hy hy en hy en hy en en hy en hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy en en hy de hy hy hy hy hy hy de hy en hy hy hy hy ko hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy ru hy hy hy hy hy ru hy hy hy hy hy hy hy hy hy ru hy ru hy hy hy hy hy hy hy en hy hy hy hy en hy hy de hy en hy hy de hy en hy hy de hy hy hy hy hy hy en hy hy de hy hy hy de hy en hy hy de hy en hy hy de hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy ru hy hy hy hy hy hy ru hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy hy my hy hy hy hy hy fr
ՍՀՀԿ 31.05.2017 1 min read
Մ.Մ. Թելունց,  իրավագետ, պատմաբան, պ.գ.թ., ԳՊՀ իրավագիտության ամբիոնի վարիչ
60-ական թվականներին գտնվելով Անդրկովկասում, Հայաստանում, Վրաստանում, Ղարաբաղում նա փորձում է ինչպես առանձին, այնպես էլ վրաց Հերակլ II թագավորի աջակցությամբ` Արևելյան Հայաստանում, իսկ ապա նաև ժամանակի ազատագրական շարժման հայտնի գործիչ Մշո Ս. Կարապետ վանքի վանահայր Հովնանի հետ համագործակցությամբ Արևմտյան Հայաստանում, համընդհանուր շարժում` զինված պայքար առաջ բերել պարսկա-թուրքական տիրապետության դեմ` Հայաստանն ազատագրելու և անկախ` հայկական կամ հայ-վրացական միացյալ պետություն ստեղծելու նպատակով. սակայն ապարդյուն ջանքերից հետո 60-ականների վերջերին հեռանում է Անդրկովկասից և մեկնում Հնդկաստան, որտեղ էլ` Կալկաթայում 1809թ. օգոստոսի 9-ին վախճանվում է[2]:
Էմինի, ինչպես և XVIII դարի մեր մյուս մտածողների` Շահամիրյան, Բաղրամյան, ընդհանուր փիլիսոփայական աշխարհայացքի հիմքը դեիզմն է` աստված արարել է ամեն ինչ` բնությունը, մարդուն` վերջինիս օժտելով բանականությամբ` արդարն ու կատարյալը, բարին ու օրինականը իրագործելու պատգամով` այսինքն ինքն իր ուժերով, ինքնուրույն կերտելու իր կյանքը` սոցիալական կարգը` հասարակարգը` այդ թվում, բնականաբար, պետությունը և իրավունքը: Աստված և բնությունը միասնություն են: Այդ միասնությունից են բխում և բնաիրավական ընկալումները` ըստ որի բոլոր մարդիկ արարվել են հավասարաչափ ազատ ու հավասար, հավասար իրավունքներով ու պարտականություններով ևն:
Հայտնի է, որ բնաիրավական ընկալումների սաղմերը գալիս են հազարամյակների խորքից, հավանաբար դեռևս այն ժամանակներից, երբ բանական, առավել ևս զարգացած բանականություն ունեցող մարդը տեսնում է սոցիալական անարդարություններն իր նմանների կողմից, հաճախ դրական` պետության կողմից ընդունված իրավունքով` օրենքներով սրբագործված բռնությունը, շահագործումը, ճնշումը, անհավասարությունը ևն: Ուստի, կարելի է անվերապահորեն ասել, որ բնական իրավունքի ակունքը սոցիալական է` հասարակական`  բանական ու մարդկային:
Էմինի դրական մոտեցումն անգլիական սահմանափակ միապետության նկատմամբ երկակի բնույթ ունի` նախ դրա ընդհանուր առաջադիմական նշանակությունը, ապա և դրա համադրումը թուրք-պարսկական բռնակալական կարգերի հետ` այն կարգերի, որի ծանր լուծը կրում էին հատկապես քրիստոնյա ժողովուրդները` մասնավորապես հայ ժողովուրդը: Այս հանգամանքը որպես առանձնացնող գիծ հատուկ էր թե± էմինին, թե± Բաղրամյանին և թե± Շահամիրյանին: Բացի այդ, նշված ժամանակաշրջանում Անգլիան միակ խոշոր տերությունն էր, որում 17-18 դդ.   տեղի ունեցան խորն ու որակական, բազիսային ու վերնաշենքային փոփոխություններ` նշանավորելով ավատատիրության նկատմամբ առաջադիմական, կապիտալիստական, բուրժուա-դեմոկրատական սոցիալ-տնտեսական և պետաիրավական հարաբերությունների ստեղծումը: Այս հանգամանքը այդ ժամանակներում աչքի զարնող էր այն աստիճան, որ դա ևս հնարավորություն չէր տալիս տեսնելու նոր կարգերի նաև բացասական կողմերը, հանգամանք, որը նկատվում  է հետագա XIX-XX դարերի առաջադեմ մտածողների` այդ թվում հայ, աշխարհայացքում:
Մեկ այլ տեղում դարձյալ վրաց թագավորին դիմելով Էմինը նշում է, որ եվրոպական ազգերը ոչ այնքան բազկի ուժով են առաջադիմության հասել, որքան իմաստության ու արվեստի, ուսման ուժով[24]: Այդ ուղղությամբ նա Հերակլ II-ին խորհուրդ է տալիս գործնական քայլերի դիմելու, ստեղծելու դպրոցներ, մինչև 16 տարեկան պատանիներին կրթելու ընդհանուր-հանրակրթական, իսկ 16-20 տարեկաններին` զինվորական դպրոցներում[25]:   Էմինի քարոզած առաջադիմական գաղափարներն իրենց դրական ազդեցությունը թողեցին հնդկահայ մյուս լուսավորիչների` Բաղրամյանի, Շահամիրյանի հայացքների վրա, ըստ որում վերջիններս ավելի կոնկրետացրին դրանք իրենց երկերում, Էմինի զինակից ու գաղափարակից Մովսես Բաղրամյանի և Շահամիրյանի «Յորդորակ»-ում, «Որոգայթ փառաց»-ում: Այսպիսով, ընդհանրացնելով կարող ենք ասել, որ արդեն էմինի մոտ նկատելի որոշակիությամբ առաջադրվում են հայ սահմանադրական իրավունքի այնպիսի հիմնարար սկզբունքներ, ինչպիսիք են բոլոր մարդկանց համընդհանուր հավասարության, մարդու կողմից մարդկանց նկատմամբ բռնությունը չհանդուրժելու, պետական ինքնիշխանության, միապետական իշխանությունը խորհրդարանով սահմանափակելու /անգլիական պետական կարգի նկատմամբ համակրանք արտահայտելու ձևով/ մասին գաղափարները:
Հովսեփ Էմինը լուսավորականության դարաշրջանի առաջադեմ գաղափարախոսության ակնհայտ ազդեցությամբ ասպարեզ եկած հայ առաջադեմ լուսավորիչ- մտածողներից, ազատագրական պայքարի հետևողական մարտիկներից է, բնական իրավունքի հայկական դպրոցի սկբնավորող, ինչու ոչ նաև Շահամիր Շահամիրյանի, Մովսես Բաղրամյանի հետ միասին հայ իրավաքաղաքական պետաիրավական միտքը առաջին անգամ որակապես նոր, համակարգված մակարդակի հասցնող մտածող և այսօր` նրա ծննդյան 290-ամյա հոբելյանին մենք հավուր պատշաճի պետք է գնահատենք Էմինի գործունեությունն ու նրա թողած ուսանելի ժառանգությունը: Նկատենք նաև, որ Էմինի ազատասիրական, բնաիրավական գաղափարները էական ազդեցություն ունեցան նաև ժամանակաշրջանի մեր մյուս մեծերի Մովսես Բաղրամյանի, Շահամիր Շահամիրյանի և ուրիշների գաղափարական ժառանգության վրա. դրանք ուղղակի կամ անուղղակի ձևով արտացոլվել  են մասնավորապես Մովսես Բաղրամյանի. «Նոր տետրակ որ կոչի Յորդորակ» հայ առաջին համակարգված իրավաքաղաքական երկում, Շահամիրյանի «Որոգայթ փառացում»: Մենք քիչ թվով աշխատություններ ունենք ժամանակաշրջանի ազատասիրական, իրավաքաղաքական մտքի ուսումնասիրության վերաբերյալ, սակայն կարծում ենք, որ մասնավորապես Էմինի, Բաղրամյանի, Շահամիրյանի գործունեությունն ու թողած հոգևոր ժառանգությունը դեռևս նոր ուսոմնասիրությունների կարիք ունի:
[1] Տե’ս Յովսէփ Էմինի կեանքն ու արկածները: Յովսէփ Էմինի անգլերեն բնագրէն թարգմանեց Յ. Խաշմանեան: Տպարան-Մշակ, Պէյրութ, 1958, էջ 118: Այսուհետև` «Յովսէփ Էմին…»: Էմինի կյանքի և գործունեության մասին մանրամասն տես A. P. ИoaHHиcяH, Иocиф ЭMиH. Изд. EpeBaHckoro rocyдapcTBeHHoro yHиBepcиTeTa иM. MoлoToBa, EpeBaH, 1945, Пepeизд. EpeBaH, 1989, Մ. Մ. Թելունց, Հայ ազգային-ազատագրական շարժումը XVIII դարի երկրորդ կեսին և իրավաքաղաքական միտքը, ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատ. Երևան, 1995, նույն խորագրով մեր թեկնածուական ատենախոսությունը, Երևան, 2005, ՀՀ ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտի գրադարան/ ևն:
[2] Տե’ս The Life and adventures of  Joseph Emin an Armenian. Printed and published by the Baptist mission press Lower circular road, Calcutta, 1918, p. 518. Այսուհետև` «Life and adventures…» Ծանոթ. Էմինի հուշերն առաջին անգամ հրատարակվում է Լոնդոնում 1792 թվականին /Մ. Թ./:
[3] Տե’ս Akaд. CTpyBe B. B., ИcTopия ДpeBHero BocToka.  OГИЗ, ГocпoлиTиздaT, MockBa, 1941r., c. 165-169.
[4]  Տե’ս «Յովսէփ էմին…» նշվ. աշխ., էջ 156-157:
[5] Տե’ս նույն տեղում:
[6] Տե’ս նույն տեղում, էջ 125-131, 155-159, 233-235:
[7] Նույն տեղում, էջ 159:
[8] Նույն տեղում, էջ 266-268: Տե°ս նաև Մ. Մ. Թելունց, «Հայ ազգային-ազատագրական շարժումը…», էջ 14:
[9] Տե’ս Ш. MoHTeckbe, ИзбpaHHыe пpoизBeдeHия. ПoлиTиздaT, MockBa, 1955, c. 163-169; Дж. Лokk, ИзбpaHHыe филocoфckиe пpoизBeдeHия, изд. CoциaлbHo-эkoHoMичeckoй лиTepaTypы, T. 2, MockBa, 1960, c. 18-31; Ж. Ж. Pycco, Oб oбщecTBeHHoM дoroBope, изд. Д. E. ЖykoBckoro, CПб, 1907, c.14-15, ИcTopия пoлиTичeckий и пpaBoBыx yчeHий, изд. “Зepцaлo”, MockBa, 1999, c. 240-253, 258-263, 322-333 և հտ.::
[10] «Յովսէփ էմին…», էջ 409:
[11]Նույն տեղում, էջ 128, տե°ս նաև Մ. Մ. Թելունց, «Իրավական պետություն» սկզբունքը և հայ իրավաքաղաքական միտքը, XVIII դ.` II կես, «Բանբեր Երևանի համալսարանի», 1998, N 3/96/, էջ 151-152:
[12]  «Յովսէփ էմին…», էջ 23:
[13] Այդ հարցում եղած կարծիքների վերլուծության և մեր կողմից առաջադրված տրամագծորեն նոր ու հակադիր հայացքի մասին տես Մ. Մ. Թելունց «Հայ ազգային-ազատագրական շարժումը…» և մեր հիշատակված ատենախոսությունը` ԳԱԱ Պատմության ինստիտուտի գրադարան և ՀՀ ԳԱԱ ազգային գրադարան /Մ.Թ./:
[14] «Յովսէփ էմին…», էջ 192-193, հմմտ  «Life and adventures…», էջ 173-174:
[15] «Յովսէփ էմին…» Տե°ս նաև մեր հիշատակած ուսումնասիրությունները:
[16] Այդ մասին մանրամասն տե’ս նաև Մ.Մ. Թելունց, Հովսեփ Էմինի  «Արտաքին քաղաքական կողմնորոշման» հարցի շուրջ, Բանբեր Երևանի համալսարանի, N 3/81/, Երևան, 1993, էջ 100-110:
[17]Տե’ս օր. Ս. Արևշատյան, Մովսես Խորենացին ազգային ինքնիշխանության մասին, Պատմաբանասիրական հանդես, 1990, N 3, Մ. Թելունց, Մովսես Խորենացու իրավաքաղաքական հայացքները, «Իրավագիտության հարցեր», 2002, N 1-2 և ուրիշներ:
[18] Այդ մասին մանրամասն տե’ս Մ. Մ. Թելունց, «Հայ ազգային-ազատագրական շարժումը…», էջ 66-83:
[19] Տե’ս ГeлBeций, CoчиHeHия, T. 2, изд. “Mыcлb”, MockBa, 1974, c. 624.
[20] Նույն տեղում, էջ 629:
[21] AHToлorия MиpoBoй филocoфии, T. 2, изд. “Mыcлb”, MockBa, 1969, c. 59.
[22] Տես  Ш. MoHTeckbe, նշվ. աշխ.,  c. 177, 290-300:
[23] «Յովսէփ էմին…» էջ 130:
[24] Տե’ս նույն տեղում, էջ 127-128:
[25] Տե’ս նույն տեղում, էջ 234:
Տեսնել հեղինակի բոլոր գրառումները
Previous: Հայերեն ճանդարի “սոսի” բառը
Next: Եգիպտոս․ թագավորական տիտղոսները /Պտղոմեոսյան դինաստիա/
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Սևասարի պատմությունը  (աշխարհագրությունը, անվանումը, հիշատակումները)
Սևասարի պատմությունը  (աշխարհագրությունը, անվանումը, հիշատակումները)
Գիտաժողովի հրավեր․ “Ղարաբաղ-Շամախիի կամ ծայրհյուսիսարևելյան միջբարբառախումբ. արդի վիճակ, միտումներ և մարտահրավերներ”
Գիտաժողովի հրավեր․ “Ղարաբաղ-Շամախիի կամ ծայրհյուսիսարևելյան միջբարբառախումբ. արդի վիճակ, միտումներ և մարտահրավերներ”
Բաժիններ Ընտրել կարգը «Տավերս»  (16) Ազգագրություն  (50) Աղահեճք  (7) Այլախ  (1) Աշխարհագրություն  (23) Աշոտ Սիմոնյան  (3) Ավանդազրույցներ  (59) Արկադի Ծատուրյան  (6) Արվեստ  (5) Արցախ  (26) Արցախյան ազատամարտ  (10) Բաղք  (10) Բանահյուսություն  (54) Գևորգ Ստեփանյան  (6) Գիտաժողովներ  (18) Գիտական գործունեություն  (56) Գլխավոր  (39) Գլխավոր  (10) Գուսան Աշոտ  (3) Գրականություն  (43) Գրիշա Սմբատյան  (13) Դասընթացներ  (52)    Ֆրանսերեն դասեր  (52) Զանազան  (56) Զոհրաբ Ըռքոյան  (81) Ընտանիք  (5) Ժիրայր Միրումյան  (4) Ինգա Մարգարյան  (5) Լեզվաբանություն  (75) Լուսինե Ներսիսյան  (6) Խոհանոց  (4) Ծղուկ  (1) Կենցաղ  (8) Կովսական  (4) Հաբանդ  (4) Համագործակցություն  (1) Համլետ Գևորգյան  (6) Հասարակություն  (2) Հիմնական  (12) Հնագիտություն  (34) Հրաչ Մարտիրոսյան  (4) Հրապարակումներ  (65) Ձորք  (1) Ճարտարապետություն  (15) Մալիկ Թելունց  (9) Մհեր Քումունց  (65) Պատմություն  (164) Ռազմաքաղաքական  (7) Սերգեյ Հախվերդյան  (19) Սերգեյ Ջհանգիրյան  (8) ՍՀՀԿ  (26)    Մեր մասին  (1) Սյունիք բնաշխարհ  (33) Սյունիքը արվեստում  (9) Սյունիքի հայագիտական նորություններ  (45) Տարածաշրջան  (15) Տեսանյութեր  (33) Քաշաթաղ  (68)
Պահոցներ Նշեք ամիսը Սեպտեմբերի 2022  (8) Օգոստոսի 2022  (6) Հուլիսի 2022  (12) Հունիսի 2022  (3) Մայիսի 2022  (3) Ապրիլի 2022  (8) Մարտի 2022  (2) Փետրվարի 2022  (6) Հունվարի 2022  (12) Դեկտեմբերի 2021  (20) Նոյեմբերի 2021  (19) Հոկտեմբերի 2021  (3) Սեպտեմբերի 2021  (21) Օգոստոսի 2021  (54) Հուլիսի 2021  (10) Հունվարի 2020  (1) Դեկտեմբերի 2019  (1) Նոյեմբերի 2019  (4) Հոկտեմբերի 2019  (2) Սեպտեմբերի 2019  (2) Օգոստոսի 2019  (8) Հունիսի 2019  (2) Մայիսի 2019  (9) Ապրիլի 2019  (6) Մարտի 2019  (8) Դեկտեմբերի 2018  (4) Նոյեմբերի 2018  (3) Հոկտեմբերի 2018  (9) Սեպտեմբերի 2018  (9) Օգոստոսի 2018  (8) Հունիսի 2018  (1) Մայիսի 2018  (4) Ապրիլի 2018  (8) Մարտի 2018  (11) Փետրվարի 2018  (2) Հունվարի 2018  (3) Դեկտեմբերի 2017  (6) Նոյեմբերի 2017  (1) Հոկտեմբերի 2017  (10) Սեպտեմբերի 2017  (12) Օգոստոսի 2017  (5) Հուլիսի 2017  (13) Հունիսի 2017  (5) Մայիսի 2017  (15) Ապրիլի 2017  (11) Մարտի 2017  (12) Փետրվարի 2017  (6) Հունվարի 2017  (2) Դեկտեմբերի 2016  (4) Նոյեմբերի 2016  (5) Հոկտեմբերի 2016  (6) Սեպտեմբերի 2016  (8) Օգոստոսի 2016  (11) Հուլիսի 2016  (12) Հունիսի 2016  (31) Մայիսի 2016  (5) Մարտի 2016  (1) Փետրվարի 2016  (4)
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Համառոտ ակնարկ անգրագիտության և իշխանամոլությամբ հայրենիքի ուրացության մասին
Մեհտիշեն բնակավայրի անվան ծագումը
Մեհտիշեն բնակավայրի անվան ծագումը
«Տավերս» մշակութային հասարակական կազմակերպություն, Կապան Ծանոթանալ կենտրոնի աշխատանքներին
Վայոց ձոր Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Պ.գ.դ., պրոֆեսոր, ՀՀ ԳԱԱ պատմության ինստիտուտ, Սիսիան-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Լրագրող, հասարակական գործիչ, ՄԵՐԱՆ ԼՂՀ Քաշաթաղի շրջանի պաշտոնաթերթի գլխավոր խմբագիր Ծանոթացեք հեղինակի նյութերին
Լեզվաբան, բ.գ.դ., պրոֆեսոր Ընթերցեք հեղինակի հաղորդումները
Պատմության ուսուցիչ, Վերին Շեն Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքների
Լեզվաբան, բ.գ.թ., Գորիս-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Բ.գ.թ., դոցենտ, Գորիսի պետական համալսարան Ծանոթացեք հեղինակի աշխատանքներին
Պ.գ.դ., պրոֆեսոր, Երևան Ընթերցեք հեղինակի հաղորդումները
Պատմաբան, իրավաբան, պ.գ.թ., դոցենտ Ընթերցեք հեղինակի աշխատանքները
ՍՀՀԿ նախագահ, արևելագետ, թուրքագետ, լեզվաբան, բ.գ.թ., դոցենտ Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Պատմաբան, դոցենտ Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
ՍՀՀԿ անդամ, տ.գ.թ., Կապան-Երևան Ծանոթացեք հեղինակի հաղորդումներին
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոն Ծանոթացեք կենտրոնի աշխատանքներին
Université Lumière Lyon 2-ի ուսանող (մագիստրատուրա), Ֆրանսերենի դասավանդող Սովորեք ֆրանսերեն հեղինակի հետ
Գիտական ծրագրեր և հաստատություններ
ՀՀ ԿԳՆ գիտության պետական կոմիտե
Հասցե` ք. Երեւան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24,
ՀՀ ԳԱԱ նախագահության կենտրոնական շենք,
Հեռ.` +37410 521362, +37410 527343
Հայագիտական ուսումնասիրությունները ֆինանսավորող համահայկական հիմնադրամ
Հասցե` ք. Երեւան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24,
ՀՀ ԳԱԱ գլխավոր շենք,
Հեռ.` +37410 521362, +37410 527343
Մ. Մաշտոցի անվան հին ձեռագրերի գիտահետազոտական ինստիտուտ
Հասցե` ք. Երևան, Մաշտոցի պողոտա 53
ԵՊՀ Հայագիտական Հետազոտությունների Ինստիտուտ
ՀՀ, ք. Երևան, Ալեք Մանուկյան 1,
ԵՊՀ 2-րդ մասնաշենք, 5-րդ հարկ,
Հեռ.` + 37460 71-00-92
ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիա
Հասցե` ք. Երևան, Մարշալ Բաղրամյան պող. 24
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոնի գրանցման համարն է՝ 211.171.1181249: Կենտրոնի անգլերեն անվանումն է՝ Syunik Armenological Research Center, ռուսերեն՝ ЦeHTp apMeHoлorичeckиx иccлeдoBaHий CюHиka:  Գործունեության ժամկետը՝ անժամկետ: Գրանցված է ՀՀ իրավաբանական անձանց պետական ռեգիստրի գործակալության կողմից: Կայքում հրապարակված նյութերի պատասխանատուն հեղինակներն են: Էլ. հասցե՝ syunhayhetkent@gmail.com
Սյունիքի հայագիտական հետազոտությունների կենտրոն © Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են: | MoreNews by AF themes.