hy hy en hy en hy en en hy en hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en en hy sv hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy en hy hy de hy en hy hy de hy en hy hy de hy hy hy hy hy hy hy hy de hy en hy hy de hy en hy hy de hy hy hy de hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy ru hy hy hy hy hy hy ru hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy my hy hy hy hy hy fr
Անվանի մանկավարժն ու Սյունաց աշխարհի պարբերական մամուլի հիմնադիրը. Սիմեոն-Տեր Մինասյան – ՍՀՀԿ
Գևորգ Ստեփանյան 23.02.2016 2 min read
Մանուկ Սիմեոնը մեծացել է հայրենասիրությունը խոր ար­մատ­ներ գցած, ուսման-կրթության, դեպի մշակութային կյանքը հակումներ ունեցած և Հայաստանյաց Առաքելական Սուրբ եկեղեցուն անսահմանորեն նվիրված տիրացու Սահակի ավան­դա­պահ ընտանիքում: Ուս­տի, պա­տա­հա­կան չէ, որ հա­յա­շունչ այդ մթնո­լոր­տում Սահակի որդիները ժողովրդին ծառայելու ու­ղին բռնե­ցին: Ավագ որդին՝ Ներ­սես Տեր-Մի­նաս­յան­ը քահանայագործել է Հին Գո­րիս կամ Վե­րին Շեն գյու­ղի Սբ. Գ­ևորգ (Նա­րակ­նունք կամ Նո­րակ­նունք) ե­կե­ղե­ցում[5]: Այնուհետև ա­վար­տելով Երևա­նի թե­մա­կան դպրո­ցի Դ դա­սա­րա­նը, երկար տարիներ հայ եկեղեցու պատմություն է դասավանդել Գորիսի Սբ. Հռիփսիմեի անվան եկեղեցական-ծխական երկ­դա­սյա դպրոցում[6]:
Գանձակ-Ելիզավետպոլի նահանգի Զանգեզուրի գավառապետ Պյոտր Ստա­րից­կիի օ­րոք (1868-1870 թթ.)[7] Վարարակն գետակի աջափնյակում 1870 թ. Գորիս անվամբ նոր գա­վա­ռա­կենտ­րոնի (քաղաքի կոչում է ստացել գավառապետ Գրի­գո­րի Պֆել­լե­րի օ­րոք, մինիստր­նե­րի խորհր­դի` 1904 թ. մար­տի 4-ի ո­րոշ­մամբ) հիմնադրումից հետո նորահիմն բնակավայրում նախ բնա­կութ­յուն հաս­տա­տե­ցին Հին Գո­րիս գյու­ղի բնա­կիչ­նե­րը: Տա­փա­րա­կում բնա­կութ­յուն հաս­տա­տած առաջին ըն­տա­նիք­նե­րի (Մե­լիք-Հյու­սեին­յան­ներ, Մի­րում­յան­նե­ր, Բա­դիր­յան­նե­ր և ուրիշներ) թվում էին նաև Տեր-Մի­նաս­յան­նե­րը[8]:
Գո­րի­սում հայ ազ­գա­յին կու­սակ­ցութ­յուն­նե­րից ա­ռա­ջինն իր գոր­ծու­նեութ­յու­նը սկսեց ՀՅ Դաշ­նակ­ցութ­յու­նը, երբ Արշակ Շի­րին­յա­նի, Սու­րեն Ա­րամ­յա­նի, Ար­սեն Դադ­յա­նի (խնձո­րեսկ­ցի), Ա­սա­տվածատուր Գ­ևորգ­յա­նի (Խո­սուն Ծա­տուր), Նիկոլայ Հովսեփյանի, Մես­րոպ Փարս­­յա­նի (Փար­սուն Մես­րոպ) ջանքերով 1903 թ. կե­սե­րին կազ­մա­վոր­վեց է ՀՅԴ Զան­գե­զու­րի Սյու­նիք կո­մի­տեն` Գո­րիս կենտ­րո­նով: Կո­մի­տեն գլխա­վո­րում էր քա­ղա­քում և գա­վա­ռում ան­վե­րա­պա­հո­րեն մեծ հե­ղի­նա­կու­յուն վա­յե­լող, Լայպ­ցիգ քա­ղա­քում բարձ­րա­գույն կրթութ­յուն ստա­ցած, եվ­րո­պա­կան մի շարք լե­զու­նե­րում հմուտ, հա­րուստ գի­տե­լիք­նե­րի և մեծ մշա­կույ­թի տեր շի­նու­հայ­րե­ցի Ա. Շի­րին­յա­նը[18]: ՀՅԴ-ից բացի, Զան­գե­զու­րում, մաս­նա­վո­րա­պես Խնձո­րեսկ և Սվարանց գյու­ղերում, կա­յին մեծ թվով Ս Դ Հնչակ­յան­ներ: Նրանց գլխա­վո­րում էր Գո­րի­սում վե­րաբ­նակ­ված Սի­սիա­նի Լեռ­նա­շեն (Շե­նա­թաղ) գյու­ղա­ցի Համ­բար­ձում Տեր-Հով­հան­նիս­յա­նը[19]:
Գորիսի հասարակական կյանքի դրական այդ տեղաշարժերի շրջանում էլ իր ակտիվ գործունեությունը սկսեց տակավին աշակերտ Ս. Տեր-Մինասյանը: Ազգային հեղափոխական տրամադրություններով հակված պատանու համար դրսևորվելու առիթ ծառայեց Ռուսաստանում բռնկված 1905-1907 թթ. հեղափոխական շարժումները: Ռուսական հեղափոխության հուժկու ալիքը հասնում էր կայսրության ծայրամասերը: Հեղափոխական տրամադրությունը համակել էր նաև ամբողջ Հայաստանը, և ամենից առաջ, արդյունաբերական կենտրոնները՝ Ալեքսանդրապոլը, Երևանը, Կարսը, Ղաթարի հանքերը և այլն[20]:
Նպատակ ունենալով մանկավարժական հետագա գործունեությունը շարունակել հայրենի քաղաքում՝ Ս. Տեր-Մինասյանը եկեղեցական-ծխական դպրոցի[31] ավագ տեսչի պաշտոնով 1909 թ. ամռան սկզբներին վերադառնում է Գորիս և անմիջապես ներգրավվում հասարակական և կրթամշակութային գործունեության մեջ, իր գիտելիքները ի սպաս դնելով հարազատ ժողովրդի լուսավորության գործում: Ս. Տեր-Մինասյանը տեսուչի պաշտոնը ստանձնեց այն ժամանակ, երբ գավառում տիրում էր հեղձուկ միջավայր, սոցիալական անարդարությունների պատճառով ժողովուրդն ապրում էր ծանր կենսապայմանների մեջ: Անմխիթար վիճակում էր գտնվում հատկապես դպրոցական գործը: Սեփական շինություն չունենալու պատճառով եկեղեցական-ծխական դպրոցի դասերն անցկացվում էին վար­ձու մաս­­նա­վոր շի­նութ­յու­ններում[32]: Նյու­թա­կան մի­ջոց­նե­րի բացակայության պատ­ճա­ռով 1909 թ. օգոս­տո­սից դպրոցը կարճ ժա­մա­նա­կով ստիպված էր դադարեցրել իր գործունեությունը: Նույն պատճառներով աշակերտներից շատերը թողնում էին դպրոցը:
Բնական է, որ հասարակական կյանքը հուզող խնդիրների նկատմամբ նոր մոտեցումներն ասպարեզ էին հանում նորանոր նշանավոր դեմքեր, հասարակական հարաբերությունների վերակառուցման յուրովի ծրագրերով: Որպես հայ մտավորականության ներկայացուցչի, Ս. Տեր-Մինասյանին ևս խորթ էին այն բարքերը, որ տիրում էին գավառում և նրա կենտրոն Գորիսում: Ուստի նա իր ազատամտությամբ հակադրվում է տիրող վիճակին: Լավատեղյակ լինելով գավառակենտրոնի օրախնդիր հարցերին՝ Ս. Տեր-Մինասյանը մանկավարժական գործունեությանը զուգընթաց հասարակական հարաբերությունները վերափոխելու ազնիվ մղումներով համառ ջանքեր է գործադրում ժողովրդի առաջընթացի և բարօրության համար:
Նշենք, որ շա­բա­թա­թեր­թի հրա­տա­րա­կու­մը միան­շա­նակ չի ըն­դուն­վել հա­սա­րա­կութ­յան տար­բեր խա­վե­րում: «Քա­ղա­քի ժո­ղո­վուր­դի մէջ,- գրում է Ա. Խան­զադ­յա­նը,- սկսո­ւեց եռու­զեռ: Կա­յին մե­ղադ­րող­ներ, կա­յին ե՛ւ­ ու­րա­ցող­ներ, ո­րով­հե­տեւ թեր­թը նո­րույթ էր Զան­գե­զու­րում եւ թէ յե­ղա­փո­խա­կան­նե­րի գործն էր»[56]: Հրա­տա­րակ­ման տա­րում շա­բա­թա­թերն ու­ներ մոտ 600 բա­ժա­նորդ[57]:
Շաբաթաթերթի առաջին համարի լույս ընծայումից հետո խմբագրությունը ողջույնի բազմաթիվ նամակներ է ստանում ընթերցողներից: «Ողջոյն քեզ «Գաւառ»» խորագրի տակ Գ. Քալաշյանը Էջմիածնից գրում է. «Ողջոյն, որ դու հանդէս ես գալիս զարթեցնելու գաւառը իր դարաւոր թմրութիւնից, նոր կեանք, թարմութիւն ներշնչելու նրա դանդաղազարկ երակներին և թարգման կանգնելու հազարաւոր փակւած, ճնշված բերանների, սրտերի ու նոցա տենչերը իրագործելու»[58]:
Թերթի հրատարակության գործի կազմակերպումը դյուրին չի եղել խմբագրի համար: Սկզբնական շրջանում թերթը չի ունեցել թղթակիցների մշտական ցանց: Առաջնորդողների ու հոդվածների մեծ մասը գրել է ինքը՝ խմբագիրը: Ս. Տեր-Մինասյանից բա­ցի Զան­գե­զու­րի գա­վա­ռի հա­սա­րա­կա­կան, կրթամ­շա­կու­թա­յին և գյու­ղա­ցուն վե­րա­բե­րող բազ­մում խնդիր­նե­րի լու­սա­բան­ման հար­ցե­րով շա­բա­թա­թեր­թին ակնարկներով մշտա­պես թղթակ­ցել են Տ. Սա­զան­դար­յա­նը, Լ­. Մի­քա­յել­յա­նը (Սյու­նե­ցի Լ­ևոն), Ն. Քա­լաշ­յա­նը, Ա. Բա­բա­յա­նը, Ռ. Վար­դան­յա­նը և ու­րիշ­ներ: Ի դեպ, նշե­լի է, որ լրագ­րա­կան իր գոր­ծու­նեութ­յամբ, հրապարակախոսական իր տաղանդով և մամուլի գործերի լավատեղյակությամբ հատ­կա­պես աչքի է ընկնում Տ. Սա­զան­դար­յա­նը, ո­րը մշտա­պես թղթակ­ցե­լ­ է ոչ միայն «Գա­ւառ» շա­բա­թա­թեր­թին, այլև ժա­մա­նա­կի ա­ռա­ջա­տար լրագ­րե­րից «Հորիզոնին», «Մշա­կին» և «Ղա­րա­բա­ղին», ծա­վա­լուն և հե­տաքրք­րա­կան հոդ­ված­նե­րով պար­­բե­րա­բար լու­սա­բա­նե­լով Գո­րի­սի հա­սա­րա­կա­կան-քա­ղա­քա­կան, սոցիալ-տնտեսական և կրթամ­շա­կու­թա­յին կյան­քը: Նրա ա­նունն, ի­րա­վամբ, կա­րե­լի է դա­սել XIX դ. երկ­րորդ կե­սի և XX դ. սկզբնե­րի հայ լրա­գրութ­յան լա­վա­գույն գոր­ծիչ­նե­րի շար­քում: Այս երկու լուսամիտ ամհատների՝ Ս. Տեր-Մինասյանի և Տ. Սազանդարյանի ներդաշն գործակցությամբ կարելի եղավ աստիճանաբար կյանքի կոչել շաբաթաթերթի նախագծած ծրագրերը:
Ս. Տեր-Մինասյանը ծա­վա­լե­լով լու­սա­վո­րա­կան լայն գոր­ծու­նեութ­յուն, ի­րա­պես, կարճ ժա­մա­նա­կում «Գա­ւառ»-ը դար­ձրեց գա­վա­ռա­յին կյանքն իր բո­լոր կող­մե­րով ար­տա­հայ­տող լա­վա­գույն լրագ­րե­րից մե­կը՝ իր շուր­ջը հա­մախմ­բե­լով բո­լոր նա­խան­ձախն­դիր, շնորհալի ու կարող ու­ժե­րին, որոնք մեծապես օգնում էին թերթի հաջողությանը: Նկա­տենք, որ գրաքն­նութ­յան պայ­ման­նե­րում հեշտ չի ըն­թա­ցել «Գա­ւառ» շա­բա­թա­թեր­թի հրա­տա­րակ­ման աշ­խա­տան­քնե­րը: Սա­կայն հարկ է նշել, որ հրա­տա­րակ­վող գրա­կա­նութ­յան և մա­մու­լի նկատ­մամբ ցա­րա­կան կա­ռա­վա­րութ­յան կող­մից ի­րա­կա­նա­ցվող գրաքն­նա­կան օ­րենք­նե­րի խստութ­յուն­նե­րի պայ­ման­նե­րում, կրթամ­շա­կու­թա­յին վե­րոնշ­յալ օ­ջախ­նե­րի աշ­խա­տանք­նե­րը գտնվում էին Գրաքն­նա­կան կո­մի­տեի ա­մե­նօր­յա ու­շադ­րութ­յան կենտ­րո­նում: Պա­տա­հել են դեպ­քեր, երբ շա­բա­թա­թեր­թն­ ան­հիմն պատ­ճա­ռ­­նե­րով փակ­վել է տե­ղի գրաքն­նա­կան մարմ­նի կող­մից: Թեր­թն­ այդ մա­սին հարկ է հա­մա­րել ի­րա­զե­կել ըն­թեր­ցող­նե­րին. «Կարճ ժա­մա­նա­կով «Տե­ղա­յին ցեն­զու­րա­յի» և մի շարք այլ ան­յար­մու­թիւն­նե­րի պատ­ճա­ռով «Գա­ւառ» ի հրա­տա­րա­կու­թիւնն այ­սու­հետ կարճ ժա­մա­նա­կով կդա­դա­րի»[59]: Ան­հար­կի խու­զար­կվում էին նաև հրա­տա­րակ­չա­կան և գի­տակր­թա­կան օ­ջախ­նե­րը: Այս­պես` 1910 թ. դեկ­տեմ­բե­րի 23-ին խու­զարկ­վում են «Սա­սուն» տպա­րանն ու Հա­կոբ Թ­ևան­յա­նին պատ­կա­նող գրա­տու­նը: «Հո­րի­զոնն» այդ ա­ռի­թով գրում է. «Ամ­սիս 23-ին ե­րե­կո­յեան ժա­մի 7-ին տեղ­ւոյս «Սա­սուն» տպա­րա­նում խու­զար­կու­թիւն կա­տար­ւեց գա­ւա­ռա­պե­տի օգ­նա­կա­նի կող­մից. նոյ­նը ե­ղաւ գրա­վա­ճառ Յա­կոբ Թ­ևա­նեա­նի մօտ, կաս­կա­ծե­լի ո­չինչ չէ գտնւած և ոչ ոք չէ ձեր­բա­կալ­ւած»[60]:
«Գաւառ» շաբաթաթերթը փակվեց շարունակվող գրաքն­նա­կան քա­ղա­քա­կա­նութ­յան և նյութական միջոցների բացակայության պատճառներով:
Այսպիսով՝ ի մի բե­րե­լով մեր խոս­քը «Գա­ւառ» շա­բա­թա­թեր­թի մա­սին՝ կա­րե­լի է ա­ներկ­բա­յո­րեն հաս­տա­տել, որ չնա­յած իր կար­ճատև գո­յութ­յա­նը, շա­բա­թա­թե­րը հիմ­նա­կան գծե­րով պատ­կե­րել է Զան­գե­զու­րի գա­վա­ռի, մաս­նա­վո­րա­պես գա­վա­ռա­կենտ­րոն Գո­րի­սի հա­սա­րա­կա­կան և սո­ցիալ-տնտե­սա­կան տե­ղա­շար­ժե­րը: Շա­բա­թա­թեր­թն­ իր ար­ծար­ծած հար­ցե­րի լայն շա­ռա­վի­ղով անգն­հա­տե­լի և կարևոր ներդ­րում է ու­նե­ցել Զան­գե­զու­րի գա­վա­ռի հա­սա­րա­կա­կան մտքի ձ­ևա­վոր­ման, գա­վա­ռի տա­րաբ­նույթ հիմ­նախն­դիր­նե­րի բարձ­րաց­ման ու լուծ­ման գոր­ծում: «Գաւառի» սկզբնավորած այդ ավանդները շարունակեցին ու զարգացրին հայ մամուլի գալիք սերնդի մշակները՝ նոր ժամանակների ոգուն ու պահանջներին համապատասխան:
Շաբաթաթերթի փակումից հետո Ս. Տեր-Մինասյանը հանրությանը հուզող հարցերին նվիրված մի շարք շահեկան հոդվածներով շարունակում է թղթակցել «Հորիզոն», «Գործ» թերթերին և «Մուրճ» ամսագրին[61]: Շնորհիվ ծավալած հասարակական, կրամշակութային լայն ու արդյունավետ գործունեության, Ս. Տեր-Մինասյանն արդեն մեծ հարգանք, վստահություն և ժողովրդականություն էր վայելում Զանգեզուրի գավառում և մասնավորապես Գորիսում: Դրա խոսուն վկան է այն իրողությունը, որ 1911 թ. փետր­վա­րի 10-ին քա­ղա­քա­յին ինք­նա­վա­րութ­յան դահ­լի­ճում, 45 քա­ղա­քա­ցի­նե­րի մաս­նա­կցու­թյամբ տե­ղի ունեցած Քաղաքային Դու­մա­յի նոր ըն­տրու­­թյուն­ներում ա­ռա­վե­լա­գույն ձայ­ներ հա­վա­քածների թվում էր նաև Սիմեանը[62]:
Որոշ ժամանակ անց՝ 1911 թ. օգոստոսի վերջերին, Ս. Տեր-Մինասյանը հրավիրվում է Արցախ՝ Շուշի, Արցախի թեմական կոնսիստորիայի կարգապահի և Մարիամյան օրիորդաց դպրոցի հայոց լեզվի ուսուցչի պաշտոններով[63]: Արցախ տեղափոխվելով՝ սկսվում է Ս. Տեր-Մինասյանի մանկավարժական, գրական և լրագրողական բեղմնավոր գործունեության երկրորդ բեղուն շրջա­նը: Այսրկովկասի արդյունագործական, առևտրի և մշակույթի խոշոր կենտրոններից մեկը՝ Շուշին, XX դա­րաս­կիզ­բին ապ­րում էր մշա­կու­թա­յին, հա­սա­րա­կա­կան-քա­ղա­քա­կան ակ­տիվ կյան­քով[64]:
Ս. Տեր-Մինասյանն Արցախում ևս անմիջապես ներգրավվում է հասարակական կյանքին, իր գործուն նպաստը բերելով կրթության և լրագրության ոլորտում տարվող աշխատանքներին: Արցախցի մանկավարժ Գր. Տեր-Պողոսյանը Ս. Տեր-Մինասյանին նվիրված հուշ-ակնարկում գրում է. «Եռանդով հարուստ, զգացմունքներով արդար, ձգտումներով գովական մի երիտասարդ էր Սիմէօնը հազիւ 25 տարեկան…»[65]:
Շուշիում հրատարակվող ՀՅԴ աշակերտական միության «Կռունկ» պարբերաթերթի (հրատարակվել է 1898 թվականից)՝ 1900 թ. փակումից հետո[66], քաղաքի առաջադեմ մտավորականները մտադրվում են հրատարակել մի նոր թերթ: Գործին խառնվում է նաև  Ս. Տեր-Մինասյանը, որն արդեն 1900-ական թվականների սկզբներին լրագրության բնագավառում ճանաչված անուն էր և ուներ հրապարակախոսի և բարեխիղճ մանկավարժի համբավ: 1911 թ. աշնանը Ս. Տեր-Մինասյանի նախաձեռնությամբ հրավիրված գործիմաց մի խումբ ուսուցիչների հավաքույթում որոշվում է հրատարակել «Ղարաբաղ» անվամբ գրական, հասարակական եռօրյա թերթ: Որոշվում է նաև խմբագրակազմը: Խմբագիր-հրատարակիչն էր բժ. Նիկողայոս Յարմիշյանը: Թեև փաստացի խմբագիրը Վ. Փափազյանն էր[67], սակայն, իրականում խմբագրական ողջ աշխատանքները կենտրոնացած էին Ս. Տեր-Մինասյանի ձեռքում[68]: Առաջնորդող հոդվածները նրա գրչին էին պատկանում: Նրա մտերիմ աշակերտներից Գր. Բալասբեկյանի վկայությամբ. «Սիմէօնը ցանկանում էր ստեղծել գաւառում մի թարմ ուժ, որոնք թէ տեղական գործնէութեանը պէտք է զարկ տային և թէ միևնույն ժամանակ լսելի դարձնէին՝ իրենց ձայն նրանց, ովքեր հեռու, մոռացւած՝ գաւառի տգիտութեան ու չարիքների մէջ խրւած ժողովրդի կենդանի գործը սիրում են յաճախ խօսել նրա անունից…»[69]:
Շարունակելով իր որդեգրած ընթացքը՝ այժմ արդեն «Ղարաբաղի» էջերում Ս. Տեր-Մինասյանը հրապարաում է ամենաբազմազան նյութեր (մի մասը անստորագիր)՝ նվիրված մշակույթի, բանասիրության, պատմության, աշխարհագրության, բնագիտության հարցերին: Ս. Տեր-Մինասյանի թողած գիտական ժառանգության շարքում իր ուրոյն տեղն ունի Շուշիի թեմական դպրոցի հիմնադրման 75-ամյակի առիթով գիտական պատշած մակարդակով գրված ծավալուն ուսումնասիրությունը[70]: Իր հոդվածներում Ս. Տեր-Մինասյանը մշտապես անդրադարձել է ժամանակի հուզող գրեթե բոլոր հարցերին: Այս առումով ուշագրավ է «Կիրակնօրեայ զրոյցներ»[71] վերտառությամբ հոդվածաշարը, որտեղ Ս. Տեր-Մինասյանը ընթերցողներին հայեցական ազգասիրությունից դեպի ազգային զարթոնքի իրողություններն է առաջնորդում: Տարաբնույթ հոդվածներից բացի, Ս. Տեր-Մինասյանը թերթի արձակի բաժինը լրացրել է ռուսական և եվրոպական գրողներից կատարված ստեղծագործություններով: Ինչպես օրինակ՝ ֆիննական գրականությունից որոշ հատվածներ թարգմանել է «Իգմե» լեգենդից[72]:
Ս. Տեր-Մինասյանը հոդվածներ է տպագրում նաև սպառողական ընկերությունների հարցերի շուրջ[73]: Այս առիթով նա կարդում է նաև մի շարք հրապարակային դասախոսություններ՝ նվիրված կոոպերացիայի տարածման հարցերին[74]: Նշենք, որ տպագրված ծանրակշիռ հոդվածներն ու ուսումնասիրությունները մինչև այսօր էլ չեն կորցրել իրենց թարմությունը և ունեն անգնհատելի արժեք: Դրանք այսօր մեզ արժանահավատ և հավաստի տեղեկություններ են տալիս  Արցախ հայաշխարհի այն ժամանակվա սոցիալ-տնտեսական, հասարակական-քաղաքական հարաբերությունների և կրթա-մշակութային կյանքի վերաբերյալ:
Գործուն մասնակից լինելով Շուշիում ազգային տոների առիթով կազմակերպված միջոցառումներին, Ս. Տեր-Մինասյանը շատ հաճախ հանդես է եկել ոգեշունչ ճառերով:  Նրա հռետորական հմայքի, հոգևոր գեղեցկության, մեծ գիտելիքների ու հավասարակշիռ կեցվածքի մասին առանձին ջերմությամբ է վկայում Գր. Տեր-Պողոսյանը. «Իւր խօսած ճառը 1912 թ. Վարդանանց տօնի օրը հայ կանանց մասին այնքան ուժեղ էր, որ նոյնիսկ նրան չը համակրող, բայց միանգամայն կրթւած և ինտելիգենտ անձիք գտնում էին այն ժամանակ գեղեցիկ…»[75]:
Ս. Տեր-Մինասյանը սիրել է ճանապարհորդել Հայաստան լեռնաշխարհում: 1912 թ. հունի­սի 3-ին Ս. Տեր-Մինասյանը լինում է Բագրատունյաց մայրաքաղաք Անիում: Տպավորված քաղաքի ճարտարա­պե­տությամբ, նա Անիի արձանա­գրու­թյուն­ների մատյանում խմբագրական իր հմտությամբ, տաղանդավոր գրչով գրի է առնում մի երկարաշունչ գրառում, որը մեզանից բռնությամբ խլված պատմական հայրենիքի հինավուրց մայրաքաղաքի ուրույն նկարագրությունն է:
Ցավոք, վերահաս մահվան պատճառով Ս. Տեր-Մինասյանի ձեռնարկած բազում գործերը կիսատ մնացին. սրտի կաթվածից հանկարծամահ է լինում 1912 թ. հունիսի 22-ին: Նրա մահվան ազդագրում ասվում է. «Ամսոյս 22-ին Առաւօտեան ժամը 1-ին ակմբանոցից վերադառնալով իր բնակարանում սրտի պայթիւնից յանկարծամահ եղաւ խմբագրութեան անդամ Սիմէոն Տէր-Մինասեանը»[76]: Ս. Տեր-Մինասյանի մահվան առիթով «Ղարաբաղի» խմբագրությունը Երևանից, Էջմիածնից, Ալեքսանդրապոլից, Բաքվից և այլ վայրերից ստանում է ցավակցական բազմաթիվ հեռագրեր: Ինչպես օրինակ՝ Երևանից Լ. Քալաշյանի ուղարկած հեռագրում ասվում էր. «Խմբագրութեանդ հասած անսպասելի կորստի պատճառով իմ անհուն վիշտս և ցաւակցութիւնս եմ յայտնում: Կարդացել եմ Սիմէօնի յօդւածները, լսել էի նրա գործունէութեան մասին գաւառական խուլ անկիւններում, բայց ծանօթ չէի հետը: Շուշի գալով ծանօթացայ. ես նկատում էի այդ վաղամեռ երիտասարդի մէջ փայլուն ապագայ խոստացող գծեր»[77]: Երևանից ուղարկված մեկ այլ հեռագրում ասվում էր. «Խորը ցնցւած ենք մեր երիտասարդ գործչի՝ Տէր-Մինասեանի անսպասելի մահւան առթիւ»[78]: Խիստ տպավորիչ է հատկապես Բաքվից գավառական թղթակից Միրզա Տեր-Սարգսյանի (Միտսար) ուղարկած հեռագիրը, որում ասվում էր. «Այս րոպէին կարդացի «Հորիզոնում» Սիմէօն Տեր-Մինասյանի յանկարծահաս մահը և ցնցւեցի: Ցնցւեցի, որովհետև տեսայ մեր նորաբողբոջ տաղանդներից մէկի անժամանակ գերեզման իջնելը: Սիմէօն Տեր-Մինասեանի գրիչ տակ ես ապագայի հրապարակախօսն էի տեսնում, մեր գաւառական ցաւոտ իրականութեան և գրականութեան խօպան անդաստանում – և չեմ կարող իմ ցաւն ու կսկիծը չյայտնել հայրենի թերթի խմբագրութեան՝ նրա այդ մեծ կորստի առթիւ: Թող Տէր Մինասեանների գերեզմանը պատւանդան լինի նորագոյն, թարմ ոյժերի համար՝ գաւառում»[79]: Գեդեոն և Մարտիրոս Տեր-Մինասյաններից հեռագիր էր ստացվել նաև Ղաթարի հանքերից, որում ասվում էր. «Անկեղծ կերպով ցաւում ենք անժամանակ մահացած՝ եռանդուն գաւառական գործիչ, թանկագին Սիմէօնի մահը և յայտնում ենք մեր խորին ցաւակցութիւնը նրա ծնողներին ու գրչի ընկերներին»[80]:
Ս. Տեր-Մինասյանի վաղաժամ մահվան կապակցությամբ «Ղարաբաղ» թերթում հրապարակվեցին գրչակից ընկերների, ուսուցիչների և աշակերտների մի շարք հոդվածներ, որոնցում բարձր գնահատականի է արժանանում նրա բեղուն գործունեությունը: Այս առումով խիստ ուշագրավ է Բաքվից մանկավարժ Վարդան Վարդապետիանի (Վ. Վարդ) «Գաւառի արթնացման պիօները» վերտառությամբ հոդվածը, որում մասնավորապես ասվում էր. «…նրա խիզախ հոգին, անկաշառ սիրտը տանել չէր կարող գաւառական ճնշող հեղձուցիչ մթնոլորտը, տիեզերւող ու տգիտության ճիրաններում թփրտացող ժողովրդի յուսահատ ճչերը: Նա սիրում էր հասարակական կեանքը և ապրում էր նրա մէջ բարւոք պայմաններ ու խաղաղ կուլտուրական յառաջխաղացման հնարաւորութիւն ստեղծելու յույսով ու հեռանկարով»[81]:
Ս. Տեր-Մինասյանը թաղումը պետք է տեղի ունենար ծննդավայրում՝ Գորիսում: Հունիսի 23-ին Արցախի թեմի առաջնորդ Զավեն վարդապետի, մի քանի քահանաների «Ղարաբաղի» խմբագրատան աշխատակիցների և մի խումբ ուսուցիչների մասնակցությամբ կազմակերպվում է սգո հանդես: Բազմահազար ժողովուրդը կսկիծը սրտում հավաքվել էր իր վերջին հրաժեշտը տալու մանկավարժության և հայ լրագրության բազմարդյուն մշակ Ս. Տեր-Մինասյանին: Նրա աճյունն իրենց ուսերի վրա մինչև Շուշիի վերին դարպասներ տանում էին ուսուցիչներն ու աշակերտները: Ս. Տեր-Մինասյանի կյանքի ու գործունեության վերաբերյալ դամբանականներ են ասում Եղիշե քհն. Թարխանյանը և Գր. Բալասբեկյանը, իսկ թեմականի աշակերտներից Գր. Ներսիսյանը կարդում է իր սիրելի ուսուցչի հիշատակին ձոնած բանաստեղծությունը[82]:
Խիստ հուզիչ է եղել հատկապես նրա աշակերտ Գր. Բալասբեկյանի խոսքը, որում նա Ս. տեր-Մինասյանի գործակից ընկերներին կոչ էր անում շարունակելու հանգուցյալի թողած կիսատ գործերը: Ինչպես ասվում էր դամբանականում. «Մեռաւ Սիմէօն Տէր-Մինասեանը… յաւիտեան ընդմիշտ նա բաժանւեց մեզնից…
Անցան սգի այն ծանր օրերը, եկան գործի օրերը, այն օրերը երբ Սիմէօնին սիրող ու յարգող բոլոր ընկերները պիտի նորից միանան, ձեռք-ձեռքի տան առաջ տանելու և բարձր պահելու այն դրօշը որի վրայ գրւած է հասարակական գործ…»[83]:
Ելույթ է ունենում նաև Մեղրեցոց եկեղեցու երեց Մանկասարյանը և հայտարարում, որ ի հիշատակ Ս. Տեր-Մինասյանի, եկեղեցու հոգաբարձությունը որոշել է «որդեգիր պահելով յաւերժացնել հանգուցեալի յիշատակը»[84]:
Հուղարկավորության հանձնաժողովի («Ղարաբաղ» թերթի խմբագիր, թեմական դպրոցի ուսուցիչ Վ. Փափազյան, Մարիամյան օրիորդաց դպրոցի ուսուցիչ Գր. Ղարագյոզյան, կոնսիստորիայի ներկայացուցիչ Տ. Բեկ-Յուզբաշյան) ուղեկցությամբ Ս. Տեր-Մինասյանի պսակներով ու ծաղիկներով շրջապատված աճյունը Ժամը 12-ին կառքով տեղափոխվում է Գորիս: Իր հուշերում Գր. Ղարագյոզյանը գրում է. «Կեանքումս առաջին անգամն էր, որ այդպիսի մի տխուր պարտականութիւն էր վիճակւաում ինձ կատարելու… Այո՛, տխրալի էր այդ տեսակէտից իմ դրութիւնը, բայց ինչ արած, պէտք էր հաշտւել, նամանաւանդ, որ այդ ուղեկցութեանս մէջ գտնում էի և որոծ տեսակի յարգանք դէպի իմ վաղամեռիկ անմոռանալի ընկերոջս յիշատակին»[85]:
Քաղաքացիական վառ նկարագրի շնորհիվ Ս. Տեր-Մինասյանը վայելում էր գորիսեցիների անկեղծ համակրանքը: Ուստի նրա մահվան բոթը և աճյունը Գորիս տեղափոխելու լուրը ստանալուն պես, քաղաքագլուխ Մատ­թեոս բեկ Տեր-Գրի­գոր­յա­նի գլխավորությամբ մի հոծ բազմություն քաղաքից դուրս ընդառաջ է գնում դիմավորելու դիակառքին: Դիմավորողների մեջ էին «Գաւառ» շաբաթաթերթի նախկին աշխատակիցները, եկեղեցաքկան-ծխական դպրոցի աշակերտ-աշակերտուհիները: Թաղման մասնակից «Յուղարկաւոր» ստորագրությամբ հեղինակը տպավորված այդ տեսարանից, գրել է. «Շրջապատելով իրենց անմոռանալի հայրենակցի թարմ դագաղը, կառքի վրայ, ծանրաքայլ կերպով դիմաւորողները տանում են դիակը տուն՝ նրա որդեկորոյս ծնողների մօտ»[86]: Ս. Տեր-Մինասյանի դիակը ուսամբարձ տարվում է Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի, ուր ստվար բազմության մասնակցությամբ տրվում է պատարագ: Դամբանական խոսքով հանդես են գալիս Արցախից եկած պատվիրակները, առաջարկելով ի հիշատակ Ս. Տեր-Մինասյանի, նրա անունով կոչել քաղաքի գրադարան-ընթերցարանը: Հուզիչ և սրտառուչ խոսք է ասել հատկապես Ս. Տեր-Մինասյանի ուսուցիչ, այնուհետև նրա պաշտոնակից ուսուցիչ և գաղափարակիր գործընկեր Տ. Սազանդարյանը, շեշտելով «…կենդանութեան ժամանակ դէպի հանգուցեալը տածած իր ընկերական գեղեցիկ զգացումները, յարգանքն ու սէրը»[87]: Ս. Տեր-Մինասյանի աճյունը հողին հանձնվեց հունիսի 24-ին: Արցախ մեկնելուց առաջ Շուշիից ժամանած պատվիրակությունը այցելում է Ս. Տեր-Մինասյանի ծերունազարդ ծնողներին[88]:
Այսպիսով՝ ամփոփելով նշենք, որ թեև Ս. Տեր-Մինասյանն ապրեց 25 տարի, սակայն մեծ է նրա բերած նպաստը ուսումնակրթական գործին և հատկապես գավառահայության մամուլի զարգացման և դրա վերելքի գործում: Կարճատև, սակայն բեղուն ստեղծագործական կյանքում ընթերցողի սեղանին դրեց այնպիսի ժառանգություն, որը կարող է համբավ բերել յուրաքանչյուր հասարակական գործչի: Ս. Տեր-Մինասյանն իր ստեղծած մնայուն արժեքներով խոշոր երևույթ էր ոչ միայն XX դարասկզբի արևելահայ հասարակական մտքի պատմության մեջ, այլև խորհրդանշում էր հայ առաջադեմ մտածողության բարձր մակարդակը եվրոպական չափանիշներով: Անվարան պետք է ասել, որ Ս. Տեր-Մինասյանը հանդիսանում է XX դարասկզբի հայ լրագրական դպրոցի ամենակառկառուն ներկայացուցիչներից մեկը, որի վաստակը դեռևս երկար ժամանակ ուղենիշ պիտի լինի լրագրությամբ զբաղվող նորանոր սերունդների դաստիարակության ճանապարհին:
ՍԻՄԷՕՆ ՏԷՐ–ՄԻՆԱՍԵԱՆԻ ՄԱՀՒԱՆ ՀԻՆԳԵՐՈՐԴ ՏԱՐԵԴԱՐՁԻ ՅԻՇԱՏԱԿԻՆ[89]
(Սիմէօնի մի անտիպ յոդւածը գրւած Անիի արձանագրութիւնների մատեանում)
«3 յու­նի­սի 1912 թ.»: Չեմ ա­սում ե­կայ, տե­սայ, ող­բա­ցի: Ոչ, հայ­րե­նի ժո­ղովր­դի ան­ցեա­լը իւր փա­ռա­յե­ղու­թեամբ կանգ­նած է ոչ միայն հա­յի, այլ և օ­տա­րի ա­ռաջ: Ան­ցեալ կեան­քը մեզ յա­ճախ դիւ­րու­թիւն է տա­լիս ա­սե­լու` «մեր պա­տե­րը Հռոմն են փրկել»:
Իսկ մենք, մենք այ­սօր­ւայ ապ­րող­ներս ի՞նչ­ ենք ա­րել և ի՞նչ­ ենք ա­նում: Մենք մեր պա­պե­րից միայն մի բան ենք վաս­տա­կել` դա­ւե­րով կոր­ծա­նել հայ­րե­նի­քի փառ­քը: Իսկ ստեղ­ծել փառք, ե­ղա­ծին ա­ւե­լաց­նել նո­րը, այդ հե­ռու է դժբախ­տա­բար մե­զ­­նից: Հրճվան­քով դի­տե­ցի մի քա­նի ան­գամ դի­տածս և նոր հրա­պա­րա­կած ե­կած հնու­թիւն­նե­րը, մտքով սլա­ցայ ան­ցեալ դա­րե­րը և ա­ռանց ող­բա­լու, ա­ռանց հա­յի պատ­մա­կան լալ­կա­նու­թեան հա­մոզ­ւե­ցի, որ ան­ցեա­լում ստեղ­ծա­գոր­ծող հայ ժո­ղո­վուր­դը, ե­թէ այ­սօր դա­տա­պար­տո­ւած է ան­գոր­ծու­թեան, ան­շուշտ, վա­ղը պի­տի վե­րա­կանգ­նի իր ան­ցեալ կուլ­տու­րան` կա­տա­րե­լա­գործ­ւած Եւ­րո­պա­կան քա­ղա­քակր­թու­թեան պա­հանջ­նե­րով: Թող հայ ին­տե­լի­գեն­ցիան դա­ւե­րով ապ­րի և ե­սա­կա­նու­թեամբ վա­րակ­ւի, այ­նո­ւա­մե­նայ­նիւ ար­ւեստ, կուլ­տու­րա և քա­ղա­քակր­թու­թիւն ստեղ­ծող ժո­ղո­վուր­դը, «աշ­խա­տան­քը» իւր ճա­կա­տին դրոշ­մած հայ ժո­ղովր­դի տքնող մա­սը միշտ էլ ա­ռաջ կեր­թայ ա­ռանց լքւե­լու պատ­մա­կան այն բո­լոր ար­հա­ւիրք­նե­րից, ո­րոնց նման­նե­րը ե­կել-ան­ցել են, բայց չեն ծած­կել հայ աշ­խա­տան­քի ար­դիւն­քը, հայ ար­ւես­տը, ո­րի փա­ռա­ւոր ներ­կա­յա­ցու­ցիչն է ա­ւե­րակ Ա­նին: Չեմ յու­սա­հատ­ւում, հայ աշ­խա­տան­քը գնա­հատ­ւում է ար­դէն և դրան ա­պա­ցոյց ա­յա ձեզ գիտ­նա­կան պ. Մա­ռի ան­դուլ աշ­խա­տան­քը պաշ­տող մար­դը մի ազ­գի որ­դի չէ, նա հա­մայն մարդ­կու­թեանն է և հայ ժո­ղովր­դի հա­րա­զատ սէրն էլ է վաս­տա­կում: Թող եր­կար ապ­րի մարդ­կու­թեան այդ որ­դին, իսկ սրա կող­քին էլ Մի­քա­յէլ հայր-սուր­բը թող լինի սնանկ Էջ­միած­նի միակ ներ­կա­յա­ցու­ցի­չը: Էջ­միած­նի գիտ­նա­կան­նե­րը թող վա­նա­կան կեանք դա­ւեն, իսկ մի­քա­յէլ հայր սուր­բի նման­նե­րը լի­նեն գիտ­նա­կան­նե­րի օգ­նա­կան­նե­րը, ո­րը պա­տիւ բե­րե­լով ի­րեն ա­մօթ կբե­րէ Էջ­միած­նի դիպ­լո­մա­ւոր­նե­րին: Ան­ւոյ ա­պա­գան կա­պա­ցու­ցի մեր ա­սա­ծը պատ­մու­թեան է­ջե­րում:
«Ղարաբաղի» խմբագրող † Սիմէօն Տէր Մինասեանց
Յունիսի 3, 1912 թ.: Անի
[1] Շնորհազարդ Տեր-Մինասյան տոհմից են սերում նաև հոգևորական գործիչներ Գորիսի Սվարանց գյուղում 1881 թ. ծնված Հովհաննես Համբարձումի Տեր-Մինասյանը (ավարտելով Տաթևի վանական դպրոցը, այնուհետև՝ Էջմիածնի Գևորգյան հոգևոր ճեմարանը, քահանայագործել է գյուղում) և Հակ (հետագայում՝ Մինքենդ) գյուղում 1879 թ. ծնված Մինաս Գալուստի Տեր-Մինասյանը (քահանայագործել է Գորիսի Բայանդուր գյուղում): Ստալինյան բռնությունների ժամանակ 1938 թ. փետրվարի 14-ին երկուսն էլ ձերբակալել են և ենթարկվել գնդակահարության (տե՛ս Գիրք տառապելոց: 1920-1950-ական թվականների բռնությունների զոհ հայ հոգևորականներ: Կազմող՝ պ.գ.թ. Ստեփան Կերտող, Երևան, 2002, էջ 314-309, 322-327):
[2] Տե՛ս Հայաստանի ազգային արխիվ (այսուհետև՝ ՀԱԱ), ֆ. 93, ց. 1, գ. 384, թ. 561-562:
[3] Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 7, ց. 1, գ. 157, թ. 1:
[4] Տե՛ս Խու­դո­յան Ս., Արևե­լա­հայ դպրոց­նե­րը 1830-1920 թթ. (ժա­մա­նա­կագ­րութ­յու­նը հա­վել­յալ ման­րա­մաս­նե­րով), Երևան, 1987, էջ 117:
[5] Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 47, ց. 5, գ. 256, թ. 6, տե՛ս նաև «Ղա­րա­բաղ», Շուշի, 1912, յունիսի 24, N 45:
[6] Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 7, ց. 1, գ. 156, թ. 30:
[7] Տե՛ս Êa­Bkaзckий ÊaлeHдapb KK 1869 r., Òифлиc, 1868, c. 35, այսուհետև՝ KK Ha 1871 r., Tбилиcи, 1870, c. 40.
[8] Տե՛ս Սազանդարեան [Տ.], Գորիս (համառոտակի ուսումնասիրութիւն), «Ղա­րա­բաղ», Շուշի, 1912, հունվարի 26, N 7:
[9] Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 7, ց. 1, գ. 157, թ. 1):
[10] Տե՛ս Բէկ [Հարությունյան Սարիբէգ], † Սիմէօն Տէր-Մինասեան, «Ղա­րաբաղ», Շուշի, 1912, յունիսի 28, N 46:
[11] Տե՛ս Ակսել Բակունցի տուն-թանգարան, գիտաօժանդակ ֆոնդ, փաստաթուղ N 402:
[12] Տե՛ս ՀԱԱ, ֆ. 7, ց. 1, գ. 89, թ. 10, տե՛ս նաև ֆ. 7, ց. 1, գ. 142, թ. 21, տե՛ս նաև ֆ. 7, ց. 1, գ. 157, թ. 1:
[13] Տե՛ս Բէկ [Հարությունյան Սարիբէգ], † Սիմէօն Տէր-Մինասեան, «Ղա­րաբաղ», Շուշի, 1912, յունիսի 28, N 46:
[14] Մանուկօղլեան Ս., Ընկերոջս՝ Սիմէոն Տէր Մինասեանի անմոռանալի յիշատակին (աշակերտական յիշողութիւններից), «Գաւառի ձայն», Ալէքսանդրապօլ, 1914, ապրիլի 24, N 37:
[15] Ա. Զանգեզուրցի [Արտեմ Խանզադյան], Դաշ­նակցութեան մուտքն ու աշխա­տան­քը Զան­գե­զուրում, «Հայ­րենիք», Պօսթըն, 1968, Ա տարի, դ 3, էջ 70, տե՛ս նաև նույնի` Դաշ­նակցութեան մուտքն ու աշխա­տան­քը Զանգեզուրում (Կազմակերպիչ ընկերները ինչպիսի վախճանի արժա­նացան), «Ալիք», Թեհրան, 1979, մայիսի 22, N 104, էջ 5:
[16] Տե՛ս Սազանդարեան [Տ.], Գորիս (համառոտակի ուսումնասիրութիւն), «Ղա­րա­բաղ», Շուշի, 1912, հունվարի 29, N 8:
[17] Ա. Զանգեզուրցի [Արտեմ Խանզադյան], Դաշ­նակցութեան մուտքն ու աշխա­տան­քը Զանգե­զու­րում, «Հայ­րենիք», Պօսթըն, 1968, Ա տարի, N 3, էջ 70:
[18] Տե՛ս Սյունիքի հայրենապաշտ զավակ Արշակ Շիրինյան, կազմեց Ռ. Հակոբյան, Երևան, 2007, էջ 2:
[19] Ա. Զանգեզուրցի [Արտեմ Խան­զադ­յան], Դաշ­նակցութեան մուտքն ու աշխա­տան­քը Զանգեզուրում (Կազմակերպիչ ընկերները ինչպիսի վախճանի արժա­նացան), «Ալիք», Թեհրան, 1979, մայիսի 24, N 106, էջ 4:
[20] Տե՛ս Հարությունյան Գ., Ռևոլուցիոն շարժումները Հայաստանում 1905-1907 թթ/. Երևան, 1956, էջ 49:
[21] Մանուկօղլեան Ս., Ընկերոջս՝ Սիմէոն Տէր Մինասեանի անմոռանալի յիշատակին (աշակերտական յիշողութիւններից), «Գաւառի ձայն, Ալէքսանդրապօլ, 1914, ապրիլի 24, N 37:
[22] Տե՛ս Ա–Դօ, Հայ-թուրքական ընդհարումը Կովկասում (1905-1906 թթ.): Փաս­տա­­գրա­­­կան, վի­ճա­­կա­գրական, տեղագրական ու­սում­­­­­­նասիրութիւ­ննե­րով, Երեւան, 1907, էջ 5:
[23] Տե՛ս Նօէմիս [Սիմեոն Տեր–Մինասյան], Մինքէդի կոտորածը, «Մշակ», Թիֆլիս, 1905, սեպտեմբերի 14, N 184, տե՛ս նաև «Մշակ», Թիֆլիս, 1905, սեպտեմբերի 26, N 196:
[24] Տե՛ս Վ. Համիկ [Սիմեոն Տեր–Մինասյան], Դրութիւնը Զանգեզուրում, «Զանգ», Թիֆլիս, 1906, օգոստոսի 20, N 8:
[25] Տե՛ս Նօէմիս [Սիմեոն Տեր–Մինասյան], Դրութիւնը Զանգեզուրի գաւառում, «Արշալոյս», Թիֆլիս, 1905, սեպտեմբերի 28, N 24, տե՛ս նաև հոկտեմբերի 1, N 27, տե՛ս նաև հոկտեմբերի 8, N 33, տե՛ս նաև հոկտեմբերի 12, N 36:
[26] «Ղա­րաբաղ», Շուշի, 1912, յունիսի 28, N 46:
[27] Վ. Համիկ [Սիմեոն Տեր–Մինասյան], Զինորական այցելութիւն, «Յառաջ», Թիֆլիս, 1906, ապրիլի 2, N 62:
[28] Տե՛ս Տէր–Մինասեան Ս., Մեղու պահիր (Զրոյցներ մեղուաբուծութեան մասին), (Ա), «Զանգ», Բագու, Բ տարի, 1909, յունուարի 25, N 3, էջ 39-41, տե՛ս նաև (Բ),1909, փետրուարի 8, N 5, էջ 71-73:
[29] Մանուկօղլեան Ս., Ընկերոջս՝ Սիմէոն Տէր Մինասեանի անմոռանալի յիշատակին (աշակերտական յիշողութիւններից), «Գաւառի ձայն», Ալէքսանդրապօլ, 1914, ապրիլի 24, N 37:
[30] Բէկ [Հարությունյան Սարիբէգ], † Սիմէօն Տէր-Մինասեան, «Ղա­րաբաղ», Շուշի, 1912, յունիսի 28, N 46:
[31] 1876 թ. դեկտեմբերի կեսերից Գորիսում գործում էր նաև պե­տա­կան (ար­քու­նի) կամ «ռու­­սա­կան» ու­սում­նա­րանը (Гepю­cиH­ckoe ­kaзe­H­Hoe HopMaлbHoe ceлbckoe yчилищe): Տե՛ս «Մշակ», Թիֆլիս, 1876, դեկտեմբերի 2, N 46:
[32] Տե՛ս «Գաւառ», Գօրիս, 1910, օգոստոսի 8, N 29:
[33] «Գաւառի ձայն», Ալէքսանդրապօլ, 1914, ապրիլի 24, N 37:
[34] Բէկ [Հարությունյան Սարիբէգ], † Սիմէօն Տէր-Մինասեան, «Ղա­րաբաղ», Շուշի, 1912, յունիսի 28, N 46:
[35] Տէր–Պօղոսեան Գր., Յուշեր Սիմէօնի կեանքից, «Գաւառի ձայն», Ալէքսանդրապօլ, 1914, ապրիլի 24, N 37:
[36] Վ. Հ.[Սիմեոն Տեր–Մինասյան], Մեր իրականութիւնից, «Հորիզոն», Թիֆլիս, 1909, օգոստոսի 28, N 22:
[38] Բակունց Ա., Կյորես, Ընտրանի, Երևան, 2009, էջ 426:
[39] Վ. Հ.[Սիմեոն Տեր–Մինասյան], Մեր իրականութիւնից, «Հորիզոն», Թիֆլիս, 1909, օգոստոսի 28, N 22:
[40] Աղ­բալեան Ն., Նամակներ Զանգեզուրի գաւառից, «Մուրճ», Թիֆլիս, 1900, N 4, էջ 496:
[41] Տե՛ս Ս. [Սազանդարեան Տ.], Գօրիս, «Գաւառ», Գօրիս, 1909, դեկտեմբերի 5, N 1:
[42] Տե՛ս Բէկ [Հարությունյան Սարիբէգ], † Սիմէօն Տէր-Մինասեան, «Ղա­րաբաղ», Շուշի, 1912, յունիսի 28, N 46:
[43] Տե՛ս Տեր–Մինասեան Ս., Էսպերանտո, «Նոր դպրոց», Թիֆլիս, 1909, փետրուար, N 2, էջ 50-54:
[44] Տե՛ս Տեր–Մինասեան Ս., Ուսուցչի խոհերից, «Նոր դպրոց», Թիֆլիս, 1910, հոկտեմբեր, N 10, էջ 56-64:
[45] Համիկյան [Սիմեոն Տեր–Մինասյան], Կանանց կրթութիւնը Հիւս.[ային] Ամերիկայում (I), «Գործ», Թիֆլիս, 1908, նոյեմբերի 8, N 49, տե՛ս նաև Կանանց կրթութիւնը Հիւս.[ային] Ամերիկայում (II), նոյեմբերի  11, N 52:
[46] Տե՛ս Վ.[Սիմեոն Տեր–Մինասյան], Գօրիս, «Գաւառ», Գօրիս, 1910, մայիսի 2, N 17, տե՛ս նաև Սազան­դար­եան [Տ.], Գորիս (համառոտակի ուսումնասիրութիւն), «Ղարաբաղ», Շուշի, 1912, հունվարի 29, N 8:
[47] Տե՛ս Վ.[Սիմեոն Տեր–Մինասյան], Գօրիս, «Գաւառ», Գօրիս, 1910, մայիսի 2, N 17:
[48] «Գաւառ», Գօրիս, 1910, օգոստոսի 8, N 29:
[49] Տե՛ս «Գաւառ», Գօրիս, 1910, սեպտեմբերի 19, N 34:
[50] Տե՛ս Սազանդարեան [Տ.], Գորիս (համառոտակի ուսումնասիրութիւն), «Ղա­րա­բաղ», Շուշի, 1912, հունվարի 29, N 8, տե՛ս նաև Ա. Զանգեզուրցի [Արտեմ Խան­զադ­յան], Դաշ­նակցութեան մուտքն ու աշխա­տան­քը Զանգեզուրում, «Հայ­րենիք», Պօսթըն, 1968, Ա տարի, N 3, էջ 70:
[51] Տե՛ս Սազանդարեան [Տ.], Հոգաբարձական ընտրութիւն, «Ղա­րա­բաղ», Շուշի, 1912, ապրիլի 29, N 31:
[52] «Գաւառ», Գօրիս, 1909, դեկտեմբերի 5, N 1:
[53] Սազանդարեան [Տ.], «Մշակ», Թիֆլիս, 1910, հոկտեմբերի 15, N 228:
[54] Բէկ [Հարությունյան Սարիբէգ], † Սիմէօն Տէր-Մինասեան, «Ղա­րաբաղ», Շուշի, 1912, յունիսի 28, N 46:
[55] Գաւառական թերթը, «Գաւառ», Գօրիս, 1909, դեկտեմբերի 5, N 1:
[56] Ա. Զանգեզուրցի [Արտեմ Խանզադյան], Դաշ­նակցութեան մուտքն ու աշխա­տան­քը Զանգե­զու­րում, «Հայ­րենիք», Պօսթըն, 1968, Ա տարի, N 3, էջ 70:
[57] Տե՛ս Սազանդարեան [Տ.], Գորիս (համառոտակի ուսումնասիրութիւն), «Ղարա­բաղ», Շու­շի, 1912, հունվարի 29, N 8:
[58] Քալաշեան Գ., «Ողջոյն քեզ «Գաւառ»», «Գաւառ», Գօրիս, 1909, դեկտեմբերի 5, N 1:
[59]  «Գաւառ», Գօրիս, 1910, հուլիսի 25, N 28:
[60] Շանթ, «Հորիզոն», Թիֆլիս, 1910, դեկտեմբերի 28, N 290:
[61] Տե՛ս Բէկ [Հարությունյան Սարիբէգ], † Սիմէօն Տէր-Մինասեան, «Ղա­րաբաղ», Շուշի, 1912, յունիսի 28, N 46:
[62] Տե՛ս Սազանդարեան [Տ.], Քաղաքային ընտրութիւնները Գօրիսում, «Մշակ», Թիֆլիս, 1911, փետրվարի 23, դ 37:
[63] Տե՛ս Բէկ [Հարությունյան Սարիբէգ], † Սիմէօն Տէր-Մինասեան, «Ղա­րաբաղ», Շուշի, 1912, յունիսի 28, N 46:
[64] Մանրամասն տե՛ս Հարությունյան Մ., Մշակութային կյանքը Լեռնային Ղարաբաղում (Արցախում) 19-րդ դարի երկրորդ կեսին և 20-րդ դարի սկզբին, Ստեփանակերտ, 2010:
[65] Տէր–Պօղոսեան Գր., Յուշեր Սիմէօնի կեանքից, «Գաւառի ձայն», Ալէքսանդրապօլ, 1914, ապրիլի 24, N 37:
[66] Տե՛ս Հայ պարբերական մամուլը: Մատենագիտական համահավաք ցուցակ (1794-1980), կազմեց` Մ. Բաբլոյան, Երևան, 1986, էջ 52:
[67] Տե՛ս նույն տեղում, էջ 89:
[68] Տե՛ս Բալասբէկեան Գր., Սիմէոն Տէր-Մինասեանի յիշատակին (Ղարաբաղի ու Զանգեզուրի պարծանքի յիշատակին), «Գաւառի ձայն, Ալէքսանդրապօլ, 1914, ապրիլի 24, N 37:
[70] Տե՛ս Սիմ.[եոն] Տէր–Մինասյան], Շուշու թեմ.[ական] դպրանոցի 75-ամեակը, «Ղա­րաբաղ», Շուշի, 1912, յունիսի 21, N 44:
[71] Տե՛ս Մին–եան [Սիմեոն Տեր–Մինասյան], Կիրակնօրեայ զրոյցներ, «Ղա­րաբաղ», Շուշի, 1912, ապրիլի 15, N 27, տե՛ս նաև ապրիլի 22, N 29, տե՛ս նաև մայիսի 13, N 35:
[72] Տե՛ս Մին–եան [Սիմեոն Տեր–Մինասյան], Իգմէ (Ֆիննական լեգենդա Իմադրէի մասին), «Ղա­րաբաղ», Շուշի, 1911, դեկտեմբերի 29, N 13:
[73] Տե՛ս Համիկեան [Սիմեոն Տեր–Մինասյան], Սպառողական ընկերութեան առթիւ, «Ղա­րաբաղ», Շուշի, 1912, ապրիլի 15, N 27:
[74] Տե՛ս Մանուկօղլեան Ս., Ընկերոջս՝ Սիմէոն Տէր Մինասեանի անմոռանալի յիշատակին (աշակերտական յիշողութիւններից), «Գաւառի ձայն, Ալէքսանդրապօլ, 1914, ապրիլի 24, N 37:
[75] Տէր–Պօղոսեան Գր., Յուշեր Սիմէօնի կեանքից, «Գաւառի ձայն», Ալէքսանդրապօլ, 1914, ապրիլի 24, N 37:
[76] «Ղա­րաբաղ», Շուշի, 1912,:
[77] «Ղա­րաբաղ», Շուշի, 1912, յուլիսի 1, N 47:
[79] «Ղա­րաբաղ», Շուշի, 1912, յունիսի 28, N 46:
[80] «Ղա­րաբաղ», Շուշի, 1912, յուլիսի 5, N 48:
[81] Վ. Վարդ [Վարդան Վարդապետյան], Գաւառի արթնացման պիօները, «Ղա­րաբաղ», Շուշի, 1912, յունիսի 28, N 46:
[82] Տե՛ս «Ղա­րաբաղ», Շուշի, 1912, յունիսի 28, N 46:
[83] Բալասբէգեան Գր., Խօսքից դէպի գործ  (Սիրելի Սիմէօնի յիշատակին…), «Ղա­րաբաղ», Շուշի, 1912, յունիսի 28, N 46:
[84] «Ղա­րաբաղ», Շուշի, 1912, յունիսի 24, N 45:
[85] Գ. Ղ. [Գրիգոր Ղարագյոզյան], Դէպի Գօրիս (Ճանապարհորդական յուշէր), (I), «Ղա­­րաբաղ», Շուշի, 1912, հուլիսի 22, N 53:
[86] Յուղարկաւոր, Վաղամեռիկ Սիմէօն Տէր-Մինասեանի թաղումը, «Ղա­րաբաղ», Շուշի, 1912, յունիսի 28, N 46:
[88] Տե՛ս Գ. Ղ. [Գրիգոր Ղարագյոզյան], Դէպի Գօրիս (Ճանապարհորդական յուշէր), (III), «Ղա­­րաբաղ», Շուշի, 1912, օգոստոսի 2, N 56:
[89] Տե՛ս «Ապառաժ», Շուշի, 1917, հուլիսի 2, դ 7:
Տեսնել հեղինակի բոլոր գրառումները
Next: Գետաթաղ գյուղի պատմությունից (համառոտ ակնարկ)
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Սևասարի պատմությունը  (աշխարհագրությունը, անվանումը, հիշատակումները)
Սևասարի պատմությունը  (աշխարհագրությունը, անվանումը, հիշատակումները)
«Կապան» մեդալով է պարգևատրվել ՍՀՀԿ անդամ Գրիշա Սմբատյանը
«Կապան» մեդալով է պարգևատրվել ՍՀՀԿ անդամ Գրիշա Սմբատյանը
Բաժիններ Ընտրել կարգը «Տավերս»  (16) Ազգագրություն  (50) Աղահեճք  (7) Այլախ  (1) Աշխարհագրություն  (23) Աշոտ Սիմոնյան  (3) Ավանդազրույցներ  (59) Արկադի Ծատուրյան  (6) Արվեստ  (5) Արցախ  (26) Արցախյան ազատամարտ  (10) Բաղք  (10) Բանահյուսություն  (54) Գևորգ Ստեփանյան  (6) Գիտաժողովներ  (18) Գիտական գործունեություն  (56) Գլխավոր  (39) Գլխավոր  (10) Գուսան Աշոտ  (3) Գրականություն  (42) Գրիշա Սմբատյան  (13) Դասընթացներ  (52)    Ֆրանսերեն դասեր  (52) Զանազան  (56) Զոհրաբ Ըռքոյան  (81) Ընտանիք  (5) Ժիրայր Միրումյան  (4) Ինգա Մարգարյան  (5) Լեզվաբանություն  (75) Լուսինե Ներսիսյան  (6) Խոհանոց  (4) Ծղուկ  (1) Կենցաղ  (8) Կովսական  (4) Հաբանդ  (4) Համագործակցություն  (1) Համլետ Գևորգյան  (6) Հասարակություն  (2) Հիմնական  (12) Հնագիտություն  (34) Հրաչ Մարտիրոսյան  (4) Հրապարակումներ  (65) Ձորք  (1) Ճարտարապետություն  (15) Մալիկ Թելունց  (9) Մհեր Քումունց  (64) Պատմություն  (164) Ռազմաքաղաքական  (7) Սերգեյ Հախվերդյան  (19) Սերգեյ Ջհանգիրյան  (8) ՍՀՀԿ  (26)    Մեր մասին  (1) Սյունիք բնաշխարհ  (33) Սյունիքը արվեստում  (9) Սյունիքի հայագիտական նորություններ  (45) Տարածաշրջան  (15) Տեսանյութեր  (33) Քաշաթաղ  (68)
Պահոցներ Նշեք ամիսը Սեպտեմբերի 2022  (7) Օգոստոսի 2022  (6) Հուլիսի 2022  (12) Հունիսի 2022  (3) Մայիսի 2022  (3) Ապրիլի 2022  (8) Մարտի 2022  (2) Փետրվարի 2022  (6) Հունվարի 2022  (12) Դեկտեմբերի 2021  (20) Նոյեմբերի 2021  (19) Հոկտեմբերի 2021  (3) Սեպտեմբերի 2021  (21) Օգոստոսի 2021  (54) Հուլիսի 2021  (10) Հունվարի 2020  (1) Դեկտեմբերի 2019  (1) Նոյեմբերի 2019  (4) Հոկտեմբերի 2019  (2) Սեպտեմբերի 2019  (2) Օգոստոսի 2019  (8) Հունիսի 2019  (2) Մայիսի 2019  (9) Ապրիլի 2019  (6) Մարտի 2019  (8) Դեկտեմբերի 2018  (4) Նոյեմբերի 2018  (3) Հոկտեմբերի 2018  (9) Սեպտեմբերի 2018  (9) Օգոստոսի 2018  (8) Հունիսի 2018  (1) Մայիսի 2018  (4) Ապրիլի 2018  (8) Մարտի 2018  (11) Փետրվարի 2018  (2) Հունվարի 2018  (3) Դեկտեմբերի 2017  (6) Նոյեմբերի 2017  (1) Հոկտեմբերի 2017  (10) Սեպտեմբերի 2017  (12) Օգոստոսի 2017  (5) Հուլիսի 2017  (13) Հունիսի 2017  (5) Մայիսի 2017  (15) Ապրիլի 2017  (11) Մարտի 2017  (12) Փետրվարի 2017  (6) Հունվարի 2017  (2) Դեկտեմբերի 2016  (4) Նոյեմբերի 2016  (5) Հոկտեմբերի 2016  (6) Սեպտեմբերի 2016  (8) Օգոստոսի 2016  (11) Հուլիսի 2016  (12) Հունիսի 2016  (31) Մայիսի 2016  (5) Մարտի 2016  (1) Փետրվարի 2016  (4)
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Մեհտիշեն բնակավայրի անվան ծագումը
Մեհտիշեն բնակավայրի անվան ծագումը
«Տավերս» մշակութային հասարակական կազմակերպություն, Կապան Ծանոթանալ կենտրոնի աշխատանքներին
Վայոց ձոր Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Պ.գ.դ., պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ, Սիսիան-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Լրագրող, հասարակական գործիչ, ՄԵՐԱՆ ԼՂՀ Քաշաթաղի շրջանի պաշտոնաթերթի գլխավոր խմբագիր Ծանոթացեք հեղինակի նյութերին
Լեզվաբան, բ.գ.դ., պրոֆեսոր Ընթերցեք հեղինակի հաղորդումները
Պատմության ուսուցիչ, Վերին Շեն Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքների
Լեզվաբան, բ.գ.թ., Գորիս-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Բ.գ.թ., դոցենտ, Գորիսի պետական համալսարան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Պ.գ.դ., պրոֆեսոր, Երևան Ընթերցեք հեղինակի հաղորդումները
Պատմաբան, իրավաբան, պ.գ.թ., դոցենտ Ընթերցեք հեղինակի աշխատանքները
ՍՀՀԿ նախագահ, արևելագետ, թուրքագետ, լեզվաբան, բ.գ.թ., դոցենտ Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Պատմաբան, դոցենտ Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
ՍՀՀԿ անդամ, տ.գ.թ., Կապան-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոն Ծանոթացեք կենտրոնի աշխատանքներին
Université Lumière Lyon 2-ի ուսանող (մագիստրատուրա), Ֆրանսերենի դասավանդող Սովորեք ֆրանսերեն հեղինակի հետ
Գիտական ծրագրեր և հաստատություններ
ՀՀ ԿԳՆ գիտության պետական կոմիտե
Հասցե` ք. Երեւան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24,
ՀՀ ԳԱԱ նախագահության կենտրոնական շենք,
Հեռ.` +37410 521362, +37410 527343
Հայագիտական ուսումնասիրությունները ֆինանսավորող համահայկական հիմնադրամ
Հասցե` ք. Երեւան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24,
ՀՀ ԳԱԱ գլխավոր շենք,
Հեռ.` +37410 521362, +37410 527343
Մ. Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի գիտահետազոտական ինստիտուտ
Հասցե` ք. Երևան, Մաշտոցի պողոտա 53
ԵՊՀ Հայագիտական Հետազոտությունների Ինստիտուտ
ՀՀ, ք. Երևան, Ալեք Մանուկյան 1,
ԵՊՀ 2-րդ մասնաշենք, 5-րդ հարկ,
Հեռ.` + 37460 71-00-92
ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիա
Հասցե` ք. Երևան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոնի գրանցման համարն է՝ 211.171.1181249: Կենտրոնի անգլերեն անվանումն է՝ Syunik Armenological Research Center, ռուսերեն՝ ЦeHTp apMeHoлorичeckиx иccлeдoBaHий CюHиka:  Գործունեության ժամկետը՝ անժամկետ: Գրանցված է ՀՀ իրավաբանական անձանց պետական ռեգիստրի գործակալության կողմից: Կայքում հրապարակված նյութերի պատասխանատուն հեղինակներն են: Էլ. հասցե՝ syunhayhetkent@gmail.com
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոն © Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են: | MoreNews by AF themes.