kk ru kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk es es es en ru en ru kk ru ky kk kk kk bg bg id kk kk kk de fr kk kk kk kk kk kk kk ko kk kk kk kk kk kk ru en tt kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk de de kk de fr uk de fr kk de da kk ru ru ru ru it ru kk en bg kk de kk de kk de kk de kk de kk de kk de kk de kk de kk de kk de kk kk kk en kk kk kk kk de kk de kk de kk de kk de kk kk ru ky kk ru kk kk kk kk ru uk uk kk es en uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk ru kk
Темірбек ЖҮРГЕНОВ: «БАРЫМЫЗДЫ БАҒАЛАЙ БІЛЕЙІК: — "Алматы-ақшамы" қоғамдық-саяси газеті
Біздің мәдени мұраларымыз Стамбұл көрмесінде
Үш тіл білу – заман талабы
КОММУНАЛДЫҚ ТӨЛЕМДЕР ТУРАЛЫ НЕ АЙТАСЫЗ?
ҰСТАЗДА ДА ҰСТАЗ БАР, ұлағаты бір бөлек
Темірбек ЖҮРГЕНОВ: «БАРЫМЫЗДЫ БАҒАЛАЙ БІЛЕЙІК:
Көрнекті қоғам қайраткері Темірбек Жүргеновтің туғанына биыл 120 жыл толып отыр. Ол — ұлттың болашағын ойлап,  тіліміз бен діліміздің, салт-дәс­түріміздің, мәдени құндылықтарымыз­дың ұлықта­луына айрықша іңкәрлік­пен атсалысқан бірегей тұлға.
Т.Жүргеновтің «Мәдени құрылыс», «Мектеп жұмысындағы кемшіліктер», «Оқу орындарындағы кемшіліктерді түзетейік» деген көлемді төрт-бес ғылыми еңбектері бар. Әсіресе, Т.Жүр­геновтің 1935 жылы «Совет­ская куль­тура» журналының №2 санында жария­ланған «Барымызды бағалай білейік» деген көлемді мақаласына ерекше тоқтал­ған жөн. Автор мақалада моңғол, қазақ, қырғыз, өзбек, ұйғыр, тәжік, түрікпен халық­тарының көне қолөнер мәдениетіне терең талдау жасай келіп, оның ішінде қазақ мәдениетіне тоқта­лады. Автор әр ұлттың мәдениетінің өзіндік ерекшелік­теріне жан-жақты терең баға береді. Мәселен, екі мың жылдық тарихы бар қазақтың киіз үйі мен оның ішкі әшекей бұйымдарына ерекше мән бере келіп, «бүкіл қазақ халқының қол өнер шеберлігі қазақ киіз үйінің сыртқы формасымен, ішкі әше­кейлерімен ерекшеленген көркемдіктің ше­деврі» деп аса жоғары баға береді.
Т.Жүргенов көне моңғол-түркі мәде­ние­тінің ағайындас, туыстас, бір-біріне ұқсас болып келетінін айта келе, сонымен бірге әр ұлттың өзіне тән ою-өрнектерінің ерекшеліктеріне тоқтала­ды. Мәселен, қазақтың киіз үйі мен оның ішкі жабдық­тары сүйектен, ағаш­тан, күміс шегелермен көмкерілген. Қазақтың үй жиһаздарының: жүк аяқ, әбдірә, кебеже, қоржын, мес, саба, тор­сық, аяқ қап, шым ши, ас ши, ожау, теге­не, ағаш қасық, т.б. заттардың сыртқы формасы мен жасалу ерекшеліктерін жан-жақты сөз етеді.
Автор ұлттық өнердің әр халыққа тән өзіндік формалық өзгешеліктерін айта келіп, олардың ұлттық өзіндік ою-өрнек­термен ерекшеленуіне тоқталады. Мәселен, қазақтың тымақ үлгілеріне, саптама етік, аңшылық киімдер, ерлер­дің және әйелдер­дің шапан, кимешек-жаулық, желет, камзол үлгілеріне ерекше көңіл бөледі.
Т.Жүргенов әр халықтың ою-өрнек үлгі­лерінің өзіндік орнаменттік ерек­шелік­пен көзге түсетінін айта келіп, сонымен бірге үй жиһаздары мен киім-кешек түрле­рінің ұлттық формасына сипаттама береді. Мәселен, өзбек, ұйғыр, тәжік тақиялары, қазақтың шапаны мен бас киімдері (тымақ үлгілері), қырғыздың айыр қалпақтары өз үлгілерімен ерекшелене көзге түсіп тұра­тыны айтылады. «Орта Азия халықтарын осы киім үлгілеріне қарай ажыратуға болады» дегенді айтады.
Т.Жүргенов ұлттық ою-өрнек үлгі­лерін сөз етумен бірге, оларды мектеп­тер мен училищелерде кең түрде наси­хаттау, шебер­ханалар мен көрмелер ұйым­дас­ты­рып отыру, қолөнер шебер­лерінің байқау­ларын жиі өткізу мәселе­лерін қозғайды. Сондай-ақ, Т.Жүргенов оқудың сапалы өтуі оқытушылардың біліміне, әдіс-тәсіл шеберліктеріне байланысты деп қарайды. Ол үшін мектептердегі кластан тыс жұмыстарды жолға қою керек деп мектеп басшыла­рына үлкен міндет артады.
Т.Жүргенов оқуды күнделікті өмірмен байланыстыруды да қатаң талап етті. Күнделікті өмірде іске аспа­ған білім далаға кеткен білім. Мектепте алған білімді бала күнделікті өмірде қолдана білуі керек деп қарады. Мектеп бітірушілердің теориялық білімдерімен қоса, тракторист, шофер, токарь, слесарь, ағаш шебері, тігінші, сауыншы, бал арасын өсіруші, т.б. маман­дық­тарды қоса меңгеруі тиіс дейді. Т.Жүр­геновтің теориялық білімді күнделікті өмірмен байланыстыра білу жөніндегі бұл идеясы күні бүгінге дейін өзінің мән­ділі­гін жоймаған теориялық та, практи­калық та аса құнды пікір деуге болады.
Қорыта келе айтарымыз, Т.Жүрге­нов Қазақстанда оқу ағарту, мәдениет істерін басқарған небәрі 5-6 жыл ішінде өзінің бар күш-жігерін аямай еңбек етті. Ол қазақ мәдениетінің өркендеуіне өлшеусіз зор үлес қосқан аса көрнекті қоғам қайраткері.
педагогика ғылымының докторы, Қазақ қыздар педагогикалық университетінің
Темірбек Жүргеновтің Қазақстанның ІX бесжылдық съезінде сӨйлеген сӨзінен
…Мен жұмысымыздағы кемшіліктерді, мәдениет төңкерісін жасауға, жұмысымыз­дың сапасын оңдауға бөгет болып отырған кемшіліктерді көрсетпекпін.
Бірінші мәселе мектеп туралы. Қазақ­станның мектептерінде екі түрлі кемшілік бар. Бірінші кемшілік – мектептердің класы аз. Бастауыш мектептердің 80 про­цен­тінде 4-класс жоқ. Мұндай мектептер толық мектеп бола алмайды.
Екінші кемшілік – бір оқытушыға қара­ған баланың аздығы. Кеңестер Одағында бір оқы­тушыға 40 баладан тура келсе, Қазақ­станда 22 бала тура келеді. Мектептердің 10 про­центінде бір класта 5-10 баладан оқиды.
Бұл кемшіліктердің себебі: Қазақ­станның өзгешеліктері есепке алынбаған. Қалаға бір түрлі мектеп керек болса, оты­рықшы аудан­дарға екінші түрлі, көшпелі аудандарға жағ­дайына үйлесімді үшінші түрлі мектеп керек.
Бұл кемшілікті жою шаралары қандай? Бірінші шара – интернатты  мектептер ашу. Екінші шара – жоғарғы мектептер оқушы­лар даярлайтын курстар ашу. Үшінші шара – орта мектептер ашу.
Жергілікті оқу бөлімдері оқудың сапасына толық көңіл бөлуі керек. Мұнымен қатар мектептегі тәрбие жұмысына да көңіл бөліну қажет. Қалаларда да, аудандарда да тәрбие жұмысы ақсап келеді. Оқушылар арасында тәрбиесіздік, бассыздық бар. Бұл кемшілік тәрбие жұмысына оқытушылардың, оқу бөлімдері қызметшілерінің және жергілікті үкімет орындарының көңіл бөлмегенінен болып отыр. Мектеп ісі тек оқу орындарының ісі емес, жалпы жұртшылықтың, оның ішінде жергілікті үкімет орындарының, кеңес жұрт­шылығының ісі. Бұл істі дұрыс ұйым­дастыру үшін, мектептің оқу және тәрбие ісін бақылап отыру үшін оқу бөлімдерінің басшылары мектептерді аралап тұруы керек. Іс жүзінде оқу бөлімдерінің қызмет­шілері араламайды, мектептерді аралауға жергілікті атқару комитеттері көлік бермейді. Сондықтан оқу бөлімдеріне арнап көлік алу керек, бұған қаражат беру керек.
Мектеп жұмысындағы екінші кемшілік – мектеп үйлерін салу жұмысының нашарлығы. Бізде бар болғаны 52 мың оқушыға жетерлік мектеп үйлері бар. Онда да 25 мың оқушы қалаларда жаман үйлерде оқиды, екі сменмен, қала берді үш сменмен оқиды. Бұл кемшілікке бір жағынан жергілікті оқу бөлімдері және атқару комитеттері айыпты. Олар мектеп салуға берілген қаражатты толық пайдалан­бай келеді.
Мектеп салуға керек ағашты, темірді Мәскеуден күтеміз. Ондай заттарды берсе, жергілікті оқу бөлімдері және жергілікті басшы­лар кейде ол заттарды басқа жұмысқа ұстап жібереді. Ендігі жерде мұны істеуге болмайды.
Мектептерді жабдықтау жұмысы да  артта қалып келеді. Мектептерде парта, орындық, тағы басқа сондай құрал-жабдық жетіспейді. Егер де аудандық атқару коми­теттері мен оқу бөлімдері шындап кіріссе, бұл кемшіліктерді жоюға болады.
Мұнан кейінгі бір үлкен мәселе – мектеп қызмет­шілері туралы. Оқытушылардың 72 процентінің орта дәрежелі білімі жоқ. Бұлар­дың білімін арттыру жөнінде жергілік­ті атқару комитеттері мен оқу бөлімдері жәр­демдесу керек. Онсыз мектеп жайы оңалмайды.
Екінші мәселе – сауатсыздықты жою туралы. Жергілікті ұйымдардың… берген есебі бойынша халықтың 9 проценті ғана  сауат­сыз. Біздіңше бұл дұрыс емес, 9 процент қана сауатсыздар бар елде оқу жұмысы мұндай болмауы  керек…
Жоғарыда көрсетілген кемшіліктерді жою үшін бюджеттің орындалуына көңіл бөлу қажет. Былтыр оқу комиссариатының бюджетіндегі қаражат еңбекақы жөнінде де толық пайдаланылған жоқ. Бюджет қаражаты мұндай пайдаланылмай отырған­да оқытушыларға барлық еңбекақы уақы­тында төленбей, 1934 жылға көшкен еңбекақы бір жарым миллион сом болды.
Жуықтағы міндеттеріміз туралы бірне­ше сөз… Бірінші – мектептерді  жет­кілік­ті қылып көбейту, толық, орта дәре­желі мек­тептер ұйымдастыру, екінші – оқытушы­лардың білімін арттыру, үшінші – сауатсыз­дықты жою жұмысын күшейту, төртінші – жоғары дәрежелі мектептерде оқуды қазақ тіліне көшіру жұмысын күшей­ту, ақырғы міндет – балалар үйлеріне көңіл бөлу.
Бұл жерде атаулар мен емле туралы бірнеше сөз айта кеткім келеді. Қазақстан үкіметі бұл жұмысқа белсеніп кірісті. Атаулар жөнінде бізде көп кемшілік болып келді… Менің айтайын дегенім: әдебиет тілін бір қалыпқа түсіру үшін бұл жерде көп жұмыс істеу керек. Бізде әдебиет тілін әркім өзінше құрайды. Мұны жою керек…
Темірбек Жүргенов 1898 жылы Ақтө­бе облысы, Ырғыз ауданында ауқатты отба­сында дүниеге келген. Темірбектің бірінші мұғалімі көрнекті ақын, ауыз әдебиетін жинау­шы Б.Ізтілеуов болды. Ол Ырғызда Баймағамбеттен орыс-қазақ бастауыш мектебін оқып бітіреді. 1913 жылы желтоқсанда Қызылорда қаласын­дағы Буханский атындағы қалалық жоға­ры мектеп-учили­щеге оқуға түседі. Кейін 1917—1918 жылда­ры Уфа қаласындағы жер өлшеушілер учили­щесін оқып бітіреді.
1918—1920 жылдары Торғай даласы Ырғыз уезіндегі ауылды советтендіру істе­ріне белсене араласады. 1921 жылы Орынбор рабфагіне оқуға түседі. 1923 жылы Орта Азия университетіне түсіп, дәріс алады. Уни­верситетте оқып жүр­генде  Қазақ­стан­дағы Орта Азия Орталық Атқару Комите­тінің (ЦИК) мүшесі болады. 1924—1929 жылдары Ташкенттегі Қазақ педагогикалық институтының ректоры, ал 1929—1933 жылдары Тәжік­станда Қаржы министрі, кейін Өзбек­станда Оқу министрі қызмет­терін істейді. 1933—1937 жылдар аралы­ғында Қазақ КСР Халық ағарту комиссары және Қазақ КСР Халық комиссарлар кеңесі жанын­дағы көркемөнер басқармасының басшысы қызметтерін қатар атқарады.
1936 жылы Қазақстан өнер қайрат­керлерінің Мәскеудегі  он күндігіне делегат­тарды Т.Жүргенов бастап барады. Он күндікте Қазақстанның өнер қайрат­керлері «Қыз Жібек» операсын қойып, ерекше көзге түседі. Күләш Байсейітова бастаған бір топ өнер қайраткерлері КСРО-ның ордендерімен наградталады. Күләш Байсейітова 27 жасында КСРО-ның Халақ артисі атағына ие болады.
Осы декаданы ойдағыдай ұйымдас­тыр­­ғаны үшін Темірбек Жүргенов Еңбек Қызыл Ту орденімен наградталды. Көп кешікпей, бір жылдан кейін Т.Жүрге­новке  «халық жауы» деген жалған айып тағы­­лып, ол КСРО Жоғары сотының үкімімен ату жазасына кесілді. Елуінші жылдардағы жылымық кезеңде  нақақтан атыл­ғандардың бір тобы жазық­сыз деп ақталады. Осы ақталған­дардың ішінде М.Жұмабаев, С.Сейфуллин, Б.Майлин, І.Жансүгіров, Т.Жүргенов, т.б. қазақтың ондаған марқасқалары бар еді.
Facebook Twitter Google+ VKontakte Odnoklassniki WhatsApp Telegram Viber Email арқылы бөлісу Басып шығару
АДАМ ӨМІРІ ТЕК ДӘРІГЕРДІҢ ҒАНА ЕМЕС, СІЗДІҢ ДЕ ҚОЛЫҢЫЗДА БОЛУЫ МҮМКІН
АБАЙДЫҢ ӨЗІ ТАПСЫРҒАН ЖӘДІГЕРЛЕР
ҰСТАЗДА ДА ҰСТАЗ БАР, ұлағаты бір бөлек
Добавить комментарий Отменить ответ
Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *
ҰСТАЗДА ДА ҰСТАЗ БАР, ұлағаты бір бөлек
«ТАЛПЫНҒАН АДАМ МАҚСАТЫНА ЖЕТЕДІ»
«…ТӨРДЕГІ ОРЫН – ҰСТАЗДІКІ»
КОММУНАЛДЫҚ ТӨЛЕМДЕР ТУРАЛЫ НЕ АЙТАСЫЗ?
Жаңа әліпбидегі ЖАЛПЫХАЛЫҚТЫҚ ДИКТАНТ
Қар келді, қарбалас келді
ӘЛІПБИ ӘЛЕМІ МЕН ӘДЕБІ
ШЫМБҰЛАҚТЫенді мөлдір шыныдан көре аламыз
БЕЛСЕНДІ ӨМІР – БЕЛСЕНДІ ҚАЛАXІ Азаматтық форум болып өтті
«ТАЛАНТ деген өңделмеген жауһар тәрізді»
Қазақстан Республикасының Президенті-Елбасы Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы
ҚАЗАҚСТАННЫҢ 100 ЖАҢА ЕСІМІ
№130, 15 қараша, 2018 жыл
Алма, Алматы және «Алматы ақшамы»
АТАҒЫН «ОЙНАТЫП», СЫЗДАНЫП ОТЫРАТЫНДАРҒА ЖАНЫМ АШИДЫ
ҚОҒАМНЫҢ ҮНІ МЕН ТЫНЫСЫ
«СУ СҰРАСАМ, СҮТ БЕРГЕН, АЙРАН БЕРГЕН…»
Газет Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлiгiнде тiркелiп, тiркеу туралы №13246-Г куәлiгi берiлген.
Мекен-жайымыз: Индекс: 050022, Шевченко көшесi, 106 А
Тел.: +7 727 292 66 50,
Факс: +7 727 292 66 48
© Copyright 2018, "Алматы-ақшамы" қоғамдық-саяси газеті. Барлық құқықтар қорғалған.
Facebook Twitter Google+ WhatsApp Telegram Viber