hy en hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy de en sv fr de de fr fr fr sv hy hy hbs_lat de de en en en en fr fr fr bg de de en en en en fr fr fr ka de de en en en en fr fr fr es de zh bn hy hy hy hy
Ինչքա՜ն խաղալիք կա իրական, ակտիվ, բազմագույն, բազմազան կյանքում` իրական և արհեստական խաղալիքներ: Իրական խաղալիքը կյանքն է ստեղծել կամ երեխան:
Բառ` իմաստով կամ իմաստներով, ձայնով կամ անձայն, բազմադեմ, մենակ կամ խմբով: Խաղա՝ ոնց ուզում ես, կողքին դիր՝ ում (այո՝ ում, որովհետև բառը շունչ ունի) ուզում ես: Դեռ չեմ խոսում բույրի, գույնի, երաժշտության, խորքի... տեսեք, է՛:
Բարև, բարի լույս, բարի առավոտ, բարի օր, բարի գիշեր, բարի հաջողում, բարի տեսանք...
- Մութը բարի է: Ասե՞մ՝ ինչու: Որ դրսում պախկվոցի խաղաս, քեզ կպահի:
Բարի մութ... լավ է: Մեծահասակը չէր կարողանա այսպես գտնել-տեսնել, զգալ, ձևակերպել, որովհետև պահմտոցին Արեգի՛ սիրած խաղն է, բայց դեռ տանն է խաղում, սպասում է եղանակի տաքանալուն: Որտեղից ուր հասավ: Ի՞նչ խաղալիք կարող էր Արեգին այդ ճանապարհով տանել:
Անընդհատ խաղացեք սիրելի բառերով, իրենք որոշեն-առաջարկեն այդ «սիրելիին», ամեն մեկն իրենը: Կողքի բառն ինքն իրեն կգա, եթե սանն ամեն օր բառախաղ է խաղա, եթե բառ նվիրի մորը, հորը, տատ ու պապին... ում ուզում է:
- Ես քեզ խուտուտ եմ նվիրում:
- Որովհետև, դու միշտ ասում ես՝ խուտուտ չունեմ:
- Ի՞նչ անեմ խուտուտը:
- Որ ծիծաղից թուլանաս:
Որքա˜ն ենք այսպիսի բաներ լսել: Լսել ենք, չենք կարևորել, այլապես այդքան խոտան-խաղալիք չէինք ստեղծի, «Բլբլոց» անունով գզրոց կսարքեինք: Այնինչ՝ դրա ձևն ու լուծումն էլ չգիտենք: Մեր դաստիարակներն անգամ չեն կարողանում մի հասարակ բառաքսակ ստեղծել: Բառը, խոսքը, խոսքի արժեքն այսպիսին է՝ սահմանի մեջ և սահմանից դուրս, մեծերի գծած սահման-կաղապարից դուրս: Ու իմ ասած դաստիարակը, դասվարը, դեռ դժվարությամբ է ազատվում-դուրս գալիս մանկուց իրեն պարտադրված կաղապարից, էլ ոնց խոսքաքսակ կամ բառաքսակ ստեղծի: Հենց 2-5 տարեկան դարձավ, գուցե...
Ամեն առավոտ բառ նվիրելու խաղ. առավոտյան ծեսին:
- Սարգի՛ս, ես քեզ ջուր բառն եմ նվիրում:
Օգնեք, խրախուսեք, որ փնտրի, փորփրի իր բառապաշարը, լսած-մտապահած, քիչ առաջ հորինած բառը:
Այսինքն՝ բառհորինուկ խաղա, բառ հորինի, որ քիչ հետո կամ վաղը նվիրելու բան ունենա: Սովորություն, առօրյա դառնա՝ պատուհանները բացելու նման:
Բառ ասելը, բառ փնտրել-գտնելը, տանից խումբ բերելը (ա՛յ լավ տնային առաջադրանք՝ տարբեր միջոցներով տանից բառ բերել ընկերների, դաստիարակների համար) և խմբից տուն տանելը սիրելի զբաղմունք դառնա:
Հետո բառերը կհանդիպեն, խաղն էլ կկոչվի՝ «Հանիպեցին բառն ու բառը»:
Ես իմ չսիրած կամ սիրած բառն եմ ասում, դու՝ քոնը: Արի՛ միացնենք:
Տեսնենք՝ ինչ դուրս կգա: Բա որ ստացվածը նկարե՜նք: Ի՜նչ երևակայական նկարներ կստացվեն, այընտրանքային, ստեղծագործական... Հազիվ կազատվենք անկենդան ծառ ու ուղղանկյուն տներ նկարելուց:
Ռոդարին, Թումանյանն ու Աղայանն էլ կփառավորվեն:
Կամաց-կամաց գալիս ենք մեզ այնքան սիրելի շուտասելուկին, որ միշտ էլ սովորել ենք: Սովորել ենք, բայց խաղ չենք դարձրել, հորինուկ ու զբաղմունք: Հենց կապեցինք շրխկանի հետ, հարվածեցինք աթոռին կամ հատակին, բռունցք տվինք-առանք, այն ոչ միայն սիրելի դարձավ, այլև նորերը հորինեցինք: Խոստովանեմ՝ սկզբում մեծերի օգնությամբ, և դա լավ է: Հիմա փոքրերը փորձում են ինքնուրույն լինել: Այսպիսի բաներ: Ո՜նց են խաղում բառով, ձայնով, լեզուն ծռմռելով-ծլպացնելով: Դե մի քիչ դժվար է, չէ՞: Թող շուտասեն, որքան ուզում են: Հետո վարպետանում են, իհարկե: Բայց ե՞րբ, որտե՞ղ: Դասի ժամանա՞կ: Իսկ իրականում, երբ այն կապվում է խաղի, շարժումի, ինչ-որ գործունեության հետ, դառնում է յուրային, որովհետև մեջն այնքան խաղ կա:
Հիշո՞ւմ եք՝ Կոմիտասը որքան էր կարևորում խոսքը, խոսքի ռիթմը, խոսքը չէր էլ առանձնացնում երգից:
Ափսոս Անուշիկը բառը հուշում է կամ հանձնարարում: Հաստատ հաջորդը բառհորինուկն է լինելու, որի ժամանակ դժվար թե կարողանաս հուշել: Հորինոցի է, չէ՞, ինչ իմանաս՝ ինչ բառեր կհորինեն, ինչ իմաստ կդնեն ծանոթ կամ հենց նոր հորինած բառերի մեջ, ինչպես կզգան բստրած բառը:
Ուրախ այբբենարանների մասին դեռ կխոսենք:
- Ես էլ գնամ քուջուջ անեմ, գլուխս պահեմ:
- Թե չէ, դես կթռչեմ, դեն կթռչեմ, լոշիկդ առնեմ, դուրս թռչեմ:
Խոսքի մեջ՝ խաղ, ու խաղի մեջ՝ խոսք:
Մանուկ հասակում այս լեզուն մարսած մարդը չի կարող միտք չունենալ: Միտքն է ճշմարիտ զարգացման աղբյուրը և արդյունքը, ոչ թե անկենդան լեզվով բարբաջանքներ հորինելը՝ թեկուզ անթերի ուղղագրությամբ և շարահյուսությամբ:
Մի՛ թողեք դիտեն այն հեքիաթ-ֆիլմերը կամ մուլֆիլմերը, որոնց հեղինակները իբր թե խմբագրում են հանճարեղ Թումանյանին, Աղայանին, մի՛ հեռացեք նրանց խոսքից: Հեքիաթները դառնում են Բարբի, այն էլ՝ էժանագին, երեխաների գլուխը մի́ լցրեք կարմիր գլխարկներով: Միջավայր ստեղծեք, հետը խաղացեք, որ «Ծիտը», «Անհաղթ աքլորը», «Ճամփորդները» և մնացած հեքիաթներն ու պատումները բառ-բառ իմանան՝ ստվերախաղով, մնջախաղով (մի խումբն ասի, մյուսը՝ ցույց տա), հարց ու պատասխանով:
- Լինում է չի լինում մի ծիտ:
- Լինում է չի լինում մի ծի՞տ:
- Լինում է, չի լինում մի ծի՛տ:
Հարցականը որտեղ կուզեք՝ դրեք:
Երգելով, շրխկացնելով, վանկատելով... ի՜նչ ուզես, կարող ես մտածել, միայն ոչ անկենդան կրկնությամբ: Խաղացեք հատված-հատված:
Եթե անգամ ինչ-որ բան անհասկանալի կմնա, եթե՛. մեկ է, թումանյանական լեզուն՝ իր պատկերներով, լեզվական կառույցներով, արտահայտություններով, խաղով ու գույնով մշակույթ կձևավորի, խոսք, զգացողություն, միտք, ճաշակ: