de es cy cy es cy cy cy ca cy cy vi cy en cy en cy cy cy cy en cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy en cy cy cy en cy it cy cy cy cy cy de cy cy cy cy en cy es cy cy en cy cy en en
Ann Griffiths  “.......dal y rhin”
Ni all na llenor na christion ddianc rhag dylanwad Ann Griffiths a'i hemynau. Y mae nwyf ei hieuenctid a'i thröedigaeth a'i marwolaeth yn 29 oed ar enedigaeth plentyn yn rhan o chwedloniaeth Cymru. Meddai Saunders Lewis "y mae Ann Griffiths yn un o glasuron mawr ein llenyddiaeth ni. Ni ellir trafod barddoniaeth y bedwaredd ganrif ar bymtheg heb gychwyn gydag Ann Griffiths". A thrachefn meddai, "Bardd yn diosg ei hesgidiau oddi am ei thraed yw Ann, oblegid fod y tir y saif hi arno yn Llanfihangel-yng-Ngwynfa yn ddaear sanctaidd". Mae'n anochel felly fod yna sgrifennu helaeth amdani. Ond beth a ddywedwn heddiw? Dyna gwestiwn T. H. Parry Williams dros hanner canrif yn ôl yn 1955 ar achlysur canmlynedd a hanner ar ôl ei marwolaeth. "Wel, y mae dyn wedi darllen llyfrau ac erthyglau ac adolygiadau gwybodus dros ben ar y rhain, nes cael ei yrru, yn erbyn ei ewyllys bron, i ymholi mewn difrif a oes gormod o sŵn a thwrw yn cael ei wneud amdani hi a'i gwaith, wrth ymdrechu eu dadansoddi a'u hesbonio, yn hytrach na cheisio dal y rhin yn ddistaw".
"Dal y rhin yn ddistaw", beth yw ei rhinweddau i ni a degawd o'r unfed ganrif ar hugain wedi'i dreulio?
'Yng nghymdeithas y dirgelwch .. '
I ddechrau, y mae hanes Ann Griffiths yn dystiolaeth mor ddibynnol ydym ar ein gilydd ac mor ddyledus ar ein gilydd i'n datblygiad ysbrydol. Fel hyn y mae D. Tecwyn Evans yn mynegi'r ddyled. "Gwelir bod Ann Griffiths yn ddyledus i'r pum cangen bwysicaf o'r Eglwysi Protestannaidd a oedd ym Mhrydain ar y pryd. Y mae hi'n ddyledus, i ddechrau, i'r Eglwys sefydledig, am mai hi a heuodd hadau gwybodaeth Ysgrythurol a diwinyddol yn ei meddwl gan beri iddi fod yn hyddysg yn y Beibl ac yn y Llyfr Gweddi Gyffredin. Wedyn, y mae hi'n ddyledus, i ryw fesur, i'r Bedyddwyr o'r Eglwys Fethodistaidd, yng nghysgod Samuel Owen, y pregethwr cynorthwyol a roes fenthyg llyfrau o waith Bedyddwyr i'w brawd John; (sef Y Wisg Wen Ddisglair gan Timothy Thomas a Taith y Pererin gan John Bunyan) - y rheini'n dylanwadu ar John, ac yntau yn ei dro yn dylanwadu ar ei chwaer dalentog .... Un o bregethwyr yr Annibynwyr a fu'n offeryn i ddwyseiddo'i meddwl, ac ymhlith y Methodistiaid Calfinaidd y maethwyd ei bywyd ysbrydol yn ystod wyth mlynedd olaf ei hoes. Ond pa mor ddyledus bynnag y bo hi i neb ohonom, erbyn hyn y mae pawb o bob enwad yn ein plith yn anhraethol ddyledus, o dan Ragluniaeth fawr y nef iddi hi". Yr ydym yn parhau i elwa o draddodiadau enwadol ein gilydd. Onide, "os cnoi, a darnio'ch gilydd yr ydych, gofalwch na chewch eich difa gan eich gilydd" yw rhybudd yr Apostol Paul.
'Rhoddwr bod, Cynhaliwr helaeth .. .'
Yn ail, a ninnau'n byw yng nghyfnod yr anffyddwyr hyf sy'n datgan y gellir hepgor y syniad am Dduw'r Creawdwr," ..... because there is a law such as gravity the Universe can and will create itself from nothing" ( Y physicist athrylithgar Stephen Hawking). Sylfaen bywyd Ann Griffiths yw fod ganddi 'Wrthrych i'w addoli':
Diolch byth, a chanmil diolch,
diolch tra bo ynof chwyth,
am fod gwrthrych i'w addoli
a thestun cân i bara byth
Ac oblegid hynny, yng ngeiriau Saunders Lewis eto, "Lle y mae gwrthrych i'w addoli, ni all fod amau am eiliad fod tragwyddol ystyr i fywyd, mai ystyr sy'n llenwi’r bydysawd, fod --- 'Y Greadigaeth ynddo'n symud.'
“Y Person dwyfol hwn ... '
Mewn ysgrif olygyddol ddiweddar y mae Ysgrifennydd Cyffredinol yr Undeb yn cyfaddef fod "adegau pan deimlwn yn gwbl ddiymadferth yn ein gweinidogaeth, pan na fydd arwyddion o dyfiant na llewyrch ar y gwaith a pheri i ni holi pam y dylem barhau i ymdrechu yn wir? Ond y mae galwad Duw yn alwad i ddal ati, i ddyfalbarhau, i "redeg yr yrfa sydd o'n blaen, heb ddiffygio gan ganoli’n sylw ar lesu, awdur a pherffeithydd ein ffydd" .
“Canoli'n sylw ar Iesu”, dyna rin a chyfrinach Ann Griffiths. Ffaith hynod yr Ymgnawdoliad yw sylfaen ei ffydd fywiol a'r ffaith hon sy'n ennyn ei rhyfeddod a'i defosiwn.
Rhyfedd, rhyfedd gan angylion,
Rhyfeddod mawr yng ngolwg ffydd,
Gweld Rhoddwr bod, Cynhaliwr helaeth
A Rheolwr popeth sydd
Yn y preseb mewn cadachau ....
Ac mae'n mynegi hanfod y dirgelwch dwyfol yng ngeiriau sy'n atgof o'r tadau yn Chalcedon a Chredo Athanasius:
o am syllu ar ei Berson,
fel y mae yn ddyn a Duw.
Y tu mewn i fframwaith yr Ymgnawdoliad y gwelir gwaith achubol Crist ac y mae'r mynegiant paradocsaidd yn ddiarhebol:
Y greadigaeth ynddo'n symud,
yntau'n farw yn y bedd ...
Rhyfeddod yr Ymgnawdoliad ac urddas Person Crist y Groes yw thema fawr ei hemynau. Dysgodd ei diwinyddiaeth gan John Hughes a hynny'n gyson ag athrawiaeth Methodistiaid Calfinaidd ei chyfnod ond y mae ei phrofiad o'r athrawiaeth honno yn gyson â phrofiad clasurol saint yr oesau:
Yn yr adnabyddiaeth yma
mae uchel drem yn dod i lawr,
dyn yn fach, yn wael, yn ffiaidd,
Duw'n oruchel ac yn fawr ...
'Caru'r groes, a phara i'w chodi .. '
Er perthyn ohoni i'r Methodistiaid Calfinaidd a hynny cyn i'r corff hwnnw ddod yn enwad newydd yn 1811, ni chyfrannodd i ddadleuon diwinyddol ac ymrysonau ei hoes. Rhoes ei bryd ar brofi'r bywyd newydd hwnnw “a guddiwyd gyda Christ yn Nuw” Nid yw'n ddigon iddi edrych ar drefn yr iachawdwriaeth; rhaid treiddio i mewn iddo gyda'r angylion:
o am gael ffydd i edrych
i drefn yr iachawdwriaeth,
Mae'r profiad achubol yn cael blaenoriaeth bendant ar ddogma'r athrawiaeth. Mae'n rhaid iddi gael rhan yng nghymdeithas Ei ddioddefiadau:
Ar ddryslyd lwybrau tir yr anial
y mae gelynion fwy na rhi';
gwerthfawr angau Calfarî. ..
Mae'n rhaid iddi, yng ngeiriau Iesu 'ymwadu', 'codi ei groes' a’i 'ganlyn':
Caru'r groes, a phara i'w chodi
am mai croes fy Mhriod yw, ...
y caf ei weled fel y mae ..
Yng nghymdeithas y dirgelwch
datguddiedig yn ei glwy';
cusanu'r Mab i dragwyddoldeb
heb im gefnu arno mwy ..
Mi gerdda ....... dan gysgod       y groes
Y mae un peth eto sef ei thystiolaeth Gristnogol. Mae bod yn dyst i Grist yn golygu byw dan gysgod Croes Calfaria:
Mi gerdda'n ara' ddyddiau foes
dan gysgod haeddiant gwaed y groes ...
a byw yn ôl oblygiadau hynny, "yn gwbwl groes i natur”
Torri ymaith law a llygad,
ynghyd ag uchel drem i lawr,
neb yn deilwng o'i ddyrchafu,
Onid lesu'r Brenin mawr.
A'n gwaredo, ni allwn ddianc rhag emynyddes Dolwar Fach .. Mae'n dal i fod yn gyfrwng ysbrydoliaeth ac yn her i'r bywyd Cristnogol cyfoes - hi, - "y danbaid, fendigaid Ann".