langs: es gl gl gl gl gl gl gl es en es gl gl gl es es es es gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl es cs gl es en gl es gl pt gl gl es en gl pt gl pt pt gl gl pt pt gl gl pt gl es es pt pt pt es es pt gl gl pt gl gl gl gl gl gl

text:
Memorias para hacer camino | Sarmiento
VARELA, Julia; PARRA, Pilar & VAL CUBERO, Alejandra. Memorias para hacer camino. Relatos de vida de once mujeres españolas de la generación del 68.(Madrid. Morata. Colección Raíces da memoria, 2016)
“Ás mulleres españolas que loitaron durante o franquismo para mellorar o noso modo de vida, e contribuir á democratización social e política do noso país, posiblemente lles resultará difícil aceptar que na actualidade, cando levan transcorrido máis de 75 anos desde que finalizou a guerra civil española, aínda non se fixeran realidade moitos dos ideais que daquela consideraban non só posibles, senón tamén necesarios”.
Así comeza a profesora Julia Varela esta obra colectiva que ofrece as conversas con once mulleres provenientes das clases populares e da burguesía, resultado de sucesivas entrevistas que realizou a propia Julia entre os anos 2013 e 2015 e que conta tamén cos coidadosos estudos de Pilar Parra e Alejandra Val Cubero, no desexo de que estas traxectorias biográficas contribúan a manter viva a memoria histórica para que as xeracións novas non se sintan perdidas e sen referencias; a enriquecer a comprensión do presente e constituír un estímulo para seguir avanzando na igualdade e emendar parcialmente a inxustiza da invisibilidade histórica das mulleres.
Coa lucidez e agudeza crítica que caracteriza as súas investigacións, a socióloga opta por presentar os once relatos adoptando a forma de historias de vida, respectando ao máximo o rexistro das conversas gravadas. Lonxe de fragmentar a narrativa das informantes en función das distintas dimensións que se pretenden explorar, tales como a familia, a educación, as amizades, o traballo, as asociaciónns de mulleres etc., considera que é preciso non desvincular as narracións de vida das mulleres entrevistadas da súa propia historia personal, de modo que opta por articular as súas memorias e os seus recordos no marco global da historia social e política.
Cristina Alberti Alonso, Jimena Alonso Matthias, María del Carmen Costa Gutiérrez, Desideria Contreras Parra, Juana López Vázquez, Lourdes Ortiz Sánchez, Ramona Parra Martínez, Rosa Pereda De Castro, Empar Pineda Erdozia, Concha Selgas Morales e Aurora (pseudónimo): a escoita atenta das súas voces permite apreciar como foron construíndo a visión do mundo, a propia “identidade”, e tamén o peso que desempeñaron nos seus estilos de pensar e nos seus modos de vida o ambiente familiar, o tipo de educación recibida, a súa formación profesional, o grupo de iguais, a elección da profesión, a aceptación ou resistencia fronte a unha presunta servidume voluntaria… O resultado contribúe a obxectivar como as orixes exercen un gran peso nos destinos. En definitiva, como a nosa singularidade é o resultado de interaccións e de redes sociais que regulan e dan senso á nosa existencia; asunto especialmente importante no mundo actual que, cada vez máis individualizado –a ficción dun “eu” totalmente autónomo, promovida entre outros por todos aqueles que nos aseguran que todo está na mente–, nos impide percibir o enorme peso das clases sociais e das relacións de xénero nas nosas vidas, tal e como ben explica a propia Julia.
Grazas á profundidade e detallismo das descricións, ampliamos unha parte da historia roubada, aquela en que as mulleres son as protagonistas, ao contarnos a súa vida persoal, que ten tanto de social: a omnipresenza da Igrexa, a organización do traballo nas fábricas e nas casas, a forte división sexual das tarefas, as formas de resistencia na vida cotiá, a convocatoria de folgas e manifestacións, os despedimentos, o asociacionismo, a situación no servizo doméstico, o traballo nas industrias do téxtil, das conservas ou do calzado, a responsabilidade absoluta das tarefas dos coidados, o papel da nai e do pai na súa educación, as festas, comidas e bailes, os castigos, o pracer de aprender, os xogos populares, as relación de noivado e de matrimonio, a decisión de non casar, as conversas, as rúas como espazo para falar, os efectos do uso ou da prohibición dos anticonceptivos, as enfermidades como a tuberculose e a estancia nos sanatorios, as cancións, a píldora, o primeiro bikini, o aprender a “ser para outro”, as transgresións…, a importancia unánime da cultura, dos estudos, da educación, ben como aspiración, ben como conquista. Vemos grandes doses do que Julia engloba baixo a rúbrica de capital altruísta: “ese capital socialmente desvalorizado se se pensa en termos de racionalidade abstracta ou de racionalidade científica, ese capital infravalorado e relegado fronte ao capital económico, pero fundamental para a calidade de vida e a riqueza das relacións sociais e que leva sendo en gran medida o principal capital permitido ou tolerado nos últimos séculos ás mulleres.(…) Podería entenderse como o sentido, a sensibilidade, o afecto, que os suxeitos confiren aos seus actos, e ás relacións sociais”.
Estas mulleres da xeración do 68, saíron a flote en tempos difíciles, e seguiron loitando pola emancipación das mulleres e pola democratización da sociedade. Son mulleres valentes, transgresoras, que loitaron e loitan por conquistar o dereito a unha cidadanía plena e que entenden que a situación de discriminación das mulleres cambiou notablemente en España desde os anos 60, pero tamén teñen clara conciencia de que queda moito camiño por andar.
Os dous últimos capítulos achegan unha rigorosa e interesante revisión do estado da cuestión, isto é, do papel das mulleres nos movementos de resistencia creados durante os últimos anos do Franquismo e a transición. No estudo da profesora Pilar Parra –“Da ditadura á democracia. Mulleres españolas das clases populares en loita pola igualdade e o cambio social”– vemos como potente fío condutor a presenza das mulleres nas loitas da vida cotiá por un mundo máis xusto, así como dos seus compromisos no traballo, e na loita polos dereitos das clases traballadoras. O da profesora Alejandra Val, baixo o título “O feminismo na transición española e a súa loita pola emancipación das mulleres”, afonda no traballo das mulleres nas asociacións, amosando como durante a ditadura centos de mulleres se reuniron, discutiron, se organizaron e actuaron para dar lugar a un dos movementos sociais más activo e innovador da transición democrática. Nas súas palabras “O movemento feminista foi un movemento profundamente progresista e transgresor, e a historia da transición, sen estas mulleres, e sen as súas reivindicacións e loitas conxuntas, teria sido moi diferente, e os logros, posiblemente fosen outros”.
Os relatos e as reflexións recollidas nesta investigación, a través das diferentes fontes orais e documentais, apuntan hoxe que a emancipación das mulleres non é allea á loita contra as ditaduras e contra os fundamentalismos de todo tipo, incluídos os impulsados polas políticas neoliberais e neoconservadoras que, como advirte a profesora Julia Varela, son as responsables de que esteamos asistindo ó retorno da cuestión social.
No contexto de sociedades formalmente democráticas, baixo o principio da libre elección, unha das estratexias derivadas da alianza entre neoliberalismo e patriarcado é dar a igualdade entre mulleres e homes por conquistada. Mais a realidade é teimuda e insiste en demostrar que, lonxe de ser un problema de épocas pasadas, esta desigualdade está de rabiosa actualidade. Así se denuncia ao longo desta obra, cando se evidencia como as mulleres sofren, entre outros, unha maior porcentaxe de desmprego, máis emprego a tempo parcial, sexa por contrato indefinido sexa temporal, e mais a fenda salarial; no servizo doméstico, no sector téxtil, no calzado e na conserva asístese a un proceso de crecente deslocalización, desenvolvéndose unha dinámica de subcontratación que comporta maior precarización; o asasinato e a violencia contra as mulleres non cesan e repuntan; continúase a subvencionar con cartos públicos colexios que segregan por sexos, a influencia da Iglesia católica nas institucións sociais, a transfobia e a falta de dereitos sexuais e reproductivos… Listaxe de inxustizas que producen asfixia, e nos convoca á reflexión crítica e a un maior compromiso para resolver os problemas fundamentais da humanidade, e a esixir políticas que asignen a esta nova cuestión social unha posición nuclear.
Non é este un asunto que se poida resolver desde o tan reclamado presentismo nin tampouco desde o individualismo, pero non estamos soas, e contamos con importantes referentes. As palabras de Julia Varela, Pilar Parra e Alejandra Val, xunto coas das outras 11 protagonistas, dannos algunhas pistas para articular as respostas ante esta contrarreforma patriarcal. Defenden a importancia do asociacionismo, das manisfestacións, de falar en público, escribir, ler, ocupar posicións relevantes para cambiar as cousas, de democratizar as institucións, de entender como o asociacionismo entre as mulleres foi e continúa sendo clave para visibilizarmos a súa situación, para priorizar as reivindicacións de igualdade e dignidade das mulleres de tódalas ideoloxías e clases sociais e ser canles de diálogo cos organismos públicos. Reclaman, xa que logo, a necesidade de fortalecer os grupos feministas, pois a igualdade entre as mulleres e os homes é chave para o equilibrio entre ambos e un paso importante para acadar unha sociedade máis xusta.
Explica Julia Varela que este libro rende homenaxe tanto ás mobilizacións visibles como ás loitas cotiás, caladas, de tantas mulleres moitas veces ignoradas; que son memorias para facer camiño, relatos de confidencias autobiográficas que contribúen a obxectivar e, por tanto, resolver os problemas fundamentais da humanidade, materiais para a reflexión e a acción. Escoitemos algún dos ecos das súas vidas:
“O traballo de ama de casa é un traballo que non se ve, que se desfai continuamente. Pero a cultura nunca se desfai” (Juana).
“Na escola faciamos moitas cousas. Aprendemos de todo, a ler, a facer problemas, contas. A táboa de multiplicar eu aprendina sendo moi pequena. Estudiabamos os mapas, e aprendiamos os ríos, todo iso sabíamolo de memoria. Desde os 13 anos que deixei a escola non volvín a estudar, aínda que a miña mestra quería que estudase. Creo que se fose neno si tería estudado. Polas tardes faciamos labores no colexio, primeiro faciamos un traballo de costuras cun dobladillo, logo unha vainica, un zurcido, un festón…” (Desideria).
“Eu empecei a traballar aos 12 anos na fábrica de Ameixide (…) pero había rapazas que comezaban a traballar cando eran case nenas (…) Homes había uns dez ou doce que coidaban as máquinas e da fábrica, e mulleres eramos máis de cen. Cando chegaba o peixe traballábase arreo, incluso de noite e tamén os festivos (…). Nunca fixen o que me tería gustado facer” (M Carmen).
“O contorno era así e os homes parecían todos cortados polo mesmo patrón. Agora que son maior doume de conta de que eran machistas (…). Ás veces penso que nacín nunha época e nun ambiente equivocado, nun lugar que non me correspondía, porque vivir nunha contorna en que tiñas que xustificarte continuamente, doíame moitísimo e paseino moi mal” (Concha).
“Ademais de loitar pola mellora das condicións laboráis, faciámolo para ter máis dereitos en todos os ámbitos, por iso participamos nas loitas polo divorcio, polo aborto, por unha sexualidade libre. Naquela época rompiamos con todo” (Ramona).
“A sociedade non espera moito das mulleres, ou sexa, unha muller queda cumprida cun traballo medio, e con cooperar nos gastos familiares. Parece que basta con que faga calquera cousa. En cambio, a un home obrígaselle a ter máis ambición, espérase máis del” (Cristina).
“Parece mentira como están proliferando o machismo descarado, o maltrato, etc. nos últimos anos. É espantoso (…). En moitos aspectos houbo retrocesos (…). Outro signo da involución é a ideoloxía neoliberal conservadora que quere meter de novo as rapazas na casa, aproveitando a crise económica” (Lourdes).
“Nunca pelexei polo poder (…). As relacións máis libres víronse favorecidas neses anos porque empezou a usarse a píldora. Foi un erro pensar que eras igual, que podías criticar e que non tiñas que pasar polo aro. Fun moi lenta para darme conta de que existían desigualdades de xénero, conflitos e intereses creados, aínda que moi precoz en entender as diferenzas socioeconómicas” (Rosa).
“Os nosos compañeiros e colegas preguntábannos que faciamos nas reunións de mulleres, se falabamos de sexo, se falabamos deles (…). Cando diciamos que falabamos da distribución do poder na vida cotiá dicíannos que debiamos pensar que iso podía levalos a perder o desexo sexual (…). Non estaban dispostos a entender os nosos debates” (Jimena).
“No movemento feminista deste país o peso da sexualidade, o reclamo de que as mulleres somos tamén seres sexuais, tivo unha incidencia moi forte desde os comezos (…). Quizás co tema da transexualidade aínda nos queden anos para que se acepte e non se considere unha patoloxía (…). Hai un retroceso no que se refire á educación sexual (…). Convén ir onde están os mozos, non esperar a que eles veñan, porque o certo é que unha boa parte non manifesta moito interese por informarse” (Empar).
“O meu pai tiña unha concepción de min que non era boa, pensaba que era dura, pouco accesible, con moito xenio. Eu era para el demasiado rebelde” (Aurora).
Acabamos de celebrar outro 8 de marzo, e xa van moitos, como diría Amelia Valcárcel: “tres séculos de teoría e práctica avalan o feminismo: esa tradición política da modernidade, igualitaria, democrática, que mantén que ningún individuo da especie humana debe ser excluído de calquera ben e de ningún dereito a causa do seu sexo”. Como é posible que aínda se escoiten voces que preguntan: Pero que máis queren? Que queren as mulleres? Como é posible que ante a pregunta, Vostede considérase feminista?, persoas con cargos públicos contesten ano tras ano: Depende, depende do que se entenda por feminismo, ou Non me gustan as etiquetas. Eu prefiro falar de persoas e non de xéneros. Este libro fala dun tipo de opresión, aquela que coloca as mulleres en posición de desigualdade para desfrutar dos dereitos a unha cidadanía plena. Fala, pois, tamén de feminismos.
Palabras chave - Keywords
Categorías principais Procurar en todoDocumentosEstudosFrontalIn MemoriamNovasNúmero 16Número 17Número 18-19Número 20
Narciso de Gabriel, Universidade da Coruña (director)
Eugenio Otero Urtaza, Universidade de Santiago de Compostela
Xosé Manuel Cid Fernández, Universidade de Vigo
J. Luis Iglesias Salvado (secretario)
Carmen Benso Calvo, Universidade de Vigo
Mª Dolores Cotelo Guerra, Universidade da Coruña
Xosé Manuel Cid Fernández, Universidade de Vigo
Antón Costa Rico, Universidade de Santiago
Narciso de Gabriel, Universidade da Coruña
Eugenio Otero Urtaza, Universidade de Santiago
Carmen Pereira Domínguez, Universidade de Vigo
Vicente Peña Saavedra, Universidade de Santiago
José Luis Iglesias Salvado, Universidade da Coruña
Sabela Rivas Barrós, Universidade da Coruña
Denice B. Catani, Universidade de São Paulo (Brasil)
Héctor Rubén Cucuzza, Universidade de Luján (Arxentina)
Mª Nieves Gómez García, Universidad de Sevilla
David Hamilton, Umea. University (Suecia)
Diana Gonçalves, Universidade de São Paulo (Brasil)
Agustín Escolano Benito, Universidade de Valladolid
Giovanni Genovesi, Universidade de Parma (Italia)
José María Hernández Díaz, Universidade de Salamanca
Dominique Julia, ESHESS (Francia)
Antonio Nóvoa, Universidade de Lisboa (Portugal)
María João Mogarro, Universidade de Lisboa (Portugal)
Frank Simon, Universidade de Gent (Bélxica)
Mercedes Vico Monteoliva, Universidade de Málaga
Antonio Viñao Frago, Universidade de Murcia
Este volume publícase cunha axuda dos grupos de investigación das tres universidades gale- gas que configuran a REDE RINEF-CISOC.
Podes ver tódalas tags ou etiquetas empregadas pol@s autores/as en cada un dos estudos na seguinte ligazón.


document_lang: gl

langs: gl gl gl gl gl gl gl gl es en es gl gl gl gl pt gl gl gl gl gl gl gl pt gl gl gl gl gl gl gl gl gl es gl gl es gl pt gl gl es en gl pt gl pt pt gl gl pt pt gl gl pt gl es es pt pt pt es es pt gl gl pt gl gl gl gl gl gl

text:
Autor Xosé Manuel Cid Fernández | Sarmiento
Vicente Risco. Mestre de Mestres.
Nesta extensa obra, estruturada en sete capítulos ou apartados, trátase de profundar nas implicacións de Vicente Risco (1882-1963) no ámbito educativo ao que dedicou a súa vida profesional dende a súa incorporación como profesor de Historia á Escola No...
Nacemento e evolución da Universidade de Vigo...
Xosé Manuel CID Universidade de Vigo RESUMO Este traballo é un intento de analizar a breve e recente historia da Universidade de Vigo, (1990-2015), comezando por factores contextuais das décadas anteriores que favorecen o nacemento da institución, p...
A escola normal de mestras de Ourense (1870-1...
Julio Ruiz Berrio. Camiños transitados xuntos...
Xosé Manuel Cid Fernández
Julio Ruiz Berrio faleceu o 9 de outubro de 2013, no medio da sorpresa de cantos o coñeciamos; tíñase gañada a admiración e o recoñecemento da comunidade internacional da Historia da Educación, e de boa parta doutras comunidades científicas que o trata...
As escolas de “Ave-María” en Oure...
Rosa María Cid Galante | Xosé Manuel Cid Fernández
Las Escuelas del Ave-María, creadas por Andrés Manjón a finales del siglo XIX y comienzos del XX y destinadas a los niños económicamente más desfavorecidos, conformaron un estilo y filosofía de enseñanza-aprendizaje muy diferente a lo...
Categorías principais Procurar en todoDocumentosEstudosFrontalIn MemoriamNovasNúmero 16Número 17Número 18-19Número 20
Narciso de Gabriel, Universidade da Coruña (director)
Eugenio Otero Urtaza, Universidade de Santiago de Compostela
Xosé Manuel Cid Fernández, Universidade de Vigo
J. Luis Iglesias Salvado (secretario)
Carmen Benso Calvo, Universidade de Vigo
Mª Dolores Cotelo Guerra, Universidade da Coruña
Xosé Manuel Cid Fernández, Universidade de Vigo
Antón Costa Rico, Universidade de Santiago
Narciso de Gabriel, Universidade da Coruña
Eugenio Otero Urtaza, Universidade de Santiago
Carmen Pereira Domínguez, Universidade de Vigo
Vicente Peña Saavedra, Universidade de Santiago
José Luis Iglesias Salvado, Universidade da Coruña
Sabela Rivas Barrós, Universidade da Coruña
Denice B. Catani, Universidade de São Paulo (Brasil)
Héctor Rubén Cucuzza, Universidade de Luján (Arxentina)
Mª Nieves Gómez García, Universidad de Sevilla
David Hamilton, Umea. University (Suecia)
Diana Gonçalves, Universidade de São Paulo (Brasil)
Agustín Escolano Benito, Universidade de Valladolid
Giovanni Genovesi, Universidade de Parma (Italia)
José María Hernández Díaz, Universidade de Salamanca
Dominique Julia, ESHESS (Francia)
Antonio Nóvoa, Universidade de Lisboa (Portugal)
María João Mogarro, Universidade de Lisboa (Portugal)
Frank Simon, Universidade de Gent (Bélxica)
Mercedes Vico Monteoliva, Universidade de Málaga
Antonio Viñao Frago, Universidade de Murcia
Este volume publícase cunha axuda dos grupos de investigación das tres universidades gale- gas que configuran a REDE RINEF-CISOC.
Podes ver tódalas tags ou etiquetas empregadas pol@s autores/as en cada un dos estudos na seguinte ligazón.


langs: es gl gl gl gl gl gl gl es en es gl gl gl gl gl es gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl es es gl gl gl es en gl gl gl gl es gl gl es gl gl en gl gl gl es es en gl gl gl

text:
Normas de publicación | Sarmiento
1. Os autores enviarán os seus traballos á Secretaría de Redacción, quen acusará recibo dos mesmos. A súa publicación dependerá do criterio do Consello editor e do resultado da avaliación externa á que serán sometidos.
2. Os orixinais deberán presentarse necesariamente en soporte informático, especificándose o programa e versión do procesador de texto (preferiblemente en formato RTF). Deberá remitirse tamén unha copia impresa con letra Arial Narrow tamaño 12, con interlineado de 1,5 debidamente numerada.
3. Os autores remitirán en folla aparte os seguintes datos: nome e apelidos, centro de traballo, enderezo completo, teléfono e, no seu caso, correo electrónico.
4. Na cabeceira de cada traballo deberá figurar unicamente o título. Cando se trate dun estudo, incluirase a continuación un resumo do traballo realizado no idioma en que se redacte o texto e outro en inglés, cunha extensión máxima de 150 palabras, e unha proposta de 5 palabras clave, que poderán ser modificadas polo Comité de redacción seguindo criterios de idoneidade e difusión.
5. A extensión dos estudos non excederá normalmente as 10.000 palabras, incluídas as notas a pé de páxina, e as das reseñas 3.000. A amplitude estudos introdutorios dos documentos dependerá da natureza destes, e será acordada co Comité de redacción.
6. Normalmente utilizarase o sistema cita-nota, aínda que cando a natureza do traballo o requira poderá empregarse o de autor-data. No primeiro caso as notas serán correlativas e irán a pe de páxina; utilizarase Arial Narrow tamaño 10.
7. Os cadros, gráficos e ilustracións presentaranse nun arquivo específico e aparte, estarán debidamente titulados e numeraranse correlativamente; no orixinal do estudo indicarase o lugar onde deben inserirse.
8. A Revista publicarase preferentemente en lingua galega, aínda que tamén está aberta a colaboracións en castelán, catalán e portugués.
9. Cada autor recibirá un exemplar da Revista mentres se siga publicando en papel.
10. Os orixinais remitiranse ao seguinte enderezo:
Departamento de Pedagoxía e Didáctica
Facultade de Ciencias da Educación
11. Para as referencias bibliográficas utilizarase as notas a pé de páxina, a non ser que a natureza do informe de investigación aconselle outra opción, que deberá ser previamente aceptada polo Comité de redacción.
Cando aparezan por primeira vez, terán o seguinte formato (deberán respectarse tanto os datos requiridos como a puntuación):
Nome(s) e apelido(s) do(s) autor/es, Título do libro (lugar de publicación: denominación da editorial, ano de publicación), número(s) de páxina(s) [cando a cita sexa literal ou se refira a páxinas concretas da obra].
Carlos Lerena, Reprimir y liberar. Crítica sociológica de la educación y de la cultura contemporáneas (Madrid: Akal editor, 1983), 223-251.
Colaboracións en libros colectivos
Nome(s) e apelido(s) do(s) autor/es, “Título da colaboración”, en Título do libro, ed.  Nome(s) e apelido(s) dos editor(es) (lugar de publicación: denominación da editorial, ano de publicación), número(s) de páxina(s) [cando a cita sexa literal ou se refira a páxinas concretas da obra].
Antonio Viñao Frago e Pedro Luis Moreno Martínez, “Cartillas y materiales para la alfabetización de adultos”, en Historia ilustrada del libro escolar en España, ed. Agustín Escolano Benito (Madrid: Fundación Germán Sánchez Ruipérez, 1998), 203-224 [se nos queremos referir ao conxunto do capítulo].
Nome(s) e apelido(s) do(s) autor/es, “Título do artigo”, Título da revista volume da revista [volume se procede], número da revista [se procede] (ano de publicación): número(s) de páxina(s) [as páxinas concretas ás que se alude e en caso contrario as que comprende o conxunto do artigo].
Alejandro Tiana Ferrer, “The concept of popular education revisited — or what do we talk about when we speak of popular education”, Paedagogica Historica. International Journal of the History of Education 47, nº 1-2 (2011): 15-31.
Herminio Barreiro Rodríguez, “Raíces históricas da educación para a cidadanía. Notas sobre dous textos de Rousseau e Condorcet”, Sarmiento. Anuario Galego de Historia da Educación, nº 12 (2008): 24.
Cando se repite de forma consecutiva unha referencia bibliográfica, utilizarase Ibid., así como a páxina ou páxinas que correspondan, sempre que varíen verbo das rexistradas na nota inmediatamente anterior.
Se as repeticións non son consecutivas, farase constar o(s) apelido(s) do(s) autor(es),  unha versión abreviada do título do libro, da colaboración en libro colectivo ou do artigo (ou o título completo, se este xa é breve) e a(s) páxina(s):
Lerena, Reprimir y liberar, 323.
Viñao e Moreno, “Cartillas y materiales para la alfabetización de adultos”, 203-224.
Tiana, “The concept of popular education revisited, 15-31.
Barreiro, “Raíces históricas da educación para a cidadanía”, 24.
12. As fontes manuscritas citaranse seguindo as normas usuais, tendo en conta a súa natureza e o sistema de clasificación do arquivo en que se conserven. Por exemplo:
Estado da escola pública elemental completa de nenos de Lobeira (Ourense), 30 de abril de 1883, Arquivo Histórico Universitario de Santiago (en adinte AHUS), Ensino primario, caixa 93.


langs: es gl gl gl gl gl gl gl es en es gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl es es es es gl es gl es gl gl gl es gl es gl gl gl es es gl es es gl es gl es gl es en gl es gl pt gl gl es en gl pt gl pt pt gl gl pt pt gl gl pt gl es es pt pt pt es es pt gl gl pt gl gl gl gl gl gl

text:
Historia da Educación. Novas de Galicia | Sarmiento
Durante o ano 2016 realizáronse en Galicia diversas iniciativas e actividades congresuais, expositivas e editoriais por celebración do centenario da creación das Irmandades da Fala, panca de reivindicación da lingua e da cultura galega, onde tamén se incluíron diversas iniciativas para a galeguización escolar, como en particular a creación da Escola d´o Insiño Galego na Coruña, por impulso do editor Anxel Casal.
En diversos lugares da xeografía galega tamén se conmemoraron os 100 anos de creación dalgunhas das escolas fundadas polas Sociedades de Instrución dos emigrantes galegos en América, como foi o caso da de Caamouco, baixo o impulso da Sociedade Instructiva da localidade.
E comezaron a chegar as novas conmemoracións: os 50 anos da creación dos Institutos de Vilalba (1956) e de Porriño (1957), os 40 anos do Colexio Menela de atención aos trastornos do espectro autista, os 30 anos de creación do Seminario Galego de Educación para a Paz.
Un recordo para o xesuíta Evaristo Rivera Vázquez, falecido recentemente; o grande historiador dos colexios dos xesuítas en Galicia.
A cidade de Lugo acolleu no pasado setembro de 2016, baixo organización do grupo Sarmiento de Hª da Educación, o VIII Encontro Ibérico de Historia da Educación, coa presenza de máis de 60 investigadoras e investigadores vindos de moitas universidades dos dous Estados. Un encontro no que se presentaron perto de 30 informes de investigación; isto é, o panorama das máis recentes preocupacións investigadoras e unha mostra magnífica da renovación metodolóxica actualmente existente. Días tamén de convivencia e de intenso intercambio académico.
O 2016 trouxo igualmente a edición galega do texto de Dewey, Democracia e Educación (“Colección de Clásicos Universais” do Servizo de Publicacións da Universidade de Santiago), edición que conta cunha notable introdución elaborada polo profesor Antón Costa, que impulsou esta edición, sendo realizada a tradución ao galego por parte do profesor Manuel Vieites.
Tamén neste ano de 2016 foi presentada ao público a “Colección de Pedagoxía” da Editorial Kalandraka, baixo a dirección de Antón Costa. Entre os seus primeiros catro libros, ademais de dous da autoría de Francesco Tonucci, hai que destacar polo seu particular interese histórico, os de María Montessori, Educación para un mundo novo, con epílogo-estudo do profesor Lois Ferradás e de Vigotski, A imaxinación e a expresión artística na infancia, con epílogo-estudo do profesor Juan Carlos Pardo. Textos que en conxunto resultaron ben acollidos. Está prevista a edición en 2007 dun dos textos máis relevantes do pensador e pedagogo francés Philippe Meirieu, e de textos de Piaget, nos que este aborda a interacción entre a pedagoxía e a psicoloxía.
No inicio de 2017 foi presentado en Ferrol o documental O rastro que deixamos, elaborado pola editora Seis Pés, a modo de homenaxe ao escritor e educador Agustín Fernández Paz, que ademais de presentar trazos notables da súa biografía, permite coñecer algunhas das iniciativas que compuxeron os primeiros pasos da renovación escolar logo do franquismo, en particular en Ferrolterra.
Debemos referir o interese das crónicas xornalísticas que o profesor, investigador e director do Album da Ciencia (Portal dixital do Consello da Cultura Galega) ven inserindo na prensa dominical coruñesa arredor de distintos sucedidos e estudosos ligados ao desenvolvemento histórico do coñecemento científico en Galicia. Unha fonte de información moi apreciable para seguir construíndo a historia da educación en Galicia.
PUBLICÍSTICA RELACIONADA COA HISTORIA DA EDUCACIÓN EN GALICIA
Alonso Macías, M. (2016). Instituto Santa Irene de Vigo. Setenta años de historia. Vigo: Ed. Cardeñoso.
Cuevas Buján, L., Rodríguez Prieto, C. (coords.) (2016). Escuela Obrera de Ferrol. 100 años. Un siglo de porvenir. Madrid: Navantia.
Llorca Freire, G. (2016). Juan García Niebla: entre a innovación pedagóxica e o compromiso cidadán. Asociación Cultural de Canido: Muiño do Vento.
Picallo, H., Loureiro, C., Nuñez, M. (2016): Homenaxe a Olimpio Arca Caldas. Un mestre do pobo. A Estrada (Pontevedra): Edicións Fervenza, 250 pp.
Viscasillas, J. A. (2016). La Escuela de Ingenieros Navales de Ferrol. Academia de ingenieros y maquinistas de la Armada (1914-1932). Juan Antonio Suances y Augusto Miranda, dos ilustres ingenieros navales. Ferrol: Fundación marqués de Suances.
Contribucións publicadas en libros
Bolaño Amigo, U. (2016). Os nenos en Castelao, Gran Enciclopedia Galega, T. XLIX, pp. 166-173.
Costa Rico, A. e X. M. Malheiro (2016). Historia da Educación. En Santos Rego, M. A. (ed.). A investigación educativa en Galicia 2002-2014. Vigo: Galaxia, 65-110.
Costa Rico, A. (2016). Prólogo (estudio introductorio). En Dewey. J., Democracia e educación. Unha introdución á filosofía da educación. Santiago de Compostela: Servizo de Publicacións da Universidade de Santiago, 15-99.
Costa Rico, A. (2016): “O ensino no tempo das Irmandades. A ‘escola galega’ como proxecto”, en Cochón, L. (Coord): Arredor das Irmandades da Fala. Pensamento, política e poética en Galicia (1914-1931). Vigo: Edicións Xerais e Galicia, 131-144.
Costa Rico, A. (2016): “Textos libres, periódicos y correspondencia escolar freinetiana: redes que derriban fronteras”, en Galvan Lafarga, L. E., et alíi (Coords.): Más allá del texto: autores, redes del saber y formación de lectores. México: Centro de Investigaciones y Estudios Superiores en Antropología Social/ Publicaciones de la Casa Chata, 201-216.
Fraga Vázquez, X. A. (2017): O Colexio de Farmacia de San Carlos de Santiago e outras institucións do ensino da química en Galicia. Os comezos da química moderna en Galicia e a súa proxección no século XIX. Bicentenario do Colexio de Farmacia de Santiago de Compostela (1815-2015). En Díaz-Fierros, F. (coordinador), Santiago de Compostela: Consello da Cultura Galega, 59-82.
Porto Ucha, A. S. e Vázquez Ramil, R. (2016): «Los paseos, visitas y excursiones como elementos de espacio lúdico. Una propuestade vitalización escolar en el contexto de la escuela republicana». En Dávila, P. e Naya, L.M. (Coords.), Espacios y Patrimonio Histórico-Educativo. VII Jornadas Científicas de la SEPHE y V Simposio Iberoamericano: Historia, Educación y Patrimonio Educativa. Donostia-San Sebastián, 29 de xuño – 1 de xullo de 2016. Donostia-San Sebastián: Erein Argitaletxea, 629-644.
B) Artigos de revistas
Costa Rico, A. (2016). “Luis F. Iglesias (1915-2010), Pedagogo latinoamericano, Galicia e Nova Escola Galega, con Jesualdo ao fondo”. Innovación Educativa, 26, 305-321.
Costa Rico, A., Malheiro Gutiérrez, X. M. (2016). “La investigación histórico-educativa en Galicia, 2002-2014”. Historia y Memoria de la Educación, 4, 307-335.
Cotelo Guerra, D. (2016). “Una iniciativa pública de capacitación profesional femenina en el primer tercio del siglo XX: la Escuela del Hogar y Profesional de la Mujer de Madrid”. Innovación Educativa, 26, 59-75.
Durán Rodríguez, Mª. D. E. (2016). Docentes viguesas que sufrieron la represión del régimen franquista: algunos ejemplos. Glaucopis, 21, 533-558.
Fuentes Abeledo, E. J. (2015). “Os irmáns García Naveira e o dereito a unha boa educación para todos e todas”. Anuario Brigantino, 38, 399-422.
García Cortés, C. (2016). “José Mª Salgado Ferreiro (1840-1919). Fundador de la escuela coruñesa de niños pobres y ciegos”. Compostellanum, LXI, 647-696.
Gómez Gómez, Mª C. et alii (2016). “La Universidad Popular femenina de la Grande Obra de Atocha de A Coruña (1927-1968)”. Cabás, 16, pp. 48-59.
Pardo de Neyra, X. (2016). “O proxecto do Colexio Fingoi en Lugo. Análise, contextualización e dimensión dun feito educativo á sombra do institucionismo”. Revista Galega de Educación, 67, 72-78.
Piñero Sampayo, Mª F. (2016). “El modelo de mujer formado en los colegios religiosos”. Innovación Educativa, 26,
Porto Ucha, A.S. e Vázquez Ramil, R. (2016). “Unha oportunidade de estudo para a muller: Os idiomas, de verniz cultural a cuestión profesional (1910-1936)”, Innovación Educativa, Nº 26, pp.77-99.
Sixto Barcia, Mª (2016). “Educación femenina en Galicia a finales del Antiguo Régimen”. Innovación Educativa, 26,
Palabras chave - Keywords
Categorías principais Procurar en todoDocumentosEstudosFrontalIn MemoriamNovasNúmero 16Número 17Número 18-19Número 20
Narciso de Gabriel, Universidade da Coruña (director)
Eugenio Otero Urtaza, Universidade de Santiago de Compostela
Xosé Manuel Cid Fernández, Universidade de Vigo
J. Luis Iglesias Salvado (secretario)
Carmen Benso Calvo, Universidade de Vigo
Mª Dolores Cotelo Guerra, Universidade da Coruña
Xosé Manuel Cid Fernández, Universidade de Vigo
Antón Costa Rico, Universidade de Santiago
Narciso de Gabriel, Universidade da Coruña
Eugenio Otero Urtaza, Universidade de Santiago
Carmen Pereira Domínguez, Universidade de Vigo
Vicente Peña Saavedra, Universidade de Santiago
José Luis Iglesias Salvado, Universidade da Coruña
Sabela Rivas Barrós, Universidade da Coruña
Denice B. Catani, Universidade de São Paulo (Brasil)
Héctor Rubén Cucuzza, Universidade de Luján (Arxentina)
Mª Nieves Gómez García, Universidad de Sevilla
David Hamilton, Umea. University (Suecia)
Diana Gonçalves, Universidade de São Paulo (Brasil)
Agustín Escolano Benito, Universidade de Valladolid
Giovanni Genovesi, Universidade de Parma (Italia)
José María Hernández Díaz, Universidade de Salamanca
Dominique Julia, ESHESS (Francia)
Antonio Nóvoa, Universidade de Lisboa (Portugal)
María João Mogarro, Universidade de Lisboa (Portugal)
Frank Simon, Universidade de Gent (Bélxica)
Mercedes Vico Monteoliva, Universidade de Málaga
Antonio Viñao Frago, Universidade de Murcia
Este volume publícase cunha axuda dos grupos de investigación das tres universidades gale- gas que configuran a REDE RINEF-CISOC.
Podes ver tódalas tags ou etiquetas empregadas pol@s autores/as en cada un dos estudos na seguinte ligazón.


langs: es gl gl gl gl gl gl gl es en es gl gl gl es gl en es en gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl en gl lt gl fr gl en gl gl gl gl gl hu gl en gl gl gl gl gl ca en gl gl gl gl it gl gl fr en gl gl gl gl gl gl en gl gl eo gl eo gl eo gl eo gl pl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl en en es en gl es en gl es gl pt gl gl es en gl pt gl pt pt gl gl pt pt gl gl pt gl es es pt pt pt es es pt gl gl pt gl gl gl gl gl gl

text:
O educador, alén de magnífico escritor, Agustín Fernández Paz. | Sarmiento
O 12 de xullo de 2016 deixaba de estar entre nós o educador e escritor Agustín Fernández Paz. Unha figura recoñecida pola riqueza literaria dos seus textos que, maioritariamente, se dirixiron a un público lector infantil e xuvenil, pero tamén un ensinante moi destacado entre os que xeracionalmente transformaron a escola en Galicia desde a fasquía que as institucións escolares presentaban no franquismo. E mesmo un cidadán activo e presente na escena sociopolítica e cultural da Galicia das últimas décadas.
A súa é unha obra literaria profundamente situada, ao punto de que mesmo naqueles textos en que máis locen os aspectos de ficción e fantásticos non se poderían comprender sen o pano de fondo do contexto social e cultural do noso tempo. Sendo así, e estando tan presente a cuestión escolar nos seus variados textos, ao Consello de Redacción de Sarmiento. Anuario Galego de Historia da Educación pareceulle que sería acaído poñer algunha atención na súa figura. Facerlle, en definitiva, unha pequena e xusta homenaxe por medio dunha sección monográfica encadrable no que se pode entender como “historia do tempo presente”, onde teñen especial vigor as testemuñas vivas.
Pensamos que a través da figura de Agustín poderiamos, ademais, percorrer una parte da historia escolar da segunda metade do século XX. El foi mestre nunha vila no espazo rural, foi ensinante renovador e creador de materiais e recursos didácticos, pertenceu a colectivos de traballo pedagóxico, foi cidadán con actuación cívica –singularmente atento ao conflito lingüístico–, incorporou nos seus textos literarios personaxes, valores, asuntos… que formaron parte tamén dos debates para a transformación cara a unha escola democrática e inclusiva. Relacionouse con outros autores e profesores do espazo hispano e de máis aló, viviu intensamente os problemas da edición educativa en contacto cos editores… de modo que estudando ou valorando xestos, accións e escritos del, ou tomándoos en consideración, poderemos estar dirixindo a ollada á nosa historia educativa aínda próxima, podendo mesmo incorporar elementos informativos de interese social.
Para isto, puidemos contar con distintas colaboracións: Isabel Soto e Xavier Senín, José Luís Polanco, Montserrat Pena, Uxía Bolaño e nós mesmos, que coordinamos esta sección. A todas e todos eles agradecemos os seus contributos. Na parte gráfica contamos coa colaboración de Manuel Bragado, así como con Miguelanxo Prado, o deseñador que máis acompañou ao noso autor.
Cos textos de Agustín Fernández Paz podemos achegarnos á historia da escola, comprendendo os modelos escolares alí representados, a unha reflexión crítica sobre os valores sociais en conflito, á problemática tan preocupante da normalización no ensino da lingua galega, á historia do currículo e á didáctica da lingua, á historia da lectura, á presenza da educación emocional, á conexión entre a didáctica da lectura entre nós e as posibles referencias internacionais e á memoria das loitas pola educación democrática, entre outras cuestións.
Agustín Fernández Paz (Vilalba, 1947-Vigo, 2016) é un dos escritores máis coñecidos e valorados no ámbito da literatura infantil e xuvenil, en Galicia e no conxunto de España. É autor de máis de cincuenta títulos, dirixidos preferentemente a lectores infantís ou xuvenís. Os seus libros, escritos en galego, tradúcense habitualmente ás outras linguas españolas, caso do castelán, catalán, éuscaro e bable. Tamén ten diversos títulos traducidos ao portugués, coreano, búlgaro, inglés, chinés, árabe, francés e italiano.
Foi mestre e licenciado en Ciencias da Educación. Traballou como docente durante algo máis de trinta anos; como profesor de educación primaria, en particular no colexio público de Mugardos, do que tamén foi director; como coordinador de galego dos equipos de normalización lingüística dos centros de ensino, desde onde impulsou por exemplo a campaña didáctica “En galego vexo Vigo”, e máis recentemente como profesor de Lingua e Literatura Galega no IES Os Rosais 2 de Vigo ata a súa xubilación en 2007.
Ademais desta dedicación á docencia, desenvolveu unha ampla actividade teórica e divulgativa, centrada en temas como a promoción da lectura, a introdución dos medios de comunicación na aula, a didáctica da lingua, a normalización da lingua galega nos ámbitos escolar e social ou no propio campo da literatura infantil e xuvenil. Foi destacado membro do movemento de renovación pedagóxica Nova Escola Galega e un dos seus fundadores, a partir da pertenza ao grupo galego de Pedagoxía Freinet. Foi, coa súa dona Inma González Reino, impulsor das Xornadas Municipais de Pedagoxía de Mugardos, de grande importancia ao longo dos anos oitenta; foi igualmente docente de cursos de formación do profesorado en lingua galega e entre 1988-90 membro do Gabinete de Estudos para a Reforma Educativa da Consellería de Educación da Xunta de Galicia.
Os seus libros obtiveron numerosos premios, tanto no ámbito galego coma no español (Merlín, Lazarillo, Edebé Xuvenil, O Barco de Vapor, Protagonista Jove, Edebé Infantil, Rañolas, Raíña Lupa, Martiño Sarmiento, Xosé Neira Vilas). Foi recoñecido dúas veces como o mellor autor do ano (en 2004, pola Federación de Libreiros de Galicia e en no 2007, pola Asociación Galega de Editores). Tamén recibiu en dúas ocasións o Premio ao Mellor Libro de Literatura Infantil e Xuvenil do ano, que concede a Asociación de Escritores en Lingua Galega. A obra O único que queda é o amor obtivo en 2008 o Premio Nacional de Literatura Infantil e Xuvenil que concede o Ministerio de Cultura de España (outras obras súas xa foran finalistas deste mesmo premio en anos anteriores).
No ámbito internacional salientan as catro designacións, promovidas pola Organización Española para o Libro Infantil e Xuvenil (OEPLI), ao Astrid Lindgren Memorial Award, nos anos 2008, 2009, 2010 e 2013. Novamente, O único que queda é o amor foi incluído na IBBY Honour List en 2010, como ocorrera tamén con Contos por palabras en 1992 e con Aire negro en 2002. Esta última novela, Aire negro, foi incluída no Catálogo White Ravens da International Youth Library de Múnic en 2001, un recoñecemento que tamén acadou O meu nome é Skywalker en 2004.
Contos por palabras foi considerado un dos once títulos esenciais da literatura infantil española do século XX por un panel de expertos durante o Primeiro Congreso de Lingua e Literatura para Nenos e Mozos, que tivo lugar en Santiago de Chile en 2010. Un ano despois outorgóuselle en México o VII Premio Iberoamericano SM de la Literatura Infantil e Xuvenil, en recoñecemento á súa traxectoria literaria. Finalmente, a OEPLI acordou designalo como candidato español ao Premio Andersen 2012 e en xaneiro de 2013 foi investido doutor honoris causa pola Universidade de Vigo.
A cidade dos desexos, 1989.
Contos por palabras, 1991. Premio Lazarillo, seleccionada pola Fundación Germán Sánchez Ruipérez como unha das cen mellores obras da literatura infantil española do século XX.
O tesouro do dragón Smaug, 1993.
Unha lúa na fiestra, 1994.
As tundas do corredor, 1993.
Trece anos de Branca, 1994, Premio EDEBÉ de literatura xuvenil.
Cartas de inverno, 1995
Amor dos quince anos, Marilyn, 1995.
Avenida do Parque, 17, 1996.
O centro do labirinto, 1997.
A néboa escura, 1998.
O laboratorio do doutor Nogueira, 1998.
As fadas verdes, 2000
Noite de voraces sombras, 2002.
Un tren cargado de misterios,
O meu nome é Skywalker, Premio Barco de Vapor.
Tres pasos polo misterio, 2004.
A escola dos piratas, 2005, Premio Edebé de Literatura Infantil e Xuvenil.
Aire negro (Aire negre), 2001, Premi de Literatura Protagonista Jove.
No corazón do bosque, 2007.
Corredores de sombra, 2006.
O único que queda é o amor, 2007, Premio Nacional de Literatura Infantil e Xuvenil.
Lúa do Senegal, 2009.
A dama da Luz, 2009 (álbum realizado xunto a Jorge Magutis).
Non hai noite tan longa, 2011.
Fantasmas de luz, 2011.
O rastro que deixamos, 2012.
A viaxe de Gagarin, 2012.
A neve interminable, 2015.
Sobre a condición de educador de Agustín: da aula á escrita
O indiscutible peso da figura literaria de Agustín Fernández Paz inevitablemente tende a deixar en sombra a importancia do seu labor como educador, malia terse sinalado repetidamente –foi el quen primeiro o dixo– que chegou á escrita a partir dunha esixencia nacida do seu compromiso cunha escola pedagoxicamente renovadora, para a cal non atopaba textos literarios en que se apoiar. Porque para Agustín a renovación pedagóxica nas escolas galegas tiña que estar indefectiblemente unida ao uso da lingua de noso nas aulas e daquela –inicio da década dos oitenta– os materiais publicados en galego eran ben escasos. Foi así como, baixo o pulo da esixencia do seu traballo docente, naceu o Agustín escritor.
Podería dicirse que a xénese particular da escrita literaria de Agustín Fernández Paz en certo xeito reproduciu a xénese da mesma literatura para a infancia, que naceu tamén inseparablemente vinculada, por unha parte, ao proceso histórico de escolarización e, pola outra, ao recoñecemento da condición especial do lector infantil. Mais a obra de Agustín desde o primeiro momento soubo eludir o atranco que esa dupla dependencia supuxo (e en ocasións aínda supón) para que a literatura dirixida á infancia chegase a adquirir plena condición literaria: o paternalismo didactista que somete a obrigada autonomía estética de toda auténtica creación literaria á dependencia do instrumentalismo ao servizo da transmisión de valores educativos (científicos, morais, relixiosos, políticos…), por máis que estes teñan a consideración máis alta.
Porén, a obra de Agustín é asemade un excelente exemplo de como ese perigo pode ser evitado sen por iso derivar nun ludismo desideoloxizado ou nun esteticismo amoral, como por veces semella interpretarse. Sen dúbida, o mérito literario é independente dos valores ideolóxico-morais que, explícita ou implicitamente, están presentes nun texto, mais con facilidade deste evidente aserto se ten pasado a unha conclusión que en absoluto se segue del: que nos textos literarios non debe ser visible ningún tipo de compromiso con eses valores. Ao descrédito da figura do “escritor comprometido”, que no período posterior á Segunda Guerra Mundial promovera entre outros Jean-Paul Sartre, súmase no caso da literatura infantil un estreito moralismo (non poucas veces asociado a valores relixiosos) que, por certo, ten sido esgrimido para rexeitar a obra daqueles autores que hoxe consideramos parte esencial da súa historia, desde As aventuras de Tom Sawyer de Mark Twain ata boa parte das novelas para a infancia de Roald Dahl. Fernández Paz, bo coñecedor e admirador da Gramática da fantasía de Gianni Rodari, sempre foi ben consciente de que se o xogo literario de ningún xeito pode aparecer afogado pola “mensaxe” moral ou política, ao mesmo tempo nada impide que ese xogo, sen perder a súa esixencia estética, sirva de vehículo para transmitir valores.
Así, desde a súa primeira novela premiada, As flores radioactivas (Premio Xerais, 1990), o profesorado atopou na obra de Agustín Fernández Paz un aliado para promover no alumnado, sen renunciar ao gozo estético, a reflexión crítica sobre valores sociais en conflito, desde o ecoloxismo, o pacifismo, a inmigración e a xenofobia, a defensa do diferente, a marxinación social, a globalización etc. Curiosamente, en cambio, a propia escola e os valores educativos en sentido estrito non chegaron a ocupar un lugar central na obra literaria de Agustín. As excepcións son, segundo cremos, sobre todo A escola dos piratas (Rodeira 2006) e en parte Rapazas (Xerais, 1993). Nesta última, asistimos á confrontación entre unha alumna feminista e un profesor que se atreveu a dicir que “as matemáticas son coma o coñac, cousa de homes”. Don Carlos non sabía ben a que se lle viña encima porque Ana non era das que calaba. Claro que, ao concluír o relato, descubrimos que os valores sexistas non son cousa exclusiva dos profesores porque, no curso seguinte, a amiga de Ana vai ver como a nova titora repite o estereotipo de fala masculina.
A escola dos piratas é unha fermosa alegoría a prol dunha escola activa e participativa, afastada do modelo autoritario e dirixista da escola tradicional que, por desgraza, está lonxe de ter sido erradicado. Cando unha enchente de chuvia arrastrou río abaixo a escola, o mesurado don Damián, que ata daquela nunca se atrevera a levar a contra á regulamentista e autoritaria dona Clara, a directora, transmútase no pirata Kid e, aliado coa profesora Ana Salgueiro, proclamará a “escola dos piratas” de modo que, erguendo ben alta a bandeira negra, berrou:
- Acabáronse as clases aburridas!
- Acabaron! -vocearon os nenos en coro con entusiasmo.
- Acabaron os programas que non interesan a ninguén!
- Acabaron as bibliotecas gardadas baixo chave!
- Acabáronse as visitas ao Cuarto Escuro!
- Acabáronse as ordes porque si!
- Viva a Escola dos Piratas!
Velaí un completo programa de innovación pedagóxica que, baixo a súa forma caricaturesca e esaxerada, enuncia un cambio respecto de inercias que a escola tradicional impón aínda por desgraza en moitas aulas: a falsa crenza de que todo valioso na educación só pode ser aburrido, a desconexión entre os obxectivos didácticos e os intereses do alumnado, a ausencia de programas de dinamización das bibliotecas e de animación á lectura, o recurso aos castigos e ao autoritarismo. Sabemos que Agustín Fernández Paz na súa práctica docente foi coherente con ese programa, como foi tamén consciente de que o seu éxito non podía ser acadado mediante a soa intervención individual. Así, en 1978 formará parte do grupo Avantar, que reúne un grupo de mestres de Ferrolterra, con algúns dos cales participará na elaboración dos primeiros manuais para o ensino do galego. Xa en 1983 será un dos fundadores do movemento de renovación pedagóxica Nova Escola Galega.
Aínda que a partir da década dos noventa o traballo literario tenderá a absorbelo cada vez máis, como evidencia tanto a cantidade como a calidade da súa obra, deixounos tamén un importante número de textos sobre a práctica educativa que sería interesante recuperar, pois na actualidade están descatalogados. Á marxe dos materiais concibidos directamente como textos escolares ou da súa participación nos deseños curriculares da Área de Lingua Galega elaborados no xa mencionado Gabinete de Estudos para a Reforma Educativa, do que formou parte entre os anos 1988 e 1990, emprestou especial atención ás dinámicas para a animación á lectura en textos como Ler en galego: Estratexias e libros para a animación á lectura dende as aulas (Ir Indo 1990) e Animación á lectura (en colaboración con Xosé Lastra Muruais e Miguel Vázquez Freire, Xerais 1991). Nesas dinámicas o labor dos intermediarios docentes, promovendo o acceso de rapaces e rapazas á lectura de obras literarias escritas na nosa lingua, ocupa un lugar esencial. Por iso, tamén dedicou textos pioneiros dirixidos a dar a coñecer esas obras cando a literatura infantil galega aínda comezaba a dar os seus primeiros pasos: Os libros infantís galegos (Xunta de Galicia 1989), 28 libros da literatura infantil e xuvenil galega (Xunta de Galicia 1989), A literatura infantil e xuvenil en galego (Xerais 1999). Pero, ademais, desde o primeiro momento tivo en conta que a lectura nas aulas non debía restrinxirse ao libro tradicional, senón que as novas modalidades de comunicación gráfica debían ser consideradas non un rival do libro, como erroneamente se chegou a ver, senón un complemento. Así, o cómic ou banda deseñada foi obxecto da súa atención en varias ocasións: Para lermos cómics (Xunta de Galicia 1989), Facermos cómics (Xerais 1991), Os cómics nas aulas (Xerais 1992).
Ao igual que coa banda deseñada, tamén consideraba que o cinema e as creacións audiovisuais non debían ser vistas como un antagonista do libro, senón que defendía a procura de sinerxías colaborativas entre os distintos medios. Antes da súa chorada morte, tivo oportunidade de ver como unha das súas novelas de maior éxito, Cartas de inverno, foi presentada en forma de novela gráfica da man do debuxante Antonio Seijas (Xerais, 2012), e manifestar a súa plena satisfacción co resultado. Seguro que lle agradaría ver esta mesma, ou algunha outra das súas obras, convertida en relato cinematográfico, e pola nosa parte coidamos que hai en moitas delas material especialmente adaptable á linguaxe das imaxes, fóra de ternos deixado algún relato (nomeadamente Fantasmas de luz, Xerais 2011, con ilustracións de Miguelanxo Prado) onde a homenaxe ao cinema e ás vellas salas cinematográficas é explícita.
Para concluírmos este breve apuntamento sobre a condición de educador de Agustín Fernández Paz, pedímoslle a unha ex-alumna súa que nos emprestase as palabras con que evoca os anos en que o tivo de mestre.
Agustín Fernández Paz foi o meu profesor durante anos no Colexio García Barbón. Cando penso en Agustín, o primeiro que lembro é o seu andar pausado, véxoo entrar na clase co seu maletín, subir á tarima e saudarnos para empezar a clase. Eu era unha nena, tería apenas 10 anos, pero facíame sentir que o que pensaba e dicía era importante e tiña valor. Era un profesor que realmente sabía escoitar e cunha paciencia infinita dedicaba a cada alumno o tempo que fose necesario ata se asegurar de que entenderas a lección. Animábanos a expresármonos, a explorarmos as nosas propias ideas, a formármonos as nosas opinións, a sermos creativos e a deixar voar a imaxinación. E para iso, entre outras cousas, utilizaba a literatura. Lembro que a principios de curso colgaba na parede do fondo unha lista co que no meu recordo serían centos de libros aínda que probablemente serían algúns menos. Parecíanos naquel momento algo sorprendente cando dicía que os lera todos. Non só nos convidaba a lelos, senón que nos incitaba, facía que nos picase a curiosidade sobre as historias que contaban, dándonos apenas pinceladas, de tal xeito que cando remataba de falar sempre lle preguntabamos como seguía a historia. Querías saber máis e el, riseiro, dicía que daquela non teriamos máis remedio ca lelo (Marta Rodríguez Padilla).
No seu admirable libro memorialista, O rastro que deixamos (Xerais, 2012), Agustín Fernández Paz lembra a don Félix, un mestre “tranquilo e bondadoso” que o estimulou a ler. Non hai dúbida de que Agustín foi, para os alumnos e alumnas que tiveron o privilexio de estar nas súas aulas, un mestre da mesma estirpe. A estirpe dos que merecen realmente o alto nome de mestre.
Unha traxectoria e obra motivo de estudo
A súa obra literaria comezou a ser motivo de estudo. O achegamento máis demorado foi realizado pola profesora María Eulalia Agrelo Costas, a través da súa tese de doutoramento titulada Da institución escolar ao centro do canon (baixo a dirección de Blanca-Ana Roig, Universidade de Santiago, 2015), debéndose anotar os seus frecuentes comentarios sobre unha parte das obras do autor publicados en diversos medios. Algo similar ocorre por parte da profesora Montserrat Pena Presas, quen tamén se detivo nos textos de Fernández Paz na súa tese Feminismo, xénero e coeducación na literatura infantil e xuvenil: historia crítica e aplicación didáctica (Universidade de Santiago, 2015). Cómpre salientar que estas dúas autoras, xunto con Isabel Soto López, son, probablemente, as investigadoras que máis de preto veñen abordando distintos aspectos de estudo.
Por outra banda, a súa obra foi analizada no número 108 (2014) da publicación santanderina Peonza. Revista de Literatura Infantil y Juvenil dirixida por José L. Polanco quen resalta nos textos de Agustín Fernández Paz a forza da imaxinación creativa, o constante desexo de experimentación, a riqueza de recursos narrativos e a súa calidade estética. Para tal fin, obsérvase a presenza de variados procedementos literarios, o uso de elementos fantásticos que alteran a realidade, o xogo coas palabras e coa estrutura dos seus textos, a mestura de realidade e ficción, a diversidade de xéneros, así como a constante referencia a outras obras literarias e cinematográficas. Ademais, saliéntase aquí a riqueza temática en que aparecen como tópicos constantes a preocupación pola dignidade humana, a cuestión ambiental e a diversidade, a inmigración, o paro, a muller e en particular as nenas, a aceptación das diferenzas humanas en canto que diversidade, a loita pola xustiza, a soidade, e a necesidade de recuperar a memoria do pasado en contra do esquecemento ligado á cuestión da II República e a represión posterior franquista.
Un monográfico no que colaboraron Xabier P. DoCampo, Xavier Senín, Isabel Soto, M.ª Jesús Fernández, Martín Pawley e o propio Agustín Fernández, ademais do ilustrador e creador Miguelanxo Prado. Referimos nomes de escritoras ou de profesores que, como o de Xosé Lastra Muruais, ou o do editor Manuel Bragado Rodríguez, ou a da escritora Ledicia Costas, tiveron igualmente unha forte conexión vital, que aquí anotamos.
Quede, entón, unha imprescindible constancia. A súa obra será, sen dubida, motivo de atención, de afondamento e de investigación.
Palabras chave - Keywords
Categorías principais Procurar en todoDocumentosEstudosFrontalIn MemoriamNovasNúmero 16Número 17Número 18-19Número 20
Narciso de Gabriel, Universidade da Coruña (director)
Eugenio Otero Urtaza, Universidade de Santiago de Compostela
Xosé Manuel Cid Fernández, Universidade de Vigo
J. Luis Iglesias Salvado (secretario)
Carmen Benso Calvo, Universidade de Vigo
Mª Dolores Cotelo Guerra, Universidade da Coruña
Xosé Manuel Cid Fernández, Universidade de Vigo
Antón Costa Rico, Universidade de Santiago
Narciso de Gabriel, Universidade da Coruña
Eugenio Otero Urtaza, Universidade de Santiago
Carmen Pereira Domínguez, Universidade de Vigo
Vicente Peña Saavedra, Universidade de Santiago
José Luis Iglesias Salvado, Universidade da Coruña
Sabela Rivas Barrós, Universidade da Coruña
Denice B. Catani, Universidade de São Paulo (Brasil)
Héctor Rubén Cucuzza, Universidade de Luján (Arxentina)
Mª Nieves Gómez García, Universidad de Sevilla
David Hamilton, Umea. University (Suecia)
Diana Gonçalves, Universidade de São Paulo (Brasil)
Agustín Escolano Benito, Universidade de Valladolid
Giovanni Genovesi, Universidade de Parma (Italia)
José María Hernández Díaz, Universidade de Salamanca
Dominique Julia, ESHESS (Francia)
Antonio Nóvoa, Universidade de Lisboa (Portugal)
María João Mogarro, Universidade de Lisboa (Portugal)
Frank Simon, Universidade de Gent (Bélxica)
Mercedes Vico Monteoliva, Universidade de Málaga
Antonio Viñao Frago, Universidade de Murcia
Este volume publícase cunha axuda dos grupos de investigación das tres universidades gale- gas que configuran a REDE RINEF-CISOC.
Podes ver tódalas tags ou etiquetas empregadas pol@s autores/as en cada un dos estudos na seguinte ligazón.


langs: gl gl gl gl gl gl gl gl es en es gl gl gl gl gl gl gl gl gl pt gl gl gl io gl gl gl es gl gl es gl gl pt es pt gl pt pt pt gl pt en pt gl pt es es gl gl es gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl es gl es gl pt gl gl es en gl pt gl pt pt gl gl pt pt gl gl pt gl es es pt pt pt es es pt gl gl pt gl gl gl gl gl gl

text:
Memoria social, literatura e historia da educ...
Antón Costa Rico | Uxía Bolaño Amigo
A representación da escola e da educación na ...
Isabel Soto | Xavier Senín
Isabel SOTO Tradutora e investigadora literaria Xavier SENÍN Profesor e investigador. RESUMO Realízase un percorrido por aqueles libros de Agustín Fernández Paz en que aparece a escola, co fin de analizar como plasmou nas súas ficcións un modelo de escol...
De como a literatura transforma a vida das pe...
Montse PENA PRESAS Grupo RODA Departamento de Didácticas Aplicadas.USC “De meu pai aprendín que a lectura, por riba de todo, nos ensina a vivir” Agustín Fernández Paz. O rastro que deixamos RESUMO Este artigo parte da constatación de que a maioría da...
Entre los hilos de la vida, la memoria de la ...
José Luis POLANCO ALONSO Equipo Revista Peonza, de LIX RESUMO Un profesor que viviu intensamente a docencia e que procurou educar coas palabras máis fermosas. A acción educativa e a vida escolar están presentes nas súas obras, escritas con preocupación p...
Reportaxe fotobiográfico de Agustín Fernández...
Un repaso pola vida de Agustín Fernández Paz a través de diversas fotografías dos seus momentos vitais. Dende os seus estudios de perito industrial mecánico ata a súa prolífica carreira como escritor pasando pola súa etapa de mestre....
A Literatura Infantojuvenil na aula de Histór...
Liliana ROCHA Docente do Ensino Básico e Secundário Ministério da Educação e Ciência de Portugal. RESUMO A relação entre a Literatura e a História é imemorial, mas só no último século o cruzamento entre as duas permitiu à História aceitar a Lite...
Sidónio Muralha, Matilde Rosa Araújo e Luísa ...
Violante F. MAGALHÃES Escola Superior de Educação João de Deus, Lisboa RESUMO De entre o conjunto de escritores consagrados de literatura portuguesa para a infância, Sidónio Muralha, Matilde Rosa Araújo e Luísa Ducla Soares são nomes de referência. S...
A literatura infantil no Brasil e em Portugal...
Patricia Santos HANSEN Fundação Casa de Rui Barbosa RESUMO O objetivo deste trabalho é refletir sobre algumas das questões teórico e metodológicas que se impõem aos historiadores da literatura infantil a partir de experiências de pesquisa no Brasil e e...
La Intercultura como patrimonio y como prácti...
Agustín ESCOLANO BENITO CEINCE, Universidad de Valladolid* RESUMO El presente trabajo examina la intercultura bajo dos puntos de vista, como resultado o efecto de la influencia del patrimonio en la educación de la ciudadanía y como construcción que opera e...
Hermenegildo Calvelo: un xornalista mestre
Narciso de GABRIEL Universidade da Coruña RESUMO Hermenegildo Calvelo Rabuñal é coñecido fundamentalmente como xornalista, mais tamén exerceu como mestre en dúas escolas públicas da provincia de Pontevedra entre 1890 e 1903. Na primeira (Cuntis) foi exp...
Universidades, sistema de innovación e políti...
Lourenzo Fernández Prieto | Xulia Guntín Araujo
Xulia GUNTÍN ARAUJO (Departamento de Economía Cuantitativa. USC) Lourenzo FERNÁNDEZ PRIETO (Departamento de Historia Contemporánea. USC) RESUMO Considerando o coñecemento como motor da innovación nas sociedades modernas queremos repasar as capacidades de...
Nacemento e evolución da Universidade de Vigo...
Xosé Manuel Cid Fernández
Xosé Manuel CID Universidade de Vigo RESUMO Este traballo é un intento de analizar a breve e recente historia da Universidade de Vigo, (1990-2015), comezando por factores contextuais das décadas anteriores que favorecen o nacemento da institución, p...
Página 1 de 41234»
Categorías principais Procurar en todoDocumentosEstudosFrontalIn MemoriamNovasNúmero 16Número 17Número 18-19Número 20
Narciso de Gabriel, Universidade da Coruña (director)
Eugenio Otero Urtaza, Universidade de Santiago de Compostela
Xosé Manuel Cid Fernández, Universidade de Vigo
J. Luis Iglesias Salvado (secretario)
Carmen Benso Calvo, Universidade de Vigo
Mª Dolores Cotelo Guerra, Universidade da Coruña
Xosé Manuel Cid Fernández, Universidade de Vigo
Antón Costa Rico, Universidade de Santiago
Narciso de Gabriel, Universidade da Coruña
Eugenio Otero Urtaza, Universidade de Santiago
Carmen Pereira Domínguez, Universidade de Vigo
Vicente Peña Saavedra, Universidade de Santiago
José Luis Iglesias Salvado, Universidade da Coruña
Sabela Rivas Barrós, Universidade da Coruña
Denice B. Catani, Universidade de São Paulo (Brasil)
Héctor Rubén Cucuzza, Universidade de Luján (Arxentina)
Mª Nieves Gómez García, Universidad de Sevilla
David Hamilton, Umea. University (Suecia)
Diana Gonçalves, Universidade de São Paulo (Brasil)
Agustín Escolano Benito, Universidade de Valladolid
Giovanni Genovesi, Universidade de Parma (Italia)
José María Hernández Díaz, Universidade de Salamanca
Dominique Julia, ESHESS (Francia)
Antonio Nóvoa, Universidade de Lisboa (Portugal)
María João Mogarro, Universidade de Lisboa (Portugal)
Frank Simon, Universidade de Gent (Bélxica)
Mercedes Vico Monteoliva, Universidade de Málaga
Antonio Viñao Frago, Universidade de Murcia
Este volume publícase cunha axuda dos grupos de investigación das tres universidades gale- gas que configuran a REDE RINEF-CISOC.
Podes ver tódalas tags ou etiquetas empregadas pol@s autores/as en cada un dos estudos na seguinte ligazón.