en en it cy de cy cy en cy cy ast de de cy de ast de ro nl cy cy cy ru en cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy cy
Dylanwad Dogme ar fy ngwaith i
Blwyddyn cyn fy nhaith gynta i Ddenmarc yn 1998 cefais sgwrs gyda Pete Edwards o gwmni HTV ynglŷn â ffilm oedd am ei datblygu o’r gyfrol 'Diwrnod Hollol Mindblowing Heddiwl.  Rai blynyddoedd ynghynt roedd Owain Meredith wedi ysgrifennu nofel hanner bywgraffiadol o’r un enw ar ffurf dyddiadur ac roedd S4C yn awyddus i'w haddasu ar gyfer y sgrîn fach.  Dyma stori gyfoes yn dilyn profiad Ilanc o'i gartre cysurus yng nghefn gwlad i fwrlwm drygionus Caerdydd ac yn ôl - dyma gyfle euraid i arbrofi â rhai o syniadau Dogme 95 a hynny yn yr iaith Gymraeg.
O'r cychwyn cyntaf roeddwn yn ymwybodol iawn y byddai'n rhaid ceisio datblygu’r sgript saethu mor fanwl a chyflawn ag oedd yn bosib - rhinwedd y ffilmiau Dogme gorau yw cywreinrwydd y dramatwrgiaeth, felly fe dreuliodd yr awdur a minnau flwyddyn yn datblygu ac ailddrafftio'r sgript nes bod gyda ni tua 120 o dudalennau o sgript saethu.  Er yr ofnau - dealladwy - ym meddyliau y cynhyrchwyr, fe guddiwyd y sgript ganddom mewn cwpwrdd clo yng Nghroes Cwriwys.  Arwahan i finne, Pete Edwards ac Owain Meredith, cas neb arall ddarllen gair ohoni - gan gynnwys y cast: roedd hon am fod yn ffilm oedd yn 'dweud y gwir' am ein cymeriadau, ac roedd byrfyfyrio pob gair o'r deialog yn rhan hollbwysig o greu'r rhith hwnnw.  Er mwyn i’r actorion ddod i adnabod eu cymeriadau fe dreuliwyd bron i fis yn gweithio ar wahanol sefyllfaoedd yr yr ystatell ymarfer, yn creu hanes cyfansawdd i bob cymeriad.  Erbyn diwedd yr wythnosau byr-fyfyrio hyn, daeth yr actorion i adnabod eu cymeriadau’n llawer gwell nac Owain a minnau.  Pan ddaeth hi’n amser saethu, ni chafodd yr actorion wybod ymlaen llaw beth fyddai cynnwys gwaith y diwrnod tan iddyn nhw gyrraedd ar y set - a chyn pob golygfa mi fyddwn innau’n rhoi un neu ddau gyfarwyddyd syml iddynt yn ymwneud a 'u nôd;  ee, dweud "Rwyt ti am fynd i Lundain" wrth actor yn sefyll ar blatfform yng ngorsaf trenau Caerdydd tra'r cyfarwyddyd i’r actor arall yn yr olygla oedd "Rwyt ti eisiau iddi hi aros yng Nghymru". Bu’n rhaid i'r actorion befformio'r olygfa yn yr eiliadau dynnodd y tren go iawn i'r platfform.  Drwy ganiatau’r rhyddid hyn i’r actorion fyrfyfyrio eu delalog a byw drama’r foment; ein gobaith oedd creu ffilm â ddefnyddiai eirfa naturiolaidd bywyd bob dydd ond a lynai at y strwythur dramatig a oedd yn gynsail i'r stori.
Fe ymdrechom ni greu byd a oedd mor real â phosib i’n cymeriadau; yn fwy aml na pheidio fe fyddem yn saethu golygfeydd ymhlith y cyhoedd heb nag goleuadau na ffiltrau arbennig.  Camerau bychain DV oedd ein hoffer technegol, y math o gamera sydd i'w ganfod mewn ysgolion a cholegau ar hyd a lled y wlad.  Bach iawn o 'weithredoedd arwynebol’ sydd yn "Mindblowing"; fe geision ni ein gorau glas i ddweud stori am gymeriad, gan gyfyngu ar ormes techneg ar y brodes.  Gosodwyd cerddoriaeth o waith y Super Furry Animals yn gyfeiliant i'r ffilm yn ystod y broses ôl-gynhyrchu  - gan dorri'r ail lw sy'n gorchymyn recordio’r llun a’r sain ar yr un pryd.  Galla i fel cyfarwyddwr ddim honni i mi chwaith ‘hepgor pob chwaeth bersonol'  gan fy mod in ceisio gwella ar y perfformiadau, y saethiadau, y cynllunio a'r golygu.  Llw amhosib i lynu ato, efallai?  Fe ffeindies i ei bod hi’n amhosib glynu at bob llw, felly rwy’n ystyried Diwrnod Hollol Mindblowing yn ffilm Dogme-aidd yn hytrach na Dogme.
Ein breuddwyd ar y pryd oedd dangos y ffilm mewn sinemau ar draws Cymru, a hynny cyn iddi gael el darlledu ar y teledu. Fe geisiwyd am grant gan Sgrîn Cymru i greu print arddangos ond methiant fu’r cais, yn rhannol am nad oedd gan S4C ddiddordeb mewn cyd-ariannu'r print a fyddai'n costio o gwmpas £60,000 - wedi'r cyfan, darlledu’r ffilm i gynulleidfa deledu (yn ôl gofyn eu siartr) oedd eu nod.  Nid oedd yr un dosbarthwr masnachol yn gweld dyfodol i 'Diwrnod Hollol Mindblowing Heddiw’ heb fuddsoddi ffortiwn ar farchnata’r ffilm; a phe bai’r ffilm wedi cael ei dangos ym mhob sinema aml-sgrîn yng Nghymru, mae’n anodd credu y byddai wedi cynhyrchu digon o elw i dalu am gostau’r print a’r hyrwyddo.  Dangosais y ffilm ar fy ail daith i Ddenmarc ac er i mi gael ymateb positif wrth Zentropa, fe fethon nhw weld ddyfodol masnachol i'r ffilm ar ei llechen ddosbarthu.  Er bod technoleg gynhyrchu ffilm o fewn cyrraedd pawb, mae ceisio dosbarthu ffilm drwy sinemau yn fwy anodd nac erioed.
Darlledwyd y ffilm dros Wyl y Nadolig 2000, a denodd oddeutu 20,000 o wylwyr.  Ar yr wyneb roedd hwn yn ffigwr siomedig am ffilm a gafodd gymaint o gyhoeddusrwydd yn y wasg yn genedlaethol ac yn Ileol, ond roedd trawsdoriad demograffig y ffilm yn anarferol lawn i S4C, gan i'r ffilm apelio at ganran uchel o wylwyr rhwng 16-24 - cynulleidfa a fu (ag sy'n parhau i fod) yn un anodd i'w chyrraedd ym mhob iaith.
Flwyddyn yn ddiweddarach, gyda S4C yn chwilio am raglenni rhatach i lenwi ei hamserlen ddigidol, cytunodd teledu Opus i ddatblygu trioleg o ffilmiau byrion gan ysgrifenwyr ifanc benywaidd o dan y teitlau 'Bronnau’. ‘Caru’ a ‘Meddwi’.  Tarwyd bargen gyda S4C i gynhyrchu’r ffilmiau am llai na £10,000 yr un, a rhoddodd hyn ryddid mawr i ni gymeryd elfen sylweddol o risg gyda tair ysgrifenwraig newydd sbon - Mared Swaine, Luned Emyr a Rhian Green (fe wnaeth y tair hefyd ymddangos yn eu ffilmiau).  Roedd y ffilmiau mor rhad fel pe baent yn methu, ni fyddai’n ddiwedd y byd.  Gyda’r gyllideb bitw a chriw technegol o bump roedd y ffilmiau yma yn Ddogme pur. Cafodd y ffilmiau i gyd eu saethu ar leoliad yng nghynefin yr awduron (Bangor, Aberystwyth a Chaerdydd) gan lynu at y llŵon.  Ein prif fwriad oedd ceisio datblygu ysgrifenwyr newydd a’u cyflwyno i ddramatwrgaeth ffilm.
Llwyddodd y drioleg i ennyn tipyn a ddiddordeb a brwdfrydedd; cawsant eu dangos mewn nifer a ŵyliau ffilm a chafodd 'Meddwi' ei henwebu ar gyfer gwobr ffilm fer yr Wyl Ffilm Geltaidd yn Belfast. Gan adeiladu ar Iwyddiant y drioleg, fe gychwynnon ni ar brosiect o dan y teitl ymbarel '9 Ffilm Fer' i S4C.  Trefnwyd nifer fawr o sesiynau ysgrifennu ffilm a oedd yn agored i'r cyhoedd ar hyd ac ar led Cymru, ac o’r degau o syniadau a weithiwyd arnynt yn ystod y sesiynau hyn, dewiswyd naw sgript i’w cynhyrchu. Unwaith eto, roedd y gyllideb bitw yn rhoi rhyddid i arbrofi - yn enwedig o gofio bod cynifer o’r ysgrifenwyr yn newydd-ddyfodiaid i'r cyfrwng.
Fe gyfarwyddais i bedair o’r naw ffilm - 'Y Golau', 'Moses Pantybrwyn', 'Clic', a 'Brawd a Chwaer': ffilmiau a phwyslais gref ar y syniad fod modd cyflwyno ffilm fel celfyddyd ddemocrataidd fyddai yn agored bawb.
Hefin Jones o Ben Llŷn ysgrifennodd 'Y Golau', sef stori am fachgen ifanc a oedd wedi cael llond bol ar weithio mewn canolfan alwadau ddi-enaid yng Nghaerdydd yn dychwelyd 'nôI i'w gynefin i dreulio noson yn smygu dôp gyda'i fets uwchben Nant Gwrtheyrn.
Grŵp drama lleol o Lanerfyl fu'n gyfrifol am greu sgript 'Moses Pantybrwyn'.  Dros gyfnod o rai misoedd, fe weithion ni ar gymeriadau a sefyllfaoedd gyda'r grŵp nes casglu digon o ddeunydd i'w fowldio'n stori ffilmig.  Aethom ati i gastio'r ddrama a blith y grŵp gan saethu'r ffilm ar un penwythnos rhewllyd ar ffermydd ac aelwydydd Meirionnydd.  Ein nod gyda 'Moses Pantybrwyn' ac 'Y Golau' oedd darganfod gwirionedd oesol dynol mewn sefyllfa unigryw Gymreig.
Roedd 'Clic' o law Fflur Dafydd, ar y llaw arall, yn waith mwy barddonol, ac fe arbrofon ni ag arddull dipyn mwy confensiynol wrth gynhyrchu hon gan wario mwy o arian ar gynllun y ffilm a mynd am arddull weledol mwy swreal.
Roedd dau brif gymeriad ‘Brawd a Chwaer’ gan Mair Thomas yn bump a chwech oed.  Byrfyfyriwyd y cwbwl; ro'n in cyfarwyddo a'n gweithio'r camera â un dyn sain a rheolwr cynhyrchu'n gefn.  Gan atseinio‘r hyn dysgwyd tra’n dyfeisio llwon Dogme; mae colli deinasor y criw ffilmio yn caniatau i'r cyfarwyddwr a'r actorion allu canolbwyntio ar yr hyn sydd wir yn bwysig — sef dweud y gwir am gymeriad ac am sefyllfa.
Bu'r gyfres yn liwyddiant — ac fe enillodd 'Moses Pantybrwyn wobr drama orau Bafta Cymru yn 2003.  Fodd bynnag, er mor wych oedd y cyfleon i arbrofi a meithrin talent, tasg anodd iawn oedd hi i S4C farchnata a hyrwyddo casgliad mor eclectig o ffilmiau deg munud a daeth yr arbrawf i ben.
Ym 1999, comisiynodd y BBC gyfres newydd iaith Saesneg ar gyfer Cymru, sef 'Belonging'.  Cyllideb bitw iawn oedd gan BBC Cymru i greu'r gyfres - gyda'r arian yn dod o goffrau BBC Cymru, nid y rhwydwaith ac fel cyfarwyddwr cynta'r gyfres, fi gafodd y ddyletswydd i greu arddull weledol y ffilmio.  Gyda Dogme yn ffres yn fy meddwl, pa well ffordd o ddarlunio realaeth cymoedd y De? Gyda'r camera yn y llaw, a chyn Ileied o oleuo ag oedd yn bosib, aethom ati i 'orfodi'r gwirionedd allan o bob cymeriad a lleoliad', chwedl y ‘Ilw o burdeb’.  Roedd y cyfleon i arbrofi gyda 'Belonging' dipyn yn Ilal nac ar ffilmiau S4C - nid peth hawdd yw gwrthryfela oddi mewn i gorfforaeth hierarchaidd fel y BBC - ond er hyn, roedd y cynhyrchwyr yn ysu am greu darlun ffres, gwirioneddol a gonest o Gymru fel ag yr oedd hi.  Bu Belonging yn llwyddiant mawr ymhlith y gynulleidfa, a dros y ddeg cyfres a ddilynodd, fe enillodd nifer o wobrau BAFTA, RTS a'r Wyl Ffilm Geltaidd.
Yn 2002, cefais gyfle i gyfarwyddo sgript gan Catrin Clarke dan y teitl 'Gwyfyn'.  Stori oedd hon am ferch yn ei harddegau cynnar a'i pherthynas gythryblus gyda'i mam alcoholig.  Mae'r ferch yn mynd ar daith i fyd creulon a brawychus y nos i greu ffilm i'w Mam i brofi iddi gymaint y mae'n ei charu.  Gan 'mod i'n ysu i arbrofi a thechnegau saethu ar fideo, fel a wnaethpwyd yn y ffilmiau Dogme, es ati i ddwyn perswad ar Jens Schlosser, gŵr camera Dogme#4 'The King Is Alive' ac un o ffotograffwyr mwyaf blaenllaw Denmarc i ddod i saethu'r ffilm.  Gwirionodd ar y sgript, a daeth i Gymru am ddeufis i arwain y saethu.  Creodd Jens fyd hardd o olau disglair yn nhywyllwch dudew'r nos yn gefnlen i'r ffilm.  Roedd gweithio gyda cyfarwyddwr ffotograffiaeth rhyngwladol ei fri yn sbardun i ni'r Cymry i ymgyrraedd at ei safonau ef.  Gwthiodd y tîm goleuo yn galed iawn; a dysgais innau lawer drwy ei wylio yn graddio'r ffilm, yntau yn trin pob ffrâm fel darn o gelfyddyd gain.  Roedd o ddiddordeb mawr sylwi cymaint o waith optegol roedd Jens yn ei wneud yn y broses ôl-gynhyrchu - gweithred gwbwl wrthgyferbyniol i’r llwon Dogme.  Dyma dystiolaeth fod y crefftwyr fu’n gyfrifol am naifrwydd iaith weledol Dogme yn arbenigwyr ar dechnegau cain lliwio a graddio ffilm.