hy hy en hy en hy en en hy en hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en de hy de hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy en hy hy de hy en hy hy de hy en hy hy de hy hy hy hy hy hy en hy hy de hy hy hy de hy en hy hy de hy en hy hy de hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy ru hy hy hy hy hy hy ru hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy my hy hy hy hy hy fr
Հայոց մեծ եղեռնի ղարադաղյան էջը… – ՍՀՀԿ
Սերգեյ Ջհանգիրյան 24.04.2022 1 min read
Հիշ­յալ ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նում հա­մաշ­խար­հա­յին ռազ­մա­կան ի­րա­դար­ձութ­յուն­նե­րը հաս­նում են թուրք-ի­րա­նա­կան սահ­մա­նին՝ աս­տի­ճա­նա­բար մո­տե­նա­լով Ղա­րա­դա­ղին: 1914 թվա­կա­նի սկզբնե­րին Ջուլ­ֆա­յից հե­ռագ­րում են Թիֆ­լի­սի թեր­թե­րին առ այն, որ Ատր­պա­տա­կա­նում ու­ժե­ղա­նում է թուրք-գեր­մա­նա­կան պրո­պա­գան­դան ռու­սա­կան ազ­դե­ցութ­յան դեմ[1]: Միա­ժա­մա­նակ ու­ժե­ղա­նում է նաև պան­թուր­քա­կան գա­ղա­փա­րա­խո­սութ­յու­նը: Ինչ­պես ողջ Արևմտ­յան Հա­յաս­տա­նում, այն­պես էլ այս­տեղ ակ­տի­վա­նում են քրդա­կան ցե­ղախմ­բերն ու հրո­սա­կախմ­բե­րը: Հա­յե­րի կո­ղո­պու­տը Ղա­րա­դա­ղում սկսում է մաս­սա­յա­կան բնույթ կրել: Գ­յու­ղա­ցի­նե­րը չէին կա­րո­ղա­նում դուրս գալ դաշ­տեր՝ աշ­խա­տե­լու: Կտր­վել էր գյու­ղե­րի միջև կա­պը: Ատր­պա­տա­կա­նի հա­յոց թե­մի ա­ռաջ­նոր­դը միայն կա­րո­ղա­նում է Աբ­րա­համ բեկ ա­նու­նով մի մարդ ու­ղար­կել Ղա­րա­դաղ՝ կո­ղո­պուտ­նե­րից զերծ պա­հե­լու հա­մար Ա­ռաջ­նոր­դա­րա­նին պատ­կա­նող Նորաշեն-­Հուժ, Օ­ղա, Զիա­գու գյու­ղե­րը[2]:
1914 թվականի վեր­ջին քուրդ բե­կեր Սըմ­կոն, Գուր­տոյ բե­կը, Համ­զե ա­ղան և­ ու­րիշ­նե­րը, խու­ժա­նի գլուխն ան­ցած, ո­րոնց միա­նում են նաև տե­ղա­ցի թուր­քե­րը, ո­ղո­ղում են Ուր­միա­յի շրջա­նը, թա­լա­նում, խոշ­տան­գում և ս­պա­նում տե­ղի հա­յե­րին ու ա­սո­րի­նե­րին, առ­ևան­գում և բռ­նա­բա­րում աղ­ջիկ­նե­րին[3]:
1915 թվա­կա­նի սկզբին Ուր­միա ներ­խու­ժած օս­ման­յան զոր­քե­րը Խա­լիլ փա­շա­յի հրա­մա­նա­տա­րութ­յամբ ձեր­բա­կա­լում են եր­ևե­լի հա­յե­րին և, խումբ-խումբ քա­ղա­քից տար­հա­նե­լով, գնդա­կա­հա­րում[4]:
Փաս­տո­րեն՝ ցե­ղաս­պա­նութ­յու­նը հա­սել էր Ատր­պա­տա­կան:
1915 թվա­կա­նի ապ­րի­լին Ուր­միա լճի մոտ՝ Դիլ­ման գյու­ղում, ռու­սա­կան զոր­քից կրած պար­տութ­յու­նից հե­տո թուր­քա­կան զոր­քե­րը նա­հան­ջում են Ուր­միա­յից: Ատր­պա­տա­կան են լցվում ռու­սա­կան զո­րա­միա­վո­րում­նե­րը: Սա­կայն կարճ ժա­մա­նա­կում տե­ղի հա­յե­րը հասց­նում են հիաս­թափ­վել ռու­սա­կան սպա­յա­կազ­մի դրսևո­րած վար­քից և վե­րա­բեր­մուն­քից: Ճա­կա­տի հրա­մա­նա­տար զո­րա­վար Չեր­նո­զու­բո­վը շատ մտեր­միկ և հո­գա­տար վե­րա­բեր­մունք է ցույց տա­լիս պարս­կա­թուր­քա­կան սահ­մա­նին ապ­րող ջար­դա­րար քուրդ բե­կե­րի հան­դեպ, հան­ձինս՝ Սըմ­կո­յի, Գուր­տոյ բե­կի, Համ­զե ա­ղա­յի[5]: Վեր­ջիննե­րիս հա­ճա­խա­կի հրա­վի­րում է կե­րու­խու­մի, պարգ­ևատ­րում շքան­շան­նե­րով:
1917 թվա­կա­նին ռու­սա­կան զո­րա­միա­վո­րում­նե­րի կազ­մա­լուծ­ման արդ­յուն­քում պաշտ­պա­նա­կան պար­տա­կա­նութ­յու­նը ի­րենց վրա են վերց­նում հայ­կա­կան և­ ա­սո­րի զին­ված խմբա­վո­րում­նե­րը: Կազ­մա­վոր­վում է Ուր­միա­յի հայ­կա­կան բա­տա­լիո­նը, ո­րի հրա­մա­նա­տար է ընտր­վում Ա. Ս­տե­փան­յա­նը, օգ­նա­կան՝ Ա. Մու­շեղ­յա­նը, Ա վաշ­տի վաշ­տա­պետ՝ զան­գե­զուր­ցի Ար­շա­կը, Բ վաշ­տի­նը՝ ղա­րա­բաղ­ցի Ար­սեն Տեր-Գ­րի­գոր­յա­նը, Գ վաշ­տի­նը՝ զան­գե­զուր­ցի Ար­տե­մը (ե­րեքն էլ Քե­ռիի հայ­կա­կան կա­մա­վո­րա­կան զո­րա­միա­վո­րու­մից)[6]:
Թուր­քիա­յի դրդմամբ կրկին ակ­տի­վա­նում են քրդա­կան հրո­սա­կախմ­բե­րը՝ Սըմ­կո­յի գլխա­վո­րութ­յամբ: Վեր­ջի­նիս ակ­տի­վո­րեն ա­ջակ­ցում էր ղա­րա­դաղ­ցի Ա­միր Ար­շա­դի եղ­բայ­րը իր՝ ղա­րա­դաղ­ցի թուր­քե­րից կազմ­ված ջո­կա­տով: 1918 թվա­կա­նի փետր­վա­րին նա Ուր­միա­յի շրջա­նի հայ­կա­կան գյու­ղե­րից մե­կում ի­րա­կա­նաց­նում է ոճ­րա­գոր­ծութ­յուն­ներ: Ուր­միա­յի հայ­կա­կան բա­տա­լիո­նը նպա­տա­կադր­վում է պատ­ժել ղա­րա­դաղ­ցի խա­նին: Վեր­ջի­նիս հաս­նում են Կուշ­չի գյու­ղում և­ ընդ­հար­վում, որն ա­վարտ­վում է ղա­րա­դաղ­ցի թուր­քե­րի պար­տութ­յամբ:
1918 թվա­կա­նի գար­նա­նը Օս­ման­յան զոր­քե­րը Մո­սու­լի կող­մից շարժ­վում են Ատր­պա­տա­կան: Ոտ­քի է կանգ­նում տե­ղի թրքութ­յու­նը՝ ա­ջակ­ցե­լու ցե­ղա­կից­նե­րին: Մա­յի­սի սկզբնե­րին նրանք հաս­նում են Դիլ­ման: Հայ-ա­սո­րա­կան ու­ժե­րը, անց­նե­լով հա­կա­հար­ձակ­ման, թուր­քե­րին բա­վա­կան ետ են շպրտում, ո­րից հե­տո մղում են մի շարք հաղ­թա­կան ճա­կա­տա­մար­տեր: Այդ ճա­կա­տա­մար­տե­րում հե­րո­սա­բար զոհ­վում են զան­գե­զուր­ցի­ներ Ար­տեմն ու Ար­շա­կը: Հու­նի­սի սկզբնե­րին թուր­քե­րը, լսե­լով Նա­խիջ­ևա­նից Անդ­րա­նի­կի ա­ռաջ­խա­ղաց­ման մա­սին, ստա­նում են հա­մալ­րում­ներ և­ անց­նում հար­ձակ­ման: Ինչ­պես հայտ­նի է, Անդ­րա­նի­կը Խո­յի մոտ բա­վա­կան ծանր ճա­կա­տա­մար­տում պար­տութ­յուն է կրում, ո­րից հե­տո էլ ա­վե­լի է ծան­րա­նում Ատր­պա­տա­կա­նի հայ և­ ա­սո­րի զին­ված ու­ժե­րի վի­ճա­կը: Պար­տութ­յուն են կրում նաև Ուր­միա­յի հայ պաշտ­պան­նե­րը, և թուր­քա­կան զոր­քը լցվում է Ուր­միա և շր­ջա­կա գյու­ղե­րը: Իր դե­րը խա­ղում է նաև ռազ­մամ­թեր­քի պա­կա­սը: Թուր­քա­կան ներ­խու­ժու­մը ու­ղեկց­վում էր թուր­քին բնո­րոշ կո­տո­րած­նե­րով ու խոշ­տան­գում­նե­րով: Ոճ­րա­գոր­ծութ­յուն­նե­րին ակ­տիվ մաս­նակ­ցում էին Ուր­միա­յի թուր­քե­րը: Ատր­պա­տա­կա­նի հա­յութ­յու­նը բռնում է գաղ­թի ճամ­փան: Մոտ 80000 հայ և­ ա­սո­րի փախ­չում են դե­պի հա­րավ, ո­րոնց կրնկա­կոխ հե­տապն­դում են թուր­քերն ու քրդա­կան հրո­սա­կախմ­բե­րը[9]: Գաղ­թա­կան­նե­րի քա­րա­վան­նե­րին պաշտ­պա­նում էին ու­ղե­կից զին­ված հայ­կա­կան ջո­կատ­նե­րը՝ Ար­սեն Տեր-Գ­րի­գոր­յա­նի ու Կոս­տի Համ­բար­ձում­յա­նի[10] գլխա­վո­րութ­յամբ: Վեր­ջին­ներս բազ­մա­թիվ սխրա­գոր­ծութ­յուն­նե­րով էին աչ­քի ըն­կել (ին­չը դեռ ըստ ար­ժան­վույն չի գնա­հատ­վել հայ պատ­մա­բան­նե­րի և սե­րունդ­նե­րի կող­մից) ինչ­պես ողջ ատր­պա­տա­կան­յան գո­յա­մար­տի ժա­մա­նակ, այն­պես էլ գաղ­թի ըն­թաց­քում: Կոս­տի Համ­բար­ձում­յա­նը այդ­պի­սի մի ընդ­հար­ման ժա­մա­նակ զոհ­վում է: Բազ­մա­թիվ զո­հեր են կրում նաև գաղ­թա­կան­նե­րը ու նրանց պաշտ­պան­նե­րը, ո­րոնց մեջ էր նաև Հով­հա­նես Թու­ման­յա­նի որ­դին՝ Ար­տա­վազ­դը: Օ­գոս­տո­սի 7-ին գաղ­թա­կա­նութ­յան քա­րա­վա­նը հաս­նում է Հա­մա­դան:
1918 թվա­կա­նի հու­լի­սին՝ Ուր­միա­յի գաղ­թից հե­տո, Օս­ման­յան բա­նա­կը Ա­լի Էհ­սան փա­շա­յի գլխա­վո­րութ­յամբ Ուր­միա­յի, Սալ­մաս­տի, Խո­յի, Մա­կո­ւի, Ջուլ­ֆա­յի, Մա­րա­ղա­յի, Թավ­րի­զի հետ մեկ­տեղ գրա­վում է նաև Ղա­րա­դա­ղը: Ներ­խու­ժե­լով Ղա­րա­դաղ՝ Օս­ման­յան զոր­քը տե­ղա­վոր­վում է թուր­քաբ­նակ Դ­յու­զալ գյու­ղում: Սա Դա­վիթ Բե­կի կող­մից ղե­կա­վար­վող ապս­տամ­բութ­յու­նից մեզ հայտ­նի Դ­յու­զալ գյուղն է Ա­րաք­սի ա­փին՝ Մեղ­րիի դի­մաց: Այդ­տե­ղից թուրք զին­վոր­ներ են ու­ղարկ­վում դե­պի մո­տա­կա հայ­կա­կան գյու­ղե­րը՝ պա­հան­ջե­լով սնունդ: Ղա­րա­դա­ղի հա­յե­րը բա­վա­րա­րում են նրանց պա­հանջ­նե­րը, սա­կայն Օս­ման­յան զոր­քին Դ­յու­զալ սնունդ հասց­նող 8 ղա­րա­դաղ­ցի հա­յե­րը սպան­վում են[11]: Բ­նա­կա­նա­բար թուր­քե­րը այս­քա­նով չեն բա­վա­րար­վում:
Հա­յոց Մեծ ե­ղեռ­նը հա­սավ Ս­ևա­սար: Դզ­մար գա­վա­ռա­կի Ա­ղա­ղան գյու­ղում տե­ղի է ու­նե­նում սար­սա­փե­լի կո­տո­րած:
Ա­ղա­ղան գյու­ղի դի­մա­ցից մի նեղ ա­րա­հետ է տա­նում դե­պի հար­ևան թրքաբ­նակ Ան­նըղ գյու­ղը: Ա­ռա­վոտ­յան ա­ղա­ղան­ցի­նե­րը այդ ա­րա­հե­տի վրա զին­ված մարդ­կանց են նկա­տում: Գ­յու­ղա­ցի­նե­րից մի քա­նի­սը գյու­ղի քա­հա­նա տեր Ար­տա­կի հետ խորհր­դակ­ցե­լուց հե­տո մի մա­տա­ղա­ցու ոչ­խար են վերց­նում, աղ ու հա­ցով գնում օս­ման­յան զո­րա­ջո­կա­տին դի­մա­վո­րե­լու՝ մտա­ծե­լով, որ այդ­պես վտան­գը գյու­ղից կհե­ռաց­նեն: Ա­վա՜ղ… Թուր­քա­կան զոր­քը բա­ժան­վում է եր­կու մա­սի. մի մա­սը բարձ­րա­նում է գյու­ղի դի­մա­ցի լե­ռը, մյու­սը հրա­մա­նա­տա­րի՝ սպա Խա­լի­լի հետ գյուղ է մտնում[12]: Զենք գտնե­լու պատր­վա­կով խու­զարկ­վում և կո­ղոպտ­վում են ա­ղա­ղան­ցի­նե­րի տնե­րը: Թա­լա­նից հե­տո գե­րե­վար­վում են այդ պա­հին գյու­ղում ե­ղած բո­լոր ա­ղա­ղան­ցի­նե­րը և տե­ղա­հան­վում: Ն­րանց հայ­տա­րար­վեց, որ ի­րենք ռազ­մա­գե­րի­ներ են և­ ա­զատ կար­ձակ­վեն պա­տե­րազ­մի ա­վար­տից հե­տո: Գ­յու­ղա­ցի­նե­րի շա­րաս­յու­նը զին­վոր­նե­րի հսկո­ղութ­յամբ դուրս է գա­լիս գյու­ղից դե­պի նա­խա­պես ո­րոշ­ված վայ­րը՝ ճիշտ ինչ­պես Արևմտ­յան Հա­յաս­տա­նում: Ճա­նա­պար­հին մի թուրք զին­վոր շա­րաս­յան կա­նանց մեջ լուր է տա­րա­ծում, որ ի­րենց տա­նում են կո­տո­րե­լու: Եր­կու կնոջ՝ եր­կու ե­րե­խա­նե­րի հետ, հա­ջող­վում է փախ­չել և­ ա­զատ­վել: Շա­րաս­յու­նը անց­նում է Ա­ղա­ղա­նի մո­տա­կա ձո­րե­րից մե­կով հո­սող գե­տա­կը, հաղ­թա­հա­րում է ա­փա­մերձ վե­րել­քը և մտ­նում է Ճղ­պո­րու արտ կոչ­վող վայ­րը: Շա­րաս­յան ետ­ևից քայ­լող զին­վոր­նե­րը գե­տը չեն անց­նում, այլ դիր­քա­վոր­վում են գե­տի ա­փին, և­ երբ շա­րաս­յան առջ­ևից քայ­լող զին­վոր­նե­րը հաս­նում են ար­տի վեր­ջում գտնվող բլրա­կը, սկսվում է կո­տո­րա­ծը: Ա­ռա­ջին կրա­կո­ցով սպան­վում է տեր Ար­տակ քա­հա­նա Հով­հան­նիս­յա­նը: Երբ քա­հա­նան ընկ­նում է, նրա մայ­րը, կի­նը, ե­րե­խա­ներն ու քույ­րը լա­ցու­կո­ծով հա­վաք­վում են նրա շուր­ջը: Ժո­ղո­վուր­դը սկսում է փախ­չել տար­բեր ուղ­ղութ­յուն­նե­րով: Ն­րանց մի մա­սին հա­ջող­վում է ա­զատ­վել՝ հաս­նե­լով մո­տա­կա ան­տա­ռը: Ս­պան­վում են տար­բեր սե­ռի և տա­րի­քի 60 հայ գյու­ղա­ցի­ներ, վի­րա­վոր­վում են ե­րե­քը: Այդ սպան­ված­նե­րից 20-ը տեր Ար­տա­կի հա­րա­զատ­ներն էին: Զո­հե­րից միայն ե­րեքն էին, որ ա­ղա­ղան­ցի չէին, այլ մո­տա­կա հա­յաբ­նակ գյու­ղե­րից էին, ո­րոնք այդ օ­րը հյու­րըն­կալ­վում էին Ա­ղա­ղա­նում:
Հա­յոց մեծ ե­ղեռ­նի այս դրվա­գը կամ է­ջը նե­րառ­ված չէ ե­ղեռ­նի աշ­խար­հագ­րութ­յունն ու վի­ճա­կագ­րութ­յու­նը պատ­կե­րող ոչ մի քար­տե­զի և­ ու­սում­նա­սի­րութ­յան մեջ
Տաս­նհինգ օր հե­տո թուր­քա­կան այդ զոր­քը մտնում է Դզ­մար գա­վա­ռա­կի մեկ այլ հա­յաբ­նակ գյուղ՝ Իր­գու­թի­նը: Իր­գու­թին­ցի­նե­րը նա­խա­պես կա­նանց և­ աղ­ջիկ­նե­րին փախց­րել էին գյու­ղից և թաքց­րել մեր­ձա­կա ան­տա­ռում: Իր­գու­թի­նում մարդ չսպան­վեց, սա­կայն գյու­ղը ամ­բող­ջութ­յամբ թա­լան­վեց: Թուր­քե­րը գյու­ղից վերց­նում են 20 ձի և ջո­րի, ո­րոնց վրա բար­ձում են թա­լան­վա­ծը և հե­ռա­նում[13]:
Լու­րը ա­րա­գո­րեն տա­րած­վում է ողջ Ղա­րա­դա­ղով: Գա­վա­ռակ­նե­րը հա­մախմբ­վում են՝ յու­րա­քանչ­յու­րը իր ա­մե­նա­մեծ գյու­ղում կենտ­րո­նա­նա­լով: Մզ­գի­թի, Գիրմ­նա­վի, Ք­լա­լա­յի գյու­ղա­ցի­նե­րը հա­վաք­վում են Ո­ղա­նում: Սա­կայն օս­ման­ցի­նե­րը դե­պի Մե­շա­փա­րա գա­վա­ռակ չեն շարժ­վում, բայց հոր­դո­րում են տե­ղա­ցի խա­նե­րին ա­վե­լի ակ­տի­վա­նալ: Թա­լան­վում են Դզ­մար և Հա­սա­նով գա­վա­ռակ­նե­րը: Ա­ռա­վել տու­ժում է Ղու­լու­դի գյու­ղը, որ­տեղ կա­տար­վում են բռնա­բա­րութ­յուն­ներ և ս­պա­նութ­յուն­ներ: Այդ օ­րե­րին վրի­ժա­ռութ­յան փայ­լուն օ­րի­նակ է ցույց տա­լիս Հա­սա­նով գա­վա­ռա­կից նո­րա­շեն­ցի Էրգ­յան (եր­կար) Սար­գի­սը, ով, հան­կար­ծա­կի հայտն­վե­լով այս կամ այն վայ­րում, սպա­նում և­ ա­հա­բե­կում էր թուրք զին­վոր­նե­րին և­ ան­հե­տա­նում[14]:
Մի քա­նի խա­ներ միա­վոր­վե­լով ա­վե­րում են Մզ­գիթ և Օ­ղա գյու­ղե­րը, ո­րոնց բնա­կիչ­նե­րը գաղ­թում են Թավ­րիզ: Ա­սա­դուլ­լա, Թա­ղի և Ա­զիզ խա­նե­րը մի քա­նի հար­յուր ձիա­վոր­նե­րով ներ­խու­ժում և թա­լա­նի են են­թար­կում Ո­ղա­նը: Գ­յու­ղը ա­վեր­վում է, իսկ ո­ղան­ցի­նե­րի մի մա­սը գաղ­թում է Թավ­րիզ: 65 ըն­տա­նի­քից մնում է 16-ը՝ հիմ­նա­կա­նում ա­մե­նաաղ­քատ­նե­րը: Գա­լուստ Ե­գան­յա­նը, այս 16 ըն­տա­նիք­նե­րին ա­ռաջ­նոր­դե­լով, տե­ղա­փո­խում է Ա­սա­դուլ­լա խա­նին պատ­կա­նող Ք­լա­լա հա­յաբ­նակ գյու­ղը[15]:
Ա­ռաջ են գա­լիս զանգ­վա­ծա­յին գաղթ, սով, հա­մա­ճա­րակ, ա­վեր­վում ու լքվում են մի շարք գյու­ղեր, ո­րոնց մի մա­սը այդ­պես էլ չի վե­րաբ­նա­կեց­վում, իսկ մի քա­նիսն էլ բնա­կեց­վում են տե­ղա­ցի թուր­քե­րով:
Ա­ռա­ջին աշ­խար­հա­մար­տի ա­վար­տից հե­տո՝ նո­յեմ­բե­րի 5-ին, թուր­քա­կան զոր­քը հե­ռա­նում է Ատր­պա­տա­կա­նից:
[1]     «Ղարադաղ», 19­14, 15 մայիսի, թիվ 7­, էջ­ 7­:
­[2]     Հովսեփյան 2009, հատ. I, էջ 152:
[3]     Սարո Յ., Ա­տր­պա­տականի գոյամարտը, «Ալիք», 1­964, 4 փետր­վարի, թիվ 27։
[4]     Սարո Յ., Ատրպատականի գոյամարտը, «Ա­լի­ք»­, 1­964, 8 փետրվարի, թիվ 29։
[5]     1915 թվա­կա­նի վեր­ջե­րին, դաշ­նակ­ցութ­յան ո­րո­շու­մով զան­գե­զուր­ցի Ա­վե­տի­սը տե­ռո­րի է են­թար­կում Համ­զե ա­ղա­յին՝ օ­րը ցե­րե­կով Ուր­միա­յի ե­կե­ղե­ցու հա­րա­կից փո­ղո­ցում մաու­զեր ատր­ճա­նա­կով գնդա­կա­հա­րե­լով վեր­ջի­նիս («Ա­լիք», 1964, 9 փետր­վա­րի, թիվ 30):
[6]     Սա­րո Յ., Ատր­պա­տա­կա­նի գո­յա­մար­տը, «Ա­լիք» օ­րա­թերթ, 1964, 11 փետր­վա­րի, թիվ 32:
[7]     ­Սարո Յ., Ատրպատականի գոյամարտը, «Ալիք» օրաթե­րթ­, 1964, 18 փետրվարի, թիվ 37­:
­[8]     Լ­ևոն Շա­ղո­յան (1887, Խա­րա­կանց, Հա­յոց ձոր գա­վառ – 1974, Ի­րաք, Բաղ­դադ): Ազ­գա­յին-ա­զա­տագ­րա­կան շարժ­ման գոր­ծիչ, ՀՀԴ կու­սակ­ցութ­յան ան­դամ: 1915 թվա­կա­նին մաս­նակ­ցել է Շա­տա­խի ինք­նա­պաշտ­պա­նութ­յան մար­տե­րին: Ե­ղել է Փե­սան­դաշ­տի ինք­նա­պաշտ­պա­նա­կան ու­ժե­րի հրա­մա­նա­տա­րը: 1917 թվա­կա­նին դար­ձել է Գ­յա­վա­շի գա­վա­ռա­պետ: 1918 թվա­կա­նին Կ. Համ­բար­ձում­յա­նի հետ կազ­մա­կեր­պել է Վա­նից հա­յե­րի հար­կադ­րա­կան գաղ­թը դե­պի Հա­մա­դաս և­ ա­պա­հո­վել գաղ­թա­կան­նե­րի անվ­տան­գութ­յու­նը։ Սա­յին կա­լա վայ­րում Համ­բար­ձում­յա­նը սպան­վել է, իսկ Շա­ղո­յա­նը ջար­դել է թուր­քե­րին ու փրկել գաղ­թա­կան­նե­րին։ Անգ­լիա­կան ու­ժե­րին միա­նա­լուց հե­տո հայ գաղ­թա­կան­նե­րը և Շա­ղո­յա­նի ու­ժե­րը շարժ­վել են դե­պի Բաղ­դադ, ա­պա Բաս­րա­յի մոտ հիմ­նել վրա­նաբ­նակ հանգր­վան։ 1921 թվա­կա­նի հու­նի­սի 23-ին ո­րոշ­վել է թող­նել այդ հանգր­վա­նը, ժո­ղովր­դի ստվար մա­սը մեկ­նել է Խորհր­դա­յին Հա­յաս­տան։ Շա­ղո­յանն ապ­րել է Ի­րա­քում (այս մա­սին տե՛ս՝ ApMяHckий Boпpoc 1991, c. 338)։
[9]     Սարո Յ., Ատրպատականի գոյամարտը, «Ալիք», 1­964, 3 մարտի, թիվ 49:
[10]    ­Կոս­տի Համ­բար­ձում­յան, Վաս­պու­րա­կա­նի Կոս­տի, Ուխ­տա­վոր (1882, Շու­շի – 1918, Սա­յին Կա­լա, Ի­րաք): Ազ­գա­յին-ա­զա­տագ­րա­կան շարժ­ման գոր­ծիչ, ՀՀԴ ան­դամ: 1908 թվա­կա­նին Կա­պա­նում կրթա­կան տե­սուչ էր. կար­գա­վո­րել է դպրո­ցա­կան գոր­ծը։ 1908-1914 թվա­կան­նե­րին Բել­գիա­յում ստա­ցել է գյու­ղատն­տե­սա­կան բարձ­րա­գույն կրթութ­յուն։ Կազ­մա­կեր­պել է զեն­քի ա­ռա­քում Պարս­կաս­տա­նով՝ հայ ա­զա­տագ­րա­կան շարժ­ման մար­տիկ­նե­րին զի­նե­լու նպա­տա­կով։ 1909 թվա­կա­նին ձեր­բա­կալ­վել է, ար­գե­լա­փակ­վել Մե­տե­խի բան­տում, ա­պա աք­սոր­վել Խար­կով: 1915 թվա­կա­նին մաս­նակ­ցել է Վա­նի ա­զա­տագր­մա­նը: 1917 թվա­կա­նին դար­ձել է Վա­նի հայ­կա­կան ժա­մա­նա­կա­վոր կա­ռա­վա­րութ­յան ղե­կա­վար (այս մա­սին տե՛ս՝ ApMяHckий Boпpoc 1991, c. 23)։
­[11]    Միրզայան Վ. Պ., Ղարադաղ (Պասպատունիք), «Ալիք», 1982, 20 հունվարի, թիվ 15:
[12]    Սարո Յ., Ատրպատականի գոյամարտը, «Ալիք», 1964, 10 մ­արտի­, թիվ­ 55:
[13]    ­«Ա­լիք», 1­979, 1­7 ա­պրի­լի, թիվ 77 (­­Մո­ւշեղ Ա­թա­յա­նի հու­շե­րից):
[14]    Գա­լուստ (­Տեր Սա­հակ քա­հա­նա) Ե­գան­յա­նի նո­թագ­րութ­յուն­նե­րից, «Ա­լիք», 1979, 18 հուն­վա­րի, թիվ 11:
[15]    Գա­լուստ (­Տեր Սա­հակ քա­հա­նա) Ե­գան­յա­նի նո­թագ­րութ­յուն­նե­րից, «Ա­լիք», 1979, 18 հուն­վա­րի, թիվ 11:
Տեսնել հեղինակի բոլոր գրառումները
Previous: Նշանավոր ղարադաղցիները. Թու­ման­յանց­ներ
Next: Աղահեճք գավառի Հայելեակ բնակավայրը Վաղատուր գյուղի Հալաք թաղամասն է
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Սևասարի պատմությունը  (աշխարհագրությունը, անվանումը, հիշատակումները)
Սևասարի պատմությունը  (աշխարհագրությունը, անվանումը, հիշատակումները)
Աղահեճք գավառի Հայելեակ բնակավայրը Վաղատուր գյուղի Հալաք թաղամասն է
Աղահեճք գավառի Հայելեակ բնակավայրը Վաղատուր գյուղի Հալաք թաղամասն է
Բաժիններ Ընտրել կարգը «Տավերս»  (16) Ազգագրություն  (50) Աղահեճք  (7) Այլախ  (1) Աշխարհագրություն  (23) Աշոտ Սիմոնյան  (3) Ավանդազրույցներ  (59) Արկադի Ծատուրյան  (6) Արվեստ  (5) Արցախ  (26) Արցախյան ազատամարտ  (10) Բաղք  (10) Բանահյուսություն  (54) Գևորգ Ստեփանյան  (6) Գիտաժողովներ  (18) Գիտական գործունեություն  (56) Գլխավոր  (39) Գլխավոր  (10) Գուսան Աշոտ  (3) Գրականություն  (43) Գրիշա Սմբատյան  (13) Դասընթացներ  (52)    Ֆրանսերեն դասեր  (52) Զանազան  (56) Զոհրաբ Ըռքոյան  (81) Ընտանիք  (5) Ժիրայր Միրումյան  (4) Ինգա Մարգարյան  (5) Լեզվաբանություն  (75) Լուսինե Ներսիսյան  (6) Խոհանոց  (4) Ծղուկ  (1) Կենցաղ  (8) Կովսական  (4) Հաբանդ  (4) Համագործակցություն  (1) Համլետ Գևորգյան  (6) Հասարակություն  (2) Հիմնական  (12) Հնագիտություն  (34) Հրաչ Մարտիրոսյան  (4) Հրապարակումներ  (65) Ձորք  (1) Ճարտարապետություն  (15) Մալիկ Թելունց  (9) Մհեր Քումունց  (65) Պատմություն  (164) Ռազմաքաղաքական  (7) Սերգեյ Հախվերդյան  (19) Սերգեյ Ջհանգիրյան  (8) ՍՀՀԿ  (26)    Մեր մասին  (1) Սյունիք բնաշխարհ  (33) Սյունիքը արվեստում  (9) Սյունիքի հայագիտական նորություններ  (45) Տարածաշրջան  (15) Տեսանյութեր  (33) Քաշաթաղ  (68)
Պահոցներ Նշեք ամիսը Սեպտեմբերի 2022  (8) Օգոստոսի 2022  (6) Հուլիսի 2022  (12) Հունիսի 2022  (3) Մայիսի 2022  (3) Ապրիլի 2022  (8) Մարտի 2022  (2) Փետրվարի 2022  (6) Հունվարի 2022  (12) Դեկտեմբերի 2021  (20) Նոյեմբերի 2021  (19) Հոկտեմբերի 2021  (3) Սեպտեմբերի 2021  (21) Օգոստոսի 2021  (54) Հուլիսի 2021  (10) Հունվարի 2020  (1) Դեկտեմբերի 2019  (1) Նոյեմբերի 2019  (4) Հոկտեմբերի 2019  (2) Սեպտեմբերի 2019  (2) Օգոստոսի 2019  (8) Հունիսի 2019  (2) Մայիսի 2019  (9) Ապրիլի 2019  (6) Մարտի 2019  (8) Դեկտեմբերի 2018  (4) Նոյեմբերի 2018  (3) Հոկտեմբերի 2018  (9) Սեպտեմբերի 2018  (9) Օգոստոսի 2018  (8) Հունիսի 2018  (1) Մայիսի 2018  (4) Ապրիլի 2018  (8) Մարտի 2018  (11) Փետրվարի 2018  (2) Հունվարի 2018  (3) Դեկտեմբերի 2017  (6) Նոյեմբերի 2017  (1) Հոկտեմբերի 2017  (10) Սեպտեմբերի 2017  (12) Օգոստոսի 2017  (5) Հուլիսի 2017  (13) Հունիսի 2017  (5) Մայիսի 2017  (15) Ապրիլի 2017  (11) Մարտի 2017  (12) Փետրվարի 2017  (6) Հունվարի 2017  (2) Դեկտեմբերի 2016  (4) Նոյեմբերի 2016  (5) Հոկտեմբերի 2016  (6) Սեպտեմբերի 2016  (8) Օգոստոսի 2016  (11) Հուլիսի 2016  (12) Հունիսի 2016  (31) Մայիսի 2016  (5) Մարտի 2016  (1) Փետրվարի 2016  (4)
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Մեհտիշեն բնակավայրի անվան ծագումը
Մեհտիշեն բնակավայրի անվան ծագումը
«Տավերս» մշակութային հասարակական կազմակերպություն, Կապան Ծանոթանալ կենտրոնի աշխատանքներին
Վայոց ձոր Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Պ.գ.դ., պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ, Սիսիան-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Լրագրող, հասարակական գործիչ, ՄԵՐԱՆ ԼՂՀ Քաշաթաղի շրջանի պաշտոնաթերթի գլխավոր խմբագիր Ծանոթացեք հեղինակի նյութերին
Լեզվաբան, բ.գ.դ., պրոֆեսոր Ընթերցեք հեղինակի հաղորդումները
Պատմության ուսուցիչ, Վերին Շեն Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքների
Լեզվաբան, բ.գ.թ., Գորիս-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Բ.գ.թ., դոցենտ, Գորիսի պետական համալսարան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Պ.գ.դ., պրոֆեսոր, Երևան Ընթերցեք հեղինակի հաղորդումները
Պատմաբան, իրավաբան, պ.գ.թ., դոցենտ Ընթերցեք հեղինակի աշխատանքները
ՍՀՀԿ նախագահ, արևելագետ, թուրքագետ, լեզվաբան, բ.գ.թ., դոցենտ Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Պատմաբան, դոցենտ Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
ՍՀՀԿ անդամ, տ.գ.թ., Կապան-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոն Ծանոթացեք կենտրոնի աշխատանքներին
Université Lumière Lyon 2-ի ուսանող (մագիստրատուրա), Ֆրանսերենի դասավանդող Սովորեք ֆրանսերեն հեղինակի հետ
Գիտական ծրագրեր և հաստատություններ
ՀՀ ԿԳՆ գիտության պետական կոմիտե
Հասցե` ք. Երեւան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24,
ՀՀ ԳԱԱ նախագահության կենտրոնական շենք,
Հեռ.` +37410 521362, +37410 527343
Հայագիտական ուսումնասիրությունները ֆինանսավորող համահայկական հիմնադրամ
Հասցե` ք. Երեւան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24,
ՀՀ ԳԱԱ գլխավոր շենք,
Հեռ.` +37410 521362, +37410 527343
Մ. Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի գիտահետազոտական ինստիտուտ
Հասցե` ք. Երևան, Մաշտոցի պողոտա 53
ԵՊՀ Հայագիտական Հետազոտությունների Ինստիտուտ
ՀՀ, ք. Երևան, Ալեք Մանուկյան 1,
ԵՊՀ 2-րդ մասնաշենք, 5-րդ հարկ,
Հեռ.` + 37460 71-00-92
ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիա
Հասցե` ք. Երևան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոնի գրանցման համարն է՝ 211.171.1181249: Կենտրոնի անգլերեն անվանումն է՝ Syunik Armenological Research Center, ռուսերեն՝ ЦeHTp apMeHoлorичeckиx иccлeдoBaHий CюHиka:  Գործունեության ժամկետը՝ անժամկետ: Գրանցված է ՀՀ իրավաբանական անձանց պետական ռեգիստրի գործակալության կողմից: Կայքում հրապարակված նյութերի պատասխանատուն հեղինակներն են: Էլ. հասցե՝ syunhayhetkent@gmail.com
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոն © Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են: | MoreNews by AF themes.