kk ru kk war zh ru kk kk kk kk ru ba kk kk kk kk kk bg ru ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk ru kk kk kk kk ru kk kk kk kk ru ba kk kk kk kk kk bg ru ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk uk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk pt kk kk pt kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt tt ba ba kk kk ru kk gom kk kk ba ba kk kk ba kk kk tt ba ba kk kk ba ru kk kk kk tt kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk ru ky mn kk kk ca kk ru kk fr kk fr kk hu uk kk kk kk kk kk kk de kk ca kk fr ky kk en kk ca kk sv kk kk en kk en kk en kk fr kk ca kk kk kk kk kk kk kk ru tt kk kk es kk kk
Яссауи хикметтеріндегі Аллаға мадақ жырының кітаби ақындарда көрініс табуы
АЛАШ ОРДА – 100 ЖЫЛ!
Ұлт болмысы – әдеби бәйге!
Яссауи хикметтеріндегі Аллаға мадақ жырының кітаби ақындарда көрініс табуы
Жалпы мұсылман әлемінде бар дәстүрдің бірі – кез-келген еңбекті Алла Тағаланы мадақтап сөз етумен ашу. Сонан соң ғана негізгі мәселеге көшу. Сол секілді біздің ортағасырлық әдеби ескерткіштеріміз де осы дәстүрді ұстанған. Мысалы, Құл Қожа Ахмет Яссауи өзінің хикметтерінің өн бойында Алланы түрлі есімдерімен құрметтеп атап отырады. Аллаға ғашық болу, дидар көруге құштар болу тек бір Аллаға арналыпөлеңмен өріліп отырады. Ясауи хикметтері негізінен Аллаға зікір айтуға лайықталып белгілі бір ырғақтарға құрылып отырған. Сол себепті де шумақтың не екінші жолы, не төртінші жолы бір сөзбен аяқталып отырады. Мысалы:
Шәкірттерге дүр мен гауһар шаштым міне.
Жанды жалдап, қайғы шегіп, қандар жұтып,
Сол секілді әр екінші жол не төртінші жол үнемі қайталанып отырады.
Хош, ғайыптан хабар келді құлағыма,
Сол себептен Хаққа сиынып келдім, міне.
Барша әулие жиылып келіп ырзық берді,
Бір және Барым, дидарыңды көрермін бе?!
Бұл хикмет жолын мысал етіп отырған себебіміз: олар Хақ Тағалаға арналған және әдемі әуез, әуенмен, ырғақты жүйемен орындалып отырғаны аңғарылады. Сол секілді Құл қожа Ахмет Яссауидің хикметтерінің тұтастай жолдары Мұхаммет пайғамбарға, Төрт шариярды жырлауға арналған. Олардың дін мұсылман жолындағы қайраткерлік істері, әсіресе, Мұхамет пайғамбар көп жырланған. Ақын хикметтерінде Аллаға ғашықтықты, оның дидарын бір көруге күйіп-жанып құштар болуды жырласа, Пайғамбарды ерекше ілтипат, құрметпен, сүйіспеншілікпен жырлайды және пайғамбар тақырыбына үнемі қайта соғып отырады. Ол өлең жолдарын алқалық зікірге лайықтап, ырғақпен беріп отырады:
Есіме түсіп жанымдай сүйген Мұхаммет,
Сенің жолыңа пида болам, Мұхаммет...
Айналайын нұр жүзіңнен, ей, Алла,
Бір тамшыдан дариядай тасыт мені, Мұхаммет.
Әуел бастан бір тамшы шараб маған нәсіп болған,
Ұдайы сіздің даналығыңызды мадақтайын, Мұхаммет [2, 53-54].
Ақын пайғамбар тақырыбына үнемі қайта соғып отырады дедік, Төрт шариярды жырлар алдында да Мұхамметті, оның өмір жолын, жетімдерге ерекше мейірлі, шапағатты болғанын жырлайды.
Қожа Ахмет Яссауи Мұхаммет пайғамбардың төрт шариярын Әбубәкір Сыддық, Омар, Оспанды, Әзірет Әліні арнайы, жеке-жеке жырлайды. Әсіресе, Әбубәкір Сыдықтың Мұхаммет пайғамбарға ерте серік болғанын, көп сүйеніш юолғанын, кейін пайғамбарға қызын қосып қайын ата болғанын, ең бастысы адал дос болып өткенін жырлайды. Төрт шариярдың алғашқысы Әбубәкір Сыдықтың пайғамбарға әрі айнымас дос, әрі өрісте қолдаушы болғанын:
Көрген замат иланған Әбубәкір Сыдық дүр
Ұстын болып тірелген Әбубәкір Сыдық дүр.
Мұңдасқанда жылаған, құлдыққа бел байлаған,
Іші-бауыры езілген Әбубәкір Сыдық дүр
Бір шетінен қайтпаған, сырын жатқа шашпаған...
Айтқан сөзіне жеткен, нәпсі-қызықтан кеткен,
Хақ Расулмен бір кеткен Әбубәкір Сыдық дүр., –
деп жырлайды [2, 95-96].
Екіншісі жар болған, әділетті Ғұмар дүр,
Мұсылмандыққа жар болған, әділетті Ғұмар дүр, –
деп төрт шариярдың екіншісі Омар халифтің өте әділетті басшы болғанын, мұсылман дінінің нығаюына, шариғат жолының жүйеленіп таралуына сіңірген еңбегін жырлайды. Сол секілді халиф Оспан, Әзірет Әлі де осылай еліне, дінге еткен қызметіне қарай мадақтала жырланады.
Ал, Жүсіп Баласағұнның «Құтты білігінде» бұл жәйт:
Алла атымен айттым сөздің әлібін,
Жарылқаған, жаратқан бір тәңірім! [3, 50], –
деп Аллаһ Тағаланы мадақтаудан басталып, Алланың ұлылығы, кереметі ұзақ жырланады. Әйтсе де, соңында:
Cаған лайық өзім мақтау таппадым,
Cөзді кестім. Өзіңді-өзің мақтағын! –
деп аяқтайды. Себебі, Жүсіп Баласағұн қанша шебер ақын болсам да Аллаһ Тағала ұлылығын толық жырлауға, мадақтауға менің де өзгенің де шамасы жете бермес дегендік болса керек. Сонан соң барып:
Әләйхис-сәләм, құдіретті пайғамбар! –
Рахымды ием, пайғамбарын жіберді,
Кісі ізгісі, ел сарасы жігерлі.
Түнек түнде шамы болды ол халықтың
Саған, жұртқа нұрын шашты ол жарықтың!
Ол Құдайдың елшісі, ерім, білгейсің,
Сен, содан соң, тура жолға кіргенсің! –
деп жырлайды. Пайғамбарға арналған мадақ жырдан соң өз ретімен, жолымен төрт сахабаның қасиеттері айтылады.
Бұл мұсылман әлемі ақын-жазушыларына әдеби дәстүр, салт болып енген құбылыс. Осы дәстүр ХІХ-ХХ ғасыр кітаби ақындарында да дәл осы дәрежеде, үлгіде жырланып отырған. Әсіресе, діни шығармаларда осы дәстүр нақты сақталып, алдымен, Алла Тағала, сонан соң Мұхаммет Пайғамбар, онан кейін төрт шадияр ретімен жырланып отырған. Бұған мысал ретінде Жүсіпбек қожаның «Қисса-и Хәзрәти Йусуф алейһи-с-сәләм илән Зулейханың мәселесі» атты туындыдағы алғысөз ретінде жырлаған жолдарын айтуға әбден болады.
Башлаймән бисмилләһи диб тәңрим атын,
Йахшилар ғайб йтме йазған хатим.
Худаймән һәм Пайғамбардан сөз башласам
Қалай тирис булады насихатим [4, 3], –
деп бастаған Жүсіпбек қожа бұл жолдардан соң Жүсіп Пайғамбарды таныстыра жырлайды. Мұхаммет Пайғамбар да сол нәсілден деп Мұхамметті онан соң оның төрт серігін жырлап кетеді.
Мұхаммед Расулу Аллаһи Худай дусты,
Артуқ-дүр бу аламнан оның нәсілі...
Башчиси Абу Бәкир чаһар йарының
Хурмәтин тутқан ғарде Пайғамбарның
Сыддиқым диб ат қуйған хақ Пайғамбар
Йар булған унан сұңи Адил Умар
Расулның шариатын қилған хабар..., –
деп Пайғамбарды, оның төрт серігін жырлаған діни ақын келесі сәтте Пайғамбар ұрпақтарының тарихын баяндап кетеді.
Илләһи узиң башла туғри йолға
Қаламны бисмилләһи диб алдым қулға
Улән қилыб аударған бу китабны
Йусуф бикні йа Аллаһ узиң уңла!
Сғундум мәдәт, тиләб йа, Зул-Жәләл
Тауфиқ бириб Һудайәт йулиңға сал
Узи надан ақылсыз Йусуф бикни
Жәми Пайғамбарлар қулинан ал
Мән қулиңғе рахмәт қил Қадир Мәули
Саламат қил хатардан диним саули
Йаранлар қулақ салиб тыңлаб тұрғил
Хәзрәти Йусуфдән қалған қаули, –
деп Алла Тағаладан медет тілеп барып негізгі тақырыпқа, «Жүсіп-Зылиха» қиссасының оқиғасын жырлауға көшеді. М.Тыныштықұлының «Ғазауат Сұлтан» қиссасында мадақ жыры ұзақ жырланған. Алғашқы 24 жол өлең тек бір құдіретті Алланы жырлауға арналған [5, 9].
Бисмилләһи хамд илән сөз басталы,
Әуелі сөз бастасақ Алла дейді.
Әуелі есім Алланы жад қылалы,
Сиынып фазылына зар жылалы, -
деп бастап жаратушы Алла Тағаланың кереметтерін жырлайды. Содан кейін барып:
Қарасаңыз, иә әууал, зәрренің асылыны,
Әуелде неден болған фасылыны.
Білсеңіз құп, біл әуел зәррені,
Мұхаммед Мұстафаның дейміз-дүр нұры оны, -
деп бастап Мұхаммед Пайғамбарды жырлауға көшеді.
Бұл жүйе – желілі, дәстүрлі жүйе екені анық аңғарылады. ХХ ғасыр басында шығармашылық етіп, қисса жазып отырған діни, кітаби ақын орта ғасырдағы сол дәстүрді, әдеби үрдісті сақтап, дайын, жүйелі үлгімен жүріп отыр. Демек, ХХ ғасыр басындағы кітаби ақын бүгінгі тарихшы, тілші, әдебиетші қауым шағатайша, түрки деп атап жүрген ақындар дәстүрін сақтап отырғаны аңғарылады. Біз көп жағдайда кітаптардың тілін татар баспагерлері бұзып отырған деген ой айтамыз. Мәселе баспагерлерде емес, кітаби тілде жазып отырған, ескі, кітаби тілде ұзақ жылдар, ғасырлар бойы түркі әлеміне, жұртына қызмет етіп келген ұлы мәдениеттің үлгісінде жұмыс жасап отырған шайырлар Жүсіпбек қожа, Шәді төре, М.Тыныштықұлының білім алған бастаулары, шығармашылық дәстүрі мен әдеби стилінде және кітаби тілінде. Бұл ойымызға себеп, Қазанда басылған Жүсіпбек қожа, Маңғыстау кітаптары мен Тәшкенде басылған Шәді төре кітаптарындағы, сөз қолданыстарындағы ұқсастық, бірізділік. Бұған тағы бір дәлел Ахмет Байтұрсыновтың жоғарыда келтірілген ауыл молдаларының өзі сол кітаби тілде жазатындығын айтып өтуі. Демек, түрік халықтары ауызекі тілде әрқайсысы өз диалектісінде сөйлесе де, бір жазу тілін – «түрки», «шағатай» аталып жүрген кітаби тілді ұстанды. Яғни, ХХ ғасыр басында Ресей қол астындағы түрік жұрты мұсылманша жазу-сызудың екі үлгісін ұстанды: қадым және жәдид. Оның үстіне орыс кирилі үлгісін қосыңыз. Бұл тартыста, түрік жұртының мәдени тұрғыдан бір-бірінен алшақтау процесін жеделдету үшін отарлаушы Ресей жәдидті қолдады деуге толық негіз бар. Түптің түбінде ескі жазу да, жаңа жазу да, оқу да жойылып, орыс үлгісі тұтастай енгізілді.
Бұл айтылған жайлар қазақ әдебиеті тарихындағы кітаби ақын-шайыр шығармашылығының тарихи түбі, тамыры терең екенін аңдатады. Және дәстүрлі даму жолымен өскен, дамыған әдеби дәстүр, әдеби құбылыс екенін көрсетеді.
Ортағасырлардағы Құл Қожа Ахмет Яссауи, Жүсіп Баласағұн, Ахмет Йүгінекидің әдеби стилі мен көркемдік дәстүрі кітаби ақын-шайырлар Жүсіпбек қожа, Шәді төре, Маңғыстау Тыныштықұлы әдеби тілі, жазу стилінің өлең жолдарына тән ортақ стильдік ерекшеліктер, сөз қолданыстар дәстүр жалғастығы мен сабақтастығын аңғартады.
1. Егеубаев А. Кісілік кітабы. –Алматы, 1998
2. Қожа Ахмет Ясауи. Диуани Хикмет (Ақыл кітабы). -Алматы, 1993
3. Баласағұн Ж. Құдатғу білік. Алматы: «Жазушы», 1986
4. Шайхулисламұлы Жүсіпбек. Қисса-и хазрет Йусуф алейһис-салам илән Зулейханың мәселесі. Қазан, 1918
5. Бабалар сөзі. Жүз томдық. Діни дастандар. 13-том, Астана «Фолиант», 2004
Сапарбек Ергөбек, ғылыми қызметкер, ф.ғ.к., доцент
Өз перзентінің тағдырын тәлкек еткен…
Жандарбек Бұлғақов: Қызым саған айтамын...
Пікір қалдыру үшін жауабын жазыңыз:
жаңалықтар Қазақстан Ресей Қытай АҚШ Астана Алматы Назарбаев елбасы қылмыс президент Нұрсұлтан Назарбаев сот саясат
НҰРЛАН АҚҮРПЕКОВ: КУБА ҚАБЫЛАНДАРЫ БІЗДІҢ АРЛАНДАР ҮШІН ҚҰБЫЖЫҚ ЕМЕС
ҚАЗАҚТЫҢ ОҢТҮСТІКТЕГІ КӨРШІСІ ӨЗБЕКСТАН «АЗИЯ АЙДАҺАРЫ» БОЛУДЫ КӨЗДЕЙДІ
БИЫЛҒЫ G20 САММИТІ НЕСІМЕН НАЗАР АУДАРТАДЫ?
АҚШ-тың барлау қызметі елде 150 ресейлік шпионның бар екенін анықтады
Меркель мен Трамп бір сағат бойы қандай мәселелерді талқылады?
G20 САММИТІ АЛДЫНДА АҚШ БОМБАЛАУШЫ ҰШАҒЫ ОҢТҮСТІК-ҚЫТАЙ ТЕҢІЗІ КӨГІНДЕ ҰШТЫ
Той кезінде қызын ұзатқан ана ел естімеген мына 6 сөзді айтыпты (ВИДЕО)
Голливуд жұлдыздары қазақстандықтарды Елорда күнімен құттықтады (ВИДЕО)
Киев орталығында полицейлер зейнеткерлермен төбелесті (ВИДЕО)
Қытайда су тасқынынан 40-тан аса адам көз жұмды
«Қазақстан» телеарнасы Бибігүл Қилымханның Елбасына арнаған әніне клип түсірді (ВИДЕО)
Жетекші, жоба авторы: Біләл ҚУАНЫШ
Техникалық директор: Тәліп НҮСІП
Бас редактор: Әсем ӘЛМУХАНБЕТҚЫЗЫ
Ескерту! Кез келген материалды көшіру және жариялау үшін редакцияның арнайы рұқсатын алу қажет!
Авторлық құқықтар және жанама құқықтар толық сақталады. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасының сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауап береді.
Facebook Twitter Instagram VK
Меншік иесі: "Қамшы" ақпараттық агенттігі, ҚР Ақпарат және Коммуникация министрлігінің №16300-ИА куәлігі берілген.
«Qamshy Media» ЖШС © 2012-2017 design & dev.: kazakhsoft.com