kk ru ru ru kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en el kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk ru ru
АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника
Сөз – тілдің басты бірлігі. Жекеше алға басу арқылы, ол алдымен номинативтіфункцияны орындайды – нақты заттарды, әректтерді, белгілерді, адам сезімдерін, қоғамдық құбылыстарды және дерексіз ұғымдарды атайды. Сөйлемді грамматикалық құрастыру арқылы сөз құрылыс материалына айналады және соның көмегімен сөз коммуникативтіроль орындауға мүмкіндік алады.
Л.С. Выготский сөзді сөйлемнің бірлігі ретінде ғана емес, оны ойлау бірлігі ретінде де анықтады. Берілген тезисті негіздей отырып, сөз қорыту, түсінік деген мағынаға сүйенеді. Өз қатарында әрбір қорыту ойлау актісі болып табылады. Сонымен сөзде ойлау мен сөйлеу тұтастығыұсынылған.
Балалардың лексикалық сөйлеу жағының негізгі жетіспеушіліктерін ескере отырып (сөздіктің шектелуі, оның анық еместігі, пассивті сөздіктің активті сөздіктен басым болуы) және қазақ тілінен бағдарлама келесі жолмен анықталады:
Балалар меңгерген бірақ нақты қолданылмаған сөздердің мағынасын анықтау
Берілген тапсырма қазақ тілінің барлық сабақтарында іске асырылады, бірақ пән спецификасына (оқу, грамматика және орфография, ауызекі тілдің дамуы) және саьақ кезеңіне байланысты бұл немесе тапсырмалар бағыттаушы болуы бірінші орынға түсуі мүмкін.
Әрбір оқу сабағы кезінде сөз мағынасының түсінігі немесе мәтіннен бөлек олардың мағыналарын анқтау жүзеге асырылады. Соынмен қатар сөздер бөлімін мұғалім түсіндіред, қалғандарын оқушылар оқулық түсіндірмесінен анықтайды, лексеманың (сөз тұлғасының тұтастығы) негізгі тобы балалардың мәтінмен жұмысы кезінде анықталды және меңгеріледі. Келесі оқылған әдеби миатериалдарды игеру сөздік қордың белсендірілуіне әсер етеді, яғни талдау туындысының кезеңінде сұрақтарға жауап, түсінік айту, өмірлік жағдайларға байланысты берілген туынды кейіпкерлеріңнің сюжетін басқа персонаж сюжетімен салыстыру сияқты тәсілдер қолданылады. Бұндай тәсілдерді қолдану меңгерілген және нақтыланған лексиканы бірнеше рет қайталауды болжайды.
Грамматика мен орфография сабағында тілдік және сөздік материал жинақталады, ереже бойынша сөз мағынасының өтелуіне орай, негізгі тапсырмасы сөздікті анықтау болып табылады. Лингвисттардың болжауы бойынша сөзде тіл компоненттерінің барлығы берілген: фонетика (берілген сөз дыбыстардан тұрады), графика және орфография (ауызша сөз ереже бойынша әріптер кодпен жазылады), лексика (әрбір сөз мағынаны білдіреді, ал басқа сөздер оған жақын немесе қарама-қарсы мағына береді), грамматика (сөз тілде белгілі бір грамматикалық формада беріледі).
Сөздік жұмыс ( словарная работа)
Тілдің негізгі бірлігі сөз болып табылады. Жеке тұрғанда сөз номинатты функцияны атқарады, яғни нақты бір заттың атын, әрекетін, белгілерін, адамның сезімін , әлеуметтік көріністерді және жеке түсініктердің атын айтуда қолданылады.
Сөз грамматикалық сөйлемдермен байланысса коммунникативті сөйлеу құралына айналады.
Л.С.Выготский сөз тек сөйлеу құралының бірлігі ғана емес , сонымен қатар ойлау қабілетінің де бірлігі . Осы берілген тезиске сүйене отырып, ол сөздің мағынасын / жалпылау , түсінік дегенді білдіреді. Берілген психикалық процестердің әрекеттеріне қарап , Л.С.Выготский « ой білінбейді, ол сөз арқылы жасалады» , яғни ой сөз арқылы дамиды, шыңдалады. Бұл сөздің когнитивті (тану) атқаратынын көрсетеді, өйткені сөйлегенде сөздік қор және ойлау процестері ғана емес, сонымен қатар басқа да психикалық процестер дамиды.
Сондықтан да ақыл есі кем баланың қоршаған ортамен байланыс жасауын түзетуде және дамытуда сөздің атқаратын рөлі , маңызы,ықпалы зор.
Балалардың лексикалық сөйлеуінің жетіспеуін ескере отырып( сөздік қордың жетіспеуі, оның анық еместігі, активті сөздік қордан гөрі пассивті сөздік қордың көп болуы), қазақ тілі бағдарламасыкелесі жолдар арқылы тапсырма жұмысын анықтайды:
· Сөздік қорды байыту
· Балалар меңгеріп алған, бірақ дұрыс қолданбайтын сөздің мағынасын түсіндіру.
· Сөздік қорды активизациялау.
Аталған тапсырмалар барлық сабақтарда жүзеге асырылады( оқу, грамматика және сауат ашу, ауызша сөйлеуін дамыту) және сабақтың кезеңіне қарай бірінші немесе екінші тапсырма алдыңғы планға өтуі мүмкін.
Әдебиет сабақтарында жаңа сабақпен танысуда нақты тапсырма (негізгі материал) болып алдыңғы екі тапсырманы шешуболып табылады. Әдебиет сабақтарының ір кезеңінде сөздің мағынасын талқылау немесе берілген мәтінге байланысты сөздің маңызын (мәнін) талқылайды. Мәтіндегі, шығармаларындағы сөздің жартысының мағынасын мұғалім түсіндіреді, ал қалғандарын оқушылар өздері кітаптан немесе сөздіктен қарап алады. Оқылған шығарманың қалғанын оқушылар өз беттерімен оқып алады, ал келесі кезеңде сұраққа жауап, түсінік айту , бір шығарманың кейіпкерлерін екінші шығарманың кейіпкерлерімен салыстыру , өмірде болған жағдайлармен салыстыру жұреді. Бұл тәсілдерді пайдалану арқылы нақтыланған және қалыптасқан лексиканы біртекті қайталауға мүмкіндік аламыз.
Сауат ашу және грамматика сабақтарында тілдік және сөйлеу материалдарын тиянақты таңдау керек, себебі бұл сабақтарда негізгі тапсырма сөздік қорды нақтылау болып табылады. Лингвистердің тұжырымдауы бойынша сөзде тілдің барлық компоненттері көрсетілген дейді: фонетика,графика және орфография , лексика және грамматика.
Сөздік қордың едәуір белсенді қолданылуы және дамуы тәжірибелік сабақтарда артады , себебі ол кезде оқушылар тек қана затқа қарап қана , оны қимылдату, бөлшектеп көру, зерттеу арқылы бақылағанда.
Әдебиет сабақтарында сөздің мағынасын түсіндіру үшін көрнекіліктер ғана емес , сонымен қатар жест, мимика , драматизациялау (ол жымиды, қабағын шытты ,т.б.) әдістерді қолданады.
Сөздің мағынасын балаларға түсіндіру жеңіл болуы үшін оны мәтінде пайдаланған жөн. Мысалы кішкентай сөзі түсінікті болуы үшін кәшкентай бала кәляскіде ұйықтап жатыр деген сөйлемді пайдаланған жөн.
Сөзді түсіндірудің тәсілдері (амалдары) сөздің типологиясына(түріне) , білім алушылардың жасына, ақыл ес қабіілетінен және өз бетінше жұмыс істеуіне де байланысты қолданылады.
Көрнекілік тәсілдерді жоғары сыныптарда да қолданады, себебі қарап, ұстап көрмейінше оқушылардың оның не екенін түсініп білмейтін сөздері болады, олар ескі заттың аты, кәсіби терминдер, спецификалық көріністер және т.б.
Егер бір сөз балаларға түсініксіз болса, онда оны синоним сөзге ауыстыру керек, бұл арнайы мектепте кең қолданылған тәсіл. Бірақ синонимдес сөздерді көп пайдалану балалардың сөздік қорының көбеюіне мүмкіндік бермейді. Өйткені бала жаңа сөздің орнына соған синонимдес ескі сөзді алмастырады да , соңғы сөзді белсенді қолданбайтын болады. Соған қоса, синонимдес сөз жаңа сөздің мағынасын дәл бере алмауы мүмкін. Мысалы , талып түсті деген сөзбен шаршады деген сөз синонимдес , бірақ шаршады сөзі автордың ойын толық бере алмауы мүмкін.
Сөз мағынасын түсіндіру процесінде білім алушылардың барлығы толық максималды түрде қатысуы керек. Сол үшінде балаларға өз бетінше сөздің мағынасын түсініп көрудің маңызы зор. Соған қоса, балаарға мағынасын толық түрде ашып берудің де маңызы зор, мысалы қорқу \найзағайдан қорқу, күлу \ күлкілі бір нәрсе көргенде ғана күлу еместігін түсіндіру керек.
Сөздік жұмыс істеуде балаларға мәтінді оқытып , сол мәтін ішінен өздеріне түсініксіз сөздерді тапқызу маңызды мәселелердің бірі болып табылады.
Ақыл есі кем балалар арнайы дайындықсыз өздеріне түсініксіз сөз ретінде таныс , бірақ өзгертілген лексикалық сөз тірексті көрсетуі мүмкін. Балалардың қабылдауын дамыту барысында әрдайым өтілген сабақта баларға қай сөз түсініксіз екенін сұрап , оны түсіндіріп және сөз, сөйлем арасында пайдаланып отыру қажет. Мұндай мақсатты жұмыс балалардың мәтінге көңіл бөлуін қалыптастырып қана қоймай , сонымен қатар коммуникативті біліктерінің артуына ықпал жасайды, яғни білім алушылар бір \бірімен қарым \қатынас жасайды,білмегендерін сұрайды ,сыныптастарының толық емес жауаптарын толықтырады .
Сонымен, түзету (коррекционды) мектептегі сөздік жұмыс жүргізудің жалпы талаптарын атап өтейік:
· Сабақ өту уақытына сәйкестелген сөз бірлігі болу керек. Бұл жерде кез келген вербалды материалдарды меңгерудегі сияқты , материалдарды бөлшектеп (біртіндеп) өту принципі сақталуы керек. В.А.Сумарокованың зерттеулері көрсеткендей ,кіші сынып оқушыларының орташа оптимальды сөздердің саны бірінші кезеңде 2-3 , жоғары сынып оқушылары үшін 3-5 болуы керек.
· Жаңа сөздерді түсіндіруде мәтінге сүйену керектігі. Психологтардың зерттеулері бойынша жаңа сөздерді меңгерумен жаттап алу үшін оларды тақырыппен немесе оқиғалармен байланыстыру керек дейді.
· Сөзді презентациялау (таныстыру) процестері барлық анализаторлардың жұмысына сүйенуі керек. Жаңа сөзді міндетті түрде мұғалім оқиды, ал оқушылар есту арқылы есте сақтайды ,әрі қарай көрнекіліктерді пайдалану арқылы сөздің толық мағынасы ашылады,содан соң ол сөзді оқушылар бір рет дауыстап оқиды, содан соң егер грамматика болса,жазып алады.
· Сөздің мағынасын түсіндіру \ лексикамен жұмыс істеудегі алғашқы кезең ғана. Ол сөзді сөйлеу тіліне енгізу үшін жүйеленген жаттығулар қатарын орындау керек,ол сөзді қайталап отыру керек.
· Лексиканы белсендіруде шарттардың табиғилығын сақтау қажет. Балалар құрастыратын сөйлемдер оқылған мәтінге сәйкес жасалуы керек не мұғалімнің тапсырмасы бойынша басқа сабақта ,экскурцияда, телебағдарламада көргендеріне қарай сөйлем құрастыруы керек.
· Лексикамен жұмыс істеу грамматикамен,фонетикамен тығыз байланыста болуы керек. Сөздің грамматикалық негізін ,дұрыс айту механизмін үйренбей жатып жаңа сөзді меңгеру мүмкін емес . Жаңа сөзді меңгеру тілдің барлық жағына кешенді жұмыс атқарусыз мүмкін емес,бұл жағдайда жаңа сөз баланың есте сақтауында (жадында) мағынасыз сақталады немесе тез ұмытылып кетеді.
mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2017 год. (0.148 сек.)Пожаловаться на материал