cy en en en cy en en en en de en en cy da en en pt en en cy cy cy cy cy cy en en cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy en en en en cy cy cy cy cy cy cy cy en en en cy en cy cy en en en en cy cy en et cy en cy cy en en cy en en en en cy cy en cy cy en en en en cy cy en cy cy en cy cy en cy cy en cy cy en cy cy en cy cy en en en en cy cy en cy cy en cy cy en cy cy en cy cy en en en en cy cy en cy cy en en en en cy cy en es cy en de cy en cy cy en cy cy en cy cy en cy cy en en en en en en en en en en cy cy en cy cy en cy cy en cy cy en en en en en en en es en en cs cy en en en en cy cy en en cy en cy cy en en en en cy cy en cy cy en cy cy en cy cy en en cy en cy cy en cy cy en en en en cy en en en cy en cy cy en en cy en cy cy en en cy en fr fr en en cy en cy cy en cy cy en en en en cy cy en cy cy en cy cy en cy cy en cy en en en en en cy cy en en en en cy en cy cy en cy cy en cy cy en en cy en cy cy en cy cy en cy cy en cy cy en en en en cy cy en cy cy en cy cy en cy cy en cy cy en en en en cy cy en cy cy en en cy en en en en cy cy en cy cy en en en
CYFNODOLYN ACADEMAIDD CYMRAEG - PDF
1 Rhif 6 Gorffennaf 2010 ISSN CYFNODOLYN ACADEMAIDD CYMRAEG Golygydd: Yr Athro Ioan Williams Cyhoeddwyd gyda chymorth: 1
2 Rhif 6 Gorffennaf 2010 ISSN C Y F N O D O LY N A C A D E M A I D D C Y M R A E G Golygydd: Yr Athro Ioan Williams Cyhoeddwyd gyda chymorth y Ganolfan Addysg Uwch Cyfrwng Cymraeg 2
3 Bwrdd Golygyddol Golygydd: Cynorthwyydd Golygyddol: Cadeirydd y Bwrdd Golygyddol: Aelodau r Bwrdd Golygyddol: Yr Athro Ioan M. Williams Dr Gethin Rhys Dr Hefin Jones, Prifysgol Caerdydd Dr John Davies, Prifysgol Abertawe Dr Noel Davies, Coleg Prifysgol y Drindod Dr Pyrs Gruffydd, Prifysgol Abertawe Dr Carwyn Jones, Athrofa Prifysgol Cymru Caerdydd Dr Gwyn Lewis, Prifysgol Bangor Dr Delyth Morris, Prifysgol Bangor Dr Andrew Parry, Prifysgol Glyndŵr Dr Eleri Pryse, Prifysgol Aberystwyth Dr Karen Stöber, Prifysgol Aberystwyth Wyn Thomas, Prifysgol Bangor Yr Athro Colin Williams, Prifysgol Caerdydd Dr Daniel Williams, Prifysgol Abertawe Dr Einir Young, Prifysgol Bangor e-gyfnodolyn academaidd cyfrwng Cymraeg yw, sy n cyhoeddi ymchwil ysgolheigaidd yn y Gwyddorau, y Celfyddydau a r Dyniaethau. Cyhoeddir ar y we ddwywaith y flwyddyn. Arfernir cyfraniadau gan arbenigwyr yn y meysydd perthnasol yn y modd arferol. Ceir gwybodaeth lawn am amcanion, polisïau golygyddol, canllawiau i awduron a chanllawiau i arfarnwyr ar y wefan: Cyllidir gan y Ganolfan Addysg Uwch Cyfrwng Cymraeg. Cysylltwch â drwy e-bostio neu drwy r post:, Canolfan Gwasanaethau r Gymraeg, Prifysgol Aberystwyth, Yr Hen Goleg, Aberystwyth, Ceredigion, SY23 2AX. ISSN Hawlfraint 3
4 Cynnwys Crynodebau 5 Summaries 7 Erthygl 1: Dr Rhian Siân Hodges, Tua r goleuni : Rhesymau rhieni dros ddewis addysg Gymraeg i w plant yng Nghwm Rhymni 9 Erthygl 2: Cerys Jones, Hinsawdd hanesyddol: Potensial ffynonellau dogfennol Cymru 34 Erthygl 3: Dr Huw Lewis, Y Gymraeg yn amod cyflogaeth: Cam derbyniol o safbwynt rhyddfrydol? 55 Cyfranwyr 74 4
5 Crynodebau Dr Rhian Siân Hodges, Tua r goleuni : Rhesymau rhieni dros ddewis addysg Gymraeg i w plant yng Nghwm Rhymni Mae r system addysg cyfrwng Cymraeg yng Nghymru eisoes yn arf cynllunio ieithyddol effeithiol er mwyn trosglwyddo r iaith Gymraeg yng Nghymru. Yn ôl Cyfrifiad 2001 mae cynnydd amlwg ymhlith siaradwyr Cymraeg 3 15 oed, ac yn arbennig siaradwyr Cymraeg yn ne-ddwyrain Cymru ers canlyniadau Cyfrifiad Bwriad y papur hwn yw mynd tu hwnt i r ystadegau meintiol a chanolbwyntio ar yr ansoddol drwy ddarganfod y prif resymau paham y mae rhieni yn dewis y system addysg hon i w plant. Lleoliad yr astudiaeth yw Cwm Rhymni, sir Gaerffili. Gweinyddwyd ymhlith rhieni sectorau r ysgolion meithrin, cynradd ac uwchradd yng Nghwm Rhymni gyfuniad o holiaduron meintiol a chyfweliadau ansoddol dwys er mwyn cyflawni r astudiaeth hon. Y rhesymau dros ddewis addysg cyfrwng Cymraeg i w plant yn ôl rhieni sectorau meithrin, cynradd ac uwchradd y sampl oedd rhesymau diwylliannol, addysgol, economaidd a phersonol, fel ei gilydd. Fodd bynnag, rhaid nodi o r cychwyn mai rhesymau diwylliannol yw prif resymau rhieni r ardal dros ddewis addysg cyfrwng Cymraeg i w plant, yn hytrach na rhesymau economaidd a nodwyd mewn sawl astudiaeth flaenorol megis astudiaeth Williams et al, (1978) ar addysg ddwyieithog yn y Rhondda. Cam cyntaf mewn corpws o waith i r dyfodol yw r astudiaeth ac un sy n gobeithio llenwi r lacunae presennol ym maes Cymdeithaseg Iaith yng Nghymru, yn arbennig o ystyried bod yna ddiffyg amlwg mewn astudiaethau Cymdeithaseg Iaith drwy gyfrwng y Gymraeg yng Nghymru. Cerys Jones: Hinsawdd hanesyddol: Potensial ffynonellau dogfennol Cymru Gydag ansicrwydd yn sgil y newid yn yr hinsawdd, mae adluniadau o gofnodion parameteorolegol a ffenolegol yn darparu sail gref ar gyfer dadansoddi r hinsawdd nawr ac yn y gorffennol. Fodd bynnag, ychydig iawn o ymchwil sydd wedi i chwblhau ynghylch hinsawdd hanesyddol Cymru, sy n amrywio drwy r wlad oherwydd ffactorau megis topograffeg a chylchrediad atmosfferig. Mae hyn yn arbennig o wir am orllewin Cymru, sydd ag amrywiaeth o amgylcheddau, o ddiffeithwch gwyrdd yr ucheldir i r gwastatiroedd arfordirol ffrwythlon, lle gellid adlunio hanes helaeth o bosibl o adnoddau dogfennol digyffwrdd. Mae r potensial yn anferth gan fod ffynonellau posibl gwybodaeth feteorolegol yn cynnwys yr holl ddogfennau crefyddol, swyddogol a phersonol, a allai gynnig cipolwg ar y berthynas rhwng y Cymry a r tywydd. 5
6 Dr Huw Lewis, Y Gymraeg yn amod cyflogaeth: Cam derbyniol o safbwynt rhyddfrydol? Mae polisïau a gyflwynwyd i adfywio rhagolygon ieithoedd lleiafrifol wedi bod yn ffynhonnell cryn anesmwythyd yn aml. Weithiau, mae gwrthwynebiadau i r polisïau hyn yn cael eu mynegi mewn termau moesol, gan gyhuddo rhai mesurau o dorri egwyddorion normadol megis rhyddid unigol a chyfle cyfartal. O ystyried eu natur, mae r gwrthwynebiadau moesol hyn yn cynnig cwestiynau diddorol i ryddfrydwyr. Felly, sut y dylai rhyddfrydwyr ymateb? Bydd yr erthygl hon yn archwilio r cwestiwn hwn drwy ganolbwyntio ar un agwedd ddadleuol ar bolisi iaith yng Nghymru: y camau a gymerwyd i osod gofynion o ran yr iaith Gymraeg ar gyfer rhai swyddi yn y sector cyhoeddus. Dyma arfer sydd wedi creu cryn ddadlau, gyda gwrthwynebwyr yn honni ei fod yn tanseilio r ymrwymiad rhyddfrydol i gyfle cyfartal ym maes cyflogaeth ac, yn benodol, yn torri egwyddor penodi ar sail teilyngdod. A yw dadleuon o r fath yn gwrthsefyll craffu? A yw gofynion ieithoedd lleiafrifol ym maes cyflogaeth yn mynd y tu hwnt i r hyn y byddai rhyddfrydwyr yn ei ystyried yn dderbyniol, neu a ellir datblygu amddiffyniad cydlynol sydd â i wreiddiau yn glir o fewn fframwaith rhyddfrydol? 6
7 Summaries Dr Rhian Siân Hodges, Towards the light : Parents reasons for choosing Welsh education for their children in Cwm Rhymni Welsh-medium education has long been seen as an effective language planning tool in order to transmit the Welsh language in Wales. According to the 2001 Census, there has been a substantial increase in the numbers of Welsh speakers 3 15 years old, especially in south east Wales, since the 1991 Census. The aim of this paper is to elaborate upon this quantitative data by providing qualitative data with regard to the main reasons and incentives for parents to choose this educational option for their children. The study location is Cwm Rhymni, Caerffili county. A combination of quantitative questionnaires and qualitative in-depth interviews were administered amongst parents from the meithrin, primary and secondary school sectors in Cwm Rhymni. The reasons why parents choose this educational system for their children were cultural, educational, economic and personal. However, it is pertinent to note from the outset, that the parents chose Welshmedium education for their children in this area for mainly cultural reasons, rather than economic reasons which featured heavily in past studies such as research by Williams et al. (1978) on bilingual education in the Rhondda. This study is the first in a larger corpus of work and one that hopes to address the existing lacunae in the Sociology of Language in Wales, especially as there is a lack of Sociology of Language studies through the medium of Welsh in Wales. Cerys Jones: Historical climate: The potential of Wales s documentary sources With the uncertainty of climate change, reconstructions from parameteorological and phenological records provide a strong basis for the analysis of past and present climate. However, very little research has been completed on the historical climate of Wales, which is variable throughout the country due to factors such as topography and atmospheric circulation. This is particularly so for west Wales, which has a diverse range of environments from the upland green desert to the fertile coastal plains, where an extensive history may potentially be reconstructed from un-tapped documentary resources. The potential is immense as possible sources of meteorological information include all religious, official and personal documentation, which may provide an insight into the relationship between the Welsh and the weather. 7
8 Dr Huw Lewis, Welsh as a job requirement: An acceptable step from a liberal perspective? Policies introduced to revive the prospects of minority languages have often been the source of substantial disquiet. At times, objections to these policies are expressed in moral terms, with certain measures being accused of transgressing normative principles such as individual freedom and equal opportunity. Given their nature, these moral objections pose interesting questions for liberals. Therefore, how should liberals respond? This article will explore this question by focusing on one controversial aspect of language policy in Wales: the steps taken to set Welsh-language requirements for some jobs in the public sector. This is a practice which has generated substantial debate, with opponents claiming that it undermines the liberal commitment to equality of opportunity in the field of employment and, in particular, transgresses the principle of appointing on the basis of merit. Do such arguments stand up to scrutiny? Do minority language requirements in the field of employment go beyond what liberals would consider acceptable, or can a coherent defence that is clearly rooted within a liberal framework be developed? 8
9 Dr Rhian Siân Hodges Tua r goleuni : Rhesymau rhieni dros ddewis addysg Gymraeg i w plant yng Nghwm Rhymni Rhif 6 Gorffennaf 2010 ISSN C Y F N O D O LY N A C A D E M A I D D C Y M R A E G 9
10 Tua r goleuni : Rhesymau rhieni dros ddewis addysg Gymraeg i w plant yng Nghwm Rhymni Dr Rhian Siân Hodges Arf pwerus wrth drosglwyddo r iaith Gymraeg yng Nghymru yw r system addysg cyfrwng Cymraeg. Yn wir, cydnabydda Gruffudd (2000:195) mai r unig gyfrwng sy n tyfu yn nhermau defnydd iaith ymhlith yr ifanc yng Nghymru yw r system addysg cyfrwng Cymraeg. Yn ogystal, cydnabydda Baker (2004:i) mai un o elfennau creiddiol adfywio ieithyddol yw r system addysg cyfrwng Cymraeg a gwêl y gyfundrefn fel a major plank in language revitalisation and language reversal. Yn sicr, sylweddola Williams a Morris (2000) a C. H. Williams (2000), fod addysg cyfrwng Cymraeg yn lledu a datblygu n amlwg ledled cymunedau ôl-ddiwydiannol Seisnigedig de Cymru. Ymhellach, cwympa r baich, yn ormodol efallai, ar y system addysg er mwyn cynnal yr iaith Gymraeg yn y Gymru gyfoes o ganlyniad i ddiffyg trosglwyddo r Gymraeg ar aelwydydd Cymru (Bwrdd yr Iaith Gymraeg 1999:2). Atgyfnertha Lewis (2006:23) y safbwynt hwn drwy nodi bod mwy na 98 y cant o blant ysgolion cyfrwng Cymraeg de-ddwyrain Cymru (gan gynnwys Cwm Rhymni ei hun) yn dod o gartrefi di-gymraeg, sy n pwysleisio gwerth y system addysg i r disgyblion hynny a u teuluoedd. 1 Yn wir, cyfeiria C. H. Williams (2000:25) at gynnydd y system addysg fel prif sffêr trosglwyddo iaith yn sgil dyfodiad cymdeithas seciwlar, drefol ac ôl-ddiwydiannol. Felly, un o feysydd academaidd mwyaf amserol a thestunol y gymdeithas sydd ohoni heddiw yw maes addysg cyfrwng Cymraeg, yn arbennig yng nghymoedd y de. Cyfnod o dwf ac o ffyniant presennol sydd i r system hon ers ei sefydlu dros hanner can mlynedd yn ôl. Ychydig o enwau yn unig oedd ar gofrestrau ysgolion cyfrwng Cymraeg cynnar de Cymru, ond erbyn hyn mae rhestrau aros er mwyn mynychu ysgolion cyfrwng Cymraeg a rhieni n brwydro dros lefydd i w plant yn yr ysgolion hynny. Atgyfnertha Strategaeth Ieuenctid Bwrdd yr Iaith Gymraeg (2006:9 10) y paradocs rhwng iaith ffurfiol y sffêr addysgol ac iaith anffurfiol y sffêr gymunedol: The demand for Welsh-medium education continues, especially in the more Anglicised areas of south Wales, such as Rhondda, Cynon and Rhymni valleys and in Cardiff, where the community use of Welsh is relatively low. Gostwng mae niferoedd ysgolion cyfrwng Saesneg am fod nifer cynyddol o rieni n dewis y system addysg cyfrwng Cymraeg i w plant, a bwriad y papur hwn yw ystyried paham y maent yn gwneud hynny. Er mwyn gosod yr astudiaeth bresennol yn ei chyd-destun ehangach rhaid pwysleisio bod astudio unrhyw agwedd ar yr iaith Gymraeg yn un hynod ddiddorol oherwydd bod y cyfnod presennol yn un o her ac o hwb amlwg i r iaith. 1 Roedd arolwg o Ysgol Gyfun Cwm Rhymni yn 2004 pwysleisio llwyddiant yr ysgol ac yn cadarnhau i raddau helaeth ymdeimlad cryf o Gymreictod ymhlith disgyblion yr ysgol er bod 99 y cant o r disgyblion yn dod o gartrefi di-gymraeg. Gweler yr%20arolwg.htm [Cyrchwyd 1 Mai 2010]. 10
12 Lleoliad yr Astudiaeth Lleoliad yr astudiaeth yw Cwm Rhymni yn sir Gaerffili. Ardal ôl ddiwydiannol sy n ymestyn 16 milltir o Rymni yn y gogledd, i Fargod yng nghanol y cwm ac i Gaerffili yn y de yw Cwm Rhymni. Ceir cymunedau amrywiol iawn yng Nghwm Rhymni ac mae n wir dweud na fedrwn ymdrin â r cwm fel un ardal unffurf gan fod gwahaniaethau amlwg ymhlith y cymunedau hyn. Lleolir y cwm i r gogledd o Gaerdydd gyda Chaerffili ddim ond 8 milltir o r brifddinas. Dengys y map isod o sir Gaerffili drefi Rhymni, Bargod, Ystrad Mynach a Chaerffili, trefi amlwg yng Nghwm Rhymni: Map 1: Map o Gyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili. Ffynhonnell: 12
14 i gwricwlwm ysgolion cyfrwng Saesneg yr ardal. 5 Dengys y Tabl 2 gynnydd yn niferoedd disgyblion ysgolion cyfrwng Cymraeg Cwm Rhymni ers cyfnod sefydlu r ysgolion. Fodd bynnag, rhaid nodi bod niferoedd ambell ysgol wedi disgyn yn sgil agor ysgolion newydd yn y cwm. Yn ôl Cynllun Addysg Gymraeg Cyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili (Drafft Ymgynghorol) , yn Ionawr 2008 yr oedd 29,551 o blant 3 18 oed yn derbyn addysg yng Nghaerffili. Yr oedd 16,915 yn y sector cynradd, 12,513 yn y sector uwchradd a 123 ym maes addysg anghenion arbennig. Map 2: Lleoliad Ysgolion cyfrwng Cymraeg sir Gaerffili (Ffynhonnell: Cyngor Sirol Bwrdeistref Sirol Caerffili, 2009) 5 Yn ôl Cynllun Addysg Gymraeg ( ) Cyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili (2009:17) cynyddodd y niferoedd sy n dysgu r Gymraeg fel ail iaith yng Nghyfnod Allweddol 3 o fewn yr ysgolion cyfrwng Saesneg o 3,851yn 1996 i 6,604 yn
15 Yr oedd 12.7 y cant o ddisgyblion cynradd y sir a 10.6 y cant o ddisgyblion uwchradd y sir yn derbyn addysg cyfrwng Cymraeg tra bod 3.3 y cant o ddisgyblion ag anghenion arbennig yn derbyn eu haddysg drwy gyfrwng y Gymraeg (Cyngor Caerffili, 2009:11). Bellach mae cynlluniau newydd ar y gweill i agor mwy o ysgolion cyfrwng Cymraeg yng Nghwm Rhymni. Enw r Ysgol Dyddiad Agor Nifer ar y Gofrestr ar y dyddiad agor Nifer ar y Gofrestr Ionawr 1997 Ysgol y Lawnt Ysgol Ifor Bach Ysgol Gymraeg Gilfach Fargod Ysgol Gynradd Gymraeg Caerffili Ysgol Gymraeg Trelyn Ysgol Gymraeg Cwm Gwyddon Ysgol Gymraeg Bro Allta Ysgol Gynradd Gymraeg y Castell Ysgol Bro Sannan Amherthnasol 103 Ysgol Gymraeg Cwm Derwen Ysgol Gyfun Cwm Rhymni Medi 2008 Nifer ar y Gofrestr Ionawr Amherthnasol Amherthnasol Tabl 2: Datblygiad Ysgolion cyfrwng Cymraeg Cwm Rhymni (Ffynhonnell: Cyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili, Drafft Ymgynghorol 2009:14) Nod, Amcan a Hypothesis yr Ymchwil Nod yr ymchwil hwn yw casglu, asesu a dehongli prif gymhellion rhieni, yn benodol rhieni di-gymraeg, dros ddewis y system addysg cyfrwng Cymraeg i w plant yng Nghwm Rhymni. Bwriad yr astudiaeth yw asesu teimladau, agweddau a chanfyddiadau sampl o rieni r ardal sydd yn gysylltiedig â r system addysg cyfrwng Cymraeg lleol. Grŵp targed er mwyn gwireddu amcanion yr astudiaeth yw rhieni sectorau meithrin, cynradd ac uwchradd cyfrwng Cymraeg Cwm Rhymni. Penderfynwyd dewis rhieni fel prif ffocws yr astudiaeth oherwydd mai nhw oedd wrth wraidd ymgyrchu a phrotestio er mwyn sefydlu r system ers talwm. Yn wir, canfuwyd bwlch llenyddiaeth amlwg wrth ymdrin â rhesymau rhieni dros ddewis y system addysg cyfrwng Cymraeg. Bwriad yr ymchwil felly yw llenwi bwlch amlwg yn y maes. Er mwyn cynnig strwythur pwrpasol i r ymchwil, crëwyd hypothesis. Hypothesis astudiaeth Cwm Rhymni, sy n seiliedig ar ymchwil Williams et al. (1978), yw bod rhieni r ardal yn dewis addysg cyfrwng Cymraeg i w plant oherwydd manteision economaidd siarad 15
16 Cymraeg. Y gred yw bod rhieni am i w plant feddu ar symudoledd cymdeithasol uwch yng Nghwm Rhymni ac yng Nghymru gyfan, ac mai addysg cyfrwng Cymraeg yn unig fyddai n caniatáu hyn. Llwyddiant economaidd a chyfleoedd galwedigaethol ehangach, dwyieithog fyddai rhesymau r rhieni dros ddewis y system i w plant. Cefndir Damcaniaethol Cefndir damcaniaethol yr astudiaeth yw r cysyniad o gyfalaf cymdeithasol o eiddo r Cymdeithasegydd Ffrengig, Pierre Bourdieu. Yn ôl Bourdieu (1986), hanfod cyfalaf cymdeithasol yw bod yn aelod o grŵp arbennig, dilyn gwerthoedd tebyg, a meddu ar rinweddau tebyg i aelodau eraill y grŵp. I bwrpas yr ymchwil, bodolodd y cyfalaf cymdeithasol hwn trwy gyfrwng ysgolion cyfrwng Cymraeg Cwm Rhymni. Ynghlwm wrth ysgolion cyfrwng Cymraeg yr ardal daeth aelodaeth grŵp neu gymuned Gymreig arbennig i fod yn dilyn strwythur arbennig ac, i bob pwrpas, fe rannai r grŵp werthoedd cyfatebol mewn perthynas ag addysg cyfrwng Cymraeg. Ymdebygai r gymuned iaith ysgolion cyfrwng Cymraeg i unrhyw gymuned iaith leiafrifol arall, sef drwy osod gwerth tebyg ar yr un ymarferion ac ymddygiad diwylliannol, unigryw. Yn ôl Fishman, (1991:26): To really know a language well, one must know its associated culture (indeed even the history of that culture)... as well as the cultural specifics and behavioral goals... every bit as much as it is necessary to know the associated language if one wants to know a culture well. Ymhellach, cydnabyddai Walliman (2006:15) fod yr ystyron symbolaidd unedig hyn yn datgelu ystyron cymdeithasegol dwfn. Enghraifft amlwg yw rhieni n protestio dros sefydlu r system addysg cyfrwng Cymraeg. Yn ogystal, tynnwyd ar ddamcaniaeth cyfalaf diwylliannol o eiddo Pierre Bourdieu. Yn ôl Bourdieu (1987) sgiliau yw r rhain, gwybodaeth a dealltwriaeth, addysg a manteision hanfodol, sydd gan unigolyn er mwyn meddu ar statws uwch yn ôl hierarchaeth y gymdeithas bresennol. Honnodd Bourdieu mai prif swyddogaeth y system addysg yw atgynhyrchu diwylliant ond, yn fwy na hynny, ail-greu diwylliant mwyafrifol y gymdeithas. Arf yw addysg, felly, er mwyn gyrru normau, gwerthoedd a phŵer dosbarthiadau uwch y gymdeithas. Meddai Bourdieu (1991:167): The culture which unifies is also the culture which separates and which legitimates distinctions by forcing all other cultures to define themselves by their distance from the dominant culture. Diwylliant y grwpiau dominyddol yw cyfalaf diwylliannol yn ôl Bourdieu sy n cael ei drosglwyddo i gyfoeth a phŵer drwy r system addysg ei hun. Nododd Bourdieu fod cysylltiad amlwg felly rhwng y system addysg a strwythur gwleidyddol y gymdeithas. Nid yw cyfalaf diwylliannol wedi i rannu n gyfartal rhwng disgyblion. Mae gan ddisgyblion o ddosbarthiadau uwch y gymdeithas fantais amlwg dros ddisgyblion dosbarth gweithiol am eu bod wedi cael eu cymdeithasoli i r diwylliant dominyddol a u bod yn ymwybodol o r gwerthoedd y dylid eu hefelychu. Yn ôl Bourdieu (1991:38), they possess the code of the message ac felly yn ymwybodol sut i lwyddo n academaidd. 16
17 Gellir dweud, felly, bod rhieni n trosglwyddo cyfalaf diwylliannol i w plant drwy ddarparu r wybodaeth angenrheidiol iddynt fedru llwyddo yn y system addysg a thu hwnt i hynny. Dadleuir bod rhieni sy n dewis y system addysg cyfrwng Cymraeg yng Nghwm Rhymni yn ail-greu cyfalaf diwylliannol i w plant. Rhieni Cymry Cymraeg o ddosbarthiadau cymdeithasol uwch a ddewisodd addysg cyfrwng Cymraeg i w plant yn ystod cyfnod sefydlu r system (Khleif, 1974 a 1980, Bush, 1979, Bush et al. 1981) a r rhieni felly n trosglwyddo cyfalaf diwylliannol Cymraeg arbennig i w plant fedru llwyddo yn y system. Fodd bynnag, rhaid nodi nad oedd hyn yn bodoli ym mhob ardal o fewn Cwm Rhymni. Yr oedd rhieni am i w plant feddu ar symudoledd cymdeithasol a gosodwyd statws a bri ar y system addysg er mwyn cyflawni hynny, er bod hyn yn llai amlwg erbyn heddiw. Yng nghyd-destun y fath ddamcaniaethau, priodol yw crybwyll astudiaeth Williams et al. (1978) ar y Rhondda. Cydnabyddir bod hon yn un o r astudiaethau arloesol ym maes addysg cyfrwng Cymraeg yn ne Cymru, astudiaeth sy n crisialu cymhellion rhieni dros ddewis addysg ddwyieithog i w plant yn y Rhondda, ardal Seisnigedig, yn ystod y 1970au. Canolbwynt yr ymchwil yw gwerth a bri r system addysg cyfrwng Cymraeg er mwyn hybu symudoledd cymdeithasol disgyblion y system, enghraifft amlwg o gyfalaf diwylliannol Bourdieu. Prif gysyniadau r ymchwil oedd bod rhieni n burghers neu n spiralists (Watson, 1964) yn ôl cyfrwng iaith addysg yr oeddent yn dewis i w plant. Burghers oedd y rhieni a welodd werth i w plant ddysgu r Gymraeg oherwydd y byddent yn byw a gweithio yng Nghymru yn y dyfodol ac yn elwa o lu o fanteision galwedigaethol. Nid oedd spiralists yn gweld pwrpas dysgu r Gymraeg oherwydd nad oeddent yn gweld eu plant yn aros yng Nghymru yn y dyfodol. Hypothesis ymchwil Williams et al. yw bod rhieni n dewis y system addysg cyfrwng Cymraeg i w plant am resymau economaidd. Yr oeddent am i w plant feddu ar symudoledd cymdeithasol uwch ac, yn ogystal, brofi cyfleoedd galwedigaethol ehangach. Seilir hypothesis astudiaeth Cwm Rhymni ar ymchwil Williams et al., (1978) a defnyddir yr astudiaeth fel llinyn mesur er mwyn asesu datblygiad ac esblygiad rhesymau rhieni dros ddewis addysg cyfrwng Cymraeg i w plant yn ystod y chwarter canrif ddiwethaf. Methodoleg Safbwynt athronyddol yr ymchwil yw r persbectif deongliadol a grisialwyd gan ymchwil Max Weber. Pwrpas ymchwil cymdeithasegol yn ôl persbectif deongliadol yw deall unigolion er mwyn deall y gymdeithas yn hytrach nag astudio r gymdeithas er mwyn deall yr unigolion yn ôl fframwaith Positifaidd. Fel y crisiala Roth a Wittich (1968:14), for sociological purposes, there is no such thing as a collective personality which acts. Yn ôl Weber (1964) dylem fedru deall gweithredoedd cymdeithasol drwy astudio r ystyron a r cymhellion sydd wrth wraidd ymddygiad dynol. Yn wir, dyma sylfaen athronyddol yr astudiaeth hon wrth gasglu barn unigolion ar y system addysg cyfrwng Cymraeg yng Nghwm Rhymni. Yn ystod yr astudiaeth hon cyfunir dulliau ymchwil ansoddol a meintiol, ac felly cyflawnir triongliant methodolegol a chynyddir dibynadwyedd a dilysrwydd yr astudiaeth. Yn gyntaf, dosbarthwyd 400 o holiaduron rhannol strwythuredig ymhlith rhieni r sectorau meithrin, cynradd ac uwchradd cyfrwng Cymraeg yng Nghwm Rhymni. Yn sgil hynny, casglwyd 17
18 gwybodaeth gyswllt o r holiaduron er mwyn creu sampl bellach o 50 o atebwyr ar gyfer prif ddull ymchwil yr astudiaeth, sef cyfweliadau dwys. Meini prawf y sampl ymchwil oedd y rhieni a anfonodd eu plant i sefydliadau cyfrwng Cymraeg yn Nghwm Rhymni. Tynnwyd sampl o rieni gyda gwahanol gefndiroedd ieithyddol a sosio-economaidd (gweler atodiad 1): dau riant di-gymraeg; un rhiant Cymraeg ac un di-gymraeg; a dau riant Cymraeg. Oherwydd cyfansoddiad ieithyddol y Cwm, yr oedd mwyafrif helaeth yr atebwyr yn perthyn i r grŵp cyntaf, sef dau riant di- Gymraeg. Glynwyd wrth egwyddorion Deddf Gwarchod Data 1998, ac esboniwyd y cam arbennig er mwyn trin a thrafod data sensitif mewn modd diogel. Pwysleisiai r ymchwilydd y broses ddeublyg o storio a dinistrio data ymchwil cynradd yr astudiaeth. Yn ôl yr ymchwilydd byddai r wybodaeth a ddatgelir gan y cyfranogwyr yn cael eu cloi mewn man diogel yn ystod cyfnod yr astudiaeth ac, yn ogystal, amlygai r ymchwilydd y byddai r dystiolaeth yn cael ei dinistrio ar ôl i r cyfnod ymchwil ddod i ben. Y bwriad pennaf wrth ddewis strategaeth ansoddol oedd blaenoriaethu barn, teimladau a chanfyddiadau sampl rhieni Cwm Rhymni. Yr oedd yn ddull ymchwil priodol er mwyn adlewyrchu angerdd, brwdfrydedd a safbwyntiau cryf rhieni tuag at addysg cyfrwng Cymraeg yng Nghwm Rhymni. Darparodd yr ymchwil ansoddol gyfle i r atebwyr ymhelaethu ar eu safbwyntiau mewn modd dynamig a hyblyg oedd yn gweddu natur y testun dan sylw i r dim. Pobl yw canolbwynt ymchwil ansoddol ac mae r canlyniadau n dibynnu ar deimladau unigryw r unigolion. Rhesymau Rhieni r Sampl Ymchwil dros ddewis y system Addysg Gymraeg i w plant Prif ddiddordeb yr astudiaeth hon yw pwyso a mesur rhesymau sampl rhieni Cwm Rhymni dros ddewis addysg cyfrwng Cymraeg i w plant. Casglwyd a chodwyd y prif resymau gan becyn meddalwedd NVivo 2 a chrëwyd pedwar prif gategori ymchwil, yn nhrefn eu pwysigrwydd, sef rhesymau diwylliannol, addysgol, economaidd a phersonol. Darganfuwyd rhesymau amrywiol a chymhleth wrth weinyddu r ymchwil cynradd a nodir prif ganlyniadau astudiaeth Cwm Rhymni ar ffurf canrannau a niferoedd o fewn y tablau isod: Prif Reswm dewis addysg cyfrwng Cymraeg Canran Nifer Diwylliannol 50% 25 Addysgol 34% 17 Economaidd 8% 4 Personol 8% 4 Fel y nodir o fewn y tabl uchod, rhesymau diwylliannol oedd prif reswm rhieni r sampl dros ddewis addysg cyfrwng Cymraeg i w plant am fod hanner y sampl wedi datgan hynny. Yr ail reswm oedd rhesymau addysgol gydag ychydig dros draean wedi dewis y rheswm hwn tra mai dim ond wyth y cant o r sampl a ddewisodd y system am resymau economaidd a phersonol, fel ei gilydd. Yn wir, ynghyd â r prif resymau, gofynnwyd i rieni r sampl ymchwil 18
19 nodi eu tri phrif reswm dros ddewis y system addysg cyfrwng Cymraeg yng Nghwm Rhymni. Dangosir canlyniadau r ail reswm dros ddewis addysg Gymraeg ar ffurf tabl isod: Ail Reswm Dewis Addysg Gymraeg Canran Nifer Addysg 46% 23 Diwyll. 30% 15 Dim 12% 5 Econ. 8% 4 Personol 4% 2 Dengys y tabl uchod felly y bu i bron hanner y sampl ddewis rhesymau addysgol yn ail reswm dros ddewis y system addysg Gymraeg tra bod ychydig llai na thraean (30%) wedi dewis rhesymau diwylliannol. Yr oedd 12 y cant o r sampl rhieni heb ddewis ail reswm a dim ond 8 y cant a ddewisodd resymau economaidd a 4 y cant resymau personol. Ymhellach, gofynnwyd i rieni sampl ymchwil Cwm Rhymni ddatgan eu trydydd rheswm dros ddewis y system addysg i w plant a gwelir o r tabl isod mai rhesymau economaidd oedd trydydd prif reswm y sampl er bod un ymhob pump ohonynt heb ddewis trydydd rheswm a 16 y cant o r rhieni n dewis rhesymau addysgol ac wyth y cant resymau diwylliannol. Trydydd Rheswm Dewis Addysg Gymraeg Canran Nifer Economaidd 56% 28 Dim 20% 10 Addysgol 16% 8 Diwylliannol 8% 4 Yn awr fe edrychwn yn fanylach ar resymau penodol y rhieni dros ddewis addysg Gymraeg i w plant. Rhesymau Diwylliannol Rhesymau diwylliannol oedd prif resymau sampl Cwm Rhymni dros ddewis addysg cyfrwng Cymraeg i w plant sy n ategu ymchwil Lyon (1996) ar Ynys Môn a Thomas (2007) yn ne-ddwyrain Cymru. Yn wir, yr oedd 50 y cant (n=25) o r sampl ymchwil wedi datgan rhesymau diwylliannol dros ddewis y system addysg cyfrwng Cymraeg i w plant yng Nghwm Rhymni. Yr oeddent yn pwysleisio ystod eang o themâu diwylliannol megis gwerth siarad Cymraeg, pwysigrwydd gwreiddiau, cenhedlaeth goll ac integreiddio i gymuned Gymreig y Cymoedd, fel y disgrifir isod. Hunaniaeth Ddiwylliannol Prif reswm rhieni sampl Cwm Rhymni dros ddewis addysg cyfrwng Cymraeg i w plant oedd oherwydd eu hunaniaeth ddiwylliannol Gymreig. Yr oedd hon yn thema flaenllaw ymysg rhieni di-gymraeg y sampl (dewisodd 40 y cant o r rhieni resymau diwylliannol yn 19
20 brif reswm), ac awgryma r data eu bod yn wladgarol eu naws, fel y nododd mam ddi- Gymraeg yn y sector uwchradd: 6 I just wanted it, I m Welsh, they are Welsh and I just wanted them to speak Welsh my children didn t have to wear a tall black hat a woollen shawl and a pleated skirt to prove they are Welsh all they have to do is to open their mouths. (Cyfweliad 32: ) Yr oedd addysg cyfrwng Cymraeg yn hyrwyddo hunaniaeth Gymreig yn hytrach na r hunaniaeth Americanaidd, fyd-eang, gyfoes. Pwysleisiodd y fam ddi-gymraeg ganlynol werth yr hunaniaeth Gymreig: 7 They go to the Urdd and there s Santes Dwynwen, other people have never heard of it, but our children have been brought up with the Welsh feel to their lives. With Sky TV, they are brought up as little Americans so I think it s lovely that they ve got the Welsh culture when they go to school. (Cyfweliad 56: ) Balchder o fod yn Gymry: Gwreiddiau ac Etifeddiaeth Yr oedd nifer cynyddol o r sampl ymchwil yn falch iawn o fod yn Gymreig, ac yr oeddent wedi arddangos tueddiadau gwladgarol, er nad oedd y mwyafrif ohonynt yn gallu siarad Cymraeg. Yn ôl mam ddi-gymraeg yn y sector uwchradd: You get a sense of being proud when you hear them speaking Welsh, you feel immensely proud that they can do it and I love to hear them speak it. (Cyfweliad 36: ) Credai nifer amlwg o r sampl y dylai u plant ddysgu, defnyddio ac ymfalchïo ym mamiaith eu gwlad ac yr oeddent yn pwysleisio eu gwreiddiau Cymreig. Pwysleisiodd mam ddi- Gymraeg yn y sector uwchradd mai dewis naturiol oedd addysg cyfrwng Cymraeg i w phlant: It is important for our children to learn their own language, they are born in Wales, they are Welsh, and have the opportunity to learn, speak and use Welsh. (Cyfweliad 4: ) Gwerth Siarad Cymraeg Y gallu i siarad Cymraeg oedd un o r prif resymau dros dewis y system addysg cyfrwng Cymraeg yn ôl rhieni sampl Cwm Rhymni (dewisodd 35%y cant o r rhieni resymau diwylliannol yn brif reswm). Dywedodd nifer mai the language itself, it s good for them to learn... (Cyfweliad 34:36 37), oedd y prif reswm ac yn ategu ymchwil Bush et al. (1981) a Thomas (2007) er ei fod yn wahanol i ymchwil Williams et al., (1978) a nododd werth 6 Mam ddi-gymraeg, 42 oed, swydd broffesiynol uwch (NS-SEC 1), prifathrawes ysgol gynradd cyfrwng Saesneg, byw yn ardal gogleddol y cwm. 7 Mam ddi-gymraeg, 38 oed, swydd ganolraddol (NS-SEC 3) yn y gwasanaeth sifil, byw yng nghanol y cwm. 20
21 economaidd ddros dysgu r iaith. Mynegodd mwyafrif helaeth y sampl nad oedd angen cyfiawnhau dewis addysg Gymraeg. Fel y nododd un tad iaith gymysg: 8... byddwn i wedi dewis y Gymraeg drostyn nhw beth bynnag, achos rwy n meddwl bod gwerth go iawn [iddyn nhw] siarad Cymraeg eu hunain... (Cyfweliad 2: ) Yr oedd rhai atebwyr, megis y tad iaith gymysg isod, yn y sector uwchradd, 9 am i w teuluoedd fod yn rhai Cymraeg iaith gyntaf ac felly n gobeithio y byddai addysg cyfrwng Cymraeg yn eu helpu i greu hyn: I would like us to be a Welsh speaking family. I m a proud nationalist and I would like my children to be nationalists I think Welsh people should, whenever possible, learn and speak Welsh, and anyone who comes here. (Cyfweliad 49:86-90) Cenhedlaeth Goll Patrwm amlwg oedd cywilydd ymhlith rhieni di-gymraeg am nad oeddent yn gallu siarad Cymraeg. Yn sgil hynny, dewisodd 25 y cant o r rhieni cenhedlaeth goll fel prif reswm diwylliannol dros ddewis y system addysg i w plant. Awgrymodd un fam ddi-gymraeg yn y sector uwchradd fod ei theimladau dwys fel plentyn wedi dylanwadu n ddirfawr arni n dewis addysg cyfrwng Cymraeg i w plant: 10 When I was about ten I remember meeting all these people on holidays and I couldn t speak any Welsh. I just felt that was so wrong. I felt, how can I say that I m from Wales and I can t speak my own language?(cyfweliad 21:7 10 a 12 13) Yn sgil y genhedlaeth goll, sbardunwyd nifer o rieni iaith gymysg sampl Cwm Rhymni i ddysgu Cymraeg. Yr oeddent yn ymwybodol o werth siarad Cymraeg yn ifanc, fel y nododd un fam yn y sector uwchradd, O n i eisiau iddyn nhw gael y cyfle gollais i, bod nhw n gallu siarad Cymraeg yn naturiol fel plant... (Cyfweliad 7: ). Yr oedd nifer o ddysgwyr yn ymwybodol o r gymuned Gymreig glòs yr oeddent wedi ei hamddifadu ohoni, fel y nododd dysgwraig sydd nawr yn bennaeth ysgol cyfrwng Cymraeg yn y Cwm: 11 O n i am iddyn nhw gael beth gollais i, y diwylliant, yr ymrwymiad, yr ymdeimlad o berthyn i gymuned Gymraeg glòs... Ac i gael y cyfle doedd Mam a Dad ddim yn ddigon dewr i wneud drosta i. (Cyfweliad 14:72 75) 8 Tad 43 oed o deulu iaith gymysg, siaradwyr Cymraeg, swydd broffesiynol uwch (NS-SEC 1), rheoli adran lywodraethol, hanu o orllewin Cymru, byw yng nghanol y cwm. Golyga iaith gymysg deulu lle mae un rhiant yn siarad Cymraeg a r llall yn siarad Saesneg. 9 Tad o deulu iaith gymysg, 47 oed, wedi dysgu r Gymraeg a ganddo ddaliadau cenedlaetholgar, swydd ailadroddus (NS-SEC 7) gweithiwr ffatri, byw ar waelod y cwm. 10 Mam ddi-gymraeg, 38 oed, byw ym mhen ucha r cwm, yn ddi-waith (NS-SEC 8). 11 Mam o deulu iaith gymysg, 41 oed, dysgwraig y Gymraeg, swydd broffesiynol uwch (NS-SEC 1), pennaeth ysgol gynradd cyfrwng Cymraeg yr ardal, byw ar waelod y cwm. 21
22 Cyfle Cyfartal y Gymraeg a r Saesneg Cyfeiriodd nifer o rieni r sampl at bwysigrwydd dysgu r Gymraeg yng Nghymru. Yr oeddent am i r Gymraeg fod ar lefel gyfartal â r Saesneg, ddim yn iaith leiafrifol o gymharu ag iaith fwyafrifol. Amlygwyd y patrwm hwn gan fam ddi-gymraeg yn y sector uwchradd:... we believe it is important for our children to learn their own language, they are born in Wales, they are Welsh, and have the opportunity to learn, speak Welsh and use it, not as a back up language, but as a language side by side to English... it s their language and we don t want the language to die out... (Cyfweliad 4:99 02 a 104) Mae n bosibl bod y sylwadau uchod yn awgrymu bod egwyddorion Deddf yr Iaith Gymraeg (1993) wedi treiddio i isymwybod rhieni r sampl ymchwil. Yn ogystal, yr oedd nifer o rieni o r farn bod Cymru wedi profi anffafriaeth gyffredinol gan Loegr a bod angen siarad Cymraeg er mwyn ymfalchïo yn ein cenedl a dangos perchnogaeth dros ddiwylliant a thraddodiadau r wlad (Cyfweliad 13: ). Dewis Naturiol i Rieni Iaith Gymraeg Yr oedd 100 y cant (n=2) o rieni iaith Gymraeg y sampl wedi nodi mai dewis naturiol oedd anfon eu plant drwy r system addysg cyfrwng Cymraeg yng Nghwm Rhymni (er hyn rhaid cydnabod cyn lleied o deuluoedd iaith Gymraeg a oedd yn rhan o r ymchwil). Un o brif resymau rhieni iaith Gymraeg ac iaith gymysg dros ddewis y system addysg cyfrwng Cymraeg oedd bod y Gymraeg yn rhan gynhenid o u personoliaeth ac mae hyn yn ategu ymchwil Packer a Campbell (1997). Ymhelaethodd mam iaith Gymraeg yn y sector uwchradd: 12 Dyma oedd y peth naturiol i mi wneud... oherwydd fy mod i wedi cael yn addysg i drwy ysgolion Cymraeg... odd y ddau ohonom ni n dysgu yn ysgolion cyfrwng Cymraeg, Cymraeg oedd ein hiaith gyntaf... byddai wedi bod yn wrthun i wneud unrhyw beth ond hynny. (Cyfweliad 11: ) Ynghyd â r Cymry Cymraeg, yr oedd gan y dysgwyr hefyd le arbennig yn eu calonnau i r Gymraeg. Yr oeddent am drosglwyddo r iaith i w plant hwythau hefyd. Fel y nododd un ddysgwraig, sydd bellach yn athrawes cyfrwng Cymraeg, O n i ddim wedi meddwl am funud eu hanfon nhw at ysgol Saesneg, o n i n siarad Cymraeg... (Cyfweliad 24:88 89). Yn ei hanfod, dymuniad nifer o gyn-ddisgyblion oedd gallu siarad Cymraeg iaith gyntaf â u plant ac yn sgil hynny, dewis naturiol iddynt, heb amheuaeth, oedd addysg cyfrwng Cymraeg (Cyfweliad 38:49). Ychydig iawn o rieni di-gymraeg a nododd dewis naturiol ieithyddol fel rheswm; yn hytrach, byddent yn dewis y system ar sail dewis naturiol diwylliannol. 12 Mam iaith Gymraeg, 50 oed, swydd broffesiynol is (NS-SEC 2), athrawes ysgol cyfrwng Cymraeg, hanu o gwm cyfagos ac yn byw yn ardal ddeheuol y cwm. 22
23 Integreiddio i r gymuned Gymreig Patrwm llai amlwg ymhlith y sampl oedd yr angen i integreiddio i r gymuned Gymreig. Fodd bynnag, soniodd ambell deulu o Loegr eu bod am i w plant integreiddio n llawn i r gymdeithas Gymreig drwy fynychu ysgol Gymraeg. Yn ôl tad di-gymraeg yn y sector uwchradd: even though neither of us were Welsh speaking, we felt, especially me coming from England, it s a way to integrate with the Welsh community. (Cyfweliad 19:31 34) Mae integreiddio i r gymuned fel arfer yn gysylltiedig ag ardaloedd y Fro Gymraeg lle y mae canran uwch o fewnfudwyr nad ydynt yn medru r Gymraeg yn effeithio ar ddynameg Gymraeg yr ardaloedd, fel yr ategir gan ymchwil Lyon ac Ellis (1991) a Lyon (1996) ar Ynys Môn. Rhesymau Addysgol Rhesymau addysgol (fel y nodwyd yn y tabl uchod) yw r ail reswm mwyaf poblogaidd dros ddewis y system addysg cyfrwng Cymraeg yng Nghwm Rhymni. Yn wir, yr oedd ychydig dros draean (34 y cant a n=17) ohonynt wedi nodi mai rhesymau addysgol a ddaeth i r brig wrth iddynt fynegi eu penderfyniad. Er mwyn cynnig trosolwg sydyn o brif resymau addysgol y sampl, dyma r categorïau sy n rhan o resymau addysgol rhieni sampl Cwm Rhymni. Yr oedd y rhieni n crybwyll safonau academaidd, enw da, addysg well (elît), gofal bugeiliol, disgyblaeth, manteision dwyieithrwydd, niferoedd disgyblion llai, ymrwymiad athrawon ac ymrwymiad rhieni. Crybwyllwn yr is-gategorïau isod. Safonau a Chanlyniadau Academaidd Uchel Un o brif resymau rhieni r sampl dros ddewis addysg cyfrwng Cymraeg i w plant oedd bod gan ysgolion Cymraeg safonau academaidd arbennig. Yr oedd 60 y cant o r sawl a ddewisodd resymau addysgol wedi crybwyll safonau academaidd fel prif reswm. Better standard of education is the main reason, meddai un tad iaith gymysg yn y sector uwchradd (Cyfweliad 49:85). Mae gan ysgolion cyfrwng Cymraeg ganlyniadau TGAU a Lefel A o safon uchel ac y maent yn perfformio n dda o fewn tablau cynghrair AALl yn ôl Reynolds et al., (1998). Nododd nifer fod safonau academaidd ysgolion cyfrwng Cymraeg yn ddigyffelyb yng Nghwm Rhymni, sy n atgyfnerthu ymchwil Reynolds et al., (1998) ac ymchwil Packer a Campbell (1997). Yr oedd hyn yn arbennig o wir ymhlith rhieni di- Gymraeg astudiaeth Cwm Rhymni. Blaenoriaethai rhieni di-gymraeg fanteision addysgol tra bod rhieni iaith Gymraeg yn canolbwyntio ar resymau diwylliannol. Disgrifiodd un fam iaith gymysg ganfyddiadau trigolion lleol o r system addysg Gymraeg: a lot of local people around here assume that s why you ve chosen Welshmedium education, because the schools are so good. (Cyfweliad 6:313 2) 13 Tad di-gymraeg, 47 oed, swydd ganolraddol (NS-SEC 3) yn y gwasanaeth sifil, hanu o Loegr, wedi byw yn ne Cymru ers 20 mlynedd. 23
24 Yn groes i r hyn a ddisgwylir, daeth safonau academaidd i r brig ymhlith sawl cenedlaetholwr hefyd: If the education at Welsh-medium schools was not up to scratch, she would have gone to an English-medium school and she would have learnt Welsh another way. (Cyfweliad 47:255 7) Yr oedd canlyniadau arolygon Estyn yn ffactor wrth ddewis addysg cyfrwng Cymraeg hefyd (Cyfweliad 17:83). Yr oedd bron fel petai canlyniadau da yn cyfiawnhau r dewis, yn enwedig os nad oedd gan y teulu unrhyw brofiad o r system addysg cyfrwng Cymraeg. Enw Da Ysgolion ac Athrawon Cyfrwng Cymraeg Ers y cychwyn cyntaf, bu gan ysgolion cyfrwng Cymraeg enw da fel ysgolion yn cynnig addysg amlochrog i w plant. Yn wir, bu gan yr ysgolion enw da yn addysgol, yn ddiwylliannol ac yn bersonol. Yn sicr, yr oedd tystiolaeth amlwg bod enw da ysgolion cyfrwng Cymraeg Cwm Rhymni yn lledu ar lafar gwlad. Fel y nododd mam ddi-gymraeg yn y sector feithrin, I haven t heard a bad thing about it! (Cyfweliad 47:55 6). Cyfeiriodd nifer o r sampl at enw da r ysgol gyfun cyfrwng Cymraeg leol, a chadarnhawyd hynny gan un tad di-gymraeg yn y sector cynradd: 14 The feedback about the Welsh-medium comprehensive school is very positive. In terms of the quality of education, what we ve heard and what we ve seen is a good standard. (Cyfweliad 55:78 80) Cyfeiriodd nifer o rieni r sampl at ddylanwad gweinyddesau meithrin, athrawon a phenaethiaid ysgolion penodol wrth ddewis addysg cyfrwng Cymraeg i w plant (Cyfweliad 19:29 31). Yn ogystal, pwysleisiwyd gwerth a dylanwad sefydliad y Mudiad Ysgolion Meithrin a r grwpiau Ti a Fi ymhlith y sampl ymchwil. Dyma a ddywedodd un fam ddi-gymraeg yn y sector cynradd: One of the main reasons really was the playgroup, Ti a Fi. She made a good group of friends up there and I made a good group of friends there too so it just really progressed from there. (Cyfweliad 59:70 3) Addysg Well Yr oedd mwyafrif helaeth o r sampl ymchwil yn gytûn bod ysgolion cyfrwng Cymraeg yn cynnig addysg well i w disgyblion o i chymharu ag addysg ysgolion cyfrwng Saesneg lleol ac mae hyn yn ategu ymchwil Thomas (2007). Yr oedd yn briodol pwysleisio mai barn unigolion y sampl ymchwil oedd hyn am nad oedd yr astudiaeth hon yn cynnwys archwilio r system addysg cyfrwng Saesneg. Rhieni di-gymraeg ac ambell riant iaith gymysg yn hytrach na rhieni iaith Gymraeg a oedd yn lleisio r farn hon sy n gwrthbrofi ymchwil Khleif (1974 a 1980). Yr oedd yn bosib bod addysg cyfrwng Cymraeg yn caniatáu 14 Tad di-gymraeg, 25 oed, swydd ailadroddus (NS-SEC 7) yn casglu sbwriel, byw ym Margod, canol y cwm. 24
25 symudoledd cymdeithasol uwch ac mae r canfyddiad hwn yn ymdebygu i ganfyddiad ymchwil Williams et al., (1978). Diffiniodd sawl rhiant, yn enwedig rhieni yn y Mudiad Ysgolion Meithrin, addysg well fel addysg sy n cynnig dwyieithrwydd i w plant. Yr oedd yn bosibl bod ymdrechion polisi Bwrdd yr Iaith Gymraeg, drwy gynllun TWF, wedi treiddio i w hisymwybod, fel y soniodd un fam ddi-gymraeg yn y sector feithrin, a better start, at the end of the day, what do we want for our children, but the best? (Cyfweliad 46:90). Ymhellach, nododd cynddisgyblion o brofiad fod y system Gymraeg yn cynnig addysg well, mae n fwy teuluol (Cyfweliad 1: 281 4). Ymddangosodd tueddiadau elitaidd ymysg nifer fechan o rieni r sampl ymchwil. Yr oeddent wedi dewis addysg cyfrwng Cymraeg oherwydd eu barn bod y system addysg yn un well. Yr oedd eu sylwadau n cyd-fynd ag astudiaeth Williams et al., (1978:201) lle yr oedd gan rieni r astudiaeth a belief in the superiority of bilingual education. Yn ôl rhai, system a ymdebygai i r system addysg breifat oedd y system addysg cyfrwng Cymraeg, sy n ategu ymchwil Packer a Campbell (1997). Fel yr ymhelaethodd mam ddi- Gymraeg yn y sector uwchradd: 15 It s almost like having a public school education in the national system, the way the teachers behave with children and their expectations... it s the discipline and the pride & help (Cyfweliad 30:56 9) Diffygion Honedig Ysgolion Saesneg Fel y nodwyd eisoes, nid pwrpas yr ymchwil hwn oedd cymharu systemau addysg cyfrwng Cymraeg ac addysg cyfrwng Saesneg, felly nid yw honiadau rhieni r sampl yn adlewyrchu tystiolaeth gadarn ymchwil empeiraidd. Serch hynny, oherwydd mai r Saesneg yw prif gyfrwng addysg leol, naturiol oedd y gymhariaeth rhwng y systemau addysg a wnaethpwyd gan rieni r sampl. Yn ôl nifer o r sampl, yr oedd ysgolion cyfrwng Saesneg lleol yn rhai amhersonol, lle nad oedd athrawon yn ymddiddori cymaint yn y plant, yn wahanol i ysgolion cyfrwng Cymraeg lle r oedd pawb yn adnabod pawb. Soniodd nifer o r rhieni nad oedd yr ysgolion cyfrwng Saesneg lleol yn cynnig amrediad eang o weithgareddau allgyrsiol. Nododd un fam iaith gymysg yn y sector cynradd fod ysgolion Cymraeg yn neud fwy o bethau drwy r ysgol, mwy o gyngherddau, mwy o bopeth (Cyfweliad 1:285 7). Er bod ysgolion cyfrwng Saesneg yn cystadlu yn Eisteddfod yr Urdd, y mae r Eisteddfod yn gysylltiedig ag ysgolion cyfrwng Cymraeg, felly y mae ganddynt ddimensiwn allgyrsiol ychwanegol i w gynnig. Prif reswm nifer helaeth o r rhieni di-gymraeg dros ddewis addysg cyfrwng Cymraeg oedd er mwyn rhoi r cyfle i w plant ddysgu r Gymraeg. Yn y bon, nid oeddent yn credu y byddai modd iddynt wneud hynny o fewn ysgolion cyfrwng Saesneg yr ardal. Yr oeddent am i w plant ddysgu r Gymraeg ar lefel gyfartal â r Saesneg yn hytrach nag fel ail iaith ychwanegol. Er y cynnydd yn narpariaeth y Gymraeg drwy r cyfnod sylfaen, barn nifer 15 Mam ddi-gymraeg 43 oed, swydd broffesiynol uwch (NS-SEC 1) yn rheoli adran lywodraeth leol, hanu o Loegr ond wedi treulio i phlentyndod yn Ne Affrig, wedi byw yn ne Cymru ers 15 mlynedd. 25
26 oedd bod gwersi Cymraeg ysgolion cyfrwng Saesneg yn dameidiog a dim ond yn cynnig a second language smattering (Cyfweliad 42:23) yn ôl mam ddi-gymraeg yn y sector meithrin. Ystyriai nifer o rieni r iaith Gymraeg yn gymhwyster ynddo ei hun. Cadarnhawyd hyn gan fam ddi-gymraeg y sector uwchradd; It s a qualification in its own right, if there s nothing else you come out from school with (Cyfweliad 34:29 30) ac roedd yn amlwg nad oedd hyn ar gael o fewn ysgolion cyfrwng Saesneg. Manteision Dwyieithrwydd Patrwm pendant ymhlith rhesymau rhieni oedd manteision dwyieithrwydd ynghlwm wrth siarad Cymraeg. Mae hyn yn ein hatgoffa o astudiaeth H. Thomas (2007) ar addysg cyfrwng Cymraeg yn ne-ddwyrain Cymru a nododd mai un o brif resymau y rhieni dros anfon eu plant i ysgolion cyfrwng Cymraeg oedd eu bod am i w plant fod yn ddwyieithog. Soniodd canran fechan o r rhieni fod dwyieithrwydd yn ennyn parch ym myd proffesiynol y gweithle (Cyfweliad 32:262 5) ac, yn ogystal, bod sgiliau dwyieithog o gymorth wrth feithrin sgiliau cyfrwng Saesneg hefyd, megis geirfa eang a hyblygrwydd ieithyddol rhwng y ddwy iaith; yn ôl tad di-gymraeg yn y sector uwchradd, it gives them help with their English as well (Cyfweliad 52:34). Prif fantais dwyieithrwydd i r rhieni oedd ei bod yn haws dysgu ieithoedd eraill ac mae hyn yn ategu ymchwil Baker a Prys Jones (1998). Fel y nododd un fam iaith gymysg yn y sector uwchradd: the advantage they then have in learning other languages is quite marked. That moving on from a second language to a third and a fourth seems a lot more natural than moving on from being a monoglot. (Cyfweliad 6:37 40) Gofal Bugeiliol Rheswm addysgol amlwg i rieni Cwm Rhymni oedd bod gofal bugeiliol yn yr ysgolion yn dda iawn (Cyfweliad 17: 123 4). Ystyrid gofal bugeiliol o werth aruthrol o fewn ysgolion cyfrwng Cymraeg ac yn aml yr oedd yn sail dewis y system addysgol. Yr oedd naws fwy teuluol... lot fwy personol (Cyfweliad 1:279 a 289) yr ysgolion Cymraeg yn ffactor amlwg, yn enwedig i r sawl nad oedd yn medru r Gymraeg. Yr oedd rhwydwaith cymunedol ysgolion cyfrwng Cymraeg yn apelgar iawn wrth ddewis buddsoddi o fewn system addysg. Trafododd nifer o rieni di-gymraeg natur groesawgar a chyfeillgar ysgolion Cymraeg. Mynegwyd hyn gan un fam yn y sector feithrin, they were so welcoming, the reception was lovely, they couldn t do enough for us (Cyfweliad 47:42 3). Soniodd nifer o rieni di- Gymraeg fod ysgolion cyfrwng Cymraeg yn gofalu am eu hanghenion unigryw o fewn system addysg cyfrwng Cymraeg, they explained the situation with non-welsh speakers with homework (Cyfweliad 47:44 5). Disgyblaeth Cytunai nifer o r sampl fod gan ysgolion cyfrwng Cymraeg safonau disgyblaeth amlwg iawn. Ymddangosodd disgyblaeth bron yn ddieithriad wrth gyf-weld â phob un atebydd, bron fel petai r elfen ddisgyblaethol yn rhan annatod, ddi-gwestiwn o addysg cyfrwng Cymraeg. Yn ogystal, cysylltid disgyblaeth ag ethos arbennig ysgolion Cymraeg o lwyddo i drosglwyddo r Gymraeg i ddisgyblion di-gymraeg. Dôi rhyw elfen ychwanegol 26
27 o ddisgyblaeth yn sgil hynny. Cymharwyd disgyblaeth ysgolion cyfrwng Cymraeg â r hen ysgolion gramadeg. Cadarnhaodd tad di-gymraeg yn y sector cynradd y sylw hwn: 16 there seemed to be a nice feeling like an old grammar school and they seemed to still have all the old values and traditions there; you could tell there was good discipline in the school. (Cyfweliad 59:82 5) Rhesymau Economaidd Rhesymau economaidd oedd y trydydd rheswm i rieni r sampl ddewis addysg cyfrwng Cymraeg i w plant yng Nghwm Rhymni. Yn wir, dewisodd 8 y cant (n=4) o rieni r sampl ymchwil resymau economaidd dros ddewis y system i w plant. Rhoddai rhieni bwysigrwydd amrywiol i resymau economaidd wrth ddewis y system addysg cyfrwng Cymraeg. Yr oedd y rhan fwyaf wedi crybwyll rhesymau economaidd fel bonws wrth ddewis y system, tra defnyddiodd eraill resymau economaidd er mwyn cyfiawnhau r dewis. Fodd bynnag, i r mwyafrif, nid rhesymau economaidd oedd bwysicaf wrth ddewis addysg cyfrwng Cymraeg ac mae hyn yn gwrthbrofi hypothesis yr ymchwil hwn. Y rhieni a flaenoriaethodd fuddion economaidd y system addysg cyfrwng Cymraeg oedd y rhai a oedd o r gred y byddai addysg cyfrwng Cymraeg yn cynnig gwell swyddi i w plant yn y dyfodol. Yr oeddent yn arddangos penderfyniad pellgyrhaeddol ac yr oeddent am fuddsoddi yn nyfodol eu plant wrth ddewis y system addysg cyfrwng Cymraeg iddynt. Gallwn gyfeirio at astudiaeth Williams et al. o r Rhondda (1978) sy n crybwyll bod rhieni sy n dewis addysg cyfrwng Cymraeg i w plant yn burghers sy n gweld eu plant yn aros yng Nghymru yn y dyfodol ac felly n gweld gwerth iddynt feddu ar y Gymraeg er mwyn iddynt brofi symudoledd cymdeithasol a swydd well yn y pen draw. Wrth drafod y rhesymau economaidd yr oedd y rheini n cynnwys, swyddi gwell, gweithio ledled Cymru, manteision yn y gweithle, agor drysau iddynt, gwerth ychwanegol i r Gymraeg gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru, gwell cyfleoedd, gweld o brofiad y cyfleoedd gwaith ychwanegol i enwi ond ychydig. Fe drown yn awr yn fanylach at y pynciau a drafodwyd gan y rhieni o fewn yr adran hon. Cymru Ddwyieithog: Swyddi a Chyfleoedd Gwell yn Gymraeg Swyddi gwell a swyddi mwy amrywiol yn y dyfodol oedd un o brif resymau economaidd rhieni r sampl ymchwil. Nododd un fam ddi-gymraeg 17 yn y sector cynradd ei bod am roi mantais i w phlant: The main reason was to give them an advantage in life I wanted better for my children I think they ll benefit in job prospects. (Cyfweliad 13:171 a a 175) Fel hyn y disgrifiodd un fam iaith gymysg fuddion dwyieithrwydd ac astudio trwy addysg cyfrwng Cymraeg ar lefel uwch: 16 Tad di-gymraeg, 37 oed, swydd proffesiynol uwch (NS-SEC 1) peiriannydd sifil, hannu o ogledd y cwm, byw yng nghanol y cwm erbyn hyn. 17 Mam ddi-gymraeg, 28 oed, ddi-waith hir dymor (NS-SEC 8) yn byw yng ngogledd y cwm. 27
29 Dylanwad Ffrindiau Yr oedd dylanwad ffrindiau yn amlwg o fewn yr ymchwil cynradd. Yr oedd ffrindiau a oedd wedi dewis addysg cyfrwng Cymraeg i w plant yn ddylanwad amlwg ar rieni r sampl ymchwil. Yr oedd nifer sylweddol o rieni r sampl wedi troi at eu ffrindiau am gyngor wrth benderfynu dewis addysg cyfrwng Cymraeg i w plant: My very good friends went to the Welsh school, I spoke to them about it, my one friend who works at the BBC, said his English spelling was a little bit behind until he was nine or ten, but he soon picked that up and it wasn t a major issue. (Cyfweliad 55:105 8) Rheswm sawl rhiant dros ddewis y system addysg cyfrwng Cymraeg oedd bod plant eu ffrindiau yn mynychu ysgolion y Mudiad Ysgolion Meithrin neu ysgolion Cymraeg lleol (Cyfweliad 15:17 8). Sefydlwyd rhwydwaith cymdeithasol amlwg yn sgil grwpiau Ti a Fi. Gwnaeth rhieni a phlant ffrindiau da iawn o fewn y sefydliad a dyna yn aml a u sbardunodd i barhau ag addysg cyfrwng Cymraeg llawn fel criw o ffrindiau. Yn ôl un fam ddi-gymraeg uwchradd, we all decided to send our children to the Welsh school together at the same time (Cyfweliad 60:56 8). Bu grŵp Ti a Fi n ddylanwad mawr ar nifer o rieni drwy eu cyflwyno i r system Gymraeg yn sgil ymweliadau brwdfrydig â r ysgolion Cymraeg lleol (Cyfweliad 47:42 6). Casgliadau Dengys canlyniadau ymchwil cynradd astudiaeth Cwm Rhymni fod rhieni sampl Cwm Rhymni wedi dewis y system addysg cyfrwng Cymraeg i w plant oherwydd cyfuniad o resymau amrywiol a chymhleth eu natur. Yr hyn sy n amlwg yw bod rhieni r sampl yn parchu r sector addysg cyfrwng Cymraeg ac, yn ogystal, bod y system addysg cyfrwng Cymraeg yng Nghwm Rhymni ac yn ne Cymru yn gyffredinol yn arf cynllunio ieithyddol llwyddiannus tu hwnt. Gallwn ddatgan mai r system addysg cyfrwng Cymraeg sydd wrth wraidd cynnydd yn niferoedd siaradwyr Cymraeg ifanc yn ne-ddwyrain Cymru. Yn wir, mae r astudiaeth yn cadarnhau llwyddiant y system addysg cyfrwng Cymraeg oherwydd ffydd ac ymrwymiad siaradwyr di-gymraeg yn y system addysg benodol hon. Elfen addawol o r ymchwil yw nodi mai rhesymau diwylliannol yn hytrach na rhai addysgol, economaidd a phersonol (yr awydd i berthyn), yw prif reswm rhieni r sampl dros ddewis addysg cyfrwng Cymraeg i w plant. At hynny felly, mae gan y canlyniad effaith gadarnhaol ar ddatblygiad yr iaith Gymraeg ar lefel micro (Cwm Rhymni) ac ar lefel macro (Cymru) ac ar wrthdroi shifft ieithyddol yr iaith Gymraeg (Fishman, 1991). Wrth gwrs, y mae r canlyniad hwn yn gwrthbrofi hypothesis gwreiddiol yr ymchwil a nododd y byddai rhieni Cwm Rhymni yn dewis y system addysg cyfrwng Cymraeg i w plant yn sgil rhesymau economaidd a hyn, felly, yn ategu ymchwil Williams et al., (1978). Fodd bynnag, mae canlyniad ymchwil hwn hefyd yn awgrymu bod gan rieni ymwybyddiaeth uwch o effeithiau pellgyrhaeddol eu dewisiadau addysgol ar ddyfodol yr iaith Gymraeg ei hunan. Ymhellach, wrth drafod cymelliadau amrywiol dros ddysgu iaith, gellid dadlau bod cymhelliad integreiddiol o ddewis iaith yn debygol o fod yn ddylanwad mwy llwyddiannus yn y hir tymor na chymhelliad offerynnol wrth ddysgu iaith (Crookes et al.,1991 ac Ellis, 1997). 29
32 Fishman, J. (1991), Reversing Language Shift (Clevedon, Avon: Multilingual Matters). Gardner, R. C., a Lambert, W. E. (1972), Attitudes and motivation second language learning (Rowley, M.A: Newbury House). Gruffudd, H. (2000), Planning for the Use of Welsh by Young People yn C. H. Williams (gol.) Language Revitalisation and Language Planning (Cardiff: University of Wales Press), tt HMSO (1993), Deddf yr Iaith Gymraeg 1993 (Llundain: HMSO). Hodges, Rh. (2009), Welsh Language Use Among Young People in the Rhymney Valley, Contemporary Wales, Vol. 22, Khleif, B. (1974), Cultural regeneration and the school: An anthropological study of Welshmedium schools in Wales yn International Review of Education, Springer Netherlands, Vol. 22 (2), Khleif, B. (1980), Language, ethnicity, and education in Wales (The Hague; New York: Mouton). Lewis, W. G. (2006), Addysg gynradd Gymraeg: her a chyfle yr unfed ganrif ar hugain yn C. Redknap, W. G. Lewis, S. Rh. Williams a J. Laugharne (gol.) (2006), Addysg Cyfrwng Cymraeg a Dwyieithog (Bangor: Ysgol Addysg Prifysgol Cymru, Bangor). Llywodraeth Cynulliad Cenedlaethol Cymru (2001), Y Wlad sy n Dysgu: Rhaglen Gynhwysfawr Addysg a Dysgu Gydol Oes hyd at 2010 yng Nghymru (Caerdydd: Llywodraeth Cynulliad Cymru). Llywodraeth Cynulliad Cenedlaethol Cymru (2003), Iaith Pawb: Cynllun Gweithredu Cenedlaethol ar gyfer Cymru Ddwyieithog (Caerdydd: Llywodraeth Cynulliad Cymru). Llywodraeth Cynulliad Cenedlaethol Cymru (2009), Strategaeth Addysg Cyfrwng Cymraeg: Drafft Ymgynghorol (Caerffili: Llywodraeth Cenedlaethol Cymru). Lyon, J. ac Ellis, N. (1991), Parental attitudes towards the Welsh language, Journal of Multilingual and Multicultural Development, 12:4, Lyon, J. (1996), Becoming Bilingual: Language Acquisition in a Bilingual Community (Clevedon, Philadelphia, Toronto, Adelaide, Johannesburg: Multilingual Matters). Packer, A. ac Campbell, C. (1997), Pam fod Rhieni yn dewis Addysg Gymraeg i w Plant? Astudiaeth Ansoddol o Agweddau Rhieni, wedi ei chynnal o fewn Dalgylch Ysgol Gymraeg ei Chyfrwng, mewn Ardal Seisnigedig (Aberystwyth: Undeb Cenedlaethol Athrawon Cymru). Packer, A. and Campbell, C. (2000), Parental Choice in the selection of Welsh-medium education yn Thomas, P. T. a Mathias, J. (gol.) (2000), Developing Minority Languages: The Proceedings of the Fifth International Conference on Minority Languages July 1993 (Caerdydd, Llandysul: Gwasg Gomer). 32
33 Reynolds, D., Bellin, W. ac ab Ieuan, R. (1998), Mantais Gystadleuol: Pam Fod Ysgolion Cyfrwng Cymraeg yn Perfformio n Well? (Caerdydd: Y Sefydliad Materion Cymreig). Roth, G.a Wittich, C. (gol.) (1968), Max Weber: Economy and Society (New York: Bedminister Press). Ellis, R. (1997), The study of second language acquisition (Oxford: Oxford University Press). Thomas, H. (2007), Brwydr i Baradwys? Y Dylanwadau ar dwf Ysgolion Cymraeg Deddwyrain Cymru, Traethawd PhD heb ei gyhoeddi, Prifysgol Caerdydd. Walliman, N. (2006), Social Research Methods (London, Thousand Oaks and New Delhi: Sage Publications). Watson, W. (1964), Social mobility and social class in industrial communities yn M. Gluckman and E. Devons (gol.), Closed Systems and Open Minds (Llundain: Oliver and Boyd ). Weber, M. (1964), The Theory of Social and Economic Organization, cyfieithwyd gan A. Henderson and T. Parsons, golwygwyd gan T. Parsons (Glencoe: Free Press). Williams, C. H (gol.) (2000), Language Revitalization: Policy and Planning in Wales (Cardiff: University of Wales Press). Williams, G. a Morris, D. (2000), Language Planning and Language Use: Welsh in a Global Age (Cardiff, University of Wales Press). Williams, G., Roberts. E. ac Isaac, R. (1978), Language and Aspirations for Upward Social Mobility yn Williams, G. (gol.) Social and Cultural Change in Contemporary Wales (London: Routledge and Kegan Paul). 33
34 Cerys A. Jones, Neil Macdonald, Sarah J. Davies, Cathryn A. Charnell-White, Twm Elias, a Duncan Brown Hinsawdd hanesyddol: Potensial ffynonellau dogfennol Cymru Rhif 6 Gorffennaf 2010 ISSN C Y F N O D O LY N A C A D E M A I D D C Y M R A E G 34
35 Hinsawdd hanesyddol: Potensial ffynonellau dogfennol Cymru Cerys A. Jones, Neil Macdonald, Sarah J. Davies, Cathryn A. Charnell-White, Twm Elias, a Duncan Brown 1 1. Cyflwyniad Cydnabuwyd eisoes bod dogfennau hanesyddol yn ddefnyddiol ac yn werthfawr wrth geisio deall amrywiant hinsoddol hirdymor (Brázdil et al., 2006; Jacobeit, 2003; Lamb, 2005; Starkel, 2002). Yn y Deyrnas Unedig (DU) y mae r Central England Temperature Series (1772 ) a chylchgrawn tywydd Lamb (1861 ) yn darparu cofnod hinsoddol manwl ar gyfer Lloegr, ond y mae gwerth yr archifau hyn mewn perthynas â r Alban a Chymru yn fwy cyfyngedig. Y mae rhai cyfresi offerynnol hirdymor (longterm instrumental series) yn bodoli, yn enwedig ar gyfer dinasoedd megis Caeredin (Dawson et al., 2004; Macdonald et al., 2008), ond y maent yn brin. Y mae r pellter o ganolbarth Lloegr, a phrinder gorsafoedd offerynnol yn yr Alban a Chymru wedi cyfyngu ein dealltwriaeth o amrywiant hinsoddol yn yr ardaloedd gogleddol a gorllewinol yn ystod y cyfnod offerynnol (instrumental period) (~1750 ), gan rwystro unrhyw ymchwil fanwl i wahaniaethau rhanbarthol hefyd. Y mae r papur hwn yn archwilio potensial dogfennau hanesyddol o Gymru i ddarparu adluniad manwl o amrywiant hinsoddol ac eithafion tywydd dros y canrifoedd diwethaf. Buasai cofnod o r fath yn darparu gwybodaeth werthfawr ynghylch yr ardaloedd ar ymylon gorllewinol Prydain sy n sensitif i amrywiannau môr Gogledd yr Iwerydd (Mayes, 2000). Yng nghyd-destun ehangach newid hinsawdd byd-eang, mae n bwysig archwilio a datblygu ffynonellau gwahanol sydd yn debygol o helpu i lunio cyddestun o amrywiant hinsoddol naturiol ar gyfer y cynhesu mwyaf diweddar. Yn 1877, rhestrodd British Rainfall 96 o safleoedd monitro dyodiad (precipitation) yng Nghymru. Lleolwyd mwyafrif y safleoedd yn nhrefi a dinasoedd y tir isel. O ganlyniad, cafodd ardaloedd gwledig ac ardaloedd ar dir uchel gynrychiolaeth wael (Symons, 1878). Cyniga dogfennau hanesyddol botensial sylweddol i ddatblygu gwell dealltwriaeth o amrywiant hinsoddol mewn ardaloedd gwledig, amlder a maint eithafion, neu ddigwyddiadau eithafol eraill yn benodol (Brázdil et al., 2005). Ni wnaed asesiad manwl o r cofnod hinsoddol (climate record) ar sail dogfennau hanesyddol yng Nghymru. Canolbwyntiodd gwaith diweddar ar ganfod digwyddiadau tsunami, ar hyd arfordir Penrhyn Llŷn cyn 1600 (Haslett a Bryant, 2007). Hwyrach y bu llai o ddadansoddi ar hinsoddeg hanesyddol Cymru am fod ffynonellau yn aml yn y Gymraeg, neu n gymysgedd o Saesneg a Chymraeg, sy n annarllenadwy i r di-gymraeg. Yn aml, gwasgerir ffynonellau hanesyddol (oni bai eu bod mewn casgliadau arbennig) gan gynyddu r anhawster o u lleoli, eu cyrchu a u deall. Her bellach wrth ddiffinio union ystyr y disgrifiad 1 Cerys A. Jones a Sarah J. Davies: Sefydliad Daearyddiaeth a Gwyddorau Daear, Prifysgol Aberystwyth; Neil Macdonald: Department of Geography, University of Liverpool; Cathryn A. Charnell-White: Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru; Twm Elias: Parc Cenedlaethol Eryri; Duncan Brown: Annibynnol. 35
36 yw r ffaith y gall terminoleg y disgrifiadau fod mewn tafodiaith leol. O ystyried y cyfoeth o ddogfennau a geir yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, ynghyd ag amryw o archifau rhanbarthol, hwyrach ei bod yn syndod bod astudiaethau blaenorol a aeth i r afael â dadansoddi hinsawdd hanesyddol o fewn y DU wedi esgeuluso cyfraniad posib y ffynonellau Cymreig. Ceir yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru un o r casgliadau mwyaf o weithiau llenyddol a hanesyddol Cymraeg eu hiaith yn y byd. Yn y casgliad, y mae nifer o ffynonellau yn trafod y tywydd a r hinsawdd, mewn dull disgrifiadol weithiau, ac yn ymylol i r prif ffocws yn aml. Ond dro arall, y mae ffynonellau yn croniclo r tywydd neu r hinsawdd yn benodol. Y mae r amrywiaeth eang o ffynonellau yn cynnwys dyddiaduron personol, cofnodion fferm ac ystad, cofnodion cyngor a phlwyf, cofnodion newyddiadurol, a barddoniaeth a baledi hyd yn oed. Yn y papur hwn, nodir cyfres o destunau allweddol sy n ffrwyth ymchwil ragarweiniol i ddogfennau a ffynonellau sy n gysylltiedig â r tywydd neu r hinsawdd yng Nghymru. Ceir yn eu plith ddeunydd Cymraeg, Saesneg a dwyieithog neu macaronic, lle defnyddir ieithoedd amryfal yn gyfnewidiol o fewn y testun. Y mae r detholiad o destunau a gyflwynir yma wedi ei gynllunio i ddangos amrywiaeth ac ystod y ffynonellau sydd ar gael mewn archifau ac mae n cynrychioli gwaith sydd yn mynd rhagddo. Cyflwynir geiriadur Cymraeg o dermau cyfoes, hanesyddol a lleol ar gyfer y gwahanol fathau o dywydd er mwyn hwyluso adnabod termau tywydd anghyfarwydd. Ystyrir sut y gellir datblygu r astudiaeth o gofnodion hanesyddol Cymreig er mwyn darparu golwg newydd ar amrywiant hinsawdd a thywydd ar ymylon môr Gogledd yr Iwerydd yn ogystal â natur ymateb cymdeithasol i eithafion hinsoddol. 2. Cymru a r Tywydd Y mae topograffi Cymru, er yn fryniog yn gyffredinol, yn cynnwys tair prif ardal fynyddig. Yn y de, yn rhedeg o r gorllewin i r dwyrain, y mae Bannau Brycheiniog a r Mynyddoedd Duon; tra bod Mynyddoedd Cambria yn rhychwantu r de a r gogledd trwy ganolbarth Cymru. Ceir y mynyddoedd uchaf yng ngogledd-orllewin y wlad, gyda sawl copa yn mesur dros 1,000 metr, gan gynnwys Yr Wyddfa, mynydd uchaf Cymru a Lloegr. Y mae r topograffi n rheolydd pwysig wrth bennu tywydd lleol a rhanbarthol, gan fod graddiant glawiad (rainfall gradient) cryf amlwg ar hyd llawer o r arfordir gorllewinol o ganlyniad i r tirwedd serth. Arfordir yw dros dri-chwarter o oror Cymru. Gan hynny, y mae r wlad yn sensitif iawn i newidiadau yn systemau cylchrediad (circulation systems) y lledredau canol sy n tarddu dros fôr Gogledd yr Iwerydd. Y mae gan Osgiliad Gogledd yr Iwerydd (North Atlantic Oscillation) (OGI) berthynas gref â dyodiad. Yn ystod cyfnod OGI positif y mae gaeafau nodweddiadol yn wlyb a mwyn, ond maent yn sychach ac oerach yn ystod cyfnod negyddol (Hurrell, 1995; Hurrell et al., 2001). Amlder gwasgedd isel Môr yr Iwerydd yn y llif aer gorllewinol cryf sy n cyfrif am y gwlypter ychwanegol (Wheeler a Mayes, 1997). Yn hanesyddol, bu amaethyddiaeth yn hanfodol i economi Cymru, yn enwedig mewn ardaloedd gwledig lle y mae gan gymunedau gysylltiad cryf â r amgylchedd naturiol a i amrywiant. Dynodir tua 80 y cant o dir yn llai ffafriol gan yr UE, label a seilir ar ffactorau economaidd-gymdeithasol ac amgylcheddol. At hynny, y mae cyferbyniad cryf rhwng ardaloedd ucheldir ac iseldir Cymru. Y mae r ucheldir ar gyrion ffermio masnachol posib, felly ffermio defaid mynydd a wneir yno yn bennaf, tra bod iseldiroedd yr arfordir ac 36
37 ardaloedd llifwaddodol yn llawer mwy ffrwythlon a chynhyrchiol, a r amodau hinsoddol yn fwy ffafriol. Tan ddiwedd y ddeunawfed ganrif, yr oedd dull o amaethu trawstrefol yn gyffredin yng Nghymru. Yn ystod misoedd yr haf, byddai ffermwyr yn symud i r Hafod ac yn pori eu hanifeiliaid ar y mynyddoedd. Yn ystod misoedd y gaeaf, byddai r anifeiliaid yn dychwelyd i gysgodi i r iseldir a r Hendref. Y mae llawer o gartrefi ar hyd Cymru yn dal i gadw r cysylltiad â r dulliau ffermio hyn, gan fod nifer o r adeiladau n parhau i gadw Hafod neu Hendre o fewn enw r cartref. Amlygir sensitifrwydd cymunedau amaethyddol yn ucheldir gorllewin Cymru i amrywiad hinsoddol yn effeithiau niweidiol gaeaf , sef y mwyaf eiraog ar glawr a chadw. Achosodd stormydd eira, yn ystod misoedd Ionawr, Chwefror a Mawrth 1947, golledion enfawr i r preiddiau o ddefaid ar fynyddoedd canolbarth Cymru ac, o ganlyniad, daeth gweithgarwch nifer o ffermydd i ben yng Nghwm Tywi, sydd rhwng Tregaron ac Abergwesyn (Jones, 2007). Dioddefodd ffermwyr defaid yr ardal gryn golledion yn ystod gaeafau llym blaenorol 1814 ac 1895 (Howells, 2005). 3. Ffynonellau Y mae dosbarthiad daearyddol y tafodieithoedd, ac absenoldeb orgraff sefydlog ar gyfer nifer o eiriau a chysyniadau yn cymhlethu r broses o gasglu a dadansoddi r disgrifiad hanesyddol. Er enghraifft, ceir sawl amrywiad ar gyfer flood: llifiad, llifad, llifiant, llifant. Defnyddir geiriau gwahanol o dafodiaith i dafodiaith, megis cesair yn y de a chenllysg yn y gogledd i ddynodi hail. Rhagor na hynny, cyflwynwyd geiriau newydd i ddogfennau ac i r Gymraeg ysgrifenedig dros amser. Mae cyfystyron frosty yn enghraifft dda o hyn: gwelir y dystiolaeth gyntaf o ddefnydd y geiriau rhewlyd a rhewllyd yn nogfennau r bedwaredd ganrif ar ddeg, rhewaidd (tua 1730), rhewog (1773) a rhewol (1837) (o Eiriadur Prifysgol Cymru, 2003 ). Y mae r materion hyn yn golygu bod dadansoddi deunydd yn heriol. Natur yr Archif Croniclau Crefyddol Cyfnod Amser pob Archif (yng Nghymru) Math o Wybodaeth Hinsoddol Blwyddnodion am eithafion tywydd Barddoniaeth Llythyron Dyddiaduron Papurau newydd Gweithiau Rhamantaidd ~800* presennol ~1500* presennol ~1600* presennol 1690au presennol 1770au 1830au Disgrifiad creadigol o gyfnod meteorolegol (e.e. I Haf Oer 1555) a) Disgrifiadau o dywydd diweddar a i effeithiau b) Mesuriadau, e.e. baromedr, thermomedr a chyfeiriad gwynt a) Disgrifiadau o dywydd dyddiol a i effeithiau b) Mesuriadau, e.e. baromedr, thermomedr a chyfeiriad gwynt a) Adroddiadau o dywydd eithafol a i effeithiau b) Mesuriadau (e.e. glawiad misol yn y Carmarthen Journal, ) Disgrifiadau amrywiol o dywydd diweddar a hanesyddol a i effeithiau Cardiau Post 1894 presennol Disgrifadau byr o dywydd diweddar Tabl 1: Crynodeb o r Prif Gategorïau o Ffynonellau 37
38 *Amcangyfrif bras; ni wyddys am farddoniaeth o fewn llawysgrif yn y Gymraeg cyn 800OC nac, yn yr un modd, am lythyron a dyddiaduron cyn 1500 ac I oresgyn hyn, crëwyd geirfa syml o dermau sy n ymwneud â r tywydd i hwyluso r ymchwil ac i helpu yn y broses o adnabod geiriau anghyfarwydd (Atodiad 1), gan alluogi dadansoddiad o wahanol ddisgrifiadau o r tywydd yn fwy cyflym a dibynadwy yn y dyfodol. Wrth i r ymchwil fynd yn ei blaen, rhagwelir y bydd y geiriadur yn datblygu ac yn esblygu i archwilio rhagor o destunau. Y mae prosiect newydd Llên yr Hin ar waith i drawsffurfio r geiriadur syml hwn at ddefnydd anffurfiol a i wneud yn fwy cynhwysfawr er mwyn casglu enwau a thermau yn ymwneud â r tywydd, boed hanesyddol, cyfredol, gwerinol neu dechnegol. Os ydych am gyfrannu gair neu derm i Llên yr Hin, ewch i neu cysylltwch â r awduron. Troir nesaf i amlinellu detholiad o r ffynonellau allweddol a grynhoir yn nhabl : Croniclau Crefyddol Ni astudiwyd cofnodion mynachaidd na chanoloesol hyd yn hyn, ond cynigiant bosibiliadau gwerthfawr ar gyfer ymchwil bellach yn y dyfodol. Y mae r testunau crefyddol a astudiwyd yn cynnwys Annales Cambriae (AC) a Brut y Tywysogion (ByT), sef casgliadau cymhleth o flwyddnodion mynachaidd sy n rhoi disgrifiadau byr o eithafion tywydd a all fod ychydig yn amwys, ac o ganlyniad yn anodd i w dehongli. Er enghraifft, dyma r cofnod ar gyfer y flwyddyn 689 AC: A bloody rain occurred (fell, B) in Britain (and in Ireland, BC), and milk and butter were turned into blood (Dumville, 2002: 2). Ceir cofnodion uniongyrchol hefyd, megis y cofnod canlynol o ByT: Seven hundred and twenty was the year of Christ when the hot Summer befel (Jones, 1952: 2). Y mae r modd yr ysgrifennwyd y cofnodion hyn, ganrifoedd wedi r digwyddiadau yn aml, a u casglu, o sawl llawysgrif ar hyd y wlad a thu hwnt, yn ei gwneud hi n anodd creu adluniad dibynadwy ar gyfer ardal neu wlad benodol. Credir bod fersiwn Lladin y Brut wedi cael ei gynnull yn Ystrad Fflur tua diwedd y drydedd ganrif ar ddeg ond iddo gael ei ychwanegu ato yn Abaty Glyn y Groes (Valle Crucis), ger Llangollen rhwng 1282 a 1332 (Hughes, 1973). O ganlyniad, gan fod y cofnodion uchod ar gyfer y blynyddoedd 689 a 720, y mae n debygol nad yng Nghymru y u hysgrifennwyd yn wreiddiol. Serch hynny, ceir y cofnodion canlynol ar gyfer y cyfnod yn Llangollen: and the sun reddened on that day in the beginning of autumn (1298) (Jones, 1952: 122); and on the feast-day of St. Catherine before that, occurred the great wind wherewith the belfry of Wrexham fel [sic]. And one night before Christmas eve there was a great wind, and on the third day after Christmas day. [That] year came the harmful tempest which did not allow the corn to ripen til winter came, and there was much that was never reaped (1330) (Ibid.: 126). Y mae r AC yn gasgliad o groniclau Gwyddelig a Gogleddol a gasglwyd yn Nhyddewi ar ddiwedd yr wythfed ganrif ac o 954 ymlaen fe ychwanegwyd atynt yno. Rhwng 1189 a 1263, cadwyd yr AC yn Ystrad Fflur, lle ychwanegwyd deunydd cyfoes atynt, yn ogystal â deunydd o gyfnod cynharach o Hendy-gwyn ar Daf, Strata Florida a Chwm Hir (Hughes, 1973). O ystyried hyn, nid yw n debygol fod y cofnodion sy n cynnwys gwybodaeth am y tywydd yn Annales Cambriae yn dod o Gymru, am eu bod i gyd yn perthyn i r cyfnod cyn y flwyddyn 954. Er y cymhlethdod, y mae eu pwysigrwydd i hinsoddegwyr yn glir pan 38
40 rhaid troi at ddeunydd swyddogol y swyddfa feteoroleg i lenwi r bylchau rhifiadol yn y cyfnod hwn, gan ddilyn goblygiadau r sychder ar bobl gorllewin Cymru yn y wasg. Er enghraifft, y mae tro ar fyd y ffermwr, yn aml, yn arwyddocáu newidiadau yn y tywydd, sef trwy beri i afiechydon ledu, neu ddinistrio cnydau n uniongyrchol yn sgil gwyntoedd cryfion, sychder neu law yn ystod cynaeafu. Ceir disgrifiadau o effaith sychder 1887 ar amaethwyr yn y wasg: it is difficult to see how the barley and oat crops are to pull through without [rain]. The soil was so dry that the moisture was absorbed by the surface, which is dry again, whilst the bottom has never been wet in (Carmarthen Journal, 17 Mehefin 1887: 4). Felly, er nad yw r cofnodion mesuredig am y flwyddyn hon yn gynwysedig, gellir lloffa gwybodaeth ddisgrifiadol werthfawr am effeithiau r tywydd ar yr amgylchedd o r papurau newydd. Ffigwr 1: Mesuriadau Glawiad Blynyddol Carchar Caerfyrddin o 1863 i 1882 (Carmarthen Journal, amrywiol). Rhoddwyd y crynodebau i r Carmarthen Journal gan Mr Geo. Stephens, Rheolwr y Carchar Sirol tan 1879, a gan Mr George Parcell Rees, Prif Warchodwr Carchar y Frenhines hyd at Y pwynt coch oedd glawiad cyfartalog Hwlffordd a Llandudno, sef 28.4 modfedd yn ystod sychder difrifol 1887 (o Brooks a Glasspoole, 1928). 3.4: Dyddiaduron Ffynhonnell sy n cynnwys cyfoeth o wybodaeth yw dyddiaduron tywydd a dyddiaduron personol. Y dyddiadurwr tywydd swyddogol cyntaf oedd William Merle, a gadwodd ddyddiadur o Ionawr 1277 hyd Ionawr 1344, ond y mae dyddiaduron a astudiwyd eisoes i w cael mewn casgliadau cyhoeddus a phreifat. Cedwir dyddiaduron William Bulkeley ( ), William Thomas ( ), a Walter Davies (Gwallter Mechain) ( ) mewn llyfrgelloedd, tra cedwir rhai Margaret Jones, Cwm Tywi, a D. O. Jones, Ysbyty Ifan, mewn casgliadau teuluol. Y mae r dyddiaduron hyn nid yn unig yn cynnwys arsylwadau dyddiol o r tywydd ond, yn aml, yn disgrifio sut y mae r tywydd yn effeithio ar eu bywyd bob dydd. Er enghraifft, cofnododd Mrs Margaret Jones o Gwm Tywi, ger Tregaron, fanylion ei bywyd yn ddyddiol, gan gynnwys y cyfnod o eira yn Gan fod y dyddiaduron yn gyfoes, gellir codio r (code) disgrifiadau i greu indecsau y gellir eu defnyddio i w cymharu â mesuriadau a gasglwyd eisoes. Er enghraifft, dynodir y codau 40
42 ragorol, sef llythyron Morris a Daniel Williams at eu tad, John Williams, ym Mhenrallt Ddu yn Llantood, Sir Benfro. Dyma a ysgrifennodd John at Daniel 21 Chwefror 1814: 22 nd North East by East Strong wind. all the High roads was Shut up from hedge to hedge from the 23 rd til the 28 th Thaw very gently Aeth yn ei flaen i ddisgrifio r eira, y rhew, y gwynt a r meirioli ar gyfer y mis ar ei hyd (Llythyron Llantood, ). 3.6: Cardiau Post Dechreuwyd gohebu trwy gyfrwng cardiau post yn 1894, pan roddodd y Post Brenhinol ganiatâd i w cyhoeddi. Cynyddodd mewn poblogrwydd wrth i amser hamdden y boblogaeth a r cyfle am wyliau glan môr gynyddu, ond lleihaodd yr arferiad o u hanfon yn y 1970au a r 1980au gyda chynnydd poblogrwydd gwyliau tramor. Fe u hystyrir yn rhan bwysig o ddiwylliant Prydain a cheir casgliadau arbenigol o gardiau post mewn llyfrgelloedd a chan deltiolegwyr, sef casglwyr cardiau post. Yn ogystal, y maent yn darparu cofnodion byr ac unigryw o r tywydd ar draws Cymru. Er mai trefi glan môr megis Llandudno ac Aberystwyth a oedd yn denu r nifer mwyaf o ymwelwyr, gwelir enghreifftiau o drefi mwy gwledig hefyd. Anfonwyd cerdyn post o Gastell Newydd Emlyn, Sir Gaerfyrddin, i Wrecsam, Sir Ddinbych, ar 8 Mai 1913 (gweler ffigwr 3): at the Cawdor: Newcastle Emlyn. Thursday. I wonder if you are able to get out today? here it is absolutely hopeless; fierce cruel gale, torrents of rain unceasing: really obliged to keep indoors. Tuesday & yesterday did manage to get afield at cost of successful wettings: today, even that luxury is denied! (G.G.S., 1913). Serch hynny, y mae r gohebydd yn gorffen yn addawol am ei wyliau: Hope for tomorrow! (G.G.S., Ibid.). Er nad yw r cardiau hyn yn rhoi llawer o wybodaeth am yr awdur, gellir eu lleoli wrth y marc post sydd hefyd yn nodi r union ddyddiad yr anfonwyd y cerdyn. Wrth gwrs, nid oes modd defnyddio r cardiau post i adlunio hinsawdd rhanbarth neu ardal benodol os nad yw r marc yn gyfan nac yn ddarllenadwy. Ffigwr 3: Cerdyn Post a anfonwyd o Gastell Newydd Emlyn, Sir Gaerfyrddin, i Wrecsam, Sir Ddinbych, ar 8 Mai Trwy ganiatâd Llyfrgell Genedlaethol Cymru. 42
Cynhadledd a Gwobrau r Gymraeg mewn Iechyd, Gwasanaethau Cymdeithasol a Gofal Cymdeithasol Darparu gwell gofal i genedl ddwyieithog
Cynhadledd a Gwobrau r Gymraeg mewn Iechyd, Gwasanaethau Cymdeithasol a Gofal Cymdeithasol 2015 Darparu gwell gofal i genedl ddwyieithog Enillwyr Gwobrau Gwireddu r Geiriau 2015 Mae Gwobrau Gwireddu r
Buy to Let Information Pack
Buy to Let Information Pack The information provided in this pack is a duplicate of the information provided on display boards at the Drop-in event on Friday 6 th May 2016 in Fairbourne Village Hall. Please
Pecyn Gwersi 1 / (Bl 3 Lefelau 1-3) Disgrifio r Eisteddfod. Llwyfan y Maes. Pynciau & agweddau: Sgiliau: Adnoddau cefnogol: Llythrennedd Digidol
/ (Bl 3 Lefelau 1-3) Disgrifio r Eisteddfod Pynciau & agweddau: Cymraeg Saesneg TGCh Addysg Byd Dinasyddiaeth Sgiliau: Llythrennedd Digidol Adnoddau cefnogol: Taflen Waith Llyfryn yr Eisteddfod Dolen i
MONITRO TLODI AC ALLGÁU CYMDEITHASOL YNG NGHYMRU 2015
MONITRO TLODI AC ALLGÁU CYMDEITHASOL YNG NGHYMRU 2015 Mae r Canfyddiadau hyn gan y New Policy Institute yn dadansoddi r data diweddaraf i ddangos tueddiadau o ran gwaith, tlodi a sancsiynau budd-daliadau
Deddf Awtistiaeth i Gymru
Deddf Awtistiaeth i Gymru Until everyone understands Nes bydd pawb yn deall CYNNWYS Rhagair gan Mark Lever, Prif Weithredwr, Cymdeithas Genedlaethol Awtistiaeth Cyflwyniad 03 04 05 06 07 08 Diagnosis a
Gan Heini Gruffudd a Steve Morris
Canolfannau Cymraeg a Rhwydweithiau Cymdeithasol Oedolion sy n Dysgu r Gymraeg: Ymdrechion i Wrthdroi Shifft Ieithyddol mewn Cymunedau cymharol ddi-gymraeg Gan Heini Gruffudd a Steve Morris Hawlfraint
HM Land Registry. Completion of registration THRINGS LLP DX6204 SWINDON 1. Date 08 May Your Ref DLA/P Our Ref RCS/WA922497
HM Land Registry THRINGS LLP DX6204 SWINDON 1 Date 08 May 2018 Your Ref DLA/P5472-1 Our Ref RCS/ HM Land Registry Wales Office PO Box 75 Gloucester GL14 9BD DX 321601 Gloucester 33 Tel 0300 006 0009 wales.office@
Recriwtio: Ystyried y Gymraeg
Recriwtio: Ystyried y Gymraeg comisiynyddygymraeg.cymru Cefndir Prif nod Comisiynydd y Gymraeg, sefydliad annibynnol a grëwyd yn unol â Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011, yw hybu a hwyluso defnyddio r Gymraeg.
Côd Ymarfer ar gyfer Gweithwyr Gofal Cymdeithasol
Côd Ymarfer ar gyfer Gweithwyr Gofal Cymdeithasol Mae r lluniau yma yn dod o Photo Symbols Gwnaed y ddogfen hon yn rhwydd ei darllen gan VoiceAbility Mae r geiriau a amlygir a u hystyron yn y rhestr geiriau
DEVELOPMENT LAND FOR SALE Merthyr Tydfil
DEVELOPMENT LAND FOR SALE Merthyr Tydfil APPROX. 5.54 ACRES (2.24 HECTARES) ALLOCATED FOR HOUSING Upper Georgetown Plateau Merthyr Tydfil CF48 1BZ Adjacent to Kier Hardie Health Park Very close to facilities
Beth oedd newidiadau crefyddol y Tuduriaid? - Pam y cafodd Abaty Tyndyrn ei gau?
Pa fath o wlad oedd Cymru yn yr Oesoedd Canol (tua 1000)? Pa fath o gestyll sydd i w gweld yng Nghymru heddiw? Pa effaith gafodd y Normaniaid ar Gymru? I ba raddau y dylai Owain Glyndwr gael ei gofio yng
Trafodion Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion
Trafodion Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion CYFRES NEWYDD, CYFROL 23 (2017) Transactions of the Honourable Society of Cymmrodorion NEW SERIES, VOLUME 23 (2017) Golygydd : Editor HELEN FULTON Trafodion
Beth oedd newidiadau crefyddol y Tuduriaid - Pam y cafodd Abaty Tyndyrn ei chau?
Pa fath o wlad oedd Cymru yn yr Oesoedd Canol (tua 1000)? Pa fath o gestyll sydd i w gweld yng Nghymru heddiw? Pa effaith gafodd y Normaniaid ar Gymru? I ba raddau y dylai Owain Glyndwr gael ei gofio yng
Arsyllfa Wledig Cymru Wales Rural Observatory ADRODDIAD AR FYW A GWEITHIO YNG NGHEFN GWLAD CYMRU
Arsyllfa Wledig Cymru Wales Rural Observatory ADRODDIAD AR FYW A GWEITHIO YNG NGHEFN GWLAD CYMRU Medi 2004 CYNNWYS Rhifau r tudalennau Crynodeb gweit hredol 3-7 Adran 1 Rhagymadrodd a methodoleg 8-10 Adran
Criw Celf 2017/18. Celebrating and creating opportunities for young artists Yn dathlu a chreu cyfleoedd i artistiaid ifanc
Criw Celf 2017/18 Celebrating and creating opportunities for young artists Yn dathlu a chreu cyfleoedd i artistiaid ifanc Criw Celf Participants 2016/17 Cyfranogwyr Criw Celf 2016/17 Imogen Sadler Imogen
Hawliau n gwreiddio Adroddiad Sicrwydd Comisiynydd y Gymraeg
Hawliau n gwreiddio Adroddiad Sicrwydd 2016-17 Comisiynydd y Gymraeg Cyhoeddwyd yn unol ag Adran 4 Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011 1 Cynnwys Rhagair Rhagair 3 Cefndir 4 Adroddiad cryno 6 Rhan 1: Mae gwasanaethau
Cyflwyniad cyflym i Parkinson s
Cyflwyniad cyflym i Parkinson s A quick introduction to Parkinson s Welsh Os ydych newydd dderbyn eich diagnosis, neu os ydych yn adnabod rhywun sydd newydd gael gwybod, mae n debyg bod gennych lawer o
Welsh Conservative Manifesto for Local Government
Welsh Conservative Manifesto for Local Government MAY 2017 FOREWORD Welsh Conservatives believe that strong and effective local government should put power back into your hands, giving people across Wales
Tystysgrif Ganolradd mewn Cymraeg Ail Iaith: Defnyddio r Gymraeg
Defnyddio r Gymraeg: Canolradd B1 2018 Tystysgrif Ganolradd mewn Cymraeg Ail Iaith: Defnyddio r Gymraeg LLYFRYN YR YMGEISYDD Mae CBAC yn aelod llawn o ALTE (Cymdeithas i Brofwyr Ieithoedd yn Ewrop). WJEC
YR HYN Y Y TORIADAU. Yr undeb athrawon mwyaf. Gwarchodwch gyflogau, pensiynau a gwasanaethau cyhoeddus
YR HYN Y DYLAI ATHRAWON WYBOD Y TORIADAU UNDEB CENEDLATHOL YR ATHRAWON MAE YNA DDEWIS ARALL Gwarchodwch gyflogau, pensiynau a gwasanaethau cyhoeddus Yr undeb athrawon mwyaf www.teachers.org.uk Gwanwyn
Cyfnodolyn Academaidd Cymraeg Golygydd: Dr Anwen Jones Rhif20 Hydref 2015 ISSN 1741-4261 Golygydd: Dr Anwen Jones Cyhoeddwyd gyda chymorth: C Y F N O D O L Y N A C A D E M A I D D C Y M R A E G Golygydd:
Effaith iaith ar adsefydlu corfforol: Astudiaeth o ddylanwad iaith ar effeithiolrwydd therapi mewn cymuned Gymraeg
Huw Dylan Owen a Steve Morris Effaith iaith ar adsefydlu corfforol: Astudiaeth o ddylanwad iaith ar effeithiolrwydd therapi mewn cymuned Gymraeg C Y F N O D O L Y N A C A D E M A I D D C Y M R A E G Golygydd
Datblygu r Cwricwlwm Cymreig
Datblygu r Cwricwlwm Cymreig Cyfeiria r llyfryn hwn at y Cwricwlwm Cymreig pan yn cyfeirio at Ofyniad Cyffredin y Cwricwlwm Cenedlaethol, ac at Gwricwlwm Cymreig pan yn cyfeirio at ddadansoddiad ysgolion
Development Impact Assessment Impact Asssessment in respect of rights and Covenants on Development Property: 56 Cedar Wood Drive Third party interests such as rights and covenants can have a negative effect
Ymgynghoriad ar safonau addysg a hyfforddiant cychwynnol technegwyr fferyllol
Ymgynghoriad ar safonau addysg a hyfforddiant cychwynnol technegwyr fferyllol Adroddiad dadansoddi r ymgynghoriad Ynghylch yr adroddiad hwn 1. Mae r adroddiad hwn yn crynhoi r ymatebion i r ymgynghoriad
Datganiad i r wasg: Rwyt ti'n fwy na digon da!
DYDDIAD: 10/07/2018, dim embargo Datganiad i r wasg: Rwyt ti'n fwy na digon da! Mae'n bleser gennym gyflwyno Cynhadledd Genedlaethol Cymdeithas Atal Dweud Prydain 2018 i ddinas brydferth Caerdydd ar gampws
Family Housing Annual Review
Family Housing Annual Review 2013-14 Statement from Chief Executive Last year has seen significant change for Family Housing also significant achievements in terms of the delivery of services and new homes.
Profion. a monit. mewn. Dyddiad: Mawrth
Adroddiad Cryno Profion casglu a monit tro WEEE: adlewyrchu mewn cytundebau awdurdod Cod prosiect: EEE520-021 Dyddiad yr ymchwil: Tachwedd 2015 Chwefrorr 2016 Dyddiad: Mawrth 2016 Gweledigaeth WRAP yw
ISBN digidol Hawlfraint y Goron WG23697
ISBN digidol 978 1 4734 2505 7 Hawlfraint y Goron WG23697 Cynnwys Cefndir 2 Nodyn gan yr Athro Ian Diamond 3 Cais am dystiolaeth 4 Manylion yr atebydd 5 Holiadur 6 Atodiad A: Cylch gorchwyl y Panel Adolygu
Rheithgorau Dwyieithog: Penbleth Geltaidd?
Yr Athro R. Gwynedd Parry Rheithgorau Dwyieithog: Penbleth Geltaidd? Rhif 9 Rhagfyr 2011 ISSN 1741-4261 C Y F N O D O LY N A C A D E M A I D D C Y M R A E G 9 Rheithgorau Dwyieithog: Penbleth Geltaidd?
Mwslemiaid yn y Gymru wledig: datgysylltiad, ffydd a pherthyn
Dr Rhys Dafydd Jones Mwslemiaid yn y Gymru wledig: datgysylltiad, ffydd a pherthyn C Y F N O D O L Y N A C A D E M A I D D C Y M R A E G Golygydd: Dr Anwen Jones 9 Mwslemiaid yn y Gymru wledig: datgysylltiad,
Cynllun Datblygu Lleol ar y Cyd Gwynedd a Môn ( )
Cynllun Datblygu Lleol ar y Cyd Gwynedd a Môn (2011-2026) Archwiliad Sesiwn Gwrandawiad 8 YNNI ADNEWYDDADWY 9.30 yb, Dydd Iau 15 Medi 2016 Datganiad ysgrifenedig pellach a thystiolaeth i w hystyried gan
Anhwylderau r Sbectrwm Awtistig. Adnodd i Deuluoedd yng Nghymru
Anhwylderau r Sbectrwm Awtistig Adnodd i Deuluoedd yng Nghymru Rhagfyr 2010 ISBN 978 0 7504 5977 8 Hawlfraint y Goron 2011 WAG10-11196 F1141011 2 Cynnwys Tudalen Beth yw Anhwylderau r Sbectrwm Awtistig?
Anatomi cydnerthedd: cynorthwyon a rhwystrau wrth i ni heneiddio Adolygiad llenyddiaeth
Anatomi cydnerthedd: cynorthwyon a rhwystrau wrth i ni heneiddio Adolygiad llenyddiaeth Gan Imogen Blood, Ian Copeman & Jenny Pannell Hydfref 2015 1 Cydnabyddiath Hoffai r awduron gofnodi eu diolch i r
W32 05/08/17-11/08/17 2 Hedd Wyn: The Lost War Poet 3 The Bug Grub Couple 4 Cardiff Bay Lives 5 Eisteddfod Genedlaethol Ynys Môn 2017 Places of interest / Llefydd o ddiddordeb: Bodedern, Ynys Môn / Anglesey
Adran 3 Cydberthyniad ac Atchweliad - Taflen Waith
Mae r data o r papur: Archwilio Perthnasoedd mewn Dimensiynau Corff Grete Heinz a Louis J. Peterson San José State University Roger W. Johnson a Carter J. Kerk South Dakota School of Mines and Technology
ACQUISITION OF LAND ACT 1981
ACQUISITION OF LAND ACT 1981 NOTICE OF A PROPOSED COMPULSORY PURCHASE OF LAND FORMING PART OF A COMMON AND RIGHTS OVER LAND FORMING PART OF A COMMON, SUCH LAND BEING KNOWN AS CWMTAFF FECHAN RIVERSIDE COMMON
Anatomi cydnerthedd: Pecyn cymorth. Heading. Datblygwyd yr adnodd hwn yn wreiddiol gan yr Asiantaeth Gwella Gwasanaethau Cymdeithasol.
Heading Anatomi cydnerthedd: Pecyn cymorth Datblygwyd yr adnodd hwn yn wreiddiol gan yr Asiantaeth Gwella Gwasanaethau Cymdeithasol. Anatomi cydnerthedd: Pecyn cymorth /1 Manylion cyswllt Gofal Cymdeithasol
PWYSEDD GWAED UCHEL. Sut allwn ni wneud yn well? Dyddiad adolygu: Chwefror 2018
PWYSEDD GWAED UCHEL Sut allwn ni wneud yn well? 1 Dyddiad adolygu: Chwefror 2018 Yn y daflen hon, cewch arweiniad ymarferol gan feddygon teulu, nyrsys a fferyllwyr ar sut i wella trefniadau canfod a rheoli
Dyfodol ffermio ar yr ucheldiroedd yng Nghymru
Dyfodol ffermio ar yr ucheldiroedd yng Nghymru 2017 Cymru Cyfeiriwch at y geirfa ar y dudalen ôl am ddiffiniad o'r testun sydd wedi ei oleuo'n las. Cyflwyniad Mae r ucheldiroedd yn nodwedd allweddol o
Amrywio ieithyddol ymhlith siaradwyr Cymraeg Treorci ar ddiwedd y saithdegau
Phylip Brake Amrywio ieithyddol ymhlith siaradwyr Cymraeg Treorci ar ddiwedd y saithdegau Rhif 7 Ionawr 2011 ISSN 1741-4261 C Y F N O D O LY N A C A D E M A I D D C Y M R A E G 9 Amrywio ieithyddol ymhlith
Agenda Item 3. Public Accounts Committee. Inquiry into Regulatory oversight of Housing Associations. January Pack Page 1
Agenda Item 3 Public Accounts Committee Inquiry into Regulatory oversight of Housing Associations January 2017 National Assembly for Wales Public Accounts Committee Pack Page 1 The National Assembly for
My Square Mile Fy Milltir Sgwâr
My Square Mile Fy Milltir Sgwâr Published by the Design Commission for Wales 2007 Cyhoeddwyd gan Gomisiwn Dylunio Cymru 2007 Eileen Adams and the Design Commission for Wales Eileen Adams a Chomisiwn Dylunio
A: Property Register / Cofrestr Eiddo
THIS IS A PRINT OF THE VIEW OF THE REGISTER OBTAINED FROM HM LAND REGISTRY SHOWING THE ENTRIES SUBSISTING IN THE REGISTER ON 24 MAY 2017 AT 11:04:26. BUT PLEASE NOTE THAT THIS REGISTER VIEW IS NOT ADMISSIBLE
Bil Cyllido Gofal Plant (Cymru)
Cynulliad Cenedlaethol Cymru Y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg Bil Cyllido Gofal Plant (Cymru) Adroddiad Cyfnod 1 y Pwyllgor Gorffennaf 2018 www.cynulliad.cymru Cynulliad Cenedlaethol Cymru yw r corff
Adran 3 Cydberthyniad ac Atchweliad - Nodiadau Athrawon
Mae r data o r papur: Archwilio Perthnasoedd mewn Dimensiynau Corff Grete Heinz a Louis J. Peterson San José State University Roger W. Johnson a Carter J. Kerk South Dakota School of Mines and Technology
Confensiwn y Cenhedloedd Unedig Ar Hawliau Pobl ag Anableddau Beth mae n ei olygu i chi?
Confensiwn y Cenhedloedd Unedig Ar Hawliau Pobl ag Anableddau Beth mae n ei olygu i chi? 2 Cynnwys Beth mae r canllaw 3 yma n ei gynnwys Rhan 1 4 Cyflwyno Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau Pobl
Gwaith Cymdeithasol yng Nghymru. Social Work in Wales. Prosbectws i Israddedigion. Undergraduate Prospectus
Gwaith Cymdeithasol yng Nghymru Prosbectws i Israddedigion Social Work in Wales Undergraduate Prospectus Dysgu sy n Newid Bywydau Mae popeth sydd angen i chi ei wybod er mwyn dechrau ar eich taith gyda
Traddodiad a newydd-deb. yn nofelau Wiliam Owen Roberts
Traddodiad a newydd-deb yn nofelau Wiliam Owen Roberts Non Meleri Hughes Traethawd a gyflwynwyd ar gyfer gradd PhD Prifysgol Bangor 2011 2 DATGANIAD Nid yw sylwedd y gwaith hwn wedi cael ei dderbyn o r
No 7 Digital Inclusion
No 7 Digital Inclusion 7 Digital Inclusion Active Response 7 will reflect on the issues that have arisen around the lack of engagement of some sectors of the community in recent technological advances.
CYLCHLYTHYR IECHYD CYMRU WHC (2007) 022 Parc Cathays Caerdydd CF10 3NQ Cathays Park Cardiff CF10 3NQ Dyddiad Cyhoeddi: 20 Ebrill 2007 Statws: Gweithredu Teitl: Datganiad Polisi a Fframwaith Gwasanaeth
Dadansoddiad disgrifiadol o iechyd yng nghyffiniau Gwaith Hanson Cement
Dadansoddiad disgrifiadol o iechyd yng nghyffiniau Gwaith Hanson Cement Chwefror 2011 Arsyllfa Iechyd Cyhoeddus Cymru Awduron: Rhys Gibbon, Dr Ciaran Humphreys, Claire Jones, Nathan Lester, Margaret Webber
Gwybodaeth ffeithiol am y cais a r ymgeisydd/ymgeiswyr SAMPL
Cynnwys 1. Taflen grynhoi ar gyfer y panel maethu 2. Adran A Gwybodaeth ffeithiol am y cais a r ymgeisydd/ymgeiswyr 3. Adran B Gwybodaeth ansoddol, gwerthusiad ac argymhelliad ar addasrwydd yr ymgeisydd/ymgeiswyr
Cyngor Cymuned Llandwrog Cofnodion Cyfarfod y Cyngor 15 Medi 2014 Clerc y Cyngor David Roberts Tudalen - 1 - Cyngor Cymuned Llandwrog Cofnodion y cyfarfod o Gyngor Cymuned Llandwrog a gynhaliwyd Nos Lun,
CYNGOR CYMUNED LLANWENOG COMMUNITY COUNCIL
CYNGOR CYMUNED LLANWENOG COMMUNITY COUNCIL Neuadd y Pentref, Drefach am 7.30yh 3ydd o Ebrill 2018 / 3 rd April 2018 Yn bresennol / Present: Cyng Alwena Williams, Cyng Hazel Thomas, Cyng Euros Davies, Cyng
Bwletin Gorffennaf 2017 Hau i Fedi www.ysgoluwchraddbodedern.org @YUBoded Wythnos Sgiliau Unwaith eto mae r ysgol wedi trefnu wythnos o weithgareddau gyda r nod o ehangu gorwelion ein disgyblion, a hynny
Yr Athro Emeritws Prys T. J. Morgan mewn ymgom â Richard Glyn Roberts
Yr Athro Emeritws Prys T. J. Morgan mewn ymgom â Richard Glyn Roberts Nodweddion arwyddocaol: Ymchwil ddiweddar i hanes Cymru; Bylchau yn yr ymchwil i hanes Cymru; Dyfodol disglair felly i hanes Cymru?
Atrium Building, University of South Wales, Cardiff, April 2018/ Adeilad Atrium, Prifysgol De Cymru, Caerdydd, Ebrill 2018
Atrium Building, University of South Wales, Cardiff, 13-14 April 2018/ Adeilad Atrium, Prifysgol De Cymru, Caerdydd, 13-14 Ebrill 2018 Dame Venodotia, alias Modryb Gwen. A map of North Wales.... Designed
Prifysgol Aml-gyswllt. Adroddiad Blynyddol UWTSD. Annual Report. A Connected University
Adroddiad Blynyddol Prifysgol Aml-gyswllt 2015-2016 UWTSD Annual Report A Connected University 2015-2016 UNIVERSITY PROFILE TRANSFORMING EDUCATION... TRANSFORMING LIVES The University of Wales Trinity
CYNGOR TREF AMLWCH TOWN COUNCIL. Cyngor Tref Amlwch Town Council
CYNGOR TREF AMLWCH TOWN COUNCIL Swyddfa r Cyngor, Llawr y Llan, Lon Goch, Amlwch, Ynys Mon, LL68 9EN Ebost/Email: swyddfa@cyngortrefamlwch.co.uk Ffon/Tel: 01407 832 228 Cyngor Tref Amlwch Town Council
Job title / Teitl swydd Organisation / Sefydliad / E-bost
Future Generations Bill Shared Learning Seminar Seminar Dysgu a Rennir ar Fil Cenedlaethau r Dyfodol Cardiff 5 February 2014 and Llanrwst 13 February 2014 Caerdydd 5 Chwefror 2014 a Llanrwst 13 Chwefror
Bwletin i Rieni - Hydref 2014
Bwletin i Rieni - Hydref 2014 Dyddiadau Pwysig 27.10.14 31.10.14 Gwyliau Hanner Tymor. 03.11.14 Yr ysgol ar agor yn dilyn hanner tymor. 18.11.14 Cyfarfod Rhieni Bl. 8 02.12.14 Cyfarfod Rhieni Bl. 7 Croeso!
Gwobrau. Enillwyr. Prif noddwyr 1
Gwobrau 2015 Enillwyr Prif noddwyr 1 Prif noddwyr Cyflwyniad Heb ymgeiswyr am Wobrau CEW ni fyddai cyfle i ddathlu rhagoriaeth y sector adeiladu yng Nghymru. Ac heb noddwyr, ni fyddai digwyddiad dathlu
CYNGOR CYMUNED LLANWENOG COMMUNITY COUNCIL
CYNGOR CYMUNED LLANWENOG COMMUNITY COUNCIL Neuadd y Pentref, Drefach am 7.30yh 3ydd o Fedi 2013 Drefach Village Hall, 7.30pm 3 rd of September 2013 Yn bresennol/present: Cyng. Bill Green, Cyng. Gwilym
Woyzeck Büchner, Peter Szondi ac argyfwng y Ddrama
Dr Myfanwy Miles Jones Woyzeck Büchner, Peter Szondi ac argyfwng y Ddrama Rhif 4 Gorffennaf 2009 ISSN 1741-4261 C Y F N O D O LY N A C A D E M A I D D C Y M R A E G 24 Woyzeck Büchner, Peter Szondi ac
Adopting Preventative Approaches Shared Learning Seminar Seminar Dysgu a Rennir Mabwysiadu Dulliau Ataliol
Adopting Preventative Approaches Shared Learning Seminar Seminar Dysgu a Rennir Mabwysiadu Dulliau Ataliol Presenter Name / Enw Cyflwynydd Alan Morris Job title / Teitl swydd Organisation / Sefydliad E-mail
NEWYDDION. I gael yr wybodaeth ddiweddaraf dilynwch ni ar:
Rhifyn. 63 Elusen Rhif 1043989 Haf 2014 NEWYDDION Cwmni Cyfyngedig gan Warant Rhif 2993429 I gael yr wybodaeth ddiweddaraf dilynwch ni ar: /AVOWWrexham @AVOWWrexham Yn Y Rhifyn Hwn 03 04 05 06 07 08 09
Wreiddio. Crynodeb. Dinas a Sir. yn y pen draw. Abertawee. newydd i CDSA. equivalent/fte) yn. corfforaethol ailddefnyddio, m 2.
Astudiaeth Achos: Defnyddio Strategaeth Gaffael Arloesoll i Wreiddio Cylcholdeb yn Adnewyddiad Swyddfa Canolfann Ddinesig Cyngor Abertawee Crynodeb Ffeithiau Allweddol Yn ystod 2017, dechreuodd Cyngor
PR and Communication Awards 2014
PR and Communication Awards 2014 PR and Communication excellence in the Welsh social housing sector The third PR and Communication Awards Ceremony was held during CHC's Communications Conference in Llandrindod
Adnoddau Llyfrgell ar gyfer Gwleidyddiaeth Ryngwladol
Adnoddau Llyfrgell ar gyfer Gwleidyddiaeth Ryngwladol I gael rhagor o wybodaeth a dolenni gwe sy n berthnasol i r maes ewch i: http://www.aber.ac.uk/cy/is/subject/interpol/ Cyflwyniad Mae astudio Gwleidyddiaeth
Cwricwlwm Cenedlaethol Cymraeg i Oedolion. Dysgu Learn
Cwricwlwm Cenedlaethol Cymraeg i Oedolion Dysgu Learn 2 Ganolfan Cwricwlwm Dysgu Cenedlaethol Cymraeg Genedlaethol Cymraeg i Oedolion Cynnwys 3-5 Cwricwlwm Cenedlaethol CiO: Cyflwyniad 6 Lefelau Cymraeg
Mentro a cholli? Alcohol a gamblo: ymchwilio i r nodweddion cyffelyb ac atebion cyffredin
Mentro a cholli? Alcohol a gamblo: ymchwilio i r nodweddion cyffelyb ac atebion cyffredin Alcohol Concern Alcohol Concern yw r elusen genedlaethol ar gamddefnyddio alcohol, gan ymgyrchu dros bolisi alcohol
Yr hyn a ofynnir: I chi gymryd sylw o r cyngor a gynigir yn y ddogfen hon.
Dewis Dŵr Arweiniad ar Ddŵr mewn Ysgolion Cynulleidfa: Penaethiaid, athrawon a llywodraethwyr ysgolion sy n derbyn peiriannau oeri dŵr a noddir gan y Cynulliad. Gorolwg: Mae r ddogfen hon yn cynnig gwybodaeth
33 Glan y Gors PRESTATYN Clwyd LL19 7RL
33 Glan y Gors PRESTATYN Clwyd LL19 7RL Home Information Pack Index About this form: 33 Glan y Gors PRESTATYN Clwyd LL19 7RL Under the Home Information Pack (No. 2) Regulations 2007, you must include
Bangoriad /6/04 1:41 pm Page 1. The University of Wales, Bangor Alumni Magazine Cylchgrawn Alumni Prifysgol Cymru, Bangor
Bangoriad 2004 9/6/04 1:41 pm Page 1 2004 The University of Wales, Bangor Alumni Magazine Cylchgrawn Alumni Prifysgol Cymru, Bangor Bangoriad 2004 9/6/04 1:41 pm Page 2 Bangoriad 2004 Welcome to the latest
Datganiadau o Bolisi Rhaglenni r BBC
Datganiadau o Bolisi Rhaglenni r BBC 2009/2010 Datganiadau o Bolisi Rhaglenni r BBC 2009/2010 1 Cynnwys Datganiad y Cyfarwyddwr Cyffredinol... 3 Teledu... 5 BBC One... 5 Atodiad BBC One Scotland... 9 Atodiad
europe rittany Wales a partner for Llydaw, partner i Gymru
europe rittany Wales a partner for Llydaw, partner i Gymru Historic links, strengthened by a Memorandum of Understanding signed in January 2004 A. Sandford As Celtic cousins, there are many similarities
AROLWG BLYNYDDOL 2003 2004 2005 2006-2007 2008 2009 2010 2 Prifysgol Cymru, Bangor 2 Gair gan yr IS-GANGHELLOR Unwaith eto, gallaf nodi fod y Brifysgol wedi mynd trwy gyfnod o newid yn ystod y flwyddyn
Cefnogi gwaith eich eglwys
Elusen Gofrestredig Rhif: 1142813 Rhifyn Hydref 2017 2 Am fwy o cysylltwch: Â ch Trysorydd lleol neu Yr Eglwys yng Nghymru 2 Sgwâr Callaghan, Caerdydd. CF10 5BT rhoiynsyth@eglwysyngnghymru.org.uk gwaith
GWOBRAU TAI CYMRU COMPENDIWM ARFER DA. Rhannu r gwersi a ddysgwyd wrth Gwobrau Tai Cymru Cymru. 1
GWOBRAU TAI CYMRU 2017 COMPENDIWM ARFER DA Rhannu r gwersi a ddysgwyd wrth Gwobrau Tai Cymru 2017 www.cih.org 1 Sponsored Noddwyd by gan Cymru Adnewyddu Cymunedau Trawsnewid Bywydau O fewn Lovell, rydym
Newyddion Ansawdd. Cynhadledd Breswyl POWIS. Dathlu dwy flynedd
Newyddion Ansawdd Dathlu dwy flynedd Rhifyn 24 Chwefror 2011 Cynhadledd Breswyl POWIS Mae ymrwymiad ein hysgolheigion yn glir ac nid oes gennyf unrhyw amheuaeth eu bod yn datblygu n gyflym i fod yn arloeswyr
Cylchlythyr Cytûn ~ Haf 2018 Cytûn Newsletter ~ Summer 2018
Cylchlythyr Cytûn ~ Haf 2018 Cytûn Newsletter ~ Summer 2018 Llawenydd i Cytûn yr adeg hon o r flwyddyn yw cynnig diweddariad byr ynghylch sut mae offeryn eciwmenaidd cenedlaethol Cymru wedi bod yn gwasanaethu
CYNNWYS. Llawlyfr y 6ed 2016/2018 1
CYNNWYS Rhagair y Prifathro... 2 1. Rhesymau dros ddychwelyd i r Chweched Dosbarth yng Nglantaf... 3 Llwyddiannau allgyrsiol:... 3 Rhesymau Cwricwlaidd... 4 Llwyddiannau Academaidd... 4 Gofal Bugeiliol
Cod Ymarfer Moeseg ac Integredd Ymchwil
Cod Ymarfer Moeseg ac Integredd Ymchwil 2017-2020 1 Cyflwyniad Mae Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant wedi ymrwymo i gynnal safonau moesegol uchel mewn perthynas â r ymchwil a wneir gan ei staff a i myfyrwyr,
MEDDYLIWCH AM FYD NATUR SUT MAE RHOI BYWYD I DDATBLYGU CYNALADWY
MEDDYLIWCH AM FYD NATUR SUT MAE RHOI BYWYD I DDATBLYGU CYNALADWY Mark Hamblin (rspb-images.com) Os ydym am ymestyn ein bodolaeth ein hunain, mae n rhaid i ni ddiogelu n hamgylchfyd y byd naturiol rydym
Edexcel TAG. Mehefin Edexcel TAG mewn Iechyd a. Gofal Cymdeithasol. Papurau enghreifftiol gyda chvnlluniau marcio. dysgu uwch, newid bywyd
Edexcel TAG Edexcel TAG Uwch Gyfrannol mewn Iechyd a Gofal Cymdeithasol (Dyfarniad Sengl (8741) Edexcel TAG Uwch Gyfrannol mewn Iechyd a Gofal Cymdeithasol (Dyfarniad Dwbl) (8742) Edexcel TAG Uwch mewn
Sir Ddinbych / Denbighshire Phil Lord. Sir y Fflint / Flintshire Phil Lord
Cyfarfod Cymdeithas CYSAGau Cymru, Ebbw Vale, 25 Tachwedd 2015 (10.30am 3pm) Wales Association of SACREs meeting, Ebbw Vale, 25 November 2015 (10.30am 3pm) Ynys Môn / Anglesey Bethan James Rheinallt Thomas
YMGYNGHORI Â CHI/ DARPARU AR EICH CYFER CHI/
YMGYNGHORI Â CHI/ DARPARU AR EICH CYFER CHI/ Rhan Un: Adroddiad Blynyddol a Chyfrifon 2008/09 Arolwg ac asesiad Ymddiriedolaeth y BBC CAEL Y GORAU O R BBC AR GYFER TALWYR FFI R DRWYDDED. 02 / TROSOLWG
FFI LM A R CYFRYN GA U
FFY DD Y N Y F F R ÂM C YNNAU R F F L AM A S T U DI O S Ê R Y N Y MA E S F F IL M IAU YSG RIFAU AR T WIN TOW N, F F I L M I AU R 1 9 9 0 au FFI LM A R CYFRYN GA U C AM P HYS BYS E B U A R P L E NT YN S
Brwydr Iaith, Brwydro Iaith: Terminoleg y byd pop Cymraeg fel dull protestio yn y 1960au a r 1970au
Craig Owen Jones Brwydr Iaith, Brwydro Iaith: Terminoleg y byd pop Cymraeg fel dull protestio yn y 1960au a r 1970au C Y F N O D O L Y N A C A D E M A I D D C Y M R A E G Golygydd Yr Athro Ioan Williams
MAPIAUMAPS. Llyfrgell Genedlaethol Cymru The National Library of Wales
MAPIAUMAPS Y map hynaf yng nghasgliad y Llyfrgell, map Ptolemaidd o Ynysoedd Prydain, a brintiwyd ym 1486 The oldest map in the Library s collection, a Ptolemaic map of the British Isles, printed in 1486
Colofn B BIOLEG. UNED 1: BIOCEMEG SYLFAENOL A THREFNIADAETH CELLOEDD Arholiad ysgrifenedig: 1 awr 30 munud 20% o'r cymhwyster
Colofn B Cyflwyniad/Amcanion y Cwrs BIOLEG Mae Bioleg wedi gwneud datblygiadau syfrdanol ym maes triniaethau ar gyfer afiechydon yn ystod y degawd diwethaf. Mae'r cwrs Safon Uwch ac Uwch Gyfrannol wedi
Y CWRICWLWM CYMREIG Shan Samuel-Thomas - Lead in the Arts
Y CWRICWLWM CYMREIG Shan Samuel-Thomas - Lead in the Arts Swansea Metropolitan University of Wales, Trinity Saint David Metropolitan Abertawe Prifysgol Cymru, Y Drindod Dewi Sant MEDDYLFRYD - DATBLYGU
RHAN UN: Adroddiad Blynyddol a Chyfrifon 2006/2007. Arolwg ac asesiad Ymddiriedolaeth y BBC
RHAN UN: Adroddiad Blynyddol a Chyfrifon 2006/2007 Arolwg ac asesiad Ymddiriedolaeth y BBC Cynnwys 2 Cyflwyniad y Cadeirydd 5 Trosolwg Ymddiriedolaeth y BBC 9 Beth ydyw a beth mae n ei wneud 12 Yr Ymddiriedolwyr
Cyfarwyddiadau i Gyfranwyr. Wrth baratoi eu cyfraniadau dylai awduron ymgynghori â r cyfarwyddiadau a geir yn Elwyn
Cyfarwyddiadau i Gyfranwyr Wrth baratoi eu cyfraniadau dylai awduron ymgynghori â r cyfarwyddiadau a geir yn Elwyn Davies, Cyfarwyddiadau i Awduron, ail argraffiad (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1969);
Cylchgrawn Alumni Prifysgol Cymru, Bangor University of Wales, Bangor Alumni Magazine
Cylchgrawn Alumni Prifysgol Cymru, Bangor University of Wales, Bangor Alumni Magazine bangoriad 2005 y gair cyntaf Croeso i argraffiad diweddaraf y Bangoriad. Erbyn hyn, mae r Brifysgol yn cychwyn cyfnod
Rhwydwaith Gweithredu Lleol Sir Benfro er Menter a Datblygu Pembrokeshire Local Action Network for Enterprise and Development
Rhwydwaith Gweithredu Lleol Sir Benfro er Menter a Datblygu Pembrokeshire Local Action Network for Enterprise and Development ADOLYGIAD BLYNYDDOL 2017/18 ANNUAL REPORT 2017/18 What is PLANED? Pembrokeshire
Gwell Cymro, Cymro oddi cartref? cymhlethdod meddwl a gwaith John Ceiriog Hughes
Gwell Cymro, Cymro oddi cartref? cymhlethdod meddwl a gwaith John Ceiriog Hughes gan Bethan Angharad Huws Traethawd a gyflwynir ar gyfer gradd MPhil 2015 Cynnwys Datganiadau ii Cydnabyddiaeth iii Crynodeb
Y Meddwl a r Dychymyg Cymreig. FfugLen. Y Ddelwedd o Gymru yn y Nofel Gymraeg o Ddechrau r Chwedegau hyd at Enid Jones. Gwasg Prifysgol Cymru
Y Meddwl a r Dychymyg Cymreig FfugLen Y Ddelwedd o Gymru yn y Nofel Gymraeg o Ddechrau r Chwedegau hyd at 1990 Enid Jones Gwasg Prifysgol Cymru FfugLen Y MEDDWL A R DYCHYMYG CYMREIG Golygydd Cyffredinol
2019 © estatedocbox.com Privacy Policy | Terms of Service | Feedback
To make this website work, we log user data and share it with processors. To use this website, you must agree to our Privacy Policy, including cookie policy. I agree.