hy hy en hy en hy en en hy en hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en en hy en hy hy hy hy hy hy ru hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy en hy hy de hy hy hy de hy en hy hy de hy hy hy hy hy hy hy hy de hy en hy hy de hy en hy hy de hy hy hy de hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy ru hy hy hy hy hy hy ru hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy my hy hy hy hy hy fr
Գորիսի և Ղարաբաղի բարբառների հոլովական համակարգը – ՍՀՀԿ
Ներկայացնում ենք մեր ապագա հետազոտողների փորձերը Սյունիքի հայագիտության ասպարեզում: Անհրաժեշտ դիտողությունների համար շնորհակալ կլինենք: Մեր ընթերցողների ճիշտ և դիպուկ նկատառումները հաշվի կառնվեն հետագա աշխատանքներում:
ՍՀՀԿ 21.07.2016 1 min read
ԳՊՀ-ի հայոց լեզվի և գրականության 3 -րդ կուրս
Ինչպես ամեն մի տեղական բարբառ, այնպես էլ Գորիսի բարբառը ունի իր հնչյունական, քերականական ու բառապաշարային կուռ և հաստատուն համակարգը:
Ուղղականը համընկնումէ բառի ուղիղ ձևին: Գործ է ածվում և՛ առանց հոդի, և՛ հոդով: Նախադասության մեջ գլխավորապես լինում է ենթակա: Քէրծէրը փօլ էն յէկալ, տա̈ռա̈լ ծօ̈րէրը: Ախպո̈ւրը ցըմաքալ ա:
Ղարաբաղի բարբառում ևս ուղղական հոլովում բառը վեջավորություն չի ստանում` պըտըրհան, չա̈մինչ: Աղվեսը գյուդո̈ւմ ա թա մարդը վըեր ո̈ւրա̈ն  մըեխկը չի եկալ, ծըքյերին մըեխկը կըկյա: Մին ծերքը ծափ չի տալ: Փիս օրը կըլըվանա, ամա փիս մարթը լըվանալ չի: Թամքած էշը ծի չի տըեռնալ: Թա չոր ծառը կընանչի, անխրատն էլ կհըմանչի:
Հոգնակի ուղղականը կազմվում է –ըէր կամ –նըէր, ինչպես նաև էրք, անք, էրանք, նէ մասնիկներով: Վերջինը գործածական է հատկապես Շուշի քաղաքում`տղէրք, հօրանք, ըխճկէրք, սխալնէ:
Սեռական հոլովը Գորիսի բարբառում ևս պատկանելություն է ցույց տալիս և հիմնականում ձևավորում հատկացուցչի պաշտոնը: Ի տարբերություն գրական արևելահայերւենի`մեծ մասամբ գործ է ածվում որոշիչ հոդով: Արտաքին ձևով նման է տրականին և անձ նշանակող հայցականին`ծառին տիրիվնէն չուրացալ էն: Ախպօրը խօխօրցը լա̈վ  ա̈  յէշո̈ւմ:
Ղարաբաղի բարբառում եզակի սեռականը և տրականը նույն ձևն ունեն, կազմվում են ըէ վերջավորությամբ`պըտըրհանըէ, ըխկատըէ (պատուհանի, աղքատի): Արագ արտասանության դեպքում այն պարզապես Է է հնչում` ըխկատէ, պըտըրհանէ: Աստված բառի սեռականը կազմվում է ու մասնիկով` ըստուձու:  Այսպես նաև ի-ով վերջացող բառերը`կյա̈րո̈ւ, ճօ̈րու: Ուղղականում ու-ով վերջացող բառերը սեռական հոլովում դարձյալ ու են ստանում, բայց վերջինիս ազդեցությամբ նախորդ ու-ն վ-ի է վերածվում`լիզվու, ըռվու: Մի խումբ բառերի սեռական հոլովը կազմվում է ա մասնիկով`կընկա, ըխչըկա: Այս բառերի մի մասը կարող է ստանալ նաև ան մասնիկը`կընկան, ըխչըկան: Գրաբարյան –ն վերջնահնչյուն ունեցող բառերի սեռական-տրականը կազմվում է երկու ձևով`գրաբարյան`թօռան,  յէզան, մատան, ինչպես նաև՝ տօ՛ռնըէ, յէ՛զնըէ, մա՛ննըէ: Ժամանակ ցույց տվող բառերի սեռական-տրականը կազմվում է վա մասնիկով`օրվա, ամըսվա: Կարող է ստանալ նաև ն մասնիկը՝ օրվան, ամըսվան: -Ություն ածանցով վերջացող բառերի սեռ.-տր. հոլովը կազմվում է ու մասնիկով` մծըթունու: Հայր, մայր, քույր, եղբայր և մի շարք բառերի սեռ.-տր. հոլովը հետևյալ ձևն ունի`հօր, մօր, քվօր, ախպօր և այլն: Ըտրան էլ ըն նըստըցնում ստոլեն, վեր հաց օտի:
Հոգնակի սեռ.-տր. հոլովաձևը կազմվում է –էրի, -նէրի նաև անց, էրանց, էրքանց մասնիկներով` հօրանց, մօրանց, քվօրանց:
Ուջախեն մոխերը քամուն չըն տալ: Սևեն սապունը հինչ անե, պելեն խրատը՝ հի՞նչ: Պըելեն կըլոխ տընողն ա պել:
Գորիսի բարբառում տրականը արտաքին ձևով նման է սեռականին և անձ նշանակող հայցականին, բայց դրանցից արմատապես տարբերվում է իր արտահայտած հոլովական նշանակությամբ կամ հարաբերությամբ, ինչպես` Ծէրքը տիրա̈լ ա կըլխէն: Ճո̈ւրը կուճօրին, խօսկը մէծին: Նոբաթը հասավ խուխին:
Հայցականը ինչպես արևելահայ աշխարհաբարում, այնպես էլ Գորիսի բարբառում անձի առման դեպքում նման է տրականին, իսկ իրի առման դեպքում`ուղղականին: Քա̈ցա̈լ ա̈վօրսի, մըն կաքէվ, մըն ղուշ, մըն աղվես ըսպանալ: Պաղարճը թխում են, տա̈ռնոո̈ւմ ա տըսներկու հատ, ճըղացին պատին տակին շարում են: Պառավը տո̈ւռնը պա̈նում ա, մընում արմանք-զարմանք կտրած:
Հայցական հոլովը նույն կերպ է կազմվում Ղարաբաղի բարբառում. հարիւր մանէթ յա մին զատ պակաս տամ ըմ: Սապօժնիկը համ ասըմ ա, համ էլ ա̈րա̈ղը ո̈ւրու̈ր հըետա ածըմ: Արկաթը տաք-տաք կըթակին: Վարդը սիրողը փոշն էլ կսիրի: Ճոտերը աշունքն ըն հըմբարում:
Գորիսի բարբառում բացառականը կազմվում է երկու ձևով` համադրական և վերլուծական: Բացառականի համադրական ձևը կազմվում է ան//ա̈ն հոլովական մասնիկով, որն այլ բան չէ, քան գրաբարի եզակի բացառականի –է վերջավորությունը` ն հոդով: Խելքան թիթէվ մարդ ա:Մեզ մըտկատ քիցէս վէչ:Շընէրան հէռու կաց:
Բացառականի վերլուծական ձևը կազմվում է գոյականի սեռականի ձևից և -անա անջատ մասնիկով, որն էլ, անշուշտ, սերում է գրաբարյան որոշ դերանունների բացառականի անէ վերջնամասից (սա-ի սմանէ, նա-ի նմանէ,այս-յայսմանէ,այն-յայնմանէ):
Բացառականի հիշյալ վերլուծական ձևը հատուկ է հիմնականում անձ և կենդանի նշանակող գոյականներին, ինչպես` մարթիանախօսա: Էտ ծիինանա հի՞նչ էս օզում:
Վերլուծական ձևը ընդգծում է անջատականության գաղափարը` Շանան վախումա և Շանը անա վախում ա :
Անձնանիշ որոշ գոյականների բացառականը կազմվում է միայն վերլուծական ձևով, ինչպես`ախպօրը անա (բայց ոչ` ըխպէրան), ապուն անա, այուն անա:
Բացառականի վերլուծական ձևը ոչ լայն ծավալով արտահայտվում է նաև իր և անձ նշանակող գոյականների սեռականով և նէստա (ն) բառ-մասնիկով, որ նէստ բառի բացառականն է. Պատին նէստան ա կցալ: Խօխօրցը նէստան հի՞նչ էս օզում: Այլև`Հացը նէստա տօ:
Ղարաբաղի բարբառում բացառականի մասնիկն է ա-ն, որ ծագում է գրաբարյան է-ից` մծօթունա, ծէռքա, թօրքա: Ավելի սովորական է –ան մասնիկի գործածությունը`ցօրնան, հացան, ծէռքան: Հուվեր կյուլան փախչի, արչեն ճյանգը կընգնե: Ու-ով վերջացող բառերի բացառական հոլովում այդ ու-ն վերածվում է վ-ի`  լիզվան, առվան: Հայր, մայր, քույր, տուն, շուն բառերի բացառականը կազմվում է սեռ.-տր. հոլովաձևից` հօրա, մօրա, քվօրա, շանա: Էս մարթը ետնան եկալ ա տռնիցը եշալ: Յըես ու տո̈ւ տո̈ւս կյանք էս աշխարհքաս քյինինք: Ճո̈ւրը ընգողը փըրփորան էլ կփռնե: Դե եկ էշը ցեխան հանե: Արջը ծըմական խռավալա, ծմակը՝ խաբար չի: Խոխան կործի տիր, հետան քյինա:
Հռնե ապան մինակ ա իլալ,
Դարդը սրտեն տենակ ա իլալ:
Էտ հիբ բուրդան բոյ քշեցեր,
Դարդը սրտան տեն քշեցեր:
Բացառականի նման գործիականը ևս ունի կազմության երկու ձև:
Համադրական ձևը կազմվում է ուղղականից կամ տրականից ավ//ա̈վ հոլովական մասնիկով, որ գործիականի –ով վերջավորության ձևափոխությունն է: Որոշյալ առման դեպքում համադրական այդ ձևը անպայման որոշիչ հոդ է ստանում. Աշկավ աշկ չօնի: Կըլխավը շօռ ա կա̈մ:
Վերլուծական ձևը կազմվում է -անավ անջատ մասնիկով, որ, ծագումնաբանորեն կապվելով բացառականի համապատասխան ձևի հետ, առաջ է եկել գործիականի ավ (ով) վերջավորության համաբանությամբ: Գործիականում վերլուծական ձևեր են ունենում դարձյալ գլխավորապես շնչավոր առարկա (կենդանի) և անձ նշանակող գոյականները, ինչպես` Խօխան կատվին անավ ուրխանում ա: Մարթին անավ ա ըտըհէնց մէծ-մէծ խօսում:
Մասնավոր դեպքերում գործիականի վերլուծական ձևը կազմվում է սեռականից և նէստավ (ը) բառ-մասնիկից, ինչպես`Կէտին նէստավը անց ա կացալ:
Ղարաբաղի բարբառում եզակի գործիականը կազմվում է ավ մասնիկով, որը, ըստ Հրաչյա Աճառյանի, այժմյան ով մասնիկն է, որի ո-ն վ-ի պատճառով դարձել է ա :Այս մասնիկը կարող է կցվել տարբեր հոլովումների պատկանող բառերին`հացավ, օրավ, մծութունավ: Անկանոն հոլովման դեպքում բացառականի պես դրվում է սեռ.-տր. հոլովաձևի վրա: Ա-ով վերջացող բառերում գործիականի ավ վերջավորության ա ձայնավորը ջնջվում է`փէսավ, տըղավ (փեսայով, տղայով) նույն կերպ և ի-ով վերջացող բառերի դեպքում`կինավ, կ(յ)արավ (գինիով, գարիով): Ն վեջնահնչյուն ունեցող բառերը կորցնում են ը ձայնավոը` թօռնավ, յէզնավ, ծիւկնավ:
Գորիսի բարբառում ներգոյական հոլովը նույնպես ունի  համադրական և վերլուծական ձևեր:
Ներգոյականի համադրական ձևը կազմվում է ում//ու’’մ  վերջավորությամբ և մեծ մասամբ գործ է ածվում որոշյալ առմամբ`կըլխումը խելք չկա:
Ներգոյականի վերլուծական ձևը, որ սակավ գործածություն ունի, կազմվում է գոյականի սեռականից և անում//անըմ կամ նէստում բառ-մասնիկից`Կընանօցը անա հու՞վ ա ըսէնց պա¨ն տէսալ:Քու խօխօրցըտ անում էտ մինը ինէր վէչ:
Ղարաբաղի բարբառում եզակի նեգոյականի մասնիկը ում–ն է`հացում, ցորնում: Ա և Ի ձայնավորներով վերջացող բառերի ներգոյականում բերջիններս ընկնում են ում մասնիկի առաջ` վըէսկում, ճօրում: Էշը ըխպըհարումը թավալ ա տուվալ, թօզը մըզանավ ածալ: Օխտը հինջի տղան վեր ծնվեց, տարան ժամումը կնքեցին: Արջը անտառումը՝ կաշին մի ծղատի: Խոսկը պիրանումըտ իփի,  ետնան ասե: Հոգնակի բացառական,գործիական,ներգոյական հոլովները կազմվում են ան,ավ և ում մասնիկներով` տղերքան, շներքավ:
Տեսնել հեղինակի բոլոր գրառումները
Previous: Գորիսի բարբառին բնորոշ մի քանի բառի քննություն
Next: «Զանգեզուր» անվան առաջացումը. ավանդազրույցներ
Մեհտիշեն բնակավայրի անվան ծագումը
Մեհտիշեն բնակավայրի անվան ծագումը
Գիտաժողովի հրավեր․ “Ղարաբաղ-Շամախիի կամ ծայրհյուսիսարևելյան միջբարբառախումբ. արդի վիճակ, միտումներ և մարտահրավերներ”
Գիտաժողովի հրավեր․ “Ղարաբաղ-Շամախիի կամ ծայրհյուսիսարևելյան միջբարբառախումբ. արդի վիճակ, միտումներ և մարտահրավերներ”
Բաժիններ Ընտրել կարգը «Տավերս»  (16) Ազգագրություն  (50) Աղահեճք  (7) Այլախ  (1) Աշխարհագրություն  (23) Աշոտ Սիմոնյան  (3) Ավանդազրույցներ  (59) Արկադի Ծատուրյան  (6) Արվեստ  (5) Արցախ  (26) Արցախյան ազատամարտ  (10) Բաղք  (10) Բանահյուսություն  (54) Գևորգ Ստեփանյան  (6) Գիտաժողովներ  (18) Գիտական գործունեություն  (56) Գլխավոր  (39) Գլխավոր  (10) Գուսան Աշոտ  (3) Գրականություն  (42) Գրիշա Սմբատյան  (13) Դասընթացներ  (52)    Ֆրանսերեն դասեր  (52) Զանազան  (56) Զոհրաբ Ըռքոյան  (81) Ընտանիք  (5) Ժիրայր Միրումյան  (4) Ինգա Մարգարյան  (5) Լեզվաբանություն  (75) Լուսինե Ներսիսյան  (6) Խոհանոց  (4) Ծղուկ  (1) Կենցաղ  (8) Կովսական  (4) Հաբանդ  (4) Համագործակցություն  (1) Համլետ Գևորգյան  (6) Հասարակություն  (2) Հիմնական  (12) Հնագիտություն  (34) Հրաչ Մարտիրոսյան  (4) Հրապարակումներ  (65) Ձորք  (1) Ճարտարապետություն  (15) Մալիկ Թելունց  (9) Մհեր Քումունց  (64) Պատմություն  (164) Ռազմաքաղաքական  (7) Սերգեյ Հախվերդյան  (19) Սերգեյ Ջհանգիրյան  (8) ՍՀՀԿ  (26)    Մեր մասին  (1) Սյունիք բնաշխարհ  (33) Սյունիքը արվեստում  (9) Սյունիքի հայագիտական նորություններ  (45) Տարածաշրջան  (15) Տեսանյութեր  (33) Քաշաթաղ  (68)
Պահոցներ Նշեք ամիսը Սեպտեմբերի 2022  (7) Օգոստոսի 2022  (6) Հուլիսի 2022  (12) Հունիսի 2022  (3) Մայիսի 2022  (3) Ապրիլի 2022  (8) Մարտի 2022  (2) Փետրվարի 2022  (6) Հունվարի 2022  (12) Դեկտեմբերի 2021  (20) Նոյեմբերի 2021  (19) Հոկտեմբերի 2021  (3) Սեպտեմբերի 2021  (21) Օգոստոսի 2021  (54) Հուլիսի 2021  (10) Հունվարի 2020  (1) Դեկտեմբերի 2019  (1) Նոյեմբերի 2019  (4) Հոկտեմբերի 2019  (2) Սեպտեմբերի 2019  (2) Օգոստոսի 2019  (8) Հունիսի 2019  (2) Մայիսի 2019  (9) Ապրիլի 2019  (6) Մարտի 2019  (8) Դեկտեմբերի 2018  (4) Նոյեմբերի 2018  (3) Հոկտեմբերի 2018  (9) Սեպտեմբերի 2018  (9) Օգոստոսի 2018  (8) Հունիսի 2018  (1) Մայիսի 2018  (4) Ապրիլի 2018  (8) Մարտի 2018  (11) Փետրվարի 2018  (2) Հունվարի 2018  (3) Դեկտեմբերի 2017  (6) Նոյեմբերի 2017  (1) Հոկտեմբերի 2017  (10) Սեպտեմբերի 2017  (12) Օգոստոսի 2017  (5) Հուլիսի 2017  (13) Հունիսի 2017  (5) Մայիսի 2017  (15) Ապրիլի 2017  (11) Մարտի 2017  (12) Փետրվարի 2017  (6) Հունվարի 2017  (2) Դեկտեմբերի 2016  (4) Նոյեմբերի 2016  (5) Հոկտեմբերի 2016  (6) Սեպտեմբերի 2016  (8) Օգոստոսի 2016  (11) Հուլիսի 2016  (12) Հունիսի 2016  (31) Մայիսի 2016  (5) Մարտի 2016  (1) Փետրվարի 2016  (4)
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Մեհտիշեն բնակավայրի անվան ծագումը
Մեհտիշեն բնակավայրի անվան ծագումը
«Տավերս» մշակութային հասարակական կազմակերպություն, Կապան Ծանոթանալ կենտրոնի աշխատանքներին
Վայոց ձոր Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Պ.գ.դ., պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ, Սիսիան-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Լրագրող, հասարակական գործիչ, ՄԵՐԱՆ ԼՂՀ Քաշաթաղի շրջանի պաշտոնաթերթի գլխավոր խմբագիր Ծանոթացեք հեղինակի նյութերին
Լեզվաբան, բ.գ.դ., պրոֆեսոր Ընթերցեք հեղինակի հաղորդումները
Պատմության ուսուցիչ, Վերին Շեն Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքների
Լեզվաբան, բ.գ.թ., Գորիս-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Բ.գ.թ., դոցենտ, Գորիսի պետական համալսարան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Պ.գ.դ., պրոֆեսոր, Երևան Ընթերցեք հեղինակի հաղորդումները
Պատմաբան, իրավաբան, պ.գ.թ., դոցենտ Ընթերցեք հեղինակի աշխատանքները
ՍՀՀԿ նախագահ, արևելագետ, թուրքագետ, լեզվաբան, բ.գ.թ., դոցենտ Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Պատմաբան, դոցենտ Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
ՍՀՀԿ անդամ, տ.գ.թ., Կապան-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոն Ծանոթացեք կենտրոնի աշխատանքներին
Université Lumière Lyon 2-ի ուսանող (մագիստրատուրա), Ֆրանսերենի դասավանդող Սովորեք ֆրանսերեն հեղինակի հետ
Գիտական ծրագրեր և հաստատություններ
ՀՀ ԿԳՆ գիտության պետական կոմիտե
Հասցե` ք. Երեւան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24,
ՀՀ ԳԱԱ նախագահության կենտրոնական շենք,
Հեռ.` +37410 521362, +37410 527343
Հայագիտական ուսումնասիրությունները ֆինանսավորող համահայկական հիմնադրամ
Հասցե` ք. Երեւան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24,
ՀՀ ԳԱԱ գլխավոր շենք,
Հեռ.` +37410 521362, +37410 527343
Մ. Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի գիտահետազոտական ինստիտուտ
Հասցե` ք. Երևան, Մաշտոցի պողոտա 53
ԵՊՀ Հայագիտական Հետազոտությունների Ինստիտուտ
ՀՀ, ք. Երևան, Ալեք Մանուկյան 1,
ԵՊՀ 2-րդ մասնաշենք, 5-րդ հարկ,
Հեռ.` + 37460 71-00-92
ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիա
Հասցե` ք. Երևան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոնի գրանցման համարն է՝ 211.171.1181249: Կենտրոնի անգլերեն անվանումն է՝ Syunik Armenological Research Center, ռուսերեն՝ ЦeHTp apMeHoлorичeckиx иccлeдoBaHий CюHиka:  Գործունեության ժամկետը՝ անժամկետ: Գրանցված է ՀՀ իրավաբանական անձանց պետական ռեգիստրի գործակալության կողմից: Կայքում հրապարակված նյութերի պատասխանատուն հեղինակներն են: Էլ. հասցե՝ syunhayhetkent@gmail.com
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոն © Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են: | MoreNews by AF themes.