hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy ru en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy de
Մի խումբ հոգևորականների հետ դեռ անցյալ տարվա մարտ ամսից Դադիվանքում իր հոգևոր ծառայությունն իրականացնող Ներսես աբեղա Հարությունյանի հետ մեր այս զրույցը տեղի ունեցավ Սուրբ Ծննդյան նախօրեին՝ հունվարի 5-ին: Պատերազմից հետո թշնամու վերահսկողության տակ անցած Քարվաճառի հայկական հոյակերտ Դադիվանքում ապրող ու արարող մեր հոգևորականների նվիրական այս ծառայության, Սուրբ Ծննդյան խորհրդի և այլ կարևոր թեմաների շուրջ էր մեր զրույցը Դադիվանքի հոգևոր պաշտպանությունն ստանձնած Հայր Սուրբի հետ:
— Դադիվանք գնալն ու գալը այլևս հեշտ չէ, այնպես որ՝ հոգևորականների մշտական կազմ կա այստեղ,- պատմում է Հայր Ներսեսը:- Այստեղ ենք կուսակրոններով ու սարկավագներով, որոնք դեռ չեն ամուսնացել:
– Ինչ-որ հատուկ խորհո՞ւրդ կա դրա մեջ:
– Խորհուրդն այն է, որ կուսակրոնի համար իր ընտանիքը վանքն է: Դե, իսկ մեր երիտասարդ սարկավագներն իրենց հոգևոր փորձառությունն ու սխրանքն են ապրում այստեղ ու միաժամանակ ապացուցում են, որ ցանկացած գործում և ցանկացած տարիքում հնարավոր է օգտակար լինել մեծ գաղափարին:
— Ի՞նչ զգացողություն է այժմ այդտեղ լինելը, Հա՛յր Սուրբ…
— Հենց այս պահին պատուհանից նայում եմ մինչև պատերազմը հայկական եղած գյուղին, որն այժմ ադրբեջանական կողմի վերահսկողության տակ է: Քաղաքացիական անձինք չկան այնտեղ. միայն զինվորականներ են… Կարծում եմ, որ Դադիվանքի մասին խոսելիս մի քիչ պետք է դուրս գանք զգայական ընկալումների մակարդակից, քանի որ այդ մակարդակում ծառայության նման պայմանները, մեղմ ասած, հեշտ չեն: Կղզիացած կենսակերպով, չորս կողմից սեղմված, շատ փոքր տարածություն, որն անգամ քայլելու համար հարմար չէ:
Դադիվանքն ավելի ճիշտ գաղափարական, խորը իմաստային արժեք ունի մեզ համար: Այն Արցախի մանրակերտն է այն իմաստով, որ եթե համբերություն ունենանք, եթե գիտակցենք դրա արժեքը, չլքենք ու ապրենք, դրանով է նա դառնում մերը, ինչպես երկիրն է մերը, քանի դեռ մենք այնտեղ ապրում ենք, չենք լքում այն: Քանի դեռ Դադիվանքի հոգևորականներն այստեղ են ապրում, այստեղ են աղոթում, այն մերն է: Դադիվանքն ինձ համար մեծ ու կարևոր գաղափար է այն իմաստով, որ այն նաև մանրակերտը, խորհրդանիշն է մեր այսօրվա իրականության:
— Դադիվանքում լինելը միշտ էլ հատուկ փորձառություն է. այն իր յուրահատուկ կենսադաշտով միշտ սնում է իր այցելուներին: Ի՞նչ զգացողություն կա այժմ Դադիվանքում, ձեզ հետ խոսո՞ւմ է վանքը, ի՞նչ է ասում:
-Հա՛յր Սուրբ, ինչպիսի՞ն են ձեր և խաղաղապահների հարաբերությունները:
— Կարծում եմ, խաղաղապահների մեջ օրենքներ կան, որ որոշակի սահմանափակումներ են ենթադրում հարաբերությունների մեջ, բայց ինչ օրենքներ ու կանոններ էլ լինեն, մենք իրար հետ ենք ապրում, իրար կողքի: Բացի պաշտոնականից, նաև ընկերական, մտերիմ հարաբերություններ են ձևավորվում, փոխադարձ հարգանք կա: Հիմնականում քրիստոնյաներ են: Կան նաև ոչ քրիստոնյաներ, բայց դա բնավ չի խոչընդոտում լավ հարաբերություններին: Նրանց մեջ էլ կան մարդիկ, որոնք հեռու են եղել հավատքից: Բայց ժամանակի ընթացքում, ապրելով այս իրականության մեջ, հետաքրքրվում են այս ամենով: Խաղաղապահներից շատերն են գալիս եկեղեցում աղոթելու:
… Մենք այստեղ կատու էլ ունենք. մի հոյակապ «անձնավորություն է». ես նրան ձագուկ եմ ասում,- քնքշանքի ու ուրախության հնչյուններ են խառնվում Հայր Ներսեսի ձայնին:- Երբ Ձեզ հետ խոսում էի, նա պատուհանից նայում էր ներս: Դրսից ինձ տեսավ, բերկրանք ապրեց, հետո դարձավ, մյուս կողմից եկավ, սկսեց մլավել, բացեցինք դուռը, հիմա կաթ է ուտում:
— Ո՞նց եք գտել նրան, թե՞ նա է ձեզ գտել:
— Տեղաբնակ է: Ճիշտն ասած՝ ես թուլություն ունեմ կատուների հանդեպ: Երբ այստեղ եկանք, նրա մայրը պատրաստվում էր ձագուկներ ունենալ: Այնքան էլ մարդամոտ էր, հավանաբար տեղի բնակիչներից մեկի կատուն էր եղել: Խաղաղապահներին ու մեզ շատ արագ սովորեց: Խաղաղապահները մորը «որդեգրեցին», իսկ ծնված երեք սիրունիկ ձագուկներից մեկն էլ մեզ հետ ընկերացավ:
… Այսօր շատ են մեր կյանքում տխրեցնող, հիասթափեցնող երևույթները: Փաստ է, որ Դադիվանքն այսօր գերության մեջ է: Բայց հենց այս ժամանակաշրջանը, այս իրողությունը մեծ խորհուրդ ունի, Աստծուց ուղարկված մեծ ասելիք: Հիմա պետք է փորձենք հասկանալ դրա իմաստը, փորձենք ըստ այդմ ինքներս մեզ փոխել կյանքի ու առհասարակ ամեն ինչի հանդեպ: Բացի այն, որ պահում ենք ազգային նշանակություն ունեցող մի սուրբ մասունք, այստեղ իսկական վանական կյանք բացվեց Հայ Առաքելական եկեղեցու հոգևորականի համար: Դադիվանքը նաև մեր քրիստոնեական արժեհամակարգի՝ իսկական վանական կյանքով ապրելու մի գործոն դարձավ: Սա ճգնավորի կյանք է, որ աշխարհից հեռանում է, և …վե՛րջ. աշխարհն արդեն արգելված թեմա է իր համար: Հատկապես կուսակրոնի համար այսպես ապրելը, սա տեսնելը անփոխարինելի փորձառություն է:
— Ձեր կյանքում այդտեղ ինչ-որ հրաշքներ լինո՞ւմ են:
— Ես շատ զգուշավոր եմ այդ թեմայով խոսելիս, քանի որ հրաշապատումը՝ որպես այդպիսին, շատ երկիմաստ կարող է լինել: Իրական հրաշքը մեր մեջ է: Իսկ եթե խոսենք հրաշքի մասին, մի՞թե Աստծո հրաշք չէ, որ պատերազմի սկզբից մինչև մեր այս օրը հայկական այս սուրբ մասունքը շարունակում է հայերեն աղոթել, այն ամբողջ ուժը, ինչո՞ւ չէ, նաև սխրանքը, որ կատարեց մեր Վեհափառը այս վանքը գոնե պահելու համար: Ինձ համար սրանք ավելի խորհրդանշական, կարևոր ու բովանդակալից երևույթներ են, որ արժանի են հրաշք կոչվելու, քան, եթե ասենք, այստեղ տեսիլք տեսնեինք կամ, ասենք, ես հիվանդանայի, մեր սարկավագներն աղոթեին, ու ես լավանայի:
— Հա՛յր Սուրբ, վերջերս ԱՄՆ-ում Ադրբեջանի հյուպատոս Նասիմի Աղաևը Սուրբ Ծննդյան տոներին ընդառաջ թվիթերյան իր էջում հետևյալ գրառումն էր արել: Ուզում եմ կարդալ Ձեզ համար. «Այս Սուրբ Ծննդյան օրը եկեք նայենք հին ադրբեջանական քրիստոնեական ժառանգության այս գեղեցիկ պատկերներին: Քրիստոնեությունը Ադրբեջան է մտել 1-ին դարում՝ պետական կրոն դառնալով 313 թ.: Այսօր հարյուր հազարավոր քրիստոնյաներ Ադրբեջանում ապրում են խաղաղ և ազատորեն հավատում են իրենց կրոնին»: Եվ, որպես իր ծիծաղաշարժ խոսքերի ապացույց, իր էջում տեղադրել էր 9-րդ դարի հայկական Դադիվանքի վանական համալիրի, 10-13-րդ դդ. հայկական Գանձասարի վանական համալիրի, 4-րդ դարի Ծիծեռնավանքի և 12-րդ դարի Սուրբ Եղիշեի եկեղեցիների պատկերները:
— Սրանից ավելի մեծ հրա՞շք, — ասում է Հայր Ներսեսը ծիծաղի միջից:— Նայեք՝ ստիպված ինչերի՜ են դիմում՝ իրենց բնիկ լինելը հաստատելու համար:
… Կապրենք, կտեսնենք: Ես շատ զգույշ եմ Հույսի հետ կապված հարցերի մասին խոսելիս: «Հույս» հասկացությունն ընդհանրապես ինձ միշտ գաղափարապես մի քիչ պայթող ական է հիշեցրել: Այս ամենում ես լավն եմ տեսնում՝ Հույսը, Հավատը և Սերը միասին՝ Աստվածաշնչյան իր բովանդակության մեջ: Այս պատերազմում, այս ճակատամարտերում ես չեմ կարծում, թե մենք պետք է հաղթողի կամ պարտվողի կարգավիճակ ընդունենք: Չէ՛: Գոյություն ունի ապրելու արվեստը: Կունենա՞նք այդ արվեստը, կկատարվի՞ Աստծուն ճիշտ զգալու և Աստվածապաշտությունը մեր ճշմարտությամբ արտահայտելու հրաշքը, ուրեմն՝ հաղթանակներն էլ, նվաճումներն էլ մերը կլինեն: Ամենակարևոր հաղթանակը Հայրենիքն իսկապես սիրելու սխրանքն է: Այս պահին՝ հատկապես պատերազմից հետո, ծանր է այս գյուղում, ծանր է մեր երկրում, բայց, եթե մեր ազգը կարողանա իր գոյաբանական իմաստը գտնել, տեսնել իր երջանկությունը, որը ոչ այնքան նյութական է, որքան գաղափարական և հոգևոր, այդ ժամանակ, պատկերացնում ե՞ք, ինչպիսի Հայրենիք կարող ենք ստեղծել:
— Այսօր Ձեր նշած վերափոխումը շատ մարդկանց մեջ է խմորվում: Դա դրսևորվում է շատ կարևոր նախաձեռնությունների, գործերի մեջ: Հուսանք, որ այն, ինչ եղավ, իրոք դաս կլինի: Եվ այն խորհուրդը, որ կա այս իրավիճակի մեջ, որի մասին խոսեցիք, կդառնա գործ ու կենսակերպ:
– Այո՛, այս «քավարանով» անցնելու ամբողջ իմաստը հենց սա է: Ի՞նչ է Աստված մեզնից ուզում, և ի՞նչ ունենք մենք Աստծուն ապացուցելու:
— Մի փոքր խոսք-ուղերձ հղեք, Հա՛յր Սուրբ, մեր ժողովրդին, մեր ազգին Սուրբ Ծննդյան կապակցությամբ: Վաղը Սուրբ Ծնունդ է, եւ այսօր երեկոյան Հայոց եկեղեցիներում կսկսեն ղողանջել Քրիստոսի Ծննդյան Ավետիսն ազդարարող զանգերը:
– Որպես ուղերձ, որպես հաղորդագրություն Դադիվանքից… Երբ ինձ հարցնում են՝ ինչպիսի՞ն է Դադիվանքը հիմա, այս պահին, ես պատասխանում եմ՝ Դադիվանքն այսօր գիտական ու ստեղծագործական դրախտ է հոգևորականի համար, որ կարող է գալ ու իսկապես ապրել այդ բերկրանքը, ունենալ ստեղծագործելու կամ գիտական աշխատանք գրելու գերագույն հաճույքը: Ես համոզված եմ, որ մեր Հայրենիքի նկատմամբ էլ պատրաստված է ու սպասվում է այս վերաբերմունքը սեփական երկրի ու նրա առաքելության հանդեպ: Մեր Հայրենիքը մի օր պիտի դառնա գիտական ու ստեղծագործական դրախտ: Մենք ունենք այդ ներուժը:
— Ձեր աղոթքներն այդտեղ հիմա դրա՞ մասին են, Հա՛յր Սուրբ:
— Իմ վերջին բանաստեղծություններից մեկը, որով վերջանում է «Դադիվանուց ժամագիրք» շարքը, ասում է. «Եվ մեր աղոթքները պարզապես մեր երազներն են Աստծո մասին…»: Վանականներն առհասարակ ինչ-որ բան չեն ուզում Աստծուց, ցանկությունների գիրք չեն ներկայացնում: Կարծում եմ՝ բոլոր ժամանակներում էլ մեր վանականն իր աղոթքներով ընդամենը երազում է Աստծո մասին: Մենք էլ ենք երազում Աստծո մասին, առավելապես Աստծո ներկայության մասին մեր շուրջ, մեր երկրում, և, ամենակարևորը՝ մեր մեջ, մեր անձի ներսում: Սուրբ Ծննդյան հրաշքի խորհուրդը, կարծում եմ, հենց սա է. մենք պետք է ձգտենք, որ Աստված վերածնվի մեր մեջ: Աստված մի անգամ ծնվեց մեր աշխարհում, հիմա հերթը մերն է. մենք պետք է վերածնվենք Աստծո մեջ:
+374 (47)95-44-85 +374 (97)75-12-76
ԱՀ, ք. Ստեփանակերտ, Վազգեն Սարգսյան 12
© 2021 - 2022 artsakhdiocese.am ® Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են
® Այս կայքի բոլոր նյութերը ենթակա են հեղինակային իրավունքի (ներառյալ դիզայնի). Արգելվում է պատճենել, տարածել (ներառյալ` այլ կայքեր և ինտերնետ ռեսուրսներ պատճենելով) կամ տեղեկատվության և օբյեկտների ցանկացած այլ օգտագործմամբ՝ առանց հեղինակային իրավունքի իրավատիրոջ նախնական համաձայնության:
Ասկերանի շրջանը զբաղեցնում է Արցախի Հանրապետության կենտրոնական հատվածը։
Տարածքը 1196,3 կմ2 է, որի մի մասը (Կարկառի աջափնյա հատվածը) մտնում էր Արցախի Վարանդա գավառի, իսկ մյուս մասը (Կարկառի ձախափնյա հատվածը)` Խաչենի գավառի մեջ: Այս առումով այն Արցախ աշխարհի պատմության, մշակույթի ու տնտեսական կյանքի զարգացման մեջ առանձնահատուկ տեղ ունի:
Հյուսիս-արևմուտքում Ասկերանը սահմանակցում է Ադրբեջանին։ Շրջանի ռելիեֆը շատ տարբեր է․ հարավ-արևմուտքում այն ավելի լեռնային է, իսկ հյուսիս-արևմուտքում՝ հարթավայրային։ Շրջանով հոսում են Կարկառ, Պատարա և Կոլաթակ գետերը:
Այստեղ են գտնվում մ․թ․ա 7-րդ դարից սկսած տարբեր ժամանակահատվածների ճարտարապետական բազմաթիվ հուշարձանները։ Դրանցից առանձնահատուկ հետաքրքրություն են ներկայացնում հատկապես Ավետարանոց գյուղի` Վարանդայի մելիքության` Բերդավանի հուշարձանները, Ասկերանի Մայրաբերդը և շատ ուրիշ բնական ու ճարտարապետական հուշարձաններ:
Հադրութի շրջանը զբաղեցնում է Արցախի Հանրապետության հարավարևելյան հատվածը:
Հադրութ քաղաքը գտնվում է մայրաքաղաք Ստեփանակերտից 75 կմ հեռավորության վրա: 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին Հադրութն իր կարևորությամբ երկրորդն էր Շուշիից հետո:
Հադրութի շրջանը, որը Հայոց պատմության մեջ հայտնի է նաև Դիզակ անունով համարվում է բացօթյա թանգարան: Շրջանը հայտնի է մի շարք վանական համալիրներով և եկեղեցիներով, հին բնակավայրերով և ամրոցներով:
Հյուսիսում Հադրութը սահմանակցում է Մարտունի, Ասկերան և Շուշի շրջաններին, իսկ արևմուտքում՝ Քաշաթաղին: Հադրութի շրջանի ընդհանուր մակերեսը կազմում է 1800 քառ. կմ-ից քիչ ավելի: Հարավային սահմանն անցնում է Արաքս գետով։
Շրջանի տարածքով հոսում է Իշխանագետը, որը թափվում է Արաքս գետը։ Արաքսով է անցնում նաև ԱՀ պետական սահմանը Իրանի Իսլամական Հանրապետության հետ։ Հադրութի շրջանի արևելյան սահմանը հանդիսանում է Ադրբեջանի հետ պետական սահման։
Շրջանի հարավային և հարավարևելյան հատվածները համեմատաբար հարթավայրային են: Սաղարթախիտ անտառներով և ալպիական մարգագետիններով պատված լեռնային գոտիներն ընկած են հյուսիսում և հյուսիս-արևմուտքում:
Հայտնի դերասան Վ. Փափազյանը Հադրութ կատարած այցի ժամանակ ասաց հետևյալ արտահայտությունը, որը դարձավ հայտնի թևավոր խոսք. «Եթե Ղարաբաղը ոսկե մատանի է, ապա Հադրութը նրա ադամանդե ակն է»:
Մարտակերտի շրջանը գտնվում է Արցախի հյուսիսում ՝ զբաղեցնելով Խաչեն և Կոլաթակ գետավազաններից հյուսիս ընկած տարածքը: Հյուսիսում այն սահմանակցում է Շահումյանի շրջանին, արևմուտքում՝ Քարվաճառի շրջանին, հարավում՝ Ասկերանի և Քաշաթաղի շրջաններին, իսկ արևելքում՝ Ադրբեջանին։
Շրջանի ընդհանուր տարածքը կազմում է 1795 քառ․ կիլոմետր։
Շրջկենտրոն Մարտակերտից դեպի հյուսիս՝ Թարթառ գետի վրա են գտնվում Սարսանգի ջրամբարը և հիդրոէլեկտրակայանը, որոնք ռազմավարական նշանակություն ունեն հանրապետության համար։
Մարտակերտը հայտնի է իր պատմական և ճարտարապետական հուշակոթողներով, ինչպիսիք են Գանձասարը (XIII-րդ դար), Երեք մանկունքը, Հակոբավանքը, Եղիշե Առաքյալ վանքը, Մելիք-Բեգլարյանների ապարանքը, Ջրաբերդը, Կաչաղակաբերդը, Խոխանաբերդ ամրոցները և այլն։
Բացի նրանից, որ Մարտակերտն առաջին տեղն է գրավում Արցախի շրջանների շարքում իր հնագույն հուշարձանների քանակով, Արցախի անտառների ամենամեծ մասը ևս բաժին է ընկնում Մարտակերտին: Այն Արցախի ամենագեղատեսիլ շրջաններից մեկն է:
Մարտունու շրջանը զբաղեցնում է Արցախի Հանրապետության հարավարևելյան հատվածը։ Հյուսիս-արևմուտքում շրջանը սահմանակցում է Ասկերանի շրջանի, հարավում՝ Հադրութի հետ։ Մարտունու արևելյան և հյուսիսարևելյան հատվածներով անցնում է Ադրբեջանի հետ պետական սահմանը: Արցախի մյուս շրջանների համեմատ՝ Մարտունու շրջանն ավելի հարթավայրային է, նրա տարածքով է հոսում Վարանդա գետը՝ Ամարաս վտակով:
Շրջանի ընդհանուր տարածքը կազմում է 951 քառ․ կիլոմետր: Շրջկենտրոնը համանուն Մարտունի քաղաքն է, որը գտնվում է Ստեփանակերտից 45 կմ հեռավորության վրա։ Հնագույն ժամանակներում այստեղ տեղակայված է եղել պատմական Մյուս Աբանդ գավառը, իսկ հետո նաև Վարանդա նահանգի մի մասը։
Մարտունու շրջանում պահպանվել են բազմաթիվ պատմական հուշարձաններ, որոնցից առավել հետաքրքրական են Ամարաս (IV-XVII-րդ դդ․) և Բռի Եղցի վանքերը, ինչպես նաև Կուսաբերդ-Աղջկաբերդ ամրոցը։ Մարտունու շրջանը հայտնի է նաև նրանով, որ Սխտորաշեն գյուղում է գտնվում աշխարհում ամենամեծ և ամենատարեց սոսիներից մեկը (լատ․ Plátanus)։ Ծառն ավելի քան 2000 տարեկան է, ծառի բարձրությունը 54 մետր է, իսկ բնի շրջագիծը՝ 31,5 մետր։
Մարտունու շրջանը հայտնի է իր խաղողի տեսակներով, ինչպես նաև նռան և խաղողի այգիներով։ Եղանակն այնքան տաք է, որ այստեղ նույնիսկ արմավենի է աճում։ Մարտունին Արցախի ամենատաք ու ջերմ շրջաններից մեկն է:
Շահումյանի շրջանը Արցախի Հանրապետության վարչատարածքային միավորն է կազմում, որն ընդգրկում է երկրի հյուսիսային և հյուսիսարևմտյան մասը։ Շրջանի վարչական կենտրոնը Քարվաճառ քաղաքն է։
Շահումյանի շրջանն ունի բազմադարյա պատմություն և հարուստ է պատմամշակութային բազմաթիվ և բազմատեսակ հուշարձաններով։ Այն բնակեցված է եղել դեռևս վաղնջական ժամանակներից, ինչի մասին են վկայում տարածքում հայտնաբերված հնագույն հուշարձանները։
Շրջանի Գյուլիստան գյուղի մոտ է գտնվում Ս. Ամենափրկիչ (Նապատ) վանքը, գյուղից 3 կմ հեռու՝ Գյուլիստանի կիսավեր բերդը (XVIII դ.), որը եղե է Գյուլիստանի մելիքների նստավայրը, պահպանվել էին դղյակների, բնակելի շենքերի և եկեղեցու ավերակներ։
Շահումյան քաղաքում էր գտնվում Ս. Աստվածածին եկեղեցին (XVII դ.), քաղաքից հարավ՝ Երեք մանկունք կիսավեր վանքը (XVII դ.), Բուզլուխում՝ եկեղեցի (XVIII դ.), մոտակայքում՝ Ս. Մինաս ուխտատեղին, Հայ Պարիսում՝ ավերակ եկեղեցի և Նահատակ մատուռը, Վերինշենում՝ եկեղեցի (XVIII դ.) և այլն:
Շրջանի հյուսիս-արևելյան մասը 1992 թվականից գտնվում է Ադրբեջանի զինված ուժերի վերահսկողության ներքո: Տեղի հայ բնակչությունը (շուրջ 20.000) տարհանվել է: Իսկ հարավ-արևմտյան (քարվաճառյան) հատվածը՝ ստորագրված եռակողմ համաձայնագրով, Ադրբեջանի զինված ուժերին է հանձնվել 2020 թվականի նոյեմբերի 25-ին:
Զբաղեցնում է ԱՀ հարավարևմտյան փոքր հատվածը` Արցախի լեռնաշղթայի կենտրոնական մասը: ԱՀ-ի ամենափոքր շրջանն է, տարածքը կազմում է 381,3 քառ. կմ:
Շրջանի մակերևույթն ամբողջովին լեռնային է, որը գերազանցապես ծածկված է անտառներով ու թփուտներով: Նրա հարավային` Հադրութի շրջանին սահմանակից հատվածում է գտնվում Մեծ Քիրս լեռը (2724 մ): Շրջանի տարածքով է անցնում Կարկառ գետն իր վերին հոսանքով, որն այստեղ ունի բազմաթիվ արագահոս վտակներ:
Այս փոքր տարածք ունեցող շրջանում կա 152 հայկական պատմաճարտարապետական հուշարձան: Դրանց զգալի մասը գտնվում է Շուշի քաղաքում, որը հաճախ անվանում են Արցախի մշակութային մայրաքաղաք, երբեմն նույնիսկ՝ «Կովկասի Փարիզ»: Շուշին,իրավամբ,Արցախի Հանրապետության ամենագեղեցիկ անկյուններից մեկն է: Շուշիի բարձրավանդակը մեր նախնիների կողմից բնակեցվել է դեռևս հնագույն ժամանակներից: Հնագիտական պեղումների արդյունքում հայտնաբերվել են հելլենիստական և վաղ միջնադարյան ժամանակաշրջանի մշակութային գտածոներ: Մ.թ.ա. առաջին հազարամյակի վերջում բարձրավանդակում արդեն պաշտպանական կառույցներ են կանգնեցվել:
20-րդ դարի սկզբին Շուշին իր հարմարություններով չէր զիջում եվրոպական քաղաքներին՝ հոսող ջուր, լավ սարքավորված փողոցներ և մայթեր: Այս շրջանի մշակութային մակարդակը շատ բարձր էր: Շուկաներում ներկայացված արցախյան հայտնի մետաքսները, գորգերը և զարդերը ապշեցնում էին ճամփորդներին իրենց ճոխությամբ և վառ գույներով:
Ստեփանակերտը Արցախի Հանրապետության մայրաքաղաքն է: Այն հանրապետության արդյունաբերական, մշակութային և կրթական կենտրոնն է: Քաղաքը գտնվում է Ղարաբաղի լեռնաշղթայի արևելյան լանջին, Կարկառ գետի ափին, հիմնական մայրուղու վրա: Ստեփանակերտի ընդհանուր տարածքը կազմում է 25,6 քառ. կիլոմետր, կլիման կիսաչոր մերձարևադարձային է: Ամառները համեմատաբար շոգ են, իսկ ձմեռները` մեղմ և չոր, բայց երբեմն սաստիկ ցրտեր են լինում:
1924թ. քաղաքին տրվել է Ստեփանակերտ անունը՝ ի պատիվ Ստեփան Շահումյանի: Ստեփանակերտ քաղաքի առաջին հատակագիծը մշակել է Ալեքսանդր Թամանյանը, 1926թ.:
Քաղաքը հնագույն պատմություն ունի. առաջին բնակավայրերն այստեղ հիմնադրվել են մ.թ.ա. 3-2 հազարամյակներում: XIX-րդ դարում Էմիլ Ռոսլերի կողմից իրականացված հնագիտական պեղումների ընթացքում հայտնաբերվել են բազմաթիվ արժեքավոր գտածոներ, որոնց մի մասը պահվում է աշխարհի ամենամեծ թանգարաններում:
Մ.թ. V-րդ դարում Արցախի ներկայիս մայրաքաղաքի տեղում գտնվել է Վարարակն (հորդ աղբյուր) բնակավայրը, որն իր անվանումը ստացել է դեպի բնակավայր հոսող հորդառատ աղբյուրի անունից: Ներկայումս այդ բնակավայրից միայն մեկ հյուրատուն է պահպանվել:
Քաղաքն ու շրջակայքը հարուստ են պատմաճարտարապետական ու հնագիտական հուշարձաններով:
Քաշաթաղի շրջանն Արցախի Հանրապետության ամենամեծ շրջանն է. ընդհանուր տարածքը կազմում է 3376 քառ. կիլոմետր: Արևմուտքում շրջանը սահմանակցում է Հայաստանի հետ, իսկ հարավում՝ Արաքս գետով, անցնում է Իրանի հետ պետական սահմանը: Շրջկենտրոնը Բերձոր քաղաքն է, որը հիմնադրվել է հին հայկական բնակավայրերի տեղում: Քաշաթաղով է անցնում Երևան-Ստեփանակերտ մայրուղին: Շրջանի տարածքով հոսում է Աղավնո գետը:
Շրջանը հարուստ է հայկական ճարտարապետական հուշարձաններով: Դրանցից ամենահայտնիներն են Ծիծեռնավանքը, Սուրբ Համբարձումի եկեղեցին, XIX դարի եկեղեցին Տանձատափ գյուղում և Մելիք Հայկազի պալատը:
Քաշաթաղի շրջանի տարածքում 2002-2003թթ. գիտական սպելեոլոգիական (քարանձավային) արշավախմբի կողմից քարանձավների ուսումնասիրության արդյունքում հայտնաբերվել են 5 ժայռային եկեղեցի, 4 պաշտպանական կառույց և 30-ից ավել բնակելի համալիր: Հայտնաբերված կառույցներից ամենանշավորներից են հայ պատմաբան Ստեփանոս Օրբելյանի (XII դ.) նկարագրած վանական համալիրներ Կրոնը (Կրոնք) և Հոչանցը, ինչպես նաև՝ մ.թ.ա 7-րդ դարի սեպագիր մակագրությամբ քարանձավը: 2010-ին շրջանի տարածքում նաև հայտնաբերվել է մի պահոց, որում պահպանվել էին 112 ոսկյա, արծաթյա և բրոնզե իրեր:
Բացի ճարտարապետական հուշարձաններից, շրջանը հայտնի է նաև իր բնական ռեսուրսներով՝ խիտ կուսական անտառներով և լեռնային գետերով: