hy en hy tr hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en sv hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en sv hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en sv hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en sv hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy th hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy fr hy fr hy hy fr hy hy hy fr hy hy hy fr hy fr hy hy fr hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy fr hy fr hy hy hy hy fr hy hy hy fr hy fr hy hy hy hy hy fr hy fr hy ru hy fr hy ja hy hy hy fr hy hy fr hy fr hy hy fr hy hy fr hy fr hy fr hy fr hy hy hy hy hy es es en en en hy hy en hy it
Քղի, 1912. հայկական վարժարանի աշակերտներն ու ուսուցիչները (Աղբիւր՝ Տիք Մալոյեանի հաւաքածոյ, Լիվոնիա, Միշիկըն)
Համառօտ տեղեկութիւն Քղիի գաւառակի մասին
Համաձայն XX դարասկզբի Օսմանեան կայսրութեան վարչատարածքային բաժանման՝ Քղիի գաւառակը կամ քազան մտնում էր Էրզրումի նահանգի (վիլայեթ) Էրզրումի գաւառի (սանջակ) կազմի մէջ՝ զբաղեցնելով գաւառի հարաւ-արևմտեան մասը։ Քղիի գաւառակի սահմաններն էին՝ արևելքից՝ Խնուսի գաւառակը, հիւսիսից՝ Դերջանի գաւառակը, արևմուտքից Երզնկայի գաւառը, հարաւ-արևմուտքից՝ Դերսիմը (Խարբերդի նահանգ), հարաւից՝ Բալուն (Դիարբեքիրի նահանգ) և Ճապաղջուրը (Բիթլիսի նահանգ) [1]։
Գաւառակի տարածութիւնը 4,500 քառակուսի կմ էր, ծովից միջին բարձրութիւնը՝ 1,050 մետր։ Քղիի հայութեան թիւը Մեծ եղեռնի նախօրեակին մօտ 25,000 էր [4]։ Այդ թուից շուրջ 2,500-ը բնակւում էր գաւառակի կենտրոն՝ Քղի-Գասապա գիւղաքաղաքում, մնացածը՝ գաւառակի մօտ 50 հայաբնակ գիւղերում [5]։
Քղիի հայերի հիմնական զբաղմունքն էր երկրագործութիւնը։ Յատկապէս 1908 թ. երիտթուրքական յեղափոխութիւնից յետոյ մեծ զարգացում ապրեցին առևտուրն ու արհեստները։ Քղիի մէջ կային բաւական թիւով հարուստ վաճառական տներ, որոնցից էին Ամերիկեանները, Յովակիմեանները, Ալեմեանները, Օյնօեանները, Խոշմաթլեանները և այլն։ Քղիից պանդուխտները Պոլսոյ մէջ մասնագիտացած էին խոհարարութեան զբաղմունքի մէջ [6]։ Մեծ թիւ էր կազմում Քղիից դէպի Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ գաղթած հայութիւնը [7]։
Քղի քաղաքից մի տեսարան. կեդրոնը, մի քիչ դէպի ձախ, երևում է Սուրբ Սարգիս եկեղեցին (Աղբիւր՝ Տիք Մալոյեանի հաւաքածոյ, Լիվոնիա, Միշիկըն)
Քղիի գաւառակի հայութեան կրթական վիճակը նախքան 1878 թ.
Քղեցի հայերն աչքի էին ընկնում դէպի ուսում սիրով և հակմամբ [8]։ Պատմական որոշ ժամանակաշրջաններում Քղին եղել է ուսման և գիտութեան կենտրոն, ինչի վկայութիւնն էին գաւառակի տարածքում բազմաթիւ վանքերի աւերակները։ Քղիի վանքերից շատերն ունեցել են իրենց դպրատները։ Համաձայն աւանդութեան՝ Քղիի վանքերում տղաների հետ միասին ուսում էին ստանում նաև աղջիկները։ Աղջիկներին նաև թոյլատրուած էր մասնակցելու եկեղեցական արարողութիւններին և երգեցողութեանը [9]։
18-րդ դարի երկրորդ կէսին՝ Պոլսում, իսկ 19-րդ դարի առաջին կէսին՝ նաև Օսմանեան կայսրութեան հայաբնակ գաւառներում սկսում են ի յայտ գալ կրթական հաստատութիւններ, որոնք թէև գործում էին եկեղեցական-թեմական կառոյցների համակարգի շրջանակներում, սակայն դրանցում ուսուցման գործն արդէն վերապահուած էր աշխարհիկ ուսուցիչներին՝ նախօրօք մշակուած կրթական ծրագրի հիման վրայ։
Քղիի գաւառակի տարածքում դպրոցներ են սկսւում հիմնադրուել 18-րդ դարի վերջերին և 19-րդ դարի սկիզբներին [10]։ Նշուած ժամանակաշրջանում տարրական դպրոցի գոյութեան մասին է վկայուած Քղիի գաւառակի մի քանի խոշոր հայաբնակ բնակավայրերում։ Այսպէս, աղբիւրների փոխանցմամբ՝ 1800-1810 թթ. Խուփս գիւղի հայերն ընդարձակում են դպրոցը, ինչպէս նաև յատուկ դպրոց բացում աղջիկների համար [11]։ Խուփսի և այլ գիւղերի դպրոցները գործում էին եկեղեցուն  կից. ուսուցիչը, որպէս կանոն, տուեալ գիւղի քահանան էր, որը մատուցում էր տարրական գիտելիքներ՝ գրել-կարդալ և հաշուել։ Դասագրքերն էին՝ Նարեկ, Յայսմաւուրք, Ժամագիրք և Սաղմոս [12]։
Քղիի արական նախակրթարանի աշակերտները գիւղատնտեսական աշխատանքների գործնական պարապմունքի ժամանակ (Աղբիւր՝ Միացեալ Ընկերութիւնք Հայոց (1880-1908), Եռամեայ Տեղեկագիր, 21 օգոստոս 1908-1911 օգոստոս 31, Կ. Պոլիս, տպագրութիւն Նշան-Պապիկեան, 1911)։
Այստեղ տեղին է նշել, որ տուեալ ժամանակաշրջանում Օսմանեան կայսրութեան հայաբնակ այլ վայրերում, այնպէս էլ Քղիում գիւղական դպրոցները գործում էին ոչ կանոնաւոր կերպով՝ բազմաթիւ անգամներ փակւում և վերաբացւում էին՝ կախուած տարբեր ներքին և արտաքին հանգամանքներից (ուսուցիչների բացակայութիւն, շէնքային պայմանների չգոյութիւն, դպրոցը պահելու միջոցների սղութիւն, քրտական ասպատակութիւններ և այլն) [13]։
Օսմանեան կայսրութիւնում հայկական աշխարհիկ դպրոցների ցանցի ընդլայնմանը նոր թափ են հաղորդում 1830-60-ական թթ. սկզբներին երկրի արդիականացման և արևմտականացման գործընթացների՝ Թանզիմաթի բարեփոխումները, ինչպէս նաև 1860 թ. Ազգային սահմանադրութեան ընդունումը, դրանում Կ. Պոլսի Հայոց պատրիարքարանին կից գործող Ուսումնական խորհուրդի գործառոյթների ամրագրումը [14]։
Նոյն աղբիւրի համաձայն՝ Մամբրէ վարդապետի այցի կապակցութեամբ դպրոց բացելու ցանկութիւն դրսևորեցին և այդ ուղղութեամբ պատրաստութիւն տեսան նաև գաւառակի Ճերմակ և Առեկ գիւղերի հայերը [16]։
Քղի քաղաքից մի տեսարան (Աղբիւր՝ Տիք Մալոյեանի հաւաքածոյ, Լիվոնիա, Միշիկըն)։
Քղի, Տէր Մաթոսեան ընտանիքը։ Լուսանկարիչ՝ Սամուէլ Հ. Սրապեան։ Պէտք է որ լուսանկարուած լինի 1912-ից առաջ, նկատի ունենալով որ այդ թուականին այս նկարի մէջ երեւացող անձերը արդէն գաղթել էին Միացեալ Նահանգներ։ Նստած, գլխին ֆէս՝ Կարապետ Տէր Մաթոսեան։ Նրա ձախին նստած քօղարկուած անձը Կարապետի կինն է՝ Աղաւնի Տէր Մաթոսեանը (ծնեալ Մուշեղեան)։ Կարապետի հետեւը կանգնածը իր դուստրն է՝ Խանըմ Տէր Մաթոսեանը։ Միւս անձերի ինքնութիւնը անյայտ է (Աղբիւր՝ Կլորիա Գորգոյեանի հաւաքածոյ, Տիրպորն, Միշիկըն)։
Քղիի գաւառակի հայութեան կրթական վիճակը 1878-1908 թթ. Միացեալ ընկերութեան գործունէութիւնը Քղիում 1880-90-ական թթ.
Իր ստեղծման օրուանից Միացեալ ընկերութեան գործունէութեան հիմնական ուղղութիւններից մէկը դառնում է Քղին։ Միացեալ ընկերութեան վարժարանները բաժանւում էին չորս աշխարհագրական սկզբունքով կազմուած շրջանակների՝ 1. Տուրուբերան, 2. Վասպուրական, 3. Տաւրոս և 4. Կիլիկիա։ Տաւրոսի շրջանակը մօտաւորապէս ընդգրկում էր Էրզրումի վիլայէթի արևմտեան շրջանները և Դերսիմի տարածքը։ Շրջանակի կենտրոն է ընտրւում Քղի-Գասապա աւանը [22]։ Օսմանեան Հայաստանի տարածքում Միացեալ ընկերութեան վարժարանների ընդհանուր տեսուչ է նշանակւում նշանաւոր ուսուցիչ-մանկավարժ Մկրտիչ Սարեանը, Տաւրոսի շրջանակի նախակրթարանների փոխտեսուչի պարտականութիւններն է ստանձնում Մարկոս Նաթանեանը [23]։
1) Ծրագիր կանոնագիր Քղիի Աստղաբերդ գիւղի դպրոցի ուսումնասիրաց ընկերութեան, Պօսթըն, տպ. Հայրենիք, 1912, տիտղոսաթերթ։
2) Միացեալ Ընկերութիւնք Հայոց (1880-1908), Եռամեայ Տեղեկագիր, 21 օգոստոս 1908-1911 օգոստոս 31, Կ. Պոլիս, տպագրութիւն Նշան-Պապիկեան, 1911, տիտղոսաթերթ։
Միացեալ ընկերութեան 1883 թ. տեղեկագրում նշւում էր, որ Տաւրոսի շրջանակի վարժարանների աշակերտների թիւը անհամեմատ մեծ է Միացեալի կողմից բացուած այլ շրջանակների վարժարանների բաղդատութեամբ (հինգ վարժարաններ ունէին 565 աշակերտ, իսկ աշակերտների թիւով յաջորդ՝ Տուրուբերանի 10 վարժարանները՝ 476)։ Դա, ըստ տեղեկագրի,  պայմանաւորուած էր Մարկոս Նաթանեանի անխոնջ աշխատանքով և խիստ հսկողութեամբ։ Մասնաւորապէս Միացեալ ընկերութեան փոխտեսուչին յաջողուել էր աշակերտների թիւը բարձր պահել՝ պայմանագրեր կնքելով ծնողների հետ, որով նրանք պարտաւորուել էին մինչև ուսումնական տարուայ աւարտը ուղարկել իրենց զաւակներին վարժարան, հակառակ դէպքում՝ վճարել տուգանք [26]։
Քղի քաղաքից ընդհանուր տեսարան (Աղբիւր՝ Տիք Մալոյեանի հաւաքածոյ, Լիվոնիա, Միշիկըն)։
1892 թ. Միացեալ ընկերութիւնը փաստացի դատապարտւում է անգործութեան։ Վերջապէս, 1896 թ.՝ Մաղաքիա արքեպիսկոպոս Օրմանեանի Պոլսոյ Հայոց պատրիարքութեան պաշտօնավարման առաջին տարում, Ազգային վարչութեան որոշմամբ Պատրիարքարանը ստանձնում է գործունէութիւնը փաստացի դադարեցրած Միացեալի բոլոր գործառնութիւնները [29]։
Շրջկենտրոնի երկսեռ վարժարաններում ուսման տևողութիւնը հինգ տարի էր, գիւղական դպրոցներում՝ մէկ կամ երկու տարի (բացառութեամբ Խուփսի նախակրթարանի, որտեղ ուսման տևողութիւնը չորս տարի էր) [32]։
Քղիի դպրոցների գործունէութեան ծախսերը (շէնքային պայմաններ, ուսուցչի (ուսուցիչների) կեցութիւն և սնունդ, և այլն) հոգում էր տուեալ բնակավայրի համայնքը։ Ընդհանրապէս, նախքան Հայոց ցեղասպանութիւնը ինչպէս Քղիի գաւառակի, այնպէս էլ Օսմանեան կայսրութեան այլ տարածքների հայաբնակ բնակավայրերում գործող հայկական դպրոցների ծախսերն ամբողջութեամբ կամ մասամբ ապահովելու պարտականութիւնը որպէս կանոն ընկած էր տուեալ բնակավայրի հայ համայնքի անդամների (առկայ, թէ պանդուխտ) վրայ։ Պակասող գումարն անհրաժեշտութեան դէպքում հոգում էր Պոլսի Հայոց պատրիարքարանը [33]։
Քղիի Խուփս գիւղի համայնապատկերը։ Լուսանկարը բացիկի ձեւով հրատարակել է Խուփս գիւղի Ուսումնասիրաց եւ վերաշինութեան միութիւնը, 1922-ին, Միացեալ Նահանգների մէջ (Աղբիւր՝ Տիք Մալոյեանի հաւաքածոյ, Լիվոնիա, Միշիկըն)։
2. Կրթասիրաց կազմակերպութիւնների գործունէութիւնը որպէս կանոն կայուն չէր, դրանք մերթ դադարում, մերթ վերականգնւում էին՝ յաճախ այլ անուամբ։
1) Քղի, 1913։ Ոտքի կանգնած, ձախից աջ՝ Նշան Կերճէքեան, Նշանի աջին նստած տարիքոտ կինը իր մօրենական մեծ մայրն է (անունը անյայտ)։ Մեծ մօր աջին նստած մարդը Նշանի քեռին է (անունը անյայտ), ում հետեւ կանգնած է կինը։ Քեռիին գիրկը նստած է իր զաւակը։ Քեռիին միւս զաւակն է մեծ մօր առաջ կանգնած աղջնակը (Աղբիւր՝ Տիք Մալոյեանի հաւաքածոյ, Լիվոնիա, Միշիկըն)։
2) Քղի, Գալուստ Ուզունեան ընտանիքը։ Նկարի կեդրոնը նստողները Գալուստ Ուզունեանն (աջին) ու իր կինն (ծնեալ Մալոյեան) են (Աղբիւր՝ Տիք Մալոյեանի հաւաքածոյ, Լիվոնիա, Միշիկըն)։
Քղի, համայնապատկեր (Աղբիւր՝ Lamberto Vannutelli, In Anatolia, Roma, 1905)։
ԱՄՆ-ում ընկերութեանն անդամակցողը պարտաւոր էր վճարել հինգ դոլար մուտքի վճար և 25 ցենտ ամսավճար, Աստղաբերդ գիւղի մէջ համապատասխանաբար՝ 10 դահեկան (ղուրուշ) և երկու դահեկան, Պոլսի մէջ՝ մէկ մէջիդիէ [47] և երեք դահեկան, Ռուսաստանի մէջ՝ երկու ռուբլի և կէս ռուբլի [48]։
1905 թ. Կանադայի Բրեդֆորդ քաղաքում հիմնադրւում է Քղիի Ապողնակ գիւղի Ուսումնասիրաց ընկերութիւնը, որի նպատակն էր գիւղի մէջ հաստատել երկսեռ վարժարան, որը պէտք է բաց լինէր բոլորի առջև՝ առանց սեռի, կրօնի և ցեղի խտրութեան, ինչպէս նաև ստեղծել գրադարան, որը պէտք է ծառայէր ոչ միայն դպրոցի աշակերտներին, այլ նաև ամբողջ գիւղի բնակչութեանը [49]։ Կանոնագրով նաև նախատեսւում էր, որ նիւթապէս անկարող, նամանաւանդ՝ որբ տղաներն ու աղջիկները, պէտք է դպրոց ընդունուէին բացարձակապէս անվճար հիմունքներով [50]։
Աղբիւրներում պահպանուել են յիշատակումներ նաև 1900-ական թթ. սկզբներին Միացեալ Նահանգներում և Կանադայում հիմնադրուած Քղիի Դարման, Ճերմակ և  Չանախչի գիւղերի ուսումնասիրաց միութիւնների մասին [54]։ Որոշ տուեալների համաձայն՝ Մեծ եղեռնի նախօրեակին Ամերիկա մայրցամաքում գործում էին Քղիի գաւառակի վարժարանների պահպանութեան համար գումարներ հանգանակող մօտ 40 ուսումնասիրաց-կրթասիրաց ընկերութիւններ, այսինքն, նման ընկերութիւն կար գրեթէ իւրաքանչիւր հայաբնակ գիւղի համար [55]։
Քղիի գաւառակի Միացեալ ընկերութեան վարժարանների ուսուցիչների ամառային վարժապետնոց, 1911 թ. (Աղբիւր՝ Միացեալ Ընկերութիւնք Հայոց (1880-1908), Եռամեայ Տեղեկագիր, 21 օգոստոս 1908- 1911 օգոստոս 31, Կ. Պոլիս, տպագրութիւն Նշան-Պապիկեան, 1911)։
Հայկական հանրակրթութիւնը Քղիում 1908 թ. երիտթուրքական յեղափոխութիւնից յետոյ։ Միացեալ ընկերութեան գործունէութեան վերսկսումը
1908 թ. երիտթուրքական յեղափոխութիւնից յետոյ արևմտահայ հասարակական-քաղաքական կեանքի ընդհանուր ազատականացման պայմաններում Քղիի գաւառակում հայկական հանրակրթութիւնը զարգացման նոր շրջան է ապրում։ 1908 թ. յուլիս-սեպտեմբեր ամիսների ընթացքում վերականգնւում և իր գործունէութիւնն է վերսկսում Միացեալ ընկերութիւնը [57]։
Վերաբացուած Միացեալի առաջին քայլերից է դառնում Քղիի գաւառակում իր ստեղծած վարժարանների տնօրինութեան վերստանձնումը, ինչը տեղի է ունենում 1909-10 թթ. ուսումնական տարեշրջանում [58]։
Արդէն յաջորդ՝ 1910-11 թթ. ուսումնական տարեշրջանում Միացեալ ընկերութեան տեսչութեան տակ են անցնում և որպէս Միացեալ ընկերութեան վարժարաններ վերաբացւում նաև Քղիի Աստղաբերդ, Դարման (Թեմրան), Հերտիֆ (Հարտիվ), Ճըպըռ, գիւղերի երկսեռ վարժարանները [59]։ Քղի-Գասապայի և Խուփսի վարժարաններին կից բացւում են մանկապարտէզներ։
Տարէց տարի աճում էր վերակազմաւորուած Միացեալ ընկերութեան տնօրինութեան տակ Քղիի գաւառակի վեց բնակավայրերում գործող տասներկու (արական և իգական վարժարաններն աղբիւրում հաշւում են որպէս առանձին վարժարաններ) նախակրթարան-վարժարանների և երկու մանկապարտէզների ուսանողների թիւը։ Այսպէս, եթէ 1909-1910 թթ. ուսումնական տարեշրջանում նշուած վարժարաններ ունէին 1,195 աշակերտ, 43 ուսուցիչ [60], ապա 1911-1912 թթ. ուսումնական տարեշրջանում արդէն 1,335 աշակերտ (այդ թւում՝ 741 տղայ, 594 աղջիկ) և 45 ուսուցիչ (տե՛ս նաև Աղյուսակ 1) (առանձին բնակավայրերի վարժարաններին վերաբերող վիճակագրութիւնը կը ներկայացուի համապատասխան բաժնում) [61]։
Ըստ Թէոդիկի նշուած աշխատութեան, Մեծ եղեռնի նախօրեակին Քղիի գաւառակում Միացեալ ընկերութեան վարժարանների տեսուչն էր Յակոբ Աղասէրը (սպաննուել է 1915 թ.)։
Միացեալ ընկերութեան նոր տիպային ուսումնական ծրագրով գիւղական նախակրթարաններում ուսուցումն իրականացւում էր 6 (Ա-Զ) տարեշրջան-դասարանով՝ առաջինից չորրորդ տարեշրջանները՝ 8 ամիս տևողութեամբ, հինգերորդ և վեցերորդ տարեշրջանները՝ 7 ամիս տևողութեամբ։ Դպրոց էին ընդունւում 7 տարեկանից երեխաներ։ Դասաւանդուող առարկաներն էին՝ մարմնամարզութիւն, ձեռքի աշխատանք, գծագրութիւն, գրավարժութիւն, երգեցողութիւն, աշխարհագրութիւն, կրօնական դաստիարակութիւն, թուաբանութիւն, երկրաչափութիւն և տոմարակալութիւն, մայրենի լեզու (բոլոր վեց տարեշրջանների համար), իրագիտութիւն [62] (Ա-Գ տարեշրջանների համար), բնական գիտութիւններ և երկրագործութիւն, օսմաներէն լեզու, Հայոց և օսմանեան պատմութիւն, առտնին տնտեսութիւն (Դ-Զ տարեշրջանների համար), քաղաքացիական կրթութիւն և տնտեսագիտութեան հիմունքներ (Ե և Զ տարեշրջանների համար) [63]։
Գաւառակում Միացեալ ընկերութեան եռանդուն գործունէութիւնը խթան հանդիսացաւ Քղիի այլ հայկական գիւղերում նախակրթարանների ստեղծմանը. 1908-13 թթ. ընթացքում համայնքային դպրոցներ բացուեցին Քղիի գրեթէ բոլոր հայաբնակ բնակավայրերում։ Մեծ եղեռնի նախօրեակի դրութեամբ գաւառակում գործում էին 63 երկսեռ նախակրթարան-վարժարաններ, որոնց  յաճախում էր 2,925 աշակերտ (առանձին բնակավայրերի դպրոցների մասին տուեալները կը ներկայացուեն համապատասխան բաժնում)։ Վարժարանների թիւով Էրզրումի նահանգի կազմի մէջ մտնող այլ գաւառակների համեմատ Քղիի գաւառակը առաջատար էր (երկրորդ տեղն էր զբաղեցնում Էրզրումի գաւառակը (53 հայաբնակ բնակավայր, 40,000 շունչ հայ), որտեղ կար 52 դպրոց) [65]։
1) Վիճակացոյց գաւառական ազգային վարժարանաց Թուրքիոյ։ Պատրաստեալ յուսումնական խորհրդոյ ազգային կեդրոնական վարչութեան։ Տետր Ա. Վիճակ 1901 տարւոյ, Կ. Պոլիս, տպ. Յ. Մատթէոսեան, 1901, տիտղոսաթերթ։
2) Յուշամատեան Քղի, Խուփս գիւղի, Ֆրէզնօ, տպ. Ասպարէզի, հրատ. Քղի-Խուփս Գիւղի Հայրենակցական Միութեան, 1968։
19-րդ դարի վերջին - 20-րդ դարի սկզբներին Քղիի գաւառակում հայկական կրթական կեանքի զարգացմանը մեծապէս նպաստեց բողոքականների աշխուժացումը։ 20-րդ դարի սկզբներին բողոքական հայերի թիւը Քղիում մօտ 1,000 էր [66]։ Հայ բողոքական համայնքներ և դպրոցներ գոյութիւն ունէին շրջկենտրոն Քղի-Գասապա աւանում և Դարման գիւղում. առանձին բողոքական ընտանիքներ և անհատ բողոքականներ կային Ճերմակ, Չանախճի և Օրոր գիւղերի մէջ [67]։
1878 թ. Խարբերդում  Եփրատ քոլեջի հիմնադրումինց անմիջապէս յետոյ ամերիկեան բողոքական առաքելութեան աշխատակիցների աջակցութեամբ Քղիի բողոքական համայնքներից մեծ թիւով երիտասարդներ այնտեղ ուսումը շարունակելու հնարաւորութիւն ստացան։ Եփրատ քոլեջի քղեցի շրջանաւարտներից շատերը, տուն վերադառնալուց յետոյ, դարձան ուսուցիչներ Քղի-Գասապայի, Դարմանի և Ճերմակի բողոքական դպրոցներում [68]։
Քղիում բողոքական կրթական կեանքի հետագայ առաջխաղացումը կապուած է բողոքական քարոզիչ Կարապետ Մելքոնեանի գործունէութեան հետ, ով ծնունդով խնուսցի էր և ուսում էր ստացել Կարինում և Խարբերդի Եփրատ քոլեջում։ 1895 թ. նա հաստատւում է Դարմանում և իր բոլոր ուժերը կենտրոնացնում է Դարմանի բողոքական դպրոցի ուսուցման որակի բարելաւման վրայ։ Խարբերդի միսիոներների քաջալերութեամբ և Դարմանի բողոքական համայնքի երևելի ներկայացուցիչների գործակցութեամբ՝ նրան յաջողւում է արդիականացնել և ընդլայնել դպրոցի ուսումնական ծրագիրը, վերակազմակերպել ուսուցման գործընթացը, բարելաւել շէնքային պայմանները։ Շուտով Դարմանի բողոքական դպրոցը ձեռք է բերում Քղիի գաւառակի լաւագույն կրթական հաստատութեան համբաւը։ Դարմանի դպրոցում կրթութեան որակի մասին պատկերացում է տալիս այն փաստը, որ նրա շրջանաւարտներին թոյլ էր տրւում ընդունուել Եփրատ քոլեջ առանց նախապատրաստական դասարանների փուլն անցնելու [69]։
Կարապետ Մելքոնեանը նաև նպատակ ունէր Դարմանի մէջ հիմնադրել Եփրատ քոլեջի օրինակով կենտրոնական երկրորդական վարժարան, որտեղ քղեցի երիտասարդները հնարաւորութիւն կ՚ունենային բարձրագոյն կրթութիւն ստանալու։ Սակայն քղեցիները և Հայ առաքելական եկեղեցու թեմական կառոյցները, երկիւղ կրելով, որ նման վարժարանը դառնալու է բողոքականութեան քարոզի և տարածման կենտրոն, որևէ աջակցութիւն ցոյց չտուեցին այդ ծրագրին [70]։
Բոլոր դէպքերում, Կարապետ Մելքոնեանի գործունէութիւնը դրական ազդեցութիւն ունեցաւ գաւառակի հայկական կրթութեան վրայ։ «Դարմանի բողոքական վարժարանի յառաջադիմութիւնը լաւ նախանձը շարժեց ոչ միայն Դարմանի լուսաւորչական համայնքին, այլ եւ քաղաքի բողոքական եւ լուսաւորչական համայնքներուն ինչպէս նաեւ այլ գիւղերուն, - նշւում է յուշագրութիւններից մէկում։ - Եւ բոլոր համայնքները սկսան ուժ տալ իրենց դպրոցներուն՝ պատրաստուած ուսուցիչներ բերելով Եփրատ Գոլէճէն ու Սանասարեանէն» [71]։
Քղի, 1912. հայկական վարժարանի աշակերտներն ու ուսուցիչները (Աղբիւր՝ Տիք Մալոյեանի հաւաքածոյ, Լիվոնիա, Միշիկըն)։
Քղի-Գասապա գիւղաքաղաքի կրթական հաստատութիւնները
Քղիի արական վարժարան (բարձրագոյն արական նախակրթարան)
Ինչպէս արդէն նշել էինք, Քղի-Գասապայում դպրոց էր ստեղծուել 1850-ական թթ. վերջերին։  Քղեցի Լևոն Սրապեանի պատկերաւոր վկայութեամբ՝ այդ ժամանակ Քղի-Գասապայի դպրոցը տեղակայուած էր «նեղ եւ անձուկ» շէնքի մէջ, ուր «մանրիկ տղաքը վրայ կու տային մատղշուկ առողջութիւննին ու անգին ժամանակնին, փոխարէն սորվելով գրաբարախառն լղրճուկ հայերէնի մը հետ խել մըն ալ ցնդածութիւններ, թութակօրէն գոց ընելու պայմանով» [72]։
Քղիի Բարձրագոյն արական նախակրթարանի կամ Արական վարժարանի բացումը տեղի է ունենում 1880 թ. դեկտեմբերի 1-ին Միացեալ ընկերութեան կողմից՝ գործելով նրա օժանդակութեամբ [73]։
1882-1883 թթ. ուսումնական տարում աշակերտների միջին թիւը 192 էր, ուսուցիչների թիւը՝ 5 (նաև մէկ տնտես) [74]։
Վարժարանում դասաւանդուող առարկաներից էին կրօնագիտութիւնը, մայրենի լեզուն, թուաբանութիւնը, պատմութիւնը, աշխարհագրութիւնը, օսմաներէնը և ֆրանսերէնը [75]։ Համաձայն տիպային կանոնադրութեան՝ կենտրոնական նախակրթարանի ուսման տևողութիւնը վեց տարի էր [76]։
Վարժարանի շէնքը տեղակայուած էր քաղաքի Սուրբ Սարգիս եկեղեցու թաղում։  Շինութիւնը նկարագրւում է որպէս «մեծ և գեղեցիկ»՝ կառուցուած տեղացի ժողովրդի «աշխատութեամբ եւ առատաձեռն նուէրներով» [77]։
Վարժարանի գործունէութեան ծախսերի մի մասը՝ տարեկան 60 օսմանեան ոսկի, հոգում էին տեղացիները [78]։
«Գիրք Հին եւ Նոր Կտակարանաց», Զմիւռնիա, 1853, տպարան Կուլիէլմոս Կրիֆֆիթի։ Ընտանեկան այս Ս. Գիրքը գործածուել է Քղիի մէջ եւ այժմ պահուում է այս ընտանիքի շառաւիղներից Շարոն Քեհէթեան Պրոկլինի մօտ, Միացեալ Նահանգներ։
Վարժարանի ուսուցիչներից մէկը՝ Տիգրան Փափազեանը, 1881 թ. հիմնադրում է «Իրերարվարժ ընկերութիւն» անունով կառոյցը, որի նպատակն էր արդէն դպրոցական տարիքն անցած չափահաս քղեցի հայերի շրջանում գիտելիքի տարածումը։ Տիգրան Փափազեանն իր միջոցներով բացում է «լսարան», որտեղ պարբերական դասախողութիւններով էին հանդէս գալիս ինչպէս ինքը, այնպէս էլ վարժարանի այլ ուսուցիչներ։ «Շուտագոյն տարածուեցաւ Լսարանին համբաւն եւ բերկրութեամբ կը տեսնենք որ անոնք որ անտարբեր էին՝ եռանդով եւ սիրով կը յաճախեն», - նշւում է քղեցի մտաւորական Սարգիս Սրապեանի՝ «Մասիս» 1881 թ. փետրուարի 15 համարում զետեղուած թղթակցութեան մէջ [79]։
Միացեալ ընկերութեան լուծարման շրջանում կառոյցը դադարեցնում է նաև Քղիի գաւառակում իր հիմնած ուսումնական հաստատութիւնների հովանաւորութիւնը։ Վերոնշեալ գործընթացի հետևանքով 1890-ական թթ. կէսերին (ստոյգ թուականը մեր տրամադրութեան տակ եղած աղբիւրները չեն նշում), Քղի-Գասապա գիւղաքաղաքի արական և իգական վարժարանները փակւում են։ Նախկին ուսուցիչներից մի քանիսը փորձում են վերաբացել Քղի-Գասապայի վարժարանները, սակայն որոշ ժամանակ անց միջոցների պակասութեան և թեմական եկեղեցական իշխանութիւններից աջակցութեան բացակայութեան պատճառով, վարժարանները նորից փակւում են, իսկ ուսուցիչները տեղափոխւում են այլ շրջաններ։ Որոշ ժամանակ, հաւանաբար՝ երկու-երեք տարի, Քղի-Գասապա գիւղաքաղաքը մնում է առանց դպրոցի [80]։
1899 թ. Քղիի թեմի նոր առաջնորդական տեղապահ է նշանակւում Տէր Վահրիճ ծայրագոյն վարդապետ Շահլամեանը, ով անմիջապէս նախաձեռնում է Քղի-Գասապայի վարժարանների վերաբացումը՝ որպէս «ազգային», այսինքն՝ թեմական կառոյցներին ենթակայ։ Ըստ Պոլսոյ «Արևելք» թերթում զետեղուած քղեցի մտաւորական Լևոն Սրապեանի թղթակցութեան՝ 1899-1900 թթ. ուսումնական տարում վարժարանն ունէր 170 աշակերտ և հինգ դասատու։ Ուսման տևողութիւնը հինգ տարի էր։ Ուսումնական ծրագիրը համապատասխանում էր նախկին Միացեալ ընկերութեան ծրագրին [81]։
Համաձայն 1901 թ. Հայոց պատրիարքարանի կողմից պատրաստած գաւառական ազգային վարժարանների վիճակացոյցի տուեալների՝ 1900-1901 թթ. ուսումնական տարում վարժարանում ուսանողների թիւը 172 էր [82]։
Ինչպէս արդէն նշեցինք, երիտթուրքական յեղափոխութիւնից յետոյ 1909 թ. սեպտեմբերի 1-ից Քղի-Գասապայի արական վարժարանը նորից անցնում է Միացեալ ընկերութեան տնօրինութեան տակ։ 1910-11 թթ. ուսումնական տարում վարժարանն արդէն ունէր 298 աշակերտ [83]։ 1911-12 թթ. ուսումնական տարում՝ 257 աշակերտ [84]։ Վարժարանին կից գործում էր մանկապարտէզ, որն ունէր 250 սան [85]։
Քղի-Գասապայի վարժարանի աշակերտուհիները, 1910-11 թթ. դպրոցական տարեշրջան։ Մի հատուած ընդհանուր նկարից։ (Աղբիւր՝ Միացեալ Ընկերութիւնք Հայոց (1880-1908), Եռամեայ Տեղեկագիր, 21 օգոստոս 1908- 1911 օգոստոս 31, Կ. Պոլիս, տպագրութիւն Նշան-Պապիկեան, 1911)։
Քղիի աղջկանց վարժարան (բարձրագոյն իգական նախակրթարան)
Բարձրագոյն իգական նախակրթարանը կամ Աղջկանց վարժարանը բացուել էր Բարձրագոյն արական նախակրթարանի հետ նոյն տարում՝ 1880 թ. դեկտեմբերի 1-ին։ Սկզբնապէս գտնւում էր Միացեալ ընկերութեան տեսչութեան ներքոյ, գործում նրա օժանդակութեամբ։ 1882-1883 թթ. ուսումնական տարում աշակերտուհիների միջին թիւը 103 էր, վարժուհիների և ուսուցիչների թիւը՝ 5  (նաև մէկ տնտեսուհի) [86]։ Մէկ այլ աղբիւրի՝ Ազգանուէր Հայուհեաց Ընկերութեան տեղեկագրի տուեալների համաձայն՝ 1882-83 թթ. ուսումնական տարում վարժարանում սովորում էր 93 աշակերտուհի, այդ թւում՝ Նախապատրաստական դասարանում՝ 59, Ա դասարանում՝ 19, Բ դասարանում՝ 10 և Գ (աւարտական) դասարանում՝ 5 [87]։
Վարժարանում դասաւանդուող առարկաներից էին կրօնագիտութիւնը, մայրենի լեզուն, թուաբանութիւնը, պատմութիւնը, աշխարհագրութիւնը, ձեռագործութիւնը (կար) [88]։
Վարժարանի շէնքը տեղակայուած էր քաղաքի Սուրբ Յակոբ եկեղեցու թաղում։ 1890-ական թթ. շինութեան տանիքը բազմաթիւ անգամներ փլւում և կարկատւում էր, մինչև 1900 թ. ենթարկուեց հիմնովին վերանորոգման [89]։
Վարժարանի գործունէութեան ծախսերը մասամբ հոգում էր Ազգանուէր հայուհեաց ընկերութիւնը։ Մասնաւորապէս, 1882-1883 թթ. ուսումնական տարուայ համար այն յատկացրել էր 180 օսմանեան ոսկի գումար [90]։
1890-ական կէսերին Միացեալ ընկերութեան կազմալուծումից յետոյ ինչպէս և Քղի-Գասապայի արական վարժարանը, իգական վարժարանը նոյնպէս առժամանակ դադարում է գործել և վերաբացւում որպէս «ազգային»։ Համաձայն 1901 թ. Հայոց պատրիարքարանի կողմից պատրաստած գաւառական ազգային վարժարանների վիճակացոյցի տուեալների՝ 1900-1901 թթ. ուսումնական տարում վարժարանի աշակերտուհիների թիւը 120 էր [91]։
1908 թ. երիտթուրքական յեղափոխութիւնից յետոյ իր գործունէութիւնը վերսկսած Միացեալ ընկերութիւնը նորից ստանձնում է Քղի-Գասապայի իգական վարժարանի տնօրինութիւնը։ Համաձայն Միացեալ ընկերութեան տեղեկագրերի տուեալների՝ 1910-11 թթ. ուսումնական տարում իգական վարժարանում ուսանող աղջիկների թիւը 166 էր [92]։ 1911-12 թթ. ուսումնական տարում՝ արդէն 230 [93]։
Ըստ Թէոդիկի նշուած աշխատութեան, Մեծ եղեռնի նախօրեակին Քղիի գաւառակում Միացեալ ընկերութեան վարժարանների տեսուչն էր Յակոբ Աղասէրը (սպաննուել է 1915 թ.)։
Քղի-Գասապայի վարժարանի աշակերտուհիները, 1910-11 թթ. դպրոցական տարեշրջան։ Մի հատուած ընդհանուր նկարից։ Խորքում երեւում է վարժարանի շէնքը (Աղբիւր՝ Միացեալ Ընկերութիւնք Հայոց (1880-1908), Եռամեայ Տեղեկագիր, 21 օգոստոս 1908- 1911 օգոստոս 31, Կ. Պոլիս, տպագրութիւն Նշան-Պապիկեան, 1911)։
Քղիի գաւառակի այլ հայաբնակ գիւղերի կրթական հաստատութիւնները
Ստորև ներկայացնում ենք XIX դարի վերջին - XX դարի սկզբներին Քղիի գաւառակի առանձին հայաբնակ բնակավայրերում գործող կրթական հաստատութիւնների վերաբերեալ տուեալներ։ Բնակավայրերը դասաւորուած են ըստ այբբենական կարգի։ Տուեալ բնակավայրում բնակուող հայերի թիւը տրւում է ըստ Պոլսի Հայոց պատրիարքարանի՝ 1913 թ. մարդահամարի ցուցակի [94] կամ Մեծ եղեռնի նախօրեակին վերաբերող այլ աղբիւրի՝ համապատասխան նշումով։
50 տուն, 350 շունչ հայ։
Մեծ եղեռնի նախօրեակին բնակավայրում գործում էր երկսեռ վարժարան, որը յաճախում էր 70 երեխայ [95]։
30 տուն, 178 շունչ հայ։
Մեծ եղեռնի նախօրեակին բնակավայրում գործում էր երկսեռ վարժարան, որը յաճախում էր 34 աշակերտ [96]։
20 տուն, 139 շունչ հայ։
Մեծ եղեռնի նախօրեակին բնակավայրում գործում էր երկսեռ վարժարան, որը յաճախում էր 35 աշակերտ [97]։
70 տուն, 457 շունչ հայ։
1901 թ. տուեալներով գիւղում գործում էր արական նախակրթարան, որտեղ սովորում էր 41 երեխայ, և դասաւանդում էր մէկ ուսուցիչ։ Ուսուցումը երկամեայ էր [98]։
Հայոց պատրիարքարանի՝ 1913 թ. մարդահամարի տուեալներով գիւղում արդէն գործում էին արական և իգական նախակրթարաններ, որոնց աշակերտների թիւը 77 էր [99]։
170 տուն, 1,165 շունչ հայ։
Համաձայն 1901 թ. տուեալների՝ գիւղում գործում էին արական և իգական նախակրթարաններ՝  105 աշակերտով (65 տղայ, 40 աղջիկ) և երկու ուսուցչով։ Ուսուցումն իրականացւում էր երկամեայ ուսումնական ծրագրով [100]։
Հայոց պատրիարքարանի՝ 1913 թ. մարդահամարի տուեալներով՝ գիւղում արական և իգական նախակրթարանների աշակերտների թիւը 200 էր [101], ուսուցիչների թիւը՝ 3 [102]։
37 տուն, 215 շունչ հայ։
Ըստ 1901 թ. տուեալների՝ գիւղում գործում էր արական նախակրթարան՝  37 աշակերտով և մէկ ուսուցչով։ Ուսուցումն իրականացւում էր մէկամեայ ուսումնական ծրագրով [103]։
Հայոց պատրիարքարանի՝ 1913 թ. մարդահամարի տուեալներով՝ գիւղի դպրոցի աշակերտների թիւը 40 էր [104]։
116 տուն, 828 շունչ հայ։
1901 թ. տուեալներով գիւղում գործում էր արական նախակրթարան, որտեղ սովորում էր 77 տղայ և դասաւանդում էր մէկ ուսուցիչ։ Ուսուցումը երկամեայ էր [105]։
1910 թ. սեպտեմբերի 1-ին գիւղի նախակրթարանն անցնում է Միացեալ ընկերութեան տնօրինութեան տակ, որը բացում է նաև աղջիկների համար դպրոց [106]։
1911-12 թթ. ուսումնական տարում Աստղաբերդի երկսեռ նախակրթարան վարժարաններում սովորում էր 110 երեխայ (75 տղա, 35 աղջիկ), ուսուցչական կազմի թիւը՝ 5 էր [107]։
Հայոց պատրիարքարանի՝ 1913 թ. մարդահամարի տուեալներով Աստղաբերդի նախակրթարանները յաճախող աշակերտների թիւը 116 էր [108]։
Աստղաբերդի վարժարանի աշակերտութիւնը, 1910-11 թթ. դպրոցական տարեշրջան։ Խորքում երեւացողը շատ հաւանաբար դպրոցի շէնքն է (Աղբիւր՝ Միացեալ Ընկերութիւնք Հայոց (1880-1908), Եռամեայ Տեղեկագիր, 21 օգոստոս 1908- 1911 օգոստոս 31, Կ. Պոլիս, տպագրութիւն Նշան-Պապիկեան, 1911)։
27 տուն, 163 շունչ հայ։
Հայոց պատրիարքարանի՝ 1913 թ. մարդահամարի տուեալներով գիւղում գործել է նախակրթարան, որտեղ սովորել է 37 երեխայ [109]։
330 տուն, 1843 շունչ հայ։
1901 թ. տուեալներով գիւղում գործում էին արական և իգական նախակրթարաններ, որտեղ սովորում էր 170 երեխայ (107 տղայ, 63 աղջիկ)։ Ուսուցիչների թիւը 4 էր։ Ուսուցումն իրականացւում էր եռամեայ ուսումնական ծրագրով [110]։
1910 թ. սեպտեմբերի 1-ին գիւղի նախակրթարաններն անցնում են Միացեալ ընկերութեան տնօրինութեան տակ։  1911-12 թթ. ուսումնական տարում գիւղի երկսեռ վարժարաններում սովորում էր 190 երեխայ (110 տղայ, 80 աղջիկ), ուսուցչական կազմի թիւը՝ 8 էր [111]։
Հայոց պատրիարքարանի՝ 1913 թ. մարդահամարի տուեալներով Դարմանի նախակրթարանները յաճախող աշակերտների թիւը 212 էր [112]։
Թէմրանի (Դարման) վարժարանի աշակերտները, 1910-11 թթ. դպրոցական տարեշրջան (Աղբիւր՝ Միացեալ Ընկերութիւնք Հայոց (1880-1908), Եռամեայ Տեղեկագիր, 21 օգոստոս 1908- 1911 օգոստոս 31, Կ. Պոլիս, տպագրութիւն Նշան-Պապիկեան, 1911)։
42 տուն, 384 շունչ հայ։
1901 թ. տուեալներով գիւղում գործում էր արական նախակրթարան, որտեղ սովորում էր 20 երեխայ, և դասաւանդում էր մէկ ուսուցիչ։ Ուսուցումն իրականացւում էր մէկամեայ ուսումնական ծրագրով [113]։
Հայոց պատրիարքարանի՝ 1913 թ. մարդահամարի տուեալներով՝ գիւղի նախակրթարանի աշակերտների թիւը 60 էր [114]։
8 տուն, 56 շունչ հայ։
Մեծ եղեռնի նախօրեակին գիւղում գործել է երկսեռ վարժարան՝ 15 աշակերտով և մէկ ուսուցչով [115]։
21 տուն, 168 շունչ հայ։
1901 թ. տուեալներով գիւղում գործում էր արական նախակրթարան, որն ունէր 19 աշակերտ, մէկ ուսուցիչ. ուսուցումը մէկամեայ էր [116]։
Համաձայն Հայոց պատրիարքարանի՝ 1913 թ. մարդահամարի տուեալների՝ գիւղի վարժարանում սովորող աշակերտների թիւը 30 էր [117]։
280 տուն, 1980 շունչ հայ [118]։
Ինչպէս արդէն նշել ենք, գիւղում դպրոցի գոյութեան մասին վկայուած է XIX դարի սկզբներից։ 1879 թ. դեկտեմբերի 1-ից Խուփսի վարժարանը սկսում է գործել Միացեալ ընկերութեան տնօրինութեան տակ։ 1882-83 թթ. ուսումնական տարում վարժարանում ուսում էին ստանում 127 տղայ և աղջիկ։ Ուսումը չորսամեայ էր։ Ուսուցիչների թիւը 3 էր [119]։
1880-1895 թուականները դարձան Խուփսի վարժարանի ծաղկման ժամանակաշրջան։ «Մօտ 15 անմոռանալի տարիներ Խուփսի կրթական շարժումը ամբողջութեամբ եռուզեռի եւ ոգեւորութեան շրջան մըն էր, - նշւում է յուշագրութիւններից մէկում։ - Այդ շրջանի արդիւնքն էին փրոֆեսոր Մ. Վայկունին [120], բժիշկ Յարութիւն Թուրիկեանը, իրաւաբան Մկրտիչ Թոփալեանը, քիմիագէտ-դեղագործ Պօղոս Փոլատեանը եւ շարք մը դասատուներ, մտաւորականներ, առեւտրականներ եւ այլն» [121]։
1890-ական թթ. կէսերին Միացեալ ընկերութեան փաստացի լուծարման պայմաններում Խուփսի վարժարանը փոխանցւում է թեմական կառոյցներին և առժամանակ սկսում է գործել անկանոն կերպով՝ մերթ փակուելով և նորից վերաբացուելով [122]։
1901 թ. տուեալներով Խուփսի արական և իգական վարժարաններն ունէին 177 աշակերտ (112 տղայ և 65 աղջիկ)։ Ուսուցիչների թիւը 5 էր [123]։
1909 թ. սեպտեմբերի 1-ից Խուփսի երկսեռ վարժարանները նորից անցնում են վերաբացուած Միացեալ ընկերութեան տնօրինութեան տակ։ Դիտւում է դպրոցների զարգացման նոր շրջան, որն արտայայտւում է տարէց տարի աշակերտների և ուսուցչական կազմի թուի աւելացմամբ (1909-10 թթ. ուսումնական տարի՝ 235 աշակերտ, 14 ուսուցիչ, 1911-12 թթ. ուսումնական տարի՝ 353  աշակերտ (201 տղայ, 152 աղջիկ), 16 ուսուցիչ) [124]։
Խուփսի վարժարաններին կից գործել է նաև մանկապարտէզ, որը Մեծ եղեռնի նախօրեակի դրութեամբ ունեցել է 170 սան [125]։
Խուփսի վարժարանի աշակերտութիւնը, 1910-11 թթ․ դպրոցական տարեշրջան։ Խորքում երեւում է դպրոցի շէնքը (Աղբիւր՝ Միացեալ Ընկերութիւնք Հայոց (1880-1908), Եռամեայ Տեղեկագիր, 21 օգոստոս 1908- 1911 օգոստոս 31, Կ. Պոլիս, տպագրութիւն Նշան-Պապիկեան, 1911)։
Մի խումբ խուփսեցիներ լուսանկարուած Ութըրի մէջ, Միացեալ Նահանգներ։ Լուսանկրիչ՝ Գ.Ս. Մելիքեան, 1929 (Աղբիւր՝ Յուշամատեան Քղի, Խուփս գիւղի, Ֆրէզնօ, տպ. Ասպարէզի, հրատ. Քղի-Խուփս Գիւղի Հայրենակցական Միութեան, 1968)։
13 տուն, 115 շունչ հայ [126]։
1901 թ. տուեալներով գիւղում գործում էր արական նախակրթարան, որն ունէր 16 աշակերտ, մէկ ուսուցիչ. ուսուցումը մէկամեայ էր [127]։
Մեծ եղեռնի նախօրեակին գիւղում յիշատակւում է երկսեռ վարժարան 30 աշակերտով և մէկ ուսուցչով [128]։ Միացեալ Նահանգներում գործում էր խուպեկցի պանդուխտների կողմից հիմնուած Ուսումնասիրաց ընկերութիւնը, որը հոգում էր գիւղի դպրոցի ծախսերը [129]։
20 տուն, 141 շունչ հայ։
1901 թ. տուեալներով գիւղում գործում էր արական նախակրթարան, որն ունէր 19 աշակերտ, մէկ ուսուցիչ։ Ուսուցումը մէկամեայ էր [130]։
Ըստ Հայոց պատրիարքարանի՝ 1913 թ. մարդահամարի տուեալների՝ գիւղի դպրոցի աշակերտների թիւը 15 էր [131]։
62 տուն, 421 շունչ հայ։
1901 թ. տուեալներով գիւղում գործում էր արական նախակրթարան, որն ունէր 34 աշակերտ, մէկ ուսուցիչ։ Ուսուցումը մէկամեայ էր [132]։
Հայոց պատրիարքարանի՝ 1913 թ. մարդահամարի տուեալներով գիւղի վարժարանի աշակերտների թիւը 50 էր [133]։
1) Ծրագիր կանոնագիր Քղիի Ապօղնակ գիւղի ուսումնասիրաց ընկերութեան, Փրօվիտէնս, տպ. Երիտասարդ Հայաստան, 1914, տիտղոսաթերթ։
2) Խուփսի Ուսումնասիրաց միութեան Ուոթըրթաունի մասնաճիւղը (Միացեալ Նահանգներ)։ Նստած, ձախից առաջինը՝ Անդրանիկ Սառաֆեան (Աղբիւր՝ Յուշամատեան Քղի, Խուփս գիւղի, Ֆրէզնօ, տպ. Ասպարէզի, հրատ. Քղի-Խուփս Գիւղի Հայրենակցական Միութեան, 1968)։
100 տուն, 700 շունչ հայ։
1901 թ. տուեալներով գիւղում գործում էր արական նախակրթարան, որն ունէր 40 աշակերտ, մէկ ուսուցիչ։ Ուսուցումը մէկամեայ էր [134]։
1909-10 թթ. ուսումնական տարում դպրոցը յաճախում էր 80 աշակերտ [135]։
1910 թ. ապրիլի 1-ին գիւղի նախակրթարանը փոխանցուեց Միացեալ ընկերութեան, որը գիւղում բացեց նաև աղջիկների համար դպրոց [136]։
1911-12 թթ. ուսումնական տարում գիւղի երկսեռ վարժարաններում սովորում էր 145 երեխայ (75 տղայ, 70 աղջիկ), ուսուցիչների թիւը՝ 3 էր [137]։
Հայոց պատրիարքարանի՝ 1913 թ. մարդահամարի տուեալներով աշակերտների թիւը 140 էր [138]։
55 տուն, 450 շունչ հայ [139]։
1901 թ. տուեալներով գիւղում գործում էր երկսեռ նախակրթարան-վարժարան՝ 56 աշակերտով (35 տղայ, 21 աղջիկ), մէկ ուսուցչով։ Ուսուցումը երկամեայ էր [140]։
Մեծ եղեռնի նախօրեակին գիւղի երկսեռ դպրոցում սովորող աշակերտների թիւը 60 էր։ Վարժարանի ծախսերը հոգում էր ԱՄՆ-ում հողասցի պանդուխտների կողմից ստեղծուած «Ուսումնասիրաց ընկերութիւնը» [141]:
25 տուն,122 շունչ հայ։
Մեծ եղեռնի նախօրեակին բնակավայրում գործում էր երկսեռ վարժարան, որը յաճախում էր 22 աշակերտ [142]։
40 տուն, 320 շունչ հայ։
1901 թ. տուեալներով գիւղում գործում էր արական նախակրթարան, որը յաճախում էր 47 երեխայ և որտեղ դասաւանդում էր մէկ ուսուցիչ։ Ուսուցումն իրականացւում էր երկամեայ ուսումնական ծրագրով [143]։
Հայոց պատրիարքարանի՝ 1913 թ. մարդահամարի տուեալներով՝ գիւղի նախակրթարանի աշակերտների թիւը 50 էր [144]։
165 տուն, 1,155 շունչ հայ [145] ։
1901 թ. տուեալներով գիւղում գործում էր երկսեռ նախակրթարան, որը յաճախում էր 79 երեխայ (45 տղայ, 34 աղջիկ)։ Դպրոցում դասաւանդում էր մէկ ուսուցիչ։ Ուսուցումն իրականացւում էր երկամեայ ուսումնական ծրագրով [146]։
Մեծ եղեռնի նախօրեակին վերաբերող տուեալով՝ գիւղի երկսեռ վարժարան արդէն ունէր 120 աշակերտ, ուսուցիչների թիւը՝ 2 էր [147]։
Լեւոն Սրապեան, Քղի. տեղագրական եւ ազգագրական, Անթիլիաս, տպ. Կաթողիկոսութեան Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, 1960։
56 տուն, 340 շունչ հայ։
1901 թ. տուեալներով գիւղում գործում էր երկսեռ նախակրթարան՝ 60 աշակերտով (36 տղայ, 24 աղջիկ) և մէկ ուսուցիչ. ուսուցումը երկամեայ էր[148]։
1910 թ. սեպտեմբերի 1-ից Ճըպըռի վարժարան անցել էր Միացեալ ընկերութեան տնօրինութեան տակ։ 1911-12 թթ. ուսումնական տարում վարժարանն ունէր 50 աշակերտ (23 տղայ, 27 աղջիկ), երկու ուսուցիչ, մէկ տնտես [149]։
Հայոց պատրիարքարանի՝ 1913 թ. մարդահամարի տուեալներով՝ վարժարանի աշակերտների թիւը 47 էր [150]։
48 տուն, 398 շունչ հայ։
1901 թ. տուեալներով գիւղում գործում էր արական նախակրթարան՝ 40 աշակերտով, մէկ ուսուցչով։ Ուսուցումը մէկամեայ էր [151]։
Հայոց պատրիարքարանի՝ 1913 թ. մարդահամարի տուեալներով՝ գիւղի վարժարանն արդէն երկսեռ էր, աշակերտների թիւը 80 էր [152]։
17 տուն, 101 շունչ հայ։
Մեծ եղեռնի նախօրեակին գիւղի նախակրթարանն ունէր 23 աշակերտ [153]։
18 տուն, 128 շունչ հայ։
Հայոց պատրիարքարանի՝ 1913 թ. մարդահամարի տուեալներով  բնակավայրում գործում էր երկսեռ նախակրթարան՝ 31 աշակերտով [154]։
32 տուն, 249 շունչ հայ։
1901 թ. տուեալներով գիւղում գործում էր արական նախակրթարան` 33 աշակերտով։ Ուսուցումն իրականացւում էր երկամեայ ծրագրով՝ մէկ ուսուցչի կողմից [155]։
1913 թ. տուեալներով  բնակավայրն արդէն ունէր երկսեռ վարժարան, որը յաճախում էր 60 երեխայ [156]։
177 տուն, 1,216 շունչ հայ։
Գիւղի նախակրթարան վարժարանը հիմնադրուել էր 1880-ական թթ. սկզբներին՝ տեղացի մտաւորական Մկրտիչ աղա Վարժապետեանի նախաձեռնութեամբ, որը նաև առաջնորդում է գիւղի բնակիչներին կառուցել դպրոցի համար նոր շէնք գիւղի եկեղեցու հարևանութեամբ [157]։ Մի յուշագրութեան համաձայն՝ դպրոցի հիմքերը դրւում են դհոլ-զուռնայով. ժողովուրդն անսահման խանդավառութեամբ էր մասնակցում շինարարութեանը [158]։ Հիմնադրուած դպրոցը ստացաւ Սուրբ Սահակ անունը (Սուրբ Սահակեան վարժարան) [159]։
Դպրոցը սկզբնապէս արական էր։ Այնտեղ 1901 թ. տուեալներով սովորում էր 75 երեխայ։ Ուսուցումն իրականացւում էր եռամեայ ծրագրով՝ երկու ուսուցչի կողմից [160]։ Դասաւանդուող առարկաներից էին՝ թուաբանութիւն, հայոց և ընդհանուր պատմութիւն, աշխարհաբարի և գրաբարի քերականութիւն, աշխարհագրութիւն, կենդանաբանութիւն, մարդակազմութիւն և իրագիտութիւն [161]։
1913 թ. տուեալներով  բնակավայրն արդէն ունէր երկսեռ նախակրթարան վարժարան, որը յաճախում էր 190 երեխայ [162]։
Չանախչի գիւղի Սուրբ Կիրակոս եկեղեցու և Սուրբ Սահակեան վարժարանի գծապատկերը (Աղբիւր՝ Միացեալ Ընկերութիւնք Հայոց (1880-1908), Եռամեայ Տեղեկագիր, 21 օգոստոս 1908- 1911 օգոստոս 31, Կ. Պոլիս, տպագրութիւն Նշան-Պապիկեան, 1911)։
Քղիի Չանախչի գիւղի Կրթասիրաց ընկերութեան անդամների համագումարը Նիւ Եորք նահանգի Վոթրվիլիթ բնակավայրում (Աղբիւր՝  Պատմութիւն Կարնոյ կուսակալութեան Քղի գաւառի Չանախչի գիւղի: Պատմ., աշխարհագր., ազգագր., տեղագր., կրթ., կուս., հայրենակցական, յուշագրութիւններ հին ու վերջամնաց սերունդի տուեալներով, գրեցին եւ համադրեցին՝ Առաքել Եղիկեան, Սողոմոն Գաբրիէլեան, Պելվիլ, 1977)։
21 տուն, 116 շունչ հայ։
Մեծ եղեռնի նախօրեակին բնակավայրում գործում էր արական նախակրթարան, որը յաճախում էր 19 երեխայ [163]։
12 տուն, 100 շունչ հայ։
1901 թ. տուեալներով գիւղում գործում էր արական նախակրթարան՝ 35 աշակերտով, մէկ ուսուցչով։ Ուսուցումը երկամեայ էր [164]։
1913 թ. տուեալներով  գիւղի նախակրթարանը յաճախում էր 20 երեխայ [165]։
40 տուն, 390 շունչ։
1901 թ. տուեալներով գիւղն ունէր արական վարժարան, որտեղ սովորում էր 28 երեխայ։ Ուսուցումն իրականացւում էր մէկամեայ ծրագրով՝ մէկ ուսուցչի կողմից [166]։
1913 թ. տուեալներով բնակավայրում արդէն գործում էր երկսեռ վարժարան՝ 55 աշակերտով [167]։
24 տուն, 175 շունչ հայ։
1913 թ. տուեալներով  բնակավայրում գործում էր երկսեռ նախակրթարան, որը յաճախում էր 35 երեխայ [168]։
73 տուն, 456 շունչ հայ։
1901 թ. տուեալներով գիւղն ունէր արական նախակրթարան-վարժարան, որտեղ սովորում էր 32 երեխայ։ Ուսուցումն իրականացւում էր մէկամեայ ծրագրով՝ մէկ ուսուցչի կողմից [169]։
1913 թ. տուեալներով  բնակավայրում արդէն գործում էր երկսեռ նախակրթարան-վարժարան, որը յաճախում էր 76 աշակերտ [170]։
22 տուն, 179 շունչ հայ։
Համաձայն Հայոց պատրիարքարանի՝ 1913 թ. մարդահամարի տուեալների՝ գիւղում գործում էր մէկ դպրոց, որը յաճախում էր 31 երեխայ [171]։
117 տուն, 658 շունչ հայ։
1901 թ. տուեալներով գիւղում գործում էր արական նախակրթարան, որտեղ սովորում էր 53 երեխայ։ Ուսուցումն իրականացւում էր երկամեայ ծրագրով՝ մէկ ուսուցչի կողմից [172]։
1913 թ. տուեալներով  բնակավայրն արդէն ունէր երկսեռ վարժարան, որը յաճախում էր 90 աշակերտ [173]։
26 տուն, 214 շունչ հայ։
1901 թ. տուեալներով՝ գիւղում գործում էր արական նախակրթարան` 27 աշակերտով, մէկ ուսուցչով։ Ուսումը մէկամեայ էր [174]։
1913 թ. տուեալներով՝ վարժարանն ունէր 35 աշակերտ [175]։
Քղի-Բալու շրջանակի Միացեալ ընկերութեան վարժարանների ուսուցիչների ամառային վարժապետնոց, Բ․ շրջան (1912), Բալուի Քաղցրահայեաց վանք (Աղբիւր՝ Միացեալ Ընկերութիւնք Հայոց (1880-1908), Տեղեկագիր 1 սեպտեմբեր 1911- 1912 օգոստոս 31 միամեայ շրջանի, Կ. Պոլիս, տպագրութիւն Յ. Մատթէոսեան, 1913)։
57 տուն, 352 շունչ հայ։
1901 թ. տուեալներով գիւղում գործում էր արական նախակրթարան, որտեղ սովորում էր 47 երեխայ։ Ուսուցումն իրականացւում էր երկամեայ ծրագրով՝ մէկ ուսուցչի կողմից [176]։
1913 թ. տուեալներով  բնակավայրն արդէն ունէր երկսեռ վարժարան, որը յաճախում էր 65 աշակերտ [177]։
104 տուն, 684 շունչ հայ։
1901 թ. տուեալներով գիւղում գործում էր արական նախակրթարան, որտեղ սովորում էր 41 երեխայ։ Ուսուցումն իրականացւում էր երկամեայ ծրագրով՝ մէկ ուսուցչի կողմից [178]։
1913 թ. տուեալներով բնակավայրն արդէն ունէր արական և իգական վարժարաններ, որոնք յաճախում էր 132 երեխայ [179]։
72 տուն, 524 շունչ հայ։
Մեծ եղեռնի նախօրեակին բնակավայրում գործում էին արական և իգական նախակրթարաններ, որոնք յաճախում էր 188 երեխայ [180]։
[1] Ա-Դօ, Վանի, Բիթլիսի եւ Էրզրումի վիլայէթները. Ուսումնասիրութեան մի փորձ այդ երկրի աշխարհագրական, վիճակագրական, իրաւական և տնտեսական դրութեան, Երևան, տպարան «Կուլտուրա», էջ 188։
[2] «Աշխարհացոյց»-ի տեքստը տե՛ս hy.wikisource.org/wiki/Աշխարհացոյց
[3] Յովհաննէս Զատիկեան, Կարինի նահանգը XIX դարի երկրորդ կէսին, Երևան, «Նորավանք» ԳԿՀ, 2013, էջ 285; Յովհաննէս Զատիկեան, «Կարինի նահանգի Քղիի գաւառակը 19-րդ դարի երկրորդ կէսին», Բանբեր Հայաստանի արխիւների, 2003, №1 (101), էջ 172:
[4] Ղազար-Չարըգ, Յուշամատեան Բարձր Հայքի. Կարինապատում, Պէյրութ, 1957, էջ 25։
[5] Քղիի գաւառակի հայաբնակ բնակավայրերի ցանկը և դրանց բնակչութեան թիւը տալիս ենք ըստ Պոլսի Հայոց պատրիարքարանի յանձնարարութեամբ 1913 թ. անցկացուած հայ բնակչութեան մարդահամարի տուեալների տե՛ս Թէոդիկ, Գողգոթա հայ հոգեւորականութեան եւ իր հօտին աղէտալի 1915 տարիին, Նիւ Եորք, 1985, էջ 190-199; Raymond H. Kévorkian, Paul B. Paboudjian, Les Arméniens dans l'Empire Ottoman à la veille du Génocide, ARHIS, Paris, 1992, էջ 435-437:
[6]  Ս.Մ. Ծոցիկեան, Արեւմտահայ աշխարհ, Նիւ Եորք, 1947, էջ 802։
[7] 1908 թ. պատրաստած մի տեղեկագրում նշւում էր, որ պանդխտութեան դիմած քղեցիների թիւը մօտ 3,000 էր՝ հիմնականում 20-40 տարեկան տղամարդիկ (Ս. Վրացեան, «Անցած օրերից», Տարեգիրք  Ա. 1937, Հրատարակութիւն Քղիի հայրենակցական միութեան, Տիթրոյիտ, Միշ., 1937, էջ 68)։ Այսինքն, մօտաւոր հաշուարկով Մեծ եղեռնի նախօրեակին պանդուխտ էր Քղիի հայութեան մօտ 15%-ը։
[8] Դրա մասին նշում է մասնաւորապէս Ղազար-Չարըգը (Ղազար-Չարըգ, Յուշամատեան Բարձր Հայքի, էջ 25)։
[9] Արեւիկեան, «Ընդհանուր ակնարկ մը  Քղիի վրայ», Տարեգիրք  Ա. 1937, էջ 17։
[10] Նախքան Հայոց ցեղասպանութիւնը Քղիի գաւառակում գործող բոլոր դպրոց-վարժարաններն ըստ աստիճանի նախնական (տարրական) էին, ուստի յօդուածում դպրոց, նախակրթարան, վարժարան բառերն օգտագործւում են որպէս հոմանիշներ։
[12] Յուշամատեան Քղի, Խուփս գիւղի, Հրատարակութիւն Քղի-Խուփս Գիւղի Հայրենակցական Միութեան, առաջաբ.՝ Ա. Ամուրեան, Ֆրեզնօ, տպ. Ասպարէզ, 1968, էջ 16։
[13] Գ.Ս. Երեւանեան, Պատմութիւն Չարսանճագի Հայոց, Պէյրութ, 1956, էջ 324։
[14] Ազգային Սահմանադրութիւն Հայոց, Պօլիս, տպ. Սբ. Փրկչի, 1860, էջ 22-24։
[15] Մասիս, Պոլիս, 15 հոկտեմբեր 1859, № 403; Ե. Հ. Պօղոսեան, Պատմութիւն հայ մշակութային ընկերութիւններու, հատոր Բ., Վիեննա, Մխիթարեան տպարան, 1963, էջ 158։
[17] Հայ բանասէր, լեզուաբան և հագևորական, Վիեննայի հայ կաթոլիկ Մխիթարեան միաբանութեան աբբահայր Արսէն Այտընեանի «Քննական քերականութիւն աշխարհաբար կամ արդի հայերէն լեզուի» աշխատութիւնը լույս է տեսել 1867 թ.։
[18] Արեւիկեան, «Ընդհանուր ակնարկ մը Քղիի վրայ», էջ 17։
[19] Դիւան Հայոց պատմութեան, Գիրք ԺԳ. Հարստահարութիւններ Տաճկահայաստանում (վավերագրեր 1801-1888), յաւելուածն. և ծանօթ. հրատ.՝ Գիւտ աւագ քահ. Աղանեանց, Թիֆլիս, 1915, էջ 176։ Մելքոն (Վարժապետ) Ճանթեմիրեանի օրինակով ուսուցչական ասպարէզն էր ընտրել նրա որդին՝ Մամիկոն Վարժապետեանը, ով 1892-1901 թթ. վարել է Բերրիի (Չարսանջակ) երկսեռ վարժարանի տեսուչի պաշտօնը (նրա մասին մանրամասն տե՛ս Գ.Ս. Երեւանեան, Պատմութիւն Չարսանճագի Հայոց, էջ 327)։
[20] Շ. Բ. Ոսկանեան, Դպրոցն ու կրթութեան զարգացումը Օսմանեան Թուրքիայի հայաշատ գաղթօջախներում (1850-1920 թթ.), Երևան, 2014, էջ 28։
[21] Միացեալ Ընկերութիւնք Հայոց (1880-1908), Եռամեայ Տեղեկագիր, 21 օգոստոս 1908- 1911 օգոստոս 31, Կ. Պոլիս, տպագրութիւն Նշան-Պապիկեան, 1911, էջ 9։
[22] Միացեալ ընկերութիւնք Հայոց, Բ. տեղեկագիր, 1882 յունիս 1-1883 մայիս 31, Կ. Պօլիս, Ի տպարանի Մէճմուրայի Հաւատիս Լրագրոյ, 1883, էջ 9։
[23] Միացեալ Ընկերութիւնք Հայոց (1880-1908), Եռամեայ Տեղեկագիր, 21 օգոստոս 1908- 1911 օգոստոս 31..., էջ 10։
[24] Նոյն, էջ 23-25։
[25] Ազգանուէր Հայուհեաց Ընկերութիւն, Գ. Տեղեկագիր երկամեայ Կեդրոնական գործադիր ժողովոյ 1881-1883 ամի, Կոստանդնուպօլիս, 1883, ներդիր։
[26] Միացեալ Ընկերութիւնք Հայոց, Բ. տեղեկագիր, 1882 յունիս 1-1883 մայիս 31..., էջ 10։
[27] Արեւիկեան, «Ընդհանուր ակնարկ մը Քղիի վրայ», էջ 18։
[28] Միացեալ Ընկերութիւնք Հայոց (1880-1908), Եռամեայ Տեղեկագիր, 21 օգոստոս 1908- 1911 օգոստոս 31..., էջ 13-14։
[29] Նոյն, էջ 15; Ե. Հ. Պօղոսեան, Պատմութիւն հայ մշակութային ընկերութիւններու. Պոլսահայ մշակութային ընկերութիւնները, Հատոր Ա., Վիեննա, Մխիթարեան տպարան, 1957, էջ 10։
[30] Արեւիկեան, «Ընդհանուր ակնարկ մը Քղիի վրայ», էջ 18։
[31] Վիճակացոյց գաւառական ազգային վարժարանաց Թուրքիոյ։ Պատրաստեալ յուսումնական խորհրդոյ ազգային կենդրոնական վարչութեան։ Տետր Ա. Վիճակ 1901 տարւոյ, Կ. Պոլիս, տպ. Յ. Մատթէոսեան, 1901, էջ 15։
[33] «Վիճակացոյց»-ի «Ամսական հասոյթ եւ ծախք» բաժինը։
[34] Յուշամատեան Քղի, Խուփս գիւղի, էջ 18։
[35] Նոյն, էջ 17։
[36] Ե. Հ. Պօղոսեան, Պատմութիւն հայ մշակութային ընկերութիւններու, Հատոր Բ, էջ 159 (կազմակերպութեան գործունէութեան մասին այլ տեղեկութիւններ բացակայում են)։
[37] Արեւելք, Պոլիս, 1900, օգոստոս 25 (սեպտեմբեր 7), № 4412։
[38] Ե. Հ. Պօղոսեան, Պատմութիւն հայ մշակութային ընկերութիւններու, Հատոր Բ, էջ 162։
[39] Միացեալ Ընկերութիւնք Հայոց (1880-1908), Եռամեայ Տեղեկագիր, 21 օգոստոս 1908- 1911 օգոստոս 31..., էջ 61։
[40] Միացեալ Ընկերութիւնք Հայոց (1880-1908), Տեղեկագիր 1 սեպտեմբեր 1911-1912 օգոստոս 31 միամեայ շրջանի, Պոլիս, տպագրութիւն Յ. Մատթէոսեան, 1913, էջ 86։
[41] Ե. Հ. Պօղոսեան, Պատմութիւն հայ մշակութային ընկերութիւններու, Հատոր Բ, էջ 162։
[42] Յուշամատեան Քղի, Խուփս գիւղի, էջ 87; Միացեալ Ընկերութիւնք Հայոց (1880-1908), Տեղեկագիր 1 սեպտեմբեր 1911-1912 օգոստոս 31 միամեայ շրջանի..., էջ 86։
[43] Յուշամատեան Քղի, Խուփս գիւղի, էջ 126։
[44] Միացեալ Ընկերութիւնք Հայոց (1880-1908), Եռամեայ Տեղեկագիր, 21 օգոստոս 1908- 1911 օգոստոս 31..., էջ 61։
[45] Ծրագիր կանոնագիր Քղիի Աստղաբերդ գիւղի դպրոցի ուսումնասիրաց ընկերութեան, Պօսթըն, տպ. Հայրենիք, 1912, էջ 1։
[46] Նոյն, էջ 3։
[47] Մէկ մէջիդիէն հաւասար էր քսան ղուրուշի, հինգ մէջիդիէն հաւասար էր մէկ օսմանեան ոսկէ լիրայի։
[48] Նոյն, էջ 4։
[49] Ծրագիր կանոնագիր Քղիի Ապօղնակ գիւղի ուսումնասիրաց ընկերութեան, Փրօվիտէնս, տպ. Երիտասարդ Հայաստան, 1914, էջ 1։
[51] Ծրագիր-Կանոնագիր Քղիի Հէրտիֆ Գիւղի Ս. Լոյս երկսեռ Վարժարանի Ուսումնասիրաց ընկերութեան, Պոլիս, 1910, էջ 7. մէջբերւում է ըստ Ե. Հ. Պօղոսեան, Պատմութիւն հայ մշակութային ընկերութիւններու, Հատոր Բ, էջ 166։
[54] Ե. Հ. Պօղոսեան, Պատմութիւն հայ մշակութային ընկերութիւններու, Հատոր Բ, էջ 167։  Չանախչիի կրթասիրաց ընկերութեան մասին տե՛ս նաև Պատմութիւն Կարնոյ կուսակալութեան Քղի գաւառի Չանախչի գիւղի: Պատմ., աշխարհագր., ազգագր., տեղագր., կրթ., կուս., հայրենակցական, յուշագրութիւններ հին ու վերջամնաց սերունդի տուեալներով, գրեցին եւ համադրեցին՝ Առաքել Եղիկեան, Սողոմոն Գաբրիէլեան, Պելվիլ, 1977, էջ 68-72։
[55] Նշուած տեղեկութիւնը մենք քաղել ենք Էրզրումի նահանգի մասին պատրաստուած տեղեկագրից, որը 1919 թ. ներկայացուել է Պոլսի Հայոց պատրիարքարանին (տեղեկագիրը ներկայումս պահւում է Երուսաղէմի Հայոց պատրիարքարանի արխիւի Պոլսի Հայոց պատրիարք Զաւէն Եղիայեանի ֆոնդում):
[56] Արեւիկեան, «Ընդհանուր ակնարկ մը  Քղիի վրայ», էջ 19։
[57] Միացեալ Ընկերութիւնք Հայոց (1880-1908), Եռամեայ Տեղեկագիր, 21 օգոստոս 1908- 1911 օգոստոս 31..., էջ 16։
[58] Նոյն, էջ 96։
[59] Նոյն, էջ 19, 140։
[60] Նոյն, էջ 140։
[61] Միացեալ Ընկերութիւնք Հայոց (1880-1908), Տեղեկագիր 1 սեպտեմբեր 1911- 1912 օգոստոս 31 միամեայ շրջանի..., էջ 97-98։
[62] Ծանօթութիւն շրջակայ միջավայրին։
[63] Միացեալ Ընկերութիւնք Հայոց (1880-1908), Եռամեայ Տեղեկագիր, 21 օգոստոս 1908- 1911 օգոստոս 31..., էջ 71-95։
[64] Նոյն, էջ 132։
[65] Ըստ Պոլսի Հայոց պատրիարքարանի՝ 1913 թ. մարդահամարի տուեալների (Raymond Kevorkian, The Armenian genocide: a complete history, London, New York, I. B. Tauris, 2011, էջ 277)։
[66] Մ. Օրմանեան, Հայոց եկեղեցին և իր պատմութիւնը, վարդապետութիւնը, վարչութիւնը, բարեկարգութիւնը, արարողութիւնը, գրականութիւնը, ու ներկայ կացութիւնը, Կոստանդնուպոլիս, 1911, էջ 261; K. Karpat, Ottoman Population 1830-1914: Demographic and Social Characteristics, Wisconsin, University of Wisconsin Press, 1985, էջ 170։
[67] Արեւիկեան, «Ընդհանուր ակնարկ մը  Քղիի վրայ», էջ 18։
[69] Նոյն, էջ 19։
[72] Լեւոն Սրապեան, Քղի (տեղագրական եւ ազգագրական), Անթիլաս-Լիբանան, տպ. Կաթողիկոսութեան Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, 1960, էջ 61։
[73] Միացեալ ընկերութիւնք Հայոց, Բ. տեղեկագիր, 1882 յունիս 1-1883 մայիս 31..., էջ 9, 34։
[76] Նոյն, էջ 25։
[77] Լեւոն Սրապեան, Քղի, էջ 19։
[78] Միացեալ Ընկերութիւնք Հայոց, Բ. տեղեկագիր,1882 հունիս 1-1883 մայիս 31..., էջ 9։
[79] Մասիս, Պոլիս, 1881, № 2842; Ե. Հ. Պօղոսեան, Պատմութիւն հայ մշակութային ընկերութիւններու, Հատոր Բ, էջ 161։
[80] Լեւոն Սրապեան, Քղի, էջ 65։
[81] Արեւելք, Պոլիս, 1900, օգոստոս 25 (սեպտեմբեր 7), № 4412։
[82] Վիճակացոյց գաւառական ազգային վարժարանաց Թուրքիոյ..., էջ 15։
[83] Միացեալ Ընկերութիւնք Հայոց (1880-1908), Եռամեայ Տեղեկագիր, 21 օգոստոս 1908- 1911 օգոստոս 31..., էջ 138-139։
[84] Միացեալ Ընկերութիւնք Հայոց (1880-1908), Տեղեկագիր 1 սեպտեմբեր 1911-1912 օգոստոս 31 միամեայ շրջանի..., էջ 97։
[85] Զատիկեան, Կարինի նահանգը XIX դարի երկրորդ կէսին, էջ 291։
[86] Միացեալ Ընկերութիւնք Հայոց, Բ. տեղեկագիր, 1882 յունիս 1-1883 մայիս 31..., էջ 9։
[87] Ազգանուէր Հայուհեաց Ընկերութիւն, Գ. Տեղեկագիր երկամեայ Կեդրոնական գործադիր ժողովոյ 1881-1883 ամի..., էջ 13։
[89] Լեւոն Սրապեան, Քղի, էջ 19։
[90] Միացեալ ընկերութիւնք Հայոց, Բ. տեղեկագիր, 1882 հունիս 1-1883 մայիս 31..., էջ 9։
[91] Վիճակացոյց գաւառական ազգային վարժարանաց Թուրքիոյ..., էջ 15։
[92] Միացեալ Ընկերութիւնք Հայոց (1880-1908), Եռամեայ Տեղեկագիր, 21 օգոստոս 1908- 1911 օգոստոս 31..., էջ 138-139։
[93] Միացեալ Ընկերութիւնք Հայոց (1880-1908), Տեղեկագիր 1 սեպտեմբեր 1911-1912 օգոստոս 31 միամեայ շրջանի..., էջ 97։
[94] Ըստ Հայոց պատրիարքարանի՝ 1913 թ. մարդահամարի տուեալներ (Raymond Kévorkian, Paul Paboudjian, Les Arméniens dans l'Empire Ottoman, էջ 435-437)։
[95] Նոյն, էջ 436։
[98] Վիճակացոյց գաւառական ազգային վարժարանաց Թուրքիոյ..., էջ 15։
[99] Raymond Kévorkian, Paul Paboudjian, Les Arméniens dans l'Empire Ottoman, էջ 436։
[100] Վիճակացոյց գաւառական ազգային վարժարանաց Թուրքիոյ..., էջ 15։
[101] Raymond Kévorkian, Paul Paboudjian, Les Arméniens dans l'Empire Ottoman, էջ 436։
[102] Յ. Թօքաթ, Աւերակ Քղին, Իստանբուլ, 2015, էջ 38։
[103] Վիճակացոյց գաւառական ազգային վարժարանաց Թուրքիոյ..., էջ 15։
[104] Raymond Kévorkian, Paul Paboudjian, Les Arméniens dans l'Empire Ottoman, էջ 436։
[105] Վիճակացոյց գաւառական ազգային վարժարանաց Թուրքիոյ..., էջ 15։
[106] Միացեալ Ընկերութիւնք Հայոց (1880-1908), Տեղեկագիր 1 սեպտեմբեր 1911-1912 օգոստոս 31 միամեայ շրջանի..., էջ 66-67։
[107] Նոյն, էջ 98։
[108] Raymond Kévorkian, Paul Paboudjian, Les Arméniens dans l'Empire Ottoman, էջ 436։
[110] Վիճակացոյց գաւառական ազգային վարժարանաց Թուրքիոյ..., էջ 15։
[111] Միացեալ Ընկերութիւնք Հայոց (1880-1908), Տեղեկագիր 1 սեպտեմբեր 1911-1912 օգոստոս 31 միամեայ շրջանի..., էջ 98։
[112] Raymond Kévorkian, Paul Paboudjian, Les Arméniens dans l'Empire Ottoman, էջ 436։
[113] Վիճակացոյց գաւառական ազգային վարժարանաց Թուրքիոյ..., էջ 15։
[114] Raymond Kévorkian, Paul Paboudjian, Les Arméniens dans l'Empire Ottoman, էջ 436։
[115] Յ. Թօքաթ, Աւերակ Քղին, էջ 50։
[116] Վիճակացոյց գաւառական ազգային վարժարանաց Թուրքիոյ..., էջ 15։
[117] Raymond Kévorkian, Paul Paboudjian, Les Arméniens dans l'Empire Ottoman, էջ 436։
[118] Խուփսի հայ բնակչութեան թիւն ըստ Քղիի գաւառի վերաբերյալ 1916 թ. դեկտեմբերի 5-ով թուագրուող տեղեկագրի տուեալի (ՀԱԱ, ֆոնդ 57, ցուցակ 5, գործ 161, թ. 8)։
[119] Միացեալ ընկերութիւնք Հայոց, Բ. տեղեկագիր, 1882 յունիս 1-1883 մայիս 31..., էջ 10։
[120] Մուշեղ Վայկունի (1878-1929), ամերիկահայ քիմիկոս, մի շարք գիւտերի հեղինակ։
[121] Յուշամատեան Քղի, Խուփս գիւղի, էջ 24-25։ 1880-95 թթ. Միացեալ ընկերութեան տնօրինութեան տակ գտնուող Խուփսի արական և իգական վարժարանների գործունէութեան մասին մանրամասն տե՛ս նոյն աշխատութիւնը, էջ 16-25։
[122] Այսպէս, 1898 թ. Բիւզանդիոն թերթում հրատարակուած Խուփսից մի թղթակցութիւնում նշւում է. «անցեալ տարի վարժարանն յանձնուած էր երկու պատուելիներու, որք քերական, հեգարան և սաղմոս միայն գիտէին, բայց ափսո՜ս այս տարի ան ալ չունինք և ... դպրոցը փակ կ’մնայ ու տղայք փողոցները կ’թափառին» (Բիւզանդիոն, № 651, Կ. Պոլիս, 1898 դեկտեմբերի 8 (20)):
[123] Վիճակացոյց գաւառական ազգային վարժարանաց Թուրքիոյ..., էջ 15։
[124] Միացեալ Ընկերութիւնք Հայոց (1880-1908), Տեղեկագիր 1 սեպտեմբեր 1911-1912 օգոստոս 31 միամեայ շրջանի..., էջ 66-67, 97։
[125] Զատիկեան, Կարինի նահանգը XIX դարի երկրորդ կէսին, էջ 294։
[126] Ըստ 1916 թ. դեկտեմբերի 5-ով թուագրուող տեղեկագրի տուեալի (ՀԱԱ, ֆոնդ 57, ցուցակ 5, գործ 161, թ. 8)։
[127] Վիճակացոյց գաւառական ազգային վարժարանաց Թուրքիոյ..., էջ 15։
[128] Յ. Թօքաթ, Աւերակ Քղին, էջ 60։
[130] Վիճակացոյց գաւառական ազգային վարժարանաց Թուրքիոյ..., էջ 15։
[131] Raymond Kévorkian, Paul Paboudjian, Les Arméniens dans l'Empire Ottoman, էջ 436։
[132] Վիճակացոյց գաւառական ազգային վարժարանաց Թուրքիոյ..., էջ 15։
[133] Raymond Kévorkian, Paul Paboudjian, Les Arméniens dans l'Empire Ottoman, էջ 436։
[134] Վիճակացոյց գաւառական ազգային վարժարանաց Թուրքիոյ..., էջ 15։
[135] Միացեալ Ընկերութիւնք Հայոց (1880-1908), Տեղեկագիր 1 սեպտեմբեր 1911-1912 օգոստոս 31 միամեայ շրջանի..., էջ 66-67։
[137] Նոյն, էջ 98։
[138] Raymond Kévorkian, Paul Paboudjian, Les Arméniens dans l'Empire Ottoman, էջ 436։
[139] Ըստ 1916 թ. դեկտեմբերի 5-ով թուագրուող տեղեկագրի տուեալի (ՀԱԱ, ֆոնդ 57, ցուցակ 5, գործ 161, թ. 8)։
[140] Վիճակացոյց գաւառական ազգային վարժարանաց Թուրքիոյ..., էջ 15։
[141] Զատիկեան, Կարինի նահանգը XIX դարի երկրորդ կէսին, էջ 302։
[142] Raymond Kévorkian, Paul Paboudjian, Les Arméniens dans l'Empire Ottoman, էջ 436։
[143] Վիճակացոյց գաւառական ազգային վարժարանաց Թուրքիոյ..., էջ 15։
[144] Raymond Kévorkian, Paul Paboudjian, Les Arméniens dans l'Empire Ottoman, էջ 436։
[145] Ըստ 1916 թ. դեկտեմբերի 5-ով թուագրուող տեղեկագրի տուեալի (ՀԱԱ, ֆոնդ 57, ցուցակ 5,     գործ 161, թ. 8)։
[146] Վիճակացոյց գաւառական ազգային վարժարանաց Թուրքիոյ..., էջ 15։
[147] Զատիկեան, Կարինի նահանգը XIX դարի երկրորդ կէսին, էջ 298։
[148] Վիճակացոյց գաւառական ազգային վարժարանաց Թուրքիոյ..., էջ 15։
[149] Միացեալ Ընկերութիւնք Հայոց (1880-1908), Տեղեկագիր 1 սեպտեմբեր 1911-1912 օգոստոս 31 միամեայ շրջանի..., էջ 98։
[150] Raymond Kévorkian, Paul Paboudjian, Les Arméniens dans l'Empire Ottoman, էջ 436։
[151] Վիճակացոյց գաւառական ազգային վարժարանաց Թուրքիոյ..., էջ 15։
[152] Raymond Kévorkian, Paul Paboudjian, Les Arméniens dans l'Empire Ottoman, էջ 436։
[155] Վիճակացոյց գաւառական ազգային վարժարանաց Թուրքիոյ..., էջ 15։
[156] Raymond Kévorkian, Paul Paboudjian, Les Arméniens dans l'Empire Ottoman, էջ 436։
[157] Պատմութիւն Կարնոյ կուսակալութեան Քղի գաւառի Չանախչի գիւղի..., էջ 19։
[159] Նոյն, էջ 20։
[160] Վիճակացոյց գաւառական ազգային վարժարանաց Թուրքիոյ..., էջ 15։
[161] Պատմութիւն Կարնոյ կուսակալութեան Քղի գաւառի Չանախչի գիւղի..., էջ 21։
[162] Raymond Kévorkian, Paul Paboudjian, Les Arméniens dans l'Empire Ottoman, էջ 436։
[164] Վիճակացոյց գաւառական ազգային վարժարանաց Թուրքիոյ..., էջ 15։
[165] Raymond Kévorkian, Paul Paboudjian, Les Arméniens dans l'Empire Ottoman, էջ 436։
[166] Վիճակացոյց գաւառական ազգային վարժարանաց Թուրքիոյ..., էջ 15։
[167] Raymond Kévorkian, Paul Paboudjian, Les Arméniens dans l'Empire Ottoman, էջ 436։
[169] Վիճակացոյց գաւառական ազգային վարժարանաց Թուրքիոյ..., էջ 15։
[170] Raymond Kévorkian, Paul Paboudjian, Les Arméniens dans l'Empire Ottoman, էջ 436։
[172] Վիճակացոյց գաւառական ազգային վարժարանաց Թուրքիոյ..., էջ 15։
[173] Raymond Kévorkian, Paul Paboudjian, Les Arméniens dans l'Empire Ottoman, էջ 436։
[174] Վիճակացոյց գաւառական ազգային վարժարանաց Թուրքիոյ..., էջ 15։
[175] Raymond Kévorkian, Paul Paboudjian, Les Arméniens dans l'Empire Ottoman, էջ 436։
[176] Վիճակացոյց գաւառական ազգային վարժարանաց Թուրքիոյ..., էջ 15։
[177] Raymond Kévorkian, Paul Paboudjian, Les Arméniens dans l'Empire Ottoman, էջ 436։
[178] Վիճակացոյց գաւառական ազգային վարժարանաց Թուրքիոյ..., էջ 15։
[179] Raymond Kévorkian, Paul Paboudjian, Les Arméniens dans l'Empire Ottoman, էջ 436։