kk en en en en en en en en en en bg kk en en kk en fr fr ru ru ru ru kk en kk en kk ru en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en en en ru en de ru ru ru ru ru ru de ru ru ru ru de fr ru ru ru de fr en ru en de fr ru ru ru de fr ru ru ru de fr ru ru en en en en en en en en fr en en en en en fr en en en en en en en en fi en en en en fi en en en en en ru
XIX ҒАСЫР СОҢЫ – XX ҒАСЫР БАСЫНДА ҚАЗАҚСТАНДА БІЛІМ БЕРУ ЖҮЙЕСІНІҢ ДАМУЫ | G-Global
Authors: Казбеков Н.А., Казбекова Н.А.
Негізгі терминдер: жадидизм, суфизм, модернистер, секуляристер, трансформация реформалар, мектебы, медресе.
XIX ғасыр соңы – XX ғасыр басында халыққа білім беру мен ағартушылық ұйымдар жүйесінің қалыптасуы Ресей мен Қазақстанның шекаралас қалалары мен тұрғындарының арасында әлеуметтік-саяси, мәдени кеңістік пен этномәдени қатынастардың пайда болуынан мүмкін болды. Орынбор мен Омбы қалалары қазақ даласы үшін білім мен ағартушылықтың зияткерлік орталықтары болды. Сол кезеңде зайырлы бастауыш, одан соң арнайы-орта, жоғары және діни білім беру процесі қалай басталуы туралы зерттеушілер арасында түрлі көзқарастар бар. Әрине бір мақала көлемінде осы мәселенің барлық иірімдерін, көптеген зерттеулердің нәтижелерін  қарастырып шығу мүмкін емес. Сондықтан біздің міндетіміз, XIX ғасыр соңы – XX ғасыр басында Қазақстанда білім беру жүйесінің қалыптасуындағы мәнді де шешуші сәттерін қарастырып, түркі халықтарының жаңа дүниетанымының қалыптасуындағы жадидизмнің орны мен рөлін, жаңаәдістемелік оқытудың пайда болу себептерін анықтап, мұсылмандық қоғамдастықтардың әрекеттерін көрсету. «Жадидизм» термині татар халқының (алдымен қрым тарларында) «жаңаәдістік» ағартушылық жүйесі қалыптасу барысында пайда болған “ысул-и джадид” («жаңа әдіс») ұғымымен байланысты.
Қазіргі зерттеушілер жадидизмді XIX ғасыр соңы – XX ғасыр басындағы пайда болған исламдық феномен, діни-жаңартушы реформаторлық ағым санайды. Мұның негізінде мұсылмандық мектептерде біршама зайырлы пәндер мен жаңаәдістік оқытуды енгізу жатыр. Жадидтер мектептерде ұлттық тілде оқытуды, исламды реформалауды және оны аймақтың буржуазиялық дамуына сәйкестендіруді, дінбасылардың білім беруге ықпалын шектеуді, ұлттық өнер мен әдебиетті дамытуды, әйелдер теңдігін талап етіп қойды. Г. Сафаров 1921 жылы былай деп жазды: «Мусульманская интеллигенция в лице «джадидов»  выступает с требованием реформы школы, введения новой орфографии, изгнания арабщины и древнегреческой схоластики из преподавания и развития национальных культур. Постепенно это движение оформляется и политически как прогрессивно-национальное движение. Оно растет под влиянием татарской и киргизской (т. е. казахской) интеллигенции, где «джадиды» еще и раньше завоевали прочные позиции» [1,с.88].
Жадидизмнің пайда болуының бірнеше себептері бар. XYIII-і ғасырда ислам әлемінің жалпы дағдарысы басталды. Сол кезде адамның өзіндік танымының негізі ретіндегі суфизмнің дағдарысы байқалды. Суфизм әр кезде мәдениет пен өнегеліктің катализаторы болған және әр кезде заман талаптарына жауап тауып отырды, ал енді ол тіршілік даналығының қайнар көзі болудан қалды. Сондықтан мұсылмандық мәдениет өзінің пәрмендігіне қол жеткізе алмады. ХIХ-ы ғасырда суфизм өзгеріп ишанизмге айналды, сондықтан ағартушы-реформаторлар ретінде жадидистердің пайда болуы заңды құбылыс болды. Олардың әрекеттері догматизмге, фанатизмге, антизияткерлікке қарсы бағытталды. XX-ы ғасырда мектептер уақыт талаптарына сай келмеді. Жадидистер ұйымдастырған діни мектептерді реформалау қозғалысы басталды. Діни білім беру жүйесінде, зайырлы пәндерді де оқытатын медреселердегі мектептер беделді болды. Осындай мектептерде қазақ мәдениетінің белгілі қайраткерлері А. Кұнанбаев, С. Торайғыров, М. Жұмабаев, Б. Майлин т.б. оқып білім алып шыққан. Жадидистер қатарында модернистер, батысшылдар мен секуляристер болғандықтан олар туралы түрлі көзқарастар қалыптасты. Жадидистік идея өзін исламдықты және ұлттық рухты, гуманизм принциптерін қорғаушы объективті-прогрессивті тарихи тенденция ретінде байқатты. Олар кез-келген зайырлылықтан, батыс өркениеті жетістіктерінен үзілді-кесілді бас тарпады. Шығыс пен Батыстың арасындағы нағыз шығармашылық үндесуді жақтады. Жадидизм идеологтары рухани баю, шығармашылық түйісу, ұлттық өзіндік сананың, мәдениеттің өсуі мен трансформациясы диалогсыз болмайтындығын түсінді.
Жадидизмнің пайда болуының басқа себебін патшалық саясаттың түркі халықтарын орыстандыру мен христиандау саясатымен байланыстырады. Патшалық үкімет, жадидистік қозғалыстың әсерінен этностық өзіндік сананың өсу қаупі бар деп, олардың зайырлы және ұлттық мектептер ашуға ұмтылысынан ұлттық өркендеу идеологиясы байқалғандықтан мұсылмандық білім беруді шегеруге ұмтылды. [2].
Бірақ, бұл мәселе бойынша орыс халықшыларының (народники) позициясы Үкімет саясатынан өзгеше болды. Революциялық халықшылардың Қазақстандағы педагогикалық ой мен мектептік білім беруді дамытуға қатысуы көпқырлы болды. Олар ағарту ісінің қазақтар мен жер аударылған шаруалар ортасында жағдайы сын көтермейтіндігін айтып, қазақ халқымен  ағарту ісін кеңейтуді талап етті. Либералды халықшылар мұсылмандық білім беруді заңдастыруға тырысты. Олардың пікірінше, орыс-қазақ ауылшаруашылық мектептері, аймақ үшін ең дұрыс мектеп түрі болып саналды. Бірақ, қазақ интернаттары мен ауылшаруашылық мектептерде оқыту процесінің деңгейі төмен болды. Революциялық халықшылар өз идеяларын іске асыруға ұмтылған тек теоретиктері ғана емес, олар қазақ халқының арасында мектептік білім берудің практиктер болды. Олар Семейде, Қостанайда, Петропавлда, Ташкентте, Әулие-Атада, Верныйде өз әрекеттерін жүргізді.
Қазақстанда халыққа білім беру екі бағытта дамыды: діни және зайырлы. Діни бағытты ата-аналар қаржысымен істейтін мектептер мен медреселер. Оларда оқыту араб әліппесімен жүргізілді. Сондай-ақ, мемлекеттік земскилік, шіркеулік-приходтық мектептер мен медреселер болды. Орта білім беретін жүйе бойынша гиназиялар мен реалдық училищелер жұмыс істеді. Омбыда 1786 жылы Азияттық мектеп, 1789 жылы Орынборда үкіметтік мектеп ашылды. Бұл оқу орындарында басқалармен бірге қазақ балаларын да аудармашы, хатшы мамандықтарына оқытты. Әскери мамандар мен әкімшіліктік шенуніктерді 1825 жылы Орынборда ашылған Неплюевтік кадет корпусында және 1846 жылы Омбыда ашылған кадет корпусында дайындады. Ең бірінші зайырлы қазақ мектебі 1841 жылдан бастап Жәңгір ханның бастамасымен Бөкей Ордасында жұмыс істей бастады. Қазақ балаларына арналған келесі оқу орны Шекаралық комиссия жанындағы Орынбор қаласындағы жеті жылдық мектеп болды. 1850 жылы Орынбор Шекаралық комиссия жанынан тағы бір мектеп ашылды. Бұл оқу мекемесі 19 жылдың ішінде 48 маманды дайындап шығарды. 1857 жылы осы оқу орнын Ы.Алтынсарин бітіріп шықты. XIX ғасырдың соңғы ширегінде қалалық училищелер, приходттық училищелер, прогимназиялар, орыс-қазақ және орыс-туземдік училищелер мен мектептер, бастауыш сауаттандырушы мектептер ашылды. Бұлардың барлығын мемлекет қаржыландырды, олар бастапқы оқу орындары ролін атқарды. Бөкей Ордасында старшиндық мектептер ашылды. Олардың оқытушылары екі кластық училище курсын бітіріп, мұғалімдер семинариясында емтихан тапсырған қазақтар болды. 1898 жылдан 1914 жылға дейін Қазақстандағы мектептер саны 730-дан 1988 жетті, ал оқушылар саны 29,1 мыңнан  101мың адамға жетті. Ең бірінші кәсіби оқу мекемелері Түркістандық мұғалімдер семинариясы (1879 ж.), және Орынборлық қазақ мұғалімдер мектебі (1883 ж.) болды. Соңынан мұғалімдік семинариялар Ақтөбеде, Верныйда, Семейде, Оралда ашылды. Бұл оқу мекемелері қазан төңкерісіне дейін 300 қазақ мұғалімдерді дайындап шықты.
XIX ғасырда ауылшаруашылық және фельшерлік мектептер ашылып, орта білімді мамандар дайындалып шықты. Патшалық үкімет мектептік білім беруді, шағын ұлт өкілдерін орыстандырудың тиімді құралы ретінде санады.
Бірақ мұсылмандық оқу мекемелері өзіндік ерекше оқыту идеологиясы бар  альтернативті жүйе ретінде Патшалық Ресей шенеуліктерінің мазасын алды.
Осы жағдайға байланысты ірі де беделді болған жаңа әдіспен оқыту орталықтарын келтіруге болады. 1891жылы ағайынды көпестер Ахмед, Ғани және Махмұт Хусаиновтер Орынборда мешіт салып оның қасынан діни схоластикасыз «Хусаиния» мектебі мен  медресе ашты. Бұл оқу мекемесіне олар ең жақсы педагогтарды шақырды, олар зайырлы оқу бағдарламасын жасады. «Хусаиния» медресесінің оқу бағдарламасы реформаторлық сипатта болды. Балаларға татар, орыс, араб тілдерін үйретті, тарих, математика, жағрафия, физмка, химия, педагогика, азаматтық құқықтану, таза жазу, бейнелеу пәндерінен сабақтар жүргізілді. Мұғалімдер шет елдерде шыққан оқу құралдары мен кітаптарды қолданды. [3].
«Хусаиния» медресесі кітапханасы көркем әдебиет, философиялық, педагогикалық әдебиеттерге бай болды, орыс, татар, араб, парсы және басқа да тілдердегі басылымдар сақталды. «Хусаиния» шәкірттері «Қазақ тілін оқу» қоғамын құрды, олардың мақсаты қазақ халқының әдеби мұрасын оқыту, мектептер мен медреселер үшін қазақ тілінде оқулықтар шығару, газет шығарушыларға көмек беру» [4, с.32].
Осы медреседен шыққан көптеген шәкірттер Қазақстанның көрнекті мемлекет және қоғам қайраткерлері, ақын, жазушы, ғылым мен мәдениет өкілдері болды. «Хусаиния» медресесінің идеологиясы негізінде ой өрісін кеңейту, өз заманының рухани жетістіктерімен таныстыру және еркін ой ойлау идеясын дамыту мүмкіншілігі жатты.
Мысалы, 1906 жылы Уфада ашылған «Галия» медресесінің жаңа кадрлар типін дайындаудағы маңызы зор болды. Кезінде оның оқу курстарын қазақтың белгілі жазушылары Мағжан Жұмабаев, Жиенғали Тлепбергенов, Беймбет Майлиндер бітіріп шықты. «Галия» медресесінің шәкірттері қазақтың әдеби тілін дамыту мақсатында 1915 жылы қолжазбалы аптасайын шығып түратын «Садак» шығара бастады, оның редакторы Беймбет Майлин, ал соңынан Жиенғали Тлепбергенов болды. [4, с.38].
Орыс-қазақ мектептерінің талапты шәкірттері Ресейдің орта білім беру, одан соң жоғары оқу орындарында білім алу мүмкіншілігіне жетіп қазақ зиялылар тобының негізін құрды. Сондықтан, жадидизм ағартушы-реформаторлар ұйымдастырған негізінен көпқырлы, өзінің ішкі қайшылықтары бар ауқымды қоғамдық қозғалыс болды. Қазақстанда жадидизм идеологиясының кеңінен таралуы, Ресейлік түркі халықтар интеллигенциясы өкілдерінің қатынастарын күшейтіп олардың қасырлар тоғысында қоғамның өркениеттік процесіне қосылуға мүмкіндік жасады.
Жадидтер ұсынған мұсылмандық білім беру, дін мен тұрмысты реформалау, ұлттық мәдениетті дамыту талаптары түбінде түркі халықтарының рухани нығаюы мен идеологиялық негізіне айналды. Екі ғасыр тоғысынада білім беру өрісінде екі түрлі идеология қарсыласты: ағартушы-реформаторлық және отарлық-империялық. Діни реформашылық, ағартушылық пен либералдық идеялар  негізінде қоғамдық ой ойлаудың жаңа бағыттары қалыптасты. Соңынан осы бағыттар қазақтардың прогресс жолындағы тегеурінді  ұлттық қозғалысының қуатты теориялық негізіне айналды. Сол кезеңде Поволжиедегі, Қазақстандағы, Орталық Азиядағы, Сібірдегі және Ресейдің тағы да басқа аймақтарындағы түркі халықтарына ағартушылық, баспа ісі, әдебиет пен өнер салаларындағы зайырлы мәдениеттің ықпалы күшейді.
Қазіргі кезеңде, Қазақстан тарихын түбегейлі қайта қарастыру барысында, жалпыресейлік білім беру жүйенің қалыптасу процесінің бір тармағы ретінде Қазақстанның білім беру жүйесінің дамуындағы маңызы бар түйінді мәселелерді зерттеу бірден-бір өзекті міндет. XIX ғасыр соңы – XX ғасыр басында біртұтас білім беру кеңістігінің құрылу процесі жүріп жатты.
Қолданған әдебиеттер: 1. Сафаров Г. Колониальная революция (Опыт Туркестана). Алматы, 1996. - С.88 2. ЦГА РК. Ф.64. оп.1. д.3155. лл.1-7. 3. ГАОО. 27 оп. 1д. 17л. 12 4. Султангалиева Г.С.. Джадидизм и взаимодействие тюркоязычных народов Урало-Поволжья, Казахстана (конец - начале XX в). // Вестник КазГУ им. Ал-Фараби. серия историческая - № 3 (22), 2001.
Download this publication 29.86Kb
джадидизм суфизм модернисты секуляристы трансформация реформа мектебы медресе.КарГТУ СГД
Комментарии 46 Добавить комментарий
Тема очень актуальная и дискутабельная. Но я бы хотел сказать, что здесь надо обсуждать не только будущую инфраструктуру вокруг проекта "Западная Европа- Западный Китай", а скорее те проблемы с которыми сталкивается вся туристическая отрасль Казахстана. Ведь есть огромный потенциал ставить те же этноаулы в местах где это позволяет погодные условия, электричество вырабатывать с помощью энергии солнца и ветра и так далее. Поддержка со стороны государства в виде налоговых освобождений на 2 или 3 года с начала проекта, так же способно привлечь инвестиций в эту отрасль, что несомненно снимает и социальное напряжение в регионах, так как идет создание новых рабочих мест для населения. Конечно, другой вопрос, это вопрос сервиса и услуг которые мы сможем оказывать.
да больше бы такого!
It is impossible to say when silk, the product that lends its name to the trade route, came to be traded. And while the main object of travelling the early caravan routes was to buy or sell goods to or from faraway places, silk ended up the most eagerly traded and mysterious item. It was so rare that the Romans could only afford to sew a thin strip onto their togas.
Стратегически важным проектом также является Западная Европа Западный Китай, который можно также назвать возрождение торговой пути "Великий шелковый путь". Этот путь будет проходить по пяти областям и тем самым даст большой толчок в экономическом подъеме этих регионов. Будут созданы новые рабочие места, откроются множество торговых точек, что в свою очередь значительно изменит экономический потенциал всего южного региона. Если заглянуть в историю, то мы увидим за счет чего в основном существовали древние города Средней Азии и Восточного Туркестана...(Великий шелковый путь), есть возможность восстановить исторически сложившийся экономический потенциал региона...
Стратегически важным проектом также является Западная Европа Западный Китай, который можно также назвать возрождение торговой пути "Великий шелковый путь". Этот путь будет проходить по пяти областям и тем самым даст большой толчок в экономическом подъеме этих регионов. Будут созданы новые рабочие места, откроются множество торговых точек, что в свою очередь значительно изменит экономический потенциал всего южного региона. Если заглянуть в историю, то мы увидим за счет чего в основном существовали древние города Средней Азии и Восточного Туркестана...(Великий шелковый путь), есть возможность восстановить исторически сложившийся экономический потенциал региона...
Тема очень актуальная и дискутабельная. Но я бы хотел сказать, что здесь надо обсуждать не только будущую инфраструктуру вокруг проекта "Западная Европа- Западный Китай", а скорее те проблемы с которыми сталкивается вся туристическая отрасль Казахстана. Ведь есть огромный потенциал ставить те же этноаулы в местах где это позволяет погодные условия, электричество вырабатывать с помощью энергии солнца и ветра и так далее. Поддержка со стороны государства в виде налоговых освобождений на 2 или 3 года с начала проекта, так же способно привлечь инвестиций в эту отрасль, что несомненно снимает и социальное напряжение в регионах, так как идет создание новых рабочих мест для населения. Конечно, другой вопрос, это вопрос сервиса и услуг которые мы сможем оказывать.
The virtual project of the IX Astana Economic Forum
Outcome of the VII AEF and II WAC
Outcome of the VIII AEF
© 2010-2017 Eurasian Economic Club of Scientists Association
Attach account from old site
If you have an account at the old Group-Global site you can attach it to the new site. This action will link all the content you published at the old site to your new account so we highly recommend to do this.
Otherwise just click the "Don't show this dialog" button and this message will never appear again. You can attach your account anytime by selecting the item "Attach account from old site" from the user menu.
Error ataching account. Please recheck the entered data.
Don't show this dialog
Enter your G-Global username.
Enter the password that accompanies your username.
In order to use the functionality of the site in its entirety, you need to login with your account to Facebook. Press the "Continue" button and fill in the "E-mail" (or phone) as well as the "password" for your account to Facebook. If you do not have an account in Facebook, we recommend that you create it. Otherwise, you will only function with viewing web content.