kk ru ru ru kk ru en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru ru
Көкөніс дақылдарының өсу, көбею және даму ерекшеліктері
АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника
Өсімдік ағзасының қалыптасу негізінде оның онтогенездегі басты тіршілік үдерістері – өсімдіктің өсуі және дамуы жатады. Өсу – ағза құрылым элементтерінің жаңадан пайда болуы, әдетте оның және басқа бөліктерінің көлемінің кері айналмайтындай түрде артуы; даму-тіршілік циклы процесінде өсімдіктің немесе оның жекелеген мүшелерінің, ұлпаларының және жасушаларының құрылымдары мен қызметінің сапалы өзгеруі. Өсу негізінен сандық, даму сапалы өзгеріс сипатымен өтеді.
Көкөніс дақылдарының өсуі, дамуы және өнімділігі өсімдіктің тұқым қуалау ерекшеліктеріне және қоршаған орта жағдайына тәуелді.
Өсу мен дамудың тұқым қалыптастыру шағы төрт – бүршіктену, гүлдеу, жеміс салу және қартаю кезеңдерден тұрады. Бүршіктену кезеңінде гүл сидамы және гүл шоғыры қалыптасады, гүлдеу кезеңі тозаң мен жыныс клеткасының пісіп-жетілуімен сипатталады.
Қартаю – цитоплазма коллоидтарының тұтқырлығының артуымен, оның өткізгіштігінің төмендеуімен сипатталады. Қоректік заттардың келіп түсуінің қиындауының нәтижесінде өсімдіктің бүкіл мүшесі бірте-бірте өле береді.
Су жетпеген клетканың өсуі баяулайды немесе біржола тоқтайды, олар ұсақ болып қалыптасады; фотосинтез күрт басылады нәтижесінде өнім төмендейді. Ойдағыдай өсу және даму үшін жарықтанудың және жарықтың құрамының мәні өте зор.
Өсімдіктің өсу мен дамуына қоршаған орта жағдайының әсері әртүрлі болу мүмкін. Өсімдіктің құрамы, соған байланысты, өнім құрылымы онтогенезде өсу мен даму үдерістерінің өзара әрекетінің нәтижесінде қалыптасады. Өсімдіктің өсуі мен дамуына ойдағыдай әсер ететін көптеген тәсілдер бар. Көкөніс дақылдарының өсуі мен дамуын басқару агротехникалық әдістерімен іске асырылады: дақылмен, көктеумен, өсіріп жетілдірумен: бұған шартты түрде пісіріп жетілдіру және сақтауды жатқызуға болады. Өсімдіктің өсуі мен дамуына жасушаларда және ұлпаларда пайда болатын табиғи үдеткіштер, ауксиндар, гиббереллиндер, дәрумендер, сондай-ақ өсуді тежегіштер – жасанды үдеткіштер және ингибиторлар әсер етеді.
Өсімдіктің көбеюі – оның ағзасының, ұрпақ қалдыру мақсатындағы, ең бір маңызды қасиеті. Түрдің сақталуының немесе оның санының артуының кепілі ретінде қызмет жасайды.
Көкөніс дақылдарының басым бөлігі тұқымынан көбейеді.
Тұқыммен көбею. Тұқым – ағзаның сорттық тұқымқуалаушылық белгілері мен қасиеттерін сақтаушы. Тұқым ұрықтанған бүршігінің ұлғаюының нәтижесінде пайда болады. Практикада көбінесе тұқым деп, жатынның ұлғаюынан пайда болған құрғақ жемісті атайды. Сәбіздің, ақ сүттігінің, ақжелкеннің жемісі – тұқымша, жаңғақша, қызылшаның жемістері жанасып біткен – жеміс шоғыры (шоғырмақ).
Тұқым ұрықтан, қоректік заттары жинақталған жарнақтардан (бұршақтар, асқабақтар, қырыққабаттар тұқымдастары), немесе эндоспермнен (пияз, қояншөп, сәбіз, жүгері, қызылша, саумалдық) және қабықтан тұрады.
Көкөніс дақылдарының көпшілігінде (қырыққабат, қызанақ, баклажан, қияр, асқабақ, қызылша) тұқым жарнақтары топырақ бетіне шығады да, алғашқы жасыл жапырақтардың міндетін атқарады. Мұндай дақылдар жас кезінде көшіріп отырғызуды жеңіл көтереді. Бұршақ тұқымдасының тұқым жарнақтары топырақта қалып қоректік заттарды жинайтын орынның міндетін атқарады. Міне сондықтан, ас бұршақ, бұршақбас, жүгері көшіріп отырғызуды көтере алмайды, себебі мұндайда олардың тұқым жарнақтары жеңіл жұлынады. Бұл дақылдарды өскіндері пайда болған кезде зақымдауға болмайды.
Көкөніс дақылдарының тұқымдары өзара мөлшерлері (көлемі, пішіндері, түстері, иістері) бойынша ажыратылады. Тұқымдарының көлемі (массасы) бойынша В. И. Эдельштейн көкөніс дақылдарын 1 грамдағы тұқым санына байланысты:
– өте ірілер, тұқым саны 10-нан аспайтындар – бұршақбас, үрме бұршақ, ас бұршақ, асқабақ, қарбыздың ірі дәнді сорттары, қантты жүгері;
– ірілер (11-100 дана) – карбыздың ұсақ дәнді сорттары, қауын, қияр, қызылша, рауғаш, саумалдық, шалғам, шалқан;
– орташалар (150-300 дана) – қызанақ, қырыққабат, тарна, пияз, бұрыш, баклажан, ботташық, аскөк;
– ұсақтар (600-1000 дана) сәбіз, ақжелкен, шомыр, ақ сүттіген;
– өте ұсақтар – (1000-нан асатындар) – қымыздық, қызылшөп, балдыркөк деп бес топқа бөледі.
Ұсақ дәнді дақылдар үшін топырақты себер алдында өте мұқият өңдеу және тегістеу қажет, тұқым сепкішті себу тереңдігіне дәлірек реттеу керек. Ұсақ тұқымдарды топыраққа терең сіңіруге болмайды.
Тұқымның сапасын егістік және сорттық деп ажыратады. Тұқымның егістік сапасына жататындар: тазалығы, өнгіштігі, көктеп өну энергиясы, тіршілік қабілеттілігі, өсу күші, ылғалдылығы, аурулармен және зиянкестермен залалдануы, себу жарамдылығы, егістік өнгіштігі, тіршілігінің ұзақтығы жатады.
Себу сапасы бойынша тұқымдарды екі класқа бөледі. Тұқымның сорттық сапасын олардың сорттық тазалығы, яғни аталынған сортқа жататындығы бойынша анықтайды. Сортық сапасы бойынша көкөніс дақылдары элита, 1 және 2 сорттық тұқымы болып үш категорияға бөлінеді.
Тіршілігінің ұзақтығы. Шаруашылықта ботташықтың, балдыркөктің тұқымдары өнгіштігін 1-2; аскөк, ақжелкен, рауғаш, қымыздық, бұрыш – 2-3; сәбіз, ақ сүттіген, саумалдық – 3-5; қырыққабат, қызылша, қояншөп, қызанақ – 4-5; бұршақбас, ас бұршақ, жүгері – 5-6; асқабақ тұқымдастары – 6-8 жыл сақтайды.
Тұқымдардың өнгіштігін сақтауы, оны сақтаған кездегі температура мен ылғалдылыққа тікелей тәуелді. Тұқымдар тыныштық күйде болсадағы тыныс алуын жалғастырады. Тыныс алу үдерісі тұқым қабығының астындағы және тұқымның жан-жағындағы ауа қабатындағы оттектің есебінен жүреді. Тұқымның тыныс алуы өте әлсіз, бірақ температура жоғарылаған сайын ол да күшейе түседі, әсіресе, тұқымның ылғалдылығы көбейсе.
Көкөніс дақылдарының тұқымдарының сақталуына қолайлы температура 0-5°С; тұрақты 14-18°С жылылықта тұқымдар жақсы сақталады. Құрғақ тұқымдар салыстырмалы түрдегі төмен (-180°С) және жоғары (80-85°С) температураға шыдайды, бөрткендері – 2-10°С температурада өліп қалады және ұзақ уақыт 60-65°С қыздырғанды көтере алмайды.
Тұқымның сақталуына ылғалдылықтың тигізетін әсері басымырақ болады. Дымқыл тұқымдар өнгіштігін өте тез жоғалтады, ал сақтау температурасымен ылғалдылығы неғұрлым жоғары болса, соғұрлым өнгіштігін тезірек жояды. Сақтаған кезде дымқылдық белгіленген шектен аспауы қажет; көкөніс дақылдарының басым бөлігінде ол 13-тен 15%, қырыққабат және бұршақ тұқымдастарда 9-дан 11%-ға дейін. Дымқылдығы жоғары тұқымдар нашар сақталады және өнгіштігін тез жоғалтады.
Өнгіштікті жоғалтуда маңызды рөлді тек тұқымдардың ылғалдылығы ғана емес, сонымен қатар ауа ылғалдығы да атқарады. Жоғары ылғалдылық, әсіресе жылумен біріксе, тұқымның тез бұзылуына әкеледі. Сондықтан сақтау орны ауасының салыстырмалы ылғалдылығы кондициялы тұқымның ылғалдылығынан 2%-дан төмен болуы керек. Су буларын, көмір қышқыл газын сыртқа шығару және тұқымды оттекпен қамтамасыз ету үшін қойманы жүйелі түрде желдетіп тұру қажет. Әр түр мен сортқа тән тұқым түсі болады. Түссіз және бозарған (өңсіз) түс тұқымның толық піспеген кезеңінде, дымқылды ауа райында жиналғанын немесе оларды күн көзінде кептіргенін көрсетеді.
Кейбір көкөніс дақылдарының (шалғам, шалқан, қырыққабат) тұқымдары барлық жағдайларда да өздеріне тән түстерін жоғалтпайды.
Кейбір көкөніс дақылдарын (сәбіз, ақжелек, балдыркөк) ұзақ уақыт сақтағанда оларға тән иіс азаюы, тіпті, біржола жоғалуы мүмкін, бұл тұқымның жасы мен сапасының айрықша белгісі. Көптеген түрлердің тұқымына, мысалы, үрме бұршаққа, ас бұршаққа, бұршақбасқа тән жылтырлақтың жоғалуы, тұқымдардың жарамсыз белгісі.
Көкөніс дақылдарының егісі үшін соңғы жылғы өнімінің тұқымын қолданады, бұлар ең жоғары өнгіштікке ие. Тұқым сапасының маңызды көрсеткіші ылғалдылық және 1000 дәннің массасы. Ылғалдылықты шекті (абсолютті) құрғақ тұқымның массасымен салыстырып анықтайды.
Тұқымның сорттық (ұқсастық, нағыздық) сапасы олардың нағыздылығымен (түпнұсқасы, дәл өзі, дұрысы), сорттық тазалығымен, өсімдіктің морфологиялық, биологиялық және шаруашылық белгілері бойынша біркелкілігімен анықталады.
Тұқымның түпнұсқалығы – дақылдың тұқымдық құжатта көрсетілген атауына сай келуі. Оны көзбен көріп оңай анықтайды. Бірақ қырыққабаттың барлық түрлерінің және тарнаның, шомырдың, шалғам мен шалқанның, қызылшаның барлық түрлерінің тұқымдарын бір-бірінен сыртқы белгілері бойынша ажырату іс жүзінде қиын. Сондықтан бұл дақылдардың тұқымдарын дәл өзі екенін зертханада өскіндері, ал қырыққабат түрлерін тұқым қабығының анатомиялық құрылысы бойынша анықтайды. Химиялық тәсілді де қолданады. Ол үшін тұқымды күйдіргіш натрийдың 10 пайыздық ерітіндісінде 2 сағат ұстайды, сонда ерітіндінің түсі анықталатын дақылдың түсіне ауысады. Сорттық тазалықты егістік апробация - тұқымдық егістіктің сорттық және өнімділік сапасын, сондай-ақ тұқым шаруашылығының жалпы ережелерінің сақталуын тексеру негізінде анықтайды.
mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2017 год. (0.149 сек.)Пожаловаться на материал