kk en ru kk kk kk en ru es en ru kk bg kk kk ba hbs_cyr kk ru bg kk en kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk sv en en kk en ky en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk it kk en kk pt kk pt kk it kk ky ru kk kk kk kk ky kk kk it kk en kk pt kk pt en kk kk kk kk kk kk kk kk kk en en kk
Әулиеата өңіріндегі 1916 жылғы ұлт – азаттық көтеріліс | МAKALA.KZ
Сіз осындасыз: Home → ТАРИХ → Әулиеата өңіріндегі 1916 жылғы ұлт – азаттық көтеріліс
Қазақстандағы бұл қозғалыс көпшілік аудандарында ұлт – азаттық сипатта болып, патша өкіметіне, отаршылдыққа, империалстік соғысқа және жергілікті жерлерде патша өкіметінің сүйеніші болып отырған феодал – байларға қарсы бағытталды. Ашынған халықтың наразылығы бүкіл Қазақ даласын қамтыды. Бұл қозғалыстарды көбінесе еңбекші халықтың өкілдері басқарды. Торғай даласында қазақ  жастарын Әліби Жангелдин мен Амангелді Иманов, Орал облысы мен Бөкей ордасында Сейітқали Мендешев, Әбдірахман Әйтиев, Маңғыстауда – Жалау Мыңбаев, Ақтөбе даласында — Әділбек Майкөтев, Жетісуда – Тоқаш Бокин, Бекболат Әшекеев, Ұзақ Саурықов, Тұрар Рысқұлов т.б.  басқарды.
Оның ішінде біздің Әулиеата өңірінде де ірі қозғалыстар етек алды. Осы жарлыққа сәйкес Әулиеата уезінен майданның тыл жұмысына 22675 жұмысшы алынуы тиіс болатын. Бұйрықты орындауға кіріскен губерния мен уезд басшылықтары тыл жұмысына алынатындардың тізімін жасап,жинастыру жұмыстарын қауырт жүргізе бастады. Тамыз айында 3 мыңға жуық адам майданның тыл жұмысына жөнелтілді. Патша өкіметінің қара халықты зорлықпен майдандағы қара жұмысқа жинау әрекетіне қатысты ашынған халық арасында толқулар басталып, халық қарулана бастады.
Әулиеата оязындағы көтерілістің үлкен бір ошағы Меркі көтерілісі еді. Көтерілістің бастапқы кезеңінде оған Т.Рысқұлов та бар жан-дүниесімен атсалысты. Көтеріліске шыққан халықтың нашар қаруланып, жүйелі түрде ұйымдасқан іс-қимыл көрсете алмауы олардың қарсыласу мүмкіндігін шектеп, ұрыс даласында орасан зор құрбандықтарға ұшырауына алып келді. Ұйымдастырушылық қабілеті зор, саяси сауатты Т.Рысқұлов көтерілісшілер арасында тез бедел мен сенімге ие болып, көп ұзамай көтерілісшілердің саяси басшысына айнала білді. Т.Рысқұлов оларды ұйымдасқан іс-қимыл жасауға, ұсақ топтармен әрекет істемеуге уағыздап, негізінен, патша әкімшілігіне қарсылық көрсетпеуге, орыс шаруаларына тиіспеуге кеңес береді. Ол көтерілісшілер көп шоғырланған жерлерде жиындар өткізіп, патша өкіметінің, жергілікті билік орындары басшыларының саясатын әшкерелеп, халықты түрліше арандатушы тыңшылардан сақтандырып отырды. Үрейленген халық жұмыстарын тастап,қозғалысшыларға қосылу үшін Меркіге қарай ағыла түсті. Ызаға булыққан қалың елдің дүрлігуі Меркі, Новотройцк(қазіргі Төле би ауылы), Шалдауар, Ақыртөбе, Әулиеата секілді елді мекендерде белсенді шабуылға айналды. Осылайша ұлт-азаттық қозғалыс күш жинай берді. Тамыздың 20-на қарай Үшбұлақ, Ақыртөбе, Шалдауар бекеттеріндегі пошта тасушы қазақтар мен Меркі-Бішкек теміржол желісін салуға қатысып жүрген жұмысшылар өздерінің жұмыс орындарын тастап кетті. Мойынқұмның жиегінде отырған Қорағаты болысының ауылдарынан да көптеген шаруалар Меркіге қарай бет алды. Бірақ,бұлардың алдынан шыққан патша әскері оларды қанға бөктірді. Қалғандары көтерілісшілерге барып қосылды.
Көтерілістің ірі ошағына айналған Меркі өңіріне жиналған қазақ жасақтары Меркі селосы мен болысындағы басқа да орыс елді мекендеріне шабуыл жасап, қарулы қақтығыстарға барды. Бұл қозғалысты Ұлы жүз Дулат тайпасы Ботпай руынан шыққан Ақкөз Қосанұлы (1859-1921)  батыр бастады. Ол Меркі, Құлан өңірінің 7 болыс елін көтеріліске бастап шықты. Оның сарбаздарының қатарында екі мыңға жуық адам болды. Т.Рысқұлов Ақкөз Қосанұлы бастаған көтерілісшілердің іс-әрекетіне ұйымдық сипат беріп, саяси бағыт-бағдар сілтеп отырды.
Олар Меркіден Пішпекке, Әулиеатаға тартылған телеграф желілерін қиып, бағаналарын қиратты, Луговое селосын қоршауға алды және осы селоға таяу маңда салынып жатқан темір жол стансиясына да шабуыл   жасап, талқандап тастады. 20-тамыз күні Ақ Патшаның жазалаушы әскері бір түн бойы көтерілісшілерден қорғануға мәжбүр болды. Халықтың қатты наразылығы оларды әжептеуір есеңгіретіп тастады. Бұлардан басқа Шу өңіріндегі Аққолтық, Ағашақ және басқа да болыстарындағы көтерілістер де аса ұйымшыл әрі табанды сипатта жүргізілді. Елдің ашынғаны соншалық,бұл көтеріліске төрт мыңдай адам қатысты. Патшаның озбырлығы мен бай-манаптардың қорлығы жанына батқан кедей шаруалар қолына түскен нәрсенің бәрімен қарулана отырып күреске шықты. Азаттық күнді аңсап,бір күн болса да тәуелсіз болуды армандады. Меркідегі осындай көтерілістің өршіген кезінде Т.Рысқұловты патша әкімшілігі тұтқынға алады. Бірақ оның іс-әрекетінен кінә таба алмай, босатып жіберуге мәжбүр болады. Саяси қызметпен айналысуға оған қатаң тыйым салынады. Түрмеден босаған Т.Рысқұлов бір айдай қатты науқастанып, көтерілісшілерге қол ұшын бере алмай қалады.
Міне, дәл осы кезде, Әулиеата-Пішкек арасындағы көтерілісті басып-жаншу үшін арнайы Ташкенттен «Ташкент-1», «Сібір полкі-2» ротасы секілді 100 адамнан тұратын жазалаушы әскер шықса, Бішкектен капитан Полторанин бастаған 65 адамдық жасақ тағы жіберілді. Олар Меркі көтерілісін аяусыз қырғынға ұшыратты. Орыстың мықтап қаруланған суыт әскеріне шыдамай тоз-тозы шығып,қыркүйек айының ақырында көтерілісшілер жеңіліс тапты. Көтерілісшілер басшысы Ақкөз Қосанұлы тұтқындалып, Әулиеата түрмесіне жабылды. Себебі,олардың қолында заманға сай қарудың болмауы мен жеке-жеке ұйымдасқан топтың өз бетінше әрекет етуі болатын. Айбалта,күрек,найза,қылыш сияқты жалаң құралдармен қаруланып,орыстың әскери техникасы мықты әскеріне төтеп беру мүмкін емес еді. Бірақ,сонда да езілген халық азаттық үшін жандарын құрбан етті.
Бұл ұлт-азаттық қозғалыс жеңіліске ұшырағанымен халықтың бостандық жолындағы тарихи маңызын арттыра түсіп, Ресей империясында революцияның тездетуіне ықпал жасады. Қандықол патша үкіметі ақыры өз ішінен шыққан революциялық топтардың тегеурініне шыдай алмай 1917 жылы 27 ақпанда құлап тынды. Теңдік пен бостандық әкеледі деп осы революцияға сенген қазақ елі бұдан кейін де озбырлықтан құтыла алмады. Онсыз да тұралап жатқан қазақ халқын енді ақтардың сарқыншағы келіп тағы қырды. Оларды қуған қызыл әскер еліміздің бай-манаптарына қырғидай тиіп,елімізді босытып жіберді. Біресе ақтар,біресе қызылдар тиген озбырлықтан халық есеңгіреп тентіреп кетті. Ақтар да қызылдар да қазақ елін тонап-талаумен айналысып берекесін кетірді. Бар-жоғы 3 млн-ның айналасында болған қазақ халқының сол кездерде 90 мыңнан асасы қырылып,қалғандары өзге елдерге ауды. Берекесі кеткен ел басы ауған жаққа үдере көшіп,бірі Қытайға,бірі Орта Азияға,одан әрі Азия елдері мен Түркияға қарай босыды. Мұндай қазақ ауылдары 1917 ж. Ақпан төңкерісінен кейін, уақытша үкімет көтерілісшілерге кешірім жариялаған соң ғана өз жеріне қайта оралуға мүмкіндік алды.
Жалпы айтқанда бұл көтерілістің қазақ халқына берген зияны да пайдасы да болды. Зияны сол, ел қырылып, өз жерінен ауа көшіп босып кетті. Еріксіз туған жерлерін тастап, өзге елдерге үдере көшуге мәжбүр болды. Халық күйзеліске ұшырап, әлеуметтік-экономикалық даму тұрғысында қатты тежеуге ұшырады.
Ал, пайдасы болса, халық әлі де өзінің күш-қуатының бар екендігін, «Үш кессе де кесірткелік жаны бар» рухты ел екенін көрсете білді. Бай-манаптар мен патша озбыршыларының өздерімен санасу керектігіне көз жеткізді. Еліміздің, жеріміздің тұтастығын сақтап қалуға негіз болды. Қырылып жатса да туған ел, туған жері үшін әрқашан атқа қона алатынын, тұтастығы мен тәуелсіздігінен оңай айрыла салмайтынын, көне Сақ, Ғұн, Түркі елінің асылтекті тәкәппар да қайтпас-қайсар ұрпағы екенін дәлелдеді. Айбалта, күрек, найза, қылыш сияқты жалаң құралдармен қаруланып-ақ мықты әскери техникасы бар қызыл империяға қарсы шығып, революцияның болуы мен патшалық империяның құлауына үлес қосты.
тарихи-мәдени қорық-музейінің ғылыми қызметкері
«Ежелгі Тараз ескерткіштері» тарихи-мәдени қорық-музейінің ғылыми қызметкері
Get the latest news in your inbox, free!
Қыз бала жағадағы құндыз
Студенттердің ұялы телефонға қарым-қатынасы
Пікір жазып бірінші болыңыз!
Осы пікірге жауап болса маған ескертү жіберу
Осы пікірге жауап болса маған ескертү жіберу
Қыз бала жағадағы құндыз
Студенттердің ұялы телефонға қарым-қатынасы
Әрбір адам ке­мел ке­ле­шек­ке қадам басқысы кел­се құндылықтар жоғалып кетпесіне амал қылуы міндет. Осы тұрғыда халыққа қызмет ету үшін «www.makala.kz» сай­ты мемлекеттік мәртебеміздің ар­ту­ы­на үлес қосады де­ген ой­да­мыз.
Қыз бала жағадағы құндыз
Студенттердің ұялы телефонға қарым-қатынасы
Рейтингтегі алғашқы 6 мақала
Ел болам десең, бесігіңді түзе (138)
Ана тілің – арың бұл... (128)
Жетім көрсең жебей жүр! (101)
Қариясы бар үйдің, қазынасы бар (67)
Құран сүрелерін жаттаудың маңыздылығы (53)
Жақсыдан үйрен, жаманнан жирен (52)
© Copyright 2011-2019 МAKALA.KZ
Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.