es hu sw en cy cy cy en en cy cy cy hu cy cy en cy hu de pl cy en es es en en cy ast ast cy cy cy cy es en cy cy es nl cy es fr cy es cy cy cy es it cy cy fa fa af cy pl fa fa af cy cy fa fa af ast cy en en en en en en en cy cy fi nl en en en en en fr en cy es en cy en cy cy cy ast cy cy cy cy en en cy en cy cy cy br cy es en en en cy cy en de cy en pl eo cy eo es cy en es es ceb en es cy cy la ceb sv pl cy cy cy es eo en cy cy hbs_lat hbs_lat cy zh cy cy nl de an ar en az uz de lt ru sv bg br hbs_lat ca mzn hbs_lat da de el en eo es et eu fa fi fr fy de gd lt gu he hi tl hbs_lat hu hy id en es is it ja jv ka en kk ta ko cs it lb it lt lv en ml be ru ms my ceb nds af nl nb nb fr pa cs es pl pms pnb pt de ro ru ru es jbo en hbs_lat si en sk sl sq hbs_lat sv hu ta te th tr fy ur uz vi ceb pl zh he da zh zh cs cy cy cy cy cy cy en cy
Jump to navigation Jump to search
Nid yw'r erthygl hon yn dyfynnu unrhyw ffynonellau.
Helpwch wella'r erthygl hon drwy ychwanegu dyfyniadau i ffynonellau dibynadwy.
Caiff cynnwys heb ei ddyfynnu ei herio, a gellir ei ddileu, o ganlyniad. Mae'r tag yma'n rhoi'r erthygl yma yn y categori Categori:Dim-ffynonellau.
B. B. King, "Brenin y felan"
Math o gerddoriaeth yw'r felan, y felan-gân, y bliws[1] neu'r blŵs[1] (Saesneg: blues) a ddatblygodd gan Americanwyr Affricanaidd yn ne'r Unol Daleithiau ar ddiwedd y 19eg canrif. Math o gerddoriaeth werin ydyw wedi tyfu o ddylanwadau Ewrop ac Affrica. Sail y felan oedd alawon gwaith, emynau ysbrydol Negroaidd, a siantiau. Roedd y caneuon hyn yn sôn am deimladau, ofnau, a gobeithion personol, ac yn rhigymu baledau syml, traethiadol.[2]
Datblygodd y felan yn sgil diddymu caethwasiaeth yn yr Unol Daleithiau ym 1865, wrth i nifer o dduon dod yn gerddorion. Yn wreiddiol, roedd y felan yn cael ei pherfformio gan unawdydd yn canu a'i gyfeilio gan y banjo ac ambell weithiau'r piano. Y ffidl a'r banjo oedd prif offerynnau'r felan, ac o fewn amser daeth i gynnwys y clarinét, y trwmped, y trombôn, y drwm ochr, y drwm bas, a'r symbalau. Yn yr 20g daeth y gitâr i fri yn y felan. Ymhlith y dinasoedd oedd yn graidd i ddatblygiad y felan oedd New Orleans, Houston, Birmingham, Memphis, Dinas Kansas, St. Louis, a Chicago.
Mae'r felan yn ymddangos yn ragtime, jas, rhythm a blŵs, a roc a rôl, ac yn cael ei nodweddu gan ddilyniannau cordiau penodol, lle bo'r dilyniant cordiau blŵs deuddeg-bar yw'r mwyaf cyffredin.
4.1 Y felan ar ddeuddeg bar
5.2 O leoedd eraill yn yr U. D.
5.3 O weddill y byd
Melan Delta[golygu | golygu cod y dudalen]
Mae gwreiddiau'r felan ym Mississippi Delta ar ddechrau'r 20g. Roedd hi'n gymysgedd o ddylanwadau cerddoriaeth Affrica a cherddoriaeth orllewinol. Roedd y clerwr yn canu weithiau mewn llais main gydag ambell i sgrechian. Roedd hi'n cyfeilio gyda gitâr acwstig neu gitâr sleid ac organ geg, ond gyda banjô'n wreiddiol. Roedd y gerddoriaeth yn swnio'n ddieithr iawn i glustiau Ewropeaidd y cyfnod.
Un o ganwyr adnabyddus cyntaf y felan oedd Robert Johnson. Fe wnaeth y felan ar ddeuddeg bar yn safonol. Ym 1920, fe symudodd y felan tuag at y gogledd gyda'r mudiad o weithwyr du i ffatrïoedd Detroit a Chicago.
Y felan glasurol[golygu | golygu cod y dudalen]
Mae'r felan glasurol yn cyfeirio at gantoresau'r felan rhwng 1920 a 1929. Y gantores ddu gyntaf i recordio'r felan oedd Mamie Smith ym 1920. Rhai pobl eraill oedd Bessie Smith, Ma Rainey, Ethel Waters, a Clara Smith.
Y felan drydanol[golygu | golygu cod y dudalen]
Melan Chicago[golygu | golygu cod y dudalen]
Yn Chicago fe gafodd y felan ei drydanu. Roedd rhai a ddaeth o Mississippi yn wreiddiol, fel Muddy Waters a Howlin' Wolf, yn defnyddio gitâr drydan, gitâr fas, drymiau, a'r piano, ac efallai sacsoffon.
Melan Detroit[golygu | golygu cod y dudalen]
Un o ganwyr y felan mwyaf adnabyddus o Detroit oedd John Lee Hooker. Daeth o Mississippi yn wreiddiol ond ym 1948 fe symudodd yno.
Y gerddoriaeth[golygu | golygu cod y dudalen]
Mae alaw'r felan ar nodau cerdd y cywair lleddf pentatonig, hynny yw, ar y nodau do me fa so te. Yn nghywair C felly, fe fydd yr alaw ar C Eb F G Bb. Gelwir y nodau fflat Eb a Bb yn nodau'r felan (blue notes). Fe fydd yn arferol hefyd i ganu'r felan yn nghywair A neu E. Mae cywair Bb a Eb hefyd yn boblogaidd. Yng nghywair A, D ac E felly, fe fydd yr alaw yn cwympo fel arfer ar allweddau gwyn y piano, ac yn nghywair Eb fe fydd hi ar yr allweddau du.
Y felan ar ddeuddeg bar[golygu | golygu cod y dudalen]
St. Louis Blues (1914)
Nid yw'r felan yn angenrheidiol ar 12-bar blŵs. Gellir fod ar wyth neu 16 bar, ond y dull mwyaf sylfaenol yw canu penillion o dair llinell ar 12 bar. Yn wreiddiol, roedd ceith-was yn canu'r llinell gyntaf wrth weithio yn y cae, ac eraill yn ei ateb wrth ganu'r ail linell gyda'r un geiriau yn aml iawn, ond ar nodau gwahanol. Wedyn roedd yn canu'r trydydd llinell.
Mae'r siart a ganlyn yn dangos yr enghraifft mwyaf syml a chyffredin. Mae'r siart yn dangos y cordiau yn nghywair C mewn 12 bar o 4 curiad. Gellir chwarae'r felan yn araf neu yn gyflym.
Mae'r dilyniant uchod (neu drosiad i gywair arall) yn cael ei ddefnyddio mewn miloedd o ganeuon y felan, R&B a roc.
Gelwir y ddau far olaf (barau 11 a 12) yn blwsdroad; dau far offerynnol a fydd yn troi'n ôl at ddechrau'r bennill nesaf. Weithiau fe fydd y troad yn cael ei ddefnyddio fel cyflwyniad i'r gân, hynny yw, gellir dechrau'r gân wrth chwarae barrau 11 a 12 yn offerynnol cyn y bennill gyntaf.
Mae llawer o ganeuon y felan yn defnyddio cordiau seithfed o ben bwy gilydd (er bod hwn yn groes i ddamcaniaeth confensiynol cerddoriaeth sy'n gorchymyn bod e ddim yn arferol i ddechrau ar gord seithfed a bod darn o gerddoriaeth byth yn terfyn ar gord seithfed). Gellir goleddfu'r enghreifftiau uchod wrth chwarae cordiau seithfed yn lle'r prif gordiau, hynny yw, chwarae C7 yn lle C a F7 yn lle F. Dyma enghraifft syml o'r felan yn A sy'n defnyddio cordiau seithfed yn unig,
Enwogion y felan[golygu | golygu cod y dudalen]
O'r Mississippi[golygu | golygu cod y dudalen]
Aleck "Rice" Miller ("Sonny Boy Williamson II", 1899 - 1965)
Skip James (1902 - 1969)
Son House (1902 - 1988)
Robert Johnson (1909 neu 1912 - 1938)
Howlin' Wolf (1910 - 1976)
Muddy Waters (1913 neu 1915 - 1983)
John Lee Hooker (1917 - 2001)
B. B. King ("brenin y felan", ganwyd 1925)
O leoedd eraill yn yr U. D.[golygu | golygu cod y dudalen]
Mamie Smith (1883 - 1946)
Ma Rainey (1886 - 1939)
Clara Smith (1894 - 1935)
Bessie Smith (1894 - 1937)
Ethel Waters (1896 - 1977)
John Lee Williamson ("Sonny Boy Williamson I", 1914 - 1948)
Dinah Washington ("brenhines y felan", 1924 - 1963)
Willie Mae Thornton ("Big Mamma", 1926 - 1984)
Etta James (ganwyd 1938)
Jimi Hendrix (1942 - 1970)
Janis Joplin (1943 - 1970)
Keb' Mo' (ganwyd 1951)
Stevie Ray Vaughan (1954 - 1990)
Susan Tedeschi (ganwyd 1970)
Joe Bonamassa (ganwyd 1977)
Shemekia Copeland (ganwyd 1979)
O weddill y byd[golygu | golygu cod y dudalen]
John Mayall ("tad y felan Brydeinig" Lloegr, ganwyd 1933)
Eric Clapton (Lloegr, ganwyd 1945)
Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]
↑ 1.0 1.1  bliws. Geiriadur Prifysgol Cymru. Adalwyd ar 26 Mai 2015.
↑ (Saesneg) The Evolution of Differing Blues Styles. How To Play Blues Guitar.
Wedi dod o "https://cy.wikipedia.org/w/index.php?title=Y_felan&oldid=3608093"
Cerddoriaeth werin yr Unol Daleithiau
Erthyglau sy'n cynnwys Saesneg
Golygu cod y dudalen
Lawrlwytho ar ffurf PDF
Beth sy'n cysylltu yma
Gwybodaeth am y dudalen
Cyfeiriwch at yr erthygl hon
Newidiwyd y dudalen hon ddiwethaf ar 14 Hydref 2017, am 12:04.
Mae testun y dudalen ar gael dan drwydded Creative Commons Attribution-ShareAlike; gall fod telerau ychwanegol perthnasol. Gweler Telerau Defnyddio'r Drwydded am fanylion pellach.
Golwg drwy'r teclun symudol