de en it cy de cy cy en cy cy ast de de cy de ast de ro nl cy cy cy ru cy en cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy en es cy cy cy cy cy cy
Lars von Trier a’i wrthryfel yn erbyn y byd
Cafodd Lars von Trier ei fagu mewn maestref ar gyrion Copenhagen i deulu dosbarth canol lle cafodd wneud fel ag y mynnai. Comiwnydd oedd ei fam  a chanddi syniadau hynod ryddfrydol ynglŷn â sut i fagu plant. Ei bwriad oedd magu unigolyn a fyddai’n gwbwl rhydd o reolau cymdeithas, ond plentyn a fyddai’n artist: Dyma oedd ei breuddwyd oes,  a’i nod oedd gwireddu'r freuddwyd honno drwy ei mab. (Pan ar ei gwely angau cyfaddefodd ei fam wrth von Trier taw nid ei dad naturiol oedd y dyn a’i fagodd – cafodd hi  gyfathrach gyfrinachol â dyn y credai allai gyflwyno genynau mwy artistig na'i gwr cyfreithiol i’w epil.)
O’r cychwyn roedd Von Trier yn blentyn egotistaidd a fagwyd i herio awdurdod y byd o’i gwmpas. Mae sôn am y Von Trier bychan ar bob achlysur yn dwlu bod yn ganolbwynt y chwarae, ag o hyd yn mynnu gosod rheolau’r gêm. Cafodd amser anodd yn setlo yn yr ysgol a threfnodd ei fam ei fod yn cael tiwtor preifat i’w ddysgu ar yr aelwyd. Drwy gydol ei lencyndod, bu Von Trier yn arbrofi gyda chamera ffilm 8mm ei fam gan ddangos y ffilmiau byrion hyn - wedi eu torri at ei gilydd gyda siswrn a glud - i’w ewythr a oedd yn gyfarwyddwr ffilmiau dogfen. Yn ogystal, cafodd y cyfle i chwarae rhan flaenllaw mewn cyfres deledu i blant – cyfle da i arsylwi ar anghenion diwydiannol y gelfyddyd. Yn un ar bymtheg oed, ceisiodd am le yn yr ysgol ffilm yn Copenhagen ond cafodd ei wrthod ar y cynnig cyntaf. Ymunodd â chymdeithas o wneuthurwyr ffilm amatur a chreu gwaith arbrofol yn llawn dyfeisiau avant-garde fel cefndaflunio, a cheisiodd drachefn am le yn yr ysgol ffilm – y tro hwn cafodd ei dderbyn. Mae’n amhosib pwysleisio yn ddigonol pa mor allweddol oedd yr ysgol ffilm hon yn nadeni’r diwydiant ffilm Danaidd – mae nifer helaeth o geffylau blaen y diwydiant yn raddedigion o'r ysgol ffilm honno.  Ond pa mor ddylanwadol bynnag oedd gweledigaeth pellgyrrhaeddol y prifathro gwreiddiol, Henning Camre, ni allai Von Trier ddygymod a chlostroffobia cyfundrefn coleg, a byddai’n aml yn mynychu ei ddarlithoedd yn gwisgo clustffonau i wrando ar ei Walkman. Er gwaetha’i wrthryfela beunyddiol yn erbyn yr awdurdodau addysgol, fe saethodd sawl ffilm tra’n fyfyriwr yno, a llwyddo i greu perthynasau creadigol fyddai’n ymestyn ymhell i’w ddyfodol proffesiynnol. Derbyniwyd yr olaf o’r ffilmiau hyn, Liberation Pictures i Wyl Ffilm Myfyrwyr Ewrop lle derbyniodd wobr arbennig (er i'r ffilm rwygo’r rheithgor yn ddwy garfan).
Y ffilm gynta iddo’i chyfarwyddo yn broffesiynol oedd The Element of Crime, ffilm dditectif noir. Wedi hir drafod ynglŷn â dilysrwydd y ffilm i dderbyn nawdd wrth y DFI (gan ei bod yn ffilm yn yr iaith Saesneg), cytunwyd i fuddsoddi dros hanner miliwn o ddoleri yn y cynhyrchiad ar yr amod y cai golygfa llofruddiaeth merch ifanc ei hailysgrifennu am ei bod yn rhy ddi-chwaeth. Gwrthododd Von Trier gowtowio i'r amod (a dyma gychwyn ar ei berthynas gythryblus gyda’r DFI), ond drwy berswad a dycnwch fe dderbyniodd yr arian yn y diwedd, er nad oedd y gyllideb bitw yn ddigonol i ganiatau iddo wireddu ei weledigaeth. Er mwyn gwneud y defnydd gorau o’r arian, cynlluniodd a pharatodd pob elfen o’r ffilm ymlaen llaw. Yn y misoedd yn arwain at saethu’r ffilm, storifyrddiodd pob un saethiad, lluniodd ddiagramau ar gyfer pob symudiad camera, porwyd dros bob lleoliad, pob celficyn, a phob cynllun goleuo fel nad oedd yr un manylyn heb gael ei sylw manwl o flaen llaw. Er y gwaith cartref trylwyr gan Von Trier, aeth y ffilm dros ei chyllideb a bu’n rhaid iddo fynd ar ei liniau ac erfyn ar y DFI sefyll yn y bwlch a buddsoddi mwy o arian.  Dangoswyd y ffilm orffenedig yng Ngŵyl ffilm Cannes yn 1984, pan ennillodd Wim Wenders y Palme d’Or am ‘Paris, Texas’ , a Von Trier yn gorfod bodloni ar y wobr dechnegol. Teg dweud nad yw ’ Von Trier’ yn ddyn sy’n ‘bodloni’ ar ddim, ac phwdodd yn gyhoeddus gan gyhoeddi i'r byd a'r betws mai ei ffilm e ddylasai fod wedi ennill.
Treuliodd y dair mlynedd nesa’n straffaglio heb lwc i godi’r arian i gynhyrchu ei ffilm nesaf: The Grand Mal. I gadw dau pen llinnyn ynghyd yn y cyfamser, cyfarwyddodd nifer o hysbysebion, a bu’n gyfnod digalon eithriadol i’r cyfarwyddwr.  Yn y diwedd, diflasodd ar yr holl fynd a dod ac un noson  - wedi sawl potel o win -  tarodd fargen gydag ymgynghorydd ffilm y DFI y gallsai gyfarwyddo ffilm fasnachol am gyfanswm o $1.3USD miliwn. Ganwyd Epidemic; ffilm am wneud ffilm a redai gyda dwy naratif gyfochrog. Yn y presennol, castiodd Von Trier ei hunan a’i bartner ysgrifennu, Neils Vorsel fel dau wneuthuriwr ffilm sy’n ceisio gwneud ffilm am effaith llediad haint yn y dyfodol agos. Yr ail linyn storiol yw’r ffilm y maent yn ceisio’i greu.
Tynodd ar ysbrydoliaeth o’i fagwraeth gomiwnistaidd, ac i gydfynd â’i ffilm, cyhoeddodd Von Trier ei faniffesto. Dyma sefydlu patrwm o weithredu a fyddai’n sail i'w  waith yn y dyfodol:
“Yn ystod llawer o’r saethu, ni ddefnyddiwyd unrhyw
dechnegau ffilm. O ganlyniad, am bron i draean o’r ffilm,
bu’r camerau’n troi yn ddi-griw. Creodd hyn
awyrgylch glos a’n bwysicaf oll, tawelwch meddwl.”
Dyma ddatgelu un o’r eironîau mawr ynglyn â gwaith Von Trier, ei fod o hyd yn ceisio gwadu ei rôl fel awdur y gwaith, ei fod am wadu ei feistrolaeth ar grefft a chelfyddyd ffilm, yn ogystal â gorchfygu ei ysfa at berffeithrwydd. Yn y maniffesto hwn, ceir yr awgrym bod modd ymwrthod â chonfensiynau cynhyrchu ffilm er mwyn creu profiad artistig newydd. Hynny yw, nid yn unig bod modd chwyldroi aestheteg y cyfrwng, ond gellid chwyldroi y broses. Unwaith eto, dangoswyd y ffilm yn Cannes, ac ar y sîn ŵyliau ffilm rhyngwladol, ond derbyniad ddigon llugoer gafwyd gan y gynulleidfa ddomestig yn Denmarc. Meddai Von Trier:
“Cafodd y ffilm hon ei chynhyrchu ar gyfer cynulleidfa ryngwladol,
a’r Ffrancod yn bennaf. Dwi’ ond yn saethu ffilm yn yr iaith Ddaneg
am fod y gyfraith ffilm yn mynnu hynny.”
Yn hwyrach yn ei yrfa, tra’n ceisio ariannu ffilmiau fel Dancer In The Dark a Dogville byddai’r dadleuon ynglŷn â chefnogaeth ariannol trethdalwyr Denmarc i’w ffilmiau iaith Saesneg yn parhau.
Ar gyfer ei ffilm Europa, cychwynnodd Von Trier ar ei berthynas dymhestlog gyda Peter Albaek Jensen. Bu’r ddau yn gyfoedion tra yn y Coleg Ffilm Danaidd, ond dyma'r tro cyntaf iddynt  gydweithio – yn ôl Albaek Jensen doedd neb arall yn barod i weithio gyda’r naill na’r llall. Roedd Von Trier eisoes yn enwog am fod yn enfant terrible hollol amhosib i’w reoli, ac Albaek Jensen heb ddime goch i’w enw  ers mynd yn fethdalwr ar ei ffilm flaenorol. Er mwyn gallu ariannu’r ffilm, newidiwyd geiriad y gyfraith ffilm Ddanaidd:
“Rhaid i ffilm gael ei saethu yn yr iaith Ddaneg neu
feddu ar rinwedd aesthetig neu dechnegol sy’n cyfrannu
at ddatblygiad celfyddyd a diwylliant ffilm yn Nenmarc.”
Ysbyty Riget - Lleoliad The Kingdom
Llwyddodd y ddau ddenu arian sylweddol o Ewrop tuag at y gyllideb a phan gwblhawyd y ffilm yn 1991, fe’i derbyniwyd unwaith eto i ŵyl Ffilm Cannes. Pan fethodd Von Trier a chipio’r Palme d’Or, fe bwdodd unwaith yn rhagor gan daflu ei dystysgrif am y wobr dechnegol a gwobr y rheithgor i’r  bin sbwriel, cyn galw Roman Polanski, cadeirydd y rheithgor, yn gorrach o flaen camerau’r byd. (‘Von Trier Yn Wallgo' Yn Cannes’ oedd pennawd un papur newydd Danaidd y diwrnod canlynol).  Yn wahanol iawn i anarchiaeth Epidemic, dychwelodd Von Trier at aestheteg ofalus ar gyfer Europa. Unwaith eto, storifyrddwyd pob ffrâm o'r ffilm hynod dechnegol hon, a dibynnodd yn helaeth ar gefndaflunio ac ar oleuo monocromatig. Bu’r broses o gynhyrchu’r ffilm yn artaith iddo  – ac fel gyda The Element of Crime o’i flaen, aeth y cynhyrchiad dros amser a thros gyllideb.  Taflodd y broses gynhyrchu gysgod dros y broses greadigol, a rhwystrwyd Von Trier rhag cael y ‘tawelwch meddwl’ a oedd yn dyheu amdano. Er gwaetha’ llwyddiant y ffilm mewn gŵyliau rhyngwladol, trodd y gynulleidfa Ddanaidd eu cefnau ar y ffilm.
Tra yn Cannes, daeth Von Trier i sylw Jeremy Thomas, cynhyrchydd o Brydain, a cyhoeddodd Thomas ei fod am gynhyrchu ffilm nesa’r cyfarwyddwr yn yr iaith Saesneg.  Fodd bynnag, rodd gan Von Trier ac Albaek Jensen syniadau gwahanol – doedden nhw ddim am fod yn daeogion fyddai’n atebol i ariannwyr ac uwch gynhyrchwyr. Roedd y ddau am gadw rheolaeth lwyr o’r broses gynhyrchu o’i chychwyn i’w diwedd ac felly crewyd Zentropa.
Am y tair blynedd nesa’, cynhyrchodd y cwmni ddegau o ‘hysbysebion cachlyd’ i’r Almaen, ac ail-fuddsoddwyd $2USD filiwn o elw'r gwaith hwnnw nÙl mewn i’r cwmni gan brynu goleuadau, camerau ac offer ôl-gynhyrchu. Ar yr un pryd, comisiynwyd Zentropa gan Danmarks Radio i greu The Kingdom, cyfres oruwchnaturiol wedi ei lleoli mewn ysbyty. Roedd creu cyfres deledu yn ddisgyblaeth newydd i Von Trier; gan y byddai’n rhaid iddo greu pum awr o deledu mewn dau fis o saethu. Castiodd nifer o actorion uchel eu parch yn Nenmarc a Sweden. Penderfynodd ar arddull saethu gyflym mewn lleoliad go-iawn a hynny heb oleuadau arbenigol. Byddai pob actor yn gwisgo radio-feicroffôn a byddai’r gwr camera yn medru saethu 360 gradd gan ddilyn yr actor i ble bynnag fynnai grwydro. Dyma arbrofi gyda nifer o lwon Dogme. Er mawr syndod i bawb, pan ddarlledwyd y gyfres yn Denmarc bu’n llwyddiant ysgubol gan ddenu ffigurau gwylio rhyfeddol o uchel, ac am y tro cyntaf fe ennillodd Von Trier wobrau yn ei famwlad.
Drwy gydol y cyfnod hwn roedd Albaek Jensen a Vibeke Windelov wrthi’n codi’r arian i greu sgript nesa’ Von Trier, sef Breaking The Waves.
Gwrthododd y tri droi at yr Unol Daleithiau am yr arian gan y byddai’n dod gyda llith o amodau annerbyniol ynghlwm wrtho, felly setlwyd ar gyllideb gymharol fechan o $USD9 miliwn ar gyfer y cynhyrchiad. Taflwyd amheuaeth ar lwyddiant y cynhyrchiad pan dynnodd Helena Bonham Carter yn ôl o chwarae’r brif ran oherwydd ei bod yn ofni y byddai’r golygfeydd rhywiol yn niweidiol i’w gyrfa. Ail-gastiwyd Emily Watson yn y rôl ond gan ei bod hi’n hollol anhysbys ar y pryd, collodd y ffilm bymtheg y cant o’r buddsoddiad. Cychwynwyd ar saethu’r ffilm ar arfordir gorllewinol yr Alban tra bod Vibeke Windelov yn ceisio crafu gweddill yr arian at ei gilydd. Dewisodd Von Trier ddatblygu’r arddull camera veritê y bu’n arbrofi ‚ hi yn The Kingdom; cadwodd y camera yn y llaw gan hepgor rheolau traddodiadol saethu ffilm. Byddai’n saethu golygfa sawl gwaith gan fynnu perfformiad gwahanol iawn wrth ei actorion bob cynnig, yn aml yn byrfyfyrio ac yn crwydro i sawl cyfeiriad thematig. Byddai’n annog ei ddyn camera i saethu o onglau gwahanol ar bob cynnig – a chreodd hyn gryn wrthdaro rhwng y ddau. Byddai Von Trier yn ymbil ar Robbie Muller, y cyfarwyddwr ffotograffiaeth, i saethu’r olygfa’n  ‘waeth’ neu'n fwy amrwd fyth. Doedd e ddim yn chwilio am saethiadau hardd wedi eu fframio’n berffaith – roedd e’n chwilio am y gonestrwydd amrwd ar bob achlysur. O ganlyniad, mae’r arddull weledol rhyfygus, wyllt, yn gwrthgyferbynnu’n syfrdanol â melodrama oesol y naratif; a’n hudo fel cynulleidfa i gredu bod byd eithafol y stori yn wir pob gair. Mae Von Trier fel pe’n ceisio datrys y paradocs o chwyldro gweledol ar y naill llaw a threfn ar y llall gan ddefnyddio delweddau tirluniol wedi eu haddasu yn ddigidol gan yr artist rhamantaidd Per Kirkeby yn bennawdau llonnydd i’r penodau tymhestlog.
Unwaith eto, cafodd y ffilm ei derbyn yn Cannes, ond gwrthododd Von Trier fynd oherwydd ei ffobia hedfan, felly trefnwyd tocyn tren iddo. Pan gyrrhaeddodd y tren orsaf ganolog Copenhagen, sylweddolodd von Trier mai tren modern Almaenig oedd hwn, lle nad oedd modd agor y ffenest. Yn foddfa o chwys, gwrthododd adael ei filltir sgwar ac aeth gweddill y tîm cynhyrchu i Cannes hebddo. Er yr holl broffwydoliaethau taw Breaking The Waves fyddai’n cipio’r Palme d’Or a mai Emily Watson fyddai’n derbyn y wobr am yr actores orau, methwyd ar y ddau gyfri – gyda Mike Leigh yn ennill y balmwydden aur am Secrets and Lies a Frances McDormand yn dwyn y wobr actio. Derbyniodd Viebeke Windelov wobr y rheithgor ar ran Von Trier tra’i fod e gartre’ yn pwdu a chwarae gemau ar ei gyfrifiadur.  Fodd bynnag aeth Breaking The Waves yn ei blaen i ddenu canmoliaeth y beirniaid a’n bwysicach, denu cynulleidfaoedd yn Nenmarc ac ar draws y byd.  Dyma gychwyn newydd i Von Trier fel cyfarwyddwr allai greu ffilmiau fyddai’n llwyddo’n artistig a’n fasnachol.