hy hy en hy en hy en en hy en hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en en hy fr hy hy hy hy hy ru hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy ru hy hy hy en hy hy hy hy en hy hy de hy en hy hy de hy en hy hy de hy hy hy hy hy hy en hy hy de hy hy hy de hy en hy hy de hy en hy hy de hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy ru hy hy hy hy hy hy ru hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy my hy hy hy hy hy fr
Գորիսի բարբառին բնորոշ մի քանի բառի քննություն – ՍՀՀԿ
Ընթերցողին ենք ներկայացնում մեր ապագա հետազոտողների փորձերը Սյունիքի հայագիտության ասպարեզում: Անհրաժեշտ դիտողությունների համար շնորհակալ կլինենք: Մեր ընթերցողների ճիշտ և դիպուկ նկատառումները հաշվի կառնվեն հետագա աշխատանքներում: Հրապարակվող աշխատանքները գովաբանական խոսքեր առանձնապես չեն ակնկալում, դրանք անթերի չեն, բայց հետաքրքիր են:
ՍՀՀԿ 16.07.2016 1 min read
ԳՊՀ-ի հայոց լեզվի և գրականության բաժին, III կուրս
Յուրաքանչյուր բարբառ մեր լեզվի կենդանի դրսևորումն է, ժողովրդական խոսքի սնուցողն ու պատկերը: Հայերենի բարբառներն իրենց բազմազանությամբ, լեզվական հարուստ իրողություններով օգնում են գիտականորեն պարզաբանել և ճշտել լեզվի պատմության և տեսության բազմաթիվ կարևոր հարցեր, նպաստում են արդի գրական լեզվի զարգացման օրինաչափությունների ուսումնասիրությանը: Բարբառները հարուստ նյութ են տալիս նաև տվյալ ժողովրդի պատմությունն ուսումնասիրելու, ճանաչելու համար, մանավանդ այն դեպքում, երբ գրավոր հուշարձաններն ու մեզ հասած վավերագրերը բավարար հիմքեր չեն առաջադրված խնդիրների լուծման համար:
Սույն հոդվածում ուսումնասիրվում են Գորիսի բարբառի բառային ֆոնդում ընդգրկված մի քանի բառեր, որոնք բնիկ, օտար կամ գավառական բառեր են:
Աճառյանը, խոսելով Ղարաբաղի և Գորիսի բարբառում նկատված խօխա ձևի մասին, նշում է, որ այն չի կարող առաջացած լինել *րա՛խա, *խա՛խա հնագույն ձևերից, որովհետև պետք է իրարից բաժանել *րա՛խա և *խօ՛խա ձևերը. *րախա ձևը միայն ենթադրությամբ է հայտնի և գործածական է Գորիսի բարբառում երեխա նշանակությամբ:
Այսպիսով, ինչպես տեսանք, և՛ Աճառյանը, և՛ Մարգարյանը չեն ժխտում, որ րա՛խա ձևը երախայ բառի ձևափոխված տարբերակն է: Երկուսն էլ պնդում են, որ երախայ բառը բուն Ղարաբաղի բարբառում կա ըրախա և ըրէխա ձևերով. դրանք ձայնավորային օրինաչափ զարգացումներ են. եռավանկ բառ է, որի առաջին վանկը նախաշեշտ է, ուստի թուլանում է: Տարակարծություն առաջանում է այն դեպքում, երբ խնդիրը վերաբերում է երախայ և խոխա||խօխա բառերի՝ նույն արմատից սերելուն:
Աճառյանի օրենքով ձայնավորները (տվյալ դեպքում՝ ու-ն) քմայնանում են (տվյալ դեպքում՝ ո̈ւ) և շնչեղ ձայնեղները (տվյալ դեպքում՝ բ-ն) դառնում են խուլ (տվյալ դեպքում՝ պ):
Բարբառում բառը պահպանված է բնիմաստից տարբերվող իմաստով: Կուրկուտը բարբառում ունի ընդհանուր հայերենյան «թեփահանված, ծեծված ցորեն կամ գարի» նշանակությունը, բայց նաև բառիմաստի նեղացումով դարձել է կերակրանուն՝ «պատրաստված այդ նույն ծեծված հատիկից»: Վերջին նշանակությունը ավելի հաճախադեպ է և բառի գլխավոր իմաստը դառնալու միտում ունի:
Սրա կողքին ունենք կուրկուտ անել հարադրությունը, որը բազմանշանակ է: Հիմնական իմաստն է «երկանքով կուրկուտ աղալ, կուրկուտացու պատրաստել»: Փոխաբերաբար նշանակում է մի դեպքում «երկյուղել, վախենալ», օրինակ՝ Մարթը, վեր ճղճղում ա, կընէկը կուրկուտ ա անում, կօչ կյամ, մյուս դեպքում՝ «արագ-արագ խոսել, բառերը ոչ հստակ արտասանել»: Այս իմաստը կապված է կորկոտի աղալու գործընթացի հետ: Երբ երկանքի վերնաքարը արագորեն են փոխում, հատիկները կիսածեծված են ընկնում. օրինակ՝ Խե՞ կուրկոտ ես անում, ենդադ ինգող կա:
Կուրկուտ անել հարադրությունը փոխաբերաբար նշանակում է նաև «շատ խոսել»: Սրա նմանությամբ բարբառում առաջացել են նաև ծա̈վա̈ր անել, հաճարկնի անել արտահայտությունները, որոնք նույնպես ունեն «շատախոսել» նշանակությունը:
Հայերեն ցալքուն «ջրի ցայտյուն, շիթ» բառը արձանագրված է Ղարաբաղի[5] և Գորիսի[6] բարբառներում: Այն կա նաև Արարատյան բարբառի Լոռվա խոսվածքում: Բառի բնիմաստն է «ցատկել, ցայտել» > «ցատկող` ցայտող հեղուկ»:
Աղայանը[7] այս բառը համեմատում է լիտվերեն šlaku «կաթել», գերմաներեն Schlack «ձյունախառն անձրև» և այլ բառերի հետ, որը քիչ համոզիչ է:
Հենրիետա Սուքիասյանը[8] ցալքուն բառը կապում է ցայտել և ցայթել «ցատկել` հեղուկի կաթիլների ցայտման և լույսի ցոլանքի վերաբերյալ» (հմմտ. ցայթ > բրբռ. ցէթ «մեզ») ձևերին, որը բնիկ հայկական բառ է և համադրվում է լատիներեն scateō և scatō «ցայտել` հեղուկի, լույսի ու կրակի վերաբերյալ» ևն բառերի հետ: Այսինքն իմաստաբանական առումով ամեն ինչ համընկնում է: Ինչ վերաբերում է ձևային խնդրին, ապա նկատելի է, որ հնդեվրոպական *sk- կապակցությունը օրինաչափորեն հայերենում տալիս է «ց», սակայն արմատական -լ- ձայնորդը գոհացուցիչ բացատրություն չի ստանում:
Իսկ ահա Հրաչ Մարտիրոսյանը գտնում է, որ ցալքուն բառը բխում է հնդեվր. *sk̂el- «ցատկել» արմատից՝ ենթադրելով, որ երկու արմատների բաղարկություն է տեղի ունեցել: Նա նաև հիշեցնում է, որ «ցալքուն»-ի կողքին Աճառյանը հիշատակում է և Արարատյան բարբառի ցելթուք ձևը:
Գորիսի ու Ղարաբաղի բարբառների թախտափուշ «կտուր» բառը փոխառված է պարսկերեն taxtapuš բառից: Կազմված է taxta/e[9] «տախտակ» և puš[10] «ծածկ» բառերից: Պիտի նշել, որ հայերեն տախտակ բառն էլ փոխառված է պահլավերեն tāxtak, պարսկերեն taxta ձևերից: Պարսկերեն այս բառի առաջին բաղադրիչից ունենք բարբառային թախտ բառը, իսկ դրա միջին պարսկական ձևից՝ պահլավերենից` տախտ «գահ, գահույք, մահճակալ» և տախտակ «տախտակ, մահճակալ» բառերը:
Իսկ ինչ վերաբերում է puš «ծածկ»-ին, ապա այն, իհարկե, pušidan «ծածկել» բային է առնչվում, բայց հենց puš «ծածկ» ձևով էլ կա: Ուրեմն՝ taxta + puš = «փայտե ծածկ»:
Ի դեպ, ազգագրական տվյալները ցույց են տալիս, որ տան ծածկերը փայտից են եղել: Այդպես է եղել նաև Գորիսում: 18-րդ դարից սկսած՝ քերծերից ու քրատակերից տեղափոխվելուց հետո, գորիսեցիները սկսում են քարե պատերով, կամարակապ նախամուտքերով, փայտյա ծածկերով բնակարանների կառուցումը:
Այս արմատը բարբառում ոչ ինքնակա գործածություն ունի և հնդեվրոպական ծագման է: Բարբառում հանդես է գալիս «մտկին դօն ինգել» հարադրությամբ, որ նշանակում է մտքերի մեջ խորասուզվել: «Դօն»-ի ծագումը «տուն»-ից հիմնազուրկ է, քանի որ տուն բառի նախաձևը *dōm-ն է, ինչը նշանակում է, որ հնդեվրոպական ձայնեղը (*d) տալիս է խուլ (տ):
Այն աղերսվում է հնդեվրոպական *dhubnos`«խորք» բառին. հմմտ. հոլանդերենում՝ dŭno «յատակ», ռուսերենում՝ дHo: Սրանք «դօն»-ի ակնհայտ զուգահեռներն են:
Գրական հայերենում արմատը պահպանված չէ, բայց նախալեզվում այս արմատի հոմանիշ արմատն էր *bhudhno-ն՝ «հատակ» նշանակությամբ, որն էլ պահպանված է անդունդ բառում:
Այս բառը բավական տարածված է ինչպես Ղարաբաղի և Գորիսի բարբառներում, այնպես էլ բարբառների մեծ մասում: Ունի «կնգուղ, գլխի թաշկինակ» նշանակությունները: Այդ իմաստներով բարբառում բառը չի կիրառվում, իմաստափոխվել է և ունի մի դեպքում «շատ բարակ», մյուս դեպքում՝ «սարդոստայնի թել» նշանակությունները:
Բառը փոխառված է հունարենից, որն էլ փոխառել է լատիներեն mantile, mantele «անձեռոցիկ» ձևերից. սա էլ ծագում է manus «ձեռք» բառից[11]:
Հնդեվրապական ծագման բարբառային բառերի մեջ հատկանշվում են մանկական բառաշերտն ու գռեհակաբանությունները, որոնց համար գրեթե անթափանցելի է մնում գրավոր տարածքը: Այդ առումով բարբառային վկայությունները կարևոր են:
«Փա̈փա̈»-ն մանկական բառապաշարում վկայված բարբառային հուշարձան է: Մեզ համար իր բառական արժեքով գրեթե չկարևորվող այս բառը հնդեվրոպական *pap(p)a արմատից է սերված, որ նշանակում է «կերակուր»: Բառն ավանդված չէ հայերենի գրավոր հուշարձաններում, իսկ բարբառում այն պահպանել է իր բնիմաստը: Ավելին, «Տո̈ւ հալա հէն ես իլա̈լ փա̈փա̈ ուտելիս» կապակցության մեջ «փա̈փա̈»-ն «մայրական կաթ» նշանակությունն ունի:
Այս արմատը վկայված է ցեղակից լատիներենում՝ papa, pāpa «կերակուր, հաց» իմաստներով:
Հերս «զայրույթ, բարկություն» նշանակությամբ բառը, որ զուտ բարբառային բառ է մեզանում, արևելյան երիտասարդ փոխառություն է. արաբական ծագման է[12], որտեղ ևս նույն նշանակությունն ունի: Սրանից փոխառել են նաև թուրքերենը, քրդերենը ևն։
Ի՞նչ կապ կա սիրտ բառի և «հերս»-ի միջև: Ինչպես գիտենք, «սիրտ»-ը բնիկ բառ է, սերում է *k̂ērdi- ձևից: Ցեղակից գերմաներենում այն տվել է herz: Առաջին հայացքից թվում է, թե որևէ կապ կարող է լինել հերս-ի և herz-ի միջև: Բայց սրանք ո՛չ իմաստային, ո՛չ էլ ստուգաբանական ձևերով չեն համընկնում: Պատճառը շատ պարզ է. գերմանական ճյուղում h-ն գալիս է հնդեվրոպական *k- կամ քմայնացած *k̂ ետնալեզվային պայթականից, որը հայերենում հ տալ չի կարող։ Մանավանդ որ տվյալ գերմանական արմատը հենց կոնկրետ սերում է հնդեվրոպական *k̂ērdi- արմատից, որ նշանակում է «սիրտ»:
[1] Ալ. Մարգարյան, Բարբառային բառերի մեկնություններ, ՊԲՀ 1971, № 3, էջ 210:
[2] Հր. Աճառյան, Հայերէն արմատական բառարան, հատոր 2, Երևան, 1926, էջ 35:
[3] Հր. Աճառյան, Քննութիւն Ղարաբաղի բարբառին, Վաղարշապատ, 1899, էջ 135-136:
[4] Ալ. Մարգարյան, Բարբառային բառերի մեկնություններ, ՊԲՀ 1971, № 3, էջ 213:
[5] Հր. Աճառյան, Հայերէն գաւառական բառարան, Թիֆլիս, 1913, էջ 1054:
[6] Ալ. Մարգարյան, Գորիսի բարբառը, Երևան, 1975, էջ 486:
[7] Էդ. Աղայան, Բառաքննական և ստուգաբանական հետազոտություններ, Երևան, 1974, Էջ 152:
[8] Հ. Վ. Սուքիասյանը, Աճականը հայերենում,Երևան, 1986, էջ 229:
[9] Հր. Աճառյան, Հայերէն արմատական բառարան, հատոր 4, Երևան, 1926, էջ 359:
[10] Նույն տեղում, էջ 525:
[11] Հր. Աճառյան, Հայերէն արմատական բառարան, հատոր 3, Երևան, 1926, էջ 252:
[12] PycлaH ЦaбoлoB, ЭTиMoлorичeckий cлoBapb kypдckoro языka, MockBa, 2001, էջ 436-437.
Տեսնել հեղինակի բոլոր գրառումները
Previous: Բայի խոնարհման   համակարգը Գորիսի և Ղարաբաղի   բարբառներում
Գիտաժողովի հրավեր․ “Ղարաբաղ-Շամախիի կամ ծայրհյուսիսարևելյան միջբարբառախումբ. արդի վիճակ, միտումներ և մարտահրավերներ”
Գիտաժողովի հրավեր․ “Ղարաբաղ-Շամախիի կամ ծայրհյուսիսարևելյան միջբարբառախումբ. արդի վիճակ, միտումներ և մարտահրավերներ”
Աղահեճք գավառի Հայելեակ բնակավայրը Վաղատուր գյուղի Հալաք թաղամասն է
Աղահեճք գավառի Հայելեակ բնակավայրը Վաղատուր գյուղի Հալաք թաղամասն է
Կրոնին և նախապաշարմունքին վերաբերող մի քանի բառերի քննություն ըստ Սյունիք-Արցախի բարբառային բառապաշարի տվյալների
Կրոնին և նախապաշարմունքին վերաբերող մի քանի բառերի քննություն ըստ Սյունիք-Արցախի բարբառային բառապաշարի տվյալների
Բաժիններ Ընտրել կարգը «Տավերս»  (16) Ազգագրություն  (50) Աղահեճք  (7) Այլախ  (1) Աշխարհագրություն  (23) Աշոտ Սիմոնյան  (3) Ավանդազրույցներ  (59) Արկադի Ծատուրյան  (6) Արվեստ  (5) Արցախ  (26) Արցախյան ազատամարտ  (10) Բաղք  (10) Բանահյուսություն  (54) Գևորգ Ստեփանյան  (6) Գիտաժողովներ  (18) Գիտական գործունեություն  (56) Գլխավոր  (39) Գլխավոր  (10) Գուսան Աշոտ  (3) Գրականություն  (43) Գրիշա Սմբատյան  (13) Դասընթացներ  (52)    Ֆրանսերեն դասեր  (52) Զանազան  (56) Զոհրաբ Ըռքոյան  (81) Ընտանիք  (5) Ժիրայր Միրումյան  (4) Ինգա Մարգարյան  (5) Լեզվաբանություն  (75) Լուսինե Ներսիսյան  (6) Խոհանոց  (4) Ծղուկ  (1) Կենցաղ  (8) Կովսական  (4) Հաբանդ  (4) Համագործակցություն  (1) Համլետ Գևորգյան  (6) Հասարակություն  (2) Հիմնական  (12) Հնագիտություն  (34) Հրաչ Մարտիրոսյան  (4) Հրապարակումներ  (65) Ձորք  (1) Ճարտարապետություն  (15) Մալիկ Թելունց  (9) Մհեր Քումունց  (65) Պատմություն  (164) Ռազմաքաղաքական  (7) Սերգեյ Հախվերդյան  (19) Սերգեյ Ջհանգիրյան  (8) ՍՀՀԿ  (26)    Մեր մասին  (1) Սյունիք բնաշխարհ  (33) Սյունիքը արվեստում  (9) Սյունիքի հայագիտական նորություններ  (45) Տարածաշրջան  (15) Տեսանյութեր  (33) Քաշաթաղ  (68)
Պահոցներ Նշեք ամիսը Սեպտեմբերի 2022  (8) Օգոստոսի 2022  (6) Հուլիսի 2022  (12) Հունիսի 2022  (3) Մայիսի 2022  (3) Ապրիլի 2022  (8) Մարտի 2022  (2) Փետրվարի 2022  (6) Հունվարի 2022  (12) Դեկտեմբերի 2021  (20) Նոյեմբերի 2021  (19) Հոկտեմբերի 2021  (3) Սեպտեմբերի 2021  (21) Օգոստոսի 2021  (54) Հուլիսի 2021  (10) Հունվարի 2020  (1) Դեկտեմբերի 2019  (1) Նոյեմբերի 2019  (4) Հոկտեմբերի 2019  (2) Սեպտեմբերի 2019  (2) Օգոստոսի 2019  (8) Հունիսի 2019  (2) Մայիսի 2019  (9) Ապրիլի 2019  (6) Մարտի 2019  (8) Դեկտեմբերի 2018  (4) Նոյեմբերի 2018  (3) Հոկտեմբերի 2018  (9) Սեպտեմբերի 2018  (9) Օգոստոսի 2018  (8) Հունիսի 2018  (1) Մայիսի 2018  (4) Ապրիլի 2018  (8) Մարտի 2018  (11) Փետրվարի 2018  (2) Հունվարի 2018  (3) Դեկտեմբերի 2017  (6) Նոյեմբերի 2017  (1) Հոկտեմբերի 2017  (10) Սեպտեմբերի 2017  (12) Օգոստոսի 2017  (5) Հուլիսի 2017  (13) Հունիսի 2017  (5) Մայիսի 2017  (15) Ապրիլի 2017  (11) Մարտի 2017  (12) Փետրվարի 2017  (6) Հունվարի 2017  (2) Դեկտեմբերի 2016  (4) Նոյեմբերի 2016  (5) Հոկտեմբերի 2016  (6) Սեպտեմբերի 2016  (8) Օգոստոսի 2016  (11) Հուլիսի 2016  (12) Հունիսի 2016  (31) Մայիսի 2016  (5) Մարտի 2016  (1) Փետրվարի 2016  (4)
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Մեհտիշեն բնակավայրի անվան ծագումը
Մեհտիշեն բնակավայրի անվան ծագումը
«Տավերս» մշակութային հասարակական կազմակերպություն, Կապան Ծանոթանալ կենտրոնի աշխատանքներին
Վայոց ձոր Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Պ.գ.դ., պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ, Սիսիան-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Լրագրող, հասարակական գործիչ, ՄԵՐԱՆ ԼՂՀ Քաշաթաղի շրջանի պաշտոնաթերթի գլխավոր խմբագիր Ծանոթացեք հեղինակի նյութերին
Լեզվաբան, բ.գ.դ., պրոֆեսոր Ընթերցեք հեղինակի հաղորդումները
Պատմության ուսուցիչ, Վերին Շեն Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքների
Լեզվաբան, բ.գ.թ., Գորիս-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Բ.գ.թ., դոցենտ, Գորիսի պետական համալսարան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Պ.գ.դ., պրոֆեսոր, Երևան Ընթերցեք հեղինակի հաղորդումները
Պատմաբան, իրավաբան, պ.գ.թ., դոցենտ Ընթերցեք հեղինակի աշխատանքները
ՍՀՀԿ նախագահ, արևելագետ, թուրքագետ, լեզվաբան, բ.գ.թ., դոցենտ Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Պատմաբան, դոցենտ Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
ՍՀՀԿ անդամ, տ.գ.թ., Կապան-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոն Ծանոթացեք կենտրոնի աշխատանքներին
Université Lumière Lyon 2-ի ուսանող (մագիստրատուրա), Ֆրանսերենի դասավանդող Սովորեք ֆրանսերեն հեղինակի հետ
Գիտական ծրագրեր և հաստատություններ
ՀՀ ԿԳՆ գիտության պետական կոմիտե
Հասցե` ք. Երեւան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24,
ՀՀ ԳԱԱ նախագահության կենտրոնական շենք,
Հեռ.` +37410 521362, +37410 527343
Հայագիտական ուսումնասիրությունները ֆինանսավորող համահայկական հիմնադրամ
Հասցե` ք. Երեւան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24,
ՀՀ ԳԱԱ գլխավոր շենք,
Հեռ.` +37410 521362, +37410 527343
Մ. Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի գիտահետազոտական ինստիտուտ
Հասցե` ք. Երևան, Մաշտոցի պողոտա 53
ԵՊՀ Հայագիտական Հետազոտությունների Ինստիտուտ
ՀՀ, ք. Երևան, Ալեք Մանուկյան 1,
ԵՊՀ 2-րդ մասնաշենք, 5-րդ հարկ,
Հեռ.` + 37460 71-00-92
ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիա
Հասցե` ք. Երևան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոնի գրանցման համարն է՝ 211.171.1181249: Կենտրոնի անգլերեն անվանումն է՝ Syunik Armenological Research Center, ռուսերեն՝ ЦeHTp apMeHoлorичeckиx иccлeдoBaHий CюHиka:  Գործունեության ժամկետը՝ անժամկետ: Գրանցված է ՀՀ իրավաբանական անձանց պետական ռեգիստրի գործակալության կողմից: Կայքում հրապարակված նյութերի պատասխանատուն հեղինակներն են: Էլ. հասցե՝ syunhayhetkent@gmail.com
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոն © Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են: | MoreNews by AF themes.