ru ru ru ru ru ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru ru
АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника
Ағу потенциалы (Квинкеэффектісі) – дисперсиялық орта бөлшектерінің қозғалуынан потенциалдар айырымының (электр өрісінің) пайда болуы.
Адгезия – әртүрлі фазалар өзара жанасқанда пайда болатын фазалар молекулаларының арасындағы байланыс.
Адсорбат – фазааралық бөлу беттерінде адсорбцияланатын зат.
Адсорбент – бетіне басқа зат адсорбцияланатын дене.
Адсорбтив – жүйедегі адсорбциялана алатын зат.
Адсорбция – фазааралық бөлу бетінде заттың өздігінен шоғырлануы.
Амфолиттік БАЗ – бірі қышқылдық, екіншісі негіздік сипатта болатын екі функционалдық топтары бар БАЗ. Мысалы аминқышқылдары және т.б.
Аниондық БАЗ – сулы ерітіндіде беттік-активті анион түзіп, диссоциацияланатын БАЗ. Мысалы карбон қышқылдары, олардың тұздары, алкилсульфаттар және т.б.
Аэрокірнелер – дисперстік фазасы сұйықтық немесе қатты дене болатын, ал дисперсиялық ортасы газ, әдетте ауа болатын дисперстік жүйелер. Мысалы түтіндер, тұмандар, тозаңдар және т.б.
Байланысқан дисперстік жүйелер – дисперстік фаза бөлшектері өзара байланысқандықтан,дисперсиялық ортада еркін қозғала алмайтын дисперстік жүйелер.
Бетті-активтік заттар (БАЗ) – гидрофильдік бөліктен және гидрофобтық радикалдан тұратын, сондықтан құрылысы дифильді болатын, фазааралық бөлу беттерінде өздігінен адсорбцияланып, беттік керілуді төмендететін заттар.
Бірінші текті электркинетикалық құбылыстар – берілген кернеудің (электр өрісінің) әсерінен фазалар бөлшектерінің қозғалуы. Оларға электрофорез, электросмос жатады.
Больцман тұрақтысы (kб) – газ тұрақтысын Авогадро санына қатынасымен анықталады. kб= ;
Броундық қозғалыс – дисперсиялық ортаның молекулаларымен соқтығысуы нәтижесінде пайда болатын ұсақ дисперстік фаза бөлшектерінің үздіксіз, ретсіз және барлық бағытта бірдей қозғалуы.
БЭТ (Брунауэр, Эммет және Теллер) теориясы – адсорбент бетінде активті орталықтардың болатындығын және адсорбаттың полиқабаты түзілетінін еске алып, адсорбенттің меншікті бетін анықтау теориясы.
Гетерогендік жүйе – екі немесе одан да көп фазалардан тұратын жүйе.
Гидратациялану жылуы – гидратация үдерістерінде бөлінетін жылу.
Гидрофильдік – липофильдік баланс (ГЛБ)- су – май бөлу бетіндегі гидрофильдік және липофильдік әрекеттесулердің арақатынасы.
Гидрофобтық байланыстар – сулы ортада пайда болатын, полюссіз бөлшектер мен молекулалардың арасындағы және күрделі молекулалардың көмірсутек радикалдары арасындағы байланыстар.
Гомогендік жүйе – бір фазадан тұратын жүйе.
Десорбция – адсорбцияға қарсы құбылыс, яғни бетке адсорбцияланған молекулалардың бетті босатуы.
Дзета (E) потенциал – тығыз қабат пен диффузиялық қабаттың арасындағы жылжу жазықтығына сәйкес келетін потенциал. Оның мәні дисперстік фаза бөлшектерінің дисперсиялық ортада қозғалу мүмкіндігін анықтайды.
Диализ – коллоидтық ерітінді құрамындағы қоспалардың (электролитердің) өздігінен жартылай өткізгіш жарғақ арқылы өту құбылысы. Оны коллоидтық ерітінділерді тазарту үшін қолданады.
Диспергациялау –біріңғай денені немесе ірі бөлшектерді ұсақтау арқылы дисперстік фаза бөлшектерін алу.
Дисперстік анализ – дисперстік фаза бөлшектерінің өлшемдерін, пішінін және концентрациясын анықтау.
Дисперстік жүйелер – кем дегенде екі фазадан тұратын және бірінші (дисперстік) фаза екінші фазада (дисперсиялық орта) ұсақ бөлшектер түрінде таралған гетерогендік жүйелер.
Дисперстілік – дисперстік фаза бөлшектерінің өлшеміне кері шама.
Диффузия – дисперстік фаза бөлшектерінің ерітінді концентрациясы басым аймағынан концентрациясы аз аймаққа өздігінен тасымалдануы.
ДЛФО (Дерягин, Ландау, Фервей және Овербек) теориясы – дисперстік фаза бөлшектерінің тұрақтылығы мен коагуляциясын олардың арасында болатын (молекулааралық) тартылыс күші мен (электростатикалық) тебіліс күшінің өзара арақатынасы арқылы түсіндіретін теория.
Дюкло –Траубе ережесі – адсорбцияланған БАЗ молекуласының беттік активтілігінің өзінің көмірсутек радикалының ұзындығына тәуелділігін көрсетеді. Бұл ереже бойынша радикал ұзындығы бір – СН2 топқа артқанда оның беттік активтілігі 3,2-3,5 есе артады.
Екінші текті электрокинетикалық құбылыстар – фазалар еріксіз салыстырмалы қозғалғанда потенциалдар айырымының пайда болуы. Оларға ағу потенциалы, шөгу потенциалы жатады.
Ерімталданбау(ерімталдандырмау ) – еріген заттың ерігіштігінің тұз қатысында азаюы.
Ерімталдану(ерімталдандыру) – еріген заттың ерігіштігінің тұз қатысында артуы.
Еркін дисперстік жүйелер – дисперстік фаза бөлшектері дисперсиялық ортада еркін қозғала алатын жүйелер.
Жұғу – тамшының пішіні мен сұйықтықтың қатты дене бетімен жанасу беті анықталатын, сұйықтықтың қатты дене бетіндегі адгезиясы.
Кірнелер (зольдер) – қатты дисперстік фазадан және сұйық дисперсиялық ортадан тұратын, седиментацияға тұрақты ұсақ дисперстік жүйелер, олардың дисперстілігі коллоидтық жүйеге сәйкес келеді.
Изохорлық– эндотермиялық потенциал (немесе Гельмгольц энергиясы) (Ғ)–Ол келесі теңдеу арқылы сипатталады: Ғ=U – ТS. Мұндағы U- ішкі энергия, Т- температура, S- энтропия.
Изоэлектрлік күй – дзета потенциалдың мәні нөлге тең болған кездегі қос электрлік қабаттың күйі. Белоктар үшін олардың молекулаларындағы оң және теріс зарядтардың өзара компенсацияланатын күйі.
Изоэлектрлік нүкте (ИЭН) – белоктың изоэлектрлік күйде болатын рН-тың мәні.
Иондық емес БАЗ – ерітіндіде иондарға диссоциацияланбайтын БАЗ. Оларды этилен оксидіне карбон қышқылдарын, спирттерді, аминдерді қосып алуға болады.
Ісіну – полимердің немесе сірненің массасы мен көлемінің еріткішпен жанасу кезінде уақыт бойынша көбеюі.
Ісіну дәрежесі – ісінуді сандық түрде сипаттайтын шама (a). Ол мына формуламен анықталады: ∙100% немесе ∙100%
Мұндағы: , - полимердің немесе сірненің бастапқы массасы мен көлемі; ісінген полимердің массасы мен көлемі
Ішкі энергия – жүйенің энергиясының жалпы күйін көрсетеді (оған атомдардың, электрондардың, ядролардың, молекулалардың қозғалысы мен әрекеттесу энергияларының барлық түрі кіреді)
Катализ (өршу)– күйі мен массасы реакция соңында өзгеріссіз қалатын заттың қатысуында химиялық реакция жылдамдығының өршуі. Реакцияны өршітетін затты катализатор (өршіткі) деп атайды.
Катиондық БАЗ – сулы ерітіндіде беттік - активті катион түзіп, диссоциацияланатын БАЗ. Мысалы: алифаттық және ароматикалық аминдер, пиридиндік қосылыстар және т.б.
Кеңістіктік полимерлер – мономердің функционалдығы екіден көп болып және тізбек өскен кезде макромолекуланың функционалдығы артатын жағдайда болады. Мысалы: фенолформальдегид шайырлары және т.б.
Коагуляция – дисперстік фаза бөлшектерінің әртүрлі факторларының әсерінен бірігіп, іріленіп, агрегаттар түзуі. Көп факторлардың ішінде электролит әсерінен коагуляцияланудың әрі теориялық, әрі практикалық маңызы зор.
Коалесценция(ұю – қозғалғыш дисперсиялық (сұйықтық немесе газ) ортадағы сұйықтық тамшыларының немесе газ көпіршектерінің өзара бірігіп, ірілену құбылысы.
Когезия - бір фазалы дене құрамындағы молекулалар (атомдар, иондар) арасындағы байланыс.
Коллоидтық БАЗ-дың мицеллалары – өлшемі жоғары дисперстік жүйелердің өлшеміне сәйкес келетін, БАЗ молекулаларының агрегаттары.
Коллоидтық бетті-активтік заттар – тек беттік керілуді азайтып қана қоймай, белгілі бір концентрацияда молекулалары мицеллалар түзетін заттар.
Құрамдас (компонент)- жүйені құрайтын заттарды оның құрамдастары (компоненттері) деп атайды.
Концентрация(қоюлық-) деп ерітіндінің белгіл бір мөлшеріндегі еріген зат мөлшерін айтады.
Көбіктер – дисперстік фазасы газ,дисперсиялық ортасы сұйықтық (немесе қатты ) фаза болып келетін дисперстік жүйелер.
Көбіктің еселігі – көбік көлемінің (Vк) сұйықтық көлемінен (Vс) неше есе артық екенін көрсететін шама.B= Vк/Vс
Дағдарыстық температура – сұйықтықтың беттік керілуі нөлге айналатын температура,таза сұйықтықтар үшін ол сол сұйықтықтың абсолютті қайнау температурасы, екі сұйықтық үшін олардың өзара еру температурасы.
Қос электрлік қабат – қатты дене сұйық фазааралық бөлу беттерінде пайда болады. Ол потенциал анықтағыш ион адсорбцияланған беттен және қарама - қарсы зарядталған, сұйықтық көлемінде таралған қарсы иондардан тұрады.
Құрамдастардың саны (К) – тепе теңдік жүйені құрайтын, барлық фазалардың түзілуіне қажетті құрамдас бөліктердің ең аз саны.
Ле – Шателье – принципі (тепе теңдіктің ығысу ережесі) –бағытталған тепе – теңдік күйдегі жүйеге сырттан әсер етілсе (қысым, температура және т.б. өзгерсе), онда жүйенің ішінде сол әсерді әлсірететін өздігінен жүретін үдерістер пайда болады.
Лиофильдік дисперстік жүйелер – өздігінен түзілетін, сұйық дисперсиялық ортамен жақсы әрекеттесетін, сондықтан термодинамикалық тұрғыдан қарағанда тұрақты болатын дисперстік жүйелер.
Лиофобтық дисперстік жүйелер – өздігінен түзілмейтін, дисперсиялық ортамен әрекеттеспейтін немесе әлсіз әрекеттесетін, сондықтан термодинамикалық тұрғыдан қарағанда тұрақсыз болатын дисперстік жүйелер.
Меншікті бет ауданы – заттың бірлік массасына немесе бірлік көлеміне сәйкес келетін беттің ауданы.
Мицелла түзілудің дағдарыстық концентрациясы – мицелла түзілетін БАЗ-ң ең аз концентрациясын айтады. Мицелла ерітіндідегі БАЗ-ң молекулаларымен термодинамикалық тепе – теңдік күйде болады.
Монодисперстік жүйелер – дисперстік фаза бөлшектерінің өлшемі (дисперстілігі) бірдей дисперстік жүйелер.
Нефелометрия – жоғары дисперстік жүйелердегі жарықтың шашырау құбылысына негізделген, кірнедегі бөлшектердің өлшемі мен концентрациясын анықтайтын әдіс.
Опалесценция – коллоидтық ерітінділердегі жарықтың шашырау құбылысы.
Осмос – еріткіш молекулаларының еріткіш көлемінен жарғақ арқылы ерітіндіге (немесе концентрациясы аз ерітіндіден жоғары ерітіндіге) өздігінен көшу құбылысы.
Панет–Фаянс ережесі – иондарының таңдамалы адсорбциясының ерекшеліктерін көрсетеді. Бұл ереже бойынша кристалл бетіне сол кристалл торында болатын иондар немесе сол иондармен диссоциацияланбайтын қосылыстар беретін иондар ғана адсорбцияланады.
Пептизация – тұнбадағы дисперстік фаза әртүрлі факторлар әсерінен ұсақ бөлшектерге айналатын, яғни коагуляцияға кері құбылыс.
Полидисперстік жүйелер – дисперстік фаза бөлшектерінің өлшемі (дисперстілігі) әртүрлі дисперстік жүйелер.
Үдеріс (процесс)– жүйе күйінің қандай болса да параметрлерінің өзгеруі.
Ребиндер ережесі – адсорбцияланған БАЗ молекулалары арқылы жанасушы фазалардың полярлықтарының айырмасының азаятынын көрсетеді.
Ребиндер эффектісі – қатты дененің бетіне БАЗ молекулалары адсорбциялануы нәтижесінде оның беріктілігінің төмендейтіндігін көрсетеді.
Седиментация – ауырлық күші әсерінен дисперстік фаза бөлшектерінің сұйық (немесе газды) ортада шөгуі.
Синерезис – кеңістіктік тордың сұйықтықты біртіндеп сыртқа шығарып сығылуы.
Сірнелер – сұйық дисперсиялық ортадан тұратын, кеңістікте құрылым түзген жоғары дисперстік жүйелер.
Солюбилизация – суда ерімейтін немесе нашар еритін заттардың (көмірсутектердің, жоғары спирттердің), коллоидтық БАЗ-дың судағы ерітінділерінде еру құбылысы.
Жүзгіндер (Суспензиялар) – дисперстік фазасы қатты, дисперсиялық ортасы сұйықтық болатын, седиментацияға тұрақсыз, микрогетерогендік және дөрекі дисперстік жүйелер.
Сыналық қысым – екі бөлшек бір-біріне жақындасқанда олардың беттік қабаттарының бүркемеленісуі нәтижесінде пайда болатын, термодинамикалық тепе - теңдік күйге сәйкес келетін жұқа сұйық қабаттағы қысымның өсімшесі.
Тоңазытпалар– қаңқасы жоғары молекулалық қосылыстардың макромолекулаларынан құралған және арасы сұйықтықпен толтырылған, құрылымдық жүйелер.
Термодинамика – (термо - температура, жылу, ал динамика – күш, жұмыс, қозғалыс дегенді білдіреді) жылу мен жұмыстың бір-біріне түрленуін, энергияның бір түрден басқа түрге айналу заңдылықтарын қарастырады.
Тиксотропия – құрылым түзгіш жүйелердің механикалық әсерден бұзылғаннан кейін өзінің бастапқы күйіне қайтып келе алу қабілетін сипаттайтын құбылыс.
Турбидиметрия – жоғары дисперстік жүйелердің жарықты жұту қасиетіне негізделген зольдегі дисперстік фаза бөлшектерінің өлшемі мен концентрациясын анықтайтын әдіс.
Тұрақтылық – дисперстік жүйелердің құрамын өзгеріссіз сақтай алу қабілеті; дисперстік фаза бөлшектерінің концентрациясы мен бөлшектердің өлшемі бойынша таралуы уақытқа байланыссыз тұрақты болып қалады.
Тұтқырлық коэффициенті (n) – бірлік аудандағы сұйықтықты парралель қозғалыста жылжытатын күш мөлшері. Оның бірлік өлшемі – г∙см-1∙сек-1. Бұл шаманы пуаз деп атайды. ӨЖ (СИ) жүйесі бойынша бір пуазда 0,1Па∙сек (паскаль - секунд) болады.
Фаза – бөліну беті арқылы жүйенің басқа бөліктерінен бөлінген, кез келген нүктелердің физика – химиялық қасиеттері бірдей болатын жүйенің бір бөлігі.
Фазалық түрлену – заттың бір фазадан екінші фазаға ауысуы.
Химиялық потенциал – ол мынадай теңдеумен сипатталады: µі= Р,Т,nі мұндағы G- Гиббс энергиясы, nі - берілген заттың моль саны; Р- қысым, Т – температура.
Шеттік бұрыш – үш фаза (қатты дене, сұйықтық және газ) түйіскен нүкте арқылы сұйық тамшы бетіне жүргізілген жанаманың сұйықтық жағындағы бұрышы.
Шөгу (тұну, седиментациялық) потенциал (Дорн эффектісі) – дисперстік фаза бөлшектерінің шөгуінің (седиментациялануының) нәтижесінде потенциалдар айырымының пайда болуы.
Шульце – Гарди ережесі – электролиттердің коагуляциялық қабілеттіліктері иондардың валенттіліктері өскен сайын артатының көрсетеді.
Экзотермиялық үдерістер жүйе сіңіргенде жүретін үдерістер.
Экстенсивтік (сыйымдылық) параметрлер – жүйедегі заттардың өлшеміне пропорционал болатын параметрлер. Мысалы көлем, масса және т.б.
Электросмос – сыртқы электр өрісінің әсерінен дисперсиялық орта бөлшектерінің жылжу құбылысы.
Электрофорез – сыртқы электр өрісінің әсерінен дисперстік фаза бөлшектерінің жылжу құбылысы.
Майғындар (эмульсиялар) – дисперстік фаза мен дисперсиялық ортасы өзара ерімейтін немесе нашар еритін екі сұйықтықтан тұратын дисперстік жүйелер.
Энтальпия (Н)- ол ішкі энергия мен мынадай қатынаста болады: Н= U + РV. Мұндағы p,V қарастырылып отырған жүйенің қысымы мен көлемі, U- ішкі энергия.
Энтропия (S) – термодинамикалық функцияның бірі, ол мынадай теңдеумен анықталады: . Мұндағы: Q- жылу, Т- температура.
Кірнелер (зольдер) – дисперстілігі коллоидтық жүйелердің дисперстілігіне сәйкес келетін дисперстік жүйелер. Егер дисперстеуші орта сұйықтық болса олар монокірнелер (лиос- сұйықтық деген мағына береді), су болса гидрокірнелер, органикалық сұйықтық болса органокірнелер деп атайды. Дисперстеуші ортасы газ болатын кірнелерді аэрокірнелер, ал дисперстеуші орта қатты болса, онда оларды крио- немесе солидокірнелер деп атайды.
Құрамдас (компонент)– деп жүйені құрайтын бөліктерді айтады.
Седиментация тұрақтылық – бұл дисперстік жүйелердің бөлшектерді уақыт бойынша бүкіл көлемде таралуын сақтау қабілеті, басқаша айтқанда дисперстік жүйенің бөлшектердің ауырлық күшіне қарсы әрекет ету қабілеті.
Агрегаттық тұрақтылық – бұл дисперстік жүйелердің уақыт бойынша бөлшектердің дисперстілік дәрежесін, басқаша айтқанда бөлшектердің өлшемі мен олардың жеке қасиеттерін өзгеріссіз сақтау қабілеті.
Тұрақтандырғыштар (стабилизаторлар) – дисперстік жүйелерге қосқанда олардың агрегаттық тұрақтылығын жоғарылататын, басқаша айтқанда бөлшектердің бірігуіне кедергі жасайтын заттар. Тұрақтандырғыштар ретінде әдетте электролиттер, коллоидтық БАЗ-дар және ҮМҚ қолданылады.
Қойыртпақтар (пасталар) – құрылымданған жоғары концентрленген жүзгіндер. Құрылым – ол араларында дисперстеуші ортасы бар дисперстік фаза бөлшектерінен пайда болған кеңістік тор.
ҚТДК (құрылым түзілудің дағдарыстық концентрациясы) – бұл құрылым пайда болатын дисперстік жүйелердің (жүзгіндер, қойыртпақтар және т.б.) ең аз (минималды) концентрациясы.
Майғындағыштар (эмульгаторлар) – майғындарға салыстырмалы тұрақтылық беру үшін қосатын заттарды (тұрақтандырғыштарды) майғындағыштар деп атайды. Майғындағыштар ретінде бейорганикалық электролиттер, коллоидтық БАЗ-дар, ҮМҚ-тар, дисперстілігі жоғары ұнтақтар қолданылады.
Лиофильдік майғындар – өздігінен түзілетін және сәйкесінше термодинамикалық тұрақты болатын майғындарды лиофильдік майғындар деп атайды.
Майғын фазаларының ауысуы – әртүрлі факторлардың әсерінен майғындардағы дисперстік фазаның дисперстеуші ортаға және керісінше ауысуын фазалардың ауысуы деп атайды. Оған әсер ететін факторлар: құрамдастардың көлемдік концентрациялары, майғындағыш концентрациясы, температура және майғындау үдерісінің динамикасы.
Термофорез – аэрокірнелерде дисперстік фаза бөлшектерінің температураның төмендеу бағытымен өздігінен қозғалысы. Ол «ыстық» жақтан «суық» жаққа қарай ығысудан болады.
Термопреципитация – аэрокірнелерде бөлшектердің жақын аралықта ыстық дененің болуынан суық беттерде тұрады. Оған радиатор, ыстық құбыр, пештер және т.б. маңында шаң-тозаңдардың қабырға және төбе жаққа тұнуы жатады.
Фотофорез – біржақты сәулелендіру кезінде аэрокірнелер бөлшектерінің қозғалуы; оны термофорездің дербес жағдайы ретінде қарастыруға болады.
Аутогезия – адгезияның дербес жағдайы ретінде қарастыруыға болады. адгезия және аутогезиялық әрекеттесулер жанасу ауданында перпендикуляр бағытталған. Адгезия нәтижесінде ұнтақ бөлшектері бетке, ал аутогезия әсерінен бір-біріне жабысады.
Ұнтақтардың жанасу беті – ол – молекулалық күштердің әсер ету аймағында (~0,1 нм) орналасқан екі бөлшектің жанасу беті.
Түйіршіктеу – белгілі-бір қасиеттері бар белгілі-бір пішінді және өлшемді қатты бөлшектерді алу.
Микротүйіршіктеу – түйіршіктердің бір түрі. Бұл кезде алынатын түйіршік өлшемі 1 мм-ден кіші болады.
Нығыздалу – сусымалы ұнтақ материалдардың ұзақ уақыт бойы қозғалыссыз қалуынан болатын үдеріс. Ол кезде сусымалы заттар ағуға қабілетсіз монолитке айналады. Нығыздалу әсіресе ұнты, қантты, крахмалды, ашытқыны және т.б. тағамдық ұнтақ заттарды сақтағанда көп зиян келтіреді.
mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2017 год. (0.176 сек.)Пожаловаться на материал