hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy ru ru uk ru hy hy hy hy hy el ru hy hy hy ru ru hbs_lat es hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy ru hbs_lat ru ru hy hy hy hy hy uk uk os ru hy hy hy hy hy hy hu uk hy hy hy uk el hy hy hy en hy en hy hy hy hy hy hy hy ru hy ru lt hy hy ru hy hy ru hy hy uk hy hy ru hy hy uk hy ru hy hy hy hy hy br ru cs ru hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy nl hy hy hy hy
Յուրի Լոտման․ Դեկաբրիստը կենցաղում (մաս 5)
И BHoBb B HeбecHoй BышиHe
Սակայն, ընդգծելով այս երկու տեքստերի պատկերային հարազատությունը, չպետք է մոռանալ մի բան․ Պուշկինի շարքում մեջբերված բանաստեղծություններից հետո հաջորդում է Ռիլեևի համար միանգամայն անհնարին, իսկ ամբողջ դիտարկվող ցիկլին շատ բնորոշ մի բան․
Гдe c rpoMkиM cMexoM cлaдocTpacTbe
BeдeT Hac пbяHыx Ha пocTeлb!
Հարբած տանում է մեզ անկողին[18]։)
Եթե համարենք, որ «Կանաչ լամպի» ողջ էությունն արտահայտվում է «Բարօրության միության» կողմնակի կառավարման դերի մեջ, ապա ինչպե՞ս կապել այդպիսի - բոլորովին ոչ եզակի - բանաստեղծությունները «Կանաչ գրքի» ցուցումի հետ, որ «բարոյականության և առաքինության կանոնների տարածումը Միության գերնպատակն է», իսկ անդամների պարտքն է համարվում «բոլոր ելույթներում փառաբանել առաքինությունը, սևացնել անբարոյականությունը և արհամարհանք ցուցաբերել թուլամորթության հանդեպ»։ Հիշենք Տուրգենևի գարշող վերաբերմունքը «կերուխումի» հանդեպ՝ իբրև «բռիներին» արժանի զբաղմունքի։ «Ցանկասիրական կյանքի հաճույքների ճահճուտը Մոսկվայում է։ Ուտում են, խմում, քնում, թղթախաղ խաղում, և այս ամենը՝ աշխատանքով ծանրաբեռնված գյուղացիների հաշվին»[19]։ Գրությունը թվագրված է 1820թ․, որ Բարատինսկու[20] «Խնջույքներ»-ի (Пиpы) հրատարակման թվականն է։
«Կանաչ լամպի» առաջին հետազոտողները, ընդգծելով դրա «օրգիական» բնույթը, չէին ընդունում, որ այն որևիցե քաղաքական նշանակություն ունի։ Ժամանակակից հետազոտողները, բացահայտելով միության անդամների իսկական քաղաքական հետաքրքրությունների խորությունը, ուղղակի մի կողմ դրեցին «Բարօրության միության» բարոյական մթնոլորտի և «Կանաչ լամպի» միջև ցանկացած տարբերություն։ Մ․ Վ․ Նեչկինան ընդհանրապես լռությամբ շրջանցեց խնդրի այս կողմը։ Իսկ Բ․ Տոմաշևսկին ելքը գտավ «Կանաչ լամպի»՝ լուրջ և «Բարօրության միության» ոգուն լիովին համապատասխանող նիստերը Նիկիտա Վսեվոլոժսկու[21] տան՝ անպարկեշտություններով լի երեկոներից տարբերակելու մեջ։ «Ժամանակն է տարբերել Վսեվոլոժսկու երեկոները «Կանաչ լամպի» նիստերից»,- գրում է նա»[22]։ Ճիշտ է, մի քանի տող հետո հետազոտողը զգալիորեն մեղմացնում է իր պնդումը՝ հավելելով, որ «Պուշկինի համար, իհարկե, Վսեվոլոժսկու տան երեկոները նույնքան անտրոհելի էին, որքան անտրոհելի էին «Արզամասի» նիստերը և սագով ավանդական ընթրիքները»։ Անհասկանալի է մնում, թե ինչ կարիք կա բաժանելու այն, ինչ Պուշկինի համար անբաժանելի է, և այդ դեպքում արդյո՞ք կարիք կա բաժանելու «Արզամասի» «լուրջ» նիստերն ու «զվարճալի» ընթրիքները։ Դժվար թե այս խնդիրը հնարավոր լինի լուծել։
«Կանաչ լամպը», անկասկած, ազատասեր գրական միություն էր, այլ ոչ թե անառակ մարդկանց խառնամբոխ։ Այս հարցի վրա գլուխ կոտրելու անհրաժեշտություն ամենևին չկա[23]։ Ոչ պակաս ակնհայտ է նաև, որ «Բարօրության միությունը» փորձում էր ազդել «Կանաչ լամպի» վրա (Ֆ․ Գլինկայի և Ս․ Տրուբեցկոյի մասնակցությունը «Կանաչ լամպին» այս հարցում ոչ մի կասկած չի թողնում)։ Բայց արդյո՞ք դա նշանակում է, որ այն «Միության» սովորական մասնաճյուղ էր, և ոչ մի տարբերություն չկա այդ երկու կազմակերպությունների միջև։
Տարբերությունը ծրագրային դրույթների և իդեալների մեջ չէ, այլ վարքի տեսակի։
Մասոնները օթյակի նիստերը «աշխատանք» էին կոչում։ «Բարօրության միության» անդամի համար իր գործունեությունը որպես կազմակերպության մասնակից նաև «աշխատանք էր» կամ ավելի հանդիսավոր՝ ծառայություն։ Պուշչինը[24] այդպես էլ ասում է Պուշկինին․ «Միայն ես չեմ այս նոր ծառայությանն անցել հայրենիքին»[25]։ Քաղաքական դավադրի տրամադրությունում գերիշխում են լրջությունն ու հանդիսավորությունը։ «Կանաչ լամպի» անդամի համար ազատասիրությունը զվարճանքի նրբերանգներով է գունավորված, իսկ ազատության իդեալի իրացումը կյանքը անվերջանալի տոնի վերածելն է։ Դիպուկ է նկատել Լ․ Գրոսմանը այդ ժամանակահատվածի Պուշկինին բնութագրելիս[26]․ «Քաղաքական պայքարը ընկալում էր ոչ թե որպես հրաժարում և զոհողություն, այլ որպես ուրախություն և տոն»[27]։
Սակայն տոնն այդ պայմանավորված է նրանով, որ զեղուն կյանքը ծաղրում է արգելքները։ Քաջությունը (лиxocTb) (համեմ․՝ «ասպետներ քաջարի») «Կանաչ լամպի» իդեալները տարանջատում է Բատյուշկովի ներդաշնակ հեդոնիզմից (և արզամասցիների չափավոր կենսուրախությունից)՝ մոտեցնելով Դ․ Դավիդովի[28] «ծայրահեղ հուսարությանը (rycapщиHa)» [29] և Յազիկովի[30] ուսանողական խրախճանքին։
«Պատշաճության» կարամզինյան պաշտամունքի խախտումն արտահայտվում է միության անդամների խոսքային վարքում։ Հարցն իհարկե հրատարակման համար ոչ պատշաճ բառերի գործածումը չէ․ այդ դեպքում «Լամպը» ոչնչով չէր տարբերվի ցանկացած բանակային կերուխումից։ Հետազոտողների համոզմունքը, որ խմած կամ ուղղակի տաքացած երիտասարդությունը՝ երիտասարդ սպաներն ու բանաստեղծները, դատարկ զրույցներում հավատարիմ էին մնում Ռուսական ակադեմիայի բառարանի (CлoBapя AkaдeMии Poccийckoй) բառապաշարին, և դրանով ապացուցում էին, որ «կալմիկների[31] ողջույնի» հռչակավոր խոսքերը պետք է սոսկ մատնանշեին սրախոսությունների[32] ոչ բավարար նրբացածությունը, արդյունք է գրավոր աղբյուրների հիպնոսի՝ բնորոշ ժամանակակից պատմական մտքին․ փաստաթուղթը հավասարեցվում է իրականությանը, իսկ փաստաթղթի լեզուն՝ կյանքի լեզվին։ Բանն այն է, որ «Կանաչ լամպի» նիստերի և երեկոների մասնակիցները փիլիսոփայական ու քաղաքական բարձր մտքի և բանաստեղծական նրբին պատկերավորության լեզուն զուգակցում էին փողոցային բառապաշարի հետ։ Դա ստեղծում է յուրահատուկ, կտրուկ մտերմավարի (фaMиляpHый) ոճ, որը բնորոշ է Պուշկինի՝ «Կանաչ լամպի» անդամներին ուղղված նամակներին։ Անսպասելի բախումներով և ոճական համադրություններով հարուստ լեզուն յուրօրինակ պայմանախոսք (пapoлb) է դառնում, որով ճանաչում էին յուրայինին։ Լեզվական պայմանախոսքի, խիստ արտահայտված խմբակային ժարգոնի առկայությունը բնորոշ են թե՛ «Լամպին», թե «Արզամասին»։ Հենց «յուրային» լեզվի առկայությունն է ընդգծում Պուշկինը՝ աքսորավայրից մտովի տեղափոխվելով «Կանաչ լամպ» («Կրկին լսում եմ․․․ // Ձեր կախարդական լեզուն»)։
Խոսքային վարքին պետք է համապատասխաներ նաև կենցաղայինը՝ հիմնված նույն խառնուրդի վրա։ Դեռևս 1817 թվականին դիմելով Կավերինին[33] (հուսարական մթնոլորտը նախապատրաստում էր «Լամպի» մթնոլորտը)՝ Պուշկինը գրում էր, որ
C cTиxaMи, c kapTaMи, c ПлaToHoM и c бokaлoM,
ЧTo peзBыx шaлocTeй пoд лerkиM пokpыBaлoM
И yM BoзBышeHHый и cepдцe MoжHo ckpыTb․
(․․․կարելի է համերաշխ ապրել
Բանաստեղծությունների հետ, խաղաթղթերի, Պլատոնի և գավաթի,
Որ կայտառ չարաճճիությունների թափանցիկ քողի տակ
Ե՛վ վեհ միտքը, և՛ սիրտը կարելի է թաքցնել[34]։)
Հիշեցնենք, որ հենց նման խառնուրդի դեմ էր հանդես գալիս մորալիստ և քարոզիչ Չացկին․
Korдa B дeлax — я oT Beceлий пpячycb,
Korдa дypaчиTbcя — дypaчycb,
A cMeшиBaTb дBa эTи peMecлa
EcTb TbMa oxoTHиkoB, я He из иx чиcлa.
(Գործի պահին խնդությունից փախչում եմ ես․
Զվարճանալիս՝ զվարճանում եմ լիապե՜ս։
Բայց կան անթիվ հմո՜ւտ մարդիկ, որոնք գիտեն
Երկու արվեստն այդ խառնել իրարու հետ։
Պաշտամունքի վերաճած ընտանեվարությունը կենցաղի ինքնատիպ ծիսականացման էր հանգեցնում։ Միայն թե դա «շրջված» ծիսականացում էր, որը կառնավալի զվարճալի ծես էր հիշեցնում։ Այստեղից էլ բնորոշ սրբապիղծ փոխարինումները․ Վոլտերի «կույսը» փոխարինվում է «Քարիտի[36] սուրբ Աստվածաշնչով»։ «Լաիսայի» հետ հանդիպումը կարող է նաև ուղիղ անվանվել՝ պալատական լեզվական քաղաքավարության ընդգծված անտեսմամբ․
Korдa ж BHoBb cядeM BчeTBepoM
C б... BиHoM и чyбykaMи,—
(Երբ նորից կկարողանանք նստել չորսով՝
․․․ գինով և ծխամորճերով[37])
և թարգմանվում է սրբապղծության ծեսի լեզվի․
C Mлaдoй MoHaшeHkoй ЦиTepы.
(Բարեպաշտ գիշեր է անցկացնում
Երիտասարդ միանձնուհի Ցիտերայի հետ[38]։)
Սա կարելի է համեմատել «Արզամասում» մասոնական ծեսի կառնավալացման հետ։ Խեղկատակային գործողության պարոդիկ հակածիսականությունը երկու դեպքում էլ ակնհայտ է։ Բայց եթե «լիբերալիստը» այլ կերպ էր զվարճանում, քան Մոլչալինը, ապա ռուս «կարբոնարի[39]» ժամանցը տարբեր էր «լիբերալիստի» զվարճանքներից։
Ռուսերենից թարգմ․՝ Էլիզա Ստեփանյանի
[1] 1819-1820 թվականներին պետերբուրգյան ազնվական, մեծամասամբ զինվորական, երիտասարդության ընկերական միություն։  [ծանոթ․՝ թարգմանչի – է․Ս․]
[2] Ընկերական միություն, գրական խմբակ։  [ծանոթ․՝ թարգմանչի – է․Ս․]
[3] Գրական խմբակ։  [ծանոթ․՝ թարգմանչի – է․Ս․]
[4] Ռուս պատմաբան և գրականագետ, պուշկինագիտության հիմնադիր, Չերտկովյան գրադարանի տնօրեն, «Pycckий apxиB» պատմական ամսագրի հիմնադիր և հրատարակիչ:  [ծանոթ․՝ թարգմանչի – է․Ս․]
[5] Ռուս գրաքննադատ, գրական պատմաբան, հիշատակագիր։  [ծանոթ․՝ թարգմանչի – է․Ս․]
[6] Հասարակական շարժման և գրական պատմաբան։  [ծանոթ․՝ թարգմանչի – է․Ս․]
[7] Տե՛ս ЩeroлeB П. E. ПyшkиH. Oчepkи. CПб., 1912 (rлaBa «ЗeлeHaя лaMпa»); cM. Takжe: ЩeroлeB П. E. Из жизHи и TBopчecTBa ПyшkиHa. M; Л., 1931։
[8] Ռուս տոհմաբան, մատենագետ, խմբագիր, գրականագետ, պուշկինագետ, ռուս գրականության պատմաբան։  [ծանոթ․՝ թարգմանչի – է․Ս․]
[9] MoдзaлeBckий Б․ Л․․ ИcTopии «ЗeлeHoй лaMпы». — B kH.: ДekaбpиcTы и иx BpeMя- T. 1. M., 1928։
[10] HeчkиHa M. B. ДBижeHиe дekaбpиcToB. M., 1955, T. 1, c. 239—246։
[11] Խորհրդային գրող, գրականագետ, բանաստեղծության տեսաբան և տեքստաբան, Պուշկինի ստեղծագործությունների հետազոտող, թարգմանիչ, ԽՍՀՄ Գրողների միության անդամ։  [ծանոթ․՝ թարգմանչի – է․Ս․]
[12] Յակով Նիկոլաևիչ Տոլստոյ (1791 - 1867) — «Կանաչ լամպ» կազմակերպության նախագահը
[13] ToMaшeBckий Б. ПyшkиH. KH. 1 (1813—1824). M.; Л., 1956, c. 212։
[14] Լիբերտինիզմ (լատ․ lībertīnus –ազատարձակ, ազատ արձակված (ստրուկ կամ ճորտ)) կամ լիբերտինաժ՝ նիհիլիստական փիլիսոփայության անվանում, որը ժխտում էր կանոնների (առաջին հերթին բարոյական) ընդունումը հասարակության մեջ։  [ծանոթ․՝ թարգմանչի – է․Ս․]
[15] Բառացի թարգմանություն - Է․Ս․։
[16] ToMaшeBckий Б. ПyшkиH. KH. 1 (1813—1824). M.; Л., 1956, c. 197։
[17] Բառացի թարգմանություն - Է․Ս։
[18] Բառացի թարգմանություն - Է․Ս․։
[19] ДHeBHиkи H. TypreHeBa. T. Ш. — B kH.: ApxиB бpaTbeB TypreHeBыx. Bып. 5. Пr., 1921, c. 25։
[20] Ռուս բանաստեղծ։  [ծանոթ․՝ թարգմանչի – է․Ս․]
[21] «Կանաչ լամպի» հիմնադիր, զավեշտախաղերի հեղինակ, թարմանիչ, մոլի թատերասեր։  [ծանոթ․՝ թարգմանչի – է․Ս․]
[22]ToMaшeBckий Б. ПyшkиH. KH. 1, c. 206։
[23] Գոյություն ունի ևս մեկ պատճառ, թե ինչու չի կարելի համաձայնել  ո՛չ Պ․ Աննենկովի հետ, որը գրում էր, թե  դեկաբրիստների գործով հետաքննությունը բացահայտել  է ««Կանաչ լամպի» անմեղությունը, այսինքն՝ օրգիական բնույթը» (AHHeHkoB П. A. C. ПyшkиH B AлekcaHдpoBckyю эпoxy. CПб., 1874, c. 63), ո՛չ Բ․ Տոմաշևսկու, որը ենթադրում էր, որ «օրգիաների մասին ասեկոսեները, հնարավոր է, հետաքրքրասիրությունը արմատախիլ անելու և ուշադրությունը շեղելու նպատակով էին տարածվում» (ToMaшeBckий Б. ПyшkиH. KH. 1, c. 206)։ Դարասկզբին ոստիկանությունը բարոյազրկությունը ոչ պակաս եռանդով էր հետապնդում, քան ազատախոհությունը։ Աննենկովն ակամա ալեքսանդրովյան դարաշրջան էր տեղափոխում «մռայլ յոթ տարիների» բարքերը։ Ինչ վերաբերում է Բ․ Վ․ Տոմաշևսկու պնդմանը, որ «կոնսպիրատիվ միության նիստերը չէին կարող կայանալ տանտիրոջ՝ հրավիրյալ ամենշաբաթյա երեկոների օրերին», ինչը հետազոտողի կարծիքով փաստարկ է հօգուտ «երեկոների» և «նիստերի» տարբերակման, ապա անհնար է չհիշել գրիբոեդովյան Ռեպետիլովի խոսքերը․ «Գաղտնի հավաքներ // Ամեն հինգշաբթի։ Գաղտնագույն միություն»։ 1819-1820 թվականներին կոնսպիրացիան դեռևս շատ հեռու էր նրանից, ինչը 1824-ական թվականներին է ներդրվում այդ հասկացության մեջ։
[24] Դեկաբրիստ։  [ծանոթ․՝ թարգմանչի – է․Ս․]
[25]  ПyщиH Я. Я. Зaпиckи o ПyшkиHe. ПиcbMa. [M.], 1956, c. 81։
[26] Ռուս գրականագետ, գրող, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր։
[27] ГpoccMaH Л. ПyшkиH. M., 1958, c. 143։
[28] 1812 թվականի Հայրենական պատերազմի հերոս, ռազմական գրող, բանաստեղծ, գեներալ-լեյտենանտ։  [ծանոթ․՝ թարգմանչի – է․Ս․]
[29] Անհոգ, անզուսպ ապրելակերպ։  [ծանոթ․՝ թարգմանչի – է․Ս․]
[30]Ռոմանտիզմի դարաշրջանի ռուս բանաստեղծ, ռուսական պոեզիայի ոսկե դարի կարկառուն ներկայացուցիչ, որն իրեն «ուրախության և հարբեցողության», ինչպես նաև «ազատության և խրախճանքի» բանաստեղծ էր կոչում։
[31] Ժողովուրդ, որն ապրում է գլխավորապես Կալմիկիայում, ինչպես նաև ՌԴ Աստրախանի, Վոլգոգրադի, Ռոստովի մարզերում և Ստավրոպոլում։
[32] Պուշկինյան հայտնի խոսքերը Նիկիտա Վսեվոլոժսկուն ուղղված ուղերձից՝
BHoBb cлышy, BepHыe пoэTы»
HaлeйTe MHe BиHo koMeTы,
Жeлaй MHe здpaBия, kaлMыk!
(Կրկին լսում եմ, հավատարի՛մ բանաստեղծներ,
Լցրե՛ք ինձ ասուպի գինի,
Առողջությո՛ւն մաղթիր ինձ, կալմի՛կ։)
հետևյալ կերպ են մեկնաբանվում։ «Ասուպի գինին», որը հիշատակվում է նաև «Եվգենի Օնեգինում», 1811 թվականի խաղողի բերքի շամպայնն է, որ հայտնի էր բարձր որակով (այդ տարին նշանավորվում է նաև ասուպի ընկնելով, ինչը պատերազմի կանխանշան էր համարվում)։ «Կախարդական լեզուն․․․   Առողջությո՛ւն մաղթիր ինձ, կալմի՛կ» — այս խոսքերը, որ մատնացույց են  անում Վսեվոլոժսկու տան երեկոների սովորույթը, որ երբ երիտասարդական գինարբուքի մասնակիցներից մեկը «հրատարակման համար անհարմար բառ» էր արտասանում, տանտիրոջ ծառան՝ կալմիկ տղան, մոտեցնում էր նրան գավաթը՝ «Առողջություն եմ մաղթում» բառերով, որոշ չափով զավեշտալի բնույթ ունեն։
[33] Ռուս խորհրդային գրող [ծանոթ․՝ թարգմանչի – է․Ս․]
[34] Բառացի թարգմանություն – Է․Ս․։
[35] Գրիբոեդով Ա․, Խելքից պատուհաս, Երևան, Հայպետհրատ, 1958, էջ 87։ [ծանոթ․՝ թարգմանչի – է․Ս․]
[36]Քարիտներ (հին հուն․՝ Xάpιteς)՝ պտղաբերության, գեղեցկության, ուրախության, նազանքի աստվածուհիներ հին հունական դիցաբանության մեջ։  [ծանոթ․՝ թարգմանչի – է․Ս․]
[37] ПyшkиH A. C. 27 MAЯ 1819։ Բառացի թարգմանություն – Է․Ս․
[38] ПyшkиH A. C. K ЩepбиHy (1819)։ Բառացի թարգմանություն – Է․Ս․։
[39] XIX դարի սկզբի հեղափոխական գաղտնի կուսակցության անդամ Իտալիայում։
Created on 13 Նոյեմբեր 2021.
Կայքը գործում է ՀՀ մշակույթի նախարարության աջակցությամբ։
© 2021 Cultural.am. Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են ՀՀ օրենսդրությամբ: Կայքի հրապարակումների մասնակի կամ ամբողջական օգտագործման ժամանակ հղումը կայքին պարտադիր է: