en en sv en cy cy cy cy cy cy cy en cy cy es en en es en en cy
Coetmor Hall – Hanes Dyffryn Ogwen
Ar droad yr ugeinfed ganrif W. J. Parry oedd un o gymeriadau mwyaf blaenllaw Bethesda . Roedd hefyd yn ffigur eithriadol bwysig yn hanes gwleidyddiaeth, enwadaeth ymneilltuol a chysylltiadau diwydiannol Cymru yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Fe’i magwyd yn unig blentyn i chwarelwr cyffredin a gwraig uchelgeisiol o Fôn. Ac yntau’n wyth oed bu farw’r tad ond mynnodd y fam ei addysgu yn Ysgol Llanrwst. Pan oedd yn 22 oed sefydlodd fusnesau fel cyfrifydd ariannol a masnachwr deunyddiau adeiladu ym Methesda. Etholwyd ef yn aelod o’r Bwrdd Lleol yn 1867, ei gam cyntaf i fyd llywodraeth leol. Ef hefyd oedd asiant Stad y Cefnfaes, safle a roddai gryn ddylanwad iddo yn y pentref.
Fel cyfrifydd gallai ei statws proffesiynol agor drysau i gylchoedd mwy dethol na rhai general merchant cyffredin. Yn 1878  priododd am yr eildro â Mary Pugh, merch o gefndir cyfforddus yn Nolgellau, a buont yn byw am gyfnod byr ym Maes y Groes, ger Tal-y-bont. Symudodd y teulu i Coetmor Hall yn 1884. Hwn oedd y tŷ ysblennydd a adeiladodd Parry ar Fryn Crach ger safle hen plasty Coetmor.
Coetmor Hall, mae’r llun drwy garedigrwydd J. Elwyn Hughes
Yr oedd crandrwydd Coetmor Hall yn drawiadol – tŷ eang â saith ystafell wely, parlwr, ystafell fwyta, stydi, swyddfa, ystafell filiards a llety i’r morwynion – a phreifatrwydd yr eiddo wedi ei ddiogelu gan wal uchel. Yno yr oedd y teulu yn croesawu pwysigion y dydd a’u difyrru mewn nosweithiau o adloniant. Coetmor Hall oedd y symbol mwyaf gweledol o drawsnewidiad Parry o blith y werin i’r dosbarth canol uchelgeisiol.
W. J. Parry a’i deulu, mae’r llun drwy garedigrwydd J. Elwyn Hughes
Wedi gyrfa eithriadol a amrywiai o gyflawni’r gwych i’r gwachul bu farw Parry yn hen ŵr siomedig yn 1927. Goroeswyd ef gan ei drydedd wraig, Mary Guy, a bu hi farw yn 1932. Yn dilyn ffrae deuluol ynghylch etifeddiaeth Parry, ac yn dilyn ocsiwn o gynnwys y tŷ, yn gwbl annisgwyl, llosgwyd Coetmor Hall i’r llawr ar Fawrth yr ail 1933. ‘Dy gongl …. gwely im oedd, nid gwâl moch’.
Coetmor Hall ar ôl y tân, mae’r llun drwy garedigrwydd J. Elwyn Hughes
Williams, J. Ll. W. 2009. ‘Portread o fywyd teuluol W. J. Parry, Coetmor Hall, Bethesda’. Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon. 70, 85-106.