kk ru ru ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en en ru ru
АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника
Сегіз сері қалдырған әр алуан өлең, толғау, қисса, дастандар, мақал-мәтел, шешендік сөздер Қазақ ССР Ғылым академиясы М.О.Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтының қолжазба қорында сақтаулы. Бұл материалдарды тапсырушылар – Жезқазғандық Төлегенұлы Бекен қариядан жазып алдым десе, Қ.Биғожин Жезқазған облысы Никольский қаласының тұрғыны Пішенбаев Төлепбергеннен, павлодарлық Елеуке Қалдановтан, Солтүстік Қазақстан облысының тұрғыны З.Мырзағұлұлынан хатқа түсіргенін айтады.
Енді бір топ зерттеушілер Сегіз туралы деректер мен оның өлең, жырларын жариялауға да зер салып отырды.
Секілді жанған оттай жалындаған
Көп жігіттің топ бастар серкешімін,
Ортасында биігі - өркешімін.
Сал, серінің жетекші, өнерпазы
Үш жүздің бұл күндегі еркесімін.
Бұл жолдар ақынның жалпы поэзияға қояр талабы мен ішкі толғаныс-тебіреністерін айқын аңғартады. Осы ерекшелік оның махаббат тақырыбындағы лирикалық өлеңдерінен де мол аңғарылады.
Лирикалары. Сегіздің сүйіспеншілік жырларынан жастық шақтың ыстық лебі еседі. Бұл, әсіресе, оның Мақпал сұлуға арнап шығарған «Қызғалдақ», «Үміт» атты өлеңдеріне тән. Ақын Мақпалдай сұлудың сымбатты кескін-келбетін өз қиялындағы, асқақ бейнемен астастыра сипаттауға орай өзіне дейінгі поэзияда бар образдау жүйесін тиімді пайдаланып отырған. Айталық сұлу қызды көргеннен кейінгі шалқыған көңіл-күйін ол «тұнып жатқан айна көлге кенеттен дауыл тиіп тасығандай» деп суреттеуімен болады. Бұдан әрі оның поэзиясындағы дәстүрлі «кер марал, аққу, шынар» бейнелерін де ұтымдылықпен қолданғанын көреміз. Бірақ ақын бұларды өзінің шын сезімнен туған жүрекжарды асқақ арман, ой-тілегімен шебер ұштастыра білген.
Сегіз сері – халық әдебиеті үлгілерімен қатар, Шығыс сазынан да көп үйренген ақын. Әсіресе, оның сүйіспендік тақырыбындағы қысқа лирикалық өлеңдері мен кейбір лироэпикалық дастандарынан («Кер бие» т.б.) Шығыс әдебиеті үлгісі тайға таңба басқандай, Шығыс әдебиетіндегі аты әйгілі Фархад пен Шырын, Баһрам мен Күләнда, Ғайнижамал бейнелерін еске алып, соларды үлгі тұта сөйлейді. Оның Мақпал сұлуға арналған «Қызғалдақ» атты ғашықтық өлеңіндегі гүл бақша мен сайраған бұлбұл, хор қыздарымен бейіш-жұмақ – Иран бақ сипаттамалары осының бұлтартпас дәлелі.
Сыр бойы болғанында бейне Иран бақ,
Мақпалжан, айналайын сен қызғалдақ...
Секілді Бапрам мен Күләндамдай,
Сұлу қыздың сын-сымбат, әсем тұлғасын асқақ жырлауда ақын тек осы бағытты ұстанып қана қоймайды. Оның таза ұлттық кейіпте көрінуіне кұш салады:
Шаштарын түнде тарап, күндіз өрген,
Шешен қыз ата-анадан үлгі көрген.
Еріні бүлдіргендей көркем қызбен,
Жігітте болмас арман ойнап-көрген.
Мұндай суреттемелер ақынның өзге бір топ әнге арналған өлеңдеріне де тән. (Мақпал, Гауһартас, Әйкен-ай, Қарғаш, Еңлік т.б.) Бұлардан халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан әсемдік жайындағы эстетикалық ұғым түсініктері де мол аңғарылады. Патшаға қызмет етуден бас тартып, үнемі қашып жүрген Сегіз сері өзінің туған ел, өскен жеріне деген ең бір ыстық сезімді жырларын арнайды. Мысалы: «Қызғалдақ» атты жырында да сол «кір жуып, кіндік кескен» ел мен жерге деген махаббаты шынайы көрініс тапқан:
Қолыма ұстап жүрмін ерлік туын,
Сүйсем деймін қыздардың ақша қуын.
Көзімнен туған өлке бірі-бір ұшып,
Сағындым Көк Есілдің мөлдір суын.
Сегіздің туған жерге арналған жырларынан «Айымжаным» (жер аты) атты туындысын бөле-жара атауға болады. Мұнда ақын туған жер табиғатын ырыс-байлық көзі санап оның адам өмірімен астастыра сипаттап өзіне де күш-жігер, шалқар шабыт берер құтты қоныс, аяулы мекен ретінде көзге елестетеді:
Айнакөл мөлдір сұлу Айымжаным,
Бір өзім ұйытқысысың мал мен жанның.
Биікше белесіне ауыл қонған,
Жамылып жасыл жібек, қодас жалын.
Сегіз серінің мадақ өлеңдерінің тарихилығы.
Сегіз серіге Жаяу Мұса «Ер Сегіз» өлеңін, Нұржан Наушабаев «Сегіз сері» атты ұзақ жырын арнаған.
Алайда Сегіз сері көп жылдар бойы айтылмай ұмытылып бара жатқан кезде есімін мәлім еткен Ғабит Мүсірепов «Ұлпан» романында бір топ ақындар мен сал-серілерді «атақтының атақтысы – Сегіз сері ақынның мұрагерлері», -деп жазды. Сол Сегізсері Шақшақовпен Сәтбай Шетікұлы (1823-1902) жүзбе-жүз кездесіп, сыйлы қадірлес болған. Мүмкін Сәтбайдың әкесі де, атасы да бүкіл ауыл Шақшақовтармен бұрын таныс болуы, өйткені арғы аталары – Толыбай сыншының ұрпақтары қолөнер, аңшылық, құсбегілік-саятшылық, емшілік өнер иелері болған, әрі оларға ақындық, батырлық та дарыған деседі.
Сәтбай дәулетті, ауқатты отбасында дүниеге келіпті де бір атадан жалғыз болғандықтан ерте есейген, ақылды да байсалды, салмақты, өз кезіндегі жайсаң адамдармен сыйлас, қадірлес, біршама мырза да болған, деп ел әңгімелейді. Сәтбайдың тұңғышы Имантайдың 1845 жылы дүниеге келуіне орай үлкен той жасап, қазақ сахарасының түкпір-түкпірінен атақты адамдар, әншілер, күйшілер, ақындар шақырылыпты. Олар өнер сайысына түскен. Дүниеге жаңа келген Имантайдың келешегінен мадақтау, толғау жыр шығарылуы тиіс болыпты. Тойға шақырылған Сегізсері табан астында ұзақ толғауды төге жөнеледі. Жырда халқына қалаулы, еліне елеулі болған, жерін шапқыншылықтан қорғаған қол бастаған батырлардың, әділ билеушілердің, ақылгөй даналардың, майталман шешендердің қасиеттері дәріптеледі. Ақын жырлаған сол адамдардың көбі елдің тарихында, халықтың есінде сақталған адамдар болатын. Кейде өлең тексі табылып «Орталық Қазақстан» газетінде 1986 жылғы 15 қарашадағы санында, одан «Ақ бата» жинағында 1993 жылы басылды.
Осы тарихи жыр бейне бір зерттеу тәрізді, нелер ұлы тұлғалар, жайсаң жандар теңеу ретінде аталады.
М.Жармұхамедов: «Сегіз ақын, жыршы, серілігімен әнші-күйші, палуандығымен көзге түсіп, зор қызметке бөленген. (ХІХ ғ. қазақ ақындары. А., 1988)
Мадақтау жырда аталған тұлғалардың көпшілігі белгілі де, біразы қазіргі ұрпақтарға таныс емес. Мысалы, ХІV ғасырдың соңы мен ХV ғасырдың бірінші жартысында өмір сүрген, жыраулық дәстүрдің алғашқы өкілдерінің бірі ойшыл Асанқайғы, ХV ғасырдағы қазақтың бірінші ханы әз Жәнібек, ақын Махамбет Өтемісов (1804-1864) жұртқа танымал тұлғалар болса, Дәстем сал, Келден би, ер Дәулен, Қараменде шешен кезінде, мақтау өлең айтылған ортаға мәлім болған атақты адамдар кейінірек ұмытыла бастаған.
«Керейде Дәстем салдай бағалы бол». Қандай әдемі тарихи сөздер. Сал, сері атану қазақтың тамаша ұлттық дәстүрі, көркемдікті, сымбаттылықты, әдемілікті, дарындылықты танып, қастерлеу ертеден дамыған. Осы қасиеттер дарыған адамдарды жұрт қастерлеп, сал не сері деген атақ береді де олар ел еркесі саналады.
«Ер Дәулендей халқының батыры бол». Қазақ халқының тарихында батырлар, олар туралы эпостық жырлар мол. Кейбір батырлардың есімі әлі де анықталған жоқ. Солардың бірі осы аталған ер Дәулен батыр. Бір деректен оқыған ақиқат еске түседі, мысалы, батырлар туралы дастандардың бірінде «Сүйіндік – Күлтен 80 батыр тәрізді қазіргі ұрпаққа белгісіз батырлардың (Әлкей шығармасында қозған Бекше мерген) есімдері аталған» («Дауа», 1991, №14 қазан). Осы тәрізді аты ұмытылып бара жатқан адамдар туралы деректер жинау қажеттігі түсінікті.
Бір құнды дерек – кезінде 1836-1837 жылдары болған көтерілісі, қолбасшылары Исатай, Махамбет батырлар жинаған қолға қосылған Сегіз сері осы батырларды алғашқылардың бірі болып жырға қосуы – «Махамбеттей жұртыңның ақыны бол», «Беріште Исатайдай жүректі бол» -олар туралы ел-жұрт бағасы көркем айтылуы. Бұл бағалы сөздер көтеріліс 1837 жылы басталғанын аз-ақ кейін, іле-шала десе де болады, Махамбет жалынды, мұңды өлеңдер шығарып жүрген кезде, яғни 1845 жылы Сәтбай аулында айтылған ғой.
Мадақ жыр – ода қазақ тарихында талай саңлақтардың атына толы. Оданың шумақтарындағы Қазыбек Келдібекұлы (1667-1764) – Қаз дауысты Қазыбек даналығымен «Тәуке заңдарының жинағын» - «Жеті жарғыны» жасауға атақты шешен би, ол Түркістандағы Қожа Ахмет Яссауи ғимаратында жерленген.
Қазақ даласының сал, серілер атасы атанған ақиық ақын, дүлдүл әнші Сегіз серінің өмірі мен шығармашылығы туралы там-тұмдап жазылып жүрсе де оның туындылары түгел жиналып, жүйеленіп, зерттелген жоқ, қайда жерленгендігі де белгісіз болып келді. Жақында ынталы топ Солтүстік Қазақстан өлкесіндегі Жамбыл ауданының орталығы Благовещенко селосынан алты шықырымдай жердегі Маманай қойнауына бабалары Толыбай сыншымен, Қожаберген жыраумен Сегізсері қатар жерленгендігін анықтады. Осы оқиғаға орай Жамбыл аудандық әкімшілігі әруақтарға арнап ас беріп, дұға оқытуды көздеп отырғаны хабарланды. Атақты Толыбай сыншыны да, Қожаберген жырауды да сол кезде Сегіз сері өлеңге қосқан, тағдыр оларды мәңгілікке бірге жайғастырыпты.
Соңғы жылдары газет беттерінде Сегіз сері жөнінде дау-дамай айтыс өрбіп, оның шешімі шықты.
Данная страница нарушает авторские права?
mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2017 год. (0.154 сек.)