cy cy es es en nb en es cy en de cy cy cy en cy en cy cy cy en cy cy cy fa cy cy cy ru cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy en cy en cy en cy en cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy es cy cy cy nb cy fr en az en en nl en en en
Sesiwn Chwarter – Gwasanaeth Archifau Gwynedd
Mae Gwasanaeth Archifau Gwynedd yn cymryd rhan yng nghynllun ‘Welfare, Conflict and Memory during and after the English Civil Wars, 1642-1700’ a ariennir gan yr Arts and Humanities Research Council dros gyfnod o 4 mlynedd.  Nod y cynllun yw digido a thrawsysgrifio pob deiseb (a thystysgrifau cysylltiedig) ar gyfer pensiynau neu gymorth i’r Sesiynau Chwarter yng Nghymru a Lloegr, a oedd yn ymwneud â chlwyfau a phrofedigaethau a ddioddefodd y deisebydd o ganlyniad i’r Rhyfeloedd Cartref.
Mae casgliad Llys y Sesiwn Chwarter a gedwir yn Archifdy Caernarfon yn dyddio yn ôl i 1541, ac felly yn cynnwys deunydd yn ymwneud a’r Rhyfel Cartref.  Yn ogystal â’r deisebau hyn, mae’r casgliad yn cynnwys llythyrau wedi eu harwyddo gan Siarl I a hefyd Oliver Cromwell.  Hefyd mae’r achosion a ddaw gerbron y llys yn dangos effaith polisïau Cromwell ar Sir Gaernarfon.
Deiseb Jane verch Hugh, Jane verch Humphrey a Jane Edwarde, gweddwon, gan nodi bod Eglwyswyr a Goruchwylwyr Tlodion Caernarfon wedi gwrthod cynhlaiaeth, a gofyn am orchymyn gan Ynadon Heddwch. Dyddiedig Medi 6 1650.
Yn 1654 daw tystiolaeth gerbron y llys gan Morris ap William David o Lanfihangel y Pennant yn cyhuddo Hugh ap William ap Evan a’i wraig Ellin o gynnal drama yn eu cartref Derwyn Fechan, Dolbenmaen.  Mae Morris ap William David yn egluro nad oedd y tri actor oedd yn perfformio yn y ddrama yn lleol ond fe ddisgrifir fod yr actorion wedi newid eu gwisgoedd sawl gwaith yn ystod y perfformiad, a bod un o’r actorion wedi gwisgo fel dynes.  Mae’n debyg fod Morris ap William David yn sbecian drwy’r ffenestr ac nid wedi ei wahodd i weld y ddrama!
Wrth gwrs nid oedd gan unrhyw un hawl i gynnal drama yn ystod cyfnod y Werinlywodraeth.  Roedd yn gyfnod o reolaeth llym gyda phobl yn barod i achwyn ar ei gilydd fel y gwelir yn nhystiolaeth Alban Roberts dyddiedig 1658.  Mae’n cyhuddo Robert Wynne, Pen y Caer o fygwth taro Jeffrey Parry, Rhiwddolion gyda gwn a hefyd ei regi dair neu bedair o weithiau gan ddweud ‘myn diawl’.
Deiseb Elizabeth Rushen, gweddw, Conwy i Mr Madren a gweddill y fainc ynghylch arian i dalu am ei thaith gyda’i 2 blentyn i Lundain i weld beth sy’n ddyledus iddi ar ôl i’w gŵr, milwr gael ei ladd gan gorporal. Dyddiedig Gorffennaf 15 1653.
Gan mai llys y Sesiwn Chwarter oedd yn gweinyddu’r sir cyn dyfodiad y Cynghorau Sir yn 1890 ceir pob math o gofnodion yn cynnwys amrediad o gamweddau o fân droseddau ac ymosodiadau, i orchmynion at blwyfolion i sicrhau eu bod yn atgyweirio’r ffyrdd a’r pontydd o fewn eu plwyf.  Mae’r casgliad yn hynod ddifyr ac yn rhoi cyfle i ddarganfod gwybodaeth am unigolion a chymunedau na fuasai wedi ei gofnodi yn unman arall.
Er enghraifft, anfonwyd gwybodaeth at yr Ustusiaid Heddwch yn 1566 yn son fod môr ladron o Loegr wedi cymryd llong o’r Iseldiroedd oedd yn llawn triog, siwgr, a chrwyn geifr tra ar ei ffordd o Barbary i Antwerp. Mae’n cyhuddo Evan ap Meredith a Richard ap Meredith o gynorthwyo’r môr ladron tra roedd y llong ger Ynys Sant Tudwal.  Hefyd yn 1577 cyfaddefodd Margaret ferch Ieuan ap David ap Madog o Ffestiniog ei bod wedi dwyn gwerth ceiniog o gaws ac yna yn cael ei chosbi drwy gael ei chwipio ac yna ei hoelio gerfydd ei chlust ym marchnad Caernarfon.
Deiseb John ap John Lewis, yn gofyn am ryddhad gan nad yw’n gallu darparu ar gyfer ei hun, gan ei fod yn filwr tlawd ac oedrannus wedi gwasanaethu am naw mlynedd yn Iwerddon a’r Alban. Heb ddyddiad.
Ni fuasai’r unigolion hyn wedi ysgrifennu am eu profiadau ond gan fod y casgliad wedi goroesi ceir gipolwg i orffennol unigolion a chymunedau cyfan y Sir.  Mae bod yn rhan o’r cynllun hwn yn gyfle i dynnu sylw at elfen o’r casgliad gan obeithio y bydd yn fodd i ddenu mwy i gael golwg ar drysorau’r Sesiwn Chwarter.
Rhagfyr 27, 2019Rhagfyr 19, 2019 archiveswales
O Westai i Wirfoddolwr yn Archifdy Sir y Fflint
Mae Colin Sheady yn un o’n Llysgenhadon Archifau i Gymru 2019. Yn yr erthygl yma, mae Colin yn esbonio sut y dechreuodd ymddiddori mewn archifau, a sut arweiniodd hyn at rôl wirfoddoli yn Archifdy Sir y Fflint.
Ges i gyflwyniad i Archifdy Sir y Fflint ychydig o flynyddoedd yn ôl. Mae hanes yr ardal leol a’i thrigolion wedi fy ymddiddori erioed, ond pan ofynnodd fy wyres am fy help gyda phrosiect ysgol ar ein coeden teulu penderfynais ymchwilio hanes lleol yr ardal.
Gan ddefnyddio amrywiaeth o gofnodion a gwefannau ar-lein, roeddwn i’n dechrau gweld y darnau o’n hachau yn dod at ei gilydd, ond gyda nifer o fylchau yn y wybodaeth. Es i at yr Archifdy lleol yn Hawarden am gymorth i ddod o hyd i’r darnau coll o’r pos. Roeddwn wrth fy modd gyda’r lefel y sgil a’r proffesiynoldeb y staff, a helpodd fi i ddarganfod enwau, cyfeiriadau a gwybodaeth arall a fyddai fel arall wedi eu colli i amser wrth i mi chwilio.
Gadawodd y gwaith a’r ymchwil – ac yn sicr canlyniad prosiect fy wyres – argraff barhaol arnaf. Pan ddaeth yn amser imi ymddeol roeddwn yn gwybod fy mod eisiau cysylltu gyda Archifdy Sir y Fflint i gynnig fy amser fel gwirfoddolwr.
Cefais wahoddiad i gymryd rhan mewn prosiect gyda Mark Allen, Cadwraethwr Archifdy Sir y Fflint, i amddiffyn cyflwr miloedd o ddogfennau a chofnodion sy’n ymdrin â chanrifoedd o hanes lleol Sir y Fflint trwy wneud blychau pwrpasol.
Unwaith y daeth y tasg yma i ben, cefais cynnig gan Steve Davies, un o’r Archifwyr, i barhau â’m gwaith yn yr Archifdy trwy nodi manylion ceisiadau cynllunio Sir y Fflint sydd wedi’u storio yn yr archifau. Roedd y cofnodion yn dyddio’n ôl cyn belled â chanol y 19eg Ganrif ac yn cwmpasu’r rhan fwyaf o drefi yn y sir, gan gynnwys rhai sydd bellach yn cael eu hystyried yn rhan o Sir Ddinbych.
Mae’r cofnodion hyn yn hynod o ddiddorol. Maent yn croniclo’r hanes trefi’r ardal, wrth iddynt dyfu o fwrdeistrefi bach i gymunedau mwy ac adnabyddus, wedi’u llenwi â gwasanaethau a chyfleusterau a helpodd i gynnal y cynnydd yn y boblogaeth.
Mae’r gwaith rwy’n ei wneud fel gwirfoddolwr yn hynod o werth chweil i mi. Rwy’n cael darganfod enwau teuluoedd a fyddai fel arall wedi cael eu hanghofio, mae manylion digwyddiadau sylweddol a helpodd i siapio’r dirwedd ar gael yn rhwydd ar flaenau fy mysedd, ac mae cynnydd a chwymp diwydiannau yn digwydd o flaen fy llygaid.
Rwy’n ei chael hi’n anrhydedd mawr gweithio gyda’r cofnodion hyn a helpu i groniclo hanes fy ngwlad, ac wrth wneud hynny, dod yn rhan sylweddol o’r union beth rydw i wedi dod i garu cymaint.
Os hoffech wirfoddoli yn eich archifdy lleol, gallech ddod o hyd i’r manylion cyswllt yma: Cysylltwch â Ni
Rhagfyr 10, 2019Rhagfyr 9, 2019 archiveswales
Yr Eglwys Norwyaidd, Caerdydd
Yn Rhagfyr 2019 bydd Eglwys Norwyaidd Caerdydd – adeilad nodedig ym Mae Caerdydd – yn dathlu ei phenblwydd yn 150 oed.  Yma, edrychwn nôl ar hanes yr Eglwys a’r gymuned yr adeiladwyd i’w wasanaethu.
Nid ffenomen ddiweddar yw poblogaeth amlddiwylliannol Caerdydd, o bell ffordd. Llwyddodd twf cyflym y dref yn ystod y 19eg ganrif, fel porthladd a oedd yn gwasanaethu ardaloedd diwydiannol Morgannwg, i ddenu gweithwyr o wledydd Prydain a phob cwr o’r byd. Arhosodd llawer; ym 1911 roedd poblogaeth dynion tramor Caerdydd yn ail dim ond i Lundain yng ngwledydd Prydain. Ymwelwyr dros dro oedd llawer mwy, yn enwedig y morwyr ar longau a oedd wedi cofrestru dramor ac a laniai yn y dociau. Yn eu plith yr oedd grŵp sylweddol o Norwyaid, Swediaid a Daniaid, ac i gyfeiriad y dynion hyn y cyfeiriodd y Parchedig Lars Oftedal o Genhadaeth y Morwyr Norwyaidd ei weinidogaeth o 1866 ymlaen.
Ar ôl cyfarfod ar fwrdd llong ac mewn capel segur yn y lle cyntaf, codwyd y Sjømannysgarken yn fuan wedi hynny.
Wedi’i wneud yn barod yn Norwy a’i ddanfon ar long i Gaerdydd, steil nodweddiadol Norwyaidd oedd iddi, er ei bod wedi’i gwneud o ddalennau haearn rhychog. Roedd awdurdodau’r porthladd wedi mynnu y dylid gallu ei ddymchwel yn hawdd a’i ail-leoli os oedd angen. Cafodd yr eglwys, a ddisgrifir gan gyfeiriaduron masnach Caerdydd fel:
…the Norwegian iron Church, south-east corner of West Bute Dock for Norwegian, Swedish, Danish and Finnish sailors and residents…
ei chysegru ar 16 Rhagfyr 1869, ac arhosodd ar ei safle gwreiddiol tan ei symud ym 1987.
Cymeradwyodd 25ain Adroddiad Blynyddol Cenhadaeth y Morwyr Norwyaidd y lleoliad gwreiddiol yn fawr:
…[the location] could not be improved upon, as it is situated between the two docks, at the point where they converge towards the inlets. The church is thus positioned in amongst the ships, so that it is at only a short walk’s distance from many of them, and easy to find for all those who would like to visit it.’
Yr oedd diffyg atyniadau eraill mwy atyniadol o bosibl ar lannau’r dociau yn bwynt pwysig o’i phlaid:
…[the seamen] do not need to go into the town and expose themselves to its temptations, only for the sake of a visit to the reading room.
Datblygodd yr eglwys gyda’r cynnydd yn y llongau o wledydd Llychlyn, ac yn arbennig llongau o Norwy, ym mhorthladdoedd Môr Hafren. Sefydlwyd cenadaethau yng Nghasnewydd, Abertawe a Doc y Barri, a wasanaethwyd gan Genhadon Cynorthwyol o dan y Parchedig yng Nghaerdydd. Erbyn 1920 roedd y Parchedig yn byw yn y ficerdy Norwyaidd, ‘Prestegaarden’, yn 181 Heol y Gadeirlan. Cynyddodd nifer y llongau o wledydd Llychlyn a ddefnyddiai borthladdoedd yr ardal o 227 ym 1867 i 3,611 ym 1915, a chynyddu wnaeth yr ystadegau blynyddol cyfatebol ar gyfer cymunwyr ac ymwelwyr 7,572 ym 1867 i 73,580 ym 1915. Effeithiodd problemau diwydiannol ac economaidd y 1920au a’r 1930au ar yr eglwysi Norwyaidd. Erbyn 1931 gostyngwyd y Genhadaeth i’w eglwysi yng Nghaerdydd ac Abertawe yn unig.
Yn ystod yr Ail Ryfel Byd cynyddodd cymuned Norwyaidd breswyl Caerdydd a daeth llawer mwy o Norwyaid drwy’r porthladd fel morwyr neu ffoaduriaid. Gweithiodd yr Eglwys Haearn a’i staff gyda changen leol Undeb y Morwyr Norwyaidd a sefydliadau eraill i ddarparu ar gyfer ei phobl yn ystod y blynyddoedd anodd hyn. Chwaraeodd llynges fasnach Norwy ran sylweddol yn ymdrech ryfel y Cynghreiriaid, ond collwyd llawer o longau a llawer o fywydau. Roedd y cyrchoedd bomio ar Gaerdydd wedi gwneud hyd yn oed aros ar y lan am gyfnod yn anniogel. Lladdwyd nifer o ddynion pan gafodd Cartref Morwyr Gwledydd Llychlyn ar Bute Road ei daro a’i ddinistrio.
Ar ddiwedd y rhyfel daeth cymunedau Llychlynaidd Caerdydd ynghyd i ddathlu’r heddwch. Fodd bynnag, o’r adeg honno ymlaen, gostwng wnaeth y gweithgaredd yng Nghenhedlaeth y Morwyr, lleihawyd nifer y staff, a gwasgarodd y gymuned Norwyaidd hefyd wrth i Gaerdydd beidio â bod yn borthladd mawr. Caeodd yr Eglwys Haearn ym 1959, gyda’r gwasanaeth olaf yn cael ei gynnal ar 17 Mai, Gŵyl Genedlaethol Norwy, Grunnlovsdagen, sef Diwrnod y Cyfansoddiad.
Parhaodd yr Eglwys ar ei thraed, ond gan ddadfeilio fwyfwy, am bron i ddeng-mlynedd-ar-hugain. Yn y 1980au, noddodd Cyngor Sir De Morgannwg yr ymdrech i sefydlu Ymddiriedolaeth Gwarchod yr Eglwys Norwyaidd er mwyn achub yr eglwys a’i hintegreiddio i’r dociau a oedd i’w hail ddatblygu.  Roald Dahl, yr awdur, oedd Llywydd Cyntaf yr Ymddiriedolaeth, fel person o dras Caerdydd-Norwyaidd ei hun. Ym 1987 datgymalwyd yr hen eglwys a’i storio er mwyn ei hail-godi. Fodd bynnag, roedd yr eglwys a agorwyd maes o law ym 1992 mewn lleoliad newydd gwych yn edrych dros Fae Caerdydd bron yn greadigaeth newydd sbon. Ymgorfforwyd cymaint o’r adeilad gwreiddiol ag y gellid ei ddefnyddio yn yr eglwys newydd, ond roedd y rhan fwyaf o’r deunyddiau yn newydd, wedi eu rhoi’n rhoddion gan gwmnïau yn Norwy ac yng Nghaerdydd, neu wedi eu prynu gyda’r arian a godwyd trwy danysgrifiad cyhoeddus yn ardal Bergen. Rhoddodd llawer o gwmnïau eu gwasanaethau’n rhad ac am ddim i gwblhau’r eglwys, sydd bellach wedi’i hadeiladu o bren, ac eithrio’r to o ddur dalen, a gynhyrchwyd yn arbennig gan gwmni lleol i ffitio’r adeilad.
Agorwyd yr Eglwys yn swyddogol gan y Dywysoges Märtha Louise ar 8 Ebrill 1992 fel canolfan ddiwylliannol. Er nad yw wedi ei chysegru fel eglwys, cynhelir arddangosfeydd celf a chyngherddau yn yr adeilad ac mae caffi yn gweini bwyd a diod, ac mae gan gymuned Norwyaidd Caerdydd ganiatâd i’w defnyddio ar un diwrnod y mis.
Susan Edwards, Archifydd Morgannwg
Mae’r erthygl hon wedi tynnu ar ddarlith heb ei chyhoeddi gan yr Athro John Greve ac ar ‘100 mlynedd o’r Genhadaeth Norwyaidd i Forwyr’ gan Gunnar Christie Wasberg.
Tachwedd 29, 2019 archiveswales
Ail-gylchu’r Gorffennol – Prosiect Archifau Ynys Môn
Mae Archifdai ar draws Cymru yn paratoi i ddathlu eu gwasanaethau a’u casgliadau ar gyfer wythnos Archwilio Eich Archif a fydd eleni’n cael ei chynnal rhwng 23ain a 30ain Tachwedd. Bydd yr ymgyrch hon yn annog pobl i ddarganfod y straeon, y ffeithiau, y llefydd a’r bobl sydd wrth galon cymunedau Cymru.
Fel rhan o’r dathliadau, cynhaliodd Archifdy Ynys Môn brosiect un-dydd o’r enw “Ail-gylchu’r Gorffennol” gyda  Hannah Coates, gemydd o Ogledd Cymru a grŵp o blant o ardal Amlwch sy’n cael eu haddysgu gartref. Nod y prosiect oedd ymchwilio i, a dathlu perthynas agos Ynys Môn gyda’r môr a dwyn sylw at broblem plastig yn ein moroedd.
Gan dynnu ysbrydoliaeth o gofnodiadau morol a archifwyd yn ddiweddar, aeth y plant ati i ailgylchu ac ailddefnyddio deunyddiau a daflwyd a daethant o hyd i eitemau i greu dyluniadau deongliadol o longau cynnar a fu ar un amser yn croesi Môr Iwerddon.
Dywedodd Lia Griffiths, y Cydlynydd Dysgu ac Ymgysylltu “Wrth roi pwrpas newydd i wastraff plastig, mae’r plant wedi creu gwaith celf sydd nid yn unig yn hardd ond sydd hefyd yn ein hatgoffa am yr effaith a gaiff gwastraff ar ein planed a’i fywyd gwyllt”.
Bydd y darnau gorffenedig yn cael eu harddangos yng nghyntedd Archifdy Ynys Môn ym mis Ionawr 2020 ochr yn ochr â chopïau benthyg o’r mapiau, y cynlluniau a’r delweddau a fu’n ysbrydoliaeth iddynt.
Tachwedd 22, 2019 archiveswales
Mae archifau Cymru yn gartref i gyfoeth o drysorau – ydych chi’n barod i archwilio?
Wythnos Archwilio Eich Archif yn cael ei lansio gan Lysgenhadon Archif arbennig
Mae archifau ledled Cymru yn paratoi at ddathlu ac arddangos eu gwasanaethau a chasgliadau ar gyfer wythnos Archwilio Eich Archif, sydd eleni’n cael ei gynnal rhwng 23 o Dachwedd – 1 o Ragfyr.
Mae’r ymgyrch wythnos yn annog pobl i ddarganfod y storïau, ffeithiau, lleoedd a’r bobl sydd wrth wraidd cymunedau yng Nghymru. Fel rhan o’r dathliadau, bydd llawer o archifdai yn cynnal gweithgareddau arbennig ac yn croesawu’r cyhoedd i brofi, deall ac ymfalchïo yng nghyfoeth ac amrywiaeth y deunyddiau sydd ganddynt.
Bydd Llysgenhadon Archif arbennig, sydd wedi gwneud defnydd personol a phroffesiynol o gasgliadau a gwasanaethau mewn archifdai, yn lansio’r wŷl ym Mandstand Aberystwyth ar nos Lun 25 Tachwedd.
Bydd y noson yn cynnwys cyflwyniadau gan rai o’r Llysgenhadon, gan gynnwys – David Loyn, cyn gohebydd tramor gyda’r BBC; Richard Ireland, Hanesydd Cyfreithiol ac Uwch Ddarlithydd Emeritws yn Adran y Gyfraith a Throseddeg ym Mhrifysgol Aberystwyth; Lleucu Gruffydd, Cynhyrchydd rhaglen deledu ‘Cynefin’ ar S4C i Rondo Media; ac Ioan Lord, Hanesydd a Myfyriwr Ôl-raddedig. Yn ogystal, bydd y cerddor o fri, Gwilym Bowen Rhys, yn perfformio darnau wedi’i hysbrydoli gan hen faledi a sgoriau o’r Archif Gerddorol Gymreig.
Pan ofynnwyd iddo am ei ddefnydd o archifau dywedodd David Loyn, Llysgennad Archif:
“Fel newyddiadurwr, es ati am flynyddoedd lawer i ysgrifennu’r hyn a ystyrir gan rai yn weithiau drafft cyntaf hanes. Erbyn hyn, fel awdur a hanesydd, rwyf yn gyson ddiolchgar i’r bobl hynny a gadwodd ei ‘drafftiau cyntaf’ ei hunain yn y gorffennol ar ffurf archifau; yn ddyddiaduron, lluniau, telegramau, nodiadau, llythyrau a mapiau. Mae canfod nodiadau mewn archifau sy’n taflu goleuni newydd ar benderfyniadau a wnaed gan bobl nad oeddent yn gwybod ei hunain beth fyddai’n digwydd nesaf, yn gwbl amhrisiadwy.
“Y darganfyddiadau annisgwyl yn aml yw’r rhai gorau – y cymeriadau sy’n dod yn fyw mewn nodiadau, cyfeiriadau cysylltiedig nad oeddent yn hysbys cynt, a’r cofnod dyddiadur sy’n arwain at lif newydd i’r ymchwil. Straeon am bobl yw hanes, ac archifau yw’r deunydd crai ar gyfer adrodd y straeon hynny.”
Fel rhan o Archwilio Eich Archif, bydd nifer o ddigwyddiadau rhad ac am ddim yn cael eu cynnal mewn archifau ledled Cymru – o sgyrsiau a helfeydd trysor, i arddangosiadau ffilm a gweithdai creadigol.
Mae archifdai Cymru yn gwarchod ystod eang o eitemau, yn amrywio o flew dynol i ryseitiau teuluol, llythyrau caru i hanesion llafar. Bydd llawer o’r gwrthrychau rhyfeddol yma yn cael eu hamlygu yn ystod wythnos Archwilio Eich Archif mewn ymgyrch ddigidol fywiog.
Dywedodd Vicky Jones, Rheolwr Prosiect a Hyfforddiant Archifau a Chofnodion Cymru:
“Nod Archwilio Eich Archif yw ysbrydoli pobl i ddysgu mwy am rai o’r storïau treftadaeth anhygoel sydd ar eu trothwy, a hynny drwy gynnal amrywiaeth o ddigwyddiadau. Byddwn yn eich annog i ymchwilio i’r hyn sy’n digwydd yn eich ardal leol er mwyn i chi ddechrau archwilio a darganfod!”
Dilynwch y linc yma i ddargafod eich gwasanaeth archifau lleol.
Cyngor Archifau a Chofnodion Cymru
Cyngor Archifau a Chofnodion Cymru
Sandfields: Cymuned a adeiladwyd ar ddur