hy hy en hy en hy en en hy en hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en de hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy ru ru en en en hy hy hy hy hy fr hy hy hy hy hy hy hbs_lat hy hy fr hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy ru hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy ru ru hy hy hy hy hy fr hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy pt hy hy hy hy fr hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy en hy hy de hy en hy hy de hy en hy hy de hy hy hy hy hy hy hy hy de hy en hy hy de hy en hy hy de hy hy hy de hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy ru hy hy hy hy hy hy ru hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy my hy hy hy hy hy fr
Սյունի իշխանական տունը 6-7-րդ դարերում – ՍՀՀԿ
Ժիրայր Միրումյան 27.01.2022 2 min read
Վասակ II-ին հաջորդել է Արտաշիրը (503-512 թթ.)` կառավարելով 9 տարի[8]: Նա Քաշունիք կամ Մյուս Բաղք գավառում 5 գյուղ է նվիրում Աղուանքի թագավոր Վաչագան II Բարեպաշտին (485-523 թթ.) ու նրա փեսա՝ պարսիկ արքայազն Աբլ Աբասին՝ նրանց կողմից կառուցված վանքի կարիքները հոգալու համար[9]: Նա Սյունիքի եպիսկոպոս Մուշեի հետ մասնակցել է Հայոց կաթողիկոս Բաբգեն I (490-516 թթ.) կաթողիկոսի կողմից 506 թ. հրավիրված Դվինի եկեղեցական ժողովին[10]:
Բաբգեն III-ի մահից հետո 13 ամյա ընդմիջումից հետո Սյունիքի տանուտեր է դառնում նրա որդի Հովհան I-ը (536-554 թթ.), որին Ստեփաննոս Օրբելյանը տալիս է 18 տարվա իշխանություն[21]: Հովհանի և նրա անմիջական հաջորդներ Վասղուղի (554-555 թթ.) ու Գրիգոր I-ի (555-565 թթ.) մասին մեր տեղեկությունները սահմանափակվում են Ստեփաննոս Օրբելյանի ընդամենը մեկ հիշատակությամբ[22]: Կարծում ենք, որ նրանք Հովհան I-ի որդիներն էին և հաջորդաբար Սյունիքի տանուտիրական գահին հաջորդեցին իրար: Հովհանի կառավարման վերջին տարում` 554 թ. Սյունիքի Պետրոս եպիսկոպոսը մասնակցեց Դվինի 2-րդ եկեղեցական ժողովին[23]: Հնարավոր ենք համարում, որ այդ ժամանակ Հովհան I-ը մահացել էր, իսկ նրա հաջորդ Վասղուղը դեռևս չէր նշանակվել իշխան: Դրանով կարելի է բացատրել նշված ժողովին Սյունիքի իշխանի բացակայությունը[24]: Ստեփաննոս Օրբելյանի այն վկայությունը, թե Դվինի ժողովին մասնակցել է Սյունիքի իշխան Միհր Արտաշիրը[25], ինչպես իրավացիորեն նկատել է Ա. Աբրահամյանը, իրականում վերաբերում է Դվինի 584 թ. ժողովին[26]:
Հակված ենք կարծելու, որ ընդունելի չէ Ն. Ակինյանի այն ենթադրությունը, ըստ որի՝ Վահան Սյունին և Վասակ Սյունին նույն անձնավորությունն են[29]: Ընդունելի չէ հատկապես Ն. Ակինյանի կազմած 6-րդ դարի Սյունիքի իշխանների տոհմապատկերը, որտեղ շփոթված են 5-րդ և 6-րդ դարերի Սյունիքի իշխանների անունները[30]:
Առավել ընդունելի է Վահան իշխանին նույնացնել Գրիգոր I-ի հետ: Մեր կարծիքով՝ Գրիգոր անունը կարող էր լինել Վահանի մկրտման անունը, ինչպես սովորաբար ընդունված էր հայ իշխանական ընտանիքներում. օրինակ` Գրիգոր-Դերենիկ` Արծրունիների մոտ, Հովհաննես-Համամ` Շաքիի իշխանատոհմում և այլն:
Միաժամանակ Հայոց եկեղեցու ազդեցությունից դուրս է գալիս նաև Սյունիքի եպիսկոպոսական թեմը: Ըստ Ստեփաննոս Օրբելյանի՝ այդ իրադարձությունը կատարվել է Պետրոս եպիսկոպոսի օրոք և կապված էր Հայոց կաթողիկոսական աթոռի՝ երկու մասի բաժանման հետ[37]: Անկասկած, այստեղ առկա է ժամանակագրական անհամապատասխանություն, քանի որ Պետրոս եպիսկոպոսը աթոռակալել է 550-ական թվականներին, իսկ Հայոց հակաթոռ կաթողիկոսական աթոռի հաստատումը տեղի է ունեցել 591 թ.: Իսկ եպիսկոպոսական աթոռի անջատման իրական պատճառները Օրբելյանը չի մատնանշել: Վ. Ալեքսանյանի կարծիքով, կաթողիկոսական և Սյունյաց աթոռների փոխհարաբերությունները ընդհատվել են Սյունյաց Գրիգոր Բ եպիսկոպոսի պաշտոնավարման շրջանում` (584-599թթ.)[38]: Սյունյաց եպիսկոպոսական աթոռի այս անջատ վիճակը երկար չտևեց: Արդեն VII դարի սկզբին, հենց Սյունյաց եպիսկոպոսների եռանդուն կրոնական գործունեության շնորհիվ վերականգնվեց Հայոց եկեղեցու միասնականությունը: Սյունյաց եպիսկոպոսական աթոռը կրկին Հայոց կաթողիկոսների իրավասության տակ է անցնում 607 թ. Սյունյաց Քրիստափոր եպիսկոպոսի օրոք[39]:  Ըստ Ն. Ակինյանի Քրիստափոր եպիսկոպոսը աթոռակալել է (599-608թթ.)[40]:
Մատենագիտական սակավ տեղեկությունների հիման վրա կարող ենք եզրակացնել, որ իրենց հերթին Սասանյան արքաները մեծ վստահությամբ էին վերաբերվում Սյունի իշխաններին: Ինչպես կտեսնեք ստորև, 574 թ. Փիլիպոս Սյունին նշանակվեց Հայաստանի մարզպան, իսկ Խոսրով II Փարվեզն իր դստերը կնության տվեց Գրիգոր II-ին: Սասանյան արքաների վստահության մասին է վկայում նաև այն փաստը, որ Խոսրով I Անուշիրվանը Սյունիքի իշխաններին է վստահել Կովկասի լեռնանցքների հսկողությունը: Արաբ հեղինակների վկայությամբ՝ Խոսրովը, կառուցելով Դերբենդի ամրությունները, այնտեղ բնակեցրեց սիյասիջին (շատերի կարծիքով՝ սիսական) կոչվող ժողովրդին[45], որոնք ռազմատենչ և քաջարի ցեղ էին[46]: Ս. Երեմյանի կարծիքով՝ Դերբենդի ամրությունների պաշտպանության նպատակով Սասանյանները այնտեղ Սյունիքի բնակիչներից` սյունեցիներից ստեղծեցին զինվորական բնակավայրեր[47]: Եթե հավաստի համարվի Մատթեոս Ուռհայեցու տեղեկությունը Դերբենդի հայկական թագավորության մասին[48], ապա հենց այս սյունեցիների ժառանգները կարող էին լինել այդ թագավորության հիմնադիրները:
Գրիգոր-Վահանին Սյունիքի իշխանական աթոռին հաջորդում է նրա որդի Միհր Արտաշիրը (565-588 թթ.), ով Ստեփաննոս Օրբելյանի վկայությամբ կառավարել է 23 տարի[50]: Ղ. Ալիշանը նրան տալիս է 13 տարվա իշխանություն՝ համարելով, որ նա կառավարել է 558-570 թթ.[51], իսկ Մ. Բրոսսեն նշում է 576-599 թթ.[52]: Վերևում նշեցինք, որ Միհր Արտաշիրը Սյունիքի եպիսկոպոս Վրթանեսի հետ մասնակցել է Դվինի 584 թ. եկեղեցական ժողովին, որտեղ ի թիվս այլ հարցերի, վերջնականապես մտցվեց նաև Հայոց Մեծ թվականությունը: Նրանց էր ուղղված Հայոց կաթողիկոս Հովհաննես II Գաբեղյանի (557-574 թթ.) թուղթը, որտեղ կաթողիկոսը նրանց խորհուրդ էր տալիս թույլ չտալ Սյունիքում նեստորականության, քաղկեդոնականության և այլ մոլորությունների տարածումը[53]:
Ինչ վերաբերում է Սահակի եղբորորդի Ստեփանոս Սյունուն, ապա նա մասնակցել էր 596 թ.[59] Ատատ Խոռխոռունու և Սամուել Վահևունու գլխավորած ապստամբությանը ընդդեմ Պարսկաստանի, ապա ներում ստանալով՝ կրկին ծառայության էր անցել պարսից արքա Խոսրով II Փարվեզի մոտ և ի վերջո տանուտիրության համար պայքարի մեջ մտնելով իր հորեղբոր հետ՝ սպանվել էր նրա մատնության հետևանքով[60]: Հավանաբար, նա Սարգիսի որդին էր և հոր մահից հետո իրեն համարելով Սյունիքի իշխանության ավելի օրինական ժառանգորդ՝ պայքար էր սկսել հորեղբոր դեմ, բայց հաջողության չհասնելով՝ մահապատժի էր ենթարկվել Խոսրով II-ի կողմից:
Սահակ I-ի գործուն աջակցությամբ Սյունյաց եպիսկոպոսական աթոռը վերստին միացավ Հայոց եկեղեցուն՝ դուրս գալով Աղուանից կաթողիկոսության իրավասությունից[61]: Գ. Գրիգորյանը գտնում է, որ Սահակ I-ի կինն էր Հերակլ I կայսերը 624 թ. Սյունիքում դիմավորած Բյուրեղ իշխանուհին[62], ինչը, կարծում ենք, ճիշտ չէ:
Չնայած այն հանգամանքին, որ Բյուրեղն իր ոխերիմ թշնամի Խոսրով II-ի դուստրն էր, Հերակլ կայսրը Սյունյաց իշխանուհուն վերաբերվեց մեծագույն հարգանքով: Այս իրադարձության հետ է կապված նաև Հացունյաց խաչի պատմությունը, որի համաձայն՝ Հերակլ կայսրը Քրիստոսի խաչափայտի մի կտորը նվիրում է Բյուրեղ իշխանուհուն[69]:
Գրիգոր II-ի զոհվելուց հետո Սյունիքի իշխան է դառնում նրա երկրորդ որդին՝ Հրահատը, որին Ստեփաննոս Օրբելյանը տալիս է 16 տարվա իշխանություն[75]:
Եթե հետևենք Սյունյաց իշխանների՝ Բաբիկից մինչև Քուրդոյի կառավարման վերջը` 332 տարիների Ստեփաննոս Օրբելյանի հատկացրած ցանկին[76], ապա, ինչպես ժամանակին իրավացիորեն նկատել է Ղ. Ալիշանը, կստանանք 10 տարվա բաց[77]: Մեր կարծիքով՝ այդ բացը կապված է Օրբելյանի կողմից Սյունիքի 5-րդ դարի իշխաններ Վարազվաղանին 25 և Գդեհոնին 17 տարվա իշխանության տալու փաստի հետ[78]: Քանի որ հստակ է Վարազվաղանի կառավարման առաջին տարին` 452 թ., և Գդեհոնի սպանության տարեթիվը` 484 թ., ապա, ինչպես արդեն նշել ենք, նախորդ հոդվածում, անհրաժեշտ է Վարազվաղանի և Գդեհոնի 25+17=42 տարվա փոխարեն նրանց համար նշել իրականությանը համապատասխանող 34 տարվա իշխանություն[79], իսկ այդ ավել 10 տարիները կա՛մ գումարել 6-րդ դարի վերջում կառավարած Սյունիքի իշխաններից որևէ մեկի կառավարման տարիներին, կա՛մ Օրբելյանի հաշված 332 տարիների փոխարեն նշել 322 տարվա ժամանակաշրջան:
Ղ. Ալիշանը այդ 10 տարիների համար առաջարկում է Քուրդոյից առաջ նշել Բաբկեն Գ-ին` տալով նրան 10 տարվա` 683-693 թթ. իշխանություն: Նա նշում է, որ 735 թ. Սյունիքի եպիսկոպոս Ստեփանոս Ա-ի ընտրության ժամանակ Ստեփաննոս Օրբելյանի հիշատակած Բաբկեն և Քուրդ իշխաններին[80] կարելի է տեղափոխել 7-րդ դարի վերջը[81]: Մ. Բրոսսեն այդ 10 տարիների բացը լրացնելու համար Գրիգոր II-ի իշխանության վերջին տարին նշում է 649 թ., իսկ մյուս իշխանների համար նշում հետևյալ տարեթվերը` Հրահատ՝ 649-665 թթ., Հովհան II՝ 665-692 թթ. և Քուրդո՝ 692-710 թթ.[82]:
Քանի որ ստույգ հայտնի է Գրիգոր II-ի իշխանության վերջին տարին` 637 թ., և Բաբիկի կառավարման առաջին տարուն` 377 թվին գումարելով 332 տարին, ստանում ենք Քուրդոյի (691-709 թթ.) կառավարման վերջին տարին` 709 թ., ապա նպատակահարմար ենք գտնում այդ 10 տարվա բացը լրացնելու համար ոչ թե նոր իշխանի անուն ավելացնել (առավել ևս, որ սկզբնաղբյուրները, առաջին հերթին՝ Ստեփաննոս Օրբելյանը, այդ մասին չեն նշում), այլ Հրահատի իշխանության տարիներին հավելել այդ պակասող տարիները՝ հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ Հրահատը, լինելով Գրիգոր II-ի կրտսեր որդին, իշխան է դարձել բավականին երիտասարդ տարիքում՝ մոտ 18-20 տարեկանում, ու մահացել է մոտ 45-47 տարեկանում, ուստի նույնիսկ այդ 10 տարիների ավելացումն էական ազդեցություն չի ունենում Սյունիքի հետագա իշխանների ժամանակաշրջանների վրա:
Հրահատի (638-664 թթ.) և նրա որդի Հովհան II-ի վերաբերյալ մեր տեղեկությունները նույնպես սակավ են:
Հրահատի օրոք` 653 թ., Սյունիքը ենթարկվեց արաբների արշավանքին: Ինչպես նշում է արաբ մատենագիր Բալազուրին, արաբ զորավար «Հաբիբ իբն Մասլաման եկավ Սիսական, որի բնակիչները կռվեցին, սակայն նա հաղթեց նրանց ու գրավեց Վայքը և Սիսականի ամրոցի բնակիչների հետ պայմանագիր կնքեց խարաջ վճարելու պայմանով»[83]:
Պարսկական տերության անկումից հետո (652 թ.) Հրահատը, ինչպես մինչև այդ Սյունիքի իշխանները, չէր վստահում Բյուզանդիայի՝ Հայաստանի նկատմամբ վարվող քաղաքականությանը, Հայոց իշխան և սպարապետ Թեոդորոս Ռշտունու հավատարիմ զինակիցն ու համախոհն էր:
Հրահատին հաջորդել է նրա որդի Հովհան II-ը (664-691 թթ.), որին Ստեփաննոս Օրբելյանը տալիս է 27 տարվա իշխանություն[84]: Ղ. Ալիշանը գտնում է, որ Հովհան II-ի կառավարման տարիներն են 655-683 թթ.[85]: 681 թ., օգտվելով Արաբական խալիֆայության մեջ բռնկված գահակալական պայքարից՝ Հայաստանն, Աղուանքն ու Վիրքը տապալում են արաբական տիրապետությունը և հրաժարվում հարկատվությունից:
Սյունիքի 7-րդ դարի վերջին իշխանն էր Քուրդ I-ը (691-709 թթ.), որին Ստեփաննոս Օրբելյանը տալիս է 18 տարվա իշխանություն[86]: Մ. Բրոսսեն Սյունիքի իշխանուհի է համարում տիկին Շուշիկին, ով ապաստան տվեց և կործանումից փրկեց 703 թ. Վարդանակերտի ճակատամարտից փրկված 300 արաբ զինվորների[87]: Ղ. Ալիշանը ևս գտնում է, որ Շուշանը` «Սիւնեաց տիկինն թուի»[88]: Կարծում ենք, ավելի ճիշտ է Հր. Աճառյանը, ում տեսակետով՝ Շուշան իշխանուհին հանդիսանում է Վահան պատրիկի դուստրը և Շիրակի տեր Ներսեհ Կամսարականի կինը[89]:
7-րդ դարի վերջին Արաբական խալիփայությունը զգալիորեն ուժեղանում է Օմայան 5-րդ խալիփա Աբդ-ալ Մալիքի (685-705 թթ.) օրոք: Նրա իշխանության ժամանակ Բյուզանդիայի դեմ մղված պատերազմներում գերազանցությունն անցնում է արաբների կողմը: Աբդ-ալ Մալիքը 696 թ. Հայաստանի ոստիկան է նշանակում իր եղբայր Մուհամմադ իբն Մրվանին և մեծ զորքով ուղարկում Հայաստան: Վերջինս 696-699 թթ. անօրինակ դաժանությամբ ճնշելով հայերի դիմադրությունը՝ վերջնականապես խալիփայությանն է հնազանդեցնում Հայաստանը, Վիրքն ու Աղուանքը: Ինչպես նշում են արաբ մատենագիրները 703 թ. դեպքերի նկարագրության մեջ, Մուհամմադը դաժան հաշվեհարդար տեսավ ապստամբ հայերի հետ, Նախճավանի և Վասպուրականի եկեղեցիներում հրկիզելով բազմաթիվ նախարարների. «այդ արշավանքների ժամանակ էլ Սիսականից գերեվարվեց Յազիդ իբն Ուսայդի մայրը, որը նրա պատրիկի դուստրն էր»[90]: Հ. Նալբանդյանը Սյունիքի իշխանի դստեր Դամասկոս գերի տարվելու տարեթիվն է նշում 695 թ.[91]: Ըստ պատմիչ Ղևոնդի՝ հայ նախարարների ողջակիզումը տեղի է խալիփա Վլիթի (Վալիդ I 705-715 թթ.) կառավարման առաջին տարում[92], այսինքն՝ 705 թ., ինչն էլ համապատասխանում է իրականությանը: Հաշվի առնելով ժամանակագրական տեղեկությունները՝ գտնում ենք, որ Յազիդ իբն Ուսայդ ալ-Սուլամիի մայրը Քուրդ I-ի դուստրն էր: Յազիդը Հայաստանի ոստիկան է նշանակվել 3 անգամ` 752-754, 759-770, 775-780 թթ.[93]:
Այսպիսով` մատենագիտական տեղեկությունները հնարավորություն են ընձեռում ամբողջական տեսքով ներկայացնել 5-րդ դարի վերջից մինչև 8-րդ դարի սկիզբը Սյունիքի իշխանների հաջորդականությունն ու կառավարման մոտավոր ժամանակաշրջանը: Ստորև ներկայացնում ենք նաև այդ ժամանակաշրջանի Սյունիքի իշխանների տոհմապատկերը.
KHяжeHckий дoM CюHи B 6-7 Bekax
Пocлe пaдeHия kopoлeBckий диHacTии ApшakидoB CюHиk и kHяжeHckий poд CюHи пpoдoлжили ocTaBaTbcя oдHиM из caMыx BлияTeлbHыx kHяжeckиx дoMoB ApMeHия. HecMoTpя Ha To, чTo B лиTepaType пpeдcTaBлeHы Becb cпиcok пpaBящиx kHязeй CюHиka 6-7 BekoB и cpokи иx пpaBлeHия, TeM He MeHee HeoбxoдиMo yToчHиTb roды иx пpaBлeHия. ДeлaeTcя пoпыTka oбoбщeHHo пpeдcTaBиTb пpиблизиTeлbHoe BepMя пpaBлeHия kHязeй CюHидoB 6-7 BekoB и пpиHaдлeжHocTb иx жeH k kHяжeckиM poдaM.
The Prince house of Syuni in the 6th to 7th centuries
After the fall of the royal family of the Arshakuni, Syunik and the Prince Dynasty of Syunik remain one of the most influential prince houses of Armenia. Though the total list of names of the princes of Syunik ruling in the 6th to 7th centuries and the years of ruleare mentioned in the literature, the problem of identifying the exact dates of their rule is still questionable. An attempt to represent the approximate timetable of the rule of the princes of Syunik as well as their wives belonging to the prince dynasties has been made.
[1] Ստեփաննոսի Սիւնեաց եպիսկոպոսի Պատմութիւն տանն Սիսական ի լոյս ընծայեաց Մկրտիչ Էմին, Մոսկվա, 1861, էջ 36:
[2] KapTлиc ЦxoBpeбa, ДжyaHшep ДжyaHшepиaHи, ЖизHb BaxTaHra Гopracaлa, пep., Г. Цyлaя, Tбилиcи, 2006, c. 83; Լ. Մելիքսեթ-Բեկ, Վրաց աղբյուրները Հայաստանի և հայերի մասին (V- XI դդ.), գիրք Ա, Եր., 2013, էջ 189:
[3] Հ. Աճառյան, Հայոց անձնանունների բառարան, հտ. Ե, Եր., 1962, էջ 9, 20, 126:
[4] Անդ, էջ 45:
[5] Հ. Ղ. Ալիշան, Սիսական. Տեղագրութիւն Սիւնեաց աշխարհի, Վենետիկ, 1893, էջ 17:
[6] Histoire de la Siounie par Stéphanos Orbélian, traduite de l’arménien par M. Brosset, premier livraison, Saint-Pétersbourg, 1864, p. 32.
[7] Պատմութիւն տանն Սիսական, էջ 36:
[8] Պատմութիւն տանն Սիսական, էջ 36:
[9] Պատմութիւն տանն Սիսական, էջ 62:
[10] Գիրք թղթոց, Մատենագրութիւն նախնեաց, Թիֆլիս, 1901, էջ 42:
[11] Պատմութիւն տանն Սիսական, էջ 36:
[12] Հ. Ղ. Ալիշան, նշվ. աշխ., էջ 17:
[13] M. Brosset, op. cit., p. 32.
[14] Գ. Գրիգորյան, Ս. Հախվերդյան, Սյունիքի պատմություն, Եր., 2001, էջ 250:
[15] Հ. Ղ. Ալիշան, նշվ. աշխ., էջ 13, 17:
[16] Histoire de la Siounie par Stéphanos Orbélian, traduite de l’arménien par M. Brosset, second livraison, introduction, Saint-Pétersbourg, 1866, p. 18.
[17] Պատմութիւն տանն Սիսական, էջ 52:
[18] Մ. արք. Օրմանեան, Ազգապատում, հտ. Ա, Պէյրութ, 1959, էջ 257:
[19] Լեո, Երկերի ժողովածու, հտ. II, Եր., 1967, էջ 133:
[20] Պատմութիւն տանն Սիսական, էջ 36:
[23] Նույն տեղում, էջ 65; Գիրք թղթոց, էջ 73; Մ. արք. Օրմանեան, նշվ. աշխ., էջ 281:
[24] Գիրք թղթոց, էջ 74:
[25] Պատմութիւն տանն Սիսական, էջ 70:
[26] Ստեփաննոս Օրբելյան, Սյունիքի պատմություն, թարգմանությունը Ա. Ա. Աբրահամյանի, Եր., 1986, էջ 435-436, ծնթ. 251:
[27] Հ. Ղ. Ալիշան, նշվ. աշխ., էջ 13; Պատմութիւն տանն Սիսական, էջ 248:
[28] Պատմութիւն Սեբէոսի, աշխատասիրությամբ Գ. Վ. Աբգարյանի, Եր., 1979, էջ 67:
[29] Հ. Ն. Ակինեան, Եղիշէ վարդապետ եւ իւր Պատմութիւն Հայոց պատերազմի, մասն Գ, Վիեննա, 1960, էջ 9:
[30] Հ. Ն. Ակինեան, նշվ. աշխ., էջ 214:
[31] Մ. արք. Օրմանյան, նշվ. աշխ., էջ 287:
[32] Հ. Մանանդյան, Ֆեոդալիզմը հին Հայաստանում, Եր., 1934, էջ 297:
[33] Բ. Հարությունյան, Մեծ Հայքի Սյունիք աշխարհն ըստ «Աշխարհացոյցի»-ի (Պատմա-աշխարհա­գրական դիտարկումներ), – «ՊԲՀ», Եր., 2003, № 1, էջ 144:
[34] H. B. ПиryлeBckaя, Cиpийckиe иcToчHиkи пo иcTopии HapoдoB CCCP, MockBa-ЛeHиHrpaд, 1941, c. 165.
[35] Լեո, նշվ. աշխ., էջ 51, 53, 58:
[36] Բ. Հարությունյան, Փայտակարան քաղաքը և նրա տեղադրությունը, – «ԼՀԳ», Եր., 1981, № 12, էջ 69:
[37] Պատմութիւն տանն Սիսական, էջ 65:
[38] Վ. Ալեքսանյան, Սյունյաց-եպիսկոպոսական-աթոռը-VII-դարի-առաջին-կեսին, «Բանբեր Երևանի համալսարանի», «Հայագիտություն», 132.1, Եր., 2010թ., էջ 37:
[39] Պատմութիւն տանն Սիսական, էջ 71:
[40]Ն. Ակինեան, Պետրոս եպիսկոպոս Սիւնեաց, «Հանդէս Ամսօրեայ», Վիեննա, 1903, №8, էջ 252, տես նաև Վ. Ալեքսանյան, նշվ. աշխ., էջ 37: Ըստ Ղ. Ալիշանի Քրիստափորը աթոռակալել է  595-605թթ, (տես Հ. Ղ. Ալիշան, նշվ. աշխ., էջ 20):
[41] Հ. Հիւբշման, Հին Հայոց տեղւոյ անունները, Վիեննա, 1905, էջ 58:
[42] Նույն տեղում, էջ 36-37, 99-100:
[43] Նույն տեղում, էջ 36, ծնթ. 4:
[44] Թուղթ Մակարայ Բ. Երուսաղէմի հայրապետի առ Վրթանէս եպիսկոպոսապետ Սիւնեաց յաղագս կարգաց եկեղեցւոյ, բնագիր եւ քննութիւն, աշխատասիրեց Հ. Ներսէս վ. Ակինեան, Վիեննա, 1930, էջ 53:
[45] Бaлaдзopи, KHиra зaBoeBaHия cTpaH, TekcT и пep. П. K. Жyзe, Бaky, 1927, c. 5.
[46] H. A. KapayлoB, CBeдeHия apaбckиx пиcaTeлeй X и XI BekoB пo P. Xp. o KaBkaзe, ApMeHии и AдepбeйджaHe, – CбopHиk MaTepиaлoB для oпиcaHия MecTHocTeй и плeMeH KaBkaзa. Bып. XXXI, Tифлиc, 1902, էջ 15-17։
[47] C. T. EpeMяH, CюHия и oбopoHa cacaHидaMи kaBkaзckиx пpoxoдoB, – ՍՍՌՄ ԳԱ հայկական ֆիլիալ, Տեղեկագիր, № 7, Եր., 1941, էջ 38:
[48] Մատթեոս Ուռհայեցի, Ժամանակագրություն, աշխարհաբար թարգմ. և ծանոթագրությունները՝ Հր. Բարթիկյանի, Եր., 1991, էջ 248: Ս. Բարխուդարյան, Դերբենդի հայ-աղվանական թագավորությունը, – «ՊԲՀ», Եր., 1969, № 3, էջ 125-148; C. БapxyдapяH, CTpaHицы из иcTopии Apцaxa и apMяHo-aлбaHckиx oTHoшeHий, HayчH. peдakTopы A. AkoпяH и K. AcaTpяH, Ep., 2011, էջ 97-148։ Դերբենդի հայկական թագավորության հավաստիության վերաբերյալ հակառակ տեսակետի փաստարկումներն ամփոփված են Ալեքսան Հակոբյանի հոդվածում. Ա. Յակոբեան, Մատթէոս Ուռհայեցու վկայութիւնը 961 թուականին Անին մայրաքաղաք հռչակե­լու մասին (նոր աղբիւրագիտական քննութիւն), – ՄՄԱԵԺ, հտ. XXIX, Եր., 2014, էջ 309-331:
[49] Բ. Ա. Ուլուբաբյան, Դրվագներ Հայոց Արևելից կողմանց պատմության (V-VII դդ.), Եր., 1981, էջ 200:
[50] Պատմութիւն տանն Սիսական, էջ 36:
[51] Հ. Ղ. Ալիշան, նշված. աշխ., էջ 17:
[52] M. Brosset, Histoire de la Siounie, 1864, p. 32.
[53] Պատմութիւն տանն Սիսական, էջ 66-69, Գիրք թղթոց, էջ 78-80։ Հմմ. Մ. արք. Օրմանեան, նշվ. աշխ., էջ 287-288:
[54] Սեբէոս, նշվ. աշխ., էջ 70:
[55] C. Toumanoff, Studies in Christian Caucasian History (Georgetown University Press), Washington, 1963, p. 214.
[56] Պատմութիւն տանն Սիսական, էջ 36:
[57] Հ. Ղ. Ալիշան, նշվ. աշխ., էջ 17:
[58] Սեբէոս, նշվ. աշխ., էջ 95:
[59] Մ. արք. Օրմանեան, նշվ. աշխ., էջ 300:
[60] Սեբէոս, նշվ. աշխ., էջ 87, 88, 94, 95, 96:
[61] Պատմութիւն տանն Սիսական, էջ 72:, Մ. արք. Օրմանեան, նշվ. աշխ., էջ 320:
[62] Գ. Գրիգորյան, Ս. Հախվերդյան, նշվ. աշխ., էջ 52:
[63] Պատմութիւն տանն Սիսական, էջ 36:
[64] Գիրք թղթոց, էջ 196:
[65] Տես Պատմութիւն տանն Սիսական, էջ 37:
[67] Սեբէոս, նշվ. աշխ., էջ 137:
[68] Անանուն Զրուցագիր (Կարծեցեալ Շապուհ Բագրատունի), Պատմութիւն, Թարգմ., առաջաբա­նը եւ ծանօթագրութիւնները՝ Վ. Առաքելեանի, Խմբ.՝ Ա. Յակոբեան, Եր., 2011, էջ 64-65։ Հմմ. http://www.vostlit.info/Texts/rus4/Schapuch/frametext1.htm:
[69] Պատմութիւն սուրբ խաչին Հացունեաց, զոր էառ ի Հերակլայ կայսերէն Բիւրեղ տիկինն Սիւնեաց, – «Արարատ», Վաղարշապատ, 1888, էջ 399-404։ Հմմ. Հ. Ղ. Ալիշան, նշվ. աշխ., էջ 14:
[70] Լեո, նշվ. աշխ., էջ 253:
[71] Սեբէոս, նշվ. աշխ., էջ 137:
[72] Տե°ս. Մ. Կաղանկատվացի, Պատմութիւն Աղուանից  աշխարհի, քննական բնագիրը և ներածությունը Վ. Առաքելյանի, Եր., 1983,  էջ 189:
[73] Պատմութիւն Աղուանից  աշխարհի., էջ 179:
[74] Այլ տեսակետ տե՛ս Արմեն Ղարագյոզյանի հոդվածում (A. KapareзяH, K лokaлизaции raBapa KaшaTar, – «ԼՀԳ», Եր., 1987, № 1, էջ 42):
[75] Պատմութիւն տանն Սիսական, էջ 36:
[77] Հ. Ղ. Ալիշան, նշվ. աշխ., էջ 13:
[78] Պատմութիւն տանն Սիսական, էջ 36:
[79] Ժ. Միրումյան, Սյունիքի իշխանական տունը մինչև 5-րդ դարի վերջը, – «Սյունիք», Գիտական նյութերի ժողովածու, Հայագիտություն, № 1, Եր., 2016, էջ 218:
[80] Պատմութիւն տանն Սիսական, էջ 100:
[81] Հ. Ղ. Ալիշան, նշվ. աշխ., էջ 13, 17:
[82] M. Brosset, նշվ. աշխ., p. 32.
[83] Օտար աղբյուրները Հայաստանի և հայերի մասին, Արաբական աղբյուրներ. Գ, Արաբ մատենագիրներ, Թ-Ժ դարեր, ներածությունը և թարգմանությունը բնագրերից Ա. Տեր-Ղևոնդյանի, Եր., 2005, էջ 271-272 (Բալազուրի, Երկրների նվաճումը); Бaлaдзopи, էջ 11։
[84] Պատմութիւն տանն Սիսական, էջ 36:
[85] Հ. Ղ. Ալիշան, նշվ. աշխ., էջ 17:
[86] Պատմութիւն տանն Սիսական, էջ 36:
[87] M. Brosset, Histoire de la Siounie, 1866, p. 21-22.
[88] Հ. Ղ. Ալիշան, Հայապատում, Վենետիկ, 1901, էջ 555, ծնթ. 1:
[89] Հ. Աճառյան, Հայոց անձնանունների բառարան, հտ. Դ, Եր., 1945, էջ 181:
[90] Օտար աղբյուրները…, Խալիֆա իբն Խայյաթ, Պատմություն, էջ 148; Բալազուրի, նշվ. աշխ., էջ 276:
[91] Հ. Նալբանդյան, Արաբացի ուստիկաները Հայաստանում, – ՀՍՍՌ ԳԱ Տեղեկագիր հասարակական գիտությունների, Եր., 1956, № 8, էջ 111:
[92] Ղևոնդ, Պատմություն, թարգմանությունը, ներածությունը և ծանոթագրությունները Ա. Տեր-Ղևոնդյանի, Եր., 1982, էջ 37:
[93] Օտար աղբյուրները…, Բալազուրի, նշվ. աշխ., էջ 280, 366: Տե՛ս նաև Ա. Տեր-Ղևոնդյան, Արմինիայի ոստիկանների ժամանակագրությունը, – ՊԲՀ, Եր., 1977, № 1, էջ 121:
Տեսնել հեղինակի բոլոր գրառումները
Next: Միջնադարյան ամրոցը Հոչանցի ձախ ափին
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Սևասարի պատմությունը  (աշխարհագրությունը, անվանումը, հիշատակումները)
Սևասարի պատմությունը  (աշխարհագրությունը, անվանումը, հիշատակումները)
Աղահեճք գավառի Հայելեակ բնակավայրը Վաղատուր գյուղի Հալաք թաղամասն է
Աղահեճք գավառի Հայելեակ բնակավայրը Վաղատուր գյուղի Հալաք թաղամասն է
Բաժիններ Ընտրել կարգը «Տավերս»  (16) Ազգագրություն  (50) Աղահեճք  (7) Այլախ  (1) Աշխարհագրություն  (23) Աշոտ Սիմոնյան  (3) Ավանդազրույցներ  (59) Արկադի Ծատուրյան  (6) Արվեստ  (5) Արցախ  (26) Արցախյան ազատամարտ  (10) Բաղք  (10) Բանահյուսություն  (54) Գևորգ Ստեփանյան  (6) Գիտաժողովներ  (18) Գիտական գործունեություն  (56) Գլխավոր  (39) Գլխավոր  (10) Գուսան Աշոտ  (3) Գրականություն  (42) Գրիշա Սմբատյան  (13) Դասընթացներ  (52)    Ֆրանսերեն դասեր  (52) Զանազան  (56) Զոհրաբ Ըռքոյան  (81) Ընտանիք  (5) Ժիրայր Միրումյան  (4) Ինգա Մարգարյան  (5) Լեզվաբանություն  (75) Լուսինե Ներսիսյան  (6) Խոհանոց  (4) Ծղուկ  (1) Կենցաղ  (8) Կովսական  (4) Հաբանդ  (4) Համագործակցություն  (1) Համլետ Գևորգյան  (6) Հասարակություն  (2) Հիմնական  (12) Հնագիտություն  (34) Հրաչ Մարտիրոսյան  (4) Հրապարակումներ  (65) Ձորք  (1) Ճարտարապետություն  (15) Մալիկ Թելունց  (9) Մհեր Քումունց  (64) Պատմություն  (164) Ռազմաքաղաքական  (7) Սերգեյ Հախվերդյան  (19) Սերգեյ Ջհանգիրյան  (8) ՍՀՀԿ  (26)    Մեր մասին  (1) Սյունիք բնաշխարհ  (33) Սյունիքը արվեստում  (9) Սյունիքի հայագիտական նորություններ  (45) Տարածաշրջան  (15) Տեսանյութեր  (33) Քաշաթաղ  (68)
Պահոցներ Նշեք ամիսը Սեպտեմբերի 2022  (7) Օգոստոսի 2022  (6) Հուլիսի 2022  (12) Հունիսի 2022  (3) Մայիսի 2022  (3) Ապրիլի 2022  (8) Մարտի 2022  (2) Փետրվարի 2022  (6) Հունվարի 2022  (12) Դեկտեմբերի 2021  (20) Նոյեմբերի 2021  (19) Հոկտեմբերի 2021  (3) Սեպտեմբերի 2021  (21) Օգոստոսի 2021  (54) Հուլիսի 2021  (10) Հունվարի 2020  (1) Դեկտեմբերի 2019  (1) Նոյեմբերի 2019  (4) Հոկտեմբերի 2019  (2) Սեպտեմբերի 2019  (2) Օգոստոսի 2019  (8) Հունիսի 2019  (2) Մայիսի 2019  (9) Ապրիլի 2019  (6) Մարտի 2019  (8) Դեկտեմբերի 2018  (4) Նոյեմբերի 2018  (3) Հոկտեմբերի 2018  (9) Սեպտեմբերի 2018  (9) Օգոստոսի 2018  (8) Հունիսի 2018  (1) Մայիսի 2018  (4) Ապրիլի 2018  (8) Մարտի 2018  (11) Փետրվարի 2018  (2) Հունվարի 2018  (3) Դեկտեմբերի 2017  (6) Նոյեմբերի 2017  (1) Հոկտեմբերի 2017  (10) Սեպտեմբերի 2017  (12) Օգոստոսի 2017  (5) Հուլիսի 2017  (13) Հունիսի 2017  (5) Մայիսի 2017  (15) Ապրիլի 2017  (11) Մարտի 2017  (12) Փետրվարի 2017  (6) Հունվարի 2017  (2) Դեկտեմբերի 2016  (4) Նոյեմբերի 2016  (5) Հոկտեմբերի 2016  (6) Սեպտեմբերի 2016  (8) Օգոստոսի 2016  (11) Հուլիսի 2016  (12) Հունիսի 2016  (31) Մայիսի 2016  (5) Մարտի 2016  (1) Փետրվարի 2016  (4)
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Մեհտիշեն բնակավայրի անվան ծագումը
Մեհտիշեն բնակավայրի անվան ծագումը
«Տավերս» մշակութային հասարակական կազմակերպություն, Կապան Ծանոթանալ կենտրոնի աշխատանքներին
Վայոց ձոր Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Պ.գ.դ., պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ, Սիսիան-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Լրագրող, հասարակական գործիչ, ՄԵՐԱՆ ԼՂՀ Քաշաթաղի շրջանի պաշտոնաթերթի գլխավոր խմբագիր Ծանոթացեք հեղինակի նյութերին
Լեզվաբան, բ.գ.դ., պրոֆեսոր Ընթերցեք հեղինակի հաղորդումները
Պատմության ուսուցիչ, Վերին Շեն Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքների
Լեզվաբան, բ.գ.թ., Գորիս-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Բ.գ.թ., դոցենտ, Գորիսի պետական համալսարան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Պ.գ.դ., պրոֆեսոր, Երևան Ընթերցեք հեղինակի հաղորդումները
Պատմաբան, իրավաբան, պ.գ.թ., դոցենտ Ընթերցեք հեղինակի աշխատանքները
ՍՀՀԿ նախագահ, արևելագետ, թուրքագետ, լեզվաբան, բ.գ.թ., դոցենտ Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Պատմաբան, դոցենտ Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
ՍՀՀԿ անդամ, տ.գ.թ., Կապան-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոն Ծանոթացեք կենտրոնի աշխատանքներին
Université Lumière Lyon 2-ի ուսանող (մագիստրատուրա), Ֆրանսերենի դասավանդող Սովորեք ֆրանսերեն հեղինակի հետ
Գիտական ծրագրեր և հաստատություններ
ՀՀ ԿԳՆ գիտության պետական կոմիտե
Հասցե` ք. Երեւան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24,
ՀՀ ԳԱԱ նախագահության կենտրոնական շենք,
Հեռ.` +37410 521362, +37410 527343
Հայագիտական ուսումնասիրությունները ֆինանսավորող համահայկական հիմնադրամ
Հասցե` ք. Երեւան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24,
ՀՀ ԳԱԱ գլխավոր շենք,
Հեռ.` +37410 521362, +37410 527343
Մ. Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի գիտահետազոտական ինստիտուտ
Հասցե` ք. Երևան, Մաշտոցի պողոտա 53
ԵՊՀ Հայագիտական Հետազոտությունների Ինստիտուտ
ՀՀ, ք. Երևան, Ալեք Մանուկյան 1,
ԵՊՀ 2-րդ մասնաշենք, 5-րդ հարկ,
Հեռ.` + 37460 71-00-92
ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիա
Հասցե` ք. Երևան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոնի գրանցման համարն է՝ 211.171.1181249: Կենտրոնի անգլերեն անվանումն է՝ Syunik Armenological Research Center, ռուսերեն՝ ЦeHTp apMeHoлorичeckиx иccлeдoBaHий CюHиka:  Գործունեության ժամկետը՝ անժամկետ: Գրանցված է ՀՀ իրավաբանական անձանց պետական ռեգիստրի գործակալության կողմից: Կայքում հրապարակված նյութերի պատասխանատուն հեղինակներն են: Էլ. հասցե՝ syunhayhetkent@gmail.com
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոն © Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են: | MoreNews by AF themes.