fa fa fa arz fa fa ar ar fa fa ar ar ar ar fa ar ar fa ar fa fa fa fa fa fa fa ar fa fa ar ar ar ar fa ar fa de fa fa fa fa de fa pt fa pt pt pt pt pt pt ar pt fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa sd fa fa ar fa ar fa pt fa pt pt pt pt pt pt arz pt fa fa arz fa fa fa fa en ar fa fa fa fa fa ar fa fa fa fa ar ar ar fa ar fa fa fa arz fa fa fa fa fa fa fa fa arz fa fa fa arz fa fa fa fa fa arz arz arz ar ar fa fa fa fa ar fa fa ar fa ar fa fa sd fa ar ar fa fa ar en fa en ar ms ar fa ar ar fa en ar fa fa ar en fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa ar fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa en en en en
ميهمان گرامي، به غول آباد خوش آمديد! | ايميل: گذر واژه: مرا به ياد بسپار براي يك ماه: وارد شدن: | قلعه
[ برگه نخست ] [ تاريخ يزد (4) ] [ جغرافياي يزد (5) ] [ فرهنگ يزد (8) ] [ آثار و ابنيه يزد (16) ] [ معماري يزد (18) ] [ سفرنامه هاي يزد (6) ] [ ادبيات يزد (9) ] [ مشاهير يزد (11) ] [ خاطرات يزد (3) ]
چكيده: گفتن شيوه آماده كردن نخل و آماده شدن نخل بران براي نخل برداري و توضيح وظايف و نحوه راهبري سيد نخل و ذكر تعداد چرخاندن نخل و شمردن انواع زمان هاي نخل برداري. شرح و بررسي نخل برداري در يزد و آداب و فرهنگ آن و برشمردن نخل هاي معروف يزد و وضع قديم و كنوني آنها شامل تاريخ، سازندگان و متوليان آنها. در انتها نقل 5 ديدگاه درباره نخل از مريت هاكس، عبد الحسين آيتي، علي اصغر مهاجر، جلال آل احمد و فرد ريچاردز.
واژگان كليدي: نخل، نقل، نخل برداري، نقل برداري، نخل بندي، شده، نخل ميدان شاه، نخل ميدان امير چخماق، نخل ميدان شاهولي تفت، عاشورا، هيأت عزاداري، امام حسين بن علي -ع-، شام غريبان، هيئت تيغ زن، قمه، قمه زني، سينه زني، جوش زدن، جوش خوان، مشهدي علي، استاد علي و استاد رضا ني ساز، علي اصغر حلاج زاده، استاد علي اكبر نجار، محله كوچه بيوك، خير آباد، اشكذر، محله گرمسير تفت، تفت، يزد.
صفحه آرا: بتول خاتم زاده
نشر: ريحانة الرسول، يزد، اسفند 1381
دكتر ميرزا محمد كاظميني در يزد متولد شد. پدر متدينش -حاج علي اكبر- از معتمدين و تجار يزد و مادر پاك طينتش از سلسله سادات حسيني يزد بود. نيايش آيت الله حاج شيخ غلامرضا يزدي مشهور به فقيه خراساني بود كه از عالمان و وارستگان يزد و صاحب مكارم اخلاقي و كرامات بود. او در چنين خانواده اي رشد كرد. ميرزا محمد كاظميني تحصيلات ابتدايي و راهنمايي را در جامعه تعليمات اسلامي رمضاني يزد گذراند و دوره متوسطه را در هنرستان شهيد رجايي يزد سپري كرد. او دوره كارداني صنايع را در آموزشكده فني يزد به پايان رساند و به آموزش و پرورش پيوست و در سال 1371 مدرك كارشناسي مديريت و سپس مدرك كارشناسي ارشد مديريت را دريافت كرد و در سال 1385 به دليل علاقه به نگارش دانش نامه هاي متعدد تاريخي، تحصيلات تكميلي را ادامه داد و موفق به اخذ مدرك دكتراي تاريخ اسلام از دانشگاه سوربن فرانسه شد. آقاي كاظميني با خانم مريم جوهري ازدواج كرد و ايشان داراي سه فرزند هستند.
گوشه اي از سمت ها و فعاليت هاي ايشان عبارت است از: رييس هنرستان دكتر ناظم اعظم در تفت، معاون آموزش و پرورش تفت، رييس آموزش و پرورش صدوق، مدير كل فرهنگ و ارشاد اسلامي استان يزد، دبير شوراي فرهنگ عمومي و انجمن آثار و مفاخر فرهنگي استان يزد، مشاور وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي، موسس و رييس هييت امناي بنياد فرهنگي پژوهشي ريحانة الرسول -س-، موسس و مدير كتابخانه و موزه بزرگ ميرزا محمد كاظميني، برگزاري كنگره شهيد صدوقي، يادمان مرحوم وزيري، فرخي يزدي و نكوداشت آذر يزدي و صد ها جشنواره و اجلاس فرهنگي در سطح استان يزد.
ميرزا محمد كاظميني در سال 1378 با توسل به حضرت زهرا -س-، بنياد فرهنگي، پژوهشي ريحانه الرسول را با هدف ايجاد مركز پژوهش كارآمد در زمينه فرهنگي، تاريخي، اجتماعي و هنري بنيان نهاد. اين بنياد تاكنون با برگزاري همايش هاي علمي و فرهنگي، يادمان ها و نمايشگاه هاي مختلف كتاب و انتشار نزديك به 70 اثر در گسترش فرهنگ عمومي جامعه گام هاي بلندي را برداشته است. اين بنياد شامل شش بخش زير است: پژوهشكده، ستاد يادمان ها، هفته نامه يزد امروز، پايگاه اينترنت، انتشارات ريحانة الرسول و نگارخانه. اين بنياد علاوه بر يزد دفاتري در شهر هاي دامغان، مشهد، تهران و شهركرد دارد كه به فعاليت مشغولند.
ايشان همچنين كتابخانه و موزه بزرگ ميرزا محمد كاظميني را بنيان نهاده و هر دو را در دو زادروز حضرت زهرا -س- در سال هاي 1383 و 1385 بر آستان مقدس امامزاده جعفر -ع- وقف نموده است. او در اين كتابخانه مجموعه اي ارزشمند از كتب علمي گوناگون به خصوص در رشته تاريخ و همچنين بيش از بيست هزار عنوان كتاب و ده هزار نشريه و اسناد مطبوعاتي جمع آوري كرده است. موزه ميرزا محمد كاظميني نيز داراي 6 بخش نفيس مي باشد كه عبارتند از: گنجينه اسناد و نسخ خطي، گنجينه سكه و اسكناس، گنجينه عكس، گنجينه نگين و مهر و اشياي تاريخي، گنجينه كبريت و گنجينه تمبر.
برخي از آثار ايشان كه پاره اي به قلم ايشان، پاره اي به مديريت ايشان و پاره اي به كوشش ايشان به چاپ رسيده عبارت است از: دانشنامه ائمه جمعه سراسر كشور در 2 جلد، دانشنامه مشاهير يزد در 3 جلد، دانشنامه مشاهير و مفاخر دامغان در 2 جلد، دانشنامه مشاهير و مفاخر يزد ويژه عالمان ديني در 2 جلد، تنديس پارسايي درباره آيت الله حاج شيخ غلامرضا فقيه خراساني يزدي، هداية المسترشدين و تفسير مفتاح علوم قرآن و ترجمه نماز و سي بحث در اصول دين تاليف حاج شيخ غلام رضا يزدي، يزد ديروز نوشته دكتر جلال گلشن، ريحانه الرسول دُر مكنون خزانه عرش الهي، كيمياي امروز چكيده كتاب تنديس پارسايي، فرهنگ سازي در دوران امروز، خط در امپراطوري ايران، زندگينامه استاد احمد كرمي، زندگي نامه آيت الله حاج شيخ محمود فرساد، حجر الاسود، نخل، كعبه، معني عشق و اميد، فهرست مجموعه اسناد و نسخ خطي كتابخانه ميرزا محمد كاظميني به اهتمام سيد صادق و سيد جعفر حسيني اشكوري شامل فهرست نسخه ها، فهرست مراسلات و نامه هاي تاجران، هزار نامه، مهر ها، اسناد شرعي و ... از كتابخانه و موزه ايشان و ...
۞ 2- نخل برداري در يزد
۞ 3- نخل برداري يزدي ها از نگاه ديگران
۞ 3-1- خانم مريت هاكس
۞ 3-2- استاد عبدالحسين آيتي تفتي
۞ 3-3- علي اصغر مهاجر
۞ 3-4- جلال آل احمد
۞ 3-5- فرد ريچاردز
1- نخل برداري ۩
نخل برداري عصر عاشورا در حسينيه شاه ولي تفت؛ اين نخل با 11 متر ارتفاع بلند ترين نخل دنيا است و اين مراسم تفت پس از زمين گير شدن نخل هاي غول پيكر يزد در ميدان هاي بزرگ شهر شايد باشكوه ترين مراسم نخل برداري نيز باشد.
پس از آذين بندي و سياه پوش نمودن نخل، معمولاً در شب عاشورا با انبوه جمعيت و عزاداران و هيأت هاي مختلف، اندكي نخل را براي آزمايش و تغيير وضعيت، جابجا مي نمايند تا در روز عاشورا، مشكلي حادث نشود. البته اين دقت، در مورد نخل هاي بسيار بزرگ اعمال مي شود.
در روز عاشورا با توجه به عادت و يا قرارداد عرفي اي كه ميان هيئت عزادار، از قديم وضع گرديده، در ساعت معيني از روز، عمل نخل برداري صورت مي گيرد. بدين صورت كه غالب كساني كه مي خواهند شانه خود را به زير نخل ببرند، مقداري پنبه، پشم، كاه، پارچه و يا هر جسم نرم ديگري را داخل دستمال هاي بزرگ پيچيده، آن را به سر يكي از كتف هاي خود مي بندند تا هنگام شانه بردن به زير چوب هاي حمال، شانه اشان آسيبي نبيند و فشار سنگيني نخل را بهتر تحمل نمايند. سپس به دستور شخصي باتجربه و سالمند كه عموماً از سادات است، افراد به نسبت توانايي شان، با پاي برهنه، دور تا دور و داخل پايه ها و چوب هاي حمال نخل، تقسيم شده، جايگزين مي شوند و در زماني مناسب، به دستور آن فرد رهبر، با ذكر "يا حسين -ع-، يا حسين -ع-"، مسافت تعيين شده را پيموده و دوباره به جايگاه اوليه نخل باز مي گردند. البته در زمان فعلي مرسوم گرديده كه سه دور اين حركت جابجايي پياپي صورت مي گيرد؛ لكن نقل قول شده كه در قديم به جهت تيمن و تبرك چهارده معصوم، نخل را چهارده مرتبه مي گردانده اند.
ناگفته نماند كه شخص راهبر و فرمانده نخل، در پهنه سرو مانند نخل، بر روي يكي از چوب هاي نخل، با آويختن شال عزا به گردن، مي ايستد و با حركات دست، نخل بران را در جابجايي نخل، هدايت مي كند؛ و يك يا دو نفر هم به نوك يا راس نخل، بالا مي روند و در هنگام حركت نخل، يكي، اذان مي گويد و ديگري، اشعار حماسي يا ابياتي از دوازده بند مشهور محتشم كاشاني را مي خواند. ضمناً در هر دور يا رفت و برگشت نخل، تعدادي شتر، گاو و گوسفند نذري، قرباني مي شوند تا پس از ختم مراسم، بين نيازمندان، تقسيم و يا با پخت آش گندم از گوشت دام هاي قرباني، مردم را به خوردن آش گندم يا آش حسيني، مهماني نمايند. همچنين در هنگامي كه نخل از حركت باز مي ايستد يا پيش از حركت دادن، بعضي از مردم با پخش نقل يا نخود برشته و مانند آن، نذر خود را ادا مي نمايند.
دو نما از مراسم نخل برداري در عصر عاشورا در تكيه يا حسينيه شاه نعمت الله ولي در تفت يزد؛ سيد راهبر نخل روي تير هاي حمال مي ايستد و وظيفه اش تقسيم نيرو و درست رانده شدن نخل مخصوصاً در پيچ هاست چون همواره روي نخل بايد به سمت جلو باشد و همچنين نخل بايد در يك سطح بماند؛ افرادي نيز در بالاي نخل به قرآن يا شعر خواني يا اذان گويي يا سنج زني مي پردازند و همچنين اوضاع را از بالا زير نظر دارند.
پس از آخرين حركت و جابجايي، نخل به جاي ثابت خود بازگردانده و بر روي پايه هاي خود نهاده مي شود تا سالي ديگر يا مراسم عزاداري اي ديگر. پس از آن، انبوه نخل بران، به سرعت از زير نخل بيرون رفته و با ديگر عزاداران به سر و سينه مي زنند و با فرياد "حسين، حسين" لحظاتي تاثر برانگيز را به ظهور مي نشانند. در برخي جا ها پس از به زمين گذاشتن نخل، نخل بران و ديگر مردم به مقابل تكيه يا عزاخانه امام حسين -ع- هجوم برده و با فرياد "حسين، حسين"، شديداً به سر و سينه مي زنند كه به اصطلاح به آن «جوش زدن» مي گويند كه نوعي تعزيه خواني است و «جوش خوان»، اشعاري را مي خواند و مردم با سينه زدن مداوم، جواب مي دهند كه از مشهور ترين و متداول ترين آن ها، تضمين آيه 107 سوره «صافات» از قرآن كريم است:
گفت در آن لحظه خداي كريم ...........................................
اي بفديناه بذبح عظيم ...........................................
چنانچه عمل نخل برداري در عصر عاشورا صورت گيرد، معمولاً پس از اتمام مراسم نخل برداري، عزاداران تا غروب آفتاب به عزاداري ادامه مي دهند و پس از غروب آفتاب و اذان مغرب و خواندن نماز، مراسم شام غريبان را با حدت و تجسم غربتي خاص، با رفتن از اين محل به آن محل در حالي كه تعدادي از عزاداران به ويژه كودكان، شمع در دست به نشانه تاريكي بيابان كربلا و پراكنده شدن كودكان خردسال خانواده امام حسين -ع- در آن بيابان در غروب عاشوراي سال شصت هجري قمري، به مراسم دهه اول ماه محرم خاتمه مي دهند.
اما اين سوال همواره در ذهنشان مي ماند كه مگر چند سال از مرگ پيامبر گرامي اسلام -ص- و جد بزرگوار حسين بن علي -ع- گذشته بود كه مسلمانان اين گونه رنگ عوض نموده و وصاياي آن حضرت را به فراموشي سپردند و "مثل اهل بيتي كسفينه نوح" را ناديده گرفتند و چنان كردند كه تاريخ از جواب دادن شرم دارد.
نخل محله گرمسير تفت در يزد؛ اين نخل به همراه نخل تكيه شاه نعمت الله ولي تفت و نخل هاي ميدان شاه و ميدان امير چقماق يزد چهار نخل مهم استان يزد هستند كه دو نخل تفت همچنان برداشته مي شوند.
2- نخل برداري در يزد ۩
برگزاري مراسم عزاداري و تعزيه خواني به ويژه به ياد جانفشاني و آزادمردي حضرت سيد الشهداء -ع- در يزد، از سابقه اي طولاني برخوردار است.
مردم متدين دار العباده يزد، هر ساله در يك يا چند روز از دهه اول محرم و حتي تا سيزدهم محرم، اقدام به «نخل برداري» يا به گفته خودشان «نقل برداري» مي نمايند. البته در شهادت برخي ديگر از ائمه هدي نيز ممكن است مراسم نخل برداري را به جا آورند. مراسم نخل برداري در شهر هاي تابعه و حتي روستا ها كه عموماً داراي نخل هستند نيز برگزار مي شود.
عزاداران حسيني در يزد، اعتقاد راستيني به عمل نخل برداري دارند، تا حدي كه براي رفتن در زير نخل و شركت در نخل برداري، نذر مي كنند و يا بهترين دام خود را در پاي نخل، قرباني مي نمايند و حتي برخي براي رفع حاجت خود به نخل متوسل مي شوند و يا بعضي هرگاه به نخل برسند، به نخل، سلام مي دهند و دست بر آن سوده، به سر و صورت و اندام خود به تيمن و تبرك مي كشند.
مراسم نخل برداري نيز همچون تشكيل هييت هاي عزاداري، داراي قواعد و قوانين خاص خود است؛ مثلاً هر جبهه از نخل، مربوط به يك يا چند محل است، البته اگر نخل آنچنان بلند و سنگين باشد؛ مانند نخل «ميدان بعثت» (1) ۞، «ميدان مير چقماق» يا نخل «حسينيه شاه ولي» شهر «تفت» كه ارتفاع آن به يازده متر مي رسد.
در مورد ساعت نخل برداري نيز زمان هاي متفاوتي وجود دارد؛ مثلاً در محله «كوچه بيوك» يزد در صبح عاشورا، در «خير آباد» در يك ساعت به ظهر عاشورا، در «اشكذر» نيز در عصر عاشورا و در ساير جا ها نيز كمابيش در همين ساعات، نخل برداري صورت مي گيرد.
گفتني است كه چند سالي است در برخي جا ها، نخل كوچكي را تهيه و به گروهي از نوجوانان مي سپارند تا پيشاپيش نخل بزرگ به حركت درآورند، تا هم نوجوانان براي رفتن به زير نخل بزرگ در سال هاي آينده تمرين كنند و هم بر عظمت نخل برداري، افزوده، و دل هاي بيشتري رقيق گردد.
نخل ميدان امير چقماق را تنها آذين بندي مي نمايند و چندين سال است كه به دليل كهن بودن و امكان شكسته شدن، آن را تكان نداده اند. نخل ميدان بعثت در حد تزيين و انجام مراسم شام غريبان از آن استفاده مي كنند و تكان داده نمي شود؛ البته وجود شبكه هاي برق و مخابرات را در جابجا نكردن نخل ها نبايد ناديده گرفت. اخبار موثقي در اختيار است كه نزديك به دويست سال پيش، فردي به نام «مشهدي علي» متولي نخل بعثت بوده و پس از او، پسران وي، «جواد»، «رسول» و «عبد الحسين» (2) ۞، متوالياً كار آذين بندي و نخل برداري را نظارت و راه اندازي مي نموده اند.
عكس راست: نخل ميدان شاه يا نخل ميدان بعثت يا سيد مصطفي خميني امروزي كه به نخل نعمتي ها هم معروف است؛ اين نخل بزرگترين نخل شهر يزد است كه ارتفاع آن 9 متر و اضلاعش 12 در 12 متر است؛ هر دو عكس مربوط به دهه 1340 مي باشد.
عكس چپ: نخل ميدان امير چخماق كه به نخل حيدري ها نيز معروف است؛ بلندي اين نخل 8.5 متر و اضلاع آن نيز 8.5 در 8.5 متر است؛ مشهور است كه 450 سال عمر دارد و متعلق به عصر صفوي است؛ در اين عكس نخل با روپوش سياه پوشانيده شده كه از رسم هاي محرم و صفر است و اطراف ديگر اين پارچه نقش سرو و شير و خورشيد است و خود اين پارچه موقوفه علي اصغر گرجي به تاريخ 18 تير 1193 ه.ش. است كه تا دهه 1350 از آن استفاده مي شد.
راست: ايرج افشار، يادگار هاي يزد؛ چپ: غلامحسين كاشاني
نخل ميرچقماق نيز به وسيله مرحوم «استاد علي ني ساز» و سپس پسرش -«استاد رضا ني ساز»- ، تزيين و نظارت مي شده است. آقاي «محمد علي كشوري» -فرزند «سيد رضا»- نقل مي كند كه در زمان برگزاري مراسم نخل برداري، حاكم يزد در ايواني به تماشا مي نشسته و پس از پايان مراسم، به بابا ها و متوليان نخل، هديه و خلعت مي داده و در زمان فعل، متوليان متعددي كار ساماندهي نخل را انجام مي دهند كه از معروف ترين آنها، «علي اصغر حلاج زاده» است كه نزديك به چهل سال به اين امر، مبادرت مي ورزد.
3- نخل برداري يزدي ها از نگاه ديگران ۩
3-1- خانم مريت هاكس ۩
خانم «مريت هاكس» -نويسنده كتاب «ايران، افسانه و واقعيت»- كه در اواخر زمستان 1933 م. (1311 ه.ش) به ايران آمده و از يزد ديدن كرده است، چنين مي نويسد: "مردم مسلمان يزد، بسيار متعصب اند. امسال وقتي از سوي دولت، دستور رسيد كه دسته هاي عزاداري، مجاز نيستند نخل هاي بزرگ و آيينه كاري شده حامل پيكر امام حسين را همراه خود حركت دهند، آشوب ها برخاست و چون مردم اطلاع يافتند كه دسته هاي عزاداري به هيچ وجه نبايد تشكيل شود و به هيچ كس اجازه زنجير زدن يا قمه زدن (3) ۞ داده نمي شود، آشوب ها شدت يافت؛ زنان در ميدان شهر جمع شده و به شهرباني حمله كردند و پاسبان ها فقط پس از رسيدن پنجاه سرباز مسلح توانستند از پرتاب سنگ آنها جلوگيري كنند و آن سال، نخل برداري مفصل، صورت نگرفت."
3-2- استاد عبدالحسين آيتي تفتي ۩
«استاد عبد الحسين آيتي تفتي» در «تاريخ يزد» چنين مي نگارد: "نخل بندي در يزد، آن هم از قديم، عنوان داشته؛ ولي نه به اين صورت و مقصد، بلكه مخصوص بوده است به آرايش كمي از گل هاي مصنوعي كه حامل آن را «نخل» و گل كاري آن را «نخل بندي» مي گفته اند كه براي جشن ها و سور ها و ماتم ها از آن استفاده مي كرده اند. در جلوي عروس، نخل حركت مي داده اند كه از گل هاي طبيعي يا مصنوعي، نخل بندي شده بود. در بردن جنازه ميت هم آنگونه نخل بندي ها، بوده است. سعدي -عليه الرحمه- مي گويد:"
نخل بندم ولي نه در بستان ...........................................
يوسفم من ولي نه در كنعان ...........................................
همچنين استاد آيتي مي گويد: "نخل و نخل بندي در همه ايران رايج است، ولي در هيچ شهر و شهرستان، مانند يزد و تفت، پرهياهو نيست. در يزد دو نخل بزرگ كه هنوز اسكلت آنها در دو ميدان مير چقماق و ميدان شاه (4) ۞ موجود است و گويند قدمت نخل مير چخماق، بيشتر، و چهارصد سال از عمر آن گذشته است. در تفت هم نظير يزد، عيناً دو نخل بزرگ وجود داشته و دارد كه يكي در «محله گرمسير» و ديگري در «حسينيه شاه ولي» تفت است. (5) ۞
عكسي قديمي و بسيار باارزش از مراسم نخل برداري عاشورا در ميدان امير چخماق يزد مربوط به سال هاي حدود 1280 ه.ش. برداشته شده توسط كشيشان مسيحي انگليسي در يزد؛ اين عكس از بالاي تكيه امير چخماق برداشته شده است؛ آن روز ها پيش از ساخت خيابان هاي شاه يا قيام امروزي و پهلوي يا امام خميني امروزي ميدان اينگونه بوده و سه طرف غرفه سازي بوده است؛ سردر مسجد امير چقماق در سمت چپ عكس گوياي اندازه و وضع ميدان هست.
تشريفات اين چهار نخل بزرگ، اينگونه بوده كه از روز پنجم محرم، شروع مي كرده اند به بستن آن نخل ها كه تا شب عاشورا، آيين آذين بندي آنها، اتمام مي شده است. علم هاي بزرگ چوبي يا آهني كه «شدّه» (/ŝad.²ā/) ناميده مي شده و پارچه هاي گرانبها بر آن بسته و شال هاي ترمه و زينت هاي ديگر بر آن افزوده و قريب بيست نفر هم در درون نخل از پايين تا بالا بر تير ها سوار شده، بر وزن آن مي افزودند؛ و از صبح تا عصر عاشورا، اين تشريفات تكميل مي شد و از ظهر، دسته هاي مردم شروع مي كردند به آمدن؛ بعضي براي حركت دادن نخل و بعضي براي تماشا و عزاداري. آنها كه حامل نخل بودند، به سر شانه هاي خود، پارچه هاي بسياري كه چون متكا بود، بسته بودند. اقلاً دو تا سه هزار نفر از اينگونه مرد جوان و قوي بنيه در برداشتن نخل، شركت مي كردند. (6) ۞ تير ها يا پايه هاي زير نخل پر مي شد و جمعيت از صحن و بام و اطراف ميدان، چنان احاطه داشتند كه عبور از وسط آنها، ممكن نبود يا مشكل بود. طرف عصر كه همه مقدمات، فراهم شده و جمعيت به قدر لزوم به زير نخل رفته بودند، سردسته ها با صداي بلند، خبردار گفته و صدا در صدا پيچيده، با صداي سوم، نخل حركت مي كرد و آن كوه باعظمت بر شانه ها، به شمال و جنوب ميدان آمد و شد كرده، هفت يا نه و گاهي يازده مرتبه از اين طرف ميدان تا آن طرف كه پانصد قدم فاصله بود، مي بردند و باز مي آوردند و اين رويه در يك ساعت از روز، در هر چهار ميدان يزد و تفت، معمول و مجري مي شد.
البته در فلسفه اين عمل مي گويند از آنجا كه سيد الشهدا را در كربلا كسي تشييع نكرده، همه ساله، بعدازظهر عاشورا، دوستان آن حضرت اين عمل را مجري مي دارند كنايه از تشييع جنازه و جبران بي مهري دشمنان و خلاصه اينكه يك نوعي از اظهار وفا و ارادت دوستان و شيعيان حسين بن علي -ع- است."
آيتي در بخش ديگري از كتاب، نخل برداري را از ايران نمي داند و آن را به برخي فرقه هاي هندي مربوط مي داند.
نخل و تكيه امير چقماق يزد؛ تكيه امير چخماق باشكوه ترين و زيباترين تكيه جهان است كه بر يك عرض ميدان امير چخماق ساخته شده است؛ همانطور كه در عكس مشخص است وسط و پايين اين تكيه ورودي بازار حاجي قنبر است.
3-3- علي اصغر مهاجر ۩
در كتاب «يزد در سفرنامه ها» گردآوري «اكبر قلمسياه»، به نقل از سفرنامه «علي اصغر مهاجر»، در مورد نخل در يزد آمده است كه: "پشت ورودي دروازه اميرچقماق را برانداز كرديم. چون نتوانستيم چيزي به گفته هاي ديگران در اين باب بيفزاييم، دوباره به ميدان آمديم تا روانه مسجد جامع شويم؛ اما اسكلت حيواني عظيم الجثه از عهد عتيق در كنار ميدان، نظر ما را به خود كشيد. بعد ها نظير اين اسكلت را در يكي دو شهر ديگر هم ديديم كه همه از يك تيره بودند؛ اما عظمت هيچ يك به پايه اين اسكلت حيرت آور كه در گوشه ميدان امير چقماق افتاده بود، نمي رسيد. اسم اين حيوان، نخل است و شما در هيچ يك از كتاب هاي حيوان شناسي و گياه شناسي، نام او را پيدا نخواهيد كرد.
تقلاي غير مالوف عكاس براي برداشتن عكس از اسكلت اين حيوان غول پيكر در نظر ما، نشان آن بود كه نخل، هم سابقه تاريخي دارد و هم من جميع الجهات، نادره اي است هنري. اگر اشتباه نكنيم، نخل همان وظيفه اي را در شهرستان ها به عهده دارد كه آن وقت ها، «عماري» (7) ۞ در تهران به عهده مي گرفت و با اين تفاوت كه بلند كردن و راه بردن نخل با همه چيز هايي كه به هيكل چوبين آن مي آويزند، به همت و عرق ريزي دويست مرد، محتاج است.
مقدار تير و چوبي كه در ساختمان آن به كار رفته، با تخمين نزديك به تحقيق، مصالح چوبي پنج خانه يزدي را تامين مي كند و عجب است كه هيچ معماري در شهر يزد به اين فكر نيفتاده و هيكل آن، دست نخورده در گوشه ميدان خوابيده است. گاهي ثقالت برخي از آثار، مايه دوام و بقاي آنها مي شود و اولياء امور را از وسوسه صرف وجوه، نجات مي دهد. (8) ۞ به يقين نخل، يكي از اين آثار است و شايد يكي از درشت ترين آنها باشد و اگر ايراد شود كه چرا مردم زحمتكش و فقير يزد، مانند تهي دستان شهر هاي ديگر ايران، با آنكه خود در خانه هاي محقر و گلين زندگي مي كنند، چنين چيز هايي عظيم و كم مصرف مي سازند؟ مي گوييم به همان دليل كه مردم اصفهان، «مسجد شيخ لطف الله» و «مسجد شاه» و «عمارت عالي قاپو» و «چهل ستون» ساخته اند و به همان دليل كه «پارنتون» و «معبد زئوس» در «آتن»، «سن پطر» در «واتيكان» و «نتردام دوپاي» در «پاريس» به وجود آمده؛ به همان دليل ...!
انگيزه پديد آمدن اينگونه آثار غول آسا در سراسر دنيا، يكسان است. اينها به منزله اتاق مهمان خانه هر ملت است. غريبه را در اين اتاق ها پذيرايي مي كنند تا وسعت زندگي خود را در مقياس آنها، نمايش دهند. هر كس به سرزمين بيگانه مي رود، اگر قصد اقامت نكند، از درون اينگونه آثار به زندگي مردم آن سرزمين نگاه مي كند. پس چه بهتر كه آنها را هرچه بزرگتر و نظرگير تر بسازند.
اسكلت نخلي كه در ميدان امير چقماق افتاده، گرچه امروزه همراه با شعاير تند مذهبي در پس گرد و خاك كهنه ساز زمان پنهان شده است، ولي در حد خود، اثري است عظيم. پيداست كه مردمي غيرتمند و فقير از نان و آب خود مايه گذاشته اند و دسته جمعي، اين عماري سنگين وزن را ساخته اند تا در ايام عزاداري، نمايشي شايسته شهر خود بدهند."
3-4- جلال آل احمد ۩
«جلال آل احمد» در سفرنامه خود به يزد چنين آورده است: "يزد از يك نظر، موزه ابزار عزاداري محرم است. سه چهار تا نخل بزرگ در گوشه و كنار شهر است. در روزگاري كه آسمان شهر را، شبكه بندي درهم و برهم سيم كشي هاي برق و تلفن، مغشوش نكرده بود، براي حركت دادن هر كدام از آنها، دست كم صد مرد لازم بوده است؛ اما سيم هاي تمدن در آسمان شهر، پاي اين نخل ها را مدت هاست به زمين كوبيده و اكنون هر كدام، به گهواره مشبكي مي مانند كه انگار روزي اسباب بازي غولي بوده و گمان مي كني از وقتي دوران جن و پري و افسانه هاي گرز صد من رستم، تمام شده است، اين بازيچه ها نيز دل غول بچه ها را زده اند كه در گوشه اي شان انداخته اند و رفته اند؛ نخل ميدان شاه، نخل ميرچقماق و ديگر نخل ها كه اسمشان را فراموش كردم. خودشان نخل را «نقل» مي گفتند."
3-5- فرد ريچاردز ۩
«فرد ريچاردز» در سفرنامه خود نوشته: "در يزد مراسم محرم با چنان شور و حرارتي برگزار مي شود كه بعضي اوقات به يك نوع جنون مذهبي مبدل مي گردد. در ميدان كه مقابل مدخل اصلي بازار واقع شده، چوب بست بزرگي تعبيه شده كه نماينده يك نوع تابوتي است به نام نخل؛ و هر سال آن را با شال و آيينه مي پوشانند. اين دستگاه عجيب و غريب به وسيله صد ها تن مرد، دور ميدان حمل مي شود. اين مردان در زير نخل اجتماع مي كنند تا ثواب حركت دادن آن نصيبشان شود؛ گرچه تصور مي كنند كه اين نخل توسط «حضرت فاطمه» حركت مي كند.
مسلمانان متعصب يزد، اين مراسم برجسته را در يك محيط خفه كننده اي به مورد اجرا مي گذارند. اين دستگاه يا چوب بست، از قطعات عظيم چوب كه وزن آنها نيز خيلي زياد است، ساخته شده و به قدري بزرگ است كه نمي توان آن را از ميدان خارج كرد و يا از در اصلي بازار كه به كوچه منتهي مي گردد، داخل كرد."
(1) ۩ نام قبلي ميدان بعثت يا ميدان سيد مصطفي خميني، «ميدان شاه» است و به آن نخل «نخل ميدان شاه» مي گويند.
(2) ۩ حاج شيخ عبدالحسين معروف به «كاظميني»، داماد «حاج شيخ غلامرضا فقيه خراساني يزدي» و پدربزرگ مولف -«ميرزا محمد كاظميني»- مي باشد.
(3) ۩ «قمه»، حربه آهني كوتاهتر از شمشير و بدون خميدگي اي است كه هر دو طرف آن تيز است. رسم «قمه زني» كه ديروقتي است ابتدا ممنوع و سپس منسوخ شده، چنين است كه تعدادي از عزاداران حسيني، حداقل چندين ساعت پيش از مراسم قمه زني در يك جا جمع مي شده اند و با نظارت يك استادكار، ظروفي از آب گرم تهيه و با تر كردن دست و زدن مداوم و محكم به پيشاني خود، قسمت جلوي سر مخصوصاً پيشاني خود را تقريباً بي حس مي نموده اند به حدي كه وسط پيشاني اشان ورم مي كرده و به گفته يزدي ها اوتلك (/ö.to.lok/) مي شده و سپس در هنگام مراسم قمه زني، پارچه سفيدي را به نام «كفن» كه تا زانو ها را مي پوشانيده به گردن خود مي آويخته اند و دسته هاي چندين نفره با ذكر "يا حسين" و "ما قمه مي زنيم بهر حسين" و ...، لبه تيز قمه را به پيشاني خود مي ماليده اند تا خون جاري شود. گاه مي شده است كه قمه زني، اختيار را از دست مي داده و فرق خود را مي شكافته و يا ضربه به ديگر جاي بدن خود مي زده و لذا فعلاً اين رسم، مطرود و منسوخ است. به قمه زني، «تيغ زني» هم گفته مي شده و هيأت هايي در قالب «هيات تيغ زن» تشكيل مي شده و حتي نذر و وقف براي هيئت تيغ زن هم در نظر گرفته شده كه به مصرف مي رسيده است.
(4) ۩ نام كنوني اين ميدان، «ميدان بعثت» يا «ميدان سيد مصطفي خميني» است.
(5) ۩ آنچه در افواه پيران و سالخوردگان است، نخل قديمي حسينيه شاه ولي (ميدان امام كنوني) تفت كه هنوز موجود است، حدود 90 سال پيش به دست «استاد علي اكبر نجار» ساخته شده است. اشخاصي چون «ميرزا جعفر احسن»، «سيد حسن»، «حاج سيد رضا» و «محمد قربان» آن را در دوره هاي مختلف، نظارت و تزيين مي كرده اند. نخل فعلي حسينيه شاه ولي كه حدوداً يازده متر ارتفاع دارد، چندين سال پيش توسط «سيد محمد موسوي» و چند استاد نجار ديگر ساخته شده و نخل قديمي، به انتهاي «خيابان بيست و دو بهمن» انتقال داده شده است؛ اما مردم هنوز بدان اعتقاد دارند و در مراسم عاشورا، آن را تزيين مي نمايند و در پاي آن به عزاداري مي پردازند. البته پيش از نخل قديمي، نخل ديگري هم بوده كه فعلاً اثري از آن باقي نمانده است.
(6) ۩ منظور نويسنده افراد پاي نخل و يا افرادي است كه در كل نخل را بر دوش مي گذارند زيرا زير نخل هاي بزرگ در هر نوبت نخل گرداني بيش از چند صد نفر جاي نمي گيرند.
(7) ۩ ع. (به فتح عين) كجاوه، هودج، تخت روان مانندي كه تابوت مرده را در آن مي گذارند و به گورستان مي برند.
(8) ۩ البته آقاي علي اصغر مهاجر، عرق ديني و مذهبي و دوستي شيعيان را به حسين بن علي -ع- ناديده گرفته كه به نظر مي رسد اين دليل بر بقا و حفظ نخل بر دليل ايشان، ارجح است.
(1) اسلامي ندوشن، محمد علي؛ زندگي و مرگ پهلوانان در شاهنامه؛ تهران؛ يزدان؛ 1348
(2) اسلامي ندوشن، محمد علي؛ سرو سايه فكن، درباره فردوسي و شاهنامه؛ تهران؛ انجمن خوش نويسان ايران
(3) افشار، ايرج؛ يادگار هاي يزد؛ تهران؛ انجمن آثار ملي؛ 1348
(4) پوپ، آرتور؛ آشنايي با مينياتور هاي ايران، بررسي و تحقيق در مورد ؟؟؟؛ ترجمه حسين نير؛ تهران؛ بهار؛ 1369
(5) حسن، زكي محمد؛ تاريخ نقاشي در ايران؛ ترجمه ابوالقاسم سحاب؛ تهران؛ سحاب؛ 1328
(6) دهخدا، علي اكبر؛ لغت نامه؛ زير نظر محمد معين و سيد جعفر شهيدي؛ تهران؛ دانشگاه تهران؛ دوره جديد؛ 1373؛ ج 13
(8) رهنما، زين العابدين؛ زندگي نامه امام حسين بن علي بن ابي طالب -عليه السلام-؛ تهران؛ امير كبير؛ 1361
(9) سرمدي، عباس؛ دانشنامه هنرمندان ايران و اسلام از ماني تا معاصرين كمال الملك؛ تهران؛ هيرمند؛ 1379
(10) شمسيا، سيروس؛ فرهنگ اشارات ادبيات فارسي و اساطير، سنن، آداب و ...؛ تهران؛ فردوسي؛ 1377
(11) شمسيا، سيروس؛ فرهنگ تلميحات، تهران؛ فردوسي؛ 1366
(12) فريشلر، كورت؛ امام حسين و ايران؛ ترجمه ذبيح الله منصوري؛ تهران؛ جاويدان؛ 1351
(13) قلمسياه، اكبر؛ يزد در سفرنامه ها؛ تهران؛ سبز رويش؛ 1375؛ ج 2
(14) قلمسياه، اكبر؛ يزد در سفرنامه ها؛ يزد؛ يزد؛ 1373؛ ج 1
(15) گلباف بنادكي، محمد امين؛ فرم و فضا در نخل ماتم يزد، پايان نامه كارشناسي نقاشي؛ دانشگاه هنر، دانشكده هنر هاي تجسمي؛ 1375
(16) مرزبان، پرويز؛ خلاصه تاريخ هنر؛ تهران؛ علمي و فرهنگي؛ 1373
(17) ملك ثابت، محمد حسن؛ نخل و نخل گرداني در يزد؛ يزد؛ ميراث فرهنگي يزد؛ 1373
(18) مهاجر، علي اصغر؛ زير آسمان كوير؛ تهران؛ كتاب هاي جيبي؛ 1340
(19) مير نيا، علي؛ فرهنگ ايران يا فولكلور ايران؛ تهران؛ پارسا؛ 1369
(20) همايوني، صادق؛ تعزيه در ايران؛ شيراز؛ نويد؛ 1368
(21) فيلم نخل؛ سيماي جمهوري اسلامي ايران، مركز يزد
وجود پيكره هاي چوبي سرو مانند در اماكن مذهبي و تكيه هاي عزاداري در مناطق مختلف ايران به خصوص در شهر هاي مذهبي و بزرگ خاصه يزد، خراسان، قم و تهران چشم هر بيننده اي را به خود جلب مي نمايد و فلسفه وجود آنها، سوالي است كه در ذهن هر بيننده اي ايجاد مي شود. برخي با گويش هاي مختلف از آن به «نخل» يا «نقل» نام مي برند و عده اي براي پيشينه آن تعاريف مختلفي را ارايه مي نمايند.
دكتر ميرزا محمد كاظميني در اين كتاب كوچك بر آن است تا همگان بيشتر بر حكمت ساخت آن، آگاهي يافته و از فرهنگ و آداب رسوم آن خاصه شهر يزد بيشتر بدانند. وي همچنين در اين كتاب به پيشينه نخل و بررسي نخل در ادبيات پارسي و سفرنامه ها نيز پرداخته است.
فهرست مطالب كتاب نخل اينچنين است: فرهنگ و تمدن ايران، ايران و اهل بيت -عليهم السلام-، تعزيه در ايران، نخل، وجه تسميه نخل، نخل عزا، چند تعبير ديگر از نخل و پيشينه آن، نخل بندي يا آراستن و بستن نخل، نخل برداري، نخل برداري در يزد، نخل برداري يزدي ها از نگاه ديگران، نخل در اشعار، به ياد نخل قامت تو، به ياد عروسي حضرت قاسم -ع-، سرو و منابع و مآخذ.
امتياز شما به اين مقاله چيست؟
ديدگاه شما درباره اين مقاله چيست؟
* اين متن را رونويسي كنيد 0386170:
فرستادن خصوصي: | برو:
ديدگاه هاي خوانندگان درباره اين مقاله:
3 ديدگاه واپسين از 3 ديدگاه
با عرض سلام، مي خواستم خاطر نشان كنم كه نخل ديگري در بعد از ظهر عاشورا در حسينيه شاه ابوالقاسم برداشته مي شود كه از نظر ابهت و شكوه چيزي از نخل ميدان بعثت و امير چخماق كم ندارد.از ديرباز كه سن من به آن قد نمي دهد اهالي عزادار محله شاه ابوالقاسم اه همراه سردسته هيئتشان قبل از عاشورا به حسينيه مريم آباد (كه يكي از محله هاي قديمي يزد است) به رسم دعوت از اهالي مريم آباد براي برداشتن نخل در ظهر عاشورا،مي آيند و در حسينيه مريم آباد عزاداري مي كنند. ظهر عاشورا عزاداران مريم آبادي از حسينيه خودشان با پاي پياده حركت مي كنند و بانوحه سرايي مداحان عزاداران به سر و سينه مي زنند. جمعيتي از نوجوانان و جوانان نيز علم و بيرق بر مي دارند و با زدن طبل و شيپور به شكل پيش قراولان در جلوي هيئت حركت مي كنند.زنان نيز پشت جمعيت مردان به راه مي افتند. هيئت از كوچه و محله هاي قديمي اي كه در مسيرش مي باشد حركت مي كند و در اين ميان عزاداران محله هاي ديگر نيز اضافه مي شوند. در سرتاسر مسير جلوي هيئت مردم محله هاي مختلف گوسفند و شتر قرباني مي كنند يا شربت و چاي و شير مي دهند و نذر خود را ادا مي كنند. هيئت با شكوه و عظمت وارد حسينيه شاه ابوالقاسم مي شود و مراسم نخل برداري توسط اهالي مريم آباد شروع مي شود. نخل سه بار برداشته مي شود و هر بار سه دور مي چرخد. در بين نخل برداشتن ها مداحان نوحه سرايي مي كنند و مردم بر سر و سينه مي زنند. روي چوبه هاي نخل سيدهاي مريم آبادي مي ايستند. بالاي نخل دو سيد مي نشينند و سنج مي زنند و در هر طرف نخل سه سيد بزرگوار ديگر مي ايستند. در پايان مردم نقل و نذورات خود را به دست اين سيدهاي بزرگوار مي دهند تا در بين عزاداران براي شفا پخش شود. مراسم نخل برداري ديگري توسط اهالي مريم آباد روز 13 محرم در امامزاده سيد نصر الله واقع در بلوار دهه فجر انجام مي شود كه قدمت آن به حدود 10 سال پيش مي رسد.
ببخشيد اون چيزي كه زير عكس تفت نوشتيد اشتباه است صحيح اون
گفت در اون لحظه خداي كريم انا فديناه بذبه العظيم
گفت دراون لحظه خداي كريم
همانا شما ذبهخ عظيمي را فدا كرديد
معناي انا فديناه بذبح عظيم اين است : «همانا ما ذبح بزرگي را فرستاديم (در ظاهر گوسفندي بود كه از بهشت فرستاده شد. ولي در باطن اشاره به شهادت سيدالشهداء دارد) و فدايي او (يعني اسماعيل و ديگر كساني از مؤمنين كه مستحق بلا هستند) نموديم.» و آن معني كه دوست عزيزمان فرموده‌ بودند اشتباه بود.