kk en en zh ja zh zh zh zh zh en bg kk en en kk en fr en ru ru ru en kk en en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en en en ru en de ru ru ru ru ru ru de ru ru ru ru de fr ru ru ru de fr en ru en de fr ru ru ru de fr ru ru ru de fr ru ru zh en en en en en fi en en en en fi en en en en en ru
Аңшылықтың қаумалау негізі | G-Global
Қаумалауға дайындық. Мұнда алғашқы аңшылық орнын белгілеу, белгіленген территориядағы олжа санын бағалау және қаумалау орнын дайындау – аңдарды аулау үшін бөгеттер соғу, тосқауылдарды орналастыру жатқызылады. Мұнда төңіректі жақсы білетін тәжірибелі аңшылар ат салысқан, олардың жұмысынан көбіне қаумалаудың әрі қарау жүру барысы анықталатын болған [9, 34б.]. Мұндай әрекеттер көбіне шайқасты анағұрлым тиімді нәтижемен жоспарлауға мүмкіндік беретін, әр түрлі факторларды ескеретін тактикалық әскери операцияны дайындаумен парапар.
Аңшылыққа қатусышылардың тәртібі. Қаумалауға қатысу орындалуына аса қатаңдықпен қараған, аса жауапты және маңызды іс болғаны тарихи көздерден белгілі. Оның барлық қатысушылары аңшылықтың басталатын орны белгіленген жерде белгіленген уақытта болуы тиіс. Аңшылыққа кешігу, қаумалаушылар қатарындағы тәртіпті бұзу, өз орнын рұқсатсыз бос қалдыру көшпенділер қоғамында жағымсыз әрекет болып танылып, қатаң жазаланатын болған. [1, 21б.; 9, 35б., 10, 94б.].
Аңшылыққа қатысушылар иерархиясы. Айдаушылардың әр құрылымдық элементі (бөлімше) ішкі иерархияға ие болды. Қатардағы жиырма жауынгер буряттарда старшинаға – «малгай» бағынды, одан жоғары жетекшілер қаумалау сызығының тәртібін реттейтін «захулдар» болды. Одан әрі қанат командирлерінің «лауазымдары» («газарша»), орталық командирі («тобша») және барлық қаумалау басқарушылары – «галша» ілесті. «Галша» аңшыларды ортақ мақсатқа жету жолында біріктіруші, аңшылыққа қасиетті рәсім сипатын үстетін көсем, сондай-ақ, бақсы да болуы мүмкін болды. [5, c.69; 9, c.23-24 c.].
Жоғарыда аталған әр басқарушы айдаушылар қатарында нақты өз орнына ие болды және өзіне тиесілі аңшылар тобының қимыл-қозғалыстарына жауап берді. Аталмыш жетекшілердің қимыл-қозғалысы мен олардың арасындағы аңық үйлестірілуіне аңшылықтың жетістікпен аяқталуы тәуелді болды. Мұнда да әскери лауазымдарымен – «аңшылық» бөлімшелер командирлерінің атауында ұқсастықтар көрінеді, мәселен, моңғолдардағыдай. [10, 96б.]. Осы жерде айта кететін жайт, айдаушылардың «лауазымдарының» атауының өзі бірқатар түрік тілдерінде әскери басшылардың атауларымен сайма-сай келетін болған. [9, 23б.].
Қоршауды жүзеге асыру барысында келесі ұйымдастыру кезеңдері маңызды рольге ие: қаптал бастаушыларының өз қанатын уақытында және аса сақтанушылықпен белгіленген тоғысу орнына орналастыруы; аңшылар арасындағы қашықтықты сақтау; қаумалау тізбегін сақтау; әр аңшының алған олжа санының есебін жүргізу; олжаны бөлу;
Олжаны қоршау тәртібі. Көшпелілер  көбіне олжаны қапталдардан жануарларды кең қоршауға алу арқылы және соңынан орталық бөлік өз басшысымен бірге келгеннен кейін шеңберді тұйықтау арқылы қоршауға тырысқан. Кей жағдайларда жануарларды арнайы қарастырылған орынға қуатын, онда оларды отар басын қанаттар арқылы қамауға алатын тосқауылдар күтіп алатын. [6, 90-91б.; 9,22б.]. Осыған ұқсас тактиканы көшпелілер ұрыста да қолданды. Қарсылас әскерге тосқауыл жасауда номадтар дәстүрлі аңшылық тәсілін – қашып бара жатқан қарсыласты тосқауылға қарай қуу, сонымен бірге, керісінше, тосқауылға қарай қашу, мұнда алданған қарсылас әскері соңынан қуып, өз әскери қатарынан ыдырап, тосқауыл жасақтарына тап болған. [10, 99б.].
Әскери іс-қимылдардағыдай, көп олжаны қоршауға алу соңында оның көзін жоюмен аяқталатын.
Олжаның көзін жою тәртібі. А.К. Көшкімбаев жазады: «Шеңбер тұйықталғаннан соң тек ханға ғана алғашқы болып оқ көздеуге рұқсат болған. Сонан соң аңшылыққа оның туыстары – ұлдары, нояндары, мыңдықтары және т.б. кіріскен. Олардан кейін басқа қалған қатардағы жауынгерлер жануарлардың көзін жоюды жалғастырған» [9, 36б.]. Бұл ертеден келе жатқан дәстүр тікелей әскери әрекеттерге байланысты емес. Мүмкін, бұл ел басқарушысының қоғамда өзгеше орын алатындығың белгісі шығар. Көсем, басқа көшпенділерге қарағанда биліктің символы болып мыңдаған жауынгерлердің алдында аса жоғарыда болатындығың көрсету.
Номадтардың мемлекеттік өмірінде қаумалау аңшылығының ролі өте жоғары болды. Бірқатар номадтармен құрылған ортағасырлық мемлекеттерде (Моңғол империясы, Қазақ хандығы және т.б.) ол жоғары басшы өзінің туыстары мен әскери басшыларымен бірге өткізген өте маңызды іс-шара болып есептелді. Сонымен бірге, мұндай аңшылық түрін қаруланған қоғамның нығаюының  бүтіндей механизмі ететін бірқатар факторлар да болды:
- қаумалау, соғыс сияқты, тек ерлер ісі есептеледі;
- ұжымдық аңшылыққа шығу әр ру немесе ұлыс міндетті және олардың қоғамдық құрылымдағы  белгілі бір қоғамдастыққа тиесілі екендігінің көрсеткіші болды;
- қаумалаудың шығып кету қалыптасқан қарым-қатынастар мен байланыстардың үзілуін көрсеткен.
Сөйтіп, қаумалау аңшылықтары көшпелілер қоғамында  әскери дайындықтардың орнын алмастырды. Қаумалаушылар мен әскердің құрамы, саны, бөлімшелері, қарулануы бірдей болды, яғни, аңшы бір мезетте жауынгер бола алады, ал, аңшылар қоғамы қалыптасқан және соғысуға қабілетті әскери жасақты құрады. М.Н. Хангалованың: «Бақсы-балгерлердің ертеден бері айтылып келе жатқан үндеулері мен халық арасындағы аңыз-әңгімелерінен көрінетіндей, жауынгер бақсы-басшылар аңшылықты көбіне әскери ұрысқа айналдырып, басқа қарсылас тайпаларға шабуыл жасайтын...», - деген сөзінің жаны бар. «Әр зегет – абаны тек аңшылар артелі ғана емес әскери жасақ ретінде көрсетуге болады. Мүмкін, көбінесе зегет-аба тек әскери мақсатта ғана ұйымдастырылатын болған». [5]. Аңшылық кезінде барлық аңшылық қатысушылары шартты белгілерді түсінетін болған: құстар айқайы, қасқырдың ұлуы, түлкінің шәуілдеуі және т.б., бұл белгілер жануарларды үркітіп алмау үшін құпия белгісі ретінде қажет болған, өйткені әрқайсысы әрі қарай болатын қимыл-қозғалысты білетін болған.
Еуразия даласын мекендеген көшпелілердің қаумалау аңшылығының үш негізгі әлеуметтік маңызы бар аспектісін көрсетіп, сеніммен айтуға болады:
Әскери. Қаумалау номадтардың шынайы әскери қозғалыстарының өзіндік «дайындығы» іспеттес болды. Оның барлық қатысушылары жауынгерлер, қандайда бір әскери бөлім мүшелері болды, және өз қолбасыларының жетекшілігімен тактикалық әскери операцияға ұқсас қаумалауды жүзеге асыратын болған. Моңғол тарихшысы Хара Даванның айтуынша, Шыңғысхан аңшылар егер де аңдар мен жабайы жануарларды қармаудан босатып алса, оларды қатаң жазаға тартатын. Жаза шайқас кезінде әскери міндеттің орындалмаумен тең қолданылған. Біздің ойымызша, аңшылық барлаушылық дағдыларын арттыруға көмектеседі, себебі аңдардың сезімталдығы жоғары, көру қабілеті мінсіз, жануарлар көсемі әрқашан аңдап басады, кез-келген титтей де дыбысты, бөтен иісті де сезгіш. Барлаушы көрінбейтін және естілмейтін болып кетуі керек, қоршаған ортаға білуі тиіс. Ең жақсы аңшылар, арнайы дайындықтан өтіп, жансыз, агент, барлаушыларға айналғандай болған.
Әлеуметтік-саяси, біріншісімен тығыз байланысты. Аңшылыққа жоғары басшының (ханның) және оның туыстары мен жоғары қолбасыларының қатысуы олардың өз құзырындағылардың алдындағы алпауыт күш – қуатының көрінісі болды. Қаумалауға өзі бастап жетекшілік етуі, оған қатардағы көшпелілермен бірге қатысу және олжаны бірінші болып тойтару құқығы билеушіні халықтың ажырамас бөлігі екендігінің көрінісі болды. Ол қарсыласты, шынайы ұрыстағыдай басқара отырып, жеңуге бағыттаушы басшы және бастаушыға айналды. Бұл, сонымен бірге, өзін-өзі, үлкен аңшылық қатысушыларын, әр түрлі ру мен тайпа мүшелерін бірегей социум өкілдері ретінде сезінуге ықпал етті. Аңшылыққа тек өзін-өзі қажетті жылқы және қару санымен қамтамасыз ете алатындардың қатысуы оларды қоғамның жетекші тап өкілі болғандығына, жауынгер – аңшылардың қоғамдық статусына меңзеді.
Сакралды – көп олжаның көзін жою шынайы қарсыласты жеңудің алдын ала қасиетті хабаршысы болды. Аңшылыққа жауынгер-аңшыларды жетістікке жетуіне бата беретін ардақты, әзіз бақсылар мен балгерлерді тарту номадтарға күшті оң психологиялық әсер етті. Бақсылар көшпелілерді өз күш-қуатын сезінуге мәжбүр етті, көптеген көшпелі қоғамға тән тайпалық сепартизмге төтеп беруге көмектесті. Аңшылық алдында, шайқасқа шығу алдындағыдай, көшпелілер тәңірге сыйынған.
Номадтардың қаумалау аңшылығының тағы бір қызықты аспектісі ондағы жоғары басшының (ақсақал, көсем, хан және т.б.) ролімен байланысты. Ол қаумалау процесімен жоғары қолбасы шайқасуға басшылық еткендей түгелдей басшылық етуі тиіс еді. Т. Алланиязов: «Тайпа көсемі аңшылықты өз билігінің бар күшімен басқарды. Бұл шайқаста ол қолбасшы ролін орындағаны өте маңызды. [1, 16]». Екі жағдайда да біз  өз халқына немесе тайпасына қарсыласқан сыртқы күштерді жоюды басқарушы адамды байқай аламыз. Сөйтіп, «көсем» ролі сыртқы қатынастарды реттеуге бағытталды. Л. Морган мен Ф. Энгель бұрын соңды жазғандай, біз бұдан да аталмыш басшы функцияларының дәстүрлі қоғамдағы әскери көсем функцияларымен ұқсастығын көреміз. Көсемнің – әскер басының қызметі тұрақсыз, жағдайларға байланысты, сыртқы саяси жағдайларға тәуелді болды. «Әскери көсем тек әскери шайқастар кезінде ғана бұйрық бере алады». [11, 97б.].
Көріп отырғанымыздай, ұжымның сыртқы саясатын басқару әскери көсемнің айрықша құдыреті болды, ал көшпелі қоғамның дисперсті шаруашылығы жағдайларында аталмыш тенденция Еуразия даласын мекендеген номадтардың өмірінде де орын алды. Көшпелі мемлекеттер хандарының өкілеттілігі көбіне сыртқы саяси сипатта көрініс тапты. Қазақтарда ханның ең басты міндеті елді сыртқы қарсыластардан қарулы қорғау болып табылады. [8, 51б.]. Ф. Энгельс жазғандай, орындаушы билікке ие жоғары лауазымды тұлға көп жағдайда, барлық жерлерде болмаса да, жоғары әскербасы билігінің дамуы нәтижесінде пайда болды. [11, 105б.]. Билеушінің қаумалауға, әскери дайындыққа қатысуы оның әскери қақтығыстарды шешудегі маңызды ролін баса көрсетті.
Көріп отырғанымыздай, ерте және орта ғасырлардағы Еуразия даласын мекендеген көшпелілер өміріндегі қаумалау аңшылығының ролі өте жоғары. Бұрын соңды зерттеушілермен айтылып келген қаумалау аңшылығының әскери іс-әрекеттерге дайындыққа ұқсастығы оның мән-мағынасының бөлігі ғана. Аңшылыққа қатысу аңшы-жауынгерлердің өзара ұйымшылдығы мен сана-сезімнің дамуына, олардың сыртқы факторлардың қарсылықтары алдында бірігуіне, әр түрлі тайпалар қоғамының тұтасуына ықпал етті. Бұл рулық және тайпалық бөліну шегін жойып, мемлекеттің нығаюына ықпал ете отырып номадтардың өмірінде орталық, ру-тайпалық дәстүрлерге қарама – қайшы,  саяси бірліктің қалыптасуына септігін тигізді.
Сондай-ақ, көшпелі халық билеушілерін ардақ тұту дәстүрлерін сақтау және аңшылыққа бақсылар мен балгерлердің қатысуымен байланысты, өз құзырындағыларға идеологиялық әсер ету тәсілі ретінде жоғары басшы мен оның туыстарының аңшылық барысындағы күш-қуатын көрсету маңызды болып есептеледі.
Баяндалған материалдар көшпелі қоғамдардағы әлеуметтік қатынастар механизмдерінің кейбір аз зерттелген аспектілерінің барын көрсетеді және дәл осындай отандық тарих ғылымы үшін ерекше маңызды дерек көздерін зерттеудің қажеттілігін келешекке талап етеді.
1. Алланиязов Т.К. Военное дело кочевников Казахстана. – Алматы, 1998. – 140 с. 2. Владимирцов Б.Я. Чингис-хан. – Горно-Алтайск, 1992. – 116 с. 3. Кун В.Н. Черты военной организации средневековых кочевых народов Средней Азии // Ученые записки Ташкентского педагогического учительского института им. Низами. Сер. обществ. наук. – Ташкент, 1947. Вып. 2. С. 15-32. 4. Гумилев Л.Н. Древние тюрки. – М., 1993. – 527 с. 5. Хангалов М.Н. Собрание сочинений. Т. I, Улан-Удэ, 1958 – 551с. 6. Жамбалова С.Г. Традиционная охота бурят. – Новосибирск, 1991. – 175 с. 7. Карпини П., Рубрук Г. Путешествия в восточные страны Плано Карпини и Рубрука. – М., 1957. – 287 с. 8. Тасбулатов А., Аманжолов К. Военная история Казахстана. Очерки. Алматы, 1998. – 176 с. 9. Кушкумбаев А.К. Военное дело казахов в XVII-XVIII вв. – Алматы. Дайк-Пресс, 2001. – 182 с. 10. Хара-Даван Э. Чингис-хан как полководец и его наследие: Культурно-исторический очерк Монгольской империи XII-XIV веков. – Алма-Ата, 1992. – 272 с. 11. Энгельс Ф. Происхождение семьи, частной собственности и государства. – М., 1985. – 238 с.
Download this publication 26.85Kb
Комментарии 46 Добавить комментарий
Тема очень актуальная и дискутабельная. Но я бы хотел сказать, что здесь надо обсуждать не только будущую инфраструктуру вокруг проекта "Западная Европа- Западный Китай", а скорее те проблемы с которыми сталкивается вся туристическая отрасль Казахстана. Ведь есть огромный потенциал ставить те же этноаулы в местах где это позволяет погодные условия, электричество вырабатывать с помощью энергии солнца и ветра и так далее. Поддержка со стороны государства в виде налоговых освобождений на 2 или 3 года с начала проекта, так же способно привлечь инвестиций в эту отрасль, что несомненно снимает и социальное напряжение в регионах, так как идет создание новых рабочих мест для населения. Конечно, другой вопрос, это вопрос сервиса и услуг которые мы сможем оказывать.
да больше бы такого!
It is impossible to say when silk, the product that lends its name to the trade route, came to be traded. And while the main object of travelling the early caravan routes was to buy or sell goods to or from faraway places, silk ended up the most eagerly traded and mysterious item. It was so rare that the Romans could only afford to sew a thin strip onto their togas.
Стратегически важным проектом также является Западная Европа Западный Китай, который можно также назвать возрождение торговой пути "Великий шелковый путь". Этот путь будет проходить по пяти областям и тем самым даст большой толчок в экономическом подъеме этих регионов. Будут созданы новые рабочие места, откроются множество торговых точек, что в свою очередь значительно изменит экономический потенциал всего южного региона. Если заглянуть в историю, то мы увидим за счет чего в основном существовали древние города Средней Азии и Восточного Туркестана...(Великий шелковый путь), есть возможность восстановить исторически сложившийся экономический потенциал региона...
Стратегически важным проектом также является Западная Европа Западный Китай, который можно также назвать возрождение торговой пути "Великий шелковый путь". Этот путь будет проходить по пяти областям и тем самым даст большой толчок в экономическом подъеме этих регионов. Будут созданы новые рабочие места, откроются множество торговых точек, что в свою очередь значительно изменит экономический потенциал всего южного региона. Если заглянуть в историю, то мы увидим за счет чего в основном существовали древние города Средней Азии и Восточного Туркестана...(Великий шелковый путь), есть возможность восстановить исторически сложившийся экономический потенциал региона...
Тема очень актуальная и дискутабельная. Но я бы хотел сказать, что здесь надо обсуждать не только будущую инфраструктуру вокруг проекта "Западная Европа- Западный Китай", а скорее те проблемы с которыми сталкивается вся туристическая отрасль Казахстана. Ведь есть огромный потенциал ставить те же этноаулы в местах где это позволяет погодные условия, электричество вырабатывать с помощью энергии солнца и ветра и так далее. Поддержка со стороны государства в виде налоговых освобождений на 2 или 3 года с начала проекта, так же способно привлечь инвестиций в эту отрасль, что несомненно снимает и социальное напряжение в регионах, так как идет создание новых рабочих мест для населения. Конечно, другой вопрос, это вопрос сервиса и услуг которые мы сможем оказывать.
© 2010-2017 2010- 2016年的 “欧亚科学家经济俱乐部” 协会
Attach account from old site
If you have an account at the old Group-Global site you can attach it to the new site. This action will link all the content you published at the old site to your new account so we highly recommend to do this.
Otherwise just click the "Don't show this dialog" button and this message will never appear again. You can attach your account anytime by selecting the item "Attach account from old site" from the user menu.
Error ataching account. Please recheck the entered data.
Don't show this dialog
Enter your G-Global username.
Enter the password that accompanies your username.
In order to use the functionality of the site in its entirety, you need to login with your account to Facebook. Press the "Continue" button and fill in the "E-mail" (or phone) as well as the "password" for your account to Facebook. If you do not have an account in Facebook, we recommend that you create it. Otherwise, you will only function with viewing web content.