en en en en et cy cy cy cy cy cy cy cy cy en cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy en cy cy en cy cy cy en en cy cy cy en cy ca cy cy en en es en en cy
Bodfaeo – Hanes Dyffryn Ogwen
Dyma erthygl ddifyr arall gan un o’n cyfranwyr gwadd sef y Prifardd Ieuan Wyn.
Y deunaw gŵr hyn oedd gwarchodlu personol Llywelyn. Yn yr Oesoedd Canol, ‘teulu’ oedd yr enw ar osgordd filwrol, a ‘phenteulu’ oedd eu pennaeth. Byddent wedi eu dethol yn ofalus ac wedi’u hyfforddi’n drylwyr, a byddent yn barod i farw er mwyn amddiffyn eu tywysog. Lladdwyd y deunaw cyn i Llywelyn gael ei ladd.
Mae’r cyfeiriad at y deunaw yn awdl Gerallt Lloyd Owen yn seiliedig ar yr hyn sydd ym marwnad y bardd Gruffudd ab yr Ynad Coch a gyfansoddwyd pan laddwyd Llywelyn  – un o gerddi enwocaf ein llên. Yn y farwnad honno, mae’r bardd yn dweud bod ei Arglwydd (Arglwydd Eryri oedd un o deitlau Llywelyn) wedi bod yn llwyddiannus cyn i’r deunaw gael eu lladd. Mae’n defnyddio’r gair ‘llwydd’ er mwyn gwrthgyferbynnu gyrfa Llywelyn gyda’r aflwydd terfynol a ddaeth i’w ran: ‘Arglwydd llwydd cyn lladd y deunaw’.
Mewn rhan arall o’i farwnad fawr, wrth disgrifio’r modd y lladdwyd Llywelyn, mae’r bardd yn enwi Bodfaeo:
O glefyddawd trwm tramgwydd arnaw,
O gleddyfau hir yn ei ddiriaw,
O glwyf am fy rhwyf ysy’m rhwyfaw,
O glywed lludded llyw Bod Faeaw!
(Oherwydd cwymp ergyd drom â chleddyf arno,
Oherwydd cleddyfau hir yn ei orfodi,
Oherwydd clwyf ynghylch fy rheolwr sydd yn fy rheoli,
Oherwydd clywed [am] ludded llywodraethwr Bodfaeo!)
Yn nodiadau ei golygiad o’r gerdd, fel hyn y dywed Rhian M. Andrews am Fodfaeo: ‘Trefgordd ym mhlwyf Llanllechid yn y Cwmwd Uchaf (Cwmwd Arllechwedd Uchaf) yng Nghantref Arllechwedd… Safai un o lysoedd pwysig gerllaw yn Aber a dichon mai dull o gyfeirio at y llys yw enwi’r drefgordd… .’
Tybed a oedd rheswm arall dros enwi Bodfaeo a chyfeirio at Llywelyn fel ‘llyw Bodfaeo’? Gwyddom mai yn Aber (Abergarthcelyn oedd yr enw bryd hynny) yr oedd Llys Cwmwd Arllechwedd Uchaf, ond dengys y cyfeiriad hwn fod Bodfaeo yn lle pwysig o fewn y cwmwd. A oes cysylltiad rhwng Bodfaeo a gwarchodlu personol y tywysog, sef y ‘deunaw’? Er bod y tywysog yn treulio llawer o’i amser yn teithio o lys i lys, mae tystiolaeth sy’n awgrymu’n gryf mai Garth Celyn yn Aber oedd ei gartref teuluol. Onid rhesymol yw tybio y byddai aelodau ei warchodlu yn byw yng nghyffiniau Aber? Felly, ai milwyr dethol o blith gwŷr Bodfaeo oedd y deunaw?
Mewn fersiwn gwahanol o gerdd Gruffudd ab yr Ynad Coch mewn llawysgrif arall mae’r llinell yn darllen fel a ganlyn: ‘O glywed lludded llu Bod Faeo’.
Nid ‘llyw Bodfaeo’ ond ‘llu Bodfaeo’ sydd yma, gan gyfeirio at filwyr Llywelyn – at ei fyddin – ac yn fwy penodol, o bosib’, at ei warchodlu.
Mewn llythyr a anfonwyd at Edward 1af, brenin Lloegr, mae Roger Lestrange yn adrodd bod Llywelyn yn farw, ei fyddin wedi ei threchu a’i chwalu, a ‘holl flodau ei wŷr’ wedi eu lladd. Ai cyfeiriad at y deunaw – y gwarchodlu – yw blodau’r fyddin yma?
Beth bynnag yw’r gwir, erys dau ymholiad arall y dylid ceisio’u hateb, sef beth yw elfennau’r enw Bodfaeo, a ble’r oedd y drefgordd hon?
Edrychwn ar yr enw i ddechrau. Y ffurf Bot Vaeaw mewn Cymraeg Canol sydd gan Gruffudd ab yr Ynad Coch yn ei gerdd, ac ymddangosodd y ffurfiau Bodfaeo, Bodfaio a Bodfeio wedi hynny ynghyd â ffurfiau Seisnigedig, yn eu plith Bodvayo, Bodvaio a Bodvaeo. Wrth egluro mai ‘cartref’ yw ystyr bod, fel hyn y dywed yr Athro Ifor Williams: ‘Bod ar ddechrau llu o enwau yw preswyl-fod’. A diddorol yw sylw’r Athro Melville Richards: ‘Os dechreuwn gyda’r elfen bod (yr un â’r berfenw bod) fe gawn ar unwaith fod rhyw gymaint o ystyr crefyddol iddi mewn rhai cysylltiadau.’
Beth am ail elfen yr enw, faeo? Ymddengys mai hen enw personol Maeo ydyw yn dynodi perchnogaeth tir – ac mae i’w gael mewn mannau eraill megis Nant Ynys-feio a Mynydd Ynys-feio yn Nhreherbert ger Treorci, a Mynydd Meio yn Eglwysilan ger Pontypridd. Mae’n debygol bod Faeo wedi troi’n Feio yn yr enghreifftiau hyn hefyd.
Disgrifiad Geiriadur Prifysgol Cymru o ‘trefgordd’ yw: ‘Pentrefan, tref fechan neu bentref sy’n ffurfio rhan o blwyf neu faenor neu ran o un o’r rhain fel rhaniad tiriogaethol’. Felly, beth am leoliad Bodfaeo? Gwyddom i sicrwydd fod y drefgordd hon yr ochr ddwyreiniol i Afon Ogwen ac yn rhan o diriogaeth Cwmwd Arllechwedd Uchaf. Sylw’r Athro Kenneth H. Jackson yw: ‘Bod Faew is on the coast of Caernarvonshire’, a’r hyn sydd gan Huw Derfel Hughes yw ‘Bellach gadawn y Traeth (Traeth Lafan), a deuwn gam i fyny i hendref Llanllechid, cwr nesaf yr hwn i’r môr a elwid Bodfeio…’. Mae’r Athro A.D. Carr yn lleoli canol trefgordd Bodfaeo tua hanner ffordd rhwng pentref Llanllechid a phentref Llandygái, a dengys papurau’r Penrhyn fod iddi nifer o afaelion. Fel hyn y mae Geiriadur Prifysgol Cymru yn diffinio ‘gafael’: ‘Daliad o dir etifeddol gan y gyfundrefn lwythol Gymreig yn amrywio o le i le o ran ei fesur ac ar wasgar yn aml fel parseli o dir’. Mae Record of Caernarvon 1352 yn enwi wyth gafael o dan ‘Boduayo & Bogowolghy, ac mae cofnod ym mhapurau’r Penrhyn yn nodi fel a ganlyn: ‘The roll…contains the rents of the following “gafaelion” in the township of Bodfaeo’, ac mae’n rhestru chwe gafael mewn ffurfiau Seisnigedig: ‘Gavill Iarthur, Gavell Ior’ ap Kenthil, Gavell Kehelyn, Gavell Roppert, Gavell Ieva, Gavell Mad’ ap Eign’.
Cwmwd Arllechwedd Uchaf a lleoliad Bodfaeo wedi’i leoli ar ochr chwith y map
Gan fod trefgordd Cororion (Creu-wryon) ar ochr orllewinol Afon Ogwen yn ymestyn i lawr hyd at Afon Menai, mae’n bosib’ iawn bod hyn yn wir hefyd am drefgordd Bodfaeo ar yr ochr ddwyreiniol. Diddorol yw sylwi bod rhôl renti Cochwillan yn 1622 yn nodi bod gan y drefgordd ei chored ei hun – ‘Cored Vod Vaio’ – ar Afon Menai er mwyn sicrhau cyflenwad cyson o bysgod. Gwyddom hefyd fod tir Cilfodan ar un adeg – ‘yn Nhref ddegwm Bodfaio’ yn ôl Hugh Derfel Hughes yn Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid. Er mwyn lleoli gafaelion a therfynau’r drefgordd, byddai’n rhaid gwneud ymchwil topograffegol, a hynny trwy fynd trwy weithredoedd a rholiau rhenti ystad y Penrhyn.
Yn wahanol i Gororion, nid yw Bodfaeo yn aros fel enw lle, boed fferm neu dŷ  neu glwstwr o dai. A oedd safle benodol o’r fath yn dwyn yr enw ar un adeg? Yn Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid, mae Hugh Derfel Hughes yn cyfeirio at ‘W. Griffith o Fodfaio’. A yw hyn yn awgrymu bod i’r drefgordd ryw lun ar ganolfan?
I gloi, rhaid cyfeirio at y ddiweddar Annie Rowena Jones, Hen Barc, gwraig wybodus iawn yn naearyddiaeth, enwau lleoedd, natur a hanes Dyffryn Ogwen, a gyhoeddodd lyfryn diddorol, Lloffion o Hanes Plwyf Llanllechid. Treuliodd ei dyddiau cynnar ar fferm Llwynpenddu ar gwr pentref Llanllechid, a chlywais gan Rosemary, nith iddi, mai’r enw ar y fuches o wartheg duon Cymreig yno oedd Buches Bodfeio. Ychydig flynyddoedd yn ôl, pan adeiladwyd tŷ newydd ym mhen uchaf Lôn Newydd, Coetmor, rhoddwyd iddo’r enw Bodfeio, a hynny ar awgrym Annie Rowena Jones. Roedd hi’n amlwg am gadw’r enw’n fyw.
Ifor Williams, Enwau Lleoedd, Gwasg y Brython, Lerpwl 1945
Melville Richards, Enwau Tir a Gwlad, Gwasg Gwynedd, Caernarfon 1998
Melville Richards, Welsh Administrative and Territorial Units, Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd 1969
Gwefan Archif Melville Richards, Canolfan Ymchwil Enwau Lleoedd
Lloyd Jones, Enwau Lleoedd Sir Gaernarfon, Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd 1928
A.D. Carr, ‘Rhaniadau Gweinyddol yr Oesoedd Canol’ yn T.M. Basset a B.L. Davies (gol.), Atlas Sir Gaernarfon, Cyngor Gwlad Gwynedd, Gwasg Gee, Dinbych 1976
Kenneth Hurlstone Jackson, A Celtic Miscellany: Translations from the Celtic Literatures, Routledge & Kegan Paul, Llundain 1951
Iolo Morganwg a William Owen Pughe (gol.), The Myvyrian archaeology of Wales: Volume 1, Poetry, Llundain 1801
Beverley Smith, Llywelyn ap Gruffudd: Tywysog Cymru, Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd 1986
Geiriadur Prifysgol Cymru, Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd 2002
Rhian M. Andrews, N.G. Costigan (Bosco), Christine James, Peredur I. Lynch, Catherine McKenna, Morfydd. E. Owen a Brynley F. Roberts (gol.),  Gwaith Bleddyn Fardd ac Eraill, Cyfres Beirdd y Tywysogion VII, Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd 1996
Gerallt Lloyd Owen, Cilmeri a cherddi eraill, Gwasg Gwynedd, Caernarfon 1991
Geraint Jenkins, Cyfraith Hywel, Gwasg Gomer, Llandysul 1970
Hugh Derfel Hughes, Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid, Bethesda 1866
Papurau Stad y Penrhyn, Archifau Prifysgol Bangor
Casgliad Ychwanegol Castell y Penrhyn, Rentals c1410-1949, Prifysgol Bangor 2011
Record of Caernarvon 1352, Archifau Prifysgol Bangor