми әдістер кешенін қолданылады, яғни баланстық, картографиялық, жүйелілік, экономика-математикалық және статистикалық әдістер қазіргі кезде аймақтық деңгейде басқарудың қызметтері мен әдістері экономикалық, әлеуметтік және әкімшілдік бағыттарының бірігуіне негізделеді.
Аймақаралық көрсеткіш елдерді 0 мен 1 аралығында бағалайды және есептеу үшін экономикалық дамудың үш көрсеткіші қолданылады:
- күтілетін өмір сүру ұзақтығы;
- валютаны сатып алым қабілеті мен табыстың шекті пайдалылығын төмендетуді ескере отырып табыстың жан басына шаққандағы мөлшері.
Аймақаралық салыстыруда халықаралық талдаудағы сияқты адамның даму индексін және басқа да аналогтік көрсеткіштерді қолдануға болады.
Интегралдық көрсеткіштермен қатар, аймақ дамуының жеке көрсеткіштерін қолдануға болады. Олардың ішінде:
- жан басына шаққандағы ұлттық табыс;
- жеке материалдық құндылықтарды тұтыну деңгейі;
- табыстың дифференциясы деңгейі;
- физикалық денсаулық деңгейі;
- халықтардың бақыттылық деңгейі[2]
Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасынның әкімшілік-территориялық құрылымына 14 облыс, 175 әкімшілік аудандар, 87 қала (2 республикалық маңызы бар қала, 40 облыстық маңызы қала, 45 аудандық маңызы қала), сондай-ақ 2050 жылға дейін жалға берілген республикалық маңызы бар Байқоңыр қаласы, 35 кент және 6982 ауылдық елді мекендер тізімі А қосымшасында берілген. Бұл аймақтар аумақ, халықтың саны, экономикалық әлеуеті бойынша айтарлықтай ерекшеленеді.
Күнкөрістің ең төмен деңгейі Қазақстанда 1997 жылдан бастап қалыптастырылады. Күнкөрістің ең төмен деңгейі дағдарысты 2010 және 2011 жылдарды қоспағанда, қарастырылып отырған мерзімде тұрақты өсу қарқынын көрсетіп келеді. Сурет 2-ге сәйкес, аймақтар бойынша жоғары көрсеткіш Маңғыстау облысы, Астана және Алматы қалаларында, сондай-ақ Атырау облыстарында байқалады, сәйкесінше – 23 087, 22 069, 20 759 және 19 778 теңге. Ең төменгі көрсеткіш Жамбыл, Ақтөбе және Қарағанды облыстарына тиесілі, сәйкесінше – 16 973, 16 697 және 17533 теңге. Аймақтарда күнкөріс деңгейіндегі айырмашылық бір айда адамға денсаулығы мен күнкөрісін қаматамасыз етуге қажетті азық-түлік тауарларының, тағамдық емес тауарлар мен қызметтердің минималды жинынтығынан тұратын тұтыну себетінің құнындағы айырмашылықпен сипатталады.
Халық табысына тоқталар болсақ, Қазақстанда бір қызметкердің орташа айлық атаулы жалақысы 2014 жылы 137 043 теңгені, ал халықтың жан басына шаққанда орташа атаулы ақшалай табысы 55 292 теңгені құрады. 2014 жылғы мәліметтер бойынша бір қызметкердің орташа айлық атаулы жалақысы көрсеткіші бойынша елдің орташа деңгейінен шамамен екі есе асып түсетін облыстар – Маңғыстау және Атырау облыстар, сәйкесінше – 251 675 және 230 180 теңге. Көрсеткіштің бұл облыстарда жоғары болуы аймақта мұнай және табиғи газ өндірісімен байланысты. Төменгі көрсеткіштер Солтүстік Қазақстан және Оңтүстік Қазақтан облыстарының үлесіне тиесілі [3].
Экономикалық белсенді халық (ЭБХ) саны бірқалыпты қарқынмен өсіп жатыр және 2014 жылы 9 013,1 мың адамды құрады. Оның ішінде жұмысбастылар 8 540,3 мың адам, жұмыссыздар – 472,9 мың адам. Экономикалық белсенді емес халық бұл кезеңде 3 506,7 мың адамды құрап отыр. 2010-2014 жылдар аралығы серпінінде жұмысбастылар саны 498,1 мың адамға немесе 6,6%-ға артқан. Аталған кезеңге жұмыссыздар саны 84,9 мың адамға немесе 18%-ға азайып отыр. Экономикалық белсенді емес халық серпіні тұрақтылығы бірқалыпты жағдайда емес: көрсеткіштің минималды көрінісін 2010 жыл көрсетеді және 3 416,2 мың адам болды, одан кейін көрсеткіш бірқалыпты еместігі байқалады.
Қазақстанда мемлекеттік билік жүйесінің құрылымы мен қызметінің ерекшелігін ескере отырып, аймақтық саясатты жүргізу үдерісінде негізгі мәселе орталық және жергілікті билік органдары арасында қайшылықтар болып табылатын жалпы ұлттық және аймақтық қызығушылықтар арасында үйлеспеушіліктер болады.
Бір жағынан аймақтарға күрделі мәселелерді республикалық үкімет түріндегі орталық тудырады. Бұл жағдайда атап өтуге болады:
1. Әртүрлі мемлекеттік бағдарламаларды әзірлеуде нақты аймақтардың даму ерекшелігін есепке алу төмендігі, және соған орай берілген аймақтардың дамуында өзекті мәселелер мен сұрақтарды шешудегі нашар бағдар.
2. Аймақтар өз табысының ірі үлесін республикалық бюджетке аудару, ол өз әлеуметтік – экономикалық инфрақұрылымын дамытуға қажет қаражаттары кемиді.
3. Республикалық бюджеттен аймақтарға қаражат бөлу шеңберінде қатты үйлеспеушілік, яғни біреулері көп, екіншісі аз алады. Кейбір аймақтар басқа бір аймақтар есебінен ақшалай қаражат алады.
Екінші жағынан аймақтардың дамуына біріншілердің өкілеттілігі ақырғылардан үстем болатын,
мемлекеттік басқарудың іс-жүзіндегі жүйесі көрсетеді. Жекелеп айтқанда облыстар мен республикалық маңызы бар қалалардың жағдайы әкімдерді қызметке тағайындау және одан алу тетігі тек елбасымен жүзеге асуда. Бұл олардың іс әрекетінің реттелмеуіне және үкімет пен әкімдер арасында ашық қарама-қарсылыққа әкеледі.
Сонымен қоса аймақтық және жергілікті әкімдердің жиі ауысуы байқалуда, қызметін қоғамдық бақылаудың және қарауындағы территория халқының алдында нақты жауапкершілігінің жоқтығы. Осымен байланысты олардың қызметі сыбайлас жемқорлықпен байланысты, ал берілген аймақтың маңызды мәселесін шешу және мемлекеттік басқарудың әдістері мен тетіктерін жетілдіру толық мөлшерде орындалмайды[4].
Осыдан территориялық дамуды басқару жүйесі орталық және жергілікті атқарушы органдар қызметтерінің өзара келісімді қамтамасыз етпейді. Аймақтық үкімет қызметін белсендіру көбінесе бірқатар сұрақтардың шешілмегендігімен тұрақтайды.Олардың ішінде аймақтық дамуды мемлекеттік реттеу жүйесінде келесілер айрықша бөлінеді.
1. Аймақтық саясатты әзірлеу және жүзеге асырудың айқын құқықтық тәртібінің жоқтығы, қаржылық кемшілік жағдайында саясаттың әлеуметтік бағдарлануын қолдау қиындығы және депутаттық корпустың кәсіби дайындығының жетіспеушілігі.
2. Заң шығарушы және атқарушы органдар арасында құқықтары мен міндеттерінің көмескі бөлінуі;
3. Аймақтық саясатты жүзеге асыру тетігінің соңына дейін жасалмауы, шаруашылықты және инфрақұрылымды объектілерге әсер ету сипатының әртүрлі меншік түріндегі ресурстардың белгісіздігі;
4. Өкілеттілікті табыстау тетігінің, басқарудың жоғарыда тұрған органдары қызметтерінің және қаржылық аударымдарының реттелмегендігі;
5. Қалалық және ауылдық, орталық және шалғай аймақтар қызығушылықтарының сәйкестендіру ымырасы тетігінің белгісіздігі;
6. Аудандар мен муниципальды құрылымдар түріндегі аймақтар территориясының құрылымдық ұйымдасуының жетілмегендігі;
7. Іргелес әкімшіл-территориялық бірлік (облыс, аудан, қала және ауыл) трансаймақтық үдерістер қызығушылықтарын бағыттау құралдарының жоқтығы.
Осы және басқа да бірқатар сұрақтарды шешу жергілікті ресурстарды тиімді қолдану, тұтыну нарығын қалыптастырумен байланысты әлеуметтік-экономикалық мәселелерді шешу бойынша аймақтық саясатты тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.
Мемлекет басшысының жаңа «Қазақстан -2050» Стратегиясын қабылдау себебі, «Қазақстан-2030» бағдарламасындағы бірқатар міндеттердің уақытынан бұрын орындалғандығы. Ұлт көшбасшысы Н.Ә.Назарбаевтың «Қазақстан-2050» стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауында «Қазақстан-2030» Стратегиясын қорытындылай отырып, «Экономикалық өсу ашық нарықтық экономикаға шетелдік инвестициялар мен ішкі жинақтардың жоғары деңгейіне негізделген[5]
1. Кузнецова О.В. Экономическое развитие регионов. теоретическое и практические аспекты. М. – 2005.
2. Бердалиев К. Қазақстан экономикасын басқару негіздері /К. Бердалиев. - Алматы : Экономика, 1998.
3. Регионы Казахстана: статистический сборник. – Алматы: Агентство Республики Казахстан по статистике, 2014 - 46с.
4. Мамыров Н.К. Экономиканы мемлекеттік реттеу негіздері.- Алматы: Дәуір, 2003. – 251-272б.
5. «Қазақстан-2050» Стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан Республикасының Президенті – Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы // 2013 жылғы 14 желтоқсан