kk en en kk kk kk kk tt ru kk en bg kk ru kk kk kk fr sv kk ru ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk bxr kk ru ru ru ru ru de ru ru ru ru de fr ru ru ru de fr en ru en de fr ru ru ru de fr ru ru ru de fr ru ru ru kk kk kk ky kk kk uk ru kk ru kk fr kk kk kk en en kk kk kk fi kk kk en en fi kk kk kk kk kk ru
ШЕШЕНДЕР ТІЛІНДЕГІ КӨНЕРГЕН СӨЗДЕР | G-Global
Авторлар: Кенжегалиев С.А. Күлейменова Л.М.
Категория: Человеческий капитал и социальный сектор
Қазіргі қазақ тілінде кездеспегендіктен, ойланбастан историзмге жатқызып келе жатқан көптеген сөздер қатарына жыраулар поэзиясында кездесетін садақ, қол оқ, адырна, қорамсақ, жебе сөздері өткен дәуірдегі материалдық, мәдениетке байланысты құралдардың атаулары болған. Ал қазір ол құралдардың жойылуымен байланысты олардың аты да айтылмайтындықтан, бұлар историзмдер деп аталады. Құралдардың бұл түрі қазір соғыс құрал жабдығына жатпайтыны рас, бірақ оған қарамай-ақ, бұл сөздер қазан төңкерісіне дейінгі авторлар шығармаларында, батырлар жырларында, ертегілерде немесе қазіргі күнгі әдебиетте өткен дәуірдегі тарихи жағдайды суреттеген жағдайда жиі кездеседі. Мысалы: Бұқардан: Табандасқан дұшпанға. Күнінде қылыш шауып өлтірген... немесе Ақтамбердіден: Құлаты тауға қол салып, Садақтың оғын мол салып,Қолды бір бастар ма екенбіз?! Бұл мысалдардағы садақ, жебе, қылыш, қорамсақ, айбалта дегендер – соғыс құралдарының  атаулары.
Бұл сөздер – қазақ эпостарында да, ХҮ-ХІХ ғасырлардағы ақын-жыраулар тілдерінде де жиі кездесетін, қазірде көнерген сөздер қатарынан табылатын сөздер. Садақ сөзінің синонимдері –жақ – жай – жа. Соңғы жа нұсқасы қазақ тілінде сарыжа, бұқаржа сөздерінде сақталған. Садақ (жақ) – ағаштан доғаша иіп немесе иілген іспетті екі бөлікті жалғастырып, екі ұшын қайыспен керіп, сол кермеге оқ (жебе) салып тартып ататын, өте көне замандардан келе жатқан қару атауы. Садақ (жақ) сөзі кейбір түркі тілдерінде қарудың өзін емес, оның қабын, сауытын білдіреді немесе жақтың бүкіл жабдығымен қоса аталған жалпы атауын білдіреді. Ал қазақ тілінде садақ сөзі қарудың өзін де, жақ пен оның оғын салатын қабын да білдіргенін байқаймыз. Мысалы, Махамбет ақында: Садақ толған сай кез оқ, немесе Садағына сары шіркей ұялап, дегенде садақ – оқ салатын қапшық, ыдыс ұғымын танытса, Қазтуған жырау өлеңінде: Қарағайдан садақ будырып, Қылшоқымды сары жүн оққа толтырып, Жанға сақтау болған жұрт, - деген бұл сөз – қарудың өзін, яғни садақ (жақ) дегенде бүгінгі күні түсінілетін негізгі мағынаны білдіріп тұр. Сонымен қатар садақ сөзі жақтың өзінің қабын да білдіргенін байқадық. Мысалы, жырларда кездесетін «бұлғары садақ,  бұхаржай» немесе «көк садақты демесең, көпке тиер сөзім бар» дегендердегі бұлғары садақ, көк садақ тіркестері былғарыдан жасалған, көннен жасалған қап, яғни жақ салатын ыдыс, тыс деген мағынада тұр. Қазақ тілінде жақтың жабдығымен қоса алғандағы жалпы атауы ретінде қолданылуы да кездеседі. Мысалы, Махамбеттің «Беркініп садақ асынбай» дегенінде, ақын жалғыз садақ емес, жалпы қару асыну, жауға аттану деген мағыналы ой айтқан.
Жақ // жай сөздері де оқ атуға арналған құрал, яғни садақ деген ұғымда қолданылады. Толғай да толғай оқ атқан, Он екі тұтам жай тартқан – деген жолдарда он екі тұтам өлшемі садақтың кермесінің (адырнасының) өлшемін, яғни жақтың өзін айтып тұр. Ж және й дыбыстарының сөз басында алмасатыны бұрыннан белгілі. Сондықтан жақ, жай, жа сөздері бір ұғымды білдіретін сөздер. Сөйтіп, кермесіне (кірісіне, адырнасына) оқ, яғни жебе тіреп, тартып ататын ағаштан жасалған (будырған) көне қару атауы ХҮ-ХІХ ғасырлардағы қазақ тілінде садақ, жақ, жай, жа деп аталған. Демек, әр тілдегі сөздердің семантикалық (мағыналық) даму заңдарына қарай о бастағы бір сөз, мағыналы, садақ сөзі бір тілде қарудың өзін, екінші бір тілде оның қабын, үшінші бір тілдерде осы қарудың өзін, жабдығын, сауытын қоса алғандағы жалпы атауын білдіретін болып қалыптасқан. Қазақ тіліндегі садақ сөзі – осы үш мағынаның үшеуіне де ие болып қолданылып келген көнерген сөз.
Адырна. Қазтуғанның атақты жырларының бірінде: «Қара ұнымы сұлтандайын жүрісті, Адырнасы шайы жібек оққа кірісті», - деген жол бар.
Мұндағы адырна сөзі – садақтың оқ тіреп ататын тарамысы деген мағынаны білдіреді. Садақты мықтап тартып, оқты алысқа жіберудің поэтикалық көркем образын садақ тарамысының қатты серпігенінен шыққан зуылы, дыбысы арқылы беру әбден сыйымды. Сондықтан, адырна «жүрісі де, кірісі де» орынды. Сөйтіп, садақтың тарамысы мағынасында қолданылатын адырна сөзі – қазақтың көне өлең-жырлары мен бұрынғы  ақын-жырауларының тілінде қолданылған, бүгінде ұмыт бола бастаған сөз.
Жиембет қолданған «ала» сөзі «ат», оның ішінде «азбан» ұғымында берілген. Алаша ат тіркесіндегі алаша сөзі орыс тіліне мерген деп аударылады. Ол қалмақтың мөрін деген сөзінен алынған, бұл тарттырылған ат деген ұғымды білдіреді. Ендеше ала – бұл жай ат емес, азбан. Азбан мағынасындағы ала сөзі халық поэзиясында күшті, мықты жылқының символы, өйткені азбан – үйірге түсіп жүрген, әбден есейіп күш жиған еркек малдың  ақтатылған кездегі аты. Оның мықтылығы сондай – «ертеңнен шапса, кешке озған, ылдидан шапса, төске озған, томаға көзді қасқа азбан» деп суреттеледі. Сондықтан да «мінген аты ала-ды» деп, батырлар мінген мықты атты айтқан.
Қазақ тілінің көнерген сөздері қатарына енген алаулау сөзі Шалкиізде: Алты күндей алаулап, Он екі күндей ой ойлап, - деп берілгенде, алаулау – шабуылдау, соғысу мағынасын береді екен. Аламан сөзінің төркіні де «талау, тонау» мәніндегі сөз деп тануға болады. Өйткені көптеген түркі тілдерінде аламан сөзінің екі мағынасы бар: бірі және негізгісі – талау, тонау, шабу мақсатымен жиналған топ. Қазіргі қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде аламан сөзінің, біріншіден, көне сөз екендігін, екіншіден, мағынасы екі түрлі: 1. Шабуыл жасауға үйренген, ерекше жасақталған топ; 2. Үлкен бәйге екендігі көрсетіледі. Бұл сөз, тіпті, сонау ХІІ ғасырдың өзінде түркі тілдерінде бар екен, мағынасы Махмұд Қашқаридың «Диуани лұғат ат-түрік» еңбегінде тонау үшін жасалған шапқын» деп түсіндіріледі [1, 30-31]. Ал жыраулар поэзиясындағы: Аламанға жел бердік, Аса жұртты меңгердік, - деген жолдарда аламан сөзі – көпшілік, бұқара, халық мағынасында тұр. Бірақ, сірә, жай көпшілік емес, атқа мінген көпшілік, топ, яғни шабуыл жасаушы топ. Ал жаңа шыққан «Қазақ тілінің сөздігінде» (1999 ж) аламан сөзі екі мағынада берілген. 1) арнай жасақталған әскер; 2) ат жарыс, бәйгенің түрі. Кең ауқымда болатын бәйге жарысы аламан бәйге деп аталады [2, 27]. Ендеше, аламан сөзі – жинақтау ұғымындағы сөз. Аламан жеке сарбаз, жеке шабуылшы емес, олардың жинақы атауы.
Алаш. Қазақтың ауыз әдебиеті тілінде, әсіресе, жырларда, сонымен қатар, өткен ғасырлардағы ақын-жазушылар тілінде, соның ішінде біз зерттеп отырған жыраулар толғауларында алаш сөзі өте жиі қолданылған. Бұл сөз екі-үш мағынада жұмсалатыны байқалады. Бірі – ел, жұрт, байтақ сөздерінің синонимі ретінде. Бұқар жырау Абылайға: Он сан алаш баласын, Жұмсап бір тұрсың қолыңнан, немесе: Шалкиіздің бір толғауында: Алаштан байтақ озбаса, Арабыдан атты сайлап мінбен-ді! - дегенде де алаш сөзі «қалың көпшілік, ел – халық, жұрт» мағынасында қолданылып тұр. Сонымен қатар, бұл да «белгілі бір этникалық құрам (мысалы, «хандық» немесе рулар құрамы), «қауым»  деген нақтылы тар мағынаны да білдіргені де байқалады. Оның бұл терминдік мағынасы алты сан алаш, он сан алаш, алты алаш сияқты тіркестерге келгенде, тіпті айқын сезінеді. Сондықтан алаш сөзі жеке келіп те, жоғары тіркестермен келіп те, басқа сөздермен тіркесіп келіп те «қазақ қауымы немесе оның белгілі бір бөліктері (рулары, рулар тобы, жүзі) деген мағынаны бергені байқалады. О баста алты сан алаш – ХІІІ ғасырдың бас кезінде, тегі монғол шабуылына қарсы ұйымдасқан, алты тайпадан - қыпшақ, найман, қаракесек, алшын, қоңырат, жалайыр тайпаларынан құралған одақты білдірген. Кейін бұл одақ алты сан алаш деген  атпен Жошы ұлысының қарамағына кіргені тарихтан белгілі [3, 247]. Ал  бірақ қазақ ақын-жазушылары бұл тіркесті «жалпы қазақ қауымы», тіпті, кейде одан да тарылтып, «өз руластары» деген мәнде жұмсаған. Мысалы, Махамбеттің: Алты сан алаш ат бөліп, - дегенінде «қазақ қауымы», оның ішінде, өз ортасы «он екі ата бай ұлы» деген сияқты ұғым бар, өйткені дәл осы жолдардың алдында: Он екі ата бай ұлы, Жиылып келсе бұл іске, - дейді. Алаш сөзі «ел-жұрт, қауым» деген жалпы мағына білдірумен қатар, «қазақ елі, қазақ қауымы» деген нақтылы термин мәнде де қолданылады. Алаш сөзінің үшінші мағынасы – жоғарыда көрсетілген мағыналарға қарама-қарсы «жау, жат» деген мағынада қолданылуы. Мұны С.Сейфуллин жақсы көрсеткен. «Е-е, мен сенің ағайының емес, алашың ба едім» және «алашың туысқаныңдай болсын» деген мысалдарда алаш сөзі бұрынырақта екі мағынада, «ел» және «жау» - деген екі қарама-қарсы мәнде, қолданылғанын танытады [4, 127].. Мысалы, Махамбеттің: Алашқа болман деуші едік, - дегенде алаш – «жау, қарсы жақ» деген мағынада жұмсалып тұр. Алаш сөзінің жағымсыз мағынасы моңғол, қалмақ тілдерінде бар екенін ғалым Р.Сыздықова атап көрсетеді [5, 17]. Моңғолша, алаш сөзінің бір мағынасы «өлтіруші, кісі өлтіруші, қалмақ тілінде алаш – «жаналғыш». Бұл сөздің қазақ тілінде «жау, дұшпан» мағынасында қолданылуына оның монғол тілдеріндегі ұғымы да себепкер болуы мүмкін, яғни алаш сөзінің «кісі өлтіргіш», одан шыққан ауыспалы мағына «жау, дұшпан» деген ұғымы қазақ тілінде өте ертеден кел жатуы ықтимал [1, 35]. Біздің пікірімізше, бұл сөз осы мағынада моңғол-түркі тілдеріне ортақ сөз болуы мүмкін немесе соңғы ғасырларда үнемі сыртқы атаулардың бірі болып келген моңғол тайпалары – қалмақтар мен жоңғарлар тілдерінен біздің тілімізге ауысуы да мүмкін.
Алдияр – қазақтың эпос жырларында, әсіресе, Махамбет өлеңдерінде жиі кездесіп, ханға, жалпы дәрежесі жоғары адамға қарата айтылатын көнерген сөз. Махамбетте қолданылатын «Алдияр тақсыр ханымыз» жолындағы алдияр  сөзі – ертеректе, хандар дәуірінде қазақтар қоданған сөз. Бұл сөз монғолдың  алдар сөзімен төркіндес болуы мүмкін. Ол «атақ, даңқ, мәртебе», «дәреже» деген ұғымды білдіреді. Бұл сөз қалмақ тілінде де бар екен. Оларда алдияр – «ұлы» деген ұғымда қолданылатын сөз. Қазақ тілінде бұл сөз жеке тұрып та, алдияр тақсыр, алдияр хан сияқты тіркестер тілінде де қолданылған. Бәрінде де ол «мәртебесі биік, мәртебелі, ұлы» деген мәнді білдірген. Осы эпитет хан, би, сұлтан сияқты билеушілерге ғана айтылғанын ескерсек, алдияр билеушілерге берілген атақ, титул екендігіне көз жеткіземіз.
Алқалау, алқалы. Бұл сөздер қазақ тілінде бұрын «жинақтау», «жиын» мағынасында қолданылған сөз. Алқа сөзі осы екі атаудың бастапқы түбірі ретінде кешегі күнге дейін көнерген сөз болса, еліміз егемендік алғалы, бұл сөздердің мағынасы жаңғырып, «алқа мәжілісі», «алқалы жиын» ұғымдарында қолданылып жүр және бұрын қолданылған «коллегия», «коллегиальный» сөздеріне балама ретінде пайдаланылуда. Осы сөздердің бұрынғы көнерген мағыналарына көз жіберсек: Шалкиізде: Алқалаған ауыр қолдар тоқтарға, Арыстанбекұлы Сұлтан бар. Алқалы кеңес құрған күн, - деген жолдар алқалаған, алқалай, алқалы сөздерінің түбірі алқа сөзі екенін дәлелдей түседі.
Алқа сөзі екі мағына береді: 1) жиын, топ; 2) коллегия [6, 224]. Бұл арабтың хәлқа деген сөзі, мағынасы «дөңгелек», одан барып «адамдар тобы» деген ауыспалы мәнде қолданылған. Сірә, бұл сөз түркі тілдеріне өте ерте кезде енген болуы керек. Этнографтардың айтуына қарағанда, Орта Азияны және Қазақстанды мекендеген халықтардың ислам дәуіріне дейінгі әдет-ғұрпында жылына бір рет өлгендердің бейітіне баратын дәстүр болған. Бейіт басына жиналған әйелдер алқа құрып, қол ұстасып, ауық-ауық алақан соғып, дұға оқып, ортаны айналып жүретін болған. Соны алқа деп атаған. Түркі тілдеріне парсы тілінен алқа сөзі осы кездерде кірген болуы керек. Қазақ тіліндегі алқа-қотан, алқа құру сөздері дөңгелек құрып, айнала отыру, не «бір нәрсені айнала қоршау» деген мағынада алқалау түрінде қолданылған. Содан кейін барып алқалау сөзі «кеңесу, топ болып отырып ақылдасу үшін жиналу, бас қосу» деген ауыспалы мағынаға ие болғаны байқалады. Сондықтан да бүгінгі күні алқалы жиын, алқалы кеңес ұғымдары жаңа мағынада қолданыла бастады.
Аса жұрт – бүгінгі күні мағынасы көмескіленген, бір кездегі қазақ халқының тілінде «жат жұрт» мағынасында қолданылған сөз тіркесі. Бұл тіркесті жыраулар поэзиясынан да кездестіруге болады. Аламанға жол бердік, Аса жұртты меңгердік, - дегенде, бұл тіркес мағынасы «жат жұрт» дегеннен гөрі «өз жұртым, өз елім» деген мағынаға көбірек келетін сияқты. Аса сөзі қырғыз тілінің солтүстік диалектісінде көбірек қолданылады екен.  Ол – араб тілінен енген сөз, мағынасы «туысқан адам, жанұя мүшесі». Осыдан барып, Махамбет қолданысында «Өз елім» мағынасында қолданысындағы аса жұрт сөзі тілдік қорымызға енген.
Астан жұрт. Бұл сөз Махамбетте: Айғайға белдік байлаған, Астана жұртын айналған, - түрінде қолданылады. Бұрынғы сөздіктерде бұл сөз «көптеген халық, ұшы-қиырсыз ел» мағынасында түсіндіріледі. Бұл сөз түркі тілдеріне парсының астан, астанә (табалдырық, аула, есік) деген сөздерінен ауысқан. В.В.Радловтың айтуынша астана жұрт тіркесі «придворный штат), яғни «белгілі бір дворға (жандыққа) қараған жұрт»  мағынасын білдіреді. Сонымен астана жұрт тіркесі «қол астындағы, өзіне қараған, соңынан ерген жұрт» деген мәнде қолданылғанға ұқсайды. Ал бүгінгі күні тіліміздегі астана сөзі «еліміздің ортақ қаласы» ұғымында жоғарыда келтірілген двор (хандық) мағынасынан алынған сияқты.
Сөйтіп, жыраулар поэзиясында кездесетін мағынасы бүгінгі күні көмескіленген көптеген сөздер бүгінгі ұрпақ үшін айтулы жыраулар өлеңдерінің ішкі мағынасын түсінуге кедергі болары анық. Сондықтан да осы сөздердің мағынасын білу – жыраулардың айтар ойын толық түсіну, елім деп еңіреп өткен «кескекті ерлердің» еліне айтқан жалынды сөздерін жете ұғыну деген сөз.
1 Сыздықова Р. Сөздер сөйлейді. Алматы, Санат 1994. 2 Қазақ тілінің сөздігі. Алматы, 1999. 3 Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі. Алматы, 1966. 4 Сейфуллин С. Шығармалар. ҮІ том. Алматы. 1964. 5 Махмұтов А. Қазақ тіліндегі көнерген сөздердің басқа лексикалық топтармен қарым-қатынасы. Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясының мәселелері. Ү шығуы. Алматы, 1963.
ҚарМТУ Кенжегалиев С.А. Күлейменова Л.М.
Комментарии 46 Добавить комментарий
Тема очень актуальная и дискутабельная. Но я бы хотел сказать, что здесь надо обсуждать не только будущую инфраструктуру вокруг проекта "Западная Европа- Западный Китай", а скорее те проблемы с которыми сталкивается вся туристическая отрасль Казахстана. Ведь есть огромный потенциал ставить те же этноаулы в местах где это позволяет погодные условия, электричество вырабатывать с помощью энергии солнца и ветра и так далее. Поддержка со стороны государства в виде налоговых освобождений на 2 или 3 года с начала проекта, так же способно привлечь инвестиций в эту отрасль, что несомненно снимает и социальное напряжение в регионах, так как идет создание новых рабочих мест для населения. Конечно, другой вопрос, это вопрос сервиса и услуг которые мы сможем оказывать.
да больше бы такого!
It is impossible to say when silk, the product that lends its name to the trade route, came to be traded. And while the main object of travelling the early caravan routes was to buy or sell goods to or from faraway places, silk ended up the most eagerly traded and mysterious item. It was so rare that the Romans could only afford to sew a thin strip onto their togas.
Стратегически важным проектом также является Западная Европа Западный Китай, который можно также назвать возрождение торговой пути "Великий шелковый путь". Этот путь будет проходить по пяти областям и тем самым даст большой толчок в экономическом подъеме этих регионов. Будут созданы новые рабочие места, откроются множество торговых точек, что в свою очередь значительно изменит экономический потенциал всего южного региона. Если заглянуть в историю, то мы увидим за счет чего в основном существовали древние города Средней Азии и Восточного Туркестана...(Великий шелковый путь), есть возможность восстановить исторически сложившийся экономический потенциал региона...
Стратегически важным проектом также является Западная Европа Западный Китай, который можно также назвать возрождение торговой пути "Великий шелковый путь". Этот путь будет проходить по пяти областям и тем самым даст большой толчок в экономическом подъеме этих регионов. Будут созданы новые рабочие места, откроются множество торговых точек, что в свою очередь значительно изменит экономический потенциал всего южного региона. Если заглянуть в историю, то мы увидим за счет чего в основном существовали древние города Средней Азии и Восточного Туркестана...(Великий шелковый путь), есть возможность восстановить исторически сложившийся экономический потенциал региона...
Тема очень актуальная и дискутабельная. Но я бы хотел сказать, что здесь надо обсуждать не только будущую инфраструктуру вокруг проекта "Западная Европа- Западный Китай", а скорее те проблемы с которыми сталкивается вся туристическая отрасль Казахстана. Ведь есть огромный потенциал ставить те же этноаулы в местах где это позволяет погодные условия, электричество вырабатывать с помощью энергии солнца и ветра и так далее. Поддержка со стороны государства в виде налоговых освобождений на 2 или 3 года с начала проекта, так же способно привлечь инвестиций в эту отрасль, что несомненно снимает и социальное напряжение в регионах, так как идет создание новых рабочих мест для населения. Конечно, другой вопрос, это вопрос сервиса и услуг которые мы сможем оказывать.
IX Астана экономикалық форумының виртуалдық жобасы
© 2010-2017 «Ғалымдардың Еуразиялық экономикалық клубы» Ассоциациясы
Attach account from old site
Қолда бар аккаунтты пайдалану. Егер сізде ескі сайттың аккаунты бар болса, оны осы жерде пайдалануға болады. Осы есептік жазбаның барлық жарияланымдары осы жерге көшіріледі.
Өз келісіміңізді растау үшін, пайдаланушының мәзірінде "Қолда бар аккаунты пайдалану" пәрменін тандаңыз. Сіз сондай-ақ осы хабарламаны елемеуіңізге болады, бұл үшін "Бұл хабарламаны көрсетпеу" түймешесін басыңыз.
Қателік. Енгізілген деректерді тексеріңіз.
Don't show this dialog
Өз G-Global қолданушы атын еңгізіңіз.
Өз қолданушы атына сай құпиясөз енгізіңіз.
Сайт функционалын толық көлемде пайдалану үшін, өзіңіздің Facebook аккаунтын пайдаланыңыз. Бұл үшін "Жалғастыру" түймешесін басып, "E-mail" (немесе телефон) ашық жиегін толтыру, сондай-ақ Facebook аккаунтының "кілсөзін" енгізу қажет. Егер сізде Facebook аккаунты болмаса, біз сізге аталған желіде тіркелуіңізді ұсынамыз. Олай болмаған жағдайда, сізге тек сайт контентін қарау қызметі ғана беріледі.