ru ru kk ru de kk hu ru en en en en sv en sk ru en en en en ru ru ru ru ru ru ru ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru ru ru ru kk ru ru ru ru ru ru kk ru kk ky en en en en it en en en en en en en en en en en en kk kk ru kk kk eo en en en sv en en ru kk en kk ru
VESTNIK OF NATIONAL ACADEMY OF SCIENCES
OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN
Volume 5, Number 5 (2015), 94–103
1Kazakh national university named after Al-Farabi, Almaty, Kazakhstan
2Kazakh national pedagogical university named after Abai, Almaty, Kazakhstan
Key words: sovereignty, self-definition of the nations, national idea, state ideology, national identity, multy-ethnicity, multy-confessional, national диаспора, legal bases of the People’s Assembly of Kazakhstan, Мangilik Еl.
Abstract. It is well known, that in front of all the new states, which gained its sovereignty as a result of the collapse of the Soviet system, lays the task of the consolidation of the society, strengthening and preservation of the territorial, multi-ethnic unity in a single state. The absence of the ideology, ideas, values, and the real picture of the state policy is fraught with dangerous consequences, since the loss of the socialist ideology of the vacuum in people's minds filled with the ideas of nationalism, chauvinism and separatism. The national idea - a phenomenon of the need, demand in many developed countries. The most famous of them: the American national idea - the idea of ​​US global supremacy, the German national idea of ​​the era of World War I - the idea of ​​cultural superiority, the French national idea - the idea of ​​liberty, equality and fraternity. World experience shows that there is the national idea of the consolidation of some things: political, economic, cultural, spiritual, the implementation of fundamentally new phase in its development. The meaning and content of the concept of “national idea” reflects the interests of the nation, the character of the secular state with the developed civil society.
О НЕКОТОРЫХ ОСОБЕННОСТЯХ ИСТОРИИ СТАНОВЛЕНИЯ НАЦИОНАЛЬНОЙ ИДЕИ В РЕСПУБЛИКЕ КАЗАХСТАН
1КазНУ им. аль-Фараби, факультет международных отношений, г. Алматы, Республика Казахстан
2 КазНПУ им.Абая, исторический факультет, г. Алматы, Республика Казахстан
Ключевые слова: суверенитет, самоопределение наций, национальная идея, государственная идеология, национальная идентичность, полиэтничность, поликонфессиональность, национальная диаспора, законодательные основы Ассамблеи народа Казахстана, Мәңгілік Ел.
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ҰЛТТЫҚ ИДЕЯ ҚАЛЫПТАСУЫНЫҢ ТАРИХЫНЫҢ КЕЙБІР ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Егемендігімізге қол жеткізгеннен бері, Қазақстан мемлекеттігін нығайтып одан әрі қарай дамыту барысында ұлттық идея мәселесі өте маңызды мәселелердің бірі болғаны зиялы қауымға белгілі. Бүгінгі күнде, егемендігіміздің ширек ғасырға жуық тарихында қол жеткізген жемісіміз- Қазақстан Республикасы халқының болашаққа бастар ұлттық идеясы- «Мәңгілік Ел» идеясын қалыптастырғанымыз. Даму жолындағы елдердің қазіргі заманғы саяси тәжірибесі көрсетіп отырғанындай, билік құрылымдарының саяси және құқықтық мәдениетке қарым-қатынасы сол қоғам өміріндегі саяси режимді айқын сипаттайды. Академик Ғ.С. Сапарғалиев ол туралы былай дейді: «Парламентарлық республика құру саяси процесте шынайы тұғырға ие, қалыптасқан саяси партияларсыз, сондай-ақ өзін-өзі басқару органдарының жүйесі болмай тұрып, мүмкін емес. Басқаша айтқанда, парламенттік демократия қалыптасқан көп партиялы жүйе болғанда ғана мүмкін болады. Елдің саяси өмірінде ат салысуға қабілетті, қоғамдық пікір қалыптастыратын күшті саяси партиялардың болмауы, сондай-ақ азаматтардың конституциялық шеңбердегі таным-түсінігі мен тиісті тәртібінің жеткілікті деңгейде болмауы Қазақстанда парламенттік басқару нысанын қолдануға жол бермеді» [1, 93 б.].
Осыған байланысты «Қазақстандағы қазіргі заманғы конституциялық процестің ерекшелігі оның субъектілері толыққанды саяси партиялар емес, ал мемлекеттік билік институттары болғандығы» деген Б. Майлыбаевтың сөзімен келіспеуге болмайды [2, 493 б.]. Сондықтан, бүгінгі күн талабына сай, өзара әрекет жасау жүйесі тұтас партия жүйесін құрай алатын саяси партиялар құру қажет. Бүгінде Қазақстанда қазақстандық көп партиялықтың қалыптасуы үшін негіз қалаушы саяси және экономикалық элитаның ықпал жасауы туралы мәселенің маңызы зор. Демократиялы батыс елдеріндегі заң шығарушы биліктің жоғары тиімділікпен қызмет етуі, ең алдымен партиялардың күштілігімен қамтамасыз етіледі. Тиісті парламенттік фракцияға кіретін депутаттар сол партия дайындаған заңдардың жобаларына қарсы дауыс бермейді. Олай болмаған жағдайда келесі парламенттік сайлауда партиялар оларға қолдау көрсетпейді, сөйтіп, оларға өз беттерінше сайлануға тура келеді. Ал, мұндай жағдай табысқа қол жеткізуді азайтады. Себебі, батыстағы электораттың басым көпшілігі үміткердің партияда мүше болуына баса назар аударып, соған бағдар жасайды. Біздің елде партиялардың қазақстандық электоратқа ықпал жасауы бүгін-ертең қолға алынады деп болжам жасай алмаймыз. Н.А. Назарбаев 1992 жылы «көп партиялық жүйе жасанды қалыптаспайды, ал қоғамның әлеуметтік-экономикалық біртұтастығының нарық пен халықтың негізгі тобының мүдделерін айқындау жолына қарай табиғи бұзылуы есебінен оған шынайы негіз қаланғанда орын алады» деп айтқан екен [3, 40 б.]. Бірақ, ол кезде бұл процесті бір нәтижеге жеткізуге мүмкіндік болмады. Экономикалық және әлеуметтік жетілдіру жүргізу қарқынын тежеген заң шығару саласындағы кемшіліктер атқарушы биліктің елдегі орын алған дағдарыстың алдын алу үшін әрекет жасауына түрткі болды. Ал, қазір Парламентте толыққанды көп партиялы жүйенің болмауы біздің қоғамдағы өтпелі кезеңдегі онсыз да күрделі қиындықтарды тереңдетіп жіберді.
Негізінде заң шығарушы және атқарушы билік арасындағы қарама-қайшылықтар әдеттегі демократиялық мемлекеттерде партия тетігі арқылы шешімін табады, әзірге Қазақстанда мұндай тетік енді ғана пайда бола бастады. Партия өкілдерін билік құрылымынан, ең алдымен заң шығару органынан аластау билік жүйесінің ішкі байланысын жоғалтып алуға алып келуі мүмкін. Ол, өз кезегінде үкімет саясатының ішкі бірлігінің жетімсіздігіне алып келеді, оның салдарын қазір байқап та отырмыз. Біздің айтарымыз, президенттік биліктің демократиялық үлгісін дамыту жолында бір-бірімен бәсекеде болатын саяси партиялар мен бірлестіктердің қызметін белсенді ету елеулі рөл атқарары сөзсіз. Қоғамды демократияландырудағы мақсат – көп партиялы жүйені қалыптастырумен бірге, азаматтардың саяси өмірге араласуын да қолдау болмақ. Бұл мәселердің шешімін табуға қол жеткізуге бола ма? 1998 жылдың өзінде мемлекет басшысы Н. Назарбаев Қазақстан халқына Жолдауында негізгі 7 бағыт бойынша саяси және конституциялық реформа жүргізуді ұсынған болатын, олар: «сайлау, парламенттік реформа, саяси партиялар, үкіметтік емес ұйымдар, сот жүйесі, баспасөз бостандығы, әйелдер жағдайы» [4, 2 б.]. Президенттің бұл ұсынысына қолдау көрсетудің бір жолы сол кездегі Парламенттің 1998 жылғы 7-қазандағы «Қазақстан Республикасы Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңды және одан кейін 2007 жылғы конституциялық реформа жүргізу туралы заңды қабылдауы болды.
Қазақстан Республикасының Конституциясы – бұл өз кезеңіндегі құжат. Ол Қазақстанның өтпелі кезеңдегі даму жолын ескере отырып жасалған. Ал өтпелі кезең мен оның мерзімі туралы біздің қоғамымызда әлі бір түйінге келген көзқарас, пікір жоқ екендігін жоғарыда атап өткен болатынбыз. Конституцияға енгізілген өзгертулер мен толықтырулар мемлекеттің экономикалық, қоғамдық құрылымының тұрақтылығын қамтамасыз ету тетіктерін жасауға бағытталды. Дегенмен, әлі қоғам өмірінде шынайы жүзеге аспаған, бірақ Негізгі Заңда жария етілген қағиадалар бар. Ол Қазақстан Республикасы Конституциясының болашақтағы әлеуеті жайлы ой тұжырымдауға жол ашады. Соңғы өзгертулер өз деңгейінде, талапқа сай жұмыс істеп жатыр деп айту әлі де ертерек, өйткені мұндай тұжырым жасауға жаңа нормаларды іске асыруда экономикалық, әлеуметтік, саяси және басқа да факторлардан туындайтын қиындықтар кедергі болып отырғандығы бүгінгі өміріміздің шындығы.
Өзгерген саяси-экономикалық жағдайларға қарай Конституцияны реформалап, толықтырып жетілдіріп отырмаса, ел дамуына кері әсер ететіндігі анық. Қазақстан Республикасы Президенті Н. Назарбаев Парламент Палаталарының бірлескен отырысында сөйлеген сөзінде: «Заңдылық пен Конституциялық тәртіп сақталмайтын жерде, экономикалық және әлеуметтік берекесіздік орын алған жерде, адамның іргелі құқықтары, азаматтардың армандары мен үміттері қамтамасыз етілмейтін келешегі бұлдыр жерде демократия құру мүмкін емес екендігін бүгінде әлемдік тәжірибе көрсетіп отыр» деген тұжырымын конституциялық реформа жасау қажет болғанда заңгерлер мен қоғам қайраткерлерінің ылғи да назарында боларлық проблемалық мәселе деп қараймыз [5].
Осыған орай көп партиялықты демократия белгісі деп таныр болсақ, онда парламенттегі партиялық фракциялардың рөлін дамытуға баса назар аудару керек. Өйткені, даму жолындағы елдердің қазіргі заманғы саяси тәжірибесі көрсетіп отырғанындай, билік құрылымдарының саяси және құқықтық мәдениетке қарым-қатынасы сол қоғам өміріндегі саяси режимді айқын сипаттап береді. Бүгінгі күні көп партиялы жүйесіз демократиялық қоғамды көз алдыға елестету мүмкін емес, сол үшін басқарушы партиямен қатар заңды түрдегі оппозиция өкілдері бар басқа да партиялардың болуы қажет. Әзірге Қазақстанда партиялық жүйедегі өзіндік ерекшелік нормативтік-құқықтық негізге келіп тіреледі, яғни Конституция да, өзге заң актілері де саяси партиялардың мемлекеттік саясатқа белсенді араласуына теориялық тұрғыдан мүмкіндік бергенімен, іс-жүзінде ол мақсат толық орындалмай жатқандығы да өмір шындығы. Ал, саяси партияларды құрудағы мақсат саяси өмірге ең бірінші сайлау арқылы араласудан тұрады емес пе. Қоғамның мүддесін білдіретін шынайы партияларды халық қолдайды, халық үшін кезекті шенеуніктің қандай орынға отырғаны емес, ал қоғам үшін, жеке отбасы мен ұрпақ алдындағы борышы үшін партияның не беретіндігі туралы толғаныс бірінші орынға шығады.
Сондықтан, мемлекет Конституциясы ең алдымен, бүкіл қоғамның мүддесі үшін реформаны жалғастырудың кепілі, мемлекеттік саясат процесіне түзетулер енгізуге бағдар болып табылады. Тәуелсіздік алған жылдардан бері демократияны дамытуға іргетас қаланды, жеке адамның негізгі құқықтары мен бостандықтары сақталатын мемлекет құрылды. Бұл ел басшысы атап өткеніндей, мынадай проблемаларды ойдағыдай шешудің нәтижесі болды:
«түрлі ұлттардың, этникалық топтар мен діни сенімдегі адамдардың өзара келісімі мен бір-бірін құрметтеуіне қол жеткізу;
еркін сайлау өткізу, әрекет етуші парламентаризм дәстүрін енгізу, демократиялық институттардың белсенді қызмет жасауы үшін жағдай жасау;
азаматтық қоғамның тәуелсіз институттарын ұйымдастыру, қоғамда маңызды орын алатын үкіметтік емес ұйымдарды қалыптастыру;
еркін және тәуелсіз баспаларды, мемлекеттік билік жүйесінде ашық ақпарат ағынын құру;
бейбіт ішкі және сыртқы саясат жүргізу» [6, 2 б.].
Алайда, А.Т. Ащеулов, Ө.Қ. Қопабаев сынды заңгерлер бұл міндеттің шешімін табу күрделі және қайшылықты процесс, ол бірқатар факторларға негізделеді дейді: «халықтың әлеуметтік топтарға бөлінуінің аяқталмауы, демократиялық жетілдіруді халықтың солғын қабылдауы, негізгі топтардың өз мүдделерін саналы түрде білдіруге қабілетсіздігі, демократиялық даму үлгісінің толық көлемде қалыптасып бітпеуі» деген көзқарастарын алдыға тартады [7, 133 б.]. Демократияның қалыптасуы көп жағдайда жүргізілетін реформа нәтижесіне, яғни қоғамның экономикалық әлеуетін көтеруге, жеке меншіктің тиімді жұмыс істеуіне, демократияландыру процесіне халықты кеңінен тартылуына, мемлекеттік саяси идеологияның кемеліне келу дәрежесіне, ТМД елдерінің интеграциялану деңгейіне, сыртқы қоршаған ортаның жағымды болуы мен құзыретті және белсенді демократиялық көшбасшылардың болуына тәуелді болады» [8, 97-98 б.]. В. Петрова, А. Ащеулов қатарлы ғалымдар демократияның қалыптасуы үшін «интегративтік идеологияның маңызы ерекше - өйткені «өз күшіңе сен» деген сияқты қағида ізгілік құндылығынсыз қоғамның жоғары сатыға көтерілуін қамтамасыз ете алмайды. Мұндай идеяның негізгі мақсаты – азаматтардың тәуелсіз мемлекеттің, оның экономикалық, саяси, әлеуметтік жүйелерінің қалыптасуы мен дамуының негізгі проблемаларын шешуге жұмылуы. Жалпы адамазаттық құндылықтарға сүйене отырып, ол ұдайы байытыла бермек – деген көзқарастарын білдіреді» [7, 134 б.]. Қазақстан Республикасында демократияның қалыптасуы мен дамуы тек экономика мен саяси салалардағы реформалардың нәтижесіне ғана емес, сонымен бірге қоғамда біріктіруші, яғни интегративтік идеологияның тиімді жұмыс істеуіне де тәуелді болады, ол биліктің барлық тармақтарының жоғары келісім деңгейінің болуын да көздейді. Академик С.З. Зиманов ұсынған - биліктің үйлесімді бөлінісі қағидасын тоқтамай және белсенді түрде жүргізу оған кепіл бола алады. Жалпы «идеология» термині ХVІІ ғасырда Еуропада қолданысқа енгізіле бастады. Одан бері осы қоғамдық-саяси құбылысқа көптеген көзқарастар пайда болуда. Кеңестік заманда идеология қоғамдық идеялардың, теориялар мен көзқарастардың жиынтығы ретінде қарастырылып келді. Марксизм идеологиясы конституциялық деңгейде бекітілді.
Қазіргі кезде заң әдебиеттерінде мемлекеттік идеология туралы мәселе кеңінен талқылануда. Бір тарап мемлекеттік идеология қажет емес деген көзқарасты ұстанып, қандай-да бір партия мемлекетті монополияға айналдырып алады да, халықтың емес, ал белгілі бір топтың, адамдардың мүддесіне жұмыс істейді дейді. Ресейдің бір топ ғалымдары мемлекеттік идеология болуы тиіс дейді. С. Алексеев «мемлекеттік идеология – бұл мемлекет көзқарасымен және мүддесімен әлеуметтік шындықты бейнелейтін, бағалайтын және жетілдіретін идеология» деп есептейді [9, 26 б.]. Әрине, мемлекет өз қызметін белгілі бір идеялар, теориялар мен тұжырымдамалар негізінде ұйымдастырып, жүзеге асырары сөзсіз. Академик Ғ.С. Сапарғалиев мемлекет идеологиялық құбылыстарға үш жақты қарауы мүмкін дейді: біріншісі, мемлекет түрлі, тіпті бәсекелестіктегі идеологиялық ағымдардың өмір сүруіне жол береді. Екіншісі, мемлекет өз саясатын қалыптастыру үшін идеялары мен тұжырымдарын қолданатын бір идеологиялық ағымға артықшылық беруі мүмкін. Үшіншісі, мемлекет қандай-да бір идеологияға басымдық бермей, түрлі идеологиялық ағымдардан өз мүддесіне сай келетін элементтерді алуы мүмкін дей келе мемлекеттік идеология ұғымына анықтама береді. Мемлекеттік идеология – бұл қоғам шындығын бейнелейтін, бағалайтын және белгілі бір әлеуметтік топтардың немесе бүкіл қоғамның мүддесі үшін жетілдіру құралы ретінде қызмет ететін идеология» дейді [10, 38-39 б.]. Сонда демократиялық, құқықтық мемлекет құру жолына түскен және азаматтық қоғам институттарын қалыптастыруды маңызды міндет ретінде алдыға қойған біздің мемлекетіміз үшін жалпы мемлекеттік идеологияның болуы аса қажетті екенін аңғарамыз. Ол үшін «идеологиялық алуандылық қағидасын мемлекет пен қоғамның мойындауына негізделген конституцияның идеологиялық функциясының маңызы зор» деген Қ. Айтхожиннің пікірі орынды демекпіз [11, 36 б.]. Сол кезеңде Отан партиясында қызмет еткен қоғам қайраткерлері С. Терещенко және А. Балғымбаев болса, «Әрбір мемлекет дамыған сайын өз идеологиясына ұмтылады. Біз мемлекеттік идеология қалыптастыруды қолдаймыз, оның басты негізі жалпы ұлттық идея болуы тиіс» дейді [12, 7 б.]. Олардың ойынша мұндай идея ретінде қоғам да, билік те келісетін идеялар мен қағидалар жүйесін атауға болады деп жалпылама тәсілмен көрсетеді. Ал, нақты қандай ұлттық немесе мемлекеттік идея қоғамды біріктіруші күш ретінде болатындығы жайлы ешқандай ой айтылмаған. Қазақстанда бүкіл қоғам үшін өміршеңдігімен және қолайлығымен ерекшеленетіндей қандай ұлттық идея қандай шарт-жағдайда қалыптасуы мүмкін екендігі жайлы Д. Кішібеков: «Біздің жетпіс жылдық тәжірибеміз көрсетіп отырғанындай, марксистік идеологияның ғана үстемдік құру өзін-өзі ақтамады. .. енді біреулері маркистік идеологияның орнына – діни, ал басқалары – ұлттық идеология ұсынады. Сайып келгенде, бұл «басқа» да моноидеологияның үстемдік құруына алып келеді, одан біз бас тартамыз» дейді [13, 29 б.]. Ал, біздің көзқарасымыз бойынша мемлекеттік идеология қазақ ұлтының, сонымен бірге Қазақстанда өмір сүретін барша халықтың мүдделерін ескеруі қажет. Біздің бұл ойымызды С.С. Сартаевтың азаматтық қоғамның қалыптасу негіздері туралы еңбегіндегі мына сөз жолдары да нақтылай түседі деген пікірдеміз: «Қазақстандық қоғамның дамуын ұлттық идеясыз елестету мүмкін емес. Қазақстан сияқты көпұлтты мемлекетте ұлттық идея ретінде бүкіл қоғам мойындайтын және Қазақстан аумағында жасап жатқан елдің халқының, барлық ұлттар мен ұлыстардың, әлеуметтік топтар мен таптардың мүдделеріне сәйкес келетін идея болуы мүмкін. Бұл идеяның мақсаты жеке тұлғаның, оның құқықтары мен бостандықтарының және мүдделерінің барынша қорғалғандығы болуы тиіс» [14, 22 б.]. Қазақстан Республикасы Конституциясы жоғарғы заң күші бар нормативтік құқықтық акті болып танылғандықтан, оның кейбір ережелері идеологиялық сипатқа ие. Қазақстан мемлекеті идеологиясының жүрегі қазақстандық конституционализм болып табылады, ол бірқатар тұрақты, бұлжымас элементтерге ие. Оларға билікті тармақтарға бөлу идеясы мен практикасы, президенттік басқару нысаны, мемлекеттің біртұтас құрылымы, аумақтық тұтастығы, құқықтық, демократиялық, әлеуметтік және зайырлы мемлекет болуы жатады. Реформа жүргізуді іске асыруда назарға алынуы тиіс мәселенің біреуі идеологиялық қамтамасыз ету, яғни ұлттық мемлекеттілікті құру жолына түскен қоғам үшін идеологияның, оның ішінде ұлттық идеяның болуы маңызды.
Қазақстан Республикасының Президенті Н. Назарбаевтың: «Ұлттық идея қоғамның өз ішінде пісіп жетіледі. Онда сырттан таңылған сипат болмайды. Ол ең алдымен өзінің ұлттық тұтастығын айқын түсінуге негізделеді» [15, 237 б.] деген ойын әрі қарай дамытып айтар болсақ, қазақ мемлекетінің ұлттық идеясы – бұл қазақ халқының рухани-мәдени өмірінде орныққан өркениеттік белгілерді одан әрі дамытып, бүкіл Қазақстан халқының күнделікті өміріне орнықтыру. Сондықтан да, Қазақстан мемлекеті көп этносты ел болса да, ұлтына қарамастан барлық азаматтардың мүдделерін қорғайды. Сол үшін де барша халықты бір идея төңірегіне жұмылдыру міндеті алға шығады. Біздің бұл көзқарасымыз Елбасы Н. Назарбаевтың: «мемлекеттік бірегейліктің екі деңгейі бар: 1) ұлттық бірегейлік [15]; 2) Қазақстан халқының саяси және азаматтық бірегейлігі» деген бағдарламалық ойынан туындап отыр [15, 217 б.]. Президенттің «Бүгін «біздер – қазақстандықтар кімдерміз?» деген сырттай қарағанда қарапайым сауалға кез келген адам бірден жауап бере алмайды. Өзін-өзі бірегейлендіру проблемасын шешу үшін уақыт пен белгілі бір тарихи даму кезеңі қажет болады» деп айтқанынан бері де мінекей, 13 жылдай уақыт өтіп кетіпті [15, 12 б.]. Елбасымыз Н.А. Назарбаев осы аса өзекті мәселе хақында өзінің ой-толғамын былайша білдіреді: «Сонда ұлттық бірегейліктің нақты үлгісі дегеніміз не? Әлбетте, бұл қазіргі Қазақстанның саяси және мәдени өміріндегі ең бір қиын мәселе. Бірегейлік мәселесін шешуге екі деңгейлі көзқарас керек» [15, 187-188 б.]. Бастапқы деңгей Қазақстан халқының қалыптасуына байланысты болса, екінші деңгейде ұлттық мемлекеттік идея аса маңызды құндылық ретінде алға қойылады. Сонымен бірге, ұлттық мемлекеттік идеяның қалыптасуын «қай ұлтқа жататына қарамастан күллі қазақстандықтардың Отаны болып табылатын – бірыңғай, аумағы тұтас, тәуелсіз Қазақстан төңірегінде» [15, 188-189 б.] жұмылдырылуы арқылы іске асатындығын баяндайды да, «ұлт дегеніміз ұлттың өзін өзі билеу идеясы басын құраған адамдардың бірлестігі» деген анықтама береді [15, 197 б.]. Ал, өз кезегінде Е. Әбен ұлттық идеяның ұлттық бірлік мәселесімен тығыз байланыста болатындығын айта келіп: «Ұлт – этникалық категория. Алайда, ол тарихи-әлеуметтік, геосаяси-мемлекеттік категория да болып табылады. Сол себепті де ұлттық бірлік идеясы жалпы халықтың және жалпы мемлекеттік мүдделермен тығыз байланыста қарастыруды қажет етеді. Олай болса, халықтық идея бар да, ұлттық идея бар». Жалпы қоғамдық ғылымдарда ұлт ұғымына түрліше анықтама беріліп келгені белгілі. Мәселен, соңғы кезде: «ұлт – бұл тілі бір, жері бір, ғасырлар бойындағы тіршілік күресінен, тұрмыс салтынан, жиі қатынасынан туған мінез-жан сипаты бір жұрттардың қосылуы, бір жұрт болуы» дейтін көзқарас орнығып келеді. Ол үшін қоғамның өзі біртұтас болуы керек, оны Қазақстан Республикасы Конституциясының 2-бабынан да көреміз, өйткені, Қазақстан Республикасы – біртұтас мемлекет болып жарияланған. Жалпы, тоталитарлық жүйе жағдайында, кеңестік империя кезеңінде жүргізілген солақай саясаттың құрбаны болған этностарға қатысты Қазақстан Республикасы Конституциясының кіріспесінде біз, ортақ тарихи тағдыр біріктірген Қазақстан халқы, байырғы қазақ жерінде мемлекеттілік құра отырып, ... осы Конституцияны қабылдаймыз деп атап көрсетілуі көп нәрсенің басын ашып береді.
Әрине, қазақ жерін мекендеген барлық ұлт өкілдерінің ойынан шығатын ортақ шешім қабылдау оңай іс емес. Осы орайда, Қазақстанның мемлекеттік идеологиясын қалыптастыратын бір субъекті ретінде Қазақстан халқы Ассамблеясын айтуға болады. Ассамблеяның қызметі ұлт аралық келісім мен елдегі тұрақтылықты сақтауға жәрдемдесу; барлық ұлттық топтардың өкілдері арасында достық қарым-қатынасты дамытатын мемлекеттік саясатты жүргізу жөнінде ұсыныстар жасау; олардың рухани-мәдени жаңаруына және теңдік негізінде дамуына жәрдемдесу; өркениетті және демократиялық нормаларға сүйенетін азаматтардың саяси мәдениетін қалыптастыру және т.б. Ұлттық қарым-қатынас, В. Лазаревтің көзқарасы бойынша: «бұл қоғамдық қатынастардың бір түрі» екен. Сондықтан, оларды құқықтық реттеуде тұтастай қоғамдық қатынастарды реттеу барысында қолданылатын негізгі қағидалар таралады. Тұрақты демократиялық дамудың басты шартының бірі барлық қоғамдық ұйымдардың Қазақстан қоғамының тыныс-тіршілігіне қатысуы екендігі белгілі. Осы орайда, Ассамблея құрылғалы бері этнос аралық қарым-қатынасты үйлестірудегі қоғамдық институт ретінде қызмет етіп келе жатыр. Ал, 2007 жылғы мамырда қабылданған өзгерістер негізінде жүргізілген конституциялық реформа биліктің бүкіл өкілді тармағының рөлін айтарлықтай өзгертуге алып келді де, Ассамблеяның құқықтық мәртебесінің өзгеруіне де себеп болды. Жүргізілген реформаға сәйкес, жоғары заң шығарушы органда этникалық топтар өкілдерінің болуын қамтамасыз ету үшін Парламент Мәжілісінің тоғыз депутатын енді Қазақстан халқы Ассамблеясы сайлайтындығы да аса маңызды өзгерістердің бірі (Қазақстан Республикасы Конституциясының 51-бабы, 1-тармағы), сол арқылы Ассамблеяның рөлі күшейтіліп, конституциялық орган мәртебесіне ие болды (бұрын консультативті-кеңесші орган мәртебесіне ие болатын).
Қазақ елінде ұлтаралық келісім мен бейбітшілікті нығайту жолындағы бірегей саясаттың нәтижесі осындай болмақ. Бір жағынан бұл Қазақстан қоғамының осы органға көрсеткен үлкен сенімі болса, екінші бір жағынан мұндай сенім Ассамблея мен оның әрбір мүшесіне жауаптылық жүктейді. Ендігі жерде Парламент қабылдайтын барлық заң актілері ұлтаралық келісім, төзімділік пен тең құқылық сияқты талаптарға сәйкес келуіне қосымша сараптамадан өтетін болады. Қазақстан халқы Ассамблеясын құру идеясын Қазақстан Республикасы Президенті Н. Назарбаев 1992 жылы І-ші этникалық форумда алғаш рет айтқан еді. Белгілі қоғам қайраткері М. Әшімбаев 2007 жылғы реформа туралы «Казахстанская правда» газетіне берген сұхбатында, Қазақстан халқы Ассамблеясының рөлін күшейтудегі мақсат қандай деген тілшінің сұрағына: «бұл ұйым бүгінде өз дамуының жаңа сатысында тұр. Біріншіден, енді бұл ұйым Қазақстан халқы Ассамблеясы деп аталатын болады, Қазақстан Республикасы Конституциясына сәйкес, Қазақстан Халықтар Ассамблеясы атауына қатысты «халықтар» емес, ал «халық» деген ұғым дұрыс болатындығы жайлы мәселе бірнеше рет баспасөз беттерінде айтылып жүрді, екіншіден, ассамблея конституциялық орган мәртебесіне ие болады, оның құрамын Президент жасақтайды. Үшіншіден, ассамблея енді Парламентте өкілдік етеді, сөйтіп, заң шығару қызметіне ықпал етуге шынайы мүмкіндікке ие болады» деген еді. «Ассамблеяның қызметі: елде ұлтаралық келісім мен тұрақтылықты сақтауға, барлық ұлттардың өкілдері арасында достық қарым-қатынасты дамытуға әсер ететін мемлекеттік саясатты жүргізу жөнінде ұсыныстар әзірлеуге, олардың рухани-мәдени гүлденуіне және тепе-теңдік қағидасы негізінде дамуына ықпал етуге; азаматтардың өркениетті және демократиялық нормаларға сүйенген саяси мәдениетін қалыптастыруға; қоғамда туған әлеуметтік қайшылықтарды шешу үшін бәтуалық жолды іздестіру сияқты міндеттерден тұрады».
Кез келген қоғамдағы сияқты біздің Қазақстан қоғамында да қандай-да бір әлеуметтік қайшылықтардың орын алуы мүмкін. Сондықтан, Ассамблеяның міндеті туындайтын қайшылықтарды алдын-ала шешуге ұмтылу болмақ. Бірақ ұлттық тұтастық ұлтаралық келісіммен ғана шектелмейді. Ұлттар бірлігі ұрпақтар бірлігін де, билік институттары мен қоғамдық бірлестіктердің де өзара қарым-қатынасы. Бірақ, қазіргі кезде этника аралық қарым-қатынасты реттейтін арнаулы орган бізде жоқ. Осы салаға қатысты барлық мәселелер Қазақстан Республикасы Конституциясының баптарымен реттеледі, қоғамдық татулық, қазақстандық патриотизм (1-баптың, 2-тармағы), қазақстан халқының тілдері (7-бап), азаматтық (10, 11, 12 баптар), жұрттың заң мен сот алдындағы теңдігі (14-бап), нәсіліне, ұлтына, тіліне, нанымына байланысты ешкімді ешқандай кемсітуге болмайтындығы (14-баптың 2-тармағы). Десе де, басқа шет елдерде де бұл саланы реттеуші арнайы органның болмауы қалыпты жағдай. Ал, Ресей, Қытай, Канада сияқты елдерде (полиэтникалық мемлекет деп аталатын санатқа жататын) ұлттар ісімен, ұлттық саясатпен айналысатын арнайы органдар бар. Мысалы, Ресейде ұлттық қарым-қатынас мәселесімен аймақтық дамыту министрлігі айналысады (бірақ оның негізгі қызмет бағыты экономикалық).
Қазақстанда Ассамблея жанындағы жұмыс органы ретінде Президенттің 2005 жылғы сәуір айында этника аралық қатынастарды зерттеу орталығын құру туралы жарлыққа қол қойғаны белгілі. Бұл органның қызмет нәтижесі қандай болатындығы уақыт еншісінде. Сонымен қатар, Үкімет қаулысымен бекітілген Этника аралық және конфессия аралық келісімнің 2006-2008 жылдарға арналған қазақстандық үлгісін жетілдіру бағдарламасында «ұлттық саясат» термині қолданылғандығын атап өту қажет. Осы орайда, ұлттық саясаттан қоғам не күтеді деген сауал туындайды. Бірінші кезекте, халықтың көші-қоны, демографиялық ахуал, мәдениет, тіл проблемалары сияқты күрделі мәселенің шешімін табуын күтеді. Ол үшін елдің саяси құрылымын демократияландыруды жалғастыра беру керек, ал азаматтардың басқару процесіне қатысуын, басқару аппаратының кәсібилігін арттыру сияқты мәселелер әлі де күн тәртібінде тұр.
Қорытындылай айтқанда, ұлт саясатындағы Ассамблея сияқты қоғамдық институттың өмір сүруін біртұтас мемлекеттің болашақтағы көрінісі емес, ал өтпелі кезеңнің уақытша көрінісі деп қарастырумыз керек. Олай болмаған жағдайда, елде сеператистік пиғылдардың пайда болуына және оны ішкі-сыртқы күштердің қоздыруына алып келуі мүмкін. Мемлекеттік басқару органдарында отырған басшылар, баспасөз өкілдері президентіміздің осы бағыттағы саясатын дұрыс түсіну қажет, оның шын мағынасында уақытша қажеттіліктен туып отырғандығын, біртұтас қазақ мемлекетін құрудың алғашқы басқыштарында басып өтетін жол екендігін бірақ, біртұтас қазақ мемлекетін құрып шығудың ұзақ мерзімдік саясаты емес екендігін анық түсінуі, әрі халыққа оны тура түсіндіруі керек деп білеміз.
Сапаргалиев Г.С., Салимбаева Ж. Проблемы конституционной ответственности. – Алматы: Жеті жарғы, 2001. – 152 с.
Майлыбаев Б.А. Становление и эволюция института Президента Республики Казахстан: проблемы, тенденции, перспективы (опыт политико-правового исследования) / Под ред. Зиманова С.З. – Алматы: Арыс, 2001. – 532 с.
Назарбаев Н.А. Становление и развитие Казахстана как суверенного государства. – Алматы, 1992. – 40 с.
Назарбаев Н.А. О положении в стране и основных направлениях внутренней и внешней политики: демократизация общества, экономическая и политическая реформа в новом столетии: Послание Президента Республики народу Казахстана от 30 сентября 1998 г. // Казахстанская правда. – 1998, 1 октября. – № 184 (22655). – С. 1-3.
Назарбаев Н. Ә. Қазақстанды демократияландырудың жаңа кезеңі – еркін демократиялық қоғамды жедел дамыту: Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан Республикасы Парламенті Палаталарының бірлескен отырысында сөйлеген сөзі. (Астана: 2007, 16 мамыр) // Егемен Қазақстан. – 2007, 17 мамыр. – № 128.
Карелин С. Казахстан перед выборами президента. В любом случае Назарбаев не свернет с пути сотрудничества с Россией // Казахстанская правда. – 1998, 28 октября (перепечатано с «Независимая газета». – 1998, 24 октября). – № 201 (22672). – С. 2.
Ащеулов А.Т. Конституционное право Республики Казахстан: Учебник. – Алматы: КазГЮА, 2001. – 656 с.
Петрова В.Д. Демократия посттоталитарного мира: История и современность. – Алматы, 1999. – 256 с.
Алексеев С.В., Каламанов В.А., Черненко А.Г. Идеологические ориентиры России. – М., 1998. – Т.1. – 26 с.
Правовые проблемы унитаризма в Республике Казахстан / Г.С. Сапаргалиев, Б.А. Мухамеджанов, Л.Т. Жанузакова, Р.С. Сакиева. – Алматы: Жеті жарғы, 2000. – 312 с.
Айтхожин К.К. Конституционный принцип идеологического многобразия // Вестник Университета им. Д.А. Кунаева. – 2009. – № 4 (33). – С. 36-40.
Терещенко С.А., Балгимбаев А.С. К вопросу о общенациональной идее (на материалах теоретических документов партии «Отан» // Ұлттық идея және Қазақстанның мемлекеттік тәуелсіздігі: Қазақстанның тәуелсіздігінің он жылдығына арналған халықаралық ғыл.-теориялық конф. материалдары. – Алматы: ҚазМЗА, 2001. – 7-9 б.
Кшибеков Д. Какой быть нашей идеологии? // Мысль. – 1993. – № 10. – С. 28-30.
Сартаев С.С. Қазақстан Республикасында азаматтық қоғамның қалыптасуының конституциялық-құқықтық негіздері // Казахстанская правда. – 2009, 6 мая. – № 207 (27575). – С. 3.
Назарбаев Н. Тарих толқынында. – Алматы: Атамұра, 1999. – 296 б.
Sapargaliev G.S., Salimbayeva Zh. Problems of the constitutional responsibility. – Аlmaty: Zhety-Zhargy, 2001. – 152 p. (in Russ.).
[2] Маilybayev B.А. Creation and evolution of the Institute of the President of the Republic of Kazakhstan: problems, tendencies, perspectives (experience of the political and legal / Edited by Zimanov S.Z. – Аlmaty: Аrys, 2001. – 532 p. (in Russ.).
[3] Nazarbayev N.А. Creation and development of Kazakhstan as the sovereign state. – Аlmaty, 1992. – 40 p.
[4] Nazarbayev N.A. About the situation in the country and main directions of the internal and external policy: democratization of the society, economic and political reform in new century: Message of the President of the republic to the people of Kazakhstan. September 30, 1998 // Каzakhstanskaya pravda. – 1998. – October 1. – № 184 (22655). – P.1-3. (in Russ.).
[5] Nazarbayev N.A. New stage of the democratization in Kazakhstan: fast development of free democratic society. Report of the President of the Republic of Kazakhstan on the united meeting of the chambers of the Parliament. (Аstana: 2007, May 16 // Еgemen Kazakhstan. – 2007, May 17. – № 128. (in Kaz.).
[6] Каrelin S. Каzakhstan before the elections of the President. Anyway Nazarbayev doesn’t turn of the way of the cooperation with Russia // Каzakhstanskaya pravda. – 1998, October 28 (printed from «Independent paper». – 1998, October 24). – № 201 (22672). – P. 2. (in Russ.).
[7] Аcheulov A.T. Constitutional law of the Republic of Kazakhstan: Textbook. – Аlmaty: КаzGUA, 2001. – 656 p. (in Russ.).
[8] Petrova V.D. Democracy of the post-totalitarian world: history and modern time. – Аlmaty, 1999. – 256 p. (in Russ.).
[9] Аlekseev S.V., Kalamanov V.А., Chernenko A.G. Ideological orients of Russia. – М., 1998. – V.1. – 26 p. (in Russ.).
[10] Legal problems of unitary in the Republic of Kazakhstan / G.S. Sapargaliev, B.А. Мukhamedzhanov, L.Т. Zhanuzakova, R.S.Sakieva. – Аlmaty: Zhety-Zhargy, 2000. – 312 p. (in Russ.).
[11] Аitkhozhin К.К. Constitutional principle of the ideological pluralism // Vestnik of the University named after D.A. Kunaev. – 2009. – № 4 (33). – P.36-40. (in Russ.).
[12] Теrechenko S.A., Balgimbayev A.S. To the question about the national idea (on the materials of theoretical documents «Оtan» party // National idea and sovereignty of the Republic of Kazakhstan: Маterials of the International scientific and practical, devoted to the 10- Anniversary of the sovereignty of Kazakhstan. – Аlmaty: ҚазGUA, 2001. – P.7-9. (in Kaz.).
[13] Кshibekov D. Which ideology will we support? // Mysl. – 1993. – № 10. – P.28-30. (in Russ.).
[14] Sartaev S.S. Constitutional and legal bases of the forming of the civil society in the Republic of Kazakhstan // Egemen Kazakhstan. – 2009, May 6. – № 207 (27575). – P. 3. (in Kaz.).
[15] Nazarbayev N.A. In the stream of the history. – Аlmaty: Аtamura, 1999. – 296 p. (in Kaz.).
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ҰЛТТЫҚ ИДЕЯ ҚАЛЫПТАСУЫНЫҢ ТАРИХЫНЫҢ КЕЙБІР ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Аюпова З.К., Құсайынов Д.Ө.
Кілттік сөздер: тәуелсіздік, ұлттың өзін-өзі анықтауы, ұлттық идея, мемлекеттік идеология, ұлттық бірегейлік, көпэтностық, көпконфессионалдық, ұлттық диаспора, Қазақстан Халқы Ассамблеясының заңнамалық негіздері, Мәңгілік Ел.
Аңдатпа. Кеңес жүйесі құлағаннан кейін, егемендік алған барлық жаңа мемлекеттердің алдында қоғамды ұйымдастыру, біріктіру, елдің территориялық бүтіндігін сақтау, халықтар бірлігін сақтау міндеттері тұрды. Мемлекеттік идеологияның жоқтығы, құндылықтардың қалыптаспағандығы, нақты бағытталған мемлекеттік идеологияның жоқтығы мемлекет болашағы үшін өте қауыпті жағдай еді. Сондықтан да социалистік идеологияның жойылуына байланысты адамдар санасында пайда болған вакуумда ұлтшылдық идеясы, шовинизм, сепаратизм қалыптаса бастады. Ұлттық идея- заңды құбылыс, көптеген дамыған елдерде зор сұранысқа ие. Олардың ішіндегі ең танымалдары: американдық ұлттық идея- Американың әлемді өзырқында басқару идеясы, француздық ұлттық идея- еркіндік, тендік және бауырмалшылдық идеясы, бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі герман ұлттық идеясы- мәдениеттік басымдылық идеясы. Әлемдік тәжірибеге сүйенетін болсақ, ұлттық идея қалыптасар алдында қоғамды біріктіру қажеттігі туындайды. Бұл біріктіру саяси, экономикалық, мәдени, рухани қажеттіктер аясында пайда болады, мемлекет өзінің қалыптасуы мен дамуының мүлдем жаңа принципті сатысына өтеді. Жоғарыда көрсеткен, әлемнің алдыңғы қатарлы елдері өздерінің жеңістеріне мемлекеттің барлық азаматтарын ұлттық идея айналасында жұмылдыру арқылы қол жеткізді. Сол себептен де дұрыс қалыптастырған ұлттық идея мен мемлекеттік идеология жеңіске апарады. Біздің елде де, барлық посткеңестік мемлекеттердегідей ұлттық идея қалыптастыру мәселелеріне дискуссиялар жүргізіліп, дөңгелек столдар, әртүрлі дәрежедегі конференциялар, әлеуметтік зерттеулер жүзеге асырылды. Бұл шараларда қарастырылған мәселелер ауқымы кең: ұлттық идея түсінігінің мәні мен маңызы, ұлттық идея керек пе?, оның мазмұны қандай болуы керек?, оның мүддесі мен маңызы қандай?, ұлттық идея титулдық ұлт мүддесін қорғай ала ма; ұлттық идея қандай сипатта болуы қажет: зайырлы, азаматтық, діни; ол қоғамның дәстүрлі құндылықтарың қорғай ала ма? Ұлттық идея мен халықтар мәдениетін ұштастыру мүмкін бе. Осы мәселелер еліміздің егемендік алғанынан бері қоғам дамуында әрқашан да өз өзектілігін жойған емес.
DOCTOR OF JURIDICAL SCIENC1ES, PROFESSOR, CHAIR OF INTERNATIONAL LAW, DEPARTMENT OF INTERNATIONAL RELATIONS
Kazakh national university named after Al-Faraby, Kazakhstan, Almaty
About some peculiarities of the history of the creation of the national idea in the Republic of Kazakhstan
DOCTOR OF PHILOSOPHY SCIENC1ES, PROFESSOR, CHAIR OF SOCIO-HUMANITARIN DISCIPLINES, DEPARTMENT OF HISTORY
Kazakh national pedagogical university named after Abai, Kazakhstan, Almaty