kk en ru kk kk kk en ru es en ru kk bg kk kk ba hbs_cyr kk ru bg kk en kk kk hbs_lat kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru uk kk kk be kk kk kk ky kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ba kk kk kk kk kk kk kk kk be kk kk kk kk cs kk kk kk kk kk kk bg kk kk km en hbs_lat kk en ky en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk it kk es kk it kk en kk it kk ky kk kk kk kk kk ky kk kk it kk es kk it kk en en kk kk kk kk kk kk kk kk kk en en kk
Махамбет жырларындағы эмоционалды сөздер | МAKALA.KZ
Сіз осындасыз: Home → ӘДЕБИЕТ → Махамбет жырларындағы эмоционалды сөздер
Эмоцияны психикалық процесс қана деп түсінуіміз қателік. Жалпы, сөздер зат, құбылысты, олардың белгі-қасиетін, болмаса іс-әрекетін ғана атап білдіріп қоймайды, сонымен қатар адамның сезіміне әсер ететіндей белгілі бір стильдік мәнге ие болып отырады. Адамның сезіміне әсер ететін сөздер тобы экспрессивті-эмоционалды лексика деп аталады.Эмоциялық лексика ұнату мен ұялту, үрей мен қуаныш, масаттану мен жек көру, қорқыныш пен батылдық, сенім мен сенімсіздік, қайғы, уайым, зарығу т.б. көптеген мағыналардың қолданылуы. Ол сөйлеп тұрған адамның сөз мазмұнына немесе ол адамға деген өзіндік көзқарасы мен қатынасын көрсететін тілдік құрал ретінде қолданылады, оның фонетикалық, морфологиялық, лексикалық, синтаксистік құралдары бар. Осы құралдар арқылы сөз сөйлеушінің психикалық, эмоционалдылық күйін көрсете алатын қабілетке ие болады. Эмоция айтылған сөзді эмоционалдылық айшықты (аффекті) сөз ретінде жеткізеді.
Мен бұл мақалада жыршы ақын, күйші, тарихи батыр тұлға-Махамбет Өтемісұлының шығармашылығындағы эмоционалды сөздерге талдау жасамақпын. Талдау негізінен жоғары сынып оқушыларына бағытталған.
Ендеше, ақын шығармаларындағы эмоционалды лексиканың әртүрлі пайда болу жолдарына мән берейік.
Махамбет Өтемісұлы – қазақ әдебиетіндегі ерекше із қалдырған бірегей суреткер. Махамбет жырлары дәуір шындығын бейнелеп, көтеріліс айнасы болып қана қойған жоқ, асқақ рух пен болашаққа деген сенімнің ерекше үлгісін көрсетті. Ол жыраулық поэзия дәстүрін шебер дамыта отырып, қазақ өлеңінің табиғатын өзгертті.
Меншіктеу морфемасы арқылы эмоционалды мәнге ие болған сөздерге тәуелдік жалғау жалғанып, эмоционалды реңк тудырған сөздерді жатқызамыз. Олардың меншіктеу тұлғасы арқылы деп алуымыз шартты. Себебі, бұл тұлға арқылы жасалған эмоционалды сөздерге тәуелдік жалғауы өзінің қызметінен айырылып қалған сөздерді жатқызамыз және де тілде барлық тәуелдік жалғау осындай қасиетке ие бола бермейді, олардың сөзге жалғануында белгілі бір заңдылықтар сақталады.
Кейбір шылаулар арқылы сөздер эмоционалды мәнге ие болады. Күшейткіш мәнді демеуліктерге –ау, -ай, -ақ т.б. шылаулар жатады. Олар адамның түрлі көңіл-күйін (аяу, таңырқау, қуану, ренжу, күйіну) білдіреді:
Мұндағы –ай демеулік шылауы, ақынның реніші мен күйінішін білдіріп тұр. Шылаулар арқылы эмоционалды мәнге ие болатын мұндай сөздерді,
Ш.Ш. Сарыбаев «олар әлі одағайлық мағынасынан айырыла қоймаған шылаулар» деп түсіндіреді.
Дұшпаның сені басқа ұрсын!
Бұл өлеңдегі «қасқырсың», «жылансың» сөздерінде номинативтік қасиетпен қоса, қосымша жанама сипатта экспрессивті-эмоционалды қасиетте орын алған. Яғни денотатқа жанама коннотаттық мағына да үстелген. Сөйлеуші «қасқырсың», «жылансың» сөздерінің номинативті негізгі қасиеттерін (денотат) негізге ала отырып, оған өзінің эмоционалды бағасын беріп тұр.
Қазіргі қазақ тілінде, сондай-ақ кез келген басқа тілдерде де затқа немесе құбылысқа сөйлеушінің эмоционалды қарым-қатынасын білдіретін сөздер қатары бар. Бұндай сөздер категориясын тіл білімінде, эмоционалды лексикаға жатқызады немесе эмоционалды бояуы бар сөздер; екіншіден, кішірейткіш-еркелеткіш, үлкейткіш немесе кеміткіш аффикстер жалғану арқылы сөзге морфологиялық жолмен эмоционалды бояу беретін сөздер.
Махамбеттің «Кел, кетелік» өлеңінде:
Кетіп бір Жайық өтелік.
-еке, -й, -ша, -ше жұрнағы жалғану арқылы еркелікті және кішіпейілділікті бере отырып, жасалған сөздер эмоционалдылықтың жоғарғы реңкін білдіреді. Мұнда, ақын –еке жұрнағын қолдана отырып, Исатай батырды дәріптей түседі.
Қазақ тілінде эмоционалды сөздерді қимылды, қимылдың санын, заттың атауын, санын білдіретін және адамның көңіл-күйіне байланысты шыққан сөздер деп, лексика-семантикалық топқа бөліп, одан әрі іштей бірнеше айырушы (диференциалды) семаларға жіктеп қарауға болады. Қимылдың іс-әрекетін білдіретін эмоционалды сөздердің лексика-семантикалық топтарындағы сөздер кеңістікте қозғалуды білдіреді. Оларға жүру, сүйреу; кіру, шығу семалары жатады.
Жабыдан туған жаман ат,
Мұндай семалардағы сөздерге денотаттық компоненттер тән. Бұлардың семалары экспрессив мағыналы және экспрессив-бағалауыштық мағыналы сөз болады, яғни «бөжектеп», «безектеп» сөздері эмоционалды сөздер, қимылды және көңіл-күйді білдіреді.
Физиологиялық процесті білдіретін эмоционалды сөздер. Бұл топтағы эмоционалды сөздер «ішу», «жеу», «күлу», «жылау», «сөйлеу», «қарау» сынды семалардан тұрады.
Алысқанды алып ұрған білегім!
Ертеден кешке дейін зарласам,
Бермей ме екен құдайым
Біздей тарыққан ердің тілегін!
Мұндағы «зарласам» сөзі, «жылау» семасына жатады. «Жылау» қалыпты нормадан нейтралды етістік болса зарлау эмоционалды сөзі нормадан жоғары, яғни жылаудың жай жылау емес, оның күшті жылағанын көрсетеді. Бұлардың компонент құрамы жеке экспрессивті макрокомпоненттен тұратын себепті, мағынада денотатқа тең келіп тұр.
Адамның физикалық, психикалық қалпын білдіретін эмоционалды сөздердің лексика-семантикалық топтары да, ақын шығармашылығында көптеп кездеседі. Мәселен, «Қызғыш құс» өлеңінде:
Аспандап ұшқан қызғыш құс,
Мұнда құсалық сөзі, «қайғыру» семасына жатады.
«Махамбеттің Баймағамбет сұлтанға айтқан сөзі» жырында:
Кәрі қылад деп, тақсыр-ау,
Мұнда шамдансам, шамырқансам сөздерінде «ренжу», «ашулану» семасы байқалады.
Махамбеттің уытты жырларында еркелету мәтінде қолданылатын эмоционалды сөздерде кездеседі. «Есіл ер» өлеңінде:
Алдымда асқар тау еді,
Әй, тақсыр-ау, әй, тақсыр!
Осындағы «арыстан еді-ау», «табаны жалпақ тарланбоз», «жібектей жұмсақ» деген тіркестер, бір нәрсеге теңеу арқылы еркелете қолданылатын эмоционалды сөздердің лексика-семантикалық топтары, келтірілген мысалдағы сөздер-табиғаттағы қандай да бір затқа теңей қолданылып, ақынның ішкі эмоциясын білдіріп тұр.
Одағай сөздер басқа сөз таптарымен салыстырғанда әуезділікке, ырғаққа, эмоционалдылық құбылмалылыққа, интонацияға өте бай. М.Өтемісұлының жырларында да одағай сөздер мол кездеседі. «Әй, Махамбет, жолдасым» өлеңінде:
«Әй, Шонты би» өлеңінде:
Әй, Шонты би, Шонты би!
Домбыра тартсам, келер күй.
Жалаңаш бар да жауға ти!
Мұндағы «әй» одағай сөзі эмоция мен ерік-жігерді білдіретін, шабыттану мақсатында айтылатын сөз боп табылады.
Сөзімді қорыта келгенде, жыраулық поэзияның көркемдік әлемін байытқан Махамбет қаламынан туған жалынды жырлар, тек ерлікке, батырлық пен қайсарлыққа үндеп қана қоймайды, ақын өлеңдерінде тарихи-психологиялық, әлеуметтік суреттеулерді де байқаймыз. Қазақ әдебиетінде, қазақ тарихында ерекше із қалдырған бірегей суреткердің, ерлікке толы шығармалары эмоционалдық сөздерге өте бай. Ақын еңбектерін әлі де тереңдей зерттеп, толықтыра түсуге болады.
Жалпы тілімізде, эмоционалдық сөздер терең, жан-жақты саралануға тиісті категория болып саналады. Дейтұрғанмен, оның өрісі кең, қолданысы бай құбылыс екені анық белгілі. Сондықтан, қандай көркем әдебиетті болмасын, ондағы заттар мен құбылыстардың белгі-қасиеттерін, іс-әрекетін, сонымен бірге адамның сезіміне әсер ететін, өзіндік көңіл-күй эмоциясын, әр оқырман түсінуге, білуге, ажыратуға тиіс деп ойлаймын.
Егіндібұлақ жалпы орта білім беретін мектебі қазақ тілі мен əдебиеті
Get the latest news in your inbox, free!
Ой түбінде жатқан сөз (М.Кемелдің даналық дәрістері )
Құмардың құрсауында қалған құрбандар
Баласағұн қаласы ежелгі жазба әдебиеттерде
Пікір жазып бірінші болыңыз!
Осы пікірге жауап болса маған ескертү жіберу
Осы пікірге жауап болса маған ескертү жіберу
Ой түбінде жатқан сөз (М.Кемелдің даналық дәрістері )
Ұлттық киім – көркіңді ашар болмысың
Құмардың құрсауында қалған құрбандар
Баласағұн қаласы ежелгі жазба әдебиеттерде
Әрбір адам ке­мел ке­ле­шек­ке қадам басқысы кел­се құндылықтар жоғалып кетпесіне амал қылуы міндет. Осы тұрғыда халыққа қызмет ету үшін «www.makala.kz» сай­ты мемлекеттік мәртебеміздің ар­ту­ы­на үлес қосады де­ген ой­да­мыз.
Ой түбінде жатқан сөз (М.Кемелдің даналық дәрістері )
Ұлттық киім – көркіңді ашар болмысың
Құмардың құрсауында қалған құрбандар
Рейтингтегі алғашқы 6 мақала
Ана тілің – арың бұл... (127)
Жетім көрсең жебей жүр! (86)
Қариясы бар үйдің, қазынасы бар (66)
Құран сүрелерін жаттаудың маңыздылығы (50)
«Тәуелсіздік саған не берді, Сен тәуелсіздікке не бердің?»... (47)
Қазақстанның болашағы – қазақ тілінде (43)
© Copyright 2011-2017 МAKALA.KZ
Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.