hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy ru en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy de
⎯ Տեր Մես­րոպ, թերևս, ա­մե­նա­շատ վի­ճարկ­վող հար­ցը պետք է Ձեզ ուղ­ղեմ։ Ի տար­բե­րու­թյուն ա­վան­դա­կան ե­կե­ղե­ցի­նե­րի, բո­ղո­քա­կան­նե­րը չեն ըն­դու­նում Սր­բե­րի բա­րե­խո­սա­կան ա­ղոթք­նե­րը։ Նրանք հա­մոզ­ված են, որ ե­թե Աստ­վա­ծաշն­չում ուղ­ղա­կի խոսք չկա դրա վե­րա­բե­րյալ, ու­րեմն երևույթն ա­նըն­դու­նե­լի է։ Ե­թե հնա­րա­վոր է, Աստ­ծո խոս­քով մեր քույ­րե­րին ու եղ­բայր­նե­րին ներկայեցրեք այն հա­մար­նե­րը, ո­րոնք, գու­ցե ոչ ուղ­ղա­կի, բայց ցույց կտան բա­րե­խո­սա­կան ա­ղոթք­նե­րի անհ­րա­ժեշ­տու­թյու­նը։
⎯ Նախևա­ռաջ հա­մար­ձակ­վեմ ա­սել, որ ա­վան­դա­կան ե­կե­ղե­ցի­ներն ըն­դու­նում են և՜ Սուրբ Գիր­քը, և՜ Սր­բա­զան Ա­վան­դու­թյու­նը որ­պես Աստ­վա­ծա­յին ճշ­մար­տու­թյան ար­ժա­նա­հա­վատ աղ­բյուր­ներ։ Այս եր­կու աղ­բյուր­ներն ի­րենց նշա­նա­կու­թյամբ հա­վա­սա­րա­զոր են, ի­րար լրաց­նող, ներշ­նչ­ված են Սուրբ Հո­գով, Ում ներ­գոր­ծու­թյամբ էլ գր­վել են։ Դա անհ­րա­ժեշտ պայ­ման է բո­լոր քրիս­տո­նյա­նե­րի փր­կու­թյան հա­մար։
Ակ­ներև է՝ այս­տեղ ևս Սր­բի բա­րե­խո­սու­թյունն է մե­ղա­վոր­նե­րի հա­մար։ Աստ­ված գոր­ծում է մար­դու հետ միա­սին՝ հար­գե­լով մար­դու, հատ­կա­պես Սր­բե­րի ու ար­դար­նե­րի կամ­քը։
⎯ Այս հար­ցին առ­նչ­վող ևս մի ան­հան­գս­տաց­նող երևույթ կա. բո­ղո­քա­կան­նե­րը չեն պատ­վում Մա­րիամ Աստ­վա­ծած­նին և մյուս Սր­բե­րին։ Կա՞, ար­դյոք, սթա­փեց­նող խոսք, ո­րով նրանք կկա­րո­ղա­նան փոքր-ինչ սկ­սել մտո­րել՝ գու­ցե սխալ ենք։
⎯ Վե­րո­հի­շյալ հա­մար­նե­րը խո­սում են նաև այն մա­սին, թե ինչ­պես է Աստ­ված վե­րա­բե­րում Սր­բե­րին ու ար­դար­նե­րին։ Ինչ վե­րա­բե­րում է Մա­րիամ Աստ­վա­ծած­նին, կա­րող ենք հետևյալն ա­սել. որևէ կրոն, փի­լի­սո­փա­յա­կան ուս­մունք, այն­պես չի կարևո­րել կնոջ դե­րը մարդ­կու­թյան պատ­մու­թյան մեջ, ինչ­պես քրիս­տո­նեու­թյունն՝ ի դեմս Աստ­վա­ծա­մոր։ Նրա դե­րը մեծ է փրկ­չա­գոր­ծու­թյան և վախ­ճա­նա­բա­նու­թյան գոր­ծում։ Ա­վե­լի լավ պատ­կե­րա­ցում կազ­մե­լու հա­մար կա­րող եք կար­դալ Ղու­կա­սի Ա­վե­տա­րա­նի 1-ին գլ­խի 36-59 հա­մար­նե­րը։ Երբ Մա­րիա­մը հան­դի­պում է Ե­ղի­սա­բե­թին, մա­նու­կը վեր­ջի­նիս ո­րո­վայ­նում սկ­սում է խա­ղալ, Ե­ղի­սա­բեթն էլ լց­վե­լով Սուրբ Հո­գով, ա­ղա­ղա­կում է. «Օրհ­նեալ ես դու կա­նանց մէջ եւ օրհ­նեալ է քո ո­րո­վայ­նի պտու­ղը։ Որ­տե­ղի՞ց ինձ այս ու­րա­խու­թիւ­նը, որ իմ Տի­րոջ մայ­րը ինձ մօտ գայ, ո­րով­հե­տեւ ա­հա­ւա­սիկ, երբ քո ող­ջոյ­նի ձայ­նը հա­սաւ իմ ա­կան­ջին, մա­նու­կը ցն­ծա­լով խա­ղաց իմ ո­րո­վայ­նում։ Եւ ե­րա­նի նրան, որ կը հա­ւա­տայ, թէ Տի­րոջ կող­մից ի­րեն ա­սուած­նե­րը կը կա­տա­րուե­ն»։ Ու­շադ­րու­թյուն դարձ­րեք, որ այս­տեղ Աստ­վա­ծա­շուն­չը Մա­րիա­մին կո­չում է Տի­րա­մայր։ Իսկ Մա­րիամն էլ Աստ­ծուն ուղղ­ված իր օրհ­նա­բա­նու­թյան մեջ ա­սում է. «Եւ ա­հա, այ­սու­հե­տեւ բո­լոր սե­րունդ­նե­րը ինձ ե­րա­նի կը տան, ո­րով­հե­տեւ ա­մե­նա­զօր Աս­տուած մե­ծա­մեծ գոր­ծեր ա­րեց ինձ հա­մար, եւ Նրա ա­նու­նը սուրբ է»։ Այս հա­մա­րը բա­վա­կան է, որ հաս­կա­նանք, թե ինչ­պի­սինն էր Ա­րար­չի մո­տե­ցումն ու գնա­հա­տա­կա­նը Մա­րիամ Աստ­վա­ծած­նին։ Եվ նրա ո­րո­վայ­նը օ­ծե­լով Սուրբ Հո­գով, այն դարձ­րեց մեր Տի­րոջ տա­ճա­րը, ո­րից էլ ծն­վեց ա­պա­գա Փր­կի­չը։ Այս­քա­նից հե­տո փոր­ձել նվա­զեց­նել նրա սր­բու­թյունն ու մե­ծու­թյունն ա­նըն­դու­նե­լի կլի­նի։
⎯ Սո­վո­րա­բար մենք ա­ղո­թում ենք նաև նն­ջե­ցյալ­նե­րի հա­մար, հա­վա­տա­լով, որ Տի­րոջ ո­ղոր­մու­թյունն ան­սահ­ման է, ուս­տի չենք էլ կաս­կա­ծում, որ այդ ա­ղոթք­նե­րը լս­վում ու պա­տաս­խան են ստա­նում։ Ի վեր­ջո, մեր ե­կե­ղե­ցին ու­նի նաև Մե­ռե­լոց­ներ, ո­րոնք հաջորդում են Տա­ղա­վար տո­նե­րին։ Մեր բո­ղո­քա­կան քույ­րերն ու եղ­բայր­նե­րը այս­տեղ էլ են հա­կա­դարձ­վում՝ ա­սե­լով, որ մա­հից հե­տո այլևս փրկ­վել անհ­նար է։ Ի­րենց ճշ­մար­տա­ցիու­թյան հա­մար վկա­յում են Տի­րոջ պատ­մած Ղա­զա­րո­սի և մե­ծա­հա­րուս­տի ա­ռա­կը, ըստ ո­րի՝ անհ­նար է դժոխ­քից անց­նել դրախտ, և՝ հա­կա­ռա­կը։ Ինչ­պե՞ս կա­րող ենք նրանց, ե­թե ոչ հա­մո­զել, ա­պա գո­նե օգ­նել մտո­րել, որ Աստ­ծո ո­ղոր­մու­թյու­նը սահ­մա­նա­փա­կել չի կա­րե­լի։
⎯ Բե­րենք Աստ­վա­ծաշն­չյան հա­մար­ներ։ Քրիս­տոս բազ­միցս ա­ղոթք­նե­րով դի­մել է Հայր Աստ­ծուն մա­հա­ցած մարդ­կանց հա­րու­թյուն տա­լու հա­մար։ Ա­ռա­ջի­նը Հայ­րո­սի աղջ­կա հա­րու­թյունն էր (Ղու­կաս 8։40-56)։ Երկ­րորդ ան­գամ Հի­սուս Քրիս­տո­սը Նա­յին քա­ղա­քում հա­րու­թյուն է տա­լիս մի որբևայ­րու տղա­յի։ Նույն ա­ղոթք­ներն ա­նում էին ա­ռա­քյալ­նե­րը, մաս­նա­վո­րա­պես Պետ­րո­սը, ինչին կա­րող եք ծա­նո­թա­նալ Գործք Ա­ռա­քե­լոց գր­քի 9-րդ գլ­խի 36-42 հա­մար­նե­րում։ Նա հա­րու­թյուն է տա­լիս Այ­ծեմ­նի­կին՝ մի բա­րե­պաշտ կնոջ։ Իսկ Պո­ղոսն էլ հա­րու­թյուն է տա­լիս ոմն Եվ­տի­քո­սի, որ քա­րո­զի ժա­մա­նակ նն­ջել էր ու ըն­կել եր­րորդ հար­կից ու մա­հա­ցել (Գործք։19։7-12)։
Ու­զում եմ մեր ու­շադ­րու­թյու­նը կենտ­րո­նաց­նենք բո­լո­րիս հայտ­նի Ղա­զա­րո­սի հա­րու­թյան պատ­մու­թյան վրա։ Չորս օր­վա մա­հա­ցած Ղա­զա­րո­սի հա­մար նախ ա­ղո­թում է Հայր Աստ­ծուն, գո­հու­թյուն մա­տու­ցում Նրան և նշում, որ ոչ թե իր հա­մար, այլ ներ­կա մարդ­կանց հա­մար է անհ­րա­ժեշտ այդ հա­րու­թյու­նը։ Եվ Տե­րը դի­մում է հենց Ղա­զա­րո­սին, ա­սե­լով. «Դուրս ա­րի»։
Ե՜վ մեր Տե­րը, և՜ ա­ռա­քյալ­նե­րը ա­ղո­թում էին Հայր Աստ­ծուն նն­ջե­ցյալ­նե­րի հա­մար, ո­րոնց էլ հա­րու­թյուն էր տա­լիս։ Ե­թե այս պատ­մու­թյուն­նե­րը նն­ջե­ցյալ­նե­րի հա­մար ա­ղոթք չեն, ա­պա ի՞նչ են։
Եվ վեր­ջում ու­զում եմ մեջ­բե­րել մեր Տի­րոջ կե­նա­րար խոս­քը. «Ով ա­կանջ ու­նի լսե­լու, թող լսի, թե Հո­գին ինչ է ա­սում իր ծա­ռա­նե­րի­ն»։
+374 (47)95-44-85 +374 (97)75-12-76
ԱՀ, ք. Ստեփանակերտ, Վազգեն Սարգսյան 12
© 2021 - 2022 artsakhdiocese.am ® Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են
® Այս կայքի բոլոր նյութերը ենթակա են հեղինակային իրավունքի (ներառյալ դիզայնի). Արգելվում է պատճենել, տարածել (ներառյալ` այլ կայքեր և ինտերնետ ռեսուրսներ պատճենելով) կամ տեղեկատվության և օբյեկտների ցանկացած այլ օգտագործմամբ՝ առանց հեղինակային իրավունքի իրավատիրոջ նախնական համաձայնության:
Ասկերանի շրջանը զբաղեցնում է Արցախի Հանրապետության կենտրոնական հատվածը։
Տարածքը 1196,3 կմ2 է, որի մի մասը (Կարկառի աջափնյա հատվածը) մտնում էր Արցախի Վարանդա գավառի, իսկ մյուս մասը (Կարկառի ձախափնյա հատվածը)` Խաչենի գավառի մեջ: Այս առումով այն Արցախ աշխարհի պատմության, մշակույթի ու տնտեսական կյանքի զարգացման մեջ առանձնահատուկ տեղ ունի:
Հյուսիս-արևմուտքում Ասկերանը սահմանակցում է Ադրբեջանին։ Շրջանի ռելիեֆը շատ տարբեր է․ հարավ-արևմուտքում այն ավելի լեռնային է, իսկ հյուսիս-արևմուտքում՝ հարթավայրային։ Շրջանով հոսում են Կարկառ, Պատարա և Կոլաթակ գետերը:
Այստեղ են գտնվում մ․թ․ա 7-րդ դարից սկսած տարբեր ժամանակահատվածների ճարտարապետական բազմաթիվ հուշարձանները։ Դրանցից առանձնահատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում հատկապես Ավետարանոց գյուղի` Վարանդայի մելիքության` Բերդավանի հուշարձանները, Ասկերանի Մայրաբերդը և շատ ուրիշ բնական ու ճարտարապետական հուշարձաններ:
Հադրութի շրջանը զբաղեցնում է Արցախի Հանրապետության հարավարևելյան հատվածը:
Հադրութ քաղաքը գտնվում է մայրաքաղաք Ստեփանակերտից 75 կմ հեռավորության վրա: 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին Հադրութն իր կարևորությամբ երկրորդն էր Շուշիից հետո:
Հադրութի շրջանը, որը Հայոց պատմության մեջ հայտնի է նաև Դիզակ անունով համարվում է բացօթյա թանգարան: Շրջանը հայտնի է մի շարք վանական համալիրներով և եկեղեցիներով, հին բնակավայրերով և ամրոցներով:
Հյուսիսում Հադրութը սահմանակցում է Մարտունի, Ասկերան և Շուշի շրջաններին, իսկ արևմուտքում՝ Քաշաթաղին: Հադրութի շրջանի ընդհանուր մակերեսը կազմում է 1800 քառ. կմ-ից քիչ ավելի: Հարավային սահմանն անցնում է Արաքս գետով։
Շրջանի տարածքով հոսում է Իշխանագետը, որը թափվում է Արաքս գետը։ Արաքսով է անցնում նաև ԱՀ պետական սահմանը Իրանի Իսլամական Հանրապետության հետ։ Հադրութի շրջանի արևելյան սահմանը հանդիսանում է Ադրբեջանի հետ պետական սահման։
Շրջանի հարավային և հարավարևելյան հատվածները համեմատաբար հարթավայրային են: Սաղարթախիտ անտառներով և ալպիական մարգագետիններով պատված լեռնային գոտիներն ընկած են հյուսիսում և հյուսիս-արևմուտքում:
Հայտնի դերասան Վ. Փափազյանը Հադրութ կատարած այցի ժամանակ ասաց հետևյալ արտահայտությունը, որը դարձավ հայտնի թևավոր խոսք. «Եթե Ղարաբաղը ոսկե մատանի է, ապա Հադրութը նրա ադամանդե ակն է»:
Մարտակերտի շրջանը գտնվում է Արցախի հյուսիսում ՝ զբաղեցնելով Խաչեն և Կոլաթակ գետավազաններից հյուսիս ընկած տարածքը: Հյուսիսում այն սահմանակցում է Շահումյանի շրջանին, արևմուտքում՝ Քարվաճառի շրջանին, հարավում՝ Ասկերանի և Քաշաթաղի շրջաններին, իսկ արևելքում՝ Ադրբեջանին։
Շրջանի ընդհանուր տարածքը կազմում է 1795 քառ․ կիլոմետր։
Շրջկենտրոն Մարտակերտից դեպի հյուսիս՝ Թարթառ գետի վրա են գտնվում Սարսանգի ջրամբարը և հիդրոէլեկտրակայանը, որոնք ռազմավարական նշանակություն ունեն հանրապետության համար։
Մարտակերտը հայտնի է իր պատմական և ճարտարապետական հուշակոթողներով, ինչպիսիք են Գանձասարը (XIII-րդ դար), Երեք մանկունքը, Հակոբավանքը, Եղիշե Առաքյալ վանքը, Մելիք-Բեգլարյանների ապարանքը, Ջրաբերդը, Կաչաղակաբերդը, Խոխանաբերդ ամրոցները և այլն։
Բացի նրանից, որ Մարտակերտն առաջին տեղն է գրավում Արցախի շրջանների շարքում իր հնագույն հուշարձանների քանակով, Արցախի անտառների ամենամեծ մասը ևս բաժին է ընկնում Մարտակերտին: Այն Արցախի ամենագեղատեսիլ շրջաններից մեկն է:
Մարտունու շրջանը զբաղեցնում է Արցախի Հանրապետության հարավարևելյան հատվածը։ Հյուսիս-արևմուտքում շրջանը սահմանակցում է Ասկերանի շրջանի, հարավում՝ Հադրութի հետ։ Մարտունու արևելյան և հյուսիսարևելյան հատվածներով անցնում է Ադրբեջանի հետ պետական սահմանը: Արցախի մյուս շրջանների համեմատ՝ Մարտունու շրջանն ավելի հարթավայրային է, նրա տարածքով է հոսում Վարանդա գետը՝ Ամարաս վտակով:
Շրջանի ընդհանուր տարածքը կազմում է 951 քառ․ կիլոմետր: Շրջկենտրոնը համանուն Մարտունի քաղաքն է, որը գտնվում է Ստեփանակերտից 45 կմ հեռավորության վրա։ Հնագույն ժամանակներում այստեղ տեղակայված է եղել պատմական Մյուս Աբանդ գավառը, իսկ հետո նաև Վարանդա նահանգի մի մասը։
Մարտունու շրջանում պահպանվել են բազմաթիվ պատմական հուշարձաններ, որոնցից առավել հետաքրքրական են Ամարաս (IV-XVII-րդ դդ․) և Բռի Եղցի վանքերը, ինչպես նաև Կուսաբերդ-Աղջկաբերդ ամրոցը։ Մարտունու շրջանը հայտնի է նաև նրանով, որ Սխտորաշեն գյուղում է գտնվում աշխարհում ամենամեծ և ամենատարեց սոսիներից մեկը (լատ․ Plátanus)։ Ծառն ավելի քան 2000 տարեկան է, ծառի բարձրությունը 54 մետր է, իսկ բնի շրջագիծը՝ 31,5 մետր։
Մարտունու շրջանը հայտնի է իր խաղողի տեսակներով, ինչպես նաև նռան և խաղողի այգիներով։ Եղանակն այնքան տաք է, որ այստեղ նույնիսկ արմավենի է աճում։ Մարտունին Արցախի ամենատաք ու ջերմ շրջաններից մեկն է:
Շահումյանի շրջանը Արցախի Հանրապետության վարչատարածքային միավորն է կազմում, որն ընդգրկում է երկրի հյուսիսային և հյուսիսարևմտյան մասը։ Շրջանի վարչական կենտրոնը Քարվաճառ քաղաքն է։
Շահումյանի շրջանն ունի բազմադարյա պատմություն և հարուստ է պատմամշակութային բազմաթիվ և բազմատեսակ հուշարձաններով։ Այն բնակեցված է եղել դեռևս վաղնջական ժամանակներից, ինչի մասին են վկայում տարածքում հայտնաբերված հնագույն հուշարձանները։
Շրջանի Գյուլիստան գյուղի մոտ է գտնվում Ս. Ամենափրկիչ (Նապատ) վանքը, գյուղից 3 կմ հեռու՝ Գյուլիստանի կիսավեր բերդը (XVIII դ.), որը եղե է Գյուլիստանի մելիքների նստավայրը, պահպանվել էին դղյակների, բնակելի շենքերի և եկեղեցու ավերակներ։
Շահումյան քաղաքում էր գտնվում Ս. Աստվածածին եկեղեցին (XVII դ.), քաղաքից հարավ՝ Երեք մանկունք կիսավեր վանքը (XVII դ.), Բուզլուխում՝ եկեղեցի (XVIII դ.), մոտակայքում՝ Ս. Մինաս ուխտատեղին, Հայ Պարիսում՝ ավերակ եկեղեցի և Նահատակ մատուռը, Վերինշենում՝ եկեղեցի (XVIII դ.) և այլն:
Շրջանի հյուսիս-արևելյան մասը 1992 թվականից գտնվում է Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո: Տեղի հայ բնակչությունը (շուրջ 20.000) տարհանվել է: Իսկ հարավ-արևմտյան (քարվաճառյան) հատվածը՝ ստորագրված եռակողմ համաձայնագրով, Ադրբեջանի զինված ուժերին է հանձնվել 2020 թվականի նոյեմբերի 25-ին:
Զբաղեցնում է ԱՀ հարավարևմտյան փոքր հատվածը` Արցախի լեռնաշղթայի կենտրոնական մասը: ԱՀ-ի ամենափոքր շրջանն է, տարածքը կազմում է 381,3 քառ. կմ:
Շրջանի մակերևույթն ամբողջովին լեռնային է, որը գերազանցապես ծածկված է անտառներով ու թփուտներով: Նրա հարավային` Հադրութի շրջանին սահմանակից հատվածում է գտնվում Մեծ Քիրս լեռը (2724 մ): Շրջանի տարածքով է անցնում Կարկառ գետն իր վերին հոսանքով, որն այստեղ ունի բազմաթիվ արագահոս վտակներ:
Այս փոքր տարածք ունեցող շրջանում կա 152 հայկական պատմաճարտարապետական հուշարձան: Դրանց զգալի մասը գտնվում է Շուշի քաղաքում, որը հաճախ անվանում են Արցախի մշակութային մայրաքաղաք, երբեմն նույնիսկ՝ «Կովկասի Փարիզ»: Շուշին,իրավամբ,Արցախի Հանրապետության ամենագեղեցիկ անկյուններից մեկն է: Շուշիի բարձրավանդակը մեր նախնիների կողմից բնակեցվել է դեռևս հնագույն ժամանակներից: Հնագիտական պեղումների արդյունքում հայտնաբերվել են հելլենիստական և վաղ միջնադարյան ժամանակաշրջանի մշակութային գտածոներ: Մ.թ.ա. առաջին հազարամյակի վերջում բարձրավանդակում արդեն պաշտպանական կառույցներ են կանգնեցվել:
20-րդ դարի սկզբին Շուշին իր հարմարություններով չէր զիջում եվրոպական քաղաքներին՝ հոսող ջուր, լավ սարքավորված փողոցներ և մայթեր: Այս շրջանի մշակութային մակարդակը շատ բարձր էր: Շուկաներում ներկայացված արցախյան հայտնի մետաքսները, գորգերը և զարդերը ապշեցնում էին ճամփորդներին իրենց ճոխությամբ և վառ գույներով:
Ստեփանակերտը Արցախի Հանրապետության մայրաքաղաքն է: Այն հանրապետության արդյունաբերական, մշակութային և կրթական կենտրոնն է: Քաղաքը գտնվում է Ղարաբաղի լեռնաշղթայի արևելյան լանջին, Կարկառ գետի ափին, հիմնական մայրուղու վրա: Ստեփանակերտի ընդհանուր տարածքը կազմում է 25,6 քառ. կիլոմետր, կլիման կիսաչոր մերձարևադարձային է: Ամառները համեմատաբար շոգ են, իսկ ձմեռները` մեղմ և չոր, բայց երբեմն սաստիկ ցրտեր են լինում:
1924թ. քաղաքին տրվել է Ստեփանակերտ անունը՝ ի պատիվ Ստեփան Շահումյանի: Ստեփանակերտ քաղաքի առաջին հատակագիծը մշակել է Ալեքսանդր Թամանյանը, 1926թ.:
Քաղաքը հնագույն պատմություն ունի. առաջին բնակավայրերն այստեղ հիմնադրվել են մ.թ.ա. 3-2 հազարամյակներում: XIX-րդ դարում Էմիլ Ռոսլերի կողմից իրականացված հնագիտական պեղումների ընթացքում հայտնաբերվել են բազմաթիվ արժեքավոր գտածոներ, որոնց մի մասը պահվում է աշխարհի ամենամեծ թանգարաններում:
Մ.թ. V-րդ դարում Արցախի ներկայիս մայրաքաղաքի տեղում գտնվել է Վարարակն (հորդ աղբյուր) բնակավայրը, որն իր անվանումը ստացել է դեպի բնակավայր հոսող հորդառատ աղբյուրի անունից: Ներկայումս այդ բնակավայրից միայն մեկ հյուրատուն է պահպանվել:
Քաղաքն ու շրջակայքը հարուստ են պատմաճարտարապետական ու հնագիտական հուշարձաններով:
Քաշաթաղի շրջանն Արցախի Հանրապետության ամենամեծ շրջանն է. ընդհանուր տարածքը կազմում է 3376 քառ. կիլոմետր: Արևմուտքում շրջանը սահմանակցում է Հայաստանի հետ, իսկ հարավում՝ Արաքս գետով, անցնում է Իրանի հետ պետական սահմանը: Շրջկենտրոնը Բերձոր քաղաքն է, որը հիմնադրվել է հին հայկական բնակավայրերի տեղում: Քաշաթաղով է անցնում Երևան-Ստեփանակերտ մայրուղին: Շրջանի տարածքով հոսում է Աղավնո գետը:
Շրջանը հարուստ է հայկական ճարտարապետական հուշարձաններով: Դրանցից ամենահայտնիներն են Ծիծեռնավանքը, Սուրբ Համբարձումի եկեղեցին, XIX դարի եկեղեցին Տանձատափ գյուղում և Մելիք Հայկազի պալատը:
Քաշաթաղի շրջանի տարածքում 2002-2003թթ. գիտական սպելեոլոգիական (քարանձավային) արշավախմբի կողմից քարանձավների ուսումնասիրության արդյունքում հայտնաբերվել են 5 ժայռային եկեղեցի, 4 պաշտպանական կառույց և 30-ից ավել բնակելի համալիր: Հայտնաբերված կառույցներից ամենանշավորներից են հայ պատմաբան Ստեփանոս Օրբելյանի (XII դ.) նկարագրած վանական համալիրներ Կրոնը (Կրոնք) և Հոչանցը, ինչպես նաև՝ մ.թ.ա 7-րդ դարի սեպագիր մակագրությամբ քարանձավը: 2010-ին շրջանի տարածքում նաև հայտնաբերվել է մի պահոց, որում պահպանվել էին 112 ոսկյա, արծաթյա և բրոնզե իրեր:
Բացի ճարտարապետական հուշարձաններից, շրջանը հայտնի է նաև իր բնական ռեսուրսներով՝ խիտ կուսական անտառներով և լեռնային գետերով: