hy hy en hy en hy en en hy en hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en en hy en hy hy hy hy hy sv hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy ru ru de ru en ru it en en en war fr de en nl de de en en en war de de de ceb en lt en tr en en en de sv de pl en en en fi en lt en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy tr hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy hy en hy hy en hy hy de hy en hy hy de hy en hy hy de hy hy hy hy hy hy hy hy de hy en hy hy de hy en hy hy de hy hy hy de hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy ru hy hy hy hy hy hy ru hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy my hy hy hy hy hy fr
Հայերեն ճանդարի “սոսի” բառը – ՍՀՀԿ
Հրաչ Մարտիրոսյան 22.05.2017 3 min read
սաւ­սի, զոր ջան­դա­րի (var. ճան­դա­րի) ա­սեն (Մեկ­նԱ­րար 2003, 852)։
Բ. Զա­քա­րիա Սար­կա­վագ Քա­նա­քեռ­ցու (17-րդ դար, Եր­ևա­նի և Աշ­տա­րա­կի շր­ջան­ներ) եր­կում եր­կիցս գոր­ծած­ված է ճան­տա­րի ձևը՝ որ­պես չի­նար-ի (սո­սու) հո­մա­նիշ (ՀԱԲ 3, 183-4)։
Այս քա­ղաքս բազ­մամ­բոխ լ­ցեալ պարս­կօք, այլ սա­կաւ և ք­րիս­տո­նէիւք. յոյժ թշ­նա­մի էր սա Ք­րիս­տո­սի և երկր­պա­գո­ւաց նո­րա, ա­նար­գիչ և հայ­հոյիչ խա­չի և ե­կե­ղեց­ւոյ, այ­պա­նիչ և նա­խա­տիչ քա­հա­նայից և պաշ­տօ­նէից: Վասն ո­րոյ իբրև լ­ցաւ չափ մե­ղաց նո­ցա, ել ա­ղա­ղակ չա­րու­թեան նո­ցա առ տէր. եր­ևե­ցան յա­ռա­ջա­գոյն ն­շանք ա­ւեր­ման նո­րա, որ­պես ի վե­րայ Ե­րու­սա­ղէ­մի յա­ռաջ քան զա­ւեր նո­րա, նոյն­պէս և յայսմ քա­ղա­քի. քան­զի յան­կարծ պա­տա­ռեալ երկ­րի՝ ար­տաքս ե­լեալ ջուր սեաւ. և ծառ մի սօ­սի, զոր ճան­դա­րին կո­չէին, մեծ յոյժ՝ հուպ առ քա­ղաքն, տե­սին զ­նա՝ յան­կար­ծա­կի շր­ջեալ իւ­րո­վի. և ի տե­սիլ նո­րա դղր­դե­ցաւ ա­մե­նայն քա­ղաքն. և դար­ձեալ տե­սին զ­նա՝ կանգ­նեալ, որ­պէս յա­ռաջն: Այս ե­ղեալ եր­կիցս և ե­րիցս և ա­պա ան­կաւ և այլ ոչ կանգ­նե­ցաւ:
և ծառ մի էր սո­սի, զոր ճան­դա­րի ա­սեն (Հա­կո­բյան 1951-56, հտ. 2, 139)։
Սա­կայն բա­ռա­վեր­ջի ն-ն հոդ է և ս­տու­գա­բա­նա­կան ար­ժեք չու­նի։ Հմմտ. հո­դի այդ­պի­սի գոր­ծա­ծու­թյան հետ­ևյալ օ­րի­նակ­նե­րը.
Յա­ւուրս սո­րա փո­խին ար­քու­նիքն յԱր­մա­ւիրն ա­նո­ւա­նեալ բլ­րոյ (Մով­սէս Խո­րե­նա­ցի 2.լթ [1913=1991, 165]).
լ­ցին զ­Սիմն ա­սա­ցեալ լեառն (Մով­սէս Խո­րե­նա­ցի 1.իգ [1913=1991, 70]).
յա­ղագս Տա­րօ­նոյ և Սիմն կո­չե­ցեալ լե­րինն (Մով­սէս Խո­րե­նա­ցի 2.հդ [1913=1991, 212]).
եր­թեալ յեզր գե­տոյն, ո­րու Ա­խու­րեանն կո­չեն (Ա­նա­նիա Շի­րա­կա­ցի, տես Աբ­րա­հա­մյան 1944, 321).
ո­րում Աս­տեղն կո­չեն բ­լուր.  . Չ­ղախն ա­նո­ւա­նե­ցե­լոյ (Մով­սէս Կա­ղան­կա­տո­ւա­ցի, տես Ա­ռա­քե­լյան 1983, 99).
զոր Շի­դարն կո­չեն (Վա­նա­կան Վար­դա­պետ, տես Խա­չի­կյան 1941, 166a):­
Այս­պի­սով՝ բո­լոր վ­կայու­թյուն­նե­րում բա­ռի ու­ղիղ ձ­ևը ճան­դա­րի-ն է։
Ճան­դա­րի բա­ռի ի­րա­նա­կան ծա­գումն ակն­հայտ է, թեև ս­տու­գա­բա­նա­կան ման­րա­մաս­նե­րը պարզ չեն (հմմտ. ՀԱԲ 3, 184a և Ջա­հու­կյան 2010, 488b` եր­կուսն էլ ա­ռանց ի­րա­նա­կան ձ­ևե­րի մատ­նանշ­ման ու ա­ռանց ս­տու­գա­բա­նու­թյան)։
Ա­րայեանն Ա­րայ մե­ռա­նի ընդ Շա­մի­րա­մայ ի պա­տե­րազ­մին, թող­լով ա­րու զա­ւակ ա­մե­նա­հա­րուստ և շա­տա­հան­ճար յիր և ի բան՝ զԱ­նու­շա­ւանն Սօ­սա­նո­ւէր: Քան­զի ձօ­նեալ էր ըստ պաշ­տա­մանց ի սօ­սիսն Ա­րա­մա­նե­կայ որ յԱր­մա­ւիր. զո­րոց զ­սա­ղար­թուցն սօ­սա­ւիւն, ըստ հան­դարտ և կամ սաս­տիկ շն­չե­լոյ օ­դոյն, և թէ ուս­տի շար­ժումն՝ սո­վո­րե­ցան ի հ­մայս յաշ­խար­հիս Հայ­կա­զանց, և այս ց­բա­զում ժա­մա­նակս:
Կի­րա­կոս Գան­ձա­կե­ցու վ­կայու­թյու­նը և Ղա­րա­բա­ղի բար­բա­ռը
Կի­րա­կոս Գան­ձա­կե­ցու տեքս­տում հի­շա­տակ­վում է Գան­ձակ քա­ղա­քի մո­տա­կայ­քում ա­ճող հս­կայա­կան սո­սի ծա­ռը, որն ան­վան­վում է ճան­դա­րի։ Սա, ըստ եր­ևույ­թին, տ­վյալ տա­րած­քում գոր­ծած­վող խո­սակ­ցա­կան տար­բե­րակն է, ո­րի և՛ հն­չյու­նա­կան ձ­ևը, և՛ ստու­գա­բա­նու­թյու­նը ցույց են տա­լիս, որ այն ու­նի ի­րա­նա­կան ծա­գում։ Գան­ձա­կը (ա­վե­լի ուշ՝ Ե­լի­զա­վետ­պոլ, Կի­րո­վա­բադ) բ­նա­կեց­ված էր ոչ միայն պար­սիկ­նե­րով, այլև ք­րիս­տո­նյա­նե­րով (Այս քա­ղաքս բազ­մամ­բոխ լ­ցեալ պարս­կօք, այլ սա­կաւ և ք­րիս­տո­նէիւք), այ­սինքն՝ հայե­րով[7]։ Եվ դա բ­նա­կան է. այն ե­ղել է պատ­մա­կան Հայաս­տա­նի Ու­տիք նա­հան­գի Շա­կա­շեն գա­վա­ռի տա­րած­քում[8]։ Հետ­ևա­բար կա­րե­լի է այդ բա­ռի հետ­քե­րը փնտ­րել Ար­ցա­խի և հա­րա­կից տա­րածք­նե­րի ար­դի բար­բառ­նե­րում։
Ղա­րա­բա­ղում ծա­ռա­նուն­նե­րի -ի վեր­ջա­ծան­ցը սո­վո­րա­բար ան­շեշտ է, օ­րի­նակ՝ թէ՛­ղէ, կա՛ղ­նըէ[12]։ Սա­կայն կան նաև վերջ­նա­շեշտ ձ­ևեր, օ­րի­նակ՝ թո̈ւզ­նի, թու­զի՛ (հմմտ. Լո­ռի թը­զըն­քի՛); ճըղ­պը­րի՛, ճըղ­պը­րէ՛, ճուղ­պը­րէ՛ < ճո­ղո­պու­րի[13]։ Հա­վա­նա­բար ծա­ռա­նուն­նե­րի շեշտ­ված -ի վեր­ջա­ծան­ցը հ­նում բ­նո­րոշ է ե­ղել ա­վե­լի լայն՝ Մեղ­րի-Ար­ցախ տա­րած­քին, սա­կայն հե­տա­գայում Ար­ցա­խի մեծ մա­սում ծա­ռա­նուն­նե­րի շեշ­տը հա­մա­բա­նու­թյամբ դար­ձել է վեր­ջըն­թեր, մինչ­դեռ հին վի­ճա­կը պահ­պան­վել է Մեղ­րիում։
Հետ­ևա­բար մի քա­նի դար ա­ռաջ ճան­դար-ի ծա­ռա­նու­նը Ար­ցա­խում կա­րող էր հն­չել *­ճան­դա­րի՛, որն էլ նա­խա­շեշտ ձայ­նա­վոր­նե­րի օ­րի­նա­չափ թու­լաց­մամբ կ­դառ­նար *­ճըն­դը­րի՛։ Այս վե­րա­կանգն­ված տար­բե­րա­կը զար­մա­նա­լիո­րեն ն­ման է Ղա­րա­բա­ղի տըն­ջը­րի՛ ‘­խո­շոր լեռ­նային ծառ’ բա­ռին, որ հի­շա­տա­կում է Ա­ճա­ռյա­նը (1913, 1036-1037)` ա­ռանց ի­մաս­տա­բա­նա­կան կամ ս­տու­գա­բա­նա­կան ճշգր­տում­նե­րի։ Սա­կայն ակն­հայտ է, որ այս ար­ցա­խյան բա­ռի հիմ­նա­կան ի­մաստն է ‘­սո­սի, չի­նա­րի’։ Բա­ցի այն, որ Տըն­ջը­րի է ան­վան­վում Սխ­տո­րա­շեն գյու­ղի հռ­չա­կա­վոր սո­սին (հմմտ. և ն­րա տա­կից բ­խող Տըն­ջը­րու աղ­բյու­րը), այս ծա­ռան­վան բազ­մա­թիվ վ­կայու­թյուն­ներ կան Ղա­րա­բա­ղի բա­նա­հյու­սա­կան և ազ­գագ­րա­կան գ­րա­կա­նու­թյան մեջ հենց ‘­սո­սի, չի­նա­րի’ ի­մաս­տով, եր­բեմն էլ` ‘­բար­դի’[14]։ Եվ վեր­ջա­պես, Սարգ­սյանն իր ըն­դար­ձակ բա­ռա­րա­նում (2013, 728c) տըն­ջը­րի բա­ռը գ­րան­ցում է ‘­չի­նա­րի, սո­սի’ ի­մաս­տով։­
Ար­ցա­խյան տըն­ջը­րի ‘­սո­սի’ բառն ա­մե­նայն հա­վա­նա­կա­նու­թյամբ սե­րում է *­ճըն­դը­րի՛ < ճան­դա­րի ‘­սո­սի’ բա­ռից՝ ա­տամ­նային պայ­թաշ­փա­կա­նի ու պայ­թա­կա­նի դ­րա­փո­խու­թյամբ[15]։
Վեր­ջին խոս­քի հետ ձ­ևաց­րել են, թե մկ­րա­տով կտ­րում են ջու­րը[19]:      ­
Ու­շագ­րավ է, որ Ռիգ­վե­դայում (RV 1.24.7) Վա­րու­նա թա­գա­վոր-աստ­վա­ծը ան­հա­տակ տա­րա­ծու­թյան մեջ (abudhné) պահում է Տիե­զե­րա­կան ծա­ռի կա­տա­րը: Այս­տեղ ան­հա­տակ տա­րա­ծու­թյու­նը բ­նու­թագր­ված է a‑budhná‑ ‘ան­հա­տակ’ բա­ռով, ո­րը սե­րում է հն­դեվ­րո­պա­կան *n̥‑bhudhno‑ ‘ան­հա­տակ’ կազ­մու­թյու­նից և հետ­ևա­բար ան-դունդ բա­ռի հս­տակ ցե­ղա­կիցն է: Փաս­տո­րեն` Վա­րու­նային կա­րող ենք հա­մե­մա­տել մեր Անդն­դային թա­գա­ւոր-ի հետ:
Նույն Ակ­նա տա­րած­քում գ­րառ­ված մի հ­մայա­կան ա­ղոթ­քում[20] կար­դում ենք.
Անդն­դային ծառ մի կար.
Ան ծա­ռը սև օձ մի կար:
Տ­ղաց­կան­նե­րի թշ­նա­մի` օ­ձի մա­զե­րով ի­գա­կան ո­գի ալ­քե­րի դեմ հ­մայա­կան ա­ղոթք­նե­րում նույն­պես հի­շա­տակ­վում է թա­գա­ւորն յան­դունդս[21]­:
Այս­պի­սով՝ հայ­կա­կան ու վե­դայա­կան տ­վյալ­նե­րը վ­կայում են Անդն­դային ծա­ռի և ն­րա ար­մատ­նե­րի մոտ՝ մութ ջ­րե­րի Անդն­դային օ­ձի վե­րա­բե­րյալ պատ­կե­րա­ցում­նե­րի մա­սին։ Հայ­կա­կան ա­վան­դազրույցում այն, ինչ­պես տե­սանք, կոչ­վում է Սև օձ։ Հմմտ. նաև մեկ այլ հնդեվ­րո­պա­կան ա­վան­դության մէջ` հին իսլան­դա­կա­նում հայտ­նի  Níðhǫggr օ­ձը` Yggdrasil կոչ­վող տիե­զե­րա­կան ծա­ռի հետ: Այս օ­ձը նկա­րագր­վում է որ­պես inn dimmi dreki fljúgandi «­մութ` թռչող օձ» (Vǫluspá 66): Վե­դայա­կան «Ան­դուն­դի օ­ձի» բ­նա­կա­տե­ղին, ինչ­պես տե­սանք, ջ­րե­րի մութ հա­տակն է։ Սա մեզ տա­նում է դե­պի «Սև ջու­րը»՝ Քաո­սային օվ­կիա­նո­սը կամ Ան­դուն­դը, որն ըստ հայ­կա­կան հա­վա­տա­լիք­նե­րի կա­րող է դուրս հոր­դել և վե­րաց­նել աշ­խար­հը[22]: Այս կա­պակ­ցու­թյամբ հի­շենք, որ Կի­րա­կոս Գան­ձա­կե­ցու ն­կա­րագ­րած՝ Գան­ձա­կի կոր­ծա­նու­մը կան­խա­տե­սող սար­սա­փազ­դու տե­սիլ­քում ճան­դա­րի ծա­ռի ե­ռա­կի անկ­մա­նը նա­խոր­դում է ստո­րերկ­րյա սև ջ­րի հոր­դե­լը հո­ղից. քան­զի յան­կարծ պա­տա­ռեալ երկ­րի՝ ար­տաքս ե­լեալ ջուր սեաւ (տես § 1)։
Հայե­րեն ճան­դա­րի բա­ռի հիմ­նա­կան ի­մաստն է՝ ‘­սո­սի, չի­նար’ (բար­բառ­նե­րում կա նաև ‘­բար­դի’ ի­մաս­տը)։ Այն վ­կայ­ված է Ե­ղի­շեին վե­րագր­վող «Ա­րա­րա­ծոց մեկ­նու­թիւն» եր­կում, ո­րը մեզ է հա­սել գան­ձա­կե­ցի Վար­դան Ար­ևել­ցու եր­կում մեջ­բեր­ված հատ­ված­նե­րի տես­քով։ Այս բա­ռի ևս եր­կու վ­կայու­թյուն է մեզ հա­սել Հայաս­տա­նի ար­ևե­լյան շր­ջան­նե­րից՝ Կի­րա­կոս Գան­ձա­կե­ցի (13-րդ դար) և Զա­քա­րիա Սար­կա­վագ Քա­նա­քեռ­ցի (17-րդ դար)։
Հատ­կա­պես կար­ևոր է Գան­ձա­կե­ցու «­Հայոց պատ­մու­թյան» 21-րդ գ­լու­խը, որ­տեղ Գան­ձա­կի ա­վեր­մա­նը նա­խոր­դած մար­գա­րեա­կան ա­հազ­դու տե­սիլ­քի ն­կա­րագ­րու­թյան մեջ ճան­դա­րի-ն հի­շա­տակ­վում է որ­պես սօ­սի ծա­ռան­վան (տե­ղա­կան) հա­մար­ժեք։
Ճան­դա­րի բա­ռի ի­րա­նա­կան ծա­գումն ակն­հայտ է, թեև դ­րա ստու­գա­բա­նա­կան ման­րա­մաս­նե­րը պարզ չեն։ Տար­բեր լեզ­վա­կան ա­վան­դույթ­նե­րում բար­դին ու կա­ղա­մա­խին զու­գորդ­վում են սո­սու հետ։ Այս ծա­ռե­րի տերև­ներն ա­մե­նա­թույլ քա­մուց ան­գամ օ­րոր­վում են ու սո­սա­փում (հմմտ. օ­րի­նակ լիտվ. drebulė̃ ‘­դող­դո­ջուն կա­ղա­մա­խի’ < drebė́ti ‘­դո­ղալ, ե­րե­րալ, թրթ­ռալ’; անգլ. to quake/tremble like an aspen leaf «­կա­ղա­մա­խու տեր­ևի ն­ման դո­ղալ»), ուս­տի դ­րանք հա­ճախ առնչ­վում են ո­գի­նե­րին։ Հի­շենք Մով­սես Խո­րե­նա­ցու (2.ի) հայտ­նի դր­վա­գը։­
Այս տ­վյալ­նե­րի լույ­սի տակ հայե­րեն ճան­դա­րի բա­ռը կա­րե­լի է հա­մա­րել փո­խա­ռու­թյուն ի­րա­նա­կան *čand-dār- ‘­դո­ղա­ցող ծառ’ բա­ղադ­րու­թյու­նից, որ կա­րող էր կազմ­ված լի­նել միջ. պարսկ. čandīdan, čand- ‘­դո­ղալ, ե­րերալ, թրթռալ’ և dār ‘ծառ’ բառերից։ Մյուս կողմից՝ պետք է մտածել նաև միջ. պարսկ. և նոր պարսկ. činār ‘oriental plane tree’ բառի համեմատու­թյան շուրջ։ Հնարավոր է ենթադրել իրան. *čana(h)-dāra- նախաձև, որ մի կողմից տվել է պարթև. *čan(a)dār- (միջնավանկի վաղ անկմամբ), իսկ մյուս կողմից՝ միջ. պարսկ. čē/inār [cyn’l]   -y-)։ Բոլոր դեպքերում մեր այս հայերեն բառն անգնահատելի դեր ունի իրանական բառագիտու­թյան համար։
Ագուլիսի, Մեղրիի և արցա­խյան բարբառներում շեշտը սովորաբար վերջընթեր է։ Բացառու­թյուններից է ծառանունների -ի վերջածանցը, որը Մեղրիի տարածքում սովորաբար շեշտվում է, օր.՝ խինձիրի՛, կաղնի՛, սիկիվիլի՛, տընձի՛ և այլն։ Հավանաբար ծառանունների շեշտված -ի վերջածանցը հնում բնորոշ է եղել ավելի լայն՝ Մեղրի-Արցախ տարածքին, սակայն հետագայում Արցախի մեծ մասում ծառանունների շեշտը համաբանու­թյամբ դարձել է վերջընթեր, մինչդեռ հին վիճակը պահպանվել է Մեղրիում։
Հետևաբար մի քանի դար առաջ ճանդար-ի ծառանունը Արցախում կարող էր հնչել *ճանդարի՛, որն էլ նախաշեշտ ձայնավորների օրինաչափ թուլացմամբ կդառնար *ճընդըրի՛։ Այս վերականգնված տարբերակից ատամնային պայթաշփականի ու պայթականի դրափոխու­թյամբ կարող էր սերել Ղարաբաղի բարբառի տընջըրի՛ ‘սոսի’ բառը։
«Բառգիրք հայոց» կոչվող բառարանում, որ 16-17-րդ դարերում կազմել կամ խմբագրել է Երեմիա Մեղրեցին (ըստ այլ տեսակետի՝ Սարգիս Եվդոկիացին), և որը լի է Ղարաբաղի, Մեղրիի և հարակից բարբառներին հատուկ բառերով ու բառաձևերով, սօսի բառը ներկայացված է հետ­ևյալ կերպ. տնջրի, որ է չինարի: Ինչպես տեսնում ենք, գործ ունենք մեկ բառի՝ նույն տարածքում երեք տարբեր ժամանակահատվածներում շարունակական ներկայու­թյան հետ՝ 1) Կիրակոս Գանձակեցի, 13-րդ դար (ճանդարի). 2) «Բառգիրք հայոց», 16-17-րդ դարերից ոչ ուշ (տնջրի). 3) ներկա բարբառավիճակ (տընջըրի):
Ըստ ավանդու­թյան՝ Սխտորաշենի հայտնի տընջըրի (< ճանդարի) ծառի մեջ մի հսկայական օձ է բնակվում։ Հետաքրքիր է նաև, որ Կիրակոս Գանձակեցու նկարագրած՝ Գանձակի կործանումը կանխատեսող սարսափազդու տեսիլքում ճանդարի ծառի եռակի անկմանը նախորդում է ստորերկ­րյա սև ջրի հորդելը հողից. քանզի յանկարծ պատառեալ երկրի՝ արտաքս ելեալ ջուր սեաւ։ Այս տ­վյալները կարող ենք դիտարկել համաշխարհային օվկիանոսի մութ ջրերի Անդնդային օձի կամ Սև օձի և Անդնդային ծառ-ի հավատալիքների համատեքստում։
1944     Անանիա Շիրակացու մատենագրու­թյունը. ուսումնասիրու­թյուն. Երևան. ՀՍՍՌ Մատենադարանի հրատա-րակչու­թյուն:
1910     Հին հաւատք կամ հեթանոսական կրօնք Հայոց. Վենետիկ. Ս. Ղազար:
1954     Մեղրու բարբառ. Երևան. ՀՍՍՌ ԳԱ հրատարակչու­թյուն:
1913     (Աճառեան) Հայերէն գաւառական բառարան. Թիֆլիս («Էմինեան ազգագրական ժողովածու», հտ. Թ):
1940     Ստրաբոն (թարգմ. և ծնթ.). Երևանի համալսարանի հրատարակչու­թյուն:
1971‑79      (ՀԱԲ), Հայերեն արմատական բառարան, 4 հատորով (2-րդ հրատ.). Երևանի համալսարանի հրատարակչու­թյուն [1-ին հրատ. 1926‑1935, 7 հատորով]:
1975     Բառգիրք հայոց. Երևան. ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչու­թյուն:
1983     Մովսէս Կաղանկատուացի, Պատմութիւն Աղուանից աշխարհի (քննական բնագիր և ներածու­թյուն). Երևան. Հայ­կա­կան ՍՍՀ ԳԱ հրատարակչու­թյուն:
1966     Լեռնային Ղարաբաղի բարբառային քարտեզը. Երևան. ՀՍՍՌ ԳԱ  հրատարակչու­թյուն:
1963     Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի (փորձ VII դարի հայկական քարտեզի վերակազմու­թյան ժամանակակից քար­տեզագրական հիմքի վրա). Երևան. ՀՍՍՌ ԳԱ հրատարակչու­թյուն:
1897     Վարանդա. նիւթեր ապագայ ուսումնասիրութեան համար. Ազգագրական հանդէս. 2-րդ տարի, Բ գիրք, Թիֆլիս,1897. 4-244:
1983-, 1-    (Լալայան) Երկեր. հտ. 1, 1983 (Ջավախք). հտ. 2, 1988 (Արցախ). Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչու­թյուն. հտ. 3, 2004 (Բորչալուի գավառ). Երևան, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտու­թյուն» հրատարակչու­թյուն:
1988     Սո­սյաց անտառ. վիպակ, պատումաշար. Երևան. «Արևիկ»:
1941     «Յաղագս տարեմտին ի Վանական Վարդապետէ ասացեալ» . Գիտական նյութերի ժողովածու (Մատենադարան) 1. 151‑169:
ՀԱԲ, տես Աճա­ռյան 1971-79
1951-56      Մանր ժամանակագրու­թյուններ XIII-XVIII դդ. (հտ. 1, 1951; հտ. 2, 1956). Երևան. ՀՍՍՌ ԳԱ հրատարակչու­թյուն:
1959     Հայ ժողովրդական հեքիաթներ. հտ. 1, 1959 – հտ. 14, 1999, Երևան. ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչու­թյուն; հտ. 15, 1998, Երևան. «Ամրոց»:
1986-2001 Թ. Խ. Հակո­բյան, Ստ. Տ. Մելիք–Բախ­շյան, Հ. Խ. Բարսե­ղյան, Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան. հտ. 1, 1986; հտ. 2, 1988; հտ. 3, 1991; հտ. 4, 1998; հտ. 5, 2001. Երևանի համալսարանի հրատարակչու­թյուն:
1991     Նշխարներ Արցախի բանա­հյուսու­թյան. Երևանի համալսարանի հրատարակչու­թյուն:
2000     Հայ առասպելաբանու­թյուն. Բեյրութ. «Համազգային», Վահէ Սէթեան տպարան:
2006     Հայ հմայական և ժողովրդական աղոթքներ. Երևանի համալսարանի հրա­տա­րակչու­թյուն:
1907     Հին Հայոց տեղւոյ անունները. Հայոց աշխարհին պատմական տեղագրութեան մասին ուսումնասիրութիւններով (Hübschmann 1904-ից թարգմ. Հ. Բ. Պիլէզիկճեան). Վիեննա. Մխիթարեան տպարան («Ազգային մատենադարան» ԾԳ):
1969     Ավանդապատում. Երևան. ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչու­թյուն:
1895     Հնութիւնք Ակնայ. Թիֆլիս. Տպարան Մ. Դ. Ռօտինեանցի (Թիֆլիսի հայոց հրատարակչական ընկերութիւն, 89):
1961     Կիրակոս Գանձակեցի, Պատմու­թյուն Հայոց. Երևան. ՀՍՍՌ ԳԱ հրատարակչու­թյուն:
2003     «Մեկնութիւն արարածոց գրոց Եղիշէի վարդապետի». Մատենագիրք Հայոց, Ա հատոր (Ե դար). Անթիլիաս – Լիբանան. 765-929:
2009     Ռ. Ս. Ղազա­րյան և Հ. Մ. Ավետի­սյան, Միջին հայերենի բառարան (2-րդ բարեփոխված հրատարակու­թյուն). Երևանի համալսարանի հրա­տա­րակչու­թյուն:
1960     Կարճևանի բարբառը. Երևան. ՀՍՍՌ ԳԱ հրատարակչու­թյուն:
1967     Կաքավաբերդի բարբառը. Երևան. ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչու­թյուն:
1982     Հայոց լեզվի պատմական քերականու­թյուն. հտ. 1, Հնչյունաբանու­թյուն. Երևան. ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչու­թյուն:
1902     Պառաւաշունչ. Ազգագրական հանդէս. 7-րդ տարի, IX գիրք. 263-271:
1987     Հայոց լեզվի պատմու­թյուն. նախագրային ժամանակաշրջան. Երևան. ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչու­թյուն:
2010     Հայերեն ստուգաբանական բառարան (խմբագրու­թյամբ և առաջաբանով` Վահան Սարգ­սյանի). Երևան. «Ասողիկ» հրատարակչու­թյուն:
1936     Սասնա ծռեր. խմբ. Մ. Աբե­ղյան և Կ. Մելիք-Օհանջանյան (հտ. Ա, 1936; Բ 1-2, 1944 և 1951), Երևան. Պետական հրատարակչու­թյուն; խմբ. Ս. Հարու­թյու­նյան և Ա. Սահա­կյան (հտ. Գ, 1979; Դ, 1999), Երևան. ՀՍՍՀ ԳԱ (ՀՀ ԳԱԱ) հրատարակչու­թյուն:
2013     Ղարաբաղի բարբառի բառարան. Երևան. «Էդիթ Պրինտ»։
Քէչեան, Առաքէլ և Պարսամեան, Մկրտիչ
1952     Ակն եւ ակնցիք. Փարիզ:
1974     Ամանորի ծիսական երգերից. ԼՀԳ 1974, № 4. 43-53:
1978     Ամանորը հայ ժողովրդական տոնացույցում. Հայ ազգագրու­թյուն և բանա­հյուսու­թյուն.  հտ. 9. Երևան. ՀՍՍՀ ԳԱ հրատարակչու­թյուն. 5-72:
ГaMkpeлидзe, T. B. и ИBaHoB, Bяч. Bc.
1984, 1-2    ИHдoeBpoпeйckий языk и иHдoeBpoпeйцы: pekoHcTpykция и иcTopиko-Tипoлorичeckий aHaлиз пpaязыka и пpoTokyлbTypы. C пpeдиcлoBиeM P. O. ЯkoбcoHa. Tбилиcи: ИздaTeлbcTBo Tбилиcckoro yHиBepcиTeTa.
1969     O лиTepaType KaBkaзckoй AлбaHии. EpeBaH: ИздaTeлbcTBo AH ApMяHckoй CCP.
2000ff  B. C. PacTopryeBa, Д. И. ЭдeлbMaH, ЭTиMoлorичeckий cлoBapb иpaHckиx языkoB. MockBa: «BocToчHaя лиTepaTypa» PAH. ToM 1, 2000; 2, 2003; 3, 2007; 4, 2011; 5 [l-n], 2015.
1970     Armenia in the period of Justinian: the political conditions based on the naxarar system (translated with partial revisions, a bibliographical note and appendices by Nina G. Garsoïan). Lisbon: Calouste Gulbenkian Foundation.
1977     A word‑list of Manichaean Middle Persian and Parthian (with a reverse index by Ronald Zwanziger). Leiden: E.J. Brill; Téhéran-Liège: Biliothèque Pahlavi. (Acta Iranica 9a, Série 3 – “Textes et mémoires”, vol. 2‑supplément).
1870     Deux historiens arméniens: Kiracos de Gantzac, XIIIe s., Histoire d’Arménie; Oukhtanès d’Ourha, Xe s., Histoire en trois parties. St.‑Pétersbourg.
2004     Dictionary of Manichaean Middle Persian and Parthian. Turnhout: Brepols. (Corpus Fontium Manichaeorum; 3.1).
1971     Iranisches Lehngut im Arabischen. In: Actas. IV Congresso de Estudos Árabes e Islâmicos. Coimbra-Lisbon, September 1-8, 1968. (Congress of Arabic and Islamic Studies, 4). Leiden: E. J. Brill. (pp. 581-660).
1970     Proto‑Indo‑European trees: the arboreal system of a prehistoric people. Chicago, London: Chicago University Press.
1937     A list of Middle-Persian and Parthian words. In: BSOS 9.1: 79-92.
1992     The Geography of Ananias of Širak (Ašxarhac‘oyc‘): the long and the short recensions. Introduction, translation and commentary. Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag. (Beihefte zum Tübinger Atlas des Vorderen Orients. Reihe B, Geisteswissenschaften; 77).
1904     Die altarmenischen Ortsnamen. In: Indogermanische Forschungen 16: 197‑490 (+ Karte).
1971     A concise Pahlavi dictionary. London, New York, Toronto: Oxford University Press.
Mallory, J. P. & Adams, D. Q.
1997     (eds.), Encyclopedia of Indo‑European culture. London, Chicago: Fitzroy Dearborn Publishers.
2010     Etymological dictionary of the Armenian inherited lexicon. Leiden, Boston: Brill. (Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series; 8).
2013     The place of Armenian in the Indo-European language family: the relationship with Greek and Indo-Iranian. In: Journal of language relationship (Boпpocы языkoBoro poдcTBa) 10: 85-137.
1981     Zu Esche und Espe. In: Die Sprache 27: 22‑29.
1974     A manual of Pahlavi. Part 2. Wiesbaden: Otto Harrassowitz.
1987     Zoroastrianism in Armenia. Cambridge: Harvard University Department of Near Eastern Languages and Civilizations and National Association for Armenian Studies and Research. (Harvard Iranian Series, 5).
1998     The phonology of Armenian. Oxford: Clarendon Press.
Weitenberg, Jos J. S.
2001     Thoughts on early Armenian accentuation. In: Annual of Armenian linguistics 21: 65‑73.
1991      Armenian op‘i ‘white poplar, Populus alba L.’ and the development of *ps in Armenian. In: Annual of Armenian linguistics 12: 65-75.
[1] Մելիք-Օհանջանյան 1961, 235, տող 13 և հաջ.։
[2] Բարդու և կաղամախու սերտ առնչակցության շուրջ տես Normier 1981; Friedrich 1970, 49-53; Friedrich apud Mallory/Adams 1997, 33; ГaMkpeлидзe / ИBaHoB 1984, 2, 626-627։
[3] Տես ՀԱԲ 3, 619-620; Witczak 1991: Ա. Սարգսյանը (2013, 445a) գրանցում է Ղարաբաղ հուփ(փ)է ‘բարդու մի տեսակը’։
[4] ՀԱԲ 2, 492; Ջահուկյան 1987, 310, 437, 612; Martirosyan 2010, 347-348. 2013, 114։
[5] Իրանական տվյալները տես Henning 1937, 82; MacKenzie 1971, 21; Nyberg 1974, 53a; Boyce 1977: 31; ЭTиMCлoBИpaH 2, 2003, 219; Durkin-Meisterernst 2004, 126a։
[6] Այս հղման և հարակից քննարկման համար պարտական եմ իմ լեյդենյան գործընկեր Johnny Cheung-ին։
[7] Հմմտ. Մելիք-Օհանջանյան 1961, էջ ԺԸ-Ի; ՀայՏեղԲառ 1, 1986, 785-786։
[8] ՀայՏեղԲառ 1, 1986, 785-786։ Ստրաբոնի, Պտղոմեոսի, «Աշխարհացոյց»-ի և այլ տվյալների շուրջ տես Hübschmann 1904, 352-353, 457 (հայ. թարգմ.՝ Հիւբշման 1907); Adontz 1970 (<1908), 324-325, 495; Աճառյան 1940, 13, 37, 55; MHaцakaHяH 1969, 15-64; Երեմյան 1963, 73a; Hewsen 1992, 143-144, 146, 194, 260-262, 262 172A; ՀայՏեղԲառ 4, 1998, 49։
[9] Մուրադյան 1982, 67-72; Vaux 1998, 132-136, 141-144; Weitenberg 2001։
[10] Մուրադյան 1960, 167, 195b, 196b, 202b, 204b, 206a; Weitenberg 2001, 66։
[11] Մուրադյան 1967, 16, 173a, 175a, 182a, 186a։
[12] Աճառեան 1913, 357b; ՀԱԲ 2, 171-172; Դավթյան 1966, 356; Martirosyan 2010, 283-284։
[13] ՀԱԲ 2, 171b, 496a. 3, 211a; Դավթյան 1966, 353, 357; Martirosyan 2010, 295:
[14] ՀայԺողՀեք 7, 1979, 343; Լ. Հարությունյան 1991, 335; Լալայան 2, 1988 (< 1897-1898), 161; Խաչատրյան 1988, 118-119; ՀայՏեղԲառ 4, 1998, 628c. 5, 2001, 89b։
[15] Գուցե այդ դրափոխությանը որոշ չափով նպաստել է բառի վերաիմաստավորումը որպես «տուն ջրի» (հիշենք Տընջըրու աղբյուրը):
[16] Martirosyan 2010 passim:
[17] Լալայան 1897, 212 (= Լալայան 2, 1988, 170): Այս ծառի շուրջ տես 5-րդ բաժինը։
[18] Աղոթքը տես Հարությունյան 2006, 152a, № 200ա։
[19] Ճանիկեան 1895, 48-49: Տես նաև Քէչեան / Պարսամեան 1952, 78; Ղանալանյան 1969, 110, № 304; Օդաբաշյան 1974, 52; 1978, 58 (Ջուր կաղընդէ իս):
[20] Ճանիկեան 1895, 167; Հարությունյան 2006, 91a, № 38դ:
[21] Ալիշան 1910, 242; Russell 1987, 448; Հարությունյան 2006, 130-139: Ալքերի նկարագրության համար տես նաև Աճառեան 1913, 53b:
[22] Նժդեհյան 1902, 2632; Սասնա ծռեր Ա, 1936, 282; Հարությունյան 2000, 9-11, 186:
Տեսնել հեղինակի բոլոր գրառումները
Previous: Ցաղաց քար․ ստուգաբանական փորձ
Next: Դարձվածների իմաստային-ոճական արժեքը Ս․ Այվազյանի “Տուր ձեռքդ, կյանք” վիպակում
2 thoughts on “Հայերեն ճանդարի “սոսի” բառը”
Ծանուցում՝ Տյաք. այրվող-մարվող գյուղ Հադրութում (պատմաազգագրական, լեզվաբանական տեղեկություններ) | sarc.am
Ծանուցում՝ Տյաք. պատմաազգագրական, լեզվաբանական տեղեկություններ | sarc.am
Գիտաժողովի հրավեր․ “Ղարաբաղ-Շամախիի կամ ծայրհյուսիսարևելյան միջբարբառախումբ. արդի վիճակ, միտումներ և մարտահրավերներ”
Գիտաժողովի հրավեր․ “Ղարաբաղ-Շամախիի կամ ծայրհյուսիսարևելյան միջբարբառախումբ. արդի վիճակ, միտումներ և մարտահրավերներ”
Աղահեճք գավառի Հայելեակ բնակավայրը Վաղատուր գյուղի Հալաք թաղամասն է
Աղահեճք գավառի Հայելեակ բնակավայրը Վաղատուր գյուղի Հալաք թաղամասն է
Կրոնին և նախապաշարմունքին վերաբերող մի քանի բառերի քննություն ըստ Սյունիք-Արցախի բարբառային բառապաշարի տվյալների
Կրոնին և նախապաշարմունքին վերաբերող մի քանի բառերի քննություն ըստ Սյունիք-Արցախի բարբառային բառապաշարի տվյալների
Բաժիններ Ընտրել կարգը «Տավերս»  (16) Ազգագրություն  (50) Աղահեճք  (7) Այլախ  (1) Աշխարհագրություն  (23) Աշոտ Սիմոնյան  (3) Ավանդազրույցներ  (59) Արկադի Ծատուրյան  (6) Արվեստ  (5) Արցախ  (26) Արցախյան ազատամարտ  (10) Բաղք  (10) Բանահյուսություն  (54) Գևորգ Ստեփանյան  (6) Գիտաժողովներ  (18) Գիտական գործունեություն  (56) Գլխավոր  (39) Գլխավոր  (10) Գուսան Աշոտ  (3) Գրականություն  (42) Գրիշա Սմբատյան  (13) Դասընթացներ  (52)    Ֆրանսերեն դասեր  (52) Զանազան  (56) Զոհրաբ Ըռքոյան  (81) Ընտանիք  (5) Ժիրայր Միրումյան  (4) Ինգա Մարգարյան  (5) Լեզվաբանություն  (75) Լուսինե Ներսիսյան  (6) Խոհանոց  (4) Ծղուկ  (1) Կենցաղ  (8) Կովսական  (4) Հաբանդ  (4) Համագործակցություն  (1) Համլետ Գևորգյան  (6) Հասարակություն  (2) Հիմնական  (12) Հնագիտություն  (34) Հրաչ Մարտիրոսյան  (4) Հրապարակումներ  (65) Ձորք  (1) Ճարտարապետություն  (15) Մալիկ Թելունց  (9) Մհեր Քումունց  (64) Պատմություն  (164) Ռազմաքաղաքական  (7) Սերգեյ Հախվերդյան  (19) Սերգեյ Ջհանգիրյան  (8) ՍՀՀԿ  (26)    Մեր մասին  (1) Սյունիք բնաշխարհ  (33) Սյունիքը արվեստում  (9) Սյունիքի հայագիտական նորություններ  (45) Տարածաշրջան  (15) Տեսանյութեր  (33) Քաշաթաղ  (68)
Պահոցներ Նշեք ամիսը Սեպտեմբերի 2022  (7) Օգոստոսի 2022  (6) Հուլիսի 2022  (12) Հունիսի 2022  (3) Մայիսի 2022  (3) Ապրիլի 2022  (8) Մարտի 2022  (2) Փետրվարի 2022  (6) Հունվարի 2022  (12) Դեկտեմբերի 2021  (20) Նոյեմբերի 2021  (19) Հոկտեմբերի 2021  (3) Սեպտեմբերի 2021  (21) Օգոստոսի 2021  (54) Հուլիսի 2021  (10) Հունվարի 2020  (1) Դեկտեմբերի 2019  (1) Նոյեմբերի 2019  (4) Հոկտեմբերի 2019  (2) Սեպտեմբերի 2019  (2) Օգոստոսի 2019  (8) Հունիսի 2019  (2) Մայիսի 2019  (9) Ապրիլի 2019  (6) Մարտի 2019  (8) Դեկտեմբերի 2018  (4) Նոյեմբերի 2018  (3) Հոկտեմբերի 2018  (9) Սեպտեմբերի 2018  (9) Օգոստոսի 2018  (8) Հունիսի 2018  (1) Մայիսի 2018  (4) Ապրիլի 2018  (8) Մարտի 2018  (11) Փետրվարի 2018  (2) Հունվարի 2018  (3) Դեկտեմբերի 2017  (6) Նոյեմբերի 2017  (1) Հոկտեմբերի 2017  (10) Սեպտեմբերի 2017  (12) Օգոստոսի 2017  (5) Հուլիսի 2017  (13) Հունիսի 2017  (5) Մայիսի 2017  (15) Ապրիլի 2017  (11) Մարտի 2017  (12) Փետրվարի 2017  (6) Հունվարի 2017  (2) Դեկտեմբերի 2016  (4) Նոյեմբերի 2016  (5) Հոկտեմբերի 2016  (6) Սեպտեմբերի 2016  (8) Օգոստոսի 2016  (11) Հուլիսի 2016  (12) Հունիսի 2016  (31) Մայիսի 2016  (5) Մարտի 2016  (1) Փետրվարի 2016  (4)
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Մեհտիշեն բնակավայրի անվան ծագումը
Մեհտիշեն բնակավայրի անվան ծագումը
«Տավերս» մշակութային հասարակական կազմակերպություն, Կապան Ծանոթանալ կենտրոնի աշխատանքներին
Վայոց ձոր Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Պ.գ.դ., պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ, Սիսիան-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Լրագրող, հասարակական գործիչ, ՄԵՐԱՆ ԼՂՀ Քաշաթաղի շրջանի պաշտոնաթերթի գլխավոր խմբագիր Ծանոթացեք հեղինակի նյութերին
Լեզվաբան, բ.գ.դ., պրոֆեսոր Ընթերցեք հեղինակի հաղորդումները
Պատմության ուսուցիչ, Վերին Շեն Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքների
Լեզվաբան, բ.գ.թ., Գորիս-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Բ.գ.թ., դոցենտ, Գորիսի պետական համալսարան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Պ.գ.դ., պրոֆեսոր, Երևան Ընթերցեք հեղինակի հաղորդումները
Պատմաբան, իրավաբան, պ.գ.թ., դոցենտ Ընթերցեք հեղինակի աշխատանքները
ՍՀՀԿ նախագահ, արևելագետ, թուրքագետ, լեզվաբան, բ.գ.թ., դոցենտ Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Պատմաբան, դոցենտ Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
ՍՀՀԿ անդամ, տ.գ.թ., Կապան-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոն Ծանոթացեք կենտրոնի աշխատանքներին
Université Lumière Lyon 2-ի ուսանող (մագիստրատուրա), Ֆրանսերենի դասավանդող Սովորեք ֆրանսերեն հեղինակի հետ
Գիտական ծրագրեր և հաստատություններ
ՀՀ ԿԳՆ գիտության պետական կոմիտե
Հասցե` ք. Երեւան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24,
ՀՀ ԳԱԱ նախագահության կենտրոնական շենք,
Հեռ.` +37410 521362, +37410 527343
Հայագիտական ուսումնասիրությունները ֆինանսավորող համահայկական հիմնադրամ
Հասցե` ք. Երեւան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24,
ՀՀ ԳԱԱ գլխավոր շենք,
Հեռ.` +37410 521362, +37410 527343
Մ. Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի գիտահետազոտական ինստիտուտ
Հասցե` ք. Երևան, Մաշտոցի պողոտա 53
ԵՊՀ Հայագիտական Հետազոտությունների Ինստիտուտ
ՀՀ, ք. Երևան, Ալեք Մանուկյան 1,
ԵՊՀ 2-րդ մասնաշենք, 5-րդ հարկ,
Հեռ.` + 37460 71-00-92
ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիա
Հասցե` ք. Երևան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոնի գրանցման համարն է՝ 211.171.1181249: Կենտրոնի անգլերեն անվանումն է՝ Syunik Armenological Research Center, ռուսերեն՝ ЦeHTp apMeHoлorичeckиx иccлeдoBaHий CюHиka:  Գործունեության ժամկետը՝ անժամկետ: Գրանցված է ՀՀ իրավաբանական անձանց պետական ռեգիստրի գործակալության կողմից: Կայքում հրապարակված նյութերի պատասխանատուն հեղինակներն են: Էլ. հասցե՝ syunhayhetkent@gmail.com
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոն © Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են: | MoreNews by AF themes.