hy hy en ru hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy pt hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy es en hy en hy hy en hy hy hy
Բաքվում տարբեր տարիներին հայերի 3 կոտորածները հետեւողականորեն իրագործված ցեղասպանության փուլեր են
Արդարություն արդարությունն է ծնում խաղաղություն
Լրանում է Բաքվում հայերի ցեղասպանության 20 տարին. այս կապակցությամբ հայ լրագրողների հարցերին պատասխանել է գերմանացի հայտնի իրավապաշտպան, Բեռլինի Ազատ համալսարանի (Freie Universitat Berlin) գիտաշխատող Տեսսա Հոֆմանը:
Տիկին Հոֆման, հայտնի է, որ 1990թ-ի հունվարի ջարդը Բաքվում հայերի էթնիկ զտումների վերջին ալիքն էր, զտումներ, որոնց սկիզբը դրվել էր դեռ 1905թ.-ին: Այդ իսկ պատճառով Բաքուն հաճախ կոչում են երեք ջարդերի քաղաք: Ի՞նչ եք կարծում,սա Հարավային Կովկասի տարածաշրջանում հայերի նկատմամբ իրականացվող թուրքական քաղաքականության ժառանգորդություն է:
1905-ի փետրվարից մինչև 1906թ-ի հուլիս ամիսն ընկած ժամանակահատվածի իրադարձություններն ընդունված է անվանել «հայ-թաթարական պատերազմ»: Այն ժամանակ բազմազգ արդյունաբերական քաղաք Բաքվում, որտեղ բնակվում էին բազմաթիվ հայեր` բանվորներ, ձեռնարկատերեր, հակահայկական անկարգություններ են սկսվում` տարածվելով դեպի Նախիջևանի և Ելիզավետպոլի (այսօր Գյանջա, հայերեն` Գանձակ), Թիֆլիսի ու Երևանի ցարական նահանգները: Նշված բոլոր նահանգներն այն ժամանակ դեռ կիսով չափ բնակեցված էին «թաթարներով», և ամենուրեք հայերի տները հրո ճարակ էին դառնում, հայերը կոտորածների էին ենթարկվում ու հալածվում էին:
Այս գործողությունները մասամբ առաջնորդվում էին տեղական և տարածքային իշխանությունների սադրանքներով, խառնակություններով, ոճրագործներին հովանավորելով: Չնայած դրան` հարձակման ենթարկված հայերին հաջողվում է սոցիալ-հեղափոխական Դաշնակցություն կուսակցության կողմից կազմակերպված քաղաքացիական ինքնապաշտպանության շնորհիվ մի քանի վայրերում հաջողությամբ պաշտպանվել, մասնավորապես` Արցախի մայրաքաղաք Շուշիում, Թիֆլիսի նահանգում, ինչպես նաև` Բաքվում:
1918-1920թթ-ներին, Արևելյան Անդրկովկասում երկու թուրքական ներխուժումների ժամանակ (նախ երիտթուրքերի, այնուհետև` քեմալականների) բազմաթիվ անկարգություններ և բռնություններ են իրագործվում հայ խաղաղ բնակչության հանդեպ: Դր. Յոհաննես Լեփսիուսը՝ 1895-1918թթ.-ների հայկական հալածանքների փաստագրողը, իր «Գերմանիան և Հայաստանը» գրքի առաջաբանում (1919թ.) գրում է. “Չնայած գերմանական սպաների, դանիական և շվեդական հյուպատոսների եռանդուն առարկություններին` Նուրի փաշան` թուրքական գլխավոր հրամանատարը, թաթարներին թույլատրում է տեր ու տնօրինություն անել: Մինչև իսկ Բաքվի օտարերկրացի բնակիչները պաշտպանված չէին ավազակային անկարգություններից:
Սեպտեմբերի 14-ին սկսվեց թուրքական բանակի հարձակումը Բաքվի վրա: Նախքան կանոնավոր բանակի զորամասերի մուտքը քաղաք` թուրքական ռազմական ղեկավարությունը տեղական ապօրինի կազմավորումներին՝ այսպես կոչված «բաշիբուզուկներին», հնարավորություն տվեց սպանել և թալանել հայերին: Բաքվում բնակվող մի հույն` Քրիստափոր Միխայլովիչ Էվանգուլովը, որը պատասխանատու էր քաղաքի փոստային և հեռախոսային կապի համար, գրում էր.
«Ամբողջ քաղաքում հայ բնակչությունը կոտորածի է ենթարկվում, և ոչ մուսուլմանական անձինք հիմնովին կողոպտվում են: Նրանք կոտրել են դռներն ու պատուհանները, մտել բնակելի թաղամաս և տղամարդկանց, կանանց ու երեխաներին դուրս քարշ տալով, փողոցում սպանել են:
Որոշ տեղերում դիերի լեռներ են կիտվել, իսկ շատերի մարմինները „դում-դում“ արկերից սարսափելի վերքերով են պատված: Ամենանողկալի տեսարանը ի հայտ էր գալիս Սուրուքան փողոցի Գանձա նրբանցքի մուտքի մոտ. ամբողջ փողոցը ծածկված էր երեխաների դիերով, որոնք ինը կամ տասը տարեկանից մեծ չէին: Մոտ 80 դիակ պատված էին թրերի և սվինների վերքերով. ակնհայտ էր, որ նրանք մորթվել էին ինչպես գառներ:
Ժամանակակիցները և հետագա ուսումնասիրողները սպանվածների թիվը գնահատում են 20-30 հազ.: Ընդ որում, նկատի առնված չեն նրանք, ովքեր թուրք զավթիչների կողմից իրենց տներից դուրս են շպրտվել, դարձել անօթևան փախստականներ և հետագայում մահացել սովից, ցրտից ու հիվանդություններից:
Փաստորեն դարավերջում դահիճների ձեռագիրը գրեթե չի փոխվել…
1990 թ.-ի Բաքուն փաստացիորեն գտնվում էր Ժողովրդական ճակատի իշխանության ներքո: Այդ ժամանակ սանձարձակությունները հայ բնակչության նկատմամբ արդեն համակարգված բնույթ էին կրում և տարածվում էին հյուսիսային Արցախի գավառներում: Հունվարի 10-ին Հայաստանի հանրապետության խորհրդարանը մի մտահոգ հարցում ուղղեց ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահ Միխայիլ Գորբաչովին. „Տառապում են անմեղ կանայք, երեխաներ և ծեր մարդիկ: Բանը հասնում է ծեծով սպանելուն, հրկիզումներին, պատանդ վերցնելուն և փողոցների ու կամուրջների շրջափակմանը“:
Հունվարի 13-ից հալածանքները Բաքվում կազմակերպված ձև ընդունեցին: Քաղաքը հետեւողականորեն` տուն առ տուն, „մաքրվում“էր հայերից: Ընդ որում, ինչպես երկու տարի առաջ Սումգաիթում, անչափահասների և ծեր կանանց բռնաբարություններ ու խոշտանգումներ էին կատարվում: Բաքու տանող ճանապարհները շրջափակված էին: Ով կենդանի էր մնում, ուղարկվում էր նավահանգիստ, որտեղից հայերը նավով էվակուացվում էին, հիմնականում դեպի Թուրքմենիա: Բաքվի փախստականներից հարյուրավորներն իրենց տեղեկություններում հաստատում էին, որ Ժողովրդական ճակատի կողմից կազմակերպված և ղեկավարվող հետապնդումներն ընթանում էին ըստ մի անփոփոխ սխեմայի: 10-20 ոճրագործ ներխուժում էր մի բնակարան և սկսում կենվորներին տեռորի ենթարկել, ծեծել ու տանջել: Այնուհետև, երևում էին Ժողովրդական ճակատի ներկայացուցիչները և ահաբեկված հայերին առաջարկում անհապաղ գնալ նավահանգիստ: Նրանց թույլատրվում էր իրենց հետ ձեռքի ծանրոց վերցնել, սակայն նրանցից խլվում էին ամբողջ կանխիկ դրամը, խնայողական գրքույկները և արժեքավոր իրերը: Նավահանգստում տեղակայված էր Ժողովրդական ճակատի մի պահակակետ: Փախստականներն այստեղ դարձյալ խուզարկվում էին, երբեմն նորից ենթարկվում ծեծի:
Դուք ունե՞ք տվյալներ Բաքվում 1990 թվականի հայերի ջարդերի զոհերի թվի վերաբերյալ:
-Բաքվում հետապնդումների ժամանակ սպանվածների թիվն այդպես էլ ստույգ հայտնի չեղավ, քանի որ այս կապակցությամբ դատական որևէ ուսումնասիրություն չի իրականացվել: Կան առանձակի վայրագությամբ իրագործված սպանությունների բազմաթիվ վկայություններ (օրինակ, զոհերը կենդանի հրկիզվում էին): Այն ադրբեջանցիները կամ այլ ազգությունների ներկայացուցիչները, որոնք փորձում էին օգնել հայերին, վտանգում էին իրենց կյանքը:
1997թ-ին Բաքվի դեպքերն արտացոլված էին ՄԱԿ-ի „Կանանց դեմ խտրականության վերացման հարցերով զբաղվող հանձնաժողովի“ 17-րդ համագումարում հայկական պատվիրակության կողմից ներկայացված զեկույցում (1997թ. հուլիսի 17-25), որում ասվում էր. „1990 թ.-ի հունվարին Ադրբեջանի մայրաքաղաք Բաքվում հայ համայնքի ներկայացուցիչները հինգ օր շարունակ սպանվում, թալանվում և ստորացման էին ենթարկվում: Հղի կանայք և երեխաները ենթարկվում էին անասելի խոշտանգումների: Աղջիկներին բռնաբարում էին ծնողների աչքի առաջ, նրանց մեջքին խաչ էին խարանում: Նման վերաբերմունքի պատճառը նրանց քրիստոնեական հավատն էր“:
Կազմակերպված զանգվածային բռնությունները չսահմանափակվեցին Բաքվով, այլ տարածվեցին նաև Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզի, ինչպես և հյուսիսից սահմանակից երկու շրջանների` Խանլարի ու Շահումյանի հայերի վրա: Հունվարի 16-ին Ադրբեջանի ղեկավարությունը վճռեց հետեւակային զորամասերի, ինչպես նաև ուղղաթիռների միջոցով կանոնավոր կերպով հրետակոծել Շահումյանի և Խանլարի հայկական գյուղերը: Շահումյանի շրջանի Մանաշիդ գյուղակը առանձնակի վայրագությամբ կարտեչներով հիմնովի գնդակոծվեց:
Ըստ ձեզ` ի՞նչ իրավական և քաղաքական գնահատական պետք է տրվի 1990թ-ի հունվարի 13-19-ը Բաքվում կատարված իրադարձություններին:
Համաձայն ցեղասպանության վերաբերյալ ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի (1948թ.) հեղինակ Ռաֆայել Լեմքինի կողմից ցեղասպանություն բառին տրված ձևակերպմանը` ցեղասպանությունը որևէ էթնիկ կամ կրոնական խմբի հետևողական և նպատակաուղղված ոչնչացումն է: Պարտադիր չէ, որ այս ոչնչացումն արտահայտվի բացառապես զանգվածային սպանություններով, այն կարող է ուղեկցվել համակցված գործողություններով: Ես չեմ կարող ավելի լավ ներկայացնել նրա միտքը, քան Լեմքինի „Ցեղասպանություն“ նշանավոր գրքի 9-րդ գլխի մեջբերումը. „Axis-ի (նացիստական Գերմանիայի, ֆաշիստական Իտալիայի և միլիտարիստական Ճապոնիայի միջև 2-րդ Համաշխարհային պատերազմի ժամանակ) օրենքը օկուպացված Եվրոպայում. Օկուպացիայի օրենքները (“Axis Rule in Occupied Europe: Laws of Occupation – Analysis of Government – Proposals for Redress») (Washington D.C., 1944, p. 79-95):
«Ընդհանրապես ցեղասպանությունը պարտադիր չէ, որ նշանակի ազգի ուղղակի բնաջնջում, բացառությամբ, երբ այն ավարտվում է ազգի բոլոր անդամների զանգվածային սպանություններով: Նախ հարկ է առանձնացնել տարբեր գործողությունների համակարգված ծրագիրը, որը նպատակ ունի ոչնչացնելու ազգային խմբերի կարևոր հիմքերը և հենց իրենց` խմբերին: Նման ծրագրերի խնդիրը քաղաքական, տնտեսական և սոցիալական կառույցների, մշակույթի, լեզվի, ազգային ինքնագիտակցության, կրոնի ոչնչացումն է. այն ամենի` ինչ կարևոր կենսական նշանակություն ունի տվյալ ազգի համար (…): Ցեղասպանությունը ուղղված է ազգային խմբի որպես մի ամբողջական միավորի դեմ, և ներառված գործողություններն ուղղված են անհատների դեմ ոչ անձնապես, այլ որպես տվյալ ազգային խմբի ներկայացուցիչների»:
Եթե բառի այս բացատրությունը վերագրենք Ադրբեջանում ապրող հայերին կնկատենք, որ 20-րդ դարի ընթացքում ադրբեջանական շովինիստական կուսակցությունները 3 անգամ համախմբված ցեղասպանության փորձ են կատարել ադրբեջանական պետությունում բնակվող հայ էթնիկ խմբի նկատմամբ, հատկապես` մայրաքաղաք Բաքվում և ԼՂ-ում, ուր ապրում էին մեծ քանակությամբ հայեր: Այս փորձերը համընկան ճգնաժամային իրավիճակի հետ, երբ պետության նախորդ կենտրոնական ուժը թուլացավ կամ նվազեց, ինչպես որ կատարվել էր 1904/5, 1918 – 1990 – ին: Եթե նայենք ժողովրդագրական և մշակութային արդյունքներին, կտեսնենք, որ այդ փորձերը հիրավի «հաջողված են». դա հենց թուրքական ազգային քաղաքականությունն էր` ոչնչացնել հայ ազգը Օսմանյան կայսրության տարածքում: Եվ, մինչդեռ, Թուրքիայում Հայ Առաքելական եկեղեցու գոյությունը պետականորեն ընդունված է (Լոզանի պայմանագրի շնորհիվ 1923 թ.), Ադրբեջանում նման բան գոյություն չուներ:
Ներկայիս հայ-ադրբեջանական պատմության իրողությունը շատ հեռու է թվում Ադրբեջանի կողմից լայն տարածում գտած, պետական մոտեցումներից: Այդ պետության և ԶԼՄ-ների կողմից հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների վերաբերյալ հետևյալ ընկալումն է ստեղծվել, թե իբր հայերը դաժան հանցագործներ են և զավթիչներ, իսկ ադրբեջանցիները անմեղ զոհեր են: Ահա այս ամենի ճշմարիտ արտացոլումն է, որ պետք է ձևավորի անհրաժեշտ նախապայման՝ իրական հաշտության հասնելու համար:
This post is also available in: Ռուսերեն
Խտրականություն, վիրավորանք և հանցանք
Ընտրել ամիսը Դեկտեմբեր 2013  (2) Ապրիլ 2013  (1) Մարտ 2013  (1) Նոյեմբեր 2012  (2) Հոկտեմբեր 2012  (2) Սեպտեմբեր 2012  (3) Հունիս 2012  (5) Մայիս 2012  (2) Մարտ 2012  (4) Փետրվար 2012  (3) Հունվար 2012  (5) Դեկտեմբեր 2011  (9) Նոյեմբեր 2011  (5) Հոկտեմբեր 2011  (4) Սեպտեմբեր 2011  (1) Օգոստոս 2011  (1) Հուլիս 2011  (7) Հունիս 2011  (4) Մայիս 2011  (6) Ապրիլ 2011  (6) Մարտ 2011  (7) Փետրվար 2011  (5) Հունվար 2011  (3) Դեկտեմբեր 2010  (6) Նոյեմբեր 2010  (15) Հոկտեմբեր 2010  (22) Սեպտեմբեր 2010  (20) Օգոստոս 2010  (8) Հուլիս 2010  (22) Հունիս 2010  (106) Մայիս 2010  (56) Ապրիլ 2010  (17) Մարտ 2010  (17) Փետրվար 2010  (12) Հունվար 2010  (11) Դեկտեմբեր 2009  (28) Նոյեմբեր 2009  (24) Հոկտեմբեր 2009  (4) Սեպտեմբեր 2009  (3) Օգոստոս 2009  (1) Հուլիս 2009  (1) Հունիս 2009  (3) Ապրիլ 2009  (1) Մարտ 2009  (2) Փետրվար 2009  (3) Հունվար 2009  (1) Դեկտեմբեր 2008  (4) Նոյեմբեր 2008  (3) Սեպտեմբեր 2008  (1) Հունիս 2008  (5) Մայիս 2008  (1) Ապրիլ 2008  (1) Սեպտեմբեր 2007  (1) Մայիս 2007  (1) Հունվար 2007  (2)
Copyright Արդարություն. Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են:
Ձևավորումը ճիշտ է երևում IE 7-ի դեպքում։