kk en en zh ja zh zh zh zh zh en bg kk en en kk en fr en ru ru ru en kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en en en en kk en de ru ru ru ru ru ru de ru ru ru ru de fr ru ru ru de fr en ru en de fr ru ru ru de fr ru ru ru de fr ru ru zh en en en en en fi en en en en fi en en en en en ru
ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНДАҒЫ БИЛЕРДІҢ АТҚАРҒАН РОЛІ | G-Global
Қазақ қоғамында хандармен қатар билердің рөлің айтып өткен жөн. Олар далалық заңдылықтарын сақтай отырып хандықтағы іргелі істерге, көршілес елдермен орын алған дау-жанжалдарды шешіп, ханның мемлекетті дұрыс басқаруына ақыл-кенесші болды.
Қазақ, қазақ болғалы аталы сөзге тоқтап, халық сайлаған билерді қастерлеп, олардың билік шешімдері мен кесімдеріне келіскен халық.
Шешендік. Түрлі айтыс-тартыс, дауда билік айтқанда шешендік өнерді меңгере алмаған бидің шешімі әсерсіз, шалажансар болып шығады, лаулаған араздық өртін өшіре алмайды. Қазақ билерінің шешендік мектебі – халық, өздерінің бұл өнерге бейім тума таланты. Шешендік жас талғамайды. Нияз бидің он жасынан шешендігімен, тапқырлығымен билікке араласуы соның айғағы. Ол бір ауыз сөзбен құн кесіп, жалғыз уәжбен дау шешкен. Билердің шешендікпен шебер айтқан ақыл, нақыл сөздері жаратылыста, қоғам өмірінде болған өзгеріс, құбылыстарды жіті көзбен байқап, бақылап айтқан озық ойының жемісі. Әрбір бидің шешендік өнерді қолданғанда сөйлеу мәнері, стилі болған. Жалпы билер қатысқан шешендік дауларды: жер дауы, жесір дауы, құн дауы, мал дауы және ар дауы деп беске бөлуге болады. Нияз бидің көп қатысқан айтыс-тартысы негізінен, ел мен жер, ар дауы, құн дауы болыпты.«Жеке адамдар бірде шешендік сөздердің авторы болып аталса, екінші бір нұсқаларда кейіпкер ретінде айтылады,- дейді Балтабай Адамбаев.- Мысалы, қыпшақ Арғынбай мал мен басқа тапшы, бірақ ауыздыға сөз, аяқтыға жол бермейтін шешен кісі екен. Сонда бір жиында Қоңырат Жайымбай датқа кемітіп:
- Сөйле – сөйле, құлағы жоқ – шұнақ биім, құйрығы жоқ – шолақ биім! – депті. Сонда Арғынбай шешен: «жақсы айтасың, датқа! Жүйелі сөз жүйесін табар, жүйесіз сөз иесін табар. Сен мал мен басқа мақтандың, байлық түбі – бақыл, қазына түбі – ақыл; атадан алтау тусаң да бір жалғыздық бар; Асқа тойған кекірер, басқа толған кетілер. Ешкі егіз тауып қойдан көп болмас, ит сегіз тауып малдан көп болмас. Құлағым шұнақ болса – сұңқар шығармын, құйрығым шолақ болса – тұлпар шығармын. Құдайдың маған берейін десе – баласы жоқ па, саған жіберейін десе – бәлесі жоқ па?» - депті».
Ақындық. Шешендік өнерді меңгерген билер тақпақтап сөйлеген, ойын, шешімін жыр жолдарымен де толғаған. Тек олар өздерін ақынмын деп санамаған. Яғни, шешендік пен ақындықты тең ұштастырып сөйлеу – билерге тән қасиет. Үш заңгер биіміз Төле, Қазыбек, Әйтекенің әрбір сөзі, Шеген, Беген, Нияз билердің шығарған шешімдері жалындап жанған жыр болуы сондықтан ғой. Су төгілмес жорғадай шебер сөйлеген сол билеріміздің айтқандары қазір біздің асыл мұрамыз ретінде тарихта жазылып қалып отыр.
Әрі би, әрі жырау атанған Бұхар Қалқаманұлының (1685-1777) халқымен хоштасар алдында айтқан соңғы сөзін ғана еске алсақ, ол қаншама терең мағыналы, өлең болып өріліп тұрған қанатты сөз десеңізші. Бұхар бидің ақжолтай ақындығын танытып тұрған бұл ой-толғауы мынандай еді:
- Ата-ананың қадірін балалы болсаң білерсің,
Ақ тәніңнің қадірін жаралы болсаң білерсің.
Бостандықтың қадірін жазалы болсаң білерсің,
Дәулетіңнің қадірін мал кеткенде білерсің,
Тіршіліктің қадірін жан кеткенде білерсің,
Аңдып жүрген дұшпаның дәл жеткенде білерсің.
Заңгерлік. Ел арасындағы даулар билер талқысына салынғанында екі жақтың билерінің бірі – айыптаушы (прокурор), екіншісі – ақтаушы (адвокат) болады және бір би – төрелік айтар төбе би болып тағайындалып, айтыс-тартысты шешуге үш би қатысады. Сол себепті билерді бәріне ортақ атаумен заңгер дегеніміз дұрыс. Себебі, билер айыптауда, ақтауда, төрелік айтуда Заңды білуге тиісті ғой.
Бітімгерлік. Билер ел бірлігіне, ұлт тұтастығына нұқсан келтірер дауларды шешумен қатар көрші мемлекеттермен қарым-қатынас жасауда хандарға кеңесші болған. Абылай ханның Ресеймен қарым-қатынаста Нияз би Тілеуліұлы тәрізді билерді жанына ертіп жүруі, олардың ақыл-кеңесіне арқа сүйеуі соны дәлелдегендей. Ал Абылай хан 1743 жылы жоңғар басқыншыларының қолына түсіп қалғанында Қаз дауысты Қазыбек би Ресей үкіметі жолдаған секунд-майор Миллер экспедициясының құрамында елшілікке барды. Сонда қазақ биінің: «Біз, қазақ мал баққан елміз, ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз, басымыздан құт-береке қашпасын деп, жеріміздің шетін жау баспасын деп, найзаға үкі таққан елміз. Ешбір дұшпан басынбаған елміз, басымыздан сөз асырмаған елміз, достықты сақтай білген елміз, дәм-тұзды ақтай білген елміз», - деп тақпақтай сөйлегеніне Қалдан Серен разы болып, Абылай ханның басына азаттық береді. Осындай оқиғаларға байланысты қазақ халқында «Жауластырмақ – жаушыдан, елдестірмек – елшіден», «Елшісіне қарап елін таны» деген қағиданың қалыптасқаны анық.
Ойшылдық, білімпаздық, келешекті болжай білушілік. Билер Күн мен Ай, Жұлдыз бен Көк аспан, Жер мен су, тау мен тастың, жер бетінде қыбырлаған жәндіктердің, жануар, құстардың, қоршаған ортаның табиғатын түсініп, қасиеттерін біліп, ой қорытқан. Ғылымнан, білімнен хабардар болып, пайымды пікірлер айтарда соларды салыстырмалы түрде пайдаланып, қанатты сөздерді ел жадында қалдырған. Әр мәселеде ой түюмен қатар келешекке де болжау жасаған. Майқы би бір ғана емес бүкіл түркі тұқымдас халықтардың бас биі болған. Сондықтан «Түгел сөздің түбі бір, түп атасы Майқы би»түйінді даналы сөздің де, би біткеннің де көш басшысы  атанған.
Нияз бидің өлер алдында балаларын жанына шақырып алып, Ақмола өңірінің Тілеулі ұрпақтарына тарлық ететінін, олардың Торғай өңіріне де барып қоныстануын, сол жақтың оларға жайлы болатынын өсиет етіп айтып кетуі ойшылдығынан, көріпкелдігінен, келешекті болжай білетіндігінен емес пе?
Ал енді Мөңке би Аманұлының (1763-1836) кесім, шешім, билік, шешендік сөздерінің ішінде халықтың болашағын болжан термелеген «Сары азамат» «Сардар бек» деп басталатын толғауы, «Ақырзаман болғанда» деп оның белгілерін дәл тауып айтуы – нағыз, әулие абыздарға тән ерекше көріпкелдік, көрегендік қой.[3]
1. «Дала уәлаятының газеті», 1888 жыл, № 51 2. Источник: Артыкбаев Ж.О. История Казахстана, Астана, 2004г.-159с 3. Ғаламтор ресурсы: «Bilimdiler.kz» сайты 4. М.Жолдасбекұлы,Қ. Салғараұлы,А.Сейдімбек «Елтұтқа»,Астана, «Күлтегін» баспасы 2001 жыл
Download this publication 22.87Kb
Комментарии 46 Добавить комментарий
Тема очень актуальная и дискутабельная. Но я бы хотел сказать, что здесь надо обсуждать не только будущую инфраструктуру вокруг проекта "Западная Европа- Западный Китай", а скорее те проблемы с которыми сталкивается вся туристическая отрасль Казахстана. Ведь есть огромный потенциал ставить те же этноаулы в местах где это позволяет погодные условия, электричество вырабатывать с помощью энергии солнца и ветра и так далее. Поддержка со стороны государства в виде налоговых освобождений на 2 или 3 года с начала проекта, так же способно привлечь инвестиций в эту отрасль, что несомненно снимает и социальное напряжение в регионах, так как идет создание новых рабочих мест для населения. Конечно, другой вопрос, это вопрос сервиса и услуг которые мы сможем оказывать.
да больше бы такого!
It is impossible to say when silk, the product that lends its name to the trade route, came to be traded. And while the main object of travelling the early caravan routes was to buy or sell goods to or from faraway places, silk ended up the most eagerly traded and mysterious item. It was so rare that the Romans could only afford to sew a thin strip onto their togas.
Стратегически важным проектом также является Западная Европа Западный Китай, который можно также назвать возрождение торговой пути "Великий шелковый путь". Этот путь будет проходить по пяти областям и тем самым даст большой толчок в экономическом подъеме этих регионов. Будут созданы новые рабочие места, откроются множество торговых точек, что в свою очередь значительно изменит экономический потенциал всего южного региона. Если заглянуть в историю, то мы увидим за счет чего в основном существовали древние города Средней Азии и Восточного Туркестана...(Великий шелковый путь), есть возможность восстановить исторически сложившийся экономический потенциал региона...
Стратегически важным проектом также является Западная Европа Западный Китай, который можно также назвать возрождение торговой пути "Великий шелковый путь". Этот путь будет проходить по пяти областям и тем самым даст большой толчок в экономическом подъеме этих регионов. Будут созданы новые рабочие места, откроются множество торговых точек, что в свою очередь значительно изменит экономический потенциал всего южного региона. Если заглянуть в историю, то мы увидим за счет чего в основном существовали древние города Средней Азии и Восточного Туркестана...(Великий шелковый путь), есть возможность восстановить исторически сложившийся экономический потенциал региона...
Тема очень актуальная и дискутабельная. Но я бы хотел сказать, что здесь надо обсуждать не только будущую инфраструктуру вокруг проекта "Западная Европа- Западный Китай", а скорее те проблемы с которыми сталкивается вся туристическая отрасль Казахстана. Ведь есть огромный потенциал ставить те же этноаулы в местах где это позволяет погодные условия, электричество вырабатывать с помощью энергии солнца и ветра и так далее. Поддержка со стороны государства в виде налоговых освобождений на 2 или 3 года с начала проекта, так же способно привлечь инвестиций в эту отрасль, что несомненно снимает и социальное напряжение в регионах, так как идет создание новых рабочих мест для населения. Конечно, другой вопрос, это вопрос сервиса и услуг которые мы сможем оказывать.
© 2010-2017 2010- 2016年的 “欧亚科学家经济俱乐部” 协会
Attach account from old site
If you have an account at the old Group-Global site you can attach it to the new site. This action will link all the content you published at the old site to your new account so we highly recommend to do this.
Otherwise just click the "Don't show this dialog" button and this message will never appear again. You can attach your account anytime by selecting the item "Attach account from old site" from the user menu.
Error ataching account. Please recheck the entered data.
Don't show this dialog
Enter your G-Global username.
Enter the password that accompanies your username.
In order to use the functionality of the site in its entirety, you need to login with your account to Facebook. Press the "Continue" button and fill in the "E-mail" (or phone) as well as the "password" for your account to Facebook. If you do not have an account in Facebook, we recommend that you create it. Otherwise, you will only function with viewing web content.