kk ru ru ru kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk be uk kk be uk kk sv fr it it it it it en it fr it fr it it en it it fr it de it de it it fr it it en en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ce kk kk de kk hbs_cyr kk kk kk uk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk hbs_cyr kk kk mk kk kk kk kk kk kk cs kk kk kk kk kk en ru ru
Шаруа қожалығының бизнес жоспарын модельдеу
АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника
Ауыл шаруашылығы өндірісінің әртүрлі салаларында жаңа-дан жаңа өндіріс орнын ашу үшін, мысалға, ең төменгі кәсіпкерлік, жекеменшік шаруашылығы немесе шаруа қожалығын ұйымдас-тыру алдында, іскер адам мұндай істі бизнес жоспар құрудан бастайды. Қазіргі кезде алдыңғы тақырыпта қарастырылғандай оңтайластыру есептерін шығаруда, оның ішінде бизнес жоспарын құруда, сызықтық көпкезеңдік жарым–жартылай бүтін санды экономикалық-математикалық модель жиі қолданылады. Төменде өсімдік шаруашылығыңда кәсіпкерлікпен айналыспақшы шаруа қожалығы деңгейінде жай қарапайым есептің шешу технология-сына тоқталамыз.
Бизнес жоспар құрудағы шаруа қожалығының негізгі мақса-ты – жоспарды өндіріске енгізіп, іске асыру нәтижесінде аталған дақылдарды өндіріп, нарыққа шығару арқылы максималды пайда табу үшін егістік жерді, техникаларды және жұмыс күшін әрбір дақылдарды өндіруге қаншадан бөлген тиімді екенін анықтау.
Алғашқы деректер бойынша өндірістің мынадай жағдайлары белгілі:
– әрбір дақылдар өнімдерін жинаған кезде бір типті комбайн қолданылады;
– егістік жерді жыртуға және дақылдарды егуге тек трак-торлар қолданылатын болса, ал егіс өнімін жинауға комбайндар және тракторлар да қажет;
– жұмыскерлер мен механизаторлар керек:
1. Жерді жырту және дақылдарды егу жұмысын жалғыз-ғана тракторист орындайды. Өйткені соқа да сеялка да гидравли-каға ілінген. Бірақ қарақұмық өнімін жинау үшін 3 механизатор қажет, оның 2-уі комбайында жұмыс атқарса, ал 1-уі трактористің жұмысын орындайды.
2. Бұршақ өнімін жинау үшін 1 тракторист және 1 комбайн-шы қажет.
Аталған деректерден басқа бизнес-жоспар құруда ауыспалы егіс талаптарын да ескеруге тура келеді. Біздің жағдайда, агротех-никалық талаптар бойынша қарақұмықты бір егістік жерге 2 жылда бір рет, ал бұршақты 3 жылда екі ретке дейін (яғни бір жерге 2 жылға дейін егіп, 3-ші жылы екпейді) егуге болады. Сонымен қатар нарық сұранысы бойынша қарастырылып отырған дақылдарды жылда өндіру керек болса, онда шаруа қожалығына барлық егістік жерге жылда оларды қандай ретте өсіріп-өндіру керектін шешуге тура келеді.
Бизнес-жоспарды құру барысындағы алғашқы қадамдар. Аталған дақылдарды өсіріп-өндіру үшін шаруа қожалығы негізгі үш түрлі жұмыстарды (егістік жерді жырту, егу және өнімді жинау) орындайды. Сондықтан шаруа қожалығының өндірісінің орналас-қан аймағына тән, осы жұмыстарды орындауға байланысты бар-лық мәліметтерді жинап, оларды математикалық статистикалық әдістермен өңдеп, осы көрсеткіштердің 1га егістік жерге есептелген нақтылы, дәлелді мәндерін анықтаймыз. Бірінші кезекте, шаруа қожалығының орналасқан аймағының табиғаттық-климаттық жағ-дайына байланысты жоғарыда келтірілген әрбір жұмыстың орында-лынатын ыңғайлы кезеңдерін және олардың ұзақтығын дәйектей-міз. Сөйтіп, өңделіп анықталған дәйекті, нақтылы мәліметтер 4.4-кестеде келтірілген. Кестеде шаруа қожалығында өсімдік шаруа-шылығындағы жұмыстарды орындау мезгілдері 4 кезеңнен тұра-тыны және олардың ұзақтығы анықталған. Сонымен қатар әрбір дақылдарды 1 га өсіріп-өндіру үшін керекті еңбек шығыны (адам-сағат) дәйектелінген. Бұл жерде ескеретін бір жағдай, егіс өнімін жинағанда бір агрегатта (тіркемелі комбайн және трактор; трактор гидравликасына ілінген соқа немесе сеялка) 3 немесе 2, немесе 1 механизатор жұмыс атқаруына байланысты кестедегі көрсеткіштер-дің барлығы 1 га жерге қанша машина-сағатқа келетін есепке емес, адам-сағатқа келтірілген. Мұндай дәйектелген нормативтік көр-сеткіштер есептің математикалық моделін дәйекті құруға үлкен көмек көрсетеді.
4.4-кесте. «Алғабас» шаруа қожалығының өндірістік көрсеткіштері
Жұмыстарды орындауға керекті еңбек шығыны, адам-сағат
Кестеден көріп отырмыз, бұршақ өнімі 3-ші кезеңде немесе 4-ші кезеңдерде жиналынуы мүмкін. Бірақ егер бұршақ өнімі 4-ші кезеңде жиналатын болса, онда 1 га кететін шығын 0,1 мың теңгеге өседі.
1 га жиналған өнімнен алынатын табыс (пайда) бұршақтан 5 мың теңге, қарақұмықтан 9 мың теңге. Қарастырылып отырған жұмыстарды орындауға кететін шығын 1 механизаторға 15 мың теңге, 1 комбайнға (жанармайға, ағымдағы жөндеуіне) 3 мың теңге және 1 тракторға (жанармайға, ағымдағы жөндеуіне) 1,5 мың теңге.
Ауыл шаруашылық дақылдарының егіс аудандарының оң-тайлы мәндерін мынадай айнымалылармен белгілейік, га:
х1 – III кезеңде өнімі жиналынатын бұршақтың егіс ауданы;
х2– IV кезеңде өнімі жиналынатын бұршақтың егіс ауданы;
х3 – қарақұмық дақылының егіс ауданы;
Ауыл шаруашылығы техникалар және жұмысшылардың оң-тайлы сандары, дана (адам):
у1 – бұршақ жинайтын комбайндар;
у2 – қарақұмық жинайтын комбайндар;
у’ – жұмысшылар (механизаторлар).
Мақсат функция, жұмысқа қолданғаны үшін техникаларға және жұмыскерлерге кеткен шығындарды алып тастағаннан кейін-гі дақылдарды нарыққа өткізуден түскен табыс сомасы, яғни максималды пайда:
Z = 5х1 + (5 – 0,1)х2 + 9х3 – (3+1,5)у1– (3+1,5)у2 – 1,5у3 –15у’→ max
1) Дақылдардың оңтайлы егіс аудандарының сомасы ша-руашылықта бар егістік жердің ауданынан артық болмауға тиіс:
х1 + х2 + х3 ≤ 160
Маусымдық жұмыстар түрлерін берілген мерзімде орындау үшін техникаларды пайдалану бойынша шектеулер:
а) Тек тракторлармен жасалатын жұмыстар
2) I кезеңде егістік жерді жырту
0,5х1 + 0,5х2 ≤ 5∙10у3 немесе 0,5х1 + 0,5х2 –50у3 ≤ 0
3) II кезеңде бұршақты егу және қарақұмыққа керекті жерді жырту
0,3(х1 + х2) + 0,5х3 ≤10∙10 у3 немесе 0,3х1 + 0,3х2 + 0,5х3 –100у3 ≤ 0
4) III кезеңде қарақұмықты егу
0,75х3 ≤ 15∙10y3 немесе 0,75х3 –150y3 ≤ 0
б) Тіркемелі комбайндар және тракторлармен орындалатын жұмыстар
5) III кезеңде бұршақ өнімін жинау
0,95х1 ≤ 15∙10y1 немесе 0,95х1 –150y1 ≤ 0
6) IV кезеңде бұршақ өнімін жинау
0,95х2 ≤ 20∙10у1 немесе 0,95х2 – 200у1 ≤ 0
7) IV кезеңде қарақұмық өнімін жинау
2,0х3 ≤ 20∙10у2 немесе 2,0х3 – 200у2 ≤ 0
Еңбек қоры бойынша шектеу (техникалармен жұмыс іс-тейтін механизаторлар санын анықтау).
8) Бұршақ және қарақұмық өнімдерін жинайтын агрегаттарда, егу және жырту жұмыстарындағы механизаторлар
2у1 + 3у2 + у3 ≤ у’ немесе 2у1 + 3у2 + у3 –у’ ≤ 0
Ауыспалы егіске байланысты дақылдарды өсіріп-өндірудің технологиялық шарты.
9) Қарақұмықты бір егістік жерге 2 жылда бір рет егуге болады, олай болса оның егіс ауданы (х3) шаруашылықтың жалпы егіс ауданының жартысынан көп болмауы тиіс:
х3 ≤ 160/2 немесе х3 ≤ 80
10) Бұршақты бір жерге 3 жылда екі рет (яғни бір жерге 2 жыл егіп, 3-ші жылы екпейді) егуге болады, олай болса оның егіс ауданы (х1 + х2) шаруашылықтың жалпы егіс ауданының 2/3 бөлігінен аспауы тиіс:
х1 + х2 ≤ 160∙2/3 немесе 3х1 + 3х2 ≤ 320
Айнымалылардың теріс сан болмау және кейбір айнымалы-лардың бүтін сан болу шарттары:
х1≥0, х2≥0, х3 ≥0, у1 ≥0, у2≥0, у3≥0 у’≥0, у1, у2, у3, у’ – бүтін сандар.
Сандық модельді шешу нәтижесі.
Жарым-жартылай бүтін санды есептің сандық математика-лық моделін тұрғызғаннан кейін MS Excel-дің жұмыс бетіне қара-пайым тәсілімен есептің кестелік моделі тұрғызылады (4.2-суретті қараңыз). Кестелік модельдің құру тәсілі осы бөлімде баяндалған бірінші есеппен сәйкес. Тек бизнес-жоспар құруға керекті мәлімет-тер бөлек жолда «Шешімі» құжатталған. Бұл жолдағы ерекшелік G20 ұяда шаруа қожалығына керекті тракторлардың нақтылы оңтайлы саны мына формула бойынша анықталады: =E4+F4+G4. Өйткені бұршақ және қарақұмық өнімдері тіркемелі комбайн-дармен жиналады. Сондықтан E4 және F4 ұяларда анықталған, сәйкесінше комбайндар саны қанша болса, соншама тракторлар болады.
Сонымен, есептің оңтайлы шешімі бойынша «Алғабас» шаруа қожалығына х1=80 га егістік жерге бұршақ өсірген және оның өнімін III кезеңде жинап алған тиімді, ал бұршақ өнімін IV кезеңде жинаупайдасыз, ол туралы х2=0 оңтайлы мәнінен де көреміз. Сол сияқты қарақұмыққа да х3 = 80 га егістік жер бөлген пайдалы. Егістік жерді тек осылай бөлгенде, ауыспалы егіске қойылған талаптар орындалады.
4.2-сурет. Шаруа қожалығының өндірістік параметрін оңтайластыру үшін құрылған көпкезеңдік жарым-жартылай бүтін санды ЭММ шешімі
Шаруа қожалығында өсімдік өнімін жинауға керекті ком-байндардың оңтайлы саны: у1 =1 дана – бұршаққа және у2=1 дана – қарақұмыққа, сонымен қатар тракторлардың оңтайлы саны у3=3 дана, ал механизаторлар саны у’=6 адам болу керектігі анықталды (4.2-суретті қараңыз). Шаруа қожалығында өсімдік шаруашылы-ғының өндіріс құрамы тек есептің шешіміне сәйкес келген жағдайда жалпы пайда Z=1019,5 мың теңге максималды шегіне жетеді.
mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2017 год. (0.154 сек.)Пожаловаться на материал