en cy en cy en es cy es en en cy de cy cy cy es cy cy en ms cy en ast cy cy cy cy cy cy cy en en en cy cy en cy en cy cy ca es es de cy es en es en fr cy es en cy jbo cy en en en en en en cy cy es cy nb de cy en en de cy de de de en de cy cy cy fr it cy cy jbo cy cy en en cy cy cy fr it cy cy cy cy cy en en cy cy cy fr it cy cy jbo cy cy en en cy cy cy fr cy cy cy cy cy en cy cy cy cy de cy cy en cy cy cy nl cy en ca en fr ro en cy fr en es cy nb de cy en en de cy de de de en de cy cy cy fr it cy cy jbo cy cy en en cy cy cy fr it cy cy cy cy cy en en cy cy cy fr it cy cy jbo cy cy en en cy cy cy fr cy cy cy cy cy en cy cy cy cy de cy cy en cy cy cy nl cy en ca en fr ro en cy fr en en en
Capel Ogwen – Hanes Dyffryn Ogwen
Rhai nodiadau am safleoedd diddorol yn Nyffryn Ogwen gan John Ll. Williams a Lowri W. Williams
On Medi 25, 2017Ionawr 11, 2018 By johnllywelynYn Uncategorized
Dyma gyfraniad gan un arall o gyfranwyr gwadd y wefan sef Ieuan Wyn. Mae’n berthnasol i gyfraniad cynharach am Gapel Ogwen (Mai 8 2017) a sylwadau ychwanegol gan Dei Fon Williams (Mai 17  2017).
Dyma enw sy’n dod o’r cyfnod pan ddefnyddid ychen i gyflawni gorchwylion trymion ar y tir. Mae sawl cyfeiriad yn ein llên a’n traddodiad gwerin at yr anifail hwn. Yr un amlycaf mewn barddoniaeth yw disgrifiad David Davis yn ei gyfres o englynion ‘Adfeilion Plas Ffynnon Bedr’ o’r ych yn pori lle bu ystafelloedd ysblennydd y plas:
Troir ei gain lydain aelwydau – ’n erddi
A mynych yr ych o’r iau
Bawr lawr ei gwych barlyrau.
Drwy’r canrifoedd, byddai ffermwyr yn defnyddio caniadau neu alwadau i annog ychen i weithio, ac yma yng Nghymru cofnodwyd sawl enghraifft o’r penillion (ar fesur triban yn bennaf) a’r alawon a ddefnyddid ym Morgannwg yn benodol. Mae tystiolaeth bod yr arfer o aredig efo ychen wedi parhau yno tan oddeutu 1880. Y gair am yrru ychen yw ‘cathrain’, a’r enw ar y gyrrwr yw ‘cathreinwr’, a byddai’n defnyddio galwadau megis ‘Ma-hw!’ a ‘Hw! ’mlaen, Hw!’ – galwadau sydd wedi eu cynnwys yn y caneuon. Clywir hyd heddiw y gymhariaeth ‘yfed fel ych’, yn enwedig am lymeitwyr yn slochian cwrw! Mae’r mynydd-dir hefyd yn dwyn enw’r creadur. Ar ochr orllewinol Cwm Pen Llafar, ceir Pant yr Ychen islaw Foel Meirch a thros y grib o Gwm Moch – enwau anifeiliaid bob un.
Yn ôl yr Athro E.G. Bowen, y ddau le ar arfordir Môn ar gyfer mynd â gwartheg dros afon Menai i Arfon oedd Porthaethwy a Phenrhyn Safnas (Penrhyn Safn yr Ast – Gallows Point yn Saesneg).Tua diwedd y ddeunawfed ganrif, bu Arthur Aikin yn llygad-dyst o’r croesi o Benrhyn Safnas pan oedd ar ei daith drwy ogledd Cymru. Dyma ran o’r disgrifiad sydd yn ei ddyddlyfr:
‘Some of the boldest and strongest push directly across, and presently reach the land, the more timorous immediately turn around, and endeavour to gain the place from which they set off; but the greater part, borne down by the force of the stream, are carried towards Beaumaris bay, and frequently float to a great distance before they are able to reach the Caernarvonshire shore.’
Capel Ogwen, Llyn Celanedd a Llan-faes
Mae cofnod Brut y Tywysogion am y flwyddyn 1237 yn adrodd fel a ganlyn:
“Bu farw Arglwyddes Cymru, gwraig Llywelyn ap Iorwerth a merch i frenin Lloegr – Siwan oedd ei henw – yn llys Llywelyn yn Aber ym mis Chwefror; a chladdwyd ei chorff mewn gardd gysegredig a oedd ar lan y traeth (yn Llan-faes). Ac yno, wedi hynny, yr ymgysegrodd yr Esgob Hywel fynachlog i’r Brodyr Troednoeth er anrhydedd i’r Wynfydedig Fair.”
Ceir cofnod hefyd bod Elinor, gwraig Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog olaf Cymru, wedi ei chludo dros afon Menai i gladdfa Llan-faes.
Roedd y bardd Goronwy Gyriog yn byw yn y cyfnod ar ôl lladd Llywelyn ap Gruffudd, a chyfansoddodd farwnad i Gwenhwyfar, un o dras frenhinol teyrnas Powys a gwraig Hywel ap Tudur ap Gruffudd o Goedan ym mhlwyf Llanfechell. Yn y gerdd mae’r llinell o gynghanedd sain drawiadol ‘Rhwym caen llen faen yn Llan Faes’ sy’n disgrifio’r maen a roed drosti (caead arch garreg mae’n debyg) fel llen – yn gaenan i’w chaethiwo.
Wrth ystyried y cysylltiad posibl rhwng Capel Ogwen a mynwent Llan-faes, tybed a barhawyd i ddefnyddio’r gladdfa ar ôl chwalu Tŷ’r Brodyr Llwydion (Urdd Sant Ffransis) adeg diddymu’r mynachlogydd? A thybed a oes cyfeiriad at y gladdfa yn y cywyddau i deuluoedd Coetmor, Cochwillan a’r Penrhyn?
Fodd bynnag, mae dehongliad arall yn bosibl o enw’r pwll yn afon Ogwen, Llyn Celanedd. A roddwyd yr enw hwn arno oherwydd mai yma y canfyddid cyrff y rhai a fyddai wedi syrthio i’r afon ar lif mawr?
Gyda llaw, byddai’n dda gweld cynnwys yr enw Llyn Celanedd yn yr wybodaeth a ddarperir ar gyfer ymwelwyr ag Aberogwen.
Alan Llwyd (gol.), Y Flodeugerdd Englynion, Christopher Davies, Abertawe 1978
Gwefan Amgueddfa Cymru – Hanes Bywyd Gwerin – Caneuon Gwerin
T.M. Basset a B.L. Davies (gol.), Atlas Sir Gaernarfon, Cyngor Cefn Gwlad, Gwasg Gee 1977
Emyr Hywel Owen ac Elfed Thomas (gol.), Atlas Sir Gaernarfon: Hanes a Daearyddiaeth, Gwenlyn Evans Cyf., Caernarfon 1954
Arthur Aikin, Journal of a Tour through North Wales and Part of Shropshire with Observations in Mineralogy and Other Branches of Natural History, Llundain 1797
Thomas Jones (gol.), Brut y Tywysogion: Peniarth MS. 20, Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd 1941
Arthur Hughes (gol.), Gemau’r Gogynfeirdd, Pwllheli 1910
Gadael Ymateb Diddymu ymateb
Rhowch eich sylw yma...
Rhowch eich manylion isod neu cliciwch ar eicon i fewngofnodi:
E-bost (angenrheidiol) (Nid yw'r cyfeiriad yn cael ei ryddhau)
You are commenting using your WordPress.com account. ( Log Out /  Newid )
You are commenting using your Google account. ( Log Out /  Newid )
You are commenting using your Twitter account. ( Log Out /  Newid )
You are commenting using your Facebook account. ( Log Out /  Newid )
Rhoi gwybod i mi drwy e-bost am sylwadau newydd.
Rhoi gwybod i mi drwy e-bost am unrhyw gofnodion newydd.
Hau a Medi Ŷd
Llys y Gwynt, Dyffryn Ogwen a’r Rhufeiniaid
Dafydd Fon ar Tyn yr Hendre
Arwyn Oliver ar Tollty Hendyrpeg
Melin Cochwillan… ar Chwarel William Williams
Melin Cochwillan… ar Jamaica
Robert Morris ar Stand lefrith Bryn Owen
Hau a Medi Ŷd
Llys y Gwynt, Dyffryn Ogwen a’r Rhufeiniaid
Dafydd Fon ar Tyn yr Hendre
Arwyn Oliver ar Tollty Hendyrpeg
Melin Cochwillan… ar Chwarel William Williams
Melin Cochwillan… ar Jamaica
Robert Morris ar Stand lefrith Bryn Owen