hy hy en hy en hy en en hy en hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en de hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy uk hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy en hy hy hy hy en hy hy de hy en hy hy de hy en hy hy de hy hy hy hy hy hy en hy hy de hy hy hy de hy en hy hy de hy en hy hy de hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy ru hy hy hy hy hy hy ru hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy my hy hy hy hy hy fr
Սևասարի պատմությունը  (աշխարհագրությունը, անվանումը, հիշատակումները) – ՍՀՀԿ
Սերգեյ Ջհանգիրյան 10.09.2022 1 min read
Ս­ևա­սա­րի լեռ­նե­րը դեռ մոտ անց­յա­լում հա­մար­յա թե ծածկ­ված էին կու­սա­կան ան­տառ­նե­րով, ո­րոնք, չնա­յած ան­դա­դար ան­տառ­հա­տում­նե­րի (ողջ Ատր­պա­տա­կա­նում մեծ պա­հան­ջարկ էր վա­յե­լում ղա­րա­դաղ­ցի­նե­րի պատ­րաս­տած փայ­տա­ծու­խը), ներ­կա­յումս պահ­պան­վել են բա­վա­կան չա­փով: Տե­ղի ան­տառ­նե­րը մեծ մա­սամբ կազմ­ված են կաղ­նի, թխկի, հա­ցի և­ այլ լեռ­նա­յին գո­տի­նե­րին հա­տուկ ծա­ռա­տե­սակ­նե­րից: Պտ­ղա­տու ծա­ռե­րից բա­վա­կան տա­րած­ված են ըն­կու­զե­նին, կե­ռա­սե­նին, նռնե­նին, թթե­նին, խնձո­րե­նին, տան­ձե­նին և­ այլն: Ան­տա­ռա­յին գո­տի­նե­րը հա­րուստ են հա­տապտ­ղա­յին թփե­րով ու ծա­ռե­րով, ինչ­պես, օ­րի­նակ՝ մո­շին, վայ­րի վար­դե­նին, վայ­րի հա­ղար­ջը, զկե­ռը, սեզ­նը, մո­րին:
Ս­ևա­սա­րի ան­տառ­նե­րը լիքն են ե­ղել վայ­րի կեն­դա­նի­նե­րով, սա­կայն ան­տառ­նե­րը անխ­նա­յո­րեն հա­տե­լու և տե­ղա­ցի­նե­րի մոտ տա­րած­ված որ­սի սո­վո­րութ­յուն­նե­րը կեն­դա­նա­կան աշ­խար­հին էա­կան վնաս են հասց­րել: Այ­նո­ւա­մե­նայ­նիվ դեռ կա­րե­լի է հան­դի­պել արջ, գայլ, աղ­վես, շնա­գայլ, խոզ, նա­պաս­տակ: Ղա­րա­դա­ղի տա­րած­քից է պար­բե­րա­բար Ս­յու­նիք և Ար­ցախ անց­նում տա­րա­ծաշր­ջա­նի ա­մե­նա­խորհր­դա­վոր և հազ­վագ­յուտ գի­շա­տիչ­նե­րից մե­կը՝ բծա­վոր բո­րե­նին: Թռչ­նաշ­խար­հը գրե­թե նույնն է, ինչ­պես Ս­յու­նի­քում և Ար­ցա­խում: Բա­վա­կան տա­րած­ված են լո­րը, կա­քա­վը, մրրկա­հա­վը: Չ­նա­յած խիստ տա­րած­ված է կա­քա­վի որ­սը, այ­դու­հան­դերձ նրանց խմբե­րը Ղա­րա­դա­ղի քա­րափ­նե­րի մշտա­կան զարդն են կազ­մում:
Գա­վա­ռի ջրե­րի մա­սին ան­կա­րե­լի է եր­կու տո­ղով գրել: Լեռ­ներն ու ձո­րե­րը բա­վա­կան հա­րուստ են աղբ­յուր­նե­րով: Գե­տե­րը թափ­վում են Ա­րաքս: Տա­րած­ված են նաև հան­քա­յին և տաք աղբ­յուր­ները[11], ո­րոնց ա­վե­լի ման­րա­մասն կանդ­րա­դառ­նանք գա­վա­ռակ­նե­րին և գ­յու­ղե­րին նվիր­ված մա­սում: Ե­ղա­նա­կա­յին պայ­ման­նե­րը խիստ բազ­մա­զան են, և կ­լի­մա­յա­կան գո­տի­նե­րը ի­րար են հա­ջոր­դում բա­վա­կան կարճ տա­րա­ծութ­յան վրա՝ Ա­րաք­սի հով­տի ար­ևա­դար­ձա­յի­նից մինչև գա­վա­ռի լեռ­նե­րի բա­րե­խառն գո­տի­նե­րը: Ձմ­ռա­նը կիր­ճերն ու ճա­նա­պարհ­նե­րը փակ­վում են, և գ­յու­ղե­րը կտրվում են ի­րա­րից[12]:
Սևասարի տարածաշրջանում քաղաքներ չեն հիմնվել կամ ձևավորվել: Գավառը երբեք աչքի չի ընկել տնտեսական առաջադիմությամբ: Այն հիմնականում եղել է ագրարային՝ կազմված գյուղական համայնքներից:
Պատ­ճառն այն է, որ գա­վա­ռի տա­րած­քով չէին անց­նում առևտ­րա­յին նշա­նա­կութ­յան ճա­նա­պարհ­ներ: Հնդ­կաս­տա­նից, Չի­նաս­տա­նից, Մի­ջին Ա­սիա­յից Պարս­կաս­տա­նի կենտ­րո­նով ե­կող առևտ­րա­յին մայ­րու­ղի­նե­րը հան­գուց­վում էին Թավ­րի­զում, այ­նու­հետև ձգվե­լով դե­պի հյու­սիս-արև­մուտք՝ ճյու­ղա­վոր­վում և­ անց­նում էին Սե­վա­սա­րին արև­մուտ­քից սահ­մա­նա­կից Մա­րանդ գա­վա­ռի հա­մա­նուն քա­ղա­քով: Մի ճյու­ղը գնում էր Նա­խիջ­ևա­նով դե­պի Այ­րա­րատ նա­հան­գի քա­ղաք­նե­րը, մյուս ճյու­ղը Մա­րան­դից անց­նում էր Հեր (­Խոյ), Վան՝ շա­րու­նակ­վե­լով դե­պի արև­մուտք: Գա­վա­ռին ա­մե­նա­մոտ գտ­նվող միջ­նա­դար­յան նշա­նա­վոր քա­ղա­քա­յին բնա­կա­վայ­րերն էին՝ Մա­րան­դը[13]` (գա­վա­ռի տա­րած­քից մոտ 25կմ դե­պի հա­րավ-արև­մուտք) և Թավ­րի­զը (մոտ 42կմ դե­պի հա­րավ):
Խորհր­դա­հայ նշա­նա­վոր պատ­մա­բան Ս. Ե­րեմ­յա­նը ներ­կա­յիս Ղա­րա­դա­ղի տա­րած­քը նույ­նաց­րել է Ա­նա­նիա Շի­րա­կա­ցու հի­շա­տա­կած Վաս­պու­րա­կա­նի Պարս­պա­տու­նիք գա­վա­ռի հետ:
Ս. Ե­րեմ­յա­նի կար­ծի­քը չի կի­սում պատ­մա­բան Բաբ­կեն Հա­րութ­յուն­յա­նը, ո­րը Ղա­րա­դա­ղը նույ­նաց­նում է Վաս­պու­րա­կա­նի Ար­տա­վան­յան և Փայ­տա­կա­րա­նի Ալևան գա­վառ­նե­րի հետ: Մաս­նա­վո­րա­պես՝ նա Ար­տա­վան­յան գա­վա­ռը տե­ղո­րո­շում է Վաս­պու­րա­կա­նի ծայր ար­ևել­քում՝ Ա­րաքս գե­տի աջ ա­փին՝ Գողթ­նի սահ­ման­նե­րից մինչև Ող­ջի և Ա­րաքս գե­տե­րի միա­խառն­ման վայ­րը, ո­րը գրե­թե հա­մընկ­նում է Ղա­րա­դա­ղի արևմտ­յան եր­կու՝ Դզ­մար և Հա­սա­նով գա­վա­ռակ­նե­րի տա­րածք­նե­րին: Իսկ Ղա­րադա­ղի ար­ևել­յան գա­վա­ռակ­նե­րը՝ Մե­շա­փա­րա, Մինջ­վան (Մնջ­վան), Քեյ­վան, նշա­նա­վոր պատ­մա­բա­նը նույ­նաց­նում է Փայ­տա­կա­րա­նի Ալ­ևան գա­վա­ռի հետ, ո­րը տե­ղո­րո­շում է Փայ­տա­կա­րա­նի ծայր արև­մուտ­քում՝ Ա­րաք­սի աջ ա­փին՝ Ող­ջի գե­տի միա­խառն­ման վայ­րից մինչև Հո­րա­դի­զի հան­դի­պա­կաց լեռ­նա­զանգ­ված­նե­րը[16]:
Ըստ հե­ղի­նա­կի՝ հնա­րա­վոր է, որ Արտավան­յան տե­ղան­վան հետ­քե­րը պահպանում է Վանս­տան գյու­ղը: Պարթև Ար­շա­կու­նի­նե­րի այս­տեղ գտնվե­լու մա­սին կա­րող է վկա­յել Ար­տա­շիր գյու­ղը[22]:
Այս դեպ­քում կրկին հատ­կան­շա­կանն այն է, որ նախ­քան Շի­րա­կա­ցին և Շի­րա­կա­ցուց հե­տո Ար­տա­վան­յան և Ալ­ևան գա­վա­ռա­նուն­նե­րը չեն օգ­տա­գոր­ծել հայ մա­տե­նա­գիր­նե­րից ոչ մե­կը:
XIII դա­րի պատ­միչ Ս­տե­փա­նոս Օր­բել­յա­նը, նկա­րագ­րե­լով գող­թան­ցի կրո­նա­վոր հայր Գ­յու­տի Ա­րաք­սի ա­փին հիմ­նած վան­քի[25] կալ­վածք­նե­րի սահ­ման­նե­րը, ո­րոնք հատ­կաց­վել են Ս­յուն­յաց իշ­խա­նի կող­մից, նշում է, որ դրանք սկսում էին Ս­ևա­սա­րից մինչև Թ­զե­նու գե­տը, այն­տե­ղից մինչև ուր­կա­նո­ցի այ­գի­նե­րը[26], այն­տե­ղից` մինչև Ա­ղավ­նո գե­տի պը­տույտ­նե­րը, Նա­կոր­զա­նի ե­կե­ղե­ցու դի­մաց[27]: Ս­յուն­յաց պատ­մի­չի նշած Ս­ևա­սա­րը, ան­կաս­կած, ներ­կա­յիս Ղա­րա­դաղն է:
Ո­րոշ աղբ­յուր­նե­րում Ղա­րա­դաղ ան­վան ծա­գու­մը կա­պում են գա­վա­ռի լեռ­նե­րի պարս­կա­կան Սիահ Կուհ՝ کوه سیاه (թարգ­մա­նա­բար՝ սևսար) ան­վան­ման հետ, ին­չը, կարծում ենք, նույն­պես ճիշտ չէ[28]: Ա­վե­լին, այն նույն­պես հայ­կա­կան ան­վան­ման թարգ­մա­նութ­յունն է: Նախ՝ հայ­կա­կան ան­վա­նու­մը ժա­մա­նա­կագ­րա­կան ա­ռու­մով ա­մե­նա­հին հի­շա­տակ­վածն է, և­ երկ­րորդ՝ բա­վա­կան է նշել այն փաս­տը, որ դեռ հնա­գույն ժա­մա­նակ­նե­րից գա­վա­ռի բնակ­չութ­յու­նը կազ­մել են հա­յե­րը, իսկ պար­սիկ­ներ այդ­տեղ եր­բեք չեն բնակ­վել ո՛չ անց­յա­լում, ո’չ էլ ներ­կա­յումս:
Գա­վա­ռի Ս­ևա­սար կամ Սև­սար ան­վա­նու­մը հե­տա­գա մա­տե­նա­գիր­նե­րից հան­դի­պում ենք XVIII դա­րի մա­տե­նա­գիր Ղու­կաս Սե­բաս­տա­ցու մոտ «Դա­վիթ Բեկ կամ պատ­մութ­յուն Ղա­փան­ցոց» աշ­խա­տութ­յու­նում[29]: Ուշ միջ­նա­դա­րի և նոր ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նի հայ մա­տե­նա­գիր­նե­րի՝ Զա­քա­րիա Ա­գու­լե­ցու[30] (XVII դար) և Աբ­րա­համ Կ­րե­տա­ցու[31] (XVIII դար) եր­կե­րում մենք ար­դեն հան­դի­պում ենք Ղա­րա­դաղ ան­վա­նու­մը:
Այսպիսով՝ կարծում ենք՝ Սևասարի տարածաշրջանը նույնանում է Վասպուրական նահանգի Արտավանյան և Փայտակարան նահանգի Ալևան գավառներին, չնայած դրան վարչատնտեսական առումով այն ավելի շատ կապված էր Ատրպատականի, Արցախի և Սյունիքի հետ:
[1]     Հա­յոց պատ­մութ­յուն, հատ. II, գիրք I, ՀՀ ԳԱԱ Պատ­մութ­յան ինս­տի­տուտ, «­Զան­գակ» հրատ., Եր­ևան, 2018 (քար­տեզ՝ «­Հա­յաս­տանն ըստ «Աշ­խար­հա­ցոյց»-ի», հեղի­նակ՝ Հա­րութ­յուն­յան Բ. Հ.):
[2]     Ստ­րա­բոն (­մ.թ.ա. 64(63)-մ.թ. 23(24)): Հույն պատ­միչ և­ աշ­խար­հագ­րա­գետ։ Ծն­վել է բարձ­րաշ­խար­հի­կ­ ըն­տա­նիքում։ Ս­ո­վ­ո­րե­լ­ է Ն­յու­սա­յի և Հ­ռո­մի ճար­տա­սա­նա­կան դպրոց­նե­րում։ Ս­տա­ցել է փի­լի­սո­փա­յա­կան կրթութ­յուն: Ստ­րա­բո­նը ճա­նա­պա­րհ­ո­րդ­ել է Հու­նաս­տա­նում,­ Փ­ո­քր Աս­իայ­ու­մ,­ Հա­յաս­տա­նում, Ի­տա­լիա­յում և Ե­գիպ­տո­սում։ Գ­րել է «­Պա­տ­մա­կան­ հի­շա­տա­կա­րան­ներ­»­ խո­րագ­ր­ով աշխ­ա­տութ­յո­ւ­նը­՝ բաղ­կա­ց­ած 43 գրքից (https://www­.encyclopedia­.­am­)­:
[3]     Հայ ժողովրդի պատմություն, հատ. I,­ Հ­ՍՍՀ­ Գ­Ա հր­ատ­., Պատմության ինստիտուտ, Երևան, 1971, էջ 17:
[4]     Է­րա­տոս­թե­նես Կի­րե­նա­ցի (մ. թ. ա. 276,­ Կի­րե­նա – 194, Ա­լեք­սանդ­րիա): Հե­լլե­նիս­տա­կան դա­րա­շրջա­նի հույն աշ­խար­հա­գետ­, աստ­ղա­գետ, մա­թե­մա­տի­կոս և բա­նա­սեր։ Մո­ւս­ե­յո­նի գրա­դա­րա­նի հիմ­նա­դիր, Պտ­ղո­մեոս IV Փի­լո­պա­տոր ար­քա­յի դաս­տիա­րակ:
[5]    ­Համ­դալ­լահ Ղազ­վի­նի (1281-1350): Պար­սիկ մա­տե­նա­գի­ր: Գը­րել է տար­բեր բնույ­թի ստեղ­ծա­գործ­ու­թյ­ու­նն­եր։ 1340թ. ա­վար­տած «Սր­տե­րի զվար­ճութ­յու­նը» պատ­մաաշ­խար­հա­գր­ակ­ան ս­տվ­ար­ աշ­խա­տութ­յու­նը կար­ևո­ր սկ­զբ­նաղբ­յո­ւ­ր է նա­և Հա­յա­ստ­ա­նի XIII-XIVդդ. տնտե­սութ­յան և­ աշ­խար­հագր­ութ­յան ու­սում­նա­սի­րութ­յան հա­մար:
[6]     Ս­յուն­ի­քի­ պ­ատ­մա­կա­ն տա­րած­քո­ւմ­ է գտնվում Քա­րա­վա­զ­ի կա­մ Խո­ւդ­ա­փե­րի­նի­ պ­ատ­մա­կան կա­մուրջ­նե­րը: Ն­րանք եր­կուսն ե­ն­՝ հի­ն և նո­ր:­ Հին կա­մուր­ջը քանդ­ված է, իսկ նոր կա­մուր­ջը­ կան­գո­ւն­ է, բա­յց­ չի օգ­տա­գործ­վում: Պատ­մա­կան­ Սյուն­իք­ի­ Ա­ղա­հեճք­ գ­ա­վա­ռ­ը,­ ի­սկ­ հ­ե­տա­գ­ա­յո­ւմ­ Ար­ցախ աշխ­ար­հի Դի­զա­կի մե­լի­քութ­յու­նը Ա­րաքս գե­տով հար­ևան Ի­րա­նին կապ­ող կ­ա­մուր­ջը դա­րեր շա­րո­ւն­ա­կ­ ե­ղել­ է­ Խու­դա­փե­րի­նը (պարս­կե­րե­նից նշա­նա­կում է Աստ­վա­ծաս­տեղծ) կ­ամ­ Քա­րա­վա­զը, որն ուն­եց­ել­ է­ 1­1 թռիչք, 13­0մ­ եր­կա­րութ­յուն, 6մ լայ­նութ­յու­ն, ջրի մա­կար­դա­կից բարձր է 12մ: Ա­րա­բա­կան և պար­սկա­կան աղբ­յո­ւր­նե­ր­ու­մ կա­մուր­ջը վկայ­ված է Հու­դա­ֆե­րին, Խու­դա­փե­րին ա­նուն­նե­րով (ա­վե­լի ման­րա­մասն­ տե՛ս՝ Քու­մունց Մ., Ը­ռ­քո­յան Զ., Քա­րա­վազ (­Խու­դա­փ­ե­րի­ն)­. կա­մուր­ջը և պատ­մա­կան տա­րած­քը, Գիտ­ա­կան ըն­թեր­ցում­նե­ր (հոդ­ված­ն­ե­րի ժո­ղո­վա­ծու) թիվ 1, Ար­ցա­խի­ պե­տա­կան հա­մալ­ս­ա­րա­ն,­ Ս­տե­փա­նա­կերտ, 2016­):
[7]     Ըստ տե­ղե­կութ­յուն­նե­րի՝ Նա­կորզ­ան­ը IV դա­րի վեր­ջին կա­ռու­ցել է Ան­դոկ­ ի­շխ­ան­ի որ­դի` Պապ թա­գա­վո­րի մո­րեղ­բայր Բա­բիկ իշ­խա­նը: Այն ու­նե­ցել է այլ ա­նուն­ներ ևս՝ Նո­րա­կոր­զան, Նխ­կոր­զան (այս մա­սին­ տե՛ս՝ Dasxuranci M­.,­ T­he­ H­istory of Caucasian Albanians, London, Oxford university press, New Yor­k-Toronto, 1961, p. 64):
[8]    Հովհաննես Հ., «Ղարադաղի հայերը», Ազգագրություն, հատ. I, ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտ, «Գիտություն» հրատ., Երևան, 2009, էջ 15:
[9]    Լեո, Երկերի ժողովածու, հատ. I, «Հայաստան» հրատ., Երե­վան, 1966, էջ 1­29:
[10]   Ղեւոնդ Ալիշան, Սիսական, «Հայագիտակ» հրատ, Եր­ևան, 2011, էջ 3­21­:
[11]   «Աղաղան», հունվար, 1912, թիվ 1, էջ 9-10 (հեղինակ՝ Բակունի Բ.):
[12]   «Աղաղան», հունվար, 1912, թիվ 1, էջ 27:
[13]   XX դա­րի սկզբին ու­ներ 10000 մահ­մե­դա­կան բնա­կիչ­, ըն­դար­ձակ պարս­պա­պատ շու­կա, հին բերդ, մզկ­իթ, Ա­ռաջին հա­մաշ­խար­հա­յին պա­տե­րազ­մից հե­տո վե­րած­վել է ան­շուք գյու­ղի: Մա­րան­դը՝ որ­պես քա­ղաք, ա­ռա­ջի­նը հի­շատա­կել է Սե­բեո­սը (VII դար): Ե­ղել է բազ­մա­մարդ հա­յաբնակ քա­ղաք: Ըստ ա­վան­դութ­յան՝ ա­ռաս­պե­լա­կան Նոյ Նա­հա­պե­տի կի­նը՝ Նո­յեմ­զա­րը, այս­տեղ է թաղ­վել: Մարանդ քա­ղա­քում են թաղ­ված սել­ջուկ­յան աշ­խար­հա­կալ սուլ­թա­նութ­յան մե­ծա­նուն ե­րեք սուլ­թան­նե­րից եր­կու­սը՝ Ալ­փաս­լա­նը (1063-1072) և Մե­լիք­շա­հը (1072-1092): Որ­պես գա­վա­ռա­նուն՝ Մա­րան­դը ա­ռա­ջի­նը հի­շա­տակ­վել է Մովսես Խո­րե­նա­ցու կող­մից՝ կապ­ված այդ­տեղ հա­յոց Ար­տաշես Ար­շա­կու­նի (­Խո­րե­նա­ցու հի­շա­տա­կած Ար­տա­շե­սը ո­րոշ պատ­մա­բան­նե­րի շրջա­նում­ ն­ույ­նաց­վում է Տր­դատ Ա Ար­շա­կու­նու հետ) թա­գա­վո­րի հի­վան­դա­նա­լու և մա­հանա­լու հետ:
[14]   ՀԺՊ I, էջ 17:
[15]   Անանիա Շիրակացի, Մատենագրություն, «Սովետական գը-րող» հրատ., Երևան, 1979, էջ 295:
[16]   ՀՊ 2018, հատ. II, գիրք I, քարտեզ՝ թիվ 1, հեղինակ՝ Հարութ-յունյան Բ.:
[17]   AдoHцъ H., ApMeHiя Bъ эпoxy ЮcTиHiaHa, C.ПeTepбyprъ, 1908, c. 251.
[18]   Կար­միր, Ագ­չայ, Ակ­չայ, Աղ­չայ, Կզլ­չայ, Ղ­զըլ­չայ, Քըըզլ­չայ, վե­րին հո­սան­քում՝ Կո­տոր, գետ Հայ­կա­կան լեռ­նաշ­խար­հում, Ա­րաք­սի աջ վտա­կը։ Եր­կա­րութ­յու­նը՝ մոտ 170 կի­լոմետր։ Ս­կիզբ է առ­նում Կո­տու­րի (­Վաս­պու­րա­կա­նի լեռներ­) լե­ռն­աշղ­թա­յի արևմտ­յան լան­ջից։ Հո­սում է նախ դե­պի ար­ևելք, ճեղ­քում Կո­տու­րի լեռն­ա­շղ­թա­ն, ա­պա թեք­վում հյու­սիս-ար­ևելք, ըն­դու­նում ձա­խից Է­լենդ (Ա­ղանդ­ռոտ), Աղ­չայ, իսկ ա­ջից՝ Մա­րանդ (­Զիլ­բիր­չայ) վտակ­ներ­ը և Նա­խի­ջև­ա­նի դաշ­տում միա­խառնը­վում Ա­րաք­սին։
[19]   Հա­րութ­յուն­յան Բ., ­Մեծ ­Հայ­քի­ վ­­ար­չա­քա­ղա­քա­կան բա­ժան­ման հա­մա­կարգն ըստ «Աշ­խար­հա­ցոյ­ցի», Եր­ևա­նի հա­մալ­սա­րա­նի հրատ., Եր­ևան, 2001, էջ 370­-371:
[20]   ­Մարդ­պե­տա­կան տի­րույթ­նե­րը հյու­սի­սում սահ­ման­ակ­ցում­ էին Ա­րաքս գե­տին՝ Ջու­ղա­յից մինչև Ող­ջի և Ա­րաք­սի միա­խառն­ման վայ­րեր­ը,­ հ­ա­րա­վից՝ Ուր­միա լճին` նե­րա­ռե­լով Մա­րան­դը (­ՀՊ II, գիրք I, քար­տեզ N1, հե­ղի­նա­կ՝­Բ.­ Հա­րո­ւթ­յո­ւ­նյ­ան­):­
[21]   Հարությունյան 2001, էջ 373­:
[22]   Հարությունյան 2001, էջ 375:
[23]   Ստեփանոս Օրբելյան, Սյու­նի­քի­ պ­ատմություն (թարգմ.,­ ն­ե-րած. և ծանոթ. Ա. Աբրահամյա­նի), «Սովետական գրող» հրատ., Երևան, 1986, էջ 117:
[24]   Կորյուն, Վարք Մեսրոպ Մաշտոցի, «Հայաստան» հրատ., Երևան, 1994, էջ 40 (ծան. 55):
[25]   Սա այն վանքն է, որ­տեղ ճգնել է Ե­րի­ցակ կրո­նա­վո­րը, ով հե­տա­գա­յում այդ նույն հայր Գ­յու­տի հրա­մա­նով և­ օ­ժան­դա­կութ­յամբ շի­նեց Ե­րից­վան­քի Նոր Ե­րու­սա­ղեմ (Սբ. Նա­խավ­կա) ե­կե­ղե­ցին ու վա­նա­կան հա­մա­լի­րը (Օր­բել­յան 1986, էջ 111):
[26]   Խոս­քը Ե­րի­ցա­վան­քի բո­րո­տա­նո­ցի տի­րույթ­նե­րի մա­սին է, ո­րը հե­տա­գա­յում հայր Գ­յու­տը հա­տկա­ցր­ել է Ե­րի­ցակ կրոն­ա­վո­րին:
[27]   ­Օրբելյան 1­98­6, էջ­ 11­7:
[29]   Ղուկաս Սեբաստացի, Դավիթ Բեկ կամ պատմություն Ղափանցոց, Երևանի համալսարանի հրատ., Երևան, 1992, էջ 22, 23:
[30]   Զաքա­րի­ա Ագուլեցու­ Օ­րագրությունը,­ ԽՍՀՄ ԳԱ Հայկական ֆիլիալ, «Արմֆանի» հրատ., Երևան, 1938, էջ 94:
[31]   Կա­թո­ղի­կոս Աբր­ա­համ Կ­րե­տա­ցին Ղա­րա­դա­ղը հի­շա­տա­կել է 1736թ. դե­պի Մու­ղա­նի դաշ­տա­վայր­ կա­տա­րած ճա­նա­պար­հոր­դութ­յան դեպ­քե­րը նկա­րագ­րե­լիս. Մու­ղա­նի դաշ­տա­վայ­րու­մ նա պետք է մաս­նակ­ցեր Ն­ադ­իր­ Շ­ա­հի թա­գադրմ­ան ա­րա­րո­ղութ­յան­ը (Աբ­րա­համ Կ­րե­տա­ցի, Պատ­մութ­յուն, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., Եր­ևան 1973, էջ 77)­:
Տեսնել հեղինակի բոլոր գրառումները
Previous: Աղահեճք գավառի Հայելեակ բնակավայրը Վաղատուր գյուղի Հալաք թաղամասն է
Next: Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Աղահեճք գավառի Հայելեակ բնակավայրը Վաղատուր գյուղի Հալաք թաղամասն է
Աղահեճք գավառի Հայելեակ բնակավայրը Վաղատուր գյուղի Հալաք թաղամասն է
Հայոց մեծ եղեռնի ղարադաղյան էջը…
Հայոց մեծ եղեռնի ղարադաղյան էջը…
Բաժիններ Ընտրել կարգը «Տավերս»  (16) Ազգագրություն  (50) Աղահեճք  (7) Այլախ  (1) Աշխարհագրություն  (23) Աշոտ Սիմոնյան  (3) Ավանդազրույցներ  (59) Արկադի Ծատուրյան  (6) Արվեստ  (5) Արցախ  (26) Արցախյան ազատամարտ  (10) Բաղք  (10) Բանահյուսություն  (54) Գևորգ Ստեփանյան  (6) Գիտաժողովներ  (18) Գիտական գործունեություն  (56) Գլխավոր  (39) Գլխավոր  (10) Գուսան Աշոտ  (3) Գրականություն  (43) Գրիշա Սմբատյան  (13) Դասընթացներ  (52)    Ֆրանսերեն դասեր  (52) Զանազան  (56) Զոհրաբ Ըռքոյան  (81) Ընտանիք  (5) Ժիրայր Միրումյան  (4) Ինգա Մարգարյան  (5) Լեզվաբանություն  (75) Լուսինե Ներսիսյան  (6) Խոհանոց  (4) Ծղուկ  (1) Կենցաղ  (8) Կովսական  (4) Հաբանդ  (4) Համագործակցություն  (1) Համլետ Գևորգյան  (6) Հասարակություն  (2) Հիմնական  (12) Հնագիտություն  (34) Հրաչ Մարտիրոսյան  (4) Հրապարակումներ  (65) Ձորք  (1) Ճարտարապետություն  (15) Մալիկ Թելունց  (9) Մհեր Քումունց  (65) Պատմություն  (164) Ռազմաքաղաքական  (7) Սերգեյ Հախվերդյան  (19) Սերգեյ Ջհանգիրյան  (8) ՍՀՀԿ  (26)    Մեր մասին  (1) Սյունիք բնաշխարհ  (33) Սյունիքը արվեստում  (9) Սյունիքի հայագիտական նորություններ  (45) Տարածաշրջան  (15) Տեսանյութեր  (33) Քաշաթաղ  (68)
Պահոցներ Նշեք ամիսը Սեպտեմբերի 2022  (8) Օգոստոսի 2022  (6) Հուլիսի 2022  (12) Հունիսի 2022  (3) Մայիսի 2022  (3) Ապրիլի 2022  (8) Մարտի 2022  (2) Փետրվարի 2022  (6) Հունվարի 2022  (12) Դեկտեմբերի 2021  (20) Նոյեմբերի 2021  (19) Հոկտեմբերի 2021  (3) Սեպտեմբերի 2021  (21) Օգոստոսի 2021  (54) Հուլիսի 2021  (10) Հունվարի 2020  (1) Դեկտեմբերի 2019  (1) Նոյեմբերի 2019  (4) Հոկտեմբերի 2019  (2) Սեպտեմբերի 2019  (2) Օգոստոսի 2019  (8) Հունիսի 2019  (2) Մայիսի 2019  (9) Ապրիլի 2019  (6) Մարտի 2019  (8) Դեկտեմբերի 2018  (4) Նոյեմբերի 2018  (3) Հոկտեմբերի 2018  (9) Սեպտեմբերի 2018  (9) Օգոստոսի 2018  (8) Հունիսի 2018  (1) Մայիսի 2018  (4) Ապրիլի 2018  (8) Մարտի 2018  (11) Փետրվարի 2018  (2) Հունվարի 2018  (3) Դեկտեմբերի 2017  (6) Նոյեմբերի 2017  (1) Հոկտեմբերի 2017  (10) Սեպտեմբերի 2017  (12) Օգոստոսի 2017  (5) Հուլիսի 2017  (13) Հունիսի 2017  (5) Մայիսի 2017  (15) Ապրիլի 2017  (11) Մարտի 2017  (12) Փետրվարի 2017  (6) Հունվարի 2017  (2) Դեկտեմբերի 2016  (4) Նոյեմբերի 2016  (5) Հոկտեմբերի 2016  (6) Սեպտեմբերի 2016  (8) Օգոստոսի 2016  (11) Հուլիսի 2016  (12) Հունիսի 2016  (31) Մայիսի 2016  (5) Մարտի 2016  (1) Փետրվարի 2016  (4)
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Մեհտիշեն բնակավայրի անվան ծագումը
Մեհտիշեն բնակավայրի անվան ծագումը
«Տավերս» մշակութային հասարակական կազմակերպություն, Կապան Ծանոթանալ կենտրոնի աշխատանքներին
Վայոց ձոր Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Պ.գ.դ., պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ, Սիսիան-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Լրագրող, հասարակական գործիչ, ՄԵՐԱՆ ԼՂՀ Քաշաթաղի շրջանի պաշտոնաթերթի գլխավոր խմբագիր Ծանոթացեք հեղինակի նյութերին
Լեզվաբան, բ.գ.դ., պրոֆեսոր Ընթերցեք հեղինակի հաղորդումները
Պատմության ուսուցիչ, Վերին Շեն Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքների
Լեզվաբան, բ.գ.թ., Գորիս-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Բ.գ.թ., դոցենտ, Գորիսի պետական համալսարան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Պ.գ.դ., պրոֆեսոր, Երևան Ընթերցեք հեղինակի հաղորդումները
Պատմաբան, իրավաբան, պ.գ.թ., դոցենտ Ընթերցեք հեղինակի աշխատանքները
ՍՀՀԿ նախագահ, արևելագետ, թուրքագետ, լեզվաբան, բ.գ.թ., դոցենտ Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Պատմաբան, դոցենտ Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
ՍՀՀԿ անդամ, տ.գ.թ., Կապան-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոն Ծանոթացեք կենտրոնի աշխատանքներին
Université Lumière Lyon 2-ի ուսանող (մագիստրատուրա), Ֆրանսերենի դասավանդող Սովորեք ֆրանսերեն հեղինակի հետ
Գիտական ծրագրեր և հաստատություններ
ՀՀ ԿԳՆ գիտության պետական կոմիտե
Հասցե` ք. Երեւան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24,
ՀՀ ԳԱԱ նախագահության կենտրոնական շենք,
Հեռ.` +37410 521362, +37410 527343
Հայագիտական ուսումնասիրությունները ֆինանսավորող համահայկական հիմնադրամ
Հասցե` ք. Երեւան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24,
ՀՀ ԳԱԱ գլխավոր շենք,
Հեռ.` +37410 521362, +37410 527343
Մ. Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի գիտահետազոտական ինստիտուտ
Հասցե` ք. Երևան, Մաշտոցի պողոտա 53
ԵՊՀ Հայագիտական Հետազոտությունների Ինստիտուտ
ՀՀ, ք. Երևան, Ալեք Մանուկյան 1,
ԵՊՀ 2-րդ մասնաշենք, 5-րդ հարկ,
Հեռ.` + 37460 71-00-92
ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիա
Հասցե` ք. Երևան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոնի գրանցման համարն է՝ 211.171.1181249: Կենտրոնի անգլերեն անվանումն է՝ Syunik Armenological Research Center, ռուսերեն՝ ЦeHTp apMeHoлorичeckиx иccлeдoBaHий CюHиka:  Գործունեության ժամկետը՝ անժամկետ: Գրանցված է ՀՀ իրավաբանական անձանց պետական ռեգիստրի գործակալության կողմից: Կայքում հրապարակված նյութերի պատասխանատուն հեղինակներն են: Էլ. հասցե՝ syunhayhetkent@gmail.com
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոն © Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են: | MoreNews by AF themes.