kk kk ja nb de en en kk ar az en ky tt kk kk kk kk kk it kk tt kk en pt kk fr ru kk kk en kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en en kk en kk kk en ru en en en kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk en kk en en kk en kk kk kk kk kk kk kk en ru en kk en en en en en en en en en kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk en kk en en en kk en kk en tt en kk kk kk kk en kk en kk en kk en kk kk kk en kk en kk kk kk kk kk kk en et en kk kk pt kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk ba kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt kk kk kk kk kk ru ky kk mn kk kk uk kk kk kk kk fr kk fr kk en kk kk ru sv kk kk en fr kk kk en kk kk en kk kk en kk kk en kk ru bg en ru kk kk kk kk ru bg kk kk kk kk en kk kk kk kk hbs_cyr ru kk kk kk it kk kk kk it kk kk kk en kk kk kk en kk kk kk en kk kk kk en kk kk kk en uk uk kk en kk kk kk en kk kk kk fr kk kk kk zh kk kk kk en kk kk kk fr kk kk kk it kk kk kk en kk tk ru ru en kk ru en kk ru en kk ca fr kk ca en kk zh kk ru kk kk kk en kk
Елдес Омарұлының шығармалары. Әлем тілдерінің алдыңғы легіндеміз (Жалғасы)
Қазір мен Әбдірахманның баяндамасына тоқтап, соның әріп туралы көрсеткен дәлелдеріне жауап беріп өтпекпін.
Әбдірахманның баяндамасын екіге бөлуге болады.
Латын әрпінің қазақ әрпінен жеңілдігі, қазақ еліне оны алудың қажеттігі туралы.
Мәскеуге барған қазақтың жігіттері мен әйелдерінен қай ұлттан боласың деп сұрасаң, қазақпын деуге арланып, жапонмын дейді.
Бұл не?! Қазақтан жиренгендік. Ақылы соған өлшенгендік. Латын әрпін аламыз деушілер де қазақтың қазіргі әрпінен жиренеді. Ол олардың орысша үйреніп қалған әдеттерінен шыға алмай, сырты сұлуға еліктегенінен шыққан әдет.
Латын әрпін алғаш шығарған латын елі осы күні жоқ. Латын бұл күнде жоғалған ел.
Осы күнгі Еуропа елі әуелі бастап, өздерінің надан кездерінде әріпті арабтан үйренген. Олар не қазіргі қолданып отырған әріптерінің негізін арабтан алып, бертін келе, мәдениеті өсе келе араб әрпін өзгертіп алған.
Мәдениетті ел өнерді, табиғатты өздеріне икемдеп,сыртқы түрлерін өз ыңғайларына қарап өзгертіп алады. Біз сияқты мәдениетсіз бейшара елдер оны білмейді. Өнерді, мәдениетті, техникені өз тұрмысына ыңғайландырып, өзгертіп алудың орнына  өнерге, табиғатқа өлшеп, өздерін өзгертеміз деп әуреленеді. Егер бұлай болса, бара-бара қазақтың тілін де өзгертеміз дер. Бұл өнерден, табиғаттан  тұрмыс өлшеуімен пайдалана білмегендік, ескішілдік. Біз мәдениетті қазақтың салт-санасына, тұрмысына үйлестіріп, өнерді, техникені өзімізге жақындатайық. Көзімізді жұмып,өзімізше жүре бермейік. Бұған көнбеушілік, тағы да айтамын, баяғы ескішілдік әдеті болды.
Енді сөзімді басқа ойға бытыратуымды осымен тоқтатып, Әбдірахманның баяндамасына келейін.
Латынды әзірбайжан алса, олардың бұрын сөзге өлшенген дыбысы заңында әріп болмаған. Жазу ережелері, емлелері тіпті жоқ болатын. Қазір латын әрпін алғанмен, емлелері жоқ. Осы күні олар латын әрпімен жазған сөзді дұрыс оқи алмайды. Олар профессорлар айтты деп, соған табынғандықтан, өз тілдерінде өлшеген әріпке шалағайлықтарынан алып отыр.Тегінда профессорлардың айтқанына Құдай айтқандай көне берудің керегі жоқ. Өз ақылымызбен ойлауымыз кертек.
Әріп мәдениетке керек деген пікір дұрыс. Бірақ латын әрпін алғанда басқа елдің тілін білеміз деу – адасқандық. Әріп керек болса, мәдениетке тіл тіпті керек. Біздің қазақ әрпінің мәдениетке жетуімізге ешбір бөгеті жоқ. Жаңа мәдениетке ағылшын тілімен жетеміз, қазақ тілімен жетпейміз деу қате. Ескішілдікті,орынсыз еліктегендікті қойып, өз әрпімізді, өз тілімізді өңдеуге кіріссек, қазақ тілімен, қазақ әрпімен мәдениетке жетуге, пән кітаптарын жазуға әбден болады. Әріптің суреті латынша болуы, солдан оңға қарай жазылуы мәдениетке жетудің шарты емес. Мәдениетке жетуге әріптің дыбыс жүйесімен дәлелденіп, жазуға, баспаханада қолдануға қолайлылығы шарт. Бұлай болса, қазақтың қазіргі әрпі осы шарттардың бәрін де ақтай алатын күйде.
Оқыту әдістері туралы Әбдірахманның дәлелдері тәжірибеге сүйенбеген құр айқай. Балаларға латын әрпімен де, қазіргі қазақ әрпімен де қатар оқытып көрсең, екеуін қа ар оқыған хат білмейтін бала қазақ әрпімен хатты бұрын таниды. Нанбаса, латын әрпімен Әбдірахман да, қазақ әрпімен мен де балаларды қатар оқытып көрейік. Қайсымыз бұрын хат танытар екенбіз? Әрине (араб) қазақ әрпімен мен бұрын танытамын. Осылар осы тәжірибеге шыдамайды.Тіпті Әбдірахманның мұғалімдігі жоқ болса, латын әрпін көкке көтеріп, мақтап жүрген Телжан-ақ оқытсын. Сонда да мен бұрын танытамын. Ол менің оқыту әдісіне Телжаннан шеберлігім емес, (екеуміз бірдейміз) қазіргі қазақ әрпінің жеңілдігінен.
Ал жазуға келсек, онда да латын әрпінен қазақ әрпімен жылдам жазылады. Қазақ әрпінің хат танытуға жеңілдігі: қазақ әрпін бірінен бірін айыра танитын болуы керек. Шүкір, бұл жағынан біздің әрпіміз мұңсыз. Б. П.Т дыбыстары, нүктелері белгілерін жекелендіріп тұрғандықтан балалар тез таниды.
Тағы да жазуға келгенде, біздің оңнан солға жазуымыз әбден дұрыс, –  өйткені, адамның табиғаты жаратылысында солай. Мәселен, жіп иіргенде қазақтың әйелдері оңнан солға қарай иіреді. Солдан оңға қарай иіруге олардың табиғаттары көнбейді, ыңғайлары келмейді. Жазу да осы сияқты. Тек біздің орысша жазып үйреніп қалғандарымыз ғана оңнан жаза алмайды. Сонан соң солдан жазуды мақтап, жорта жылдам жазылады деп, тәжірибесіз демагогтікке салынады.
Осы күнгі Америка әдісі сөздің ішіндегі әріптердің сиқы бір бірінен өзгешелеу болса, жылдам оқимыз дейді. Бұл тәжірибеге сүйенген шын дәлел.Бұлай болса, таңбасындағы біздің әріптеріміздің бірінен бірі бөлінетіні, басқалығы туралы мен айтып өткенмін. Мұның анығына жетем деушілер сағатқа қарап отырып, әрпін санап қазақша да, орысша да оқып көрсін... Қазақша жылдам оқылады. Ал орыс әрпі латындыкінен әлдеқайда жеңіл.
Сонан латынша алсақ, немісше оқи аламыз дейді Әбдірахман. Ол тіпті болмайтын іс. Немісше оқи алмайсың.  Ол босқа қызықтыру болып шығады.  Неміс әрпі мен латын әрпінің арасында айырма көп.
Біздің әрпіміз  баспаханаға қиын деу де баяғы оңбайтын бейшаралық. Болмайтын болса, қиынды жеңілдету болмай ма? Қазір тіпті орасан қиыны да жоқ.
Сөзімнің қорытындысында айтарым: жаңалық деген барды жоғалтып, орынсыз өзгере беру емес. Барды өмірге, тұрмысқа үйлестіріп, қолайсызы болса, қолайлы етіп өзгерту мен қолдануда.
Ақаң әрпін түзетуге көп ақша шықты деу де дұрыс емес. Шығын болмай  іс бола ма? Ақаң әрпін түзетуге көп пұл шықса, бүгін соның арқасында әрпіміз түзеліп отыр. Енді түзелген әріпті тастай беріп, әзірбайжан алды, пәлен алды, түген алды деп латын әрпіне көшсе, тағы шығын шықпай ма? Әлде латын әрпі тегін келіп, біздің латын әрпімен қайта басылатын толып жатқан кітаптарымыз тегін басыла ма? Мұны ойлау керек қой.
Латын әрпін аламыз деу тек сыртына қызыққандық. Біз латынның әрпін аламыз дегенше Еуропаның  мәдениетін қалай аламыз деп кеңесуіміз керек. Мәдениетсіз біреудің іші қуыс тонын киюден пайда шамалы. Біз не нәрсенің де сәніне қызықпай, дәніне қызығуымыз керек. Латын әрпіне ентелегенше, біз қазіргі қолданып келе жатқан әріптерімізді түзетіп, баспахана қызметкерлеріміз – әріп түзеушілерді даярлап, баспа істерімізді жөндеуге кірісуіміз керек.  Нәзір айтқандай, басқа түріктер 25 жылдан бері жазу машинесін  дұрыстай алмай жүрген болса, біз қазір оны жасап, жазып та отырмыз.  Әлде болса да орынсыз латыншаны ортаға салғанша өз әріптеріміздің кемшілігін толықтыралық, соны қолданалық. Бізді мәдениетке жеткізбей, бөгеп жүрген түрік әліпбиі емес, сондықтан оны жазықсыз құрбан қылудың орны жоқ.
Біздің қазақ мәдениеттің өзге буындарында қаншалықты артта қалғанымен, тіл мәселесінде, оның ішінде ьәліпби, емле, теринология, , дыбыс жүйесі, грамматикалық құрылымы мен әдеби тілдің дамуына келгенде күллі түркі халықтарының  көш басында және бұл ұстанған ғылыми бағдардың үлгі тұтарлық, басшылыққа аларлық жақтары тәжірибеде өз жемісін беріп отыр. Сондықтан біз тілімізді шұбарлап, түрік, татар, әзірбайжан  халықтары сияқты кітаби тілді тұтынбай, ана тілінің өз мүмкіншілігін сарқа пайдаланып, табиғат заңдылығына сәйкес Ахмет Байтұрсынұлының  түзген әліпбиі негізінде  тың сүрлеу жол салдық. Бұл жағынан біз Еуропаны былай қойғанда,  әлем тілдерінің алдыңғы легіндеміз.
Тұрмыстың тетігі – кәсіпте, кісінің ақылын да, мінезін де тәрбиелеп шығаратын – оның қолданған кәсібі. Бұл – тұрмыстың негізгі заңы, аспанның астында бұл заңға бағынбайтын жан жоқ. Бұнан бір таптың тұрмысын жалпы күйінде алып тексерсек те, тұрмыстың түрлі тарауларының бәріне де себеп болатын кәсіп болып шығады. Капиталшылар табы малжанды, қомағай келеді. Жалшылар жолдасына мейірімді, өзара ұйымшыл, адамға да, құдайға да, малға да (байлыққа) табынбай, тек өзіне өзі (өзінің еңбегіне, күшіне) сенетін менмен келеді. Мал баққан көшпелі ел ерікті сүйеді, әкеге оңай бойсұнбайды, ұрлығы да, зорлығы да көп болады, азаматтары жауынгер, ер болады. Әр адамды өз алдына жеке шығарып тексерсек, кәсіптен ол да құтылып кете алмайды. Жасынан жылқы бағып, ұрымен жағаласып, ит-құспен аңдысып үйренген жылқышы ер болмай қоймайды. Түйе  мініп, қой бағып тәрбиеленген қойшы жалтақ келеді. Тұрмыстың тетігі кәсіпте екеніне бұл айтылғандардан басқа да толып жатқан дәлелдер келтіруге болады. Казіргі біздің мақсатымыз сол заңның дұрыс екенін әспеттеп шығу емес (ол заң бізсіз-ақ, талай талқыга түсіп тексерілген, шексіз дәлелдермен әспеттелген): айтайын деп келе жатқан мәселемізді сол заңның жөнімен тексеру үшін оның (заңның) мәнісін қысқаша түсіндіріп өту; ол үшін келтірілген дәлелдеріміз де жеткілікті болса керек.
Енді қазаққа келейік.Қазақ  малмен күнелтетін көшпелі ел.  Бұрын қазақ түгелімен көшпелі еді, қазір де шала көшпелі болып қалды.Бұрын қазақ жаз Арқаны жайлап, қысқа қарсы күні жылы Сыр бойына, Жетісу жаққа көшіп баратын еді, қазірде олай қазақ даласының бір шетінен бір шетіне көшіп жүру сиреді.Қазақтың қысы қатты Арқада да тұрақты қыстауы болатын болды, қазақ малға пішен жиятын болды, егінге де айнала бастады.
Бұрын қазақ қырдан қырға дамылсыз көшіп жүретін заманда, қолындағы малының аман болып, өсіп-өнуі үшін, қыс суықтан қашып жылы жаққа бару, жаз оты-суы жайлы Арқаға келуден басқа табиғаттың түрлі құбылысына қарсы ешбір амал қыла алмайтын еді. Малға түрлі індет келсе, әр түліктің құдайына өз алдына жалбарынып, жалыну шараларын істейтін: жылқы үшін Қамбар бабаға сыйынатын, түйені індеттен сақтау үшін Ойсылқараға жалбарынатын. Ол күнде қазақ табиғаттың қолайсыз құбылыстарына қарсы ештеңе істей алмайтын. Табиғатты өзіне бағындырып, пайдасын шығару қазақтың түсіне де кірмейтін еді, қазақ табиғаттың сөзсіз құлы еді.
Мал өсіру үшін қолда тұқымдық мал болу керек, онсыз еңбекпен мал табу болмайтын еді. Малсыз кедей тамақ асырау үшін байдың малын бағатын, бірақ онымен кедей байи алмайтын, өзі де бай боламын деп ойламайтын; байға жалданған кедейдің есебі баю емес, тамақ асырау ғана болатын. Малсыз кедей еңбекпен мал таба алмайтын болған соң, көшпелі елдің түсінуінше, еңбек, қара жұмыс бір қадірсіз, жиреніш іс болып шыққан. Қолында тұқымдық малы жоқ тақыр кедейге мал жию үшін ұрлық-зорлықтан басқа жол болмаған. Сонымен мал тапқан көшпелі елдің берекелі кәсібі тек ұрлық пен зорлық болған. Көшпелі елдің түсінуінше, ұрлық, зорлық  – бұзықтық емес, адал кәсіп, кәсіптің ішінде ардақтысы болып шыққан; ол кәсіпті жақсы істей білген кісі елге беделді болған, батыр атанған.
Адам баласының тұрмысы – талас-тартыс. Адам баласы, бір жағынан, табиғатпен тартысады, екініші жағынан, өзара бірімен бірі таласып, тартысады. Көшпелі елде табиғатпен тартысу жоқтың аз-ақ алдында болған да, өзара тартыс, талас ашық түрде болып келген. Сонымен көшпелі елдің салтында өзара талас, тартыстың жалаңаш түрі – ұрлық, зорлыққа табыну болған.
Бері келген соң қазақ орысқа бағынды, жерінен айырылды, қоңысы тарылды, жалпы көшу қалды, ептеп отырықшы бола бастады. Аздап болса да табиғатпен тартысу басталды, қазақ қысқа қарсы малына пішен жиятын болды, ептеп егін сала бастады.  Сөйтсе де табиғатты өзіне бағындырарлық дәрежеге жеткен жоқ, табиғатқа құл болған күйінде қалды. Егінге белсеніп кірісе алмады: темір жол жоқ, базары алыс болғандықтан, егін көп шыққан жылы арзан болатын болды да, шықпай қалған жылы сұрапыл қымбат болатын болды. Сөйтіп, бұрыннан миына сінген – еңбектен жирену салты қала қоймады.
Екінші жағынан: орыс үкіметіне қараған соң, зорлықта бұрынғыдай береке  болмайтын болды, үкімет зорлыққа тыю салды, зорлықпен батыр атануға болмайтын болды, бұрынғы үйреншікті кәсіптен жалғыз ұрлық қалды, орыс үкіметі жүре келе оны да (ұрлықты) жүдетейін деді.
Бұрын қазақ орысқа бағынбай тұрғанда, өз бетімен ұрлық-зорлықты тыюы мүмкін емес еді. Ұрлық, зорлық жалпы елдің салты болып кеткендіктен, ел өздігімен онан тыйыла алатын емес еді. Қазақ орыс үкіметіне қараған соң, амалсыз сол үкіметтің заңыңа бағынды. Ол үкімет қазаққа арнап заң шығарғанда, қазақтың салтын елең де қылған жоқ. Жаңа заң қазақтың салтына үйлеспейтін болды. Қазақ салтынша: барымта – басындағы бөркін  жерге  қоюдан артық ерсі емес, үкімет заңынша: барымта – зорлық, талан-тараж, ол үшін жаза – Сібірге  айдалу. Қазақтың түсінуінше: барымта үшін Сібір кету – жазықсыз жаза тарту, үлкен обал, барымтамен істі болып, орыс сотына түскен кісі — ақ іске күйген бейшара. Қазақ өзінің салтына бағынып, ондайларды орыс сотынан арашалап алуды да ақ іс деп түсінеді, ол үшін сот алдында өтірік куә болуды да айып деп санамайтын болды. Үкімет заңының қазақ тұрмысына үйлеспегені жалғыз бұл емес, толып жатқан еді. Үкімет заңының тұрмысқа үйлеспеуі қазақ салтына, бұрын жоқ өтірік куә болу, алдап алу сияқты әдеттерді кіргізді. Бұрыңғы еңбектен жиренетін салт жоғалмай тұрып, қазақ өтірікке үйренген соң, бұрыңғы зорлық екінші түрге түсіп, алдап алу болып шықты, қазақ алдап алуды дәріптейтін болды.
Қазақтың түсінуінше: бұрын кәсіптің алды  тартып алу еді, енді  алдап алу да сондай артықша кәсіп делінетін болды. Елдің бұлай салты өзгеруінің себебі жалпы көшудің қалып, отырықшы бола бастау – кәсіптің өзгеруі және үкіметтің тұрмысқа үйлеспеген заңдары. Қазақтың салтының өзгеріп, алдап алуды дәріптейтін болуына әсіресе үкіметтің заңы себеп болды. Тұрмыстың түп себебі кәсіп деп едік. Үкімет заңы кәсіп емес, сондықтан үкімет заңының салтқа себеп болуы жоғарыда айтылған жалпы заңға келмейтін сияқты.
Тұрмыстың түрлі тарауларынын қандайын алып тексерсек те, оның түп себебі кәсіп болмай қоймады. Бірақ тұрмыстың басқа түрлі тараулары кәсіптің салдары бола тұрып, өзі ештемеге себеп болуға жарамайды емес. Үкіметтің заңы, саясаты тұрмыстың ешбір тарауына себеп бола алмайтын болса, ондай амалдарда ешбір мағына да болмас еді. Дұрысы: үкіметтің заңы да, саясаты да, елдің салты да тұрмыстың басқа тарауларына әсері тимей коймайды. Қазақта адал кәсіптен жиренетін салт болмаса, қазақтың кәсібі бұл күндегісінен артықша өркендеп ілгері кетер еді, кәсіптің алға басып, оңды болып кетпеуінің бір себебі – сол кәсіптен жиренетін салт. Қазақтың салты өзгеріп, алдап алуды дәріптейтін болуынын себебі  де сол адал кәсіптен жирену жене екінші бір мықты себебі бұрыңғы үкіметтің заңы. Қазақтың адал кәсіптен жирену салтының да, бұрыңғы орыс үкіметінің саясаты мен заңдарының да түп себебі – кәсіп. Сондықтан қазақтың адал кәсіптен жиренуі – қолдан келетін адал кәсіптің берекелі болмауынан, орыс үкіметінің қазақ салтына үйлеспейтіи заңдар шығарып, қазаққа қолайсыз саясат қолдануының себебі де – кәсіп. Сондықтан қазақтың салты өзгеріп, алдап  алуды дәріптеуінің де түп себебі кәсіп болып шығады. Салттың себебі – кәсіп; бірақ салт кәсіптің салдары бола тұрып, тұрмыстың басқа түрлі тарауларына өзі де себеп бола алады. Бұл жоғарыда айтылған жалпы заңға қарсы емес, қайта сол заңның дұрыстығына дәлел.
«Бұрын тартып алуға салынып, зорлықты кәсіп қылғандар да, қазірде алдап алудан баска адал кәсібі жоқ жақсы жігіттер де — жалпы бұқара емес,  ел ішіндегі біраз ғана кісілер – бұрынғы батырлар, қазіргі еті тірі пысықшалар. Жалпы бұқара ол кәсіпті бұрын да қолданган жоқ, оны  қазір де істемейді. Сондықтан ел ішіндегі біраз кісілердің ісін бүтін елге жайып тартып алу, алдап алу сияқты бұзықтықтарды бүтін елдің салты деудің жөні жоқ» – деп таласушылар да болуға мүмкін.
Дұрысы: тартып алу да, талап алу да арамтамақ пысықшалар  ғана емес, бүтін елдің салты. Ел ішінде қой аузынан шөп алмайтын момындар да жоқ емес; елдің дені, жалпы бұқара сондай момын, ешкімнің ештемесін тартып та алмайды,  алдап та алмайды. Бірақ пысықшалардан артық адам жоқ. Бұқара ондайларды қорқып та сыйлайтын болар: бірақ, көбінесе          шын ықыласымен сыйлайды. Ел ішінде кәсіпке  басшылық қылып, айтқанын істететін де   пысықшалар; тұрмысы жайлы, дүниенің рақатын көріп отырғандар да сол пысықшалар. Қандай елдің де болса тұрмысында іздейтіні, мақсаты: жайлы тұрмысқа ие болу, елге беделді болу. Қазақ арасында ол мақсатқа жеткен – жалғыз ғана пысықшалар.Сондықтан жалпы бұқаранын тусінуінше: сол пысықшалардан артық кісі болуға мүмкін емес, сондықтан момын бұқара пысықшаларды тек қорқып қана сыйламайды, шын ықыласымен де сыйлайды.
Төңкеріс басталғаннан бері айтылып келе жатқан, ортақшылдар партиясының қазақ үшін, ең алдымен істеуге тиіс деп білген міндеті, жұмысы: қазақтың кедейі, момын бұқарасы мен байларының, пысық қуларының арасын ашу, момын бұқараны байлардың, қулардың тырнағынан құтқарып, соларға қарсы белсеніп шығатын қылу. Оны іске асыру үшін ең әуел1 бұқараны түзеу керек. Жер-жерден келген хабарларға қарағанда: соңғы болып өткен сайлауларда жергілікті орындарда бұқара, кедейлер ғана сайланып өткен, арамтамақтар іс басынан қуылған. Қулар үкіметтен жасқанып отырып қалды ма, иә жалпы бұқаранын салты өзгеріп,
қулық, сұмдық, алдап алуларды дәріптемейтін болған соң қуылып шықты ма, ол әзірге ашылған жоқ. Сөйтсе де, бұқара кедейдің салты дәл осындай болып өзгеріп, түзеле қойды деп сенуге болмайды. Момын бұқараның, кедейдің салты өзгеріп, қулық-сұмдықтан жиренетін болып шықпаса, жергілікті әкімшілікті өз қолына алғанмен, пысықша қулардың әсерінен құтылып кете қояды деп малдану да қиын.  Соңғы  сайлауларда елдің тізгіні кедейдің қолына тигені – кеңестер үкіметі саясатының салдары, істің аздап та болса алға басқаны, алты жылдай істелген жұмыстың көзге көрінерлік бір жемісі. Бірақ мұнан бұқара кедейдің салты түпкілікті өзгеріп, түзеліп шықты деп малдануға болмайды.
Салт – кәсіптің салдары, тұрмыстың  түрлі тарауларына кәсіптен туған салдар да себеп бола алады. Қазақтың қанына сіңіп кеткен қолайсыз салттары: адал кәсіптен жирену, қулық-сұмдық, алдап алуларды дәріптеу. Жер-жерде іс басына момын бұқара, кедейлер сайланғаны – сол салттың тамырына салынған балта, бірақ балтаны бір салғанмен ескі салттың тамыры үзіліп құлайды деп, қарап отыруға болмайды.
Кері кеткен ескі салттардан құтылудың шараларын әлі де болса қарастыра беру керек, ескі салттан мүлде құтылмай іс өнбейді.
(«Жас қазақ» журналы, 1924 ж. №4).
Дағдылы жол мен айлалы жол
Дүниеде өзгермейтін ештеме жоқ. Дүниедегі нәрселер неше түрлі болып өзгереді, құбылады – бір күйден екінші күйге түседі, зораяды, кішірейеді, қалпын, пішімін де өзгертеді. Осы күнгі қара жер бір кезде газ тәрізді болған; жүре келе суынған, бірсыпыра заттары суық күйге түскен;онан кейін жердің сұйық заттары қоюлана келе қатая бастаған; сонан соң көп замандар өткен соң ғана барып, қой батпақ болып жатқан тас темірлер осы күнгі қатты күйіне түскен. Дүниедегі бар нәрселердің бәрі де солай құбылады да тұрады, дүниеде тастай қатып, бір қалыпты болып қалған жалғыз нәрсе жоқ. Түрлі жан-жануарлар да, адам да соның ішінде неше түрлі болып құбылып келді де, құбыла беруге тиіс те.
Бірақ құбылыстың өзі де түрлі болады. Дүниедегі нәрсе табиғаттың заңына бағынып, тиісті жөнімен де құбылады, оның үстіне ақыл-айламен табиғатты қолдан өзгертуге де болады. Данышпан Чарльз Дарвин жан-жануарлардың тұрмысын көрсетіп, табиғаттың жалғаулы заңы мен  тұрмыс тартысы заңын тапқан. Жан-жануарлардың ол заңға бағынбайтыны жоқ. Қоян сол заңға бағынып, қыстың күні қардай ақ болады да, жазды күні көк шөпке ұқсап, көк болады. Қоянның олай түсі өзгермей қалғаны болса, ол табиғаттың талғауына жарамай, тұрмыстың тартысына шыдай алмай, жоғалуы тиіс: қыстың күні ақ қардың үстінде түсі басқаша болып жүрген көк қоян да, жазды күні қара жердің үстінде өзгеше болып жүрген ақ қоян да бүркіттің тырнағына, тазының тісіне, мергеннің оғына басқа қояндардан бұрын түсуі тиіс. Ондай қояннан тұқым да қалмақшы емес. Қоянның бұлай қыстың күні ақ, жазды күні көк болып, тұрмыстың  тартысына  әдіс қыла алатын болып шығуы бірден болмаған: қоян неше мың жылдай табиғаттың талғауына түсіп, сұрыптала келе, осылай түсін өзгертетін болған. Қоянның бұлай түсін өзгертуі, түсін өзгертетін болып шығуы – табиғаттың заңы, оған адамның айласы қосылмаған.
Бір кезде ағылшынның ақсүйек серілері, тұрмыстың қызығына тоймайтын сұлулары шолақ тұмсық көгершінге әуес болған, сұлу қатындардың көңілін аулау үшін  қолда ұсталатын көгершіндердің тұмсығы шолақтары аса қымбат болған да, ұзын тұмсықтары бағасыз болған. Қолда өсіп үйренген ағылшынның көгершіндері  тұмсығы ұзын болып, қожасына ұнамай, еркіне жіберілген соң, өз бетімен күн көре алмай қырыла берген, олардан тұқым да қалмаған. Тұмсығы қысқа көгершіндер өсіп, көбейе берген. Әуесқой әйелдердің (табиғаттан емес) талғауына түскен соң бұл шолақ тұмсық көгершіндер де сұрыптала келе, тұмсықтары мүлде қысқарып, ақырында балапандары жұмыртқаның қабығын да өз тұмсығымен жарып шыға алмайтын болған. Олардың күні толғанда қожалары жарып шығаратын болған.
Араб жылқысы ежелден жер үстіндегі жылқының жүйрігі деп саналатын еді. Ағылшынның атбегілері сол араб жылқысының жүйріктерін жиып, жүйрігін жүйрікке салып, сұрыптап өсіре келе, араб жылқысынан артық жүйрік қылып шығарды. Ағылшынның сол араб жылқысынан сұрыптап шығарған жылқы тұқымын осы күні ағылшын жылқысы деп атайды. Ағылшын жүйріктері минутына шақырым шабады.
Міне, бұл ағылшын көгершінінің шолақ тұмсық болып шығуы, ағылшын жылқысының  сұрыпталып өрен жүйрік болып шығуы өз бетімен ғана емес, жалғыз ғана табиғат заңынша емес, бұған адамның ақыл-айласы қосылған,табиғат құбылысын, адамның айласын өзінше үлгіртіп шығарған.
Сүйтіп, табиғаттың құбылысы екі түрлі болады: бір түрі – адамның ақыл-айласы қатыспаған, өз бетімен болатын құбылыс (бұған мысал: қоянның түсінің өзгеруі); екінші түрі – адамның ақыл-айласымен болған құбылыс.
Мұның әуелгісіне «дағдылы құбылыс» деп, екіншісіне «айлалы құбылыс» деп ат қойылған.
Ескертпе: Бұл «Тайбағар» деген бүркеншік ат қойылған мақаланың үзіндісін Ахмет Байтұрсынов «Сауат ашқыш» кітабында жариялаған. Үзінді астында «Елдес» деп автордың аты-жөні көрсетілген. («Тіл тағылымы» (Алматы: 1992 ж.)
Салт-сананың төңкеріс жолымен өзгере алатынын Кеңес үкіметінің жеті жылдық тәжірибесі айқын көрсетіп отыр. Октябрь төңкерісі жалпы төңкеріс болған соң, оның салдары тимеген тұрмыстың тарауы қалған жоқ. Октябрь төңкерісінің салдары салт-сананың тетігі – оқу ісіне де тиді, –жалпы төңкерістің салдарымен ғылым төңкерісі де болды.
Ғылым төңкерісі деген – ғылымның негізгі бір заңының ашылуы сықылды өзгерістер. Мәселен, электр ағынынан болатын жылудың мөлшері тақырыпты «Джоуль мен Ленц заңы», кең жүйесі тақырыпты «Менделеев заңы» сықылды заңдардың ашылуын ғылым жөнінде болған төңкеріс деуге болады. Жалпы төңкерістің салдарымен ғылым төңкерісі де болды деген сөзді: жалпы төңкеріс болған соң, ғылымның бұрын ешкім білмейтін негізгі заңдары ашылды деп  түсінуге де болады. Бұл сөзді солай түсініп, «төңкерістің арқасында ашылған ғылымның қандай негізгі заңдары бар?» деушілердің болуы мүмкін. Біздің оларға айтатынымыз: жаңа айтылған – салт-сананың төңкеріс жолымен өзгере алатыны – ғылымның негізгі заңы, бұрын бұл заңға шәк келтірушілер болғанымен, салт-сананың төңкеріске түсе алатынын көзбе-көз көрген соң, оған енді шәк келтіруге болмайды. Бұл заңның растығын сипаттап отырған Октябрь төңкерісі. Бірақ біздің «ғылым төңкерісі»  деп отырғанымыз: ғылымның ондай жаңа заңдарының ашылуы емес, ғылым жолында, оқу, оқыту істері тақырыпты Кеңес үкіметінің қолданып отырған жаңа саясаттары.
«Салт-сананың тетігі – оқу, ғылым» – деп едік. Ғылымның салт-санаға әсері болмай қалмайды, бірақ бұрын ғылым салт-санаға тетік боларлық әсер берген емес. Салт-сананың нағыз тетігі – ғылым емес, кәсіп жасау. Елдің қолданған кәсібі, кәсібінің түрі өзгермей, құрғақ ғылым салт-сананың өзгеруіне артық себеп бола алмайды. Капиталшының қолданған кәсібі – жалшылардың еңбегін олжа қылу, сондықтан капиталшы сол кәсібінен қол үзбей, қандай ғалым болса да, кісі ақысын жеуді теріс деп түсіне алмайды.
Өмір бойы бір зауытта іс істеп, жолдас болған, бірімен бірінің мұңы бір, жоғы бір, тетігі бір, тілегі бір жалшылар, қанша надан болғанмен де, біріне бірі мейірімді келеді, малжандылық, озбырлық мінездері болмайды. Салт-санаға ғылымның әсерінен де кәсіптің әсері күшті. Сондықтан салт-сананы тәрбиелеу үшін құрғақ ғылымның пайдасы аз болған соң, Кеңес үкіметі ғылымды құрғақ күйінен өзгертіп, кәсіппен, іспен үйлестіріп отыр.
Кеңес үкіметінің бірінші басқыш мектептерінің бәрі де баулу мектебі аталады. Баулудың мәнісі:  балаларға ғылымды құрғақ күйінде үйретпей, сол ғылымын пайдалана алатын қылып, іс істетіп үйрету. Октябрьден бұрын ғылым басқа, іс басқа болатын. Ғылым үйренген кісі өз қолымен іс істемей, істен, қара жұмыстан жиренетін болып тәрбиеленетін, сондықтан ескі мектепте оқығандардың түсінуінше, өздері – төре, қара жұмыс істейтіндер – құл, мал есебінде болатын; сондықтан ескі мектепте оқығандар жалшы бұқараға шын ықыласымен тілектес бола алмайтын; сондықтан бұрын қара шаруаның балалары да ескі мектептен оқып шыққан соң, әке-шешесінен айырылып, басқа таптың (оқығандар табының) адамы болып, қара шаруаға бөтен кісі болып кететін.
Бұл күнде Кеңес үкіметінің баулу мектебінде оқыған балалар қара жұмыстан жиренбейтін болып тәрбиеленеді, бірігіп, одақтасып іс істейтін болып үйренеді. Салт-санасы жасынан-ақ жалшылардыкіндей болып тәрбиеленеді. Ескі мектепте оқыған шаруаның баласы, әкесі мектепке жыртық күпісімен келгенде, оны басқа жолдастарына көрсетуге ұялатын еді, әкесінің қара шаруа екенін жолдастарына білдіргісі келмейтін еді. Баулу мектебінде оқыған кедейдің баласы  кедей екеніне арланбайды, жасынан өзі іс істеп, кедейді, қара жұмыс істейтін жалшыларды сыйлап үйренеді. Кеңес үкіметінің екінші басқыш мектептері де, жоғары мектептері де солай; ешқайсысында ғылым мен іс бірінен бірі айырылмайды. Сондықтан кеңес мектебінен оқып шыққан жастар қара жұмыстан жиренбейтін болып, қара жұмыс істейтін шаруаларға, жалшыларға шын көңілмен жаны ашитын болып, салт-санасы коммуна дәуіріне дәл келіп шығады.
Октябрь төңкерісінің арқасында болған ғылым төңкерісінің бір түрі осы: мектептеріміздің, бұрынғыдай құрғақ ғылым үйретудің орнына, үйренген ғылыммен пайдаланып іс істеп үйрететін баулу мектептері болғаны.
Ай мен күндей, әлемге бірдей атанған, әммеге бірдей болуға тиіс ғылым: Октябрьден бұрын әммеге бірдей емес еді. Әммеге бірдей жер мен суды өзінікі қылып алып, еңбекші бұқараға жалдап, майын ғана беретін байлар ғылымды да өзінікі қылып алып еді; жалшыларға, еңбекші бұқараға, әсіресе,  қазақ сықылды бұратана ұлттарға капиталшылар ғылымның майын да бермейтін еді. Жалпы төңкерістен бұрын ғылым үйренемін деген қазақ баласы тоқсан тоғыз тосудан өтіп барып үйренетін; кедейдің ол тосудан өтуге әлі келмей, жолда қалатын. Үкімет қазақ баласын оқытқанда, тек өзінің сойылын соғатын қылып шығару үшін ғана , қазақты орыс дініне айналдыру ниетімен ғана оқытатын. Оқу орыс тілінде ғана болатын.Қазақ тілінде оқу түгіл, оқитын кітап,газет, журналдардың болуына да қарсы айлалар құратын. Қазақ тілінде жазылатын кітап болса, оның орыс әрпімен жазылуын қарастыратын еді. Өз бетімен оқығандар болса,олар да қазақ тілінде оқи алмайтын,татарша, сартша иә арабша ғана оқитын. Жалпы төңкеріс ғылымды да жалпыландырып, ғылым үйренуге қарсы құрылған бөгеулердің  бәрін де жойды. Кеңес үкіметі, ең алдымен, бұрын ғылымға қолы жетпей жүрген жалшылардың, бұқараның, қазақ сықылды бұратаналардың балаларын оқытуға кірісті. Езілген тап, езілген ұлт басқалармен заң алдында тең болса да, тұрмыста тең болуы қиын болмақшы, шынымен теңелу үшін оның өнері, білімі де тең болуы керек. Сондықтан, Кеңес үкіметі ең алдымен езілген ұлттың өнерін, білімін арттыруға кірісті. Оқу жат тілде болса, жұғымды болмайды,әсіресе, жас балаларға түсінікті болмайды. Сондықтан Кеңес үкіметі оқудың ана тілінде болуын шарт қылып, қазақ  сықылды өз тілінде  жазулы кітаптары жоқ ұлттардың әдебиетін күшейтуге кірісті, әр ұлттың өз тілінде ғылым кітаптарын шығаруы, кестелі әдебиетін күшейту қамына кірісті. Сонымен Октябрьдің арқасында қазақтың да оқуға қолы жетті. Орынбор, Семей, Ташкент сықылды ірі қалаларда бұл күнде оқып жатқан қазақ балаларының саны бұрынғыдан жүз есе артық деуге болады. Мұның саны қандай берекелі болса, сапасы да сондай болуға тиіс. Бұрын оқыған жастарымыз бұқараға бөтен кісі болып шығатын еді. Енді кеңес мектебінде оқығандар бұқараның өз кісісі болып шығады. Қазақ балалары көбіне өз тілінде – қазақ тілінде оқып жүр. Қазақ тілінде жаңадан ғылым кітаптары басылып шығып жатыр, кестелі әдебиеттер күшейіп жатыр.
Оқу, ғылым жағынан Октябрьдің қазаққа тартқан сыйы осындай. Мұны көзі бар кісі көреді, жүрегі бар  сезеді, сүйінеді. Езілген ұлтына жаны ашып, «дертіне ем таба алмай», «жүрегі өртенген» қазақтың қам көңілді қайғылы халықшыл ақыны оқуға жиналған қазақ балаларына мына өлеңді Октябрьдің осы сыйларына шын көңілімен ырза болып, сүйінген соң  айтқан:
Жаңа талап жас ұлан.
Ғылым туын қолға алсын,
Көңіл қошы, көз нұрысың
Жарық жұлдыз, ай, күнісің,
Жалпы төңкерістің салдарымен болған ғылым төңкерісінің толқыны езілген халықтың дертіне ем болатынын халық сезуге тиіс – халық ақыны халық сезімін жырлайды; ғылым төңкерісіне ақынның сүйінгені – халықтың сүйінгені.
(«Еңбекші қазақ», 7 ноябрь, 1924 жыл, № 258)
Біздің осы күні қолданып жүрген сипырларымыз араб сипыры аталады. Бұл сипырларды Еуропа арабтан үйренген, бірақ мұның асыл түбі араб емес,үнді, бұл сипырларды араб үнділерден алған, арабтан Еуропаға тараған. Күншығыс халықтарының  бұл күнге шейін қолданып келген сипырлары үнді сипыры аталады. Үнді сипырлары мынау:
, , , , , , , , ,
Әуелдегі үнді сипыры осы. Қазіргі араб сипырлары (1,2,3) үнді сипырларынан тұрпаты басқа болғаны болмаса, екеуінің жазылу реті бірдей: сипырдың дәрежесі оңнан солға қарай арта береді, оң жақ шеткі орындағы сипыр бірлік санын көрсетеді, сол жақ жанындағы сипыр ондық санын көрсетеді, оған жалғас сол жақтағы сипыр жүздік санын көрсетеді, сөйтіп солға қарай ірілене береді. Мәселен: мың тоғыз жүз жиырма бес былай жазылады: 1925, мұндағы бес  (5) бірлік саны, екі (2) ондық саны, тоғыз (9) жүздік, бір  (1) мыңдық. Бұлай жазылған сипырды біз солдан оңға қарай оқимыз: әуелі сол жақ шеткі 1 мыңдықты, сонан соң оған жалғас 9 жүздікті, сонан соң 2 ондықты , ақырында 5 бірлікті оқимыз.
Сипырдың бұлай оқылуын сылтау қылып, бірқатар білімпаздарымыз сан жүзінің амалдарын орысша солдан оңға қарай жазуға ұйғарды: мәселен «24-ке 48 қоссақ 72 болады» деген сөз  «24 + 48 =72 »  болып жазылсын дейді. Қазақ тілінде басылып шыққан кітаптардың көбінде-ақ мұндай амалдар осылай солдан оңға қарай жазылған. Оқытушыларымыздың да көбі балаларға амалды солай теріс жазғызып үйретті. Айтатын дәлелдері әлгі: жазылған сипырлардың қазақша оқытылуы солдан оңға қарай болғаны.
Шынында жазушыларымыздың да, оқытушыларымыздың да есеп амалдарын олай теріс қарай жазатыны – сипырдың теріс қарай оқылатынын ойлағаннан емес, өздерінің дағдышылығынан. Біздің бұл кездегі жазушыларымыздың  да, оқытушыларымыздың да көбі – орысша оқығандар. Бұлардың бәрі де төрт амалды теріс жазып дағдыланған. Сондықтан бұлар кітап жазғанда да, бала оқытқанда да өзінің ескі дағдысынан шаға алмайды. Есеп амалдарын оңнан солға қарай да оқуға болатынын ойламайды да, білмейді де; есеп амалының олай жазылғанын көрсе (мәселен: «24 + 48 = 72»  деп есеп жазылғанды көрсе) , оны аяғын көкке көтеріп,төбесімен жүрген сықылды ерсі көреді, шегі қатып күледі. Жазылған сипырдың қазақша солдан оңға қарай оқылуы дәлел емес, тек сылтау. Жазылған сипырды қазақша оқытқанда солдан оңға қарай оқитынымыз рас, бірақ оны  өтеу үшін  әуелі сол жақ сипырдың оң жақтан санағанда нешінші орында екенін біліп алуымыз керек, мәселен, «1925»-ті сол жақ шеткі «1»-ден бастап оқитынымыз рас, бірақ, оны «бір мың» деп оқу үшін әуелі оның оң жағындағы үш сипырды көріп, оның үш бөлек екенін, «1»-дің өзі төртінші орында екенін біліп алуымыз керек. «1»-дің өзін ғана көрсетсек, оқушы оны «бір мың» демейді, «бір» деп оқиды. Жазылған сипырды оқуымыз теріс болғанмен, тануымыз оңнан солға қарай. Есеп амалының жазылу ретіне сипырдың оқылуы дәлел болуға жараса, оны танып-білуіміз онан да артық дәлел болуға керек. Сипырды тану үшін оңнан солға қарай тексереміз, бұл сипырмен жазылған сөздің де оңнан солға қарай жазылуын тілейді.
Біздің сипырларымыз әуелден үндіден шыққан. Үнді халқының жазуы да біздің жазуымыз сықылды оңнан солға қарай. Сондықтан үнді сипыры өз жазуының ыңғайынша, дәрежесі оңнан солға қарай артатын қылып шығарған. Сипырды Еуропа шағарса, оның дәрежелерін солдан оңға қарай артатын қылып шығарар еді, мәселен, «1925»-ті «5291» деп жазатын қылар еді. Еуропа сипырдың жазылуына артық баға бермеген, сипыр  жүйесін өз жазуына икемдеп өзгертпей-ақ, даяр күйінде ала салған. Сипыр жүйесі үнді мен арабтың жазуына, солардың тіліне лайықтап жасалған. Тұрмыста көбіне кездесетін сан 20-дан аса бермейді. Үндіше 20-ның ішіндегі сан (орысша сықылды) бірлігінен басталып айтылады, мәселен «12» «дибадзе» делінеді. Бұл «екі мен он» деген мағынада. Арабша жүзге шейін де солай саналады, мәселен «саба, а уатисғуна» дейді. Бұл «жеті мен тоқсан» деген сөз.Сондықтан үндіше де, арабша да 12,14,18 сықылды сипырлардың оқылуы да оңнан солға қарай, оны танып-білу үшін де солай оңнан солға қарай тексеру керек. Еуропа тілдерінде де сан үндіше, арабша айтылады; орыс, француздардың саны үндінікі сықылды 20-ға шейін әуелі бірлігін, содан соң ондығын айтады; немістің саны арабтікі сықылды 100-ге шейінгі санның бәрі де бірліктен басталып саналады (мәселен, немісте 84-ті «фийрундахциг» дейді, «төртеу мен сексен» дейді). Еуропаның бастауыш мектептерінде де сан жүйесін бастап оқытқанда, әуелі 20-ның ішіндегі санды, сонан соң 100-дің ішіндегі сандарды оқытады. Еуропаның жазуы солдан оңға қарай, сөйтсе де сипырды оңнан солға қарай оқытады, сипырдың оқылуы да, оны оқу үшін тексеру жолы да оңнан солға қарай болғанымен, сипыр жазуын (есеп  амалдарын)  өз жазуының ыңғайына келтіріп, солдан оңға қарай жазады. Арабша (үндіше) сипыр жүйесі Еуропаның тіліне де, жазуына да ыңғайсыз, біраз Еуропа араб сипырының жүйесін бұзбай-ақ, есеп амалдарын өзінше жазып отыр. Біздің жазушыларымыз бен оқытушыларымыз әуелден оңнан солға қарай жазылу үшін жүйеленген сипырлардың олай жазылуын ерсі көріп, қарашылдық қылып келеді. Қарашылдықты қою керек. Еуропаға еліктеген жақсы. Бірақ Еуропа қарашыл емес. Еуропаға еліктеген онан ең алдымен қарашыл болмауды үйрену керек.
Басқарма: Тайбағар жолдас көтерген мәселе шешу тілейді. Бұл туралы әдебиетіміз бір жүйеге түсу керек. Басқарма өз ойын ілгеріде айтпақшы.
Қазақ тілінің барлық дыбыстары дауыссыз, дауысты болып екі айырылады: а, о, ұ, е, ы – бесеуі дауысты болады да, онан басқаларының бәрі де дауыссыз болады. Дыбыстың бұлай жіктелетінін бастауыш мектепте бастап оқыған кезде ақ жете түсінуге болады: сөзді буынға бөлгенде, буын басы бір дауысты дыбыс болу керек екенін – балалар әріп танудан бұрын да түсініп алуға тиіс. Қалай болғанда да дауысты дыбысты дауыссыз дыбыстан айыра тану қиын емес, оны балаларға үйрету де оңай.
Бастауыш мектептегі балаларға әсіресе қиыны: дауыссыз дыбыстардың өз ішінен жіктелуі, “қатаң”, “ұяң”, “жарты дауысты”, “ымыралы”, “ымырасыз” дыбыстарды бірінен бірін айыра тану. Мұның, - дауыссыз дыбыстың өз ішінен жіктелуінің мәнісін мұалімдеріміздің де бірқатары жете түсінбейтін көрінеді. Мұғалімдердің көбі-ақ балаларға дыбыс жүйесінің бұл сабақтарын үйреткенде баяғы жаттату әдісі мен үйретіп жүргенге ұқсайды.
Қазақ тіліндегі дыбыстарды тап-тапқа бөліп жіктеп, оларды бірінен бірін айыра танитын қылып жаттатуда қанша мағана бар? – деп, осы сықылды “Ұсақ мәселелерді” менсінбейтіндер де жоқ емес. Дұрысында бұл мәселе ұсақ мәселе емес, қазақ тілінің дыбыс жүйесінің де, сөз жүйесінің де негізі, тетігі дерлік ірі мәселе. Қазақ тілінің басқа түріктерден айырылатын жері де сол дыбыс жігінде. Қазақ тілі ежелден жат тілдердің әсерінен аман сақталып, өзінің еркімен алға басып өркендеп келген. Мысал үшін қазақ тілін татар тілімен салыстыра кетейік: қазақта да, татарда да бар “Лық” деген жұрнақ пен “Ның” деген жалғауды түрлі сөздерге қазақша да, татарша да жалғап көрейік:
“Лық” пен “ның” татарша сөздерге бір түрде ғана жалғанады да, қазақша сөздерге жалғанғанда сөздің ең соңғы дыбысымен ымыраласып, түрліше жалғанады. Түрлі сөздерге басқа түрлі жалғау, жұрнақтарды да осылай жалғап салыстырсақ: олардың да осылай қазақша сөздердің соңғы дыбысымен ымыраласып жалғанатынын көреміз. Татар тілінде де, басқа түріктердің тілінде де, біздің қазақ тілінікіндей ымыра жоқ.
Дыбыс жүйесі: түрлі дыбыстар бірімен бірі қалай ымыраласып жалғанады, соны тексереді. Сөз жүйесі: түбір сөздерге жалғау, жұрнақтардың қалай ымыраласып жалғанатынын тексереді. Мұның екеуін де жете түсініп тексеру үшін: тілдің барлық дыбыстарын тап-тапқа бөліп жіктеп шығару керек. Дыбыс жүйесінің де, сөз жүйесінің де түрлі ережелерінің тетігі сол дыбыс жігінде. Қазақ тілінің дыбыстарын жаңағы “Лық”, “Ның” – екеуімен -ақ жіктеп шығаруға болады: “Лық” -пен жіктегенде барлық дыбыстар үш айырылады: І-дауысты мен жарты дауысты дыбыстар (жұрнақтың “Лық” болуын тілеп” бір бөлек шығады, ІІ – ұяң дыбыс пен ымыралы дыбыстар (“дық”) бір бөлек шығады, ІІІ– қатаң  дыбыстар (“тық”) өз алдына айырылып шығады. Қазақша дыбыстарды, енді мұның үстіне “ның” мен жіктесек: жаңағы І бөлектегі дыбыстар; біреуі өзіне “ның” – ды ғана жалғайтын дауысты болып, тағы біреуі жалғаудың “дың” түрін қалайтын жарты дауысты болып екі айырылады; ІІ бөлектің дыбыстары да (бір бөлегі “ның” –ды, қалғаны “дың” –ды қалап) ұяң, ымыралы болып екі айырылады; ІІІ бөлек сол күйінде өз алдына бір тап болып тұра береді.
Дыбысты тап-тапқа бөліп жіктегенде, оның қалай жіктелетінін осы қалыпты жалғау, жұрнақтарды тексеріп түсіндіру керек еді. Бірақ бастауыш мектептен бастап оқып жүрген балаларға оны олай түсіндіру қиын болады деп, мұғалімдеріміздің көбі дыбыс жігін балаларға жаттатып үйретіп жүр.
Дұрысында дыбыс жігін бастауыш мектептің өзінде ақ тапқырлық әдісімен де үйретуге болады, біздің ұсынатын әдісіміз мынадай:
Сөзді буынға бөліп үйренген балалар дауысты дыбысты дауыссыз дыбыстан айыра тани алатын болу керек. Мұғалім мұның үстіне балаларды жазуға жаттықтыру үшін: “Қара өгіз”, “Сары ат”, “Екі етік”, “Кіші үй” сықылды сөздерді “Қара сиыр”, “Сары бие”, “Екі кебіс”, “Кіші шатыр” сықылды сөздермен қатар жазғызып дауысты дыбыстардың біріне бірі қандай әсер беретінін, біреуі дауысты дыбыспен тынып, екіншісі дауысты дыбыспен басталатын екі сөздің жазылуы естілуінше болмайтынын түсіндіруге де болады. Сүйте келе балалар дауысты дыбысты басқа дабыстардан оңай айырып алатын болып жаттығады. Сонан кейін, балалар дауысты дыбыс пен дауыссыз дыбыстарды шатаспай айыра алатын болған соң, мұғалім оларға:
“Екі кісі (қобан)”, - “Көп кісі”; “Бір кісі”, - “Төрт кісі”: “Мың кісі”, - “Бес кісі”; “Боз құнан”, - “Көк құнан”; “Қызыл қағаз”, - “Ақ қағаз” сықылды сөздерді де, және:
“Ақ орамал”, - “Ақ бота”; “Ақ нан”, - “Ақ сауыт; “Ақ жаулық”,- “Ақ тауық” сықылды сөздерді де қос-қосынан жаздырып, “қ” мен “к” –нің өзгеріп “ғ”, “г” болып естілгенде, естілуінше жазылмай, “қ”, “к” күйінде жазылатынын үйретеді. Мұның үстіне балалар: “қ” мен “к” – ны өзгертіп “ғ”, “г” қылып жібереді де “б”, “п”, “с”, “ш” сықылды дыбыстар “қ” мен “к” – ге ондай әсер бермейді. Балалар мұны жаңағы мысалдағы сөздерді тексере келе өздері ашады. Сонан кейін мұғалім: ондай “қ” мен “к” –ге әсер бермейтін дыбыстар өз алдына бір тап екенін, олардың “қатаң” аталатынын айтады. Қатаң дыбыстарды балалар басқа дауыссыз дыбыстардан айырып өздері тауып алады.
Дауыссыз дыбыстардың өзгесінен жігі оңай ашылатын тап осы қатаң дыбыстар. Оны барыс жалғау (“ғ”) мен де ашып алуға болады. Барыс жалғау қатаң дыбыстарға ғана “қа”, “ке” болып жалғанады да, басқа дыбыстардың бәріне де “ға”, “ге” болып жалғанады. Қатаң дыбыстарды бұлай барыс жалғаумен жіктеу үшін, - мұғалім әуелі балаларға:
“Шалман оразаға нан берді”.
“Ет етке, сорпа бетке”,
“Соқыр тауыққа бәрі тары”,
“Беске үш қоссақ сегіз болады”
сықылды сөздерді жазғызып, айтқызып:
Сөздің аяғына қайткенде “ға”, “ге” жалғанады. Ол “ға” мен “ге” қандай дыбыстарға жалғанғанда “қа”, “ке” болып кетеді – соны тексерту керек. Сонда балалар: “ға” мен “ге” сөз аяғы б, п, т, с, ш, қ, к болғанда “қа” “ке” болатынын өздері айтады.
Дауыссыз дыбыстардың басқа таптарымен қатаң дыбыстан кейін таныстыру керек. Оларды да осылай түрлі жалғау жұрнақтардан мысал келтіріп балалардың өздеріне таптыруға болады. Бірақ алғашқы кезде “л” –дың басқа жарты дауысты дыбыстардан басқалығын балаларға сездірмеу үшін: “л” мен басталатын жалғау жұрнақтарды қоя тұру керек. Жана түрлі таптардың дыбыстарын бірі мен бірін шатастырмау үшін: бірнеше тапқа бірдей болып келетін (мана айтылған “Лық”, “Ның” сықылды) жалғау, жұрнақтардан да сақ болу керек. Балалар қатаң дыбыстармен жете танысып алған соң, дауыссыз дыбыстардың қалғанын қалпынша, бірі мен бірін шатастырмай, жіктеп алу үшін ең қолайлы жалғау “мын” мен “біз” болады.
“Мен ұлмын, - біз ұлмыз”;
“Мен кедеймін, - біз кедейміз”;
“Мен қызбын, - біз қызбыз”;
“Мен шалмын, мен аразбын, - біз онымен аразбыз”;
“Мен аманмын, - біз аманбыз”;
“Мен адаммын, - біз адамбыз”;
сықылды сөздерді айтқызып, жазғызып тексерте келе, қатаң емес дауыссыз дыбыстардың үш түрлі екенін: р, л, у, и, - төртеуі бір тап (жарты дауысты); ж бен з – екеуі бір тап (ымыралы), ң, м, н, - үшеуі бір тап (ұяң) – екенін де балалардың өздеріне таптыртады.
Ымырасыз дыбыстармен бұлардан бұрын таныстыруға да болады: мұғалім балаларға; - аяғы пәлендей дыбыс болып келетін сөз ойлап табыңдар – деп әр дыбысты бас-басына тексертеді; сонымен балалар: сөздің аяғы д, ғ, г болып келмейтінін біледі. Мұғалім: ол үш дыбыс ымырасыз атанады – деп, - ол үш дыбыстың жалпы атын ғана айтып береді.
Елдес Омарұлы 6 Елдес Омарұлы 125 жыл 4 Ақылбек Шаяхмет 8 Алаш 100 жыл 5 Қостанай Тобыл 3 Эльза Адамовна Берте 3 Кенехан 3 Ахмет Байтұрсынұлы 60
Сәлім • 5 ай бұрын
Қандай тамаша мақалалар. Осы уақытқа дейін білмей келгеніміз өкінішті
Қазақстанның үкіметтік емес ұйымдары интернет-портал арқылы есеп береді
Қазақстанның үкіметтік емес ұйымдары интернет-портал арқылы есеп береді
03/10 11:15 0 50
Үкімет елімізде бизнесті одан әрі жақсарту бойынша шаралар пакетін әзірледі
Үкімет елімізде бизнесті одан әрі жақсарту бойынша шаралар пакетін әзірледі
03/10 11:12 0 14
Қазақстан Қытайға алғаш рет газ экспорттамақ
Қазақстан Қытайға алғаш рет газ экспорттамақ
03/10 11:11 0 90
Нұрсұлтан Назарбаев Дональд Трампқа көңіл айтты
Нұрсұлтан Назарбаев Дональд Трампқа көңіл айтты
03/10 11:06 0 102
Ресейлік актер: Түсірілім кезінде мен үшін халал шұжық сатып алатын...
Ресейлік актер: Түсірілім кезінде мен үшін халал шұжық сатып алатын...
03/10 11:05 0 98
Кептелістегі өмір: Алматы кептелісін жоюдың жолдары бар
Кептелістегі өмір: Алматы кептелісін жоюдың жолдары бар
Кептелістен ең көп зардап шегетін- көлік жүргізушілері. Олар жол кептелістеріне күніне 360 сағатын жұмсайды. Ал сіз ше?
23/09/2017 11:52 1 2135
Әлихан Бөкейханның нақыл сөздері
Әлихан Бөкейханның нақыл сөздері
Отаншылдық сезімге қуат, ізгілік пен мейірімге шуақ дарытып, ар-ұждан тазалығына тәрбиелейтін Бөкейханның нақыл сөздері ұлттық болмысымен де ерекше
23/09/2017 12:14 0 892
«Түркия аруы – 2017» әлеуметтік желідегі жазбасы үшін тәжінен айырылды
«Түркия аруы – 2017» әлеуметтік желідегі жазбасы үшін тәжінен айырылды
кезегінде байқау ұйымдастырушылары аталмыш жазбаны Түркияың атынан шығарып отырған аруға мүлдем жараспайтын әдепсіз іс екенін айтты.
23/09/2017 14:12 0 3869
Бүгін еліміздің басым бөлігінде жаңбыр жауады
Бүгін еліміздің басым бөлігінде жаңбыр жауады
Алматы, Оңтүстік Қазақстан, Атырау, Батыс Қазақстан, Ақтөбе облыстарының кей жерлерінде жел 15-20 м/с болады
25/09/2017 08:27 0 447
Жоба авторлары: «Жібек Жолы Жұлдызы» мегашоуы 100% қазақстандық өнім
Жоба авторлары: «Жібек Жолы Жұлдызы» мегашоуы 100% қазақстандық өнім
«Форматы, концепциясы, құрылымы, мазмұны барлығы да біздікі. Бұндай шоу Қазақстан телеарналарында ешқашанда болған емес», - дейді жоба ұйымдастырушылары
25/09/2017 11:38 1 745
Қазақстанда алғаш рет интерактивті діни карта іске қосылады
Қазақстанда алғаш рет интерактивті діни карта іске қосылады
Зерттеу және сараптама Орталығы ірегей электронды ресурсты дайындау жұмыстарын аяқтады
26/09/2017 15:38 0 269
БҚО-да Сырым батырдың 275 жылдығы тойланды
БҚО-да Сырым батырдың 275 жылдығы тойланды
Бұл тойға облысымыздың 12 ауданының барлығы атсалысып, ақшаңқай киіз үйлер тігілген.
26/09/2017 16:57 0 167
Министр «Сауат ашу» пәні болып өзгертілген «Әліппе» туралы пікір білдірді
Министр «Сауат ашу» пәні болып өзгертілген «Әліппе» туралы пікір білдірді
ҚР Білім және Ғылым министрі Ерлан Сағадиев «Сауат ашу» пәніне өзгерген «Әліппенің»...
26/09/2017 18:17 4 945
Алматыда танымдық экологиялық акция өтеді
Алматыда танымдық экологиялық акция өтеді
Еріктілерге Үлкен Алматы көлі таныстырылады
27/09/2017 15:56 0 125
Нұрлан Ермекбаев діни қызметті реттейтін кеңес құруды ұсынды
Нұрлан Ермекбаев діни қызметті реттейтін кеңес құруды ұсынды
Конференция жұмысына 19 елдің дін саласындағы уәкілетті органдарының басшылары қатысуда.
28/09/2017 16:16 0 321
Демалыс күндеріне арналған ауа райы болжамы
Демалыс күндеріне арналған ауа райы болжамы
Қазақстанның оңтүстік, оңтүстік-шығыс және шығыс облыстары оңтүстік циклон және атмосфералық фронтардың ықпалында болады
29/09/2017 08:43 0 2249
2018 жылы Теміртау-Қарағанды тас жолының жөндеу жұмыстары аяқталады
2018 жылы Теміртау-Қарағанды тас жолының жөндеу жұмыстары аяқталады
Теміртау мен Қарағанды қалаларының арасындағы автожол учаскесі толығымен 2018 жылы аяқталатын болады...
01/10/2017 10:48 0 336
Каталония халқы Испания тыйым салған тәуелсіздік үшін дауыс беруге жиналды
Каталония халқы Испания тыйым салған тәуелсіздік үшін дауыс беруге жиналды
Каталония тұрғындары Испан үкіметі тыйым салған тәуелсіздік референдумын жүзеге асыру үшін сайлау учаскелерінің алдында жиналды.
01/10/2017 11:14 0 333
Ғалым мен таксистің әңгімесі
Ғалым мен таксистің әңгімесі
Ғалым мен таксист білім мен өмір турасында әңгіме қозғады
02/10/2017 09:31 2 1549
Адамдарды айуандықпен азаптап, суицидке жеткізген полицейлердің әрекеті
Адамдарды айуандықпен азаптап, суицидке жеткізген полицейлердің әрекеті
2017 жылы өзіне қол жұмсауға дейін жеткізу бабы бойынша 779 қылмыстық іс тіркелді
02/10/2017 16:26 1 3448
Алдағы күндерге арналған ауа райы болжамы
Адамдарды айуандықпен азаптап, суицидке жеткізген полицейлердің әрекеті
Бразилия көшелерінің бірінде табылған «тірі зомби» жұртты шошытты (видео)
Путин мен Түрікменстан президенті кездесуіндегі масқара (видео)
Екі оқушы шырын мен күкірт қышқылын шатастырып алып, азаппен көз жұмды
© 2017 «Qamshy.kz» ақпарат агенттігі
Меншік иесі: «Qamshy Media» ЖШС
QNews system, Powered by Attila Group
Біз туралы    Пайдаланушылық келісімі