kk ru ru ru kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru ru
Тақырып. Бастауыш сыныптарда әдеби шығармалармен жұмыс үдерісі
АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника
Мақсаты: Бастауыш сыныптарда оқытылатын әдеби шығармалардың ерекшеліктерімен таныстыру, әдеби білім мен әдістемелік дағдыларын дамыту.
1. Бастауыш сыныптарда әдеби шығармалардың ерекшеліктері
Жеткіншек ұрпақты оқыту мен тәрбие берудің сапасын түбегейлі жақсартуды іске асыруда мұғалімдерге зор жауапкершілік жүктелген. Мұның өзі оқытудың тиімді әдіс, тәсілдерін талмай іздестіруден, сабақ сапасын жаңа деңгейге көтеруден көрінеді. Жас ұрпақтың рухани дүниесі мен ой-қиялын бірінші болып білім жарығымен нұрландыратын адам – бастауыш сынып мұғалімі. Кішкентай шәкірттер бірінші мұғалімнің көмегімен оқудың, жазудың, ойлаудың дағдыларын игере бастайды. Сөйтіп олардың дамуына кең мүмкіндіктер ашылады.
Мектепте өтілген көптеген пәндердің ішінде оқушыларға терең білім, жан-жақты тәрбие берерде әдебиеттің алар орны өлшеусіз. Әдебиет адамды рухани биіктетеді, жан сұлулығына тәрбиелейді, ізгілікке, адамгершілікке баулиды. Адамды асыл армандарға бастайды. Онда адамзаттың ілгері жарық сәулеге, жақсы өмірге ұмтылған ұшқын қиялы, сол жолдағы күрес-тартысты, ел басынан кешірген қилы-қилы оқиғалар, халқымыздың елдік қасиеті, бүгінгі жазира өмірі бейнеленген көркем әдебиетте адамдар тағдыры бар тіршілік болмысымен көрінеді. Оқырман алдынан талай тағдырлар өтіп жатады. Олардың әрқайсысы өзіндік тіршілігімен, қайталанбас мінезімен, өкініш-опығымен, қуаныш-қызығымен, арпалыс-тартысымен көрінген. Көркем әдебиет ойын сөздің күші арқылы жеткізеді де, оқушыларға өзінше әсер етеді. Балаларды адамгершіліке, еңбексүйгіштікке тәрбиелеуде көркем шығарманың маңызы зор. Балалардың ой-санасын дамытуға, мінез-құлқын қалыптастыруға, дүниетанымын кеңейтуге көркем әдебиет шығармаларындағы кейіпкерлердің өмірі мен іс-әрекеттері үлкен әсер етеді. Әсірссе, бастауыш сыныптың оқушылары өздерінің жас шамасына қарай суретті кітапшаларды, ертегі, аңыз-әңгімелерді, батырлар туралы шығармаларды сүйіп оқиды. Ондағы басты кейіпкерлердің іс-әрекетіне еліктейді, тәтті қиялдарға беріледі, өзінше қорытынды жасауға тырысады.
Бұл сыныптағы оқушылар көбінесе оқу техникасына жаттығады. Әріптен сөз, сөзден сөйлем құрап оқи бастасымен-ақ, оқушыларда өзін қоршаған орта, жаратылыс, табиғаттың сырларын, көпті білуге деген ынта, көркем шығарманы оқу, мұғалім әңгімесін зейін қоя тыңдау, білмегенін сұрап алу белсенділігі басым болады. Мәселен, бастауыш сынып оқушыларында танымдық мақала, іс-қағаздардың жеке түрлері, өлең, әңгіме, ертегі, мысал өлең, мақалдар мен мәтелдер берілген. Осы тұста көркем шығарма, оның түрлері мен жанры туралы мәлімет беруді міндеттеу дұрыс болмас еді.
Олар жәйлі алғашқы ұғым беруді бастауыш сынып бағдарламасы талап етеді. Бастауыш сыныптан бастап оқушыларға әдебиеттік білім беру, әдебиеттің білімдік, өмір танығыштық қасиетін, оның тарихы мен бүгінгінің байланысын таныту әдебиет сабағының басты нысанына айналды.
Оқушыларға әдебиеттен білім берудің алғашқы сатысында мұғалімді ойландырарлық мәселелер баршылық, мәселен, 11 жасар бала ұғымына көркем шығарманы қай тұрғыда танытқан жөн, әдеби шығарманы оқудан, онымен жалпы таныстықтан талдаудың қандай айырмашылығы бар: көркем шығарманы талдау, әдеби теориялық ұғымды қалыптастыру қажеттілігінің сыры неде, әдеби білім мен шеберлік дағдыларының арасындағы қарым-қатынасты байланысты ұғындырудың тиімді жолы қайсы деген сұрақтар өзінен-өзі туындайды.
Әдебиеттік оқу сабағының негізгі материалы – көркем шығарма. Көркем шығарманы талдау принципінде орта буын мен жоғары буында ұқсастық бар. Бірақ әр сынып оқушыларының жас ерекшелігіне және іскерлік, шеберлік дағдыларының сапасына қарай талдаудың әр буында өзіндік салмағы бар.
Енді оқушыларға әдеби білім берудің сол кезеңдерін, онда қалыптастырылатын іскерлік пен шеберлік дағдыларын байқап көрейік.
Сөзбен жұмыс істеу – сөзіндік қорын молайту – тіл көркемдігін, сөз өнерін меңгеру деген сөз. Ал сөз өнері - әдебиет.
Көркем шығарманы оқу, талдау барысында оқушы жазушының әр сөзін таңдап, талғап қолданатындығында көзі жетеді, ана тілінің көп қырлылығын меңгертеді.
Бастауыш мектептегі оқу сабағы аса маңызды рөл атқарады. Бастауыш сыныпта ана тілінде қоғам және ондағы адамдар туралы, сүйікті отанымыздың мейлінше бай, көркем де сұлу табиғаты, сондай-ақ жануарлар дүниесі жәйлі деректерді оқып, үйренеді, өмірге қажетті сан алуан машықтарды меңгереді.
Соның нәтижесінде оқушылардың келешекте жоғары сыныптарда жақсы оқуға, белгілі бір мамандыққа деген құмарлығы артады.
Ана тілі сабағы арқылы оқушының рухани дүниесі байиды, жай білім беріп қана қоймайды, ол өмірдің ең қымбаттысы, ең асылы – жақсылық пен ізгіліктің ұрығын себеді. Бұл пәннің әр сабағын – адам бойындағы асқақ арман, берік сенім, әсемдік пен сұлулыққа құштарлық тәрізді ең мөлдір сенімдер мен кісілік қасиеттер туралы сырласу сабағы десе де жарасады.
Бастауыш сынып оқушылары көптеген әдебиет жанрларымен көбінесе ана тілі сабақтарныда таныса алады. Сондықтан заман талабына сай әрбір сабақ беру әдісін жетілдіру арқылы сабақтың сапасы мен тәрбиелік маңызын арттыру бағытында мұғалімге шығармашылық ізденісті қажет етеді.
Жас буынды төл мәдениет мәйегі мен тәрбиелеу барысында бастауыш мектеп мұғалімдерінің мүмкіндігі де, міндеттілігі де жоғары. Ендігі қажеттілік - тынымсыз шығармашылық ізденіс. Шығармашылықпен жұмыс жасауға талаптанған мұғалімге мектеп бағдарламасындағы әдебиет пәнінің әрбір тақырыбын, әрбір көркем мәтінді ұлттық тәрбиемен өзектестіре оқытуға жол ашық. Ал ұлттық тәрбиенің ақ тұмасы халқымыздың ауыз әдебиетінде жатқаны да ақиқат. Сол себепті мәтін аясында көркем образдарды талдап тану арқылы оқушының өмірлік көзқарасын қалыптастыруға, дүниетанымын дамытуға ықпал ететін әдебиеттік оқу (ана тілі) сабақтарында халықтық мұраларды оқыту барысында білімділік, дамытушылық мақсаттарға қоса, тәрбиелік сипатына баса назар аударылған абзал.
Бастауыш мектеп балалары өте қарапайым түрде әңгімелейді және тек
жай сөйлемдермен немесе көмекші сұраққа бір сөзбен ғана жауап береді. Сондықтан мұғалімнің бұл мәселеге ерекше көңіл бөлгені жөн. Әңгімелеуге үйретуде мыналарды ескеру қажет:
1. Балалардың қойылған сұраққа дұрыс, толық жауап беруі.
2. Мұғалім қолданған күрделі сөйлемдерді қайталатқызу.
4. Сөйлемге қажетті сөздерді ойлап тауып айтуға үйрету.
5. Сөз жасау, сөзге түрлі жалғау-жұрнақтар қосып айтуға үйрету. Суретті көрсете отырып және суретсіз (белгілі оқиға) әңгіме құрату.
Оқылған шығарма мазмұнын бір рет қана әңгімелету жеткіліксіз, оны
бір-екі аптадан қайталаған жөн. Алғашқыда шығармаға арналған суреттер бойынша, ал келесі сабақта оны әңгімелету керек.
Әңгімелесу сабақтарында бала әңгімесінің мазмұнын бақылап, оның
қандай сөздерді, сөйлемдерді қолданғанын бақылау керек. Оның лексикалық қатесін түзетіп, сөйлеу даму ерекшелігіне қарай дұрыс әңгімелеуге бағыт беріп отыру қажет.
Бастауыш мектеп оқушыларының есту қабілеті біркелкі жетілмейді, осе келе дамиды.Олардың естуін дамытудын тілін ширатудын бір жолы кітап оку аркылы болмак.Тарбиеші баланын сөзді ұғу кабілетін де әнгіме кезінде белгілі бір мерзімге дейін сөзге зейін қоюын да ескеруі қажет.
Сәбилер тобындағы балдырғандар зейіндерінін біртіндеп даму шамасына лайық ертегі өлен такпактын мазмұнына өздігінен құлак қоя бастайды да қызыгып тындайды естігендерін жадында сактай бастайды.Бірак олардын назарлары бұндай сабактан баскаға тез ауып кетеді.5-6 жаска келген балдыргандар өздеріне арналган сабакқа өз еркінше көніл қойып тындап естігенін ұкканын баскаларга не өз тобындагы құрбыларына айтып бере алатындай болады,
Педагог белгілеп алган әнгімесін ертегісін такпагын тек манерлеп окумен гана шектелмеуі керек сонымен бірге балаларды шыгарманы қабылдап ұгуга да даярлануы қажет .олардын коятын сурактарын алдын ала болжауы оқылган әнгімені ертегіні өлендерден алған әсерлерін байкауы тиіс.
Көркем туындыны үзбей окыған дұрыс.Егер тексті оку уакыты ұзактау болса онда белгілі бір ой аякталган жеріне келіп үзіліс жасауга болады.
Мұғалім шыгарманы өзінін қалай орындауына ғана коніл бөліп балалардын зейінін назарынан тыс калдырмауы керек.Егер балалардын көнілі аландай бастаса тәсілді дереу өзгертіп сұрау беріп оқып отырган затты не бейнесін көрсетіп образды нактылап балардын көнілін аудару шарасын жасвау кажет,
Мұғалім әнгімені окығанда балалардын алдында туруы керек олар окығанда естумен катар тарбиешінін бет пішіні мен мимикасын ым ишарасын да байкайтын болсын әрине мимикамен ым ишара соз мәнеріне жатпайды дегенмен сойлеген созге қосымша ажар береді әр турлі сезім күйін корсетеді,
Мимика коркем соз окушынын ой сезімімен байланысты корінетін бет кұбылысы оны создін сырттай көрінісінін мәнері ретінде өзінін ерекше колданады
Сойтіп ым ишара косымша мәнерлеу тәсілі болып саналады,коркем соз орындаушы буны соз сойлеп тұрган кезде окиганын мәнді жерін айкындай ушін пайдаланады бірак ым ишараны орынсыз жерде коп колдарудан аулак болу керек Ен кажеттісі коркем соз орындаушынын суреттеліп отырған оқиғаға өз көзқарасын білдіретін көңл күйін сездіретін психологиялық ишыратты жасау.
Бұл текстің қосалқы сырын ашуға себебін тигізеді, оны психологиялық кідірістің орнына да қолдануға болады, оның мақсаты тыңдаущылардың назарын аударып айтылған ойдың мән мағынасын көрсету, иландыру, зердесін жеткізу.
Мимика мен ым-ишара ауызекі сөйлегенде әсерлі шығады. Шығарманы оқып болған соң балалардың алған әсері жөнініде әңгіме жүргізу – сабаққа қойылатын талаптардың негізгі бір бөлігі. өйткені әңгімені ықыласымен тыңдаған балардың алған әсері іштеріне сақталмайды. әдетте олар әңгіме аяқталысымен ойларын бірден айтатыны белгілі. Тәрбиеші балалардың ойын тыңдап алған соң, өз пікірін қосады, қорытындылайды. әңгіме не туралы айтылғанын балаларға нақтылап береді.
Балалардың ынтасы бір мәселеге ауса, сол туралы не соған ұқсас бір жайтқа әңгіме оқып беруді сұрайды. Бұл тілекті балдырғандардың өздерін қоршаған тіршілік жайлы түсініктерінің қалыптаса бастауы. Білуге ұмтылу әрекетінің жеделдеуі деп қараған абзал. Тіпті көркем шығарманы ұға бастаудың өзі-ақ баланың жаңалыққа құлшынуы суреттелген картиналарды ойша көз алдына елестетуі сезім күйінің бәрі мақсатты бағыт алғанын байқатады.
Бала есейген сайын оның танымы, тәжірибесі молая бастайды, соған орай тәрбиешінің әңгімесі мазмұны жағынан күрделеніп көлемі ұлғаяды. Бес жастағы балаға төрт түлік малдың төлі, үй хайуанаты жайлы мына әңгіме құрап айтуға болады. әңгіме айту творчествалық жұмыс. Тәрбиеші жақсы әңгімеші болу үшін оны бақылап, көрген-білгенінен түйгені, білімі мол болу керек, сөйлеу мәдениетін игерген болуы тиіс. Әңгімені айтуда тек айналадағы болып жатқан өмір жаңалықтарын хабарлап қоюы жеткіліксіз. Әңгімеші тыңдаушыларына эмоциялық әсер етуі керек. Әңгімедегі іс-әрекетке оқиғаға өз көз қарасын, көңіл-күйіңді білдірумен тынбай тыңдаушыларды да бірге еліктіріп әңгімеге араластырып отыруды көздеу керек. Әңгімеші хабарлап отырған жайтқа өз көз қарасын дәл тауып айтқан сөзімен, сөз саптаумен, интоннациясымен білдіреді. Баланың түсінігіне сай мазмұнды және еліктіретін қызықты әңгіме құрау үшін жалпы мәдениеттілікпен қатар тәрбиеші-педагогтың ой-өрісі кең, еңбекқор, тапқырлығы да болуы шарт.
Баларға әңгіме айтып беру.
Мұғалім әңгіме құрастырып болып қағазға түсіріп алған соң, оны балаларға айтуға не оқып беруге өз дайындығын тексеруі керек. өзіне сеніммен дайындалған педагог алдын-ала репитиция жүргізуі арқылы тиянақтауы тиіс.
Әңгіме айту алдында балалардың зейінін аудару қажет. Оның бірнеше тәсілі бар. Ең алдымен, балалардың өздерінің көргендеріне көңіл аударту (тәрбиешінің айтайын деп тұрған әңгімесіне ұқсас оқиғаны естеріне түсіру) жөн. Бұдан соң балалрдың біліміне қарай (тәрбиешінің әңгімесінде айтылатын оқиғаға байланысты қысқаша әңгіме жүргізу) сурет немесе кітаптың ашық бояулы мұқабасын көрсету, әңгіме тақырыбын хабарлау сияқтыларды жүргізуге болады.
Әңгіме айтып тұрған кезінде тәрбиеші-педагог әлсін-әлсін әр балаға бір көз қиығын тастап отыруы керек. Сонда тәрбиеші-педагогтың олармен тікелей қарым-қатынас жасап отырғаны сезіледі. Алайда балалрдың назарын аударып, оны аяғына дейін сақтау үшін, ең әсерлі құрал әңгімешінің шеберлігі болмақ. Оған лайықты тақырып таңдап алу, тартымды образдарды жасау, қызыты сюжет құру, хабарламаны қорытындылау, тілінің жатық бейнелі болып келуі жатады. Қай әңгіме болмасын бір ғана мақсатты көздеуі тиіс. Ол жеткіншектерге – коммунистік тәрбие беру, балалапрдың ой-қиялын ояту, мейірімділік, адамгершілік сезімін, отанды сүюге тәрбиелеу.
Творчествалық әңгіменің түрлері.Мұғалім балаларға әңгіме айтудың бірнеше түрін қолданады. Оларға өмірден көргендерін (есте қалғанын, бақылағанын) айтып беру, көркем шығарманы түсіндіріп әңгімелеу, сурет бойынша әңгіме жүргізу, ұлы адамдардың өмірбаяндарымен таныстыру, көркем шығарма тексті бойынша дайындау барысында оны қысқартып әңгімелеу, бөгде біреудің атынан айтып беру, көпшілікке арналған ғылыми мақала негізінде құралған хабарлама әңгімеге сюжет құрып айтып беру сияқтылар жатады. Осылдардың барлығы творчествалық әңгіме.
Өмірден көргендерін (есте қалғанын, алған әсерін) әңгімелеу. Әңгіменің бұл түрі оңайлау, өйткені бұған тікелей сезіну, көру фактілері арқау болады. Тәрбиеші әңгіменің бұл түрінің ең қызықтысын, балалардың жас ерекшелігіне сай келетінін, тәрбиелік мәні, маңыздысын ғана таңдайды.
Бастауыш мектеп балалары негізінен өте қарапайым түрде әңгімелейді және тек жай сөйлемдермен немесе көмекші сұраққа бір сөзбен ғана жауап береді. Әсіресе көркем әдеби шығармаларды мазмұндап айтып беру қазақ тілінде жұмыс істейтін балабақшаларда айтарлықтай емес.
Сондықтан тәрбиешілердің бұл мәселеге ерекше көңіл бөлгендері дұрыс. Әңгімелеуге үйретуде мыналарды ескеру қажет: 1. Балалардың қойылған сұраққа дұрыс, толық жауап беруі. 2. Тәрбиеші қолданған күрделі сөйлемдерді қайталатқызу. 3. Өздеріне сөйлемдер құрату 4. Сөйлемге
қажет сөздерді ойлап тауып айтуға үйрету. 5. Сөз жасау,
сөзге түрлі жалғау-жұрнақтар) қосып айтуға үйрету. 6. Суретті көрсете отырып және суретсіз (белгілі, оқиғаға) әңгіме құрату.
Сөйлеуге үйретудің негізгі әдістерінің бірі — мұғалімнің балаларды жетекші сөздер арқылы әңгіме қатыстыра білуі.
Әңгімелеп беру сабақтары айына бір-екі рет өтіледі. Естиярлар тобында оқу жылының басында ойыншықтарды, суреттерді сипаттап айтуға үйрету сабақтары жүргізіледі. Желтоқсан, қаңтар айларынан бастап оқылған шығарма мазмұның әңгімелеп беру сабақтары басталары.
Сабақта қолданылатын әдістер тәрбиетінің сұрақ қойып, жауап алуы, тапсырма беруі, түзетуі, Көрсетуі, әңгімелеп беруі. Оған Мирмухсиннің «Қара өрік пен сары өрік», М. Етекбаевтың «Нан қайдан шығады?», «Лақтар мен қасқыр» тағы басқа программада көрсетілген шығармаларды алуға болады, Сонымен қатар дидактикалық ойындар ойнатып, балаларға таныс заттар мен ойыншықтардың суреттерін көрсетіп, әңгіме құратуға болады.
Оқылған шығарма мазмұнын әңгімелеп беруге үйретуде тәрбиеші шығарма мазмұнына сай сұрақтар бере білуі керек. Қойылған сұрақтар балаға ой салатындай, жауап беруге мәжбүр етерліктей, шығарма мазмұнын ашатындай, әңгіме желісін бұзбайтындай болуы керек.
Балаларды өздері көріп-бақылаған жайттары туралы айтуға үйрету үшін ең алдымен тәрбиешінің өзі әңгімелеп беруі тиіс, соңынан балаларға айтқызады. Баланың жауабын үнемі бақылап, түзеп, бірінің айта алмағанын екіншісіне айтқызып отырады. Сабақ тәрбиешінің қорытынды жасауымен аяқталады.
Мұғалім балалардың әңгімелеріндегі кейбір фактілерді толықтырып отыруға тиісті.
Оқылған шығарма мазмұнын бір рет қана әңгімелету жеткіліксіз, оны бір-екі аптадан соң қайталаған жөн. Алғашқыда шығармаға арналған суреттер бойынша, келесі сабақта әңгімелетеді.
Әңгімелеп беруге үйретуге программада көрсетілген шығармаларды алу керек: «Кім күшті?» (инсценировка жасауға), «Залым түлкі», «Қырманда» (ауыл жағдайында), «Мақтаншақ қоян», «Бір қазан сүт», «Күшік пен мысық», «Әтеш пен ит», т. б.
Әңгімелесу сабақтарында мұғалім бала әңгімесінің мазмұның бақылап отырады, оның қандай сөздерді, сөйлемдерді қолданғаның қадағалайды. Оның лексикалық қатесін түзетіп, сөйлеу тілінің даму ерекшелігіне қарай дұрыс әңгімелеуге бағыт беріп отырады.
Әдебиетті оқу бағдарламасында мысалдар көбінесе оқытудың бастауыш буынында (2-3-4- сыныптар)берілген.
Мысал ­– аллегориялық жанр. Айтылатын ой ашық берілмейді. Астармен, меңзеумен беріледі. Жануарлар әлемі, құс, өсімдік, тағы басқа мысалдар бас кейіпкер ретінде алынады. Өткір сын да, ащы сатира да, байсалды юмор, келемек, мысқыл да осы мысал жанрында.
Аллегория қазақ әдебиетінде ескі заманнан келе жатқан поэтик тілдің бір түрі екендігін қазақтың «төрт түлік мал және әр түрлі жануарлар туралы» айтылатын есік, ой – сананың сәбилік дәрежесінде туған әртүрлі ертегі, әңгімелерде айқындайды. «Арыстан, қасқыр және түлкі», «Түлкі мен қасқыр», «Аю мен түлкі», «Түлкі мен бөдене», «Аю мен қойшы», тағы басқа ертегілерді алса қ, тілдері бір өңкей аллегория болып келеді. Аллегория әуелде адамдардың арасындағы қарым-қатынастарды астарлап айтудан туған ғана емес. Айуандардың арасында да, адамдардың арасындағыдай қарым-қатынастар бардеп өздері шын сенген ой- сананың сәбилік кезімен байланысты туған. Бірақ, кейін ол түсінік ескірген кезде астарлы ұғымы бар поэтик тілдің бір түрі болып, әдебиеттен берік орын алғанға ұқсайды.
Ең алдымен, мысал жанры, оның өзіндік ерекшелігі туралы әдеби‑теориялық ұғымнан мағлұмат, түсінік берген жөн. Яғни мысалда ойдың ашық, айқын берілмейтіні, жорамал, меңзеу астарлы түрде берілетіні, кекесін, мысқыл, әжуа, юмор, ащы сатира оның негізгі көркемдік тәсілі екендігін оқушыларға әңгімелеу, баяндау тәсілімен жеткізген дұрыс. Мысалдарды оқу, талдау барысында бұл түсініктерге қайта оралып, осы ұғымдарды оқушылардың өзіне аңдатып, түйіндетіп отыру керек. Алдымен, әдеби-теориялық ұғым беру, оқушыларды оқығалы отырған көркем шығарма ерекшелігін аңдауларына, ары қарай оны талдау белсенділіктерін арттыруға жетелейді.
Мысал өлеңдерді ең алғаш орыс әдебиетіне аударған Ы.Алтынсарин. Ағартушы-педагог И.Крыловтың 3-4 мысал өлеңін қазақшаға тәржімалаған. Ыбырай сол кезеңде оқуға керекті материалдарды өзі іздеп табуға немесе өзі жазуға мәжбүр болды. Қажеттілік оны соған сүйреді. Баланың сауатын ашып, хат танытудың бірінші құралы, бірінші басқышы ана тілі мен балалар әдебиеті болғандықтан Ыбырай орыс әдебиетінен ізденді.
Ыбырай Алтынсарин сияқты оның шәкірті Спандияр Көбеев те оқылуға қажетті материалдарды іздестіруде, құрастыруда, өз тұсынан жазуда болсын алғаш рет орыс әдебиеті мен орыс мәдениетін өзіне үлгі етті, содан үйренді. Алдымен орыс әдебиетіндегі бай мұраны зерттеп, соның балаларға қажеттісін аударды. Оны балаларға үлгі етті де оқытты. И.А.Крыловтың мысал өлеңдерінен үйрене, үлгі ала отырып, Спандияр өз тұсынан да оқушы балаларға арнап көптеген мысал өлеңдер, әңгімелер жазды. Спандияр Көбеевтің "Үлгілі бала" деген оқу кітабындағы әңгіме, өлең, мысалдардың көбі өзінің мазмұны, көлемі жағынан мектеп жасына дейінгі балалар мен бастауыш мектеп оқушыларына арналған. XX ғасыр басындағықазақ әдебиетінің тарихында өзіндік орны бар көрнекті қаламгардің бірі - педагог жазушы Спандияр Көбеев шығармалары бүгінгі күні де бастауыш мектеп оқулықтарына енген. Өз кезінде оқу ісінің мұқтаждығына орай С.Көбеев те Ыбырай үлгісімен «Үлгілі бала» оқулық­ – хрестоматиясын құрастырады. Жазушы педагог шығармалары бастауыш мектеп оқушыларына лайықталып, ықшам түрде жазылған. Сондықтан балалар танымын кеңейтетін мысал өлеңдерді оқыту, оны ғылыми-теориялық тұрғыда шешу, әдістемелік жағын жетілдіру біздің «Бастауыш сыныпта мысал өлеңдерді оқыту жолдары» атты зерттеу тақырыбымызды таңдауымызға себеп болды.
Бастауыш сыныптың 2-сыныбында «Бидай мен Қаңбақ», «Құлақ пен тымақ» (Асқар Тоқмағанбетов), «Тәкаппар», «Көбелек пен ебелек», «Бұлбұл мен тоқылдауық» (Шона Смаханұлы), «Түлкі мен тиін» (Әбдірахман Асылбеков), «Қызғалдақ пен қарасора» (Сансызбай Сарғасқаев), «Даңғой» (Есентай Ерботин.), «Ағаш» (А.Байтұрсынов), «Түлкі мен қырғауыл» (Спандияр Көбеев), «Ақ жаңбыр» (Жәнібек Кәрбозин.); 3-сыныбында «Шегіртке мен құмырсқа», «Түлкі мен Қырғауыл» (Спандияр Көбеев), «Білгір қарға» (Максим Зверев), «Ит пен ат» (Иван Крылов); 4-сыныбында «Аққу шортан һам шаян» (Ахмет Байтұрсынов), «Сапар мен парта» (Адырбек Сопыбеков), «Арыстан мен тышқан» (Сұлтанмахмұт Торайғыров) сияқты бірнеше мысал өлеңдер берілген.
Мысал жанрының ерекшеліктерін бастауыш мектеп оқушыларына терең таныту – шығармаға эстетикалық талдау жасауға байланысты. Мұнсыз бастауыш мектепте ана тілінен оқушыларға терең де сапалы білім беру мүмкін емес. Оқушылардың әдеби білімі көркем шығарманы оқи және оған талдау жасай білуінен айқын байқалады. Көркем шығарманы талдай білген оқушы - әдебиетіміздің болашақ мәдени оқырманы. Ондай іскерліктер мен шеберліктер қалыптасқан оқушы әдеби шығармаларға ой жүгірте алады, өзінің талғамын, түйсік-сезімін еркін білдіреді, шығарманы жан жүрегімен, зердесімен қабылдайды. Міне, сондықтан да шығармаға эстетикалық талдау жасау – басты проблема.
Мысал ­– аллегориялық жанр. Айтылатын ой ашық берілмейді. Астармен, меңзеумен беріледі. Жануарлар әлемі, құс, өсімдік, тағы басқа мысалдар бас кейіпкер ретінде алынады. Өткір сын да, ащы сатира да, байсалды юмор, келемек, мысқыл да осы мысал жанрында. Әдебиетті оқу бағдарламасында мысалдар көбінесе оқытудың бастауыш буынында беріледі.
Аллегория қазақ әдебиетінде ескі заманнан келе жатқан поэтик тілдің бір түрі екендігін қазақтың «төрт түлік мал және әр түрлі жануарлар туралы» айтылатын есік, ой – сананың сәбилік дәрежесінде туған әртүрлі ертегі, әңгімелерде айқындайды. «Арыстан, қасқыр және түлкі», «Түлкі мен қасқыр», «Аю мен түлкі», «Түлкі мен бөдене», «Аю мен қойшы», тағы басқа ертегілерді алсақ, тілдері бір өңкей аллегория болып келеді. Аллегория әуелде адамдардың арасындағы қарым-қатынастарды астарлап айтудан туған ғана емес. Айуандардың арасында да, адамдардың арасындағыдай қарым-қатынастар бардеп өздері шын сенген ой- сананың сәбилік кезімен байланысты туған. Бірақ, кейін ол түсінік ескірген кезде астарлы ұғымы бар поэтик тілдің бір түрі болып, әдебиеттен берік орын алғанға ұқсайды.
Ал, аллегорияда олай екі ұшты түсінуге жол жоқ.
«Тұрды патша қайғырып, уайым жен,
«Ала қойды болады қайткенімен».
Аю, түлкі қасында – уәзірлері,
Кеңеседі оларға «қайтемін деп».
«Қолбаң етіп, қорс етіп сөйледі аю:
Батыр патшам, не керек көп ойлану?
Қойды жан деп, есіркеп кім аяйды.
Ақылы ала қойдың – қырып салу…»
(Абай, II том, 129 бет).
Аңдардың арасындағы бұл тәрізді кеңестің болмайтыны жұрттың бәріне мәлім. Сондықтан, арыстан да, аю да, қасқыр да, түлкілер пернелеуден айтылып отырған адамның қара жүректері мен қулары екенін, ала қой – момындар екенін аңғару қиын емес.
Сонымен, адамдардың арасындағы әртүрлі қарым-қатынастары, айуандардың араларындағы қарым-қатынас етіп, айтайын дегенін астарлап, сол айуандардың іс-әрекеттері етіп айтып беретін поэтик тілдіңбір түрі аллегория- пернелеу деп аталынады. (аллегория - пернелеу мұнан бұлай бір ұғым деп түсінілуі керек).
Қазақ ауыз әдебиетінде аллегорияның және көп кездесетін түрі - өтірік өлеңдер. Көбіне жастардың өзара ойын-сауықтарында айтылады. Мұны қазақтың ауыз әдебиетіндегі баснянің алғашқы бастамасы деп жорамалдауға болады. Жалпы құрылысы басняға ұқсайды. Тілі – аллегориямен келеді.
Беріпті бақа қызып көбелекке
Жүріпті қара шыбын жеңгелікке,
Бір туын құмырсқаның ұстап сойып,
Той қылып, ат шаптырған төңірекке...»
Кейде айтушының өзі де араласа жүреді.
«Мен өзім бес жасымда ұрып бардым,
Сонда да тең құрбымнан бұрын бардым.
Айғырын кесерткенің ұстап мініп,
Алдынан қайын атамның қырындадым...»
Міне, ауыз әдебиетіндегі аллегорияның әуелгі нұсқалары деп айуанаттар туралы ертегілер мен осы өтірік өлеңдерді айтуға болады.
Ал, ХVIII ғасырда басталатын тарихи әдебиетті алып, Абай кезіне дейін шолып өтсек, не басня, не ертегі, не сказка, сатирикалық ертегі, қысқасы аллегориямен жазылатын өлең, әңгімелерді кездестіре алмаймыз.
Басня, оның негізгі құралы саналатын - аллегория тарихи әдебиетте ХIХ ғасырдың екінші жарымында ғана көріне бастайды. Әдебиет майданына Абайдан 3-4 жыл ғана бұрын шыққан Ы.Алтынсарин орыс ақыны Крыловтың бірнеше басняларын аударды. Сонымен байланысты, аллегориялық образдар да бұл кездердегі өлеңдердің тілінен орын алды.
«Көзіме күні бойы көрінбеп ең,
Келесін, сөйле – деді, сен қай жатқан.
Сонда бұл мұрынын көкке көтереді,
Жер жыртып күні бойы шаршап келем,
Мазалап, сұрап саған не керекті» .
Алтынсариннің басқа аудармалары да осылар тәрізді.
Алтынсарин Крыловтың үш-төрт қана басниясын аударады. Әйтсе де, осының өзі Абайдың болсын, басня жазуларына мұрындық болды.
ХIХ ғасырдың екінші жарымында Алтынсаринның қолға алған игілікті ісін дамытып, ілгерлеткенде, Крыловтың басняларын шебер түрде қазақтың ұғымына жатық етіп бере білген де – Абай. Абай Крыловтан он төрт басня аударды. Осы аудармамен байланысты Абай өлеңдерінен аллегория орын алды.
Кез қылджы бір күн қарғаға.
Алып ұшып барды да,
Үлкен олжа емес пе
Ірімшік деген қарны ашқа;
Ойлап қарап тұр еді.
Бір қу түлкі сорына
Жақын жерде жүр еді.
Қарағым, неткен сұлу ең»,
«Неткен мойын, неткен көз!
Осыдан артық дейсіз бе,
Ертегі қылып айтқан сөз?»
(Абай, II том 131-132 – бет).
Абайдың аудармасы мен оның алдындағы Алтынсаринның аудармасын тіл жағынан салыстырсақ, айырмашылығы жоқ. Олай болмауы мүмкінде емес. Өйткені, аударып отырғандары басня, басняның тілі аллегория болғандықтан, басқа жол жоқ. Дегенмен де Абайдың бұл туралы да орны бөлек тәрізді.
Өйткені, басняға тән ерекшелік, қып-қысқа өлеңге бірнеше жануарларды қатыстырып, оларды өзара сөйлестіріп, қысқасы сюжетке құру. Бұл жөнінде негізгі орын алатын суреттеу емес, аз сөзге көп мағына сыйғызылып құрылатын қысқа-қысқа диалогтар. Диалогтың мұндай түрі Абайға шейінгі әдебиетте тек Алтынсаринның ғана аудармаларында аз-маз кездеседі. Ал, ауыз әдебиетіндегі өлеңдерде, не тарихи ақындардың шығармаларынан кездестіре алмаймыз. Аз сөзге көп мағына сыйғызып, сол сөздерінде әр жануардың өзіне тән характерлер берілетін өте тұжырымды түрде, кейде ирония, кейде сарказммен құрылатын диалогтардың Крылов баснясын аударумен байланысты Алтынсарин бастаушы ақын болса, Абай оны дамытып, ілгерілеткен, мәдениетті елдердің әдебиеттерінде кездесетін, алдыңғы айтылған принципті берік сақтаған, диалогтардың тамаша үлгілерін жасаушы ақын.
Мысал үшін Абайдың «Шегіртке мен құмырсқа» деген аудармасын алалық:
Аяғына бас ұра ;
«Қарағым, жылыт, орын бер,
«Мұның, жаным, сөз емес,
Жаз өтерін білмеп пе ең,
Ала жаздай қылмап па ең»
Жұмсақ илеу үйлі ме?
Көгалды қуып, ән салып,
Өлеңнен қолым тиді ме?
Өлеңші, әнші есіл ер!
Ала жаздай ән салсаң,
Селкілде де билей бер»
Міне, осы үзіндінің өзінен-ақ қысқа түрде құрылған диалогтың шегіртке мен құмырсқа образдарын жасаула қандай мәні барлығы анық. Не барлығы 20-30 жолдың ішінде пернелеу түрінде әкәкушіл жалқау мен еңбекшінің образдарын жасап, адам баласын еңбекке үндеуде мағынасы терең пікір айтушылық шебер құрылған диалогпен ғана жасалынып отыр.
Әрине, бұл айтылғандардың негізгі орыс әдебиеті, Крыловта, ескі грек әдебиеті Эзопта жатыр. Олардың классик үлгісі қазақ әдебиетіне шебер енгізіп, бойына сіңіруде Абайдың әдебиетте аққұла орны бар. Оны көрмей кетуге болмайды.
Диалог түрінде болмаса да, аз сөзге көп мағына сыйғызу жүйесіне негізделген, төл сөздерді шебер қолданушылық Абайдың өз өлеңдерінде жиі кездеседі. Мысалы:
«Бай алады «Кезінде көп берем», деп,
«Жетпей тұрған жеріңде тек берем», деп,
Би мен болыс алады күшін сатып,
«Мен қазақтан кегіңде әперем» деп,
(Абай, I том, 46-бет).
Ақын төл сөзді шебер қолдануының арқасында көп ұтқан. Артық сурет, артық баяндаулар қысқартылып, ой түйініне төл сөздер арқылы тікелей келген. Абайдың қолданысында әр төл сөз өзі үшін өздері жауап беріп, ақынның айтайын деген пікірін қысқа түрде ұқтыра алады. Сөйтіп, Абай Крыловтан қазақшылаған баснялары арқылы жалпы аллегорияға ерекше бір жаңалық кіргізе қоймаса да, аз сөзге көп мағына сыйғызған диалог жөнінде қазақ әдебиеті үшін зор еңбек етті.
Әдебиеттік оқу бағдарламасында мысалдар көбінесе оқытудың бастауыш буынында беріледі. Ең алдымен, мысал жанры, оның өзіндік ерекшелігі туралы әдеби‑теориялық ұғымнан мағлұмат, түсінік берген жөн. Яғни мысалда ойдың ашық, айқын берілмейтіні, жорамал, меңзеу астарлы түрде берілетіні,, кекесін, мысқыл, әжуа, юмор, ащы сатира оның негізгі көркемдік тәсілі екендігін оқушыларға әңгімелеу, баяндау тәсілімен жеткізген дұрыс. Мысалдарды оқу, талдау барысында бұл түсініктерге қайта оралып, осы ұғымдарды оқушылардың өзіне аңдатып, түйіндетіп отыру керек. Алдымен, әдеби-теориялық ұғым беру, оқушыларды оқығалы отырған көркем шығарма ерекшелігін аңдауларына, ары қарай оны талдау белсенділіктерін арттыруға жетелейді. Оқығалы отырған мысалды алдын ала үйде оқып келу тапсырылса, оның тиімділігі тіпті зор болмақ (мұғалім мысал жанры туралы кіріспе түсінікті сол тапсырманы беру алдында айтуы керек). Мұғалім ол үшін оқушыларға мынадай үлестірме­-көмек нұсқау таратып, өз беттерімен оқу, түсіну, талдау жасауға жетелейді. Мысалы 4-сыныптағы [23, 30] И.Крыловтың «Есек пен бұлбұл» мысалын алайық (Абай аудармасы).
- Есек пен бұлбұл туралы не білесіңдер? Есек қандай хайуан, бұлбұл қандай құс?
(Өздеріңе арнап көгілдір экраннан беріліп жүрген әр түрлі хабарларды, өздерің оқыған ертегілерді еске түсіріңдер).
- Есектің өтініші, яғни бұлбұлға ән салып бер деуіне көңіл қой.
- Бұлбұл әнінің “мың түрлі күйге салған» құдіреті сипатталатын шумақтарды тап. Адам, жан-жануар, табиғаттың сол кездегі қалпын көңіліне тоқы.
- Есектің бұлбұл әніне берген бағасы, сыны айтылатын шумақты тауып, назар аудар.
- «Әтештен үйрену керек» деген ақылға қосыласың ба? Қосылмасаң, себебін дәлелдеуге тырыс.
- Ең соңғы шумақтың мазмұнына ой жүгірт:
А) Қалай ойлайсың, неге ақын «Мұндай сыншыдан құдайым бізді сақтасын» деп, қорытындылайды.
Ә) Өзің осы қорытындыға келісесің бе?
Б) Қорытындыға автордың көңіл күйі туралы не айтар едің?
- Осы мысалда есек, бұлбұл, әтештер арқылы ақын не айтпақшы болған деп ойлайсың? Қандай астарлы ой бар?
- Өзің сабақта осылардың қайсысының сөзін мәнерлеп оқып едің?
Әдеби шығармалардың басқа түрлерінен мысалдың мынандай өзгешеліктері бар:
ә) мысалда белгілі бір үгіт, тәлім-тәрбиелік мән болатыны.
б) оның оқыту ерекшелігі. Осыдан келіп, мынандай әдістемелік сұрақ туады: мысалдағы аллегорияны ашу керек пе, жоқ па? Мұндай сұраққа жауап беру үшін мысалдың сипатын, мазмұнын, оны балалардың қалай қабылдайтынын байқап қараған дұрыс.
Қорыта айтқанда, мысалды төмендегідей жолдармен оқуға болады:
1. Оқылатын мысал жөнінде мұғалім алдын ала әңгіме өткізеді; онда балаларға түсінігі ауырлық келтіретін сөздердің (сол мысалдың ішінде кездесетін) кейбіреулерін кірістіре отырып, олардың мағаналарын аша кетеді.
2. Мұғалім мысалды әуелі нақышына келтіріп, өзі оқиды, сонан кейін оқушыларға оқытады.
3. Мысалдың мазмұны талданылады.
4. Мысалдың кей жерлерінен үзінді келтіре отырып, ондағы негізгі ойдың не екені қорытындыда әңгімеленеді.
5. Мысалдың мазмұнына ұқсас өмірде кездесетін іс-әрекеттерден мысалдар келтіріледі.
6. Рольге бөліп оқытылады.
Бұл көрсетілгендер өзгеріссіз осы күйінде үнемі сақталып отырылсын деген ой тумасқа тиіс. Өйткені мысалдың мазмұны мен сипатына қарай, бұл айтылғандардың кейде қысқартылуы немесе толықтырылып отырылуы да мүмкін. Дегенмен мысал оқытуда негізінен осы принципті ұстаған жөн.
Әр жастағы балаларға көркем шығарма оқып беру сабақтары балаларды сол шығармалардың мазмұнымен таныстыру, оларды эстетикалық ләззатқа бөлеу, белгілі бір өнегелі түсінік, адамгершілік сезімге тәрбиелеу мақсатында өтеді. Бұл сабақтарда балалар тындайды, талқылайды, көркем шығармаларды қайталап айтады және олардың алдына жаттап алу мақсаты қойылмаса да, оны түгелімен немесе бөліп-бөліп еріксіз жаттап алады. Бұл — өздігінен есте сақталу. Балалар бақшасында көркем шығармаларды оқытуға ұсынылған методикалық тәсілдер балаларға өздігінен есте сақтап қалуды қамтамасыз етуі керек.
Алайда балаларды есте сақтауға ү й р е т у керек, олай дейтініміз мектеп жасына дейінгі балалар өз еркімен есінде сақтауға өзі күш-жігер жұмсай алмайды.
Өз еркімен есінде сақтау —бұл ойдың ішкі жұмысы, балаға үш жақты пайдалы: балаға тілінің баюына, өздігінен есте сақталудан гөрі, тезірек көмектеседі; эстетикалық сезім — поэзиялық сезімді, тілдегі әсемдікті сезінуді дамыта түседі; есте сақтауды — елестетумен байланысты образды есте сақтауды, ойлаумен байланысты, психологтардың пікірінше, есте сақтаудың нағыз жетілген түрі болып табылатын ауызша (сөздік) есте сақтауды — нығайтады.
Балаларды есінде сақтап алуға қалай үйретеді?
Психология теориясында ойда сақтаудың негізгі екі жолын айырып айтады:
1.өздігінен есте сақталу, яғни басқа бір мақсаттағы іс-әрекет процесінде адам еркінен тыс есте қалу;
2. өз еркімен есте сақтау, бұл есте сақтауға саналы түрде ұмтылудың нәтижесі болып табылады;
4. есте сақтауға үйрету;
6. тексті еске түсіру.
Алдымен оларға есте сақтау, жадында ұстау деген сөздердің мәнін (лексикалық мәнін) түсіндіреді. Әуелі бұл сөздерді қайталап айту деген сөздің синонимі ретінде түсіндіреді.
Сонымен, өз еркімен есте сақтаудың тәсілдері: 1) тексті қайталау, 2) тексті еске түсіру.
Бірақ бала тексті қайталағысы, әсіресе еске түсіргісі келмеуі мүмкін. Тәрбиеші К. Д. Ушинскийдің еске түсіруді сипаттаған мына сөзін есте ұстауы керек: «еңбек, кейде киын еңбек те, баланы аз-аздап үйретеді, өйткені ұмытшақтықтың себебі әрдайым ұмытқанды еске түсіруге еріншектіктен болады». Есіне түсіргенде қолдап, қуаттап, «ұмытқанды еске түсіруге еріншектікті» болдармау тәрбиеші үшін ақиқат болуы керек.
Қайталау мен еске түсіруге балаларды ынталандыруда тәрбиеші мынадай құралдарды колдануына болады:
1) көркем поэтикалық шығарма балаларға ұнауы керек (музыкалылығымен, образдардың көркемділігімен, этикалық мазмұнымен), ол балаларға эстетикалық ләззат беру керек, адамгершілік қанағат әкелуі тиіс (балалар оның кейіпкерлерін ұнатуы, олармен тағы да кездесуді күтуі, өлеңді тағы да тамсана тыңдағылары келіп отыруға тиіс);
2) мұғалімді жақсы көретін балалар оны қуантуға, оның мақтаған сөзін естуге талаптанып, оның өтінішін орындауға тырысады.
Мұғалім, егер жақсы оқи алатын болса — даусымен және мимикасымен өзінің нағыз сезімін балаларға жан-тәнімен жеткізе алса; өзінің шыншылдығымен, әдептілігімен, тілектестігімен, олардың табысына адал құштарлықпен қарайтынына сендіре алса, балаларға көркем шығармаларды өз еркімен есте сақтаудың жоғарыда аталған құралдарының пәрменділігін қамтамасыз етеді.
Мұғалім өзі айтқан нәрсені баланың есте сақтайтынына және ойына түсіре алатынына әрбір баланы сендіре білуге тиіс (бұл әсіресе ұялшақ, жасқаншақ балалар үшін керек).
Жолдастарымен жарысқа түсу ниетін қолдау (кім артық біледі?), сондай-ақ оларға сыйлық жасау ниеті (үйден жаттап келген өлеңді топта оқып беру) және тағы басқалар балалардың көркем текстерді есте сақтауына қосымша стимул бола алады.
Көркем мәтінді жаттатуға арналған сабақтарды ,ұйымдастыру..
Мәтінді еске сақтау үшін, психологтардың мәліметтеріне қарағанда, балаға 8—10 рет қайталау керек, бірақ бір сабақта емес; 2—3 сабақ бойы есіне түсіру қажет.
Шығарманы бірден т ұ т а с жаттатады: бұл ұйқас үндестігін, образдар құрылымын, айтылу үндестігін түсіну үшін қажет. Өлеңді әрбір сабаққа бөліп жаттату шығарманың маңызын жояды, оны есте сақтауға, қабылдауға зиянын тигізеді.
Көлемі үлкен шығарманы жаттаған уақытта оны бөлік-бөлігімен есте сақтауға рұқсат етіледі.
Сабақ әдетте мынадай жоспар бойынша құрылады:
1) мұғалімнің кіріспе сөзі (немесе қысқаша әңгіме өткізу);
2) мұғалімнің мәтінді түгел оқып шығуы;
3) есте ұстау қабілеті жақсы баланың тексті түгел қайталап шығуы;
4) есте ұстау қабілеті нашар баланың тексті түгел қайталап шығуы.
Есте ұстау қабілеті нашар балаларға мұғалім көмектеседі: көзқарасымен, қимылымен мақұлдап, сөздерді есіне салады, интонацияны өзі айтып береді (алғашқы уақытта жай еліктеуді талап етеді).
Бір мәтінді бірнеше рет қайталау балаларды жалықтырмас үшін, тәрбиеші жұмысқа ойын элементтерін кірістіреді:
Бір сабақ түгелдей бір шығарманы жаттатуға арналуы мүмкін емес: балаларды берілген өлеңге деген ынтасын жойғанша жалықтыруға болмайды. Жаттатуға арналған сабақты, тәжірибеге көрсетіп отырғанындай, басқа жұмыс түрлерімен, мысалы, бұрын жаттаған өлеңді қайталаумен (немесе еске түсірумен), сөйлеу техникасы жөніндегі ойындармен толықтырған орынды.
Әр жанрлы шығарманы жаттату жұмысы сол жанрға байланысты әр түрлі жүргізіледі.
mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2017 год. (0.414 сек.)Пожаловаться на материал