kk kk kk en ar en fa ru ba kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk ru ru bg kk kk ru ru ru hbs_cyr kk kk kk de es kk kk kk kk kk kk en kk kk ru kk kk ru kk ru kk kk kk kk kk en ru ru ru ru ru ru ru ru uk kk kk kk en ru ru ru en ru ru ru ru en ru ru ba en ru ru en ru ru en kk kk kk kk de eu kk ru fa kk de zh kk ru en kk kk kk uk ky kk ky kk ky kk kk de kk kk kk de kk de kk de tg de kk de kk kk de sah de ru de kk de kk de kk de kk de kk de kk de kk de kk de kk de kk de tg de kk ru kk kk pl ky pl
QOJALAR.KZ - Тарих. Таным. Тағлым.
Мәделі қожа мен Майлықожаның кесенесі
Ал енді Жаппар сұлтанның шешесінің көзінше Мәделіқожаға неліктен қолымды қайтардыңыз деп өкпелеуінің сырын орыс отаршылары жазған басқа да құжаттармен танысып шыққанда ғана анықтаудың жолы түсір тұр. Алайда бұл жайлы әңгіме қозғамас бұрын Кенесары хан қырғыздардың қолынан 1847 жылы қаза болған соң оның әулеті нендей күй кешкені жөнінде қысқаша баяндап өткенім дұрыс.
Ақыры, көп кешікпей орыс ұлықтарының ойлағандарындай Кенесарының ұрпақтары өздерінің өр мінездерін де көрсетуге кіріседі. Сарыбай би секілді би-болыстар жарақтаған барымташылардан кеткен есесін қайтармақ болып Жаппар сұлтан бастаған жігіттер бірнеше жорық жасайды. Солардың бірінде, сұлтанның айтуынша төртінші рет аттанғанында, Ақтау жақтағы қақтығыста оны астындағы аты алып кетіп ол жалғыз өзі ғана жау қолына түседі. Міне сол жолы Жаппардың тағдырын шешкен жануар – баяғы Мәделіқожаның алғысы келмеген бурыл сәйгүлігі болса керек. Мұны, ол екеуі талай жыл тастап Түркістанда қайта жүздескенде сұлтанның жездесіне қарап, жүрегінің түбінде қалған өкпесін жайып, шерін тарқата айтқан сөзі білдіреді. Осы сөзден, кезінде екі серінің бірін-бірі сынасқаны көп ұзамай солардың біреуі үшін орыны толмас өкінішке айналғанына куә боламыз.
Сөз орайы келген соң Жаппар сұлтан туралы орыс құжаттарында кездесетін мына бір қызық мәліметке тоқтап өтпесем және болмас. Кенесарының бел баласы қолға түскенде, орыстар оны болса да тергеуге салады.  Сонда оның берген жауаптарының негізінде құрастырылған түсініктемеде:
«Джапар (сын) во время гибели отца своего находился при своих родственниках, в горах Каратау (что севернее Туркестана); ему был тогда лет семь. Он был провозглашен ханом и утвержден в этом звании Коканским ханом, который послал ему знамя. После смерти Кенесары, волнения в степи продолжались. Родственники его, со своими приверженцами, делали нападения на враждевные им рода, продолжали грабежи. Киргизы эти, во время своих набегов брали с собой и Джапара. При четвертом набеге своем он, Джапар, был схвачен русским отрядом вышедшим с Сибирской линии и отвезен в укрепление Аккала. Это случилось спустя шесть лет после смерти его отца, ему было тогда лет 13-ти,6 – деген сөздер бар болып шықты.
Осы жерде Жаппар сұлтанның айтқаны рас болса, онда Қазақ хандығының тарихына елеулі өзгеріс енгізуге толық негіз пайда болады. Ол – қазақтың соңғы ханы, 1847 жылы қырғыздар Кенесарыны өлтіріп орыс отаршыларына жығып берген туымызды қайта көтерген деп осы Жаппар төрені атағанымыз дұрыс болар еді. Әрине, Қоқан ханының, ел ішінде «Әзірейіл барда жаным бар деме, Ақ жалау барда малым бер деме» деген мәтел сөзге айналған туын да қатар ұстаған шығар, алайда мәселе бұл жерде оны қазақ жақсыларының ешкімнен сұрамай-ақ өздеріне хан сайлағанында болып тұр. Артынан тарту-таралғылар келіп жатса, оның қадірі тек арта түскені емес пе.
Бір қызығы Жаппар қолға түскенінде әлі жас бозбала болса да, ата-бабаларынан дарыған қайсарлығын бойында сақтап қалғанын көрсететін мынадай сөздер сақталыпты:
«…окруженный со всех сторон и израненный штыками и пиками, схвачен... При отобрании от сего султана показания он сознался, что ездил на баранту в Акмолинский округ, где и был захвачен…, но по врожденному ему упорству не хотел объяснить, у кого из наших киргизов имел пристанище, что хотя не подлежит сомнению».7
Орыс ұлықтары да кімді қолға түсіргенін бірден ұққанын «Сам он Джафар никогда на верноподданство Россий не присягал8 – деген сөздерден ұғып, жас сұлтанға дұрыс баға бере білгендерін мынадай жолдар растай түседі:
…Посему не находя нужным удерживать Джафара в Омске, отправляю его на жительство в г. Березов, принимая в соображение, что султан сей неоднократно производивший в нашей степи беспо-рядки, по своей предприимчивости, наездничеству, расторопности и впечатлению, оставленному отцом его Кенисары в умах наших киргизов, может сделаться со временем опасным для общего в степи спокойствия»9.
Жасыратыны жоқ, кейін, 18 жыл тастап Жаппар сұлтан есебін тауып қамаудан қашып келгенінде күнгей өңірінде соңғы жылдары орын алған үлкен тарихи өзгерістер бар, денсаулығының нашарлағаны, осының барлығы оның сағын сындырып, бұрынғы қауқарынан айырып тастағанын келесі құжаттардан оңай байқалады. Ол форт Перовскийде (Ақмешіт) тағы да тұтқынға алынып, біраз уақыт өткен соң қайтадан қашып кетіп Қиуа хандығында жүрген бауыры Сыздық сұлтанды жағалайды. Алайда ол жерде де ұзақ тұрақтамай Бұқар әмірлігіне өтіп, ақыр соңында Шымкентегі туған інісі Ахмет төреге тығылып келіп орыс үкіметіне қайта бағынуға мәжбүр болады. Сол кездері жүргізілген тергеулерде Жаппар өзінің Ақмешітте есінен айырылғаны жөнінде айтып, енді Ахметтің қасында қалып тыныш өмір сүргісі келетінін білдіреді. Ақыры оның қара басына қатысты қылмыс істер біржолата тоқтатылады. Жаппар сұлтан туралы 1879 жылы жазылған құжаттардың бірінде ол өзі туралы «несколько лет назад тому по воле Государя Императора я находился в ссылке, а по освобождении оттуда я женился и сделался детным»9 – деп мәлімет беріп кеткеніне қарағанда, оның есі бүтін болғаны аңғарылады.
Бір қызығы Жаппар қолға түскен 1851 жылдың аяғында Қоқан хандығына қарасты Ташкентті билеп тұрған Нар-Мұхаммед құсбегі Омбыға елшілер жіберіп оны тұтқыннан босатуын өтінеді. Бірақ, Батыс Сібір генерал-губернаторы сұлтанды қарақшылық жасады деп бас бостандығын қайтып беруге көнбей қойыпты.
Сөздің реті келген соң тағы айта кететін жай – Жаппар сұлтанға қатысты Түркістан өңірінде жиналған құжаттардың ішінде Мәделіқожаның досы атақты Сапақ датқаның баласы Иманбердінің де көрсеткен куәлігі сақталған екен. Оның есімін орыс офицері «Иманберды Шафаков» деп жазып кетіпті. Иманберді бұл кездері қоқанның датқа лауазымын болыстыққа алмастырып жаңа тәртіпке сай қызмет артқарып жүрген болса керек. Себебі 1880 жылдың 21 ақпанында жарыққа шыққан «Түркістан уалаятының газетінің» 3-санында Сырдария облысының уаенный губернаторының жарлығында оның есімі Сарыкөл болысына жұрттың сайлауымен болыс басқарушы қылып қойылғаны жайлы хабардар ететін мәлімет10 бар. Осыған қарағанда орыс ұлықтары оңтүстік өңірін өздеріне қаратқан соң билік тізгінін бұрыннан халық басқарған кісілерге ұстата салуды дұрыс көрген секілді. Жалпы Иманбердінің есімі Майлықожаның бірнеше шығармасында ауызға алынып онда «Иманберді, Мәделі – егіз қозы секілді», «Иманберді, Мәделі – жарасып туған ұл едің»»11 деген сөздер кездеседі. Ал әйгілі ақынның «Келмес пе едің» деген өлеңі түгелімен осы датқаға арналғаны және бар.
Сөз соңына Жаппар төре жайлы бір қияли аңыз-әңгіме әйгілі халық мұрасын жинаушы Мәшһүр-Жүсіп Көпейұлының да жиған-тергендерінде ұшырасатынын да айтып кеткенім абзал.12
Жалпы, тарихи құжаттарда ізі сайрап жатқан қазақтың соңғы ханы атанған сұлтан Жаппар туралы өз алдына бір еңбек жазуға болады. Бұл болашақтың ісі, жас ғалымдардың парызы.
1 ЦГА РУ. Ф. 17. Д. 12953. Л. 32 с оборотом. (http://kitap.kz/book/1531-qazaq_ult_azattyq_qozhalysy_v_kitap/1531-qazaq_ult_azattyq_qozhalysy_v_kitap)
2 Ахмет Кенесарин. Кенесары и Садык. Уральск, «Диалог», 1992,  28-бет
3 ЦГА РК. Ф. 374. Oп. 1. Д. 1922. Л. 2 с об.
4 ЦГ РК. Ф.374. Oп. 1 Д. 1922. Л.3-4.
5 ИГЛ РК. Ф. 374. Oп. 1. Д. 1922. Л. 8 с об.
6 ЦГА РУ. Ф. 17. Oп. 1. Д. 12953. Л. 85-86.
7 Туркестанский край. Сборник материалов для истории его завоевания. 1851 и 1852 годы. Собрал полковник А.Г. Серебренников. – Ташкент, 1915. 127-бет
8 ЦГА РУФ. 17. Oп. 1Д. 12953 Л. 4-6 с об.
9 ЦГА РУ. Ф.1. Oп. 11. Д.81. Л.4.)
10 «Түркістан уалаятының газеті». Алматы, «Ғылым», 2003. 462-бет
11 «Майлықожа», Шығармалар. Оспанұлы Ә. Алматы, 2005. 98-99 беттер
12 Орталық ғылыми кітапхананың қолжазбалар қоры. Мәшһүр-Жүсіп Көпейұлының қолжазбалары. 1645-ші папка. 152-бет
Показания киргиза Басрыкумской волости
Мадали ходжа Юсуп Ходжина.
Джапара Кенесарина жившего в Туркестанском уезде, я видел два раза, в первый раз в г. Туркестане, когда ему было 15 лет, второй, когда ему было 17 лет от роду, в этот раз он мне предложил взять его любимую бурую лошадь, которая стоила ему 80 тиллей. Я отказался от предложения. После этого через несколько времени я слышал, что в баранте он, Джапар, пойман русскими и увезен. Джапар несмотря на свою молодость был высокого роста, на носу имел следы натуральной оспы и блондин. Семь лет тому назад, я слышал, что приехал к своим родным в Туркестанский уезд сын Кенесары – Джапар, я поехал его посмотреть. Действительно человек называвший себя Джапаром был похож настоящему Джапару, хотя жена Кенесарина (мать Джапара) признала его за родного сына, но все таки я сомневался, когда же он обратился ко мне с словами: «Зачем Вы перед моим отправлением в поход отказались от моего предложения взять мою бурую лошадь или пожалели меня?». Тогда мое сомнение изчезло и я его признаю за Джапара. Когда Джапар был взят русскими, тогда должно быть было Ахмеду 12 лет, от роду. Джапар теперь должно быть 45-46 лет от роду.
Что показал верно, в том и приложил свою печать.
Показание отбирал штабс капитан (подпись)
ЦГА РУ. Ф. 17. Д. 12953. Л. 32 с об.
Показание Сарыкульского волостного управителя
Назад тому 27 лет я видел в г. Туркестане сына Кенесары Джапара Кенесарина, тогда ему было 17 лет от роду. Он на один год моложе меня, мне исполнилось в нынешнем году 46 лет. У Кенесары было 6 сыновей именно: Омар, Джапар, Осман, Ахмет, Джакей и Сыддык. Джапар Кенесарин, как я слышал, что назад тому 24 года с многими киргизами отправился на баранту, а потом был пойман русскими и увезен во внутренние города России. Я так же слыхал, что будто-бы родные Джапара, сначала получали от него письма, а потом слышали, что будто-бы Джапар умер, и после от него писем не получали. Человека, который в настоящее время живет в ауле султана Ахмеда под именем Джапара Кенесарина, я не узнаю и не могу о нем сказать ничего положительно, потому что, как я Джапара видел, прошло уже тому 27 лет. Все родные Кенесарина жили, ныне живут в Туркестанском уезде и кроме того как мне известно, Джапар по смерти своего отца жил росточительно, вел больше знакомство с почетными сартами г. Туркестана как: Шайхуль-ислам, Накып Джаманбаевской волости киргиз, Джанбай датха Илькундин, Мангутай Сангильбекой волости киргиз, Дусенбе Сауранбаев.
Что показал верно, в том и подписуюсь.
Показание отбирал штабе капитан (подпись)
ЦГА РУ. Ф. 17. Д. 12953. Л. 31 с об.
Ералы ОСПАНҰЛЫ Мәделі қожа Жүсіпқожаұлы рухани жаңғыру
Facebook VKontakte Odnoklassniki WhatsApp Telegram Viber Э-пошта арқылы бөлісу Басып шығару
Сыр өңіріндегі ағартушылық дәстүр
АЙҚОЖА ИШАН ДӘУІРІ ЖӘНЕ ҚАЗАҚТЫҢ ДІНИ САЯСИ АХУАЛЫ ТУРАЛЫ
Қазақ қоғамы және рухани даму мәселелері
Пікір қалдыру Жауапты болдырмау
Э-пошта мекенжайыңыз жарияланбайды. Міндетті өрістер * таңбаланған
Рисала дар адаби тариқат
Мен, Құл Қожа Ахмет Яссауи – алпыс үште кірдім жерге…
Жүзге кірмейтін қазақ рулары
Ходжи южного Казахстана: история и культура
Ясауи туралы аңыз әңгімелер
Болат баба туралы аңыз
Рисала дар адаби тариқат
© Copyright 2018, Материалдарды көшіру барысында Qojalar.kz сайтына сілтеме қойылуы міндетті.
Бас редакторы Айгүл Уайсова. Тел.: +7 702 745 9362 | Байланыс ақпараты
Facebook VKontakte Odnoklassniki WhatsApp Telegram Viber