kk en en es es es es es es es en bg kk en en kk en fr fr kk ru ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk mhr kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en en en kk en de kk ru ru ru ru ru de ru ru ru ru de fr ru ru ru de fr en ru en de fr ru ru ru de fr ru ru ru de fr ru ru es en en en en en fi en en en en fi en en en en en ru
ҚАЗАҚ БИЛЕРІНІҢ ШЕШЕНДІК ДӘСТҮРІ | G-Global
Authors: Әбілқасов Ғ.М. Жетпісбай Ш.А.
Category: Человеческий капитал и социальный сектор
Жер дауы - қазақ жерге бүкiл халықтық - ұлттық қазына деп қараған, қоныс пен өрiстi жайлап - қыстап ортақ пайдаланған. Сол қоныс, жайылым, шабындық үшiн ру мен рудың арасында болған дау-жанжалдарды бейнелейтiн шешендiк даулардың үлгiлерi бар.
Әсiлiнде, қазақтың саяси ынтымағының әлсiз болғандығының тағы бiр себебi, рулық, тайпалық өмiр кешуiнде едi. Көшпелi өркениет кезiнде ел билеу жүйесiнiң рулық, тайпалық болып бөлiнгенi оны одан әрi заңдастыра түстi. Орта ғасыр кезеңiнде қазақтың үш этно-территориялық бiрлестiк ретiнде қалыптасуы, табиғи географиялық факторға көшпелi өмiр қарекетi, ру-тайпалық қатынастар халқымыздың жан дүниесiне өз әсерiн тигiзбей қойған жоқ. Көшпелi өркениет кезiнде қазақ сай-саланы паналады, өзен-көл жағасын жағалады.
Тәуке хан тұсында жер-су, жайлау-қыстау, көшу-қону қоныстары ту-ралы болып тұратын күрделi дау-жанжалдарды шешуде ұсталатын белгiлi заң, жол-жобалар болған. Жер-су, жайылым, ата-қоныс, мекенiне иелiк ету үшiн талапкерге қойылатын салт-сана заңдарының түрлi шартты сұрақтары мен қажеттi белгiлерi баршылық, онда - даулы жердiң талапкердiң пайдасына шешiлуi үшiн төрелiк бидi қанағаттанарлықтай, төменде аталған анықтамалардың болуы шарт. Олар: ата-бабасының салынған қабiрi, қойылған құлпытасы, қазылған арық, егiлген егiннiң аңыз жантары, құрылған шығырдың орны, малдың қысқы көнi, қойдың күзгi түнегi, тұрғызылған қарақшы, үйiлген  омақа белгi, тiгiлген ағаш, егiлген бақша, салынған там, соғылған қора, салынған шеген, қазылған ошақтың орны т.б.
Осы аталған белгiлi мұралардың қайсыбiрi болса да, талапкердiң иә болмаса бабасының, яки туысқан-туғанының бiреуiнiң еңбегiмен iстелiнiп, бiр кездерде оның қоныстанып, мекен еткенi анықталмаса, ол жердi даулап, талап етушi кейiнгi иеленушiден сөзсiз қайтарып алған.
Ол жерден соңғы мекендеушiнiң алып кете алмайтын (ғимарат, қора-жай, бау-бақша т. б.) салынған күрделi жайларының құны бейтарап үш кiсi¬нiң ке¬сiмi бойынша iстi тiлеушi талапкерге төлеткен.
Егерде жердi қайтарып, алған иесiнiң даулаған кезiнен кейiнгi уақыттарда салынған жайлар, егiлген бау-бақшалар болса, онда даулы жердiң шатағы шешiлмей тұрғанда бiле тұра әдейi iстелiнген нәрседей табылып, жауапкердiң ол еңбегiне ешнәрсе төлемеген.
Бiр жерге дауласушылардың екi жағынан да куә-айғақтары тең болса, iстелiнген еңбек, салынған белгiлер екi жағынан да бар екен деп табылса, бiрақ қайсысының бұрын мекендеп, еңбек еткенi анықталмай, күмәндi болса, әдет- ғұрпы заңы бойынша, билiк айтушылар бұрын даулаушының антына салады. Ант алған екiншi жағы жерден шығып қалады. Егерде бiрiншi талапкер ант беруден бас тартса, онда жерден айырылады.
Шешендік дау қазақтарда бірнеше түрге бөлінген. Атап айтқанда жер дауы,  жесір дауы, құн дауы, мал дауы және ар дауы дейді. Соты жоқ, прокуроры жоқ қазақ даласында қазылық институтты өмірдің өзі осылай қалыптастырған. Билік, төрелік мәселесін ақсақалдылар, даналар алқасы жөнімен, жөн-жосығымен шешіп берген.
Бертін келе қазақ хандары қазылықты билік жүргізу, салым-салық салу, қаражат жинау жағына жақындастырып, іс пайдасына шешкен жер, су, өріс, шабындық дауы қазақ арасында жиі кездескен көріністер тобына кіреді. «Iргелес отырған Қарабек және Арысланбай аулының екi жiгiтi шабындыққа таласып қалады. Ақырында бiрiн-бiрi көрмеуге серт берiсiп, екеуi ат кекiлiн кеседi. Ай өтедi, жыл өтедi. Бiрақ екеуi татуласпай қояды. Әкелерiнiң, аталарының ақыл-кеңесiне мойынсұнбайды. Осыны естiген Сырым би араздасқан жiгiттердi шақыртады. Сырымның үйiне екi жақтан келген екi жiгiт аттарын бiр қазыққа байлап үйге кiредi. Тiзе бүгiп, биге қол берiседi. Би ләм-мим демей екi жiгiтпен сыртқа шықса, екеуiнiң аттары бiрiн-бiрi қасып тұр екен. - Япырым-ай, мына екеуiнiң татуын қарашы? - дейдi Сырым қасынып тұрған аттарды көрiп.
Бидiң бұл сөзiнен ұялаған жiгiттер сол жерде қол алысып, татуласады.
-Түйеңдi қайырмай, сенiң мұнда бақтырып қойған жерiң бар ма едi?! - дей­дi төре.
- Е, хан, менi неге шақырдың? - дейдi салғаннан. Хан қаһарланып қы­лы­шын­ қынабынан сурып алып, төрт сардарына:
- Мынаның жазасын берiңдер, басын аламын! - дейдi.
Сонда бiр би орнынан ұшып түрегелiп:
- Ай, хан! Бұрынғыдан қалған жол қайда? Қара қазаққа хан ие, қара жер­ге халық ие демеушi ме едi. Хандығыңды бер де, жердi ал, хандығыңды қи­ма­саң жерде нең бар! - дептi.
Сонда халықтың қабағынан  қаймыққан хан:
-Төрелiгiңе құлдық - деп орнына отырады» .
Тапқыр шешен «халықсыз хандық жоқ» дейтiн сөздi дер кезiнде орынды қол­данады.
Хандар мен билердің заманында Қасқакөл деген бір көл үлкен даудың төңірегінде айналса керек. Содан Ұлы жүзден - Төле би, Кіші жүзден - Әйтеке би, Орта жүзден - Орманбет би  Қасқакөл мәселесін бірыңғай етпек боп жиналысты. Сонда Төле би тұрып : «- Ей, Орманбет, мен әлі тірімін, өлген жоқпын. Бұдан бұрын әлденеше рет сәлем айтсам да сен келген жоқсың. Ер кетер, жер жетер, ешкімге опа қылмас дүние - бекер. Сен бізден жасы кіші баласың, біз барып қайттық, сен ілгері көңілдегіңді  аларсың»
«Бай болсаң халыққа пайдаң тисін, батыр болсаң дұшпанға найзаң тисін, бай болып пайдаң тимесе, батыр болып найзаң тимесе жұрттан алабөтен үйің күйсін де» дейді Әйтеке.
Сонда Орманбеттің айтқаны мынау екен:
Екі би айтқан сөзің жарасады,
Қасқакөл орта жүздің үлесі еді,
Қанағатсыз билерді қабан деген,
Қамшылатқан жүйрікті шабан деген.
Біреудің ақысына зорлық қылған,
Қиянат қияметте жаман деген.
Төле би сонда былай десе керек:
Ей, Орманбет, Сен бізге Қасқакөлді беріңіз,
Қасқакөл Сізге, рас  жақынырақ жеріңіз.
«Бардан пайда жоқтан залал» деген,
Не берсе артының қайырын тілеп көріңіз.
Үш жүздің ортасында Қасқакөл бар,
Әр жерде ауыз сулық басқа көл бар.
Үш бөліп енші қылып алысайық,
Жер жетер, көңіліңді ұстама тар.
Сонда да Орманбет көнбей қояды, анасы ақылмен көндіріпті деседі. Төле би сонда разылығын былай білдіріпті:
Әйел жақсы болса елдің басшысы емес пе,
Бұрынғы өткен жақсылар солай деген емес пе.
Қасқакөлден енші алам деп келіп едім,
Орманбет бермесе осы жерде өлім едім.
Жетпіс жасқа келгенде сөзім жерде қалып,
Мәңгіге тірілместей болып едім.
Жеңгей мені қайта тірілттіңіз,
Енді балаңызға бата берелік - депті.
Осы мақаламыздағы келесі әңгімеде де жер дауына  қатысты Төле бидің айтқандарын сөз етеміз:
«Шу өзенiнiң Балқашқа жақын жайылымына бұдан көп жыл бұрын Үй­сiн­ мен Арғын тайпаларының белдi бектерi таласыпты. Екi жақты да билерi бас­ қо­сып, кеңесiп, бәтуаласа алмай отырғанда, топқа ерiп келген он жасар Тө­ле би­лiк айтушылардың бiрде-бiрiне көңiлi толмай:
Ақты ақ деп бағалар,
О, игi жақсы ағалар!
Өзегi талса ел бiткен,
деп сөз бастай бергенде: «Ата тұрып, ұл сөй­ле­ген­нен без, ана тұрып қыз сөйлегеннен без, - деушi едi. Мынау кiм өзi?» дейдi төр­дегi би. Төле қасқая қарап тұрып:
О, би аға, он үште отау иесi емес пе,
Кiнәлiмiн бе келiп қалсам он беске?
Сөз сөйледiм бұйыра көрмеңiз айыпқа,
Ала көз болу ағайын адамға лайық па?!
О, игi асқар тауымыз,
Әдiл ме осы дауымыз?
дейдi. Сонда төрдегi би:
Қолыңа жақса сақа ғой.
Ақылы асса, аға ғой, - деген екен.
- Балам, ағалық билiктi саған бердiм, - дейдi.
Бала Төле жұлып алғандай:
- Сары табақтан сарқыт қайтады деген. Билiктi маған берсеңiз, Шу өз­ен­i­нiң­ оң жағын үйсiн, сол жағын арғын жайласын, - деп билiк айтады.
Бұл шешiмге екi жақ та риза болып, бiтiмге келедi. Сонда төрдегi би:
- Үй баласыма деп едiм,
Маңдайдағы бағы бол! -
деп, бала Төлеге бата берген екен. Осыдан бас­тап Төленiң аты шығып, ел арасындағы дау-жанжал, келiссөзге араласып, би­лiк­ айта бастапты». Мұндағы шешендiк аңызда билердiң шешiмiн жауласушылардың екi жа­ғы­ да қатар мойындайды, тыңдап отырған, көрiп отырған халық кесiм-би­лiк­ке­ әбден разы болады. Мұнан бiз екi жайда аңғарамыз: бiрiншiден, билердiң ақ­ылдылығын, парасаттылығын, көрегендiгiн көремiз. Билердi дәрiптеу, сө­зi­не­ тоқтау- бұрыннан келе жатқан ата салты. Бұдан бабаларымызда құ­қық­тық­ мәдениет әбден қалыптасқандығын, өткен дәуiрлерде өркениеттi өремiз би­iк екендiгiн көремiз. Екiншiден, сөзге илану, оны қадiр тұту деген тәр­би­е­лiк­ мән жатыр. Ғибраттық жағы бар.
Билер сөзi құ­қықтық заң есе­бiн­де сақталып, орындалуға мiндеттi едi. «Би - дейдi өзiнiң зерт­теу еңбегiнде К. Қайырғалиева, әлеуметтiк категория ретiнде ретiн­де қа­зақ халқының та­рихында ерте заманда шыққан халықтың әдет-ғұр­пын, дә­стүрiн бiлумен, сөз та­ласында шешендiгiмен, даулы iстi қарауда тап­қыр­лы­ғымен көзге түскен адам­дар. Би болу адамның әлеуметтiк күй-жағ­да­й­ы­на,­ дәулетiне байланысты болма­ған. Би атану өзiнен өзi келмеген, би ата­ғы­на­ үздiк шыққан шешен, әдiлдiктен бұра тартпаған адамдар ғана көте­рiл­ген­. Бiр сөзбен айтқанда, алдын болжай алатын, сөз құдiретiнiң қа­дiрiн тү­сiр­мейтiн, ақыл-парасаты жоғары, ұшқыр ойлы, сөйлеген сайын та­сып от­ы­ратын бiлiмдар шешен, дарын иелерi болған адамдар ғана билер дә­ре­же­сі­не­ кө­те­рiл­ген»­.
Дау-шар болған екi жақтан би шешiмiне наразылық жасалса, ол iстi хан қа­раған.
Халықтың көз­қа­ра­сы­ мақал-мәтелдерде де әдемi өрiмiн тапқан. Мәселен, би, билiк ту­­ра­сын­да­ғы­ қа­натты сөздер: «Би айтқанды құл айтады, құл аузының дауасы жоқ», «Ке­сiмдi малға өсiм бар», «Ерден елтерi даулап алсаң да теңдiк», «Арлы ар­ы­на­ қараса, арсыз жеңдiм дейдi», «өзi жаман туған шешесiнен көредi, Дау айта бiл­меген тө­решiден көредi», «Жаманның сөзiн сөйлеме, жалғыздың дауын дау­лама», «Би екеу болса, дау төртеу болады».
Тергеу турасындағы мақал-мәтелдер: «Ақта қара жоқ, қараға шара жоқ», «Жор­ғаң қатты болса, төске сал, iсiң ақ болса, көпке сал», «Iсiң ақ болса, тә­ң­i­рiң жақ», «Бiр нақақты күйдiргеннен, он қылмыстыны ағартқан артық», «Жа­залы ұрының бiр бетi қара, жазалы айғақтың екi бетi қара», «У iшкен бiр өл­едi, ант iшкен мың өледi».
Әдiлет iстерiнде билер төрелiгi, кесiм-билiктерi сөз өнерi арқылы, ше­ш­ен­­дiк, тапқырлық, айтқыштықпен шешiмiн тапқан. Олар үлкен шешендiк ше­бер­­лiкпен айтқан сөздерiн ауыл-ел қадiр тұтып, аузынан тастамаған. Қара қыл­ды қақ жарған, туғаны жоқ тура билер - Төле, Қазыбек, Әйтеке сынды ардагерлердi халық тө­бе­сi­не кө­терiп, ханмен қатар қадiрлеп, құрмет тұтқан.
Мақаламды ақын Кенен Әзірбаевтың: «Үш биге» - атты арнаған жырымен тәмәмдаймын:
Қазақта үш би болыпты ел қалаған,
Аузына не айтар деп жұрт қараған.
Әз Төле, Қаз дауысты Қазыбек би,
Әйтеке - үшеуінен сөз тараған.
Үшеуі ақылдасып жер бөледі,
Үлкендеп Ұлы жүзге жол береді.
«Әз Төле,қалау сізге берілді»-деп,
Әйтеке,Қазыбек би  тең келеді.
Төле би таңдап апты Алатауды,
Ол кезде мекендеген Қаратауды.
Сол заман халық қандай ынтымақты,
Қазаққа үш-ақ кісі айтқан қаулы.
Қазыбек Сарыарқаға ие бопты,
Айтқаны елге сондай жүйе бопты.
Жайық пен Маңғыстауды Әйтеке алып,
Халыққа құтты қоныс майдай жақты.
Үш бидің толып жатыр өсиеті,
Үлгі боп елге істеген әділеті.
Болса да талай ғасыр өлгеніне,
Қалған жоқ ел аузынан қасиеті.
Ақындық дарын қасиетке ие «би-шешендер даулы мәселенi түйiндi тө­рт­-ақ ауыз сөзбен тындырып отырған. Тындырғанда хатсыз, хабарсыз, ауыз­ша жү­зеге асып, бiтiп жатқан. Халық тағылымының телегей - теңiз байлығын құрайтын шешендiк сөз­дер­дiң негiзгi желiсi моральдық-адамгершiлiк тақырыптар болып келедi: ад­ам­ ба­ласын қадiрлеу, жасы үлкендi құрметтеу, туған халық тұтастығы, iз­гi­лiктiң мә­нi, имандылық, кеңпейiлдiлiк, жанашырлық, адалдық пен әдiлет­тi­лiк т.б. Би-шешендердің көсем де, шешен сөздері кім туралы, кімге не мақсатпен айтылғаны әр түрлі жағдайларда жүзеге асқан. Би-шешендердің құнды ойлары тегіннен - тегін айтыла салмаған, орынды жерде белгілі бір мақсатта жүйелі қолданыс тапқан. Ел ішіндегі  түрлі дау – жанжалды би-шешендер ұшқыр да ұтымды, қуатты оймен астасқан сөз арқылы, көрегендіктерімен, тапқырлықтарымен шешіп, әділ бағасын беріп отырған.
1 Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. –Алматы: Ана тілі, 1992, – 367 б. 2 Адамбаев Б. Қазақтың шешендік өнері – Алматы: Ғылым, 1984. – 136 б. 3 Негимов С. Шешендік өнер. – Алматы, 1997. 4 Мұсаұлы Ж. Қазақ шешендік өнері. Көкшетау. – 2004 159 бет. 5 Cерімов Е. Сот шешендігі. –Қарағанды: «Болашақ- Баспа», 2006. – 218 б. 6 Смағұлова Г., Күркебаева К., Жұмағұлова Ә.Шешендік сөздердің дискурсы. –Алматы: Арыс, 2008. -213 б. 7 Қайырғалиева Қ. Қазақ ойлау мәдениетіндегі билер сөзінің орны // Ана тілі – 2000-№22.
Download this publication 114.22Kb
Комментарии 46 Добавить комментарий
Тема очень актуальная и дискутабельная. Но я бы хотел сказать, что здесь надо обсуждать не только будущую инфраструктуру вокруг проекта "Западная Европа- Западный Китай", а скорее те проблемы с которыми сталкивается вся туристическая отрасль Казахстана. Ведь есть огромный потенциал ставить те же этноаулы в местах где это позволяет погодные условия, электричество вырабатывать с помощью энергии солнца и ветра и так далее. Поддержка со стороны государства в виде налоговых освобождений на 2 или 3 года с начала проекта, так же способно привлечь инвестиций в эту отрасль, что несомненно снимает и социальное напряжение в регионах, так как идет создание новых рабочих мест для населения. Конечно, другой вопрос, это вопрос сервиса и услуг которые мы сможем оказывать.
да больше бы такого!
It is impossible to say when silk, the product that lends its name to the trade route, came to be traded. And while the main object of travelling the early caravan routes was to buy or sell goods to or from faraway places, silk ended up the most eagerly traded and mysterious item. It was so rare that the Romans could only afford to sew a thin strip onto their togas.
Стратегически важным проектом также является Западная Европа Западный Китай, который можно также назвать возрождение торговой пути "Великий шелковый путь". Этот путь будет проходить по пяти областям и тем самым даст большой толчок в экономическом подъеме этих регионов. Будут созданы новые рабочие места, откроются множество торговых точек, что в свою очередь значительно изменит экономический потенциал всего южного региона. Если заглянуть в историю, то мы увидим за счет чего в основном существовали древние города Средней Азии и Восточного Туркестана...(Великий шелковый путь), есть возможность восстановить исторически сложившийся экономический потенциал региона...
Стратегически важным проектом также является Западная Европа Западный Китай, который можно также назвать возрождение торговой пути "Великий шелковый путь". Этот путь будет проходить по пяти областям и тем самым даст большой толчок в экономическом подъеме этих регионов. Будут созданы новые рабочие места, откроются множество торговых точек, что в свою очередь значительно изменит экономический потенциал всего южного региона. Если заглянуть в историю, то мы увидим за счет чего в основном существовали древние города Средней Азии и Восточного Туркестана...(Великий шелковый путь), есть возможность восстановить исторически сложившийся экономический потенциал региона...
Тема очень актуальная и дискутабельная. Но я бы хотел сказать, что здесь надо обсуждать не только будущую инфраструктуру вокруг проекта "Западная Европа- Западный Китай", а скорее те проблемы с которыми сталкивается вся туристическая отрасль Казахстана. Ведь есть огромный потенциал ставить те же этноаулы в местах где это позволяет погодные условия, электричество вырабатывать с помощью энергии солнца и ветра и так далее. Поддержка со стороны государства в виде налоговых освобождений на 2 или 3 года с начала проекта, так же способно привлечь инвестиций в эту отрасль, что несомненно снимает и социальное напряжение в регионах, так как идет создание новых рабочих мест для населения. Конечно, другой вопрос, это вопрос сервиса и услуг которые мы сможем оказывать.
© 2010-2017 2010-2016 Asociación «Club de científicos económico de Eurasia »
Attach account from old site
If you have an account at the old Group-Global site you can attach it to the new site. This action will link all the content you published at the old site to your new account so we highly recommend to do this.
Otherwise just click the "Don't show this dialog" button and this message will never appear again. You can attach your account anytime by selecting the item "Attach account from old site" from the user menu.
Error ataching account. Please recheck the entered data.
Don't show this dialog
Enter your G-Global username.
Enter the password that accompanies your username.
In order to use the functionality of the site in its entirety, you need to login with your account to Facebook. Press the "Continue" button and fill in the "E-mail" (or phone) as well as the "password" for your account to Facebook. If you do not have an account in Facebook, we recommend that you create it. Otherwise, you will only function with viewing web content.