langs: es gl gl gl it pt pt en gl it gl es gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl es es gl gl gl it gl es gl es gl es es gl gl es es es es es gl es es es es es es es pt gl gl gl gl gl gl en gl es en gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl fi gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl

text:
Portal galego de filosofía da Aula Castelao
I Semana Galega de Filosofía en Pontevedra
II SGF: Filosofía moral e filosofía política: ética, docencia e sociedade
IV SGF: Filosofía, ciencia e sociedade
V SGF: Identidade e cultura: O Caso galego
VI SGF: Poder e filosofía
VII SGF: Filosofía e ecoloxía
VIII SGF: Filosofía e latinoamérica
IX SGF: Filosofía e nación
X SGF: Filosofía e relixión
XI SGF: Filosofía e democracia
XII SGF: Filosofía e xénero
XIII SGF: Filosofía e lingua
XIV SGF: Filosofía e traballo
XVI SGF: Filosofía e autodeterminación
XVII SGF: Filosofía e cambio de milenio
XVIII SGF: Filosofía e tecnoloxía
XIX SGF: Filosofía e deporte
XX SGF: Filosofía e compromiso
XXI SGF: Filosofía e cidadanía
XXII SGF: Filosofía e sustentabilidade
XXIII SGF: Filosofía e violencia
XXIV SGF: Filosofía e diferenzas
XXV SGF: Filosofía e utopía
XXVI SGF: Filosofía e educación
XXVIII SGF: Filosofía e mentira
XXIX SGF: Filosofía e economía
XXX SGF: Filosofía e Europa
XXXI SGF: Filosofía e memoria
XXXII SGF: Filosofía e memoria
XXXIII SGF: Filosofía e política
XXXIV SGF: Filosofía e política
XXXV SGF: Filosofía e o común
XXXVI SGF: Filosofía e fronteira
XXXVII SGF: Filosofía e
Platón, de verdadeiro nome Aristocles, naceu no ano 428-427 a.n.e. en Atenas, e era de ascendencia aristocrática. Tivo como primeiro mestre a Crátilo, a través del coñece a filosofía de Heráclito. A idade de 20 anos contacta con Sócrates e non o abandonará até a súa morte, este feito vai deixar unha profunda pegada en Platón e na súa obra. A partir deste momento e despois dun período de retirada en Megara, vai facer varias viaxes: Exipto, Cirene, Megara, Tarento (onde toma contacto cos pitagóricos). De aquí pasa a Siracusa (Sicilia), onde coñece a Dión, cuñado do rei Dionisos I, quen empeza a compartir os seus ideais políticos. Volve a Atenas e no 387 a.n.e. funda unha escola chamada a Academia, alí permanece ensinando e dirixíndoa uns vinte anos. A morte de Dionisos I sucédelle o seu fillo Dionisos II, sobre quen tiña moita influencia Dión, Platón volve a Siracusa (Sicilia) co fin de edúcalo e convertelo en filósofo para que chegue a ser bo gobernante; pero Dionisos negouse a levar unha vida austera adicada ao estudio e a reflexión. Pasados dous anos, nos que Platón foi practicamente o seu prisioneiro, regresa de novo a Atenas sen obter bos resultados. A partir de aquí, empézalle a ver moitas dificultades de realización á súa teoría política, o que non lle vai impedir unha terceira viaxe a Sicilia; cun novo fracaso volve a Atenas, onde permanece até o seu falecemento no 347 a.n.e.
Platón, con vencellos familiares aristocráticos, estará moi condicionado pola súa formación con Sócrates. Parente de Cármides e Critias participantes no réxime dos 30 tiranos, verase obrigado a exiliarse en Megara. As súas viaxes a Siracusa, e a amistade con Dión serán fundamentais para comprender a súa concepción da relación entre saber e poder, filosofía e política.
As obras platónicas que conservamos están escritas en forma de diálogo, nelas Platón emprega mitos coa finalidade de que os seus contemporáneos puidesen entendelas mellor. Tamén se quixo ver neste xeito de exposición do pensamento unha influencia da concepción socrática da busca da verdade como conversación, contraposición de ideas, sometemento a crítica das propias posicións e interrogarse sobre os cabos soltos que quedan logo da exposición dunha tese. Lembremos que Sócrates deu prioridade á palabra oral sobre a escrita pois consideraba que esta última non tiña xeito de responder as acusacións que se lle fixeran e defenderse. De aí que el non deixara ningún texto. Platón, o seu discípulo, quen si optou por poñer por escrito as súas concepcións, tampouco renunciou a que o estilo a usar para facelo semellase o xeito oral de proceder, mais tamén, a maneira na que consideraba que se avanzaba na propia reflexión teórica, no xeito dialéctico de elevarse cara a verdade universal que tiña o pensamento. En calquera caso, segundo a súa temática, estilo, e referencias que nos chegaron até hoxe adoita a detectarse unha evolución da obra. E así estrutúranse os seus diálogos en catro grupos:
Período socrático (-393 a -388): Nestes diálogos o personaxe principal é Sócrates e o tema central os problemas éticos. Non son resolutivos senón que comparten o estilo do seu mestre en desmontar preconceitos e abrir temas de debate sobre cuestións que se dan por sentadas. Destacan: Apoloxía de Sócrates, Critón e Protágoras.
Período de transición (-388 a -385): Platón viaxa por vez primeira a Siracusa, volve despois a Atenas e funda a Academia. Aparecen os primeiros esbozos da teoría das Ideas. Destacan: Gorxias, Menón e Crátilo.
Período de madurez (-385 a -370): nestes momentos Platón adícase a ensinar, dirixir e investigar na Academia. Aparece nestes diálogos desenvolvida a súa teoría das Ideas, a súa epistemoloxía, a súa ética e o seu proxecto político. Pertencen a este momento: Banquete, Fedón, República e Fedro.
Período de vellez (-369 a -347): fai a segunda e terceira viaxes a Siracusa. Aquí Sócrates non é o protagonista principal, abandona os presupostos anteriores centrándose nos problemas lóxicos da teoría das Ideas. Destacan: Teeteto, Parménides,Sofista, Timeo, Leis.
Sócrates: Esta é a máis importante influencia, deste filósofo recibe a iniciación no método indutivo para acadar a formación dos conceptos universais, así como tamén o interese polos temas éticos e políticos. Del recolle a crítica aos sofistas e a afirmación da existencia das verdades obxectivas en si (Ben, Beleza, Xustiza....), e de que a filosofía debe ser o camiño para chegar a elas. Mais aparte do seu pensamento repercutirá en Platón sobre todo o feito de como morreu Sócrates condenado "democraticamente" polo pobo por exercer de filósofo, facéndolle notar que a maioría pode equivocarse e aqueles máis aptos e sabios poden ser unha minoría incomprendida e mesmo perseguida.
Heráclito: A través do seu mestre Crátilo chega até Platón a filosofía do devir e do cambio incesante das cousas, isto vai influír na concepción da existencia dun mundo sensíbel e na imposibilidade da existencia da ciencia nel.
Parménides: Na viaxe a Megara toma contacto co eleatismo, o que vai influír na concepción do mundo intelixíbel e na necesidade de que existan obxectos estábeis sobre os que versa a ciencia.
Anaxágoras: A idea dun "nous" ou intelixencia ordenadora, incorpóreo, transcendental e causa do movemento, que se traducirá no seu Demiúrgo que exercerá a mediación entre o mundo sensíbel e o intelixíbel.
Os pitagóricos: Este contacto chégalle fundamentalmente a través de Arquitas o pitagórico. Desta filosofía toma: a importancia das matemáticas (sobre todo a xeometría) e a mística dos números, a teoría da eternidade e transmigración das ánimas e tamén a concepción do corpo como cárcere da ánima.
4 Ontoloxía (A realidade)
Platón enfrontase ao mesmo problema, herdado de Heráclito e Parménides, que os filósofos pluralistas: a realidade é unha, eterna e inmóbil ou é múltiple, temporal e cambiante?, as cousas son o que aparentan ou hai algo tras elas?
A resposta platónica, desenvolvida ao longo dos seus diálogos, xira en torno a cal é a auténtica realidade. Platón defende un dualismo ontolóxico: na realidade hai dous ámbitos distintos: o mundo sensíbel e o mundo intelixíbel, sendo ambos os dous contrapostos.
En Parménides topamos a distinción retomada por Platón entre a verdade e a opinión. Esta última estará ligada ás aparencias, e é enganadora. Parménides rexeita o sensíbel e o devir do lado do non-ser. O ser é inmutábel, inmóbil e indivisíbel como as ideas platónicas.
Heráclito sostén a realidade do mundo sensíbel e do devir que aceptará Platón se ben como un pseudo-ser. Como unha imaxe distorsionada da verdadeira realidade que son as ideas.
A novidade da teoría platónica é que sitúa a auténtica realidade (as Ideas) nun mundo superior a este que percibimos. O mundo intelixíbel é onde residen as Ideas ou Formas que son as esencias, modelos ou paradigmas de todas as cousas do mundo físico. Este mundo é eterno, existe desde sempre e por sempre, é inmóbil, non hai movemento nin cambio, é perfecto, e só podemos acceder a el por medio da razón; por ser un mundo de obxectos fixos haberá coñecemento científico e verdade. Nel habitan as realidades transcendentes. Ideas a partir das cales se constitúe todo o que nos rodea.
As ideas non son representacións mentais senón que teñen unha realidade extramental. As Ideas platónicas non son conceptos abstractos ou lóxicos do noso pensamento, da nosa conciencia senón que son realidades subsistentes con existencia obxectiva, ou sexa ontolóxica. Por iso Platón é o pai do Idealismo ao atribuír realidade absoluta ás Ideas. Estas realidades con existencia propia son: inmateriais, eternas, perfectas, únicas, inmutábeis, causa exemplar ou modelo do que existe no mundo visíbel, obxecto da ciencia suprema (dialéctica). O mundo das Ideas ten características do Ser de Parménides.
No libro da República aparece unha ordenación xerárquica das Ideas, a xeito dunha monarquía. Por riba de toda a multitude de Formas destacan dúas que son a Beleza e a Xustiza (esta Idea rexe a relación entre as partes da ánima, as virtudes e as clases sociais), e no máis alto e abarcando todas as demais está o Ben, Idea suprema e máis universal, fonte de coñecemento e verdade, causa do ser e da intelixibilidade das Ideas, o sol do mundo intelixíbel. No mito da caverna hai unha comparación entre o sol e o Ben, o sol fai que os obxectos do mundo sensíbel sexan visíbeis, o mesmo que fai o Ben cos obxectos do mundo intelixíbel.
O mundo sensíbel é material, múltiple, imperfecto, está en constante devir, é o mundo dos fenómenos suxeitos ao cambio e á corrupción, onde están os seres que nacen e perecen; por iso di Platón que é unha realidade intermedia entre o ser e o non-ser. Neste mundo residen as cousas particulares que non son máis que copias imperfectas do autenticamente real, posto que todo o que aquí hai foi construído imitando estes moldes. Por exemplo unha acción é xusta porque se asemella á Idea de Xustiza. Este mundo sensíbel aseméllase ao que afirmaba Heráclito sobre a realidade en constante devir.
A relación existente entre os dous mundos explícaa Platón en función de dous conceptos: imitación (mímese) e participación (méthese). Unhas veces di que as cousas do mundo físico son copias, imitacións das Ideas, e outras que as cousas, os obxectos particulares, participan dos Universais.
5 Cosmoloxía (O universo)
Para explicar a orixe do mundo sensíbel recorre Platón á existencia de catro elementos eternos que son: as Ideas, o demiúrgo, a materia e o espazo. As Ideas son a causa exemplar, ou sexa os modelos ou arquetipos nos que se fixa o demiúrgo para elaborar o mundo. O demiúrgo é a causa axente, non é un deus creador senón unha especie de "divino artesán" que realiza a organización. A materia orixinaria, desordenada e carente de cualidades é a causa material. E por último temos o espazo carente de forma, que será a sede do que se fai. Para construír o mundo sensíbel, o demiúrgo, toma como modelo as Ideas e moldea a masa caótica, onde se axitan os catro elementos (terra, auga, lume e aire), dentro do espazo. A función deste ser que se atopa por debaixo das Ideas no mundo intelixíbel, é a de poñer orde na materia indeterminada; para iso o que fai é poñer os ollos nas Ideas co fin de imítalas o mellor posíbel, por iso xera o mellor dos mundos posíbeis. Deste xeito o mundo da natureza axústase o mundo das Ideas.
O universo platónico está composto polos catro elementos de Empédocles (terra, lume, auga e ar), ten forma esférica, é finito e está dotado dun movemento de rotación sobre si mesmo.
Platón ten unha visión teleolóxica da natureza. pois toda esta organización, levada a cabo polo demiúrgo, tende a un fin que é o de constituír un mundo harmonioso e belo.
6 Epistemeoloxía (A ciencia)
Por unha banda compre ter en conta que os graos de coñecer teñen a ver cos graos de ser en Platón, e pola outra que para este autor coñecer é recordar.
6.1 Graos de coñecemento
O enfoque de Heráclito con respecto ao constante devir das cousas particulares xunto co relativismo dos sofistas cuestiona a existencia da ciencia. Platón trata de resolver esta problemática, como xa o fixera o seu mestre Sócrates, afirmando que a ciencia verdadeira non se pode construír sobre o material, por ser este cambiante; o coñecemento obxectivo hai que buscalo nun mundo sen cambios onde residen os obxectos eternos e imitábeis (Ideas).
Platón na súa ontoloxía establecía a existencia de dous mundos, veremos agora como a cada un deles lle corresponde un tipo de coñecemento distinto; a duplicación do mundo polo tanto comporta a duplicación do coñecemento.
Hai dous tipos de coñecemento: a opinión (doxa) e a ciencia (episteme) e cada un ten un obxecto distinto.
A opinión (doxa): Trátase do coñecemento que chega a través dos sentidos, polo tanto está ligado ao corpo e ao mundo sensíbel, o seu obxecto son as cousas particulares e cambiantes do mundo físico; neste tipo de coñecemento non existe a verdade. Platón nega a validez do coñecemento que chega a través dos sentidos, coincidindo nisto con Protágoras ao dubidar da obxectividade das percepcións sensíbeis.
A ciencia (episteme): Trátase do coñecemento universal e necesario alcanzado pola razón, o seu obxecto son as esencias eternas e inmutábeis do mundo intelixíbel, está ligado á ánima,do mesmo xeito que a opinión está ao corpo. Para Platón este é o único coñecemento válido, por tratar dos obxectos que carecen de devir e que son sempre o mesmo.
En cada tipo de coñecemento distingue a existencia de dous graos; temos pois catro graos de coñecemento que se van corresponder con catro estados da mente, dous na opinión e dous na ciencia. Podemos ver esta distinción no símil da liña pertencente ao libro VI da República de Platón.
Doxa: Na opinión hai dous graos de coñecemento.
Eikasía: O máis baixo e corresponde coas conxecturas a través da imaxinación (eikasía): os obxectos sobre os que trata son as imaxes ou reflexos das cousas visíbeis (as sombras proxectadas na caverna).
Pistis: Nun nivel maior de coñecemento sensíbel temos a crenza (pistis): os obxectos sobre os que versa son as cousas particulares do mundo sensíbel como son por exemplo os animais as plantas, os obxectos levados polos portadores na caverna. Neste apartado tampouco hai ciencia por ser estes obxectos variábeis e perceptíbeis polos sentidos.
Episteme: Na ciencia (episteme), coñecemento do mundo intelixíbel, hai tamén dous graos que van de menor a maior nivel de coñecemento.
Dianoia: O nivel máis baixo dentro da ciencia represéntao o pensamento discursivo (dianoia): os seus obxectos de coñecemento son as entidades matemáticas, a ciencia que se ocupa deles son as matemáticas. Estes obxectos a pesar de pertencer o mundo intelixíbel como as Ideas, atópanse por debaixo delas e o seu coñecemento é inferior aínda que tamén é científico. As matemáticas parten de hipóteses pero avanzan cara unha conclusión e non cara un principio como o fai a ciencia correspondente ás Ideas (dialéctica). Por outra parte nas matemáticas úsanse modelos ou diagramas visíbeis para chegar ás formas matemáticas, e todo o que ten algo de sensíbel é imperfecto; a isto hai que engadirlle que os obxectos matemáticos non son verdadeiros universais, como as Ideas, pois aínda que son eternos e inmutábeis, hai moitos da mesma clase. Por iso di Platón que a razón discursiva é algo intermedio entre a opinión e a ciencia.
Noesis: Por último o grao máximo de coñecemento é a intuición intelectual ou razoamento puro (noesis): o obxecto sobre o que trata son as Ideas ou Formas, e a ciencia correspondente é a dialéctica. A dialéctica é a ciencia suprema que ten por obxecto as realidades transcendentes e inmutábeis do mundo intelixíbel. Tamén é un método de coñecemento: nel a alma vai do sensíbel ao intelixíbel co fin de alcanzar os primeiros principios de coñecemento, sen partir de hipóteses, para iso ascende de Idea en Idea até chegar á Idea de Ben, cúspide do coñecemento e fundamento último de toda a realidade. No proceso dialéctico a mente ponse en contacto directo coa verdade, alcanza a luz que lle permite entender o mundo sensíbel e o intelixíbel. No mito da caverna está representada pola ascensión da alma desde a caverna até a luz do sol Así define Platón o uso da dialéctica na República: "Cando un se vale da dialéctica para intentar dirixirse, con axuda da razón e sen intervención de ningún sentido, cara o que é cada cousa en si e cando non desiste até alcanzar, co só auxilio da intelixencia, o que é o Ben en si, entón chega xa ao termo mesmo do intelixíbel". En definitiva, se existen dous mundos, a dialéctica sería a ciencia que estuda as relacións entre ambos os dous e guía no tránsito entre eles.
Con respecto á orixe do coñecemento Platón elabora unha teoría con marcadas influencias pitagóricas: a teoría da reminiscencia ou anámnese, nela postula o coñecemento como recordo.
Segundo este filósofo a alma, que é inmortal, pasa por diferentes vidas reencarnándose en distintos corpos; esta, antes de entrar no corpo contempla as Ideas, pero cando nace esquece todo o coñecido. Por influencia dos pitagóricos Platón ten unha idea negativa do corpo, de tal xeito que este é o que nos fai esquecer os coñecementos anteriores. Pero o aprendido pódese recuperar, Sócrates no "Menón" afirma que a reminiscencia pódese estimular coa percepción sensíbel ou sexa a través da visualización das copias podemos rememorar as Ideas. O coñecemento para Platón é innato, por iso neste mundo o que realmente hai é re-coñecemento, lembranza do xa coñecido.
7 Antropoloxía (O ser humano)
A alma (psique) na Grecia clásica non é entendida como mente ou conciencia inmaterial como logo se ten concibido. A alma ten esencia propia e para Platón vida independente do corpo no que se atopa.
O dualismo ontolóxico platónico faise extensíbel tamén á antropoloxía. O ser humano está formado por dúas estruturas totalmente distintas: o corpo e a alma. Atendendo a que existen dous mundos, o sensíbel e o intelixíbel, loxicamente un entrará en contacto co ser humano a través do corpo (que ten a facultade de sentir) e outro a través da alma (que ten a facultade de pensar), polo que terían as seguintes características:
O corpo: É material, corruptíbel, cambiante, está composto de múltiples elementos que se descompoñen coa morte, pertence ao mundo sensíbel e é a causa das imperfeccións, da existencia do mal e de que a alma esqueza a súa vida pasada; por influencias orfico-pitagóricas Platón ten unha visión moi negativa do corpo e de todo o que é material, chegando a afirmar que o corpo é o cárcere da alma.
A alma: En contraposición é inmaterial, eterna, simple, única, superior ao corpo, de orixe divina, foi creada directamente polo demiurgo e pertence ao mundo intelixíbel. A súa función é o pensamento e a busca da verdade. E o principio vital, sendo a que outorga vida e movemento ao corpo.
7.2 A inmortalidade da alma
Platón emprega varias teses para demostrar a inmortalidade da alma:
A tese da reminiscencia: se coñecer é recordar entón a alma tivo que existir con anterioridade para pódelo facer.
A tese da simplicidade: se a alma é simple, entón non pode descompoñerse, ou sexa morrer.
A tese da participación da Idea de Vida: a alma dálle movemento ou vida ao corpo, polo tanto participa da Idea de Vida e non da de Morte. A unión entre ambas as dúas entidades é accidental, por iso di Platón que é como a unión do músico co instrumento; de ai que a alma tenda a separarse do corpo para poder volver á situación orixinal.
7.3 As funcións da alma
A alma ten tres partes que mais ben hai que entender como funcións ou principios de acción e non como partes materialmente separadas, que son: a parte racional, a irascíbel e a concupiscíbel ou apetitiva.
A parte racional: é a parte superior da alma, ten carácter divino, é eterna, inmortal, a súa función é a busca da verdade e o coñecemento puro, chegando até as Ideas mesmas. E a parte que domina ou debe dominar as outras dúas e reside no cerebro.
A parte irascíbel: é mortal, corrómpese ao mesmo tempo que o corpo, é a encargada do control das paixóns nobres tales como o valor, a fortaleza, a esperanza... Rexe todo o que ten que ver coa vontade e reside no tórax.
A parte concupiscíbel ou apetitiva: tamén é mortal e destrúese ao mesmo tempo que o corpo, como lle ocorre á alma irascíbel. A súa función consiste no control das paixóns innobres: desexos, instintos... Busca o benestar do corpo e reside no abdome.
A medida que baixamos na xerarquía da alma, cara aquela área ocupada polo máis material, máis conflúe esta co corpo. Platón expón no mito do carro alado (Fedro) a tripartición da alma e a prioridade da parte racional. A alma racional simbolízaa a auriga, a irascíbel represéntaa o cabalo bo, branco, fermoso e dócil e a concupiscíbel represéntaa o cabalo malo, negro, feo e desbocado.
7.4 A teoría da transmigración das almas
As almas foron creadas todas iguais polo demiúrgo, na primeira vida todas se encarnan nun corpo de home, e a partir de ai reencarnaranse noutros corpos en función do seu comportamento.
Os destinos posteriores, a primeira encarnación, van depender da conduta do ser humano, cando é boa a alma reencarnase nun ser superior (tamén dentro dos seres humanos hai graduacións, na cima está o filósofo e na parte máis baixa o tirano) e cando é malo faino nun ser inferior, por exemplo nun animal, nunha besta, deste xeito paga a súa culpa.
As almas están suxeitas polo tanto a ciclos de nacemento e morte até que conseguen purificarse. A purificación consiste na saída da alma do seu cárcere ou sexa no dominio do corpo e das paixóns relacionadas con el (gula, apetitos sexuais, acumulación de bens materiais...), conségueo o que leva unha vida ascética adicada ao coñecemento. A alma, antes de encarnarse nun corpo, vive no mundo das Ideas e coñéceas todas pero ao tomar contacto co corpo esquece todos os seus coñecementos, por iso terá que esforzarse e sacrificarse até alcanzar a sabedoría e a verdade, e será entón cando remate o seu ciclo e poida permanecer por sempre no mundo intelixíbel.
Esta concepción de que o corpo é a cuncha e prisión -de longa tradición- pasa a integrarse na argumentación racional da cultura occidental grazas a Platón: O corpo é físico e limitado mentres que a alma é inmaterial e eterna. Esta idea terá grande repercusión no pensamento Cristian no que se fixará este dualismo radical así como unha desvalorización do corpo fronte ao espírito.
8 Ética (A acción)
Fronte ao relativismo dos sofistas, Platón vai tratar de fundamentar a ética buscando as definicións dos conceptos morais (ben, xustiza, bondade...), isto é o que leva a cabo nos primeiros diálogos. Os valores morais non dependen de cada un, como afirmaba Protágoras, senón que son algo obxectivo, que existen nun mundo superior a este que é o mundo das Ideas. Platón cre que o coñecemento moral é imprescindíbel para saber como actuar na vida, por iso vai seguir indagando na cuestión. Nun diálogo de madurez, A República, propón un ideal de vida baseado na consecución da sabedoría; polo tanto centra a moral na parte racional ao identifícala co coñecemento. Pero enseguida se decata de que o ser humano é algo máis que razón, polo que ansia tamén os praceres. Nunha obra posterior, O Filebo, tomará unha actitude intermedia, a felicidade é o ben supremo, pero esta xa non consiste soamente en alcanzar a sabedoría co conseguinte desenvolvemento da parte racional da alma, senón que propugna unha vida mixta de sabedoría e pracer; unha vida na que o pracer este rexido pola razón. Pracer e sabedoría combinados en perfecta harmonía levarán o ser humano á felicidade (eudaimonía), esta mestura conséguese a través da práctica da virtude (en Grecia entendían a virtude como a capacidade para facer algo). A ética platónica é unha ética teleolóxica, pois tende a un fin: que o ser humano acade a felicidade.
Platón entende a virtude de varias formas distintas:
A virtude entendida como sabedoría: por influencia do Intelectualismo moral socrático identifica o saber co sumo ben, o que se esforza por alcanzar a sabedoría é bo.
A virtude entendida como purificación: ten como misión a de liberar o ser humano das baixas paixóns, co fin de que a alma se desprenda da parte material e poda chegar até as Ideas mesmas e de alí ao cume que é o Ben.
A virtude entendida como harmonía ou xustiza: consiste na capacidade para acadar un equilibrio entre as partes da alma, de xeito que sexa a parte racional a que rexa e someta as demais. Nesta acepción dáse un paralelismo entre o macrocosmos e o microcosmos, o ser humano precisa orde e harmonía ao igual que sucede co universo (o ser humano como reflexo do cosmos).
Platón establece varios tipos de virtudes tendo todas que ver coas diferentes partes da alma:
A prudencia ou sabedoría: Virtude propia da alma racional, a súa misión é a de preparar a alma para a ascensión e contemplación das Ideas até chegar á Idea de Ben.
A fortaleza ou valentía: Virtude propia da alma irascíbel, a súa misión consiste no fortalecemento do corpo e da mente, o que sexa necesario para o bo cumprimento do deber aínda que para iso haxa que se sacrificar.
A temperanza ou moderación: Virtude da alma concupiscíbel, é a encargada de dominar os praceres e os instintos, polo que a súa función é a de conseguir o dominio de un mesmo.
A xustiza ou harmonía: Virtude que comprende a todas as demais, pode ser entendida a nivel individual e colectivo, o seu obxecto é a orde e o equilibrio do conxunto, sexan as partes da alma, sexan as funcións sociais.
9 A política (A sociedade)
A ética e a política no pensamento platónico están intimamente relacionadas, o ser humano só se pode realizar ben a nivel individual ou sexa como persoa (ética), se o fai dentro dunha polis adecuada, só unha sociedade xusta pode educar os cidadáns na práctica da xustiza. Platón outórgalle moita importancia ao papel da educación, por iso cre que só haberá individuos, e conxuntos de individuos (Estado) xustos, se se lles inculca a xustiza.
Platón di na Carta VII que de mozo a súa preocupación principal era a política. A morte de Sócrates, e os diferentes fracasos obtidos en Siracusa, só o apartaron un pouco desta pretensión. Este é o fondo que o leva a idear a existencia dunha comunidade xusta na que se poidan desenvolver ben os cidadáns; Platón considera un Estado xusto aquel no que prima o ben común por riba dos intereses do gobernante. O réxime político que idea é a República, nela o goberno vai estar nas mans dos máis preparados, de aí que propoña os filósofos como gobernantes.
Tamén a súa concepción política está inserida e coherentemente integrada co conxunto da súa filosofía. Na alegoría da caverna que representa a teoría do coñecemento de Platón, os presos non ven máis que a parede que teñen de fronte, non ven as cousas reais. A realidade serán as Ideas. A alegoría da caverna non aparece casualmente na súa obra 'A República' pois é a existencia dun saber superior que non está ao alcance de calquera e servirá para xustificar a súa crítica á democracia, a cal -segundo el- baséase en que todos poden participar na toma de decisión dos asuntos públicos independentemente da súa formación.
A sociedade para Platón xurde de xeito natural desde abaixo como obriga de relacionar diferentes individuos entre si para satisfacer as súas necesidades primarias (alimentación, etc.). A medida que este nivel queda cuberto, a sociedade reprodúcese até ter unhas dimensións que lle levan a ampliar as súas fronteiras e enfrontarse con comunidades veciñas polo que precisa defenderse de cara a fóra mais tamén gardar a orde interna para o cal remata constituíndo un grupo especializado nesta tarefa que son os guerreiros. Finalmente a complexidade desa sociedade impide que calquera poida ter coñecementos para administrala axeitadamente. É preciso un grupo capacitado e formado que sexa quen de facerlle fronte a xestión desa comunidade.
9.1 A orde social xusta
Platón defenderá que o poder debe estar en mans dos filósofos, dos sabios e non de calquera que dedique o seu espírito indistintamente a ocuparse do arado ou do Estado. Partindo do intelectualismo moral, aquel que obra mal é por ignorancia, xa que logo os que saben actuarán de xeito correcto independentemente dos seus intereses particulares. E quen máis sabe, o que ten o saber sobre as cousas máis transcendentes e elevadas é o filósofo. Con isto queda esconxurado o conflito de intereses e que o grupo que ocupe o goberno exerza este no seu beneficio. Agora ben, que os de arriba actúen en prol do ben común non abonda. Tamén os de abaixo deben facelo así e o mellor xeito de facelo é limitándose a centrarse nas tarefas que lle son propias e que mellor domina segunda as indicacións de quen ten a responsabilidade de guiar o conxunto da comunidade.
Esta sociedade deseñada por Platón vai pois estar estruturada en función do traballo a desempeñar e da natureza da alma dos individuos. Está dividida en tres clases sociais (gobernantes, guerreiros e traballadores), que teñen como función a felicidade colectiva, conseguida a través da colaboración de todos. A cidade quedará ben rexida cando cada un ocupe o seu posto natural e realice as funcións propias da súa clase.
Na proposta platónica dáse un paralelismo entre a alma e o Estado; esta polis queda estruturada en tres clases, cada unha con cadansúa función:
Os gobernantes: son os encargados de dirixir ben o Estado.
Os guerreiros: sosterán e apoiarán os gobernantes, defendendo a cidade das agresións externas e internas.
O resto dos cidadáns, a terceira clase,os produtores: aportarán a produción da totalidade de bens materiais e realizarán os servizos que se precisan nunha vida civilizada.
A cidade ideal posúe un exército e unha clase dirixente para defender e gobernar o Estado. Tanto dirixentes como gardiáns haberán de se ver motivados a actuar en prol dos intereses comunitarios, relegando a súa felicidade ao benestar colectivo. Para adscribir e constrinxir a cada quen na súa clase social será preciso empregar a educación (Debe afastarse das familias aos nenos e deixalos en mans do estado e será diferenciada segundo para a función que deba desempeñar cada quen), a euxénese(Concertaranse matrimonios entre os que teñan iguais capacidades e descartarase aqueles que por natureza non sexan aptos) e as leis (Normas específicas para cada estamento e non leis iguais para todos) do seguinte xeito:
Os filósofos: O goberno debe pertencer aos filósofos porque son os únicos que posúen o coñecemento perfecto, sobre todo da Xustiza e do Ben, que deben ser a norma para regular a boa organización da cidade. Estes sairán dos mellores guerreiros logo dunha longa educación na busca da verdade. Estarán desposuídos de todo o que lles poida atar á terra: familia, propiedades..., adicaranse exclusivamente ao ben común, obviando o propio. Esta clase, aparentemente privilexiada, levará unha vida ascética.
Os guerreiros: Platón establece para os gardiáns unhas normas moi estritas. Non poden posuír propiedade privada nin vínculos familiares. Estes, sexan mulleres ou homes, terán a mesma educación e as mesmas obrigas. O Estado ideal daralle á muller igualdade de oportunidades na milicia e no goberno. Os guerreiros débense someter a unha educación especialmente concibida para desenvolver aquelas cualidades que os preparen para a súa misión, alcanzando así un equilibrio entre os tres elementos constitutivos da súa alma (razón, ánimo e apetito), de tal xeito que poidan actuar con valentía e autocontrol. As parellas desta clase social uniranse por razóns de euxénese, para a mellora e mantemento da raza, levándose a cabo as unións que produzan os mellores resultados. Posto que esta clase carecerá de familia, os nenos serán educados pola "Polis". Os gardiáns adultos considerarán cada neno como se for propio. A lealdade familiar queda substituída polas leis de igualdade de clase.
Os produtores: A terceira clase social, os traballadores ou artesáns, son os encargados de producir todo o que sexa preciso para a República. Realizarán calquera tipo de traballo, excepto as tarefas de Goberno e milicia. Estes han conservar a súa propiedade privada e mais a súa familia, pero a cambio quedarán excluídos de toda influencia política.
Na República platónica preséntase unha analoxía entre as tres clases sociais, a constitución tripartita da alma humana e as tres virtudes que lle son propias. O vencello entre o individuo e a sociedade concrétase en como a harmonía interior é reflectida pola harmonía exterior segundo a cal a cada clase social se lle asigna unha función axeitada á parte predominante da alma dos seus membros e estes exercerana correctamente se atende a virtude correspondente para esa parte da alma.
Ao gobernante correspóndelle a alma racional, a súa misión ou virtude consistirá en alcanzar a sabedoría.
Aos guerreiros asígnaselle a alma irascíbel ou do ánimo e as virtudes propias desta clase son a fortaleza e o valor.
A clase traballadora correspóndelle a alma apetitiva ou do desexo, e a virtude asignada é a moderación.
A sociedade é pois como un corpo orgánico, e do mesmo xeito que a parte concupiscíbel deste se encarga das funcións primarias do individuo como é o caso da alimentación, e non participa das funcións superiores, do mesmo xeito no Estado a clase produtora non debera intervir nas tarefas que lle son propias a outras partes da sociedade. No mito do carro alado Platón deixa exposto como debe ser guiado un vehículo no que se atopan diversas forzas motrices, as veces mesmo antagónicas. Ese exemplo que serve para ilustrar a harmonía da alma de quen é quen de conducirse do mesmo xeito que o auriga debe termar do cabalo negro e apoiarse no cabalo branco para conseguir avanzar na dirección correcta, tamén serve para referirse ao goberno das cidades en canto estas son un reflexo do ser humano. Isto é, hai unha simetría entre o macrocosmos da sociedade co microcosmos do individuo.
E nesa comunidade, se cada quen cumpre a súa función, como no interior dun as diferentes partes da alma se dedicasen ao seu, entón darase a Xustiza tanto nos individuos e no Estado. A xustiza a nivel individual consiste en chegar a alcanzar un equilibrio entre as partes da alma; e a nivel colectivo, en que cada clase social faga o que lle corresponda dentro dos labores sociais (por exemplo que o artesán traballe, que o guerreiro defenda e que o gobernante dirixa ben). Polo tanto a "Polis" xusta é aquela na que a orde e a harmonía perviven na sociedade, gracias a que cada grupo de cidadáns desenvolve as tarefas para as que están dotados naturalmente, sen interferir no traballo dos demais.
A saúde política da República platónica precisa que as tres clases sociais coexistan en harmonía, baixo o control e goberno da clase dominante posuidora da verdade.
9.2 Os réximes políticos
Platón na obra "A República" analiza os réximes políticos coñecidos até o momento e relaciónaos coas disfuncións entre os tipos de alma, as clases sociais e as funcións que cumpren na sociedade así como a dexeneración a que se somete cada réxime pola deficiente substitución de quen desempeña as diferentes funcións como consecuencia da lóxica mudanza biolóxica dos seus membros. Isto fai que estas formas de goberno se repitan ciclicamente ao longo da historia. Vexamos cales son:
Aristocracia: Segundo el é o mellor xeito de goberno das cinco, nela o poder está nas mans dos aristos, ou sexa dos mellores, dos máis capacitados; debido á imprudencia dos gobernantes e a que deixa de predominar a parte racional pola incorporación inadecuada ao goberno de persoas que teñen pouco desenvolta esta capacidade, este réxime vai dexenerar nunha timocracia.
Timocracia: Consiste no goberno dos guerreiros ou militares, estes buscan os honores en vez de empregar a razón; este réxime daqueles que teñen máis forza tamén dexenera e dá lugar á oligarquía, pois usarán esa forza en beneficiarse a eles e acabará o goberno monopolizado polos máis ricos.
Oligarquía: Neste réxime o poder queda en mans dos ricos, a única pretensión destes gobernantes é a acumulación de máis riqueza, quedando a sociedade dividida nuns poucos moi ricos e a gran maioría moi pobres. Isto levará a un mal goberno porque non se pode excluír aos máis capaces polo feito de ser máis pobres, e ser máis ricos non quere dicir que se sexa máis sabio. Todo isto vai facer que o pobo se rebele e xorda a democracia.
Democracia: Consiste no goberno do pobo, pero o exceso de liberdade existente fai que se chegue a unha especie de anarquía, de aí que, aproveitando a desorde, un se levante e se faga co poder; chega entón unha tiranía. Platón ten unha visión moi negativa da democracia debido a que pensaba que para poder gobernar é preciso estar preparado intelectualmente, que é un erro pensar que todos son aptos para tomar decisión complexas. Na democracia tanto vale a opinión do sabio como do necio.
Tiranía: O poder reside nunha soa persoa, a liberdade e os dereitos dos demais quedan suprimidos; esta, segundo Platón, é a forma de goberno máis negativa.


document_lang: gl

langs: es gl gl gl it pt pt en gl it gl es gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl es es gl gl gl it gl es gl es gl es es gl gl es es es es es gl es es es es es es es pt gl gl gl gl gl gl en gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl war gl gl gl gl ca gl gl gl gl gl gl gl pt gl gl gl gl es gl gl gl gl gl gl ca gl gl gl gl gl es gl gl gl gl gl gl es gl gl gl gl gl es gl gl es gl gl gl it gl gl gl gl gl gl gl gl pt gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl

text:
Portal galego de filosofía da Aula Castelao
I Semana Galega de Filosofía en Pontevedra
II SGF: Filosofía moral e filosofía política: ética, docencia e sociedade
IV SGF: Filosofía, ciencia e sociedade
V SGF: Identidade e cultura: O Caso galego
VI SGF: Poder e filosofía
VII SGF: Filosofía e ecoloxía
VIII SGF: Filosofía e latinoamérica
IX SGF: Filosofía e nación
X SGF: Filosofía e relixión
XI SGF: Filosofía e democracia
XII SGF: Filosofía e xénero
XIII SGF: Filosofía e lingua
XIV SGF: Filosofía e traballo
XVI SGF: Filosofía e autodeterminación
XVII SGF: Filosofía e cambio de milenio
XVIII SGF: Filosofía e tecnoloxía
XIX SGF: Filosofía e deporte
XX SGF: Filosofía e compromiso
XXI SGF: Filosofía e cidadanía
XXII SGF: Filosofía e sustentabilidade
XXIII SGF: Filosofía e violencia
XXIV SGF: Filosofía e diferenzas
XXV SGF: Filosofía e utopía
XXVI SGF: Filosofía e educación
XXVII SGF: Filosofía e educación
XXVIII SGF: Filosofía e mentira
XXIX SGF: Filosofía e economía
XXX SGF: Filosofía e Europa
XXXI SGF: Filosofía e memoria
XXXII SGF: Filosofía e memoria
XXXIII SGF: Filosofía e política
XXXIV SGF: Filosofía e política
XXXV SGF: Filosofía e o común
XXXVI SGF: Filosofía e fronteira
XXXVII SGF: Filosofía e
Alexandre Magno unifica todo o ámbito Helénico e estende o seu espírito polos seus dominios ata a India e Exipto. Logo da súa morte asístese á fragmentación do seu imperio, a desaparición da "Polis" como lugar autónomo, e dáse unha forte recesión económica que provoca un retraemento dos intelectuais verbo das causas comúns, para xirar sobre si mesmos. Buscan novos camiños para que o individuo atope a súa felicidade á marxe da colectividade axudándose da ciencia e da moral para satisfacer as súas necesidades espirituais e das ciencias naturais para resolver os seus problemas prácticos. Xorde pois a conciencia de que a felicidade do individuo non ten por que coincidir coa do seu Estado e que o desarraigo dun Estado concreto abre a este a considerarse cidadán de todos. A inviabilidade de rebelión política para mellorar colectivamente a vida leva a refuxiarse nun apoliticismo que non deixa de ser consciente da falsidade das normas sociais fundadas na forza, reafirmando como contrapunto o estudo dunha natureza que pode rescatalos dun escepticismo que nalgúns casos mesmo chegou até as últimas consecuencias cuestionando calquera posibilidade de coñecer. En calquera caso, a maioría das correntes filosóficas confía en que a natureza lle aporte certezas para ter a que agarrarse nun entorno tan confuso como o que lles toca vivir. Aínda que a preocupación sexa práctica, isto é, para fundamentar unha ética. Esta non pode basearse no baleiro ou na invención conveniente. Por iso hai interese científico-natural mais non para atopar unha explicación metafísica e xeneral como fin en si mesmo senón tan só como medio para topar un chan firme no que apoiar o ideal do sabio que é quen de tomar as rendas da súa vida para facer aquelo que -por outra parte- debe facer seguindo á natureza ou deus. Esta conquista de si mesmo en parte non é outra cousa que asumir que o que non depende dun, o externo a un, o curso da natureza, só cabe ter a capacidade de aceptalo tal como vén.
O imperio supuxo unha extensión da cultura e pensamento grego máis tamén o contacto e mistura cos doutos pobos que abranguía. Algún deles cunha relixión e mística moi desenvolta de xeito que non é de estrañar que ademais de resolver cuestións prácticas desentendéndose das respostas globais, tamén hai unha evasión mística apoiada nas diversas tradicións relixiosas que se mesturan en elevadas especulacións que se afastan do cotiá e da situación concreta política e social na que viven.
Pódese datar entón este período collendo como referencia do seu comezo a morte de Alexandre Magno no 323 a.n.e. e sinalar o seu remate cara o século II a.n.e. no que Grecia pasa a ser unha provincia do Imperio Romano, aínda que se pode ampliar até o 529 no que Xustiniano mandou clausurar as escolas filosóficas de Atenas pois até entón se prolonga a supervivencia das correntes filosóficas e moitas das características sinaladas a respecto da devandita etapa.
Así pois, os sub-imperios alexandrinos asumen a herdanza cultural grega pero a mistura é inevitábel e a pluralidade de escolas de pensamento nas que se condensa o pensar da época tamén, mais, en resume, pódese establecer unha serie de características comúns:
Pragmatismo en busca da solución dos problemas por riba da pluralidade de temas.
Especialistas en técnicas e artes que responden ás necesidades dun amplo espazo comercial.
Eclecticismo e desarraigo dos grandes mestres anteriores e dos grandes sistemas con aspiracións globalizadoras.
De aquí que destaque o pensamento helenístico en dous ámbitos, o da ciencia e o da ética.Os conceptos fundamentais que se desenvolven neste marco son os de:
Comospolitismo: Cidadáns do mundo. Calquera país é a propia casa, mais como as leis dun sitio non valen noutro, quedará en evidencia a súa arbitrariedade dubidosa polo que o seu respecto ha ser relativo e irá desde os que lle teñan o máximo desprezo rebelándose contra todas elas até os que as sigan formalmente (de cara a ao exterior) mais non por convicción interior. Os primeiros serán prototipo de transgresores (entre os que destaca o cínico Dióxenes) e os últimos dunha abstencionista aceptación da situación política (se ningunha lei é a verdadeira, non podemos defender unha mellor que a que existe, e polo tanto acatemos a que hai por conveniencia, para non sufrir castigo...).
Autarquía: Autosuficiencia. Mais ao someterse unicamente á obediencia da natureza, esta é contraposta ao “nomos” (os costumes regrados e as convencións), e xa que logo, esta autarquía terá un sentido anti-intelectual diferenciándose de Sócrates, pois estará vinculada a satisfacción das necesidades físicas. E para lograla é fundamental conformarse con pouco, non aspirar a grandes riquezas, apañarse co mínimo.
Ataraxia: Apatía. Tranquilidade interior. Renunciando a decidir ou implicarse en cuestións exteriores que perturben o seu ánimo.
Epoché: Suspensión do xuízo respecto do coñecemento das cousas. Estado de repouso mental polo cal nin afirmamos nin negamos, ou se se quere unha actitude mental de imperturbabilidade. Este concepto terá diferente intensidade segundo a escola, chegando á súa máxima expresión no escepticismo. A suspensión do xuízo non significa que se negue o coñecemento senón que nin sequera se afirmou ou se nega iso, simplemente se abstén de decidirse ao respecto.
Aphasia: Non pronunciarse, non dicir nada.
Relacionado coa busca de solucións a problemas prácticos, o desenvolvemento da ciencia vaise acelerar neste período aparecendo ideas innovadoras sobre a visión do mundo. Ademais de dúas institucións que rexistran os avances científicos e que dan conta do papel relevante que se lle dá a esta actividade como é o caso do museo e da biblioteca.
Filosofía e ciencia estaban unidas ao principio nos físicos milesios. No seu momento supón un avance para ambos as dúas dimensións pois supuxo que a ciencia se erguese sobre a técnica ou mera observación e que a filosofía se pousase na experiencia empírica. Afirmábase que os babilonios rexistraban os feitos naturais, pero son os gregos quen organizou estes datos en teorías. A astronomía babilonia tiña como obxectivo a adiviñación, era sobre todo astroloxía, foi cos gregos que se converteu esta en investigación científica. Pódese dicir que figuras como Tales de Mileto ou os Pitagóricos son precursores da ciencia que florecería no helenismo pois neles atopamos elementos que terán continuidade con posteridade, máis tamén é certo que co helenismo perderase esa pretensión de explicación final e total coa que se iniciaban os primeiros filósofos. Se Tales era unha mestura de científico e filósofo, no helenismo atoparemos certa especialización mesmo dentro da ciencia nos diversos ámbitos nos que se irá formalizando. Mais non sería posíbel chegar ao Helenismo sen pasar pola experiencia da filosofía clásica pois compre lembrar que nos pensadores presocráticos, por exemplo, aínda non se discirne claramente dúas categorías fundamentais como son espírito e materia.
Así pois a ciencia independízase da filosofía. A ciencia dividirase en ramas que tratarán de abordar cuestións específicas e particulares. De feito moitas das ciencias actuais arrancan dese momento coa súa propia autonomía. Estes son algúns dos fitos da ciencia helenística:
Euclides de Alexandría (360 a.C. - 295 a.C.) foi un profesor, matemático platónico e escritor de orixe descoñecida, criador da famosa xeometría euclidiana: o espazo euclidiano, inmutable, simétrico e xeométrico, metáfora do saber na antigüidade clásica, que se mantivo incólume no pensamento matemático medieval e renacentista, pois só nos tempos modernos puideron ser construídos modelos de xeometrías non-euclidianas. Tería sido educado en Atenas e frecuentado a Academia de Platón, en pleno florecemento da cultura helenística.
Director do Museum, Autor de "Os Elementos", cumio da matemática helenística, contido e método.
Resume sistemático de toda a xeometría grega no círculo e a recta
Síntese de toda a teoría dos números
Sistema dedutivo, ensamblaxe dos teoremas coñecidos
Aportou a xeometría tridimensional
Estableceu un método rigoroso entre o que destacou a redución ao absurdo.
Aristarco de Samos, nado contra o 320 a. C. e finado contra o 250 a. C., astrónomo e matemático grego, nacido en Samos, Grecia. El é a primeira persoa, que se coñeza, que propón o modelo heliocéntrico do Sistema Solar, colocando o Sol, e non a Terra, no centro do universo coñecido.
Proporcións xeométricas do universo
O sol dista mais da terra que a lúa. É maior
Afirmou que o Sol era inmóbil coma as estrelas, movéndose a Terra ao seu redor (Heliocentrismo).
Eratóstenes, nado no ano 276 a.C. e finado no 194 a.C., foi un matemático, xeógrafo e astrónomo grego.
Nado en Cirene, na actual Libia, estudou en Alexandría e posteriormente en Atenas. Tivo como mestres a Aristón de Quíos, a Lisanias de Cirene e ao poeta Calímaco e foi grande amigo de Arquimedes. Dende o 236 a.C. dirixiu a Biblioteca de Alexandría a petición do faraón Ptolomeo III.
Realizou a primeira medición do diámetro da terra equivocándose só en 400 km.
Afirmou que o plano sobre o que xira a terra ao redor do sol é elíptico.
Fixo un mapa bastante apreciable do mundo antigo
Estableceu un calendario segundo o cal cada catro anos é preciso contar un día mais.
Arquimedes, nado en Siracusa no 287 a.C. e finado no 212 a.C., foi un científico, matemático, físico e inventor grego. Foi o máis importante matemático da Antigüidade. Creou un método para calcular o número π (razón entre o perímetro dunha circunferencia e o seu diámetro) coa aproximación tan grande canto se queira. Cría que nada do que existe é tan grande que non poida ser medido. Perfeccionou, pois, o sistema grego de numeración, creando unha notación cómoda para os números moi grandes, semellante ao actual sistema exponencial. En resume estas serías algunhas das súas achegas:
Xeometría, Aritmética e Enxeñería: Teorema que daba volume e superficie á esfera
Solución ao problema de dividir o ángulo en partes iguais.
Hiparco, nado en Nicea (Bitinia) cara ao 194 a. C. e finado cara ao 120 a. C.), foi un astrónomo, construtor, cartógrafo e matemático heleno.
Anotou a aparición dunha nova estrela
Medición mais precisa da inclinación elíptica
O sol non se atopa sempre a mesma distancia da terra.
Determinou a duración do ano cun erro de 6 m.
Iniciador da trigonometría (relación de medidas angulares con distancias)
Herón (ou Hero) de Alexandría (10 a 70 d. C.) foi un enxeñeiro e matemático helenístico, que destacou en Alexandría (na provincia romana de Exipto); exerceu de enxeñeiro na súa cidade natal, Alexandría. Este grego é considerado un dos científicos e inventores máis grandes da antigüidade1 e o seu traballo é representativo da tradición científica helenista
Construtor dunha rudimentaria turbina de vapor.
Xoán filopón de Alexandría
Xoán Filopón ou Filópono (490 - 566) foi un teólogo bizantino. Estudou tamén filosofía, física, astronomía, aritmética e xeografía. Os seus comentarios sobre algunhas das obras de Aristóteles e sobre a teoría do ímpetos foron moi populares no seu tempo e na Idade Media por mor das traducións que fixese del Jean Buridan. As súas teorías teolóxicas son adscribíbeis ao monofisismo (defende a existencia dunha soa natureza en Cristo).
Rexeita a teoría dos movementos violentos e fala de Ímpetos (antepasado dos conceptos da inercia, o impulso e a aceleración na mecánica clásica).
Erasístrato (304 a 250 a. C.) foi un médico clínico e experimental e un anatomista da Grecia Antiga, nacido en Iulis, na illa de Ceos. Foi xunto a Herófilo o fundador da Escola de Alexandría de medicamento baixo o reinado da Dinastía Ptolemaica. Foi o médico de Seleuco I de Siria, logrando curar ao seu fillo Antíoco. Os seus traballos e descubrimento fanlle precursor da neurofisioloxía e a neuroloxía no período helenístico. Pode ser tamén considerado fundador da fisioloxía experimental, pois fixo moitos descubrimentos realizando experimentos con animais.
Corrixiu as funcións que Aristóteles atribuíra ao corazón (pensamento e facultades mentais) situándoas no cerebro.
Claudio Ptolomeo de Alexandría
Claudius Ptolomaeus ou Ptolomeo, nado en Exipto no ano 100 e falecido no 178, foi un polígrafo grego, recoñecido polos seus traballos en astroloxía, astronomía e cartografía (onde ficou coñecido por ser un dos primeiros cartógrafos, se non o primeiro, en usar escala nos mapas).
Defendeu o sistema xeocéntrico. Seu sistema non pretende descubrir a realidade senón é só un cálculo.
As órbitas son levemente excéntricas
Acepta a idea da Terra quieta.
Emprega exclusivamente movementos circulares e uniformes
Prevía con bastante precisión cambios celestes.
As éticas helenísticas supoñen a aparición de normas de conduta individuais que se caracterizan pola transgresión (desobedecer as normas sociais) na busca de emancipación individual a través da autarquía (independencia) para lograr a felicidade a través da ataraxia, ou indiferenza fronte as paixóns que axitaban a existencia (serenidade de ánimo).
As solucións éticas non son políticas como en Platón e Aristóteles senón que só competen e comprometen a cada un en particular.
O seu fundador foi Antístenes, un discípulo de Sócrates, e Dióxenes de Sínope o representante máis celebre. A escola cínica debe o seu nome ao feito de Antístenes ensinar no cinosargo (mausoleo dos cans) e tamén por chamarse a si mesmo "can" ilustrando así o desprezo pola opinión e convencións sociais. Cínico en grego quer dicir canino. Os cínicos esaxeran a doutrina socrática da ironía para lévala ata o escarnio.
A simplicidade, o inconformismo e a impertinencia de Dióxenes reflíctese nalgunha das lendas que chegaron a nós sobre el como a que contaba que vivía nun bocoi, e que cando Alexandre Magno se lle achegou para ofrecerlle que pedise o que quixese, dise que o único que lle demandou era que non lle tapase o sol. Estas anécdotas, independentemente da súa veracidade ou non, son reflexo do modo de vida e da sabedoría dos cínicos. Identifícanse coa autarquía e afirman que o camiño para conseguila é a supresión das necesidades, de ai que fuxan da escravitude dos praceres e sosteñan a vida ascética. Ráchanse todos os lazos co Estado e coa cultura (Dióxenes viuse obrigado a exiliarse de Sinope porque se dedicou a invalidar moedas en curso estragándoas cun punteiro), teñen un desdén por toda teoría e pola verdade, élle indiferente a familia e a patria, non cumpren as leis porque consideran que estas son locais e eles séntese cidadáns do mundo (cosmopolita). O cínico diferenciábase dos demais pola súa desvergoña radical, por adoptar modos de vida que escandalizaban os seus conveciños (masturbación en público...), pola liberdade de palabra e a austeridade.
Fundada esta escola por Aristipo de Cirene, tendo semellanzas cos cínicos. Para Aristipo o ben supremo é o pracer, isto é as sensacións agradábeis. De aí que se identifique a escola coa defensa do hedonismo (busca do pracer e fuxir da dor). O problema é cando o pracer nos domina pois é preciso dominar ao pracer. Non debemos pois apaixonamos, o sabio ten que ter as rendas da súa vida para adaptarse a todas as situacións. Nisto volven coincidir cos cínicos como con todos os moralistas helenísticos, que sostiñan o ideal do sabio independente e imperturbábel.
O estoicismo é fundado por Zenón de Cita, un discípulo dos cínicos, e é retomado por Oleantes de Assos e por Crisipo e chega ata o período romano no que destacan Séneca e Epicteto, e mesmo o emperador Marco Aurelio.
O lema dos estoicos será "vivir en harmonía coa natureza" o que significa, para o home, comprender a orde universal e conformarse con ela. Só o ser humano ten capacidade de representación e, por conseguinte, de participar consciente e activamente na razón universal. Pasa iso, o sabio estoico debe dominar as súas paixóns e comprender que todo o que acontece é conforme á orde universal, mesmo a morte dunha persoa querida. Trátase de non apropiarnos daquilo que nos é estraño -o acontecemento- dándolle o noso asentimento a través da facultade que nos é propia: a razón. O sabio estoico cumpre co deber social que lle é encomendado con total indiferenza cara el.
Esta doutrina fundada por Epicuro está baseada nun ideal de sabedoría, segundo o cal a felicidade, ou sexa a tranquilidade da alma, é o obxectivo da moral; este ideario incita a non temerlle nin aos deuses (están lonxe dos humanos e non poden chegar a nos nin para axudarnos nin para castigarnos) nin á morte (a morte é a nada, e non se pode temer a nada) e a procurar os praceres simples e naturais da existencia (a dor e o mal son fáciles de evitar e ningún dura moito tempo, os praceres e o ben son fáciles de conseguir e desprazan o sufrimento).
Diferenciase das outras escolas na importancia que lle concede a un coñecemento científico da realidade para conseguir a meta que se propón de lograr a felicidade, a cal está intimamente ligada ao pracer (hedonismo). Este coñecemento científico non só proporciona solucións prácticas que facilitan a boa vida senón tamén escorrentan concepcións irracionais sobre o mundo que perturban o noso ánimo baseadas en concepcións erróneas ou esperanzas vas.
O escepticismo mais xenuíno sería o dos pirronistas, dos que se consideraban a si mesmos seguidores de Pirrón de Elide.
Pirrón non escribiu nada e as súas ensinanzas eran totalmente orais, conforme os costumes da época, pero tivo un discípulo, Timón de Flio, que deixou escritas as teorías de Pirrón.
Pirrón declaraba que as cousas eran igualmente indiscerníbeis, inconmensurábeis e indeterminábeis, por esta razón non debemos fiarnos dos sentidos nin facer xuízos. Actitude que nos libra de facer afirmacións e deste xeito libéranos de calquera inquietude. A suspensión do xuízo non lle afecta só a cuestións materiais senón tamén as morais, e con esta disposición do ánimo poderemos chegar a non pronunciarnos sobre nada e conseguir a ataraxia ou serenidade do espírito.


langs: es gl gl gl it pt pt en gl it gl es gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl es es gl gl gl it gl es gl es gl es es gl gl es es es es es gl es es es es es es es pt gl gl gl gl gl gl en gl gl gl es gl gl gl gl ca gl gl gl pt gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl es es gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl gl

text:
Portal galego de filosofía da Aula Castelao
I Semana Galega de Filosofía en Pontevedra
II SGF: Filosofía moral e filosofía política: ética, docencia e sociedade
IV SGF: Filosofía, ciencia e sociedade
V SGF: Identidade e cultura: O Caso galego
VI SGF: Poder e filosofía
VII SGF: Filosofía e ecoloxía
VIII SGF: Filosofía e latinoamérica
IX SGF: Filosofía e nación
X SGF: Filosofía e relixión
XI SGF: Filosofía e democracia
XII SGF: Filosofía e xénero
XIII SGF: Filosofía e lingua
XIV SGF: Filosofía e traballo
XVI SGF: Filosofía e autodeterminación
XVII SGF: Filosofía e cambio de milenio
XVIII SGF: Filosofía e tecnoloxía
XIX SGF: Filosofía e deporte
XX SGF: Filosofía e compromiso
XXI SGF: Filosofía e cidadanía
XXII SGF: Filosofía e sustentabilidade
XXIII SGF: Filosofía e violencia
XXIV SGF: Filosofía e diferenzas
XXV SGF: Filosofía e utopía
XXVI SGF: Filosofía e educación
XXVII SGF: Filosofía e educación
XXVIII SGF: Filosofía e mentira
XXIX SGF: Filosofía e economía
XXX SGF: Filosofía e Europa
XXXI SGF: Filosofía e memoria
XXXII SGF: Filosofía e memoria
XXXIII SGF: Filosofía e política
XXXIV SGF: Filosofía e política
XXXV SGF: Filosofía e o común
XXXVI SGF: Filosofía e fronteira
XXXVII SGF: Filosofía e
"Non esquezamos que é
sometidos a unha tiranía allea
que vivir sen espranzas,
baixo unha tiranía propria".
Alén da paréntese  e depresión “entre dous séculos”  -nomeadamente para a cultura galega-, a evolución vital  e ideolóxica de Castelao  vai coincidir con momentos históricos  de grande transcendencia para Galiza, para o Estado e para a humanidade.
Estudosos do seu pensamento e biógrafos coinciden en establecer as seguintes tres etapas na súa evolución:
Resulta chamativo e non irrelevante que o neno Daniel viva en carne propia unha  dupla experiencia da emigración: primeiro, ao non coñecer o seu pai, que se mudara  ás Pampas arxentinas ao pouco de nacer o fillo en 1886, coa idea de facer fortuna; e segundo, pola estadía de tres anos nas propias Pampas, onde se reencontra co pai. Curiosamente a experiencia da emigración percorre toda a existencia de Castelao, mais enmárcaa dun xeito nidio. Acabará sufrindo a emigración forzosa,  a experiencia do exilio, nos últimos anos da súa vida, que lle permite coñecer tamén a vida de moitos galegos “desterrados” en EEUU, Cuba, México, Arxentina ou Uruguai.  Estas experiencias serán no futuro motivo de recreacións literarias en narracións  recollidas en  Cousas, Retrincos, Os dous de sempre e obxecto de análise na súa causalidade en Sempre en Galiza.
De regreso a Rianxo, xusto co inicio do século, Castelao vai cursar o bacharelato e, tres anos despois, a carreira de Medicina, aínda que pouco tempo despois renunciará  a exercer a profesión  (“fíxenme médico por amor ao meu pai. Non exerzo a profesión por amor á humanidade”), e só axudará circunstancialmente como médico rural nas epidemias de gripe que se producen na segunda década do século.
Nos anos composteláns xorde a súa vocación pola pintura e pola caricatura na súa vertente humorística, desempeñando papeis en obras de teatro e participando na tuna universitaria. Se a ascendencia paterna fora decisiva na elección da carreira universitaria, tamén vai ser determinante na adhesión ao Partido Conservador de Antonio Maura en 1910. Castelao é un mozo de vinte e catro anos e, durante unha pequena estadía en Rianxo, vai tomar parte activa nas loitas locais como director administrativo do voceiro satírico conservador El Barbero Municipal, fundado nese mesmo ano. Trátase de combater o caciquismo practicado polo bando liberal, que ten como máximo expoñente a Viturro, hixiénico labor ao que fai alusión á propia cabeceira do boletín. Mais a ideoloxía de Castelao non está formada nin  é para nada encadrábel nos presupostos típicos do conservadorismo, por certo, forza que, segundo os esquemas da alternancia ao uso, era a única capaz de disputarlle a hexemonía ao caciquismo liberal. Cómpre advertirmos, por outro lado, que o Partido Conservador conceptuábase como forza rexeneracionista e que viña de asumir  certos postulados do rexionalismo. Algúns motivos reivindicativos do Castelao maduro, con lixeiras variacións na forma e nos contidos, xa aparecen nas páxinas da publicación local: a vaca esquelética muxida polo cacique, que acabará simbolizando á propia Galiza no cartel da campaña do Estatuto de 1936.
Castelao casa en 1912 coa moza estradense Virxinia Pereira, compañeira da maior parte dos seus días, das súas viaxes e de case todos os seus avatares. O seu único fillo, Alfonso Xesús, que nace ao ano seguinte, morrerá prematuramente en 1928, con só catorce anos. Este feito dramático, unido á segunda crise de  cegueira sufrida polas mesmas datas (a primeira foi en 1914)  son o preludio da súa entrega á  causa política do país.
As Irmandades da Fala
No crucial ano de 1916, oposita á praza de Auxiliar de Estatística e fixa a súa residencia en Pontevedra, cidade da súa vida e da súa obra, tal e como confesa no folleto Meu Pontevedra!, feito público anos despois no exilio:
Eu vivín longos anos de ledicia en Pontevedra, aferrado á fermosura dos seus arredores, coma quen non pode desprenderse dos brazos mornos dunha noiva. E débolle a Pontevedra o mellor da miña vida e agora padezo saudades da súa paisaxe, tristura de a non ver i-espranza de retornar a ela.
Son momentos cruciais tamén no proceso de clarificación artística e ideolóxica de Castelao. Comeza por estes anos a publicar na prensa as estampas do álbum Nós, nas que se conxuga o amor polas  nosas clases populares e unha crecente preocupación polos dereitos nacionais de Galiza. Case simultaneamente, en Ourense aparece La Centuria (1917), breve experiencia neosófica e esotérica do que pouco máis tarde será o Grupo Nós. Os intelectuais inadaptados, Vicente Risco, Otero Pedrayo e López Cuevillas acaban ingresando nas Irmandades da Fala en 1918 na  primeira Asemblea Nacionalista.
Por estes anos, Castelao é dos que experimentan a revelación da nación oprimida e senten o temor ante a posibilidade da súa morte por asimilación a unha cultura allea. O desacougo exprésao así na lembranza  que fará no artigo “No retorno de Antón Vilar Ponte” (A Nosa Terra, 3 de marzo de  1934):
Alfredo Brañas xa morrera e a nosa terra deixábase asimilar estupidamente, sen azos para revivir. Eu, daquela, tíñame polo derradeiro supervivente dunha Patria  suicida. E foi nese intre cando chegou a min a voz de Vilar Ponte, voz que xuntou a uns cantos “bos e xenerosos” que non nos coñeciamos pero que dende entón ficamos trabados por unha irmandade que ningún acontecimento pode romper xa. O nome de Vilar Ponte significa para min a orixe do galeguismo.
A biografía de Castelao, na etapa que vai da súa mocidade até a súa morte en Buenos Aires en 1950, non é allea aos acontecementos históricos cruciais  e aos procesos políticos que se están a dar na historia da humanidade, e cos que el mesmo será moi crítico. No escenario internacional, encádrase  o desencadeamento  das dúas grandes guerras que fan abalar a orde  mundial. A primeira das cales dá como un dos seus resultados a recomposición do panorama europeo co agromar de novas nacións e as loitas de pobos considerados irmáns como o irlandés.  Ao respecto, ten afirmado Castelao no Sempre en Galiza: “O aviso que nos puxo en pé chegounos camiño de Europa”. Castelao non é alleo á globalización imperialista (Europa, EUA) que segue a marcar as primeiras décadas do século XX, con manifestacións de extremada virulencia ou baixo aparencia de cruzada civilizadora  e a  provocar reaccións contrarias nin  á crise capitalista do 29 nin  ás tensións provocadas polas grandes ideoloxías...
A nivel interno, como ten expresado nalgunhas ocasións, son aínda momentos de creación de sentimentos e teorías, pois a posibilidade dunha acción política organizada non se pode materializar pola febleza e as contradicións internas do propio movemento nacionalista. Castelao asume daquela a encomenda de espertar as conciencias, de ser o “xenial artista da Raza”, un artista singular que procura o compromiso coas  verdades do seu tempo,  a través da simplificación expresiva para unha máis eficaz transmisión da mensaxe e da estilización do popular.
No caso galego, Castelao vai reparar axiña  nas fondas transformacións que se están a dar no noso país, sumido secularmente na subordinación e no atraso. Faise eco da historia dun pobo cargado  de sufrimentos. Son especialmente relevantes as mobilizacións agrarias das primeiras décadas do século, a aspiración  a conseguir a propiedade da terra librándoa dos foros e a modernización das estruturas agrarias, con episodios represivos que atraen a atención do Castelao artista (Oseira, Nebra, Sofán, Guillarei...), tal e como testemuñan o álbum Nós e Un ollo de vidro. Neste contexto de protagonismo das mobilizacións das masas populares, que expresan na súa particularidade  a solidariedade coas revoltas proletarias en países europeos e a Revolución de outubro de 1917, Castelao albisca a especificidade da realidade galega e a necesidade dun proxecto político propio.
O  compromiso con esta causa e a necesidade de intervención pública son notorios tanto nas reflexións como nas manifestacións   artísticas de Castelao  por estas datas.
Na súa andadura inicial inclinado, como tal movemento, a un labor artístico comprometido coa  concienciación galeguizadora da nación formada por  unha clases populares, labregos e mariñeiros, cuxos intereses precisan voz para seren defendidos por unha forza autóctona.
A asunción do nacionalismo faise inequívoca, canto menos no plano teórico, a partir da celebración da I Asemblea Nacionalista (Lugo, 18 de novembro de 1918), tal e como reza a declaración previa do seu manifesto programático feito público:
Tendo Galiza tódal-as características  esenciais de nazonalidade, nós nomeámonos, de hoxe para sempre, nazonalistas galegos, xa que a verba “rexionalismo” non recolle todal-as aspiracións nin encerra toda a intensidade dos nosos problemas.
A ilustración máis nidia  de vontade nacionalista e compromiso coas clases populares recóllese nas estampas de Nós, que se dan a coñecer na prensa entre os anos dezaseis e dezaoito, “cando Galiza se esperguizaba dun longo sono”, tal e como se recolle nas palabras do limiar do álbum que será publicado en 1931.  Atopamos aquí xa unha declarada  vocación de reflectir a totalidade da problemática galega; en síntese, o pobo e a nación. Cincuenta imaxes  que conforman unha radiografía completa das “tremendas angurias do decotío labrego e mariñeiro” da Galiza de comezos do século XX. A intencionalidade declarada é provocar desacougos,  chamar  a rebeldías, amosar inconformismo cara ás vellas inxustizas; non hai “vocación de estupefaciente”, como el mesmo declara.
Debe considerarse fito inaugural da súa arte e da súa traxectoria ideolóxica, dentro dese macrotexto que forma toda a súa produción. Así o expresou, de xeito ben gráfico, o propio Castelao, cando presenta en Buenos Aires  o seu Sempre en Galiza:
Y después de treinta años, treinta años de meditación y de experiencia, me atreví a publicar un libro en el que trato de elevar a la categoría de idea lo que en el álbum “Nós” era puro sentimiento, y al ver que mis razones conmueven la conciencia gallega, entonces se exalta mi personalidad artística, exagerándola, con el piadoso fin de desvalorizar mi ideología política. Claro está que yo no he sido nunca un político profesional. La política no ha sido nunca mi profesión: pero si mi vocación, la vocación de toda mi vida. Comparad el sentimiento gallego de mis primeros dibujos con la idea galleguista de mi reciente libro y veréis que son una misma cosa, y veréis que yo he sabido  conservarme idéntico a mi mismo y que mi vida moral y política es una línea recta como la franja azul de vuestra bandera.(Aplausos)
Yo no he cultivado jamás el arte por el arte. El arte para mí no ha sido más que un elemento, un recurso, un medio de expresión y con el lápiz o la pluma sólo he querido ser un intérprete fiel de mi pueblo, de sus dolores y de sus esperanzas. Dibujé siempre en gallego; escribí siempre en gallego; y si sacáis lo que hay de gallego y de humano en mi obra no quedaría nada de ella…
Ninguén pode dubidar da confesión nacionalista de Castelao e da súa imperiosa necesidade de intervir publicamente para modificar o estatus vixente, para cambiar a realidade dun pobo   que, para empezar, necesita recoñecerse a si mesmo. Como indica o seu criador, os debuxos foron expostos en vilas e cidades e serviron para o “actual rexurdir da galeguidade”. Desde logo, podemos ver perfectamente reflectidos os principais referentes definitorios do nacionalismo galego do momento. Sirva de exemplo a tríade seguinte: a) Negación da asimilación: Lástema de bois!, exclama un labrego amosando “incomprensión” ante  o cartel anunciador dunha tourada en Compostela;  b)Analoxía ou afinidade con outras loitas exemplares de liberación nacional: -Érguete pelengrín, que o paxaro da morte está enriba de ti. “Como en Irlanda, érguete e anda”. Peregrino tan singular, co voitre chantado enriba, e camiño a andar non son outros que os que tiña programados e deseñados o nacionalismo galego; c)Reintegración: Na beira do Miño. E os da banda de alá son máis estranxeiros que os de Madrí?. Estampa que  fai clara alusión a  estreitar a irmandade galego-portuguesa,  o que hai que rectificar da historia  e o que hai que recuperar.
A idea de superación dunha etapa inicial de aprendizaxe, chea de contradicións,   anodina e insubstancial nos contidos, é expresada sen deixar lugar a ambigüidades:
Na miña primeira mocedade dina da Casa da Troya, cando a miña ialma sofría de xarampón e non pensaba máis que en saír de tuno tocando a guitarra polas rúas, fixen os primeiros debuxos humorísticos nunha revista pra americanos. Acúsome de ser eu quen dou empezo a isas carantoñas porcas, a ises monicreques noxentos, a ise humorismo de taberna que aínda hoxe campa na mesma revista pra regalía dos Licenciados da Universidade. Abafado de vergonza confésome culpable e renego da miña primeira mocedade.
A  referencia vai dirixida aos promotores da revista Vida Gallega, que acabarían desabafando nos seus editoriais contra este ataque co argumento de que Castelao optou por unha filiación nacionalista.
No mesmo Castelao –de xeito poliédrico- sintetízase, desde un primeiro momento, o amplo abano de tarefas culturais que cómpre acometer de inmediato sobre Galiza, como descubrimento, como posta en valor, como innovación, e como esencia e permanencia: a pintura, o debuxo humorístico, os valores etnográficos, a caricatura, o gravado, o cartelismo, as cruces de pedra, o refraneiro popular, a ilustración de libros, xornais, revistas, o teatro de Arte, etc. Exemplos destas contribucións fanse patentes na revista Nós (1920), que tiña como principal obxectivo restaurar e universalizar a cultura galega e na que Castelao exerceu como director artístico. Non en balde a cabeceira da revista toma o nome que o propio Castelao utilizara para o folletón literario de El Noroeste en  1918 e 1919. Ademais da singularidade e variedade das colaboracións, o produto salienta pola marcada diferenciación gráfica: portadas cargadas de  motivos románicos, cabeceira, miniaturas, letras capitulares, floróns, debuxos para anuncios, pequenas estampas e moitos outros motivos.
En 1920 tamén, dous anos despois do seu ingreso nas Irmandades da Fala, Vicente Risco publica a súa Teoría do nacionalismo galego, converténdose na autoridade espiritual do momento e influíndo decisivamente nos designios do movemento  nacionalista. Pouco despois, en 1921, Ramón Vilar Ponte publica a Doutrina nazonalista que, en certos aspectos,  complementa ou mesmo serve de contrapunto á anterior (antiimperialismo, internacionalismo, pacifismo, anticolonialismo, etc.).
Castelao e o nacionalismo galego
No contexto do Estado español imos asistir, coa instauración da segunda República en 1931  á apertura dun novo e efémero réxime de liberdades formais, que posibilita a formulación das reivindicacións nacionais galegas con meridiana claridade, mais non permite aínda asentar unha estrutura de Estado de carácter plurinacional nin o mínimo recoñecemento para linguas como o galego.
A  comezos dos anos trinta, o compromiso con Galiza de Castelao, canalizado por vía artística até o de agora, vaise converter en acción política incesante ata a súa morte. Como persoa de recoñecida popularidade, Castelao é dos artistas ou dos intelectuais que renuncian a acabar a súa obra por asumir un lugar na política, por necesidade e por imperativo moral, porque –como el dirá, consciente das dificultades da realidade galega- “para modelar un povo de barro é forzoso luxar as mans”. Facendo glosa sintética dun labor que consideramos clave para unha serie de procesos que se desenvolven  nestes anos, cómpre salientarmos:
A fundación do Partido Galeguista de Pontevedra. Deputado nas Cortes da República. No intre en que se instaura a 2ª República e se inicia un réxime de liberdades formais, Castelao vai saír elixido deputado por Pontevedra para as Cortes Constituíntes (1931-1933), concorrendo pola sección de minorías na candidatura republicana. O seu labor como deputado ten como obxectivo tratar de situar a Galiza nas preocupacións e na axenda cotiá do Estado, sacándoa do abandono: o Estatuto de autonomía, o ferrocarril, os problemas agrarios e pesqueiros, o futuro da lingua galega e a súa oficialidade.
A unificación do nacionalismo politicamente actuante. Vai desempeñar tamén un papel de primeira magnitude na fundación do Partido Galeguista, a fins de 1931, do que será Secretario Político pouco despois. É elixido o termo Galeguista  por ser de uso máis xeral e englobar diferentes tendencias, mais sen implicar en ningún momento “abdicación no esforzo ou na doutrina nazonalista”, segundo reza as glosas ao Programa do Partido feitas públicas no voceiro A Nosa Terra. Asemade, dadas as circunstancias dos anos trinta, trátase de evitar concomitancias e confusión coas formulacións fascistas.
O Estatuto de Autonomía de Galiza. Da  mesma maneira,vai ter un papel de primeira orde na redacción, plebiscito e promulgación  do Estatuto de Autonomía, concibido como instrumento indispensábel para avanzar no recoñecemento da autodeterminación de Galiza. Tanto Castelao como o Partido Galeguista defenderon o obxectivo de lograr a “Autodeterminación política de Galiza dentro da forma de goberno republicana”. Este obxectivo estratéxico tivo que  se rebaixar para conquistar  os amplos consensos necesarios  coas  forzas republicanas  e para salvar os atrancos fixados polo Goberno da República. Castelao confiaba en que este era un primeiro paso cara ao recoñecemento mínimo do carácter plurinacional do Estado na vía de lograr unha unión pactada entre as diferentes nacións que o conforman e mesmo  a confederación con Portugal, idea na que insistiu até o final da súa vida. Mesmo nos momentos de antifascismo militante, que absorberon boa parte do seu labor, Castelao non abdicou dos seus principios e, tras non poucos avatares e estorbos, conseguiu que o texto do Estatuto tomase  estado parlamentar. Á súa firmeza e perseveranza neste acto, e en transos tan difíciles, debemos hoxe os galegos o feito de que Galiza sexa considerada nacionalidade histórica ao igual que Euskadi e Cataluña.
Radicalización durante o Bienio Negro (1934-1935) de Lerroux. Trátase dun goberno de forzas involucionistas que hostilizan o nacionalismo. Castelao sofre un desterro de dez meses, ao igual que o Secretario de Organización do Partido Galeguista, Alexandre Bóveda. Reavívase a tensión en torno á cuestión relixiosa con intentos de reforma da Constitución. A política  de alianzas cos forzas republicanas de esquerdas  para sacar adiante o Estatuto, fixada na III Asemblea do PG (xaneiro de 1934) e adopción de postulados máis revolucionarios, vai precipitar a escisión da chamada Dereita Galeguista. Será neste intre, en Badaxoz, cando Castelao comece a redacción do Sempre en Galiza.
Compromiso antifascista durante a Guerra civil desde a especificidade galega.  Nun transo dos máis negros da historia de España, Castelao é quen de conxugar na práctica o seu compromiso democrático, republicano e antifascista coas súas conviccións de nacionalista galego  que aspira a que o seu pobo poida desenvolver o seu futuro en paz e liberdade. As atrocidades cometidas polos insurrectos fascistas en Galiza, dan pé ás estarrecedoras  imaxes dos álbums Atila en Galicia, Galicia mártir e Milicianos, coas que Castelao foi embaixador da causa republicana ante o mundo (URSS, EUA, Cuba, Arxentina...).
Exilio e loita pola continuidade da causa galega. Unha vez que se instaura o rexime franquista, será precisamente na capital deste último país, Buenos Aires, onde comece o seu exilio no que morrerá en 1950. Xunto a moitos outros galegos exiliados ou emigrados, vai tratar de manter a loita política en diversas frontes:contribuíndo á reflotación da cultura galega con obras da magnitude de Os vellos non deben de namorarse, Sempre en Galiza  ou As cruces de pedra na Galiza (1949);  mantendo acesa a lexitimidade democrática da representación emanada das eleccións de 1936 (Consello de Galiza); coordenando esforzos con outras formacións nacionalistas do Estado de cara ao recoñecemento plurinacional deste (Galeuzca); colaborando cos gobernos republicanos no exilio (ministro do Goberno Giral).