nl pl sw en eu pl cy uk pl pt en fr en en en en ja en de mn de cy cy et cy es eu hi hbs_lat cy en cy en cy es cy en en eo cy fr cy pl en cy es fi es es de cy cy cy cy cy cy cy ast cy ast cy cy cy cy cy cy ast cy cy en cy en en cy en cy cy en cy ca es cy en br cy es en en en cy cy en de cy en pl eo cy eo es cy en es es ceb en es cy cy la ceb sv pl cy cy cy es eo ru en cy cy hbs_lat hbs_lat cy zh cy cy an ar en ku ru bg new hbs_lat de en es ast fa fr it he tl it it ja ka kk ko it lb es en es nds es fr es pt ro ru ru en sq hbs_lat ta oc fy ur fr vi zh zh zh cs cy cy cy cy cy cy en cy
Jump to navigation Jump to search
Amrediad amseryddol: 0.195–0 Miliwn o fl. CP
†Pobl Ogof y Carw Coch?
O fewn y dull enwi gwyddonol, Homo sapiens (Lladin: "person deallus") yw'r enw rhyngwladol ar fodau dynol, ac a dalfyrir yn aml yn H. sapiens. Bellach, gyda diflaniad y Neanderthal (ac eraill), dim ond y rhywogaeth hon sy'n bodoli heddiw o fewn y genws a elwir yn Homo. Isrywogaeth yw bodau dynol modern (neu bobl modern), a elwir yn wyddonol yn Homo sapiens sapiens.
Hynafiaid pobl heddiw, yn ôl llawer, oedd yr Homo sapiens idaltu. Credir fod eu dyfeisgarwch a'u gallu i addasu i amgylchfyd cyfnewidiol wedi arwain iddynt fod y rhywogaeth mwyaf dylanwadol ar wyneb Daear ac felly fe'i nodir fel "pryder lleiaf" ar Restr Goch yr IUCN, sef y rhestr o rywogaethau mewn perygl o beidio a bodoli, a gaiff ei gynnal gan Yr Undeb Ryngwladol Dros Cadwraeth Natur.[1]
Enw[golygu | golygu cod y dudalen]
Y Naturiaethwr Carl Linnaeus a fathodd yr enw, a hynny 1758.[2] Yr enw Lladin yw homō (enw genidol hominis) sef "dyn, bod dynol" ac ystyr sapien yw 'deallus'.
Tarddiad[golygu | golygu cod y dudalen]
Gyda thystiolaeth newydd yn cael ei darganfod yn flynyddol, bron, mae rhoi dyddiad ar darddiad y rhywogaeth H. sapiens yn beth anodd; felly hefyd gyda dosbarthiad llawer o esgyrn gwahanol isrywogaethau, a cheir cryn anghytundeb yn y byd gwyddonol wrth i fwy a mwy o esgyrn ddod i'r golwg. Er enghraifft, yn Hydref 2015, yn y cylchgrawn Nature cyhoeddwyd i 47 o ddannedd gael eu darganfod yn Ogof Fuyan yn Tsieina a ddyddiwyd i fod rhwng 80,000 a 125,000 o flynyddoedd oed.
Yn draddodiadol, ceir dau farn am ddechreuad H. sapiens. Mae'r cynta'n dal mai o Affrica maent yn tarddu, a'r ail farn yn honni iddynt darddu o wahanol lefydd ar yr un pryd.
Ceir sawl term am y cysyniad 'Allan-o-Affrica' gan gynnwys recent single-origin hypothesis (RSOH) a Recent African Origin (RAO). Cyhoeddwyd y cysyniad hwn yn gyntaf gan Charles Darwin yn ei lyfr Descent of Man yn 1871 ond nid enillodd ei blwyf tan y 1980au pan ddaeth tystiolaeth newydd i'r fei: sef astudiaeth o DNA ac astudiaeth o siap ffisegol hen esgyrn. Oherwydd gwydnwch y dannedd, dyma'n aml yr unig dystiolaeth sy'n parhau oherwydd fod gweddill y corff wedi pydru. Gan ddefnyddio'r ddwy dechneg yma i ddyddio Homo sapiens, credir iddynt darddu o Affrica rhwng 200,000 a 125,000 o flynyddoedd yn ôl. Llwyddodd H. sapiens i wladychu talpiau eang o'r Dwyrain, ond methwyd yn Ewrop oherwydd fod yno gynifer o Neanderthaliaid yn ffynnu'n llwyddiannus. O astudio'r genynnau, credir yn gyffredinol i H. sapiens baru gyda Neanderthaliaid.
Siart 'Stringer' o esblygiad sawl rhywogaeth o'r genws Homo dros ddwy filiwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP). Mae'r cysyniad "Allan o Affrica" i'w weld ar frig y siart.
Erbyn 2015 dyma'r farn fwyaf cyffredin.[3][4] Yn 2017 mynnodd Jean-Jacques Hublin o Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology yn Leipzig fod ffosiliau o Moroco'n profi i H. Sapiens wahanu 350,000 CP.[5]
Yr ail farn (a gynigiwyd gan Milford H. Wolpoff yn 1988) yw i H. sapiens darddu ar ddechrau'r Pleistosen, 2.5 miliwn o flynyddoedd CP gan esbylgu mewn llinell syth hyd at ddyn modern (yr Homo sapiens sapiens) - hynny yw heb iddo baru gyda Neanderthaliaid.
Gweler hefyd[golygu | golygu cod y dudalen]
Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]
↑ 1.0 1.1 "Homo sapiens". Rhestr Goch yr IUCN o rywogaethau dan fygythiad. Version 2008. International Union for Conservation of Nature. 2008. http://www.iucnredlist.org/apps/redlist/details/136584.
↑ Linné, Carl von (1758). Systema naturæ. Regnum animale. (10 ed.). pp. 18, 20. Adalwyd 19 Tachwedd 2012.  Check date values in: |access-date= (help).
↑ Hua Liu, et al. A Geographically Explicit Genetic Model of Worldwide Human-Settlement History. The American Journal of Human Genetics, cyfrol 79 (2006), tud 230–237, dyfyniad: Currently available genetic and archaeological evidence is generally interpreted as supportive of a recent single origin of modern humans in East Africa. However, this is where the near consensus on human settlement history ends, and considerable uncertainty clouds any more detailed aspect of human colonization history.
↑ "Out of Africa Revisited - 308 (5724): 921g - Science". Sciencemag.org. 2005-05-13. doi:10.1126/science.308.5724.921g. http://www.sciencemag.org/cgi/content/summary/sci;308/5724/921g. Adalwyd 2009-11-23.
↑ New Scientist; adalwyd 8 Mehefin 2017.
Wedi dod o "https://cy.wikipedia.org/w/index.php?title=Homo_sapiens&oldid=2676138"
Tudalennau â dyfnder ehangu tu hwnt i'r terfyn
Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Erthyglau gyda microfformatiau 'rhywogaeth'
Golygu cod y dudalen
Lawrlwytho ar ffurf PDF
Beth sy'n cysylltu yma
Gwybodaeth am y dudalen
Cyfeiriwch at yr erthygl hon
Newidiwyd y dudalen hon ddiwethaf ar 8 Mehefin 2017, am 11:04.
Mae testun y dudalen ar gael dan drwydded Creative Commons Attribution-ShareAlike; gall fod telerau ychwanegol perthnasol. Gweler Telerau Defnyddio'r Drwydded am fanylion pellach.
Golwg drwy'r teclun symudol