hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy id hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy uk en hy hy hy en hy hy hy hy hy hy en hy en hy hy hy hy hy hy es en en
Ծխացող հուշեր - dzayn hamshenakan
15.08.2020 hamshen Comments 0 Comment
Եղեռնի վերապրողներից Արման Կոթիկյանի գրառումները
Պատմողը Մարիամ Քսաքօլեան անունով 25 տարեկան օրիորդ է` Արզալիա գյուղից:
Յունիս 18-ին արդէն բոլորս հաւաքեցին և քաղաք իջեցուցին: Նոյն օրն իսկ ճամբայ ելանք: 200 հոգի կը լինէր մեր խումբը, բոլորը կին, աղջիկ և 10-12 տարեկան երախայ: Մինչև Այվասիլ կոչուած տեղը քալեցինք (քաղաքէն 1 ժամ հեռու): Այնտեղ երախաները, կիներն ու աղջիկները ջօկելով, առանձին խումբերու վերածեցին և նորէն առաջ քշեցին: Մեզմէ զատուողներուն երեսը անգամ մըն ալ չի տեսանք: Մեր խումբը մնաց 100 հոգի: Գուզ-խան հասնելով տեսայ, որ երախաներ կան այնտեղ առաջունէ բերուած: Նոյն գիշերը այդ խանին մէջ մնացինք, իրար վրայ դիզուած գրեթէ: Դուռը պինդ փակեցին, առանց հաց ու ջուր տալու մեզ: Յաջորդ ցերեկը նոյնպէս: Գիշերը հասնելուն` խանէն դուրս հանեցին մեզ և քիչ մը վերը` Եազըլի-Տաշ կոչուած տաղը տարին, ուր քարաքօլ (պահականոց) հիմնած էին:
Այնտեղ մեզ բոլորիս մերկացուցին. ամենածայրահեղ գազանութիւնները ի գործ դրին մեր վրայ: Սիրանուշ անուն գեղեցիկ հարս մը, այդ մերկ վիճակի մէջ բռնի պարել տուին: Յետոյ խումբին չաւուշը` Շաքիր, կնոջ ուսերուն վրայ բարձրացաւ, և հրամայեց որ քիչ մըն ալ այդպէս պարէ: Ամօթէն իրար երես չէինք կրնար նայել և աչքերնիս կը փակէինք: Չէթաները սկսան մեզ մտրակել, որ բանանք աչքերնիս և դիտենք պարը:
Քիչ յետոյ սկսան գազաններու պէս վրանիս յարձակել և կարգով բռնաբարել ու լլկել մեզ:
Այդպէս տևեց 2-3 ժամ: Արդէն ամէնքս կիսամեռ վիճակի մատնուած էինք, մանաւանդ 12-13 տարեկան աղջիկները, որոնք գժուեր էին և չէին ըմբռներ, թէ ի՞նչ կը կատարուի: Ոմանք շան պէս կոռնային, ոմանք զիլ կը խնդային և ճերմակ լորձունքներ դուրս կուտային:
Կէսգիշերը անցած էր, երբ սկսան սուինահարել մեզ, սարսափելի ճիչ և վայնասուն սկսաւ, որ չեմ կարող բացատրել: Երեք սուինի հարուածներ ստացայ գլխէս, և մի չորրորդ ալ աջ ստինքիս տակէն թեթև կերպով: Վրաս ուրիշ դիակներ ինկան և ես մնացի այդ դիակներու տակ: Ձայները դադրեցան, ջարդը վերջացաւ, խաւար տիրեց: Զգացի ողջ ըլլալս և դիակներուն մէջէն դուրս գալով, կենդանիի պէս չորս ոտքի վրայ սկսայ քալել գիշերուան մէջ: Ցորենի արտ մը հասնելով պառկեցայ. սաստիկ յոգնութիւնէս քունս տարաւ: Արթնցայ` որ արդէն ցերեկ է: Արտը բաւական հասած էր, հետևաբար կարող էի առանց տեսնուելու մէջը ծածկուած մնալ: Քանի մը յոյն կիներ փայտ հաւաքելու համար նոյն արտին շուրջերը եկեր էին, զիս տեսնելով, մօտեցան և շալակնին առնելով տարին իրենց տունը: Քանի մը օր հոն մնացի: Վերքերս ինձ շատ կը նեղէին: Բարեբախտաբար նոյն գիւղին մէջ — որ կը կոչուէր Կոնակա, հանրածանօթ յոյն բժիշկ-քահանայ մը կար` Պապա-Եանի անուն: Սա զիս իրեն մօտ առնելով ամէն օր վէրքերս կը դարմանէր, իր տան մէջ կար նաև նոյնպէս կոտորածի վայրէ փախչող վիրաւոր կին մը Պալեաններէ: Ութ ամիս մեզի ամենայն անձնվիրութեամբ խնամեց և բուժեց վէրքերնիս: Ռուսական բանակի մուտքով Երևան ելանք»:
Պատմողը դեպքին ականատես տիկին Տիրուհի Ֆլեորն է` ուսուցիչ Նուրիխանի աղջիկը:
«1915 հունիս 18-ին 60 հատ ժանտարմներ և զինուորականներ, միասին առած կարգ մը գիւղացիք, Թօց գիւղը եկան և բոլոր քաղաքացի ընտանիքներս, որ քաղաքի ռուսական պօմպարտըմանէն փախչելով ապաստանած էինք այս ամարանոցը, հաւաքելով փակեցին Պողոս Մարիմեանի տան մէջ: Այդ ընտանիքներու մէջ կը գտնուէին ի միջի այլոց Միսիրեան, Մարիմեան, Նուրիխանեան, Նուրեան, Խանպէկեան և այլն գերդաստանները: Նաև Հայր Կարապետ Տէր-Սահակեան 32 տարեկան Մխիթարեան վարդապետը, որ ծանօթ է շատերու, որպէս գրագէտ-բանասէր:
Այս խումբը սուիներով շրջապատած առաջնորդեցին կէս ժամ հեռաւորութեամբ Անիֆա կոչուած գիւղին ձորերուն մէջ և սպանեցին: Դիակները առանց թաղուելու մնացին ձորին մէջ, և տասը ամիս վերջ, երբ ռուսական բանակը Տրապիզոն մուտք գործեց, լատինացի կղեր Բէռ Քաբուչչի լուսանկարեց այդ կմախքներն ու գանկերը (նկարը ունիմ ձեռքիս տակ):
Սպանուած Հայր Կարապետ Տէր-Սահակեան ունեցած է շատ մը ձեռագիր աշխատութիւններ, որոնք թուրք կառավարութիւնն այրած և փճացուցած է»:
Պատմողը Շանայի նախկին մուխթար Միթթատ Ական և Ճօշարա գյուղի ականատես գյուղացիներն են։
«Յունիս 17-ին Պաթումցի հանրածանօթ իսլամ-վրացի Ասլան պեյ, որ թուրք բանակի մէջ սպայ էր դարձած, իր հրամանատարութեան ներքև խումբ մը ժանտարմաներով և չէթաներով Ճօշարա գիւղը բարձրացաւ ժողովուրդը հաւաքելու:
Ասլան պէյ և իր մարդիկը սկսան իրենց վայրագութիւնները, երբ ժողովուրդին մեծ մասը դեռ կը մնար գիւղին մէջ, 20-30-ի չափ տղամարդ, կին և երեխայ սպանելով չոր հորի մը մէջ նետեցին, որոնց ոսկորները դեռ կը մնան նոյն հորին մէջ: Տիվրիկ Մէհմէտ, Հաճի Ալի Հաֆըզ զատէ Էօմէր և Հագգը եղբայրները (Իթթիհատի շէֆեր և չէթա), Պէքեար օղլի Ալիի որդին Էօմէրը աննկարագրելի ոճիրներ գործած են Ասլան պէյի հետ միացած: Կիներու և աղջիկներու ճիտերը չուաններ ձգելով երկու կողմէ քաշքշած են ծիծաղելով ու ծաղրելով, և այդ կերպ խեղդած…»:
Պատմողն է նախապէս Պաթում բնակող, իսկ հիմա գործող բանակի մէջ աֆիցէր Եօրտանով, որ լսած է յոյն և թուրք շատ մը գիւղացիներէ: Իրեն պատահեցայ Կիւմիւշխանէի մէջ, Բ. Տիրատուրեանի հետ միասին: «Մավրանկէլի մէջ (Կիւմիւշխանէի շրջան) 1500 հոգու չափ տրապիզոնցի առաջաւոր ընտանիքներեն տղամարդ, կին և երեխայ, գազանային բարբարոսութեամբ մը սպանած են: Իրենք գիւղացիք, դիմած են խումբը տանող զինուորական մեծին և խնդրած են, որպէսզի ատոնք սպանելու սրբազան գործն ալ իրենց վիճակուի: Նախ շատ լաւ կողոպտելէ ետք, կիները, իրենք փորած են փոսեր մրջիւնային աշխատանքով, և ոմանք ողջ, ոմանք կիսամեռ վիճակի մէջ նետած են այդ փոսերու մէջ:
Զոհերը այնքան շատ են եղած, որ միջոց չէ մնացած հողով ծածկելու ամբողջութեամբ, այնպէս որ ոմանց գլուխը, ոմանց թևը, ոմանց փորը հողէն դուրս է մնացած:
Երեք օր ու գիշեր, այդ ամբողջ գետինը կը հևար ու կաղմկէր խուլ մղկտոցներով: Հողը մէկ վեր կը բարձրանար ու մէկ ցած կիջնէր, կիսամեռներու և հոգևւարքներու շնչառութենէն:
Երբէք պիտի չի հաւատայի այս առասպելին, եթէ աչքով տեսնողներ վկայութիւններ չընէին: Ես դեռ երէկ Մավրանկէլ գիւղն էի:
Իսկ երբ ռուս բանակը մօտեցած է նոյն գիւղին, փոսերը կրկին բանալով ոսկորները հանած, այրած և ապա փախած են թուրքերը, ըսելով, որ կեավուրներուն ոսկորներն ալ թող չի մնան…
Վերջացնելով պ. Եօրտանով խիստ յուզուեցաւ և դառնօրէն լաց եղաւ»:
Արման Կոթիկյանին օգնել է մի հույն երիտասարդ կին
CeroдHя B ryбepHии Pизe yжe He paзroBapиBaюT Ha apMяHckoM языke
Թողնել պատասխան Չեղարկել պատասխանը
Ձեր էլ-փոստի հասցեն չի հրապարակվելու։ Պարտադիր դաշտերը նշված են *-ով
Save my name, email, and website in this browser for the next time I comment.
Արխիվ Նշեք ամիսը Հունվարի 2021  (1) Սեպտեմբերի 2020  (3) Օգոստոսի 2020  (4) Հուլիսի 2020  (3) Հունիսի 2020  (5) Մայիսի 2020  (6) Ապրիլի 2020  (13) Մարտի 2020  (3)
Գյոքհան Բիրբեն. առաջին համշենցի երգիչը, որ երգեց հայերեն
© 2009-2020 | Dzayn Hamshenakan | Developed by Anahit Movsisyan