uk kk kk kk fr kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru ru ru ru
С.С. СЕЙДЫГАЛЫМОВ, ВТМ-14-1 тобының магистранты, Т.Г. ДАНЕНОВА, к.т.н., доцент, Қарағанды мемлекеттік техникалық университет
Кілт сөздер: басқарудың автоматтандырылған ақпараттық жүйесі, құжат айналымы, оқу процесі, ақпараттық ағынның құрылымы, деректер қоры
оғарғы білім саласындағы нарықтық қатынастарды дамыту, білім беру нарығында оқу орындар арасында бәсекелестікке әкеледі. Білім сапасы оқу орындарының бәсекеге қабілеттілігін анықтайтын маңызды сипаттамасы болып табылады. Бұл жағдайда білім беру сапасын арттыру міндеті оқу процесін тиімді басқару тапсырмасымен және білім беру мекемесі ресурстарымен тығыз байланысты.
Зерттеудің өзектілігі оқу процесін басқаруда жаңа тәсіл ұсынылады, зерттеудің тәжірибелік маңыздылығы, Шахтинск технологиялық колледжін арналған оқу процесін басқарудағы ақпараттық жүйе әзірленеді. Бұл жүйе арқылы оқу процесін сапалы және шапшаң басқару керек. Жұмыстың мақсаты – оқу процесін басқарудағы автоматтандырылған ақпараттық жүйесін әзірлеу және хатшының еңбек сыйымдылығын арттыру (мысал ретінде Шахтинск технологиялық колледжі).
Автоматтандырылған ақпараттық жүйені енгізу инновациялық және классикалық оқу орнының алдында тұрған міндеттерді шешу үшін кешенді көзқарас мүмкіндік береді, атап айтқанда [1]:
‒ оқу процесін жоспарлау, мамандық бойынша оқу жоспарын әзірлеу және жаңарту, бөлімшелерге мұғалімдер жүктемесін бөлу, топ кестелерін қалыптастыру;
‒ бірыңғай ақпараттық ортасын құру, оқу процесін ұйымдастыру үшін инновациялық көзқарасты қамтамасыз ету;
‒ ішкі процестерді стандарттау және реттеу, рәсімдеу және оқу орнының ұйымдастырушылық құрылымын айқын басқару;
‒ іріктеу комиссиясының, декандар, кадр бөлімі, студенттердің жеке үстелі, оқу-әдістемелік жүктемесін автоматтандыру;
‒ автоматтандырылған құжаттарды стандартты жиынтығымен қоса дайындау, шарттар, сауалнама, тізімдеме, өтініш, қолхаттар, бұйрықтар, және басқа да құжаттар;
‒ талапкерлер мен студенттердің жеке істерін жүргізу және техникалық қызмет көрсету;
‒ кітапхана, әкімшілік бөлімінің және оқу орнының басқа бөлімшелерін ақпараттық қызметтермен қамтамасыз ету;
‒ оқу орнының филиалдар мен өкілдерінің жұмысын ұйымдастыру;
‒ мұрағаттық құжаттардың толық қалпына келтіру мүмкіндігі бар деректерінің сақтық көшірмесін жасау жүйесін ұйымдастыру;
‒ жалпы деректерге қашықтықтан қол жеткізу және тиісті ақпаратты жедел алу (жергілікті, статистикалық, жоспарлау, т.б.).
Егер басқарудың автоматтандырылған ақпараттық жүйесін іске асырсақ, онда осы шарттар тиімді болады. Алайда, коммерциялық себептер бойынша оқу орындарының ақпараттық жүйелерін дамыту бойынша шектеулер болады, оқу процесінің толық кешенін автоматтандыруға мүмкіндік бермейді. Талдау көрсеткендей, оқу процесі бойынша барлық құжаттарды дайындау және өңдеуді автоматтандыру, қазіргі таңда орташа білім беру орындарына экономикалық тұрғыда тиімді емес, ол мемлекеттің жоғарғы оқу орындарында материалдық ресурстары немесе оқу орындарының бірқатар ынтымақтастығы барларға тиімді.
Қазіргі уақытта, деректер қорының пән саласын үлгілеу мақсатында бағдарламалық қамтамасыз ету нарығына жататын CASE – құралдарының кең спектрі ұсынылады. Біздің елімізде ең танымал CASE – құралдары Rational Rose, ErWin, BPwin, Silverrun, Process Analyst болып табылады. Бұл құралдардың пән саласын үлгілеу кезіндегі айырмашылықтан гөрі, ортақ нәрселер көп. Алайда, кешенді тәсілді және бірыңғай біртұтас белгілерді пайдалану, пән саласын үлгілеу кезеңінде ғана маңызды емес, сондай-ақ, бағдарламалық жүйенің әзірлену кезеңінде де маңызды болып табылады.
Деректер қорын семантикалық үлгілеудің көптеген тәсілдері бар. Соңғы 10 жыл ішінде семантикалық үлгілдеудің ең танымал тілдердінің бірі UML болып табылады. Реляциялық деректер қорын жобалау – бұл тілдің қолдану аясы тек біреу емес және тым көп емес, оның мүмкіндіктері әлдеқайда кең болып табылады, бірақта UML ішкі жиыны (топ диаграммасы) дәл осындай мақсаттар үшін сәтті пайдаланылады.
Қазіргі уақытта, қандайда бір деректерді сақтау және өңдеуге байланысты, кез келген елеулі ақпараттық жобаны деректер қоры технологиясын қолданбай істей алмайды. Бүгінгі жетекші бағдарламалық қамтамасыз ететін әзірлеу компаниялары (Microsoft, IBM, Oracle және т.б) олар деректер қоры негізінде автоматтандырылған ақпараттық жүйелерін құру құралдарының өте кең спектрін ұсынады, жоғары мамандандырылған тегін бағдарламалардан бастап, терең автоматтандырылған ақпараттық жүйелерін әзірлеуге дейінгі құралдар (CASE – құралдары). Алайда, ақпараттық технологиялар мен деректер қорының мұндай қарқынды дамуы жаңадан бірқатар мәселелерге әкеліп соқтырды және осы саладағы алдағы зерттеулердің бағытын анықтады [2].
Деректер қоры кез келген ақпараттық жүйенің негізгі құрамдас бөлігі болып табылады. Кез келген деректер қорының құрылу мақсаты кез келген пән саласындағы ақпаратты сақтау және пайдалану болып табылады. Кез келген деректер қорының негізі, онда деректер үлгісінің жүзеге асырылуы, деректік құрылымдардың жиынтығы болып табылатын, деректердің тұтастығы мен шектеулері және манипуляциялау операциялары болып табылады. Деректерге үлгі көмегімен пән саласының объектілері және олардың арасындағы қарым-қатынас ұсынылуы мүмкін [4].
Деректер қорын жобалау кезінде мынадай кезеңдерге бөлуге болады, пән саласынан нақты іске асырылуына [4]:
1. Пән саласын зерттеу және пән саласының үлгілерін әзірлеу.
2. Деректер қорының логикалық үлгісін әзірлеу.
3. Деректер қорының физикалық үлгісін әзірлеу.
4. Нақты ДҚБЖ-ның физикалық үлгісін әзірлеу.
Автоматтандырылған ақпараттық жүйе – кейбір практикалық аясы бар сақтау, іздеу, өңдеу және ақпаратты үлкен көлемде берілетіндерге арналған компьютерлік технологияларға негізделген жүйе.
Кез келген ақпарат жүйесінің негізгі компоненттері болып табылатын:
‒ бағдарламалық қамтамасыз ету, ақпаратты іздеу үшін деректер қорымен жұмыстарын жүргізу (бағдарламалар), деректер, деректерді өзгерту, шығыс құжаттарын алу, т.б.;
‒ пайдаланушы интерфейсі ‒ пайдаланушы ақпараттық жүйесімен қарым-қатынас құралы.
ААЖ-мен жұмыс істеу кезінде белгілі бір процестер жүзеге асырылады.
Қазақстанның ЖОО-да басқарудың автоматтандырылған ақпараттық жүйелері белгілі бір аспектілер бойынша жұмыс істейді. Электронды оқу орын ҚарМУ, мысалы: «Оқу жоспарлары», «Тестілеу», «Кадрлар», «Кредиттік жүйе» ретінде жергілікті басқару жүйелері. ААЖ ҚарМТУ, «Сабақ үлгерімі», ИРБИС біріктірілген кітапхана ақпараттық жүйесі. ААЖ кредиттік және қашықтықтан оқыту жүйесін автоматтандырылған процестерді бірқатар пайдаланады. Мысалы, Рудный индустриалдық институты үшін «Доцент» автоматтандырылған жүйесі, ҚарМТУ, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті объектілі-бағытталған басқару жүйесі «Moodle» оқытуын қолданады. Кейбір университеттер өз деректер базасын, электронды каталогтар мен сандық кітапханаларды өңдейді, бірақ университеттер арасында қарым-қатынас жоқ, басқа жоғары оқу орындарының білім беру ресурстарына сілтемелер жоқ, жоғары оқу орындарының білім беру ресурстары негізінен жабық, олар студенттер мен оқытушылар үшін ғана қол жетімді [2].
Бағдарламалық қамтамасыз ету ААЖ «Platonus» 2006 жылы жүзеге асырылды. Бағдарламалық қамтамасыз ету университеттің тапсырмаларын орындауға бейімделген. Қазіргі уақытта, Қазақстанның 25 ЖОО, ААЖ білім беру процесінде пайдаланады, мысалы, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Қарағанды «Болашақ» университеті, Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті және тағы басқалары [2].
Шахтинск технологиялық колледжінің оқу бөлімін автоматтандырудың алдындағы ақпараттық ағын және құжат айналымның құрылымы 1-суретте көрсетілген.
Схемада көрсетілгендей оқу бөлімін автоматтандыру алдында ақпараттық ағындар келесі түрде орындалады:
– талапкер қабылдау комиссиясына келесі мәліметтерді ұсынады: аты-жөні, туған күні, жынысы, ұлты, білімі туралы құжат, мектебі, бітірген жылы, жеке куәлік, т.б;
– қабылдау комиссиясы талапкерді қабылдап, оқу бөліміне оқуға түскен студенттердің мәліметтерін жібереді;
– оқу бөлімі академиялық топтарды құрып және оларды MS Excel файл түрінде сақтайды (ақпарат 3);
– студенттер оқу бөліміне қосымша мәліметтерді және ата-анасы немесе қамқоршысы жайлы ақпаратты жібереді, оларда MS Excel файл түріне енгізеді (ақпарат 2).
– кез келген оқушылардың қозғалыс контингенті (оқудан шығару, басқа топқа ауысу немесе басқа бөлімге, т.б) MS Excel файл түрінде белгіленеді;
– әкімшілік оқу бөлімінен кез келген студент, топ жайлы ақпаратты сұрай алады, оқу бөлімі сол ақпаратты кестеден іздеп және әкімшілікке жауап қайтарады.
Құжат айналым автоматтандыру алдында келесі процестер бойынша көрсетіледі:
– сессия кезінде мұғалімдер оқу бөліміне емтихан бағаларының тізімін жібереді, сол арқылы емтихан тізімдемелері, топ бойынша жинақты тізімдемелер мен жалпы тізімдемелер құрастырылады.
– әкімшілік оқу бөлімінен қандай да бір оқушылардың контингенті бойынша сапасы мен саны жайлы есеп берулерді сұрайды, оқу бөлімі бұл сұраққа MS Excel файл мәліметтер түрінде жауап қайтарады (ақпарат 1).
Автоматтандырудан кейін ақпараттық ағын және құжат айналымының құрылымы 2-суретте көрсетілген.
Автоматтандырудан кейін жалпы ақпараттық ағынның схемасы бастапқы түрде қалады. Олардың айырмашылығы, оқу бөлімі қабылданған мәліметтерді автоматтандырылған ақпараттық жүйе «Электрондық оқу бөлімі» деректер қорына енгізеді. Әрі қарай ақпараттың өнделу процесі автоматтандырылған: академиялық топтың құрылуы, студенттердің жеке карточкалары. Студенттің жағдайы ауысса, сол ауысу тіркеледі және автоматты түрде топ тізімі түзетіледі. Сондай-ақ, жүйе есеп беруді шығару мен тізімдемелерді автоматтандырады.
Әзірленген жүйе бөлігінің жұмысын автоматтандыруға арналған бағдарлама ұсынылып отыр.
Бұл жүйенің орнату мүмкіншілігі:
– оқу бөлім хатшысының жұмысының тиімділігін жоғарылатады, яғни ақпаратты іздеу және өңдеуге кететін уақыттың қысқартылуы;
– хатшының жұмысын жайлы қылдырады;
– ақпараттың жоғалып кету мүмкіншілігін азайтады.
Жүйе жақын және интуитивті-түсінікті интерфейске ие. Бұл программамен тиімді және сауатты жұмыс істеуіне, компьютердегі негізі жүйені білетін адамға ешқандай қиындық тудырмайды. Мысал ретінде, 3-суретте бағдарламаның басты формасы көрсетілген.
Түсетін студенттер туралы ақпарат
Оқушы контингенті, студент жайлы, топтар мәліметтері, сұраныстар
Түсетін студенттер туралы ақпарат
Оқушы контингенті, студент жайлы, топтар мәліметтері, сұраныстар
1-сурет – Автоматтандырудың алдындағы ақпараттық ағын және құжат айналымының құрылымы
Оқушы контингенті, студент жайлы, топтар мәліметтері, сұраныстар
Оқушы контингенті, студент жайлы, топтар мәліметтері, сұраныстар
2-сурет – Автоматтандырудан кейін ақпараттық ағын және құжат айналымының құрылымы
3-сурет – Бағдарламаның басты формасы
«Электрондық оқу бөлімі» сынақтан өткізіліп, қолдану жүйесінің барлық түрлерін дамытып, қорытып, оның нәтижелері тиімділік пен пайдалану қарапайымдылығын көрсетті .
Бұл жүйе өзінің мақсатына жетті деп те айтуға болады, яғни оқу бөлімінің оқушылары мен олардың оқу жетістіктерінің ақпараты, өңдеу үдерісін жеделдету, күрделілікті азайту мен хатшы өнімділігін арттыру, ақпаратты өңдеу кезінде қателерді және шығындарды азайтуға мүмкіндік береді.
Жүйе оқу бөлімінің барлық аспектілерін қамтымайды, сондықтан болашақта жүйені дамытып, жаңа мүмкіндіктерге ие болады.
1.Баранов В.В., Калянов Г.Н., Попов Ю.Н., Титовский И.Н. Информационные технологии и управление предприятием. – М.: Компания АйТи, 2006. – 328 с.
2.Материалы сайта «RUSNAUKA» [Электронный ресурс]. – Режим доступа: http://www.rusnauka.com/15_NPN_2013/ Informatica/3_137996.doc.htm, свободный.
3.Фаронов В. Программирование баз данных в Delphi 7. СПб: Издательский дом «Питер», 2006. 459 с.
4.Михеева В., Харитонова И. Microsoft Access 2010. – СПб.: БХВ – Санкт-Петербург, 2011. 1072 с.