fa fa fa fa fa fa ar ar fa fa fa sd fa azb ar ar fa fa fa ar fa fa ar fa fa fa fa fa ar fa fa fa fa fa fa nl ar fa fa fa ar fa fa fa fa ar fa fa ar fa ar fa fa sd fa ar ar fa fa ar en fa en ar pt ar en ur en fa en en en fa en fa en fa fa fa en ar en ar fa ar en ar en fa lt fa en fa en ar en ar en fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa fa ar fa fa fa fa ar fa fa fa fa arz fa fa fa fa en en en en
ميهمان گرامي، به غول آباد خوش آمديد! | ايميل: گذر واژه: مرا به ياد بسپار براي يك ماه: وارد شدن: | قلعه
[ برگه نخست ] [ تاريخ يزد (2) ] [ فرهنگ يزد (6) ] [ بزرگان يزد (1) ]
برف برفخانه طزرجان در پالوده فروشي بازار خان
چكيده: سخني پيرامون داستان برف و يخ در تابستان هاي يزد قديم و اينكه چگونه اين برف از كوه برف خانه در طزرجان به يزد آورده مي شده است و به مغازه هاي فالوده فروشي مي رسيده است و بررسي اين پيشه و سير دگرگوني و نابودي آن در عصر جديد.
واژگان كليدي: پالوده فروشي، بازارچه صدري، بازار خان، گاراژ چاوش، برف، يخ، كوه برفخانه، دره زنجير، سرخيم، افشار آباد، طزرجان، تفت، يزد.
ايميل نويسنده: jaavdaani [@t] gmail [d0t] com
تاريخ دريافت مقاله: 21 آبان 1390
۞ 3- دوران جديد
1- پيش گفتار ۩
نمايي از يك دكان قديمي پالوده فروشي در بازار يزد؛ در گذشته در تابستان ها از برف براي خنك كردن پالوده و شربت بهره مي گرفته اند.
سيد حسين عرب گرمسيري؛ وبلاگ
اين يك تصوير ساختگي است.
روزگاري را تصور كنيد كه سرد ترين آب براي نوشيدن، از آب انباري با حداقل سي چهل پله آورده مي شد. نه از يخچال خبري بود نه از فريزر و نه از آن دكه هاي يخ فروشي پنجاه شصت سال قبل. يخچال هاي نفت سوز هم اگر بود تك و توكي در خانه هاي اعيان شهر وجود داشت.
ظهر گرماي تابستان كوير، در خنكاي بازارچه نيمه تاريك «صدري» در حوالي «دروازه مهريز» (1) ۞ يك دكان پالوده فروشي بود تاريك و بزرگ. دور تا دور آن در رف هاي دكان، قرابه هايي از انواع عرق هاي گياهي و گلاب، تنگ هم چيده شده بود و در پيشخوان دكان، يك لگن بزرگ مسي پر از پالوده و يك كاسه بزرگ شيره و تعداد زيادي كاسه كاشي كار ميبد گذاشته شده بود.
صاحب مغازه كه پير مردي نوراني با شالي بر سر و لنگي به كمر بود، تند و چابك ملاقه مخصوص را پر از پالوده مي كرد و آب آن را مي گرفت و پالوده را در كاسه، خالي مي كرد و قدري شيره در آن مي ريخت و كمي گلاب و چند دانه بذر سياه رنگ نوعي گياه روي پالوده مي افشاند. در آخر كار از زير گوني هاي خيس با كلنگ كوچكي قدري برف از توده برف جدا مي كرد و در كاسه پالوده ريخته، به دست مشتريان تشنه و از گرماي آفتاب گريخته مي داد. مشتري با يك قاشق چوبي پرنقش و نگار، پالوده و شيره و گلاب و برف را به هم مي زد. آن ها كه امروزي تر شده بودند پالوده معطر شيرين و سرد را قاشق قاشق مي خوردند و عده اي هم بي صبرانه پالوده را هورت مي كشيدند و پول اندكي روي پيشخوان گذاشته، پي كار خود مي رفتند.
برف خانه طزرجان يخچالي است طبيعي در رشته كوه شير كوه كه ارتفاع قله آن از سطح دريا 4005 متر است و روستاي طزرجان در دامنه آن واقع شده است؛ در گذشته هاي نه چندان دور در روز هاي گرم سال، حجم زيادي از برف و يخ را با حيوانات باركش با طي مسافت حدود 65 كيلومتر به شهر يزد مي آورده اند و براي خنك كردن نوشيدني ها و مخصوصاً پالوده يزدي از آن ها استفاده مي كرده اند؛ بي ترديد شهرت پالوده يزدي را نبايد بي ارتباط با اين يخچال طبيعي دانست.
عكس و متن: علي خانجانخاني؛ وبسايت
2- برف برفخانه ۩
اما اين توده برف زير گوني هاي خيس از كجا آمده بود؟ كوير تفتيده يزد و برف!؟ آن هم در تابستان!؟ اين برف از «برف خانه طزرجان» (/barf.ŵU.nā te.zer.jUñ/) سفر خود را آغاز كرده و به پالوده فروشي «بازار خان» رسيده بود. بدين گونه كه ابتدا چند روستايي زحمت كش، غروب با چند راس قاطر راه سربالايي و خسته كننده «افشار آباد» را در پيش مي گرفتند تا به اولين دره هاي ذخيره برف در پاي «كوه برف خانه طزرجان» برسند. آن گاه برف ها را با كلنگ و بيل از پاي كوه جدا مي كردند و در جوال هاي مخصوص مي بستند. شب را در پاي كوه بيتوته مي كردند و اذان صبح جوال هاي برف را بر پشت قاطر ها سوار مي كردند و راه سراشيبي پايين روستا را در پيش مي گرفتند. صداي زنگ اين قاطر ها در آن تاريك و روشن صبح در كوچه باغ هاي روستا و در آن زمان كه هنوز هيچ اتومبيل و موتور سيكلتي پايش به «طزرجان» باز نشده بود يك حال و هواي خاصي داشت.
سپس آن ها مسير «طزرجان به تفت» را در لابلاي دره ها طي مي كردند تا به «دره زنجير» مي رسيدند و بالاخره وارد جاده مالروي «تفت به يزد» مي شدند و يكي دو ساعت به ظهر مانده، صداي زنگ قاطر هاي حامل برف در كوچه بازار هاي يزد طنين انداز مي شد و برف «برف خانه طزرجان» ميهمان بازار هاي يزد مي گرديد.
قاطر داران زحمتكش، زود مايحتاج خود مثل قند و چاي و توتون و نفت و چمني چراغ (2) ۞ و ده ها خرت و پرت ديگر را خريده و راهي «طزرجان» مي شدند تا هوا تاريك نشده به روستا برسند؛ در حالي كه دسته اي ديگر نزديكي هاي غروب، راه «برف خانه» را در پيش گرفته بودند و روز از نو روزي از نو .... راستي عجب روزگار پرزحمتي!
نمايي از يك بازار ايراني كه در آن روستاييان با چهارپايان باركش خود براي مغازه ها برف و يخ مي آورند.
يك لگن مسي پر از پالوده يزدي با ملاقه و آبگير در دكان پالوده فروشي؛ امروزه نوشيدني ها با يخ هاي قالبي خنك مي شود.
3- دوران جديد ۩
بعد ها راه شوسه و كوهستاني «تفت به طزرجان» ايجاد شد و قاطر دار هاي زحمت كش، جوال هاي برف را در محل «سرخيم» در «طزرجان» تحويل اتوبوس هاي اندكي كه در اين راه تردد مي كردند مي دادند. جوال هاي پر از برف كه گاهي در پوششي از كاه بسته شده بود در باربند روي سقف اتوبوس قرار مي گرفت. البته اتوبوس يعني همان كاميون هاي به يادگار مانده از «جنگ جهاني دوم» كه زماني در اختيار «ارتش متفقين» بود و نجاران ماهر ايراني اتاقي از چوب ساخته روي آن سوار مي كردند.
باري؛ اتوبوس با مسافران خود به راه مي افتاد و در آن راه هاي خطرناك كه از بالاي دره هاي عميق مي گذشت، آهسته آهسته راه شهر را مي پيمود. برف ها هم كم كم آب مي شدند و از لاي درز هاي سقف اتوبوس بر سر و كله مسافران مي چكيدند و كسي هم اعتراض نداشت و مانند گرد و غبار راه خاكي «يزد به طزرجان» اين هم جزوي از سفر شده بود. اتوبوس هاي راه «طزرجان به يزد» اغلب در «گاراژ چاووش» (3) ۞ توقف مي كردند. گوني هاي برف از روي باربند اتوبوس به كف گاراژ منتقل مي شد و باربران زحمتكش يزدي آن ها را به مغازه ها تحويل مي دادند.
با تاسيس اولين كارخانه يخ در يزد و بيرون آمدن يخ هاي قالبي، آخرين محموله برف «برفخونه» هم مهمان يزدي ها شد و اين شغل پرزحمت و كم درآمد از روستاييان شريف و متدين و زحمتكش گرفته شد. حالا هر كسي مي توانست يك فلاسك بيست توماني بخرد و با يك ريال و حتي ده شاهي، يخ بلوري «كارخانه يخ يزد» هم بخرد و صبح تا شب در تابستان، آب يخ بنوشد و بر قاتلان زاده پيغمبر -ص- لعنت بفرستد.
(1) ۩ دروازه مهريز يا دروازه مهريگرد يكي از چهار دروازه كهن يزد است كه تا چند دهه پيش در و دروازه اش بر پا بود.
(2) ۩ چمني چراغ يا چراغ Chemney همان لوله لامپا از شيشه انگليسي است كه يزدي ها به آن چمري نيز مي گفتند.
(3) ۩ اين گاراژ در ميدان امير چخماق و پشت بنگاه شيريني سازي حاج خليفه رهبر قرار دارد.
امتياز شما به اين مقاله چيست؟
ديدگاه شما درباره اين مقاله چيست؟
* اين متن را رونويسي كنيد 0738470:
فرستادن خصوصي: | برو:
ديدگاه هاي خوانندگان درباره اين مقاله:
9 ديدگاه واپسين از 9 ديدگاه
مطلب نسبتاً خوبي بود و زحمت كشيده شده است. فرهنگ غني اين مرز و بوم پراز شگفتي هاي ديگري نيز هست كه بايستي اين جوانان عزيز كمر همت بسته و با عشق و علاقه اين رازهاي نهفته را بيابند.
سيد محمود ميرافضلي سريزدي
خسته نباشيد جناب جاوداني. سعيتان مشكور و فعلتان مقبول. آب خنك به باديه برديد و سبوي مي به حاويه. احسنت بر حلاوت و سخاوتتان.
عالي بود، همين. ممنون.
سلام. متن جالبي بود. متشكرم.
عشق من فرهنگ شهرم است آن هم فرهنگ قديم و انسانهاي درستكار و مومن كه ديگر كمياب شده اند و بازماندگان نيز در حال رفتن
اي كاش من هم با اين خوبان ميرفتم دلم برايشان خيلي تنگ ميشود مثل آقاي امام پالوده فروش كه در بازار خان حلوايي داشت
خدا رحمتشان كند همه خوبان را
بنظرم پالوده فروشي كنج ميدان شاولي تفت آخرين پالوده فروشيي است كه پالوده دستي دارد و پالوده را با دست مي برد. خوبست تا دير نشده كسي از كار آن پيرمرد كه اميدوارم زنده باشد گزارش و عكس و فيلمي بگيرد.
عااالي بود واقعا ممنون
در كودكي اين قالبهاي برف را كه به شكل مكعب مستطيل بزرگي بود ديده ام . روي قاطر ميگذاشتند و براي فروش به درِ دكانهايي كه پالوده و ماقوتُك ميفروختند ميآوردند . يادش بخير . آيا ميشود يكبار ديگر صفا و صميميت و آرامش آنروزها را ببينيم ؟