hy en en hy hy id hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy nl hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy nl hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en en
Գարուն-աշուն 2015, հատոր 1-2 — ՀՑԹԻ Հրապարակումներ
International Journal of Armenian Genocide Studies
Հայոց ցեղասպանության պատմության և պատմագրության հարցեր
ԱՌԱՋԻՆ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ ԿՈՎԿԱՍՅԱՆ ՃԱԿԱՏԸ․ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹՅՈՒՆ, ԳԱՂԹԱԿԱՆՆԵՐ ԵՎ ՄԱՐԴԱՍԻՐԱԿԱՆ ՕԳՆՈՒԹՅՈՒՆ
Միջազգային գիտաժողովի նյութեր Հայոց ցեղասպանության թանգարան–ինստիտուտ, ք. Երևան, 2014 թ. ապրիլի 21-22
Հայկ ԴեմոյանՊատմական գիտությունների դոկտոր, ՀՀ ԳԱԱ Հայոց ցեղաս պանության թանգարան-ինստիտուտի տնօրեն, Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցին նվիրված միջոցառումները համակարգող պետական հանձնաժողովի քարտուղար։ Տասներեք մենագրությունների և բազմաթիվ հոդվածների հեղինակ է։ Ուսումնասիրությունների ոլորտները` Հայոց ցեղասպանության պատմություն, Ղարաբաղյան հիմնահարց, Թուրքիայի քաղաքականությունը հետխորհրդային տարածքում։
Պանթուրքիստական գաղափարի իրագործումը. պատերազմ, ցեղասպանություն, կայսրության փլուզում
Վիկտոր Նադեին-ՌաևսկիՓիլիսոփայական գիտությունների թեկնածու, Ռուսաստանի Գիտությունների ակադեմիայի Համաշխարհային տնտեսության և միջազգային հարաբերությունների ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող։ Սևծովյա-Կասպից տարածաշրջանի քաղաքական և սոցիալական հետազոտությունների ինստիտուտի առաջատար գիտաշխատող։ Թուրքիայի պատմության և պանթուրքիզմի վերաբերյալ բազմաթիվ գիտական հրապարակումների հեղինակ։
Արսեն ԱվագյանՊատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր: ՀՀ ԱԳՆ Սահմանակից երկրների վարչության պետ, ԵՊՀ դասախոս: Հինգ մենագրությունների և բազմաթիվ հոդվածների հեղինակ է։ Ուսումնասիրությունների ոլորտները` Հայաստանի, Թուրքիայի և Ռուսաստանի պատմություն:
ա. չեթեների (հրոսակախմբերի) ստեղծում, որոնք կանոնավոր բանակի հետ համագործակցությամբ պետք է կռվեին ռուսական զորքերի դեմ,
բ. ռուսական կովկասյան բանակի թիկունքում ապստամբության կազմակերպում ու ղեկավարում,
գ. Կովկասում լրտեսական ցանցի ստեղծում,
դ. հայ բնակչության տեղահանում ու ոչնչացում:
Մելինե ԱնումյանՊատմական գիտությունների թեկնածու, Արևմտահայոց հարցերի ուսումնասիրության կենտրոն գիտահետազոտական հիմնադրամի թուրքերեն բաժնի պատասխանատու: Զբաղվում է Հայոց ցեղասպանության և արևմտահայության հիմնախնդիրների ուսումնասիրությամբ:
Հայոց ցեղասպանության դեպքում պոլիտիցիդի մեկնարկը տրվեց 1915 թ. ապրիլի 24–ին, երբ սկսվեց հայ քաղաքական, հասարակական և մշակութային գործիչների զանգվածային բնաջնջումը։ Հայ գործիչները մեծ ներդրում են ունեցել Թուրքիայի գիտության և մշակույթի մեջ։ Հայոց ցեղասպանության ընթացքում զոհված նշանավոր հայ գործիչներից շատերը նախքան մահն ափսոսանք էին հայտնում թուրքերին իրենց մատուցած ծառայությունների համար։
Կոստանդնուպոլսի (Ստամբուլի) հայերի նկատմամբ պոլիտիցիդը շարունակվում է նաև ժամանակակից Թուրքիայում։ Ինչպես «Ակօս» թերթի խմբագրապետ Հրանտ Դինքի սպանությունը 2007 թ. հունվարի 19–ին, այնպես էլ հայ լեզվաբան Սևան Նշանյանի բանտարկությունն անհրաժեշտ է դիտարկել որպես քաղաքական հաշվեհարդարի մասնավոր դեպքեր։
Հայոց ցեղասպանության ընթացքում թուրքական իշխանությունների կողմից գործի դրված պոլիտիցիդի հիմնական արդյունքը դարձավ Թուրքիայի քաղաքացի հայերի հիմնական զանգվածի ապաքաղաքականացումը։
Բանալի բառեր՝ պոլիտիցիդ, հայ մտավորականություն, Հայոց ցեղասպանություն։
Նախապատրաստելով ցեղասպանությունը: Ցեղասպանական միջավայրի ձևավորումը Օսմանյան կայսրությունում (1908-1914թթ.)
Սուրեն ՄանուկյանՊատմական գիտությունների թեկնածու, ՀՀ ԳԱԱ Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի փոխտնօրեն։ 2012-2013 թթ. Ֆուլբրայթ հետազոտական ծրագրի կրթաթոշակառու։ Ուսումնասիրությունների ոլորտները` Հայոց ցեղասպանության սոցիալ-հոգեբանական ասպեկտը և համեմատական ցեղասպանագիտություն։
Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին Օսմանյան կայսրությունում տեղի էր ունենում հայերի, որպես ներքին թշնամիների կերպարի ձևավորում, ինչը թույլ էր տալիս հրահրել մահմեդական բնակչությանը մասնակցելու հայերի բնաջնջման գործընթացին: Հին նախապաշարումներին՝ հայերը որպես «անհավատներ», «ստորադաս խավ» և «բռնության համար հնարավոր թիրախ», գումարվեցին նոր՝ հայերն իբրև «շահագործողներ», «թուրքական բնակչության համար մրցակիցներ» և «ռուսների ու եվրոպացիների դաշնակիցներ» քարոզչական պիտակավորումներ: Բացի այդ առաջ քաշվեցին սպանությունն արդարացնելու մի շարք հայեցակարգեր, որոնցում կարևոր տեղ էր զբաղեցնում «Հայրենիքի փրկության գաղափարը»: Այն իր հերթին ուղեկցվում էր կայսրության հայ բնակչության ապամարդկայնացման քաղաքականությամբ: Բոլոր այդ գործընթացների միահյուսումը նպաստավոր միջավայր ստեղծեց օսմանյան կայսրությունում հայերի ցեղասպանություն իրականացնելու համար:
Բանալի բառեր՝ Հայոց ցեղասպանություն, զանգվածային մասնակցություն,
Ցեղասպանական միջավայրի ստեղծում, սոցիալ-հոգեբանություն, քարոզչություն, թշնամու կերպարի ստեղծում։
Հակադիր ուժերի բախումները Անդրկովկասում եկան դիւրացնելու թուրքի ցեղասպանական եւս մի գործողութիւն՝ նախքան պատերազմի աւարտը
Ռուբինա Փիրումեան(Մինասեան), PhD, գիտաշխատող՝ (Research Associate) Լոս Անջելեսի Կալիֆոռնիայի /UCLA/ համալսարանում։ Վեց մենագրությունների հեղինակ է։ Հետազոտության թեմաները՝ Հայ Դատ, հայոց պատմություն, Հայոց ցեղասպանություն, հայ գրականություն և հայ կանանց վերաբերող հարցեր, Հայոց ցեղասպանության դասավանդման խնդիրներ:
Բոլշեւիկեան յեղափոխութեանը հետեւող քաոսային մթնոլորտում, կովկասեան տարաբնոյթ եւ իրարամերժ ուժեր իրենց ազդեցութեան դաշտը տարածելով առճակատման անցան՝ իւրաքանչիւրը նախկին Ցարական կայսրութեան կովկասեան նահանգների տարածքային եւ ժողովրդագրական վերաբաժանումներն ի շահ իրեն իրականացնելու: Մուսաւաթականներ, հայ բոլշեւիկներ, Բոլշեւիկ Ռուսաստանի կենտրոնական իշխանութեան քաղաքականութիւնը վարող Բաքուի Սովնարկոմ, գերմանացիների եւ անգլիացիների դերակատարութիւն, բոլշեւիկների գաղտնի համաձայնութիւններ՝ գերմանացիների եւ Երիտթուրքերի հետ, մոլեռանդ թաթարների շարունակական յարձակումներ հայերի դէմ, ահա՛ կարեւորները այն գործօնների, որոնց անյաղթահարելի համադրութիւնը եկաւ խոչընդոտելու հայ ժողովրդի գոյատեւման տենչն ու յարատեւման պայքարը եւ դիւրացրեց օսմանեան բանակի յառաջխաղացքը դէպի Բաքու՝ իրագործելու համար օսմանեան վերջին ցեղասպանական գործողութիւնը հայերի դէմ՝ նախքան Պատերազմի աւարտը:
Բանալի բառեր՝ Հայոց ցեղասպանութիւն, Բոլշեւիկեան յեղափոխութիւն, Անդրկովկաս, Առաջին աշխարհամարտ։
Ինքնապաշտպանության ֆենոմենը Հայոց ցեղասպանության տարիներին և հիշատակի օրվա վերաբանաձևման խնդիրը
Հարություն ՄարությանՊատմական գիտությունների դոկտոր, ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի առաջատար գիտաշխատող: Երեք մենագրությունների հեղինակ: Հետազոտական հետաքրքությունները՝ կոլեկտիվ և պատմական հիշողություն, ցեղասպանության հիշողություն և ազգային ինքնություն, պատկերագրություն, ժամանակակից ազգային շարժումներ և ազգային ինքնություն և այլն:
Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցը նաև մի յուրօրինակ սահմանագիծ է կամ ելակետ ներհայկական խնդիրների լուծման իմաստով։ Մասնավորապես Հայոց ցեղասպանության ամենամյա հիշատակումների ժամանակ, որպես կանոն, շեշտադրումներն արվում են «ցեղասպանության զոհերին», երբեմն էլ, որպես լրացում, հիշվում են հայ ֆիդայիները, ինքնապաշտպանական մարտերը։ Սակայն այս «լրացումը», այնուամենայնիվ, մաս չի կազմում պաշտոնական, ինստիտուցիոնալ ձևակերպման, ինչը բերում է զոհի կաղապարի, զոհի մշակույթի գոյատևմանը նպաստելուն։ Մինչդեռ հայ զինվորականներն ակտիվորեն մասնակցել են Առաջին համաշխարհային պատերազմի ռազմական գործողություններին, իսկ Հայոց ցեղասպանության տարիներին Օսմանյան կայսրությունում տեղ են գտել հայերի մի շարք ինքնապաշտպանական կռիվներ։ Առաջարկվում է վերաիմաստավորել ապրիլի 24-ի հիշողության օրվա խորհուրդը և շրջանառության մեջ դնել «Հայոց ցեղասպանության զոհերի և ինքնապաշտպանական կռիվների հերոսների հիշատակի օր» բանաձևումը։
Բանալի բառեր՝ Հայոց ցեղասպանություն, ինքնապաշտպանություն, հերոսներ, հիշատակի օր։
Հայ կամավորական շարժումն Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին՝ որպես քաղաքական ինքնիշխանության հիմք. որոշ նախնական դիտարկումներ
Թալին ՓափազյանՔաղաքագիտության դոկտոր, Փարիզի Քաղաքական հետազոտությունների ինստիտուտի (Sciences Po) դասախոս: Գիտական հետազոտսությունների ոլորտները՝ ռազմական բռնության և քաղաքական սուվերենության փոխկապակցվածության հարցերը, հատկապես Հարավային Կովկասում և Հայաստանում:
Հոդվածը նվիրված է Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին ծավալված կամավորական շարժմանը, որը հիմք է ծառայել ձևավորելու հայկական ազգային գաղափարախոսությունը: Այս ժամանակահատվածում հայ ժողովուրդը ենթարկվել է ֆիզիկական բռնության՝ իր բազմազան դրսևորումներով. ցեղասպանության հետևանքով նա ենթարկվել է ֆիզիկական բնաջնջման իր պատմական հայրենիքում։ Սկզբում ռուսական զորքերի հետ միասին, իսկ բոլշևիկյան հեղափոխությունից հետո` որպես ինքնուրույն ուժ, ակտիվ մասնակցություն է ունեցել Կովկասյան ճակատում ընթացող ռազմական գործողություններին. 1918-1920 թվականների ընթացքում իր հարևանների դեմ նա մի շարք ռազմական ընդհարումներ է ունեցել Հայաստանի Հանրապետության սահմանազատումների հետ կապված, մասնավորապես թուրքական բանակի հետ` արևմտյան ճակատում և թաթարական ուժերի հետ՝ հարավարևելյան շրջաններում, հիմնականում Ղարաբաղում։
Բանալի բառեր՝ Հայոց ցեղասպանություն, հայ կամավորներ, Կովկասյան ճակատ, Առաջին համաշխարհային պատերազմ, Հայաստանի առաջին հանրապետություն։
Հայոց ցեղասպանության ականատես վերապրողների վկայություններն Առաջին աշխարհամարտի Կովկասյան ճակատի մասին
Վերժինե ՍվազլյանԲանասիրական գիտությունների դոկտոր, ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի Բանագիտության պատմության և տեսության բաժնի առաջատար գիտաշխատող: Ավելի քան 55 տարիների ընթացքում գրառել, ձայնագրել, տեսագրել և ուսումնասիրել է արևմտահայոց բանավոր մշակույթն ու Հայոց ցեղասպանության ականատես վերապրողների վկայությունները: Հրատարակել է 24 գիրք:
Հայոց ցեղասպանության ականատես վերապրողներից 55 տարիների ընթացքում Հայաստանում և սփյուռքում իմ գրի առած, ձայնագրած, տեսագրած և ուսումնասիրած ժողովրդական 700 միավոր նյութերը ներկայացնում են Արևմտյան Հայաստանի (ինչպես նաև՝ Կիլիկիայի և Անատոլիայի) 150 տեղավայրերի հայության կյանքն ու բարքը, հասարակական, քաղաքական իրադարձությունները (գաղթն ու ջարդը) և նրանց բարոյահոգեբանական ցավագին ապրումներն ու մտորումները:
Ականատես վերապրողների հաղորդած հուշ-վկայությունները և երգ-վկայությունները վերաբերում են նաև Առաջին համաշխարհային պատերազմի Կովկասյան ճակատին, որը տեղի է ունեցել նրանց աչքի առաջ: Նրանք պատմել են թուրքական կառավարության զինահավաքի, զորահավաքի, Սարիղամիշի ճակատամարտի, արևմտահայության տխուր վիճակի, նրանց արդար ու ազնիվ ոգորումների (ընդվզումներ և ինքնապաշտպանական մարտեր), ինչպես նաև ռուսական զորքի ու կամավորների ուղեկցությամբ դեպի Արևելյան Հայաստան գաղթի մասին:
Բանալի բառեր՝ Հայոց ցեղասպանություն, Օսմանյան կայսրություն, երիտթուրքեր, ականատես վերապրողների վկայություններ, ռուս զինվորներ, Կովկասյան ճակատ, Առաջին համաշխարհային պատերազմ։
Լրագրողը Կովկասյան ռազմաճակատում. գիտելիքն ու պատումները Հայոց ցեղասպանության մասին` Աշխարհամարտի տարիներին
Ժոսելին ՔաբոPhD, Կանադայի Մոնքթոնի համալսարանի Նորագույն պատմության դասախոս: Ներկա հետազոտությունը վերաբերում է Առաջին աշխարհամարտի մշակութային և սոցիալական պատմությանը, հատուկ ուշադրության է արժանացրել Հայոց ցեղասպանության և Գերմանիայի կողմից իրականացրած կոտորածների լուսաբանմանը ֆրանկոֆոն մամուլում Առաջին Համաշխարհային պատերազմի ժամանակ:, Ռիչարդ ԳոդինPhD, Կանադայի Քվեբեքի Լավալ համալսարանի սոցիոլոգիայի և քաղաքական հաղորդակցման դասախոս: Ուսումնասիրում է մեդիայի ժամանակակից ֆենոմենը, ինչպես նաև զբաղվում է հասարակական իրադարձությունների նարրատիվ և կառուցվածքային վերլուծությամբ, մասնավորապես Կանադայի ֆրանսիական թերթերում Հայոց ցեղասպանության արձագանքով:, Սիլվա ԳասպարյանPhD, Կանադայի Մոնքթոն համալսարանի լեզվաբանության պրոֆեսոր և տեքստային վերլուծության լաբորատորիայի տնօրեն: Ուսումնասիրում է մամուլում փոքրամասնության ներկայացման, ինչպես նաև ֆրանսալեզու կանադական մամուլում Հայոց ցեղասպանության հիշողության, անվանման և որակման հարցրերը:
1916 թ. գարնանը «Le Journal» ֆրանսիական օրաթերթի թղթակից Անրի Բարբին ժամանում է Էրզրում: Նա մեկն էր այն սակավաթիվ ֆրանսիացի լրագրողներից, ով Կովկասյան ճակատում ուղեկցել է ռուսական զորքերին, ինչը նրան հնարավորություն է տվել ականատեսը դառնալու ավերածությունների ու ոճրագործությունների, որին ենթարկվել է Հայաստանի բնակչությունը նախորդ՝ 1915 թվականին: Էրզրում հասնելուց հետո՝ մի քանի ամսվա ընթացքում Բարբին կարողանում է թարգմանիչ Զապել Եսայանի օգնությամբ հավաքել Հայաստանում զանգվածային սպանությունների մասին ականատեսների վկայություններ: Նա մի քանի հոդված է գրում «Le Journal»-ի համար, որոնք հետագայում վերատպվում են Ֆրանսիայում, ինչպես նաև այլ երկրներում հրատարակվող թերթերում: 1917 թ. նա հրատարակում է «Au pays de l’épouvante. L’Arménie martyre» գիրքը, որը 1919 թ. թարգմանվում է հայերեն ու ռուսերեն:
Հոդվածում վերլուծության են ենթարկվում ականատես՝ Անրի Բարբիի վկայությունների ձևն ու բովանդակությունը՝ հասկանալու համար նրա վկայությունների դերն Առաջին աշխարհամարտի համատեքստում հայկական ջարդերի գիտակցումը կառուցելու հարցում: Մեր վերլուծությունը նպատակ ունի պատասխանելու հետևյալ հարցադրումներին. ի՞նչ կառուցվածք ունի Բարբիի վկայությունը, պատմողական ի՞նչ ձևեր է նա օգտագործել (լրագրողական հաշվետվություն, դաշտային ուսումնասիրություն, ճանապարհորդական գրականություն, ցուցմունք): Որպես սկզբնաղբյուր՝ ինչպիսի՞ ներդրում ունեն նրա՝ Կովկասյան ռազմաճակատի վերաբերյալ թողած վկայությունները: Պատասխանելու համար այս հարցերին մեր բազմակողմանի մոտեցումները (պատմության համադրում, լեզվաբանություն և մեդիա ուսումնասիրություն) պահանջում են «մոռացված» Կովկասյան ճակատում տեղի ունեցած դեպքերի և դրանց գիտելիքի փոխանցման վերաբերյալ քննադատական վերլուծություն:
Բանալի բառեր՝ Բարբի, լրագրություն, Կովկասյան ճակատ, Հայոց ցեղասպանություն, հայ փախստականներ, մուլտիդիսցիպլինար մոտեցում։
1915թ. Վանի ինքնապաշտպանությունը. առասպելներ, փաստեր և քաղաքականություն
Վալերի ԹունյանՊատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր: Աշխատությունները վերաբերում են Ռուսաստանի քաղաքականությանը Հայաստանում և Հայկական հարցին, Հայ եկեղեցու քաղաքական պատմությանը:
Հոդվածում ներկայացվում են Վանի ինքնապաշտպանության թեմայով գիտական շրջանառության մեջ դրված մի քանի պատմական միֆեր, որոնք նպատակ ունեն ժխտելու Հայոց ցեղասպանությունը. 1) Առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում մուսուլման բնակչության դեմ կիրառված հայկական «ահաբեկչությունն» ու «ցեղասպանությունը», 2) հայերի ապստամբ կերպարը, 3) Օսմանյան կայսրության հայ հպատակների ապստամբության և ռուսական բանակի հաջողությունների համաժամանակայնությունը, 4) Վանում վճռվելիք Հայկական հարցը՝ որպես Թուրքիայի վախճանի ծրագիր, 5) Վանի ապստամբությունը ստիպեց երիտթուրքերին դիմել ցեղասպանության, 6) Վանում հայերն իրականացրել են մուսուլմանների ցեղասպանություն, 7) Ռուսաստանը հայերի պաշտպանն է, 8) Աղբյուրների ոչ պատշաճ օգտագործումը սեփական մոտեցումների հիմնավորման համար, 9) Վանում հայկական պետության ստեղծում:
Ցույց են տրվում միֆեր ստեղծողների մոտեցումների անհամոզիչ բնույթը, կեղծարարության մեթոդները:
Բանալի բառեր՝ Հայոց ցեղասպանության ժխտում, Առաջին համաշխարհային պատերազմ, Վանի ինքնապաշտպանություն, պատմության խեղաթյուրում։
Ռուսական կայսրության լեհերը 1914-1918 թթ. և նրանց կարծիքները Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ
Դոմինիկա Մարիա ՄացիոսԼեհաստանի Վարշավայի Վիշինսկիյ համալսարանի ասպիրանտ: Նրա թեկնածուականի թեման է Հայոց ցեղասպանությունը լեհական պատմական աղբյուրների լույսի ներքո և նրա պատկերագրությունը 1895-1939 թթ.:
Ռուսական կայսրության տիրապետության տակ գտնվող լեհական տարածքներում բնակվող լեհերը լավատեղյակ էին Հայկական հարցին և Հայոց ցեղասպանությանը: Օսմանյան կայսրությունում հայերի վիճակի մասին բազմաթիվ հոդվածներ են տպագրվել մամուլում` սկսած 1878թ. Բեռլինի կոնգրեսից:
Լեհաստանում Հայկական հարցի վերաբերյալ հասարակական կարծիքի ձևավորման հիմնական գործոնը այնտեղ արդեն մի քանի սերունդ շարունակ բնակվող հայերն էին: Մյուս գործոնն, որն այս թեմային հնչեղություն է տվել, քաղաքական իրավիճակն էր: Կարևոր նշանակություն է ունեցել այն փաստը, որ այդ ժամանակ Լեհաստանը գոյություն չի ունեցել Եվրոպայի քաղաքական քարտեզի վրա: Հայերի բնաջնջումը տեղի էր ունենում Լեհաստանի բաժանման և երկրի անկախության համար մղվող պայքարի պայմաններում: Այսպիսով, Օսմանյան կայսրությունում տեղի ունեցող իրադարձությունների վերաբերյալ լեհերի մեկնաբանությունները հանգեցին բազմաթիվ նույնացումների, որի հետևանքով լեհերը հաճախ սկսեցին համեմատել երկու ժողովուրդների ճակատագրերը: Միևնույն ժամանակ, լեհերն ուշադրությամբ հետևում էին Ցարական Ռուսաստանի և Օսմանյան կայսրության հարաբերությունների զարգացմանը` սպասելով հնարավոր պատերազմի, որի օգնությամբ լեհերը կարող էին վերականգնել իրենց պետականությունը:
Լեհերը Հայկական հարցի վերաբերյալ տեղեկություններ էին ստանում տարբեր աղբյուրներից՝ լեհական թերթերի կովկասյան թղթակիցներից, ինչպես նաև ռուսական, հայկական և արևմտյան ամսագրերի հոդվածների արտատպումներից ու թարգմանություններից: Հայոց ցեղասպանությունը լեհական մամուլում նկարագրվում էր հետևյալ արտահայտություններով՝ «հայերի կոտորածներ», «բնակչության բնաջնջում», «զանգվածային տեղահանություններ» և «բնաջնջման մեթոդական արշավ»: Լեհերը տեղյակ են եղել հայերի բնաջնջման մեթոդներին՝ ձերբակալություններ, սեռի և տարիքի հիման վրա կատարվող ընտրովի սպանություններ, կախաղանի և գնդակահարության միջոցով իրականացվող մահապատիժներ, տեղահանություն, խեղդամահ, բռնաբարություններ, կտտանքներ, երեխաների վաճառք մուսուլման ընտանիքներին, հավատափոխություն:
Բանալի բառեր՝ Հայկական հարց, Հայոց ցեղասպանություն, լեհեր, ցարական Ռուսաստան, պարբերական մամուլ։
Որոշ դիտարկումներ լուռ ազգի մասին` հետցեղասպանական Թուրքիայում ընդհանուր առօրեականության տեսանկյունից
Սյուզան Ռոզիտա Մերյեմ ԿալայջիԻտալիայի Եվրոպական համալսարանի ասպիրանտ: Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի 2014 թ. Լեմկինի կրթաթոշակառու: Ուսումնասիրում է Հայոց ցեղասպանության ժխտողականության սկիզբը Թուրքիայի պատմության մեջ:
Թուրքիայում քաղաքացիության վերաբերյալ առօրյա պատկերացումներում ազգային ինքնությունը ինչպես միավորող, այնպես էլ պառակտող գործոն է: Այն մտնում է առօրյա կյանք համակարգված կամ անկանոն մնեմոնիկ պրակտիկաների միջոցով, պաշտոնական պատմումներում ներկայություն (օրինակ` Աթաթուրքի պաշտամունք) կամ բացակայություն (ցեղասպանության չճանաչում) ձևով: Այս մնեմոնիկ պրակտիկան բխում է լռության մշակույթից, որ տիրում է հետցեղասպանական Թուրքիայում:
Եթե թուրքերի դեպքում օսմանական անցյալի բացակայությունն անմիջապես լցվեց ծավալապաշտական թուրքականության տեսությամբ և Աթաթուրքի՝ որպես նորաթուխ հոր և նահապետի կերպարով, ապա հայերի վերապրումը վկայում է մի այլ տեսակի ինքնակերտման մասին, որտեղ բացակայում է սեփական տարածքային ինքնանույնացմանը բնիկ ներկայություն հաղորդելը կամ թուրքական կառավարության ու թուրք քաղաքացիների հետ առօրյա փոխհարաբերությունների քաղաքական օրակարգ մշակելը։
Բանալի բառեր՝ լռություն, հետցեղասպանություն, Հայոց ցեղասպանություն, Թուրքիա, առօրեականություն, ազգայնականություն(ներ), մշակութային ժառանգություն։
Որոշ նկատառումներ Հարավարևել յան, Արևել յան և Կենտրոնական Եվրոպայի երկրներում հայ փախստականների պատմության վերաբերյալ
Պիտեր Պալ ԿրանիցԲուդապեշտի (Հունգարիա) Պետեր Պազմանի անվան կաթոլիկ համալսարանի ասպիրանտ: Նրա դիսերտացիան նվիրված է Արևելյան և Արևելակենտրոնական Եվրոպայում հայ փախստականների պատմությանը երկու Համաշխարհային պատերազմների միջև ընկած ժամանակահատվածում:
Հոդվածում լուսաբանվում են Արևելյան Եվրոպայի երկրներում` Հունաստանից մինչև Չեխոսլովակիա, ապաստան գտած Հայոց ցեղասպանությունը վերապրածների պատմությունը, ինչպես նաև հայ փախստականների նկատմամբ վերոնշյալ երկրների կողմից տարվող քաղաքականությունը։ Որոշ դեպքերում իրականացվել է փախստականների տեղահանություն կամ այսպես կոչված «էվակուացում», ինչպես նաև լայն կիրառություն է ստացել «հայրենադարձության» և վերաբնակեցման քաղաքականությունը։ Մանրամասն ներկայացվում է՝ ինչպիսի մասնակցություն են ունեցել հունգարական իշխանությունները հայ փախստականների իրավական և հումանիտար աջակցությանն ուղղված Ազգերի լիգայի գործունեության մեջ, ինչպես նաև վերլուծության են ենթարկվում Հունգարիայի հայ համայնքի սոցիալ-տնտեսական բնութագրիչներն Առաջին և Երկրորդ համաշխարհային պատերազմների միջև ընկած ժամանակահատվածում։ Եզրակացվում է, որ փախստականների նկատմամբ Արևելյան Եվրոպայի քաղաքականության մեջ հումանիտար նկատառումներին տրվում էր երկրորդական նշանակություն, այն կապակցությամբ, որ էթնիկ բուլղար, հույն, հունգար և այլ ազգությունների փախստականների մեծ հոսքերի առկայությունը բացասաբար էր ազդում տնտեսության վրա։
Բանալի բառեր՝ հայ փախստականներ, հումանիտար օգնություն, հայրենադարձություն, Ազգերի լիգա, Արևելյան Եվրոպա, Հունգարիա։
Կորուսյալ հուշարձաններ. Ա. Վրույրի լուսանկարչական հավաքածուն և Հայոց ցեղասպանությունը
Խորեն ԳրիգորյանՍարդարապատի հերոսամարտի հուշահամալիր, Հայոց ազգագրության և ազատագրական պայքարի պատմության ազգային թանգարանի գիտաշխատող, ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտության և Ազգագրության ինստիտուտի հայցորդ:
Ն. Մառի կողմից XIX դարի վերին և XX դարի սկզբին միջնադարյան Անի քաղաքում կազմակերպված հնագիտական պեղումները համընկնում են Օսմանյան կայսրությունում հայկական տեղահանությունների և զանգվածային կոտորածների հետ: Պեղումների ժամանակ Արամ Վրույրի կողմից արված լուսանկարներն արժեքավոր վկայություններ են Առաջին աշխարհամարտի տարիներին հայ ժողովրդի ոչնչացման վերաբերյալ: Անիի որոշ վանքեր և հուշարձաններ, որոնք լունկարվել են Արամ Վրույրի կողմից, ներկա պահին անհետ ոչնչացված են համարվում: Այս հուշարձանները մեծամասամբ կորսված են. որոշ կառույցների ճարտարապետական տեսքը դժվարությամբ է ուրվագծվում, մեծամասնությունն էլ ավերված է: Այս նկարները կարևոր են նաև այն առումով, որ մեզ թույլ են տալիս հասկանալ, որ ցեղասպանություն են համարվում ոչ միայն մարդկային կորուստները, այլ նաև ազգի մշակութային ժառանգության ոչնչացումը:
Բանալի բառեր՝ լուսանկարներ, թանգարան, Վրույր, եկեղեցի, հավաքական հիշողություն:
ԱՄՆ-ի հայերի մասնակցությունը կովկասյան կամավորական շարժմանը և նպաստը Կովկասյան ճակատին
Քնարիկ ԱվագյանՊատմական գիտությունների թեկնածու, ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող: Զբաղվում է Հայկական Սփյուռքի, մասնավորապես ամերիկահայ էթնիկ և համայնքային ուսումնասիրություններով:
Հայ ժողովրդի համար ճակատագրական դարձած Առաջին աշխարհամարտի տարիներին ամերիկահայությունը, համախմբելով իր ներգաղութային ողջ մտավոր, նյութական, հասարակական, կուսակցական և այլ կարողությունները, քաղաքական, դիվանագիտական, ռազմական, մարդկային և հնարավոր բոլոր այլ միջոցներով սատարել է հայրենի երկրի ու ժողովրդի պաշտպանությանը: Նրանք գործուն մասնակցություն են ունեցել Եվրոպայում և ԱՄՆ-ում Հայկական հարցին ի նպաստ ջանքերին:
Ամերիկահայ բոլոր ազգային կուսակցությունները (Հայ հեղափոխական դաշնակցություն – ՀՅԴ, Սոցիալ-դեմոկրատ հնչակյան կուսակցություն – ՍԴՀԿ, Հայ սահմանադիր ռամկավար կուսակցություն – ՀՍՌԿ), ինչպես նաև անկուսակցա- կանները ստվար խմբերով մասնակցել են կովկասյան կամավորական շարժմանը՝ իրենց նպաստը բերելով ռուսական բանակի հաղթանակին:
ԱՄՆ-ից և եվրոպական երկրներից Կովկասում կամավորական շարժմանը մասնակցել է շուրջ 3.000 հայ:
Բանալի բառեր՝ ԱՄՆ-ի հայեր, կովկասյան կամավորական շարժում, կովկասյան ճակատ, Առաջին համաշխարհային պատերազմ, Հայ հեղափոխական դաշնակցություն, Սոցիալ-դեմոկրատ հնչակյան կուսակցություն, Հայ սահմանադիր ռամկավար կուսակցություն:
Համառուսաստանյան քաղաքների միության օժանդակությունը հայ գաղթականներին և որբերին Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին
Գոհար ԽանումյանՀՀ ԳԱԱ Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի ֆոնդերի պատասխանատու: Ուսումնասիրության թեման է «Որբահավաք աշխատանքներն Օսմանյան կայսրությունում Հայոց ցեղասպանության տարիներին»:
Հայոց ցեղասպանության տարիներին Համառուսաստանյան քաղաքների միությունը՝ ռուսական հասարակական կազմակերպությունը, մեծ աջակցություն ցուցաբերեց հայ գաղթականներին ոչ միայն Ռուսական կայսրության սահմաններում, այլև Արևմտյան Հայաստանի՝ ռուսական զորքերի կողմից գրավված տարածքներում, որտեղ բացվեցին սննդատու կայաններ, որբանոցներ, հիվանդանոցներ: Միության Կովկասյան կոմիտեի անդամները, որոնց շարքերում մեծ թվով հայեր կային, 1916-17 թթ. հավաքագրեցին հարյուրավոր անօթևան որբեր՝ Վանում (Ս. Գորոդեցկի), Երզնկայում (Ս. Թեհլիրյան, Ա. Պողոսյան), Բիթլիսում (Տ. Զորյան), Տրապիզոնում (Հ. Օհանջանյան):
Բանալի բառեր՝ Հայոց ցեղասպանություն, Համառուսաստանյան քաղաքների միություն, գաղթականներ, որբեր, որբանոցներ, Արևմտյան Հայաստան, Առաջին համաշխարհային պատերազմ։
Հայոց ցեղասպանությունը վերապրածների և փախստականների համար օգնության կազմակերպումը Երզնկայում (1916 թ. հուլիս - 1917 թ. վերջ)
Ռոբերտ ԹաթոյանՊատմական գիտությունների թեկնածու, ՀՀ ԳԱԱ Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի Հայոց ցեղասպանության զոհերի փաստագրման և տվյալների հավաքագրման բաժնի վարիչ։ Զբաղվում է արևմտահայության ժողովրդագրական հարցերի ուսումնասիրությամբ։
Հոդվածի շրջանակներում փորձ է արվել արխիվային փաստաթղթերի, դեպքերին ժամանակակից մամուլի հրապարակումների և գործիչների հուշերի հիման վրա ներկայացնելու Մեծ եղեռնը վերապրած հայերի համար օգնության կազմակերպման աշխատանքները Երզնկայում և գավառում 1916 թ. հուլիսից 1917 թ. վերջն ընկած ժամանակահատվածում, երբ տվյալ տարածքը գտնվում էր ռուսական բանակի, իսկ այնուհետև՝ հայկական ուժերի վերահսկողության տակ:
Նպաստամատույց կազմակերպություններն ու մարմինները Երզնկայում գործունեություն են ծավալել երեք հիմնական ուղղություններով.
1. հայահավաքի կազմակերպում՝ թուրքական հարեմներում ու քրդերի մոտ պահվող՝ ցեղասպանությունը վերապրած հայ կանանց ու որբերի որոնում և ազատագրում,
2. վերապրածների խնամքի կազմակերպում՝ նրանց սննդով և բուժօգնությամբ ապահովում,
3. հայ գաղթականների՝ դեպի իրենց նախկին բնակության վայրեր վերադարձին և նրանց կենցաղի ու տնտեսությունների վերականգնմանն աջակցում:
Հայկական կառույցների և մասնավորապես Մոսկվայի հայկական կոմիտեի ու Սեբաստացի Մուրադի խմբի գործունեության շնորհիվ գերությունից փրկվեցին և ապահով վայրեր տեղափոխվեցին Մեծ եղեռնը վերապրած հազարավոր հայեր՝ գլխավորապես Դերսիմի լեռներում ապաստանած հայ փախստականներ և թուրքերի տներում պահվող կանայք ու երեխաներ:
Բանալի բառեր՝ Մեծ եղեռն, Երզնկա, փախստականներ, հումանիտար կազմակերպություններ։
Ռուսական բանակից դեպի ԱՄՆ և հակառակը գործող օգնության ցանցը. լուսանկարահանումը և Հայոց ցեղասպանության դատապարտումը Կովկասյան ռազմաճակատում Առաջին աշխարհամարտի տարիներին
Բենեդետա ԳվերցոնիPhD, անկախ հետազոտող: Հետազոտական հետաքրքություններն են՝ պատերազմի մշակութաբանությունը և մեդիայի ու պատմական իրադարձությունների միջև փոխհարաբերությունները, հատուկ ուշադրություն է հատկացնում XX դարի պատերազմներում քաղաքացիական անձանց նկատմամբ բռնությունների պատկերագրությանը՝ իբրև քաղաքական հաղորդակցության գործիք:
Վանի հայերի տարհանումը լայնորեն ներկայացվել է ամերիկյան մամուլում նկարների, ինչպես նաև պատկերազարդ հրապարակումների միջոցով: Նույն տարիներին՝ 1916-1918 թթ., Կովկասում հրատարակվել են լուսանկարչական ալբոմներ՝ Օսմանյան կայսրության հայ բնակչության նկատմամբ կիրառվող վայրագությունների պատկերներով: 1916 թ. Օսմանյան կայսրության արևելյան շրջաններից ցարական բանակի նահանջի ընթացքում ամերիկյան միսիոներները, ովքեր հետևում էին հայ գաղթականներին, կապեր են հաստատում Հայկական և սիրիական օգնության ամերիկյան կոմիտեի հետ: Սա հիմք է տալիս եզրակացնելու, որ ԱՄՆ հասած և Պետքարտուղարությունում հայտնված որոշ նկարներ ուղարկվել են հայրենիք վերադարձած ամերիկյան միսիոներների միջոցով:
Բանալի բառեր՝ Հայոց ցեղասպանություն, լուսանկարներ, միսիոներներ, Հայկական և սիրիական օգնության ամերիկյան կոմիտե։
Ռաֆայել Լեմկինի «Հայկական կոտորածների մասին համառոտ ձեռագիրը»
Նարեկ ՊողոսյանՀՀ ԳԱԱ Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի ասպիրանտ: Գիտական հետազոտության թեման է Հայոց ցեղասպանության հիմնախնդրի ուսումնասիրությունը Ռաֆայել Լեմկինի գիտական ժառանգության մեջ:
Հոդվածում քննության է առնվում Ռաֆայել Լեմկինի «Հայկական կոտորած- ների վերաբերյալ համառոտ ձեռագիրը»: Հետազոտության մեջ ներկայացվում է, որ, օգտագործելով Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ մի շարք աղբյուրներ, դրանց հիման վրա Ռաֆայել Լեմկինը մի շարք փաստեր և վկայություններ է բերել Օսմանյան կայսրությունում հայերի նկատմամբ իրականացվող բռնի կրոնափոխության և մյուս ցեղասպանական գործողությունների վերաբերյալ, ապա վերլուծություններ կատարել՝ ըստ արժանվույն գնահատելով հայերի դիմադրական պայքարը:
Բանալի բառեր՝ Ռաֆայել Լեմկին, ձեռագիր, հայկական կոտորածներ, ցեղասպանություն, կրոնափոխություն, հայոց եկեղեցի, դիմադրական պայքար, ականատեսների վկայություններ:
Հայաստան, Երևան, 0028, Ծիծեռնակաբերդի հուշահամալիր 8/8
© 2020-2021 "Armenian Genocide Museum-Institute" Foundation, All rights reserved Powered by ASNET-AM