en en en en cy en cy cy cy cy cy cy cy cy de en es en en cy
Pont Aberogwen – Hanes Dyffryn Ogwen
Beth yw’r cysylltiad rhwng gwaith dur Penydarren â Dyffryn Ogwen yn 1824? Mae’r ateb i’w gael ar y bont haearn a godwyd yng ngheg yr Afon Ogwen yn Aberogwen. Ar y trawst sy’n wynebu’r môr bathwyd y geiriau ‘Cast at Penydarren Iron Works Glamorganshire MDCCCXXIV’. Ystyrir y bont yn un o nifer fach o rai eithriadol arwyddocaol yn hanes adeiladu pontydd haearn yng Nghymru, os nad y byd. Cyfyd nifer o gwestiynau ynghylch ei bodolaeth yn Aberogwen. Pam fod y bont lle y mae a beth oedd ei swyddogaeth? Pwy oedd yn gyfrifol am ei dyfodiad? Beth oedd y rhesymeg dros ddewis pont haearn yn y lle cyntaf, a sut y daethpwyd â hi i’w safle presennol? Gellir ateb rhai o’r cwestiynau hyn ac awgrymu atebion i rai eraill, ond er mwyn ateb y rhelyw rhaid wrth ymchwil fanwl o’r newydd. Dyma, felly, gynnig un dadansoddiad credadwy, ond heb gadarnhad dogfennol, o’r cefndir i adeiladu’r bont yn Aberogwen.
Etifeddodd George Hay Dawkins Pennant stad y Penrhyn yn 1808 ar farwolaeth ei ewythr Richard Pennant, ond ni symudodd i fyw i blasty’r Penrhyn tan 1816 pan fu farw Anne Susannah, gwraig Richard. George Hay oedd yn gyfrifol am adeiladu’r Castell Penrhyn presennol rhwng 1821 a 1836 a chreu’r parc o’i amgylch gyda’r mur uchel yn ei amgáu. Rhan o’r gweithgaredd hwn oedd codi’r bont yn Aberogwen fel y mae’r dyddiad ar ei hystlys yn awgrymu. Yn y cyfnod rhagarweiniol rhwng 1770 a 1810 yr oedd mwy nag un hen ffordd o droedio rhwng Aber a Bangor. Un oedd Ffordd Domas yn croesi yn uniongyrchol ar draws y penrhyn o Aberogwen i Abercegin gan fynd heibio’n agos at leoliad y plasty. Yr ail oedd drwy Landygái, a hon a ddewiswyd, drwy ymgynghoriad a bargeinio rhwng Pennant a swyddogion Ymddiriedolaeth Ffordd Dyrpeg Sir Gaernarfon yn 1777, i gyrraedd Llandygái dros bont Tal-y-bont.
Mae’n eithaf tebygol fod pont flaenorol, o fath, yn croesi’r afon yn Aberogwen, er na welir hynny yn amlwg ar fap George Leigh o stad y Penrhyn yn 1768. Wedi newid cynllun y ffyrdd byddai dyddiau ei defnyddioldeb wedi eu rhifo. Hynny yw tan 1824. Bryd hynny, mae’n debyg, y cychwynnwyd ar gyfnewidiadau enfawr yn Aberogwen i dorri sianel unionsyth i alluogi Afon Ogwen i lifo i’r Fenai yn ddirwystr gan hepgor ei llwybr dolennog gynt drwy Lyn Celanedd. Ac o benderfynu ymhellach i gynnwys llwybr yr afon hyd at bont Tal-y-bont oddi fewn i ffiniau’r parc, yna byddai’n ofynnol cwblhau’r cynllun drwy adeiladu pont newydd yn Aberogwen. Mae’n eithaf tebygol mai penderfyniad George Hay oedd adeiladu pont haearn ar y safle, ond os mai efe a’i gwnaeth, yna mae’n benderfyniad hynod a dweud y lleiaf, oherwydd yr oedd prif gynllunydd pontydd Prydain, Thomas Telford, hefyd yn gweithio yn Nyffryn Ogwen yn ystod y cyfnod hwn. Cydnabu’r ddau ei gilydd yn dda. Onid George Hay oedd cydymaith ifanc Telford yn archwilio’r llwybr gorau i adeiladu’r ffordd bost drwy Ddyffryn Ogwen yn 1810, ac fe gyflwynodd George Hay dystiolaeth arbennig mewn gwrandawiad o flaen Pwyllgor Dethol y Llywodraeth yn 1817 yn cefnogi cynlluniau ei gyfaill. Gellir damcaniaethu y byddai Telford yn rhy brysur yn cyfarwyddo adeiladu Pont y Borth yn ystod y cyfnod hwn i roi ei sylw i brosiect llai cyhoeddus ei arwyddocâd, ond fel un a oedd eisoes wedi adeiladu pontydd o haearn mae’n bosibl ei fod wedi trafod rhagoriaeth codi pont o’r fath yn Aberogwen.
Y bont haearn agosaf i Aberogwen yw Pont Waterloo a adeiladwyd i groesi Afon Conwy ym Metws-y-coed yn 1816, a’i chynllunydd oedd Telford. Bathwyd y pum trawst i’r bont yng ngwaith haearn William Hazeldine (1763-1840) yn swydd Amwythig yn 1815, a’u cludo ar y ffordd bost newydd i Fetws-y-coed i’w gosod ar y safle. Rai blynyddoedd yn gynharach yr oedd Telford wedi cydweithio â Jessup i adeiladu dyfrbont enwog Froncysyllte, gyda’r cafn haearn wedi ei fathu yn lleol yng ngwaith haearn Plas Kynaston. Felly, yr oedd technoleg bathu ac adeiladu pontydd haearn yn cael ei harfer yn y gogledd ddwyrain yn ystod yr un cyfnod, ac mae’n ddirgelwch paham y dewiswyd adeiladu pont yn Aberogwen a fathwyd yng ngwaith dur Penydarren a oedd gryn gant a hanner o filltiroedd i ffwrdd o’r safle. Efallai bod cyfansoddiad y bont ei hun yn cynnig un ateb.
Lluniwyd y bont o dri thrawst haearn addurnedig, 350 troedfedd (107 medr) eu trawsfesur (diamedr), sy’n cynnal troedffordd gul 8.6 troedfedd (26 medr) o led. Mae’r addurn ar y trawstiau ar ffurf latis cymhleth mewn dwy res, un uwchlaw’r llall, gyda chynllun yr uchaf yn llawer brasach na’r isaf. Yr hyn sy’n nodedig am y bont yw iddi gael ei bathu fel un cyfanwaith perffaith, sy’n adrodd cyfrolau am orchest y crefftwyr a’i bathodd. Eu gallu oedd gweld y cyfanwaith y tu chwith allan, a’i ben i lawr megis, yn y mowld tywod anferth a chymhleth a grëwyd gyda medrusrwydd arbennig i dderbyn yr haearn tawdd, ac yna’r grefft o dywallt y metel i redeg i lenwi pob manylyn yn y mowld cyn iddo oeri a difetha’r holl gynllun. Ystyria un arbenigwr, sydd wedi astudio’r bont yn fanwl, y byddai’r mowld tywod wedi cymryd wythnos i’r ‘patent makers’ ei adeiladu, ac y byddai’n eithriadol anodd yn dechnegol i ailadrodd eu gorchest mewn unrhyw ffowndri fodern heddiw.
Delwedd o waith dur Penydarren
Pont arbennig iawn ei chrefftwaith a dweud y lleiaf, ond sut yn y byd mawr y cludwyd cyfanwaith mor enfawr, trwm a thrwsgl o Benydarren i Aberogwen? Gyda llong o Gaerdydd, bur debyg, ond beth am y daith o 30 milltir rhwng y ffowndri a’r porthladd? Un o bedair ffowndri ym Merthyr oedd Penydarren, ac yr oedd gan y fwyaf a’r pwysicaf ohonynt, gwaith dur Crawshay yng Nghyfarthfa, ei chamlas breifat at ei defnydd. Cytunodd y tair ffowndri arall i adeiladu tramffordd ychydig dros naw milltir o hyd o Ferthyr i Abercynon yn 1802, tramffordd sydd o ddiddordeb oherwydd ei bod yn cydoesi â’r un gymharol a adeiladwyd gan Richard Pennant rhwng chwarel y Penrhyn a phorthladd Abercegin. Mae’n amheus y gellid bod wedi defnyddio’r dramffordd gynnar hon i drosglwyddo llwyth a oedd mor anhylaw, o gofio bod ei llwybr mor droellog a serth ac yn fyr o gyrraedd ei nod yng Nghaerdydd. Serch hynny, er diddordeb pellach, ond amherthnasol i hanes y bont, hon oedd y dramffordd a ddefnyddiwyd i redeg injan stêm Trevethick yn 1804, yr injan stem gyntaf yn y byd a deithiodd y naw milltir rhwng Merthyr ac Abercynon ar gyflymder o bum milltir yr awr i ennill her o £1000 am ei gorchest.
Nid oes rhaid ymhelaethu ymhellach, mae pont Aberogwen lle y mae er gwaethaf pob dirgelwch yn ei chylch. Mae’n rhaid bod manylion penodol ei bodolaeth i’w darganfod yma yng Ngwynedd neu yn ne Cymru, ond am y tro rhaid bodloni ar ddamcaniaethau megis yr uchod hyd oni y daw ffeithiau i’w gwrthbrofi.
Gwybodaeth gan  Griff C. Morris, Rhos y Nant, Bethesda