kk ru ru ru kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk uk kk kk kk kk ru ru ru
АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника
“Бақыт” ұғымы — этикадғы ең іргелі (фундаменталды) түсініктің бірі. Оның үстіне ол ең жемісті
əлеуметтік идеялар-дың бірі болып табылады. Спинозаның айтуынша, “бақыт — бұл ізгіліктің
қайтарымы емес, ізгіліктің өзі, өз құмар-лықтарымызды ноқталағанымыз үшін бақытты емеспіз,
керісін-ше, біздің бақытты болуымыз оларды ноқталауға қабілетті етеді”. Бақыт адамға сезілетін
құбылыс сияқты көрінгенімен, ол ішкі қайшылықтарға толы. Этика тарихында бақыттың мəні
туралы пікірлер мен көзқарастар өте көп.
Мəдениет тарихында бақыт туралы қолданбалы этикалық пəн — фелицитология қалыптасқан.
Маңызды фелицитарлық шығармалар қатарына төмендегілер жатады: Аристотельдің “Никомах
этикасы”, Сенеканың “Бақытты өмір туралысы”, Ф. Аквинскийдің “Бақыт туралы трактаты”,
Бофцийдің “Филосо-фиялық жұбанышы”, Августиннің “Бақытты өмірі”, Гельвеций-дің “Бақыт”
поэмасы, Л. Фейербахтың “Эвдемонизмі”, Дж. С. Милльдің “Еркіндік туралысы”, Э. Фроммның
“Өзің үшін адамы”, В. Татаркевичтің “Адамның бақыты” жəне т.б. Этика-тарихындағы бұл
шығармалар бір тақырып төңірегінде жазыл-ғанымен, алуан түрлі көзқарастарды ұстанады.
Бірі бақыт сүйіспеншілікте деп тұжырымдайды. Алайда, бақыттың тез өткіншілігі де белгілі.
Бақыт жастықта ма? Бірақ, Цицерон кəрілік - бақыттырақ деп есептейді. Көпшілігі бақыт
қажеттіліктерді қанағаттандыруда деп санайды. Алайда, тойымшылықтан бас тартып, өзін-өзі
шектейтіндер қателесе ме? Мүмкін достықта болар? Бірақ «достан кашық бол, жауың одан қауіпті
Алайда бұл бақыт ұстатпайды жəне теориялық талдауға көнбейді дегенді білдірмейді.
В.Татаркевичтің пікірінше адам-дар бақытты əрқалай түсінеді. Негізінен бақытты ерекшелеуге
болады. Бұқаралық санада ең кеңінен таралғаны: бақыт — бұл сəттілік, кездейсоқтық, бізге
Үшіншісі, бақыт — бұл жоғары игілік пен ізгілікке ие болу. Жə-не, ақырғы төртіншісі, бақыт — бұл
лəззат алу мөлшері де емес, бір сəттік қуаныш та емес, сыртқы игіліктерге ие болу да емес, ол
бүтіндей өмірден толық, ұзақ қанағат алу, қайғы-қасіреттер аркылы болмыстың құпия мəніне ие
болу. Осы соңғысы көңілге қонымды секілді. Бірақ ол да «бақыт формула-сын» толығымен
Фелицитарлық идеялардың жалпты мазмұнына үңілсек, он-дағы пікірлердің қайшылықтарымен
қатар, бақыт ұғымындағы жалпы белгілерді де аңғаруға болады:
1) лəззат алудың субъективті көңіл-күйі өз-өзімен бақыттың жеткілікті өлшемі бола алмайды;
2) бакыт ізгілікпен катар жүреді;
3) бақыттың объективті өлшемін табуға болады. Платон мұның өлшемі ретінде «жақсы адам»
идеясын, а.л Аристотель «адамның мақсаты» идеясын есептеді. Спиноза — адамның өз күшін
пайдалана отырып, жаратылысын іске асыруы деп сана-са, Спенсер — адамның биологиялық
жəне əлеуметтік эволю-циясын атайды.
Адам бақыты туралы ілімдерде негізінен үш бағытты айқын-дауға болады: бақыт психологиясы,
бақыт аксиологиясы, бақыт социологиясы. Психологиялық тұрғыда бақыт позитивті көңілкүй,
өмірден лəззат алу, қуаныш пен шаттық жəне рақаттану болып табылады.
Бақыт сезімі бүгінгі күнгі бір оқиғаға байланысты туьн-даған бір сəттік, тез өткінші нəрсе болуы
мүмкін. Ол үнемі, тұрақты, берік, рухани күштің, жақсы келешектің, үйлесімділік пен қана-
ғашіылықтың толассыз қуаньшы болуы да мүмкін. Бақыт сезімі осылажиа адамның өзіне жəне
əлемге қатына-сының алуан түрлілігін білдіреді. Бүл жағдайда бақыт пен қуаныштың арасын
ажырату маңызды. Олардың айырма-шылығы, егер қуанышы жекелеген атқа ғана сəйкес келсе,
ал бақыт — бұл қуанышты үздіксіз жəне толык сезіну. Бақыт,— Э.Фроммның анықтауынша,— бұл
өмір сүру өнеріндегі кемел-дік өлшемі, өзінің гуманистік этикадағы мағынасына сай ізгілік (Человек
для себя. М., 1992, 182-бет). Адам əрекетінде, əрине, бақыттың тура жəне ашық соңына түсу жоқ.
Əр түрлі өмірлік мақсаттарды қою жəне оған жету адамды автоматты түрде бақытты ете алмайды.
Алайда, соған ұмтыла отырып, ол бақыт-ты сезінеді. Бұл «қу стратегия», бақыттың
«психологиялык, заңы» болып табылады (Дж.С.Милль.)- Адамда индивидуалдық өмірқамының
ішкі құндылық мəнін жəне оның соңғы эффек-тілігін бақылап отыратын ішкі «мүлгімейтін көз»
Алайда, бақыт психологиясы негізінен көңіл-күй айғақта-рын айқындайтын сипаттаушы
терминдерді қолданады. Лəззат алу немесе қасірет бақыт немесе бақытсыздықтың ең басты
көрсеткіштері бола алмайды. Кейбіреулер садизмнен, деструк-тивтіліктен, біреулерді
балағаттағаннан лəззат алса, ал кейбірі сүйіспеншіліктен, достарымен бөліскеннен,
шығармашылықтан лəззат табады. Егер бақыт пен бақытсыздық олар туралы біздің сезімдерімізге
сай болса, онда бұл туралы білмей лəззат алу немесе қайғыру бəрібір лəззат алмауды жəне
қайғырмауды білдіреді. Егер кұлдар қожайыны келтірген қасіретін сезінбесе, онда ___________бейтарап адам
жалпы адамның бақыты үшін қалай құлдыққа қарсы шыға алады? (Э.Фромм.). Бақыт та бақыт-
сыздық сияқты ақылдың жағдайы ғана емес, бақыт немесе бақытсыздық — бүл бүкіл тұлға
жағдайының көрінісі. Бақыт сезім мен ойлау күшінің, тіріліктің, жемістіліктің ұлғаюына сəйкес
келеді; бақытсыздық бұл қабілеттер мен функциялар əлсіреуіне ықпал етеді.
Аксиологиялық тұрғыдан алғанда, бақыт — бұл құндылық, адам өмірінідегі қайырылық өлшемі.
Бақыт қайырымдылықты, ізгілікті білдіреді, тек сол ғана адам бойында оның болмысы мəнімен
байланысты ең жақсы деген адами қасиеттерді дамыта алады. Бақыт жекелеген сезімдер немесе
белгілі бір əрекет емес. Батыс этигі Р.Барроудың айтуынша, адамның өліммен қатынасын жəне
байланысын бағалауда өз позициясы болуы керек. Егер ол нақты болса, объективті
мүмкіндіктерге сай болса, онда адам бақыттың үш мəнді шартына жетеді: қауіпсіздік, өзін-өзі
бекіту жəне ахуалды дұрыс түсіну. Мораль-дық құндылықтар бақыттың тікелей себебі бола
алмайды. Өйткені моральды адам бақытсыз болуы мүмкін, ал бақытты адам аморальды болуы
мүмкін. Бірақ құндылықтық дағдарыс рухани-эмоционалды дағдарыспен міндетті түрде бірігеді.
Бақытқа ұмтылу əрқашан да адамдарды біріктіре бермейді, əсіресе біреудің бақытсыздығы
екіншісі бақытының шарты болған жағдайларда. Адамдар кейде «кішкентай бақытқа» да ырза
болады, өзі үшін зиян жəне өзін төмендететін жағдай-ларды, оның нағыз мəнін аңғармай жатып
бақыт деп есептейді. Адамдардың бақыт туралы көзқарасы мен бақыт үғымы нақтылық пен
абстрактылық сияқты ажыратылады, қажеттілік пен мəнділік арасында қайшылық туады. Бақыт
үғымы ахуалдық алғышарт емес, императивті негіздегі идеалдылықты, шынайылықты,
толымдылықты білдіреді. Этика адамның пікі-рін «басқашалау» бақытқа толы деп кінəласа, ал
адамдарға нағыз бақыт үшін бүл берілген өмір сай келмейтіндей больш көрінеді.
Бақыт социологиясы — фелицитологияның маңызды құрам-дас бөлігі. Ол адамдар ұмтылатын
құрмет, байлық, ұрпақ өсіру, дəулетті кəрілік сияқты жалпы белгілі игіліктерді сипаттайды.
Сондықтан бақыт социологиясында қоғамдық игіліктерге жету жолдары мен қүралдары жəне ең
алдымен өзінің барлық формаларындағы адал, таза еңбек ерекше орын алады.
Бақыт социологиясы уталитаризм классиктері еңбектерінде кеңінен сипатталған. Мысалы,
И.Бентам адамды бақытқа жақындататын құндылықтар тізімін келтіреді: денсаулық, іскерлік,
достық, абырой, билік, адамдық, ізгілік, шыдамдылық, қарымқатынас, жұбаныш жəне т.б. Бұл
əсіресе өтпелі қоғам-дарға тəн. «Қазіргі адам,— деп тұжырымдайды Е.Дубко мен В.Титов,—
өзгермелі тағдырға бейімделген өз-өзінен реттелетін құрылғымен жəне өзінше еркін толқымалы
«психика — гироскоппен» қаруланған (Идеал, справедливость, счастье. М., 1989, 72-бет).
Нарықтық экономика мен бұқаралық мəдениет жағдайларында өмір сапасы мен өз-өзіңді іске
асыру баға-ланады. Бұрын ол қоғамның этикалық қабатына төн болса, енді бұқаралық сипат
Жас ұрпақ өмірдің жоғары стандарттарына зор мəн береді, аштық пен ауру туралы аз ойлайды.
Алайда, РТР жəне ақпа-раттық жарылыс адам өмірі ырғағын жылдамдатып жіберді,
қақтығыстарды оқшауландыру тетіктері əлсіреді, адамгершілік пен экологиялық ахуал шиеленісті.
Бұл үдерістің жағымсыз салдарлары, дəлірек айтқанда, түңілу, өмірдің маңызды ешнəр-се
бермейтіндігін сезіну, ерік жұмылысының төмендеуі, уайым, кінəлілік сезімі мен агрессивтілік
адамның бақытты өмір сүруіне кедергілер келтіреді.
Нарықтық экономика мен адам бақытының өзара əрекеті мəселесі этикалық, жаратылыстық-
ғылыми, техникалық əде-биеттерде кеңінен талқыланды. Бақыт — бұл əр алуан қажет-тіліктерді
өтеуге қабілетті айырбас затының пайдалылығы (тауар) жəне «қалтаға салып жүретін» зат (ақша).
Өз бақытын көбейтіп жəне өзгелерге əкелу адамгершілігі мол адамның ғана қолынан келеді.
Т.Джефферсонның «Тəуелсіздік декла-рациясында» былай жазылған: «Бақытқа ___________деген ұмтылысты
қорғай отырып, мемлекет өз мақсаты бойынша адамдардағы кəсіпкерлік рухты, тəуекелшіл
дербестік сезімін қолдауы жəне қорғауы тиіс, дəл осы бақыт үшін маңызды».
Қорытындылай келе бақыттың төмендегі құрылымдық эле-менттерін келііруге болады.
Біріншіден, қайғысыз, жоқшы-лықсыз, аурусырқаусыз, бəлежаласыз өмірді білдіретін игілікті
береке. Екіншіден, қажеттіліктерді қанағаттандыру. Қажетті-ліктерді өтеу үшін белгілі дəрежеде
қалыпты баланс қажет. Бұл жерде адам меншігі үлкен мағынаға ие болады, онсыз еркіндік те,
байлық та жоқ. Үшінші элемент — қанағат, ырзашылық. Бұл адамның өз қалауына сай өмір сүріп
жатқанына ризашылық сезімін білдіреді.
Төртіншіден, бақыт қуанышсыз болмайды. Адам өз қуаны-шында ақылын да, сезімін де,
құңдылықтық спектрін де көрсетеді. Бесінші элемент ретінде өмірді адами мəнділік пен міндеттілік
түрғысынан бағалауды айтуға болады. Этика өзінің ең басты ізгіліктері ретінде бақыт пен қуаныш
құндылығын өте жақсы негіздей алады, алайда ол адамнан анау-мынау емес, ең қиын міңдетті
шешуді талап етуді де біледі: бұл оның жемісті де толық дамуы (Э.Фромм. Человек для себя, 184-
Ұлы Кантта мынадай тамаша ой кездеседі. «Адамды екі нəрсе жанын тебірентіп, шексіз
тандаңдырады: жұлдызды аспан мен ішкі моральдық заңдылық шексіздігі». Бірінші шек-сіздікті
адам жаңа кеңістіктерді бірте-бірте игере отырып меңгерсе, ал екішшсін ар-ұят дауысына бағыну
арқылы игереді. Ар-ұят деген не?
Данная страница нарушает авторские права?
mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2017 год. (0.158 сек.)