en en it cy de cy cy en cy cy ast de de cy de ast de ro nl cy cy cy ru ru cy cy cy cy bn cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy en cy cy cy cy cy en cy cy cy cy kw cy cy cy cy la cy
Yng ngwanwyn 1995 ymddangosodd straeon yn y wasg Ddanaidd for Von Trier am gychwyn ‘ton’ newydd sinematig yn atseinio 'ton' Ffrengig y chwedegau. Bythefnos yn ddiweddarach mewn symposiwn yn yr Odeon yn Paris, cyhoeddodd Von Trier ;
Mae’n ymddangos i mi dros yr ugain mlynedd ddiwetha’ –
na, y ddeng mlynedd ddiwetha’ – fod ffilm wedi mynd i’r gwellt.
A beth gellir ei wneud am hyn? ‘Dwi wedi paratoi rhywfaint o
waith papur o’r enw Dogme 95.
Yna taflodd Von Trier bentwr o bamffledi i’r dorf cyn brasgamu oddi ar y llwyfan. Wedi ei brintio ar y dalennau cochion oedd y maniffesto a’r deg llw.
Cyn pen dim roedd pedwar cyfarwyddwr Danaidd wedi tyngu’r Llw Puryddol ac yn paratoi ffilmiau fyddai’n glynu at y deng rheol.  Ac nid ei gyd-gyfarwyddwyr yn unig a ysbrydolwyd gan Von Trier, cyffrowyd y gwleidyddion hefyd – cymaint nes i Wenidog Diwylliant Denmarc addo 3USD milliwn i’r prosiect.  Er yn y diwedd bu’n rhaid i’r Gweinidog Diwylliant druan lyncu ei geiriau  -  yn wir, fe gollodd ei swydd oherwydd hyn -  gan i’r DFI fynnu cadw’r cyfrifoldeb o ddosbarthu’r arian i’r ffilmiau a gwrthod ariannu llechen gyfan o ffilmiau gan un cwmni: Cawsai pob ffilm ei werthuso fesul un.  Roedd Von Trier yn gandryll gan fod y strwythur ariannu yn milwrio yn uniongyrchol yn erbyn ei ddelfryd artistig; gyda'r ffilmiau’n ‘don’ di-enw, ac nid yn gynnyrch bourgeois gan ‘auteur’.  Wedi brwydrau cyhoeddus yn y wasg rhwng Von Trier, y llywodraeth a’r DFI,  daeth Danmarks Radio i’r adwy drwy gwblhau’r cyllid angenrheidiol i gynhyrchu’r ffilmiau.
Cychwynodd von Trier saethu Idioterne ym mis Mehefin 1997, yn llawn gobaith y byddai ei ddull chwyldroadol o saethu yn esgor ar ffilm chwyldroadol.  Cadwodd ddyddiadur dadlennol drwy gydol y cyfnod cynhyrchu sy’n datgelu pa mor anodd fu’r broses.  Ei nod oedd blaenoriathu’r actor a’r broses o ddarganfod y gwir am y cyflwr dynol - ond, yn ystod y saethu tyfodd gagendor rhyngddo a'r actorion. Disgynodd von Trier mewn cariad ag un o’i actorion, hyn yn achos tensiwn ar y set ac adre yn ei fywyd personol. Cyhuddwyd von Trier o fwlio’i actorion - yn enwedig Romer Jorgenson a elwai’n “‘Tosse’ hanner-pan”.  Er mwyn dial, galwyd von Trier yn “Lars-gachu” gan Jorgenson. Cyhuddodd yr actorion von Trier o’u bwlio a’u cywilyddio, ond amddiffyniad y cyfarwyddwr oedd taw ffilm am gywilydd oedd hon. (Yn ddifyr iawn, enwyd y ffilm tu ôl y llena saethwyd yn dogfennu’r broses o greu Idioterne yn The Humiliated).  Pan daeth hi'n amser i saethu'r golygfeydd rhyw, mynnodd von Trier ei fod yn gweld pob manylyn o’r weithred rywiol, felly cyflogwyd dau actor o fyd ffilmiau pornograffig ar gyfer y saethiadau tynn. (Yn ddiddorol, dyma’r ffilm gyntaf i’w rhyddhau ym Mhrydain â thystysgrif 18 i ddangos codiad). Erbyn diwedd y cyfnod saethu, roedd y cast a’r criw yn gwbwl hesb ac yn dyheu am gael eu rhyddhau o’r prosiect.  Rhannwyd y gynulleidfa gyntaf yn Cannes yn ddwy gan Idioterne; rhai ar eu traed yn cymeradwyo, eraill yn bwio’n groch.
Ar draws y Croisette, fodd bynnag, cafodd Festen, ffilm Ddogme Vinterberg, dderbyniad llawer mwy gwresog. Ffilm ensemble oedd ganddo yntau hefyd i’w gynnig; stori am ddathliad teuluol sy’n troi’n chwerw pan ddatgelir gan y plant gyfrinach erchyll am eu tad treisgar.  Ennillodd y ffilm wobr y rheithgor yn Cannes, pentwr o wobrau rhyngwladol ac yn allweddol, $USD12 miliwn yn y swyddfa docynnau ar draws y byd. Profodd Festen bod llwon purdeb Dogme yn gallu bod yn rysait masnachol llwyddiannus yn ogystal ac arbrawf celfyddydol clodwiw.
Dilynodd Mifune yn fuan wedi hyn. Roedd hon yn yn ffilm mwy traddiodiadol a gyfarwyddwyd gan yr hen law Soren Kragh Jacobsen. Fel Festen a Idioterne, ffilm ensemble oedd Mifune; stori am dri brawd sy’n byw yng nghefn gwlad a’u newid byd pan gaiff merch o’r ddinas ei chyflogi i gadw tŷ iddyn nhw. Er na lwyddodd Mifune greu cymaint o gynnwrf yn y gwyliau ffilm rhyngwladol, llwyddodd i werthu cymaint (os nad ychydig yn fwy) o seddau na Festen yn y farchnad ddomestic. Ffactor arall rannai’r ddwy ffilm oedd y cyfarwyddwr ffotograffiaeth, Anthony Dodd Mantle. Fodd bynnag, ymwrthododd Kragh Jacobsen rhag gwaith camera anwadal y ffilmiau blaenorol ac mae i Mifune arddull weledol dipyn mwy pwyllog. Meddai:
Gofynnais sawl gwaith i Tony beidio â symud y camera gan
taw nid gwaith camera aniddig sy’n creu angerdd nac egni.
Ym mherthynas yr actorion a’i gilydd caiff hynny ei greu.
Dyma’r ffilm Dogme gynta’ i’w saethu ar seliwloid ar fformat 16mm – a bu llawer o ddadlau ynglyn â pha mor glos mae’n diwallu gofynion y ‘llw puryddol’, lle mae'r cyfarwyddwr yn ‘hepgor pob chwaeth bersonol’ a ‘chwaeth ac ystyriaethau aesthetig’. Mae Mifune yn ffilm weledol hardd, ond ddim mor hardd â’r bedwaredd ffilm Ddogme: The King Is Alive. Saethodd Kristian Levring ei ffilm ar gyrion y Sahara a chawn beth wmbredd o saethiadau prydferth o’r twyni tywod a’r anialwch. Meddai am y llwon:
Roedd hi’n amhosib eu cadw nhw bob un. Mi fyddai’n
gelwydd i ddweud mod i wedi gwneud hynny, ond y nôd
yw gwthio’ch hun cyn belled ag sy’n bosib i gyfeiriad y rheolau.
Ces i drafferth yn bennaf gyda’r gorchymyn yn y ‘Llw o Burdeb’
sy’n mynnu fod yn rhaid i ddyn ymwrthod â mynegi chwaeth
bersonol, oherwydd yr eiliad eich bod chi’n dewis saethiad tynn,
ry’ chi’n mynegi eich chwaeth bersonol... Wedi’r cyfan, mae
ymwrthod ag aesthetig yn fynegiant o chwaeth bersonol.
Mae ffilm Levring yn hynod gain, a phob saethiad yn cynnig gwledd weledol. Stori ensemble yw hon am griw o dwristiaid Gorllewinol sy’n croesi’r anialwch Affricanaidd mewn bws. Mae’r bws yn mynd ar goll, yn rhedeg mas o betrol a’n ynysu’r criw mewn pentre anghysbell heb ddim ond stôr o hen duniau moron i’w cynnal. Calon y ffilm yw eu hymdrech i ddiddanu eu hunain tra’u bod yn aros i gael eu hachub drwy lwyfannu King Lear gan Shakespeare. Er gwaetha’ ceinrwydd y gwaith camera, y lleoliadau anhygoel a’r perfformiadau grymus, methiant masnachol trychinebus fu The King Is Alive: Gwerthwyd dim ond tua 13,000 o docynnau ar draws y byd i gyd .
Er cymaint y cyffro diwylliannol grewyd gan y pedair ffilm Dogme gynta’, swynwyd yr adolygwyr a'r beirniaid lawer mwy na’r gynulleidfa boblogaidd - hynny yw, tan dyfodiad Italiensk for Begyndere (Eidaleg i Ddysgwyr) gan Lone Sherffig. Tyrrodd cynulleidfaoedd i weld y ffilm hon yn eu cannoedd o filoedd – dros 800,000 o Ddaniaid i’w gweld yn y sinemau, un o bob saith o drigolion y wlad. Ffilm ensemble yw hi am grwp o bobol unig cyffredin o un o faestrefi di-nôd Copenhagen yn mynd i wersi Eidaleg, a’r rhamant sy’n blodeuo wrth iddyn nhw ddod i adnabod ei gilydd. Mae’r ffilm yn hollol driw i’r “llw o burdeb” – dim goleuo arbenigol, dim cerddoriaeth i ddynodi emosiwn na chomedi, dim anturiaethau arwynebol. Drama am gymeriadau a’u perthynas â’i gilydd a geir yma.
Yn swyddogol, Italiensk for Begyndere yw’r deuddegfed ffilm Dogme, eto'i gyd, dim ond un o’r saith blaenorol welodd olau dydd, sef Julien Donkey Boy gan Harmony Korine, a digon tila fu dosbarthiad honno.  Ffilm hynod arbrofol o’r UDA am ddyn sgitsoffrenig oedd hon, ffilm a lynnodd yn ddefodol i’r "llw o burdeb" ond a rannai mwy yn gyffredin â gwaith cyfarwyddwyr fel John Waters, David Lynch a’r avant garde Americanaidd. Doedd ganddi ddim naratif linear, dim undod i’r arddull na thaith ddramatig i’r protagonydd. Mynegiant effeithiol iawn o sgitsoffrenia ond methiant fel ffilm naratif fasnachol.
Mae’n ddiddorol meddwl taw Denmarc yw’r unig wlad a greodd ffilmiau Dogme masnachol lwyddiannus.  Pam tybed?  Cyfarwyddwyr profiadol, cydnabyddedig fu’n gyfrifol am y ffilmiau Danaidd tra mai cyfarwyddwyr tro-cynta’ cymharol di-brofiad fu’n cyfarwyddo’r ffilmiau ar draws weddill y byd. Efallai bod diwylliant di-ddosbarth (honedig) y gwledydd Scandinafaidd yn gweddu ffurf Dogme yn amgenach na diwylliant unigolyddol gwledydd fel yr Unol Daliaethau - straeon ensemble yn hytrach na thaith yr unigolyn sydd i’w gweld dro ar ol tro yn y ffilmiau Dogme mwyaf llwyddiannus. Efallai fod y Scandinafiaid yn unigryw yn dathlu anarchiaeth adeiladol; a bod Dogme yn ffurf cynhenid ac unigryw i’w diwylliant hwy?  Mae’r strwythurau ariannu cyhoeddus yn amlwg yn ddylanwadol.  ‘Does dim amheuaeth bod y DFI y mwyaf goleuedig o holl gyrff ariannu celfyddydau cyhoeddus y byd; yn feistri ar gyfuno’r pwyslais ar fynegiant yr artist ond heb fyth hepgor ffilm fel cynnyrch masnachol.
Cynhyrchodd Zentropa ddwy ffilm Dogme yn Et Rigtigt Menneske (Gwirioneddol Ddynol) a En Kærlighedshistorie (Chwedl Kira: Stori Serch) yn 2001. Cafodd y ddwy dderbyniad gwresog gan y beirniaid ond tila fu diddordeb y cyhoedd mewn talu i’w gweld. Erbyn hyn, rodd hi’n dod yn fwyfwy amlwg nad oedd brand ‘Dogme’ yn ddigonol i ennyn diddordeb cynulleidfa. Ar ddiwedd y dydd, ansawdd y ffilm sy’n denu cynulleidfa. Dyna a grewyd gan Suzanne Bier yn 2002 pan ryddhawyd Elsker dig for evigt (Calon Agored); ffilm rymus am fywyd dedwydd cwpwl ifanc gaiff ei chwalu’n rhacs pan gaiff y gŵr ddamwain erchyll sy’n ei barlysu.
Fodd bynnag, yn fuan wedi i’r ffilm dderbyn tystysgrif Dogme #28 ond cyn iddi gael ei rhyddhau, daeth datganiad i’r wasg oddiwrth y brodyr Dogme:
Mae manifesto Dogme erbyn hyn wedi tyfu’n fformiwla generig
a doedd hynny erioed yn fwriad. O ganlyniad ry ni’n peidio ‚
barnu na chanoli ar sut mae gwneud ffilmiau Dogme, a bydd
yr ysgrifenyddiaeth Ddogme yn cau. Mae’r sylfaenwyr wedi symud
yn eu blaenau â phrosiectau ffilm arbrofol newydd, fel y ry ni
wedi symud ymlaen. Ar ben hyn, does gyda ni ddim cynsail
economaidd i barhau ein gwaith, sydd wir wedi bod yn daith o
Roedd Dogme ar ben.  Marchnatwyd ffilm Bier heb un sôn am ei chymhwyster Dogme:  Roedd y dosbarthwyr yn ymbellhau wrth y brand.  Digon tila oedd disgwyliadau’r dosbarthwyr am ffawd y ffilm ond cawsant eu siomi o’r ochor orau pan dyrrodd y Daniaid i’r sinemau ar y penwythnos agoriadol mewn niferoedd uwch nag aeth i weld Italiensk for Begyndere hyd yn oed.  Eto, er hyn, methodd y ffilm ailadrodd ei llwyddiant domestig pan fe’i rhyddhawyd ledled y byd.
Roedd y llanw ar drai.  Roedd y brodyr yn anfodlon fod Bier wedi cafflo ar y llw sy’n gorchymyn fod yn rhaid saethu’r sain ar yr un pryd â’r ddelwedd:
Awgrymir yn gryf fod y cyfarwyddwr yn disgyblu
ei hunan yn llym, a’n bwysicaf oll, fod y cyfryngau a’r gynulleidfa
ar wyliadwraeth. Bwriad Dogme yw cyflwyno rhestr o reolau sydd
fwyaf effeithiol pan lynir at lythyren y ddeddf.
Bu grwgnach yn y wasg Ddanaidd fod  “Dogme erbyn hyn wedi tyfu’n fformiwla generig”.  Dau ysgrifennwr fu’n gyfrifol am chwe o’r ffilmiau mwya’ llwyddiannus, serennodd tri o’r actorion mewn pum ffilm, a Zentropa (neu ei chwaer gwmni Nimbus) gynhyrchodd pob un o’r wyth ffilm cas ddosbarthiad yn Nenmarc. Roedd hyd yn oed Anthony Dod Mantle (a saethodd dair ffilm Dogme) wedi cael syrffedu ar y ffurf:
Ar y funud mae llawer o ffilmiau cyllideb-isel yn cael eu saethu
am gyn lleied o arian ag sy’n bosib heb unrhyw athroniaeth tu
ôl iddyn nhw. Ma nhw’n cael eu gwneud yn gyflym iawn. Mae’r
elfen weledol reit ar waelod yr ystyriaethau, a pheth peryg yw hynny.
Yma yn Nenmarc fach mae gyda ni sefyllfa dda ar y funud, ond dylen
ni ddim anghofio pa mor brydferth gall celfyddyd ffilm fod. Fe ddylen
ni atgoffa ein hunain cymaint sydd ar ôl i’w ddarganfod yn y maes
yn hytrach na ailgynhyrchu pethau sydd wedi cael eu gwneud
Ffilm Suzanne Bier oedd y ffilm Dogme diwethaf i greu cynnwrf yn y farchnad ddomestig – teg dweud fod y symudiad ar ei buraf wedi chwythu ei blwc. Erbyn hyn, gall unrhyw Dom Dic neu Hari gofrestru ffilm Ddogme dwy lenwi ffurflen dros y wê a does neb yn barnu’r cyflwyniadau. O’r 266 ffilm a restrir ar wefan Dogme 95, mae’r mwyafrif llethol yn casglu dwst ar silffoedd eu gwneuthurwyr heb gael dosbarthiad masnachol.