hy hy en hy en hy en en hy en hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en de hy en hy hy hy hy de hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en en hy hy hy en hy hy hy hy en hy hy de hy en hy hy de hy en hy hy de hy hy hy hy hy hy hy hy de hy en hy hy de hy en hy hy de hy hy hy de hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy ru hy hy hy hy hy hy ru hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy my hy hy hy hy hy fr
Մեղք եմ գործել․․․ (պատմվածք)․ Սուրեն Վարդանյան – ՍՀՀԿ
ՍՀՀԿ 10.06.2022 1 min read
Քիչ է ասել հեքիաթային է Որոտանի ձորը: Նա մի առանձնահատուկ հմայք ունի իր մեջ՝ երևի աստվածային արարումից սկսած, և գնալով  ավելի հորդաբուխ ու դեպի իրեն ձգող է դառնում: Շոշափելի հեթանոսական խորհուրդ ու շունչ կա հպարտ քարափների ծերպերում, ձորերի խորխորոտներում: Մի տեսակ զգացողություն կա․ ոնց որ մեր հրաշք բնաշխարհի արմատը, սկիզբը այստեղ լինի:
Տանձատափի համար ձորը սկսվում է Տաթևի Մեծ անապատի հարավային բարձունքի՝ Որոտանի երբեմնի գոռ ալիքներին կախված կզակից և ձգվում գետի աջ ափով մինչև Հալիձոր գյուղի վարչական տարածք՝ շեն ու բերքառատ այգիներ:
Շուրջ երեք կիլոմետր ձգվող այս մակերեսի վրա  անհիշելի ժամանակներից տանձատափցիները հիմնել են իրենց այգիները, կառուցել հնձաններ, ստեղծել այն թանկ բարիքները, որոնք պետք էին իրեն: Հատկանշական է, որ այս նեղ ժապավենը կազմելով՝ Որոտանի շուրթը գարնանային հալոցքներից և տեղատարափներից ենթարկվել է ողողումների, մեկ-մեկ էլ գետը այլ վարարումներով, վերականգնել է իր երբեմնի տարածքը: Դեպի այստեղի քարափներ ու խորխորոտներ են ձգվում սահմանափակ մակերեսով բացատներ, մշակովի ծրարված տարածքներ, որոնք, անշուշտ, ստեղծվել են աշխատավոր մարդու ակտիվ միջամտությամբ և դարձել այգիներ: Դրա համար է ասվում, որ հայ մարդը քարից է քամում իր հացը:
Հեռվից նայելուց տպավորություն կա, որ ափամերձ այդ ելուստներն ու ժապավենները մոգական մի ուժով ծնվել են շրջապատի աննման քարափների ու խորախոր ձորերի ծանր երկունքից, և այդ ընթացքը դեռ շարունակվում է:
Բոլորովին էլ հակված չեմ աստվածացնել մեր բնաշխարհը, կարծում եմ՝ Հայոց Հայրենիքի ցանկացած անկյունն էլ անչափ հարուստ է ու յուրահատուկ, բայց երբ մի փոքր խորանաս, կտեսնես աստվածայինն ու առասպելականը, և, որ կարևորն է, այդ ամբողջի հայկականությամբ ներծծված լինելը:
Այս փոքր տարածքին իրենց խոժոռ հայացքն են հառել Պուլուն կյումատեղի, Կարմիր քարի, Լաստի, Հարսնաձորի անկրկնելի քարափներն ու անզուգական մեր քերծերը, որոնց ջերմությամբ մինչև լուսաբաց քաղցրանում է այգիների միրգն ու պտուղը:
Մեծ և Մանու ձորերի, Հարսնաձորի հովն ու զովն են քնքշությամբ շոյում և հանգստություն պարգևում հեքիաթային տարածքին:Քանի սերունդ է այս հողերի վրա բարիքներ ստեղծել, ո՞վ կարող է ասել: Բայց ժողովրդի հիշողությունում կա և երբեք էլ չի ջնջվելու, որ Որոտանի գեղատեսիլ այդ վայրերում Տանձատափի հնագույն տոհմերի անուններով տարածքները այսօր էլ նույնությամբ կրկնվում են.Կույսականց հողը, Հաշունց կետերը, Կրբեդանց բաժինը, Համբարձումանց բաղերը, Հաշունց շռռանը, Պուլուն կյումատեղը և այլն:
Այս բաժանումներին զուգահեռ տարածքները ունեն նաև անվանումներ ըստ տեղադրվածության, տեսքի և այլն: Օրինակ՝ Կետերը, Տափերը, Ներքևի Սպիտակ ջուրը, Մանուն ձորը:
Այն, ինչի մասին ցանկանում եմ պատմել, տեղի է ունեցել այս հրաշագեղ վայրում 1940-ականի առաջին տարիներին (ստույգ թվականը և օրը չհաջողվեց ճշտել)՝ մայիս ամսվա վերջին կամ հունիսի առաջին օրերին: Այդ ժամանակ կոլտնտեսության նախագահն էր գյուղում հարգված, ողն ու ծուծով աշխատավոր, հավասարակշռված և քչախոս Սարուխան Կարապետի Աբրահամյանը:
Որոտանի ափամերձ մեր այգիները ծովի մակերևույթից բարձր են 950-980 մետր, գյուղը՝ 1400 մետր: Բնականաբար, գետափի տարածքներում բուսականությունը՝ աճի առումով, շուրջ մեկ ամիս առաջ է լինում գյուղի և դրա շրջակայքի դաշտերի համեմատությամբ: Մայիսի վերջին այստեղ խոտը հասունանում է, և պետք է հնձել․ հետո վրա են հասնում խիստ շոգերը:
Նշենք նաև, այդտեղ տնտեսությունը խոր աշնանը և վաղ գարնանը խոշոր եղջերավոր անասունների մատղաշ էր տանում և արոտների հետ միասին օգտագործում էին կուտակած խոտի մի մասը: Մնացածը, ըստ իմ ավագ ընկեր Կոլյա Գևորգյանի, ձիերով ու էշերով տեղափոխում էին գյուղ: Թե այդ ծերպերով ինչպես էին խոտը տանում, չես կարող բացատրել, կամ եթե բացատրես, ով կհավատա:
Անասունների համար գետափին կառուցել էին նաև գոմ, իսկ հավաքած խոտը դեզ էին դնում Ներքևի Սպիտակ ջրի քարատակում, որտեղ այն լիովին պաշտպանված էր անձրևներից:
Հիմա ինչ-որ  կներկայացնեմ ձեզ, ինձ  համագյուղացի Նապոլեոն Մաղաքիի Թունյանն է ասել, ով այդ ժամանակ 13-14 տարեկան պատանի էր և ներկա է եղել կատարվածին:
-Արևոտ պարզ առավոտ էր: Գյուղի մի խումբ հնձվորներ կոլտնտեսության նախագահի գլխավորությամբ՝ գերանդիներով զինված, ճանապարհվել են Կետերը՝ այգիների խոտը հնձելու: Նրանց հետ էինք նաև ես ու իմ տարիքի մի քանի ուրիշ պատանիներ:
Մենք շատ ուրախ էինք նախ և առաջ նրա համար, որ այնտեղ արդեն կարող էինք փորձել առաջին հասած կեռասը (գյուղից այստեղ մեկ ամիս շուտ է կեռասը խեծում-հասունանալու նշան ցույց տալիս): Տեղ հասնելով հնձվորները համապատասխան վայրերում կապեցին էշերին, նախագահն էլ ձին՝ Մոսին հրացանը ձեռքին, ու բոլորը միասին մոտեցան հնձանին:
Բակում՝ օջախի վրա, արդեն թշշում էր այգու պահակի ծխաթակ չուգունե թեյնիկը: Ուրցի, բալի, սելկևիլի տերևներով և այլ բույսերով պատրաստած թեյը վայելեցին տարիքավորները: Հնձվորներից մեկը զնդանը տեղադրեց չարչրկված մի կոճղի վրա և սկսեց ծեծել գերանդիները (զնդանի վրա մուրճով բարակացնում են գերանդիի կտրող հատվածը): Մյուսներն անցան հնձին: Փոքր խմբերի էին բաժանվում՝ 2-3 հոգի, նույնիսկ առանձնանում էին անհատներ՝ այս ու այն նեղ հատվածի խոտը մաքրելու համար:
Անցել էր երևի 1,5-2 ժամ, մեկ էլ հնձվորներից մեկը, թե․
– Տեսե՛ք, այն քերծի վրա քարայծ կա, դուրս եկավ, հետո մտավ թուփը: Բոլորի ուշադրությունը այդ բարձունքին էր, որը ուղիղ գծով հնձվորներից հեռու կլիներ 300-400 մետր: Որոշ ժամանակ անց քարայծը նորից երևաց: Նախագահը պատվիրեց ձայն չհանել և վերցնելով իր Մոսին հրացանը՝ թփերի արանքներով որոշ չափով մոտեցավ բարձունքին ու նշան բռնեց: Հրացանը որոտաց, և համոզված, որ իր կրակոցը անվրեպ էր, Ս. Աբրահամյանն ասաց․
-Կեսօրին խորոված ենք ուտելու,- և երկու հոգու ուղարկեց որսը բերելու: Ճիշտն ասած համոզված չէինք, թե իրոք նախագահը այծ է խփել, բայց շուրջ կես ժամ անց տղաները այծը շալակած եկան: Դա 1-1,5 տարեկան մի կենդանի էր։ Մաշկեցին, կտրտեցին, և կեսօրին իրոք չտեսնված համով խորոված կերանք: Շատ գոհ և շնորհակալ էինք  նախագահից, բարձր տրամադրությամբ լավ էլ հունձ արեցինք:
Այն ժամանակ որսն իրոք առատ էր մեր կողմերում:
Օրը թեքվել երեկոյանում էր, բայց դեռ աշխատանքը շարունակում էինք: Մեկ էլ տղաներից չգիտեմ ով, թե, նայե՛ք, էն թմբի գլխին այծ կա: Իրոք տեսանք, քարայծ էր: Նորից հրացանը բերեցին և տվին նախագահին: Ս. Աբրահամյանը, համոզված լինելով, որ ինքը չի վրիպի, և իսկապես այդպես էր, վերցնելով մոսինը, ասաց․
-Տղանե՛ր, այս մեկն այնպես եմ խփելու, որ մորթին ալյուրի պարկ սարքեմ։ Այսինքն՝ կխփի գլխին, որ մորթին չվնասվի: Որոշ չափով մոտենալով՝ նշան բռնեց ու կրակեց: Համոզված, որ այծին խփել է, տղաներին ասաց․
Երկու թե երեք հոգի բարձրացան ոչ հեռու ժայռամասի գլուխ և մոտ կես ժամ անց հետ եկան՝ դատարկաձեռն ու խիստ ընկած տրամադրությամբ: Նախագահը և մյուսները հարցրին, թե ինչու՞մն է բանը։ Որսի հետևից գնացողները պատմեցին հետևյալը.
-Այն, ինչ տեսանք, լավ էր չտեսնեինք: Այծը իսկապես խփված էր գլխից: Կենդանին այդտեղ էր ծննդաբերելու համար: Երկունքի ցավերի մեջ էլ գլխին ստացել էր հրացանի գնդակը՝ իր հետ տարնելով նաև ծնվող ուլին: Այլևս ձեռք չտվինք, հետ եկանք:
Բոլորի գլխին ջուր մաղվեց․ ոչ ոք չէր փորձում նույնիսկ մի խոսք ասել: Կամ ինչ ասեին, կատարվել էր աներևակայելին, ամենացավալին: Ս. Աբրահամյանը, որ կյանքում մրջյուն էլ չէր տրորել, ծանրագույն հանցանք էր գործել: Վեր կացավ տեղից՝ հարբածի նման օրորվելով, մոտեցավ-վերցրեց մահաբեր զենքը, քայլեց դեպի հողամասի մեջ ընկած հսկա ժայռաբեկորը և երկու ձեռքով բռնելով հրացանի փողը՝ սկսեց ամբողջ ուժով զենքը զարկել քարին: Տարիքավորներից երկուսը մոտեցան և պահանջեցին, որ դադարեցնի հրացանը ջարդել, բայց նախագահը վճռական էր, մերժեց ու ասաց․
-Ես մեղք եմ գործել, չխանգարեք ինձ,- ու շարունակեց:
Հրացանի փայտյա ու մետաղյա բոլոր մասերը ջարդել, անվերականգնելի կտորներ էր դարձրել, և հոգնած ու տառապած քաշվեց մի կողքի, գլուխն առավ ձեռքերի մեջ:
Հնձվորները գյուղ են վերադարձել՝ խարխլված ու փշրված տրամադրությամբ, գիշերվա կեսին, որ իրենց տեսնողներ չլինեն: Այդ մասին տևական ժամանակ գյուղում ոչ ոք ոչինչ չպատմեց: Չարաբաստիկ դիպվածից հետո մեղք գործած Ս. Աբրահամյանի ձեռքը ոչ միայն այլևս հրացանի չի դիպել, այլ հայացքով էլ խուսափել է նայել զենքի: Իսկ ո՞վ կարող է իմանալ, գուցե մեղքի զգացումը և միստիկ  մտքերը այդ լռակյաց մարդուն ավելի հեռուներն են տարել:
Պահենք ու պահպանենք մեր չքնաղ բնությունը, հատկապես նրա զարդ կենդանական աշխարհը:
Ս.Բ. ՎԱՐԴԱՆՅԱՆ,  18.05.2022թ․,   ք. Գորիս
Տեսնել հեղինակի բոլոր գրառումները
Next: Հին հայերենից Սյունիք-Արցախի բարբառախմբին անցած իրանական փոխառությունների ձևիմաստային նկարագիրը
Հայագիտությունն ու բարբառագիտությունը սահման և ժամանակ չեն ճանաչում․ Մ․ Քումունց
Հայագիտությունն ու բարբառագիտությունը սահման և ժամանակ չեն ճանաչում․ Մ․ Քումունց
Հին հայերենից Սյունիք-Արցախի բարբառախմբին անցած իրանական փոխառությունների ձևիմաստային նկարագիրը
Հին հայերենից Սյունիք-Արցախի բարբառախմբին անցած իրանական փոխառությունների ձևիմաստային նկարագիրը
Բաժիններ Ընտրել կարգը «Տավերս»  (16) Ազգագրություն  (50) Աղահեճք  (7) Այլախ  (1) Աշխարհագրություն  (23) Աշոտ Սիմոնյան  (3) Ավանդազրույցներ  (59) Արկադի Ծատուրյան  (6) Արվեստ  (5) Արցախ  (26) Արցախյան ազատամարտ  (10) Բաղք  (10) Բանահյուսություն  (54) Գևորգ Ստեփանյան  (6) Գիտաժողովներ  (18) Գիտական գործունեություն  (56) Գլխավոր  (39) Գլխավոր  (10) Գուսան Աշոտ  (3) Գրականություն  (42) Գրիշա Սմբատյան  (13) Դասընթացներ  (52)    Ֆրանսերեն դասեր  (52) Զանազան  (56) Զոհրաբ Ըռքոյան  (81) Ընտանիք  (5) Ժիրայր Միրումյան  (4) Ինգա Մարգարյան  (5) Լեզվաբանություն  (75) Լուսինե Ներսիսյան  (6) Խոհանոց  (4) Ծղուկ  (1) Կենցաղ  (8) Կովսական  (4) Հաբանդ  (4) Համագործակցություն  (1) Համլետ Գևորգյան  (6) Հասարակություն  (2) Հիմնական  (12) Հնագիտություն  (34) Հրաչ Մարտիրոսյան  (4) Հրապարակումներ  (65) Ձորք  (1) Ճարտարապետություն  (15) Մալիկ Թելունց  (9) Մհեր Քումունց  (64) Պատմություն  (164) Ռազմաքաղաքական  (7) Սերգեյ Հախվերդյան  (19) Սերգեյ Ջհանգիրյան  (8) ՍՀՀԿ  (26)    Մեր մասին  (1) Սյունիք բնաշխարհ  (33) Սյունիքը արվեստում  (9) Սյունիքի հայագիտական նորություններ  (45) Տարածաշրջան  (15) Տեսանյութեր  (33) Քաշաթաղ  (68)
Պահոցներ Նշեք ամիսը Սեպտեմբերի 2022  (7) Օգոստոսի 2022  (6) Հուլիսի 2022  (12) Հունիսի 2022  (3) Մայիսի 2022  (3) Ապրիլի 2022  (8) Մարտի 2022  (2) Փետրվարի 2022  (6) Հունվարի 2022  (12) Դեկտեմբերի 2021  (20) Նոյեմբերի 2021  (19) Հոկտեմբերի 2021  (3) Սեպտեմբերի 2021  (21) Օգոստոսի 2021  (54) Հուլիսի 2021  (10) Հունվարի 2020  (1) Դեկտեմբերի 2019  (1) Նոյեմբերի 2019  (4) Հոկտեմբերի 2019  (2) Սեպտեմբերի 2019  (2) Օգոստոսի 2019  (8) Հունիսի 2019  (2) Մայիսի 2019  (9) Ապրիլի 2019  (6) Մարտի 2019  (8) Դեկտեմբերի 2018  (4) Նոյեմբերի 2018  (3) Հոկտեմբերի 2018  (9) Սեպտեմբերի 2018  (9) Օգոստոսի 2018  (8) Հունիսի 2018  (1) Մայիսի 2018  (4) Ապրիլի 2018  (8) Մարտի 2018  (11) Փետրվարի 2018  (2) Հունվարի 2018  (3) Դեկտեմբերի 2017  (6) Նոյեմբերի 2017  (1) Հոկտեմբերի 2017  (10) Սեպտեմբերի 2017  (12) Օգոստոսի 2017  (5) Հուլիսի 2017  (13) Հունիսի 2017  (5) Մայիսի 2017  (15) Ապրիլի 2017  (11) Մարտի 2017  (12) Փետրվարի 2017  (6) Հունվարի 2017  (2) Դեկտեմբերի 2016  (4) Նոյեմբերի 2016  (5) Հոկտեմբերի 2016  (6) Սեպտեմբերի 2016  (8) Օգոստոսի 2016  (11) Հուլիսի 2016  (12) Հունիսի 2016  (31) Մայիսի 2016  (5) Մարտի 2016  (1) Փետրվարի 2016  (4)
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Մեհտիշեն բնակավայրի անվան ծագումը
Մեհտիշեն բնակավայրի անվան ծագումը
«Տավերս» մշակութային հասարակական կազմակերպություն, Կապան Ծանոթանալ կենտրոնի աշխատանքներին
Վայոց ձոր Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Պ.գ.դ., պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ, Սիսիան-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Լրագրող, հասարակական գործիչ, ՄԵՐԱՆ ԼՂՀ Քաշաթաղի շրջանի պաշտոնաթերթի գլխավոր խմբագիր Ծանոթացեք հեղինակի նյութերին
Լեզվաբան, բ.գ.դ., պրոֆեսոր Ընթերցեք հեղինակի հաղորդումները
Պատմության ուսուցիչ, Վերին Շեն Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքների
Լեզվաբան, բ.գ.թ., Գորիս-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Բ.գ.թ., դոցենտ, Գորիսի պետական համալսարան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Պ.գ.դ., պրոֆեսոր, Երևան Ընթերցեք հեղինակի հաղորդումները
Պատմաբան, իրավաբան, պ.գ.թ., դոցենտ Ընթերցեք հեղինակի աշխատանքները
ՍՀՀԿ նախագահ, արևելագետ, թուրքագետ, լեզվաբան, բ.գ.թ., դոցենտ Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Պատմաբան, դոցենտ Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
ՍՀՀԿ անդամ, տ.գ.թ., Կապան-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոն Ծանոթացեք կենտրոնի աշխատանքներին
Université Lumière Lyon 2-ի ուսանող (մագիստրատուրա), Ֆրանսերենի դասավանդող Սովորեք ֆրանսերեն հեղինակի հետ
Գիտական ծրագրեր և հաստատություններ
ՀՀ ԿԳՆ գիտության պետական կոմիտե
Հասցե` ք. Երեւան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24,
ՀՀ ԳԱԱ նախագահության կենտրոնական շենք,
Հեռ.` +37410 521362, +37410 527343
Հայագիտական ուսումնասիրությունները ֆինանսավորող համահայկական հիմնադրամ
Հասցե` ք. Երեւան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24,
ՀՀ ԳԱԱ գլխավոր շենք,
Հեռ.` +37410 521362, +37410 527343
Մ. Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի գիտահետազոտական ինստիտուտ
Հասցե` ք. Երևան, Մաշտոցի պողոտա 53
ԵՊՀ Հայագիտական Հետազոտությունների Ինստիտուտ
ՀՀ, ք. Երևան, Ալեք Մանուկյան 1,
ԵՊՀ 2-րդ մասնաշենք, 5-րդ հարկ,
Հեռ.` + 37460 71-00-92
ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիա
Հասցե` ք. Երևան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոնի գրանցման համարն է՝ 211.171.1181249: Կենտրոնի անգլերեն անվանումն է՝ Syunik Armenological Research Center, ռուսերեն՝ ЦeHTp apMeHoлorичeckиx иccлeдoBaHий CюHиka:  Գործունեության ժամկետը՝ անժամկետ: Գրանցված է ՀՀ իրավաբանական անձանց պետական ռեգիստրի գործակալության կողմից: Կայքում հրապարակված նյութերի պատասխանատուն հեղինակներն են: Էլ. հասցե՝ syunhayhetkent@gmail.com
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոն © Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են: | MoreNews by AF themes.