kk en ru kk kk kk en ru es en ru kk bg kk kk ba hbs_cyr kk ru bg kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk sv en en kk en ky en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk it kk es kk it kk en kk it kk ky kk kk kk kk kk ky kk kk it kk es kk it kk en en kk kk kk kk kk kk kk kk kk en en kk
Баласағұн қаласы ежелгі жазба әдебиеттерде | МAKALA.KZ
Сіз осындасыз: Home → ТАРИХ → Баласағұн қаласы ежелгі жазба әдебиеттерде
(Атауының шығуы және тарихи орны)
Ал менің зерттеп зерделеп жүргенім бойынша да негізі осы ұғымдарға біршама жақындай түседі. Қала атауы екі негізден тұратыны айқын. Бұл атауды «Балауса және ғұн» деп алсақ та болады. «Балауса» сөзі көне
түріктің осы күнге дейін мағынасын жоғалтпай сақтап келе жатқан ежелгі сөзі екені айтпаса да түсінікті. Ол жас дегенді білдіреді, ал ғұн Орта Азиядағы ежелгі ұлы тайпалардың бірі екені белгілі. Сонда «Жас ғұн, яғни, жас немесе балауса ханзада» дегенді білдіреді. Қалай болғанда да бұл қаланы ғұндардың жас патшасы салдырғаны немесе билегені осы атаудан-ақ байқалады. М.Қашқаридың «Түркі сөздігі» атты еңбегінде б.д.д. 300 жылдары өмір сүрген Түркінің жас ханзадасы Шу хақан туралы аңыз бар. Онда ол Александр Македонсскимен соғысып, Шу өзені бойынан Шу қаласын салдырып билегені айтылады. Мүмкін осы аталған жас хақан Баласағұнды да салдырған болар?! Кім біледі, бәрі де мүмкін ғой. Ал енді қаланың орналасқан орнына келсек. Тағы да көне деректерге жүгінейік. М.Қашқари өз кітабында: «арғу – екі таудың арасы. Тараз(Талас) бен Баласағұн арасындағы шахарларды «Арғу» дейді. Өйткені, ол жерлер екі тау арасында жатыр» дейді. Енді осы айтылған жерлерді анықтап көрейік. Баласағұн қаласының оңтүстік жағында Қырғыз Алатауы орналасқан, одан Шу өзеніне барып құятын Шарғау, Ақсу, Қарабалта, Тоқташ атты өзендер шығады. Осы өзендердің Шуға құятын төменгі ағысындағы жері тегіс, құнарлы, суы мол және ауасы таза алқабында Баласағұн қаласы орналасқан. Ал, солтүстік-шығысын Жайсан тауы қоршап жатыр. Осы айтып отырған жерімізді тағы бір қытайлық дерек нақтылай түседі. Мақаламыздың бас жағында айтып кеткен, 1263 жылы жазылып болған дейтін, Мөңкенің жарлығы бойынша Қарақорымнан аттанып хан інісі Құлағу ханға кездесіп қайту үшін Батыс Азияға аттанған Лю Юй, Чан Дэ атты елшілердің «Батысқа елшілік сапардан естеліктер» атты еңбегінде: «Ақпанның 24 жұлдызында екі таудың ортасынан өткеннен кейін, кең жазықтың шетіне іліндік, мұнда халық өте тығыз қоныстанған көрінеді, біз сапар үстінде бұл маңнан егістік жерлерді, айқыш-ұйқыш қазылған арықтар мен тоғандарды, күл-талқаны шығып күйреп жатқан ескі қалалардың қирандысын жиі кездестіре бастадық. Ондағы жергілікті тұрғындардан кей жайларды сұрастырғанымызда, олар бұл жер бұрынғы қидандардың ескі жұрты екендігін айтты» деп жазылған. Осындағы екі тау арасындағы кең жазықтық, егістік жерлер, қазылған арықтар мен тоғандарды саралай келіп, деректерге көз жүгіртсек қазіргі Баласағұн қаласының орнына сай келетінін анық көруге болады. Бұл қала өз дәуірінде Түркі халқының ең ірі тарихи-мәдени орталығы болғаны осындай жазбалардан-ақ көрінеді. Мұхаммед Хайдар Дулатидың «Тарихи Рашиди» атты еңбегінде: «Моғолстандағы бірсыпыра қалалардың аттары беделді кітаптарда жазылған және ол қалалар турасында көптеген түсініктер берген. Солардың бірі – «Баласағұн» деп ашып жазады. Ал Уахит Шалекеновтың «Қазақ өркениеті» кітабында: «Махмуд ибн Уали (1595) Иранның ортағасырлық белгілі мемлекет қайраткері, географ ғалымы Хамдаллаһ Мустауфи Казвиниге (1281-1349) сүйене отырып, Баласағұнда жұма намазын оқитын 40 мешіт, күнделікті намаз оқитын 200-ден астам мешіт, 20 ханака және 10 медресе болған» деген деректерді алға тартады. Осыған қарап-ақ Баласағұнның ортағасырда қандай ірі қала болғанын аңғару қиын емес.
Көріп отырғанымыздай елімізде сонау ортағасырларда көптеген ірі қалалардың болғанын аңғарамыз. Әлемдік мәдениетте ойып орын алған Баласағұн қаласы да біздің халқымыздың қала мәдениетін қалыптастырған ел екенін дәлелдейді. Кеңес кезеңіндегі көптеген ғалымдардың қазақ елін «көшпенді, қаласы жоқ, жабайы мәдениет» деп бағалаған сөздеріне бұл үлкен соққы болып тигені анық. Тіптен қазіргі таңда Еуропаның көптеген ғалымдары өздерінің өркениет жайған мәдениетінде көшпенді Түркі халқының мәдениеті бар екенін мойындауда. Қала мәдениеті де, дала мәдениеті де біздің дархан даламызда өркендеп қанат жайғаны ғылыми зерттеулердің арқасында дәлелденді. Біз – ұлы халықпыз. Оны ешкім жоққа шығара алмайды. Біз – бабаларымыздың осындай ұлы істері мен әлемдік аренада тарихи-мәдени бет бейнесі мен шексіз дамытқан өркениетін әрқашан мақтанып айта аламыз.
Мұхаммед Хайдар Дулати «ТАРИХИ И РАШИДИ» Мұхаммед Хайдар Дулати қоғамдық қоры «Тұран» баспасы, Алматы 2003 ж 401 – бет.
Бұл да сонда: 402 – 403 беттер.
«ҚАРЛЫҚ – ҚАРАХАН МЕМЛЕКЕТІ: саяси тарихы және мәдени мұралары» Монография «Фоллиант» баспасы Астана – 2015 ж. С.М.Сыздықов 64 – бет.
«ҚАЗАҚ ӨРКЕНИЕТІ» У.Х.Шалекенов-Баласағұни. Алматы «Қазақ университеті» 2009 ж 149 – бет.
Бұл да сонда: 299 – бет.
«ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫ ТУРАЛЫ ҚЫТАЙ ДЕРЕКТЕМЕЛЕРІ» І – ТОМ
(Саяхатнамалар мен тарихи географиялық еңбектерден таңдамалылар)
Алматы «Дайк – Пресс» 2005 51 бет. Бұл да сонда: 61-бет. Бұл да сонда: 77-бет
М.Қашқари. «ТҮРКІ СӨЗДІГІ» Алматы қаласы «Хант» баспасы 1997 ж.
Бұл да сонда: 1-том, 154-бет
Бұл да сонда: 1-том, 157-бет.
«Ежелгі Тараз ескерткіштері» тарихи-мәдени қорық-музейінің ғылыми қызметкері
Get the latest news in your inbox, free!
Ой түбінде жатқан сөз (М.Кемелдің даналық дәрістері )
Құмардың құрсауында қалған құрбандар
Мағжан Жұмабаев жырларындағы жастарға сенім
Пікір жазып бірінші болыңыз!
Осы пікірге жауап болса маған ескертү жіберу
Осы пікірге жауап болса маған ескертү жіберу
Ой түбінде жатқан сөз (М.Кемелдің даналық дәрістері )
Ұлттық киім – көркіңді ашар болмысың
Құмардың құрсауында қалған құрбандар
Баласағұн қаласы ежелгі жазба әдебиеттерде
Әрбір адам ке­мел ке­ле­шек­ке қадам басқысы кел­се құндылықтар жоғалып кетпесіне амал қылуы міндет. Осы тұрғыда халыққа қызмет ету үшін «www.makala.kz» сай­ты мемлекеттік мәртебеміздің ар­ту­ы­на үлес қосады де­ген ой­да­мыз.
Ой түбінде жатқан сөз (М.Кемелдің даналық дәрістері )
Ұлттық киім – көркіңді ашар болмысың
Құмардың құрсауында қалған құрбандар
Рейтингтегі алғашқы 6 мақала
Ана тілің – арың бұл... (127)
Жетім көрсең жебей жүр! (86)
Қариясы бар үйдің, қазынасы бар (66)
Құран сүрелерін жаттаудың маңыздылығы (50)
«Тәуелсіздік саған не берді, Сен тәуелсіздікке не бердің?»... (47)
Қазақстанның болашағы – қазақ тілінде (43)
© Copyright 2011-2017 МAKALA.KZ
Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.