kk ru ru ru kk ru en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk de fr sv en en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en ru ru
Тақырып. Сумен қамту жүйелері туралы жалпы түсініктер
АвтомобилиАстрономияБиологияГеографияДом и садДругие языкиДругоеИнформатикаИсторияКультураЛитератураЛогикаМатематикаМедицинаМеталлургияМеханикаОбразованиеОхрана трудаПедагогикаПолитикаПравоПсихологияРелигияРиторикаСоциологияСпортСтроительствоТехнологияТуризмФизикаФилософияФинансыХимияЧерчениеЭкологияЭкономикаЭлектроника
Елді мекендер мен өнеркәсіп орындарын сапалы сумен қамтудың санитарлық-гигиеналық және шаруашылық маңызы зор. Қазіргі замағы қалалар мен өнеркәсіптік өндіріс орындарының қажеттілігі үшін қатаң талаптарға сай сападағы үлкен су қоры қажет.
Табиғи су көздерінен су алуға, оның сапасын жақсартуға (яғни тазартуға) және тұтыну орындарына жеткізуге арналған инженерлік құрылымдар кешені сумен қамту жүйесі деп аталады.
Сумен қамтуға арналған табиғи су көздері негізінен екі топтан тұрады:
1. Беттік су көздері - өзендер, көлдер және су қоймалары;
2. Жер асты су көздері – артезиан сулары мен бұлақтар.
Өзен сулары лайлылығымен (әсіресе, су тасу кездерінде), құрамында органикалық заттардың, бактериялардың және өзіндік түсінің болуымен ерекшеленеді. Солай бола тұра, өзен сулары құрамында тұздар аз болады.
Көлдер мен су қоймаларының суларында қалқыма заттар аз болады, өзіндік түсі болады, құрамында органикалық заттар көп және жаз кездерінде планктома кездеседі. Көл суларының минерал құрамы әр түрлі болуы мүмкін.
Беттік су көздерінің сапасы атмосфералық жауын-шашынның түсу қарқындылығына, қардың еруіне және беттік ағын сулардың ластауына байланысты болады.
Жер асты сулары құрамында, әдетте, қалқыма заттар кездеспейді, болса да, өте аз мөлшерде кездеседі және түссіз болып келеді. Олардың санитарлық сапасы өте жоғары, бірақ көбінесе өте минералды, қаттылығы жоғары және құрамында темір кездеседі.
Табиғи су көздері суларының сапасымен басты тұтынушы топтарының су сапасына қоятын талаптарын салыстыра келе, мынадай қорытынды жасауға болады: елді мекендерді сумен қамту үшін жер асты сулары тиімді су көзі болып табылады (егер минералдылығы өте жоғары болмаса).
Іс жүзінде, көптеген кіші қалалар мен орташа ауқымды қалалардың басым бөлігі жер асты суларымен қамтамасыз етілген. Көптеген ірі қалалар толығымен немесе басым бөлігі беттік су көздерін тұтынады. Сонымен қатар, бірнеше ірі өнеркәсіп өндірістері, тіпті кейбір қалалар теңіз суын тұтынады.
Табиғи суларда (беттік және жер асты) айналу процесі нәтижесінде қоршаған ортадан түсетін түрлі қоспалар кездеседі. Су құрамындағы барлық қоспалар дисперстік дәрежесіне байланысты үш топқа бөлінеді:
1. ірі дисперсті немесе қалқымалы қоспалар;
Ірі дисперсті (қалқымалы) қоспаларға өлшемі 10 ммкм ірі түйіршіктер жатады. Ірі дисперсті қоспалар механикалық сүзгілер арқылы ұсталынады және олар уақыт өте келе тұнба түзуге қабілетті.
Колоиднодисперсті қоспаларға өлшемі 1-ден 10 ммкм-ге дейінгі түйіршіктер жатады. Бұндай қоспаларды механикалық сүзгімен ұстау мүмкін емес, және олар ұзақ уақытқа дейін тұнба түзбейді.
Молекулалы-ионодисперсті қоспаларға өлшемі 1 ммкм-нен кіші, яғни молекулалық және иондық ыдырайтын (суда еріген тұздар, сілтілер, қышқылдар және т.б.) қоспалар жатады.
Табиғи сулардың сапасы төмендегі көрсеткіштермен сипатталады:
1. Температура. Бұл көрсеткіш - түрлі көздерден келіп түсетін су температурасын сипаттайды.
2. Қалқымалы заттар (лайлылығы). Бұл көрсеткіш – судағы ірі дисперсті заттардың болу дәрежесін сипаттайды.
3. Түстілігі. Бұл көрсеткіш – су құрамында гуминді заттардың немесе фульвоқышқылының болуымен түсіндірілетін, су түсін сипаттайды және платино-кобальт шкаласы бойынша градуспен өлшенеді.
4. Иісі мен дәмі. Су иісі табиғи (батпақ, саз, күкіртті сутек және т.б. иісті) және жасанды (феноль, мұнай, хлорлы және т.б. иісті) болады. Су дәмі ащы, тұзды, қышқыл және тәтті болуы мүмкін. Судың иісі мен дәмін араластыру дәрежесіне байланысты бес балдық жүйемен былай бағалауға болады: өте әлсіз, әлсіз, байқалатын, анық байқалатын және өте күшті.
5. Қышқылдануы. Бұл су қрамындағы органикалық заттардың болу дәрежесін сипаттайтын жанама көрсеткіш. Ол 1 л судағы органикалық заттардың қышқылдануына жұмсалатын оттегінің немесе калий перманганатының шығынымен өлшенеді.
6. рН - сутекті көрсеткіші. Бұл көрсеткіш қышқылдық дәрәжесін немесе судың сілтілігін сипаттайды және судағы рН сутегі иондарының концентрациясымен анықталады. рН=7 болғанда, су нейтралды, ал рН 7 болғанды сілтілі.
7. Құрғақ қалдық. Бұл көрсеткіш суда құрамында молекулалы және коллоиднодисперсті минерал және органикалық заттардың болуын (мг/л) сипаттайды. Ол суды буландырып, қалған қалдықты 105 ÷ 110 0С кептіру арқылы анықталады.
8. Қаттылық. Бұл көрсеткіш судағы қақ түзетін кальций мен магнийдің тұздарының болуымен сипатталады (мг-экв/л). Судың жалпы қаттылығы, магний мен кальцидің бикарбонатының болуымен түсіндірілетін - карбонатты және кальций мен магнийдің хлоридтері мен сульфаттарының болуымен түсіндірілетін - карбонатты емес болып бөлінеді.
9. Сілтілік. Бұл көрсеткіш суда гидроксид аниондарының және әлсіз қышқылдар – бикарбонат, карбонат, силикат және т.б. аниондарының болуымен сипатталады. Ион түріне байланысы гидрантты, бикарбонатты, карбонатты, силикатты және т.б. болып бөлінеді.
10. Темір, марганец, иод және фтор құрамы. Бұл көрсеткіштер су құрамында темір, марганец, иод және фтор болуын сипаттайды.
11. Хлоридтер мен сульфаттар құрамы. Бұл көрсеткіштер су құрамында кальций, магний және натрий тұздары түрінде кездесетін хлоридтер мен сульфаттардың болуыен сипаттайды.
12. Бактериалдық ластану. Бұл көрсеткіш судағы бактериялардың болуын көрсетеді және 1 мл судағы бактериялар санымен немесе коли-титр-мен (шек палочкасы табылған ең аз су мөлшері) анықталады.
Қалалар мен елді мекендердегі негізгі су тұтынушылар – халық пен өнеркәсіптік өндіріс орындары. Өртке қарсы шараларға су тұтынушылар ерекше топты құрайды.
Елді мекендерді сумен қамту жүйелері табиғи суларды алуды, оны тазартуды (қажет болған жағдайда) және тұтыну орнына жеткізуді қамтамасыз етуі тиіс. Бұл міндеттерді орындау үшін сумен қамту жүйелерінің құрамында төмендегідей қондырғылар болуы қажет:
1. Су алу құрылымдары – оның көмегіімен су көздерінен су алынады;
2. Су көтеру құрылымдары (сорғы станциялары) – суды тазатру, сақтау және тұтыну орындарына жеткізуге арналған құрылымдар;
3. Су сапасын жақсартуға арналған құрылымдар- суды тазартып, өңдейді;
4. Су өткізгіштер мен су құбырлары тармақтары – суды тұтыну орындарына жеткізеді;
5. Су арынды шанақтар мен резервуарлар – реттеуші және су қоры ролін атқарады.
Негізгі су ағызу құрылымдарының өзара орналасу схемасы 50-суретте көрсетілген.
Су тұтыну сипатына және жергілікті ерекшеліктерге байланысты сумен қамту схемасында өзгерістер болуы мүмкін.
1-су алу құрылғысы; 2 – сорғы станциясы; 3- тазарту қондырғысы; 4- таза су резервуары; 5 – ІІ-көтерудің сорғы станциясы; 6 – су құбырлары; 7 – су арынды шанақ; 8 – су құбырлары тармақтары.
Іс жүзінде кездесетін алуан түрлі сумен қамту жүйелерін төмендегі үлгіде сипаттары бойынша жіктеуге болады.
Жалпы арналуы бойынша сумен қамту жүйелері былай бөлінеді: 1) коммуналдық; 2) ауыл шаруашылық; 3) өндірістік.
Мақсатты арналуы бойынша: 1)шаруашылық – ауыз су; 2) шаруашылық- өртке қарсы; 3) шаруашылық - өндірістік; 4) суару; 5)өртке қарсы.
Табиғи су көздерін тұтыну түріне байланысты: 1) беттік су көздерін тұтынушылар; 2) жер асты суларын пайдаланушылар; 3) аралас тұтыну.
Суды беру тәсіліне байланысты: 1) өздігінен ағатын; 2) суды механикалық жолмен алатын (сорғы көмегімен).
Қаладағы су тұтынудың барлық түрін үш катергорияға жатқызуға болады:
1) шаруашылық-ауыз су қажетіне жұмсалатын су шығыны;
2) өнеркәсіптік мекемелердің, көлік және энергетика салаларының өндірістік қажеттеріне жұмсалатын су шығыны;
3) өрт сөндіруге жұмсалатын су шығындары.
Объектінің арналуына және су сапасына тұтынушылар қоятын талаптарға, сонымен қатар экономикалық шарттарға байланысты барлық мақсаттарға арналған суды бір су құбырымен немесе жеке категориядағы су тұтынушыларға жеке су құбырларымен беруге болады.
Қалаларда әдетте бір шаруашылық - өртке қарсы су құбырын тартылады, ол құбыр бойынша халықтың шаруашылық-ауыз су, ауыз су сапасын қажет ететін өнеркәсіп мекемелерінің шаруашылық және өрт сөндіруге қажетті су беріледі.
Қалалардағы тазартылмаған су тұтына беретін ірі өнеркәсіптік мекемелер үшін жеккелеген өндірістік су құбырлары тартылады.
Өртке қарсы су құбырлары мен шаруашылық ауыз су құбырларын немесе өндірістік құбырларды біріктіру мәселелері технико-экономикалық есептеулер нәтижесінде шешіледі. Көбінесе, өртке қарсы су құбырларының ролін шаруашылық-ауыз су құбырлары атқарады, себебі қала ішінде көп тармақталған.
Өнеркәсіптік сумен қамту жүйелерінде тікелей, кезектік және кері сумен қамту жүйелері қолданылуы мүмкін.
Тікелей сумен қамту жүйелерінде (51-сурет) суды өнеркәсіптік тұтынушыларға тікелей бері, оны қолданып болған соң ағызу схемалары қарастырылады. Егер су технологиялық процестерден кейін ластанса, оны ағызар алдында тазарту қондырғыларынан өткізеді.
Кезекті сумен қамту жүйелерінде бір цехта қолданылған суды екінші бір цехта қолдана береді. Бұл жүйеде тікелей сумен қамту жүйесіне қарағанда, тұтынуға алынған су мөлшері біртіндеп азаяды.
Кері сумен қамту жүйелерінде (52 сурет) технологиялық тұтынылған су қажет болған жағдайда тазартылудан өткізіліп, өндіріске кері жіберіледі. Өндірісітк процестерді орындау және суды тазарту барысында су мөлшері азаяды. Бұл шығында су көздерінен толықтырылып отырады. Кері сумен қамту жүйелерінің арқасында, су қоймаларына тасталатын ластанған су мөлшерін азайтуға болады.
Ұсынылатын әдебиет: 7 негізгі [4-7; 66-68]; 12 қосым. [137-141; 149-150; 156-161].
1. Сумен қамту жүйелерінің арналуы.
2. Табиғи су көздерінің арналуы және сипаттары.
3. Су сапасының көрсеткіштері.
4. Сумен қамту жүйелерінің негізгі құрылғылары.
5. Сумен қамту жүйелерінің жіктелуі.
mylektsii.ru - Мои Лекции - 2015-2017 год. (0.155 сек.)Пожаловаться на материал