hy hy en hy en hy en en hy en hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en en hy it hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy ru hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy en hy hy de hy hy hy de hy en hy hy de hy hy hy hy hy hy hy hy de hy en hy hy de hy en hy hy de hy hy hy de hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy ru hy hy hy hy hy hy ru hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy my hy hy hy hy hy fr
Ազգակցականություն նշող հասկացությունների ուսումնասիրության շուրջ – ՍՀՀԿ
Մհեր Քումունց 29.05.2016 1 min read
Ուր էլ լինես, ինչ էլ լինես, թե ճանաչես ապուպապիդ, դու կորած չես…
Ազգակցական կապ նշող հասկացությունների ուսումնասիրմամբ զբաղվել են շատ լեզվաբան-հեղինակներ, որվքեր առնչություն են ունեցել բառերի իմաստաբանական հարցերի հետ: Այս խմբի բառերին վերաբերող ստուգաբանությունները նույնպես քիչ չեն: Ընտանիք, ազգակցական կապ նշող որոշ բառեր հնդեվրոպաբանական ստուգաբանության շրջանակներում կարելի է համարել ավարտված: Այսպես՝ հայր, մայր, եղբայր, քույր բառերի առումով ուսումնասիրությունները բազմաթիվ են և նույնիսկ վերականգնված են սրանց հ.-ե. ձևերը, հայերենի նախաձևերը:
Բայց կան բառեր, որոնք մինչև օրս էլ ուշադրություն են գրավում, տակավին ավարտված չեն դրանց ուսումնասիրությունը, ձևեր, նախաձևեր վերջնականապես վերականգնված չեն իմաստաբանական, բառակազմական և ընդհանրապես ստուգաբանական տեսանկյուններից:
Նախ պետք է նշել, որ բառապաշարի ընդհանրական շերտ կազմող ազգակցություն նշող այդ բառերի ստուգաբանական բոլոր տեսություններն էլ ունեն խոցելի կողմեր: Կարծում ենք՝ որոշ բառերի առումով՝ ծին-ծնող, որդի, զավակ, թոռ, ծոռ, ծռլյանգ և այլն, եղած ստուգաբանությունները, այնուամենայնիվ, ավարտված չեն, կրում են հարցադրումներ, ունեն անճտություններ:
Սակայն այս առումով էլ հայ լեզվաբանությունը որոշակի հաջողություններ ունեցավ:
Ինչպես նկատելի է, ազգակցականություն նշող նման բառեր իսկապես դժվար են ստուգաբանվում:
Հենց այս առումով դժվարություններ ունեն նաև սերունդ նշող բառերի ստուգաբանությունը:
Մենք կփորձենք ստուգաբանել թոռ բառը, որից հնարավոր ենք համարում ազգակցականություն նշող այլ բառերի ծագումը:
Հ. Աճառյանը թոռ բառահոդվածի տակ նշում է գրաբարում հանդիպած բաղադրությունները, ապա հավաստում բառի բնիկ լինելը՝ հնխ. *tor-արմատից, որ *ter- արմատի միջին ձայնադարձն է:
Հայերենի բարբառներում այն գրեթե նույնական արտասանություն ունի՝ գրբ. թոռն, «Հայոց լեզվի բարբառային բառարանում», զարմանալիորեն, նշված չէ բառը: Բայց նրան համանուն գտնում ենք բավականին բառեր, այսպես՝ թոռ «ուռկան», թոռ /թուռ/ «անձրև», թոռ /Ղրբ./ «հացի ծաղիկ, փուչ», թոռ «ականջի բլթակ», թոռ /Հճն./ «թանձր», թոռ /Հճն./ «հավի թառ», թոռ /Վն./ «ասեղնագործություն»: Սրան զուգահեռ «ն» վերջնահանգով բառեր նույնպես կան՝ թոռնը=թորը «կողմ» և այլն: Թոռ արմատով բաղադրություններ, գուցե և պարզ ձևեր /սա առայժ մեր քննության նյութի մեջ չի մտնում/ նույնպես կան, ինչպես՝ թուռուն /Ուրմ., Վն. և այլն/«կտրիճ», «ազնվազարմ», թոռնորդել «շատ թոռներ ունենալ»[8] և այլն:
Մեր կարծիքով՝ հենց թոռ բառի արմատը պետք է նույնացնել ծոռն և կոռն+հոռն «թոռի թոռան որդի», «ծոռան թոռը» արմատներին: Ի դեպ՝ կոռն արմատը ՀԼԲԲ նշում է միայն ՂՐԲ. Բարբառում: Մլխ. Բարբառն ունի կոռնակ «շան լակոտ» բառը: Գոր., Ղրբ., Մղր, Թբ., ունի նաև կոռնը=կուռ «թև» բառը:[9]
Որպեսզի ապացուցված համարենք թոռ և ծոռ բառերի նույնական ծագումը, սկսենք բառի արտաքին հնչյունական ձևերի բաղդատումից: Հ.-ե. *t– հայերենում հայերենում տալիս է թ. այն որոշակի տեղաշարժերի է ենթարկվել՝ վերածվելով ծ-ի, հմմտ.՝ թորել-ծորել և այլն: Հայերենի բարբառներում թ-ն, լինելով բաղադրյալ հնչյուն, ստանում է ոչ միայն ծ, այլև ս, տ, իբրև տ-ս հնչյունակապակցական ձևի պարզեցում: Այժմ մեզ մնում է ապացուցել թոռ և ծոռ-կոռ բառերի ընդհանրությունը ծոռ բառի իմաստային և հնչյունական ամբողջության մեջ: Հ-ե. *g´-ն հայերենում, ինչպես ընդունված է, տալիս է ծ, ինչպես՝*g´ar- ծիծառ, *g´en-ծնոտ, *g´rso-ծառ և այլն: Հ.-ե. հնչյունաբանությամբ զբաղվող հեղինակներից քչերն են նկատել հնչյունափոխության այն երևույթը, որ համընկնում է հայերենի՝ հ.-ե մայր լեզվի անջատվելու շրջանին: Սրան վերաբերող նկատառումներ են ունեցել Պոկոռնին, Ջահուկյանը, բայց նույն զուգահեռված բառերը համարել են չստուգաբանված: Խոսքը վերաբերում է հնդևրոպական ծ>կ /*g´>*k/անցմանը:
Հնչյունական այս անցման հնարավոր լինելը ապացուցվում է նաև ազգակցականություն ցույց տվող ծոռն-կոռն բառերի նույնացմամբ: Նախ նշենք, որ կոռնը բառը ստուգաբանված չէ: Մեկնության կարիք ունի ոչ միայն կոռն բառի թոռ կամ ազգակցականություն իմաստը, այլև, որ ավելի տարածված է՝ թև իմաստը: Մենք առայժմ զերծ ենք մնում կոռնը-թև-ի ստուգաբանությունից, չնայած մեր կողմից նկատած օրենքով՝ այս բառն էլ ունի իր զուգահեռը՝ կոռն-ծեռն-կըեռն:
Այսպիսով՝ հայերենի թոռ-ծոռ-կոռ ազգակցականություն նշող բառերը համարում ենք նույնական ծագմամբ: Մեր կարծիքով՝ նախապես եղել է թոռ, որ հայերենի ինքնուրույնության շրջանում տվել է ծոռ, բայց շարունակվել է նաև հ.-ե նախաձևի գործածությունը՝ կոռն, որ դուրս է մնացել հ.-ե զարմիկ լեզուներից, իսկ հայերենում պահպանվել է: Այս դեպքում էլ տրամաբանելի կամ գոնե ենթադրելի է, որ ազգապահպանման համար այս և նման բառեր կարևոր դեր են խաղացել. ճանաչելի է եղել արյունակցական շարունակությունը. այս երևույթը բնորոշ է ուծացումից փրկվող ազգերին, որ ենթագիտակցորեն ճանաչել են որդու կամ զավակի թոռին, թոռան թոռին, թոռան թոռի թոռին, թոռան թոռի թոռի թոռին: Այսպես էլ առաջացել է յոթ պորտ հասկացությունը, որ, մեր հաշվարկով, ամբողջանում է հայր, որդի, թոռ, ծոռ, կոռ բառերի շարքում:
[1] Տե´ս, Г. Б. ДжaykяH, OпыT aHaлизa TepMиHoB poдcTBa c пpиMeHeHиeM yHиBepcaлbHoй лиHrBиcTичeckoй Moдeли (yЛM) («ИзBecTия AH CCCP», 1982, № 1, cepия 4, «ЛиTepaTypa и языk»):
[2] Լրաբեր հասրակական գիտությունների, Ազգակցության անունները V դարի հայերենում (ազգակցության գոյաբանական հարաբերությունների բառային արտահայտվածությունը), Գ. Հակոբյան, Երևան, 1985/7, էջ 72:
[3]Գ. Ջահուկյան, Հայոց լեզվի պատմություն, Երևան, 1987թ., Էջ 83:
[4] Տե´ս Գ. Ջահուկյան, Հայոց լեզվի պատմություն, Երևան, 1987թ., Էջ 83-84:
[5] Այսպես տակավին առկախ է զավակ բառի ստուգաբանությունը: Զավակի գոյականի իմաստային խմբերը զանազան են՝
1. Ծնունդ, որդի (տղա կամ աղջիկ), 2.Սերունդ, հետնորդներ: 3. (փոխաբերական) Մարդ, որպես որևէ վայրի բնակիչ՝ բնիկ կամ որպես որևէ ժողովրդի՝ ազգի հարազատ ներկայացուցիչ: Արևելքի զավակ, հայի զավակ, 4. Մարդ, որ հոգով ու մարմնով կապված՝ անձնուրացորեն նվիրված Է մի բանի, 5. Մարդ, որը կրում Է իր միջավայրի կամ ժամանակի բնորոշ գծերը: Դարի զավակ: 6. Որևէ վայրի ծնունդ: Անտառի՝ դաշտի՝ լեռների զավակ: 7. (փոխաբերական) Արդյունք, հետևանք, որևէ բանի առաջ բերած երևույթ: Կրքի զավակ: 8. Զավակս կամ (հնացած)՝ Զավա՛կդ իմ: Որդուն, ինչպես և երիտասարդի դիմելու փաղաքշական ձև:
[6] Հ. Աճառյան, Լիակատար քերականություն հայոց լեզվի, Երևան, 2004թ., էջ 65:
[7] Ա. Մեյե, Հայագիտական ուսումնասիրություններ, Երևան, 1978թ., Էջ 186-187:
[8] Հայոց լեզվի բարբառային բառարան, Հ., Բ, Երևան, 2004թ., էջ 1128-129:
[9] Նույն տեղում, էջ 152:
Տեսնել հեղինակի բոլոր գրառումները
Previous: Ամուսնությունը և ընտանիքը հայ գրողների ստեղծագործություններում
Մեհտիշեն բնակավայրի անվան ծագումը
Մեհտիշեն բնակավայրի անվան ծագումը
Գիտաժողովի հրավեր․ “Ղարաբաղ-Շամախիի կամ ծայրհյուսիսարևելյան միջբարբառախումբ. արդի վիճակ, միտումներ և մարտահրավերներ”
Գիտաժողովի հրավեր․ “Ղարաբաղ-Շամախիի կամ ծայրհյուսիսարևելյան միջբարբառախումբ. արդի վիճակ, միտումներ և մարտահրավերներ”
Բաժիններ Ընտրել կարգը «Տավերս»  (16) Ազգագրություն  (50) Աղահեճք  (7) Այլախ  (1) Աշխարհագրություն  (23) Աշոտ Սիմոնյան  (3) Ավանդազրույցներ  (59) Արկադի Ծատուրյան  (6) Արվեստ  (5) Արցախ  (26) Արցախյան ազատամարտ  (10) Բաղք  (10) Բանահյուսություն  (54) Գևորգ Ստեփանյան  (6) Գիտաժողովներ  (18) Գիտական գործունեություն  (56) Գլխավոր  (39) Գլխավոր  (10) Գուսան Աշոտ  (3) Գրականություն  (42) Գրիշա Սմբատյան  (13) Դասընթացներ  (52)    Ֆրանսերեն դասեր  (52) Զանազան  (56) Զոհրաբ Ըռքոյան  (81) Ընտանիք  (5) Ժիրայր Միրումյան  (4) Ինգա Մարգարյան  (5) Լեզվաբանություն  (75) Լուսինե Ներսիսյան  (6) Խոհանոց  (4) Ծղուկ  (1) Կենցաղ  (8) Կովսական  (4) Հաբանդ  (4) Համագործակցություն  (1) Համլետ Գևորգյան  (6) Հասարակություն  (2) Հիմնական  (12) Հնագիտություն  (34) Հրաչ Մարտիրոսյան  (4) Հրապարակումներ  (65) Ձորք  (1) Ճարտարապետություն  (15) Մալիկ Թելունց  (9) Մհեր Քումունց  (64) Պատմություն  (164) Ռազմաքաղաքական  (7) Սերգեյ Հախվերդյան  (19) Սերգեյ Ջհանգիրյան  (8) ՍՀՀԿ  (26)    Մեր մասին  (1) Սյունիք բնաշխարհ  (33) Սյունիքը արվեստում  (9) Սյունիքի հայագիտական նորություններ  (45) Տարածաշրջան  (15) Տեսանյութեր  (33) Քաշաթաղ  (68)
Պահոցներ Նշեք ամիսը Սեպտեմբերի 2022  (7) Օգոստոսի 2022  (6) Հուլիսի 2022  (12) Հունիսի 2022  (3) Մայիսի 2022  (3) Ապրիլի 2022  (8) Մարտի 2022  (2) Փետրվարի 2022  (6) Հունվարի 2022  (12) Դեկտեմբերի 2021  (20) Նոյեմբերի 2021  (19) Հոկտեմբերի 2021  (3) Սեպտեմբերի 2021  (21) Օգոստոսի 2021  (54) Հուլիսի 2021  (10) Հունվարի 2020  (1) Դեկտեմբերի 2019  (1) Նոյեմբերի 2019  (4) Հոկտեմբերի 2019  (2) Սեպտեմբերի 2019  (2) Օգոստոսի 2019  (8) Հունիսի 2019  (2) Մայիսի 2019  (9) Ապրիլի 2019  (6) Մարտի 2019  (8) Դեկտեմբերի 2018  (4) Նոյեմբերի 2018  (3) Հոկտեմբերի 2018  (9) Սեպտեմբերի 2018  (9) Օգոստոսի 2018  (8) Հունիսի 2018  (1) Մայիսի 2018  (4) Ապրիլի 2018  (8) Մարտի 2018  (11) Փետրվարի 2018  (2) Հունվարի 2018  (3) Դեկտեմբերի 2017  (6) Նոյեմբերի 2017  (1) Հոկտեմբերի 2017  (10) Սեպտեմբերի 2017  (12) Օգոստոսի 2017  (5) Հուլիսի 2017  (13) Հունիսի 2017  (5) Մայիսի 2017  (15) Ապրիլի 2017  (11) Մարտի 2017  (12) Փետրվարի 2017  (6) Հունվարի 2017  (2) Դեկտեմբերի 2016  (4) Նոյեմբերի 2016  (5) Հոկտեմբերի 2016  (6) Սեպտեմբերի 2016  (8) Օգոստոսի 2016  (11) Հուլիսի 2016  (12) Հունիսի 2016  (31) Մայիսի 2016  (5) Մարտի 2016  (1) Փետրվարի 2016  (4)
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Մեհտիշեն բնակավայրի անվան ծագումը
Մեհտիշեն բնակավայրի անվան ծագումը
«Տավերս» մշակութային հասարակական կազմակերպություն, Կապան Ծանոթանալ կենտրոնի աշխատանքներին
Վայոց ձոր Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Պ.գ.դ., պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ, Սիսիան-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Լրագրող, հասարակական գործիչ, ՄԵՐԱՆ ԼՂՀ Քաշաթաղի շրջանի պաշտոնաթերթի գլխավոր խմբագիր Ծանոթացեք հեղինակի նյութերին
Լեզվաբան, բ.գ.դ., պրոֆեսոր Ընթերցեք հեղինակի հաղորդումները
Պատմության ուսուցիչ, Վերին Շեն Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքների
Լեզվաբան, բ.գ.թ., Գորիս-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Բ.գ.թ., դոցենտ, Գորիսի պետական համալսարան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Պ.գ.դ., պրոֆեսոր, Երևան Ընթերցեք հեղինակի հաղորդումները
Պատմաբան, իրավաբան, պ.գ.թ., դոցենտ Ընթերցեք հեղինակի աշխատանքները
ՍՀՀԿ նախագահ, արևելագետ, թուրքագետ, լեզվաբան, բ.գ.թ., դոցենտ Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Պատմաբան, դոցենտ Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
ՍՀՀԿ անդամ, տ.գ.թ., Կապան-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոն Ծանոթացեք կենտրոնի աշխատանքներին
Université Lumière Lyon 2-ի ուսանող (մագիստրատուրա), Ֆրանսերենի դասավանդող Սովորեք ֆրանսերեն հեղինակի հետ
Գիտական ծրագրեր և հաստատություններ
ՀՀ ԿԳՆ գիտության պետական կոմիտե
Հասցե` ք. Երեւան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24,
ՀՀ ԳԱԱ նախագահության կենտրոնական շենք,
Հեռ.` +37410 521362, +37410 527343
Հայագիտական ուսումնասիրությունները ֆինանսավորող համահայկական հիմնադրամ
Հասցե` ք. Երեւան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24,
ՀՀ ԳԱԱ գլխավոր շենք,
Հեռ.` +37410 521362, +37410 527343
Մ. Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի գիտահետազոտական ինստիտուտ
Հասցե` ք. Երևան, Մաշտոցի պողոտա 53
ԵՊՀ Հայագիտական Հետազոտությունների Ինստիտուտ
ՀՀ, ք. Երևան, Ալեք Մանուկյան 1,
ԵՊՀ 2-րդ մասնաշենք, 5-րդ հարկ,
Հեռ.` + 37460 71-00-92
ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիա
Հասցե` ք. Երևան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոնի գրանցման համարն է՝ 211.171.1181249: Կենտրոնի անգլերեն անվանումն է՝ Syunik Armenological Research Center, ռուսերեն՝ ЦeHTp apMeHoлorичeckиx иccлeдoBaHий CюHиka:  Գործունեության ժամկետը՝ անժամկետ: Գրանցված է ՀՀ իրավաբանական անձանց պետական ռեգիստրի գործակալության կողմից: Կայքում հրապարակված նյութերի պատասխանատուն հեղինակներն են: Էլ. հասցե՝ syunhayhetkent@gmail.com
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոն © Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են: | MoreNews by AF themes.