hy en hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy de en sv fr de de fr fr fr sv hy hy hbs_lat de de en en en en fr fr fr bg de de en en en en fr fr fr ka de de en en en en fr fr fr es de zh bn hy hy hy hy
Տառաճանաչություն. ոչ թե նպատակ, այլ ընդամենը մի միջոց
Հայ ձա՜յն, հայ հնչյո՜ւն, հայ տա՜ռ, հայ գի՜ր…
Կար կամ եղել է ժամանակ, երբ տառաճանաչ մարդուն գրագետ են համարել, հարգել- ակնածել են: Էն ե՜րբ էր:
Թվում է՝ շատ բան փոխվել է: Մտեք Երևանի ցանկացած դպրոցի առաջին դասարան և կտեսնեք, որ այնքան էլ շատ բան չի փոխվել:
Դրած մի ամբողջ տարի տառ են սովորեցնում, կարծես ուրիշ բան ու գործ չունեն, դասավանդողի, ծնողի, տատ ու պապի, դպրոցի տնօրենի նպատակը իրենց սան-զավակներին այդ 39 նշանները հիշել տալն է: Իրականում այդ տառերը սովորողի համար մնում են անկենդան նշաններ: Բա որ մի տառ մոռանալու համար մի դմփոց էլ գլխին է ուտում, կամ տառը ծուռտիկ գրելու համար մի հատ էլ մայրը թաթիկին է խփում, էլ ի՞նչ է լինելու 5 կամ 6 տարեկանի վերաբերմունքը գրած տառի նկատմամբ, որն իրեն օտար է, նշան է, էլի:
Մի կողմ թողնենք վերամբարձ խոսքերը և նայենք իրականությանը: Ինչպես շատ բան, տառաճանաչությունն էլ կիսատ-պռատ, անհավես ենք անում:
Ի՜նչ մի դժվար բան է 39 նշան հիշելը՝ դրանք անընդհատ գործածելով: Կարելի է պարզապես ձեռի հետ անել: Խոսք, բառ, վանկ, ձայն, հնչյուն… Եթե անգամ դրեցինք հենց սանի հետ խոսքը բաժանեցինք հատվածների, հատվածը բառերի… մինչև հնչյուն: Ի՞նչ է տալու դա սանին, ո՞նց է այդ ամենը 5 տարեկանը յուրացնելու, զգալու: Զգալու:
Մենք տառուսուցումը բաժանել ենք առանձին մաս-ժամանակահատվածների իրենց խնդիրներով՝ նախայբբենական, այբբենական, ետայբբենական: Մի տեսակ արհեստական չի՞ ստացվում, դրանով տառուսուցումը նպատակ չե՞նք դարձրել. սկսած «տառուսուցում» անվանումից:
5 տարեկանում համարյա ամեն ինչ յուրացվում է զգացողության մակարդակում: Իսկ լեզվազգացողութունը լեզվին տիրապետելու, պատկերավոր մտածելու, բառն ու բանը տեղին, դիպուկ գործածելու, խոսքը հստակ, գրագետ կազմակերպելու գրավականն է: Այդ զգացողությունը ձևավորվում է ծնված օրից՝ լսած խոսքով, ձևավորված խոսքով, յուրացված խոսքով: Նշանակում է` երեխան ծանոթանում է, ճանաչում, յուրացնում է լեզվական բոլոր «միավորները», խաղալով զգում դրանք՝ խոսք, բառ, ձայն (հնչյուն): Իսկ տառը ո՞նց կբաժանես այս ամենից, եթե դրա կարիքը եղավ, ի՞նչ ես անելու, ասելու ես՝ սպասե՞ք: Ինչու տանն այդպես ենք անո՞ւմ: Ոչ: Այդ դեպքում ինչո՞ւ ենք դպրոցում արհեստական աստիճաններ ստեղծում-հորինում:
Սանը գործունեության ընթացքում խաղում է ձայնով՝ առավոտյան ծեսի «Ձայնախաղը», «Աղմուկից երաժշտություն» նախագիծը, «Շրխկան» համույթ-խումբ նախագիծը, «Ձայներ» ունկնդրման նախագիծը (կենդանիների, բնության, տիեզերքի, մարդկային հույզերի, տեխնածին):
Ամեն առավոտ, որպես ծիսական արարողություն, խաղում են ձայներով: Այսօր քամին է եկել դասարան: Ի՞նչ ձայներ է հանում քամին, երբ թույլ է փչում: Մի քիչ ուժեղացավ: Իսկ երբ քամին փոթորի՞կ է (իբր փոթորիկը գիտե՞ն):
Խաղում են «ա՜» կամ «սը՜ս»... ցածրից բարձր, բարձրից ցածր, ձայնը պահում են նույն բարձրության վրա, իջնում են մինչև շշուկ, մտքում են ասում… Առավոտյան ուրախ խաղ, որ առիթ է հնչյունն արտասանելու, լսելու, գցել-բռնելու, տալ ու առնելու, ուղղել-հստակելու: Հնչյունը դարձավ իրենցը, որտեղ ուզում են՝ թող դնեն:
Խաղում է վանկերով: Օրվա ոտանավորն է սովորում` ռիթմով խաղալով՝ ծափերով, ոտքերը դոփելով, ծնկներին խփելով, այս ու այն կողմ ձգվելով, շրխկաններ շրխկացնելով ու հստակ վանկատելով.
Մի ա -քա- ղաղ կար-մրա-պե-ծիկ,
Իր ոտ-քե-րը եր-կար ու ձիգ…
Ներկա-բացակայի թերթիկին իր նկարն է, կողքին իր անունն է մուտքագրված, ինքն էլ նշանով, գույնով, տառով, բառով, ինչով կուզեք, ամեն օր իր ներկան է նշում այդ թերթիկին, ամեն օր տեսնում է իր անվան տառերը, ամեն օր «ծանոթանում» է դրանց:
Եթե ամեն ինչ արվում է հետևողականորեն, տեղը տեղին, մի օր պարզվելու է` սանը բոլոր տառերը ճանաչում է: Իհարկե, կլինի սովորող, որը զուգահեռ կսկսի կարդալ, մեկն էլ քիչ ուշ կկարդա: Բայց բոլորը պատրաստ կլինեն ընթերցանությանը, որովհետև սանը այս գործունեությամբ ոչ միայն տառերը կճանաչի, այլև ձեռք կբերի ընթերցանության համար անհրաժեշտ հմտություններ:
Խաղում է բառով: Առավոտյան պարապմունքի բառախաղը՝ բառհորինուկ, պարզ բառի բառիմաստի մեկնաբանում, բարդ բառի բառիմաստի մեկնաբանում, բառերի միացում, նոր բառերի հորինում: Նկարում է ցանկացած բառ՝ ծառ կամ ծիծաղ. տարբերություն չկա. ծ տառն է նկարում է կողքին: Տառակերպարներ է նկարում, տառթխիկ անում: Ամանորյա ծեսի բառաքսակը լցնում են բարի, ուրախ և կարևոր բառերով, այն բառերով, որոնք պիտի դառնան 2015թ բառերը. օրը` մի բառ: Եթե արտահայտություն, բառակապակցություն՝ ավելի լավ:
Եթե միտք-ցանկություն-մաղթանք՝ հրաշալի է: Բացում են էլեկտրոնային թղթապանակ և մինչև ամանոր լցնում: Հետո կկարդան այդ բառերը՝ որպես նվեր-մաղթանք:
Խաղում է մտքով: Միտք, վերաբերմունք ընտրած առարկայի, երևույթի, իրադարձության վերաբերյալ, տարբեր դատողություններ, կարծիքներ…
TV5-ն ու Ռադիո5-ն էլ խոսքը կառուցելու, անգամ տարբեր ոճեր գործածելու միջոց:
Տոներ, ծեսեր, տարբեր ծրագրեր:
Ոչ թե արհեստական բաժանումներ է անում, այլ արտասանում է, արտահայտվում, լսում, արտաբերում, երգում, ռիթմի մեջ է դնում:
Աքլորը զիլ կանչեց թառին…
Հրաշալի է, որ կա «Պարտեզ» ամսագիր, որը Մեդիաընթերցարան, Ձայնադարան (երգարան. Հեքաիթասաց, բանահավա), Խաղադարան բաժիններ ունի: Ինչպես են սաները խաղում գրական ստեղծագործություններով, պատմելը դժվար է, դիտելը՝ հեշտ: Մանավանդ որ այդ ստեղծագործությունների բնագրերը ևս տեղադրված են ընթերցարանում՝ Թումանյան, Աղայան, Խնկոյան, Կոմիտաս, Ռոդարի, Բիսեթ, անգլիական մանկագրություն, բանահյուսություն:
Պատմում են, շատ են պատմում իրենց արածի ու չարածի մասին: Ինֆորմացիա է հավաքում, հարցազրույց է վարում:
Գործունեության ընթացքում, գործունեության արդյունքում սանը կենդանացնում է իր գործածած լեզուն: Կենդանացնում է, շունչ է տալիս:
Միայն թե հերթական անգամ ասվածը չտանք վերամբարձ եթերին ու շարունակենք տառուսուցումը: Այսպես, կամաց-կամաց ձևավորվում է սաների լեզվացգացողությունը: Ոչ թե չոր ու ցամաք տերմին հասկացություններով և ձևակերպումներով, ոչ թե պարտադրված տառուսուցմամբ, այլ՝ գործածելով, զարգացնելով մտածողությունն ու պատկերացումները: Տառաճանաչությունն էլ այդ միջոցներից մեկն է, որ իրականանում է լեզվական նույն օրենքներով:
Տառաճանաչումը ինքնաբուխ, գործնական-կիրառական գործընթաց է: Շատ երեխաներ մինչև դպրոց գնալն արդեն տառաճանաչ են լինում: Ինչպե՞ս: Ճանապարհին մշտապես հանդիպող ցուցանակները մեծերի հետ կարդալով, խաղալիքներով, ծանոթ ոտանավորները անընդհատ «կարդալով». իր հետաքրքրություններն ու պահանջները բավարարելով: Ուրեմն՝ տառաճանաչության դյուրին ձևը սովորողի համար հետաքրքրությունները բավարարելով, անհրաժեշտության դեպքում իմացածը կիրառելով սովորելն է
Կարմրաթուշ լավաշ է թխում՝ ուրախ մռութով, որ հյուրասիրի ընկերներին, հարազատներին, հյուրերին: Ուզում է լավաշ բառն էլ գրի, չգրի՞: Թող մուտքագրի, նկարի, ուրախ այբբենարանի էջ ստեղծի: Կհավաքվեն էջերը և կդառնա ուրախ այբբենարան, իր՝ սանի ստեղծած-հորինած այբբենարան: Ով է ասել, որ այբբենարանը մեկը պիտի լինի: Պատկերացնում եք՝ քանի այբբենարան, քանի գույն, բառ, միտք: Գումարեք երգն ու երաժշտությունն էլ, և կստացվի համերգ-այբբենարան:
Մարդը սովորաբար ինչ- որ բան սովորում է, եթե դրա կարիքն ունի և սովորում է գործածելով: Համակարգիչ, տառաբառապարան, որին կախված են սաների ստեղծած տառէջերն ու բառէջերը, տառանկարներն ու տառադիմակները: Այ քեզ ուրախ տառաճանաչություն: «Աշուն», «լավաշ», «թթու» ու էլի էջեր: Բա իրենց, ընկերների, հարազատների անունները, բա մայրիկի անո՜ւնը… Չգրի՞, ինչ է թե մի կամ երկու տառ դեռ չի անցել: Է, թող հենց այդ պահին հենց այդ սանն էլ ինքնուրույն «անցնի»: Ծանոթանում են, ճանաչում, զգում: Մեկ է, հետո պետք է գալու:
Տեսե՞լ եք՝ միրոպեանոց այբբենարան, տեսեք
Իսկ էս Խխունջ այբբենարանը
Դե, ասեք՝ հեգում կա, խոսք կա, թվաբանություն կա, ստեղծագործում կա, մեր ասած մտքով խաղը կա, չորս իսկական այբբենաթվաբանադարան:
Դե, հիմա համեմատեք այս հրաշալի, իրոք մանկական, իրոք ուրախ, իրոք զվարճալի, երաժշտական այբբենարանները այն միակ-անկրկնելիի հետ՝ տխուր, ծերացած, հաստափոր, անկենդան… այբբենարանի հետ. Ինչ կապ ունի հեղինակը տառաճանաչության հետ, երեխաների հետ, մանկական երևակայության, ստեղծականության հետ: Գույն չկա, խաղ չկա, զգացողություն չկա: Մտածում ես՝ բա ի՞նչ կա: