cy en it cy de cy cy en cy cy ast de de cy de ast de ro nl cy cy cy ru kw da cy cy cy cy cy cy cy cy en cy cy et de cy es cy cy cy cy cy en de cy de cy kw et cy id cy cy en cy cy cy cy cy
"Hen Wlad Fach Gachlyd Yw Hon"
Yn 1991 am bob cant o bobol âi i'r sinema yn Nenmarc, dim ond tri ar ddeg o'r rheiny ddewisai wylio ffilm Danaidd.  Dros y ddwy ddegawd a ddilynodd, tyrrodd bron traean o'r gynulleidfa i weld ffilmiau grewyd gan eu cydwladwyr.  Sut felly llwyddodd y "wlad fach gachlyd" hon esgor ar garfan o gyfarwyddwyr a chynhyrchwyr chwyldroadol fyddai'n herio hegemoni'r diwydiant ffilm rhyngwladol?
Ysfa wleidyddol yw sail y dadeni; ysfa gwlad fechan i fynnu cynrychiolaeth ar y sgrin fawr; i fynnu presenoldeb ar gyfrwng torfol pwysica'r oes fodern.  Wrth suddo i felfed sedd sinema, tywyllir ein byd go iawn wrth i ni ildio i lifeiriant lledrithiol ffilm.  Ond ai’n breuddwydion ni ry ni'n eu byw?  Neu freuddwyd estron?  Yma yn Ewrop, am bob un ohonom sy’n gwylio ffilm Ewropeaidd â dau i wylio ffilm o’r Unol Daleithiau.  Y freuddwyd Americanaidd sy’n tra arglwyddiaethu ar draws y byd – yn cenhadu eu gwerthoedd a’u gwleidyddiaeth a’u moesoldeb.
Mewn byd bach lle ry ni oll yn closio’n dynnach a’n dynnach at ein gilydd – ar y we, ar ein teledu lloeren ac ar ein ffonau symudol – mae’n bwysicach nac erioed nad oes un llais yn gormesu.  Er lles democratiaeth a diwylliant a heddwch, rhaid cael pantheon o leisiau – ‘dyw un llais croch uwchlaw’r lleill ddim yn gaffaeliad i greu gwareiddiad moesol a hafal. Mae caniatau i lais cras un gwlad fyddaru lleisiau’r lleill yn fygythiad i heddwch y byd – rhaid cael fforwm o leisiau amrywiol er mwyn sicrhau bod ein cenhedloedd yn unedig. Yn wyneb goruchafiaeth rhyngwladol y diwydiant ffilm Americanaidd, mae’r Danwyr wedi sylweddoli bod angen trin cleddyfau newydd os ydyn nhw am gystadlu gyda Goleiath Hollywood.
Mae creu ffilm yn ddiarhebol o ddrud, ac oherwydd y costau uchel rhaid derbyn bod y diwylliant hefyd yn ddiwydiant.  Nid damwain yw'r ffaith taw’r UDA (sydd, er waethaf holl drybô dirwasgiadau’r ganrif hon, yn meddu ar economi fwyaf y byd) sy'n arwain y gad wrth ystyried ffilm fel cynnyrch masnachol.  Yn y gorffennol, bu ymgais i gystadlu gyda ffilmiau Hollywood ar eu telerau hwy - ffilmiau fformiwla yn cydymffurfio â rheolau genre; ffilmiau sy’n fwy fwy dibynnol ar bandemoniwm effeithiau arbennig a sêr.  Ond ni all marchnadoedd bychain fel Denmarc fyth lwyddo wrth greu ffilm am suddo’r Titanic neu ffilm ffantasi llawn effeithiau digidol - oherwydd rhaid gwario degau (os nad cannoedd) o filiynau o ddoleri i greu’r ffilmiau yma.  Byddai’n amhosib i Titanic neu The Hobbit lwyddo mewn Daneg oherwydd gellid byth adennill y cyfalaf a wariwyd.  Dim ond 7% o Ewropeaid fentrodd wylio ffilm ag isdeitlau yn 2001 – dyw’r farchnad ryngwladol ddim yn bodoli i gynnal ‘blockbusters’ mewn iaith leiafrifol.
Felly trodd y Daniaid eu cefn ar y blockbuster gan hoelio’u sylw ar ffurfiau newydd o sinema medrai’r farchnad fechan Ewropeaidd eu cynnal.
Fodd bynnag, un o wendidau diwydiant ffilm Ewrop yn y gorffennol oedd y ffilmiau  ‘ewrogawl’; ffilmiau heb wraidd, heb acen, heb apêl at neb.  Mae’r Daniaid wedi dysgu bod yn rhaid gosod llwyddiant lleol yn gyntaf: Dyma oedd gan Erik Crone, pennaeth Nordisk Film & TV i'w ddweud:
Rhaid anelu at lwyddiant lleol cyn medrwn ystyried gwerthu dramor.
Yn ôl Lars Feilberg, pennaeth cynhyrchu a datblygu y Det Danske Filminstitut (DFI) (Y Sefydliad Ffim Danaidd):
...Caiff cyfleon rhyngwladol eu creu yn sgil marchnad
ddomestig gref.  Dyma lle caiff talent ei feithrin a
phrosiectau eu datblygu.  Ein hiaith leiafrifol yw ein
byrdwn economaidd, ond ar yr un pryd mae'n peri
sialens greadigol i ni...  Nid cefnogi cynyrchiadau
rhyngwladol mawr yw nod presennol y DFI, ond hybu
marchnad ddomestig heriol, gref, sy'n sail i allforion
“Yr act ffilm orau 'rioed” oedd un disgrifiad o'r mesur basiodd senedd Denmarc i sicrhau 100 miliwn Kroner i gefnogi'r diwydiant Danaidd.  O ganlyniad, gall hyd at chwe deg y cant o gostau datblygu, cynhyrchu a marchnata ffilm ddod o goffrau cyhoeddus.  Fodd bynnag, mae amodau llym ynghlwm â'r arian; yn greadigol a’n weinyddol.  Daeth yr Asiantaeth Ffilm Ddaneg ag arbenigwyr sgript o bedwar ban byd i gynghori ysgrifenwyr a chynhyrchwyr gan fynnu mewnbwn rhyngwladol i'r cynnyrch; sy'n enghraifft gwych o'r ddeuoliaeth sydd wrth wraidd eu proses ddatblygu.  Rhaid i'r straeon fod yn unigryw i'r wlad tra’u bod hefyd yn straeon oesol all apelio at y byd mawr tu allan.  Mynnodd y DFI fod rhaid i bob cais am nawdd gynnwys dealltwriaeth gyfansawdd o'r farchnad ryngwladol a domestig ar gyfer y cynnyrch; gan ganolbwyntio ar gynllun gwerthiant realistig.
Sylweddolodd Denmarc fod rhaid dyfeisio model o gynhyrchu ffilmiau fyddai'n lleihau'r buddsoddiad i lefel y gallai'r farchnad ei chynnal - ac er fod y brodyr Dogme hyd heddiw yn gwadu fod ystyriaethau economaidd yn sail i’r symudiad, roedd eu model yn berffaith ar gyfer creu ffilm yn rhad.
Mae'r ysfa i greu sinema llai treftadaethol ei strwythur yn atseinio drwy holl ymdrechion y Daniaid i greu amodau newydd i wneud ffilmiau.  Yn amlwg, mae eu harddeliad o dechnoleg gyfoes fideo (rhad) yn ysbrydoliaeth i ni gyd.  Pan ennillodd Vinterberg y Grand Prix du Jury yn Cannes am Festen (chafodd ei saethu ar gamcorder ellir ei brynu yn Currys) sylweddolodd y byd fod y posibilrwydd o greu ffilmiau o fewn cyrraedd pawb.
Meddai Lars von Trier:
Mae datblygiad ffilm yn cyfateb i
ddatblygiad gwareiddiad er gwell,
er gwaeth.  Ni ellir caniatau iddo
ddigwydd dan glo mewn stafell lychlyd
dan ofal yr hunan-ddetholedig.
Dan adain Zentropa (cwmni von Trier a Peter Aalbæk Jensen) crewyd Filmbyen ('tre ffilm agored') ar gyrion Copenhagen er mwyn cynnig cyfle i bawb greu eu ffilmiau eu hunain.  Byddai gwneuthurwyr ffilm profiadol yn arwain gweithdai a gai eu darlledu dros y we, byddai adnoddau cynhyrchu ac ôl-gynhyrchu ar gael yn rhad ac am ddim i bawb ac am gyfnod cai pob gwaith o safon ei ddosbarthu ar TVropa (gwefan Zentropa) neu mewn sinemau ac ar DVD fel rhan o becyn gwerthiant y cwmni.  Sefydlwyd byddin o wneuthurwyr ffilm ifanc o'r enw'r 101ers (ddeilliodd yn sgil y ffaith fod 101 o gamerau fideo yn sbâr wedi i von Trier saethu Dancer in The Dark).  Ar un o fy ymweliadau â'r cwmni, sylwais ar ddosbarth o blant ysgol gynradd yn cael eu tywys o amgylch Filmbyen dan arweiniad personol Peter Aalbæk Jensen (cyd-bennaeth Zentropa).  Mantra pawb y deuthum ar eu traws ynghlwm â'r cwmni oedd 'yma yn Zentropa mae unrhywbeth yn bosib'; meddylfryd ryddfrydol sydd wedi esgor ar lwyddiannau chwyldroadol fel The Idiots, Breaking The Waves a Dogville.
Ymddengys fod y diwydiant Danaidd hefyd yn meddu ar arbenigedd hunan-hyrwyddiant.  Pan gyrrhaeddais Denmarc, roedd y teulu lle oeddwn i'n lletya yn llawn straeon am Peter Albaeck Jensen yn herio newyddiadurwr i neidio’n noeth i bwll nofio gwesty crandia Cannes pe enillai Dancer in The Dark y Palme D’or (cipiodd y ffilm y wobr ond gwrthododd y newyddiadurwr ddadwisgo felly tynnodd Peter Albaeck bob dilledyn amdano a neidio’n borcyn i’r pwll – stori dudalen flaen ar bapurau newydd Denmarc a chyhoeddusrwydd rhad ac am ddim i’r ffilm).  Bum ddigon ffodus i gael gwahoddiad i barti gynhaliwyd i ddathlu llwyddiant Dancer in The Dark yn Cannes.  Trefnodd Peter Aalbæk taw parti elusennol fyddai hwn i godi arian i gronfa’r deillion yn Denmarc.  Nid cyd-ddigwyddiad oedd bod llywydd y gronfa yn aelod o’u teulu brenhinol, gan sicrhau rhagor o gyhoeddusrwydd ar gyfryngau torfol heb wario r’un geiniog.  (Roedd y parti dan nawdd cwmni Carlsberg, felly doedd dim hyd yn oed rhaid i Peter Aalbæk estyn i'w boced i dalu am y cwrw).  Wrth edrych ar gostau enfawr hyrwyddo ffilm (yn aml mae’r gost yn fwy na chynhyrchu’r ffilm) hawdd deall fod gweledigaeth marchnata’ cyn bwysiced â gweledigaeth greadigol.
Mae’n ddiddorol sylwi taw nid Zentropa yw menter fusnes gynta’ Peter Aalbæk  a Lars von Trier.  Aeth sawl cwmni i’r wal wrth i‘r ddau arbrofi â’u celfyddyd â’u model diwydiannol.  Er bod eu ffilm Europa wedi bod yn llwyddiant gyda’r beirniaid a chynulleidfaoedd, bu’n fethiant masnachol trychinebus a gorfu i’r cwmni fynd yn fethdalwr.  Roedd sawl rheswm am hyn; gan gynnwys y ffaith fod dosbarthwyr y ffilm yn gweithio ar yr egwyddor eu bod nhw’n cael cadw traean o’r elw; a taw y nhw fyddai’n cael eu talu yn gyntaf.  Yn aml, erbyn bod yr elw wedi dychwelyd o bob marchnad a thiriogaeth, bydd chwe mlynedd wedi mynd heibio ers i’r arian gael ei fuddsoddi yn y ffilm.  Doedd gan Peter Aalbæk mo’r arian parod i allu aros cyhyd, felly rhaid oedd mynd i’r wal a dechrau eto – ond y tro hwn gan ddysgu o’i gamgymeriadau.  Cafodd Peter Aelbeck ysbrydoliaeth o’i sefyllfa ddomestig – mae e a’i deulu yn byw mewn comiwn ynghyd â nifer o deuluoedd eraill.  Felly crewyd y Zentropa newydd ar fodel cellol; gan atseinio mudiadau chwyldroadol mwyaf llwyddiannus y ganrif ddiwethaf.  Mae rhwydwaith o gwmniau bychain ariannol annibynnol mewn bodolaeth i gyllido, creu a dosbarthu ffilmiau ar draws y byd.  Mae sawl cell yn gwmni cynhyrchu, un cwmni yn gyfrifol am werthiant rhyngwladol, un yn ceisio datblygu gorsaf deledu ar y rhyngrwyd, un yn gyfrifol am ôl-gynhyrchu sain, un yn datblygu’r stoc ffilm, un yn rhedeg y ffreutur ac un arall yn rhedeg gwesty ar y safle ar gyfer ymwelwyr a’r campws.  Pe ai un cwmni i’r wal, ni pheryglir y gweddill. Yn ddiddorol, y ddolen sy’n dal yr holl gadwynau ynghyd yw Peter Aalbæk a Lars von Trier; ac er mor eangfrydig a phell gyrrhaeddol yw nodau’r celloedd, cwmni dau-ddyn yw Zentropa.
Bob bore Gwener, mae Peter Aalbæk  yn galw’r holl gwmniau ynghyd i’r ffreutur i frecwast, i ganu cân (weithiau’n emyn, weithiau’n gân wleidyddol o’r 60au) ac mae un aelod o bob cwmni’n sefyll ar ei draed ac yn adrodd yr hyn fu’n digwydd yn eu cell hwy yr wythnos honno.  Dyma hanfod y ‘dre ffilm agored’; lle caiff gwybodaeth a gweledigaeth lifo’n rhydd dan lyw arweinydd goleuedig fel Peter Aalbæk.
Ffactor arall sy’n ddychrynllyd o ddylanwadol yn nadeni’r diwydiant ffilm Danaidd yw llwyddiant yr Den Danske Filmskolen (Yr Ysgol Ffilm Ddanaidd) i gynhyrchu graddedigion mor ddisglair a thalentog a chrefftus.  Mae sawl un yn honni mai pennaeth yr ysgol sgriptio, Mogens Rukov sy’n haeddu’r clod, ac yn sicr mae ei alumni wedi sgriptio ffilmiau a lwyddodd yn fasnachol ac a fu’n ffefrynnau gyda’r beirniaid yn Cannes, Venice ac yn yr Oscars.  Ond mae’r ysgol ffilm hefyd wedi datblygu cyrsiau cynhyrchu, ffotograffiaeth a chynllunio sydd wedi magu to ifanc o dalent ymhob disgyblaeth creu ffilm.  Mae llwyddiant ffilm yn ddibynnol ar gyfraniad pob un aelod o’r tim – ac ar ffilm fel Dancer in the Dark, caiff dros 230 o weithwyr gredit.  Dyw talent creadigol sgwennwr a gweledigaeth cyfarwyddwr ddim yn ddigon i wneud ffilm dda – rhaid cael talent technegol a chreadigol y criw a’n bwysicach fyth, rhaid cael gweledigaeth fasnachol i werthu’r ffilm.
Pan gyfarfyddais â Jorgen Ramskov (pennaeth cynhyrchu a datblygu’r DFI) soniodd am brosiect roedd ei gronfa ynghlwm â hi, a soniodd fod y driniaeth yn addawol, a’r dalent yn ei le; ond nad oedd gan y cynhyrchwyr deitl i’r ffilm.  Felly fe ffeindiodd y DFI £3000 i alluogi’r sgwennwr a’r cynhyrchydd i fynd bant i feddwl am y teitl cywir.  Dyma broses sy’n digwydd o hyd ym myd diwydiant pan yn creu iogwrt neu gar neu bowdwr golchi newydd – ac mae’n hollbwysig.  Heb y brand iawn, mae’n amhosib gwerthu’r cynnyrch.  Mae Jorgen Ramskov yn argyhoeddiedig bod rhaid dadansoddi’r broses farchnata o’r eiliad gyntaf bydd y ffilm yn dechrau cael ei chynhyrchu – cyn i’r un shot gael ei saethu.
Does fawr o ryfedd felly, taw diwydiant ffilm Denmac a'i dealltwriaeth farchnata athrylithgar, ei academïau ffilm a'i diwylliant ryddfrydol gomiwnal esgorodd ar 'frand' creadigol fyddai'n cyffroi'r byd; Dogme 95.