cy ceb fr fr en de de hbs_lat cy fr cy en en ceb fr fr en de de hbs_lat cy fr cy de cy cy cy cy de cy cy cy en cy cy cy cy cy cy cy en cy cy cy cy cy cy en cy en cy en cy cy cy cy en cs en en en en cy en en en en en en en en en en en cy cy es en cy cy cy cy cy fr en zh de en cy cy en
Ein Lleoliad – Cyfeillion Bryniau Clwyd a Dyffryn Dyfrdwy
Tirwedd Bryniau Clwyd a Dyffryn Dyfrdwy, lle mae’r grug yn ymestyn ar hyd y bryniau at wyrddni’r dyffrynnoedd a’r afonydd islaw, yw un o dirweddau harddaf y DU.
Lleolir AHNE Bryniau Clwyd a Dyffryn Dyfrdwy yng Ngogledd Ddwyrain Cymru. Mae 80% ohoni yn Sir Ddinbych, 10% yn Sir Fflint a 10% yn Sir Wrecsam. Tirwedd sydd wedi’i siapio gan ddyn drwy’r oesoedd ydi hi, – o fryngaerau ysblennydd o’r Oes Haearn, tirnodau eiconig Moel Famau a’r Tŵr Jiwbilî, Castell Dinas Bran, Safle Treftadaeth y Byd Traphont Ddŵr Pontcysyllte a’r gamlas, i Ardal Gadwraeth Arbennig (AGA) sgarpiau calchfaen Creigiau Eglwyseg.
Nodweddir tirwedd Bryniau Clwyd a Dyffryn Dyfrdwy gan fynyddoedd wedi eu gorchuddio â grug porffor yn ymestyn i lawr at ddyffrynnoedd o borfeydd gleision. Mae’n dirwedd fwyn a chroesawgar, llai garw na mynyddoedd Eryri, ond yr un mor brydferth ac annwyl.
O’r llethrau uwchben Prestatyn yn y gogledd, mae’r ardal yn ymestyn gryn 40 o filltiroedd i’r de hyd at fynydd anghysbell y Berwyn, gan gwmpasu Bryniau Clwyd, Esclusham, Eglwyseg, Riwabon a Mynydd Llantysilio. Ac yn y rhan deheuol, o’r Waun yn y dwyrain i Gorwen sydd 20 milltir i’r gorllewin.
Mae’r mynyddoedd hyn yn adrodd stori newid hinsawdd ac amgylchedd, moroedd dyfnion hynafol yn datblygu’n foroedd trofannol bas, grymoedd daearol a rhew. Yn ystod y Cyfnod Silwraidd, 420 miliwn o flynyddoedd yn ôl, roedd Cymru yn hemisffer y De. Llaid, silt a thywod a adawyd ar waelod môr dwfn o’r enw Basn Cymru oedd y cerrig llaid, cerrig silt a thywodfeini sydd bellach yn ffurfio Bryniau Clwyd a Mynyddoedd Llantysilio. Rhyw 100 miliwn o flynyddoedd yn ddiweddarach (yn ystod y Carbonifferaidd Isaf, sef 350 miliwn o flynyddoedd yn ôl), roedd Cymru wedi symud tua’r gogledd, – ychydig i’r de o’r cyhydedd, – ac wedi ei gorchuddio gan fôr trofannol bas, llawn bywyd, a gadawyd adneuon calchfaen cyfoethog ar ei ôl. A heddiw yn Eglwyseg, Loggerheads a Bryn Alyn gwelir dirffurfiau daearegol ysblennydd tirwedd Bryniau Clwyd a Dyffryn Dyfrdwy, sef y sgarpiau calchfaen sy’n cynnal cymuned arbennig o blanhigion ac anifeiliaid prin. Yn ddiweddarach, ail-ffurfiwyd y dirwedd yn llwyr gan rew, gan adael creigiau anghyson (cerrig mawr) a gafodd eu cario gan y rhew o’r Arenig ger y Bala i Benycloddiau.
Mae’r ardal hon wedi ysbrydoli pobl ar hyd y canrifoedd. Yn Ogofau Ffynnon Beuno ger Tremeirchion y nodwyd y dystiolaeth gynharaf o bresenoldeb dynion yma, pan ddarganfuwyd celfi wedi eu gwneud o garreg oedd yn dyddio o bron i 30,000 o flynyddoedd yn ôl (neu 40,000 yn ôl llyfr Ian Brown). Diogelodd ogofau Bryniau Clwyd gyfrinach yr amseroedd hynod o wahanol yma, a darganfuwyd ynddynt esgyrn yr udflaidd, y mamoth a’r lyncs, sef mamaliaid a arferai grwydro unwaith ar hyd y dirwedd hon.
Un o’r nodweddion mwyaf ysblennydd a’r hynaf a wnaethpwyd gan ddyn yn ardal Bryniau Clwyd a Dyffryn Dyfrdwy yw Carnedd Gop ger Trelawnyd. Dyma’r domen artiffisial fwyaf yng Nghymru, a’r ail fwyaf ym Mhrydain ar ôl Silbury Hill. Mae’n hynod dros ben. Mae’r gadwyn ysblennydd o Fryngaerau o Oes yr Haearn ar ben y bryniau hefyd yn ein hysbrydoli, ac yn dyst i waith caled a soffistigedig y llwythau Celtaidd. Yn wir, yn yr ardal hon y mae’r nifer mwyaf o Fryngaerau o’r Oes Haearn yn Ewrop, gan gynnwys rhai o’r mwyaf a’r enwocaf yng Nghymru, ac mae’n werth mynd i weld pob un ohonynt.
Byddai’r olion a welwn heddiw yng Nghaer Drewyn, Moel y Gaer (Llantysilio), Moel Fenlli, Moel Arthur, Moel y Gaer (Llanbedr) a Phenycloddiau wedi taflu cysgod anferthol dros y dirwedd pan gawsant eu hadeiladu tua 2,500 mlynedd yn ôl. Strwythurau amgaeëdig yw’r bryngaerau, a hwy yw’r aneddfeydd cynharaf a welir yn ardal Bryniau Clwyd a Dyffryn Dyfrdwy.
Mae’n dirwedd i dywysogion a chestyll hefyd. Roedd Tywysog Cymru, Owain Glyndŵr yn hanu o’r ardal o gwmpas Glyndyfrdwy, ac yma gellir gweld olion Mwnt Owain Glyndŵr hyd heddiw. Arwr Cymreig a arweiniodd wrthryfel yn erbyn y Saeson yw Glyndŵr. Mae diwylliant Cymru’n dal yn bwysig iawn yn yr ardal, ac mae’r iaith Gymraeg yn cael ei siarad o fewn cymunedau lleol. Ac mae enwau lleoedd megis Croes yr Esgob a Llwybr y Fuwch yn adrodd rhan o hanes y dirwedd.
Tywysog Cymreig yn ei hanfod oedd Owain Glyndŵr, ond cafodd Castell y Waun ei adeiladu ar dir a roddwyd i Roger Mortimer gan Edward I fel gwobr am ei ran yn gorchfygu’r Tywysog Cymreig Llewelyn ap Gruffudd ym 1282. Yn ddiweddarach, newidiodd teyrngarwch Roger Mortimer, ac fel carcharor yn Nhŵr Llundain y daeth ei oes i ben. Heddiw, rydym yn gallu ymweld â’r castell canoloesol mawreddog hwn oherwydd yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, ac maent hyd yn oed yn rhoi cyfle i ni gyfarfod â marchogion o’r Oesoedd Canol.
Ymhellach ar hyd y dyffryn uwchben tref Llangollen, gwelir castell canoloesol arall. Castell Cymreig a adeiladwyd gan Gruffydd ap Madog ym 1260 yw Castell Dinas Bran. Gellir gweld golygfeydd ysblennydd o Ddyffryn Dyfrdwy a Chreigiau Eglwyseg oddi yma. Mae adfeilion y castell, a bortreadir yn nhirluniau’r arlunwyr Turner a Richard Wilson, yn dirnod gwerthfawr.
Rydym yn cael ein synnu gan gampau mwy diweddar dyn hefyd. Ym 1875, gosodwyd carreg gyntaf Traphont anhygoel Pontcysyllte gan Thomas Telford, – camp o beirianneg a gafodd statws nodedig Treftadaeth y Byd yn 2009.
Heddiw mae ucheldiroedd Bryniau Clwyd a Dyffryn Dyfrdwy’n cynnal cynefin rhostir grug prin sy’n gartref i rywogaethau fel y rugiar ddu, y rugiar goch a’r gwenyn mynydd. Mae coetiroedd llydanddail ar dir is yn darparu cynefin gwahanol ac yn gartref i rywogaethau fel y pathew. Ac mae coridorau afonydd Dyfrdwy ac Alyn hefyd yn cynnal cymuned arbennig o blanhigion ac anifeiliaid. Gwelir rhywogaethau gwerthfawr eraill megis cregyn gleision dŵr ffres, eog yr Iwerydd a’r dyfrgi hefyd yn yr Afon Ddyfrdwy.
Mae cyrchfannau poblogaidd Bryniau Clwyd a Dyffryn Dyfrdwy, fel Loggerheads, Moel Famau, Tŵr y Jiwbilî, Llangollen a Bwlch yr Oernant, wedi denu pobl drwy’r oesoedd. Rhed llwybr Cenedlaethol Clawdd Offa trwy’r ardal, o’r Waun i Ddyffryn Dyfrdwy, ac o Fryniau Clwyd i Brestatyn, – rhan ysblennydd o’r Llwybr Cenedlaethol 177 milltir o hyd sy’n dilyn y Gororau o Gas-gwent i Brestatyn.
Mae pobl yn dal i ddod i fwynhau’r tirweddau hynod yma hyd heddiw. Fodd bynnag, nid tirwedd digyfnewid mohoni, gan fod pobl yn byw a gweithio yma. Mae ffermio’n ddiwydiant pwysig i’r ardal: i raddau, dyma sydd wedi’i llunio, ac mae parhad y rheolaeth yma gan amaethyddiaeth yn hanfodol ar gyfer ei dyfodol.
Nid oes amheuaeth nad yw tirwedd Bryniau Clwyd a Dyffryn Dyfrdwy’n un arbennig dros ben. Dewch i ddarganfod y dirwedd hon a diogelu ei natur unigryw gyda Chyfeillion Bryniau Clwyd a Dyffryn Dyfrdwy
Nick Ward (Trysorydd ac Ysgrifennydd Aelodaeth)
There are no upcoming events at this time.
Newsletter – Winter 2015
Newsletter – Spring 2016
Newsletter – Summer 2016
Newsletter – Autumn 2016
Newsletter – Winter 2016
Newsletter – Spring 2017
Newsletter – Summer 2017
Newsletter – Spring 2018
Newsletter – Summer 2018
Mae’r holl ddigwyddiadau’n rhai cyhoeddus, ond gofynnir i unrhyw un sy'n dymuno mynychu gysylltu â'r Ysgrifennydd Digwyddiadau, Nev Howell, Ymddiriedolwr ac Ysgrifennydd Digwyddiadau Rhifau cyswllt - 01244 535173, 07850 921295,
Ymunwch â ni ac fe gewch y boddhad o wneud cyfraniad cadarnhaol i un o'r tirweddau gorau yn y byd! Cefnogir y Cyfeillion gan Gronfa Datblygu Cynaliadwy Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol Bryniau Clwyd a Dyffryn Dyfrdwy trwy Lywodraeth Cymru
Cyfeillion Bryniau Clwyd a Dyffryn Dyfrdwy
© 2019 Cyfeillion Bryniau Clwyd a Dyffryn Dyfrdwy | Rhif cofrestru elusennau: 1163812 – Cedwir pob hawl
Cynlluniwyd gan Brown Hen