hy en hy tr hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy es es en en hy hy hy hy hy hy hy en hy hy en hy it
ԹԲԱ | Եւրոպա | Գալամաթա | Հայկական համայնք - GR :: Houshamadyan - a project to reconstruct Ottoman Armenian town and village life
Գալամաթայի հայկական համայնքը (1921-1947) – աղքատութիւն, դիմադրութիւն, ներգաղթ
Գալամաթայի հայկական համայնքին պատմութիւնը կ՚երկարի մօտաւորապէս երեք տասնամեակի վրայ։ Այս վայրին մէջ հայկական ներկայութեան պատմութիւնը բաւական անծանօթ է, գոյութիւն չունին հետազօտութիւններ, ինչ որ պատճառ եղած է որ տասնամեակներու ընթացքին այս պատմական դրուագը մոռացութեան ենթակարկուի։
Սոյն կարճ յօդուածը ակնարկ մըն է Գալամաթայի հայութեան մօտ 25-ամեայ պատմութեան վրայ։ Յոյսով ենք որ այս գրութիւնը առիթ կը ստեղծէ ուրիշներու՝ աւելի խորաթափանց ուսումնասիրութիւններ կատարելու Գալամաթա քաղաքի հայութեան հետաքրքրական պատմութեան մասին։
Առաջին անգամ 1921-ին է, որ 280 հայ գաղթականներ կը հաստատուին Գալամաթայի մէջ։ Անոնք կու գային Օսմանեան կայսրութեան Նիգոմիտիայի (Պուրսա) շրջանէն։ Նախ կարճատեւ հանգրուանած էին Լիմնոս կղզիին վրայ եւ անկէ ետք փոխադրուած էին Գալամաթա։ 1922-ին, Փոքր Ասիայէն հասնող գաղթականներու հոսքը զանգուածային թափ կ՚առնէ, եւ այս ընթացքին 200 հայ նոր գաղթականներ կը հասնին Գալամաթա։
1924-ին, յունական կառավարութեան հրամանով, Հիւսիսային Յունաստան հաստատուած հայ գաղթականներ կը տեղահանուին եւ կը բնակեցուին աւելի հարաւ գտնուող շրջաններ։ Սոյն պատկերը կը ներկայացնէ տեղահանուած հայեր։ Այսպէս, Ալեքսանտրուփոլիսէն (Տէտէ Աղաճ) հայ գաղթականներ նաւով հասած են Փիրէայի նաւահանգիստը։ Պատկերին մէջ երեւցող խումբը իր ճամբան պիտի շարունակէ եւ պիտի մեկնի Գալամաթա (Աղբիւր՝ Արմենիքա, Աթէնք)։
1924-ին, յունական կառավարութեան հրամանով, Հիւսիսային Յունաստան հաստատուած հայ գաղթականներ կը տեղահանուին եւ կը բնակեցուին աւելի հարաւ գտնուող շրջաններ։ Սոյն պատկերը կը ներկայացնէ տեղահանուած հայեր։ Գաղթականները տակաւին զիրենք փոխադրող նաւուն վրայ են։ Հոս կ՚երեւի ամբողջ ընտանիք մը, ձախին նստածն ալ Յովսէփ վրդ. Խանճեանն է (հայ կաթոլիկ)։ Ան հիւսիսային Յունաստանի հայ կաթոլիկ համայնքի ներկայացուցիչն էր, որ ընկերակցած էր գաղթականներուն։ Հետագային կը վերադառնայ հիւսիսային Յունաստան։ Այս գաղթականներէն մաս մը հետագային պիտի հաստատուէր Գալամաթայի մէջ։ (Աղբիւր՝ Արմենիքա, Աթէնք)։
1924-ին, յունական կառավարութիւնը Մագետոնիա եւ Արեւմտեան Թրակիա հաստատուած գաղթական խիտ բնակչութիւնը թեթեւցնելու պատրուակին տակ՝ գործադրութեան կը դնէ վերաբնակեցումի ծրագիր մը, որ պաշտօնապէս կը վերաբերէր բոլոր գաղթականներուն, առանց ազգային պատկանելիութեան խտրութեան։ Բայց ծրագիրին գործադրութեան ժամանակ կը պարզուի, որ անիկա ուղղուած է առանձնապէս հայ գաղթականներուն։ Խորքին մէջ, Յունաստանի կառավարութիւնը յոյն-պուլկարական սահմանային բանավէճին սրման լոյսին տակ, մտադիր էր սահմանային այս գօտիէն հեռացնել հայ գաղթականները, նկատի ունենալով որ յոյն պետական վարիչներուն աչքին հայերը կասկածելի տարր կը համարուէին եւ մտավախ էին որ անոնք կրնան Պուլկարիոյ ի նպաստ դիրք բռնել, այն պարագային երբ երկու երկիրներուն միջեւ սահմանային բանավէճը զինեալ հակամարտութեան վերածուէր։ Այս ձեւով, 1924-ի ամռան, մօտ 5 հազար հայ գաղթականներ Ալեքսանտրուփոլիսէն (Տէտէ Աղաճ), Քոմոթինիէն (Կիւմիւլճինա), Սեռեսէն, Տրամայէն եւ Քավալայէն կը տեղահանուին եւ կը վերաբնակեցուին Փելոփոնիսի մէջ։ Անոնցմէ մօտ 600-ը կը հաստատուի Գալամաթայի մէջ։ [2]
Նոյն տարին, Lord Major's Foundation-ի ջանքերով, Գալամաթայէն մօտ 300 հայեր կը տեղափոխուին Կրետէի Հերաքլիոն քաղաքը, ուր անոնք աշխատանքի կը լծուին տեղւոյն նաւահանգիստին քարափին շինութեան։ Նոյն ժամանակներուն, Գալամաթայէն այլ ընտանիքներ եւս կը հեռանան դէպի յունական այլ քաղաքներ կամ դէպի արտասահման, յատկապէս՝ Ֆրանսա։
1934-ին, Գալամաթայի մէջ կ՚ապրէին աւելի քան 200 հայ ընտանիք, անոցնմէ մեծամասնութիւնը արհեստաւորներ եւ մշակներ էին։ Հոստեղի հայերուն մեծ մասը պատմական Բիւթանիայէն էին (Պուրսայի շրջան). 35 ընտանիք Արմաշէն, 25 ընտանիք Ենիճէէն, ուրիշներ՝ Արսլանպէկէն, Աքմեշէէն, Իզմիթէն, Ատափազարէն, Պարտիզակէն, Մեծ նոր գիւղէն։ [2]
Նոյն տարիներուն Քալամաթայի շրջակայ գիւղերուն մէջ նոյնպէս հաստատուած էին հայ գաղթականներ. 50 հայեր Մեսսինիի մէջ, 10-ը՝ Քիփարիսիայի մէջ եւ աւելի քիչ թիւով հայեր՝ Մելիղալայի մէջ։ [3]
Բարաբիղմաթա գաղթակայանը. եկեղեցին եւ երկու վարժարան
Գալամաթայի հայերուն մեծամասնութիւնը (135 ընտանիք) կ՚ապրէին գաղթակայանի մը մէջ, որ կը գտնուէր արեւմտեան ծովափին վրայ։ Այս տարածքը կը պատկանէր Քորտիաս անունով յոյնի մը։ Մինչեւ այսօր այս վայրը կը կոչուի Քորտիաս։ Նախապէս հոս գտնուած է զօրանոց մը։ Գաղթականներէն ոմանք հաստատուած էին այս զօրանոցէն մնացած կիսաաւերակ եւ փայտաշէն շէնքերու մէջ, մնացեալն ալ իրենց համար կառուցած էին թիթեղաշէն խրճիթներ [5] ։ Այս պատճառով ալ վայրը կոչուած է Բարաբիղմաթա, որ յունարէն կը նշանակէ թիթեղաշէն կամ փայտաշէն խրճիթ։
Գալամաթա, 1928։ Բարաբիղմաթա գաղթակայանի եկեղեցի-վարժարանին աշակերտները, ուսուցիչներ եւ քահանան։ 1) Հ. Կոշկոշեան (Թաղական խորհուրդի ատենապետ), 2) Վրթանէս Թագւորեան (Թաղական խորհուրդի ատենադպիր), 3) Ս. Կակունեան (Թաղական խորհուրդի գանձապահ), 4) Ս. Մուրատեան (դպրոցի հոգաբարձութեան ատենապետ), 5) Հրանդ Սիմօնեան (դպրոցի հոգաբարձութեան ատենադպիր), 6) Յ. Կիւլէսէրեան (դպրոցի հոգաբարձութեան անդամ), 7) Ս. Հագալմազեան (դպրոցի հոգաբարձութեան գանձապահ), 8) Բ. Խաչիկեան (ուսուցիչ), 9) Ռոզա Խաչիկեան (ուսուցչուհի) (Աղբիւր՝ ՀԲԸՄ-ի Նուպարեան գրադարան, Փարիզ)։
Գալամաթայի Բարաբիղմաթա գաղթակայանի եկեղեցի-վարժարանին աշակերտները եւ ուսուցիչներ (Աղբիւր՝ ՀԲԸՄ-ի Նուպարեան գրադարան, Փարիզ)։
Եթէ Գալամաթայի հայերուն մեծ մասը հաստատուած էր գաղթակայանին մէջ, անդին՝ մօտ 40-էն 60 ընտանիք կ՚ապրէին քաղաքէն ներս, յատկապէս Իբաբանտի (Տեառնընդառաջ) թաղամասին մէջ [11]։ 1939-ի տուեալներով, քաղաքին մէջ ապրող հայերուն թիւը (բացառեալ գաղթակայանէն) կը գնահատուէր 196-ի [12]։ Սկզբնական տարիներուն քաղաքին մէջ կը գործէր Հայ գաղթականներու վարչութիւնը, որուն գործունէութիւնը կը կայանար կարիքաւորներուն նիւթական օժանդակութիւն տրամադրելուն մէջ։
1929-ին, Գալամաթայի մէջ կը հիմնուի ՀԲԸՄ-ի մասնաճիւղը, որուն կ՚անդամակցէին 29 անդամ՝ քաղաքէն եւ գաղթակայանէն։ Առաջին վարչութիւնը կը բաղկանար հետեւեալ անդամներէն. Վրթանէս Թագւորեան (ատենապետ), Հրանդ Սիմոնեան (ատենադպրիր), Յարութիւն Աւագեան (գանձապահ), Մովսէս Մավեան եւ Խաչիկ Եանագեան։ Աւելի ուշ, նոր վարչութեան կազմն էր. Վահրամ Փէստիլճեան (ատենապետ), Խաչիկ Եանագսեան (ատենադպիր), Յովհաննէս Չինարեան (գանձապահ), Նշան Չագալմազեան եւ Օննիկ Պօտուռեան։ 1930-ին, Բարաբիղմաթայի գաղթակայանը կը վերածուի առանձին մասնաճիւղի եւ կ՚ունենայ իր սեփական վարչութիւնը հետեւեալ կազմով. Յակոբ Օհանեան (ատենապետ), Հրանդ Սիմոնեան (ատենադպիր), Վարդերես Բարսեղեան (գանձապահ), Վրթանէս Թագւորեան եւ Յարութիւն Աւագեան [15]։
Գալամաթա քաղաքին մէջ գտնուող «Արամեան վարժարանը։ Շէնքին առջեւ կը տեսնենք աշակերտներ։ Վարժարանը նիւթական աջակցութիւն կը ստանար ՀԲԸՄ-էն եւ Կիւլլապի Կիւլպէնկեան հիմնարկէն (Նիւ Եորք) (Աղբիւր՝ Ազատ Կարապետեան (ծնեալ Չինարեան))
Համայնքային կեանք, արհեստներ, աղքատութիւն եւ … ֆութպօլ
Տէր Ղեւոնդ Տէր Ղուկասեան իբրեւ այցելու քահանայ ծառայած է Գալամաթայի համայնքին մէջ։ 1927-ին, ան մնայուն կերպով կը հաստատուի քաղաքին մէջ։ Հոս ծառայած մեզի ծանօթ վերջին քահանան եղած է Տէր Յակոբ Հաքալմազեան, որուն անունը կը նշուի կրօնական մարմիններու միջեւ կատարուած 1943 թուակիր թղթակցութեան մէջ։
Գալամաթայի համայնքային կեանքին մէջ աշխուժ գործունէութիւն կը տանէին յատկապէս Հայ Օգնութեան Կոմիտէն (ՀՕԿ, համայնավարներ) [16], Հ.Յ. Դաշնակցութիւնը եւ ՀԲԸՄ-ը։ Թաղականութիւնը ՀՕԿ-ի հակակշիռին տակ էր [17]։
Համայնքէն ներս յաճախակի էին գաղափարական բնոյթի պայքարներն ու կռիւները։ Այս երեւոյթը համատարած էր Սփիւռքի նորաստեղծ գաղթօճախներուն մէջ՝ 1920-ական թուականներէն սկսեալ։ Պայքարներու հիմքը Խորհրդային Հայաստանի նկատմամբ որդեգրելիք դիրքն էր, որ խրամատ մը բացած էր հայկական համայնքներէն ներս գործող քաղաքական կուսակցութիւններուն եւ կազմակերպութիւններուն միջեւ։
Գալամաթայի մէջ Դաշնակցութեան գործունէութենէն կարճ նշումներ կան այդ տարիներու յունահայ մամուլին մէջ։ Օրինակ, 1928-ին, Գալամաթայի մէջ հանդիսաւորութեամբ նշուած է Դաշնակցութեան Օրը՝ Մ. Մանուէլեանի բնակարանին մէջ։ Խօսք առած է Յ. Տէր Ղուկասեան, երգուած են յեղափոխական երգեր եւ եղած են արտասանութիւններ [19]։
Գալամաթայի Բարաբիղմաթա գաղթակայանի Թաղական խորհուրդին նիւթական հաշուեցոյցը (1 Հոկտեմբեր 1928-էն 1929-ի Մարտի վերջը) (Աղբիւր՝ Յունաստանի հայոց Առաջնորդարանի արխիւ)։
Գալամաթայի ՀԲԸՄ-ի տեղական մասնաճիւղի վարչութիւնը, 1920-ականներու վերջ 1930-ականներու սկիզբ։ Անունները անյայտ են (Աղբիւր՝ Ոսկեմատեան Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան, 1906-1931, Ա․ Հատոր, Փարիզ)։
Բարեկենդանը Գալամաթայի մէջ։ Գետին նստած եւ հովիւ ծպտուածը՝ Յովհաննէս Չինարեանն է։ Ճիշդ իր աջին կը գտնուի իր կինը՝ Կատարինէ Չինարեանը, այր մարդ ծպտուած (Աղբիւր՝ Ազատ Կարապետեան (ծնեալ Չինարեան))։
ՀՕԿ-ի եւ ՀԲԸՄ-ի գործունէութեան մասին գիտենք օրինակ որ 1934-ին, «Արամեան» վարժարանի սրահին մէջ սգահանադէս մը կազմակերպած են՝ Նիւ Եորքի մէջ սպաննուած (1933-ին) Ղեւոնդ Արք. Դուրեանի յիշատակին։ Հանդիսութեան ընթացքին խօսք առած են Վ. Տէմիրեան, Վ. Թագւորեան (ՀԲԸՄ-ի տեղական վարչութեան ատենապետ), Բ. Խաչիկեան (ՀՕԿ-ի տեղական վարչութեան ատենապետ), Յ. Տէմիրեան եւ Աւետարանական եկեղեցիէն՝ Պատուելի Գայաեան։ Սոյն սգահանդէսը քաղաքական նշանակութիւն ալ ունէր, նկատի ունենալով, որ Դուրեան սրբազանը սպաննողները դաշնակցականներ էին [20]։
Գալամաթայի աշխատող հայերուն մեծ մասը բանուոր կամ արհեստաւոր էր։ Յունական այս քաղաքին մէջ հաստատուելէն ի վեր, անոնք իրենց ապրուստը ճարելու համար դարձած էին երկրագործ, բեռնակիր, կօշկակար, սանտալագործ, թիթեղագործ, հնավաճառ, ատախձագործ։ Ուրիշներ, քաղաքին մօտակայ լեռներէն փայտ կը հաւաքէին, ապա շուկային մէջ կը ծախէին [21]։ Շատ մը տղամարդիկ կ՚աշխատէին մօտակայ գինիի գործարանի մը մէջ։ Ուրիշներ բանուոր-շինարարներ էին։ Գաղթակայանէն ոտքով կէս ժամ հեռաւորութեամբ կը գտնուէր թուզի չորացման եւ պահեստաւորման գործարան մը, ուր 1931-ի տուեալներով կ՚աշխատէին մօտ 20 հայուհիներ [22]։
Գաղթական հայերէն շատեր անգործ էին եւ ընդհանրապէս աղքատութիւն կը տիրէր գաղթականներու շարքերուն մէջ [23]։
1920-ի կէսերէն Գալամաթայի հայերը կ՚ունենան իրենց ֆութպօլի խումբը։ Խումբին պաշտօնական անունը «Գալամաթայի հայ մարզիկներու միութիւն» էր, բայց այդ տարիներու հայկական մամուլին մէջ կը նշուի «Արարատ» անունը։ Այս խումբը մաս կը կազմէր յունական տեղական լիկային։ 1929-ին, «Արարատ»ի վարչութեան ատենապետն էր Թ. Շարապխանեան, իսկ ատենադպիրը՝ Տ. Մինասեան։ 1930-ին, ֆութպօլի Ա. խումբին մարզիկներն էին՝ Ա. Մավեան, Յ. Օհանեան, Վ. Պալթայեան, Մ. Այվազեան, Ս. Փափազեան, Զ. Չինարեան, Խ. Միքայէլեան, Ե. Խրոնոփուլոս, Օննիկ Շարապխանեան, Մ. Տէր Ղուկասեան, Բ. Օհանեան, Շ. Գրիգորեան, Ս. Սիմոնեան, Վ. Տէր Ղուկասեան։ «Արարատ» ունէր նաեւ երկրորդական խումբ մը [24]։
Գերմանական գրաւումը (1941-1944). դիմադրութիւն եւ Բարաբիղմաթայի հրկիզում
Գալամաթայի հայութեան բանաւոր պատմութեան աղբիւրները ցոյց կու տան որ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին ընթացքին, երբ Յունաստանը գրաւուած էր նացիական բանակներուն կողմէ (1941-1944), տեղւոյն հայութիւնը աշխուժ մասնակցութիւն կը բերէ գրաւեալ ուժերուն դէմ ծայր առած զինեալ դիմադրութեան։
Գաղթակայանի բնակիչներէն Երանուհի Մկրտիչեան կը պատմէ, որ հոս գոյութիւն ունէր հայեւյոյն ֆետայական/կերիլլայական խումբ մը, որուն ղեկավարն էր Մանուկ/Մանոլիս Գաթրճեան։ Յոյները զինք պարզապէս կը կոչէին «Արմենիս» (հայը)։ Այն ժամանակ երբ ամբողջ Յունաստանը սովի մատնուած էր, Մանուկ իր խումբին հետ իրիկունով կը խուժէր քաղաք, կը կտրէր ու կը բանար ուտելիքի պահեստները։ Ան նախապէս այս մասին իմացուցած կ՚ըլլար ժողովուրդը, որ կու գար եւ կ՚առնէր այնքան հիմնական դարձած սնունդը [25]։
«Նոր Կեանք» յունահայ թերթի 28 Յուլիս 1946 թիւը (Բ. տարի, թիւ 402, Աթէնք), ուր տպուած են Գալամաթայի մէջ նացիական գրաւման շրջանին դիմադրութեան անդամ կարգ մը հայերու պատկերները եւ անոնց հակիրճ կենսագրականը։ Անոնք ձերբակալուած եւ բանտարկուած են գրաւեալ ուժերուն կողմէ (Աղբիւր՝ Մինաս Մարտիկեան հաւաքածոյ, Երեւան)։
Երանուհի Մկրտիչեան կը պատմէ որ Երկրորդ Համաշխարհային պատերազմէն ետք երբ Յունաստանի մէջ ծայր կ՚առնէ քաղաքացիական պատերազմը (euφύλιoς, էնֆիլիոս, եղբայրասպան կռիւներ) մէկ կողմէ համայնավարներու եւ միւս կողմէ աջակողմեան ուժերուն միջեւ, Մանուկ իբրեւ երդուեալ համայնավար նոյնպէս աշխուժ մասնակցութիւն կը բերէ հակամարտութիւններուն։ Աջակողմեան կառավարութիւնը մինչեւ իսկ պարգեւ մը սահմանած էր Մանուկ Գաթրճեանը ձերբակալելու համար։ Ան թագնուած կը մնայ Գալամաթայի մէջ։ Այս քաղաքէն Մանուկին փախուստը ամբողջ արկածախնդրութիւն մըն էր։ Այսպէս, այդ օրերուն Գալամաթայի մէջ կը մահանայ հայ մը, որուն թաղումը նախատեսուած էր Աթէնքի մէջ։ Մանուկին ծածուկ կերպով կը դնեն այն դագաղին մէջ, որ վերապահուած էր մեռելին։ Այս ձեւով ալ Մանուկ ապահով կը հասնի Աթէնք, հոս կը շարունակէ ընդյատակեայ ապրիլ, մինչեւ որ ծայր կ՚առնէ դէպի Խորհրդային Հայաստան հայերու ներգաղթը. Մանուկ կը միանայ գաղթի այս շարժումին եւ բազմաթիւ այլ հայ համայնավարներու նման ինք եւս կը մեկնի Խորհրդային Հայաստան։
Զանազան դրուագներու ճամբով կարելի է հաստատել հայերու ուշագրաւ ներկայութիւնը Գալամաթայի մէջ ծաւալած հականացիական դիմադրական շարժումին մէջ։ Այսպէս, Դեկտեմբեր 1943-ին, Գալամաթայի բանտին մէջ արգելափակուած էին 14 հայեր, որոնք շատ հաւանաբար դիմադրութեան անդամներ էին։ Ծանօթ է նաեւ այլ իրադարձութիւն մը, որ տեղի կ՚ունենայ 24 Նոյեմբեր 1943-ին։ Այդ օրը, Գալամաթայի մէջ նացիական բանակին կողմէ կը գնդակահարուին 10 անձեր։ Այս մէկը ծայրայեղ հակադարձութիւն մըն էր դիմադրութեան կողմէ յարձակումի մը ընթացքին գերմանացի զինուորի մը վիրաւորուելուն։ Գնդակահարուած 10 անձերուն շարքին կը նշուին հետեւեալ հայերուն անունները. Խաչիկ Արսլանեան (ծնած է 1918-ին, Ֆէրիզլի, Իզմիթի շրջան), Յակոբ Ֆէտեան (24 տարեկան), Վահէ Մավեան (ծնած է 1901-ին, Արմաշ) [26]։ 8 Փետրուար 1944-ին, Գալամաթա քաղաքը կը պաշարուի նացիական բանակներուն կողմէ կասկածելիներ ձերբակալելու պատրուակին տակ։ Այս դէպքը ծանօթ է Գալամաթայի «պլոքօ» (պաշարում) անունով։ Յունական պաշտօնական տուեալներով, ձերբակալուածներէն 153 հոգի կը գնդակահարուին. ասոնց շարքին կը նշուի Կայան Մալիվեանի անունը. այս մէկը յունարէնի տառադարձուած եւ այս ձեւով խեղաթիւրուած հայկական անուն մըն է։ Դժբախտաբար կարելի չեղաւ հարազատ անունը վերականգնել։ Այլ աղբիւրներ կը մատնանշեն, որ գնդակահարուածներու թիւը շատ աւելի բարձր էր եւ անիկա կը հասնէր 520-ի։
Յունաստանի հայկական «Նոր կեանք» թերթը 1946-ին լոյս տեսած յօդուածի մը մէջ կը տեղեկացնէ, որ Գալամաթայի այս «պլոքօ»յին եւ այլ առիթներով ձերբակալուածներէն 12 հայեր կը ղրկուին Գերմանիոյ կեդրոնացման ճամբարները։ Անոնց շարքին էին Սմբատ Ղազարեան (ծնած է 1909-ին, Արմաշ) եւ Նշան Չիֆթճեան (ծնած է Գալամաթա, 1923-ին)։ Անոնք մաս կը կազմէին նացիներու դէմ դիմադրութեան։ Երկուքն ալ կ՚արգելափակուին Տախաուի (Միւնիխի հիւսիսը) կեդրոնացման ճամբարին մէջ եւ հոն ալ կը սպաննուին։ Այս 12 հայերէն միայն 5-ը պատերազմին աւարտին կը վերադառնան Յունաստան։ Այդ հինգէն ծանօթ են երեքին անունները. Վարդգէս Աբգարեան (ծնած է Ատափազար, 1915-ին, բանտարկուած է Տախաուի մէջ), Սարգիս Սոկոյեան (ծնած է 1905-ին, բանտարկուած է Տախաուի մէջ), Յովհաննէս Մկչեան։ Նոյն թերթը կը նշէ նաեւ Հմայեակ Մավեանի (18 տարեկան, արմաշցի) եւ Գառնիկ Գասպարեանի (23 տարեկան, արսլանպէկցի) անունները, որոնք նոյն այդ «պլոքօ»յին կը ձերբակալուին եւ այնուհետեւ կը մնան անյայտ։ Շատ հաւանական է որ անոնք նոյնպէս կը սպաննուին նացիական ուժերուն կողմէ [27]։
Դիմադրութեան դէմ իրենց մղած պայքարին ընթացքին նացիները անխնայ էին իրենց բռնամիջոցներուն եւ պատժամիջոցներուն մէջ։ Այս իմաստով, Գալամաթայի հայերու պատմութեան մէջ սարսափելի եւ տխուր թուական մըն է Ապրիլ 1943-ը։ Այդ ամսուն մէջ, նացիական բանակները ամբողջութեամբ կը հրկիզեն Գալամաթայի հայկական քէմփը՝ Բարաբիղմաթան, եւ քարտէսին վրայէն կ՚անհետացնեն զայն։ Ժողովուրդը կը ստիպուի պատսպարուիլ քաղաքին մէջ նկուղային յարկերու մէջ՝ առողջապահական տարրական պայմաններէ զուրկ վայրերու մէջ [28]։
Նամակ գրուած Գալամաթայի հայկական համայնքի Թաղական խորհուրդի եւ ՀԲԸՄ-եան տեղական մասնաճիւղի վարչութեան կողմէ ուղղուած Աթէնքի Ազգային Կեդրոնական վարչութեան, 6 Մարտ 1946։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմէն ետք գրուած այս նամակը որոշ տեղեկութիւններ կը փոխանցէ նացիական գրաւման տարիներուն Գալամաթայի հայութեան ապրած ճգնաժամին մասին. «Դժբախտաբար գրաւման շրջանին ընթացքին կարծես դառն բախտի ժառանգորդներ, իտալօ-գերման ֆաշիստ արիւնարբու ճիվաղը՝ իրենց գազանային արարքներով քանդեցին եւ հրկիզեցին գաղթակայանիս դպրոց-եկեղեցին եւ մեր բնակարանները» (Աղբիւր՝ Յունաստանի հայոց Առաջնորդարանի արխիւ, Աթէնք)։
Գալամաթայէն՝ Վարդգէս Աբգարեանի վերաբերող գերմանական փաստաթուղթ, ուր նշուած է թէ բանտարկուած է Տախաուի (Միւնիխի հիւսիսը) կեդրոնացման ճամբարին մէջ։ Ան ձերբակալուած էր Գալամաթայի մէջ։ Այս փաստաթուղթէն կ՚իմանանք որ Վարդգէս դերձակ էր, հօր անունն էր՝ Արթին, մօր անունը՝ Հայկանուշ։ Ամուրի էր, ձերբակալուած է 22 Հոկտեմբեր 1943-ին։ Ան ծնած է Ատաբազար, 1915-ին (Աղբիւր՝ https://collections.arolsen-archives.org)։
Գալամաթայէն՝ Սարգիս Սոկոյեանի (ծնած 1905-ին) վերաբերող գերմանական փաստաթուղթ, ուր նշուած է թէ բանտարկուած է Տախաուի (Միւնիխի հիւսիսը) կեդրոնացման ճամբարին մէջ։ Ան ձերբակալուած էր Գալամաթայի մէջ (Աղբիւր՝ https://collections.arolsen-archives.org)։
Համայնքին վերջին փուլը՝ «ներգաղթ»ը
Գալամաթայի հայերուն մասին հայատառ եւ յունատառ մամուլի յօդուածները կարդալով, այն տպաւորութիւնը կ՚ունենանք թէ այստեղի գաղթական հայերը, մանաւանդ Բարաբիղմաթա գաղթավայրին մէջ գտնուողները, լուսանցքային կեանք մը կ՚ապրէին քաղաքային ընդհանուր միջավայրին մէջ։ Նկատելի է որ Աթէնքի հայկական կեդրոնական իշխանութիւնները անհրաժեշտ հոգատարութիւնը չեն ցուցաբերած այս համայնքին նկատմամբ։ Գալամաթայի հայկական վարժարանները միշտ ալ ելեւմտական դժուարութիւններու առջեւ գտնուած են, տեղի հայութիւնը չափազանց աղքատ եղած է եւ միշտ ալ դէմ յանդիման գտնուած է ընկերային յաճախ անյաղթահարելի խնդիրներու առջեւ։ Գալով յունատառ մամուլին, հոն՝ Գալամաթայի հայերը լուսարձակի տակ առնուած են միայն այն ատեն երբ անոնց կողմէ ոճրային արարք մը կը կատարուած է, օրինական խախտումներ եղած են։ Այսպիսի յօդուածներու մէջ, ինչպէս կարելի է գուշակել, Գալամաթայի հայութեան նկատմամբ ժխտական մեկնաբանութիւններ կարելի է գտնել։
Ահաւասիկ այսպիսի պայմաններու մէջ է, որ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի աղէտէն հազիւ դուրս եկած, Յունաստանի հայութեան պատմութեան մէջ տեղի կ՚ունենայ կարեւորագոյն իրադարձութիւն մը, որ դէպի Խորհրդային Հայաստան ներգղաթն էր։ 1946-1947-ին, Գալամաթայի հայութիւնը, որ այդ ժամանակ կը հաշուէր մօտ 500 հոգի [29], իր բացարձակ մեծամասնութեամբ կը միանայ ներգաղթի կարաւաններուն։ Հազուագիւտ ընտանիքներ կը մնան Յունաստան, բայց անոնք ալ Գալամաթան վերջնականապէս կը ձգեն եւ կը տեղափոխուին Աթէնք [30]։
Այս յօդուածը կարելի էր աւարտել յայտնելով որ 1946-1947-ի ներգաղթին ճամբով կ՚աւարտէր Գալամաթայի հայկական համայնքին կարճատեւ պատմութիւնը։ Բայց փաստօրէն այդպէս չէ։ 1990-ական թուականներուն, Խորհրդային Միութեան փլուզումէն ետք, գաղթի շարժում մը ծայր կ՚առնէ նախկին Խորհրդային Հայաստանէն դէպի արեւմտեան երկիրներ։ Ահաւասիկ այս պայմաններուն մէջ, փոքր հայկական համայնք մը կը վերստեղծուի Գալամաթայի մէջ։ Տեղւոյն հայերը յունական եկեղեցիէն փոխ առած են Ս. Նիկողայոս եկեղեցին եւ ունին իրենց սեփական համայնքային կեանքը։
[1] To xθeσιvό πpoσφuYιkό σuλλaλntήpιo, to eπιδoθέv ψήφισua [Գաղթականներու երէկուայ հաւաքը եւ իրենց պահանջագիրը], Enuaίa Kaλauώv [Սիմէա Քալամոն/Քալամաթայի դրօշ], 9 Յունուար 1923, Քալամաթա։
[2] Վարդան Վարդանեան, «Քալամաթա», Յունահայ տարեգիրք, 1927, Ա. տարի, հրատարակութիւն Նոր Օր, Աթէնք, էջ 380-381։
[3] Սէգիմ, «Քալամաթայի հայ գաղութը», Նոր Օր, 22 Նոյեմբեր 1934, Աթէնք։ Թղթակից, «Գալամաթայի հայ գաղութը», Նոր Օր, 26 Յուլիս 1936, Աթէնք։
[4] Վարդան Վարդանեան, «Քալամաթա»։
[5] Թղթակից, «Գալամաթայի հայ գաղութը»։ Սէգիմ, «Քալամաթայի հայ գաղութը»։
[6] Բարաբիղմաթացի, »Կրթական կեանքը Գալամաթա-Բարաբիղմաթայի մէջ», Նոր Օր, 19 Հոկտեմբեր 1934, Աթէնք։
​​​​​​[7] Դիտող, «Կրթական կեանքը Գալամաթա-Բարաբիղմաթայի մէջ», Նոր Օր, 8 Հոկտեմբեր 1930, Աթէնք։
[8] Ներկայ մը, «Արձագանգ Գալամաթայէն», Նոր Օր, 15 Յունուար 1936, Աթէնք։
[9] Թղթակից, «Վարդանանցը Քալամաթա-Բարաբիղմաթայի մէջ», Նոր Օր, 12 Մարտ 1930։
[10] Թղթակից, «Ժիրայրը», Նոր Օր, 18 Ապրիլ 1931, Աթէնք։
[11] Յունաստանի հայոց Առաջնորդարանի արխիւ. նամակ «Արամեան» վարժարանի հոգաբարձութենէն Արք. Մազլըմեանին՝ Յունաստանի հայոց Առաջնորդ, 18 Դեկտեմբեր 1933, Գալամաթա։ Սէգիմ, «Քալամաթայի հայ գաղութը»։
[12] Յունաստանի հայոց Առաջնորդարանի արխիւ. 1939-ին, Առաջնորդարանի կողմէ կատարուած մարդահամարի արդիւնքներ – Գալամաթա։
[13] Թղթակից, «Գալամաթայի հայ գաղութը», Նոր Օր, 28 Դեկտեմբեր 1936, Աթէնք։ Թղթակից, «Հայ կեանքը Գալամաթա-Բարաբիղմաթայի մէջ», Նոր Օր, 17 Հոկտեմբեր 1930, Աթէնք։ Բարաբիղբաթացի մը, «Արձագանգ Գալամաթայէն», Նոր Օր, 2 Սեպտեմբեր 1931, Աթէնք։
[14] «Հաշուեցոյց հոգաբարձութեան Ազգային «Արամեան» վարժարանի, 1936-1937 տարեշրջանի», 17 Դեկտեմբեր 1936։
[15] Ոսկեմատեան Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան, 1906-1931, Ա․ Հատոր, Փարիզ, էջ 240-241:
[16] Թղթակից, «Սգահանդէս Գալամաթայի մէջ», Սեւան (եռօրեայ թերթ), 15 Մարտ 1934, Բ. տարի, թիւ 87, Աթէնք։ «ՀՕԿի գործունէութիւնը Քալամաթայի մէջ», Արարատ օրաթերթ, Ա. տարի, թիւ 2, 23 Յունուար 1925, Աթէնք։
[17] Սէգիմ, «Քալամաթայի հայ գաղութը»։
[18] Ս., «Գալամաթայի հայ գաղութը պառակտուած», Նոր Օր, 4 Սեպտեմբեր 1934, Աթէնք։
[19] Թղթակից, «՛Դաշնակցութեան Օր՛ի հանդէսներ – Քալամաթայի մէջ», 12 Հոկտեմբեր 1928, Աթէնք։
[20] Թղթակից, «Սգահանդէս Գալամաթայի մէջ», Սեւան (եռօրեայ թերթ), Բ. տարի, թիւ 87, 15 Մարտ 1934, Աթէնք։
[21] Թղթակից, «Լուրեր Գալամաթայէն», Նոր Օր, 16 Փետրուար 1924, Աթէնք։
[22] Բարաբիղբաթացի մը, «Արձագանգ Գալամաթայէն»։ Սէգիմ, «Քալամաթայի հայ գաղութը»։
[23] Բ. Խաչիկեան, «Գալամաթա-Բարաբիղմաթայի հայ կեանքը», Նոր Շարժում, 18 Հոկտեմբեր 1931, Բ. տարի, թիւ 35 (80), Աթէնք։
[24] Մարզասէր, «Գալամաթա – Բարաբիղմաթայի ֆութպօլի Արարատ խումբը», Նոր Օր, 27 Փետրուար 1930, Աթէնք։
[25] Հարցազրոյց Երանուհի Մկրտիչեանի հետ, Օգոստոս 2000-ին, Աթէնք։
[26] Նոր Կեանք, 28 Յուլիս 1946, Բ. տարի, թիւ 402, Աթէնք։
[27] Նոր Կեանք, 28 Յուլիս 1946, Բ. տարի, թիւ 402, Աթէնք։
[28] Նամակ Գալամաթայի Թաղական խորհուրդէն եւ ՀԲԸՄ-ի Գալամաթայի մասնաճիւղէն Աթէնքի հայոց Կեդրոնական վարչութեան, 6 Մարտ 1943, Գալամաթ
[29] Նամակ Գալամաթայի Թաղական խորհուրդէն եւ ՀԲԸՄ-ի Գալամաթայի մասնաճիւղէն Աթէնքի հայոց Կեդրոնական վարչութեան, 6 Մարտ 1943, Գալամաթա։
[30] Ասոնցմէ ծանօթ են՝ Սարագեան, Դաւիթեան, Շարապխանեան, Չինարեան եւ Խասմանեան ընտանիքները։
Գալամաթա, Չինարեան ընտանիքը։ Ոտքի, ձախէն աջ՝ Յովհաննէս Չինարեան եւ կինը՝ Կատարինէ Չինարեան։ Նստած, ձախէն աջ՝ Մենտուհի (Կատարինէին մայրը), Հայկարամ Չինարեան՝ Կատարինէին եւ Յովհաննէսին որդին (Աղբիւր՝ Ազատ Կարապետեան  (ծնեալ  Չինարեան))։
Գալամաթա, Չինարեան ընտանիքը։ Առջեւի շարք, ձախէն աջ՝ Մենտուհի, Մելինէ Չինարեան, անունը անյայտ կին մը, որ գրկած է երեխայ մը (անունը անյայտ), անունը անյայտ կին մը, Հայկարամ Չինարեան, անունը անյայտ կին մը։ Ոտքի, ձախէն աջ՝ Ատրինէ Չինարեան, Յարութիւն Չինարեան, Զաքար Չինարեան, Յովհաննէս Չինարեան, Կատարինէ Չինարեան (Աղբիւր՝ Ազատ Կարապետեան  (ծնեալ  Չինարեան))։
1939-ին, Յունաստանի հայոց Առաջնորդարանի կողմէ կատարուած մարդահամարին արդիւնքները, Գալամաթա։ Իւրաքանչիւր թերթիկ կը ներկայացնէ առանձին ընտանիք մը։ Հոս յունարէնով նշուած են ընտանիքին մականունը, իւրաքանչիւր անդամի անունը, տարիքը, ինչպէս նաեւ արհեստ/մասնագիտութիւնը։ Առաջին թերթիկը կը վերաբերի Չինարեան ընտանիքին։ Տան գլխաւորը՝ Օհաննէս Չինարեանն է, 39 տարեկան է եւ արհեստով կօշկակար է։ Երկրորդ թերթիկը կը վերաբերի Սաղրեան ընտանիքին։ Տան գլխաւորը Կարապետ Սաղրեանն է, 49 տարեկան, կօշկակար (Աղբիւր՝ Յունաստանի հայոց Առաջնորդարանի արխիւ)։
Գալամաթա, Չինարեան ընտանիքը։ Առջեւի շարք, ձախէն աջ՝ Յարութիւն Չինարեան (նստած), Սարգիս Չինարեան (ոտքի), անունը անյայտ (նստած), Հայկարամ Չինարեան, Մենտուհի (նստած), Մելինէ Չինարեան, Յովհաննէս Չինարեան։ Ոտքի, ձախէն աջ՝ Ատրինէ Չինարեան, Զաքար Չինարեան, Կատարինէ Չինարեան (Աղբիւր՝ Ազատ Կարապետեան  (ծնեալ  Չինարեան))։
Գալամաթա։ Առջեւի շարք, ձախէն աջ՝ Սարգիս Չինարեան, Արմէնուհի Չինարեան, Մէլինէ Չինարեան։ Ետեւը՝ Հայկարամ Չինարեան (Աղբիւր՝ Ազատ Կարապետեան  (ծնեալ  Չինարեան))։
Արսլանեան/Պէրպէրեան... Հծոյ - USA
Աշըգեան/Իյնէճեան/Պագալեան/Պօհճէլեան 1 - USA
Աշըգեան/Իյնէճեան/Պագալեան/Պօհճէլեան 2 - USA
Աշըգեան/Իյնէճեան/Պագալեան/Պօհճէլեան 3 - USA
Աշըգեան/Իյնէճեան/Պագալեան/Պօհճէլեան 4 - USA
Աւտոյեան Հծոյ - USA
Պապիկեան Հծոյ - USA
Պէննէեան/Թաշճեան Հծոյ. - USA
Պօղոս-Տէր Պետրոսեան հծոյ - USA
Ճիրիքեան (Քաթրին) Հծոյ - ԱՄՆ
Ղազալ Հծոյ - USA
Կլորիա Գորգոյեան Հծոյ - USA
Կօշկարեան-Գալուստեան Հծոյ - USA
Կիւզէլիմեան Հծոյ. - USA
Յարութիւնեան Հծոյ - USA
Ժամկոչեան Հծոյ - USA
Պետրոսեան Ռիչարտսոն Հծոյ - USA
Գասապաշ/Կէթուր Հծոյ - USA
Գազանճեան Հծոյ - USA
Քիթապճեան Հծոյ - USA
Մամիկոնեան Հծոյ - USA
Միլեր Մանն (Նելլի) արխիւ - USA
Ճեննիֆըր Ներսէսեան Հծոյ - USA
Օհաննէսեան Հծոյ - USA
Բարիկեան/Շաֆրըն հծոյ - USA
Սատոյեան (Էտուին) Հծոյ - USA
Սիմոնեան Հծոյ - USA
Թալանեան Հծոյ - USA
Թնճուկեան Հծոյ - USA
Թէլֆէեան Հծոյ – USA
Թոմփսըն/Նիլսըն Հծոյ - USA
Թիմուրեան/Թէլֆէեան Հծոյ. - USA
Թումաճան Հծոյ - USA
Ուիսթար արխիւ - USA
Մոնա Սէլեան Հծոյ I - CA
Մոնա Սէլեան Հծոյ II - CA
Բոլատեան/Սայեան Հծոյ - CA
Քիւրքճեան (Ժորճէ) Հծոյ - BR
Ասլանեան Հծոյ - ARG
Ֆիլիսեան Հծոյ - ARG
Գանձապետեան/Չինչինեան Հծոյ - ARG
Փիրանեան Հծոյ - ARG
Թակթաչեան Հծոյ - ARG
Թոփճեան Հծոյ - ARG
Չոքկարեան Հծոյ - ARM
Դուզդաբանեան հծոյ - ARM
Որբերեան Հծոյ - ARM
Ապաճեան/Արսլանեան Հծոյ - BE
Կայտա Հծոյ - BE
Մաթոսեան Հծոյ - BE
Պլէճեան Հծոյ - GR
Ճէլալեան Հծոյ - GR
Գալամաթա | Հայկական համայնք - GR
Խաչատուրեան (Վիքի) Հծոյ, GR
Մարտիկեան Հծոյ - GR
Նունիա Երամեան Հծոյ - GR
Նշանեան Հծոյ - GR
Սավուլեան Հծոյ - GR
Սիլվա Աւետիսեան հծոյ - GR
Սուզանա Աբարթեան Հծոյ - GR
Թերզեան/Զամպագճեան Հծոյ - GR
Սբ. Թորոսի գանձեր/Կալիփոլի - GR
Սարգիսեան (Եղիա) Հծոյ – GR
Երկանեան Հծոյ - GR
Թուլումճեան Հծոյ - CYP
Անդրէասեան Հծոյ - FR
Պոսիէր/Մանթարեան Հծոյ - FR
Պօյաճեան Հծոյ - FR
Գամպուրեան Հծոյ - FR
Գէորգեան հծոյ - FR
Քիպարեան Հծոյ - FR
Գրիգորեան (Ալեքսիս) Հծոյ - FR
Օնոսեան Հծոյ - FR
Սարաֆեան Հծոյ - FR
Շիւքիւրեան/Էրքէլ Հծոյ - FR
Դպրոց - Համազգային - FR
Տէր Մկրտիչեան հծոյ - GER
Աջապահեան Հծոյ - LB
Տէրունեան (Կարօ) Հծոյ - LB
Կէօքճեան (Գրիգոր) Հծոյ – LB
Քիւրքճեան Հծոյ - LB
Մատթէոս Զարիֆեան Արխիւ - LB
Մելքիսէթեան Հծոյ - LB
Փելթէքեան Հծոյ - LB
Ռաֆայէլեան Հծոյ - LB
Դպրոց - Կարմիրեան - LB
Սիմոնեան հծոյ - LB
Լուսին Թապագեան հծոյ - LB
Դամասկոս - Գաղթակայաններ - SY
Յարութիւնեան Հծոյ - SY
Գազանճեան-Թօփճեան Հծոյ - SY
Պահատուրեան-Ալթուն Հծոյ - TR
Մկրտիչեան Հծոյ - TR
Էօզիէրլի Հծոյ - TR
Դպրոց - Կեդրոնական - TR
Դպրոց - Մխիթարեան - TR
Աբարթեան/Գարամանեան ընտ. - Աթէնք
Պապիկեան ընտ. – Լոս Անճելես
Տէրունեան/ Կէﬕքսիզեան/Մաճառեան ընտ. – Պէյրութ
Կօշկարեան/Գալուստեան ընտ. - ԱՄՆ
Քիթապճեան/Մաթոսեան ընտ. – Լոս Անճելէս
Քիպարեան ընտ. – Փարիզ
Բարիկեան/Գաբրիէլեան ընտ. - ԱՄՆ
AIF/NEF - Ն. Պէզճեան Հծոյ
Կը ներկայացնենք յունահայ ընտանիքներու պատմութիւններ, որոնք ծայր կ՚առնեն Օսմանեան կայսրութեան մաս կազմող իրենց հայրենի քաղաքներուն եւ գիւղերուն մէջ։ Հայոց ցեղասպանութենէն վերապրողները հետագային գաղթականի կարգավիճակով կը հաստատուին Յունաստանի մէջ։ Այս ընտանիքներէն ոմանք հետագային տեսած ու ապրած են նացիական բռնութիւնները, երբ 1941-էն 1944 Յունաստանը գրաւուած էր նացիական բանակներուն կողմէ։ Այսպէս, հազարաւոր յունահայեր՝ դիմադրութեան անդամ կամ ոչ, կը ձերբակալուին, իրբեւ պատիժ շատերու տուները կը հրկիզուին եւ կը քանդուին, մեծ թիւով յունահայեր կը տարուին Գերմանիա, ուր կ՚արգելափակուին կեդրոնացման ճամբարներու մէջ, իսկ ուրիշներ կը դառնան բռնի աշխատաւոր։ Ուրեմն, այս բաժինին մէջ հրատարակուող յունահայ կարգ մը ընտանիքներու պատմութուններուն մէջ պիտի գտնէք նաեւ վկայութիւններ նացիական այս անցեալին ու բռնութիւններուն մասին։
Սոյն ծրագիրին հովանաւորն է գերմանական EVZ («Յիշողութիւն, պատասխանատւութիւն եւ ապագայ») հիմնարկութիւնը։
Թուայնացուած բաց արխիւի հովանաւորն է՝
Գալամաթա քաղաքը, ուր նշուած են հայ գաղթականներուն ապրած երկու գլխաւոր վայրերը. Բարաբիղմաթա գաղթակայանը եւ Իփափանթի թաղամասը։
Երանուհի Մկրտիչեան (ծնեալ Փափազեան)
1947. անուանացանկ Գալամաթայէն հայերու, որոնք Բիրէայի նաւահանգիստէն Խորհրդային Հայաստան կը գաղթեն։ Ցանկը կը բաղկանայ 391 հոգիէ։ Գրուած է իւրաքանչիւր ընտանիքի երէց տղամարդուն անունն ու մականունը եւ իւրաքանչիւր ընտանիքի անդամներու թիւը։ Հազուագիւտ պարագաներու նշուած է տան երէց կնկան անունը, հաւանաբար ամուսինի բացակայութեան պատճառով (Աղբիւր՝ «Ազատ Օր», 23 Օգոստոս 1947, Աթէնք)։
Յայտարարութիւն, որ լոյս տեսած է Գալամաթայի յունական «Սիմէա» (Դրօշակ) թերթին մէջ, 25 Նոյեմբեր 1943-ին։ Նշուած է որ տեղւոյն գերմանական զինուրական պատասխանատուն որոշած է, իբրեւ հակադարձութիւն գերմանացի զինուորի մը վիրաւորուելուն, 10-ը յոյներ գնդակահարել։ Նշուած են բոլորին անունները եւ անոնցմէ երեքը հայեր են. Խաչիկ Արսլանեան (24 տարեկան), Յակոբ Ֆէտեան (24 տարեկան), Վահէ Մավեան (43 տարեկան)։ Գնդակահարութիւնը գործադրուած է 24 Նոյ 1943-ին։