cy lb en id en en en de en en en en en en en cy en cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy en cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy en en cy en en cy cy en en en en en en en en en de de en en en ca
Cwestiynau Cyson – Eisteddfod Caerwys 1567-68 | Caerwys Chronicle
Dehongliad a chrynodeb gan Arfon Goodman-Jones o erthygl ‘Eisteddfod Caerwys 1567’ gan Enid Roberts.  Diolch i Geraint Wyn Hughes am fenthyciad o’r llyfr ‘Cymdeithas Hanes Sir Ddinbych (Cyfrol 16, 1967)’.  Mae Geraint Wyn Hughes yn un o ddisgynyddion William Byrkinshaw, un o’r prif feirdd yn 1567.
Hwn oedd eisteddfod cyntaf Cymru yn te ?
Na, nid hwn oedd y cyntaf. Rydym yn gwybod am eisteddfodau yng nghastell Aberteifi yn 1176 ac yng Nghaerfyrddin yn 1451.
Hwn oedd eisteddfod cyntaf Caerwys ‘ta ?
Na, fe gynhaliwyd eisteddfod yn Nghaerwys yn 1523. Mae yna awgrym hefyd fod yna eisteddfod yng nghyffiniau Caerwys cyn 1137 ond nid oedd tystiolaeth pendant.
Y rheswm fod Eisteddfod 1567-68 yn cael cydnabyddiaeth yw efallai oherwydd mai hwn oedd yr eisteddfod cyntaf gyda cydnabyddiaeth a chaniatâd y llywodraeth Seisnig a’r teulu brenhinol – os ydi hyna’n bwysig ?
Beth oedd y ‘sbardyn tu ôl i’r Eisteddfod ?
Roedd beirdd yn crwydro’r wlad ac yn cael eu talu am y grefft, fel arfer gan y teuluoedd mwyaf cefnog e.e. mewn llysoedd, plasdai a thai mwyaf moethus ardaloedd Cymru.
Roedd yna dyfiant sylweddol yn y nifer o feirdd, neu o leiaf rhai a honnai eu bod yn feirdd, ac felly roedd angen rhyw fodd o raddio y beirdd a sicrhau nad oedd y rhai anghymwys yn cael rhyddid i grwydro a pherfformio yn llysoedd y wlad.
Pam oedd Elizabeth I am ymyryd a dylanwadu ar feirdd a cherddorion Cymru ?
Yn debyg i’n cyfryngau heddiw, roedd beirdd yn lledaenu newyddion o un ardal i’r llall. Tra roedd ganddynt y gallu y gyfleu y ffeithiau roeddynt hefyd yn gyfrifol am y dehongliad ac wrth gwrs mae barn y bardd yn cael ei gyfleu yn y gerdd.
Gyda beirdd ymhlith y mwyaf Cymreig eu hagwedd maen debyg eu bod o dro i dro yn cyfleu mwy o safbwynt y Cymry na’r Saeson tra’n dehongli unrhyw ddigwyddiad neu bwnc llosg.
Er mwyn cael ryw fath o reolaeth roedd y teulu brenhinol a’u cynghorion yn awyddus i wahanu y gwir feirdd o’r rhai israddol gyda’r gobaith y buasai hyn yn lleihau unrhyw bropoganda wrth Seisnig
Mae’n debyg fod rhai o’r uchelwyr lleol wedi cynnig cael eisteddfod i safoni y beirdd ac wedi gofyn am ganiatâd a bendith y frenhines
Fel gafwyd yn caniatâd swyddogol yn Hydref 1567 (ond tybed oedd hwn wedi cael ei ddileu am sawl mis yn hirach nac y disgwyliwyd ?)
Cystadleuaethau fel Eisteddfodau heddiw oedd o ?
Mae’n debyg fod yr Eisteddfod yn fwy o broses beirniadu a graddio gyda seremoni swyddogol i’r graddedigion. Mae rhestri o feirdd a gafodd eu dyrchafu, wedi eu cofnodi. Efallai bod llai o sefyll a pherfformio a mwy o Eistedd i fod ? 😉
Pam y cynhaliwyd yr Eisteddfod yn Nghaerwys ?
Traddodiad: Sylfaenwyd statud gan Gruffudd ap Cynan (~ 1137) oedd yn cynnwys holl reolau urdd y beirdd a’r cerddorion a’r gyfundrefn farddol. Credir fod gwraig Gruffudd ap Cynan yn dod o blwy Caerwys. Er nad does tystiolaeth cryf mae’n bosib fod Gruffudd ap Cynan wedi cynnal eisteddfod yng Nghaerwys, o fewn talaith Aberffro i gyhoeddi y statud. Hefyd fe gyhoeddwyd fersiwn mwy diweddar o’r statud, sef y “Conffyrmiad” yn Eisteddfod Caerwys 1523.
Pwysigrwydd: Siartr Bwrdeistref Caerwys 1290 (Edward I), Siartr 1408 (Harri IV), er nad Caerwys oedd y brif dref mae’n debygol mae hon oedd yr unig dref farchnad yn y sir.
Cymreictod: Yn wahanol i fwrdeistrefi eraill megis Y Fflint, Rhuddlan, Dinbych, Conwy, Caernarfon – ni chodwyd castell, ni sefydlwyd gariswn o filwyr a ni phlannwyd minteioedd o Saeson i redeg y dref. Arhosodd Caerwys yn Gymraeg yn nwylo brodorion a swyddogion o deuluoedd uchelwrol yr ardal. Wrth gasglu tyrfa o feirdd a cherddorion i Gaerwys, yn hytrach na threfi eraill, roedd modd osgoi y perygl o wrthdaro rhyngddynt a’r Saeson. Hefyd yr ardal hon oedd cadernid diwylliant llenyddol Cymru yn yr 16eg ganrif.
Y teulu Mostyn: Mae’n amlwg mai teulu Mostyn, o dan arweiniad y penteulu oedd yn trefnu a rheoli’r ddwy eisteddfod.
1523: Y prif enwau ar y ‘Rhôl’ yn 1523 oedd Rhisiart ap Hywel (Penteulu Mostyn), Syr William Gruffudd (ei ferch Sian yn briod i Thomas Mostyn – mab Rh.ap.H) , Syr Rhosier Salsbri (nai i Catrin Salsbri, sef gwraig Rh.ap.H), Gruffudd ab Ieuan ap Llywelyn Fychan (gwr i ferch Rh.ap.H, Sioned) a.y.y.b
1567: Roedd deuddeg gwr yn beirniadu’r beirdd a’r cantorion yn cynnwys William Mostyn, y penteulu erbyn hynny ac yn wŷr i Rhisiart ap Hywel. Ar wahân i un dyn, Elis Prys PhD, roedd yr 11 arall yn perthyn yn uniongyrchol neu drwy briodas i William Mostyn yn cynnwys teulu uchelwyr Coed-y-Mynydd (ger Moel y Parc heddiw)
Mae’n debyg fod y teulu Mostyn wedi mabwysiadu, neu wedi derbyn yr hawl swyddogol, i reoli beirdd a cherddorion, fel y gwnaeth eu cymdogion y teulu Dutton hefo ‘minstrels’ yng Nghaer.
Roedd y teulu Mostyn yn berchnogion ar ‘half a burage with a building standing thereon’ yng nghanol Caerwys ers 1506. Mae’n debyg mai yn yr adeilad ac ar y tir yma y cynhaliwyd yr eisteddfod.
Pryd y cynhaliwyd yr Eisteddfod, 1567 neu 1568 ?
Buasai angen tudalennau maith i drafod y pwnc yma. Ond y canlynol yw fy marn i wedi darllen a chysidro’r ffeithiau:
1568? – Yr unig reswm i gredu hyn ydi COPI o’r Proclamasiwn oddiwrth Elizabeth I:
Wedi ei arwyddo ar Hydref 23 yn 1567
Ond yn dweud fod rhaid rhoi ‘a yeares warning at the least’
Ac i’w chynnal ‘the monday next after the feast of the blessed Trynitee in the year of our Lorde god 1568’
Ond mae anghysondeb clir rhwng blwyddyn o rybudd ac wedyn ei gynnal o fewn 8-9 mis
Mae copi o’r proclamasiwn yn cyfarch 21 o uchelwyr Gogledd Cymru – ond ym mhob tystiolaeth arall cyfeirir at, a rhestrir, 12 yn unig o enwau ?
1567? – Mae nifer o ffynonellau yn cytuno ar 67:
Mae dau o’r cerddi gwreiddiol yn cyfeirio at y flwyddyn ’67 (e.e. “…A thrigain a saith rhagor” – Huw Pennant)
Roedd copi o drwydded pencerdd Simwnt Fychan yn cofnodi “mil a hanner a saith a thrugain”
Yn ôl sawl llawysgrif ar Fai 26 yn cynhaliwyd yr eisteddfod. Roedd hefyd cyfeiriadau at y Dydd Llun cyntaf ar ôl Gŵyl y Drindod. Gŵyl sydd yn symud yn flynyddol – yn ’67 roedd hwn yn disgyn ar Fai 26 ond yn ’68 roedd hwn yn disgyn ar Mehefin 14.
Erbyn 1886 roedd nodiadau hanesyddol amheus wedi cam-ysgrifennu enw Huw Ceiriog fel Huw Eurorog ar un nodiadau wedi newid yr englyn gyda’r flwyddyn berthnasol i “…A thrigain a wyth rhagor”. Mae’n ymddangos fod rhywrai wedi ceisio addasu y gwir.
Wedi darllen y manylion rwyf i, yn bersonol, yn sicr mai yn 1567 y cynhaliwyd yr eisteddfod. Mae’n bosib fod camgymeriadau ar gopi o’r Proclamasiwn ac haws gennyf gredu y ddamcaniaeth canlynol…
Mae’n byr debyg fod y trefnwyr, y deuddeg uchelwr, wedi ysgrifennu, efallai yn ystod 1566, a gofyn i’r llywodraeth a’r frenhines am ganiatâd i gynnal yr eisteddfod.
Wedi disgwyl am gyfnod heb ateb, tybiaf eu bod wedi penderfynu cynnal yr eisteddfod yn ôl y traddodiad at y dydd Llun cyntaf ar ôl Gŵyl y Drindod, sef Mai 26, 1967. Buasai bod yn ragweithiol, a rhoi trefn a’r y beirdd a’r cerddorion, yn sicr o blesio’r teulu brenhinol.
Dipyn o embaras wedyn fuasai cael yr ymateb a’r caniatâd ffurfiol yn Hydref 1567 – pum mis ar ôl y digwyddiad! Gwell efallai i gadw’n ddistaw ac lle bod cyfle addasu yr hanes ysgrifenedig i gyfateb a’r Proclamasiwn?
arfon June 24, 2018 Articles
← June Headlines 2018
FAQ – Caerwys Eisteddfod 1567-68 →
FAQ – Caerwys Eisteddfod 1567-68
Cwestiynau Cyson – Eisteddfod Caerwys 1567-68
Here’s a preview of the upcoming events, see more on the Events menu above
Archives Select Month June 2018 April 2018 February 2018 December 2017 November 2017 October 2017 August 2017 July 2017 June 2017 April 2017 February 2017 January 2017 December 2016 October 2016 September 2016 August 2016 July 2016 June 2016 May 2016 April 2016 February 2016 January 2016 December 2015 October 2015 August 2015 July 2015 May 2015 April 2015 February 2015 January 2015 December 2014 November 2014 October 2014 September 2014 August 2014 June 2014 May 2014 April 2014 March 2014
Weather forecast from the BBC Read more…
Copyright © 2018 Caerwys Chronicle Provided by: Arfon Softronics