kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk mk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk ru kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk ru kk kk kk
Өтірік пен шынды неге дос қылды?
Сөз жоқ, оңай ауқым емес. Оңай кеңдік емес. Бірақ, соған қарамай… енді біліп отырмыз, бұл ая тағы кеңейеді екен… және далияды екен. Міне, парасат! Сірә, жаңалық деп, құбылыс деп осындай төтен ерлікті айтатын болса керек!
Бесінші бағыт, тіпті, алтыншысы десеңіз тағы өзіңіз білесіз, маңызды емес, біздің ұлттық қарасөз өнерімізде жаңа көркемдік көкжиек ашылыпты, бұрын-соңды қазақ қанды қаламгер барып көрмеген соныға түрен салынып, тың тақырып игеріліпті, соның арқасында қазақ прозасында жаңа бір эстетикалық-көркемдік деңгей бағындырылған! Жалпы адамзаттық, қала берді туған халқымыздың басып өткен ұзақ тарихында түйінделген, содан барып түпкілікті құндылықтар қатарына қосылған өмірлік-дүниетанымдық, моральдық-этикалық тұжырымдарға өз тұрғысынан, өз уақыттының биігінде тұрып тағы бір қарап, талабы өзгерген жаңа заман таразысына қайта бір тартып көруге тырысқан бұл туындыларға, алғашқы адымда, әлеуметтік-психологиялық, қоғамдық-философиялық деген сипаттама беріп, ары қарай хал-қадірімізше қазбалай түссек, бойындағы басқа да қасиеттер мен ерекшеліктер, әңгіме барысында, ретіне қарай, су бетіне шығар деген үміттеміз. Олай болса, сөзді көп созбай, сол шаруамызға кірісейік.
Осы әңгімеден білдік, осындай да таңдау болады екен. Тұйықтан шығуға қалған жалқы жол. Ал өзінің жолын жауып алғандар – кім болса, ол болсын, ақылдылар емес.
Рас, қазақта «Өтіріктің өзіне сенбе, қисынына сен» деген сөз бар. Бірақ, өтіріктің қасында жүрген әнеу бір қисын деген жылмағайдың бетін майлап алған «шын» екенін мен осы әңгімені оқыған соң білдім. Ал, сіз бұрыннан білетін едім десеңіз, өзіңіз білесіз.
«Дауыстар мен жаңғырықтар». Бұл баяғы диалектикалық матреализмде көп айтылатын «Ақиқат пен өсек» мәселесі. Ақиқат жолы – бұралаң, ал, өсектің өмірі – ұзын. Мынау соның әдебиетте көрініс тапқан өзгеше формасы. Әңгімедегі дауыс – ақиқат – керанау (пассив), ал, жаңғырық – өсек – өте белсенді, әрекетшең және өміршең. Мың жылдардан бері жасап келе жатқан қақсалдары да бар екен арасында. Автормен бірге аралап, солардың ішінде жүресің. Әңгімені оқып отырғанда, екеуінің де дыбысын естігендей боласың. Бірақ, өмірде бұл оншалықты оңай нәрсе емес. Адасқан ағымдардың ортасында жүрген кісінің ешқашан өзін адастым деп ойламайтыны – содан. Бұл арада «меннің» үлкен бір қасиетін атап өтуіміз керек: ол дауыс пен жаңғырықты парықтауға қабілетті. Бәлкім, ілгері адасып жүріп, осы деңгейге әрең жеткен шығар, ол жағы белгісіз, «Дауысты іздеп, жолға шықтым» дейді. «Дауыс па екен деп, жаңылып, қаңғырған әр жаңғырыққа бір ұрынып, әбден шаршадым» дейді… «О бастағы ойым – егер табылмаса, жаңғырыққа жаңғырық жалғап шуласқан мына мезі дүниедегі бар жаңғырықтың басын қосып, дауыс жасаймын ба деп едім… Қолымнан келер емес… » дейді. «Меніңше, Дауыс – қайталанбауы керек. Біз сияқты Дауыс іздегендер Жаңғырыққа алданып, ғұмырын тауыспауы керек… Бірақ дауыстар жаңғырық таратуға құмар… Олар бір-біріне үн қатпайды, дауыс та қоспайды… Бір-бірін мүлде естімейді де. Олар – жаңғырыққа сенеді» дейді. Міне, мәселе қайда жатыр? Менің білуімде, дауыстарда шара жоқ. Алдына келгенге үн қатады, «дәріс» өтеді. Оны (алдына келгенді) өзі секілді дауыс екен деп ойлайды. Бірақ, дауыс болу қиын. Бөгет көп. Объективтісі бар, субъективтісі бар, біраз санды құрайды. Солардың бәріне басын соғып жүріп, ақыры өзі де жаңғырыққа айналып кетуі әбден мүмкін. Жалпы, әлсіз жаратылған пенде баласы қашанда пенделігін істемей тұра алмайды. Сондықтан да дауыс – аз, жаңғырық – тола. Сіз «Мен» деген данышпанға қосшы болып, оған жаңғырық іздескендіктен, қиналған жоқсыз, әйтпесе, сіз де солардың біріне ілесіп, мәңгілікке қаңғып кетер едіңіз. Сондықтан, аз да болса, дауыстардың болғанына шүкіршілік етейік. Тіпті болмаса, «мен» айтқандай, жүректің үніне құлақ түрейік. Абай атам айтпай ма, «Жүрегіңе сүңгі де, түбін көзде, сонан тапқан – шын асыл, тастай көрме!» деп. Бірақ, жүрекке сүңгу үшін де жүрек керек-ау. Сол жағы қиын, құрғырдың!
Жалпы, пенде үшін бүкіл өмір – қиыншылық. Сондықтан да, Абай атам «Ойлы адамға қызық жоқ бұл жалғанда» деген. Басқа қиыншылықты айтпағанда, жұмыр басты жаратылыстың жаңғырықтың өзіне алданып, жапан далаға қаңғырып кететінін білгендіктен сөйдеген ғой, жарықтық! Біліп қойыңыз, пәләсапаға әдеби формада араласу дегеніңіз осы болады. Ғылыми-академиалық формада жазса, мәселе дәл осы деңгейде ұғынықты болмас еді. Оқыдық қой кезінде, бірақ, сол диалектикалық материализміңіз құлаққа кірді ме? Қайда қалды өзі? Маркстің жаңғырығы болып басымызды әбден қатырып-қатырып алып, ақыры, түкке жарамай, осыдан біраз жыл бұрын далада қалды!
Автордың тағы бір тамаша әңгімесі – «Құлан құдыққа құласа…». «Құлағында құрбақа ойнайды» дегенді жалғай салу – оңайдың оңайы, әрине. Бірақ, соңғы көркемдік шешім біз күткендей болмай шығады. Құдыққа құлаған құланның құлағына көтерілген бақа онда ойнақ салмайды, өмір-бақи күткен осы қолайлы сәтті пайдаланып, сыртқа қарай секіреді. Далаға шығады. Оқырманның ішіндегі дайын «жауап» тас-талқан болады. Өйткені, құрбақа құлақ ұшында ойнамады ғой, керісінше, қарғып, түзге шықты. Оқушыны енді мүлде күтпеген «енді қайтер екен» деген үрейлі ой бүрмендейді. Ескі мәтіннен жаңа мән тудыру деп, сірә, осыны айтады.
Сыртқа шыққан құрбақа не күйге түсті? Ендігі мағына осында.
Жарық дүниеге шығып, мұратына жеткен бақа жан-жағына таңдана қарайды. Мұндай кеңдікті бұрын-соңды көрмеген ғой өйткені! Әлден уақытта есіне өзінің сыртқа шығуына себеп болған құлан түседі. Барып, сөйлеседі. Құланның айтқанынан «Бақаның ұққаны – жаңа ғана өзі тұтас дидарын алғаш көріп, көзі қарыққан жарық дүние соншалық кең де емес сияқты… Бұл бер жағын ғана көріпті. Ар жағы – Бақа әлі білмейтін, тіршілік үшін жан беріп, жан алысқан толассыз қиян-кескі… »
«Сөйтіп, сол арада, Құланның демі үзіліп, кете барды. Бірақ оның аянышты өліміне Бақа ұзақ қайғырып отыра алмады. Ту сыртынан ысылдаған зәрлі дыбысты естіп, төніп келген қатерді бар түйсігімен сезіне, қарбаңдай бұрылған. Таяқ тастам жерде айыр тілі сумаңдап, басын қақшита көтеріп, оқтаудай шұбар жылан жатыр екен». Міне, кең дүниенің бақаның алдына тартқан «табағы».
Бұл арада мәтіннің екі мәтелден құралғанын айта кеткен жөн. Бірі «Құдықта жатқан бақа аспанның кеңдігін құдықтың аузындай-ақ деп ойлайды» болса, екіншісі, әрине, әлгінде ғана айтқан, «Құлан құдыққа құласа, құлағында құрбақа ойнайды». Әңгімеде екеуінің мазмұны бірігіп, тұтас бір денеге айналған. Сөз жоқ, шеберлік. Негізі, халықтық әдебиетте бұл жанр, яғни, мағынаны хайуанат не жәндіктердің ұқсас сипаттарына жүктеп, теліп айтатын мысал не тәмсіл жанры ежелден бар. Кейбір шығыс халықтарының әдебиетінде, тіпті, керемет дамыған. Ұмытылып бара жатқан осы тәсілді автор бүгінгі күнге лайықтап жаңғыртқан екен, құп алғаннан басқа айтар жоқ.
Айтпақшы, жыланның арбауында қалған «Бақамыз  – дін аман». Оған дәлел – оның басынан өткен осы оқиғаның бізге жетуі. Ол тірі болмаса, бергіге кім айтып берер еді осыншама мағыналы әңгімені?!
Енді «Шырмауық». Ежелден ел білетін шырмауық туралы әңгімені еске салғанымен, басқа. Онда шырмауықтың өзі жеке-дара өмір сүре алмай, ылғи басқалардың есебінен күн көретіні, өзгеге жармасып, өркен жаятыны тәмсіл етілетін. Ал, мынада автор ескі мәтіннен жаңа мазмұн тудырған, мағынаны тереңдете түскен. Жапондардың (өзіміздікі болуы да мүмкін) ара туралы, олардың өз патшасын қалай жақсы көріп, сол махаббатымен қалай қысып, күн көрсетпей, ауа жеткізбей, арам өлтіретіні жайындағы мысалының айтпағын айтқызады. Халық тәмсіліндегі шырмауықтан бір өзгешелігі: ондағы шырмауық өзі шырмалып, биіктеген өсімдікке, тірек болғаны үшін, рахмет айтып, ризашылық білдірмегенімен, қас қылып, жаулық жасамайтын; ал, мынада жаңа заманның азғындаған шырмауықтары қатегездікке барады, сондай жауыз: жер бетінде енді қылтиған жас шыбықтың, соншама төзімділікпен, бәйтерек болатын ұзақ болашағын күтеді, тек ұлы дараққа айналғанда барып іске кіріседі және түбі алып соғады. Әлгінде сөз қылып өткен, «Құлан құдыққа құласа»-дағы жеңілген құланға тиіспейтін ежелгі заңды бұзып, еш қатысы болмаса да, өзі өлмелі күйге түскен сорлы құланды «азғындаған ұрықтан пайда болған аямас ұландар, жаңа заманның жас құландары тапап-жеп қоя жаздап, құдыққа құлатып», жоқтауын асыратынын қайта бір еске салады. Демек, ұрпақ жаңарса, оған ілесе жазылмаған «заңдар» да жаңарады. «Ойыншылар» жаны қатая түседі. Бәлкім, тіпті де қатыгез болып тынар. Қырағы автор ойшыл ретінде соны байқаған және оны шығармасының өн бойына сыздықтатын енгізіп отырады. Идея тереңдей түссе, шығарма да ширап, кемелдене түседі екен.
Міне, сөйтіп, бесінші деңіз, алтыншы деңіз (шартты нәрсе ғой), өзіңіз білесіз, қадірі артық қазақ прозасында жаңа бір бағыттың бағдары сұлбаланыпты. Қоғамдық-психологиялық, әлеуметтік-философиялық терең мазмұндарды қаузайтын, заманға бейімделіп, жаңғырып, түрлене түскен бұл ежелгі мысал-тәмсіл мектебін ары жалғаймын, тіпті де орнықтыра түсем десеңіз, тағы еркіңіз, ойлы оқырман. Мұның көзге көрініп тұрған бір артықшылығы – нысана еткен қарауылға, бұрынғыдай алыстан орағытпай, атқан жерден дәл тигізіп, бірден ішке еніп, сол арада төңіректі тереңдей қазып, үңгіп кетуге (әрине, шама келсе) қолайлы-ақ екен. Байқамаса, тағы, публицистикамен оп-оңай шатастырып алуға болатындай. Бірақ, қолданылған форма әдебиеттікі. Тіке авторлық баяндау жоқ, есесіне, нақты, тірі кейіпкерлер «ойын» ойнайды. Айтар ойы соның ізімен ілбіп, бірте-бірте зорайып, күжірейе бой көтереді. Содан соң көз алдыңыздан мәңгілікке кетпестей болып қалшияды да қалады. Мұның мысалын жоғарыда аз келтіргеміз жоқ. Ендігісі артық.
Осыған қосып айтар тағы бір жай, Тұрсынжан шығармалары о баста, көбінеки, бүгінгі күн – осы заманды қараға алатын. Соңғы уақытта бағыты, мүлде демесек те, ептеп өзгерген сыңайлы. Бәлкім, өзін-өзі қайталаудан (сондай бір сезік білінген) қашты, әлде, жаза келе, тәжірибесі толыса келе, өсті, биік кеңістікке қол созыпты. Бізге ғана тән емес, күллі адамзатқа тиесілі, жалпыға ортақ түйткілдерді өз тұрғысынан тексеріп көруге талпыныпты. Дұрыс әрекет. Негізі, өз халқына не керек екенін білген адамға, әлем деген түк емес.
Сірә, осы айтқан… бағыттағы өзгерістің әсері болар, жазушының жазу стиліне де өзгеріс енген. Алғашқы «Қазақтың жаны» жинағына кірген шығармаларында сатиралық, сарказмдік сипат басым еді, ал, мына, кейінгілерде ол жоқ. Есесіне, терең толғаған ой-толғамдар кезек алған.
Осы екі ерекшелікті қосақтай келгенде, жазушы өскен, шығармашылық ізденісте жаңа бір деңгейге көретілген деген қорытынды шығаруға болатындай. Ал бұл ізденістің алда да жалғаса беретініне біз кәміл сенеміз.
Ұмытып барады екенбіз, енді жанр жайында бірер сөз. Жанры не, немесе, бұл жанрды не деп атауға болады? Біз, өзімізше, сөз арасына сыналап, жеке ойымызды жұрт алдына тарттық. Есіңізде болса, бір жерде «заманға бейімделіп, жаңғырып, түрлене түскен ежелгі мысал-тәмсіл» жайында айттық. Сонымен тоқтап қалмай, ол «кейбір шығыс халықтары әдебиетінде, тіпті, керемет дамыған» дегенді де үстедік. Осы сөзімізде, рас, шындық бар. Мысалы, кейде үнді халқынікі деп те айтылатын, одан әлдеқайда терең мәндік айырмашылығы бар бір тәмсіл Жалаладдин Румида кездеседі… соны келтірейік.
Аспан асты, жер үстінде ондай хайуанат барын білмейтін бір елге біреу пілді алып барады. Оны үңгірге қамап қойып, тұрғындарға көрсетеді. Ішке кірген әркім бейтаныс мақұлықтың әр жеріне кездесіп, қолымен сипап, өзінше тұжырым жасап шығады. Соңында «Піл қандай айуан?» деген сұраққа өз тұрғыларынан жауап береді. Бірақ, ешқайсынікі дұрыс болмай шығады. Пілді сыртқа алып шыққанда, тұрғандар «затты толық көрмей тұрып ол туралы ешқандай байлам жасауға болмайды екен ғой» деген тоқтамға келеді. Шығарманы кейінгі талдаушылардың айтуынша, осы тәмсілмен Руми: «Жарық – ақиқат, ол түспеген жердің бәрі қараңғы» дегенді жеткізбек болған. Мұндай туындылар шығыстың басқа ғұламаларында да кездеседі. Содан жұғысты болған десек, аса қателесе қоймаспыз, бұл біздің халықтық әдебиетімізде де бар. Ештеңе жоқ жерден пайда болмайды ғой, Тұрсынжан туындылары осы терең қайнарлардан тамыр тартып, нәр алған дегенді, біз, осы тұста, тағы қайталағымыз келеді. Әрине, дәл өзі емес, көркемдігі жетілген, тартымдылығы артқан, түрленген жаңа формада.  Қайталап айтамыз, біздікі тек ой, ұсынысқа жақын уәж. Ал жаңа жанрдың нақты не екенін білу үшін, сөз жоқ,  Бекен ағам (Ыбырайым) айтпақшы, автордың өзінен сұрауға тура келеді. Ең дұрысы – осы.
15 қаңтар 2018 ж. 322 0
Жануарлар әлемінің құпия мінез-құлықтары
Аспандағы алып қауақ, алыстарға жеткізер қалықтап-ақ
Болымсыз дүниелерді ойлаған Никола Тесла
Қастеевтің жоғалған, табылған картиналары
27 қаңтар 2018 ж. 312
Махамбет жайлы жаңа дерек....
26 қаңтар 2018 ж. 304
Қазақ пен жапонның бала тәрбиелеу тәсілі ұқсас
23 қаңтар 2018 ж. 351
ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ШИПАГЕРЛІК ТАНЫМЫ
19 қаңтар 2018 ж. 310
«Smart» ұрпаққа – смартфонсыз балалар
18 қаңтар 2018 ж. 329
18 қаңтар 2018 ж. 301
Еліктеудің де естісі бар, есері бар…
18 қаңтар 2018 ж. 285
Ұлт әні неге ұрпақты үркітеді?
18 қаңтар 2018 ж. 278
Балқадишаның күйеуі ШАЛ болмаған.
18 қаңтар 2018 ж. 306
17 қаңтар 2018 ж. 332
Стоит ли покупать ребёнку много игрушек?
17 қаңтар 2018 ж. 304
Өтірік пен шынды неге дос қылды?
15 қаңтар 2018 ж. 323
15 қаңтар 2018 ж. 343
15 қаңтар 2018 ж. 298
Аспандағы алып қауақ, алыстарға жеткізер қалықтап-ақ
15 қаңтар 2018 ж. 386
15 қаңтар 2018 ж. 275
Өзімен өзі сөйлесу ненің белгісі?
14 қаңтар 2018 ж. 307
13 қаңтар 2018 ж. 195
Ум ребенка – в пальчиках.
13 қаңтар 2018 ж. 346
Таблица умножения в стихах
12 қаңтар 2018 ж. 300
Copyright © 2017 «Дарынды бала» - Халықаралық таланттылар порталы. Басылым бетіндегі материалдарды пайдаланған жағдайда сілтеме жасалуы міндетті.
Сайт жобасын дайындаған «Key-Studio.kz» компаниясы. Сайтқа тапсырыс беру.