ru ru ru ru ru hi kk kk kk kk kk kk kk kk en ru ru kk kk en uk ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru kk hi ru
АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника
Қазақстан аумағында мезолит кезеңі осы кезге дейін аз зерттелген. Бұл уақыттың материалдық мәдениеті туралы алғашқы ақпарат 50-жылдарда ғана пайда болды. 70-80-жылдардағы В.Ф. Зайберттің Есіл өңірінде,В.Н. Логвиннің Қостанай маңы мен Торғайда жүргізген далалық зерттеу жұмыстары ғана мезлит және оның далалық өңірдегі айрықша белгілері туралы жалпы сипатта алғашқы түсініктер алуға мүмкіндік берді. 80-жылдардың аяғы мен 90-жылдардың басында Батыс және Оңтүстік Қазақстанда археологиялық зерттеулер жандандырылып,бірнеше жаңа тұрақ ашылды.
Тас ғасырының аяғына қарай далалық-орманды далалық өңірдегі жабайы жануарлардың түр құрамы едәуір артып:жылқы,қоян,сутышқан,құндыз,қасқыр,түлкі, аю,қабан,елік,бұлан,қарақұйрық,киік,бизон,түр болды. Олардың арасында жануарлар үйірлерінің саны жеткіліктңлігіне байланысты сонау палеолит дәуірінде қалыптасқан тобырлы түрде қамалап және қуалап аулау дағдысы жойылмады. Бірақ Қазақстан тұрғындарының өмірінде аң аулаудың жеке әдістері жетекші маңыз алады.
Алғашқы аңшылар жоғарғы палеолиттің өзінде-ақ жайғасқан жерлерінен аңды қамалап аулауға тиімді орындарға қоныс аударды. Бұл табиғат аймақтарының ауысуына ғана емес,халық санының ұлғаюына да байланысты: аң аулайтын жер таршылық етіп,тұрғындардың бір бөлігі барған сайын алыс солтүстікке,Ертіс,Тобыл, Торғай,Орал өзендерінің аңғарларына қоныс аударады. Мезолиттік тұрақтар осы кезге дейін палеолиттік орындар табылмаған жерлерде пайда болады. Сонымен бірге бүкіл Қазақстан аумағында осы кезге дейін жиырма шақты ғана мезолиттік тұрақтар мәлім және солар ғана жақсы зерттелген,ал палеолиттік (неғұрлым ертедегі) тұрақтардың қазірдің өзінде тіркелген,жүзден астам. Бұл тұрғындар санының кемігенін білдірмейді. Ежелгі адамның өмір салты өзгерді,олар неғұрлым жиі қозғалып,аң аулауға қолайлы алаптарды іздестіріліп жиі қоныс аударып отырды. Сондықтан бүгінгі күні ортаңғы тас ғасырының тұрақтарын табуға байланысты қиындықтар туып отыр:өйткені олар көбінесе небәрі бір маусым ішінде ғана болып,олардың орнында материалдық қалдықтар қалмады деуге болады. Сонымен б.з.б. VІІІ мыңжылдыққа қарай қазіргісінен әлдеқайда жұмсақ болған жылы климат ұзақ мерзімді,жылы және басқа тұрғын жайлар салуды қажет етпеді,сондықтан аңшылар өз тұрақтарының орнын оңай әрі тез ауыстырып отырды. Қызылжар қаласына жақын Есіл бойынан Мичурин, Боголюбов-2,Явленко-2 тұрақтары табылды. Сәл оңтүстікте,Атбасар маңында-Тельмаң-7,-8а,-9а,-14а,одан да оңтүстікте,Қарағанды маңында Әкімбек және Қарағанды-15 тұрақтары бар. Көкшетау маңындағы далалық Шағалалы жағалауындағы Виноградовка-2а,-12 тұрақтары мәлім. Торғай ойпаты ауданында-Дұзбай-6,Қостанай қаласы маңында Дачная және Евгеньевка тұрақтары орналасқан.
Әлбетте тұрақтар өзендер мен көллердің жағасына орналасатын. Жоғарыда айтылғанындай,тұрғын үй құрылыстарының қалдықтары сақталмаған. Есіл өзені аңғарында көлемі 40-60 шаршы метр,қаңқасының қабырғаларының бөренелері терең көмілмеген жеңіл,тік бұрышты құрылыстар болған деп жорамалдауға ғана болады. Сондай-ақ лашық тәрізді тұрғын жайлар салынған,олардың орындарында шағын шұңқырлар ғана қалған.
Мезолит дәірінің ең маңызды өнертабысы-садақ. Шынына келгенде адамға ол жоғарғы палеолитте мәлім болған,бірақ оның кең таралуы жеке аң аулауға байланысты ғана мейлінше қажет болды. Садақ пен жебенің ойлап табылуы өндіргіш күштер дамуында шын мәнінде революция еді. Сайып келгенде бұл ежелгі адамның шаруашылық өміріндегі түбірлі өзгерістерге жеткізеді. Садақ пен жебе барлық жерге дерлік тез таралды. Ол 10 мың жылдан астам уақыт бойы ең тез атылатын және ең жаңа қару болды. Оның найза мен шанышқыдан артықшылығы нысананы алыстан атуында ғана емес,сонымен қатар ату әдістерінің алуан түрлі:тұрып та,жатып та, отырып та атауға болатындығында еді.
Мезолитте еңбек құралдарын дайындау техникасында до одан әрі принципті өзгерістер болды;олардың мөлшері тастың мөлшеріне байланысты болған жоқ. Бұл өыстырма техникасының арқасында мүмкін болды. Оның мәні мынада еді; заттың (пышақтың,қаңжардың,жебе мен найза ұшының) негізі сүйектен немесе ағаштан жасалды. Олардың негізінде ұзынша қиықтар-саңылаулар жасалып,оларға ұзындығы 2-1 см пышақ сияқты тас қалақшадан істелген өткір үш салынып,қара маймен немесе қара майлы затпен бекітілді. Сөйтіп осындай қалақша бейімделген нұсқаның түпкі түрі ретінде (оның үстіне Қазақстан аумағында ғана емес,іс жүзінде бүкіл әлемде) кеңінен таралды. Бейімделген нұсқаны қосымша өңдеу және оларды негізге немесе сапқа бекітудің әр түрлі әдістері арқылы іс жүзінде кез келген еңбек құралын дайындауға болатын еді. Сол кезде олардың жаппай таралғандары мыналар;жебелердің,шанышқылардың,найзалардың ұштары,тері өңдеуге арналған қырғыштар мен сүргілер,пышақтар,әр түрлі түйреуіштер,теріні,сүйек пен ағашты өңдеуге арналған қырғылар. Тас сынықтарынан көбінесе қырғыштар жасалған.
Қазақстан мезолиті ескерткіштерінен табылған материалдық қалдықтар кешенінің Оңтүстік Орал,Батыс Сібір,Каспий маңы өңірі ескерткіштерінен елеулі айырмашылықтары жоқ. Жебелер ұштарының түріндегі жәнен бейімделген нұсқаны қосымша өңдеу әдістеріндегі болмашы айырмашылықтарды ғана атап өтуге болады. Мысалы, Мичурин,Дүзбай-6,Дачная тұрақтарындағы геометриялық нысанда қыстырмалар жоқ. Сонымен бірге бұлардағы қыстырма қалақшалар тым шағындығымен ерекшеленеді,сондықтан «микролиттер» деп аталған.Бұл ерекшеліктер аумақтық та,хронологиялық та бола алатын еді. Маңғыстау түбегінің мезолиттік мәдениетінің қалыптасуы туралы мәселе адамның Арал-Каспий суайрығын игеру тарихымен өзара тығыз байланысты. Маңғыстаудың мезолиттік тұрағы (Қызылсу-1 және басқалар) мен Солтүстік-батыс (Айдабол тобы) және Оңтүстік-батыс (Дефе-Шығанақ) Үстірттің соларға жақын ескерткіштері ұшты қырғыштардың үлкен тобымен,жиектері ұсақ оймалы және иілген қырғылармен,ассиметриялы және сирек болса да симметриялы трапециялармен, шағын кескіштермен,кескіштермен,сабынан суырылатын жапырақ сияқты жебе ұштарымен,қыстырмалармен,ұшы қиғаш өткір бізімен,қалақшалармен және қабаттары өңделген ұшы бар сынық тастармен сипатталады.
Аубекеров Б.Ж. Криогенные структуры и криолитозоны плейстоцена Казахстана-Изв. АН СССР. Сер.географ.1990.№4.
Алпысбаев Х.А. Памятники нижнего палеолита Южного Казахстана.А.1979.
Алпысбаев Х.А. Олдувея, Магадевиана индустриясы және олардың Қаратау бұйымдарымен байланысы.//Поиски и раскопки в Казахстане.А.1972,47-56-б.
Movius H. Eariy man and Pleistocene stratigraphy in Southern and Eastern Asia
Papers of the Peabody Museum of Am. archaeol. and ethnol. Combridge. Mass,1944.Vol. XIV.N 3.284 р.
Алпысбаев Х.А. Значение палеолита для расчисления антропогенных отложений.-Мына кітапта; Культура древних скотоводов и земледельцев Казахстана,А., 1969,119-б.
Медоев А.Г. Геохронология палеолита Казахстана,А., 1982.
Деревянко А.П., Аубекеров Б.Ж., Таймаганбетов Ж.К. и др.Палелит Северного Прибальхашья,Новосибирск,1993.
Алпысбаев Х.А.Памятники нижнего палеолита Южного Казахстана.А.1979.
Медоев А.Г. Геохронология палеолита Казахстана,А., 1982.
Таймагамбетов Ж.К.Проблемы палеолита Западного Казахстана.-Тез.дока. Всесоюз. арх. конферен. М.,244-245-б.
Таймагамбетов Ж.К. Древнейшая стоянка человека в Восточном Казахстане.-Маргулановские чтения. Петропавл,1992,26-27-б.
Таймагамбетов Ж.К.Геоморфологическая ситуация и стратиграфия многослойной палеолитической стоянки им.Ч.Валиханова. Мына жақта; Палеология и расселения древнего человека и Северной Азии и Америке. Красноярск.1992.
Таймагамбетов Ж.К. Палеолитическая стоянка им. Ч.Валиханова.А.,1990.
Деревянко А.П.,Таймаганбетов Ж.К. и др. Исследования в Южном Казахстане.-АО,М., 1993,197-Б.
Таймагамбетов Ж.К.Палеолитические памятники Центрального Казахстана.-Мына кітапта; Археологические,этнографические и антропологические исследования в Моголии. Новосибирск,1990,103-106-б.
Медоев А.Г. Об истоках древнего палеолита Сары-Арки.//Изв.АН казССР. Сер. обществ. наук. 1965.Вып.4,7-б.; Соныкі. Каменный век Сары-Арки в свете новейших исследований.//Изв. АН КазССР. Сер. обществ. наук.1964. Вып.6,92-б.
Медоев А.Г.Геохронология палеолита Казахстана.А.,1982.
Таймагамбетов Ж.К.Памятники каменного века.-Мына кітапта;Археологические памятники в зоне затопления Шульбинской ГЭС.-А.,1987,1 тарау.
Костенко Н.Н.,Алпысбаев Х.Л. Палеолит в районе Турланского перевала хребта. Қаратау.//Вестник АН КазССР.1966,№8, 67-б.;Алпысбаев Ж.А. Находки памятников каменного века в хребте Каратау.//Труды ИИАЭ АН КазССР.1962,т.14.20-б.
Черников С.С. Находки палеолитических стоянок в Восточном Казахстане,63-70-б.;Таймагамбетов Ж.К. Стоянка эпохи каменного века в зоне Шульбинской ГЭС. //Проблемы археологии и этнографии Сибири. Иркутск,1982,27-29-б.
Формозов А.А. Новые материалы о станках с микролитическим инвинтарем. //КСИИМК,1949,Вып.25.
Матюшин Г.Н. Мезолит Южного Урала.М.,1976.
Ахинжанов С.М.,Макарова Л.А.,Нурумов Т.Н. К истории скотоводчества и охоты в Казахстане.А.,1992.
Мартынов А.И. Археология СССР.М.,1973.
Таймагамбетов Ж.К. Палеолит Казахстана. Автореф.дисс.д.и.и. Новосибирск,1993.
mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2017 год. (0.167 сек.)Пожаловаться на материал