kk kk ilo kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk uk en kk en kk fr kk fr kk fr kk ro kk ro kk fr kk fr kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk hbs_cyr kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk en en
Оразақ Смағұлов, академик: Қазақстан археологтары тарихқа жаңалық қоса алмайды
ä å æ ð ë
Халықаралық деңгейде 2017 жылы ашылатын көрме орталықтары мен музейлер (ФОТО)
KAZMUSEUM.KZ сайты Тұңғыш Президент қорының сыйлығымен марапатталды (ФОТО)
Музей қызметкерлеріне арналған стипендиялар ұсынады
Оразақ Смағұлов, академик: Қазақстан археологтары тарихқа жаңалық қоса алмайды
Жұма, 21 Тамыз 2015 18:58
Әр халықтың тарихын, тегін тану үшін тарих, археология және физикалық антропология ғылымдарымен қатар, генетика ғылымының да берері мол. Антропология батыс елдерінде – Германия, Франция, Англия және Италияда жетік дамыған. Ал Италиядағы Болонь академиясының мүше-корреспондентіне қабылданған жалғыз қазақ бар. Ол – ҚР ҰҒА академигі, тарих ғылымдарының докторы Оразақ Смағұлов. Біздің әңгімеміз де антропология, археология мәселесінің бүге-шігесіне арналды.
– Антропология саласында қызмет еткеніме 57 жылдан асты. Кезінде Тарих және этнология инс­титутында жұмыс істедім. Ол заманда мақала, кітап шығарудың өзі қиын болды. Қазақ халқының антропологиясы туралы сегіз еңбек жаздым. Біріншіден, бұл сала биология ғылымының саласына жатады. Екіншіден, адамның қоғамдық, мәдени, тарихи ерекшеліктерін де ескеру керек. Ана құрсағында жатқан баладан қайтыс болған адамның қаңқа сүйектеріне дейін зерттеп, адам дене құрлысын, жынысын, жасын, ауру түрлерін, қан жүйелерін, бойының биік­тігін, салмағын, генетикалық құры­лымдарын анықтай алады.
– Адамның биологиялық, гене­тикалық ерекшелігін зерттеу марк­сизм мен ленинизмге қарсы саясат деп танылды. Әлбетте, бұл саланы зерттеуге кеңестік саясат­тың салқыны сөзсіз тиген болар…
– Кеңес үкіметі дәуірінде ғы­лым­ның генетика, кибернетика са­ла­лары секілді антропологияға да қатты қысым жасалған. Соның салдарынан, антропология дамымай қалды. Ал, осы саланы бетке алған антропологтардың барлығы кеңес дәуірінде қуғын-сүргінге ұшырады. Олар Сталин қайтыс болғаннан кейін ғана ақталып, рақымшылықпен кейбірі аман қалды. Бұл ғылым кеңестік саясатқа ресми түрде қайшы келген жоқ. Бірақ партия өз қызметіне бұл сала нұқсан келтіреді деп үлкен күдікпен қарады. Оның бір айғағы кеңес дәуірінде, мәселен, кеңестік архе­ология, кеңестік түркология, кеңестік этнография, кеңестік лингвистика – бәрі болды, ал, кеңестік антропология болған жоқ. Мұндай ғылым бетін ашуға тыйым салынды. Сондықтан, бұл тақырыпта анда-санда ғана жинақтар шығарылып тұрды.
– Тыңнан түрен салған та­қы­рыпта қазақ халқының 40 ға­сыр­лық биологиялық тарихы бол­ғанын ғылыми түрде дәлелдеу бас­ты еңбегіңіздің жемісі. Алайда қысылтаяң уақытта мұны дәлел­деу де оңай болмаған шығар…
– Естімеген құлаққа тосындау тиетін серология саласының ұң­ғыл-шұңғылын жетік білесіз. Ру, жүз деген мәселені көтерушілер аз қазақтың айыр­машылығын тапқысы келетіні өкініш­ті-ақ. Расымен, қанымызда айыр­ма­шылық бар ма?
– Әрине, бұдан кейін еңбегіңізді жоққа шығарғысы келгендер, ізіңізге шам алып түсушілер көбейгені айтпаса да түсінікті. Қуғындалдыңыз ба?
– Иә, 1977 жылы сәуірде басылған аталмыш кітапты тамызда отқа жағып жіберді. Орталық Комитеттің бұйрығымен «Смағұлов қан жүйелеріне қарап қазақтарды руға, жүзге бөліп жатыр» деген айып тағылды. Жапонияда, Америкада болғанмын, Үндістанда бір жылдай жұмыс істедім, әрі өмірімде партияға кірмегенмін, содан Смағұлов шетелде жүріп буржуазияның идеологиясын қабылдаған-мыс депті. Сөйтіп 10 жылдан артық КГБ қуғынында жүрдім, шетелмен хабарым болмады. Бірақ қарап қалған жоқпын. Одан кейін, яғни 1982 жылы қазақ соматологиясы туралы еңбегім жарық көрді. Мәскеу, Новосібір ғалымдарының күшімен шықты. Осы бойынша докторлықты қорғадым. Қазақтардың он екі жас пен он алты жас арасында шығатын тұрақты тістерін зерттедім. Әр рудың тарихи өз мекеніне бардым. 1989 жылы «Қазақтардың тіс құрылысының ерекшеліктері» атты кітабым шықты. Әрине, кезінде бәрі орысша жазылды.
– Құдайға шүкір, қазір тәуелсіз ел­міз. Қазіргілердің мойнына ар­тылған тарихи, ғылыми жүк өл­шеу­сіз. Бұрынғы айта алмай жүр­ген­дерімізді, жасырып кел­ген­дерімізді те­зірек айтып үлгермесек уақыттан ұты­ламыз. Осыны пайдаланып, антро­пология саласының тамы­ры­на қан жүгіртуге болмай ма?
– Антропология пәні ешбір ЖОО-да оқытылмайды. Тым болмаса, ка­федра жоқ. Оны енгіземін деген ниет те жоқ. Талай рет Ден­саулық сақтау министрлігіне де, Мәдениет министрлігіне де хат жаздық. Ешқандай жауап болмады. Шетелде барлық университеттердің биологиялық, медициналық оқу орындарында антропологиялық кафедра бар. Антропологтардың көбі медицина мен биологияны оқығандар. Бізде болған жоқ, болатын түрі де жоқ. Бұл ғылым саласына мән берілмей отырғандығы өте өкінішті жағдай. Ал медицина мамандары бізге «көр қазатын сендер ме?» деп бажыраяды. Қысқасы, бұл саланы үкімет керек етіп отырған жоқ сияқты. Мәселен, бізде генетикалық, нәсілдік жағынан анықтайтын зертхана жағы толық жетілмеген. Содан кейін, онда қолданылатын құрал-жабдықтың бәрі бір реттік қана. Бір зерттеуге пайдаланғаннан кейін лақтырып тастайтын дүниелер. Ал бағасы қымбат. Сондықтан, бұл саланы ойдағыдай дамытып, ілгері жылжыта алмай жатырмыз. Қазақ «Арзанның жілігі татымас» дейді. Кеңес заманынан қалған бір ұстаным бар: неғұрлым аз төлеп, одан әлемдік деңгейдегі ғылыми нәтиже алғысы келеді. Ондай ақымақты табу оңай емес. Қанша қаржы салады, соның деңгейінде қорытынды алады. Ал айтыңызшы, мен ондай зертхананы жалғыз жалақыма қалай жасаймын?!
Көне ғасыр ескерткіштерін орынсыз қазуға ешкімнің құқығы жоқ
– «Мәдени мұра» журналында (№2, наурыз, сәуір, 2015 жыл) жарық көрген «Проблемы археологичесике изысканий в Казахстане» атты мақалаңызда археология саласының мәселелеріне басымдық беріпсіз. Шынында да, археология саласы тығырыққа тірелді ме?
– Антропологияның бір ерекшелігі өткен уақытта өмір сүрген адамдардың тіршілігіне қатысты ешқандай құпияны бүгіп қалмайды. Зертханада сүйектерді зерттеу арқасында тіршілік иесінің жасын, жынысын, оның бейнесін, дене пропор­циясын, генетикалық құрылымдарын, қан жүйелерін, қандай тамақты көп тұтынып, нені кәсіп еткенін, тағы басқа ерекшеліктерін ажырата беруге болады. Сондықтан адам баласының сүйегі – этнотарихи жағынан өте құнды жәдігер. Ол арқылы жазба дүниелеріне қарағанда әлдеқайда көп биоәлеуметтік мәліметтер алуға бо­лады. Ал археологиялық-тарихи жазбалардан мұндай кең мағлұматтар алуға мүмкіншілік жоқ. Антропология ғылымының қоғамға қажеттілігі де, міне, осында.
– Әңгімеңіздің ауанына қара­ған­да, археологтарға өкпелі сияқтысыз ғой. Негізінде екі сала мамандары қоян-қолтық жұмыс істеуі керек­ емес пе?
– Археологтар әр дәуірдің қазба­сымен айналысады. Одан шыққан адам сүйектерінің иісі мұрнына бармайды ғой. Оны зерттейтін біз – антропологтар. Археологтар 20-25 жыл бұрынғы қабірдегі сүйектерді қазып алғанмен, біреуін де бізге тапсырмайды.
– Неге? Олар қазып алған жұмысты қайда жібереді?
– Қайдан білейін?! Естуімше, археолог Карл Байпақов бүгінде Мәскеуден антрополог-ғалым ша­қырып, соған зерттетіп жатқан көрі­неді. Әр мемлекеттің ғылым саласында кез келген нысан өз елінің мамандарының билігінде. Бұлардың еңбегін мен жақсы түсінем, олар бізді түсінбейді. Себебі олардың биология­дан, генетикадан хабары жоқ. Мысалы, бір археологиялық қазбадан та-уып алған затқа сипаттама жасайды, бірақ оның қазақ тарихына қосқан үлесі жайында ауыз ашпайды. Себебі білмейді, білгісі келмейді. Қазақтың даласы тарихқа тұнып тұр. Айталық, археологтар әр өңірден құмыралар мен тиындар, т.б. көне жәдігерлерді тауып­, музейді толтырады. Бірақ құмыра адам емес қой. Құмыраға байланыс­ты халықтың толық тарихын жаза алмайсыз. Оны да жасаған адамдар. Міне, сол адамдарды зерттеп, кім болғанын, бүгінгі қазақтарға қандай жақындығы барын анықтауға болады. Ал археологтар мұны айта алмайды. Бәлкім, содан кейін де бізге деген қызғаныш туындайтын шығар, кім білсін?! Әрі-беріден соң, әлгі құмыраны кімдер пайдаланғанын білу былай тұрсын, қазақтың тарихында қандай үлесі барын тәптіштеп жазу керек қой. «Құмыраның мойны жіңішке, тұрпаты жалпақ» деп жаза бер. Бірақ оның даму сатылары қандай болды? Мүмкін, оны біреу басқа жақтан әкелген шығар? Ал біз қорған обаларынан табылған адам сүйектерін зерттеу арқылы, әлгі құмыраны жасаған солар ма, әлде шетелден келген бе, қазаққа қаншалықты байланысы бар, соны анықтаймыз. Археологтардан бас­ты айырмашылығымыз осы.
– Сонда қазір екі сала мамандарында өзара ауызбіршілік жоқ па?
– Қазақстан археологтары солай болып тұр. Ал шетелде олай емес. Антропологтар, генетиктер, биологтар, археологтар, тарихшылар қол ұстасып жұмыс істейді. Мысалы, антропологтар адам сүйегі табылса, оның жынысын, жасын, бет-әлпетін, қан жүйелерін, генетикалық ерекшеліктерін анықтайды. Мұндай әдістемені бірде-бір гуманитарлық сала мамандары жүргізе алмайды. Сөйте тұра, археологтар еңбегімізді білгісі, танығысы келмейді. Менің де шыдамым таусылды. Біз оларға, олар бізге тәуелді емес. Археологтың міндеті – табылған сүйектің нәтижесін алып, мамандарға тапсыру керек. Адам сүйегін зерттеуге байланысты қолдарынан ештеңе келмейді. Археологтар миллиондаған ақшамен жүреді, біз айлықпен өмір сүреміз.
– Мақалада археологтар ма­ңыз­ды сүйек материалдарын Норвегия­дан келген ғалым Биттина Хейердалға бергендігі жайында тілге тиек етіпсіз. Бұл қаншалықты рас?
– Бұл ақпарат интернетті шулат­ты. Қарағанды, Павлодар, Қостанай облысының археологтары Астана қаласында Норвегияның ғалымдарымен кездесіп, қорған ескерт­кіштеріндегі сүйек қалдықтарына ДНК сараптамасын жүргізу туралы өзара келісімге келіпті. Бұл істі Норвегияның белгілі саяхатшы профессоры Тур Хейердалдың қызы Биттина Хейердал қолына алған көрінеді. Ондағы мақсат – викингілердің осыдан мың жыл бұрын Каспийдің өңірінде тұрғанын дәлелдеу екен. Сол викінгілер аумалы-төкпелі заманда Скандинавия жаққа көшіп кеткен, сондықтан бүгінгі қазақтар мен викінгі ата-бабаларының арасында туыстық қатынас бар дейді. Бірақ олардың қандай сүйекті алғанын және қанша алғанын білмейміз. Сөйтіп, қаншама сүйекті заңсыз Норвегияға шығарып жіберген. Біз неге ол сүйектерді іздеп зерттейміз? Оған біріншіден Үкімет тарапынан рұқсат керек, екіншіден ол сүйектердің атауының тізімдері болу керек. Сосын ол қай дәуірде және қай жерден қазып алынғаны тұралы анықтамалар болуы шарт. Басқа елдерде адам сүйегін шетелге шығаратын болса, алдымен бірнеше масштаб бо-йынша суретке түсіреді. Екіншіден, ол сүйекті өлшейді, тіпті тіс болса да. Үшіншіден, антропологиялық сипаттама жасайды. Ертең ол сүйек елге қайтып келгенде, сол сүйекті берді ме, басқасын берді ме, қалай білеміз? Міне, соны анықтауға толық мүмкіндік болады.
– Шынында да, викингілермен ұқсастығымыз болуы мүмкін бе?
– Норвегтер сүйекті зерттемей жатып, алдын ала қазақ пен викингілер өзара жақын болған деп қорытынды шығарып жатыр. Қалай? Әлі зерттелмеген дүниеге қалайша баға беруге болады? Соған қарағанда олар фальсификациялау жолына көшкен сияқты.
– Сонда археологтарды ешкім қадағалап отырған жоқ па? Ал, Мәдениет және спорт министрлігі, Тарих және этнология институты, Ә.Х.Марғұлан атындағы археология институты қайда қарап отыр?
– Қайдан білейін? Бәрі Мәдениет және спорт министрлігінің билігінде ғой. Мемлекеттен адам сүйегін алып шығуға министрдің емес, үкіметтің бұйрығы керек. Бізде баяғы кеңестік кезеңнен қалған сарқыншақ принциптері әлі сақталып қалғаны таң қалдырады.
– Осыдан біраз жыл бұрын Венгриядан бір топ азамат келіп, Торғай өңірінде арнайы зерттеу жүргізіп, қазақ пен мажардың өзара туыстығын дәлелдеген еді. Оның басы-қасында сіз де болдыңыз. Бұлардың зерттеу еңбегін қалай бағаладыңыз?
– Мажарлардың ата-бабасы кіндік Азиядан, Орал, Қазақстан, Алтай өңірлерінен шамасы екі мың, бір жарым мың жыл бұрын көшкен. Дунайдың Альфон жазықтығын қоныстанып, VІІ-ІХ ғасырда мекен еткен. Еуропа венгерлерді сырттан келіп, біздің жерімізді алып қойған деген алакөзбен қарайды. Мәселен, Ұлы Отан соғысы жылдарында Вен­грияда қаншама немістер, өзге ұлттар «венгер» болып жазылып кеткен. Өзім 2008 жылы Венгрияда VІІ дүниежүзілік құрылтайда болғанымда осы жағдайды көзіммен көріп, қынжылып қайттым. «Мынау кім?» десең, «бұрынғы неміс» дейді. «Анау кім?» десең, «бұрынғы еврей» дейді. «Олар венгер болып кіріп алып, елдің билігіне қол жеткізіп, енді өз мүддесін ғана ойлап отыр» дейді қарапайым халық. Сондықтан венгрлердің іздеп жүргені – бүгінгі мадияр мен қазақтың мадиярлары арасында қандай байланыс қалғанын анықтау. Бұлардікі едәуір шындыққа келеді. Олардың бір кемістігі – тек қана мадиярды емес, басқа да ру өкілдерін де зерттеу керек еді. Қаржы жеткіліксіз болды ма, уақыт тапшылық етті ме, кім білсін?! Дегенмен, өзара жақындық барын анықтады. Ал, осы жақындық қай кезден басталды, тіпті алшақтық қашан пайда болды, бұл жағы зерттеусіз қалды. Бұл басқа мәселе. Жалпы, Еуропада венгерлер қазақтарға оң көзбен қарайтын халық.
– Археологтардың тапқан қазбаларының тарихқа қосар үлесі қандай?
– Жалпы, Қазақстан археологтары тарихқа жаңалық қоса алады деп айта алмаймын. Себебі олар өздерінің тапқан материалдарын қазақ халқының тарихымен байланыстырғысы келмейді. Әлде менсінбейді, әлде білгісі келмейтін сияқты. Әйтеуір тапқан дүниенің формалық сипаттамасын ғана жария­лап келеді.
– Ал археологиялық қазбаларды жүргізуге Үкіметтен қомақты ақша бөлініп жатыр ғой…
– Әрине, көп ақша бөлінеді. Бірақ қазақ халқының тарихына байланысты бір еңбекте ауыз толтырып айтатын пікір жоқ. Сонда мұндай археологияның не қажеті бар? Сосын біздің археологтар лицензия алып, көрінген ескерткішті бас салып қаза береді. Шетелде олай емес. Ал Отырарды не істеді? Осыдан жиырма бес жыл бұрын Ақышев, Байпақов Отырарды жыл сайын алты ай қазды және ол үшін қаншама миллион доллар алып отырды. Бюджеттен жиырма бес жылда 25 млн. доллар кетті. Олардың Отырарды толық қазуға моралдық жағынан құқығы жоқ еді. Өйткені бұған дейін олардың ортағасыр қалаларын қазуға ешбір тәжірибесі де, жария еткен мақалалары да болмады. Сондықтан Отырардың жартысын қазып, қалғанын келесі ұрпаққа қалдыруы тиіс-тін. Жоқ, олар күл-талқанын шығарды. Үндістанда алғашқы қола дәуіріне жататын Махенджо-Даро деген ескерткіш бар. Соны үндістің археологтары толық қазған жоқ. Өйткені рұқсат бермеген. Бірақ қай жерін қазғанын, одан табылған құнды жәдігерді халыққа көрсете алады. Ал Отырардан не көрсетесіз? Жиырма бес жыл қазса да, үш-төрт кітаптан басқа ештеңе жазылмады. Бұрын Отырар деген төбе болды. Киелі, қасиетті мекен еді. Сол төбенің өзі тарих емес пе?! Бүгінгі археологтың тапқаны мәңгілік шындық болып қала бермейді. Бұдан кейінгі ғасырдың археологтары да зерттесін, көрсін. Сол кезде қаншалықты шындыққа барғанын біледі. Бізде археологтар ақша табудың жолына түсіп алған. Жазып берген есептерін оқи алмайсың. Не жариялауға келмейді. Өзінше бізді шеттетіп, археологияны байытамыз деп ойлайды. Менің істегенімді Еуразия кеңістігінде ешкім жасаған жоқ. Тіпті, орыстың антропологтары да кешенді физикалық, антропологиялық әдіспен зерттемеді. Мен бір сәтте үш-төрт бағдарлама бойынша жұмыс істедім. Бәрін жария еттім. Сол үшін шетелде бас иеді.
«Егемендік – алақанға салынған бір нәзік зат»
– Қазақта «Тарихыңды білмесең, келешегіңді болжай алмайсың» деген нақыл сөз бар. Сондықтан та­рихты шыққан тегімізден таратқан дұрыс болар. Бүгінде Қазақ хандығының 550 жылдығын атап өту барысына дайындық қызу. Осы тұрғыда шетелдік мұрағаттардағы мәліметтер арқылы-ақ қазақ тарихын жазуға болады дейтіндер бар. Сіз қалай ойлайсыз, бұл деректер шынайы ма?
– Қандай гуманитарлық ғылым болмасын онда субъективизм басым. Мысалы, Қытайдың, парсының, орыстың ғалымдары қазақ тарихы туралы дерек келтіріп, жазды делік. Олар қазақтың тарихын жазайын деп жазды ма? Әрине, жоқ. Қытайлар өз ұлтын дәріптеп, «Қытай өркениетінің 5 мың жылдық тарихы бар. Ол біртұтас және бөлінбейді» дейді. Кез келген мемлекетте тарихшылар өз заманының талабына, саясатына сәйкестендіріп зерттеді ғой. Ал антропология саласында саясатпен айналысуға мүмкіншілік жоқ.
– Ал ауызша деректерден тарих жасауға бола ма?
– Ауыз әдебиеті, фольклор, шежіре болсын, ішінде алатын дүниелер бар. Бірақ оны сол күйінде қабылдауға болмайды. Көп жерде ислам дініне байланысты айтылады. Ислам діні қашан пайда болды, қазақтың ата-бабалары, рулары қашан шықты? Айырмашылығы жер мен көктей. Ол үшін маман болу керек. Оның құнды жерлерін таба білу керек. Егер басқа саланың анықтамаларымен салыстырсаңыз, ауызша деректерді ғылым ретінде мойындауға болады.
– Қазір тарих саласында да дау-дамайлы мәселе көп. Әсіресе, Шыңғыс хан жайында. Сіз бұл туралы не айтар едіңіз?
– Ол заманда моңғол мен түріктің айырмашылығы жоқтың қасы. Шыңғыс ханның ісі қай тілде жүргізілді? Бәрі ортақ түрік тілінде болды. Тіпті, қазақтың қазақ, моңғолдың моңғол боп қалыптаспаған кезі ғой. Сол заманның деңгейіндегі этникалық құрылымды ескеру керек. Ал мұның бәрі ескерілмесе, бос сөз болмақ. Сондықтан Шыңғысханды қазақ болды ма, моңғол болды ма, сол заманның ерекшелігімен ғана анықтау керек. Жалпы, Шаңғысханның тарихи даналығына келсек, ортағасырдың өзінде Азия мен Еуропаға жаңа заманның жолын салды. Біздің қоғамда «Шыңғыс ханды қазақ болыпты» дейтіндер де, тіпті, «Шыңғыс ханнан тараған біз моңғолмыз» дейтіндер де табылып жүр. Шыңғыс хан, мәселен, ХІІІ ғасырда өмір сүрген адам. Бірақ, сол Шыңғыс ханның елі қолданған тіл мен сол тұстағы этникалық атауларды бүгінгі моңғолдар түсінбейді. Арада бар болғаны 800 жыл ғана өтсе де, олардың жазуын не оқи алмайды, не түсінбейді. Ал, біз түркі тектес халықтың біріміз, осыдан 700-800 жыл бұрынғы көне түріктердің жазуын ашып, оқып жатырмыз ғой. Сонда бұл жақындық пен айырмашылық нені білдіреді? Неғұрлым тарихқа тереңдеген сайын­ адам баласы бір-біріне жақындай береді. Сондықтан, осы мәселенің бәрін ескеруіміз қажет. «Шыңғыс хан моңғол екен», «Шыңғыс хан қазақ екен», «Шыңғыс хан башқұрт екен» деген секілді ғылыми негізі жоқ пайымдауларды орынсыз айтып, дауласа берген дұрыс емес. Тарихтның заңдылығын ашып, генетикалық дерекке жүгіну қажет.
– Шәкірт тәрбиелеп жатырсыз ба?
– Халық жауының балалары Кеңес заманында жоғары оқу орнына түсе алды ма? Жоқ. Түссе де, шығарып тастады. Егер сенің еңбегіңді өртеп жатса, он екі жыл бойы КГБ ізіңе түссе, қалай шәкірт тәрбиелейсің? Тәуелсіздік алғаннан кейін ғана жағдай біраз оңалды деу­ге болады. Бірақ қазіргі жастарға көп ақша төлейтін жұмыс керек немесе билікте отыратын қызмет қажет. Бүгінгі қазақ ұрпақтары әлі толық ояна алмай жатқан сияқты. Егемендіктің мәнін, өкінішке қарай, көп азаматтар түсінбей келеді.
– Алланың берген біраз жасын жасадыңыз. Өмірдің ащысы мен тәттісін де көрдіңіз. Сексеннен асқан шағыңызда жиі мазалайтын сұрақ бар ма? Болса, қандай?
– Егемендіктің аты – егемендік. Бұл халқымызға Құдайдың берген бір сыйы. Бұл – басқа қонған бақ. Бірақ қолымызға бұл «бақыт құсы» үлкен қиындықтармен жетті. Италияға барғанымда бір ғалым: «Егемендік Құдай алақанға салған бір нәзік зат. Егер оны қатты ұстасаңыздар, сындырып аласыздар, бос ұстасаңыздар, түсіріп аласыздар» деген еді. Өте дұрыс айтылған пікір. Келешекте қазақтың ұл-қыздары еркіндікте өмір сүру үшін, осы жерге иелік ету үшін, тәуелсіздікті еңбектеген баладан еңкейген қарияға дейін бағалай білуіміз керек. Әр азаматтың тілегі осы болу керек. Екі көрші – Қытай және Ресеймен тереземіз тең болу үшін, біріншіден, білім болу керек, екіншіден, біз сол білімді еңбекпен өмірге енгізуіміз керек. Әйтпесе, екі алып мемлекеттің «қазақтардың байлығын қалай бөліп аламыз?» деп біраз әрекеттер жасағаны мәлім. Түркістандағы Қожа Ахмет Йассауи университетінде лекция оқып тұрамын. Сонда бір студент сауатты сұрақ қойды. «Ағай, біз кеңес заманында орыстармен құшақтасып, сүйістік. Тапқан пайдамыз қайсы? Қазір түріктермен де солай. Мұның да нәтижесі алдыңғыдай болмай ма?» деді. Дипломат болмасам да, жауап бердім. «Халық тәуелсіздігін сақтау үшін, қай халықпен болса да, бір қолымен ғана құшақтасу керек. Бір қолы сыртта бос тұру керек», – деп жауап бердім. Шынында да, солай ғой. Ал мамандыққа байланысты айтсам, қазақ жігіттерінің ғылым саласына бет бұрғысы келмейтініне қынжыламын. Бұл Антропологияның қазақ халқының тарихын терең зерттеуге мүмкіншілігі көп. Әлемде бұл ғылыммен санасады. Қазақ халқының биологиялық, генетикалық, антропологиялық тарихын зерттеуге жастар ұмтылса, әр саласында еңбек жасаса еліміздің тарихы шынайы қорғалған болар еді деп ойлаймын. Туған халқым енді мәңгі еркіндіктің аясында өмір сүрсе екен деп тілеймін!
comments powered by HyperComments
Музей мен білім кеңістігінің интеграциясы
Мемлекеттік музей қоры каталогын жүргізудегі көрсеткіштер
Мектеп музейлеріне арналған семинар өтеді
Реэкспозицияға байланысты Ақмола облыстық музейі жабылады
Ұлттық музейдің 5 жылдығына орай конференция өтеді
Ұлттық музей директорының м.а. А.Нұразхан: Өзбекстан халқы биыл «Алтын адам» көрмесін тамашалай алады
«Алтын адамның» ашылу тарихы мен Тәуелсіздіктің символына айналуы
Жезқазған музейі Қаныш Сәтбаевтың қолтаңбасы бар экспонатпен толықты
Теміртаулық қария 80-нен аса жәдігерді музейге тапсырды
Роза Рымбаева қымбат көйлегін музейге өткізді (ФОТО)
Абай музейі: Әйгерімнің қобдишасы табылды
«Қасиетті Қазақстан» орталығы жалпыұлттық деңгейдегі 100 нысанның тізімін ұсынды
Кейкі батырдың бас сүйегін қалпына келтіру жұмыстары аяқталды
«Алтын адамның» ашылу тарихы мен Тәуелсіздіктің символына айналуы
Балбал тас қандай тас?
Ұлттық музей: Қастеев пен Пикассоның көрмесін тамашалауға шақырамыз!
Отырар қорық-музейі Алматыда көрме ұйымдастырды
Орталық музей көпшілікке замандастарға арналған көрмесін ұсынды
Ә.Қастеев атындағы Өнер музейі заманауи суретшілердің арманын орындады
Ұлттық музей суретші Алпысбай Қазығұловтың көрмесін ашты
Тарбағатай ауданындағы Ырғызбай ата кесенесі туристік орынға айналмақ
Ауыл мектебінің мұғалімі сомдаған ескерткіш Қазақстанға танымал болды (ФОТО)
Ұлттық музей Орбұлақ шайқасын еске алды
Ақтөбе облыстық музейінде театр майталманын еске алды
Ұлттық музей директорының м.а. А.Нұразхан: Өзбекстан халқы биыл «Алтын адам» көрмесін тамашалай алады
Османлы мемлекетінің Орта Азиямен байланысына арналған көрме ашылды
Ә.Қастеев атындағы Өнер музейі Түркияда көрме ұйымдастырды (ФОТО)
Түркиялықтар "Алтын адам" көрмесін ықыласпен қарсы алды (ФОТО)
Ұлттық музейде әлемге танымал туындылардың көрмесі ашылады
Музей мен білім кеңістігінің интеграциясы
Мемлекеттік музей қоры каталогын жүргізудегі көрсеткіштер
Қазақстандағы музей ісінің даму үрдісі
Байқаулар, бос орындар, тағылымдамалар
Мектеп музейлеріне арналған семинар өтеді
Ұлттық музейдің 5 жылдығына орай конференция өтеді
Музей саласын қолдауға арналған Kazmuseum.kz қорына үкіметтік сыйақы берілді
Қазақстанға музей ісі туралы заң қажет - маман пікірі
"Музейлер мансабы" - "Парасат майданы" бағдарламасы
"Музейдегі махаббат хикаясы" көпшіліктің көңілінен шықты (ВИДЕО)
Идея авторы Нұрсерік Жолбарыс   © 2014-2016 kazmuseum.kz Қазақстан музейлері
JavaScript is currently disabled.Please enable it for a better experience of Jumi.