langs: gl gl gl gl it pt pt en gl it gl es gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl es es gl gl gl it gl es gl es gl es es gl gl es es es es es gl es es es es es es es pt gl gl gl gl gl gl en gl pt gl es gl gl pt es gl gl gl gl gl gl en gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl ca gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl

text:
Sócrates e os sofistas - FILOSOFÍA.GAL
Portal galego de filosofía da Aula Castelao
I Semana Galega de Filosofía en Pontevedra
II SGF: Filosofía moral e filosofía política: ética, docencia e sociedade
IV SGF: Filosofía, ciencia e sociedade
V SGF: Identidade e cultura: O Caso galego
VI SGF: Poder e filosofía
VII SGF: Filosofía e ecoloxía
VIII SGF: Filosofía e latinoamérica
IX SGF: Filosofía e nación
X SGF: Filosofía e relixión
XI SGF: Filosofía e democracia
XII SGF: Filosofía e xénero
XIII SGF: Filosofía e lingua
XIV SGF: Filosofía e traballo
XVI SGF: Filosofía e autodeterminación
XVII SGF: Filosofía e cambio de milenio
XVIII SGF: Filosofía e tecnoloxía
XIX SGF: Filosofía e deporte
XX SGF: Filosofía e compromiso
XXI SGF: Filosofía e cidadanía
XXII SGF: Filosofía e sustentabilidade
XXIII SGF: Filosofía e violencia
XXIV SGF: Filosofía e diferenzas
XXV SGF: Filosofía e utopía
XXVI SGF: Filosofía e educación
XXVII SGF: Filosofía e educación
XXVIII SGF: Filosofía e mentira
XXIX SGF: Filosofía e economía
XXX SGF: Filosofía e Europa
XXXI SGF: Filosofía e memoria
XXXII SGF: Filosofía e memoria
XXXIII SGF: Filosofía e política
XXXIV SGF: Filosofía e política
XXXV SGF: Filosofía e o común
XXXVI SGF: Filosofía e fronteira
XXXVII SGF: Filosofía e
Sócrates e os sofistas
Estátua de Pericles en Atenas
Un cambio político na Atenas da 2ª metade do século V a.n.e, o xurdimento da democracia, vai axudar ao desenvolvemento dun grupo de estranxeiros chamados os sofistas. Coa aparición da democracia o poder vai residir na asemblea de cidadáns (varóns libres naturais de Atenas, quedaban excluídos os escravos, os estranxeiros e as mulleres) gozando todos dos mesmos dereitos; isto xera a necesidade de prepararse para falar en público, co fin de argumentar ben as ideas para convencer a maioría. Os sofistas van ser os encargados de realizar esta tarefa, converténdose nos primeiros mestres da cultura occidental. Estes pensadores, profesionais da educación e da arete (virtude), inclúen nas súas ensinanzas un conxunto de disciplinas humanísticas: retórica, gramática, política, dereito, moral... a cambio disto recibían un bo salario. O termo sofista significaba sabio, profesional do saber; a partir dos diálogos platónicos este termo vai acadar unha connotación negativa, pasando a significar "hábil enganador".
Os sofistas non forman unha escola, eran intelectuais que ensinaban individualmente, a pesar diso hai neles unha serie de características comúns: o tema central dos seus pensamentos é o ser humano, son críticos coa sociedade e cos costumes, defenden a isonomía ou igualdade perante a lei, a antítese entre natureza e convención, así como tamén o relativismo e o escepticismo aplicado ao coñecemento e á moral.
Os principais representantes son: Protágoras, Gorxias, Pródico, Hipias, Calicles, Trasímaco.
1.1 Protágoras (-481 a -411)
Principal representante dos sofistas, natural de Abdera, viaxou varias veces a Atenas permanecendo alí longas tempadas e mantendo amizade con Pericles.
O triunfo de Atenas nas Guerras Médicas (-492 a -479) será posíbel gracias á mobilización popular. O pobo esixe compensacións e maior participación no poder. O esplendor de Atenas coincidirá co goberno de Pericles (-479 a -431),na ilustración, e o seu apoxeo cultural económico traerá como consecuencia unha distribución máis igualitaria do poder a través da Democracia. Pero o poder provirá da riqueza ou do prestixio social e o acceso ao poder vai ir vinculado á posesión do saber. A vida na agora esixe formación. Os sofistas democratizan o saber. A eles non lle interesa tanto atopar a verdade canto convencer aos demais.
Adicouse ao ensino e fíxose famoso por aprender os seus alumnos as diferentes formas de defender ou atacar un problema. Foi acusado de impiedade e tivo que fuxir para evitar a condena. Escribiu: Sobre os deuses, Sobre a verdade... (das obras só quedan fragmentos). A súa filosofía vai dar un xiro con respecto aos filósofos anteriores dado que o tema central do seu pensamento é o ser humano.
Protágoras vai marcar a oposición entre physis (natureza) e nomos (lei). As leis non son naturais, non teñen fundamento na natureza nin nos deuses, senón que son convencionais, ou sexa froito dun acordo ou da imposición duns seres humanos sobre os outros. Polo tanto as leis tanto no campo da moral como no da política son deste xeito pero poden ser doutro; isto corrobórao a existencia de normas diferentes nas distintas culturas.
Defensor do escepticismo, nega a posibilidade de chegar ao coñecemento obxectivo e tamén a existencia dunha única verdade ou relativismo: hai tantas verdades como seres racionais, a única realidade é a que captamos polos sentidos, de aí que a verdade se reduce ao que queremos nese momento, as cousas son como cada quen as percibe dependendo da cultura, a educación, a natureza... Protágoras aplicou o relativismo á moral e á política, afirmando que non hai valores morais nin leis válidas para todos, o bo, o xusto, non son termos universais senón subxectivos.
No que se refire á relixión Protágoras foi un agnóstico, afirmando que sobre os deuses non se pode emitir ningún xuízo.
1.2 Gorxias (-483 a -375)
Natural de Leontinos (Sicilia), parece que foi discípulo de Empédocles, viaxou e traballou en moitas cidades, entre elas Atenas. Foi mestre de retórica e cobraba polas súas ensinanzas, adicábase segundo el a conseguir que os seus alumnos fosen hábiles oradores, sendo capaces de falar de calquera tema. Escribiu varias obras: "Sobre a natureza", "Encomio de Helena", "Defensa de Palamedes".
Gorxias vai defender un escepticismo extremo misturado cun nihilismo da realidade. Segundo el non hai unha realidade inmutábel que permita ser coñecida, isto vai en contra da tese dos presocráticos sobre a existencia dunha realidade que permaneza fixa, disto derívase a imposibilidade do coñecemento e a inexistencia da verdade; o único que temos son opinións. Só coñecemos as aparencias, a verdade e a mentira non son máis que opinións ou diversas formas de concibir un feito. Gorxias afirmaba: nada é, se algo fose sería incognoscíbel, se fose cognoscíbel sería incomunicábel.
O seu razoamentos sería o seguinte:
· Nada existe: Se algo existira ou sería o ente ou o non ente, ou ambas a vez. A existencia do non ente é contraditoria xa que existiría e non existiría ao mesmo tempo. O ente de existir tería que ser eterno ou xerado, ou ambas as dúas cousas. Se é eterno carece de principio entón é infinito, e logo non está en ningunha parte. Se fose xerado sería a partir do ente ou do non ente, desde o ente xa non sería xerado porque xa existe e desde o non ente xa que o xerador ten que ser existente, e o non ente, non existe.
· Non podemos coñecelo: Se existise non poderiamos coñecelo. Se o pensado non é existe, o existente non pode ser pensado.
· Non podemos comunicalo: Só comunicamos palabras e non a realidade.
Con respecto á moral, nega a existencia de normas morais xerais, a forma de actuar depende do que resulta máis conveniente para cada situación. Podería chamarse unha ética da situación: A moral é circunstancial e non é igual para todos. As circunstancias mesmo son responsables do propio comportamento: exemplo de Helena de Troia, ben seducida pola palabra, polo amor, dominada por un Deus, etc....
A nivel político era partidario da unión fraternal dos pobos gregos, co fin de manter a paz e loitar contra os inimigos (panhelenismo).
1.3 Os últimos sofistas
Logo da derrota ateniense e da ditadura dos 30 tiranos o movemento sofista sofre tamén algunhas variacións e atopamos mesmo algún dos seus membros, como é o caso de Critias, implicado na devandita ditadura, que levan ao pensamento sofístico cara a lexitimación da lei do máis forte.
Xunto con Critias, Calicles e Trasímaco tamén sosteñen que a natureza fai aos homes desiguais e a lei pretende igualalos. Debe imperar a lei do mais forte. Antifón considera que a lei é anti-natural, o natural é o egoísmo. Por iso sostén que hai que infrinxir as leis humanas cando ninguén mira.
Tamén é característico deste movemento a descalificación dos deuses. Pródico de Ceos considera que os Deuses proceden do sentimento de débeda dos humanos. Animismo: Agradecemento á natureza (Sol, Lúa, Río, Mar...) Politeísmo: Agradecemento a quen inventou obxectos artificiais (Dionisio inventou o viño). Para este autor a morte non debe ser temida porque que vive aínda non morreu e quen morre xa non posúe sensacións, non sente nada, nin bo nin malo. Critias considera que os Deuses foron inventados para evitar que non se cumpra a lei cando ninguén mira.
Sócrates naceu en Atenas (470 a.C.-369 a.C), fillo dun escultor e unha comadroa. Casou con Xantipa e tivo tres fillos. Participou na guerra do Peloponeso. Inimigo do desexo de riqueza, andaba descalzo e case sempre coa mesma túnica; da súa personalidade destaca a capacidade que tiña de autocontrol. Malia ser un bo cidadán foi acusado de non honrar os deuses do Estado e de introducir outras prácticas relixiosas, ademais do delito de corromper a xuventude; por todo iso foi condenado a morte. Puido cambiar a pena polo desterro, pero iso significaba admitir a súa culpabilidade e Sócrates estaba convencido de que non fixera nada malo. Charlou tranquilamente cos seus amigos, despediuse deles e acto seguido bebeu a cicuta.
Non escribiu nada, adicouse ao ensino, labor polo que non percibía un salario e consistente en dialogar cos seus discípulos co fin de chegar ao coñecemento. Foi mestre de Platón, quen recolle a filosofía socrática nos primeiros diálogos.
A condena a morte de Sócrates foi utilizada polos antidemócratas (Platón e Aristóteles) como exemplo de que as masas que votaron maioritariamente en contra da sabedoría, e por tanto non se pode deixar nas súas mans as rendas do goberno da Polis.
2.2 Diferenzas cos sofistas
Sócrates representa unha rotura co movemento sofista e mesmo o seu maior inimigo e refutación. En resume as principais diferenzas que presenta fronte a estes son:
É Ateniense. Cidadán de pleno dereito. Soldado nas guerras de Atenas
Non cobraba por ensinar.
Levaba a cabo o seu ensino mediante o diálogo e non o monólogo.
Persegue o rigor racional e non a reacción afectiva. Gañarse o cerebro e non o corazón da xente.
Buscaba as verdades universais fronte ao relativismo.
Preocupábase máis da virtude que da política.
Non buscaba o trunfo senón a honestidade moral.
Reformar a colectividade a través da reforma do individuo.
Non negaba aos Deuses senón que os quería racionais. Algo non é racional porque estea de acordo cun ditado de Deus, senón que é un ditado de Deus porque é racional.
Consciencia da ignorancia: Non se dá de sabio ("sofista") e afirma "Só sei que non sei nada".
2.3 O coñecemento e o método
Segundo conta Aristóteles, Sócrates empregou o proceso de indución (partindo do estudio de varios exemplos individuais, extráense as características xerais que comparten todos eles) para chegar á obtención de definicións ou conceptos universais. Partindo de casos concretos intenta definir o concepto común, pois o concreto varía e o común permanece constante.
Os conceptos universais expresan as esencias inmutábeis da realidade, non dependen de cada un como afirmaban os sofistas, por iso Sócrates afirma a existencia da verdade absoluta e a posibilidade de chegar a alcánzala; con isto ataca o relativismo e o escepticismo dos sofistas, Sócrates era unha persoa fundamentalmente práctica, polo que vai buscar as verdades universais non no campo da ciencia senón no da ética. El observaba que había moita confusión con respecto ás definicións de termos morais, e para poder actuar debidamente é imprescindíbel saber o significado destes termos. (Por exemplo como vou actuar dun modo xusto se non sei o que é a xustiza).
Sócrates empregou un método chamado maiéutica, baseado nun diálogo de preguntas e respostas; este método de investigación ten dous momentos. Primeiro momento, a ironía: propón unha cuestión como pode ser: que é a xustiza?, que é a virtude?... despois de que o interlocutor fai unha afirmación, el, valéndose de preguntas en torno ao tema discute e rebate a resposta ata que o convence de que é un ignorante, posto que o punto de partida de todo coñecemento, para Sócrates, é a admisión da propia ignorancia. Segundo momento da maiéutica: a través de preguntas graduais, sobre o que pode ser ou non ser a cuestión tratada, axúdalle a descubrir a verdade; isto pódese entender se temos en conta que para este filósofo a verdade está dentro de nos e teñen que axudarnos a sácala.
2.4 O intelectualismo moral
Sócrates abandona as especulacións sobre a natureza, céntrase en como debe ser o comportamento do ser humano, na procura dunha sabedoría práctica.
O intelectualismo moral, doutrina que el defende, identifica virtude con coñecemento, a virtude consiste en saber que son o bo e o malo para actuar en consecuencia. De aquí podemos deducir que a virtude, o mesmo que a ciencia, pódese ensinar. A bondade e maldade non deriva da natureza do suxeito senón da aprendizaxe e a práctica. Unha vez que coñecemos que é o ben isto provoca un cambio no entendemento que inflúe na vontade e lévanos a obrar en consecuencia; isto implica que ninguén obra mal voluntariamente senón por ignorancia, polo tanto a sociedade en vez de castigar o que obra mal, terá que encargarse de edúcalo.
O intelectualismo moral socrático vai influír en: Platón, Aristóteles, nas escolas do período helenístico e na Ilustración.


document_lang: gl

langs: gl gl gl gl it pt pt en gl it gl es gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl es es gl gl gl it gl es gl es gl es es gl gl es es es es es gl es es es es es es es pt gl gl gl gl gl gl en gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl fr gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl pt gl gl gl gl gl gl gl gl gl es gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl pt gl fr gl gl es gl gl de gl gl gl en gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl en gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl pt gl gl pt gl gl gl gl gl gl

text:
O nominalismo e a revolución científica - FILOSOFÍA.GAL
Portal galego de filosofía da Aula Castelao
I Semana Galega de Filosofía en Pontevedra
II SGF: Filosofía moral e filosofía política: ética, docencia e sociedade
IV SGF: Filosofía, ciencia e sociedade
V SGF: Identidade e cultura: O Caso galego
VI SGF: Poder e filosofía
VII SGF: Filosofía e ecoloxía
VIII SGF: Filosofía e latinoamérica
IX SGF: Filosofía e nación
X SGF: Filosofía e relixión
XI SGF: Filosofía e democracia
XII SGF: Filosofía e xénero
XIII SGF: Filosofía e lingua
XIV SGF: Filosofía e traballo
XVI SGF: Filosofía e autodeterminación
XVII SGF: Filosofía e cambio de milenio
XVIII SGF: Filosofía e tecnoloxía
XIX SGF: Filosofía e deporte
XX SGF: Filosofía e compromiso
XXI SGF: Filosofía e cidadanía
XXII SGF: Filosofía e sustentabilidade
XXIII SGF: Filosofía e violencia
XXIV SGF: Filosofía e diferenzas
XXV SGF: Filosofía e utopía
XXVI SGF: Filosofía e educación
XXVIII SGF: Filosofía e mentira
XXIX SGF: Filosofía e economía
XXX SGF: Filosofía e Europa
XXXI SGF: Filosofía e memoria
XXXIII SGF: Filosofía e política
XXXV SGF: Filosofía e o común
XXXVI SGF: Filosofía e fronteira
O nominalismo e a revolución científica
1 Contexto histórico do século XIV
Historicamente o século XIV correspóndese coa Baixa Idade Media. E un século sometido a profundas transformacións no ámbito político, no relixioso e tamén, no filosófico-cultural. Comezan a derrubarse as estruturas político-relixiosas do medievo cristián: deteriórase definitivamente a harmonía entre o poder político e o relixioso. Por unha banda, os reinos e principados esixen a súa propia soberanía; por outra, o cisma de Occidente (1384) divide a Igrexa. Nos Concilios da época xorde a loita entre os que defenden a autoridade do Papa sobre a do concilio e os que se declaran partidarios da superioridade do concilio sobre o Papa. O poder civil e o relixioso non soamente se separan senón que chegan a enfrontarse.
Filosoficamente, o s. XIV é un século de crise e transición. Fan crise as grandes sínteses filosófico-relixiosas pretendidas e acadadas no XIII (Boaventura, Alberto Magno, Tomé de Aquino). No XIV realízase unha crítica ás bases da teoloxía escolástica que cría posíbel apoiar o dogma na filosofía, e esta crítica traerá consigo a total separación dos ámbitos da Razón e a Fe.
O século XIV supón o abandono dos dous grandes ideais da Idade media: a unidade entre o poder político e relixioso, e a unidade entre a Razón e a Fe.
2 A filosofía do século XIV
Vén caracterizada por unha actitude crítica ao labor do século anterior. Xa en Duns Escoto (1266- 1308) aparece esta actitude que limita os ámbitos da Fe e a Razón pero aínda segue mantendo o empeño do s. XIII de construír un sistema filosófico-teolóxico e faino tratando de asimilar aristotelismo e agostinismo, dando lugar ao último gran sistema da Idade media.
Escoto abandona algunha das teses do agostinismo como a doutrina da Iluminación. Elabora unha teoría do coñecemento de corte aristotélico pero engade, contra Aquino, que o entendemento coñece directamente aos individuos por medio dunha intuición inmediata. Da corrente agostiniana mantén a primacía da vontade sobre o entendemento: Aquino afirmaba que a vontade tendía necesariamente á felicidade, ao Ben, pero Escoto matiza que a vontade libre non pode estar determinada por ningunha tendencia pois a esencia da vontade é a liberdade e por isto, é superior ao entendemento.
Guillerme de Ockham vai ser o crítico demoledor de todos os sistemas filosófico-teolóxicos anteriores, incluído o de Duns Escoto. Arredor da figura de Ockham constituirase un movemento filosófico, o Nominalismo, que será a ponte da filosofía medieval coa modernidade:
Ao rachar a relación entre filosofía e teoloxía, entre a Razón e a Fe, a filosofía vai ter a autonomía precisa para dedicarse a cuestións seculares.
Ao situar a "experiencia" do concreto como forma de coñecemento, contribuirase á investigación da Natureza e ao cuestionamento da física aristotélica, sentando os xermes que farán posíbel a Revolución Científica.
A renuncia ao coñecemento metafísico da realidade e as fisuras abertas na aceptación do pensamento aristotélico abre á revolución científica que está por chegar.
3 Guillerme de Occam
William de Ockham ou Guillerme de Occam, nado en Occam (Inglaterra) en 1285 e finado en Múnic en 1349. O papa Xoán XXII condenouno por herexía; en función da persecución da igrexa, Occam refuxiouse en Pisa, para deseguida acompañar o emperador Luís da Baviera para Múnic. En Múnic, continuou a atacar o poder da Igrexa, mais desta vez, dirixíase á figura persoal do Papa, con varios ensaios abordando a infalibilidade papal, defendendo a tese de que a autoridade do líder é limitada polo dereito natural e pola liberdade dos liderados, esta afirmada nos Evanxeos, deixando a súa situación coa Igrexa cada vez máis difícil. Un dos seus argumentos máis fortes foi a afirmación categórica que un cristián non contrariaría as ensinanzas evanxélicas ao se colocar ao lado do poder temporal en disputa co poder papal. En función destas ideas, a igrexa excomungou o filósofo, e este mantivo a súa liña de acción ata a fin da súa vida.
De todos os filósofos do s. XIV ningún exerceu tanta influencia na súa propia época e nos séculos posteriores como Guillerme de Ockham: como principal representante da postura nominalista, o seu influxo chega ata o s, XVII; así, mesmo, os estritos límites que impuxo o uso da Razón debilitaron os intentos escolásticos de conciliar a Revelación coa Filosofía.
Ockham é un pensador crítico, e a súa obra crítica traerá consigo a independencia da filosofía. Anunciase o Renacemento.
Os principios fundamentais do seu pensamento inician a chamada "Vía Moderna" fronte á coexistente "Vía Antiga". Co nome de "antigos" sinalábanse no s. XIV as escolas que proviñan do século anterior ou que seguen no XIV coa mesma temática (tomistas, escotistas...); co nome de "modernos" designaranse aos seguidores de Guillerme de Ockham, coñecidos tamén como Nominalistas. Ditos principios podémolos resumir nos seguintes apartados:
Ockham, como crente, parte da afirmación da existencia de Deus pero enténdeo como Omnipotencia, é dicir, como poder absoluto e causa de todas as cousas. Seguindo a Escoto, afirma a primacía da vontade sobre o entendemento, o que o leva a defender o poder e liberdade absoluta de Deus.
Esta tese trae como consecuencia un cambio á hora de entender as relacións de Deus co mundo:
Non hai na Natureza ningún conxunto de esencias fixas e inmutábeis que impoñan leis tamén inmutábeis e necesarias, iría contra o poder absoluto de Deus pois supoñería coartar a liberdade creadora de Deus.
A Natureza é un mundo de continxencia onde as cousas son así e actúan de feito, pero poderían ser e actuar doutra maneira se Deus o quixer.
A vontade e omnipotencia divina esténdese a todo aquilo que non inclúa contradición.
Non hai límite á omnipotencia agás no plano lóxico.
Negación de todo aquilo que limite a omnipotencia e a liberdade de Deus: negación do exemplarismo ou dunha lei eterna que se manifeste como lei natural.
3.2 Principio de Economía
Coñecido tamén como "Navalla de Ockham" é un principio metodolóxico que soe formularse: "Non se deben multiplicar os entes sen necesidade". E significa eliminar das explicacións aquelas entidades que non sexan necesarias.
Ockham fará desaparecer distincións e entidades que considera inútiles e superfluas á hora de explicar os feitos e que eran propias da Escolástica medieval, como por exemplo, o "principio de individuación" ou a "duplicidade do entendemento".
Esta regra de economía será un principio típico do Nominalismo do s. XIV e posteriormente converterase en regra fundamental da metodoloxía científica a partir da modernidade.
3.3 Prioridade do individual
Ockham afirma que non hai máis realidade que os individuos. Só existe o concreto, o singular. Este é un principio de carácter ontolóxico que establece que o mundo está constituído por realidades absolutas e que cada unha desas realidades é singular. Cada singular co por si mesmo, sen necesidade de recoñecer a ningún principio que explique a súa singularidade.
Ockham estase desentendendo do vello problema do "principio de individuación"; tal principio facíase necesario utilízalo para explicar como unha esencia, sendo a mesma en todos os individuos aos que se refire, atópase realizada en cada un deles. Aquino afirmaba que o que individualizaba a esencia é a materia concreta. Ockham dirá que non hai principio de individuación porque non hai esencia multiplicada en distintos individuos, só hai individuos e a súa singularidade é propia.
Esta tese, á súa vez, está moi relacionada coa tese da omnipotencia e liberdade de Deus, pois admitir o principio de individuación supón afirmar a primacía das esencias sobre os individuos. Esta prioridade foi admitida pola teoloxía cristiá cando Agostiño converteu as Ideas platónicas nos modelos cos que Deus creara o mundo ao sitúalas na mente divina. Aquino non abandona o exemplarismo porque supoñía negar a existencia dun plan racional seguido por Deus.
Ockham non pode admitir a existencia de Ideas Exemplares na mente divina porque negaría a absoluta liberdade de Deus á hora de crear. E polo tanto, negar o exemplarismo trae como consecuencia negar a primacía das esencias e afirmar a única existencia do individual. Deus non crea segundo unha esencia (ou idea preexistente na súa mente), crea as cousas individuais, únicos entes con existencia real.
3.4 Prioridade da Intuición
A teoría do coñecemento de Ockham é contraria á tradición abstraccionista que dominaba no s. XIII. O principio epistemolóxico fundamental do pensamento de Ockham é: "Nada pode coñecerse de xeito natural en si mesmo se non é coñecido intuitivamente". Polo tanto, o xeito natural de coñecer é a "Intuición".
En Aquino o obxecto propio do entendemento era o universal, mentres que o singular era coñecido indirectamente despois de que o entendemento volverá a súa mirada á imaxe, recoñecendo nela o individual; Ockham vai negar a necesidade de dar ese complicado "rodeo". Se o primeiro que existe é o individual, entón vai ser o individual o obxecto propio do entendemento, xa que este ten un coñecemento directo, intuitivo, das realidades singulares.
O coñecemento intuitivo é un coñecemento inmediato. Non hai procesos intermedios entre percibir o obxecto polos sentidos e coñecelo polo entendemento. A validez deste coñecemento intuitivo está garantida pola cousa coñecida que é a causa dese coñecemento. Ademais certifica a existencia ou non da cousa coñecida.
Non soamente se captan intuitivamente as cousas singulares, tamén as relacións ou conexións entre elas; deste xeito, hai en Ockham unha prioridade absoluta da experiencia: a súa teoría do coñecemento é un empirismo que traerá consigo (como veremos máis adiante) a valoración da observación empírica e o impulso da investigación científica.
3.5 Nominalismo: "O problema dos Universais"
Ademais do coñecemento intuitivo da cousa singular, Ockham explica como se constrúen os conceptos universais que utilizamos na linguaxe. Unha cousa é coñecer a María, Lois, Xan... que son individuos concretos; e outra referirnos a eles utilizando o concepto universal "ser humano".
Aquino consideraba que o universal era a esencia existente nos individuos que o entendemento era capaz de "abstraer" da imaxe procedente dos datos sensíbeis. Ockham admite que hai un coñecemento abstractivo que a partir da intuición do singular chega á formación do universal, pero limítase a afirmar que os conceptos universais fórmanse espontaneamente no noso entendemento, sen dar máis explicacións.
O problema xorde cando nos preguntamos polo valor do concepto universal: son só conceptos que forma a mente?. Hai algo universal na realidade?. Cando este problema chega a Ockham, leva dous séculos discutíndose; é o famoso debate coñecido como "o problema dos Universais" que xurdiu na Idade media cunha pasaxe de Porfirio na introdución a As Categorías de Aristóteles e os comentarios de Boecio ás mesmas.
O debate suscítase nos seguintes termos: os universais existen ou non existen na realidade?; e se existen , están separados das cousas singulares ou están nas cousas mesmas? Esta discusión orixinouse no século XII e presenta varias solucións que irnos ver, sendo a aportada por Okham de grande interese.
Realismo:A postura realista no debate sobre o problema dos universais, afirma a existencia real dos conceptos universais. Así, o Universal é entendido como "res" ou cousa que existe, ademais dos seres individuais.
Guillerme de Chapeaux, no s. XII, defende un realismo esaxerado ao manter que o universal é unha realidade subsistente que se atopa enteiramente en cada un dos individuos aos que se refire, os cales diferéncianse entre si por cualidades accidentais.
No s. XIII, coa recuperación de Aristóteles, a postura realista modérase e proponse o problema desde unha nova perspectiva. Alberto Magno introduce a distinción, recollida de Avicena, de universal "ante rem", "in re" e "post rem": o universal existe antes das cousas como Idea na mente divina ("universal ante rem"); existe nas cousas esencia das mesmas ("universal in re") e existe como forma que o entendemento separa das cousas mediante a abstracción ("universal post rem").
Aquino recolle do seu mestre esta distinción e mantén que o universal non subsiste fóra das cousas individuais, senón que só é real nelas de maneira que está "in re" como esencia das cousas; "post rem", no entendemento humano; e "ante rem", só na mente divina como modelo das cousas creadas. O universal "in re" está en potencia, e resulta actualizado no momento en que o entendemento formula o concepto ("especie expresa") tras do proceso de abstracción intelectual.
O realismo fundamenta o valor obxectivo do concepto universal afirmando a existencia real da entidade á que se refire, por iso afirma a existencia das esencias ás que lle dá prioridade sobre os individuos.
Antirrealismo:Negan a existencia do universal: non existe nada que non sexa singular ou individual. Chámase tamén "Nominalismo" porque afirma que os conceptos universais son nomes.
As posturas antirrealistas tamén poden ser extremas ou moderadas. Roscelino, no s. XII, defende un nominalismo na súa forma extrema: O universal é un nome, unha "vox" (no senso dunha emisión fonética) que se refire a un conxunto de individuos. Pero Roscelino está eliminando o valor do significado das palabras, é dicir, a compoñente semántica dos termos da linguaxe.
Abelardo foi o primeiro que establece unha solución baseándose na función que teñen os termos da linguaxe, que é a de significar cousas. Nega que o universal poida ser considerado como unha realidade (fai unha crítica demoledora da postura realista) pero, ao mesmo tempo, non admite o nominalismo extremo de Roscelino. Afirma que o universal non pode ser pura "vox"; o universal é "sermo", é dicir, é unha palabra que significa unha pluralidade de individuos á que lle asociamos unha imaxe mental común. Xamais se refire a unha esencia común presente nos individuos concretos, senón que, a imaxe mental (concepto) recolle a semellanza que hai entre os individuos e que nos expresamos mediante un termo universal.
Estas teses van ser integradas na lóxica nominalista xunto coa doutrina da "suppositio" de Ockham. Para comprender a solución de Ockham ao problema dos universais temos que deternos uns momentos nas seguintes distincións que aparecen na súa Lóxica:
Os termos poden ser mentais, orais e escritos. Os termos mentais son "signos naturais", mentres que os termos orais e escritos son "signos artificiais" creados por convención humana.
Nos termos hai que distinguir entre a "significación" e a "suposición". Cando un termo fai que se entenda algo dise que significa ese algo, pero un termo pode significar unha cousa (termo de 1ª intención ) ou un concepto da mente (termo de 2ª intención).
A suposición é a característica propia que todos os termos posúen cando se atopan nunha proposición. Constitúe a dimensión semántica dos termos pois vén a ser a referencia dos termos a cousas, persoas (realidades empíricas) e a outros termos (conceptos mentais e signos escritos). A suposición pode ser persoal (cando os termos están na proposición no lugar das cousas por eles significadas), simple (cando os termos están no lugar dos conceptos) e material (cando os termos son empregados como un signo verbal ou escrito).
Con estas distincións feitas por Ockham, continuamos agora coa súa solución ao problema dos universais:
Rexeita o realismo pois supón admitir para o universal un fundamento real fóra da mente (a esencia ou natureza común dos individuos dunha mesma clase). Para Ockham non hai ningunha natureza común; todo o que existe no mundo e na mente é singular. Na realidade só hai individuos e as súas cualidades; e é con isto, co que hai que explicar o xeito en que as cousas individuais constitúen unha base para a formación de conceptos universais. Esta base, para Ockham, é a semellanza que teñen entre si os individuos. A mente dáse conta intuitivamente das cousas particulares que existen fóra dela e recibe ou forma unha imaxe mental das mesmas, esta imaxe actúa como signo das cousas que a produciron. Deste xeito, os universais formados na mente son conceptos que actúan como signos naturais. Os termos orais e escritos son signos convencionais.
Polo tanto, Ockham considera que os universais son conceptos, signos naturais que produce a mente que percibe a semellanza entre os individuos; nega en termos escolásticos, a existencia do universal "ante rem" e "in re", quedando o universal "post rem" como concepto, signo natural, acto do entendemento. Tampouco son puras palabras porque non se aplican arbitrariamente: o entendemento crea os conceptos (signos naturais das cousas), estes conceptos reciben un nome (signo convencional) e, á súa vez, este nome representa ao concepto universal na proposición. Polo tanto, o concepto universal substitúe (supón: fai de...) na proposición o conxunto de individuos aos que se refire.
4 O nominalismo e a ciencia do século XIV
Durante moito tempo considerouse que até o Renacemento non houbera interese polas cuestións científicas, pero posteriores investigacións permitiron ver como a partir do s. XIII e sobre todo no XIV comezouse a abrir o camiño do que despois sería coñecido como "Revolución Científica".
As ideas de Ockham, aínda que non fose un científico, contribuíron a impulsar a investigación empírica. De feito, as figuras máis destacadas do movemento científico do s. XIV están vinculadas ao movemento Nominalista que, aínda que non aceptara na súa totalidade o pensamento de Ockham, si difundiu aquelas ideas que permitiron unha apertura intelectual que impulsa a investigación científica.
4.1 A pluralidade: Contixentismo e singulariedade
O impulso proven da concepción ockhamista da orde da Natureza (continxentismo): as leis dos fenómenos son así, pero poderían ter sido doutra maneira se Deus o quixese, polo que só cabe coñecelas mediante observación, non deducilas de principios xerais. Tamén proven da súa concepción da realidade (prioridade do singular) que nega a existencia de esencias. Só existen individuos concretos e as relacións que manteñen entre si. A isto é ao que hai que aterse no coñecemento (prioridade da intuición). Igualmente, a concepción da causalidade en Ockham tamén trae como consecuencia a necesidade da observación para poder establecer as relacións causais. E, por último, a "navalla de Ockham" permite rexeitar entidades das que non se ten un coñecemento intuitivo.
4.2 O movemento: A “Teoría do ímpetus”
As achegas dos científicos do s. XIV céntranse fundamentalmente no "Problema do Movemento" e traerán consigo unha crítica parcial á Física aristotélica que vai supoñer o comezo da ruptura das bases conceptuais sobre as que se fundamenta a imaxe do Cosmos no mundo Antigo e Medieval.
Na concepción aristotélica do movemento afirmábase que o motor (causa axente do movemento) tiña que estar en contacto co móbil mentres durase o movemento. Pero, como explicar o movemento dunha pedra cando a tiramos, se a man (motor) só ten contacto con ela (móbil) no inicio do movemento?. Aristóteles afirmaba que era o aire movido pola causa inicial (a man) o que fai que a pedra siga movéndose ata que se fai tan débil que a pedra cae e volta ao seu lugar natural (a Terra).
Os físicos do s. XIV adoptan a Teoría do ímpetus proposta por Xoán Filopón (século VI): o móbil recibe un impulso do axente motor. Recibe unha cualidade que fai que a pedra siga movéndose despois de ser lanzada. Esta cualidade foi chamada ímpetus. O ímpetus é a causa que mantén o proxectil en movemento.
Xoán Buridano (nominalista parisino) fixo unha interesante aplicación da Teoría do ímpetus ao movemento dos corpos celestes afirmando que Deus lles comunicara un ímpetus orixinario da mesma especie que o ímpetus polo cal se moven os corpos na Terra. É unha explicación que cuestiona a distinción aristotélica de mundo sublunar e mundo supralunar porque establece unha mesma causa para explicar feitos que pertencen a distintas rexións.
A importancia da Teoría do ímpetus (aceptada por Alberto de Saxonia, Marsilio de Inghen e Nicolás de Oresme) radica en que, aínda que se mantén no contexto da Física Aristotélica porque o ímpetus é unha "cualidade" impresa no móbil, é unha explicación do que ocorre ou se pensa que ocorre que non vén dada en termos de "causas últimas". E o primeiro enfrontamento coa Física aristotélica e neste senso constitúe o primeiro paso cara á ciencia moderna.
O concepto Renacemento aplícase á época artística que dá comezo á Idade Moderna en Europa (finais do século XV e todo o século XVI). Desde o punto de vista económico e político caracterízase por:
Ser o período de constitución dos grandes Estados Europeos (Francia, España, Suecia, Inglaterra, Rusia...).
Xorde a burguesía e desenvólvese o mercantilismo dando orixe ao capitalismo.
Descubrimentos técnicos e xeográficos.
Racha a unidade relixiosa (a reforma protestante e a contrareforma).
De forma xenérica pódense estabelecer as características culturais do Renacemento en:
Regreso á idade de ouro clásica contraposta ao escurantismo medieval: A volta ao pasado é para cuestionar o establecido. Para amosar o seu carácter relativo e circunstancial (as cousas non sempre foron así). Rexurdirán tanto as formas arquitectónicas, como a orde clásica, a utilización de motivos formais e plásticos antigos, a incorporación de crenzas pretéritas, os temas de mitoloxía, de historia, así como a adopción de remotos elementos simbólicos. Con iso o obxectivo non vai ser unha copia servil, senón a penetración e o coñecemento das leis que sustentan a arte clásica.
O mundo conformado polo suxeito: Xurdimento dunha nova relación coa Natureza, que vai unida a unha concepción ideal e realista da ciencia. A matemática vaise converter na principal axuda dunha arte que se preocupa incesantemente en fundamentar racionalmente ao seu ideal de beleza. A aspiración de acceder á verdade da Natureza, como na Antigüidade, non se orienta cara ó coñecemento de fenómeno casual, senón cara á penetración da idea necesaria que transcende ese fenómeno particular grazas a súa tradución a cálculo.
Humanismo e individualismo: O Renacemento fai ao ser humano medida de toda as cousas. Presuponse no artista unha formación científica, que o fai liberarse de actitudes medievais servís e erguerse ao máis alto rango social. O seu labor deixará de ser anónima e buscará a súa autonomía.
6 A revolución científica
Logo de milenios de dogmatismo e escasos avances científicos e técnicos atopamos no renacemento un salto cuantitativo e cualitativo inmenso que senta as bases da ciencia moderna. Mais ese salto non se dá no baleiro. Hai un traballo previo e un marco favorábel.
Xa cunha situación cultural caracterizada polo Teocentrismo (Deus é o centro do universo), fronte a falta de creatividade e de novas propostas, confrontándose coas posturas tradicionais institucionalizadas, xorden novas inquietudes, abríndose camiño ideas ás que, en certo modo, lles dou paso o nominalismo:
Atopar regularidades na natureza.
Capacidade de prever e utilidade do coñecemento, fronte a verdade en si.
Paso da filosofía especulativa á ciencia física.
Paso da cualidade á cantidade (do milagre á medida).
Unha nova mentalidade que se plasmaba no terreo da produción filosófica nos seguintes aspectos.
Progresiva laicización da filosofía.
Abandono cada vez máis frecuente do latín.
Desenvolvemento das matemáticas e das ciencias físicas.
Emersión da idea de progreso.
Estamos no contexto do fin da Guerra dos Cen Anos en 1453 (Francia e Inglaterra), guerra que axudou a conformar a idea de Estado Nacional Neste momento nace o chamado Renacentismo á par da renovación das escolas da antigüidade clásica, da invención da imprenta, do descubrimento de novas terras que rachan coa tradicional visión do mundo (América no 1492), ou da ruptura da unidade relixiosa.
Neste marco emerxe unha nova concepción da ciencia marcada polos seguintes trazos:
Observación dos fenómenos: Non contemplativa senón experimental. Non teórica senón práctica.
Introdución das variantes cuantitativas para expresar cualidades (velocidade, tempo,...).
Os factores que favoreceron a revolución científica puideron ser:
Numeración arábiga divulgada a partir do s. XIV.
Coñecemento de obras científicas gregas.
Desenvolvemento do espírito burgués.
Incremento das viaxes marítimas.
Preocupación polos oficios artesanais e menestrais.
Cálculos destinados á busca de precisión nos canóns.
E entre os filósofos precursores da ciencia moderna podemos destacar:
Nicolás de Cusa: Teocéntrico, pero dálle importancia á matemática no contexto da ciencia, así como a experimentación. Introduciu a idea de infinito e falou do movemento da terra.
Giordano Bruno: Heliocentrista, sinala a idea de infinito considerando irrelevante o posto que ocupa a Terra no universo. Apuntou que o sol non era máis que unha estrela como as demais.
Francis Bacon: Sostén a idea de que o home pode dominar a natureza a través da ciencia.
6.2 O xiro copernicano
A chamada "revolución copernicana" así denominada na honra do seu iniciador, situaba o ser humano como suxeito que observa o que lle rodeaba desde unha determinada perspectiva e non como obxecto colocado no centro do mundo. Comprender que cando pasa o sol por riba das nosas cabezas somos nos (a Terra) os que nos movemos e non o sol, custou tanto que mesmo hoxe seguimos a dicir "sae o sol" ou "ponse o sol" na nosa linguaxe coloquial. Mais unha afirmación deste tipo ten repercusión en todas as áreas do saber por canto estamos a recoñecer que as cousas non son como parecen, que do suxeito é de onde arrinca o coñecemento, que o mundo obxectivo pode mirarse desde outras perspectivas e con outros ollos (telescopio ou microscopio) de xeito que veremos cousas diferentes, etc. As fases desa revolución copernicana no que respecta a visión do universo pódese resumir nos seguintes fitos:
Heliocentrismo (o Sol centro do sistema solar): Círculos concéntricos.
Une matemática con observación.
Percibe que o sistema de Ptolomeo ten fallos, pero ás veces explica mellor que o copernicano.
Propón un sistema mixto no que a Terra está no Centro, pero os planetas xiran ao redor do sol.
Abandona a circularidade e introduce a elipse.
Heliocentrismo (heliolatría: o Sol é Deus).
Aceptación de movemento dos planetas non uniforme.
Defende o sistema heliocéntrico a pesar das advertencias (ameazas da igrexa) porque:
Estaba absolutamente seguro da verdade científica.
Non admitía que puidesen existir dous tipos de verdades.
Defendía que os textos sagrados debían ser ben interpretados.
Consideraba que a igrexa recibiría ben un trunfo cultural fronte aos reformistas.
Tiña recoñecemento persoal por parte das autoridades eclesiásticas.
Agora ben con Galileo topamos co drama de até onde o Poder podía consentir o avance das ciencias e ata onde estas podían resistir a represión do Poder. Así, Galileo é procesado en 1616, e na súa contra empregábase a frase de Xosué na Biblia: "Detente, oh sol!" fronte a calquera alegación científica que puidese aportar o acusado. Galileo vese na obriga de retractarse e silenciar o seu pensamento. Non en tanto, o decorrer da historia non se para senón tan só retarda a eclosión da nova ciencia. A física de Galileo non buscaba a esencia dos seres senón que observaba os fenómenos e as relacións cuantificábeis que mantiñan; así establece unha matematización do movemento, que en canto ao movemento constante que en Aristóteles produce unha forza constante, nel fala de aceleración constante. Sostén a tese de Stevin de Bruxas de que os corpos no baleiro caen coa mesma velocidade. Se ben mantén o mesmo concepto de gravidade en canto tendencia a lugar natural e non diferenciou peso de masa. Foi o que propuxo a Lei da inercia: Todo corpo permanece en repouso ou movemento a non ser que unha forza lle faga modificar ese estado. Isto quere dicir que non se precisa de ningún motor para os astros. Mais o fundamental en Galileo foi o de promover un novo método científico, o Método compositivo-resolutivo (análise-síntese), que buscaba expresar a ciencia en linguaxe matemática, as súas fases serían:
Observación dun fenómeno: analízase o dato deixando soamente as propiedades principais.
Formulación dunha hipótese: Enlazando diversas propiedades esenciais elixidas.
Dedución: Destas hipóteses dedúcese a continuación unha serie de consecuencias.
Verificación empírica: Resolución experimental para poñer a proba os efectos deducidos da hipótese.
Con este método anteponse o experimento á experiencia. A experiencia resulta unha observación inxenua, limitándose ao que aparece a simple vista con todas as distorsións que poida haber, no experimento contrólase o escenario para que non se produzan distorsións e se resalten as características que interesa do fenómeno para velo con total claridade.
Mais, en canto á concepción do universo, Galileo non foi o cumio da revolución copernicana, pois se ben este era defensor do seu sistema, por outra banda non aceptou as leis de Kepler (órbitas elípticas, movemento non uniforme). Mais defendía o movemento da Terra, fronte a Aristóteles e Brahe (a frecha cara o oeste chegaría mais lonxe que cara o leste), xa que todos participamos do movemento. E tamén ao soster a similitude entre o mundo sublunar e o sidereo abría o camiño para extrapolar experimentos realizados na terra para comprender o comportamento dos corpos no espazo. Por outra banda a el debemos a invención do telescopio (ao menos divulgación do seu uso astrolóxico) e o descubrimento dos satélites de Xúpiter (non todo xira ao redor da Terra) e do anel de Saturno, verdadeira natureza da vía láctea, e o reflexo da Lúa na que apreciou montañas e vales; así como as manchas solares.
Mais será Isaac Newton (1642-1727) quen finalmente lle porá o ramo ao edificio da ciencia moderna que cimentara Copérnico.
Con Newton a matemática deixa de ser fundamento (racionalistas) para ser instrumento.
Non admite como causas das cousas naturais mais que aquelas que explican os fenómenos. Estas causas han de ser do mesmo xénero que os efectos (navalla de Ockham) e derriba finalmente a distinción entre ceo e terra. Modifica o método dándolle un carácter indutivo á ciencia fronte ás teorías a priori (Galileo e Descartes): "hipóteses non fingo" (non invento hipóteses), e nel o método podería reducirse a tres etapas:
Simplificación por medio do experimento dos fenómenos.
Relacións matemáticas das cantidades determinadas.
Aplicar os resultados obtidos a un campo distinto.
A través deste método Newton fixou as seguintes Leis Universais do movemento:
Lei de inercia: Todo corpo persevera no seu estado de repouso ou movemento uniforme e rectilíneo, en tanto non se vexa na obriga de cambiar de estado por unha forza impresa.
Lei de aceleración proporcional: O cambio de movemento é proporcional á forza motriz impresa, e prodúcese segundo a liña recta en que actuou dita forza.
Lei de acción e reacción: Sempre hai unha reacción contraria e igual a unha acción; é dicir, as accións de dous corpos son sempre mutuamente iguais e en senso contrario.
Fundaméntase o movemento absoluto nas nocións de tempo e espazo absolutos. Hipóteses metafísicas das que parte e ás que non é posíbel chegar por indución.
A Newton debemos a descuberta da Lei de Gravidade: Os corpos atráense reciprocamente de forma directamente proporcional ao produto das masas e inversamente proporcional ao cadrado da distancia.
A través da lei da gravidade apóianse as leis do movemento dos planetas de Kepler. O concepto de masa xustifica que sexa a terra quen xira ao redor do sol. Ten máis masa o sol que a Terra. Noutros campos do saber Newton ten feito tamén as súas achegas:
Óptica: Teoría crepuscular da luz: Partículas especiais. A luz branca descomponse ao pasar por un prisma triangular de vidro.
Matemática: Crea o cálculo de fluxión sentando os principios do cálculo infinitesimal (disputa con Leibniz).
Finalmente Newton sentiu a necesidade de combinar ciencia e relixión e de remitirse ao Primeiro impulso como Deus.
Esta revolución científica fixo mudar a concepción que tradicionalmente se tiña da realidade e concluíu nun novo concepto de natureza que remataría por trunfar coa ilustración e que se podería sintetizar do seguinte xeito:
Principio de regularidade (a natureza non fai nada en van).
Principio de continuidade (a natureza non dá saltos).
Principio de conservación (nada se crea nin se destrúe, transfórmase).
Principio de mínimo esforzo (a natureza sempre usa o camiño fácil).
A natureza pode ser predicíbel.
A natureza é autónoma, non precisa de Deus para ser explicada.
As leis da natureza confirman o reino da necesidade.
Reducionismo fisicalista (todo aquelo que existe é físico).
6.4 Consecuencias do cambio na imaxe do mundo
En definitiva, a revolución científica supuxo botar por terra:
A finitude do universo.
A existencia dun finalismo.
A circulariedade dos movementos celestes.
A heteroxeneidade do universo (supralunar e sublunar).
A distinción entre movementos naturais e movementos violentos.
O uso de epiciclos, deferentes, ecuantes... e demais elementos inventados para facer cadrar os preconceitos.
Topámonos ao fin cun universo homoxéneo no que rexen as mesmas leis, no que se prescinde das cualidades secundarias (cores, calor, etc.) para explicar os fenómenos e toda diversidade concreta se unifica a través da matemática. O mundo pasa a verse desde a perspectiva dun suxeito racional que dubida dos obxectos que lle presentan os sentidos mais xa non precisa buscar fora del a verdade e a auténtica realidade das cousas porque a súa razón lla permitirá coñecer. Unha razón unificada por un método que lle garante resolver cada caso concreto atopando a universalidade do particular.