hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en en en en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en en hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en en en
Ի՞ՆՉ Է, ԻՐԱԿԱՆՈՒՄ, ՏԵՂԻ ՈՒՆԵՑԵԼ 1992 Թ. ՀՈՒՆԻՍԻ 28-ԻՆ – Կաճառ
Եթե հաջողությամբ զարգացնելով գրոհները՝  նրանք գրավեին Կարմիրշուկա ավանը, կկտրեին Հադրութի ճանապարհային կապը Ստեփանակերտի հետ, և փաստորեն Հադրութը կմնար շրջափակման մեջ:
Երրորդ ուղղությունը  Ամարասն էր, հատկապես Քոլասար բարձունքը: Եթե թշնամին այն վերցներ, մեզ կզրկեր մեր սքանչելի Ամարասի վանքից, որը դարերով պահել և մեզ են հասցրել մեր նախնիները, ինչպես նաև մշտական սպառնալիք կստեղծեր Ամարասի ձորակի բոլոր գյուղերի անվտանգության համար:
Քոլասարի բարձունքներում դիրքավորվել էին Արշավիր Ղարամյանի մարտական ընկերները, որոնք եկել էին Ասկերանի շրջանի Ակնաղբյուր գյուղից»:
Առանձին-առանձին ներկայացնելով նշված ենթաուղղություններում ծավալված մարտերը՝ հուշագրողը, մասնավորապես, գրել է. «Երկու ժամվա հրետակոծությունից հետո թուրքերը նշված ուղղություններով անցան հարձակման: Ունենալով կենդանի ուժի և տեխնիկայի ահռելի առավելություն՝ թուրքերը Կարմիրշուկայի ուղղությամբ գրավեցին մեր մարտական դիրքերը: Հակառակորդի զրահատեխնիկան հասավ մինչև Կարմիրշուկա ավանը, վարձկան ու թուրք տանկիստներն ուղիղ նշանառությամբ սկսեցին բարբարոսաբար ավերել շինությունները: Իրենց սխրագործություններով աչքի ընկան Շեխեր գյուղի ազատամարտիկները, որոնք չթողեցին թուրքերի հետևակին տանկերի հետևից մտնել Կարմիրշուկա: Թուրքական տանկերի, ըստ երևույթին, վարձկան անձնակազմերը, տեսնելով, որ հետևակը չի համարձակվում հետևել իրենց, ստիպված նահանջեցին իրենց ելման դիրքերը: Այդ օրը նշված ուղղությամբ միայն դիրքային մարտեր ծավալվեցին, որոնք տևեցին մինչև ուշ գիշեր»:
«Այլ էր դրությունը Ճարտարի ուղղությամբ,-շարունակում է ականատես-մասնակիցը,- հակառակորդի մեծաքանակ հետևակը զրահատեխնիկայի աջակցությամբ հարձակվեց Ըլբալի տեղամասում գտնվող հայկական դիրքերի վրա: Ծավալվեցին անհավասար մարտեր: Խրամատներում դիրքավորված մարտիկները լարվեցին: Գնդակների տարափ ու բեկորների հեղեղ էր թափվում ամենուր: Խրամատները լցվում էին պայթյունից արտանետված հողով, ծածկում մեր մարտիկներին: Ճարտարցիները տվեցին առաջին վիրավորները, քիչ հետո` զոհը:
Հակառակորդի տասնապատիկ ավելի շատ վիրավորներն   ու  զոհերը մնում էին մարտադաշտում: Այդ անհավասար մարտում շատ ճարտարցիներ բազում քաջագործություններ կատարեցին: Հետագայում պատմում էին 14-ամյա Մուշեղ Անտոնյանի մասին, որ նա՝ մեն-մենակ մնալով թուրքական տանկի դեմ-դիմաց, չընկրկեց, այլ հակատանկային միջոցով կանգնեցրեց տանկը: Պատերազմում նման օրինակները ոգևորիչ էին լինում:
Վիճակը սաստիկ ծանր էր մայրուղու վրա: Թուրքական տանկերը ուղիղ նշանառությամբ խփում էին մեր դիրքերին: Պահը օրհասական էր: Ճարտարցիները գնահատեցին պահի լրջությունը: Այդ դիրքը թողնելը հավասարազոր էր հայրենի ծննդավայրը` Ճարտարը թողնելուն:
Բայց մեր հարևանները դիմացան այդ մեծ փորձությանը, տոկացին ու հաղթեցին թուրքերին: Հակառակորդի կորուստները կազմում էին 6 տանկ, մեծ քանակությամբ վիրավոր ու զոհված, ինչպես նաև գերիներ: Մեր քաջարի մարտիկներին հաջողվել էր հրի մատնել տանկերից 4-ը, իսկ 2-ը ռազմավար վերցնել: Այդ անհավասար մարտերում ճարտարցիները փառքով պսակեցին իրենց անունը»:
Ամարասի ենթաուղղությունում ծավալված կատաղի մարտերի մասին Կ. Հակոբյանը գրել է.  «Ամարասի ճակատում թշնամին հարձակվեց 2 ուղղությամբ` Խազազի բարձունքի կողմից` Պուլուր խութի վրա և Դիվանալըլար գյուղի կողմից` Քոլասարի (Դավալու խութ) բարձունքի վրա: Թուրքերը «Գրադ»-ներից, հրանոթներից և ականանետներից կրակի տակ էին առել մեր դիրքերը: Եթե հակառակորդը գրավեր Պուլուր խութ  բարձունքը, այնտեղից  անմիջապես կմտներ Մաճկալաշեն գյուղը: Բարձունքից գյուղ հեռավորությունը մեկ կիլոմետրից քիչ է: Այդ էր պատճառը, որ Արմենի նախաձեռնությամբ  այդտեղ էր կենտրոնացել մեր մարտիկների մեծամասնությունը: Այդ բարձունքում մարտնչում էին Մաճկալաշենի, Հերհերի, Քերթ-Քարահունջի, Սոսի, Կոլխոզաշենի, Մսմնա-Կավախանի լավագույն երիտասարդները: Այդ դիրքում էր գտնվում մեր միակ տանկը: Հակառակորդն անընդհատ կրակի տակ էր պահում մեր դիրքերը և դիրքերին մոտեցող ճանապարհները, որպեսզի պահեստազորային ուժերն  օգնության հասնելու հնարավորություն չունենան:  Մեր մարտիկներին հատկապես անհանգստացնում էին Խազազի բարձունքում տեղադրված մի քանի ականանետները: Ժամեր տևած հրետակոծությունից հետո երկու ՀՄՄ-ի ուղեկցությամբ թուրքերն անցան հարձակման:
Վիճակը սաստիկ ծանր էր հատկապես բարձունքի գագաթնամասում: Ականանետից արձակված ականը պայթեց  անմիջապես խրամատի մեջ, որին զոհ դարձան  մեր 2 լավագույն մարտիկները` Մաճկալաշենից Կոմիտաս Ավետիսյանը և մեր համագյուղացի Ժիրայր Խաչատրյանը»:
Հակառակորդի հարձակումների բնույթի ու մարտավարության մասին հուշագրողն ուշագրավ տեղեկություններ է հաղորդում. «Թուրքերն ավելի կատաղի մոլուցքով վերսկսեցին հարձակումը: Մեր մարտիկները, ստեպ-ստեպ փոխելով ավտոմատների պահունակները և գնդացիրների փամփշտաժապավենները, անընդհատ կրակային ներգործությամբ հնարավորություն չէին տալիս թուրքերին մոտենալ մեր դիրքերին: Ընկերների զոհվելն ավելի համախմբեց  մեր մարտիկներին: Ահա խփվեց թշնամու առաջին ՀՄՄ-ն: Մեր գնդացրորդներից մեկը, սրբելով ճակատի քրտինքը, անընդհատ կրակ էր մաղում թուրքերի գլխին:… Կարճատև դադարներից հետո թշնամին կատաղի մոլուցքով նորից առաջ էր մղվում, իսկ հայ ազատամարտիկներն անվրեպ կրակահերթերով ստիպում էին ադրբեջանցի գրոհայիններին պառկել գետնին»:
Անդրադառնալով կոնկրետ Սոսի վաշտի մասնակցությանը՝ հուշագրողը հատկանշում է. «… Հասանք «Վըշկա» կոչվող բարձունքը, շրջանցեցինք այն, իսկ այնտեղ արդեն թուրքերն էին: 50 մետր էր մնում, որ թուրքերը մտնեին խաղողայգի, բարեբախտաբար, ժամանակին  էինք հասել:  Ավտոմատներից և գնդացրից փոթորկալի կրակ բացեցինք թուրքերի վրա: Նրանք այդ տեղամասում չէին սպասում մեզ և անակնկալի եկան: Սկզբում նույնիսկ չգիտեին, թե մենք որտեղից ենք կրակում: Դա թուրքերի առաջապահ միակ դասակն էր, որ հասել էր «Վըշկա» բարձունքը, մնացածները գալիս հա գալիս էին հետևից: Թուրքերը, փաստորեն, թաքնվելու տեղ   չունեին և բնազդաբար սկսեցին անկանոն կրակել՝ ուր պատահի: Իսկ երբ նկատեցին մեզ, սկսեցին դիմահար կրակել ավտոմատներից ու գնդացիրներից:
Մի կողմից արևն էր  հուր  թափում երկնքից, մյուս կողմից  ավտոմատների շիկացած փողերն էին  վառում  մարտիկների ձեռքերը: Տանջում էր անդիմանալի ծարավը: Տղաները խաղողի նաբաթ էին ուտում, որպեսզի հագեցնեն ծարավը: Արդեն հաստատ գիտեինք, որ թշնամին մեր ուղղությամբ  առաջխաղացման չէր դիմելու: Տալով բազմաթիվ վիրավորներ և զոհեր՝ թուրքերը հազիվ  հասցնում էին նրանց հանել մարտի դաշտից, բայց  շարքից հանվածներին  փոխարինում էին նորերը:
Թուրքերը, տեսնելով, որ ճակատամարտի ելքը փաստորեն վճռված է, և ոչ իրենց օգտին, փորձեցին բեկում մտցնել մարտի մեջ, օդ հանելով ռազմական ուղղաթիռները,  բայց դրանք էլ էական արդյունք չտվեցին: Վախենալով մոտենալ՝ ուղղաթիռների օդաչուները  հեռվից հրթիռակոծեցին մեր  ու ճարտարցիների դիրքերը և հետ չվեցին: Նրանք այդ գործողությունները կրկնեցին մի քանի անգամ: Այդուհանդերձ, թուրքերը շարունակում  էին նորանոր զոհեր տալ, բայց և չէին նահանջում: … Լսելով համագյուղացիների մահվան մասին՝ մենք է՛լ ավելի սաստկացրինք կրակը: Այդ միջոցին մեզնից մոտ հինգ հարյուր մետր հեռու, ձախ թևում լսեցինք գնդացիրների փոթորկալից կրակահերթի ձայն: Պարզվեց, որ ճարտարցիներն էին եկել մեզ օգնության: Չկարողանալով դիմադրել թուրքերի գերակշռող ուժերին՝ ճարտարցիները նահանջել էին «Արծիվ» դիրքերից և ձորով բարձրացել մեզ մոտ: Թուրքերը հայտնվել էին մեր և ճարտարցիների խաչաձև կրակի տակ: Շուտով թուրքերի մոտ խուճապ առաջացավ, լսվում էին գոռոցներ, վիրավորների վայրենի ձայներ, նկատվում էին սողեսող հեռացողների ստվերագծերը: Այո, թուրքերը փոքր խմբերով նահանջում էին: Հետմիջօրեին, ավելի ստույգ՝ ժամը երեքին ճարտարցիները եկան մեզ մոտ՝ բերելով սննդամթերք և ամենակարևորը` ջուր»:
Զոհեր և վիրավորներ կային նաև գյուղերում: « Ռմբակոծությունը չէր դադարում: Քանի՜ տոննա արճճի ու երկաթի կարկուտ թափեցին մեր գյուղերի վրա, դա միայն իրենց` թուրքերին է հայտնի,-դառնորեն վերհիշում է Կ. Հակոբյանը,- մեր գյուղում միայն բժշկական անձնակազմն էր, որի շատ անդամները մնացին հիվանդանոցում` ցույց տալով առաջին բուժօգնությունը բազմաթիվ վիրավորների»:
Կատաղի մարտերում հակառակորդի հնարավորությունները սպառվեցին և նա ստիպված էր նահանջել: Այդ մասին հուշագրողը վկայում է. « Ահագին կորուստներ տալով` թուրքերը թողեցին «Վըշկա» բարձունքը` իրենց հետ տանելով վիրավորներին ու սպանվածների դիակները, հետ քաշվեցին իրենց իսկ եկած ճանապարհով: Ճարտարցիների «Արծիվ» դիրքը դեռ գտնվում էր թուրքերի ձեռքում:
Մեզ մոտ եկած ճարտարցիները, որ տեղափոխվել  էին     «ԿամԱԶ» մեքենայով, նստեցին մեքենան և հասան «Վըշկա», բայց այնտեղ արդեն թուրքեր չկային: Վերցնելով մեծ քանակությամբ զինամթերք` նրանք վերադարձան  մեզ մոտ և ասացին.
-Տղաներ, դրությունը ծանր է «Հիսուններում», մենք օգնության ենք գնում մեր ընկերներին:
«Հիսունները» ճարտարցիների դիրքերն էին, որոնք գտնվում էին Ֆիզուլի-Մարտունի ճանապարհից դեպի աջ ձգվող բլուրների վրա:
Մեր դիրքից երևում էր Պուլուր խութ բարձունքը: Տարվելով մեր ուղղությունում ծավալված մարտական գործողություններով՝ չէինք էլ հետևել, թե ինչպես են զարգանում դեպքերն այնտեղ: Ժամը 5-ին թուրքերը ստիպված հետ քաշվեցին իրենց ելման դիրքերը` տալով մեծաքանակ զոհեր: Մարտը, փաստորեն, այնտեղ դադարել էր, չէին լսվում ավտոմատային և գնդացրային կրակոցներ, բայց հրետակոծությունը չէր դադարում: Նորից ավելի հաճախադեպ սկսեցին գործել թուրքերի 120 մմ ականանետները, որոնք կրակում էին թե՛ դիրքերի և թե՛ Մաճկալաշեն գյուղի վրա:
Ի վերջո, թուրքերն առանց կրակոցի թողեցին նաև   մեր ձախ հարևանների «Արծիվ» դիրքը և հետ քաշվեցին»:
Անհասկանալի է, թե որտեղից է բանաքաղվել հետևյալ միտքը. «Կազմավորվեցպաշտպանության բանակի թիվ 36534 զորամասը՝ Մոնթե Մելքոնյանի ղեկավարած Մարտունու պաշտպանական շրջանը»: Ընդհանրապես, Արցախի ԻՊՈՒ պաշտպանական շրջանները տարածքային սկզբունքով կազմավորվել են ԻՊԿ նախագահի 1992 թ. օգոստոսի 14-ի հրամանագրով՝ սկսած սեպտեմբեր ամսից, արդեն իսկ գործող և մարտեր մղող համապատասխան ստորաբաժանումների հիման վրա: Մարտունու ՊՇ-ն երկու առանձին զորամասերի է բաժանվել Մոնթե Մելքոնյանի զոհվելուց հետո, 1993 թ.: Իհարկե, նշված զորամասի օր կարող է հռչակվել նաև առաջին նշանակալի ճակատամարտի օրը, ինչը, սակայն, չի նշանակում, թե այն հենց այդ օրն է կազմավորվել:
Թերի է նաև հետևյալ միտքը. «Ինքնապաշտպանության ուժերը վերցրին 3 և ոչնչացրին նույնքան զրահամեքենա ու թշնամու 200 զինվոր, Մարտունիում ու Ասկերանում վերատիրացան որոշ բարձունքների»:
Ըստ ԼՂՀ ԳԽ պաշտոնաթերթի հրատարակած ռազմաճակատային ամփոփագրի՝ «ամենահամեստ հաշվումներով, սպանվեցին 300 ադրբեջանցի զինյալներ: Գերվեցին 4-ը, որոնցից մեկը՝ ազգությամբ չեչեն: Շարքից հանվեց 9 տանկ եւ 7 միավոր այլ ռազմական տեխնիկա: Առգրավվեց 4 միավոր տեխնիկա, այդ թվում մեկ տանկ: Հայկական կողմը եւս կորուստներ ունեցավ. հերոսի մահով ընկան 18 մարտիկներ» (տե՛ս «Արցախ»,1992թ., N 11):
Հաջորդ պարբերությունը բանաքաղված է մեր աշխատությունից (Հարությունյան Մ. Արցախյան պատերազմը և պաշտպանության բանակի մարտական ուղին. 1991-1994 թթ., «Կաճառ» (ԿԳԿ-ի տարեգիրք),  № 5 (59-70), 2011, Շուշի, «Կաճառ» գիտական կենտրոնի հրատ., 2015, էջ 102-103). «Նույն օրը, Հադրութի շրջանում գրավելով Հողեր և Տող գյուղերի պահակակետերը, թշնամու ստորաբաժանումները ներխուժեցին Տողի գինեգործարան, ապա մոտ 4 կիլոմետր խորացան գյուղի տարածք, սակայն ինքնապաշտպանության ուժերի ձեռնարկած հակահարձակման շնորհիվ ճակատի գիծը երեկոյան վերականգնվեց»: Տեղանքին անծանոթ ընթեցողի մոտ կարող է տպավորություն ստեղծվել, թե հակառակորդը մտել է Տող, սակայն այդպես չէր…
Վերոհիշյալ ամփոփագրից մեջբերված տվյալները վկայում են, որ հետևյալ վիճակագրությունն էլ թերի է. «Հունիսի 28-29-ի կռիվներում զոհվեց 10 ազատամարտիկ, թշնամին կորցրեց 9 տանկ և 7 զրահամեքենա, ծանր պարտություն կրեց նաև Ցորում ու Էդիլլուում, որտեղ ուներ նաև «ՄԻ-24» ուղղաթիռների աջակցությունը»:
Անչափ կարևորելով Արցախյան պատերազմի և, ընդհանրապես, հայ ռազմական տարեգրության նշանակալի իրադարձությունների առթիվ հրապարակումներն ու անդրադարձները՝ ուզում եմ հուսալ, որ այսուհետև այդպիսի նախաձեռնությունների հեղինակները կլինեն ավելի ուշադիր ու բծախնդիր: Մհեր Հարությունյան
previousՄԱՐՏԱԿԵՐՏ ՔԱՂԱՔԻ ԱԶԱՏԱԳՐՈՒՄԸ ԵՎ ԴՐԱ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՆՇԱՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆԸ
nextԿԵՆՏՐՈՆԻ ՀԻՄՆԱՐԱՐ ԳԻՏԱԿԱՆ ԳՐԱԴԱՐԱՆԸ ՀԱՄԱԼՐՎՈՒՄ Է
Leave a Reply Cancel reply
You must be logged in to post a comment.
© 2020 Copyright: Kachar.am