kk en ru kk kk kk en ru es en ru kk bg kk kk ba hbs_cyr kk ru bg kk en kk kk it kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk en ru cs en en ky en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk it kk es kk it kk en kk it kk ky kk kk kk kk kk ky kk kk it kk es kk it kk en en kk kk kk kk kk kk kk kk kk en en kk
Ұлттық нақыштағы кілемдер сыры | МAKALA.KZ
Сіз осындасыз: Home → МӘДЕНИЕТ → Ұлттық нақыштағы кілемдер сыры
Расында да, қазақ бабамыз ән салуды да, ою-өрнекті де, қолөнерді де табиғат көріністерімен ұштастырған. Сұлу табиғат біздің бабаларымыздың эстетикалық танымын кеңінен молайтты және тағылымды талғамын арттыра түсті. Сөйтіп, өзінің тұрмысы мен кәсібінде осыларды үйлестіре көшіріп отырды. Мәселен, кілемдер мен алашаларда көздің жауын алатын қазақы ою-өрнекке назар аударайықшы: құс қанаты, қазтабан, ботамойын, бұғы мүйіз, толқын, төртгүл және т.б.
Әр бір ою-өрнектен кең-байтақ еліміздің биік таулары мен жасыл жапырақты ормандардың сұңғыла көрінісін, даламызға әсемдік сыйлап тұрған жайқалған гүлдерін, көзіңді де, көңіліңді де ғажайып сұлулыққа бөлейтін құс төресі – кербез аққуын, ақиық сұңқарын, әнші бұлбұлын, ботаның көзіндей боп мөлдіреген сұлу көлдері мен сарқырай аққан өзендерін аңғарасын. Қазақ бабамыз молшылықты – дарияға, теңізге, бәйтерекке теңесе, батырды – арыстанға, қыран бүркітке теңей білді. Сұлуды – ай мен күнге, хош иісті гүлге, құралайдың лағына, аққудың көркіне, бота мен тұрымтайдың көзіне, алмаға, қарақатқа теңеді, солармен салыстырды. Осылайша, табиғаттан аумайтын талай тамаша тоқыма бұйымдардың үлгілер дүниеге келді. Кілемді жерге жайсаң – төсеніш, қабырғаға ілсең – сән. Жазбаша деректерге қарағанда, бұрыңғы замандарда киіз үйдің ішінен ұстап, еденіне төсеумен бірге, кілемді киіз үйдің туырлық пен үзігі орнына да жапқан. Кілемнің үй тұрмысында ұзақ тұтынылуы оның өте беріктігі мен төзімділігін аңғартады. Кілемнің құндылығы жағын сөз етсек, ол өзінің қолданылу жағынан көптеген материалдардан, тіпті металдан да асып түседі десек, артық айтпаған болар едік. Өйткені, кілем тұтынуға төзімді, оңайлықпен тозбайтын, жыртылмайтын, шаң-тозаңнан тез тазартылатын, ылғалдық пен құрғақшылықты елең қылмайтын, күйе түсуден де қорықпайтын аса бағалы мүлік. Оны алтын, күмістен қымбат бұйымдар сияқты баршылықтың, байлықтың бір белгісі деп білген. Кілемнің осындай қасиеттеріне байланысты қай заманда болмасын, кілемді және одан жасалатын бұйымдарды көбінесе тек қой жүнінен тоқыған.
Кілемді тоқу үшін оның арнайы құрал-саймандары болады. Төсек немесе желі деп те атайды. Төсектің немесе желінің ұзындығы бес метр, ені екі жарым метр шамасында болады.
Кергі ағаш – кілем тоқылатын, желінің басынан және аяғынан кілем тоқылатын орында жүгірілген жіпті керіп тұратын ағаш. Оның тек қана ағаш болуы шарт емес, үй иесінің тапқан материалына қарай қазық т.б. сол секілді затқа мықтап керілген жуан арқан болуы да мүмкін. Керілген төсек-желінің жалпы саны орта есеппен үстіңгісі – 600 (еркегі) жіп, астыңғысы – 600 (ұрғашысы) жіптей болу керек. Үй иесінің тоқылатын кілем мөлшеріне қарай желі мөлшерінің бұдан аз да, көп те болуы мүмкін.
Белағаш – кілем тоқу үшін керілген жіп желісін күзу арқылы байланыстырып тұратын көлденең ағашты белағаш деп атайды.
Адарғы – керілген жіп желісінің шатысын немесе күзуін бетіне шығарып, былайша айтқанда еркек жіп пен ұрғашы жіпті ерсілі-қарсылы, жоғарылы-төменді алмастырып тұратын белағашпен қатар жатқан ағаш.
Аяқ – белағашты көтеріп тұратын, аша басты тіреу ағаш. Керілген желі – төсек жіптің белағашының екі басына тіреліп қойылады.
Еркек жіп – кілем тоқу үшін керілген желі жіптердің күзуде тұрған үстіңгі жіптері.
Ұрғашы жіп – керілген желі, төсек жіптің төменгі күзусіз жіптері.
Күзу – керілген желі, төсек жіптің орта шенінен көлденең түскен белағашпен еркек жіпті жалғастырып тұратын жіп.
Тарту жіп – белағаштың үстінен екі басына бекітілген күзуді тартатын жіп.
Шатыс – керілген жіп желілерінің, яғни еркек жіп пен ұрғашы жіптердің күзу арқылы адарғының көмегімен айқасу. Былайша айтқанда шатыс адарғыны шеңбердің өзіне қарай тартқанда ұрғашы жіп жоғары шығып, оны кейін итергенде еркек жіп жоғары шығып, алма кезек айқасып отырады. Мұндай құбылысты шеберлер шатысу деп атайды.
Шалу – керілген желіге салынатын түрлі еркек жіптен алып ұрғашы жіпке шалып орағанды шалу немесе түр шалу деп те атайды.
Арқау – еркек жіп пен ұрғашы жіптің арасынан әрлі-берлі өткізілетін бас жағындағы кергіге шатысты ұстап тұратын жіп.
Жіп шалу – кілем тоқу үшін керілген жіп желісінің үзілуін жіптің қашуы деп атайды.
Жіп жалғау – керілген желі жіптерінің үзігін немесе қашқанын тауып байлау. Егер ол байланбаса кілемге салынып жатқан түр қисық түсуі мүмкін.
Сирексіту – керілген жіп желілерінің арасынан арқау өткізілген соң ұйысқан жіп аралығын тоқпақпен түйгіштеп сол желі жіптерінің арасын ажырату.
Тоқпақ – керілген желідегі еркек жіп пен ұрғашы жіптің арасынан арқау жіп өткізілгеннен соң, жіп арасын түйгіштейтін шеге тісті ағаштан жасалған құрал. Мұны тарақ деп те айтады. Өйткені бір жағынан тараққа ұқсайтындығы бар.
Қайшы – керілген желідегі жіпке шалынғаннан соң тегістеу үшін пайдаланылатын құрал. Осы қайшы арқылы түгі қырқылып тегістеледі.
Түкті кілем-бірнеше қабаттан тұрады, оның негізгі арқауы жекелеген жіптер және бір-біріне тығыз орналасқан түйіндер. Жіптердің ұшы біркелкі қырқылады да ол қалың түк құрап, әлгі түйіндерді көрсетпей жауып тұрады. Осы түктердің ұзындығы 3 миллиметрден 18 миллиметрге дейін жетеді. Ол кілемнің қалыңдығын, мықтылығын арттырады, оны барқыт сияқты жұмсақ етіп көрсетеді.
Кілемнің түгі былай шығарылады: әр түрлі бояулы жіптерді әрбір екі өріс жібіне түйілдіреді. Бұлар көбінесе қос шалымды, кейде бір жарым шалымды тұзақша түрінде болады, ұшы бетіне шығарылады, сосын қырқып тасталынып отырады. Ал, бірыңғай қатар жатқан тұзақшалардан соң арқау жібін жүргізеді, сөйтіп, алдыңғыларына қарай оны тарақпен нығыздай қағып қояды. Кілем түгі үшін жүннен иірілген жіп (кейде жібек жіп), өріс және арқау үшін мақта жіпті пайдаланады.
Тықыр кілем– бір өріс жібінен бір қабатты екі жақты тығыз етіп тоқылады.
Аралас кілем- түгі қырқылмайды, кейде түгінің жартысы қырқылып, аралас кілем етіп шығарады.
Тері кестелі өрнек кілем – тоқыма емес, яғни, түгі тігілмелі, шыбықшалы, желімді кілем, тұскиіз, ою-өрнек салынған тері кестелі өрме кілем.
Арыс қаласы мұражайының әдіскері,
тарихшы Қанат Әмірбеков Дүйсенбайұлы
тел: +7 (702) 291-50-15
Get the latest news in your inbox, free!
Ұлттық киім – көркіңді ашар болмысың
Ұлттық өнер — өміршең қазына
Қобыз – бағзыдан келе жатқан таңғажайып аспап
Вена қазақтарының қара шаңырағы
Пікір жазып бірінші болыңыз!
Осы пікірге жауап болса маған ескертү жіберу
Осы пікірге жауап болса маған ескертү жіберу
Ой түбінде жатқан сөз (М.Кемелдің даналық дәрістері )
Ұлттық киім – көркіңді ашар болмысың
Құмардың құрсауында қалған құрбандар
Баласағұн қаласы ежелгі жазба әдебиеттерде
Әрбір адам ке­мел ке­ле­шек­ке қадам басқысы кел­се құндылықтар жоғалып кетпесіне амал қылуы міндет. Осы тұрғыда халыққа қызмет ету үшін «www.makala.kz» сай­ты мемлекеттік мәртебеміздің ар­ту­ы­на үлес қосады де­ген ой­да­мыз.
Ой түбінде жатқан сөз (М.Кемелдің даналық дәрістері )
Ұлттық киім – көркіңді ашар болмысың
Құмардың құрсауында қалған құрбандар
Рейтингтегі алғашқы 6 мақала
Ана тілің – арың бұл... (127)
Жетім көрсең жебей жүр! (86)
Қариясы бар үйдің, қазынасы бар (66)
Құран сүрелерін жаттаудың маңыздылығы (50)
«Тәуелсіздік саған не берді, Сен тәуелсіздікке не бердің?»... (47)
Қазақстанның болашағы – қазақ тілінде (43)
© Copyright 2011-2017 МAKALA.KZ
Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.