gl gl en lt gl gl gl gl gl gl gl gl gl de es gl gl gl gl gl gl gl gl gl es gl es gl gl hu es gl gl gl es en gl pt gl es gl gl gl gl gl es gl gl gl gl en es es gl is gl gl pt en gl es gl gl gl es en es pt es pt gl gl es ca ms fr gl gl gl gl gl gl gl fr gl gl gl el gl es es gl gl es en es pt pt pt pt gl gl gl gl it gl gl es gl pt pt gl es es gl gl lt gl gl gl gl gl gl en gl pt gl it gl pt pt gl gl pt gl gl eo gl gl gl gl gl ceb gl gl gl gl es gl gl gl es en gl gl gl pt pt es gl en es it gl gl es gl gl es en gl es es gl gl es en gl es en es gl es gl gl es el gl es es gl gl es en es gl it pt gl pt es gl es gl gl ja gl gl pt gl es gl es gl pt ca gl gl eo fr pt gl eu es gl gl gl gl gl gl gl gl gl eo gl gl gl gl gl gl gl gl gl fr gl gl es gl gl gl gl gl hu it gl es es gl es es es gl gl gl gl gl gl pt gl gl gl eu gl gl gl gl gl gl gl gl en gl en
Os quixotes da terra van de camiño. Nós: de onte a hoxe. Consello da Cultura Galega
Presentamos unha pequena xoia manuscrita da cultura do país. Os roteiros que Ramón Otero Pedrayo deseñou á man para o seu amigo Silvio Santiago na segunda metade dos anos 60. Mapas, apuntamentos literarios e gastronómicos, moito humor e unha semana de intensísima viaxe por Galicia para todo aquel ‘quixote’ que queira explorar a cultura galega a través de Galicia.
Todas as semanas ofreceremos unha nova viaxe. Poderás consultar o manuscrito, ler a súa transcrición e realizar connosco unha viaxe multimedia seguindo os pasos de Otero Pedrayo. As figuras históricas por el retratadas deixaron un longo pouso na nosa cultura que tamén recollemos nestes paseos, a través das achegas de diferentes persoas e colectivos que recrearon e versionaron estes clásicos da literatura galega.
Coñece máis sobre os manuscritos, a través dos textos e a edición de Afonso Vázquez-Monxardín Fdz.
Fita, Ben-Cho-Sey, Vicente Risco e Otero Pedrayo en 1927.
Cando alá por 1935, tal que o 10 de xaneiro, desde o desterro de Badaxoz, Castelao lle escribía a Otero desexándolle “Que a túa felicidade non teña remate, que non amingüe a túa ledicia, que non che falle o xamón e o viño e o café e o cigarro, que chegues san a vello...” estaba recoñecendo nel tanto o entrañable amigo como, tamén, un deses fidalgos gozadores dos pequenos praceres da vida que protagonizan, por veces, novelas e relatos do ourensán universal.
E un destes praceres da vida que sempre amou Otero –e que en xeral amaron os compañeiros do seu tempo– foron as demoradas viaxes por Galicia. É fácil e lóxico que un colectivo humano amplo e diverso, que ten no amor apaixonado á terra que os viu nacer o seu sinal de identidade, desexe atravesar os campos –ou sexa, peregrinar, etimoloxicamente– e percorrer sosegadamente os camiños do país para coñecelo, vivilo e sentilo en máis fondura. Os eidos, as augas, os montes, as terras, as paisaxes cos seus sons e recendos, as xentes coas falas e risos, as historias cos ecos de traxedia e heroicidade, os xantares, os viños, as festas... darán corpo e alma a esa aproximación sensitiva ao país.
E sabemos que a importancia da cultura e das tradicións será un dos eixes particularizadores de todos os procesos de recuperación de identidades que se dan na Europa do XIX e XX. Pero tamén recoñecemos que nalgúns casos, coma o galego, isto terá unha especial transcendencia. Así, entre nós, o cariño pola lingua, a saudade pola historia mítica, a gabanza da paisaxe e a vivencia da gastronomía entretecerán moitas veces os fíos desa galeguidade esencial.
E para un xeógrafo da modernidade e nivel de Otero no seu tempo, ese percorrido polos camiños da terra, cos poros da sensibilidade abertos, tiña que ser, claro, unha das grandes paixóns da súa vida. Otero, humoristicamente, dicíalle a Cuevillas que era da natureza da ostra, por querer vivir sempre apegado ás pedras da cidade de Ourense, pero que el era da natureza da aguia, porque lle gustaba moverse de Ourense a Trasalba, a Compostela, e libremente, poder coñecer as terras e os ceos todos.
Por ese desexo de coñecer sensitivamente o país, procederá a impulsar o percorrido a pé desde Ourense a Santo André de Teixido en 1927, que fará en compaña de Vicente Risco e Ben-Cho-Shey e que dará lugar ao libro Pelerinaxes I. Esa paixón levarao tamén nos tempos do Seminario de Estudos Galegos a participar naquelas famosas “xeiras” de traballo, entre as que salienta, por publicada, a das Terras de Melide, mentres que os mozos de Ultreia, da man de Álvaro de las Casas, fan as visitas á Misión Biolóxica de Galicia, percorren no pailebote Joaquín Pérez as costas de Vigo a Noia enarborando a bandeira galega ou visitan as terras de Ribadavia ao Carballiño.
A guerra truncou a edición do que sería Pelerinaxes-II recollendo a camiñata que fixeran en catro etapas, no ano 1926, de Ourense a Compostela, Otero e Risco e Cuevillas, en compaña dun mozos Xavier Pardo, Lois Feixóo, Antón Sánchez e Afonso Vázquez Monxardín. Esta peregrinaxe inicial foi relatada en sete artigos n’A Nosa Terra entre 1926 e 27 por Xavier Pardo Bedía, usando o diario de viaxe de Vicente Risco.
Se cadra a última destas grandes andainas foi a de xullo de 1951. Daquela, impulsada polo Patronato Rosalía de Castro, realízase unha visita aos lugares rosalianos, un acto celebrado o Día de Galicia de 1951 e do que conservamos unha marabillosa película, patrocinada por Antón Beiras e cuxo guión é da autoría de Celso Emilio Ferreiro.
Otero Pedrayo, consciente do valor simbólico que acadaba a súa presenza, nestes anos cincuenta e sesenta aceptou ducias e ducias, se cadra centos, de convites a festas, romarías, homenaxes e, en xeral, a calquera acto co que se evidenciase que Galicia seguía coa súa vida “inmorredoira”, independentemente das circunstancias políticas, que sempre serían pasaxeiras.
Despedida a Ramón Otero Pedrayo en Caracas en 1956.
O manuscrito que hoxe presentamos é un agasallo feito ex professo para Silvio Santiago nunha data indeterminada da segunda metade dos anos sesenta por parte de Otero Pedrayo, dada a amizade que os unía, iniciada con motivo da súa viaxe a Caracas en 1956. Desde ese momento continuará a relación entre ambas as familias ata a morte dos protagonistas. Non é o lugar nin o momento para afondar na cuestión pero lembremos algúns datos. Silvio será o mecenas e promotor da viaxe de Otero a Caracas en 1956 e tamén da edición do libro Homenaxe da Galicia Universal a Ramón Otero Pedrayo –que leva como lugar de edición Caracas e como data 1958, pero que sabemos fidedignamente que foi feito e impreso en Vigo, polo que non ten datos de editorial, nin depósito legal. Tamén estivo Silvio detrás da homenaxe rendida a Otero no seu oitenta aniversario no Hostal dos Reis Católicos e en moitas actividades que amosarán a súa devoción oteriana. Otero, que nalgunha ocasión será convidado de Silvio en Vilardevós, exercerá de gabancioso prologuista do libro Vilardevós en 1961. Tamén, durante os dous anos que pasou Silvio de novo en Caracas arranxando cuestións de negocios, despois do primeiro retorno a Galicia en 1958, será o matrimonio Otero-Fita quen se encargue en boa medida da nena Silviña, interna nas Carmelitas de Ourense. Non é de estrañar, pois, que a amizade familiar se prolongue despois da morte de Silvio, en 1972, ata a propia morte de Otero, en 1976. Froito desta relación é o intenso epistolario que se conserva entre eles e que foi recentemente dixitalizado grazas á sensibilidade e xenerosidade de Silvia Santiago.
Encontro entre Silvio Santiago e Ramón Otero Pedrayo na casa de Domingo García Sabell.
Os oito folios do manuscrito –sete con texto e esbozos, e un cun mapa no que aparecen incluídos todos os topónimos referenciados no conxunto– preséntansenos incluídos nun sobre branco coa referencia externa de ¡Deus fratesque Gallaeciae! e outro mapa de Galicia cunha ducia dos máis sobranceiros topónimos latinos de Galicia, aos que se suma o curioso Vilar de bós [Villabonorum]. Na ordenación dos papeis efectuada pola dona de Silvio Santiago, introduciu todo dentro doutro sobre marrón e anotou no exterior “Os quixotes da Terra van de camiño”.
No manuscrito descríbese unha volta a Galicia en sete etapas, con inicio e final en Compostela, e dedícase cada unha delas á memoria dun escritor. Os sete folios, escritos con pluma azul, conteñen unha estrutura semellante: na parte superior, vai encabezada a páxina por un número romano seguido do nome do persoeiro ao que é dedicado o día; na parte esquerda, un pequeno fragmento dun poema ou frase relacionada con el; na parte dereita, os nomes dos lugares onde haberá paradas ese día. O resto do folio aparece dividido en dúas partes: na dereita, vai redactado o percorrido, xunto coas indicacións de paradas, almorzos, comidas, recitados, visitas etc. e adoita rematar cun fragmento dun poema. Na parte esquerda, un bosquexo de mapa coas indicacións toponímicas e quilométricas do percorrido. En todas as páxinas aparecen tamén, de forma irregular, decoracións coas típicas orlas de floriñas de Otero, modestos debuxiños, ás veces incluídos nos bosquexos de mapa, como a Torre de Hércules, a ponte de Ourense ou a catedral de Santiago. Os textos dos primeiros días están máis elaborados e a medida que avanzamos vanse simplificando; por exemplo, o do primeiro día ten, se excluímos os termos incluídos no mapa e os poemas de presentación, 302 palabras e o do último día, dedicado ademais a Rosalía, só 114.
1. Día de Pastor Díaz
solo el tumbo del mar sobre la arena
y el ronco son del caracol marino...
Sant-Yago de Compostela – Lucus Augusti –Fonte Miñá – Ribadeu – Mondoñedo – Frouseira – Viveiro
Xuntanza en Sto. Mingos de Bonaval, coba de Rosalía: himno galego e adeus rosaliano a Compostela...
Por a estrada de Lugo deica A Arzúa; de alí a Sobrado dos Monxes: gabanzo do barroco galego. De alí por Melide [saludación á gandra] a Lugo: visita ó Museo [lembranza de Gómez Román] e motivos de xamón con viño branco. De lugo a Meira [Visita a Fonte do Miño con libación ó esprito do río, botela con poema e ramos de froles polas señoras.
Río Miño de vagariño
leva ó mar do solpor
con son de mu´ño, do peleriño
De Fonte do Miño por Vilameá e o Val do Eu a Ribadeu: xantar [que xa van sendo horas] e homaxe a Fermín Penzol.
De Ribadeu por Reinante estudo centífico da “chaira de abrasión”, a Lourenzá [visita ó mosteiro, e inauguración de cartela provisional en latín na casa nadal de Fernandez del Riego,], logo [recitación poemas de Noriega e Leiras] Mondoñedo [homaxe a Cunqueiro e Lence Guitián] merenda a base de pratos ecresiásticos. De alí [con Santos e e a permisión do Rei Cintoulo a Ferreira do Valadouro. Achegamento no posible á Frouseira: decramación de unhas esceas do Mariscal.
Do Valadouro a Viveiro: primeira visita caíndo o serán ó convento de Valdeflores con leitura das páxinas axeitadas da novela “De Villahermosa a la China”. Dinantes de cear recitación de «A Alborada» diante a estatua do autor Pastor Díaz. Despoisxa de cear, si fai luar e sinón tamén, paseo pola praia dos castelos. Boas noites.
¿Donde fue tu perdición?
-“En la playa de Vivero
al toque de la oración.
Pódense facere variaciós: por exempro xantar en Lugo e non en Ribadeu e algunha nos tramos inmediatos á costa.
Sant Iago 33 Arzúa, 20 Sobrado, 24 Melide, 50 Lugo, 35 Meira, 45 Ribadeu, 25 Lourenzá, 9 Mondoñedo, 24 Valadouro, 23 Viveiro.
Total Kms. circa: 288
Nos: de onte a hoxe
2. Día de Pondal
Itinerario literario e xeográfico elaborado por Ramón Otero Pedrayo e centrado na figura de Eduardo Pondal. Discorre de Viveiro a Cée, con diversas paradas intermedias.
II. Día de Pondal
¡Ouh, quen fora com’elas tan libre!
Viveiro – Ortigueira [Cariño] – Cedeira – Pontesdeume – Betanzos – A Cruña – Ponteceso – Laxe – Muxía – Corcubión – Cée
¡Bos días! De Viveiro e Ortigueira saúdo a Bares e o mundo das navigaciós celtas. Visita a Cariño – homaxe ós promontoiros e os Aguillóns – Cedeira e o seu azul: oración a Sto. Andrés de Teixido. Segundo desauno. Por S. Sadurniño e Neda – cun saúdo ó lonxe ó Ferrol de Vicetto – a Pontesdeume: lembranza dos Andrade e receta das rosquillas – Betanzos: xantar sosegado con gabanza das omelettes de patatas a cárrego de Fz. del Riego: proposta:
Viño do país; Ribeiro, augardente de monxas.
De Britangium a Cruña: na Cruña saúdo ao Magnus Portus Artabrorum dende a torre de Breogán: ramos de flores nas tampas de Pondal, Curros e Vilar Ponte. – Evocaciós cruzando Bergantiños. Na Ponteceso recitación da “Campana de Anllóns” no vello cruceiro. Laxe: gabanza do mesmo Parga Pondal – Muxía: recollimento, baile da pedra [¡si somos de elo merecentes!] procurar parexa de muiñeira pra beilar nela: visita ó Apostolado de S. Giao de Moraime. E si hai vagar, á eirexe e cabaceiro de Sta. Mª de Ozón – Noite por parte esquelas de romeiros en Corcubión e Cée.
Cea de peixe e froita.
Nótula: de Betanzos ou des Pontesdeume pódese rubir a Monfero: sobre 20 Km.
Nótula: Dende Ponteceso pódese chegar a Corme ou dende Bruño dar a volta por Malpica e Amarelle. Non pode fallar visita ó dolmen de Dombate.
¡Ben te vexo, Bergantiños
dende o alto de Ferreira
cos teus trigos e os teus pinos!
Ortigueira 27 Cariño, 20 Cedeira, 34 Ferrol de Vicetto, 4 Pontedeume, 44 Betanzos. 23 A Cruña, 54 Ponteceso, Bergantiños, Laxe, 40 Bayo, Vimianzo, Muxía, 19 Corcubión Cee.
Nos: de onte a hoxe
3. Día de Castelao
Itinerario literario e xeográfico elaborado por Ramón Otero Pedrayo e centrado na figura de Alfonso Daniel Rodríguez Castelao. Discorre de Corcubión a Vigo, con diversas paradas intermedias.
III. Día de Castelao
Corcubión – Cée – Pindo – Muros – Volta da Barbanza – [¡Rianxo!] – Pte. Cesures – Vilagarsia – Cambados – [Armenteira] – Pontevedra – Perigeo do Morrazo – Redondela –Vigo.
¡Adeus as vilas dioscúridas! Coro en honra do Pindo. Praias de Carnota – visita ó adral e cruceiros do convento do Monte Louro – Muros: gabanza da muradana con viño branco nos soportás – Na Ponte Nafonso o crásico ¡adeus! e lembranza da terra tamarida – Noia:
Volta do Barbanza con visita a Corrubedo e seu faro. Lembranzas arousáns. Cun lixeiro desvío visita a Rianxo e casiña de Castelao. Xantar na Ponte Cesures:
Marisco: - con Rosal
Rodaballo: - Ribeiro branco
Lombelo: - “ “ tinto
Vilagarcía – Cambados: decorar de flores a casa de Cabanillas... Rubida a Armenteira tendo conta non ficar algún engaiolado polo paxariño... Merenda en Pontevedra:- Volta do Morrazo – Praias de Bueu – Cruceiro de Hío – Saúdo ás bruxas de Cangas – Dende Arcade rubida e visita ó castelo de Soutomaior. – Vigo. Céa en taberna de emigrantes e deitarse logo.
Ondas do mar de Vigo
Se vistes meu amado
¡porque ei gran coidado!
¡e ai Deus, se verrá cedo!
Corcubión–Cee, 10 Ézaro, Carnota, Monte Pindo, 24 Monte Louro, 3 Muros, 34 Noia, Ponte Nafonso, R. Tambre, Noia, 12 Son, 20 Oleiros, 7 Corrubedo, Monte Barbanza, Curota, Poboa, Rianxo, Padrón, Río Ulla, Ponte Cesures, Vilagarcía, Cambados, R. Umia, Armenteira, Sanxenxo, Combarro, Pontevedra, Marín, Beluso, Morrazo, Faro de Domaio, Cangas, Ponte Sampaio, Redondela, Vigo.
En xunto, 280 Ks.
Nos: de onte a hoxe
4. Día de Pedro Madruga
Itinerario xeográfico e histórico elaborado por Ramón Otero Pedrayo e centrado na figura de Pedro Madruga. Discorre de Vigo a Ourense, con diversas paradas intermedias.
Día de Pedro Madruga
IV. Día de Pedro Madruga
¡Viva la palma, viva la flor,
Viva, viva, Dn. Pedro Madruga
D. Pedro Madruga de Soutomaior!
Vigo – Sta. Trega – Tui – Vales do Tea – Ribeiro da Avia – Oseira – Ourense
Alborada. Adeus o mar de Vigo e súa xúrdia vibracion atlántica. Castelo de Monterreal e saúdo ás illas ventureiras. Da Virxe da Roca ó Sta. Tegra beira das foulas. Rubida ó Monte. Segundo desauno. Visita ás adegas do Rosal. Tui: sesión en Rebordáns e visita ó Sto. Mingos e súas tampas. Tui, Porriño – Ponteareas – Desviación a Mondariz. Pías. Lembranzas dos amigos. Sesión e pousa no castelo de Sobroso. Rubida á Cañiza – Visita ó mosteiro de Melón.
Xantar en Ribadavia. Proposta de argumento:
dos viños non hai que falar.
De Ribadavia por Beade –pequena desviación – e Leiro – pousa – San Croio – pazos e mosteiro – ós pazos de Cabanelas e o Carballiño. Tamén se pode xantar no Carballiño a base de xamón e empanadas e e non en Ribadavia. Dende Carballiño a Oseira por Cea. Pousa en Oseira – De Oseira a Ourense. Pódese chegar cedo pra descansar as donas pois a xornada V vai ser longa e traballosa. En Ourense céa e si hai artista, serenata do reiseñor. ¡As boas noites!
I-o chegar ó Carballiño
eran as doce na lúa
e estaba morto o camiño.
Vigo, Baiona, Tegra, Tui, Porriño, Ponteareas, Mondariz, Río Tea, Sobroso, A Cañiza, Melón, Ribadavia, Ribeiro do Avia, Carballiño, Cea, Oseira, Tamallancos, Ourense, Río Miño.
Camiño de hoxe, 225.
Nos: de onte a hoxe
5. Día de Curros Enríquez
Itinerario xeográfico e literario elaborado por Ramón Otero Pedrayo e centrado na figura de Curros Enríquez. Discorre de Ourense ao Barco de Valdeorras, con diversas paradas intermedias.
Día de Curros Enríquez
V. Día de Curros
¡Ao do que leva na frente unha idea,
Ai do que leva no bico un cantar!
Ourense – S. Estevo de Ribas de Sil – Maceda – Allariz – Celanova – Sta. Comba – Xinzo de Limia – Verín –Vilar de Bos – Agudiña – Viana do Bolo - Barco de Valdeorras.
¡Bos días! Camiño de S. Estebo, terra enxebre dos paragüeiros por Luíntra – S. Estebo: oración ós nove bispos – Maceda (feira, licor café, condes) Allariz [eirexas románicas e roscas [dinantes: doce acougo do craustro de Xunqueira de Ambía]. Celanova [edículo de S. Rosendo: gabanza de Curros; Sta. Comba: evocación do prerrománico – Xinzo: Saúdo ás cidades alagadas da Antela. Verín: rubida a Monterrei: representación de dúas esceas de Tirso de Molina.
Probanza de todas as augas minerales.
? Vilar de Bos? Gabanza de Silvio Santiago e segundo café ilustrado – Gudiña: recordo dos arrieiros. Viana: Saludación á serra; gabanza do liberal Bordás e seus amigos – Castelo do Bolo – Descida a Valdeorres – Cea lixeira no Barco pra non se marear.
Ourense, San Estevo, Maceda, Milagres, Allariz, Celanova, Bande, Santa Comba, Xinzo, Verín, Vilardebós, A Gudiña, Viana do Bolo, O Barco de Valdeorras.
Total, 284 + 18 = 302
Nos: de onte a hoxe
6. Día de Feixóo
Itinerario xeográfico e histórico elaborado por Ramón Otero Pedrayo e centrado na figura de Benito Jerónimo Feijóo. Discorre do Barco de Valdeorras a Lugo, con diversas paradas intermedias.
VI. Día de Feixó
“Yo soy un ciudano libre de la república de las letras!”
O Barco – Castro de Caldelas – Monforte – Incio – Samos – Sarria – Becerreá – Navia de Suarna – Fonsagrada – Lugo.
Ista xornada ten de sere grave, meditativa e estoica. Adeus ás geórgicas de Valdeorras. Ingreso ante rubidas dos Codos de Larouco por Trives ó Castro: bicas e Riscos: descenso á Ribeira ademirable. – Terra de Lemos: pousa e probranza dos viños de Amandi – Terra de Lemos – Xantar estoico en Monforte – Rubida ó Incio; ferreirías: a Samos; coro en honra de Feixóo e licor benedictino – Sarria – Terra outra e grave de Becerreá – Lentura dos novos poetas lucenses. Emozoante primaveira da serra: merenda a base de xamón en Fonsagrada – Castroverde, lembranzas feudales. Lugo a durmir canonicamente dixerindo e ensoando serra.
¡Ou do ermo o preciado tesouro!
¡As froliñas dos toxos son de ouro!
Barco de Valderorras, Trives, Castro Caldelas, Monforte, Incio, Samos, Sarria, Becerreá, Navia de Suarna, Fonsagrada, Castroverde, Lugo.
Nos: de onte a hoxe
7. Itinerario xeográfico e literario de Rosalía de Castro elaborado por Ramón Otero Pedrayo
Itinerario xeográfico e literario elaborado por Ramón Otero Pedrayo e centrado na figura de Rosalía de Castro. Discorre do Lugo a Santiago de Compostela, con diversas paradas intermedias.
Itinerario xeográfico e literario de Rosalía de Castro elaborado por Ramón Otero Pedrayo
Sin ela vivir non podo,
non podo vivir contenta,
que a donde queira que vaia
cróbeme unha sombra espesa
Lugo – Porto Marín – Chantada – Lalín – A Estrada – Caldas – Pontecesures – Ponte Ulla – Sant Yago de Compostella.
Adicarase a frol da xornada ós pazos da Ulla. Portomarín: grande door do vieiro alagado – Terra de Taboada – Chantada – Salutación ó Faro: latexamos no cerne galego –
Xantar fidalgo en Lalín:
Ou cecais millor cocido sintético
Viños do Ulla e do Ribeiro. Aguardente de guindas ou de pomas.
Na Estrada himno ó Pico Sagro. Caldas. Ponte Cesures: merenda – Na Ulla visita ós pazos de Oca e Liñares. Cambean un pouco os Ks.
Por o Horreo entrada en Sant Iago: despedida con himno en Sto. Domingo de Bonaval.
¡Boandanza. Saúde, Raza de Breogán!
Lugo, Portomarín, As Ventas de Narón, Chantada, Lalín, A Estrada, Caldas dos Reis, Ponte Cesures, Ponte Ulla, Santiago de Compostela.
Nos: de onte a hoxe
O Consello da Cultura Galega é unha institución estatutaria creada polo Estatuto de Autonomía de Galicia para promover e difundir a lingua e a cultura galega e asesorar ás Administracións neses ámbitos
Pazo de Raxoi, 2 andar
15705 Santiago de Compostela
Radiodifusión galega na emigración
Repertorio da prensa da emigración
Mapa sonoro de Galicia
Epistolario Rosalía de Castro
Fondo Fundación Luís Seoane
Fondo Fundación Otero Pedrayo
Información sobre o persoal
Consello da Cultura Galega. 2016