hy hy en hy en hy en en hy en hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en en hy fr hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy en hy hy de hy en hy hy de hy hy hy de hy hy hy hy hy hy hy hy de hy en hy hy de hy en hy hy de hy hy hy de hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy ru hy hy hy hy hy hy ru hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy my hy hy hy hy hy fr
Մհեր Քումունց 16.09.2018 1 min read
Մաղանջուղ հին գյուղը բավականին հետաքրքիր է ոչ միայն իր պատմությամբ, այլև պատմական և բնական նշանակությամբ: Այն կարող է նշանակալից լինել զբոսաշրջության համար, որովհետև հին գյուղատեղում և ամբողջ շրջակայքում դեռևս պահպանված եկեղեցիները, սրբավայրերը, աղբյուրները, խաչքարերը, բնական հուշարձանները և հովասուն բնությունը դիտարժան են:
Մաղանջուղը  եղել է տարածաշրջանի ամենամեծ գյուղերից մեկը: Այն հիշատակվում է 17-րդ դարից սկսած՝ նախ որպես գավառ Մյուս Բաղքում, ապա որպես գյուղ Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուր գավառում:
Երբեմնի գավառը ունեցել է մի շարք գյուղեր, որոնք, ցավոք, այսօր չեն պահպանվել: Այս գավառի գյուղերի կարգում է հիշատակվում Մազրան, որ գտնվում է Մաղանջուղ գյուղի ձորի երկայնքով դեպի հարավ ձգվող բարձունքի վրա՝ մոտ 1200-1300 մ բարձրության վրա՝ Որոտանի աջափնյա սարալանջին[2]:
Մինչ խորհրդային շրջանը Մաղանջուղի մասին առանձնապես տեղեկություններ չկան: Իմանում ենք, որ դեռևս 18-րդ դարի երկրորդ կեսին այն գտնվում էր Մելիք Օհանի իշխանության ներքո՝ Կյորես, Խոտ, Հալիձոր, Քարահունջ, Ալիղուլիշեն, Կյուրու գյուղերի հետ միասին: 1831 թվականին Մաղանջուղը ունեցել է 36 ծուխ, բոլորը՝  հայ[3],   իսկ արդեն 20-րդ դարի սկզբից իմանում ենք, որ նույն դարի 20-ական թվականներին գյուղն ունեցել է կոմերտմիություն, Գյուղսովետ, կոլտնտեսություն, դպրոց[4], 49 ծուխ[5], իսկ 1949թ.՝ մի քանի գյուղերի հետ ունեցել է էլ.հոսանք[6]:
Աշխարհագրական դիրքով Մաղանջուղի տարածքը բավականին նպաստավոր է եղել: Ծովի մակարդակից մոտ 800 մ բարձրությամբ՝ շրջապատված անտառ-թփուտներով: Բուն գյուղի ձորակը խոնավ է:  Գյուղը այգիներ ունեցել է ոչ միայն շրջակա տարածքում, այլև Որոտան և Վարարակն գետերի միացման հովտում:
Ս. Լիսիցյանը նշում է, որ Կյորի, Ալիղուլի, Քարաշեն, Մաղանջուղ գյուղի բնակիչները եկել են Պարսկաստանից[7]:
Ցավոք բանահյուսական առանձին նմուշներ հիմա շատ չեն պահպանվել: Դրանք արդեն չեն տարանջատվում մյուս բնակավայրերի բանավոր զրույցներից, և դժվար է տարբերակել անգամ լեզվական առանձնահատկությունները, որոնք հնարավոր էին լինեին այստեղ:
Գյուղացիները պատմում են, որ իրենց հին բնակավայրը շատ ավելի մեծ է եղել, ցաքուցրիվ՝ փռված ձորակն ի վար, և թշնամիները ոչ մի կերպ չեն կարողացել այն իրենց ենթարկեցնել, քանի որ տարածքն ունեցել է բերդանման քարայրներ, որտեղ բնակիչները պատսպարվել են վտանգի պահին: Հիմա դրանցից շատերը փլվել են, բայց դրանք նախկինում այնքան մեծ են եղել ու շատ, որ ասում  են, թե հսկաներն են փորել ու իրենց համար բնակելի տներ են սարքել: Այդ քարայր-քարանձավներից մեկը, որ շատ ավելի խորն է եղել, ոչ բոլորն են կարողացել մտնել: Շատերն են այնտեղ մտել ու դուրս չեն եկել: Գյուղի հռչակը այնքան մեծ է եղել, որ հետագայում այդ անունով է կոչվել նաև Սյունիքի Մյուս Բաղքի գավառներից մեկը: Կա կարծիք, որ Որոտանի ձորահովտի բոլոր գյուղերը վերցրել էին թուրքերը, բացի Մաղանջուղից, այդ պատճառով էլ գյուղի մի մասը խորհրդային շրջանում մնացել է Հայաստանի տարածքում: Ասում են, որ թուրքերը անգամ չէին էլ մտածում այդ գյուղի մասին, որովհետև կարծում էին, թե Մաղանջուղի քարայրներում հրեշներ են ապրում, որ կարող են դուրս գալ ամեն վայրկյան:
Հնում այդ տարածքում բնակավայր է եղել: Այսօր էլ կան հետքերը: Երբ թուրքերը հարձակվել են այդ տարածքի բնակիչների վրա, վերջիններս փախել և թաքնվել են Հազարափրկիչի քարանձավում: Ճիշտ է, քարանձավը փոքր է, բայց զարմանալիորեն այդտեղ թաքնվել են հազարից ավելի մարդիկ ու մի քանի օր մնացել: Թշնամիներին թվացել է, թե այդ տարածքի բնակիչները թողել ու հեռացել են: Որևէ մեկին չգտնելով՝ նրանք լքում են բնակավայրը և շարունակում իրենց ավերածությունները: Քարանձավում թաքնվածներից մի երիտասարդ գիշերով դուրս է գալիս ու բարձրանում Լաստի խութի բարձունքը, որտեղից տեսանելի է ողջ տարածաշրջանը: Տեսնելով, որ թշնամու ճամբարում լույս չկա, գալիս է քարանձավ ու հայտնում դրա մասին: Ձայն է տալիս պատսպարվածներին. նորից դուրս են գալիս և անցնում իրենց բնակավայրեր, բայց տեսնում ամեն ինչ ավերված ու այրված: Նորից անցնում են տներ կառուցելուն, բայց և լեռներում փորում քարանձավներ՝ տագնապի պահերին պատսպարվելու համար:
Այդ օրվանից չեն մոռանում քարանձավի զորությունը, որ, փոքր լինելով, հազարավոր մարդկանց է փրկել: Քարանձավից բոլոր դուրսեկողները իրենց ունեցածից մի նշան են թողնում մոտակա ծառի վրա՝ որպես գոհունակության և երկրպագության նշան կառուցում են մի փոքր մատուռ և մինչև օրս երկրպագում այդ վայրի  զորավոր սուրբին:
Տեղանվան տարբերակները և ծագումը:
Մաղանջուղը բանավոր, վիմագրական և մատենագիտական աղբյուրներում ունեցել է տարբեր անուններ՝ Մաղանջ, Մաղանջուխ, Մաղանջուկ, Մաղանճու, Մահանջու, Մաղարաջուղ, Մաղարաջուխ, Մաղարաջուկ: Ս. Խանզադյանը նշում է, որ այն առաջացել է Մուղանի ճյուղ բառից[9]:
Փորձ 1. Հետաքրքրականն այն է, որ գյուղի անվան մեջ պահպանվում են գյուղացիների պատկերած առասպելակերպ պատմությունները: Արաբ. մաղարա /mağara/ «քարանձավ, քարայր» բառը անցել է հայերենին, թուրքերենին և պարսկերենին: Այդ բառը պահպանված է նաև Սյունիք-Արցախ բարբառային տարածքում՝ նույն նշանակությամբ: Բարբառախմբում այդ բառին հոմանիշ են քըրատակ, ղաբ, վըէրվան և այլն: Այսօր բարբառում համարյա չի գործածվում մաղարա բառը, բայց տեղանվան մեջ պահպանվել է այն[10]: Կարելի է կարծել, որ նախապես եղել է մաղարաչուտ «քարանձավաշատ վայր, քարայրոտ», որ հետագայում լեզվական տարբեր ազդեցություններից դարձել է Մաղանջուղ[11]. մաղարա /ماقارا/ «քարայր» արմատին կցվել է չուտ ածանց, որ ունի «ինչ-որ բանով հարուստ, առատ տեղ, վայր» նշանակությունը, որն էլ կազմված է –իչ և –ուտ ածանցներից: Հավանաբար մաղարա բառում կրճատվել է –րա վերջնամասը փոխազդեցական հնչյունափոխությամբ, հմմտ.՝ ապաստարարան>ապաստարան և այլն, իսկ –չուտ ածանցը օտար հնողությամբ դարձել է –ջուղ նախադիր արմատի գործածությունից դուրս գալուց և անհասկանալի դառնալուց հետո, իսկ ջ, չ  հնչյուններից առաջ Գորիսի բարբառում հաճախ ավելանում է ն, հմմտ՝ կամուրջ>կարմունջ, բառաչ-պըռանչ, ճանաչ-ճանանչ, կանաչ-կանանչ  և այլն:
Փորձ 2. Կարելի է կարծել նաև, որ այն ոչ թե ածանցի՝ օտար հնչողությամբ ձև է, այլ ջուղ արմատն է, որ հանդիպում է Սյունիքում՝ Կապուտջուղ, Կալաջուղ (հին գյուղ Սիսիանում), այլև՝ Ջուղա[12]: Սասունի բարբառում այն ունի «խումբ» իմաստը, բայց դժվար թե անցած լինի նշված բարբառից: Սյունիք-Արցախում առանձին գործածությամբ այդ բառը չի ճանաչվում, իսկ Ջուղա  բառն էլ լեզվաբանակա գրականության մեջ դեռևս ստուգաբանված չէ[13]: Թերևս կարելի է եզրակացնել, որ պրսկ. արաբ. جوقه /cuğe/>جوخه /cukhe/ «խումբ, համախումբ» իմաստներով բառն է, որ հանդիպում է տեղանուններում: Սրա դիմաց  արաբ.  պրսկ. առկա է وقا /cuğ/ «խոռոչավոր, սնամեջ, գոգավոր» համանունը, որ նույնպես կարող է լինել մաղարա բառին կից, սակայն նկատում ենք, որ ոչ միայն մաղարա, այլև կապուտ, կալա /kala>kalesi>kilisi/ բառերին իմաստով համադրվում է «խումբ» նշանակությամբ բառը, որից էլ հնարավոր է առաջացած լինի «քարայրների խում» անվանումը:
[1] Լիշան. Ղ., Սիսական, 1893, Վենետիկ, էջ 262:
[2] Այս մասին տե՛ս Զ. Ըռքոյան, http://www.hayzinvor.am/23240.html.
[3] Զավեն Կորկոտյան, «Խորհրդային Հայաստանի բնակչությունը վերջին հարյուրամյակում (1831-1931)», Ե., 1933, էջ 238:
[4] Այս մասին կարելի է տեսնել http://hartashen.blogspot.com/2013/05/blog-post_4.html.
[5] ՀԱԱ, ֆ. 370, ց. 1, գ. 34, թ. 44:
[6] Էջմիածին, 1949, էջ 88:
[7] Ս. Լիսիցյան, Զանգեզուրի հայերը, Ե., 1969, էջ 53:
[8] Ասացող Արկադիա Հովհաննիսյան, Գյուղ Ազատաշեն, 86 տարեկան: Նա գյուղի ամենատարեց բնակին է:
[9] Տե՛ս Ս. Խանզադյան, Հայրենապատում, Ե., 1980, «Մուղան ճյուղ» գլուխ:
[10] Նույնանուն գյուղ կա նաև Արցախում:
[11] Այդ են վկայում գյուղանվան տարբերակները՝ Մահանճու, Մահանջու, Մաղանջուխ, Մաղանջուկ, Մաղարաջուղ:
[12] Ջուղա բառը չեն դնում այս շարքում. դժվարանում ենք այն նույնացնել նշված արմատին՝ համապատասխան տեղեկություններ չունենալու պատճառով:
[13] Ա. Այվազյան, Ջուղա, Ե., 1984, էջ 3:
Տեսնել հեղինակի բոլոր գրառումները
Previous: Մուղան ճյուղ. հատված Սերո Խանզադյանի «Հայրենապատում» երկից
Next: Արտաշավի. պատմագիտական տեղեկություններ
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Մեհտիշեն բնակավայրի անվան ծագումը
Մեհտիշեն բնակավայրի անվան ծագումը
Բաժիններ Ընտրել կարգը «Տավերս»  (16) Ազգագրություն  (50) Աղահեճք  (7) Այլախ  (1) Աշխարհագրություն  (23) Աշոտ Սիմոնյան  (3) Ավանդազրույցներ  (59) Արկադի Ծատուրյան  (6) Արվեստ  (5) Արցախ  (26) Արցախյան ազատամարտ  (10) Բաղք  (10) Բանահյուսություն  (54) Գևորգ Ստեփանյան  (6) Գիտաժողովներ  (18) Գիտական գործունեություն  (56) Գլխավոր  (39) Գլխավոր  (10) Գուսան Աշոտ  (3) Գրականություն  (42) Գրիշա Սմբատյան  (13) Դասընթացներ  (52)    Ֆրանսերեն դասեր  (52) Զանազան  (56) Զոհրաբ Ըռքոյան  (81) Ընտանիք  (5) Ժիրայր Միրումյան  (4) Ինգա Մարգարյան  (5) Լեզվաբանություն  (75) Լուսինե Ներսիսյան  (6) Խոհանոց  (4) Ծղուկ  (1) Կենցաղ  (8) Կովսական  (4) Հաբանդ  (4) Համագործակցություն  (1) Համլետ Գևորգյան  (6) Հասարակություն  (2) Հիմնական  (12) Հնագիտություն  (34) Հրաչ Մարտիրոսյան  (4) Հրապարակումներ  (65) Ձորք  (1) Ճարտարապետություն  (15) Մալիկ Թելունց  (9) Մհեր Քումունց  (64) Պատմություն  (164) Ռազմաքաղաքական  (7) Սերգեյ Հախվերդյան  (19) Սերգեյ Ջհանգիրյան  (8) ՍՀՀԿ  (26)    Մեր մասին  (1) Սյունիք բնաշխարհ  (33) Սյունիքը արվեստում  (9) Սյունիքի հայագիտական նորություններ  (45) Տարածաշրջան  (15) Տեսանյութեր  (33) Քաշաթաղ  (68)
Պահոցներ Նշեք ամիսը Սեպտեմբերի 2022  (7) Օգոստոսի 2022  (6) Հուլիսի 2022  (12) Հունիսի 2022  (3) Մայիսի 2022  (3) Ապրիլի 2022  (8) Մարտի 2022  (2) Փետրվարի 2022  (6) Հունվարի 2022  (12) Դեկտեմբերի 2021  (20) Նոյեմբերի 2021  (19) Հոկտեմբերի 2021  (3) Սեպտեմբերի 2021  (21) Օգոստոսի 2021  (54) Հուլիսի 2021  (10) Հունվարի 2020  (1) Դեկտեմբերի 2019  (1) Նոյեմբերի 2019  (4) Հոկտեմբերի 2019  (2) Սեպտեմբերի 2019  (2) Օգոստոսի 2019  (8) Հունիսի 2019  (2) Մայիսի 2019  (9) Ապրիլի 2019  (6) Մարտի 2019  (8) Դեկտեմբերի 2018  (4) Նոյեմբերի 2018  (3) Հոկտեմբերի 2018  (9) Սեպտեմբերի 2018  (9) Օգոստոսի 2018  (8) Հունիսի 2018  (1) Մայիսի 2018  (4) Ապրիլի 2018  (8) Մարտի 2018  (11) Փետրվարի 2018  (2) Հունվարի 2018  (3) Դեկտեմբերի 2017  (6) Նոյեմբերի 2017  (1) Հոկտեմբերի 2017  (10) Սեպտեմբերի 2017  (12) Օգոստոսի 2017  (5) Հուլիսի 2017  (13) Հունիսի 2017  (5) Մայիսի 2017  (15) Ապրիլի 2017  (11) Մարտի 2017  (12) Փետրվարի 2017  (6) Հունվարի 2017  (2) Դեկտեմբերի 2016  (4) Նոյեմբերի 2016  (5) Հոկտեմբերի 2016  (6) Սեպտեմբերի 2016  (8) Օգոստոսի 2016  (11) Հուլիսի 2016  (12) Հունիսի 2016  (31) Մայիսի 2016  (5) Մարտի 2016  (1) Փետրվարի 2016  (4)
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Մեհտիշեն բնակավայրի անվան ծագումը
Մեհտիշեն բնակավայրի անվան ծագումը
«Տավերս» մշակութային հասարակական կազմակերպություն, Կապան Ծանոթանալ կենտրոնի աշխատանքներին
Վայոց ձոր Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Պ.գ.դ., պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ, Սիսիան-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Լրագրող, հասարակական գործիչ, ՄԵՐԱՆ ԼՂՀ Քաշաթաղի շրջանի պաշտոնաթերթի գլխավոր խմբագիր Ծանոթացեք հեղինակի նյութերին
Լեզվաբան, բ.գ.դ., պրոֆեսոր Ընթերցեք հեղինակի հաղորդումները
Պատմության ուսուցիչ, Վերին Շեն Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքների
Լեզվաբան, բ.գ.թ., Գորիս-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Բ.գ.թ., դոցենտ, Գորիսի պետական համալսարան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Պ.գ.դ., պրոֆեսոր, Երևան Ընթերցեք հեղինակի հաղորդումները
Պատմաբան, իրավաբան, պ.գ.թ., դոցենտ Ընթերցեք հեղինակի աշխատանքները
ՍՀՀԿ նախագահ, արևելագետ, թուրքագետ, լեզվաբան, բ.գ.թ., դոցենտ Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Պատմաբան, դոցենտ Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
ՍՀՀԿ անդամ, տ.գ.թ., Կապան-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոն Ծանոթացեք կենտրոնի աշխատանքներին
Université Lumière Lyon 2-ի ուսանող (մագիստրատուրա), Ֆրանսերենի դասավանդող Սովորեք ֆրանսերեն հեղինակի հետ
Գիտական ծրագրեր և հաստատություններ
ՀՀ ԿԳՆ գիտության պետական կոմիտե
Հասցե` ք. Երեւան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24,
ՀՀ ԳԱԱ նախագահության կենտրոնական շենք,
Հեռ.` +37410 521362, +37410 527343
Հայագիտական ուսումնասիրությունները ֆինանսավորող համահայկական հիմնադրամ
Հասցե` ք. Երեւան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24,
ՀՀ ԳԱԱ գլխավոր շենք,
Հեռ.` +37410 521362, +37410 527343
Մ. Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի գիտահետազոտական ինստիտուտ
Հասցե` ք. Երևան, Մաշտոցի պողոտա 53
ԵՊՀ Հայագիտական Հետազոտությունների Ինստիտուտ
ՀՀ, ք. Երևան, Ալեք Մանուկյան 1,
ԵՊՀ 2-րդ մասնաշենք, 5-րդ հարկ,
Հեռ.` + 37460 71-00-92
ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիա
Հասցե` ք. Երևան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոնի գրանցման համարն է՝ 211.171.1181249: Կենտրոնի անգլերեն անվանումն է՝ Syunik Armenological Research Center, ռուսերեն՝ ЦeHTp apMeHoлorичeckиx иccлeдoBaHий CюHиka:  Գործունեության ժամկետը՝ անժամկետ: Գրանցված է ՀՀ իրավաբանական անձանց պետական ռեգիստրի գործակալության կողմից: Կայքում հրապարակված նյութերի պատասխանատուն հեղինակներն են: Էլ. հասցե՝ syunhayhetkent@gmail.com
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոն © Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են: | MoreNews by AF themes.