hy en hy tr hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy en sv hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en sv hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en sv hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy tt hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy es es en en hy hy hy en hy hy en hy it
ԹԲԱ | Ամերիկաներ | Կօշկարեան-Գալուստեան Հծոյ - USA :: Houshamadyan - a project to reconstruct Ottoman Armenian town and village life
Կօշկարեան ընտանեկան ճիւղէն մեզի ծանօթ է Յովակիմը, որ ծնած է Շնթիլ գիւղը։ Գիտենք որ Յովակիմը 20-րդ դարու սկիզբը կու գայ Միացեալ Նահանգներ իբրեւ բանուոր։ Ան տարիներ շարունակ կ՚աշխատի ամերիկեան հանքի մը, ինչպէս նաեւ գործարաններու մէջ՝ հայրենիք վերադառնալու եւ հոն յարաբերաբար բարեկեցիկ կեանք մը ապրելու հեռանկարով։ Որոշ գումար մը վաստկելէ ետք ան իր գիւղը Շնթիլ կը վերադառնայ, կ՚ամուսնանայ, երկու-երեք տարի ետք կրկին ԱՄՆ կը մեկնի՝ հայրենի գիւղը ձգելով կինն ու երկու մանչ զաւակները, որոնք Ցեղասպանութեան տարիներուն պիտի անհետանան։ Երկու առիթներով՝ 1909-ին եւ 1910-ին, կալուածներ կը գնէ Շնթիլի, ինչպէս նաեւ շրջակայ տարածքին մէջ։ Այս գործառնութիւնները տեղի կ՚ունենան Միացեալ Նահանգներու մէջ եւ անոնք վաւերացուած են Նիւ Եորքի Օսմանեան կայսրութեան հիւպատոսարանին մէջ, ինչպէս նաեւ ամերիկեան նոտարական գրասենեակի մը կողմէ։ Քանի մը տարի ետք տեղի ունեցած Ցեղասպանութիւնը ի դերեւ կը հանէ Յովակիմի ծրագիրները։ Ճակատագրական այդ տարիներուն Յովակիմ կը գտնուէր Միացեալ Նահանգներ։
Յովակիմ Կօշկարեան կը վերամուսնանայ Մարիձա Մազմանեանի հետ, որ ծնած էր 1892-ի շուրջ Հիւսէնիկի մէջ։ Մարիձայի հայրը՝ Դաւիթ Մազմանեան (1856-1933) Հիւսէնիկի մէջ մսագործ էր, իսկ մօր անունն էր Վարդիկ (ծնեալ Քիպարեան)։ Վարդիկ եւ Դաւիթ ունէին վեց դուստր. Մարիձա (յետագային Կօշկարեան), Ազնիւ (յետագային Դանիէլեան), Սաթենիկ (յետագային Ակնեզեան), Սիրուն (յետագային Մոսոյեան), Արաքսի (յետագային Թաշճեան) եւ Եղսաբէթ (յետագային Հուկազեան, աւելի ուշ ալ Շատպեկեան)։ Մարիձային մայրը 1915-ին կ՚անհետանայ, իսկ ինք տեղահանութենէ կը խուսափի բռնի ամուսնութեան մը գնով։ Պատերազմի աւարտին ամեիկացի միսիոնարներու օգնութեամբ կը փախի, իր ետին ձգելով դուստր մը։ Մարիձային քոյրերն ալ կը վերապրին եւ յետագային բոլորն ալ կը հաստատուին Ուստըր (Մասաչուսէց)։ Ցեղասպանութենէն ետք Մարիձան կը գտնենք նախ Հալէպի մէջ, ուրկէ 1920-ին կ՚անցնի Լիբանան, ապա Մարսիլիա, եւ այդտեղէն ալ նաւով կ՚ուղղուի Միացեալ Նահանգներ։
Յովակիմ եւ Մարիձա կ՚ամուսնանան Միացեալ Նահանգներու մէջ 1921-ի շուրջ եւ կ՚ունենան երկու զաւակ՝ Գուրգէն (Ճորճ) եւ Վարդ (Ռոզ)։
Յովակիմի եւ Մարիձայի որդին Գուրգէն (Ճորճ) Կօշկարեանը Միացեալ Նահանգներու մէջ կ՚ամուսնանայ Իզապէլ (Զապէլ) Գալուստեանի հետ։ Իզապէլի մայրը Հայկանուշ Գալուստեանն էր (ծնեալ Կոստանեան), Խարբերդ քաղաքէն։ Առաջին ամուսնութեամբ Հայկանուշի ամուսինն էր Մկրտիչ Պօղոսեան, որմէ կ՚ունենայ երեք դուստր՝ Զապէլ, Լուսինէ, Եւկինէ։ Հայկանուշի ընտանիքը Ցեղասպանութեան զոհ կ՚երթայ։ Այսպէս, ամուսինը Յունիս 1915-ին կը սպաննուի Մամուրէթուլ-Ազիզի (Մեզիրէ) մօտ, իսկ երեք դուստրերը՝ տեղահանութեամ ընթացքին։ 1915-1918 Հայկանուշը կը գտնենք Հալէպի մէջ, ուր իբրեւ սպասուհի կը ծառայէ արաբ քրիստոնեայ ընտանիքի մը մէջ։ Պատերազմի աւարտին կը վերադառնայ հայրենի տունը՝ Խարբերդ։ Հոս կը մնայ մօտաւորապէս վեց ամիս, տունը բաժնելով յետագային Խորհրդային Հայաստան գաղթած եւ հեռաւոր ազգական Հրաչ Հոլոփիկեանի հետ։ 1921-ին կամ 1922-ին Հայկանուշ կը հաստատուի Միացեալ Նահանգներ։ Այստեղ կը վերամուսնանայ մալաթիացի Ասատուր Գալուստեանի հետ եւ կ՚ունենան մէկ դուստր՝ Իզապէլ (Զապէլ) Գալուստեան (յետագային Կօշկարեան)։
1) Առաքել եւ Աննա (ծնեալ Գասբերեան) Կոստանեանի ամուսնութեան պատկերը։ Առաքել Կոստանեան Հայկանուշի զարմիկն էր, հօրեղբօր որդին։
2) Նշան եւ Օվսաննա (ծնեալ Եալեան) Կոստանեանի ամուսնութեան պատկերը։ Նշան Կոստանեան եւ Արաքել Կոստանեան եղբայրներ էին։
Ձախէն աջ՝ Հայկանուշ Գալուստեան (ծնեալ Կոստանեան), Նշան Կոստանեան եւ Օվսաննա Կոստանեան։
Հայկանուշ երեք այլ քոյրեր ունէր՝ Նարկիզ (1896-1915), Վերոնիքա (1894-1915) եւ Մենտուհի (1908-1990), որոնք այս լուսանկարին մէջ չկան։ Նարկիզն ու Վերոնիքան Ցեղասպանութենէն առաջ ամուսնացած էին եւ երկուքն ալ մէկական դուստր ունէին։ Նարկիզը, անոր աղջիկն ու Վերոնիքան Աղէտին զոհ գացին, Մենտուհին եւ Վերոնիքայի աղջիկը՝ Ռազմուհին, վերապրեցան։
Ցեղասպանութեան տարիներուն Աղաւնի արդէն մայր էր մանչ զաւակի մը՝ Կարապետ, որ կը սպաննուի, իսկ մայրն ալ չդիմանալով կսկիծին անձնասպան կ՚ըլլայ։ Տիգրան նոյնպէս կը սպաննուի 1915-ին։ Գարեգին՝ Հայկանուշին փոքր եղբայրը, տեղահանութեան եւ ջարդի այդ տարիներուն կ՚որդեգրուի քիւրտի մը կողմէ, կ՚ապրի Խարբերդ, ապա 1950-ականներուն կը հաստատուի Պոլիս։ Մենտուհին կը շարունակէ ապրիլ Խարբերդի մէջ եւ կը մահանայ 1990-ին։
Հայկանուշ եղբօր՝ Գարեգինի հետ կը նամակցէր մինչեւ անոր մահը 1960-ին, իսկ Մենտուհիին հետ ալ մինչեւ 1980-ական թուականները։ Հայկանուշ կը մահանայ Միացեալ Նահանգներու Քոնէթիքըթ նահանգին մէջ 1984-ին։
Կ՚ենթադրուի որ Ուստըրի մէջ գործած խարբերդցի լուսանկարիչ Ղազարոս Մելիքեան այս լուսանկարը պատրաստած է երկու անջատ պատկերներ զիրար միացնելով Հայկանուշի խնդրանքին վրայ։
Առաքել եւ Աննա (ծնեալ Գասբերեան) Կոստանեանի (պատկերին ճիշդ կեդրոնը) ամուսնութեան 25 ամեակը։ Աջէն երրորդը՝ Հայկանուշ Գալուստեան (ծնեալ Կոստանեան)։
1) Ձախին աջ՝ Հայկանուշ Գալուստեան (ծնեալ Կոստանեան) եւ իր զարմուհիները՝ Օվսաննա Կոստանեան (ծնեալ Եալեան, ոտքի) եւ Ազնիւ Գուրգէնեան (ծնեալ Կոստանեան)։ Ազնիւ քոյրն է Նշան Կոստանեանի եւ Առաքել Կոստանեանի։
Ընտանիքին մէջ ունկնդրուող երգի ձայնապնակներ
Հայկանուշ Միացեալ Նահանգներ կը հասնի 1920-ի շուրջ։ Այստեղ ան երկրորդ ամուսնութիւն մը կը կնքէ Ասատուր Գալուստեանի հետ։ Կ՚ունենան դուստր մը՝ Իզապէլ (Զապէլ) Գալուստեան (յետագային Կօշկարեան)։ Զապէլ անունն էր նաեւ Հայկանուշի առաջին ամունութենէն ծնած դստեր, որ կը սպաննուի 1915-ին։ Հայկանուշի նոր ամուսինը Ասատուր ունէր քոյր մը Վարդեր, որ ամուսնացած էր մալաթիացի Գրիգոր Պուռնազեանի հետ։
Խմբանկար, որուն մէջ առջեւի շարքին, ձախէն երկրորդը Իզապէլ (Զապէլ) Գալուստեանն է (յետագային Կօշկարեան)։ Նոյն շարքին վրայ Զապէլի ձախին գտնուողները անոր զարմուհիներն են. Լուսի Կոստաենեան (յետագային Կրանթ), Տորոթի (Աննա) Կոստանեան (յետագային Մոսէսեան)։ Լուսի եւ Տորոթի դուստրերն են Նշան Կոստանեանի եւ Օվսաննա Կոստանեանի (ծնեալ Եալեան)։ Լուսի Կոստանեան աւելի ուշ կը դառնայ ծանօթ երգչուհի մը Մասաչուսէցի հայկական համայնքին մէջ, յաճախ համերգներ կու տար իր ամուսնոյն՝ Քորթլանտ Կրանթի հետ. ան հանդէս կու գար Լուսիլ Տէյն արուեստագիտուհիի ծածկանունով։
Սեղմել վերի նկարին վրայ ծոցատետրին բոլոր էջերը PDF ձեւով տեսնելու համար։
1) Պուռնազեան ընտանիքը։ Ձախէն աջ՝ Գրիգոր (հայր), Ճորճ (որդի), Վարդեր (մայր), Տէյվիտ (որդի)։
2) Կեդրոնը Իզապէլ (Զապէլ) Գալուստեան։ Ձախին՝ հայրը Ասատուր Գալուստեան, աջին՝ մայրը Հայկանուշ Գալուստեան (ծնեալ Կոստանեան)։
Յովակիմ Կօշկարեան Խարբերդի դաշտի Շնթիլ գիւղէն էր (ներկայիս Պահչէքափը)։ 1900-ական թուականներուն կը մեկնի Միացեալ Նահանգներ, ուր կը գործէ հանքի մը, ինչպէս նաեւ զանազան գործարաններու մէջ։ Ամուսնացած էր եւ Շնթիլի մէջ կ՚ապրէին կինն ու երկու զաւակները։ Յովակիմի նպատակն էր վերադառնալ հայրենի գիւղ եւ իր վաստկած գումարը գործի դնել ընտանիքին բարօրութեան օգտին։
Այս էջով կը ներկայացնենք Յովակիմ Կօշկարեանի պատկանող շարք մը վաւերաթուղթեր, որոնց շարքին են կալուածաթուղթեր։
Կօշկարեան ընտանիքը, Շնթիլ։ Ոտքի, ձախէն աջ՝ Յովակիմ Կօշկարեան, Յովակիմի քոյրը՝ Մարի Մուշախեան (ծնեալ Կօշկարեան), Մարգար Կօշկարեան (Յովակիմի զարմիկը), Յովակիմի քոյրը՝ Սուլթան Պուռնազեան (ծնեալ Կօշկարեան)։ Յայտնի է որ Յովակիմին եւ Մարգարին նկարները յետագային աւելցուած են այս լուսանկարին վրայ։
Նստած, ձախէն աջ՝ Յովակիմի առաջին կինը (անունը անյայտ), կնոջ գիրկը նստողը Յովակիմի որդին է, Շուշան Կօշկարեան (Յովակիմի մայրը), Գուրգէն Կօշկարեան (ոտքի կանգնած ժպտացող տղան, Յովակիմի առաջին ամուսնութենէն ծնած որդին), Յովհաննէս Պուռնազեան, գիրկը նստողը որդին է, Գրիգոր Պուռնազեան (ոտքի կանգնած, հօրը աջին)։ Սոյն Գրիգոր Պուռնազեանը, որ Շնթիլէն էր, պէտք չէ շփոթել նոյն անունը կրող այլ անձի մը հետ, որ Մալաթիայէն էր եւ ամուսնացած էր Ասատուր Գալուստեանի քրոջ հետ։
Յովակիմ Կօշկարեանի օսմանեան անցագիրը, որ իրեն յանձուած է Նոյեմբեր 1910-ին Նիւ Եորքի մէջ օսմանեան հիւպատոսարանին կողմէ։ Այդ ժամանակ Յովակիմ արդէն իսկ կը գտնուէր Միացեալ Նահանգներ եւ գիտենք որ մէկ անգամ վերադարձած է Շնթիլ։ Հաւանաբար այս անցագիրը ստացած է սոյն ճամբորդութիւնը իրականացնելու համար։ 1913-ին կրկին կը մեկնի Միացեալ Նահանգներ եւ այս ձեւով կը փրկուի Ցեղասպանութենէն։ Այս երկրորդ ճամբորդութիւնը կը պատմուի որ տեղի ունեցած է խուսափելու համար Պալքանեան պատերազմին ընթացքին Օսմանեան բանակ զինուորագրուելէ եւ ռազմաճակատ ղրկուելէ։ 1915-ին, Շնթիլ մնացած ընտանիքը անհետ կը կորի։ Անցագիրին մէջ նշուած է, որ 1910-ին Յովակիմ 29 տարեկան է։
Յովակիմ Կօշկարեանին պատկանող կալուածաթուղթ օսմաներէն-թրքերէն լեզուով։ Պատրաստուած է 1909-ին եւ նոյն տարին ալ թարգմանուած եւ վաւերացուած է անգլերէնի։ Անգլերէն տարբերակը կը ներկայացնենք ստորեւ։
Սեղմել կալուածաթուղթին պատկերին վրայ բոլոր էջերը PDF ձեւով յստակօրէն կարդալու համար։
Սոյն կալուածաթուղթը կը պատկանի Յովակիմ Կօշկարեանի, պատրաստուած է 26 Նոյեմբեր 1909-ին, վաւերացուած է ամերիկեան նոտարական գրասենեակի մը, ինչպէս նաեւ Նիւ Եորքի օսմանեան հիւպատոսարանին կողմէ։
Անիկա կը հաստատէ, որ Յովակիմ Կօշկարեան Ուստըր (Worcester) քաղաքէն (Մասաչուսէց) 200 ամերիկեան տոլար վճարելով կալուածներ գնած է Գրիգոր Տէր Մինասեանէն (Ուստըրի մօտակայ Միլֆորտ քաղաքէն)։
Օսմաներէն-թրքերէնով գրուած սոյն երկու էջերն ալ մաս կը կազմեն Յովակիմ Կօշկարեանի եւ Գրիգոր Տէր Մինասեանի միջեւ կնքուած կալուածային պաշտօնական գործառնութեան։ Այս վաւերաթուղթերը կը հաստատեն անգլերէն թարգմանութեան վաւերականութիւնը։
Այս մէկը նոյնպէս կալուածաթուղթ մըն է՝ վաւերացուած ամերիկեան նոտարական գրասենեակի մը, ինչպէս նաեւ Նիւ Եորքի մէջ օսմանեան հիւպատոսարանին կողմէ։ Շատ հաւանաբար այս մէկը եւս կ՚առնչուի Յովակիմ Կօշկարեանի կալուածային գործառնութիւններուն։ Այստեղ նշուած է թէ Գրիգոր Կարապետեան (Worcester Ուստըր քաղաքէն) կը լիազօրէ Կարապետ Յովհաննէսեանը (Շնթիլ գիւղէն [Խարբերդի մէջ]) Յովակիմ Խաչատուրեանի փոխանցելու զանազան կալուածներ, որոնք մանրամասնօրէն սահմանուած են սոյն վաւերաթուղթին մէջ։ Սոյն կալուածաթուղթը կը կրէ 2 Փետրուար 1910 թուականը։
Շնթիլ գիւղին նուիրուած բանաստեղծութիւն՝ գրուած Մարիձա Կօշկարեանի (ծնեալ Մազմանեան) կողմէ։ Մարիձան ինք Հիւսէնիկ ծնած էր, կ՚ամուսնանայ Յովակիմ Կօշկարեանի հետ, որ Շնթիլ գիւղէն էր։
Այս էջով կը ներկայացնենք նաեւ Մարիձայէն մնացած ձայնագրութիւն մը, ուր ան իր կողմէ գրուած բանաստեղծութիւններ կ՚արտասանէ Հիւսէնիկի եկեղեցիին եւ կոչնակին նուիրուած։
Մազմանեան ընտանիքի անդամներու խմբանկար՝ լուսանկարուած Միացեալ Նահանգներու մէջ։ Մարիձա Մազմանեան կեդրոնը նստածն է, ճերմակ շապիկով։
Մարիձա Մազմանեանի Միացեալ Նահանգներ ճամբորդելու նաւու տոմսը։ Գնուած է Փարիզի մէջ 6 Օգոստոս 1920-ին՝ 1112 ֆրանքի։ Ճամբորդութիւնը նախատեսուած է 11 Օգոստոս 1920-ին։
Մարիձա Մազմանեանի կողմէ գրուած 15 էջանոց գրութիւն՝ «Կենսագրութիւնս եւ վկայութիւնս 1933»։ Սոյն գրութիւնը քրիստնէական հաւատքի վկայութիւն մըն է եւ ուղղակի կենսագրական բնոյթ չունի։ Մարիձա կը մահանայ 1982 թուականին։
Սոյն գրութիւնը PDF ձեւով ամբողջութեամբ տեսնելու համար սեղմել վերի էջին վրայ։
Սուրիական իշխանութիւններուն կողմէ Մարիձա Մազմանեանի յանձնուած անցագիր՝ յանձնուած 1 Յուլիս 1920-ին Հալէպի մէջ։ Անցագիրը գրուած է ֆրանսերէն եւ արաբերէն լեզուներով։ Այս անցագրով Մարիձա կը մեկնի Լիբանան, ուր այս անգամ պիտի ստանար տեղւոյն ֆրանսական հոգատար իշխանութիւններուն կողմէ պատրաստուած անցագիրը։
Զօրավար Կուռոյի անունով եւ Լիբանանի մէջ ֆրանսական հոգատար իշխանութիւններուն կողմէ հրատարակուած ֆրանսական անցագիր, որ յանձնուած է Մարիձա Մազմանեանի։ Այս փաստաթուղթով ալ Մարիձա կը մեկնի Ֆրանսա, այնտեղէն ալ Միացեալ Նահանգներ անցնելու համար։ Անցագիրը պատրաստուած է 14 Յուլիս 1920-ին Պէյրութի մէջ։
Մարիձա Կօշկարեանի (ծնեալ Մազմանեան) գրիչին պատկանող բանաստեղծութիւններ։
«Հիւսէնիկի եկեղեցին», Մարիձա Կօշկարեան (ծնեալ Մազմանեան)
Լուսանկարին մէջ կը տեսնենք Հիւսէնիկի Վարվարա եկեղեցին, աջին՝ հայկական վարժարանը (Աղբիւր՝ Մարտիրոս Տէրանեանի հաւաքածոյ, NAASR, Պէլմոնթ, Մասաչուսէց)
Բանաստեղծութիւնը կ՚արտասանէ հեղինակը՝ Մարիձա Կօշկարեան-Մազմանեան։
Հիմը դրուած էր այս շէնքին,
Կը յեղկէին մեծ քարերը:
Քար քարի վրայ կը շարէին,
Այս մեծ շէնքը կը շինէին:
Տուած էին ձեռքեր ձեռքի,
Միացած էր սրտեր սրտի,
Նպատակ կար անոնց մէջը,
Արդիւնք մը կար անոր վերջը:
Շատ քրտինքներ հոն թափուեցան,
Կանգնել այս եկեղեցին աննման:
Յետոյ  եկաւ մեծ կոտորած,
Թուրքեր, Քիւրտեր զէնքեր առած,
Կը զարնէին, կը սպաննէին,
Աս կոչնակն ալ վար նետեցին:
Ո՛վ՜ Հիւսենիկ – եկեղեցիդ,
Որ միացած էր դպրոցիդ,
Չորս սիւներով էր հաստատուած:
Ի՛նչ հոյակապ շինուածք էիր,
Քեզ տեսնողին զարմանք էիր,
Հարուստ-աղքատ հոն կու գային,
Ոմանք ձայնով, ոմանք լալով,
Քաղցր ձայներ հոն կ՚երգուէր,
Ուխտաւորներն ալ կու գային
Եւ նուէրներ կը բերէին:
Կար մէջը անոնց՝ կոյրեր, խուլեր,
Եւ շատ տարբեր ցաւագարներ:
Եւ ոմանք ալ բազկատարած,
Մեծ հաւատքով կը խնդրէին
Եւ ցաւերը կը յայտնէին:
Կային այրեր, կային կիներ,
Աստուած միայն անոնց յոյսն էր:
Երկնաւոր Հօր փառք կու տային,
Իրենց տուները երբ դառնային,
Անհետացան այս լաւ օրեր,
Վէրքեր ունինք մենք մեր սրտեր:
Բժիշկն է Աստուածը մեր:
Եւ մեր ցաւերը ողջը տանենք,
Յիսուսի պէս խաչ կրել սորվենք,
Որ, որ, համբերանք ... համբերանք ... համբերանք ...
«Հիւսէնիկի եկեղեցիին կոչնակը», Մարիձա Կօշկարեան (ծնեալ Մազմանեան)
Լուսանկարին մէջ կը տեսնենք Մեզիրէի գերմանական որբանոցին կոչնակը։
Բանաստեղծութիւնը կ՚արտասանէ հեղինակը՝ Մարիձա Կօշկարեան-Մազմանեան։
Ամերիկահայեր կոչնակ մը խրկեցին (ղրկեցին),
Մեր նախահայրերն այդտեղ կախեցին,
Ի՜նչքան ուրախալի էր այն օրը,
Ո՜րքան քաղցր էր անոր ձայնը։
Երբ որ հնչէր այս կոչնակը
Թուրքեր այս ձայնը երբ լսեցին,
Նախանձներ ու ոխ յայտնեցին։
Ասոր համար շատ նեղուեցան,
Որ անոր ձայնը կտրէին,
Շուտ բերելու անոր վախճան։
Երկու տարի միակ անցաւ
Եւ անոր ձայնը թաւշեցաւ,
Տարի մըն ալ անձայն մնաց,
Ու իր տեղը կախուած մնաց։
Յետոյ եկաւ մեծ կոտորած,
Թուրքեր, քիւրտեր զէնքեր առած,
Կը զարնէին, կը սպաննէին,
Այս կոչնակն ալ վար նետեցին,
Որ վերջապէս առին տարին,
Ո՜վ Հիւսէնիկ, դուն մի ըղձանք,
Շատ տարիներ եղար հրճուանք
Բոլոր անոնց, որ ծնեցան
Եւ քու դաշտերուդ մէջ ապրեցան։
Ո՜վ Հիւսէնիկ, քու զաւակներդ,
Որոնց սրտին մէջն է սէրդ,
Ամէն անգամ քեզ որ յիշեն,
Իրենց սրտէն ախ կը քաշեն։
Ո՜վ Հիւսէնիկ, ինչպէ՞ս մոռնանք,
Քանզի դուն ես մեզի պարծանք,
Եւ մէկ հատիկ Խարբերդի մէջ
Կը սփռէիր լոյս մը անշէջ։
Որքա՜ն արտեր կ՛ընէր զուարթ
Եւ երջանիկ էր ամէն մարդ։
Ո՜վ Հիւսէնիկ, քու պարտէզներդ,
Եւ գոյնզգոյն խոտուտ վարդեր,
Ամէն տեսնողը կը զմայլէր։
Ո՜վ Հիւսէնիկ, Եոթ Մագլերդ
Որուն մէջէն կ՛ելլէր ջուրդ,
Ապառաժէն վար կը վազէր,
Բոլոր դաշտդ ան կ՛ոռոգէր։
Զոր ջուրերը կ՛երթար սահուն,
Վերմակի պէս կանաչ խոտեր
Չորս կողմերդ կը տեսնուէր։
Ամէն Զատկի Մեծ հինգշաբթին,
Ուրախութեամբ վառ կը դառնար,
Մինչեւ արեւը մարը մտնար։
--[ժապաւէնը] լմնցաւ։ Ալ  չկայ։
Արսլանեան/Պէրպէրեան... Հծոյ - USA
Աշըգեան/Իյնէճեան/Պագալեան/Պօհճէլեան 1 - USA
Աշըգեան/Իյնէճեան/Պագալեան/Պօհճէլեան 2 - USA
Աշըգեան/Իյնէճեան/Պագալեան/Պօհճէլեան 3 - USA
Աշըգեան/Իյնէճեան/Պագալեան/Պօհճէլեան 4 - USA
Աւտոյեան Հծոյ - USA
Պապիկեան Հծոյ - USA
Պէննէեան/Թաշճեան Հծոյ. - USA
Պօղոս-Տէր Պետրոսեան հծոյ - USA
Ճիրիքեան (Քաթրին) Հծոյ - ԱՄՆ
Ղազալ Հծոյ - USA
Կլորիա Գորգոյեան Հծոյ - USA
Կօշկարեան-Գալուստեան Հծոյ - USA
Կիւզէլիմեան Հծոյ. - USA
Յարութիւնեան Հծոյ - USA
Ժամկոչեան Հծոյ - USA
Պետրոսեան Ռիչարտսոն Հծոյ - USA
Գասապաշ/Կէթուր Հծոյ - USA
Գազանճեան Հծոյ - USA
Քիթապճեան Հծոյ - USA
Մամիկոնեան Հծոյ - USA
Միլեր Մանն (Նելլի) արխիւ - USA
Ճեննիֆըր Ներսէսեան Հծոյ - USA
Օհաննէսեան Հծոյ - USA
Բարիկեան/Շաֆրըն հծոյ - USA
Սատոյեան (Էտուին) Հծոյ - USA
Սիմոնեան Հծոյ - USA
Թալանեան Հծոյ - USA
Թնճուկեան Հծոյ - USA
Թէլֆէեան Հծոյ – USA
Թոմփսըն/Նիլսըն Հծոյ - USA
Թիմուրեան/Թէլֆէեան Հծոյ. - USA
Թումաճան Հծոյ - USA
Ուիսթար արխիւ - USA
Մոնա Սէլեան Հծոյ I - CA
Մոնա Սէլեան Հծոյ II - CA
Բոլատեան/Սայեան Հծոյ - CA
Քիւրքճեան (Ժորճէ) Հծոյ - BR
Ասլանեան Հծոյ - ARG
Ֆիլիսեան Հծոյ - ARG
Գանձապետեան/Չինչինեան Հծոյ - ARG
Փիրանեան Հծոյ - ARG
Թակթաչեան Հծոյ - ARG
Թոփճեան Հծոյ - ARG
Չոքկարեան Հծոյ - ARM
Դուզդաբանեան հծոյ - ARM
Որբերեան Հծոյ - ARM
Ապաճեան/Արսլանեան Հծոյ - BE
Կայտա Հծոյ - BE
Մաթոսեան Հծոյ - BE
Պլէճեան Հծոյ - GR
Ճէլալեան Հծոյ - GR
Գալամաթա | Հայկական համայնք - GR
Խաչատուրեան (Վիքի) Հծոյ, GR
Մարտիկեան Հծոյ - GR
Նունիա Երամեան Հծոյ - GR
Նշանեան Հծոյ - GR
Սավուլեան Հծոյ - GR
Սիլվա Աւետիսեան հծոյ - GR
Սուզանա Աբարթեան Հծոյ - GR
Թերզեան/Զամպագճեան Հծոյ - GR
Սբ. Թորոսի գանձեր/Կալիփոլի - GR
Սարգիսեան (Եղիա) Հծոյ – GR
Երկանեան Հծոյ - GR
Թուլումճեան Հծոյ - CYP
Անդրէասեան Հծոյ - FR
Պոսիէր/Մանթարեան Հծոյ - FR
Պօյաճեան Հծոյ - FR
Գամպուրեան Հծոյ - FR
Գէորգեան հծոյ - FR
Քիպարեան Հծոյ - FR
Գրիգորեան (Ալեքսիս) Հծոյ - FR
Օնոսեան Հծոյ - FR
Սարաֆեան Հծոյ - FR
Շիւքիւրեան/Էրքէլ Հծոյ - FR
Դպրոց - Համազգային - FR
Տէր Մկրտիչեան հծոյ - GER
Աջապահեան Հծոյ - LB
Տէրունեան (Կարօ) Հծոյ - LB
Կէօքճեան (Գրիգոր) Հծոյ – LB
Քիւրքճեան Հծոյ - LB
Մատթէոս Զարիֆեան Արխիւ - LB
Մելքիսէթեան Հծոյ - LB
Փելթէքեան Հծոյ - LB
Ռաֆայէլեան Հծոյ - LB
Դպրոց - Կարմիրեան - LB
Սիմոնեան հծոյ - LB
Լուսին Թապագեան հծոյ - LB
Դամասկոս - Գաղթակայաններ - SY
Յարութիւնեան Հծոյ - SY
Գազանճեան-Թօփճեան Հծոյ - SY
Պահատուրեան-Ալթուն Հծոյ - TR
Մկրտիչեան Հծոյ - TR
Էօզիէրլի Հծոյ - TR
Դպրոց - Կեդրոնական - TR
Դպրոց - Մխիթարեան - TR
Աբարթեան/Գարամանեան ընտ. - Աթէնք
Պապիկեան ընտ. – Լոս Անճելես
Տէրունեան/ Կէﬕքսիզեան/Մաճառեան ընտ. – Պէյրութ
Կօշկարեան/Գալուստեան ընտ. - ԱՄՆ
Քիթապճեան/Մաթոսեան ընտ. – Լոս Անճելէս
Քիպարեան ընտ. – Փարիզ
Բարիկեան/Գաբրիէլեան ընտ. - ԱՄՆ
AIF/NEF - Ն. Պէզճեան Հծոյ
Թուայնացուած բաց արխիւի հովանաւորն է՝
Գրիգոր Կոստանեան, Խարբերդէն, Հայկանուշ Գալուստեանի (ծնեալ Կոստանեան) հայրը եւ Իզապէլ (Զապէլ) Կօշկարեանի (ծնեալ Գալուստեան) մեծ հայրը։ Ան կտաւի եւ բուրդի վաճառական էր Խարբերդի մէջ։
Մարտ 1913 թուակիր Յովակիմ Կօշկարեանի օսմանեան անցագրին կռնակի բաժինը։