cy cy cy cy sl es cy cy cy nl cy cy it en ca cy cy cy cy en en cy cy cy cy en cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy en de cy cy en cy lb cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy sv cy cy en en cy cy es en cy en en cy cy cy cy en en cy en cy cy cy cy cy en cy cy cy cy en de en en cy en en cy cy cy cy cy en cy cy en ur cy la cy cy cy fr cy cy pl en cy sv cy cy da cy cy cy cy cy en es cy cy cy en es en kw cy cy cy ca cy cy cy cy cy cy cy lb de de cy cy en de de cy cy cy cy cy cy cy cy cy en en de de cy cy cy cy cy cy en cy en de es fr cy cy cy cy cy cy de es cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy en es cy cy cy cy cy de cy cy su jbo ro bcl es fy nah cy de ru en en en en en en en en en en en en en en cy es de cy cy es en en tr en es pt es de cy en es cy cy cy en cy en ro cy pt en en cy en cy en en en en en cy en cy en en en cy en cy cy en en cy en cy cy en en cy en cy en de cy en en en cy en en cy en cy en cy cy cy en cy en cy en cy en cy en de cy en en cy en cy en en en en en cy en cy cy en en en en en en cy en cy en cy en cy en cy en en en cy en cy en cy en cy en ro en en cy en es cy en en cy en cy en kw cy cy cy cy en en en en en cy en cy cy cy cy cy en en en en en cy en cy en cy cy cy en en en en en en en en en cy en cy en cy cy en en cy cy en en cy en cy en de cy en en cy en cy en cy en fr cy en en en en en en en en en en cy en cy en es cy jbo cy en en cy en en en en en si la en en en cy en en cy cy en en cy nl en cy en en en cy es en cy en cy en cy cy cy cy cy fr en cy en cy en en en cy cy en en cy ast cy ca fi ca cy ast en ast en ca en ca en ast cy de en cy en cy en ms en en en en cy en en cy de ht en en cy en cy en en cy en en en nl sv jbo fr tr sv es cy cy de ca cy de cy cy en cy cy en en es en it en en en en en en en en en en en en en en en en cy en cy cy cy en en en cy en cy en cy es cy cy cy cy cy cy cy en cy cy cy cy en en es en en en en en en en en en en en cy en cy cy en en cy en en en cy en cy en cy en fr en cy en cy en cy en cy en cy en cy en cy cy cy en en en cy cy cy de cy cy cy cy en en en en en en hbs_lat en cy en cy en cy en cy cy lb cy cy en en en en en cy cy cy es fy cy en cy en en en en cy fr cy en en en en en cy cy de en cy cy cy cy en en en en et cy cy hu en en es cy ca en cy cy cy cy cy fr cy fr en en br cy en cy en en pt cy en en cy cy en cy en cy cy cy cy en en en en cy en cy cy en en cy en cy cy cy es cy cy cy en en en en en en cy ast es cy cy en en en en en cy kw cy cy cy en en en en en cy en cy fr cy cy cy cy fr fr cy fr cy cy fr cy lb da ast en en en en en en en fr en en fr en fr en en en en cy jbo cy cy fr su en en en en en en cy en cy cy cy cy en en en en en cy cy en cy en cy cy cy en en en en cy fy cy cy cy en en en en en cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy en en en en en en en en en cy kw ast cy cy en en ast en en cy en cy en cy en cy en cy cy et en en cy en cy en en cy en cy cy en en en en en cy cy cy cy tl kw gn is is en cy en en en en en en en cy lb cy cy en en en en cy cy en en cy en cy cy cy en en en cy cy cy en en en cy en cy en cy cy cy cy en en en en en en en en es es es tr en cy cy cy cy la en cy cy cy cy cy es es tr es en en en en en cy cy cy sl es cy cy cy nl cy cy it en ca cy cy cy cy en en cy cy cy cy en cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy en de cy cy en cy lb cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy sv cy cy en en cy cy es en cy en en cy cy cy cy en en cy en cy cy cy cy cy en cy cy cy cy en de en en cy en en cy cy cy cy cy en cy cy en ur cy la cy cy cy fr cy cy pl en cy sv cy cy da cy cy cy cy cy en es cy cy cy en es en kw cy cy cy ca cy cy cy cy cy cy cy lb de de cy cy en de de cy cy cy cy cy cy cy cy cy en en de de cy cy cy cy cy cy en cy en de es fr cy cy cy cy cy cy de es cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy en es cy cy cy cy cy de cy cy su jbo ro bcl es fy nah cy de ru en en en en en en en en en en en en en en cy es de cy cy es en en tr en es pt es de cy en es cy en cy en en en en cy en cy en en cy en
Dysgu Cymraeg: Trosolwg o adnoddau
Am Ddiwrnod! Am y llyfr a chwis
Gangsters yn y Glaw- Cyfweliad â Pegi Talfryn
Wynne Evans- O Gaerfyrddin i Go Compare: Blas o’r llyfr
Jon Gower: Teithio Drwy Hanes
Siôn Tomos Owen: Y Fawr a’r Fach
Bethan Gwanas: Awdures ydw i- ond tiwtor Cymraeg i Oedolion hefyd!
Beca Brown: Gwers Mewn Cariad
Mared Lewis: Creu Y Stryd & Llwybrau Cul
Llyfrau a ffuglen a awgrymir ar gyfer dysgwyr hyfedr
Sioned Vaughan Hughes: Creu’r gyfres Gwledydd y Byd
D. Geraint Lewis: D.I.Y. Welsh
Lynda Pritchard Newcombe: Pam ysgrifennais i Speak Welsh Outside Class
Sarah Reynolds: Cyflwyno Dysgu Byw
Awdures Bethan Gwanas: Creu Blodwen Jones
Elin Meek: Cyfieithu llyfrau Roald Dahl i’r Gymraeg
Darllen a Deall gyda Dafydd Roberts…
Emyr Davies: Tu Cefn i’r Arholiadau Cymraeg i Oedolion
Siarad: Cefnogi dysgwyr trwy ‘siarad’ gyda’n gilydd
WLPAN: Llinach cyrsiau Cymraeg i Oedolion
Duolingo Welsh for English speakers: Dathlu 1 miliwn o ddefnyddwyr
Awdur Heini Gruffudd a Phrif Weithredwr o’r Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol Efa Gruffudd Jones
Eiry Miles: Creu cyrsiau newydd ar gyfer dysgu Cymraeg
Cyflwynydd S4C a BBC Radio Wales Eleri Siôn
Sam Brown: Moddau Dysgu Ieithoedd
Profiad Iaith: yn Siarad am Ddysgu a Defnyddio’r Iaith
Nicky Roberts: Cyflwyno Welshspeakingpractice .slack.com
Peter Mescall: Trefnu cyrsiau preswyl i ddysgwyr eraill
Michelle Fecio: Adnoddau i ddysgwyr rhyngwladol
Nicky Roberts: Dysgu Cymraeg gyda Say Something In Welsh
Arbenigwr cancr Dr Martin Rolles
Tatjana: Dysgu Cymraeg yn Slofenia
Arweinydd y sector iechyd Gareth Morgan
Y Prifardd Robat Powell: Sut mae dysgu iaith?
Dysgwyr y Flwyddyn 2017: Ein Profiadau Ni
Patrick Jemmer: Ennill y tlws Dysgwr Rhyddiaith
Hugh Brightwell: Dewis Dysgwr y Flwyddyn yn y Wladfa
Cyfweliad â Dysgwr y Flwyddyn 2017 Emma Chappell
Ask Dr Gramadeg: Esbonio Gramadeg yn ddwyieithog
Elin Meek: Rhoi Cymru ar y Map
Karla Brading: Ysgrifen oedolion ifanc
Dewi Wyn Williams: Madi- Am ferch ifanc sy’n byw gydag anorecsia
Lleucu Roberts: Y drioleg Yma- Yr Ynys, Hadau & Afallon
Joanna Davies:  Y Busnes y  Bwci-Bo
Siôn Hughes: Y Milwr Coll
Welsh Whisperer: Ffyrdd y Wlad
Delyth Ifan: Dementia a Darllen
Matthew Jones: The Wales Quiz Book
Haf Llewelyn: Creu Diffodd y Sêr: Nofel Hedd Wyn
Elizabeth Jane Corbett: Ffeindio Fy Ffordd Adref
Gareth Thomas: Cyfieithu Myfi, Iolo i’r Gymraeg
Dana Edwards: Sut es i ati i ysgrifennu Am Newid
Bet Jones: Sut Ysgrifennais i Y Nant
Siop Anrhegion Cymraeg Ar-lein Becca Hemmings
Carl Morris: Creu Map i Gymru a meddyliau ar ddegawd o greu technoleg yn yr iaith
Diddanwr Stifyn Parri: Cau Dy Geg!
Awdures Helen a’r Dylunydd Tom Docherty
Cynhyrchydd Boom Cymru TV Ffion Coughlan
Telynores Gwen Màiri: Y Gymraes o’r Alban
Shelley Hughes: Llywodraeth Cymru yng Ngogledd America
Elizabeth Jane Corbett: 15 ohonom ni yn Melbourne yn helpu cyrraedd at filiwn o siaradwyr
Jonathan Simcock: Dysgu a defnyddio Cymraeg yn Derby
Cofiwch Dryweryn: Casgliad o luniau
Lynda Pritchard Newcombe- Blas ar Gernyweg
Elin Williams: Cyhoddi’r blog My Blurred World
Colofyndd Meddwl.org: Byw ym Mybyl Iselder
Rhoslyn Prys: Creu Common Voice
Ffwrnes Pizza: Taith o Lanelli i Naples
Rhys Padarn: Cyflwyno Celf OrielOdl
Sara Louise Wheeler: Blwyddyn wych o ran iaithoedd arwyddion mewn ffilm
Rhiannon Roberts: Peintio Cymru mewn lliwiau newydd
Cyflwyno’r Siop Cant A Mil Vintage, Caerdydd
Laura Jones: Hanes y Mwslimiaid yng Nghymru
Joe Mitchell- Creu’r geiriadur Cymraeg-Gwyddeleg cyntaf
Dani Schlick: Cymraeg ac Almaeneg- Y Wlad Beirdd a Chantorion a’r Wlad Beirdd ac Athronwyr?
12 o sêr newydd disglair Cymru
HMS Morris: Cyflweliad ar gyfer Ddydd Miwsig Cymru
Ffarout Blog: Cyflwyno’r gerddoriaeth gorau o’r archifau
Rhestr Fer Gwobr Albwm Cymraeg Y Flwyddyn 2018
Dafydd James: Y Sioe Gerdd Bae Teigr
Radio 1 a Radio Cymru DJ Huw Stephens
Y Wladfa: Cardiau Post o…
David Callander: Dilyn Ôl-Traed Gwenffrewi – Golygu’r Seintiau
Patrick Jemmer: O Drefn i Anhrefn
Simon Rodway: Ai Cymro oedd Padrig Sant?
Kathryn Hurlock: Sut mai’r Cymry tu allan i Gymru a gadwai Ŵyl Dewi Sant yn fyw
Dylan Foster Evans: Y Santes Dwynwen – nid Sant Ffolant Cymru
Cari Powell: Mater Tywyll- Y Bydysawd Cudd
Rhiannon Ifans: Red Hearts and Roses?
Andrew Green: Cymru mewn 100 Gwrthrych
D. Geraint Lewis- Amhos!b: Ffeithiau a syniadau fydd yn newid dy fyd am byth
Honno yn ail-gyhoeddi nofel ar hanes y sipsiwn
Simon Brooks: Pam Na Fu Cymru
M. Wynn Thomas: Rhagair i Cyfan-dir Cymru
Meddwl.org: Beth yw iechyd meddwl?
Jason Evans: Trefnu’r Gynhadledd Cwlwm Celtaidd
Gareth Thomas: Iolo Morganwg a’r Eisteddfod Genedlaethol
Laura Karadog: Creu Ap Cwtsh
Jason Evans: Sut mae’r Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cydweithio gyda Wicipedia
Dyfodol i’r Iaith: Dathlu pum mlynedd o lwyddiant
Datganiad Cyffredinol ar Hawliau Dynol
Cymdeithas yr Iaith: Blog Dwyieithog
Patrick Jemmer: Cyngor ac adnoddau ar ddechrau ysgrifennu yn y Gymraeg
Hanesion Hynod o Ffred Phantastig
The Old Red Tongue: Cyflwyno’r gorau o lenyddiaeth Gymraeg mewn un gyfrol
Darlith Radio Saunders Lewis’ 1962: Tynged yr Iaith
Rhea Seren, Aneirin Karadog, Ann Parry Owen, Eurig Salisbury, Natalie Ann Holborow & Norena Shopland: Cyflwyno Beirdd Cymreig
Fy Sanauuu: Adloni’r Byd Cymraeg ar Drydar
Patrick Jemmer: Cyflwyno barddoniaeth i ddysgwyr
Bragdy’r Beirdd: Nosweithiau barddoniaeth byw yng Nghaerdydd
Ffurf & Mesur Barddonol Cymraeg: Hanes
Sut y Gallai Barddoniaeth Hynafol Helpu Cymru i Ddeall ei Hunaniaeth Ddiwylliannol Heddiw
Sut y Datblygai’r Cymry Eu Ffurf o Farddoniaeth Eu Hunain
Sut yr oedd beirdd yn dadebru hanes Tywysoges Cymru Gymreig Olaf
Stori Fer Balesteinaidd “The Slave Said”
Ffilmiau ar DVD ac yn ddigidol
Map: Llefydd i Siarad Cymraeg
Silff Llyfrau Digidol: Kindle ac iBooks
Llyfrau Y Lolfa ar Kindle
Wales Around The World: Groups & Societies
Ask Dr Gramadeg: Esbonio Gramadeg
Colofn D. Geraint Lewis- Y Geiriadurwr
Rhys Jones: Mapio Cymreictod yn 1891
Roger Scully: Myfyrdodau ar yr iaith Gymraeg
Jeremy Wood: Yr Iaith Gymraeg yn y Wladfa
Rebecca Thomas: Sut ddaeth pobl Cymru’n Gymry
Enwau Cymraeg- Tarddiad ac Ystyr
Hanes a datblygiad yr iaith Gymraeg
Rhiannon Heledd Williams: Llyfr Cymraeg yn y Gweithle
Sut i allanoli gwaith cyfieithu Cymraeg
Katie Edwards: Adroddiad y Bartneriaeth Sgiliau Rhanbarthol Gogledd Cymru
Nia Pollard o’r Frocer Yswiriant Tarian
Cymdeithas yr Iaith: Cymunedau Byw Cwis y Flwyddyn
George North: Faint ydych chi’n ei wybod?
Introducing The Welsh Valleys Phrasebook
Made For Each Other: A Sci-fi Novella
David Jandrell’s Monthly Column: Grumpy Old Valleys Men
How I Became an Author & Advice on Writing
The first ‘What’s On In Cwmcarn’ newsletter: Legacy Edition
Gisella Albertini: Wales through new eyes
Tŵt: Creating a new online community for Wales
Word Tango: Creating a Welsh-language word puzzle game- from the Netherlands
BBC Journalist Jeremy Vine responds to Welsh language debate on Twitter: Exclusive editorial on Parallel.cymru
Luke Upton: Introducing Gethin Absolutely Huge, Welsh rugby’s new fictional hero
Interview with Gofid of Welsh Black Metal band Iselder
Mapiau, Darluniadau a Delweddau o Gymru
Dros y blynyddoedd mae Geraint Lewis wedi bod wrthi’n creu adnoddau defnyddiol iawn ar bob agwedd yr iaith Gymraeg ar gyfer Cymry Cymraeg a dysgwyr fel ei gilydd. Yma, yn ei golofnau rheolaidd ar ramadeg Cymraeg, mae’n rhannu ei bersbectif unigryw ar sut mae wedi llunio geiriaduron, a llawlyfrau hirion a byrion, yn ddiweddar, trwy ddefnyddio’r rhyngrwyd i gasglu enghreifftiau. Ar ben hynny mae’n sôn am sawl agwedd ar y Gymraeg sy’n  wahanol iawn i’r rhai tebyg yn Saesneg, ac am ffeithiau diddorol mae wedi’u dysgu’i hunan wrth weithio’n gyson ar yr iaith.
Over the years Geraint Lewis has been working away to create very useful resources on all aspects of the Welsh language for native Welsh-speakers and learners alike. Here, in his regular columns on Welsh grammar, he shares his unique perspective on how he he has fashioned dictionaries, and handbooks both long and short, most recently, through using the internet. As well as that he talks about several aspects of Welsh which are very different from the similar ones in English, and about interesting facts he himself has learned whilst working constantly on the language.
Colofn 2: Creu Geiriadur Gomer i’r Ifanc
Cymraeg llyfr a Chymraeg llafar: edrych yn ôl er mwyn edrych ymlaen
Book Welsh and Spoken Welsh: looking back to look forwards
Rwy’n edrych yma ar y gwahaniaeth rhwng y ffordd y mae’r Gymraeg yn cael ei siarad a’r ffordd y mae’n cael ei hysgrifennu.
Here I’m considering the difference between the way Welsh is spoken and the way it’s written.
Wrth drafod natur ‘gwirionedd’, casgliad dau o wyddonwyr mawr yr 20fed ganrif, Albert Einstein a Werner Heisienburg, oedd: ‘There are two kinds of truth. To the one kind belong statements so simple and clear that the opposite assertion obviously could not be defended. The other kind, the so-called “deep truths”, are statements in which the opposite also contains deep truth.’
When discussing the nature of ‘truth’, the conclusion of two of the 20th century’s great scientists, Albert Einstein and Werner Heisenberg, was: ‘There are two kinds of truth. To the one kind belong statements so simple and clear that the opposite assertion obviously could not be defended. The other kind, the so-called “deep truths”, are statements in which the opposite also contains deep truth.’
Un enghraifft o hyn, medden nhw, yw ‘the mutually exclusive relationship which will always exist between the practical use of any word and attempts at its strict definition’.
One example of this, they said, is ‘the mutually exclusive relationship which will always exist between the practical use of any word and attempts at its strict definition’.
Cymraeg llafar – y ffordd y mae iaith yn cael ei defnyddio’n ddyddiol gan siaradwyr yr iaith, a Chymraeg llyfr – yn dilyn rheolau gramadeg, geiriadur a Cherdd Dafod.
Spoken Welsh – the way the language is used daily by speakers of the language, and Book Welsh – following grammatical rules, a dictionary and Poetical Principles.
Erthygl ryfeddol arall yw The Mystery of Language Evolution gan rai o enwau mwyaf blaenllaw yr ymgais i ddarganfod strwythur sylfaenol iaith (fel ffordd o ddatblygu deallusrwydd artiffisial). Eu casgliad yw: ‘Based on the current state of evidence, we submit that the most fundamental questions about the origins and evolution of our linguistic capacity remain as mysterious as ever...with essentially no explanation of how and why our linguistic computations and representations evolved.’
Another wonderful article is The Mystery of Language Evolution by some of the most prominent names in the attempt to discover the fundamental structure of language (as a way of developing artificial intelligence). Their conclusion is: ‘Based on the current state of evidence, we submit that the most fundamental questions about the origins and evolution of our linguistic capacity remain as mysterious as ever...with essentially no explanation of how and why our linguistic computations and representations evolved.’
Mae iaith yn rhan o’r genom dynol ac yn cydymffurfio â threfn anochel esblygiad.
Language is part of the human genome and conforms with the inescapable course of evolution.
Mae iaith llyfr yn wahanol. Nid yw darllen nac ysgrifennu iaith yn bethau naturiol sy’n perthyn i ni yn yr un ffordd ag y mae siarad iaith. Maen nhw’n sgiliau y mae’n rhaid i ni eu dysgu.
Book-based language is different. Neither reading nor writing a language are natural things that belong to us in the same way that speaking a language does. They’re skills that we have to learn.
Mae’r Gymraeg yn iaith sydd wedi cael ei hysgrifennu ers mil o flynyddoedd a rhagor. Dros y cyfnod maith hwn y mae patrymau a chonfensiynau wedi datblygu sy’n cael eu hadnabod erbyn hyn yn ‘Gymraeg safonol/Cymraeg cywir neu Gymraeg llenyddol’. Mae Cymraeg safonol yn fwy ceidwadol nag iaith lafar sy’n esblygu ac yn datblygu drwy’r amser, ond mae wedi ei adeiladu ar sail model syml yn hytrach nag ar y ffordd gymhleth y mae iaith lafar yn gweithio.
Welsh is a language that’s been written for a thousand years and more. Over this huge period patterns and conventions have developed which are known now as ‘Standard Welsh/Correct Welsh or Literary Welsh’. Standard Welsh is more conservative than spoken language which is evolving and developing all the time, but it’s been built on the basis of a simple model rather than on the complex way that spoken language works.
Y Gymraeg 600 - 1600
Dros fil a hanner o flynyddoedd yn ôl yr oedd yna urdd o wŷr proffesiynol (nid oedd gwragedd yn cael bod yn aelodau) yr oedd gramadeg y Gymraeg yn rhan hollbwysig o’r sgiliau yr oedden nhw’n gorfod eu meistroli. Yr oedd hyn yn golygu eu bod yn gorfod bwrw prentisiaeth a phrofi eu bod wedi meistroli’r sgiliau angenrheidiol i lefel uchel. Nid cyfreithwyr, na chyfieithwyr nac athrawon eglwysig oedd y rhain, ond beirdd.
Welsh 600 - 1600
Over 1,500 years ago there was a guild of professional men (women were not allowed to be members) for whom Welsh grammar was an all-important part of the skills they had to master. This meant that they had to undergo an apprenticeship and prove they had mastered they necessary skills to a high level. These were not lawyers, nor translators, nor ecclesiastical professors, but poets.
Mae lle i gredu bod y beirdd hynaf oll, y Cynfeirdd (o’r 6ed ganrif ymlaen, rhai fel Aneirin a Taliesin) oedd yn canu i frenhinoedd y cyfnod, yn dilyn traddodiad dysg y Derwyddon y mae Iŵl Cesar yn sôn amdano. Erbyn cyfnod Beirdd y Tywysogion (o’r 12fed ganrif ymlaen, rhai fel Gruffudd ap Cynan a Cynddelw Brydydd Mawr) yr oedd y beirdd proffesiynol hyn yn cael eu hyfforddi mewn ysgolion barddol lle’r oedd crefft ‘barddas’, oedd yn cynnwys gramadeg, yn cael ei dysgu.
There’s reason to believe that the earliest poets of all, the Cynfeirdd (from the 6th century onwards, people such as Aneirin and Taliesin) were performing for the kings of the period, following the traditional discipline of the Druids which Julius Caesar mentions. By the period of the Poets of the Princes (from the 12th century onwards, people like Gruffudd ap Cynan and Cynddelw Brydydd Mawr) these professional poets were being trained in bardic schools where the craft of ‘poetics’, which included grammar, was taught.
Nid gramadeg fel yr ydym ni yn ei adnabod oedd hwn ond enw ar un agwedd ar ddysg yr Oesoedd Canol. Mae Tri Chof Ynys Prydain yn rhestru’r hyn yr oedd yn rhaid i fardd ei feistroli, ac un ohonyn nhw oedd ‘cadw iaith Cymru, ei meistroli a’i chadw rhag cael ei llygru’. Crefft oedd hon, ac fel crefftau eraill yn yr Oesoedd Canol yr oedd ‘gramadeg’ yn un o’r cyfrinachau oedd yn cael eu cadw’n ddirgel gan aelodau’r urdd.
This was not grammar as we recognise it but a name for one aspect of Medieval scholarship. The Tri Chof Ynys Prydain lists the things that a poet had to master and one of them was ‘maintaining the language of Wales, mastering it and keeping it from being corrupted’. This was a craft, and like other crafts in the Middle Ages ‘grammar’ was one of the secrets which were kept a mystery by members of the guild.
Y Beibl- William Salesbury
Un canlyniad i Ddeddfau Uno Cymru a Lloegr 1536 a 1543 oedd mai Saesneg oedd yr unig iaith oedd yn cael ei chaniatáu yn eglwysi Cymru. Yr oedd William Salesbury, un o ysgolheigion y Dadeni Dysg, yn awyddus i ddod ag addysg newydd y Dadeni i Gymru, a’r un pryd achub enaid pob Cymro. Y ffordd yr aeth ati oedd drwy gyfieithu’r Ysgrythurau i’r Gymraeg ac yn 1567 cyhoeddwyd ei gyfieithiad o’r Testament Newydd a’r Llyfr Gweddi. Er mwyn gallu gwneud hyn, fe ddyfeisiodd ffordd newydd o sillafu geiriau Cymraeg, a cheisio defnyddio tafodieithoedd Cymraeg de a gogledd Cymru yn ei Destament Newydd. Ond, yn anffodus, y canlyniad oedd cyfieithiad a oedd mor ddieithr fel nad oedd neb yn ei hoffi.
The Bible- William Salesbury
One result of the Acts of Union 1536 and 1543 between Wales and England was that English was the only language which was permitted in the churches of Wales. William Salesbury, one of the scholars of the Rebirth of Learning, was keen to bring the new scholarship of the Renaissance to Wales, and at the same time to save the soul of every Welsh person. The way he went about it was through translating the Scriptures into Welsh and in 1567 his translation of the New Testament and the Prayer Book was published. In order to be able to do this, he invented a new way of spelling Welsh words, and tried to use Welsh dialects from North and South Wales in his New Testament. But, unfortunately, the result was a translation that was so foreign that no-one liked it.
Yr Esgob William Morgan
Dyma’r gŵr a gwblhaodd y gwaith o gyfieithu’r Beibl yn 1588. Erbyn y cyfnod hwn, nid oedd y beirdd bellach yn urdd broffesiynol, ac yr oedd yn bosibl i ysgolheigion fel William Morgan, gasglu a dysgu eu ‘cyfrinachau’. Seiliodd ei gyfieithiad ef o’r Beibl ar iaith y beirdd proffesiynol, a chafodd y gwaith ei gwblhau gan Dr John Davies, Mallwyd.
This is the man who completed the work of translating the Bible in 1588. By this period, the poets were no longer a professional guild, and it was possible for scholars such as William Morgan to collect and learn their ‘secrets’. He based his translation of the Bible on the language of the professional poets, and the work was completed by Dr John Davies, Mallwyd.
Mae’r dyfyniad canlynol o’r nofel Sgythia gan y diweddar Gwynn ap Gwilym (nofel yn seiliedig ar fywyd Dr John Davies) yn taflu goleuni ar yr hyn a wnaeth Dr Davies: ‘Roedd rhai egwyddorion pwysig wedi dod i’r amlwg wrth ddiwygio’r Testament Newydd: meddalu cytseiniaid – “dywed” nid “dywet”; symleiddio deuseiniaid – “rhagorol” nid “rhagorawl”; newid rhai ffurfiau tafodieithol – troi “minne” a “tithe” yn “minnau” a “tithau” a chywiro rhai ffurfiau anghywir fel “gwnaiff” ac “aiff”.’
The following quotation from the novel Sgythia by the late Gwynn ap Gwilym (a novel based on the life of Dr John Davies) sheds some light on what Dr Davies did: ‘Some important principles had come to light whilst amending the New Testament: hardening consonants -- “dywed” not “dywet”; simplifying diphthongs – “rhagorol” not “rhagorawl”; changing some dialect forms – replacing “minne” and “tithe” with “minnau” and “tithau” and rectifying some incorrect forms like “gwnaiff” ac “aiff”.
Ynglŷn a’r iaith a ddefnyddiwyd yn y Beibl: ‘Mae’n wir na fyddem ni ddim yn defnyddio cystrawen y Beibl ar lafar, ond hi, wedi’r cyfan, ydi cystrawen y beirdd’, sef iaith ar gyfer cyflwyno’r Gymraeg yn gyhoeddus. (Sgythia, tt. 207, 208)
Together with the language which was used in the Bible: ‘It is true that we would not be using the syntax of the Bible when speaking, but for the fact that it is, after all, the syntax of the poets’, namely language for presenting Welsh publically. (Sgythia, pp. 207, 208)
Dr John Davies, Mallwyd
Yr oedd John Davies wedi bod yn astudio gwaith y beirdd proffesiynol ers deng mlynedd ar hugain. Iddo ef, y beirdd oedd y meistri ar ysgrifennu ac ynganu’r Gymraeg, ac fe luniodd lyfr ar ramadeg y Gymraeg wedi’i seilio ar waith y beirdd. Fel ysgolhaig ei gyfnod, ysgrifennodd ei lyfr, Antiquae Linquae Britannicae . . . rudimenta (a gyhoeddwyd yn 1621), yn Lladin. Yn ei gyfrol A Welsh Grammar (1913), dywed Syr John Morris Jones am lyfr John Davies, ‘the author’s analysis of the Modern literary language is final; he has left to his successors only the correction and amplification of detail.’
Dr John Davies, Mallwyd
John Davies had been studying the work of the professional poets for thirty years. To him, the poets were the masters of writing and pronouncing Welsh, and he fashioned a book on the grammar of Welsh based on the work of the poets. As a scholar of his period, he wrote his book, Antiquae Linquae Britannicae . . . rudimenta (which was published in 1621), in Latin. In his volume A Welsh Grammar (1913), Sir John Morris Jones says of John Davies’ book, ‘the author’s analysis of the Modern literary language is final; he has left to his successors only the correction and amplification of detail.’
Ysgrifennodd John Davies ei Ramadeg ysgolheigaidd yn Lladin, a rhaid cofio nad oedd trwch poblogaeth Cymru yn medru darllen o gwbl; clywed y Beibl yn cael ei ddarllen yn Gymraeg yn yr eglwys fydden nhw.
John Davies wrote his scholarly Grammar in Latin, and we must remember that the bulk of the population of Wales could not read at all; they would hear the Bible being read in Welsh in church.
Erbyn diwedd yr 17eg ganrif cwynai nifer o ysgrifenwyr y Gymraeg eu bod yn ei chael hi’n anodd gwybod sut oedd ysgrifennu Cymraeg cywir. Erbyn dechrau’r 18fed ganrif, yr oedd dosbarthwyr llyfrau crefyddol y gogledd yn cwyno nad oedd y bobl yn deall pamffledi wedi eu hysgrifennu gan ysgrifenwyr o’r de, a phobl y de yn cwyno nad oedden nhw’n deall llyfrau wedi eu hysgrifennu yn iaith y gogledd.
By the end of the 17th century a number of writers of Welsh were complaining that they were finding it difficult to know how to write correct Welsh. By the start of the 18th century, distributors of religious books in the North were complaining that people did not understand pamphlets written by writers from the South, and people in the South were complaining that they did not understand books written in the language of the North.
Ond o 1737 ymlaen fe ddaeth tro ar fyd. Yn y flwyddyn honno dechreuodd Griffith Jones, Llanddowror, sefydlu rhwydwaith o ysgolion teithiol. Un o’r penderfyniadau pwysicaf a wnaeth Griffith Jones oedd mynnu mai’r Gymraeg fyddai prif gyfrwng y dysgu yn ei ysgolion, a’r Beibl oedd y llyfr y bydden nhw’n ei ddefnyddio i ddysgu darllen ac ysgrifennu. Yn hynny o beth roedd yn gwbl chwyldroadol. Trwy’r ysgolion hyn, crëwyd darllenwyr Cymraeg a galw cyson am gopïau o’r Beibl.
But from 1737 onwards a sea-change occurred. In that year Griffith Jones of Llanddowror began to establish a network of peripatetic schools. One of the most important decisions which Griffith Jones made was to insist that Welsh would be the chief medium of learning in his schools, and that the Bible was the book they would be using to learn reading and writing. In that matter he was completely revolutionary. Through these schools, readers of Welsh were created, as well as a constant call for copies of the Bible.
Fe wnaeth y Beibl adfer yr hen undod rhwng de a gogledd, drwy ddarparu iaith sefydlog a safonol y gellid pwyso arni. Ni ddigwyddodd hyn yn Iwerddon na Llydaw, gyda’r canlyniad i’r Wyddeleg a’r Llydaweg ddirywio i fod yn ddim ond nifer o dafodieithoedd. Nid oedd pobl yn deall sylfeini gramadegol Cymraeg y Beibl, ond yr oedd yn gyfrol oedd yn llawn o batrymau yr oedd pobl yn eu darllen ac yn gwrando arnynt ac a fu’n sylfaen i’r iaith am ganrifoedd wedi hynny hyd nes cyrraedd dirywiad yr iaith o ganol yr 20fed ganrif ymlaen.
The Bible restored the old unity between South and North, by providing an established and standard language that could be relied upon. This did not happen in Ireland nor in Brittany, with the result that Irish and Breton deteriorated to be nothing but a number of dialects. People did not understand the grammatical foundation-stones of the Welsh of the Bible, but it was a volume that was full of patterns which people read and listened to and which were a basis for the language for centuries after that until the arrival of the deterioration of the language from the middle of the 20th century onwards.
Y Gymraeg 1800 - 2000: William Owen Pughe
Yn yr un ffordd ag y daeth William Salesbury dan ddylanwad y Dadeni Dysg yn yr 16eg ganrif, daeth William Owen Pughe (fel Iolo Morganwg) dan ddylanwad syniadau’r Cyfandir am ddatblygiad iaith ar ddechrau’r 19eg ganrif. Y syniad y pryd hwnnw oedd fod ieithoedd yn cael eu hadeiladu trwy gyfuno darnau o hen eiriau’r iaith. Ar ben hynny tyfodd y syniad fod y Gymraeg yn un o ieithoedd hynaf y byd.
Welsh 1800 - 2000: William Owen Pughe
In the same way that William Salesbury came under the influence of the Rebirth of Learning in the 16th century, William Owen Pughe (like Iolo Morgannwg) came under the influence of ideas from the Continent about the development of language at the start of the 19th century. The idea that time was that languages are built by uniting pieces of old words of the language. As well as that the idea grew up that Welsh was one of the world’s oldest languages.
Jaffeth oedd enw mab hynaf Noa (yn hanes y dilyw yn y Beibl). Mab hynaf Jaffeth oedd Gomer, a Gomer oedd arweinydd y trydydd llwyth ar ddeg (llwyth coll yr Iddewon). Bu Gomer ym Mrwydr Caer Droea (y Groegiaid), ond gadawodd y frwydr ac arwain ei lwyth i Ynys Prydain. Bu Brutus (oedd hefyd wedi dianc o Frwydr Caer Droea) yn bennaeth ar ‘Brutain’, sef gwlad Brutus, a Gomer yn bennaeth ar y rhan honno o Brydain lle roedd y bobl yn siarad y ‘Gomeraeg’.
Japheth was the name of Noah’s eldest son (in the story of the flood in the Bible). Japheth’s eldest son was Gomer, and Gomer was leader of the thirteenth tribe (the lost tribe of the Jews). Gomer had been in the Trojan War, but he left the battle and led his tribe to the Isle of Britain. Brutus (who had also escaped from the Trojan War) was chief of ‘Brutain’, that is the land of Brutus, and Gomer was chief of that part of Britain where people spoke ‘Gomeraeg’.
Yr oedd llenorion y cyfnod yn gytûn mai Pughe oedd y prif awdurdod ar y Gymraeg, ac mai ef a’i hachubodd fel iaith dysg. Ond pan aeth ysgolheigion ati i astudio’r iaith yn wyddonol ar ddiwedd y ganrif, cafwyd nad oedd ganddo wybodaeth sicr o’r Gymraeg o gwbl, a bod ei ddamcaniaethau ffugwyddonol wedi gwneud drwg anfesuradwy i’r iaith.
The literary people of the period were unanimous that Pughe was the chief authority on Welsh and, and that it was he who had saved it as a language of learning. But when scholars set to work to study the language scientifically at the end of the century, it was found that he did not have a sure knowledge of Welsh at all, and that his pseudo-scientific hypotheses had done immeasurable harm to the language.
Sylw John Morris-Jones ar Ramadeg William Owen Pughe oedd:
"It stands at the opposite pole [i Ramadeg John Davies]. It is written on the same principle as the [Pughe] dictionary, and represents the language not as it is, or ever was, but as it might be if any suffix could be attached mechanically to any stem. To the author truth meant conformity with his theory; facts perverse enough to disagree were glossed over."
John Morris-Jones’s comment on William Owen Pughe’s Grammar was:
"It stands at the opposite pole [to John Davies' Grammar]. It is written on the same principle as the [Pughe] dictionary, and represents the language not as it is, or ever was, but as it might be if any suffix could be attached mechanically to any stem. To the author truth meant conformity with his theory; facts perverse enough to disagree were glossed over."
Er mwyn argyhoeddi’r rhai a fu’n edmygu Pughe, bu raid i’r ddau farchog Syr John Rhys a Syr John Morris-Jones ladd yn ddidrugaredd ar gyfeiliornadau gwaith William Owen Pughe er mwyn cyflawni’r orchest Herciwleaidd o garthu stablau’r iaith.
In order to convince those who had admired Pughe, there was need for the two knights Sir John Rhys and Sir John Morris-Jones to criticise mercilessly the errors in the work of William Owen Pughe in order to complete the Herculean task of cleansing the stables of the language.
Ddechrau’r 20fed ganrif yr oedd dau gorff yn gyfrifol am ddarparu arholiadau Cymraeg, sef Bwrdd Canol Cymru, a sefydlwyd yn 1896, ac Adran Gymreig y Bwrdd Addysg, a sefydlwyd yn 1907. O. M. Edwards oedd yr arolygydd a benodwyd gan y Bwrdd Addysg newydd.
At the start of the 20th century there were two bodies responsible for providing Welsh exams, namely the Central Welsh Board, which was established in 1896, and the Welsh Department of the Board of Education, which was established in 1907. O. M. Edwards was the inspector who was appointed by the new Board of Education.
Yn arholiadau Bwrdd Canol Cymru: ‘examiners emphasized the need for candidates sitting the Central Welsh Board Examinations in Welsh Language and literature to demonstrate thorough knowledge of grammar, including accidence, the mutation of initial consonants, the conjugation of verbs and prepositions and the analysis of sentences.’
In the examinations of the Central Welsh Board: ‘examiners emphasised the need for candidates sitting the Central Welsh Board Examinations in Welsh Language and literature to demonstrate thorough knowledge of grammar, including accidence, the mutation of initial consonants, the conjugation of verbs and prepositions and the analysis of sentences.’
Ymateb hallt O. M. Edwards i hyn oedd: ‘The minds of children seem to be very mechanical, their memory is overburdened...the Central Welsh Board should now consider to what extent their rigid and unintelligent examination system may be the cause of the wooden and unintelligent type of mind of which their examiners complain.’
O. M. Edwards’ harsh response to this was: ‘The minds of children seem to be very mechanical, their memory is overburdened...the Central Welsh Board should now consider to what extent their rigid and unintelligent examination system may be the cause of the wooden and unintelligent type of mind of which their examiners complain.’
Dyma syniadau tra gwahanol i’w gilydd gan ddau o gewri’r iaith yn hanner cyntaf yr 20fed ganrif. Yr oedd Syr John-Morris Jones yn ystyried y dull gramadegol o ddysgu Lladin fel y delfryd ar gyfer dysgu Cymraeg yn yr ysgolion: ‘The written language has been corrupted not only under the influence of false etymological theories, but also in the opposite direction by the substitution of dialectal forms for literary forms.’
Here are ideas that are very different from each other, from two of the giants of the language in the first half of the 20th century. Sir John Morris-Jones considered the grammatical method of learning Latin as the ideal for learning Welsh in schools: : ‘The written language has been corrupted not only under the influence of false etymological theories, but also in the opposite direction by the substitution of dialectal forms for literary forms.’
Ar y llaw arall, mae’n werth cofio fod Gramadeg John Davies, Mallwyd (ac iaith y Beibl), y mae Syr John yn ei gefnogi yn ddisgrifiad o iaith oedd yn hen ffasiwn a braidd yn ‘farddonllyd’ hyd yn oed yn yr 17eg ganrif pan luniwyd y Gramadeg. Un o ganlyniadau anffodus holl astudiaethau Syr John o’r gweithiau hynny (gwaith y beirdd a John Davies, Mallwyd) oedd ei fod yn tueddu ar brydiau i ddiystyru rhai o arferion ieithyddol ei gyfnod ei hun a nodweddion oedd wedi tyfu’n gwbwl naturiol yn yr iaith. Yr oedd Syr John yn cynnig safon o Gymraeg clasurol, ysgrifenedig, yr oedd bron yn amhosibl i unrhyw un ei llwyr feistroli.
On the other hand, it is worth remembering that John Davies of Mallwyd’s Gramadeg (and the language of the Bible) that Sir John supports is a description of language that was old-fashioned and rather ‘pretentiously poetic’ even in the 17th century when the Gramadeg was fashioned. One of the unfortunate results of all Sir John’s studies of those works (the work of the poets and John Davies, Mallwyd) was that he tended on occasions to disdain some of the linguistic practices of his own period and characteristics which had grown up completely naturally in the language. Sir John was proposing a standard of classical, written Welsh, it was almost impossible for anyone to master completely.
Yn gwbl groes i agwedd Syr John, roedd O. M. Edwards yn dymuno gweld disgyblion yn ysgrifennu yn eu tafodieithoedd Cymraeg eu hunain.
Completely contrary to Sir John’s attitude, O. M. Edwards wanted to see pupils writing in their own Welsh dialects.
Roedd am weld plant yn defnyddio Cymraeg naturiol ei gyfnod, gan sylweddoli y gallai gorbwyslais ar darddiad hanesyddol geiriau a chywirdeb ieithyddol, hynafol wahanu’r iaith oedd yn cael ei hysgrifennu oddi wrth y rhai oedd yn ei siarad yn naturiol. Ei ateb oedd cyflwyno mwy o ymarferion ysgrifennu creadigol mewn arholiadau Cymraeg. Barn pobl fel O. M.Edwards a enillodd y dydd hefyd yn y dadleuon ynghylch sut i ddysgu Saesneg.
He wanted to see children using the natural Welsh of his period, realising that an over-emphasis on the historical derivation of words and archaic linguistic correctness could separate the language that was being written from the people speaking it naturally. His answer was to introduce more creative writing exercises into Welsh exams. It is the opinion of people such as O. M. Edwards that also won the day in the arguments about how to teach English.
Mae’r gyfrol Examining the Secondary Schools of Wales 1896–2000 yn edrych ar sylwadau arholwyr arholiadau Cymraeg yn y cyfnod 1930–2000. Yn fyr, mae’n nodi’r cynnydd yn ‘weaknesses in sentence construction and an ignorance of grammar’.
The volume Examining the Secondary Schools of Wales 1896–2000 looks at the comments of examiners of Welsh exams in the period 1930 – 2000. In short, it notes the growth of ‘weaknesses in sentence construction and an ignorance of grammar’.
Erbyn yr 1980au yr oedd yr arholwyr yn gofyn, ‘Is it not time, for the sake of linguistic correctness, to return to some practices that were acceptable many years ago and believe again that there was value in understanding the nature of a language?’
By the 1980s the examiners were asking, ‘Is it not time, for the sake of linguistic correctness, to return to some practices that were acceptable many years ago and believe again that there was value in understanding the nature of a language?’
Y broblem gyda safbwynt O. M. Edwards oedd fod y cymdeithasau Cymraeg eu hiaith yr oedd ef am i blant Cymru eu hefelychu wedi diflannu. Eto, yr oedd arbenigwyr yn y maes addysg am gadw’r model o ddysgu iaith a gyflwynwyd ganddo. Gan fod model gwreiddiol O. M. Edwards wedi diflannu, aethon nhw ati i greu model newydd o iaith lafar, sef Cymraeg Byw.
The problem with O. M. Edwards’ viewpoint was that the Welsh-speaking societies he wanted the childen of Wales to imitate had disappeared. Nevertheless, specialists in the field of education wanted to keep the model of language learning introduced by him. As O. M. Edwards’ original model had disappeared, they went to work to create a new model of spoken language, namely Cymraeg Byw.
Yr un hanes sydd i Gymraeg Byw ag oedd i ymdrechion ieithyddol William Salesbury ganrifoedd cyn hynny. Nid oedd y Cymry Cymraeg yn siarad nac yn darllen y math yma o Gymraeg. O ran addysg, yr oedd yn golygu bod yn rhaid i ddysgwyr dysgu math o Gymraeg nad oedd neb yn ei siarad, cyn symud ymlaen wedyn i ddysgu math arall o Gymraeg a oedd yn cael ei siarad.
Cymraeg Byw has the same history as the linguistic efforts of William Salesbury centuries beforehand. Welsh-speaking Welsh people neither spoke nor read this kind of Welsh. Regarding education, it meant that learners needed to learn a type of Welsh that no-one spoke, before then moving on to learn another kind of Welsh, which was spoken.
Unwaith eto, y traddodiad barddol ym mherson y prifardd, y prifathro a’r awdur plant poblogaidd T. Llew Jones a gamodd i’r bwlch drwy wrthryfela yn erbyn y drefn a dangos pam na allai byth weithio.
Once again, the poetic tradition in the the person of the chief-poet, headmaster and popular childrens’ author T. Llew Jones stepped into the breach by revolting against the system and showing why it could never work.
Heddiw, mae’r cwestiwn a holwyd 40 mlynedd yn ôl ynghylch ‘the value in understanding the nature of a language’ yn dal heb ei ateb. Rwyf wedi dechrau ar ymgais i gyflwyno rhai o ‘reolau gramadegol’ y Gymraeg mewn ffordd nad yw’n seiliedig ar adnabyddiaeth o deithi’r iaith Ladin ac nad yw’n dibynnu ar fedru siarad Cymraeg chwaith. Mae’n seiliedig ar gyflwyno ‘an understanding of the nature of language’ drwy adeiladu brawddegau Cymraeg allan o flociau gramadegol o wahanol liw. Y cam cyntaf oedd y gyfrol D.I.Y Welsh. Yr ail gam (rwy’n gobeithio) fydd troi’r holl broses yn gêm y gellir ei chwarae (heb i neb teimlo’n dwp a heb bwysau) yn debyg i ‘Monopoli’.
Today, the question which was asked 40 years ago regarding ‘the value in understanding the nature of a language’ is still unanswered. I have begun an endeavour to present some of the ‘grammatical rules’ of Welsh in a way that isn’t based on recognition of the traits of the Latin language, and which doesn’t depend on being able to speak Welsh either. It’s based on presenting ‘an understanding of the nature of language’ through building Welsh sentences out of grammatical blocks of different colours.The first step was the volume D.I.Y. Welsh. The second step (I hope) will be turning the whole process into a game that can be played (without anyone feeling stupid and without pressure) similar to ‘Monopoly’.
Colofn 4, Medi 2018
Yr Anoeth Sisiffysaidd: Creu Geiriadur Cymraeg Gomer
The Sisyphean Quest: Creating Geiriadur Cymraeg Gomer
Anoeth un o dasgau amhosibl marchogion y Brenin Arthur.
Sisiffws brenin o wlad Groeg a gondemniwyd i wthio carreg fawr i ben llechwedd serth, dim ond iddi ddisgyn bob tro y byddai ar fin cyrraedd y brig.
Anoeth one of King Arthur’s knights’impossible quests.
Sisyphus was a king of Greece who was condemned to push a large rock to the top of a steep hill, only for it to roll down each time he was on the point of reaching the peak.
Roedd Geiriadur Cymraeg Gomer yn gomisiwn ar y cyd rhwng CBAC (Cyd-Bwyllgor Addysg Cymru) ac AADGOS i ddechrau ond CBAC ac AdAS (Adran Addysg a Sgiliau Llywodraeth Cymru) erbyn y diwedd i lunio geiriadur esboniadol, safonol ar gyfer myfyrwyr ysgolion uwchradd.
To start with, Geiriadur Cymraeg Gomer was a joint commission between the WJEC (the Welsh Joint Education Committee) and AADGOS [Adran Addysg, Dysgu Gydol Oes a Sgiliau; Wales Department of Education, Lifelong Learning and Skills], although by the end of the process this had become the WJEC and DfES (the Welsh Government’s Department for Eduaction and Skills), to fashion a standard, expository dictionary for students in secondary schools.
Yr oedd yn gam mawr iawn o eiriadur Geiriadur Gomer yr Ifanc (GGI) a oedd yn ateb gofynion cyffredinol geiriadur Cymraeg:
It was a great step indeed from the dictionary Geiriadur Gomer yr Ifanc (GGI) which satisfied the general requirements of a Welsh dictionary:
1. Beth yw cenedl (enw)
2. Sut y mae sillafu (ffurfiau anghywir e.e. cauodd; ty; penderfynnu)
3. Beth yw ystyr ‘brithwaith’ (cyn GGI yr unig ateb oedd troi at ddiffiniad y gair yn Saesneg ond yn GGI rhoddir diffiniad Cymraeg)
4. A yw’r gair yn achosi treiglad
5. Beth yw’r gair Cymraeg am y gair Saesneg xxx (sef Adran Saesneg/Cymraeg)
1. What is the gender (for nouns)
2. How is it spelled (listing incorrect forms, e.g. cauodd [caeodd, ‘he/she/it closed]; ty [tŷ, ‘house’] ; penderfynu [penderfynnu, ‘to decide’])
3. What is the meaning of ‘brithwaith’ (before GGI the only answer was to turn to the definition of the word in English but in GGI the Welsh definition is given)
4. Does the word cause a mutation
5. What is the Welsh word for the English word xxx (that is an English/Welsh Section)
Ond yn awr, yr oedd angen cynnwys rhai miloedd o dermau technegol yn y meysydd hynny oedd yn cael eu hastudio drwy gyfrwng y Gymraeg. Rhan o’r broses newydd hon oedd derbyn cyngor gan eiriadurwyr Geiriadur Prifysgol Cymru ac arbenigwyr gramadegol.
But now, it was necessary to include some thousands of technical terms in those fields that were being studied through the medium of Welsh. Part of this new process was getting advice from the lexicographers at Geiriadur Prifysgol Cymru and specialists on grammar.
Rhai o ganlyniadau’r ymgynghori oedd:
1. Ei fod yn eiriadur cyfoes
2. Byddai’n canolbwyntio ar ffurfiau Cymraeg safonol
3. Yn achos enwau oedd yn gallu bod yn wrywaidd neu yn fenywaidd, byddai’n nodi’r genedl fwyaf cyffredin neu a oedd un ffurf yn cael ei defnyddio yn bennaf yn y Gogledd neu yn y De.
4. Yr oedd rhaid cyflwyno pob gair yn unol â’i ran ymadrodd, e.e:
Some of the results of the consultaion were that:
1. It is a contemporary dictionary
2. It would concentrate on standard Welsh forms
3. In the case of nouns that could be masculine or feminine, it would note the most common gender or whether one form was used mainly in North Wales or in South Wales.
4. It was necessary to introduce every word according to what part of speech it was, e.g:
deall1 be fel berfenw defnyddiwn ferfenwau yn y diffiniad
canfod ystyr to understand, to comprehend
deall2 eg fel enw defnyddiwn enwau yn y diffiniad
y gallu neu’r gynneddf intellect, understanding
coch1 eg fel enw diffinio yn defnyddio enwau
lliw gwaed neu aeron aeddfed coed celyn red
coch2 ans [coch•] (cochion) fel ansoddair, diffinio yn ddisgrifiadol
o liw gwaed, tomato aeddfed, etc. red
deall1 verbnoun [we show verbnouns being used as verbouns in the definition]
discern meaning to understand, to comprehend
deall2 masculine noun [we show nouns being used as nouns in the definition]
the ability or the faculty intellect, understanding
coch1 masculine noun [as a noun, define using nouns]
the colour of blood or mature holly berries red
coch2 adjective [coch•] (cochion) [as an adjective, define descriptively]
blood-coloured, coloured like a mature tomato, etc red
Nid yw’r manion hyn yn ymddangos yn bwysig, ond llwyddo i gyflawni’r lefel yma o gywirdeb a chysondeb yn gyson drwy’r Geiriadur sy’n ei wneud yn waith awdurdodol.
These minute details do not appear important, but succeeding to convey this level of correctness and consistency in exactly the same way throughout the Geiriadur is what makes it an authoritative work.
Gan fod y testun yn cael ei osod ar gronfa ddata electronig (a luniwyd gan Nudd, fy mab) bu’n gymharol hawdd sicrhau ein bod yn dilyn yr un patrwm drwy’r llyfr. Yr oedd hefyd yn golygu y byddem yn gallu newid pethau, e.e un peth bach oedd, ein bod ar y dechrau, yn gosod brawddegau enghreifftiol mewn cromfachau.
Because the text is underpinned by an electronic database (which was constructed by Nudd, my son) it was comparatively easy to ensure that we followed the same pattern throughout the book. It also meant that we could change things, e.g. one small thing was that, at the beginning, we were placing example sentences in brackets.
meddwl2 be [meddyli•2 3 un. pres. meddwl/meddylia; 2 un. gorch. meddwl/meddylia]
defnyddio’ch rheswm, dod i rai casgliadau, cael syniad, dod i benderfyniad (Roeddwn i’n meddwl ei bod hi’n ffilm dda. Rwy’n meddwl yr af i i nofio yfory os bydd hi’n braf.); credu, tybio to think, to consider.
meddwl2 verbnoun [meddyli•2 3 sing. pres. meddwl/meddylia; 2 sing. imper. meddwl/meddylia]
to use your reason, to come to some conclusions, to have an idea, to reach a decision (I thought it was a good film. I think I’ll go swimming tomorrow if it’s fine.); credu [to believe], tybio [to suppose] to think, to consider.
Ond wedyn penderfynu nad oedd eisiau cromfachau yn ogystal â phrint italig, dilëwyd y cromfachau
defnyddio’ch rheswm, dod i rai casgliadau, cael syniad, dod i benderfyniad, Roeddwn i’n meddwl ei bod hi’n ffilm dda. Rwy’n meddwl yr af i i nofio yfory os bydd hi’n braf.; credu, tybio to think, to consider.
But then we decided that we did not want brackets as well as italic type, and the brackets were removed:
to use your reason, to come to some conclusions, to have an idea, to reach a decision, I thought it was a good film. I think I’ll go swimming tomorrow if it’s fine.; credu [to believe], tybio [to suppose] to think, to consider
Ond sylwch yr oedd cael gwared â’r cromfachau yn golygu ein bod yn gorfod ychwanegu coma.
But notice that getting rid of the brackets meant that we had to add a comma.
Dyma lefel y manylder oedd ei hangen. Gwnaethon ni sganio drwy’r testun cyfan (43,000 o ddiffiniadau) dros 400 o weithiau er mwyn sicrhau cysondeb cyn cyhoeddi’r Geiriadur.
This is the level of detail that was needed. We scanned through the enire text (43,000 definitions) over 400 times in order to ensure consistency before publishing the Geiriadur.
Dyma un o feysydd mwyaf cymhleth y Gymraeg. Yr oeddwn yn awyddus i wneud dau beth:
This is one of the most complex fields in the Welsh language. I was keen to do two things:
1. Ceisio dosbarthu’r berfau yn ôl y ffordd yr oeddynt y cael eu rhedeg (fel oedd yn cael ei gwneud yn achos berfau Ffrangeg a berfau Almaeneg yn y geiriaduron Cymraeg yn ymwneud â’r ddwy iaith hynny).
1. To try and classify the verbs according to the way they were conjugated (as was done in the case of French and German verbs in the Welsh dictionaries dealing with these two languages).
2. Cofnodi’r arddodiaid oedd yn dilyn berfau Cymraeg a’r defnydd o’r arddodiaid. Yr oedd Sabine Heinz yn ei chyfrol Welsh Dictionaries in the Twentieth Century: A Critical Analysis, wedi tynnu sylw at nifer o ddiffygion geiriaduron Cymraeg, ac yn eu plith yr oedd y defnydd o arddodiaid berfol. Yr oedd Peter Wyn Thomas yn ei gyfrol Gramadeg y Gymraeg wedi dangos y ffordd ymlaen yn y maes hwn fel yn nifer o feysydd eraill a nodwyd gan Sabine Heinz, ond wrth gwrs nid oedd lle mewn llyfr gramadeg i gynnwys rhestr gynhwysfawr o’r holl ffurfiau.
2. To note the prepositions that followed Welsh verbs, and how these were used. Sabine Heinz in her volume Welsh Dictionaries in the Twentieth Century: A Critical Analysis, had drawn attention to a number of deficiencies in Welsh dictionaries, and amongst them was the use of verbal prepositions. Peter Wyn Thomas in his volume Gramadeg y Gymraeg had shown the way forward in this field as in a number of other fields, as noted by Sabine Heinz, but of course there was not space in book of grammar to include a comprehensive list of all the forms.
Gyda chymorth yr Athro Robert Owen Jones a gwaith dygn ac arbenigedd Mair Treharne (CBAC) llwyddwyd i ddosbarthu berfau’r Gymraeg i 20 dosbarth, gan ddangos unrhyw ffurfiau eithriadol dan gofnod y ferf unigol.
With the help of Professor Robert Owen Jones and the assiduous work and expertise of Mair Treharne (WJEC) we succeeded in categorizing the verbs of the Welsh language into 20 classes, showing any exceptional forms under the entry for the individual verb.
Mae’r Geiriadur yn cynnwys termau technegol yn y meysydd canlynol:
The Geiriadur contains technical terms in the following fields:
Er bod rhestri o dermau ar gael, nid oedd y termau yn cael eu diffinio. Felly bu raid galw ar arbenigwyr yn y meysydd hyn i wirio’r diffiniadau Cymraeg.
Although there were lists of terms available, the terms were not being defined. So it was necessary to call on experts in these fields to check the Welsh definitions.
Ar ben hynny bu golygyddion CBAC yn gwirio’r diffiniadau er mwyn sicrhau bod y termau cywir yn cael eu defnyddio mewn diffiniad, e.e:
As well as that the WJEC’s editors checked the definitions in order to ensure that the correct terms were being used in a definition, e.g:
2 FFISEG grym pob uned o arwynebedd wedi’i roi ar ongl sgwâr i arwyneb (e.e. mae gwasgedd yr atmosffer tua 105 newton i bob metr sgwâr) (air) pressure
pwysedd gwaed yn y system cylchrediad gwaed sydd ynghlwm wrth rym a chyfradd curiad y galon a diamedr ac elastigedd muriau’r rhydwelïau blood pressure.
2 PHYSICS the force per unit area on a surface set at right-angles to the force (e.g. atmospheric pressue is about 105 newton per meter square) (air) pressure
the pressure of the blood in the blood circulatory system which is connected with the force and the rate of the heartbeat and the diameter and elasticity of the arteries blood pressure.
Hefyd yr oedd angen cyngor ar sut i ynganu termau fel:
centimetr; cerebelwm, abdwcent etc.
Also, advice was needed on how to pronounce terms like:
centimetr; cerebelwm, abdwcent etc.
Yn deillio o gynnwys termau technegol cafwyd llawer o Isbenawdau technegol, e.e:
As a result of including technical terms many technical subheadings cropped up under the common head-word, e.g:
llid eg (llidiau) MEDDYGAETH gwres, cochni a chwydd poenus mewn rhannau o’r corff, wedi’u hachosi fel adwaith i haint neu niwed inflammation
endocarditis; llid y bilen lefn sy’n gorchuddio’r siambrau y tu mewn i’r galon a’i falfiau endocarditis
llid pibell y bledren
wrethritis; llid yr wrethra urethritis
peritonitis; cyflwr meddygol lle mae’r peritonëwm yn mynd yn llidus peritonitis
llid y bledren etc. etc.
llid masculine noun (llidiau) MEDICINE warmth, reddening, and painful swelling in parts of the body, caused as a reaction to disease or damage inflammation
endocarditis; inflammation of the smooth membrane that protects the chambers within the heart and its valves endocarditis
llid pibell y bledren
urethritis; inflammation of the urethra urethritis
llidus peritonitis; a medical condition where the peritoneum becomes inflamed peritonitis
llid y bledren etc. etc.
Ac yr oedd yn bwysig gwahanu’r rhain oddi wrth Ymadroddion, e.e.
asgwrn y pen [ANATOMEG]
creuan; y rhan o’r benglog sy’n gorchuddio’r ymennydd cranium
asgwrn yr ên [ANATOMEG]
genogl; un o esgyrn yr ên, yn enwedig yr asgwrn isaf jawbone
And it was important to separate these from Phrases, e.g.
asgwrn y pen [ANATOMY]
cranium; the part of the skull that protects the brain cranium
asgwrn yr ên [ANATOMY]
mandible; one of the bones in the jaw, especially the lowest bone jawbone
cynnen i’w chodi a bone to pick
achos cweryl neu ffrae bone of contention
a quarrel to be started a bone to pick
the cause of a quarrel or fight bone of contention
Y peth i sylweddoli yma yw bod y rhain yn cael eu diffinio yn Gymraeg, nid ydynt yn dibynnu ar y cyfieithiad Saesneg.
The thing to appreciate here is that these are defined in Welsh, they do not depend on the English translation.
Penderfynwyd cynnwys cyngor ar y geiriau hynny fyddai’n cael eu defnyddio mewn sefyllfaoedd neu gyweiriau arbennig:
It was decided to include advice on those words which would be used in special situations or explanations:
safonol yn y De
safonol yn y Gogledd
tafodieithol yn y De
tafodieithol yn y Gogledd
standard in the South
standard in the North
dialectical in the South
dialectical in the North
Wrth gynnwys y pethau newydd hyn, daeth yn fwy fwy clir na fyddai lle i bopeth mewn un gyfrol, felly penderfynwyd:
By including these new features, it became more and more clear that there would not be space for everything in one volume, and so it was decided:
• Peidio â chynnwys diarhebion
• Cyfyngu ar nifer y geiriau cyfystyr Cymraeg i’r ddau neu dri agosaf eu hystyr
• Peidio â chynnwys yr ‘Ymadroddion’ yn Adran Saesneg-Cymraeg y geiriadur
• Not to include proverbs
• To restrict the number of synonymous Welsh words to the two or three closest in meaning
• Not to include the ‘Phrases’ in the English-Welsh Section of the dictionary
Diolch i arbenigedd Gwasg Gomer, cyhoeddwyd y cynnwys i gyd mewn un gyfrol o 1,400 o dudalennau – y llyfr mwyaf a gyhoeddwyd gan Wasg Gomer mewn canrif o argraffu llyfrau. Yr oedd eu llwyddiant yn deillio o adnabyddiaeth drylwyr y wasg o’r wynebau teip mwyaf addas a’r papur arbennig a ddefnyddiwyd ganddynt.
Thanks to the expertise of Gwasg Gomer, all the contents was published in one volume of 1,400 pages – the biggest book published by Gwasg Gomer in a century of printing books. Their success came down to the press’s exhaustive knowledge of the most suitable typefaces, and the special paper they used.
Dyma ddyfyniadau allan o adolygiad trylwyr Christine Jones yn y Traethodydd o’r hyn a gafodd hi yn y Geiriadur:
Here are some quotations from Christine Jones’ comprehensive review in Y Traethodydd regarding what she found in the Geiriadur.
• Nifer o eiriau newydd sbon
• Hen eiriau tafodieithol
• Mae’r Tabl Berfau yn syml ac yn effeithiol
• 43,000 o gofnodion yn diffinio ystyr gair ac yn cynnig cyfystyron
• Amrywiaeth eang o eiriau poblogaidd newydd (e.e. selfie)
• Ymadroddion a phriod-ddulliau nad ydynt yn aml i’w gweld o fewn cloriau geiriadur traddodiadol
• Defnyddir brawddegau enghreifftiol i’w hesbonio’n fanylach
• Diffiniadau manwl nas ceir mewn geiriaduron traddodiadol yn aml
• Yr ystod eang o dermau pwnc arbenigol
• Mae labeli maes yn ddefnyddiol
• Ond yn fwy gwerthfawr, y labeli defnydd – llenyddol; difrïol; di-chwaeth etc.
• Yn wahanol i eiriaduron eraill yw’r ffocws ar rai agweddau gramadegol a braf cael y rhain i gyd yn hwylus mewn un gyfrol
• Adran Saesneg – Cymraeg
• A number of brand-new words
• Old dialect words
• The Verb Table is simple and effective
• 43,000 entries defining the meaning of a word and offering synonyms
• A wide variety of new popular words (e.g. selfie)
• Phrases and idioms that are not often seen within the covers of a traditional dictionary
• Example sentences are used to explain things in more detail
• Detailed definitions which are not often found in traditional dictionaries
• The wide range of terms in specialist fields
• The topical labels are useful
• But more valuable are the usage labels – literary; serious; tasteless etc.
• The focus on some grammatical aspects is different from that of other dictionaries, and it is a good thing to find all of these conveniently in one volume
• An English – Welsh Section
Fel yr awgrymwyd ar y dechrau, sut oedd dringo’r ‘Mynydd Annrinagdwy’ hwn? – un cam ar y tro.
As was alluded to at the start – how did we climb this ‘Mount Impossible’? – one step at a time.
1. Teithiodd Nudd fy mab gam wrth gam gyda fi pob cam o’r ffordd o’r Gweiadur i hwn
2 Cefais gymorth tîm bach o gyfeillion cwbl ymrwymedig – Dr. Dyfed Elis Gruffydd; Elinor Wyn Reynolds, Glenys Mair Roberts; ac wedyn Sioned Wyn a Gwenda Lloyd Wallace. Daeth Mair Treharne o CBAC â chwistrelliad o ocsigen inni fedru gorffen esgyn i’r brig. Ond y ‘Sherpa’ a gariodd lawer o’r pwysau o’r cychwyn cyntaf oedd Susan Jenkins o CBAC na fyddai’r Geiriadur wedi cael ei gwblhau oni bai amdani hi.
1. My son Nudd travelled step by step with me, every step of the way from the Gweiadur to this book
2. I had the support of a small team of completely devoted friends – Dr. Dyfed Elis Gruffydd; Elinor Wyn Reynolds, Glenys Mair Roberts; and then Sioned Wyn and Gwenda Lloyd Wallace. Mair Treharne from the WJEC hefted supplies of oxygen so that we could complete the task of reaching the summit. But the ‘Sherpa’ who bore much of the burden from the very start was Susan Jenkins of the WJEC – without her the Geiriadur would not have been completed.
Os oedd gan y Brenin Arthur ei farchogion i gyflawni anoethau, dyma farchogion bord gron llyfrgell Gwasg Gomer yn Llandysul a diolch iddynt bob un.
If King Arthur had his knights to complete quests, these are the knights of the round table at Gwasg Gomer in Llandysul – I salute every one of them.
Colofn 3, Awst 2018
I mewn i’r oes ddigidol: creu adnau gwybodaeth ddigidol ddwyieithog, gweiadur.com
Into the digital age: creating a bilingual digital knowledge repository, gweiadur.com
Argraffwyd Geiriadur Gomer i’r Ifanc (GGI) yn yr hen ffordd ac rwy’n cofio eistedd nesaf at Gari a fyddai’n gludo stripiau o destun ar ddalen arbennig i greu proflen dudalen. Bûm yn ffodus iawn yn gweithio gyda thîm o grefftwyr a fu’n gyfrifol am fy holl gyfrolau cynnar – Louise Jones, cysodydd GGI a Geiriadur Cymraeg Gomer, Elgan Davies dylunydd y Cyngor Llyfrau, Dr Dyfed Elis Gruffydd golygydd Gwasg Gomer a Gari. Yn achos GGI, yr oedd dwy golofn o destun a lluniau, ac wrth gwrs, yn aml iawn ni fyddai lle i’r llun ar bwys y gair priodol, ac yr oedd rhaid dod o hyd i ateb.
Geiriadur Gomer i’r Ifanc (GGI) was published in the old-fashioned way and I remember sitting next to Gari who would glue strips of text onto special sheets of paper to make page proofs. I was very fortunate working with a team of craftspeople who were responsible for all my early volumes – Louise Jones, the compositor for GGI and Geiriadur Cymraeg Gomer, Elgan Davies the designer for the Cyngor Llyfrau (Books Council), Dr Dyfed Elis Gruffydd the editor at Gwasg Gomer and Gari. In the case of GGI, there were two columns of text and pictures, and of course, very often there wouldn’t be space for the picture besides the appropriate word, and we’d have to find a solution.
Fred Deane oedd wedi tynnu lluniau’r gyfrol, arlunydd profiadol iawn ac y mae’n werth sylwi ar fanylder ei luniau yn y gyfrol.
It was Fred Deane, a very experienced artist, who drew the pictures for the volume, and it’s worth commenting on the detail of his pictures in the volume.
A dyma un o luniau godidog Owen Williams Trefenter:
And here is one of Owen Williams Trefenter’s outstanding pictures:
Yr ateb yn aml oedd cael llun addas o ffynhonnell arall er mwyn symud y golofn o destun i’r tudalen nesaf.
Often the solution was to get a suitable picture from another source in order to move the column of text to the next page.
Erbyn cyhoeddi Geiriadur Gomer i’r Ifanc yr oeddwn yn ymwybodol fod y cyhoeddwyr Dorling Kindersley wedi symud at CD Romau fel eu cyfrwng cyhoeddi a bûm yn gweithio gydag uned MEU Cymru’r Cyd-Bwyllgor Addysg i greu fersiwn CD-Rom o Geiriadur Gomer yr Ifanc. Yn anffodus, nid oedd y meddalwedd cyfrifiadurol oedd ar gael yn gallu dygymod â’r Gymraeg, yn enwedig felly drefn yr wyddor Gymraeg – rhywbeth eithaf pwysig mewn geiriadur!
By the time Geiriadur Gomer i’r Ifanc was published, I was conscious that the publishers Dorling Kindersley had moved to CD Roms as their publishing medium and I had been working with the Welsh Joint Education Committe’s Micro Electronics Unit (MEU Cymru) to create a CD-Rom version of Geiriadur Gomer yr Ifanc. Unfortunately, the computer software that was available wasn’t compatible with the Welsh language, and especially the order of the Welsh alphabet – something rather important in a dictionary!
Bu raid rhoi’r gorau i’r arbrawf, ond bu CBAC yn barod imi gael fersiwn digidol o’r gwaith a gyflawnwyd yn ystod yr arbrawf.
It was necessary to give up on the experiment, but the WJEC was prepared for me to have a digital version of the work which was completed during the trial.
Ar y pryd, yr oedd Nudd fy mab yn gweithio ym maes meddalwedd cyfrifiadurol. Y peth cyntaf a wnaeth oedd cynhyrchu meddalwedd oedd yn medru gosod geiriau yn nhrefn yr wyddor Gymraeg. Yr oedd hyn yn golygu bod modd datrys un o brif broblemau meddalwedd Cymraeg.
At the time, Nudd my son was working in the field of computer software. The first thing he did was produce software that was capable of arranging words in the order of the Welsh alphabet. This meant that there was a way to solve one of the main problems with Welsh-language software.
Ar ben hynny llwyddodd greu cronfa ddata oedd yn derbyn y gwaith digidol a wnaethpwyd dan nawdd CBAC.
As well as that he succeeded in creating a database which accepted the digital work which had been created under the auspices of the WJEC.
Y canlyniad oedd cronfa ddata eiriadurol unigryw. Rwy’n dal i ryfeddu at yr hyn sy’n bosibl ei wneud a hynny ar ôl pymtheng mlynedd o’i defnyddio.
The result was a unique lexicographical database. I am still surprised at what it can achive, even after fifteen years of using it.
• Dau eiriadur cynhwysfawr Cymraeg – Saesneg yn diffinio geiriau, a geiriadur Saesneg- Cymraeg - na fyddai’n bosibl mewn un llyfr, ac ar gael ar yr un dudalen
• Cyfarwyddiadau yn eich dewis iaith
• Meta-destun lle gallwch neidio at ddiffiniad unrhyw air mewn testun drwy clicio arno
• Two comprehensive Welsh – English dictionaries defining words, and an English – Welsh dictionary – that wouldn’t be possible in one book, and available on the same page.
• Instructions in your language of choice.
• Meta-text where you can jump to the definition of any word in a text by clicking in it
Ac y mae holl broblemau llyfr yn diflannu:
• Dim problem trefn yr wyddor
• Pob gair yn y geiriadur ar gael ym mhob ffurf dreigledig
• Pob berf wedi’i rhedeg ym mhob Amser mewn dull ffurfiol ac anffurfiol
• Llawer iawn o Ymadroddion, Priod-ddulliau a diarhebion a gallu dod o hyd iddynt drwy deipio i mewn unrhyw air arwyddocaol o’r ymadrodd
• Yn cynnwys cyngor gramadegol ynglŷn â defnydd gair.
And all the problems of a book disappear:
• No problem with alphabetic order
• Every word in the dictionary available in every mutated form
• All verbs conjugated formally and informally in every Tense
• A large number of Phrases, Idioms and proverbs and the ability to find them by typing in any significant word from the phrase
• Including advice on grammar together with the usage of a word.
Ewch i mewn i’r Gweiadur. Mae ar gael yn rhad ac am ddim, dim ond ichi gofestri trwy gyrru ebost at [email protected].
Go into the Gweiadur. It’s available free of charge, you just have to register by email to [email protected].
Dewiswch eich iaith yn y blwch ar frig y tudalen ac fe gewch chi bopeth y byddech chi’n disgwyl ei gael mewn geiriadur.
Choose your language in the box at the top of the page and you’ll get everything you’d expect to get in a dictionary.
Ni wn am unrhyw ffynhonnell ddigidol arall yn Gymraeg. Mae hwn yn gallu gwneud pethau nad ydyn nhw’n bosibl mewn cyfrol brint na chwaith mewn e-lyfr, e.e:
I know of no other digital source in Welsh. This can do things that aren’t possible in a print volume nor in an e-book, eg:
Teipiwch mrodyr i’r blwch gwag yn y rhestr eiriau
• Cliciwch ar y chwyddwydr ar yr ochr
• Cliciwch ar brodyr
• Cliciwch ar brawd1
• Cliciwch ar y blwch i weld beth yw brawd2 a brawd3
Type mrodyr into the empty box in the word-list
• Click on the magnifying-glass at the side
• Click on brodyr
• Click on brawd1
• Click on the box to see the information for brawd2 a brawd3
Teipiwch chewch i’r blwch gwag yn y rhestr eiriau
• Cliciwch ar cewch
• Cliciwch ar cael
• Sylwch: cyngor gramadegol
• Rhediad: yn rhedeg y ferf ym mhob Amser yn ffurfiol ac yn anffurfiol
• Cliciwch ar y blwch Ymadroddion i weld 54 o ymadroddion
Type chewch into the empty box in the word-list
• Click on cewch
• Click on cael
• Note: grammar advice
• Conjugation: conjugating the verb in every Tense both formally and informally
Click on the box Phrases to see 54 phrases
Teipiwch teselation i’r blwch gwag yn y rhestr eiriau:
• Mae wedi’i gamsillafu Cliciwch ar tessellation
• Os nad ydych chi’n gwybod beth yw ‘tessellation’ cliciwch ar ‘brithwaith’ ac fe gewch chi ddiffiniad Cymraeg
• For English (a defnition of ‘tessellation’) see ‘Welsh’! Waw!
Type teselation in the empty box in the word-list
• It’s been mis-spelled. Click on tessellation
• If you don’t know what ‘tessellation’ is click on ‘brithwaith’ and you’ll get a Welsh-language definition
• For English (a definition of ‘tessellation’) see ‘Welsh’! Waw!
• Cliciwch ar Ymadroddion
• Click on Phrases
• Cliciwch ar o
• Sylwch: yn rhoi cyngor gramadegol
• Rhediad: yr arddodiad
• Click on o
• Note: giving grammar advice
• Conjugation: the preposition
• Dilynwch y cadwyn
• ‘Melyn’ Cliciwch ar Cyfystyron Saesneg
• Follow the chain
• ‘Melyn’ Click on English Synonyms
Teipiwch codi’r rhastal; tin y nith;
• Cliciwch ar runt i gael mwy o eiriau Cymraeg
Type codi’r rhastal; tin y nith;
• Click on runt to get more Welsh words
• Cliciwch ar ‘Wicipedia Cymraeg’
• Cliciwch ar Ffrainc
• Ewch yn ôl a chliciwch ar Frenchman
• Wedyn cliciwch ar Wikipedia (English)
• Click on ‘Wicipedia Cymraeg’
• Click on Ffrainc
• Go back and click on Frenchman
• Then click on Wikipedia (English)
Yn nhermau llyfrau: geiriadur gwyddoniadurol dwyieithog cynhwysfawr
In book terms: a comprehensive bilingual encyclopaedic dictionary
Ond mae’n fwy na geiriadur: Adnau gwybodaeth ddigidol ddwyieithog
But more than a dictionary: a bilingual digital knowledge repository
Colofn 2, Gorffenaf 2018: Creu Geiriadur Gomer i’r Ifanc
Dechreuodd fy nhaith eiriadura ym merw ad-drefnu Llywodraeth leol yn 1974. Crëwyd wyth sir fawr newydd, wyth gwasanaeth llyfrgell newydd, gydag wyth o lyfrgellwyr proffesiynol, yn gyfrifol am wasanaethau i blant a phobl ifanc. Yr oedd y rhain yn llyfrgellwyr yr oedd y rhan fwyaf ohonom wedi bod trwy Goleg Llyfrgellwyr Cymru a dod o dan ddylanwad y diweddar Frank Keys oedd yn arbenigo ym maes llyfrau plant.
My journey as a compiler of dictionaries began in the ferment of the local government reorganisation in 1974. Eight large new counties were created, and eight new library services with eight professional librarians, responsible for services to children and young people. They were librarians most of whom had been through the College of Librarianship Wales and come under the influence of Frank Keys, who specialised in the field of children's books.
Ffurfiwyd Cymdeithas Llyfrgellwyr Plant Cymru oedd yn awyddus i ddylanwadu ar y cyrff a oedd yn gyfrifol am lyfrau plant – Y Cyd-bwyllgor Addysg, Cyngor y Celfyddydau a’r Cyngor Llyfrau (nad oedd a chyfrifoldeb am lyfrau plant ar y pryd.)
Bûm i’n ddigon ffodus i fod yn aelod o Banel Llenyddiaeth Plant Cyngor y Celfyddydau a ffurfiwyd gan y diweddar Meic Stephens – coffa da amdano.
The Society of Welsh Children’s Librarians was formed, which was keen to have an influence on the bodies responsible for children's books – the W.J.E.C., the Arts Council, and the Welsh Books Council (which was not responsible for children's books at the time). I was lucky enough to be a member of the Welsh Arts Council’s Children’s Literature Panel, which was created by the late Meic Stephens of blessed memory.
Un o dasgau’r panel oedd edrych am fylchau yn narpariaeth llyfrau plant y tu allan i faes addysg. Fel llyfrgellydd yr oedd gennyf ddiddordeb ym maes llyfrau ymchwil. Yr oedd Atlas Cymraeg ar gael, yr oedd y gwyddoniadur Chwilota ar y gweill ond nid oedd unrhyw eiriadur Cymraeg i blant. Yn wir, nid oedd yna unrhyw eiriadur cyfan oedd yn diffinio geiriau yn Gymraeg - yr oedd Geiriadur Prifysgol Cymru ar gael ond dim ond wedi cyrraedd y llythyren ‘G’ y pryd hynny.
One of the panel's tasks was to look for gaps in the provision of children's books outside the field of education. As a librarian I was interested in the field of reference books, The Welsh Atlas was available, the encyclopaedia Chwilota was on the drawing board, but there was no dictionary of Welsh for children. In fact, there was at that time no complete dictionary with definitions of words in Welsh – the University of Wales Dictionary was available but had only reached the letter 'G'.
Yn ysbryd brwdfrydig y cyfnod, dechreuais lunio geiriadur Cymraeg:
1. A fyddai’n diffinio geiriau Cymraeg yn Gymraeg
2. A fyddai’n ateb y cwestiynau yr oeddwn i, fel dysgwr, wedi cael trafferth i’w hateb.
3. Oedd yn cyflwyno gwybodaeth yn y ffyrdd yr oedd y geiriaduron Saesneg gorau i bobl ifanc yn eu gwneud.
In the enthusiastic spirit of the time, I began to draw up plans for a Welsh dictionary:
1) Which would define Welsh words in Welsh
2) Which would answer the questions which I, as a learner, had had difficulty in getting answers to
3) Which would present knowledge in the same ways as the best English dictionaries for young people were doing.
Bu’r Cyd-bwyllgor Addysg yn ddigon dewr i dderbyn y syniad (nid oeddwn yn athro, nid oeddwn yn ieithydd, nid oeddwn yn eiriadurwr – ond yr oeddwn yn frwdfrydig) a derbyniais ganddynt gymorth amhrisiadwy – golygyddion a’m cadwodd ar y llwybr cul a rhywun i osod yr holl ddeunydd ar brosesydd geiriau.
The W.J.E.C. were sufficiently brave to take on the idea (I was not a teacher, I was not a linguist, I was not a lexicographer – but I was enthusiastic) and I received invaluable support from them – editors who kept me on the straight and narrow and someone to word-process all the material.
Beth oedd y Geiriadur hwn felly?
1. Geiriadur Cymraeg cyfoes na fyddai’n cynnwys geiriau oedd wedi diflannu o’r iaith
So, what sort of Dictionary was this?
1. A dictionary of contemporary Welsh which would not contain words that had disappeared from the language.
2. Geiriadur a fyddai’n gosod geiriau yn eu ffurf safonol na fyddai’n cynnwys ffurfiau tafodieithol ac ychydig o’r ffurfiau ansafonol mwyaf cyffredin
2. A dictionary that would present words in their standard form and would not contain dialect forms, and would contain only a few of the most common non-standard forms
3. Geiriadur a fyddai’n diffinio geiriau Cymraeg yn Gymraeg:
• Nid yw Geiriadur Prifysgol Cymru yn gwneud hyn yn achos ymadroddion a geiriau cyfansawdd fel llygad y dydd; llygad maharen; llygad y geiniog; madruddyn y cefn
• Nad oedd yn dibynnu ar restr o eiriau cyfystyr, e.e.
lletchwith a trwsgl, trwstan, afrosgo, di-lin, anfedrus, bwngleraidd, chwithig, allan o le, annifyr, anffodus, annheg (GPC)
• Oedd yn ceisio dweud beth oedd ystyr y gair mewn geiriau mor syml neu symlach na’r gair ei hun
• A fyddai’n anelu at diffinio y geiriau a ddefnyddiwyd mewn diffiniadau
• Geiriau Saesneg cyfatebol
3. A dictionary that would define Welsh words in Welsh:
• The University of Wales Dictionary does not do this in the case of phrases and compound words such as 'llygad y dydd' (the day's eye i.e. daisy, or poetically the sun), 'llygad maharen' (limpet), 'edrych yn llygad y geiniog' (to look the penny in the eye, i.e. to practise strict economy) and 'madruddyn y cefn' (the spinal cord)
• Did not define a word in a list of synonyms e.g. 'lletchwith: trwsgl, trwstan, afrosgo, di-lin, anfedrus, bwngleraidd, chwithig, allan o le, annifyr, anffodus, annheg (GPC)' – (note: all these words used to define 'lletchwith' are simply synonyms meaning awkward, clumsy, inexpert)
• Tried to give the meaning of the word in words as simple or simpler than the word itself
• Would aim to define the words which were used in definitions
• Would give equivalent English words
4. Geiriadur a fyddai’n dangos yr holl ffurfiau Cymraeg nad oeddwn i wedi gallu eu ffindio:
• Ffurfiau lluosog enwau dagrau; ceir; cŵn; elyrch
• Ffurfiau berfol erys; cer; saf
• Ffurfiau ansoddeiriol braith; gwleb; gwlypach
• Ffurfiau’r arddodiaid amdanaf fi; amdanat ti; ohonof fi; ohonot ti
4. A dictionary which would show all those Welsh forms which had not been easy for me to find:
• Plural forms of nouns: dagrau (tears); ceir (cars), cŵn (dogs); elyrch (swans)
• Verb forms: erys; cer; saf
• Adjectival forms braith (feminine of brith, speckled); gwleb (feminine of gwlyb, wet; gwlypach (comparative of gwlyb, wet)
• Prepositional forms such as amdanaf fi; amdanat ti; ohonof fi; ohonot ti
5. Geiriadur a fyddai’n cynnig cyngor gramadegol:
• Rhestr o’r geiriau sy’n achosi treiglad
• Sylwch: ni ddefnyddir ‘y’ gydag enwau afonydd
• Mae ‘amryfal’ yn arfer dod o flaen enw
• Defnydd er, ers, erioed
5. A dictionary which would offer grammatical advice, for example:
• A list of words causing mutation
• Note: 'y' is not used with the names of rivers
• 'Amryfal' (various) usually comes before the noun
• The use of er, ers, erioed
6. Geiriadur a fyddai’n cynnwys pethau gorau geiriaduron Saesneg:
6. A dictionary which would contain the best features of English dictionaries:
• Du a gwyn a lliw
• Wedi’u tynnu i raddfa yn dangos maint cymharol pethau
• Yn dangos teuluoedd: gwartheg, defaid, ceffyl, ymlusgiaid etc.
• Cysawd yr Haul
• Cyfandiroedd a’r Cefnforoedd
• Black and white and colour
• Drawn to scale showing the relative sizes of things
• Showing word families: cattle, sheep, horses, reptiles etc.
• Members of the family
• The Solar System
• Continents and Oceans
• Flags of the world
• Rhifau Prifol; Trefnol; Ffracsiynau
• Arian – sut i’w ysgrifennu
• Cardinal numbers; ordinal numbers; fractions
• Money – how to write it
9. Adran Saesneg -> Cymraeg
9. An English -> Welsh section
Cyhoeddwyd Geiriadur Gomer i’r Ifanc ym 1994 a phethau sy’n taro dyn, yw:
1. Fel yr ydych yn meddwl eich bod yn llenwi bylchau, fe welwch yn gliriach y bylchau sydd ar ôl
2. Yr ydych yn dysgu llawer o bethau yr hoffech chi eu gwneud yn well y tro nesaf
3. Does dim un geiriadur Cymraeg arall sy’n cynnig yr un ystod o wybodaeth â’r hyn a welwch chi uchod.
The Geiriadur Gomer i’r Ifanc was published in 1994 and what strikes one now is:
1. As you think you are filling in the gaps, you see more clearly the gaps that remain
2. You learn a lot of things that you hope you will do better next time
3. There is no other Welsh dictionary which offers the same range of knowledge as you see above.
Colofn 1, Gorffenaf 2018: Trosolwg o fy llyfrau / Overview of my books
Wrth lunio Geiriadur Gomer i’r Ifanc yr oeddwn yn ceisio ateb y problemau yn Gymraeg yr oeddwn yn gwybod amdanyn nhw. Ond wrth ddechrau gyda phroblemau yr wyt ti’n gwybod amdanyn nhw, rwyt ti’n cyrraedd y problemau nad oeddet ti’n gwybod amdanyn nhw.
In creating Geiriadur Gomer i’r Ifanc (the Gomer Young People's Dictionary) I was trying to address the problems in Welsh that I knew about. But when you begin with the problems you know about, you arrive at the problems you didn't know about.
Y Treigladau yw un broblem fawr. Mae yna lyfr safonol sy’n ymdrin â’r treigladau Y Treigladau a’u Cystrawen. Mae’n waith ysgolheigaidd o’r radd flaenaf, ond yr oedd angen rhywbeth llawer symlach arnaf fi. Yr ail broblem oedd bod pob llyfr gramadeg yr adeg honno yn rhestru’r un rheolau treiglo ond yn gadael yr un bylchau heb eu hegluro.
The Mutations are a big problem. The standard book that deals with mutations is Y Treigladau a’u Cystrawen. It is a first-rate work of scholarship, but I felt the need for something much simpler. The second problem was that every grammar book at that time listed the same mutation rules but left the same gaps without explaining them.
Wrth fynd i’r afael â’r treigladau yn y Geiriadur, dysgais ddau beth:
1. Mae pob un o’r treigladau ac eithrio Treiglad Meddal yn cael ei achosi gan air arbennig - lluniais restr o’r geiriau hynny
2. Bod angen mwy o le nag oedd yn y Geiriadur i fynd i’r afael â Threiglad Meddal.
In getting to grips with the mutations in the Dictionary, I learnt two thing:
1. Every one of the mutations apart from Soft Mutation is caused by a particular word – I created a list of those words
2. To tackle the Soft Mutation needed more space than was available in the Dictionary.
Y canlyniad oedd Y Treigladur: A Check-list of Welsh Mutations.
Dyma rai o’r pethau nad oeddwn i’n gwybod, e.e.
• Does dim ‘h’ ymwthiol yn dilyn eich (ein hathro; eu hathro ond eich athro)
• Mae nifer o wahanol dreigladau yn dilyn ‘un’ yn dibynnu a yw un yn rhifol, enw, neu ansoddair
• Nid yw graddau cymhariaeth yn achosi treiglad o flaen enw cystal pêl-droediwr; gwell mam
• A phethau mwy egsotig fel pryd mae bod yn treiglo, y tair tew; robin goch; foneddigion a boneddigesau - y cewch chi atebion iddyn nhw yn Y Treigladur.
The result was Y Treigladur: A Check-list of Welsh Mutations. Here are some of the things I didn't know, for example:
• There is no intrusive 'h' following eich (your): (ein hathro; eu hathro ond eich athro)
• There is a number of different mutations following 'un' depending on whether un is a numeral, noun or adjective
• Comparative degrees of adjectives before the noun do not cause mutation: cystal pêl-droediwr; gwell mam
• And more exotic things like when bod mutates, y tair tew; robin goch; foneddigion a boneddigesau – you get the answers to them in Y Treigladur.
Berfau yw’r broblem fawr arall yn Gymraeg.
1. Y peth cyntaf yr oedd yn rhaid imi ddysgu oedd y gwahaniaeth rhwng:
berfenw sef yr enw ar weithred, canu, rhedeg, meddwl etc. a
berf ffurf ar y berfenw sydd yn dweud
• pwy sy’n cyflawni’r weithred, fi, ti, ef, hi etc. a
• pryd oedden nhw’n cyflawni’r weithred, yn y Presennol, Gorffennol, Dyfodol etc.
2. Mae dwy ffordd o gyflwyno berfau yn Gymraeg
• Un yw’r ffurf gwmpasog Rwy’n mynd; bydd ef yn canu, A oeddech chi yno? sy’n gystrawen gymharol syml.
• Y llall yw’r ffurf gryno sy’n defnyddio system o derfyniadau i gyflwyno pwy a pryd - Gwelais i’r dyn; canodd y côr
ac y mae’r ffurfiau hyn yn llawer mwy cymhleth.
Verbs are the other big problem in Welsh.
1. The first thing I had to learn was the difference between:
a verb-noun, that is, the name of the action, sing, run, think etc. and
the verb form of the verb noun which says
• who is doing the action: I, you, he, she etc
• when they were doing the action, in the present, past, future etc.
There are two ways of presenting verbs in Welsh:
• One is the periphrastic form Rwy’n mynd; bydd ef yn canu, A oeddech chi yno? which is a comparatively simple construction.
• The other is the short form which uses a system of endings to convey who and when: Gwelais i’r dyn; canodd y côr and those forms are much more complex.
Yr oeddwn yn gwybod bod llyfrau yn rhedeg berfau cryno mewn ieithoedd fel Ffrangeg ond nid oedd dim yn Gymraeg ac yr oedd llawer o broblemau:
• Beth yw erys; ceir; dos; dengys
• Sut i sillafu ffurfiau gweddïo; cau; caniatáu; tynnu
• Yn Gymraeg (a ieithoedd eraill) mae Amser nad yw ar gael yn Saesneg: yr Amherffaith
Y canlyniad oedd Y Llyfr Berfau: A check-list of Welsh verbs.
I knew that there were books listing short form verbs in languages like French but there was nothing in Welsh and there were many problems:
• What are erys; ceir; dos; dengys
• How to spell the forms gweddïo; cau; caniatáu; tynnu
• In Welsh (and other languages) there is a tense one does not have in English: the Imperfect
The result was Y Llyfr Berfau: A check-list of Welsh verbs.
Erbyn cyrraedd Geiriadur Cymraeg Gomer, gyda chymorth Mair Treharne o’r Cyd-Bwyllgor Addysg, yr oeddwn wedi llwyddo i ddosbarthu ffurfiau cryno 5,000 o ferfau Cymraeg i mewn i 20 categori sylfaenol.
By the time Geiriadur Cymraeg Gomer came along, with the assistance of Mair Treharne of the Joint Education Committee, I had succeeded in classifying 5,000 short forms of Welsh verbs into 20 basic categories.
Un o’r problemau gyda Geiriadur Gomer i'r Ifanc oedd yr ochr Saesneg/Cymraeg oherwydd dim ond y geiriau Saesneg oedd yn cyfateb i’r geiriau Cymraeg oedd yn y Geiriadur oedd gennyf yn yr adran Saesneg/Cymraeg, ac y mae llawer iawn mwy o eiriau Saesneg na’r rheiny. Her John Lewis Gwasg Gomer imi oedd gwella’r ochr yma, wrth symud ymlaen i lunio Geiriadur Cymraeg Gomer.
One of the problems with the Geiriadur Gomer i'r Ifanc was on the English/Welsh side, because only those English words that corresponded to the Welsh words in the Dictionary were present in the English/Welsh section, and there are many more English words than those. John Lewis of the Gwasg Gomer challenged me to improve that side of things, when moving on to create Geiriadur Cymraeg Gomer.
Yn fuan ar ôl cwblhau Geiriadur Gomer i'r Ifanc gofynnodd cwmni o’r Alban, Geddes and Grosset, a fuaswn yn barod i lunio geiriadur Cymraeg-Saesneg/Saesneg-Cymraeg i’w ychwanegu at eu teulu o eiriaduron o wahanol ieithoedd. Yr hyn oedd yn ddeniadol am y cynnig oedd cael gafael yn yr eirfa Saesneg oedd yn gyffredin i bob un o eiriaduron dwyieithog y cwmni, rhestr o’r geiriau Saesneg amlaf eu defnydd. Y canlyniad oedd Welsh-English, English-Welsh Dictionary. Nid oedd y cwmni yn talu breindal ond yn prynu testun gan yr awdur. Y canlyniad:
Soon after completing Geiriadur Gomer i'r Ifanc I was asked by a Scottish company, Geddes and Grosset, whether I would be prepared to create a Welsh-English/English-Welsh dictionary to add to their family of dictionaries for various languages. What was attractive about the offer was getting hold of the English vocabulary that was common to all of the company's dual-language dictionaries, a list of most frequently used English words. The result was the Welsh-English, English-Welsh Dictionary. The company did not pay a royalty but bought the text from the author. The result:
Geiriadur bach cyfoes yn cynnwys rhyw 20,000 o eiriau Cymraeg, clawr caled, yn gwerthu am £2.99. Lluniwyd argraffiad cyntaf o 10,000 copi yn 1997 ac ail argraffiad 10,000 copi 1998. Mae’r cwmni wedi newid dwylo o leiaf dair o weithiau ond y mae’r geiriadur wedi ei adargraffu yn flynyddol er 1997. Waverly Books yw’r cyhoeddwyr presennol, ac y mae’r gyfrol yn costio £3.99 erbyn hyn.
Pecynwyr llyfrau yw’r cyhoeddwyr, gyda phob un o’u lliaws eiriaduron yr un maint a’r un nifer o dudalennau gyda maint y print yn amrywio yn ôl nifer y geiriau. Mae’r ‘pecyn’ o 10,000 copi yn cael ei argraffu gan yr argraffwyr rhataf yn y byd ar y pryd, ac y mae’r cyfrolau yn cael eu gwerthu gan gadwyni o siopau llyfrau rhad.
Rwy’n dal i dderbyn carden Nadolig ganddynt!
It was a small contemporary dictionary containing some 20,000 Welsh words, hard cover, selling for £2.99. There was a first printing of 10,000 copies in 1997 and a second printing of 100,00 copies in 1998. The company has changed hands at least three times but the dictionary has been reprinted annually since 1997. The present publishers are Waverly Books, and at present the volume costs £3.99. The publishers package the books, with each one of the multitude of dictionaries the same size and having the same number of pages, with the print size varying according to the number of words. The 'pack' of 10,000 copies is printed by the cheapest printers anywhere at the time, and the volumes are sold by chains of bargain bookshops.
I still get a Christmas card from them!
Tair cyfrol fach arall yn ymwneud ag agweddau ar ramadeg y Gymraeg oedd:
Three other small volumes related to aspects of Welsh grammar were:
Y Geiriau Lletchwith: a check-list of irregular verb forms and spellings. Nid yw sillafu Cymraeg cymaint o broblem ag yw yn Saesneg ond dyma’r amlycaf ohonynt.
Y Geiriau Lletchwith: a check-list of irregular verb forms and spellings. Welsh spelling is not so much of a problem as it is in English, but here are the most common.
Y Llyfr Ansoddeiriau: a check-list of Welsh adjectives
• Oherwydd bod y Gymraeg yn iaith ‘ffurfdroadol’, h.y. yn defnyddio system o derfyniadau i gyflwyno ystyr e.e. – du du(ed); du(ach); du(af) mae’r terfyniadau ynghyd â’r newidiadau sy’n digwydd o fewn y ffurf yn gallu creu ffurfiau eithaf cymhleth gwlyped; hacrach; deced
• ond os ychwanegwch treiglad ar ddechrau gair ar ben hynny, fe gewch chi ffurfiau dieithr iawn: wytned; flong; wacach
• ond hefyd y ffordd yr oedd gradd gymharol ansoddair yn gwrthgyferbynu dau beth, gwell cyfrifiadur, gwaeth cyfrifiadur, tra bod gradd gymharo ansoddair, yn dangos y tebygrwydd rhwng pethau. Ni ellir dweud ‘mwy marw’ ond gallwch yn drosiadol ddweud: ‘mor farw â hoelen’.
• Peth diddorol oedd sylwi ar ansoddeiriau fel enwau y gleision; y deillion.
Y Llyfr Ansoddeiriau: a check-list of Welsh adjectives
• Because Welsh is an inflected language, that is to say, it uses a system of endings to express meaning, e.g. du du(ed); du(ach); du(af), the endings and the changes that take place within the form can create quite complex forms gwlyped; hacrach; deced
• but if you add mutation at the start of words on top of this you get very strange forms: wytned; flong; wacach
• But also the way in which the comparative form of the adjective was used to contrast two things, gwell cyfrifiadur, gwaeth cyfrifiadur, while the equative degree of the adjective is used to show the resemblance between things. One cannot say 'myw marw' (more dead) but you can say: ‘mor farw â hoelen’ (as dead as a doornail).
• It is interesting to note the use of adjectives as nouns y gleision (the blues); y deillion [blind people].
Arddodiaid yw maes arall sy’n dipyn o ddirgelwch yn Gymraeg. Y rhain yw’r geiriau bach sy’n dangos y berthynas rhwng pethau:
aderyn ar y to; eistedd wrth y bwrdd; o Gaerdydd i Gaernarfon.
Eu defnydd pennaf yw ynghlwm wrth ferfau, e.e.
mynd â mynd yn eich meddiant
mynd am cyrchu ar frys
mynd ati dechrau gweithio’n egnïol
mynd rhagddo mynd ymlaen.
Prepositions are another area in Welsh that is a bit of a mystery. These are the little words that show the relationship between things:
aderyn ar y to; eistedd wrth y bwrdd; o Gaerdydd i Gaernarfon.
Their principal use is in combination with verbs, e.g.
to take your property
to go in a hurry
to begin work energetically
Mae ffurfiau arddodiaid yn Gymraeg yn dra chymhleth:
• Maen nhw’n rhedeg (fel berfau) amdanaf fi, amdanat ti
• Mae ffurfiau cyfansawdd oddi amdanaf; oddi arnat;
• Maen nhw'n ymddangos mewn priod-ddulliau gyda rhai yn rhedadwy, lladd arnaf, arnat etc, (to criticise) a rhai yn sefydlog; bwrw arni (to attack).
The forms of prepositions in Welsh are highly complex:
• They conjugate (like verbs) amdanaf fi, amdanat ti
• There are compound forms oddi amdanaf; oddi arnat;
• They appear in idioms with some in conjugated form, lladd arnaf, arnat etc, (to criticise) and some fixed; bwrw arni (to attack).
Rwy’n rhestru’r defnydd amlycaf yn y llyfryn bach Pa Arddodiad: A Check-list of Welsh prepositions, ond ers hynny rwyf wedi llunio casgliad helaeth o ymadroddion arddodiadol.
Y mae un awdurdod wedi dweud mai ‘wrth eu harddodiaid yr adnabyddir hwy’ am sut i adnabod Cymro Cymraeg.
I list the most frequent usages in the little booklet Pa Arddodiad: A Check-list of Welsh prepositions, but since then I have made an extensive collection of expressions involving prepositions.
One authority has said 'By their prepositions shall they be known', referring to how to a recognise a native Welsh speaker.
‘I can never find any ****** word I’m looking for in your dictionaries’ oedd sylw cyfaill di-Gymraeg am fy ngeiriaduron. A dechreuais feddwl- beth oedd y rhesymau am hyn?
‘I can never find any ****** word I’m looking for in your dictionaries’ observed one non-Welsh-speaking friend about my dictionaries. And I began to think- what was the reason for this?
• Trefn yr wyddor Gymraeg, sy’n wahanol i’r Saesneg. Nid yw hyn yn broblem wrth chwilio am air mewn rhestr ddigidol ond y mae’n broblem mewn llyfr, e.e. chwilio am angor, angel, Bangor, dangos
• Problem iaith ffurfdroadol h.y. iaith sy’n defnyddio terfyniadau neu newid ffurf fewnol gair: car - ceir; melyn - felen; mynd - âf/dos; iddyn nhw, oddi wrthyf fi
• Yr holl newidiadau sy’n digwydd i lythyren gyntaf gair pan fydd yn treiglo.
• The order of the Welsh alphabet, which is different from English This is not a problem when searching for a word in a digital list, but it is a problem in a book, e.g. looking for angor, angel, Bangor, dangos
• The problem of an inflected language, that is, a language which uses endings or changes the internal form of a word: car - ceir; melyn - felen; mynd - âf/dos; iddyn nhw, oddi wrthyf fi
• All the changes that happen to the first letter of a word when it undergoes mutation.
Yr oedd un geiriadur wedi ceisio mynd i’r afael â’r broblem o ffurfiau wedi’u treiglo, ond y gwir yw:
• Nid oes digon o le mewn llyfr i gynnwys yr holl ffurfiau
• Ar ffurf llyfr, mae’r defnyddiwr yn boddi mewn rhestri maith o ffurfiau anarferol.
One dictionary had tried to tackle the problem of mutated forms, but the truth is:
• There is not enough space in a book to contain all the forms
• In book form, the user drowns in long lists of unusual forms.
Yn yr oes ddigidol sydd ohoni mae’n bosibl i gribo’r we i greu ‘corpws’ (casgliad cynhwysfawr o ffurfiau geiriau) ac yr oedd cyfeillion Geiriadur Prifysgol Cymru wedi sôn wrthyf fi am ŵr arbennig yng Nghaliffornia oedd yn defnyddio cyfrifiadur i gasglu’r holl eiriau Cymraeg oedd yn ymddangos ar y we. Ac yn fwy na hynny, fe lunion nhw restr i fi yn cynnwys y 10,000 gair Cymraeg amlaf eu defnydd ar y we.
In our digital age it is possible to comb the web to create a 'corpus' (a comprehensive collection of word forms) and friends at the University of Wales Dictionary had told me about a lecturer in California who was using a computer to collect up all the Welsh words that appeared on the web. And more than this, they created a list for me containing 10,000 of the most frequently used words on the web.
Yr oedd y casgliad yn cynnwys pob ffurf dan haul ffurfiau lluosog, ffurfiau berfol, rhediad arddodiaid a phob ffurf wedi’i threiglo, ond yr oedd yn gawl, yn cynnwys camgymeriadau, pob ffurf mewn wynebau teip gwahanol (priflythrennau, teip italig) ambell air Saesneg ac ati. Ond gyda chymorth Nudd fy mab llwyddon ni i lunio rhestr o’r 10,000 gair Cymraeg amlaf eu defnydd (a oedd yn cynnwys ffurfiau wedi’u treiglo, ffurfiau cryno’r ferf, a’r ffurfiau ffurfdroedig – lluosogion, ansoddeiriau, arddodiaid etc.)
The collection contained every form under the sun: plural forms, verb forms, conjugated preposition and every mutated form, but it was a mess, including mistakes, every form in a different typeface (capital letters, italic type, occasional English words and so on). But with the help of my son Nudd we succeeded in drawing up a list of 10,000 of the most frequently used Welsh words (which included mutated forms, short forms of verbs and inflected forms – plurals, adjectives, prepositions etc.)
Gwnaethon ni arbrofi gyda gwahanol ffynonellau Cymraeg e.e. nofelau,
Papur Bro, adroddiadau swyddogol a chael bod y rhestr yn gweithio’n dda iawn.
O ran y broblem o drefn yr wyddor, gosodon ni’r rhestr yn nhrefn yr wyddor Saesneg.
Fel llyfr ffôn, nid yw’r rhestr yn edrych yn arbennig o ddeniadol, ond os ydych chi’n dod ar draws gair neu eiriau Cymraeg nad ydych chi’n gallu ffindio mewn geiriadur, dyma’r lle i edrych:
Reading Welsh: An Essential Companion.
We tried it out on various Welsh sources, e.g. novels, local newspapers, official reports, and found that the list worked very well.
As to the problem with alphabetical order, we ordered the list according to the English alphabet.
Like a phone book, the list does not look especially attractive, but if you come across a Welsh word or words that you can't find in a dictionary, here's the place to look:
Reading Welsh: An Essential Companion.
Y diweddaraf oddi wrth Yr Iaith
Geirfa Thematig: Gwreiddiau Enwau Lleoedd Cymreig / Welsh placename roots
Dyma restr gynhwysfawr o wreiddiau, wedi’u defnyddio mewn enwau lleoedd Cymraeg, sy'n
Gwreiddiau Geiriau Cymraeg / Etymology of Welsh Words
Pam rydyn ni'n dweud 'Cymru'? O ble mae geiriau'n dod? Ydy'r iaith
Geirfa: Gofod / Vocabulary: Space
Gan Cari Powell, myfyriwraig PhD ym Mhrifysgol Abertawe, a’i phwnc arbenigol yw
Geirfa: Mathemateg a Gwyddoniaeth / Vocabulary: Maths and Science
Gan Cari Powell, myfyriwraig PhD ym Mhrifysgol Abertawe a’i phwnc arbenigol yw
Dafydd Gwylon: Tafodiaith y Bont: Cymraeg Dwy Ardal / Dialect of Pontarddulais: Two Regions of Welsh
Ledled Cymru, mae pob cymuned Gymraeg, boed yn dre’ neu’n gwm, yn
Rheolwr y prosiect / Project manager: Neil Rowlands [email protected]
Dysgu Cymraeg: Trosolwg o adnoddau
Cyfres Amdani: Llyfrau i Ddysgwyr ->
Tu ôl y Llen
Am Ddiwrnod! Am y llyfr a chwis
Gangsters yn y Glaw- Cyfweliad â Pegi Talfryn
Wynne Evans- O Gaerfyrddin i Go Compare: Blas o’r llyfr
Jon Gower: Teithio Drwy Hanes
Siôn Tomos Owen: Y Fawr a’r Fach
Bethan Gwanas: Awdures ydw i- ond tiwtor Cymraeg i Oedolion hefyd!
Zoe Pettinger: Croesi’r Bont
Beca Brown: Gwers Mewn Cariad
Mared Lewis: Creu Y Stryd & Llwybrau Cul
Llyfrau Eraill i Ddysgwyr ->
Llyfrau Eraill i Ddysgwyr
Llyfrau a ffuglen a awgrymir ar gyfer dysgwyr hyfedr
Sioned Vaughan Hughes: Creu’r gyfres Gwledydd y Byd
D. Geraint Lewis: D.I.Y. Welsh
Lynda Pritchard Newcombe: Pam ysgrifennais i Speak Welsh Outside Class
Sarah Reynolds: Cyflwyno Dysgu Byw
Awdures Bethan Gwanas: Creu Blodwen Jones
Elin Meek: Cyfieithu llyfrau Roald Dahl i’r Gymraeg
Darllen a Deall gyda Dafydd Roberts…
Emyr Davies: Tu Cefn i’r Arholiadau Cymraeg i Oedolion
Siarad: Cefnogi dysgwyr trwy ‘siarad’ gyda’n gilydd
WLPAN: Llinach cyrsiau Cymraeg i Oedolion
Duolingo Welsh for English speakers: Dathlu 1 miliwn o ddefnyddwyr
Awdur Heini Gruffudd a Phrif Weithredwr o’r Ganolfan Dysgu Cymraeg Genedlaethol Efa Gruffudd Jones
Eiry Miles: Creu cyrsiau newydd ar gyfer dysgu Cymraeg
Cyflwynydd S4C Alun Williams
Cyflwynydd S4C a BBC Radio Wales Eleri Siôn
Erthyglau gan ddysgwyr ->
Sam Brown: Moddau Dysgu Ieithoedd
Profiad Iaith: yn Siarad am Ddysgu a Defnyddio’r Iaith
Nicky Roberts: Cyflwyno Welshspeakingpractice .slack.com
Fluent Language’s Kerstin Cable
Peter Mescall: Trefnu cyrsiau preswyl i ddysgwyr eraill
Michelle Fecio: Adnoddau i ddysgwyr rhyngwladol
Nicky Roberts: Dysgu Cymraeg gyda Say Something In Welsh
Arbenigwr cancr Dr Martin Rolles
Tatjana: Dysgu Cymraeg yn Slofenia
Arweinydd y sector iechyd Gareth Morgan
Dysgwyr yn Llwyddo yn yr Eisteddfod ->
Y Prifardd Robat Powell: Sut mae dysgu iaith?
Dysgwyr y Flwyddyn 2017: Ein Profiadau Ni
Patrick Jemmer: Ennill y tlws Dysgwr Rhyddiaith
Hugh Brightwell: Dewis Dysgwr y Flwyddyn yn y Wladfa
Cyfweliad â Dysgwr y Flwyddyn 2017 Emma Chappell
Ask Dr Gramadeg: Esbonio Gramadeg yn ddwyieithog
Geiriadur i Ddysgwyr- Ar-lein
Newyddion i Ddysgwyr Newydd
Awduron: Sut a Pham Ysgrifennais ->
Y Darlunydd Huw Aaron
Elin Meek: Rhoi Cymru ar y Map
Karla Brading: Ysgrifen oedolion ifanc
Dewi Wyn Williams: Madi- Am ferch ifanc sy’n byw gydag anorecsia
Lleucu Roberts: Y drioleg Yma- Yr Ynys, Hadau & Afallon
Joanna Davies:  Y Busnes y  Bwci-Bo
Siôn Hughes: Y Milwr Coll
Welsh Whisperer: Ffyrdd y Wlad
Delyth Ifan: Dementia a Darllen
Matthew Jones: The Wales Quiz Book
Haf Llewelyn: Creu Diffodd y Sêr: Nofel Hedd Wyn
Elizabeth Jane Corbett: Ffeindio Fy Ffordd Adref
Gareth Thomas: Cyfieithu Myfi, Iolo i’r Gymraeg
Dana Edwards: Sut es i ati i ysgrifennu Am Newid
Bet Jones: Sut Ysgrifennais i Y Nant
Colofn Chwaraeon: Amser Ychwanegol
Siop Anrhegion Cymraeg Ar-lein Becca Hemmings
Carl Morris: Creu Map i Gymru a meddyliau ar ddegawd o greu technoleg yn yr iaith
Diddanwr Stifyn Parri: Cau Dy Geg!
Awdures Helen a’r Dylunydd Tom Docherty
Cynhyrchydd Boom Cymru TV Ffion Coughlan
Cymraeg o Gwmpas y Byd ->
Telynores Gwen Màiri: Y Gymraes o’r Alban
Shelley Hughes: Llywodraeth Cymru yng Ngogledd America
Elizabeth Jane Corbett: 15 ohonom ni yn Melbourne yn helpu cyrraedd at filiwn o siaradwyr
Jonathan Simcock: Dysgu a defnyddio Cymraeg yn Derby
Cofiwch Dryweryn: Casgliad o luniau
Lynda Pritchard Newcombe- Blas ar Gernyweg
Elin Williams: Cyhoddi’r blog My Blurred World
Colofyndd Meddwl.org: Byw ym Mybyl Iselder
Rhoslyn Prys: Creu Common Voice
Ffwrnes Pizza: Taith o Lanelli i Naples
Rhys Padarn: Cyflwyno Celf OrielOdl
Sara Louise Wheeler: Blwyddyn wych o ran iaithoedd arwyddion mewn ffilm
Rhiannon Roberts: Peintio Cymru mewn lliwiau newydd
Cyflwyno’r Siop Cant A Mil Vintage, Caerdydd
Laura Jones: Hanes y Mwslimiaid yng Nghymru
Joe Mitchell- Creu’r geiriadur Cymraeg-Gwyddeleg cyntaf
Dani Schlick: Cymraeg ac Almaeneg- Y Wlad Beirdd a Chantorion a’r Wlad Beirdd ac Athronwyr?
Cath McGill: Asturias, Y Costa Verde / The Green Coast / La Costa Verde
12 o sêr newydd disglair Cymru
HMS Morris: Cyflweliad ar gyfer Ddydd Miwsig Cymru
Ffarout Blog: Cyflwyno’r gerddoriaeth gorau o’r archifau
Rhestr Fer Gwobr Albwm Cymraeg Y Flwyddyn 2018
Dafydd James: Y Sioe Gerdd Bae Teigr
Radio 1 a Radio Cymru DJ Huw Stephens
Y Wladfa: Cardiau Post o…
Addysgwyr yn Esbonio ->
David Callander: Dilyn Ôl-Traed Gwenffrewi – Golygu’r Seintiau
Patrick Jemmer: O Drefn i Anhrefn
Simon Rodway: Ai Cymro oedd Padrig Sant?
Kathryn Hurlock: Sut mai’r Cymry tu allan i Gymru a gadwai Ŵyl Dewi Sant yn fyw
Dylan Foster Evans: Y Santes Dwynwen – nid Sant Ffolant Cymru
Cari Powell: Mater Tywyll- Y Bydysawd Cudd
Awduron: Sut a Pham Ysgrifennais ->
Rhiannon Ifans: Red Hearts and Roses?
Andrew Green: Cymru mewn 100 Gwrthrych
D. Geraint Lewis- Amhos!b: Ffeithiau a syniadau fydd yn newid dy fyd am byth
Honno yn ail-gyhoeddi nofel ar hanes y sipsiwn
Simon Brooks: Pam Na Fu Cymru
M. Wynn Thomas: Rhagair i Cyfan-dir Cymru
Meddwl.org: Beth yw iechyd meddwl?
Jason Evans: Trefnu’r Gynhadledd Cwlwm Celtaidd
Gareth Thomas: Iolo Morganwg a’r Eisteddfod Genedlaethol
Manon Elin: Cyflwyno Meddwl.org
Laura Karadog: Creu Ap Cwtsh
Jason Evans: Sut mae’r Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cydweithio gyda Wicipedia
Dyfodol i’r Iaith: Dathlu pum mlynedd o lwyddiant
Datganiad Cyffredinol ar Hawliau Dynol
Cymdeithas yr Iaith: Blog Dwyieithog
Cyngor ar Ysgrifennu ->
Patrick Jemmer: Cyngor ac adnoddau ar ddechrau ysgrifennu yn y Gymraeg
Patrick Jemmer Ysgrifennu Gwreiddiol ->
Hanesion Hynod o Ffred Phantastig
The Old Red Tongue: Cyflwyno’r gorau o lenyddiaeth Gymraeg mewn un gyfrol
Arthur Conan Doyle’s Sherlock Holmes: “The Speckled Band / Y Cylch Brith”
Darlith Radio Saunders Lewis’ 1962: Tynged yr Iaith
Rhea Seren, Aneirin Karadog, Ann Parry Owen, Eurig Salisbury, Natalie Ann Holborow & Norena Shopland: Cyflwyno Beirdd Cymreig
Fy Sanauuu: Adloni’r Byd Cymraeg ar Drydar
Patrick Jemmer: Cyflwyno barddoniaeth i ddysgwyr
Bragdy’r Beirdd: Nosweithiau barddoniaeth byw yng Nghaerdydd
Barddoniaeth yng Nhymru gyda Rhea Seren ->
Ffurf & Mesur Barddonol Cymraeg: Hanes
Sut y Gallai Barddoniaeth Hynafol Helpu Cymru i Ddeall ei Hunaniaeth Ddiwylliannol Heddiw
Sut y Datblygai’r Cymry Eu Ffurf o Farddoniaeth Eu Hunain
Sut yr oedd beirdd yn dadebru hanes Tywysoges Cymru Gymreig Olaf
Stori Fer Balesteinaidd “The Slave Said”
Coginio: Casgliad o ryseitiau
Ffilmiau ar DVD ac yn ddigidol
Map: Llefydd i Siarad Cymraeg
Silff Llyfrau Digidol: Kindle ac iBooks
Llyfrau Y Lolfa ar Kindle
Wales Around The World: Groups & Societies
Ask Dr Gramadeg: Esbonio Gramadeg
Deall ein Hiaith ->
Colofn D. Geraint Lewis- Y Geiriadurwr
Rhys Jones: Mapio Cymreictod yn 1891
Roger Scully: Myfyrdodau ar yr iaith Gymraeg
Jeremy Wood: Yr Iaith Gymraeg yn y Wladfa
Rebecca Thomas: Sut ddaeth pobl Cymru’n Gymry
Enwau Cymraeg- Tarddiad ac Ystyr
Geirfa Thematig- ar gyfer Cyfeirio ->
Gwreiddiau Enwau Lleoedd Cymreig
Hanes a datblygiad yr iaith Gymraeg
Yn y Gweithle ->
Rhiannon Heledd Williams: Llyfr Cymraeg yn y Gweithle
Sut i allanoli gwaith cyfieithu Cymraeg
Katie Edwards: Adroddiad y Bartneriaeth Sgiliau Rhanbarthol Gogledd Cymru
Nia Pollard o’r Frocer Yswiriant Tarian
Cymdeithas yr Iaith: Cymunedau Byw Cwis y Flwyddyn
George North: Faint ydych chi’n ei wybod?
Ar Lan Y Môr
Ar Hyd Y Nos
Hen Wlad Fy Nhadau
Welsh Valleys’ David Jandrell ->
Introducing The Welsh Valleys Phrasebook
Made For Each Other: A Sci-fi Novella
David Jandrell’s Monthly Column: Grumpy Old Valleys Men
How I Became an Author & Advice on Writing
The first ‘What’s On In Cwmcarn’ newsletter: Legacy Edition
Gisella Albertini: Wales through new eyes
Tŵt: Creating a new online community for Wales
Word Tango: Creating a Welsh-language word puzzle game- from the Netherlands
BBC Journalist Jeremy Vine responds to Welsh language debate on Twitter: Exclusive editorial on Parallel.cymru
Luke Upton: Introducing Gethin Absolutely Huge, Welsh rugby’s new fictional hero
Interview with Gofid of Welsh Black Metal band Iselder
Mapiau, Darluniadau a Delweddau o Gymru
Parallel.cymru fel e-cylchlythyr wythnosol- heb unrhyw gost! Hoffech chi dderbyn ysgrifen Cymraeg a dwyieithog unigryw bob penwythnos yn uniongyrchol yn eich mewnflwch?Parallel.cymru as a weekly e-magazine- completely free!Would you like to receive unique Welsh and bilingual writing each weekend direct in your inbox?
Please leave this field empty
Enw cyntaf / First name *
Ebost / Email *
Diolch; i gwpla'r proses bydd rhaid i chi gadarnhau yn yr ebost sydd yn cael eu hala i chi nawr / Thanks; to complete your subscription you will have to confirm in the email that is now being sent.
Parallel.cymru fel e-cylchlythyr wythnosol- heb unrhyw gost! Hoffech chi dderbyn ysgrifen Cymraeg a dwyieithog unigryw bob penwythnos yn uniongyrchol yn eich mewnflwch?Parallel.cymru as a weekly e-magazine- completely free!Would you like to receive unique Welsh and bilingual writing each weekend direct in your inbox?
Please leave this field empty
Enw cyntaf / First name *
Ebost / Email *
Diolch; i gwpla'r proses bydd rhaid i chi gadarnhau yn yr ebost sydd yn cael eu hala i chi nawr / Thanks; to complete your subscription you will have to confirm in the email that is now being sent.