hy hy en hy en hy en en hy en hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en en hy en hy hy hy hy de hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en en hy hy hy hy hy ru hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy is hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy en hy hy de hy en hy hy de hy en hy hy de hy hy hy hy hy hy hy hy de hy en hy hy de hy en hy hy de hy hy hy de hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy ru hy hy hy hy hy hy ru hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy my hy hy hy hy hy fr
Արցախ-Սյունիք տարածաշրջանի համանուն բնակավայրերի առնչությունները – ՍՀՀԿ
ՍՀՀԿ 10.05.2018 1 min read
Համահայկական իրականությունում   Արցախն ու  Սյունիքը, ունենալով  տարածքային մերձակցություն և տարբեր  ժամանակահատվածներում կազմելով  քաղաքական ու տնտեսական միասնական միավոր, հատկանշվում են  թե՛  պատմահասարակական համանման  իրողությունների  դրսևորումներով, թե՛ մշակութային ու լեզվական  ընդհանրություններով:    Այդ համընդհանրությունն արտահայտվել   է նաև  բնականվանացանկերում. Արցախում ու Սյունիքում տարբեր  ժամանակաշրջաններում և՛ բնակավայրեր, և՛ գավառներ  կոչվել են միևնույն  անվանումներով: Պատմական տարբեր  շրջաններում  համանուն բնականունների թիվը  տարբեր  է  եղել:
Հատկանշելի է, որ  իբրև  լեզվական իրողություն` համանունությունը նույնարժեք չէ բառագիտական-իմաստաբանական  և    տեղանվանական   համակարգերում:    Տեղանվան   համանունությունն   արտահայտվում է     բառական  նույնանշությամբ ու  նույն հնչույթակազմով    տարբեր  հասցեների  նշումով: Եթե  նույն երկրամասի տեղանվանական համակարգում  համանունության առաջացման հիմնական պատճառը պատմական պայմանների  նույնականությունն է, բնաշխարհի   ընդհանրական-նկարագրական  հիմքի  վրա կառուցված պատահական զուգադիպությունը կամ դիպվածային  անվանակոչությունը,    ապա  հարակից  երկրամասերի  տեղանվանական համակարգում առկա  նույնանունության  պատճառը  կարող  է լինել և՛ պատմաաշխարահագրական իրողությունների  նույնականությունը,   բնաշխարհի   ընդհանրական-նկարագրական  բնութագիրը,     և՛ բնակչության տեղափոխությունը,  վերաբնակեցումը:
Ըստ  այդմ՝   Արցախ-Սյունիք տարածաշրջանի  համանուն  բնականունների  պատմական ու  լեզվական հիմքերը  քննելով՝  կարելի է  առանձնացնել.
1.նույնանուն բնականուններ, որոնց  առաջացման  հիմքը  պատմաաշխարհագրական նույնական իրողություններն են.
2. նույնանուն բնականուններ, որոնց առաջացումը պայմանավորված է  վերաբնակեցման  փաստով  կամ գաղթով:
Արցախի և  Սյունիքի  ներկայիս  բնականվանացանկերում    6  համանուն   բնականուն   կա, որոնք  են՝ Առաջաձոր, Դաստակերտ, Դիցմայրի,  Խնածախ, Նորաշենիկ, Քարահունջ:  Համանուն այդ  բնականունների  առաջացման հիմքում  վերոնշյալ   երկու հիմնական  գործոններն են  առկա:
Գիտական հրապարակումներում Հաբանդ-ի  ստուգաբանությունները  տարբեր  են:  Ամենատարածված  մեկնությունը  բառի պարսկական  ծագմամբ  է տրվում:   Բառի արմատը  բանդն է  համարվում, որը, ըստ  Աճառյանի, նշանակում է  լեռների  մեջ կիրճ, կապան: Թ. Հակոբյանն  էլ  գավառանունը   մեկնում է Աբանդ-Հաբանդ՝  ահա  բանտը  նշանակությամբ, նշելով,   որ  աղբյուրը  պարսկերեն   բանդ-ն է[5]:
Սերգեյ  Հախվերդյանը  հավանական չի համարում  բառի  պարսկերենից  առաջացումը,  քանի որ  գավառանունը  հին է,  և  անհավանական է  նրա վրա  պարսկերենի  ազդեցությունը: Գավառն այդ  անվամբ   նշել էր  Բուզանդը,  և  որևէ  փաստարկ չկա, որ  Բուզանդից  առաջ էլ այդպես  չի կոչվել:   Իսկ  դա  նշանակում է, որ գավառանվան տարիքը  հին դարերի  խորքում է: Ու  նաև նշում է, որ  նմանապես  մերժելի  է    հունական  ազդեցությունը[7]:
Սերգեյ  Ումառյանն էլ բառը  ստուգաբանում է` 3  բաղադրիչների  տրոհելով` Հա-բան-դ-:  Նա նշում է , որ  այն  ունի  խեթական հիմք՝ հա, որը  հետո  հնչել է  ուրարտերեն  տառադարձությամբ՝  հալու, ապա հաղ-հաղորդություն, բան-ը  հնչյունափոխված  վանն  է, որ նշանակում է  սրբատեղ, զոհասեղան: Իսկ  դ-ն  փոքրասիական տեղանվան   հոգնակին է: Ըստ  Ումառյանի՝  Հաբանդը զոհարան է, ծիսարան[8]:
Բանահավաք  Լևոն Հարությունյանն էլ նշում է, որ  Հաբանդ-ը  կազմված է  հայ  և բանդ  բաղադրիչներից: Բանդ-ը  Արցախում նշանակում է դուռ, ճանապարհ, կապ:  Այսինքն` հայի դուռ[9]:
Սերգեյ  Հախվերդյանը  բառը  ստուգաբանում  է  ոչ  թե  Հա-բանդ, այլ  Հաբ-անդ  երկատման ձևով: Այս  դեպքում բառի  երկրորդ  մասը    հին հայերենով  հեշտ  բացատրելի է: Նա  նշում է, որ  անդ վերջածանցով  տեղանունները   հայոց  աշխարհում    տարածված  են  Մարանդ,  Բագրևանդ, Վանանդ, Զարևանդ: Անդ`  նշանակում է այնտեղ: Անդ-ը  հանդ, դաշտ, հովիտ նշանակությամբ է  մեկնաբանում Ա. Գայսերյանը[12]: Նա  Վանանդ  տեղանունը  ստուգաբանելիս  նշում է, որ  Վան  տեղանվանը հետագայում ավելացել է  –անդ բաղադրիչը և   Վանանդ`  նշանակել է Վանի դաշտ, Վանի հովիտ:   Ու նաև  հավելում է, որ նման կազմությամբ տեղանուններ  Հայաստանում  բավականին շատ են, ինչպես` Մարանդ, Հաբանդ, Զարևանդ   և այլն:
Սերգեյ  Հախվերդյանը  Հաբ-ի  ծագումը   կապում է քաշերի` Հարբ  աստվածության  անվան հետ: Պատմագիտությունն ապացուցել է, որ հայ  էթնոսի  ձևավորման   գործընթացում որոշակի  դեր են խաղացել   քաշերը  և  բաղերը  կամ բալերը: Սյունիքում այս  ցեղերը բնակություն են հաստատել,  և կան  այդ  վկայագիր  տեղանունները՝ Քաշաթաղ, Քաշունիք, Բաղաբերդ, Բաղաց  քար: Քաշերն ունեին  Հարբ  անունով  աստվածություն: Այդ  անունն ավելի  ուշ  հայերենում  կարող  էր  հնչել  Հաբա:  Ահա  այդպես  կարող էր  ծագել  Հարբա-Հաբա-Հաբանդը՝  ցույց  տալով  այդ  Աստծո  պաշտամունքի  վայրը[13]:
571թ., երբ  ամբողջ  Արցախը  միացվեց  Սյունիքին  և  Մյուս  Հաբանդը դարձավ  Սյունյաց  նախարարության կենտրոն, այս  գավառը  կոչվում էր  Սիսականի Ոստան  կամ Սիսականի Կոտակ: Իսկ  Սիսականի  Կոտակը  համանիշ է Փոքր  Սյունիք  անվանը: Ասկէ կը հետեւի, որ Արցախի Հաբանդ գաւառը, զոր Խոր. աշխարհագրութիւնը միւս Հաբանդ կանուանէ Սիւնեաց Հաբանդ գաւառէն զանազանելով, Մովսէսէն և անկէ  քաղող մատենագիրներէն  Փոքր Սիւնիք  անուանուած է, -նշում է  Հյուբշմանը[18]:
Ավելի ուշ  Մյուս  Հաբանդ գավառը  կոչվում էր  Ամարաս:  Մյուս  Հաբանդ գավառի կենտրոնն էր  Քթիշ  ամրոցը, որը  հետագայում  հայտնի  Տող  ավանն էր:  Քթիշի մոտ հիմնվեց Գտիչ  վանքը: Քթիշ  ամրոցից  դեպի  արևմուտք  գտնվում էր  Գոռոզու  բերդը, այժմյան Տումի գյուղը: Այս գավառում էր նաև   հռչակավոր  Ամարասի  վանքը[19]:
Արցախի  Մյուս  Հաբանդ  անվանումը, ծագմամբ կապվելով    Սյունիքի  Հաբանդ  գավառանվան հետ,   կարող է պայմանավորված  լինել թե՛  վերջինիս  սահմանակցությամբ, թե՛  արցախյան գավառի` նույնական   դերակատարության, այսինքն` Աստծո  պաշտամունքի  վայր  լինելու  փաստով:
Սերվելով  Սյունյաց  Հաբանդից` արցախյանն  իր  նախնական նշանակությունից  բխող, բայց նոր իմաստով  պիտի  որ   ամրակայվեր, այլապես    նրա  տեղանվանական  գոյությունն արդարացված  չէր  լինի: Արցախի  Մյուս  Հաբանդը  հնարավոր է,  որ  նշանակում էր   Աստծո  պաշտամունքի  մյուս  վայրը:
1.Աշխարհագրական նույնական   բնութագրի  հիմքի  վրա է առաջացել Քարահունջ  բնականվան  համանունային  զույգը:  Սյունիքի  և  Արցախի  Քարահունջ  բնակավայրերը  համանունացվել  են իրենց  բնակադրման պահից  համեմատաբար  ավելի  ուշ,  ու  թեպետ ծագումնաբանությամբ   տարարմատ    և  հնչյունական   տարբեր իրողությունների   արդյունք  են,  բայց  և, կարծում ենք,   համանունության  հիմք  է դարձել   աշխարհագրական    նույնական  նկարագիրը:
Սերգեյ  Մելքումյանն էլ գրում է, որ  17-րդ դարավերջին գյուղի բնակիչները հին բնակավայրից տեղափոխվել են և  նոր բնակավայր հիմնել Քերթից  մի փոքր հարավ: Ու  հավելում, որ Քարահունջի նոր բնակատեղին  հիմնադրել է Զանգեզուրից եկած  Տեր-Խաչատուրը[25]: Իսկ անվան  ծագումը  բխեցնում է տեղանքի ու շրջակայքի  քարքարոտ բնույթից, ըստ  որի՝  առաջացել էր    Քարահունչ, որը ձևափոխվել  ու դարձել է  Քարահունջ:
Ալ. Մարգարյանն էլ ստուգաբանական նույն  վարկածն է  առաջադրում:  Նա  նշում է, որ Քարահունջ գյուղի նախնական անունը  իրոք Քարունջ  է եղել, որը այլ  բան չէ, քան երկու`   քար և ունջ  բառ-բաղադրիչներից    կազմված  անհոդակապ  իսկական բարդություն:  Առաջին բաղադրիչը  քարն  է, երկրորդն էլ, անշուշտ,   գրաբարում լայն գործածություն ունեցող   ունջ  բառն է, որը  ծայր. ստորոտ. յատակ. արմատ. քունջ, ծարը, տակը, պիւն   է նշանակել:   Իբրև այդ երկու  բառ-բաղադրիչներից կազմված բարդ բառ՝ Քարունջ տեղանունը  այդպիսով  նշանակել է  քարի տակ, քարի ստորին կողմը, որը և, որքան էլ զարմանալի թվա,   աշխարհագրորեն   միանգամայն  ճիշտ է  և համապատասխանում է  անգամ գյուղի այսօրվա դիրքին: Մարգարյանը  հավաստում է, որ  Քարահունջ գյուղի գլխավերևը առ այսօր  էլ կանգուն կա մի վիթխարի- հսկայական  քարազանգված, որը և լավագույն   վկան ու ապացույցն է  այն բանի, որ գյուղն  իսկապես  ստեղծվել  է նրա ստորին` ցածրադիր  մասում[29]:
Ունջ   արմատի     համար  ընդունելի  են համարում Գորիսի և Ղարաբաղի բարբառներում տարածված  օնջ –ունջ՝ մուր, երկաթի ժանգ  նշանակությամբ բառամիավորը , որտեղից  օնջուտ –ունջուտ՝ ունջով պատած, ժանգոտած ,  քանի որ այդ   տարածքի ժայռեղեն հյուսվածքը ժանգագույն է, ասել է  թե՝    քարաժանգ :  Եվ   կարող   էր գյուղանունից անկախ -անջատ գոյություն ունեցած լինի տարածքի համար, որն էլ հետագայում վերականգնվել է[30]:
Մելադա  Աղաբեկյանն էլ,  քննելով  Քարահունջ/Քարունջը, նշում է որ    Քարահունջ-ի հունջ բաղադրիչը  գարավոր  վկայված չէ: Այն սովորաբար  հանգեցվում է  ունջ՝  հատակ, տակ  իմաստներով արմատին, հետևաբար` քարունջ-քարահունջ՝ քարի տակ:  Մինչդեռ  Քարունջ  բառը Ղարաբաղի բարբառի   որևէ  տարբերակում  քարահունջ-ի  վերածվելու հավանականություն   գրեթե չունի:  Ու հիմնավորում է հետևյալ   պատճառներով. նախ՝  Ղարաբաղի բարբառում հ կարող է ավելանալ  ձայնավորով սկսվող  առանձին բառի սկզբում, իսկ բառամիջում` ընդամենը մի քանի արմատական բառերում, երկրորդ՝ լեզվի խոսակցական տարբերակները  կարճառոտ բառը  ավելորդ վանկով ծանրաբեռնելու   միտում սովորաբար չեն ցուցաբերում: Այսինքն` Քար–ունջ-ը Քար–ա-/հ/ունջ-ով փոխարինվելու ենթադրությունն անհիմն է: Ստուգաբանական մյուս    առաջարկություններն էլ  հիմնավոր չի համարում,  ինչպես` քար–ա–հունչ>քար–ա–հունջ, կամ քար–ա–փունջ>քար–ա–հունջ: Քիչ հավանական է, որ զանազան վայրերի քարերի էական հատկանիշ համարվեր  հնչելը  կամ  հնչուն լինելը:  Քարափունջը  կեղծ ստուգաբանություն է, քանի որ  փունջ բառը հայերենի ոչ մի այլ տարբերակի հնչյունական օրենքներով  հունջ չէր կարող դառնալ:  Բարբառում p>հյ. հ անցումը  տեղի է ունեցել մի քանի  հազարամյակ  առաջ և այլևս չի կրկնվել, և այն գրեթե փոփոխության չի ենթարկվել  հատկապես բառասկզբում/տես Հր. Աճառյան, 1971,516,545/: Քարանունչ  բառաձևը, որը նշվում է  նաև տեղանունների բառարանում,  հավանական է, որ արտասանական տարբերակ լինի:  Եվ որպես այդպիսի տարբերակ  լեզվաբանորեն  դիտարկում է.  Հայերենում քիչ չեն այն  բարդ կամ ածանցավոր բառերը, որոնց այս կամ այն արմատը  առանձին բառով վկայված չէ: Հայերենում ունենք հուն՝  գետի մեջ ծանծաղ տեղ, որից կարող է մարդ անցնել: Այսինքն՝  ելք, հնարք, որը ծագում է  հնդեվրոպական  *pent-ոտք  դնել, գնալ   արմատի  *pont տարբերակից: Համեմատաբանները հնդեվրոպական լեզվում վերականգնում են *-io-> վերջածանց (ածականակերտ), որը  հայերենում հաճախ   արտացոլված է  ջ-ով`    հատկապես բաղաձայնից հետո դիրքում:  Հետևաբար կարելի է ենթադրել, որ եղել է  եթե ոչ հնդեվրոպական  լեզվաընդհանրություն, ապա գոնե հայերենն ընդգրկող մի լեզվատարածք, որում գործառվել է *pont-io-ածանցավոր  ձևը: Այս  վերջինից էլ հայերենում  առաջացել է  հունջ  բառը` անցում, բացվածք, անցք   իմաստով[32]:
Հրաչ  Մարտիրոսյանը  Քարունջ/Քարահունջ տեղանվան ստուգաբանական քննությունը համակարգում է՝ նշելով, որ   Քարունջ տեղանունը կազմված է քար և ունջ բաղադրիչներից: Երկրորդ բաղադրիչի  իմաստային երեք  զարգացում է  առանձնանշում.  1) ունջ՝   տակ, խորք, հատակ, գետնի տակը իմաստներով,  2) ունջ՝   գանձ նշանակությամբ  և 3) ունջ՝  մուր, ժանգ իմաստով (տես ՀԱԲ 3. 604-605): Ապա հիմնավորում է, որ   այդ երեք համանունների ծագումնաբանական կապն անհնար չէ, այսինքն՝  դիտում է որպես համարմատ  համանուններ, և  եթե առաջինն ընդունվի  որպես ելակետային ու  երկրորդն ու երրորդը բխեցվեն առաջինից՝ կենթադրվի «գետնի տակ թաղված գանձ» և «տականք, նստվածք» բնիմաստները:  Ապա  վկայակոչելով  Ալ. Մարգարյանի  ստուգաբանությունը, ով հ– ի  առկայությունը հետագա  սկզբնահավելում էր  համարում՝   նշում է, որ    ունջ բառը՝ «տակ, խորք, հատակ» իմաստով   հունջ/հօնջ տարբերակով  չի պահպանվել ոչ Գորիսի ու Ղարաբաղի, ոչ էլ որևէ այլ բարբառում: Այդպես նաև  ունջ-ի մյուս՝ «մուր, ժանգ» իմաստն ունեցող համանունի բարբառային ոչ մի ներկայացուցիչ այդպիսի նախահավելված հ- չունի, այսինքն՝ չկան *հունջ կամ *հօնջ ձևեր, այլ կան միայն ունջ և օնջ: Ու Հ.  Մարտիրոսյանը   նշում է, որ հ հնչյունն այստեղ պարզապես երկու ձայնավորների միջև առաջացող հորանջ է: Քանի որ Քարահունջ-ի դեպքում կապվող ձայնավորներից (-ա-ու-) երկրորդը շրթնային է: Հորանջի այլ դեպքեր առկա են նաև Ղարաբաղի բարբառում. ինչպես՝  էրկու-հ-ինջի հնչարտասանությամբ[33]:     Մարտիրոսյանի  այս վերջին  դիտարկումը  նաև  մեր  համոզումն է:
Բնականունը  բարբառում,    հատկապես  թեքված  ձևերում,  զուգահեռաբար  հանդես  է գալիս Քրունջ  և  Քրահունջ  ձևերով. ինչպես՝    Քըրունջա/Քըրհունջա . վերջինս  ավելի  մեծ հաճախականությամբ: Կարծում ենք,   հնարավոր  է Քարունջից  Քարահունջ  զուգաձևի  առաջացումը, որովհետև Քարահունջ  ձևը,  իրավաբանական-փաստաթղթային  վավերություն  ստանալով,   ժամանակի հոլովույթում կարող  է  սահմանափակել  նախնական տարբերակի    գործածությունը:  Ակնհայտ է, որ ի սկզբանե  բնականվանումը  խոսակցական լեզվում է մկրտություն   ստանում, ապա  վավերացվում  գրավոր փաստաթղթով: Իսկ  այդ փոխադրությունը  թե՛ հնչյունական փոփոխությամբ և թե՛  հնչյունական հավելումով  կարող է    կատարվել:
Անշուշտ,  արցախյան ու  սյունյաց այս  անունները միմյանց  հետ կապ  ունեն:  Այդ կապը  պայմանավորված  չէ  մեկը  մյուսից  առաջացմամբ, այլ    աշխարհագրական նույնական նկարագրով  կամ  բնակության վայրի, տեղանքի   նույնական բնութագրով  և    ընկալման  նույնականությամբ  ու  նաև  ժամանակի ընթացքում հնչյունական  համապատասխանեցումով:
2. Մի  բնակավայրից  մեկ  այլ բնակավայր տեղափոխվելու    և համապատասխանաբար  անվանումը  փոխադրելու    իրողությունն  են վկայում  Խնածախ  բնականվան համանուն զույգը:
Սյունյաց  Խնածախը  պատմական աղբյուրներում  Խանածախ  ու  Խոնածախ  տարբերակներով  է  նշվում:
Օրբելյանի Պատմության հին ձեռագրերում      վկայված  է  միայն Խանածախ[34], որ ուշ շրջանի առանձին ձեռագրերում և տպագրություններում ներկայացվում է  Խոնածախ ձևով կամ տարընթերցվածքով:  Ղ. Ալիշանը դա նախաձև է ճանաչել գրելով. § Յետին  գիւղ Հաբանդայ  ի հիւսիսակողմն` ի խաղս վտակաց Ագօղլան  գետոյ,  չորիւք  մղոնօք  ի Հս. Մ. Տեղոյ, ի գեղեցիկ ձորակի`  է  հինն Խոնածախ, այժմս  Խնածախ ձայնեալ…¦[35]: Ղ. Ալիշանը  երբեմն գործածում նաև Խանածախ անվանաձևը, որը և մյուս`  Խոնածախ և  Խնածախ   ձևերի համեմատությամբ   նախնական են ճանաչել բառարանագիրներ Ս. Էփրիկյանը[36] և  Համբ. Առաքելյանը [37]:  Վերջինս  անվան տեղեկանքն  այսպես է  ներկայացնում. 1) ԽԱՆԱԾԱԽ  կամ Խնածախ.  գյուղ  Սյունյաց Հաբանդ գավառի/Զանգեզուրի/ մեջ  և   2)Հայաբնակ գյուղ  Արցախի Խաչեն գավառի մեջ, որի բնակիչները  1686-ին վերոհիշյալ Խանածախ գյուղից  են գաղթել  այստեղ.  այժմ ունի  563 բնակիչ կամ 85  տուն՚[38]:  Ալ. Մարգարյանը,  հիմք  ընդունելով   այս  վկայությունները, հանգում է  նրան, որ  գյուղի նախնական  գրական  անունը  Խանածախն է, որը հադակապով իսկական  բարդություն է՝  խան և  ծախ  հիմնական ձևույթների բաղադրությամբ:   Ըստ  նրա՝  վերջին   ծախ բաղադրիչը ծախել-ի, իսկ   առաջին բաղադրիչը     ծագմամբ  ու  նշանակությամբ  անհայտ է  համարում[39]:
Արցախյան  Խնածախի  մասին  Մ. Բարխուտարեանցը  գրում է, որ    գյուղանունն  Արցախում է  հայտնվել  Սյունիքից, երբ բնակիչները  «Մեծ  Սիւնեաց  Խանածախ  գիւղից  1686թ.  տեղափոխվում են Ջրաբերդ  և  հետո  բանակութիւն հաստատում  գիւղումս»[40]: Իր  մեկ  այլ հրապարակման մեջ  Բարխուտարեանցն այլ տեղեկություն է  հաղորդում՝ նշելով, որ  «120  ընտանիք  քաջեր  1770 թ.   Ջրաբերդից  տեղափոխվում են Խաչեն  և  հիմնարկում  Խանածախ  գիւղը, որի մէջ  բնակվում են 50  ընտանիք»:[41] Նույնը հավաստում է  նաև  Ս. Մելքումյանը՝  նշելով, որ  բնակիչները եկել են Զանգեզուրի Խնածախ գյուղից, հիմնադրել այն և  անվանել իրենց հին բնակավայրի անունով: Այժմյան  Խնածախի  պատմությունն սկսվում է  1770-ական թթ.[42]:
Գյուղանվան ստուգաբանությունը   Հ. Խաչատրյանը ներկայացնում  է  խանձ  և ցախ  բաղադրիչների  տրոհությամբ՝ Խանձացախ՝    կրակարան իմաստով[43]: Ա. Բեկնազարյանցը  Խնածախին  «Փոքր  խմհատ»՝  անտառից  կտրված  իմաստով,   անունն է  տալիս[44]:  Իսկ    Ս. Սարգսյանը նշում է, որ   խան  և  ծախ  բաղադրիչներից է կազմված  անվանումը, առաջինը   պարսկական խան բառն է, որ նշանակում է «իջեւան, օթեւան ուղեւորների համար  քարվանսարայ»[45]:  Իսկ  ծախ-ը  համարում է  կաս-ի  հնչյունափոխված  տարբերակը, որը  նշանակում էր   «հին, սուրբ, աստվածային»:  Ու  հավելում է, որ ծախ-ն այդ  դեպքում   կարող  էր  ունենալ  ծախսել, վաճառել, առևտուր  անել նշանակությունները, այսինքն՝  կայանատեղ, որտեղ   նաև    առևտուր է  կատարվել, սակայն,  նկատի  առնելով տեղանունների առաջացման սկզբունքները, Ս. Սարգսյանը  հակված է    պնդելու  առաջին տարբերակը[46]:   Կասկածելի է բառեզրերի իմաստային այդպիսի   միավորումը: Մյուս  կողմից  էլ՝  պարսկական ծագման ոչ  այնքան հին՝ խան  և  կաս-ծախ՝   սուրբ  ու  աստվածային  իմաստով, հնչյունափոխությամբ հնագույն բառամիավորի  բաղադրությունը    ժամանակային համընկնման  առումով    անհավանական է: Հնչյունափոխական այդպիսի  իրողությունը կարող է վկայել  բառամիավորի  բազմադարյա   կենսագրության մասին, ինչը  քննվող դեպքին չի համապատասխանում:   Առաջին բաղադրիչի  հետ կապված՝   մենք  առավել հակված  ենք  պահլավական  ծագման * xuān ( նոր հնչումով՝ xān  և xōn)` խան/ բառամիավորի  առանձնացմանը[47], որը  հայերենում և  հայերենի բարբառներում  ուներ՝  սեղան, ափսե , տաշտ,  սինի  նշանակությունները:     Ընդ  որում, այս  բառը, ինչպես  նշում է  Հր. Աճառյանը,   հայերենում հանդես  էր գալիս  խօն, խուն   ձևերով[48]:   Բնականվան  Խոնածախ  վկայությունն էլ  կարող է  նաև  այդ  տարբերակի    արտահայտությունը  լինել: Իսկ  երկրորդ  բաղադրիչը, հնարավոր  է, ծախ  բայարմատն է, այդ  դեպքում այն կարող էր  նշանակել  վայր, որը բնութագրվում էր  կարասիքի    արտադրությամբ ու վաճառքով:
Արցախի  և  Սյունիքի  ներկայիս  բնականվանացանկերում  բանականունն արձանագրված է  Խնածախ  հնչատարբերակով:
Անվան  տեղափոխության արտահայտություն և այդ  հիմքով  առաջացած  համանունության  օրինակ է     Առաջաձոր բնականունը: Այս    բնականվան պատմական տեղեկանքը  Արցախից   Սյունիք  տեղափոխվելու  և  նույնանուն բնակավայր  հիմնելու  իրողությունն   է  հավաստում:
Արցախի  Առաջաձորը «գիւղ  է Արցախի  Պարզկանք  գաւառի  մէջ՝  Չիլէթ  սարի  հարաւային ստորոտում»[49]: Ս. Մելքումյանը  նշում է, որ այժմյան գյուղի պատմությունն սկսվում է 10-րդ դարից:  Նրանց նախնիները բնակվել են Տակաթազ և Փլուսանց շեն բնակատեղիներում: Հետագայում այդ վայրերից իջել են, բնակություն հաստատել  ցածրադիր մասում, որի դիմաց ձգվում է  մի անդնդախոր ձոր: Այստեղից էլ` Առաջաձոր` առջևում ձոր է[50]: Ըստ  Սլ. Սարգսյանի՝ Առաջաձոր՝  առաջը  ձոր, համապատասխանում է  նախկին բնակավայրի  տեղադրությանը[51]: Անվանումն այդպես  է բացատրում  նաև  Ս. Ջալալեանցը[52]՝  ավելացնելով, որ  11-րդ  դ.  մի գրչագիր   ավետարանում նշված է  Առջաձոր:  Այդպես   է  ներկայացնում նաև  Հայկունին[53]:
Սյունյաց  Առաջաձորի  տեղեկանքում  նշվում  է, որ  գյուղը գտնվում էր պատմական Սյունիքի Բաղք (հետագայում՝ Աճանան) գավառում։ Բնակիչների նախնիների մի մասը բնիկ է, մյուսը եկել է տարբեր տեղերից՝ Ղարաբաղի Առաջաձոր գյուղից (1760-70թթ.), Գողթնից (1805-1806թթ.), Ղարադաղից (1829թ.)[54]։ Ըստ  այդ  տեղեկության՝ հավաստվում է, որ  առաջին տեղափոխվածները  Արցախի  առաջաձորցիներն են  եղել: Ալիշանը Արջաձոր  է  նշում[55]: Եվ  Սյունյաց  Առաջաձորի  աշխարհագրական  նկարագիրը  տրվում է  որպես  անտառապատ գյուղ[56]: Մի կողմից՝  հնարավոր  է՝  գյուղի   նախնական անվանումը Արջաձոր  էր,  ապա  առաջաձորցիների  տեղափոխությունից  հետո  համահունչության արդյունքում նույնացվել է, առավել  ևս,  որ  թե՛  Արջաձորի  և  թե՛  Առաջաձորի  բարբառային(և՛  Արցախի,  և՛  Սյունիքի բարբառներում)  արտասանությունը  նույնական է՝  Ըռչածօր/Ըրչածօր: Մյուս  կողմից՝ որևէ  փաստարկով  չի հերքվում, որ  նախանվանումը   Առաջաձոր  էր,  ու  անվանադիրներն էլ Արցախի  առաջաձորցիներն   են եղել,  իսկ  Ալիշանի՝ Արջաձոր  վկայությունը  կարող է  Առաջաձորի  բարբառային տարբերակի  գրականացված  արձանագրությունը  լինել: Երկու  դեպքում էլ  բնականվան ծագումը կապվում  է  Արցախի  Առաջաձորի  անվան հետ:
Իսկ  ահա    Դաստակերտ  բնականվան  համանունությունը  տարաժամանակյա  կտրվածքով է  առանձնանշելի: Բառակազմական վերլուծությամբ դաստակերտ  բառամիավորը  բաղադրվում է դաստ  և կերտ  բաղադրիչների:  Լ. Հովհաննիսյանը  նշում է, որ  այդ  երկու       եզրերն էլ  իրանական փոխառություններ  են.  դաստ՝   ձեռք  և  կերտ՝  գործ,  շինություն՝   kar,  kr՝  «անել, պատրաստել»  արմատից: Ընդ  որում «կերտ-ը  5-րդ  դարում արդեն յուրացված  փոխառություն էր, իսկ  դաստ-ը շատերի համար հասկանալի չէր,  և գիտակցվում էր  որպես  օտար, թարգմանելի բառ»[57]: Իբրև  տեղանուն՝  Դաստակերտը   պարզ  և    անտրոհելի  բառամիավոր է,  ու  անվանադրման  հիմք  է դարձել՝ իր բառիմաստային  դաշտով որպես  ամբողջական   կառույց      «ներբերվելով»: Ասվածի հիմնավորումն է նաև   Լ. Հովհաննիսյանի  այն հաստատումը, որ   դաստ  բառով  փոխառություններն  ամբողջական փոխառություններ  են[58] :
Արցախի  Դաստակերտն  այսօր    հուշարձան է. «Ջրաբերդ  գաւառի  մէջ  աւերակ գիւղատեղի, յորւոմ կայ  կիսաւեր  եկեղեցի  եւ  հանգստարան»[59]:  Պատմական  արձանագրություններում  նշվում է Դաստակերտ, Դաստագյուլ  նաև  Դաստագիր[60]:  Սա,  իհարկե,  վերաբերում է  Դաստակերտին, որի  մասին  հաղորդում    է  Մ. Կաղանկատվացին[61]: Նա  գրում է, որ  Վաչագան  թագավորը /5-րդ դար/ Խնչիկ անվամբ  մի փոքր  դուստր  ուներ, որի անունով էլ կառուցում էր  դաստակերտ[62]:  Հայկունին նախանվանում է  դիտում Դաստագյուղը՝  դա  բխեցնելով  Վաչագան  թագավորի  համանուն աղջկա  անունից[63]: Մ. Բարխուդարեանցը վկայում է  Դաստակիւլ/Դաստակերտ-ավերակ գյուղատեղի/[64]:
Սյունյաց  Դաստակերտն այսօր  բարեշեն  քաղաքային  համայնք  է: Այն հնում Ծղուկ  գավառի  գյուղ  էր:  Այդ  անվամբ  բնականուններ  են նշվում    նաև  Սյունիք  աշխարհի   Բաղք-Քաշունիք  և  Գեղարքունիք  գավառներում[65]:
Արցախի    նորօրյա  Նորաշենիկը [66] Քաշաթաղի  շրջանի բնակավայր է: Օրբելյանը Սյունիքի  Բաղք, Կովսական և  Ճահուկ  գավառներում   այդ  անվամբ 3 բնակավայր  է նշում[67]:  Կովսականի Նորաշինիկը   Ղ.  Ալիշանի ու  այլ  աղբյուրներում  վկայված  էր  Թազաքենդ[68]օտար  անվամբ, որը  հայերեն  անվան      թարգմանությունն էր: Պատմական տվյալները  վկայում են, որ Նորաշենիկը հնագույն  բնականուն է,  և նոր  շրջանում  այն վերստին  անվանադրվել է: Նույնանուն  բնակավայր   առկա  է  նաև Կապանի  տարածաշրջանում:
Այդպիսի  բնականուն է  նաև  Դիցմայրին:   Անունը  Դից  Մայրի  բաղադրիչներով  է տրոհվում:  Բառակազմական  պարզագույն վերլուծությամբ  այն  նշանակում է  Աստվածների  անտառ:  Այն, որ  այդ  տարածաշրջանն  անտառածածկ  է  ու առասպելական հմայքով,  այսօր  էլ  իրողություն է:    Ըստ  Յայսմաւուրաց՝  կը  թուի, թէ  այս  անուամբ լեռ կայ  Այրարատայ  Գաբեղենից   գաւառի  մէջ. սուրբ  Վարոսն  «բնակեցաւ  յանձաւս   լերանցն, որ կոչի  Դից  Մայրի»: Ապա   անվան դիմաց   հղվում է՝  տես՛  Կովսական[69]:  Ստեփանոս  Օրբելյանն էլ     Կովսականի  գավառի  բնականվանացանկում է ներկայացնում  Դից  մայրին [70] :
Արցախի  Քաշաթաղի  շրջանի  ներկայիս  Դիցմայրին   պատմական  բնականվան  վերակենդանացման արդյունք   է. այն  Մեշադիիսմայլիի   վերանվանումն է,  իսկ  Սյունիքի Դիցմայրին  Ղարաչիմանի  վերանվանումն է/1991թ./ [71]: Այսօր  երկու բնակավայրերն էլ  շեն  են:
Բնականաբար,  վերանվանումների  դեպքում  պատմական  իրողությունները  միշտ  չեն  հաշվառվում, ու   այդ  դաշտում  մի նոր  երևույթ  է  սկզբնառվել. պատմական անվանումները  վերականգնվում են  եթե  ոչ պատմական  ու տեղագրական ճշգրտությամբ,   ապա   գոնե  անվան  վերակենդանացմամբ այդ  իրողությունների  վերարձանագրությամբ :
Քննելով  Արցախ-Սյունիք տարածաշրջանի  համանուն  բնակավայրերի   պատմական  տեղեկանքները՝  հավաստվում է այն իրողությունը, որ մի դեպքում՝ պատմական պայմանների  նույնականությունն էր առկա,  և  այդ  դեպքում    դա բխում էր տեղանվանական  նույնական  համակարգի  ընդհանուր  օրինաչափություններից  ու հաստատում թե՛  նույնացեղ հանրության  բնակության  իրողությունը  և  թե՛ տեղանվանական  միևնույն համակարգին նրանց  պատկանելությունը, մյուս  դեպքում՝   վերաբնակեցման գործոնն  էր   հիմքը, երբ, պատմահասարակական  իրողություններով   պայմանավորված,   թափառիկ  ու  կրկնվող  են դարձել անվանումները:
Բնականունների  համանունության   սկզբնապատճառային  հիմքերի  քննությամբ նաև  բացահայտվում են  թե՛  առկա  պատմահասարակական, աշխարհագրական  իրողությունները, թե՛ տվյալ ժամանակաշրջանի   իրողությունները և   թե՛ դրանց նկատմամբ ունեցած  հասարակության  վերաբերմունքն ու ընկալումները:
[1] Մելիք  Բախշյան  Ստ. , Բարսեղյան Հ. ,  Հակոբյան  Թ., Հայաստանի  և հարակից  շրջանների  տեղանունների բառարան, հ. 3, Ե.1986, էջ 297:
[2] Ղ. Ալիշան, Սիսական, Տեղագրութիւն Սիւնեաց  աշխարհի, Վենետիկ, 1893, էջ  254-255:
[3] Հիւբշման Հ.,  Հին հայոց տեղւոյ անունները : Հայոց աշխարհին պատմական տեղեկագրութեան մասին ուսումնասիրութիւններով /Թարգմ.` Հ. Բ. Պիլէզիկճեան. – Վիեննա: Մխիթարեան տպարան, 1907, էջ 100-101:
[4] Նույնը, էջ 366:
[5] Մելիք  Բախշյան  Ստ. , Բարսեղյան Հ.,  Հակոբյան  Թ., նշված  աշխ., հ.1, Ե.1986, էջ 2:
[6] KaпaHцяH Гp., ИcTopиko-лиHrBиcTичeckиe  paбoTы, K Haчaлe иcTopии  apMяH,  Изд. Akaд. Hayk ApM. CCP, EpeBaH, 1956, cTp. 415.
[7] Հախվերդյան Սերգեյ,  Մեծ  Հայքի  Սյունիք  նահանգի  Հաբանդ  գավառանվան  ստուգաբանության   նոր  փորձ,  Հայոց  պատմության հարցեր 8, Երևան  2007,  էջ 19:
[8] Ումառյան  Ս., Սյունիքը  դիցարան, Ե., 1981, էջ  37-38:
[9] Հարությունյան  Լ., Նշխարներ Արցախի բանահյուսության, Չորրորդ գիրք, «Դիզակ Պլյուս», Ստեփանակերտ, 2009, էջ 269:
[10] KapareзяH  A.A., K  эTиMoлorии  ToпoHиMa  AбaHд, Լրաբեր հասարակական գիտությունների, N1, 2000, էջ 160-165:
[11] Հարությունյան Բ., Մեծ  Հայքի  Սյունիք  աշխարհն   ըստ   >-ի, ՊԲՀ, 2003, թիվ 1, էջ 231:
[12] Գայսերյան  Վ.Ա., Սեպագիր աղբյուրներում հանդիպող  մի քանի երկրների տեղադրությունը, Պատմա-բանասիրական հանդես, հ. 1, 1985, էջ 213:
[13] Հախվերդյան Սերգեյ,  նշված  աշխ.,  էջ  16-20:
[14] Անանիա  Շիրակացի, Մատենագրություն, թարգմ.,  առաջաբանը  և  ծանոթագր. Աբրահամյան Ա.  և Պետրոսյան  Գ., Ե., 1979,  էջ  295:
[15] Մակար  Բարխուտարեանց, Արցախ, Բագու, 1895, էջ 23:
[16] Փաւստոսի Բիւզանդացւոյ, Պատմութիւն Հայոց, Թիֆլիս, 1912, էջ 23-24:
[17] Ալիշան, Արցախ, էջ 10:
[18] Հիւբշման Հ.,  նշվ.  աշխ., էջ 100-101:
[19] Երեմյան  Ա.Տ., Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, Հայկ. ՍՍՌ ԳԱ հրատ., Եր., 1963, էջ 70:
[20] Հարությունյան Բ.Հ., Արցախի, Հայոց Արևելից կողմերի  և Ղարաբաղի  տարածքի հարցի շուրջը, Պատմա-բանասիրական հանդես, 1994, N 1-2, էջ 258, ISSN 0135-0536
[21] Մովսես Կաղանկատվացի, Պատմութիւն   Աղուանից աշխարհի,  քննական բնագիրը և ներածությունը` Վարագ Առաքելյանի,  Երևան 1983, էջ 72-73:
[22] Բ. Ուլուբաբյան, Արցախի պատմությունը սկզբից մինչև մեր օրերը, Ե., 1994, էջ 31:
[23] Հ. Բեգլարյան, Ամարասի  հովտի  հուշարձանները, ԼՀԳ, 1974, հ.2, էջ  92:
[24] Սարգսյան  Սլ. Արցախի բնակավայրերը/ստուգաբանություններ/, Երևան, 2017, էջ 78:
[25] Մելքումյան Ս.  Ա.,  Լեռնային Ղարաբաղ, Ե., 1990, էջ 221:
[26] Աբրահամ  կաթողիկոս  Կրետացի, Պատմագրութիւն  անցիցն  իւրոցն ու  Նատիր –Շահին, Վաղարշապատ, 1870, էջ  75:
[27] Ղ. Ալիշան, Սիսական, Տեղագրութիւն Սիւնեաց  աշխարհի, Վենետիկ, 1893, էջ  262:
[28] Մարտիրոսյան Հ., Քարահունջ–Stonehenge առասպելի  վերջը, 2011, էջ  11-16:
[29] Մարգարյան Ալ., Մի քանի տեղանունների ծագման մասին, Պատմա-բանասիրական հանդես, հ.4, 1988, էջ 129, ISSN 0135-0536:
[30] Հախվերդյան, Ս. և  Քումունց, Մ. (2006) Ստ. Օրբելյանի հիշատակած մի քանի տեղանունների ստուգաբանության և տեղադրության հարցեր. Լեզու և լեզվաբանություն = Языk и языkoзHaHиe = Language and linguistics, № 1-2. pp. 63-68. ISSN 1829-0183:
[31] Пapиc M.ГepyHи, ДoиcTopичeckaя  kaMeHHaя  oбcepBaTopия KapaxyHдж-KapeHиш,  ՀՀ ԳԱԱ  զեկույցներ,  98(4), 1998, էջ  307-328. ISSN 032-1339
[32] Մ. Աղաբեկյան, Քարահունջ,  Ջահուկյանական ընթերցումներ, Հր. Աճառյանի   ծննդյան  135-ամյակին  նվիրված հանրապետական  նստաշրջանի  զեկուցումներ, Երևան, 2011,  էջ  47-53:
[33] Մարտիրոսյան Հ., Քարահունջ–Stonehenge առասպելի  վերջը, 2011, էջ  11-16:
[34] Մաշտոցի անվան Մատենադարան, ձեռ. N 6271, էջ 335, N 5501, էջ 342:
[35] Ղ. Ալիշան, Սիսական, Տեղագրութիւն Սիւնեաց  աշխարհի, Վենետիկ, 1893, էջ  264:
[36] Էփրիկյան Ս., Պատկերազարդ  բնաշխարհիկ բառարան, հ.1, Վենետիկ, 1905, էջ 130,131, 181, 193:
[37] Առաքելյան  Համբ., Հանրագիտական բառարան, հ.1, Թիֆլիս, 1915, էջ 1035:
[39] Մարգարյան Ալ., Մի քանի տեղանունների ծագման մասին, Պատմա-բանասիրական հանդես, հ.4, 1988, էջ 126-127, ISSN 0135-0536::
[40] Բարխուտարեանց  Մ., Արցախ,  էջ  152:
[41] Բարխուտարեանց  Մ.,  Պատմութիւն Աղուանից  Բ, Երևան,  1907,  էջ  104:
[42] Մելքումյան Ս.  Ա.,  նշվ. աշխ., էջ 132:
[43] Խորհրդային Ղարաբաղ, 1991, թ. 289:
[44] Բեկնազարեանց  Ա., Գաղտնիք  Ղարաբաղի, ՍՊ, 1886, էջ  121:
[45] Ստ. Մալխասեանց,  Հայերեն  բացատրկան բառարան, Երևան, 1986, էջ  400:
[46] Սարգսյան Սլ., նշվ. աշխ., էջ  41:
[47] Աճառյան Հ., Հայերեն արմատական բառարան, Երևանի համալսարանի հրատ., Երևան, հ.2, էջ  327
[49] Էփրիկյան Ս., նշվ.աշխ., , հ.1, էջ 244:
[50] Մելքումյան Ս.  Ա.,  նշվ. աշխ., էջ 178-179:
[51] Սարգսյան  Սլ., նշվ. աշխ.,  էջ  115:
[52] Ս. Ջալալեանց, Ճանապարհորդութիւն  ի մեծն Հայաստան, Բ, էջ  240:
[53] Եղիշե  ավագ  քահանա  Գեղամյանց/Հայկունի/, Ուղեգնացական ակնարկներ, Երևան, 2010, էջ 76:
[54]  Մելիք  Բախշյան  Ստ. , Բարսեղյան Հ.,  Հակոբյան  Թ., նշվ.աշխ.,  էջ 319:
[55] Ղ. Ալիշան, Սիսական, Տեղագրութիւն Սիւնեաց  աշխարհի, Վենետիկ, 1893, էջ  275:
[56] Մելիք  Բախշյան  Ստ. , Բարսեղյան Հ.,  Հակոբյան  Թ., Հայաստանի  և հարակից  շրջանների  տեղանունների բառարան, հ. 3, Ե.1986, էջ էջ 319:
[57] Հովհաննիսյան Լ. Շ., Հատուկ անունների մեկնությունները  Մ. Խորենացու «Հայոց  պատմության»  մեջ, ՀՀ  ԳԱԱ  «Գիտություն» հրատ., Ե., 2013, էջ 24-25:
[58] Հովհաննիսյան Լ.Շ., նշված  աշխատությունը,  էջ  24:
[59]Էփրիկյան Ս., նշվ.աշխ.,  հ.1, էջ 579:
[60] KoчapяH  Г., HaropHый  Kapaбax, cTp. 50.
[61]Մ. Կաղանկատվացի, Պատմություն Աղվանից  աշխարհի, էջ  62,261:  Ա-Դո,  էջ  109:
[62] Մ. Կաղանկատվացի, Պատմություն Աղվանից  աշխարհի, էջ  62:  Մ. Բարխուտարեանց, Արցախ, էջ  427: Ա. Բեկնազարեանց, Գաղտնիք  Ղարաբաղի, ՍՊ. 1886, էջ  119:
[63] Եղիշե  ավագ  քահանա  Գեղամյանց/Հայկունի/, Ուղեգնացական ակնարկներ, Երևան, 2010,  էջ  44:
[64] Բարխուդարեանց Մ.  Եպս., Արցախ, Ամարաս,  Ե., 1996, էջ  142:
[65] Մելիք  Բախշյան  Ստ. , Բարսեղյան Հ.,  Հակոբյան  Թ., նշվ. աշխ.,  հ.2, էջ 38:
[66] ԼՂՀ  վարչատարածքային բաժանման մասին օրենք, 1998թ., հունիսի  26, ՀՕ-15/հավելված  2/:
[67] Օրբելյան Ստ., Սյունիքի  պատմություն,  Սովետական գրող, Ե.,  1986, էջ  400-404:
[68] Ղ. Ալիշան, նշվ.աշխ.,, էջ  287:
[69]Էփրիկյան Ս., նշվ.աշխ.,  էջ 607:
[70] Օրբելյան Ստ., նշվ.աշխ.,  էջ  402:
[71] Հայաստանի  Հանրապետության բնակավայրերի  բառարան, ՀՀ կառավարությանն  առընթեր  անշարժ  գույքի  կադաստրի  պետական կոմիտե, Գեոդեզիզայի  և   քարտեզագրության կենտրոն,  Երևան, 2008,  էջ 69:
Տեսնել հեղինակի բոլոր գրառումները
Previous: Առաքել վարդապետ Կոստանդյանց. «Արցախի պատմութիւն». «Լենկթեմուրի պատմությունը…»
Next: Առաքել վարդապետ Կոստանդյանց. «Արցախի պատմութիւն». «Մեր Եսայի նախարարի քաջությունը…»
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Իրանի և տարածաշրջանի  պատմական որոշ քարտեզներ (պարսկական աղբյուր)
Իրանի և տարածաշրջանի  պատմական որոշ քարտեզներ (պարսկական աղբյուր)
Աղահեճք գավառի Հայելեակ բնակավայրը Վաղատուր գյուղի Հալաք թաղամասն է
Աղահեճք գավառի Հայելեակ բնակավայրը Վաղատուր գյուղի Հալաք թաղամասն է
Բաժիններ Ընտրել կարգը «Տավերս»  (16) Ազգագրություն  (50) Աղահեճք  (7) Այլախ  (1) Աշխարհագրություն  (23) Աշոտ Սիմոնյան  (3) Ավանդազրույցներ  (59) Արկադի Ծատուրյան  (6) Արվեստ  (5) Արցախ  (26) Արցախյան ազատամարտ  (10) Բաղք  (10) Բանահյուսություն  (54) Գևորգ Ստեփանյան  (6) Գիտաժողովներ  (18) Գիտական գործունեություն  (56) Գլխավոր  (39) Գլխավոր  (10) Գուսան Աշոտ  (3) Գրականություն  (42) Գրիշա Սմբատյան  (13) Դասընթացներ  (52)    Ֆրանսերեն դասեր  (52) Զանազան  (56) Զոհրաբ Ըռքոյան  (81) Ընտանիք  (5) Ժիրայր Միրումյան  (4) Ինգա Մարգարյան  (5) Լեզվաբանություն  (75) Լուսինե Ներսիսյան  (6) Խոհանոց  (4) Ծղուկ  (1) Կենցաղ  (8) Կովսական  (4) Հաբանդ  (4) Համագործակցություն  (1) Համլետ Գևորգյան  (6) Հասարակություն  (2) Հիմնական  (12) Հնագիտություն  (34) Հրաչ Մարտիրոսյան  (4) Հրապարակումներ  (65) Ձորք  (1) Ճարտարապետություն  (15) Մալիկ Թելունց  (9) Մհեր Քումունց  (64) Պատմություն  (164) Ռազմաքաղաքական  (7) Սերգեյ Հախվերդյան  (19) Սերգեյ Ջհանգիրյան  (8) ՍՀՀԿ  (26)    Մեր մասին  (1) Սյունիք բնաշխարհ  (33) Սյունիքը արվեստում  (9) Սյունիքի հայագիտական նորություններ  (45) Տարածաշրջան  (15) Տեսանյութեր  (33) Քաշաթաղ  (68)
Պահոցներ Նշեք ամիսը Սեպտեմբերի 2022  (7) Օգոստոսի 2022  (6) Հուլիսի 2022  (12) Հունիսի 2022  (3) Մայիսի 2022  (3) Ապրիլի 2022  (8) Մարտի 2022  (2) Փետրվարի 2022  (6) Հունվարի 2022  (12) Դեկտեմբերի 2021  (20) Նոյեմբերի 2021  (19) Հոկտեմբերի 2021  (3) Սեպտեմբերի 2021  (21) Օգոստոսի 2021  (54) Հուլիսի 2021  (10) Հունվարի 2020  (1) Դեկտեմբերի 2019  (1) Նոյեմբերի 2019  (4) Հոկտեմբերի 2019  (2) Սեպտեմբերի 2019  (2) Օգոստոսի 2019  (8) Հունիսի 2019  (2) Մայիսի 2019  (9) Ապրիլի 2019  (6) Մարտի 2019  (8) Դեկտեմբերի 2018  (4) Նոյեմբերի 2018  (3) Հոկտեմբերի 2018  (9) Սեպտեմբերի 2018  (9) Օգոստոսի 2018  (8) Հունիսի 2018  (1) Մայիսի 2018  (4) Ապրիլի 2018  (8) Մարտի 2018  (11) Փետրվարի 2018  (2) Հունվարի 2018  (3) Դեկտեմբերի 2017  (6) Նոյեմբերի 2017  (1) Հոկտեմբերի 2017  (10) Սեպտեմբերի 2017  (12) Օգոստոսի 2017  (5) Հուլիսի 2017  (13) Հունիսի 2017  (5) Մայիսի 2017  (15) Ապրիլի 2017  (11) Մարտի 2017  (12) Փետրվարի 2017  (6) Հունվարի 2017  (2) Դեկտեմբերի 2016  (4) Նոյեմբերի 2016  (5) Հոկտեմբերի 2016  (6) Սեպտեմբերի 2016  (8) Օգոստոսի 2016  (11) Հուլիսի 2016  (12) Հունիսի 2016  (31) Մայիսի 2016  (5) Մարտի 2016  (1) Փետրվարի 2016  (4)
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Մեհտիշեն բնակավայրի անվան ծագումը
Մեհտիշեն բնակավայրի անվան ծագումը
«Տավերս» մշակութային հասարակական կազմակերպություն, Կապան Ծանոթանալ կենտրոնի աշխատանքներին
Վայոց ձոր Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Պ.գ.դ., պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ, Սիսիան-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Լրագրող, հասարակական գործիչ, ՄԵՐԱՆ ԼՂՀ Քաշաթաղի շրջանի պաշտոնաթերթի գլխավոր խմբագիր Ծանոթացեք հեղինակի նյութերին
Լեզվաբան, բ.գ.դ., պրոֆեսոր Ընթերցեք հեղինակի հաղորդումները
Պատմության ուսուցիչ, Վերին Շեն Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքների
Լեզվաբան, բ.գ.թ., Գորիս-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Բ.գ.թ., դոցենտ, Գորիսի պետական համալսարան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Պ.գ.դ., պրոֆեսոր, Երևան Ընթերցեք հեղինակի հաղորդումները
Պատմաբան, իրավաբան, պ.գ.թ., դոցենտ Ընթերցեք հեղինակի աշխատանքները
ՍՀՀԿ նախագահ, արևելագետ, թուրքագետ, լեզվաբան, բ.գ.թ., դոցենտ Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Պատմաբան, դոցենտ Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
ՍՀՀԿ անդամ, տ.գ.թ., Կապան-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոն Ծանոթացեք կենտրոնի աշխատանքներին
Université Lumière Lyon 2-ի ուսանող (մագիստրատուրա), Ֆրանսերենի դասավանդող Սովորեք ֆրանսերեն հեղինակի հետ
Գիտական ծրագրեր և հաստատություններ
ՀՀ ԿԳՆ գիտության պետական կոմիտե
Հասցե` ք. Երեւան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24,
ՀՀ ԳԱԱ նախագահության կենտրոնական շենք,
Հեռ.` +37410 521362, +37410 527343
Հայագիտական ուսումնասիրությունները ֆինանսավորող համահայկական հիմնադրամ
Հասցե` ք. Երեւան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24,
ՀՀ ԳԱԱ գլխավոր շենք,
Հեռ.` +37410 521362, +37410 527343
Մ. Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի գիտահետազոտական ինստիտուտ
Հասցե` ք. Երևան, Մաշտոցի պողոտա 53
ԵՊՀ Հայագիտական Հետազոտությունների Ինստիտուտ
ՀՀ, ք. Երևան, Ալեք Մանուկյան 1,
ԵՊՀ 2-րդ մասնաշենք, 5-րդ հարկ,
Հեռ.` + 37460 71-00-92
ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիա
Հասցե` ք. Երևան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոնի գրանցման համարն է՝ 211.171.1181249: Կենտրոնի անգլերեն անվանումն է՝ Syunik Armenological Research Center, ռուսերեն՝ ЦeHTp apMeHoлorичeckиx иccлeдoBaHий CюHиka:  Գործունեության ժամկետը՝ անժամկետ: Գրանցված է ՀՀ իրավաբանական անձանց պետական ռեգիստրի գործակալության կողմից: Կայքում հրապարակված նյութերի պատասխանատուն հեղինակներն են: Էլ. հասցե՝ syunhayhetkent@gmail.com
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոն © Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են: | MoreNews by AF themes.