gl gl gl gl en es pt en es en pt gl gl gl gl gl gl gl gl gl eo gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl en en gl gl es pt es es en en gl de de de en en en en fr fr fr fr it de en en en en fr fr fr gl en gl gl es gl de en pt gl es es gl gl gl ca gl en gl gl ast gl gl es gl gl it gl gl gl gl fr gl gl gl es es it gl gl sv fi gl es gl ca gl gl it lt gl gl es ca es es es es es en gl es gl gl es lt hbs_lat es gl gl gl gl gl gl gl es gl gl gl gl gl gl gl gl es gl gl gl it gl pt en gl gl lt gl es pt gl gl gl gl gl gl es gl gl gl gl gl de gl gl gl gl de en gl es de gl ru gl es fr es gl it en gl de en gl de gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl en es es es en en gl cs en pt es gl gl gl pt gl gl es pt gl es it es it gl es it gl en pt gl gl es ceb pt gl gl es ceb gl es gl es gl gl eo fr pt gl eu es gl gl gl gl gl gl gl gl gl eo gl gl gl gl gl gl gl gl gl fr gl gl es gl gl gl gl gl hu it gl es es gl es es es gl gl gl gl gl gl pt gl gl gl eu gl gl gl gl gl gl gl gl en gl en
Maruxa das Cortellas | Álbum de Galicia | Consello da Cultura Galega
Neste pequeno vídeo, a presidenta do Consello da Cultura Galega explica algunhas das claves das súas ideas para a cultura de Galicia, o seu futuro e a súa herdanza.
2022 - Florencio Delgado Gurriarán
2020 - Ricardo Carballo Calero
2018 – María Victoria Moreno
2020 – Domingo de Andrade
Día da Ciencia en Galego
Centenario de Emilia Pardo Bazán
Centenario de Isaac Díaz Pardo
Día internacional do libro infantil e xuvenil 2020
Encontros monográficos co patrimonio cultural
O deporte galego fala galego
O fío de Penélope
Os instrumentos musicais na tradición galega
Os profetas do Pórtico e a cultura galega
Trinta anos do audiovisual galego
Paz-Andrade e a lingua portuguesa
Observatorio da Cultura Galega
Arquivo da Emigración galega
Centro de Documentación en Igualdade e Feminismos
Centro de Documentación Sociolíngüística de Galicia
Arquivo Sonoro de Galicia
A Saia. Publicacións Periódicas Feministas
Céltiga. Revista da emigración
Repertorio da prensa da emigración
Repertorio da prensa da emigración
Francisco Fernández del Riego. Correspondente para América
Mapa Sonoro de Galicia
Coordinadora galega de normalización e dinamización
Obras impresas e dixitais
Recursos e obras de referencia
Diccionario de termos escénicos
Os instrumentos musicais na tradición galega
Coñece a cultura galega
Loia. Guía aberta á lingua galega
Historias de ida e volta
As escolas da emigración
Mapa sonoro de Galicia
Os instrumentos musicais na tradición galega
Os profetas do Pórtico da gloria e a cultura galega
30 anos de audiovisual galego
No bico un cantar
Leme. A cultura galega na túa man
A máquina do tempo
Mapa sonoro de Galicia
Roteiros da cultura galega
As escolas da emigración
Mapa de Equipamentos culturais
Setestrelo: divulgación da ciencia
Kit de normalización lingüística
Guía de linguaxe non sexista
Que é o Álbum de Galicia
Que é o Álbum de Galicia
O Álbum de Galicia é unha colección dixital de biografías de persoas que destacaron en moi diversos ámbitos: desde a sociedade, a ciencia, a cultura ou a empresa. O obxectivo do Consello da Cultura Galega é dar visibilidade e perspectiva de conxunto ás numerosas mulleres e homes, xa finados, que contribuíron de maneira significativa á sociedade galega ao longo da súa Historia. En moitos casos, seguen a ser grandes descoñecidos para o público de todas as idades, de dentro e de fóra do país.
As biografías do Álbum de Galicia están enriquecidas con material documental, referencias bibliográficas e contidos multimedia que permiten coñecer a obra das persoas divulgadas, pero tamén a produción intelectual existente sobre elas. Textos e materiais están producidos por expertos e son unha fonte rigorosa para acceder á vida e obra destes persoeiros. Ademais, o Álbum de Galicia permite explorar a presenza das persoas biografadas nos fondos documentais dixitalizados do Consello da Cultura Galega. O Álbum de Galicia é, xa que logo, o punto de acceso que ofrece a entidade para coñecer toda a súa produción divulgativa e investigadora ao redor de cada unha das figuras.
O Álbum de Galicia é o resultado da unificación das coleccións biográficas temáticas do CCG, que desde o ano 2005 teñen publicado álbums ao redor da muller, a ciencia ou a emigración, entre outros. Non están aínda nin todos nin todas os que son. Nesta nova etapa, o Álbum de Galicia ampliará gradualmente o número de biografías, diversificando temática e cronoloxicamente o repertorio. O Consello da Cultura Galega anima a cidadáns e colectivos a remitir suxestións de figuras do pasado –contemporáneo ou anterior- que consideren de interese para seren difundidas a través desta ferramenta e, deste xeito, mellorar o seu coñecemento público. O CCG encargará a diferentes expertos a elaboración dos perfís biográficos co obxectivo de facer medrar esta galería de vidas que paga a pena coñecer.
As Cortellas, Soutomaior - As Cortellas, Soutomaior
As Cortellas, Soutomaior, 1931 - As Cortellas, Soutomaior, 2013
Agricultura Artes Mulleres Gandaría
Unha das últimas grandes tocadoras de pandeiro cadrado do país. Figura clave na recuperación dos estilos interpretativos arcaicos
Nota: Todas as citas transcritas a partir de testemuñas orais foron extraídas dos arquivos: de Arredor da Tradición (20/05/2017); o da Asociación Cultural e Folclórica O Fiadeiro (1998); o de Felisa Segade e Montse Rivera (28/10/2001) e o de Guillerme Ignacio (28/01/2006).
María Grande Sobral, Maruja da Cregha ou, máis recentemente, Maruxa das Cortellas naceu no ano 1931 na aldea das Cortellas, parroquia de San Salvador, do concello de Soutomaior.
Coma tantas das mulleres da súa xeración, Maruxa dedicoulles gran parte da súa vida aos traballos do agro, da casa e da familia. A pesar da enorme dedicación e esforzo que estas tarefas lles esixían ás mulleres na sociedade tradicional, as súas ocupacións nunca lle impediron sacar tempo para aprender todo o relacionado coa música de tradición oral, a columna vertebral da vida na aldea.
Nas Cortellas de Soutomaior, a música de tradición oral acompañaba todos os momentos da vida. Así é que nas Cortellas se conservaron cantares relacionados co ciclo anual, como o romance “Vamos pastores, vamos”, que era interpretado por un bando veciñal na véspera e no propio día de Reis. Tamén coñecemos un bo número de cantares sen función específica, melodías con ritmo de valse cantadas durante a vendima, para transitar polos camiños ou para amenizar as tarefas domésticas. Mais, se nun sitio a música era a protagonista, é na fiada, nome co que se refiren ao baile comunitario nesta zona xeográfica.
Estas fiadas, os bailes do tempo de Maruxa, comezaban na época de esfollar o millo, no mes de outubro, e prolongábanse nos meses de santos, decembro e xaneiro para divertimento da veciñanza. Estas xuntas facíanse xoves e sábados no cuberto dalgunha casa, nun alboio ou nun baixo. Calquera sitio lles servía de acubillo para facer a festa. Nas Cortellas houbo moitas, como nos conta a propia Maruxa: Na casa de Valentina, na casa nova, naquel cuartiño na planta baixa. Nun alboio alá enriba na casa da “Xoubeira”, alí si que se facían boas fiadas! Na mesma casa onde vive hoxe Alicia mais Tina, na casa “do Mocho”. Aquí nunha casa pequeniña que hai aquí, que é a casa do Ramón […], que estaba libre. Na casa que era de Aldina, antes de caer […], naquela casiña que tiña unha parede polo medio, nos deixaban desfacer a parede e faciamos alí a fiada… (1998).
No inicio da tempada de fiadas xuntábase todo o bando de dezaseis ou dezasete mulleres, vellas e novas, para preparar o lugar. Facían un palco, dúas caixas ao mellor enriba de dúas táboas, e adornábano todo de mimosas, xestas floridas e camelias pa’ dar bo olor á casa para que ao entraren se mirasen aquelas flores bonitas. Nos días extremados —Ano Vello, Ano Novo, Nadal ou Reis—, a casa das fiadas engalanábase aínda máis e os adobíos aparecían tamén na porta. Facían un arco con paus rodeándoa, todo cheo de flores. Como di Tina “do Mocho”, veciña das Cortellas e compañeira de Maruxa: aínda levábamos o noso traballiño! (Lorenzo Alonso, 2017).
Pero non só era cousa das mulleres a tarefa de preparar a casa da fiada, elas tamén eran as responsables de subírense ao palco para pór música ao baile. Para facelo organizábanse en quendas de catro ou cinco mulleres, que tocaban un único pandeiro —que era de uso comunal—, unhas cunchas e dúas ou tres pandeiretas —tamén comunais—. Con esta formación botaban un baile completo: jota, ribeirá, o valse e a Palmira. Tocaban de pé e todas tiñan que facelo, porque quen quería bailar tiña que tocar polo menos unha vez cada noite. Desta forma, todas as mulleres da comunidade, sexa como for, debían saber tocar. Logo disto era o momento de remudar, o traballo estaba feito e xa podían baixar a bailar, que era o máis interesante da noite, xa que o momento do baile era o máis propicio para que mozos e mozas se relacionasen. Era habitual que, logo de bailar un par de veces na fiada, os mozos namorasen á súa parella durante unha tempada antes de prometerse oficialmente para despois casaren. Por esta razón, era importante que os homes buscasen a diversión fóra da súa aldea e chegaban a visitar tres ou catro fiadas diferentes cada semana. Era unha maneira de evitar a endogamia.
Ata As Cortellas chegaban mozos do Cabalo, da Pena, de Moreira, de Nesp’reira, de Reboreda… As mulleres non tiñan este privilexio. Elas habían de permanecer sempre na súa fiada, salvo no tempo de Entroido, que tiñan licenza para visitar as fiadas da contorna.
A importancia do baile comunal das Cortellas radica —alén do interese etnomusicolóxico e etnográfico do conxunto de saberes patrimoniais que recorda a veciñanza, que é moito— na conservación do pandeiro cadrado dentro da formación instrumental das fiadas. Este instrumento resulta ser un dos máis senlleiros da nosa música de tradición oral. Isto non é estraño, se temos en conta que atopamos noticias do instrumento xa dende o século XII e que estas se prolongan ata o século XX a través das fontes documentais e da iconografía. Podemos ver pandeiros cadrados en tímpanos e capiteis de igrexas románicas de toda a Península, mais tamén no Libro de Buen Amor do Arcipreste de Hita, nas crónicas das festas do Corpus celebradas en Santiago de Compostela no século XVI, en sainetes de Ramón de la Cruz no século XVII, en tapices feitos por Ramón Bayeu para a Casa Real no século XVIII e, mesmo, nuns apuntamentos etnográficos escritos por un xuíz andaluz —Nicolás Tenorio— destinado na terra das Frieiras nos albores do século XX.
Porén, a realidade que permaneceu na tradición oral do país a mediados do século XX era moi diferente á das fontes. Ata este momento, todas as mulleres das Cortellas sabían cantar, tocar e bailar. A música, como vimos, era a peza indispensable para que se puidesen facer os bailes, a única diversión para a veciñanza xunto coas romarías e as festas patronais das parroquias lindeiras. Neste tempo, o da xeración anterior á de Maruxa, moitas das veciñas de Cortellas sabían tocar o pandeiro —Valentina do Louro, María, Aldina…— e das aldeas próximas tamén: tocaban un pouco aquí en Aranza, tamén alí abaixo en Soutomaior-e... (Grande Sobral, 2006). Unha vez mortas esas mulleres, a transmisión do pandeiro declarouse en perigo de extinción. Nos anos corenta chegaron novas formas de ocio máis urbanas, e a mocidade cambiou o pandeiro e as pandeiretas das fiadas pola pantalla do cinema. Así se lamentaba Maruxa deste feito: As que tocaban, máis ou menos da miña idade, non aprendeu ningunha. Non quixeron aprender. Eu si. Pero aquí non hai nada, as veciñas novas xa podían aprender-e e tocar-e o pandeiro (2001).
Neste preciso momento é cando cobra unha importancia vital a figura de Maruxa, pois foi a única muller da súa xeración en recoller este legado centenario. Foi, por así dicilo, a última mohicana. De non ser por ela, esta tradición non tería chegado ata nós. En moitas das entrevistas que lle foron realizadas xorde a seguinte pregunta: — Maruxa, a vostede quen lle ensinou a tocar o pandeiro? E ante esta cuestión ela sempre contestaba, divertida: A min non me ensinou ninguén. Cando ibamos p’rá fiada, santábanse as vellas nas casas que se facía o seránhe e i-eu tamén estaba alí de rapaza, pequena claro, ao mellor tiña dez anos ou doce pero xa me puxaba aquilo. E i-elas, cando había muitos mozos, ningunha quería tocar-e. Todas querían: “Ai aquel mozo, ai aquel que ghuapo é”, pousaban o pandeiro e contaban contos delas. Eu agharraba o pandeiro, e púñame a tocar-e. E aprendín así. Xa o digho moitas veces, aínda aghora, moitas veces estou aí na cociña a facer a comida e collo nunha fuente e toco, teño aquela lideira (2001).
Grazas a esta lideira, Maruxa converteuse nunha das tocadoras de pandeiro máis espectaculares do país, xunto coa gran Concha Luis Seoane, do Canizo (A Gudiña). Maruxa desenvolveu unha técnica interpretativa a dúas mans: sostén o instrumento na palma da man esquerda, apreixado cos dedos —que tamén tocan—, e apoia unha das esquinas no abdome, para repartir o seu peso. O instrumento cae lixeiramente cara a diante. Desta forma, a man dereita queda totalmente libre para desprazarse entre o centro do instrumento e as súas marxes, conseguindo moitos matices tímbricos. Esta técnica a dúas mans coa dereita libre tamén é empregada por Concha do Canizo, que, ademais, engade na man dereita a alternancia de golpes percutidos coa parte anterior (índice, corazón, anular e maimiño) e a posterior (polgar). Porén, a singularidade de Maruxa radica na intensidade coa que percute no instrumento, na riqueza dos padróns que interpreta e nos debuxos rítmicos que logra facer dentro destes padróns a través da acentuación. O padrón rítmico co que acompaña a jota é do máis complexo que podemos atopar dentro do repertorio de pandeiro cadrado.
Por esta razón, a súa figura foi clave na recuperación dos estilos interpretativos arcaicos. A raíz das súas aparicións no programa Luar a finais da década dos noventa e da súa participación asidua nos seráns urbanos a partir desta década e ata o seu falecemento no ano 2013, xurdiu un grande interese no seu xeito de tocar o pandeiro. Daquela facíase un uso moi diferente do instrumento no contexto das cidades, os coros folclóricos e os grupos de música popular tocaban o que se coñece como “pandeiro de peito”, cunha técnica e unha morfoloxía moi diferentes. Pero Maruxa foi quen de ensinarnos que había moito máis e, devagar, fomos recuperando o xeito orixinal de tocar o pandeiro. Aínda que ela non tivo discípulos directos, o seu repertorio non caeu no esquecemento. Foron moitas as compiladoras que percorreron o país coa gravadora na man cazando os tesouros do noso patrimonio inmaterial e, grazas a elas e á boa disposición das veciñas das Cortellas, os seus cantares acompañados co pandeiro cadrado foron rescatados e reinterpretados por numerosas formacións. Sirvan os vídeos incluídos nos extras desta entrada como pequena mostra.
Maruxa merece ser recordada como unha figura referencial para a nosa música de tradición oral.
Como citar: Feixoo, Xulia : Maruxa das Cortellas. Publicado o 1/1/2018 no Álbum de Galicia (Consello da Cultura Galega) http://consellodacultura.gal/album-de-galicia/detalle.php?persoa=22306. Recuperado o 03/10/2022
Músicas completas interpretadas por Maruxa das Cortellas no capítulo nº 23 do programa Alalá dedicado a súa figura do 10 de outubro do 2006 na TVG:
O do 17 de outubro de 1997 Maruxa das Cortellas interpretaba no programa Luar a jota e a Palmira das Cortellas, acompañada do grupo Remudar:
Leilía, “Danza das Cortellas”, Son de Leilía, 2005.
Fonte: youtube [última consulta: 07/07/2021]
Xabier Díaz. Muiñeira de Cortellas de Soutomaior. Coplas para Icía, 2007.
Tanxedoras. Xota, Ribeirana e Mazurca de Cortellas. Tanxedoras, 2008.
Procede do Mulleres no Álbum de Galicia
Tiruleque. Cortellas. Outro que tal baila, 2018.
Procede do Mulleres no Álbum de Galicia
Cantar de Reis (aCentral Folque, 2017).
o navegador non soporta a reprodución. Podes descarga o arquivo aquí
Na víspera e no propio día de Reis a veciñanza de Cortellas constituíase nun bando, co que percorría os camiños da contorna - O Cabalo, Amoedo, Pazos de Borbén, Moscoso, Calvos e Aranza- cantando este romance e bailando as danzas -paus, cintas e arcos- de porta en porta.
Fonte: Recollido en 1998 por Javier Feijóo «Xisco» e Miguel Souto. Do arquivo da Asociación Cultural e Folclórica O Fiadeiro. aCentral Folque, 2017.
Cantar de ronda (aCentral Folque, 2017.)
o navegador non soporta a reprodución. Podes descarga o arquivo aquí
As mulleres de Cortellas entoaban este cantar mentres andaban polos camiños da aldea ou cando atendían os traballos nas veigas. De cando en cando, con esta mesma melodía empregan cantigas a desafío para meterse coas veciñas da aldea veciña, Aranza.Recollido o 28 de xaneiro de 2006 por Guillerme Ignacio.
Fonte: Do arquivo de Guillerme Ignacio.aCentral Folque, 2017
- ACF O Fiadeiro: “Rumba e jota das Cortellas”, De oficios e labores, vol.1, 2015. 2015
- FEIXOO, Xulia: Maruxa das Cortellas. Tocadora do pandeiro…, aCentral Folque, 2017
- TENORIO, Nicolás: “La Aldea Gallega”, Estudio de derecho consuetudinario y economía popular, Xerais, 1982. De libre acceso en: www.ezaroediciones.com/wp-content/uploads/2008/01/15-g1_la-aldea-gallega.pdf [última consulta 04/10/2018]
O Consello da Cultura Galega é unha institución estatutaria creada polo Estatuto de Autonomía de Galicia para promover e difundir a lingua e a cultura galega e asesorar ás Administracións neses ámbitos
Pazo de Raxoi, 2 andar
15705 Santiago de Compostela
Radiodifusión galega na emigración
Repertorio da prensa da emigración
Mapa sonoro de Galicia
Epistolario Rosalía de Castro
Fondo Fundación Luís Seoane
Fondo Fundación Otero Pedrayo
Información sobre o persoal
Consello da Cultura Galega. 2016