hy hy en hy en hy en en hy en hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en de hy de hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy ru ru hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy uk hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy hy hy de hy en hy hy de hy en hy hy de hy hy hy hy hy hy en hy hy de hy hy hy de hy en hy hy de hy en hy hy de hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy ru hy hy hy hy hy hy ru hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy my hy hy hy hy hy fr
Սերգեյ Ջհանգիրյան 15.11.2021 1 min read
Սյունյաց աշխարհի պատմական Մյուս Բաղք կամ Քաշունիք[1] գավառում է գտնվում հին հայկական Փարաջանց գյուղը: Գյուղը գտնվում է Բարգուշատի լեռնաշղթայի արևելյան ոչ բարձրադիր մասում, որտեղ լեռնաշղթան, աստիճանաբար ցածրանալով ու ընդարձակվելով, սկսում է փոխակերպվել բլրոտ սարահարթի, որը ի վերջո ավարտվում է Որոտան գետի հունով: Գյուղի դիրքը հարթավայրային է: Այն Կապանի տարածաշրջանի Մողես գյուղից ուղիղ գծով 4կմ դեպի արևելք հեռավորության վրա է:
բ. Հայաթափումը և թյուրքալեզու քոչվորների կողմից բնակեցումը
Նստակեցությանը սովորող Փարաջանցի թյուրքախոս բնակիչները հանգիստ կյանքով չէին ապրում. նրանք հաճախակի ընդհարվում էին հարևան Մողեսում վերաբնակություն հաստատած ղարադաղցիների հետ՝ իրենց հոտերը պարբերաբար արածեցնելով մողեսեցիների դաշտերում: Լինում էին նաև զինված ընդհարումներ երկուստեք զոհերով: XX դարի սկզբի Անդրկովկասում ընթացող հայ-թաթարական[13] (թյուրքական) բախումների ժամանակ նրանք ակտիվ մասնակցություն են ցուցաբերել: Մասնավորապես՝ 1906 թվականի հունվարին Մողեսում տեղի են ունեցել սահմանային փոխհրաձգություններ Փարաջանցի թյուրքերի հետ: Հունվարի 16-ին մոտ 700 ձիավոր և հետևակ[14] թուրք խուժանը, որոնց մեջ էին Փարաջանց, Սալդաշ, Գեոյալ, Ալմալըղ գյուղերի բնակիչները, ղուբաթլուեցի հայտնի ավազակ Ըլդըրըմ-Բեկ Սուլթանովը՝ իր որդի՝ պրապորշիկ Շամիր բեկի և Խանլար բեկի հետ արշավել և մի քանի ժամ տևող փոխհրաձգությունից հետո գրավել, կողոպտել և այրել են Մողես գյուղը: Նրանք նույնիսկ մասնակցել են 1906թ.-ի օգոստոսին տեղի ունեցած Ղաթարի(ներկայիս Կապան քաղաքի տարածքում) նշանավոր կռվին[15]: 1906թ. օգոստոսի 14-ին թուրքերի կողմից Ուժանիսի վրա հարձակման ետ մղումից երկու օր հետո Կապանի զինյալների կողմից իրականացվել է պատասխան գործողություն, որի արդյունքում հրդեհվել և ավերվել են 5 թրքաբնակ գյուղեր, այդ թվում՝ Փարաջանցի մեծ մասը (80 տուն)[16]:
Թյուրքերի մոտ 190 տարվա ներկայության ընթացքում գրեթե ամբողջությամբ վերացվել են Փարաջանցում գտնվող հայոց նյութական մշակույթի նմուշները: Հայտնի է, որ գյուղում եղել է եկեղեցի, որի տեղում 1930-ականների սկզբին կառուցվել է դպրոց[17]:
Փարաջանցից 2կմ դեպի արևմուտք՝ ներկայիս Մողես (Կաղնուտ) գյուղի վարչական տարածքում, դժվար մատչելի, երեք կողմից ձորով շրջապատված, անտառապատ բլրակի գագաթին է գտնվում մի սրբատեղի, որին մողեսեցիները անվանում են Հոնապատ: Այն իրենից ներկայացնում է համալիր, որից համեմատաբար լավ է պահպանվել միանավ բազիլիկ ոչ մեծ եկեղեցին՝ ավերված ծածկով: Սրանից բացի առկա են նաև այլ շինությունների ավերակներ թե՛ եկեղեցու շուրջը, թե՛ ավելի հեռու՝ դեպի հյուսիս՝ անտառի մեջ: Եկեղեցու շրջակայքում կան մեկ տասնյակի չափ պարզունակ, անարձանագիր խաչքարեր[18] և տապանաքարեր: Միայն հարավային պատի մոտ՝ հենց անմիջապես մուտքի դիմաց գանձագողների թողած փոսի մեջ, շրջված է մի տապանաքար, որի երեսի վրա նշմարվում է արձանագրություն, որը, սակայն, տապանաքարի շրջված դիրքի պատճառով անհնար է ընթերցել: Տապանաքարերից ուշագրավ է մեկը, որի վրա ամբողջ տապանաքարի չափով մարդու գլխի և մարմնի ուրվագիծ է փորագրված, ուրվագծի ներսում նույնակերպ մարդու ուրվագիծ, սակայն ավելի փոքր: Հավանաբար հղի կնոջ, կամ ծննդաբերության ժամանակ մահացած կնոջ տապանաքար է: Ճիշտ նույն ուրվագծով տապանաքարեր հայտնաբերվել են Հարթեքում (Հարթիզ) և Սանասարում (Ղուբաթլու)[19]: Հարթեքը գտնվում է Փարաջանցից մոտ 2կմ դեպի հյուսիս-արևելք և հիշատակվել է Ստեփանոս Օրբելյանի կողմից Տաթևի վանքի հարկացուցակում[20]: Այն հայաթափվել է գրեթե նույն ժամանակաշրջանում, ինչ Փարաջանցը:  Գյուղի նոր՝ թյուրքալեզու բնակիչները այն սկսել են անվանել Հարթիզ[21]:
Վանական համալիրի տարածքը երբևէ գիտականորեն չի ուսումնասիրվել, պեղումներ չեն արվել (չհաշված գանձ որոնողների կողմից թողված փոսերը և բացված գերեզմանները): Պատմական աղբյուրներում (որքանով որ տեղյակ էինք) այն չի հիշատակվել: Այնուամենայնիվ ուսումնասիրությունների արդյունքում որոշակի տեղեկություն հոգևոր այս շինության մասին մեզ հաջողվեց հայթայթել ձեռագիր մի ավետարանից:
Փարաջանց հոգևոր հաստատությունը գործել է նախքան Հարանց Մեծ անապատից ծագած անապատական շարժման սկզբնավորումը, երբ վերջինիս սաները գրեթե ողջ Հայկական լեռնաշխարհով ու նրա սահմաններից դուրս հիմնեցին գրչության կենտրոններ և մշակույթային կրթական հաստատություններ[27]:
[1] Այս բառի ստուգաբանության մասին կարելի է տեսնել՝ Քումունց Մ., Տարածական հարաբերություններ արտահայտող բարբառային մի քանի հնաբանությունների շուրջ, Արցախի պետական համալսարանի Գիտական տեղեկագիր, Ստեփանակերտ, 2021, էջ 17-19:
[2] Մատենադարան, ձեռագիր N6271, էջ 678:
[3] Ըստ երևույթի այդ նոր հարկացուցակը ստեղծվել է 1781 թվականին:
[4] Մատենադարան, ձեռ. N4477, էջ 608բ:
[5] «Նոր Դար», Թիֆլիս, 1885, N29:
[6] Հակոբյան Թ. Խ., Մելիք-Բախշյան Ս. Տ., Բարսեղյան Հ. Խ. Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հատ. II, Երևանի համալսարանի հրատ., Երևան, 1988, էջ 911:
[7] Կարապետյան Ս., Հայ մշակույթի հուշարձանները Խորհրդային Ադրբեջանին բռնակցված շրջաններում, ՀՀ ԳԱԱ Գիտություն հրատ., Երևան, 1999, էջ 194:
[8] «Դրոշակ», Թիֆլիս, 1907, փետրվար, թիվ 2:
[9] Ղուկաս Սեբաստացի, Դավիթ Բեկ կամ պատմություն Ղափանցոց, Երևանի համալսարանի հրատ., Երևան 1992, էջ 48-49:
[10] Ղուկաս Սեբաստացի, 1992թ. էջ 34-35:
[11] MypaBepдиeB A., ЗaHreзyp. ПaMяTb o Haшeй иcTopии, Xaзap, Бaky 2007, cTp. 451.
[12] Ստեփանոս Օրբելյան, Սյունքի պատմություն, Երևան, 1986, էջ 253:
[13] Ցարական Ռուսաստանի պաշտոնական գրագրություններում անդրկովկասյան թյուրքալեզու ժողովուրդներին անվանում էին կովկասյան թաթարներ:
[14] «Մշակ», Թիֆլիս, 1906, փետրվարի 7, թիվ 28:
[15]« Դրոշակ», Թիֆլիս, 1907, փետրվար, թիվ 2:
[17] Հայաստանի և հարակից շրջանների տեղանունների բառարան, հատ.V, էջ 517:
[18] Միայն մեկ խաչքարի մոտ ¼ կտոր կար բավական ճոխ զարդաքանդակներով, որը ներկայումս տեղափոխվել է Մողես գյուղին մոտ գտնվող Սուրբ աղբյուրի տարածք:
[19] Կարապետյան 1999, էջ 195, 198:
[20] Օրբելյան1986, էջ 401:
[21] Այն, հավանական է, Հարթեք անվան աղավաղված ձևն է:
[22] Մատենադարան, ձեռ. N4477, էջ 608բ:
[23] Թահմասպ Ա (1524-1576թթ.) – եղել է Սեֆյան դինաստիայի հիմնադիր շահ Իսմաիլ Ա-ի ավագ որդին և շահ Աբբաս Ա-ի պապը: Հենց սա է վերջ դրել Շիրվանշահերի երբեմնի հզոր պետությանը:
[24] Ուլուբաբյան Բ., Ոսկե Շղթա, Երևան, 1979, էջ 166 («Մի առեղծվածի հետքերով»), նաև նույնի՝ Խաչենի իշխանությունը 10-16դդ, Երևան, 1975, էջ 361:
[25] Հագարո հովտում հայտնի է երեք գյուղ Փարաջանց կամ Փարաջան անվամբ: Մեկը՝ մեր ուսումնասիրության առարկա հանդիսացող Փարաջանցն է, մյուս երկուսը՝  Աշաղը Փարաջան, Յուխարը Փարաջան: Աշաղը Փարաջանը և Յուխարը Փարաջանը հայոց պատմական Հարար գյուղն է, որը իրենից ներկայացնում էր իրարից անջատ չորս բնակավայր՝ ընդհանրական Հարար անվամբ և որոնք թուրքերի կամ քրդերի կողմից վերանվանվել են հայաթափումիցհետո: Մասնավորապես՝ Աշաղը Փարաջան անվանումը դրվել է 1953 թվականից (Քումունց Մ., Ըռքոյան Զ., Արցախի Բերձոր գավառի պատմական Հարար գյուղը, Պատմաբանասիրական հանդես, 2020, N1, Երևան, 2020, էջ 187-200):
[26]17-րդ դարի սկզբին հիմնված Սյունյաց Մեծ կամ Հարանց անապատով վերակենդանացվում է արևելահայ ազգային գիտամշակույթային կյանքը:
[27]Հարանց Մեծ անապատից դուրս եկած Արիստակես վարդապետը 1620-ական թվականներին վերակառուցել է Բեխի կամ Տանձափարախի վաղ միջնադարում հիմնված անապատը, որը իր տեղանքով և մեկուսացվածությամբ ամբողջությամբ բավարարում էր հոգևոր մենաստանի, անապատի և գրչության օջախի ծառայելու պահանջներին:
Տեսնել հեղինակի բոլոր գրառումները
Tags: Կապան Սերգեյ Ջհանգիրյան Սյունիք-Արցախ
Previous: Ձաւար|| հաճար || կորկոտ բառերի հնդեվրոպական աղերսները՝ ըստ բարբառային տվյալների
Next: Ինչի մասին Է Գ. Սմբատյանի «Կապան. հետապնդող հիշողություն» գիրքը. Հ. Խառատյան
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Սևասարի պատմությունը  (աշխարհագրությունը, անվանումը, հիշատակումները)
Սևասարի պատմությունը  (աշխարհագրությունը, անվանումը, հիշատակումները)
Բաժիններ Ընտրել կարգը «Տավերս»  (16) Ազգագրություն  (50) Աղահեճք  (7) Այլախ  (1) Աշխարհագրություն  (23) Աշոտ Սիմոնյան  (3) Ավանդազրույցներ  (59) Արկադի Ծատուրյան  (6) Արվեստ  (5) Արցախ  (26) Արցախյան ազատամարտ  (10) Բաղք  (10) Բանահյուսություն  (54) Գևորգ Ստեփանյան  (6) Գիտաժողովներ  (18) Գիտական գործունեություն  (56) Գլխավոր  (39) Գլխավոր  (10) Գուսան Աշոտ  (3) Գրականություն  (43) Գրիշա Սմբատյան  (13) Դասընթացներ  (52)    Ֆրանսերեն դասեր  (52) Զանազան  (56) Զոհրաբ Ըռքոյան  (81) Ընտանիք  (5) Ժիրայր Միրումյան  (4) Ինգա Մարգարյան  (5) Լեզվաբանություն  (75) Լուսինե Ներսիսյան  (6) Խոհանոց  (4) Ծղուկ  (1) Կենցաղ  (8) Կովսական  (4) Հաբանդ  (4) Համագործակցություն  (1) Համլետ Գևորգյան  (6) Հասարակություն  (2) Հիմնական  (12) Հնագիտություն  (34) Հրաչ Մարտիրոսյան  (4) Հրապարակումներ  (65) Ձորք  (1) Ճարտարապետություն  (15) Մալիկ Թելունց  (9) Մհեր Քումունց  (65) Պատմություն  (164) Ռազմաքաղաքական  (7) Սերգեյ Հախվերդյան  (19) Սերգեյ Ջհանգիրյան  (8) ՍՀՀԿ  (26)    Մեր մասին  (1) Սյունիք բնաշխարհ  (33) Սյունիքը արվեստում  (9) Սյունիքի հայագիտական նորություններ  (45) Տարածաշրջան  (15) Տեսանյութեր  (33) Քաշաթաղ  (68)
Պահոցներ Նշեք ամիսը Սեպտեմբերի 2022  (8) Օգոստոսի 2022  (6) Հուլիսի 2022  (12) Հունիսի 2022  (3) Մայիսի 2022  (3) Ապրիլի 2022  (8) Մարտի 2022  (2) Փետրվարի 2022  (6) Հունվարի 2022  (12) Դեկտեմբերի 2021  (20) Նոյեմբերի 2021  (19) Հոկտեմբերի 2021  (3) Սեպտեմբերի 2021  (21) Օգոստոսի 2021  (54) Հուլիսի 2021  (10) Հունվարի 2020  (1) Դեկտեմբերի 2019  (1) Նոյեմբերի 2019  (4) Հոկտեմբերի 2019  (2) Սեպտեմբերի 2019  (2) Օգոստոսի 2019  (8) Հունիսի 2019  (2) Մայիսի 2019  (9) Ապրիլի 2019  (6) Մարտի 2019  (8) Դեկտեմբերի 2018  (4) Նոյեմբերի 2018  (3) Հոկտեմբերի 2018  (9) Սեպտեմբերի 2018  (9) Օգոստոսի 2018  (8) Հունիսի 2018  (1) Մայիսի 2018  (4) Ապրիլի 2018  (8) Մարտի 2018  (11) Փետրվարի 2018  (2) Հունվարի 2018  (3) Դեկտեմբերի 2017  (6) Նոյեմբերի 2017  (1) Հոկտեմբերի 2017  (10) Սեպտեմբերի 2017  (12) Օգոստոսի 2017  (5) Հուլիսի 2017  (13) Հունիսի 2017  (5) Մայիսի 2017  (15) Ապրիլի 2017  (11) Մարտի 2017  (12) Փետրվարի 2017  (6) Հունվարի 2017  (2) Դեկտեմբերի 2016  (4) Նոյեմբերի 2016  (5) Հոկտեմբերի 2016  (6) Սեպտեմբերի 2016  (8) Օգոստոսի 2016  (11) Հուլիսի 2016  (12) Հունիսի 2016  (31) Մայիսի 2016  (5) Մարտի 2016  (1) Փետրվարի 2016  (4)
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Մեհտիշեն բնակավայրի անվան ծագումը
Մեհտիշեն բնակավայրի անվան ծագումը
«Տավերս» մշակութային հասարակական կազմակերպություն, Կապան Ծանոթանալ կենտրոնի աշխատանքներին
Վայոց ձոր Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Պ.գ.դ., պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ, Սիսիան-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Լրագրող, հասարակական գործիչ, ՄԵՐԱՆ ԼՂՀ Քաշաթաղի շրջանի պաշտոնաթերթի գլխավոր խմբագիր Ծանոթացեք հեղինակի նյութերին
Լեզվաբան, բ.գ.դ., պրոֆեսոր Ընթերցեք հեղինակի հաղորդումները
Պատմության ուսուցիչ, Վերին Շեն Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքների
Լեզվաբան, բ.գ.թ., Գորիս-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Բ.գ.թ., դոցենտ, Գորիսի պետական համալսարան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Պ.գ.դ., պրոֆեսոր, Երևան Ընթերցեք հեղինակի հաղորդումները
Պատմաբան, իրավաբան, պ.գ.թ., դոցենտ Ընթերցեք հեղինակի աշխատանքները
ՍՀՀԿ նախագահ, արևելագետ, թուրքագետ, լեզվաբան, բ.գ.թ., դոցենտ Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Պատմաբան, դոցենտ Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
ՍՀՀԿ անդամ, տ.գ.թ., Կապան-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոն Ծանոթացեք կենտրոնի աշխատանքներին
Université Lumière Lyon 2-ի ուսանող (մագիստրատուրա), Ֆրանսերենի դասավանդող Սովորեք ֆրանսերեն հեղինակի հետ
Գիտական ծրագրեր և հաստատություններ
ՀՀ ԿԳՆ գիտության պետական կոմիտե
Հասցե` ք. Երեւան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24,
ՀՀ ԳԱԱ նախագահության կենտրոնական շենք,
Հեռ.` +37410 521362, +37410 527343
Հայագիտական ուսումնասիրությունները ֆինանսավորող համահայկական հիմնադրամ
Հասցե` ք. Երեւան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24,
ՀՀ ԳԱԱ գլխավոր շենք,
Հեռ.` +37410 521362, +37410 527343
Մ. Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի գիտահետազոտական ինստիտուտ
Հասցե` ք. Երևան, Մաշտոցի պողոտա 53
ԵՊՀ Հայագիտական Հետազոտությունների Ինստիտուտ
ՀՀ, ք. Երևան, Ալեք Մանուկյան 1,
ԵՊՀ 2-րդ մասնաշենք, 5-րդ հարկ,
Հեռ.` + 37460 71-00-92
ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիա
Հասցե` ք. Երևան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոնի գրանցման համարն է՝ 211.171.1181249: Կենտրոնի անգլերեն անվանումն է՝ Syunik Armenological Research Center, ռուսերեն՝ ЦeHTp apMeHoлorичeckиx иccлeдoBaHий CюHиka:  Գործունեության ժամկետը՝ անժամկետ: Գրանցված է ՀՀ իրավաբանական անձանց պետական ռեգիստրի գործակալության կողմից: Կայքում հրապարակված նյութերի պատասխանատուն հեղինակներն են: Էլ. հասցե՝ syunhayhetkent@gmail.com
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոն © Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են: | MoreNews by AF themes.