kk en ru kk kk kk en ru es en ru kk bg kk kk ba hbs_cyr kk ru bg kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk bg kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en pt af en ky en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk it kk en kk pt kk pt kk it kk ky ru kk kk kk kk ky kk kk it kk en kk pt kk pt en kk kk kk kk kk kk kk kk kk en en kk
Сіз осындасыз: Home → ӘДЕБИЕТ → Қазақ фэнтезиі
ХХ ғасырдың екінші жартысында тағы бір фантастикалық жанр – фэнтези әдебиет әлемінің есігін ашты. Аталған жанр біріншіден, әдеби ертегінің шекпенінен шыққандықтан пайда болу жолы да сан қилы, фэнтези кейде шындық өмірден қашып, миф пен аңыздарды қайыра ой елегінен өткізуге бағыт ұстанса, оның түп тамыры әдеби ертегі белгілі бір ұлт үшін сын сағаттар болған сәтті оны ертегілік образдар мен мотивтер арқылы таныта біледі; екіншіден, фэнтези  жанрындағы туынды басқа жанрлардың мәтіндік бөлігі бола алмауымен әдеби ертегіден ерекшеленеді.
Енді осы фентези жанры турасында, оның қазір біржақты балалар жазушысы деп жүрген Т.Рымжанов шығармашылығына қатыстылығы жайында өз ойымызды білдіре кетейік. Біздің ғылыми топшауларымыз кейбір зерттеушілер тарапынан қарсылыққа ұшарау мүмкіндігін жоққа шығармай ойымызды дәлелдеуге көшейік.
Фэнтези туындылары көбіне тарихи-шытырман оқиғалы туындыны еске түсіріп, ондағы іс-әрекет белгілі бір ұлттың бағзы баба дәуіріндегі, орта ғасырлардағы тыныс-тіршілігін танытатын ойдан шығарылған  әлемде өтіп, бас кейіпкер құдай ерекше қылып жаратқан құбылыстар және мақұлықтармен аяусыз күреске түседі. Кейбірде фэнтези архетиптік сюжеттер негізіне құрылады. Осы қырынан алғанда Т.Рымжановтың кейбір ертегі-хикаяттары фэнтези жанрына жататындығын аңдаймыз.
Ғылыми фантастикаға қарағанда фэнтези іс-әрекет орын алып отырған әлемді ғылыми тұрғыдан түсіндіруге тырыспайды. Батыс фэнтезиінде оқиға өтетін әлем не параллельді әлемде, не басқа ғаламшарда орын алады. Ондай әлемде құдайлар, құшнаштар, мифтік мақұлықтар (айдаһар, гном, тролли) немесе басқа да  фантастикалық мақұлықтар шынайы өмір сүреді. Олардың әдеби ертегіден өзгешелігі суреттелетін әлемнің дағдылы қалыбы деп танылып, табиғаттың бұлжымас заңдылығы деп қабылданады.
Енді біз фэнтези жанрының ерекшелігіне тоқтала кетейік.
Сонымен фэнтези жанрының қазіргі ТМД әдебиетіндегі өзіндік ерекшелігі қандай? Міне осы сұраққа қолда бар материалдар негізінде жауап іздеп көрелік.
Кеңестік кезеңде қазақ соцреализмінің идеологиялық жүйесі күйреуге ұшырай бастаған кезде ұлттық фэнтезидің алғашқы нышаны М.Дүйсеновтің, Б.Соқпақбаевтың, Р.Тоқтаровтың, Т.Рымжановтың т.б. белгілі қаламгерлердің туындыларында ұшыраса бастады. Ғылыми фантастика кеңестік режимге қызмет етсе, фэнтези бұған көнбеді. Өйткені, ол сана мен қисынға емес, сезім мен арманға арқа сүйегендіктен бейсанасыз болып келіп, ешбір идеологияның ырқына көнбейді. Сондықтан бұндай жанрға ескіні көздеушілік деген таңба басылып, аяқ басқан қаламгерлер билеуші топтың кәріне де ілікті.
Постмодернизм элменттерінің төл әдебиетімізге сыналап енуі бұл жанрдың бағын ашты. Оның мысалы ретінде Т.Рымжанов пен Р.Тоқтаровтардың туындыларын айта аламыз. Оған дейін қазақ фэнтезиі балалар әдебиетінің маскасын киіп, ғылыми фантасиканың шекпенін оранып жүрді. Тәукеңнің шығармасы жас балаларға емес, ақыл тоқтатын жасқа жеткен жеткіншектерге арналған. Сондықтан қаламгерді балалар жазушысы деген кезде ертегі әңгімелері мен ертегі хикаяттары арасындағы жас ерекшелігін ескеруге тиіспіз.  Жазушының батыс пен орыс фэнтезишілерінен өзгешелігі барша ұлтқа ортақ болып табылатын коммерциялық шаблондарды қолданбайды, қайта өз қазағы ғана ұғынатын ұлттық нақыштар төңірегінде ой толғайды. Таза фэнтезилік үрдістің соңында біржола кетпей, қайта оны қазақ постмодернизміндегі дәстүрлі элемент ретінде талғап, таңдап қолданады.
Фэнтези жанры өзіне қаламгерлерді несімен қызықтырады? Бұның себебі авторлық фантазияға кең құлашты жол ашылады да, адамның ақылы жетпейтін элементтер әңгімелеу өзегіне айналады. Бірақ біз осыны теориялық жақтан айтқанымызбен, қазақ және әлем авторлары үшін оның өз шегі мен ережесінің бар екендігін естен шығармайық.
Көріп отырғандарыңыздай біз аудармай берген орыс тіліндегі екі анықтама бір-бірін теріске шығарып тұрған жоқ, қайта бір-бірін толықтырып тұр.
Әдебиеттану тарихында осы жанрға көптеген әдебиет теоретиктері жанрлық нышан-белгілерін толайым қамтитын әмбебап классификация жасауға тырысты. Күні бүгінге дейін олардың да, әлем әдебиеті мен әртүрлі әдеби бағыттардың да ұсынған түрлі жанрлық қағидаттары бірауыздылыққа бастап әкелмей отыр.
Бұлардың басын ашу үшін қазіргі ТМД әдебиетінде жанрлық қағидаттарға нені жатқызып жүргенін анықтап алайық.  М. С. Каган классификациясы бойынша жанрлық қағидаттарға:
2) көлем (новелла, әңгіме, роман),
3) шығармашылықтың бағалау қыры (ода, элегия, комедия, трагедия),
4) фантазияның бой көрсету деңгейі,
5) образдылықтың тікелей және жанама мәні жатса;
М. Я. Поляков бойынша:
1)эстетикалық "жүйе" (трагедиялық, комикалық және т.с.с.),
3) тақырыптық жүйе (болмысты қамтуы),
4) стилистикалық жүйе делінеді.
Бұдан көріп отырғанымыздай, әр дәуір әлем әдебиетіне өз лебі мен өз қолтаңбасын қалдырып отырады.
Біз Т.Рымжанов шығармашылығы бойынша фэнтезиге ғана тән басқа жанрларда ұшыраспайтын нышан-белгілер турасында сөз қозғауға тырысып көрелік. Осы арқылы біз қазақ фэнтезиінің өзіндік ерекшелігін аңдай алатын боламыз.
Сонымен, фэнтези жанрлық нышан-белгілері:
1) біздің шындық болмысымызда болуы мүмкін емес қасиетке ие бұл дүниеде жоқ әлем.
Оған Т.Рымжановтағы «Шайтандардың жерасты жұмағы», жер астындағы жылан патшалығы, жер астындағы диюлар патшалығын т.с.с. қосамыз.
2)магия мен фольклорлық персонаждардың қажетті элемент ретінде қолданыс табуы;
3) авантюрлық сюжет (әдетте – іздеу, саяхаттау, соғыс т.с.с.).
4) технология мен сиқыршылық арасындағы  жасырын қарсылық;
5)бірінші орынға қаһарманның іс-әрекеті мен көңіл-күйі қойлып, қиял-ғажайыптық пен ертегілік көмекшілік рөл ойнайды;
6) жақсылық пен жамандықтың арасындағы күрес негізгі сюжеттүзуші тін болғанымен, ертегідей тек қана жақсылыққа ғана басымдық бермей, таразының басын тең ұстайды. Еретегіде бәрі бақыттылықпен бітсе,  фэнтезиде қайғы мен қуаныш аралас аяқталады. Мысалға, Естемір мен Ақгүлдің өлімі, Ла дию мен Сағымқыздың қосыла алмай арманда кетуін мысалға келтірсек жетіп жатыр.
7)өзге әлемнің болуы мен оның көрініс табуы. Мысалға Қарабектің Жұмақта болуы;
8)автордың толық еркіндігі: Т.Рымжанов шығармашылығында фэнтезидің ұшырасуының сюжеттің аяқ астынан өзгеріске ұшырап мүмкін еместің мүмкін болушылығы. Бұл әдеби ертегі жанрына жатқызып жүрген шығармалардың фэнтези екендігін теориялық тұрғыдан дәлдеп шығуға түрткі болатын басты нышан (Гоголева С.А. Влияние готического романа на жанр фэнтези и его роль в становлении жанра // Наука и образование. — 2007. — № 3. — С. 166.).
Осы арада екі бірдей бір-біріне ұқсас жағдайды өзара салыстырып көрейік. Тұтқынға түскен жан ғылыми фантастикада шындыққа жансымды жолмен қамақтан құтылса, Т.Рымжанов шығармаларындағы Бәдиғұл, Гүлбарша т.б. көптеген амал-тәсілдер арқылы сиқырдың күшінен азат етіледі.
Фэнтези жанры туралы әзірге дейін бірізге түскен айқын анықтама жоқ. Бір зерттеуші оның ауқымын кең қамтыса, енді бірі тар қамтып ой қозғауда. Бізге ұнайтыны Г. Гуревичтің фэнтезиді  "ғылыми емес фантастика" деп атауы. Т.Рымжанов «Зәйтүнқарлығаштың ерлігі» мен «Ерден батыр» ертегі-роман диалогиясындағы Ағдем ғұламаның тірлігі  ғылыми түсінікке қарсылықта болып келіп, фэнтези жанрының қазақ әдебиетіндегі ішкі мүмкіндігін ашады.
Мен жоғарыда аталған 7 белгінің Т.Рымжанов туындыларында ұшырасуы негізінде мынаны айтқым келеді: қазақ фэнтезиі жоғарыда сөз етілген түрлі нышан-белгілердің қат-қабат араласуынан тұратын, басты мақсаты қазақ ескілігін дәріптеуге құрылған сюжетке арқа сүйейтін прозалық әдеби туынды. Орыс зерттеушісі Г. Нефагин фэнтезиге В. Пелевиннің "Омон-Ра", "Чапаев и Пустота", "Жизнь насекомых" бұрын басқа жанрға жатқылып келген шығармаларын еш жасқанбай қосуға болатындығын алға тартады. ТМД-дағы кейбір жазушылардың туындылары турасында әдебиет зерттеушісі Е. Ковтунда осындай ойда (Беренкова В.М. Жанр фэнтези как объект лингвистического исследования // Вестник Адыгейского государственного университета. Серия 2: Филология и искусствоведение. — 2009. — № 4. — С. 93.). Иә, қазақ әдебиетінде әдеби ертегі жанрына қатысты болашақта басын ашып алатын бір нәрсе осы. Фэнтезиге Т.Рымжановтың қай шығармасын жатқызамыз, қай туындысын жатқызбаймыз?
Фэнтезидің ғылыми фантастикамен қатысты турасында Чернышеваның ойын  С.А. Гоголева өзінің (Другие миры: традиции и типология жанра фэнтези // Наука и образование. — 2006. — № 3. — С. 85.) мақаласында: "…НФ (научная фантастика) изображает возможное — возможные в будущем перемены, открытия, возможные в галактике миры и цивилизации,  в то время как fantasy изображает нечто заведомо невозможное"-деп келтіре отырып, ойын ары қарай былайша өрбітеді: «во всяком случае, в нашем мире (эта оговорка не случайна, так как в свете постмодернистского восприятия мира все, что создано воображением автора, существует, ибо мир есть текст)».
Әдебиет зерттеушісі М. Галина екі әдеби жанрдың басын ашып көрсету өте қиын.  Бірақ, шартты түрде айтар болсақ, ғылыми фантастика  ғылми парадигмаға арқа сүйесе, фэнтези қосымша шарты ретінде магияны өзіне серік етеді деген ойды алға тартады (Неёлов Е.М. Еще раз о жанровой специфике фантастической литературы // Ученые записки Петрозаводского государственного университета. Серия: Общественные и гуманитарные науки. — 2008. — № 91. — С. 100). Фэнтезиді кейбірде ғылыми фантастиканың  модификациясы деп оның құрамына кіргізсе, біз өз тарапымыздан Т.Рымжанов шығармашылығындағы   әдеби ертегі мен ғылми фантастиканың синкретігінен туған жаңа жанр деген ой айтпақпыз.
Біз бұл жанр турасында өз әдебиетіндегі авторлардың шығармашылығы негізінде айтқан әдеби ертегі жанрына сорпасы қосылмайды деген ойларымен әлемдік деңгейде  келіскенімізбен, ұлттық деңгейде өзгеше ой толғап, қазақ әдебиетіндегі ұлттық фэнтезиміздің христандық санадағы батыстық фэнтезиден өзгешелігіне орай авторлық позицияны танытатын және әр жазушыны бір-бірінен өзгешелеп тұратын алаштық миф пен бағзықазақтық ертегінің синтезі деген тоқтамға келеміз. Қазақ фэнтезинің басты нышаны – мифке бет бұру.  Өйткені, Т.Рымжанов шығармашылғындағы миф әр түрлі болып келеді, бір миф жалпы қазақ түсіндегі ұғымды танытса, екіншісі ұлттық ерекшелігімізді сақтай отырып автор тарапынан өмірге келген жаңа мифтуындыгерлігін танытады.
Жоғарыдағы айтылған ойымызды одан ары сабақтайтын болсақ, ғылыми фантастика (ҒФ) мен фэнтези бір-бірінен көптеген ішкі шарттары бойынша өзгешеленеді. Бірі – болуы ешқашан мүмкін емес, әлем келбетін көз алдымызға әкелсе, екіншісі болашақта әйтеуір бір болып қалуы мүмкін ғалам келбетін сомдайды.  Фэнтезиде бізден тысқары күштер іс-әрекет үстінде көрінеді. Мұндай сипат әлбетте ғылыми фантастикаға мүлдем жат. Фэнтези әлем келбетін адам танымастай өзгерте алады. Т.Рымжанов өз шығармаларында Күнді теріс шығарып, сиқырдың күшімен Гүлстан қаласын Өлі қалаға айналдырады. ҒФ сиқырға емес, технологияның дамуына арқа сүйеледі.
Осы екі әдеби жанрды індете зерттеуші Чернышеваның пікіріне ден қойсақ, ҒФ мүмкін болатын нәрсені дүниені сөз етсе, фэнтези өз кезегінде мүмкін емес дүниені қиял құсын шарықтатып мүмкін ете алады. Бұдан шығатыны ғылыми фантастика тылсым құбылыстардан сырғақтаса, фэнтези оны өзіне басты өзек етіп алады (Дьяконова Е.С. Конструирование единого пространства художественного аномального мира в произведениях жанра фэнтези // Вестник Иркутского государственного лингвистического университета. — 2008. — № 1. — С. 12.).
Сонымен фэнтезидің барша әлем әдебиетіне ортақ нышан-белгісі – біздің әлемде болмайтын дүниені сөз етулері болып табылады. Т.Рымжанов – ұлтық ерекшелігіміздің барша рухани-мәдени құндылықтарын сақтай отырып, өзінің біртұтас көркем әлемін фэнтези жанры бойынша өмірге әкелген жазушы.
Біз «Зәйтүнқарлығаштың ерлігінде» Шахат сиқыр мен Сұртырнақтың өлтірген жебенің құпиясын еш білмейміз. Оның қайдан шыққандығын тек осы туындының жалғасы «Ерден батырда» Табиғат патшаның сақалы екендігін, оның садақпен атылып, араға уақыт салынып, ұшып жүріп, Ерден Жаһұтқа оралғанда Ла диюды өлтіретіндігін білеміз.
Иә, Тәукең әлемі заманалық қазақ әдеби ертегісінен мүлдем өзгеше шындық өмірде мүлдем мүмкін емес дүниелер тылсым күш арқылы жүзеге асып жатады. Сонымен қаламгер өзінің басты мақсаты қаламымен өскелең ұрпаққа тәрбие беру екендігін жете сезіне отырып, шынайы өмірде болуы мүлде мүмкін емес дүниелерді дидактикалық кәдеге жарата біледі. Осыдан келіп, Т.Рымжанов фэнтезиінде кез келген фантастикалық элемент автор түсіндіруінсіз, шығарма тініне енгізіліп отырады. Өйткені фэнтези сиқырдың құпиясын ашуды керексінбейді. Өйткені, адамның табиғаты қашанда таңғажайыптыққа ынта танытып отырады емес пе!? Кейде сол құпияның мәнісі ашылмай тылсым күйінде қалғандығын қалайды. Құпия ашылғанда тылсым өзінің тылсымдық қасиетінен айырылып, қарапайым көп нәрсенің біріне айналады. Шақат сиқырдың қайдан шыққандығы мүлде құпия күйінде қалып, тек екінші кітапта ғана өз сырын ашады. Айта берсек, оқырманынан бүккен қаламгер құпиясы жетерлік.
Біз жазушының әдеби шығармаларының қайсысынада фэнтези басым, қайсысында әдеби ертегілік нышан басым соның негізінде   қаламгердің екі жанрда да қалам тартқандығын дәлелдей білуіміз керек. Бұл арада біз соның алғашқы қадамын ғана жасап отырмыз.
Тәукең болмыс пен бейболмыс арасындағы межені бұзып, суреттейтін әлемінің шынайлығына өз оқырманын сендіре біледі. Осылайша жасөспірімдер қаламгер фэнтезиінің әлемді түйісінудің, бейнелеудің, ой елегінен өткізудің өзіндік бір жолы екендігін ұғынады. Жазушының бізге ұсынған ертегілік әлемі «ертегілік емес» әлемге айналып, бүгінгі күнгі қазақ қоғамының басты проблемалары астарланып, өткен күндердің оқиғаларымен астасады. Осылайша, автор біздің барша өзекті мәселелерімізді мифпен өрілте түсіндіріп, Естемір образы арқылы түрлі қырынан ұсынады. Осы шығармадағы Күннің теріс шығуы біздің бабалар дәстүрінен алыстай бастауымыз, тіпті кей жерде мүлдем керек етпеуімізді сездіреді. Бұл фентизидің тасында мені танып ал деп қылтиған біздің бүгінгі өміріміздің көлеңкелі жағы. Оның автор тарапынан тереңге жасырынғаны сондай, кез келген оқырман аңғара бермейді. Және батыстық фэнтезиден қазақ фэнтезиінің бір айырмашылығы фольклорға тән сөз саптау мәнерінен қол үзбеуі.
Фэнтези авантюралық романдардан көп нәрсені алды. Оның ішінде әсіресе сюжет құру мен айла-шарғыны. М. Бахтиннің "авантюралық" романдық уақыт туралы пікірін тірек етсек: "авантюрлық «уақыт жағдайы» дегеніміз иррационалдық күштердің адам өміріне араласатын арнайы шағы: тағдырдың жазуы,.. құдайлардың, әзәзілдердің, сиқыршылардың… романдық аярлардың араласуы", барша шексіз авантюралық уақыты бір ғана күш – кездейсоқтық билеп төсейді",-онда көптеген туындыларды сөзге келмей фэнтезиге жатқыза аламыз.
Қазір ТМД кеңістігіндегі әдебиеттанушы ғалымдар фэнтезидің көлеміне қатысты да дау туындатып жүр (Чепур E.A. Русская фэнтези: к проблеме типологии характеров // Проблемы истории, филологии, культуры. — 2008. — № 19. — С. 336.).
Әдеби ертегі бұрынғы фольклорлық ертегіде мүлде кездеспейтін авторлық таңғажайып әлемді өмірге әкелді. Ол әлем сол авторға дейін жазылған ешбір әдеби әлемге ұқсамайды. Бұны Чернышева «әдеби ертегідегі жаңа дәстүр» деп атайды. Т. Степновскаяның сөзіне кезек берсек, онда фэнтезидің өмірге келуі турасында: "Фэнтездің еркін қиялдың шарықтауы арқылы шындық өмірдегі барша заңдылықты бұзатын, мазмұн мен форманың бойына кез келген сиқыр мен таңғажайыпты ендіре алатын көркем әдебиеттің ерекше түрі ретінде өмірге келуінің бастау көзі миф пен ертегіде жатыр",-деп тұжырымдайды. Бұл арада ескеретін бір нәрсе «жоқтан бар пайда болмайды, бар нәрсе жоғалмайды».
Мифте басты заң фатум мен жоғарғы күш. Ал, ертегінің қағидаты бұдан бөлектеу жақсылық жамандықтан қашанда үстем, бас қаһарман еш қиналмай жолындағы кедергінің бәрін жеңіп шыға алады. Ал ондағы зұлымдық тек жақсылықтың жеңіп шығуы үшін ғана қажет.
Фэнтези әлемді үлгілеп, ертегілік ауан шарттылануы экзистенция деңгейінде өзін жоғалтып алады. Басқаша айтар болсақ, ертегі фэнтезиге айналады сол кезде, қай кезде өзіне реалистік өмір нышанын таңдап алатын болса. Жақсылық пен жамандықтың арасалмағы теңесіп, әділетсіздік туындап, кездейсоқтық пен жазымыш пайда болады.
«Ай астындағы Айбаршада» бас кейіпкер Өлмес тек Қыран қарақшы арқылы дегеніне жетсе, Т.Рымжановтың «Күн перзенттерінде» Айбарша мен Гүлбарша және Қыран қарақшының фэнтезилік прототипі Хақзар Өлместің арқасында дегендеріне жетеді.
Бұрынғы қазақ әдеби ертегілері не әлемдік деңгейдегі әдеби ертегі емес, не фэнтези емес, осы жолдағы алғашқы талпынастар болды. Әдеби ертегінің де, фэнтезидің де бағын ашқан Т.Рымжанов болды. Оның шығармаларында тылсым (магия) мен тылсым емес бір-бірімен аяусыз күреседі.
Қазақ фэнтезиі ересектер әдебиетінде ғылыми фантастикамен араласып бой көтергенімен кең қолданыс таба алмады. Қазіргі қазақ әдебиетіндегі бұл жанрдың ара-кідік ұшырасуы қаламгерлеріміздің шет ел фэнтези классиктері: Дж. Р. Р. Толкиен, Мэри Стюарт, Урсула Ле Гуин, Роджер Желязны, Майкл Муркок, Андрэ Нортон және басқаларымен орыс тілінде танысуынан деп білгеніміз жөн.
Өткен ғасырдың 80-ші жылдары кеңестік әдебиетте фэнтезидің алғашқы үлгілері: Н. Ютановтың "Оборотень", Е. Хаецкийдің "Меч и радуга", С. Логиновтың алғашқы әңгімелері мен Т.Рымжанов туындыларында бой көрсетті.
Шет елде бұл жанр қарқынды дамуда. Енді осы жанрдың іргетасын кім қалағандығы турасында сөз ете кетейік. Қазіргі біз фэнтези деп санайтын  туындының әкесі  Роберт Говард өзінің 1936 жылы «Айдаһарлар ғасыры» туындысын өмірге әкелді. Жаңа жанрдың бас қаһарманы Киммерлік Конан болып, жаңа үрдіс әуелі genresword and sоrcery  («қылыш пен сиқыр жанры») деп аталды. Осылайша, жаңа әдеби жанр өмірге жолдама алып, келесі жылы Дж. Р. Р. Толкиен  "Хоббит, немесе Анда және кері" туындысын баспадан шығарды. Аталған қаламгер шынайы атақ-даңққа тек 1954 жылы «Шеңбер әміршісі» туындысынан кейін бөлене алды (Иванова Э. Создание вторичных миров: Дж.Р.Р.Толкин и жанр «фэнтези» // Искусство в школе. — 2008. — № 4. — С. 43.).
Христиан және ислам фэнтезиінің екі бөлек дүние екендігін ескеруге тиіспіз. Өйткені, фэнтезидің ілкі нышандары Шығыс әдебиетінде араб, үнді, қытай, жапон, түркі т.б. елдерде буддизм, брахманизм, ислам, алаш мифологиясы негізінде бұрыннан бар болатын.
Ал батыста готикалық, авантюралық, сал-серілік романдардың, "феялық ертегілердің" (fairy tales), аруақтар туралы әңгімелердің қоспасы ретінде фэнтези жеке жанр болып қалыптасты.
Бізде, яғни Шығыс әдебиетінде фэнтези бар, ол еуропалық ұғым-түсініктен мүлдем бөлек. Араб фэнтези, түркі фэнтезиіне ұқсамаса, жапон мен қытай фэнтезиі бір-бірінен бөлектеніп тұрады. Ал, батыста бәрі бір дінде болғандықтан бір-біріне егіз қозыдай ұқсас болып келеді. Үш түрлі дінді ұстанып отырған шығыстың фэнтезиін әдебиеттану мен өнертану бойынша зерделегенде осы өлшенімді қаперде ұстауға тиіспіз.
Қазір батыс фэнтезиі толкиендік эпопеяны: ведьмак (А. Сапковский Польша), Жерорта тарихы, артур мифтері және ғаламтордағы «фанфикшендер» жазбаларымен толықтырып жалғастырып келеді. Ресейде толикендік бағыттағы Ник Перумовтың "Кольцо тьмы", Н. Васильеваның "Черная книга Арды" мен "Исповедь стража", К. Еськовтың "Последний кольценосец" т.б. шығармалары өмірге келді.
Біз батыс фэнтезиін бір ғана толкиендік үрдістің қазығына байлап қойсақ, ғылыми әділетсіздік жасаған болар еді. Еуропа ұлттары өз ескілігінің негізінде де фэнтези туғызып жатыр. Бұл салада орыстар мен поляктар славяндық мифтер негізінде мифологиялық фэнтезиді өмірге әкелуде.
Романтиктер өз дәуірінде ұлттық ертегілерін өңдеп, әдеби ертегі жанрын өмірге әкелсе, енді жаңа ғасырда қазақ қаламгерлері де өздерінің алаштық мифтерін өңдеп, фэнтези жанрын өмірге әкелді.
Осының бастау көзінде Т:Рымжановтың «Зәйтүнқарлығаштың ерлігі», «Гүл Ағашы», «Күн перзенттері», «Ерден батыр» сынды төрт туындысы тұр.
Батыс мифологиялық фэнтезиі  белгілі мифтер шеңберінен аса алмаса, Тәуелсіздіктің 20 жылы ішінде алаш мифологиясы С.Қоңдыбайдың арқасында жаңа сатыға көтеріліп, қаламгерлерімізге рухани азық болып жаңа шығармалар тудыруға мол мүмкіндік берді. Осы өліра сәтті өзінің шығармашылық кәдесіне жаратқан Т.Рымжанов болды.
Автор: Әбіл-Серік Әбілқасымұлы Әліәкбар
Get the latest news in your inbox, free!
КІТАПХАНА ТЕК «АБАЙ ЖОЛЫНАН» ТҰРМАЙДЫ!
Ой түбінде жатқан сөз (М.Кемелдің даналық дәрістері )
Мағжан Жұмабаев жырларындағы жастарға сенім
Пікір жазып бірінші болыңыз!
Осы пікірге жауап болса маған ескертү жіберу
Осы пікірге жауап болса маған ескертү жіберу
Қыз бала жағадағы құндыз
Студенттердің ұялы телефонға қарым-қатынасы
Әрбір адам ке­мел ке­ле­шек­ке қадам басқысы кел­се құндылықтар жоғалып кетпесіне амал қылуы міндет. Осы тұрғыда халыққа қызмет ету үшін «www.makala.kz» сай­ты мемлекеттік мәртебеміздің ар­ту­ы­на үлес қосады де­ген ой­да­мыз.
Қыз бала жағадағы құндыз
Студенттердің ұялы телефонға қарым-қатынасы
Рейтингтегі алғашқы 6 мақала
Ел болам десең, бесігіңді түзе (138)
Ана тілің – арың бұл... (128)
Жетім көрсең жебей жүр! (101)
Қариясы бар үйдің, қазынасы бар (67)
Құран сүрелерін жаттаудың маңыздылығы (53)
Жақсыдан үйрен, жаманнан жирен (52)
© Copyright 2011-2019 МAKALA.KZ
Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.