kk bg kk kk tt ba uk tt kk kk sl kk tg kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk krc krc kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ug kk av av kk krc kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk ba kk kk bxr tt kk kk kk kk kk kk krc kk kk ru kk kk kk be kk krc kk kk kk kk ba be kk kk ru be kk be kk ru cv kk be kk krc kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk av kk kk ky kk av kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk be kk kk kk kk be kk krc kk kk kk kk kk krc krc kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ce kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ba kk kk kk kk kk kk kk kk krc krc kk ba kk kk krc kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk krc krc kk ba kk kk kk kk kk krc kk be kk kk kk kk kk kk be kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk krc krc kk kk kk kk kk kk krc tt kk krc kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk krc kk kk kk kk kk kk kk ru ru kk av kk kk kk kk kk kk ba kk kk kk kk kk kk kk kk kk krc kk ru ru kk kk kk kk kk kk kk av kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk krc kk kk kk kk kk mhr kk kk kk mhr kk be krc kk kk kk kk kk av cv kk kk kk tg sl fr ba sl en bg sl fr kk sl de hbs_cyr sl en kk sl fr kk sl fr av sl en kk sl fr kk sl fr kk sl kk sl av sl kk sl kk sl kk
Шрифт өлшеми шрифт өлшемин үкейтиў шрифт өлшемин киширейтиў
Әҳли сунна ҳәм жәмәә мазҳабине көре балағатқа жеткен мусылманға Аллаҳ таала бенделердиң ҳәмме исин, махлуқатларға байланыслы нәрселерди әўелден билиўине ийман келтириўи ўәжиб болады. Қаза ҳәм қадар ақыйдаси Аллаҳқа ийман келтириў тийкарындағы Ислам ақыйдаларынан бири есапланады. Бул ақыйда, туўры мәрипат тийкарында, Аллаҳ тааланың кәмал сыпатлары менен сыпатлаўға тийкарланған.
Әне сол сыпатлардың бири, Аллаҳтың илими, ол илимниң шегарасызлығы, Аллаҳтың ирадасының ҳәмме нәрсени қамтыўы ҳәм қүдретиниң кәмиллигидур. Қаза ҳәм қадар ақыйдасы, Аллаҳтың әне усы сыпатларына тийкарланған ақыйдадур. Соның ушын да қаза ҳәм қадарға ийман болмаса, Аллаҳқа болған ийман толық болмайды.
Ҳақыйқатта, Аллаҳ таала ҳәмме нәрсени биледи. Уясы ишинде қыймылдап атырған қумырысқаның ҳәрекетин де, өзиниң жолында ҳәрекет қылып атырған сайяраларды да биледи. Оның илиминен ҳеш нәрсе ғайыб болмайды. Аллаҳ таала дүнядағы ҳәр бир зәррени де ҳәм оның ҳәрекетин де билип турады.
Уламаларымыз бул түсиникти аңсат түсиниў ушын төмендеги мысалды келтиреди: Ашыўыңыз келип турған ўақытта айнаға қарадыңыз. Өзиңизди қабағыңыз салынға, маңлайыңыз тырысқан, ашыўыңыз шыққан ҳалда көрдиңиз. Әне сонда айнадан өпкелеўге ҳақыңыз бар ма? Бул ойна маған жәбир қылды, мениң ашыўымды келтирди, дей аласыз ба? Әлбетте, яқ. Айна сиздеги бар нәрсени өзиңизге көрсетти. Қабағыңыз салыныўына, маңлайыңыз тырысыўына ҳәм ашыўыңыз шығыўына оның ҳеш қандай байланысы жоқ. Қаза ҳәм қадар да усылай! Ол бенделердиң исин Аллаҳ тәрепинен Оның илими әзелийси менен билиўи ғана.
Әлбетте, Аллаҳқа ҳеш қандай уқсас жоқ. Бирақ түсиниў ушын келтирилген усы мысалдан да қаза ҳәм қадарда бендени бир нәрсеге мәжбүрлеў жоқлығын аңлап алыўымиз зәрүр. Әжиз инсан өзине қараслы нәрселерде соншелли илимге ийе болса, не ушын қудретли Аллаҳ, шексиз илим ийеси болып турып, әзелден ҳәмме нәрсени билмеўи керек?
Өткен уламаларымыздан ал-Хаттобий төмендегилерди айтады:
Усы жерде «Илимге байланыслы болса, түсинерли, бирақ ҳәмме нәрсе Аллаҳтың ирадасы менен, оның жаратыўы менен болады-ғо! Ондай ҳалда бендеге не қалады, деген сораў пайда болады. Бул сораўдың жуўабы еки бөлимге бөлинеди:
Биринши бөлим–дүнядағы инсанның байланысы жоқ нәрселер. Дүняда бир қыйлы ислер бар, олар тек Аллаҳ тааланың ирадасы ҳәм қүдрети менен болады. Бул ислерге инсан ҳеш қандай байланысы жоқ. Мысал ушын, инсан ақылының өткир яки өтпес, геўдесиниң түрлише, дәрежесиниң ҳәр түрли болыўы, жүзиниң шырайлы яки шырайсыз болыўы, туўылыў ўақты ҳәм орны, ата-ананың ким болыўы, өзиниң еркек яки ҳаяллығы, нәсилден-нәсилге өтетуғын базы сыпатлары ҳәмде усыған уқсас бир қанша ислер бар, оларда инсанның ҳеш қандай байланысы жоқ.
Инсан бул нәрселерге жуўапкер де емес. Мысал ушын, оны ҳеш ким не ушын бойың узын яки қысқа болып қалған, деп сорамайды. Сондай-ақ, не ушын пәлен күни туўылдың, пәлен күни өлдиң де, демейди. Булардың ҳәммеси Аллаҳтан. Бул түрдеги тәғдирге ийман келтириў ҳәр бир мөмин-мусылманға ўәжиб.
Екинши бөлим–инсан тәрепинен садыр етилген ис ҳәм әмеллерге байланыслы. Буларда инсанның байланысы бар, ол бул ислерде өз қәлеўи, ақылы, ирадасы, ықтыяры ҳәм ҳәрекети менен қатнасады. Мәселениң нәзик жери усы. Тап усы түрдеги ислерди қандай баҳалаў керек? Қәдимнен бул сораўға түрли жуўаплар берилген. Грек фиолософлары да бул ҳаққында көп тартысқан.
Усы еки мазҳаб те залалатқа кеткен болып, мәлим ўақыттан кейин өз-өзинен жоқ болып кетти. Мусылманшылықтың сап ақыйдасы болса, әҳли сунна ўал жәмәә мазҳабында өз сәўлесин тапқан. Бул ақыйдаға көре, инсанның ықтыярый әмеллери, Аллаҳ жаратқан нәрселер қатарынан. Себеби дүняда Аллаҳ жаратқан нәрседен басқа нәрсе болыўы мүмкин емес. Бирақ бул инсан өзиниң исин мәжбүр болып қылады дегени емес. Себеби инсан бир исти әмелге қылатуғын болса, сол ис еки нәрсеге байланыслы болады. Бириншиси, оны әмелге асырыў ушын зәрүр болған себеплер. Екиншиси, инсанның сол исти әмелге асырыў ушын жөнелиўи. Инсан анық усы екинши нәрсе, яғный, исти әмелге асырыў ушын жөнелиўи себепли ирада ҳәм ықтыяр ийеси есапланады ҳәмде әне усы ирадасы ҳәм ықтыяры ушын ғана жуўапкер болады. Сыртқы себеплерди жаратыў ҳәм пайда қылыўда оның байланысы жоқ.
Бул мәселени баян менен түсиндириў ушын, уламаларымыз төмендеги мысалды келтиреди: инсан қолы менен қағазға бир нәрсени жазбақшы. Бул истиң сыртқы себепкерлери: қол, оның тамырлары ҳәм басқалар. Сондай-ақ, қағаз, қәлем ҳәм олардағы жазыў ушын болған қәсийетлерди де Аллаҳ таала жаратқан. Усы нәрселердиң бирлесип ҳәрекет қылыўы әқибетинде қағазға бир нәрсе жазылады. Бул Аллаҳтың қүдрети ҳәм жаратыўы менен болыўына шубҳа қалмаған болса керек. Аллаҳ инсанның әмелин жаратады, деген гәптиң мәниси усы.
37. Әбиў Ҳурайра разыяллаҳу анҳудан рәўият қылынады:
Еки Шайх ҳәм Термизий рәўият қылған.
Шарҳ: Муаллиф бул ҳәдисти тәғдирге ийман бабында келтириўи, әзелде–махлуқатларды жаратыўдан алдын, олардың тәғдирлерин белгилеў ўақтында-ақ, Аллаҳ таала өз раҳматы ғәзебинен алдын болыўын тәғдир қылып қойғанлығының хабары бар екенлиги ушындур. Бул ҳәдиси шәрийфте қадар мәселесиниң бир бөлеги баян қылынбақта. Пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасаллам:
Усы ҳәдиси шәрийфтен төмендеги пайдаларды аламыз:
1. Аллаҳ махлуқатлардың қаза ҳәм қадарын оларды жаратыўдан алдын қылған.
6. Аллаҳтың раҳматы ғәзебинен алдын.
38. Және сол кисиден рәўият қылынады:
Пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасаллам дүняда туўылатуғын ҳәр бир бала сап табият пенен, Аллаҳ тааланың динин қабыл қылыў қәбилийети менен туўылыўы ҳаққында хабар берип атыр.
Демек, Аллаҳ таала ҳеш кимди әўелден сен яҳудий боласаң, сен насраний боласаң, сен мажусий боласаң, деп мәжбүр қылмайды. Адамлардың түрли динге тийисли болыўына себеп бар:
Яғный, ата-аналар балаларын өзлериниң динлеринде тәрбиялаўлары әқибетинде балалардың сап тәбияты бузылып, яҳудий, насраний ҳәм мажусий болып қалады.
Яғный, ҳәр бир ҳайўан баласы анасынан толық туўылады. Биреўиниң қулағы яки мурыны кесилмеген болады. Бирақ, ийелери белги қойыў мақсетинде ҳәм және басқа нийетте қулақларын кеседи, мурынларын кеседи ҳтб. Соған уқсап, инсан да анадан сап табият пенен туўылады, ол яҳудий, насраний яки мажусий болып туўылмайды. Ата-анасының тәрбиясы себепли яҳудий, насраний яки мажусий болады.
Яғный, пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасалламның ҳәдислеринде келген мәнини Қураны Кәрийм де тастыйықлаўын билдирип қоймақшы болар еди. Аллаҳ таала Рум сүресинде төмендегилерди айтады:
Яғный, түрли-түрли динлерге емес, Исламға жүзлениў тәбияты инсанлардың негизги тәбияты болады. Аллаҳ оларды әне усы негизги тәбияты менен жаратқан. Аллаҳ адамлардың негизги табиятларына Исламды, жалғыз Аллаҳқа ийман келтириўди жайластырған. Аллаҳқа ширк келтириў болса, инсанның негизги тәбиятына қарама-қарсы болып, илимсизлик ҳәм ҳаўайы написке ериў әқибетинде пайда болады.
Бул дин асл тәбиятынан узақласқан адамларды асл тәбиятына қайтаради.
Яғный, асл табиятты өзгертириўге урыныў орынсыз ширениў болады.
Ислам ең туўры дин. Оннан басқа динге итиқад еткен адам натуўры жолда жүрген болады.
Соның ушын да илимсиз рәўиште ҳаўайы напис¬лерине ерип, түрли динлерге киреди.
Усы аяттағы хитаб пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасалламға қаратылған болса да, бәрше мөминлер көзде тутылған. Усы себепли ке¬йинги аятта хитаб улыўмаласады.
Усы ҳәдистен төмендегише пайдалар аламыз:
1. Туўылатуғын ҳәр бир бала сап табият пенен туўылыўи.
2. Ата-ана тәрбиясы баланиң динине негиз болыўы.
3. Аллаҳ таала бендени ҳеш қайсы динде болыўына мәжбүр қылмаўы.
4. Мәнаўий нәрселерди түсиндириў ушын ҳиссий мысаллар келтириў пайдалы екени.
5. Ҳәдислер мәнисин тәкидлеў ушын Қуран аятларын дәлийл қылып келтириў әҳмийетли екени.
Усы ҳәдисте үлкен ҳикмет барлығын көремиз. Әўели, өз қылмысына қазы ҳәм қадарды себеп қылыў натуўры екенин түсинип аламыз. Себеби Аллаҳ таала ҳәммени сап табиат пенен жаратады. Базыларды сап табиатлы, базыларды бузық табиатлы қылып жаратпайды. Сол сап табиатты сақлап қалыўда яки оны бузып жибериўде инсанның да орны бар.
Бул исте ата-ананың тутатуғын орны жүдә үлкен. Балада динниң пайда болыўында ата-ана өз тәрбиясы менен тийкарғы орынды тутады. Ата-анаға Аллаҳ тәрепинен берилген неъматлар ишинде ең уллыларынан бири перзент. Сол неъматтың қәдирине жетиў болса, оны бериўши жаратқан сап табиат пенен Аллаҳтың дининде жүретуғын қылып тәрбиялаўы. Бул ата-ананың миннети. Ҳәр бир мусылман ата-ана усы жуўапкершиликти толық түсиниўи, усы ҳәдисте айтылған тәрбияның әҳмийетине үлкен итибар бериўи керек.
39. Және сол кисиден рәўият қылынады:
«Нәбий саллаллаҳу алайҳи ўасаллам:
«Адам ҳәм Муўса алайҳумассалам Рәббилери алдында тартысып қалды. Сонда, тартысыўда Адам Муўсадан үстин келди. Муўса:
«Аллаҳ сени Өзиниң қолы менен жаратқан, ишиңе Өзиниң руўҳынан үплеген, периштелерди сәжде қылдырған, жәннетине орналастырған, соң өз қәтең менен адамларды жерге түсирген Адам сен бе?» деди.
«Аллаҳ өз пайғамбарлығы ҳәм кәламы менен таңлап алған, ишинде ҳәр бир нәрсениң баяны бар лаўҳларды берген ҳәм мунажот ушын Өзине жақынластырған Муўса сен бе? Аллаҳ Таўратты мениң жаратылыўымнан қанша алдын жазған деп билдиң?» деди.
«Қырық жыл», деди Муўса.
«Онда, Адам Рәббисине бойсынбады ҳәм адасты, дегенин көрдиң бе?» деди адам.
«Сен маған Аллаҳ таала мени жаратыўынан қырық жыл алдын жазып қойған әмелди қылғанымды айып қыласаң ба?» деди Адам.
Расулуллаҳ саллаллаҳу алайҳи ўасаллам:
«Кейин, Адам тартысыўда Муўсадан үстин келди», деди.
Шарҳ: бул ҳәдиси шәрийфте ең нәзик мәселелерден бири болған қаза ҳәм қадар мәселесиниң ең нәзик орынларынан бири баян қылынбақта.
Бул мәселе Адам Атадан тартып, ҳәтте Муўса алайҳиссаламдай үлкен пайғамбарда да сораў пайда қылғаны ҳаққында сөз кетпекте. Бул мәселе, ҳәтте еки үлкен пайғамбар арасында өзара тартысыўға себеп болғаны ҳаққында баян қылынбақта.
Бул ҳәдисти муҳаддислеримиз түрли жоллар ҳәм түрли матнлар менен шығарған. Олардың ҳәммелери бир-биреўин толтырып келеди. Сол рәўиятлардың биреўиниң матни төмендегише:
«Я Рәббим, бизлерди де, өзин де жәннеттен шығарған Адамды көрсет», деди.
Сонда, Аллаҳ оған атаси Адам алайҳиссаламды көрсетти.
«Сен атамиз Адамсаң ба?» деди.
«Аллаҳ ишиңе Өзиниң руўҳынан үплеген, атлардың ҳәммесин үйреткен, периштелерди сәжде қылыўға әмир қылған сенсең бе?» деди.
«Сени бизлерди де, өзиңди де жәннеттен шығарыўыңа не мәжбүр қылды?» деди.
«Сен кимсең?» деди Адам.
«Рәббиң Өзиниң пайғамбарлығы менен таңлап алған сен бе? Аллаҳ тосықтың артында турып сениң менен Өзи арасында махлуқатларынан елши қоймай сөйлескен Исраил әўладының пайғамбары сен бе?» деди.
«Сен соны мен жаратылыўымнан алдын Аллаҳтың китабында бар екенин билмедиң бе? Өзимнен алдын Аллаҳтың қазасы кеткен нәрседе мени айыплайсаң ба?» деди.
Нәбий саллаллаҳу алайҳи ўасаллам:
«Сонда, Адам Муўсаны тартысыўда жеңди. Сонда, Адам Муўсаны тартысыўда жеңди. Сонда, Адам Муўсаны тартысыўда жеңди», деди».
Ашық-айдын көринип турыпты, гәп биринши ҳәдисти оқып, сыртынан қарағанда ойға келетуғын пикир ҳаққында кетип баратырғаны жоқ. Гәп Адам алайҳиссаламның қылған қәтеси Аллаҳ ол кисиге мәжбүр қылғанынан садыр болғаны ҳаққында кетип баратырғаны да жоқ. Адам алайҳиссалам сол машъум қәтени қылып, қадаған қылынған терек мийўесинен жеп қойыўымда мениң айыбым жоқ, демекши де емес. Оны Аллаҳ маған мәжбүр қылып қылдырды, соның ушын мени айыплама, демекши де емес. Гәп улыўма басқа нәрсе ҳаққында кетпекте.
Әўели, Адам алайҳиссалам өзиниң қәтесин тән алып, тәўбе қылғаны мәлим ҳәм белгили. Буны ҳәмме бирдей тән алады.
Қураны Кәриймде Адам алайҳиссаламның тәўбе қылыўы ҳаққындағы аятлар тәкрар-тәкрар келген. Адам алайҳиссалам машъум қәтени қылып, қадаған қылынған теректиң мийўесинен жеди. Аллаҳ: «Не ушын қадаған қылынған нәрсени жедиң?!» деп айтты. Сонда Адам алайҳиссалам:
«Я Рәббим, Өзиң әўелден тәғдир қылғаның ушын жедим. Менде айып жоқ», демеди. Бәлки:
«Я Рәббимиз, бизлер өзимизге зулым қылдық. Егер Өзиң бизлерди кеширмесең, бизлерге рейим қылмасаң зыян көриўшилерден боламыз», деди.
Адам алайҳиссаламдай киси Аллаҳ таалаға бир гәпти, Муўса алайҳиссаламға басқа гәпти айтпайды. Өзинен болған бир қәте ҳаққында Аллаҳқа «Айып менде», деп турып, Муўса алайҳиссаламға «Менде айып жоқ», демейди.
Биз үйренип атырған ҳәдисте гәп Адам алайҳиссалам өзиниң қәтесин тән алмастан, оған қадарди себеп қылып атырғаны ҳаққында болмай атырғанны соннан. Ондай болса, гәп не ҳаққында кетпекте?
Усы тақырыптағы ҳәдислерди үйренип шықсақ, төмендегилер мәлим болады: Муўса алайҳиссалам өзиниң дәўиринде көп машаққатларды көрди. Өзинен басқа Адам перзентлери де қыйыншылық ишинде жасап атырғанын көрди.
Айнықса, Бани Исроилдың Фиръаўн зулымы астында азапланып атырғанына жанлы гуўа болды. Әлбетте, «бул машаққатлар, қыйыншылықлар, азаплардың себеби не?» деп ойлаған. Ақырында, «Адам жәннеттен қуўылмағанда усы нәрселер болмаған болар ма еди?» деген пикирге де келген. Ҳәмме бәлениң басы Адам Ата қылған биринши қәтеде, деген ойға барған.
Соның ушын да, Аллаҳ таалаға мүрәжәәт қылып: «Я Рәббим, маған бизлерди де, өзин де жәннеттен шығарған Адамды көрсет», деген. Соң Аллаҳ таала ол кисиге атасы Адам алайҳиссаламды көрсеткен ҳәм араларында усы тартысыў болып өткен. Тартысыўды дыққат пенен үйренсек, көп нәрсе мәлим болады.
Муўса алайҳиссалам инсанияттың машаққатта болыўын Адам алайҳиссаламға жүклемекши болған: егер сен сол машъум қәтени қылмағаныңда, инсаният жәннеттен шықпай жүреберер еди, бундай дәрежеде қыйыншылық, азап ҳәм машаққатлар болмас еди», демекши болады. Адам алайҳиссалам болса, инсанияттың дүняға келиўи ҳәм усы ҳалатта жасаўына қылған қәтелериниң байланысы жоқлығын исбат қылады.
Аллаҳ таала Адам алайҳиссаламның қәтеси себепли бул адамларды жаратқаны жоқ. Инсанлардың бундай ҳалда жасаўын тәғдир қылғаны жоқ. Бул нәрсе алдыннан белгилеп қойылған еди. Адам алайҳиссалам тартысыўда усы дәлийлди келтирди.
Муўса алайҳиссалам да буған қанаат ҳасыл қылған. Усылайынша Адам алайҳиссалам Муўса алайҳиссаламды жеңди.
Усы ҳәдистен төмендеги пайдаларды аламыз:
1. Адам ҳәм Муўса алайҳумассалам арасында Аллаҳтың алдында тартысыў болғаны.
2. Аллаҳ таала Адам алайҳиссаламды Өзиниң қолы менен жаратқаны.
3. Аллаҳ таала Адам алайҳиссаламға Өзиниң руўҳынан үплегени.
4. Аллаҳ таала Адам алайҳиссаламға периштелерин сәжде қылдырғаны.
5. Аллаҳ таала Адам алайҳиссаламды жәннетке орналастырғаны.
6. Соң адамларды жерге түсиргени.
7. Аллаҳ таала Муўса алайҳиссаламды пайғамбарлығы ҳәм каламы менен таңлап алғаны.
8. Аллаҳ таала Муўса алайҳиссаламға ҳәр бир нәрсениң баяны жазылған тахталар бергени.
9. Аллаҳ таала Муўса алайҳиссаламды Өзине жақынластырып мунажат қылғаны.
10. Аллаҳ таала Таўратты Адам алайҳиссаламның жаратылыўынан қырық жыл алдын жазғанлығы.
11. Таўратта: «Адам Рәббисине бойсынбады ҳәм адасты» деген жазыў бар екенлиги.
12. Инсанды оның байланысы жоқ нәрседе айыплап болмаўы.
13. Тартысыў ўақтында бир-биреўиниң жақсы пазыйлетлерин еслетиў мақуллығы.
14. Адам алайҳиссалам Муўса алайҳиссалам менен болған тартысыўда утып шыққаны.
Усы ҳәдиси шәрийфти үйрениў даўамында көпғана ҳикметлерден хабардар болдық. Солардан, бир тақырып бойынша бир дана ҳәдистиң сыртына қарап турып ҳүким шығарыў қәўипли екенин жақсы түсинип алдық.
Қәдимнен көпшилик ақылып пәслер, усы биз үйренген ҳәдистиң сыртынан ҳүким шығарып: «Адам тәғдирди себеп қылып көрсетип, Муўсаны жеңди, бизлер де гүнамызды ықтыярымыз бенен қылып атырғанымыз жоқ, Аллаҳ тәғдиримизге жазған екен, қандай қыламыз», деп сылтаўлап келген екен. Әслинде болса, Адам алайҳиссалам өзинде пүткил инсанияттың бахытсызлығы ушын жуўапкерликти инкәр еткен, бул нәрсе Аллаҳ тааланың әзелден белгилеп қойған илими тийкарында болып атырғанын айтқан екен. Бирақ, биринши қәтеге жол қойған ўақтында-ақ, тән алып, тәўбе қылған. Аллаҳ таала ол кисиниң тәўбесин қабыл еткен.
«Демек, алдынғы уламаларымыз: «Инсан өзиниң қылған исине жуўапкер, ол Аллаҳтың буйрығы менен болған ҳәм өзиниң байланысы жоқ нәрсе ушын айыпланбайды. Әлемниң барлығына ҳәм онда адамлардың тарқалғанына Адам алайҳиссаламның қәтелери себеп те емес, адамлардың машаққатларына ол киси жуўапкер де емес», дейди.
Демек, ақылы пәслер өзлериниң гүналарына тәғдирди себепши қылып көрсетиўи де туўры емес. Егер олар айтқан гәп туўры шығып, инсан ҳәмме исин мәжбүр болып қылғанда еди, тәбият нызамы улыўма мәниссиз болар еди. Онда жақсы менен жаманның парқы қалмас еди. Себеби жақсы жақсылықты мәжбүр болып қылып атыр. Соның ушын жақсылығы оған пазыйлет бола алмайды. Жаман жаманлығын мәжбүр болып қылып атыр. Соның ушын жаманлығы оған айып бола алмайды. Ким не қылса, жуўапкер емес, қәлеген адам жаманлығын қылабереди.
Бул пикир жүдә қәўипли, себеби бул пикир дүняның бузылыўына шақырық. Бул пикир дүнядағы динлер, шариятлар, пайғамбарлар, иләҳий китаплар–ҳәммеси бийҳуўда, деген гәп. Себеби олар адамларды жаманлықтан қайтарып, жақсылыққа шақырады.
Өз әмелине тәғдирди себеп қылатуғын ақылы пәслерқылы пәслер болса: «Булардың пайдасы жоқ, инсан–тек алдыннан белгилеп қойылған нәрсени қылыўдан басқа иләжи жоқ», дейди. Усы пикир қай жерде тарқалса, сол жерде бәле-апат та тарқайды. Сол жерде жаманлық ҳеш қандай тосықсиз биймәлел өрлейди. Ҳәр қандай жуўапкершилик, жуўапкерлик аңсатлық пенен тәрк етиледи. Әқибетте ҳәмме нәрсе бузылады. Тарийхта буған мысаллар жүдә көп.
Тәғдир ақыйдасын дүзетипүзетип, негизги исламий ҳалына келтириў диний дүзетиўдиң тийкарғы ўазыйпаларынан. Тәғдир ақыйдасында, алдынғыдай, мусылманларды өлимнен, қыйыншылықтан қорқпай: «Бизлерге Аллаҳ жазған нәрседен басқа ҳеш қандай мүсийбет жетпейди», деп алға жүриўге шақырыў керек.
Қаза ҳәм қадар мәселеси, инсан өз кәсиби ушын жуўапкер екенин исбат қылар екен, мусылманларды тек жақсылық қылыўға, бәрше жаманлықты тәрк етиўге биринши себеп болыўы керек. Ҳеш ким қаза ҳәм қадарды сылтаў қылып, өзин жуўапкершиликтен алып қаша алмайды. Бир уры ҳәзирети Умарға:
«Қаза ҳәм қадар усы екен, урлық қылыппан, неге енди қолымды кесер екенсең?» дегенда ол киси:
«Сен қаза ҳәм қадар менен урлық қылған болсаң, мен қаза ҳәм қадар менен қолыңды кесемен», деген екен.
«Оны әўел отыз дәрре урып, соң қолын кесиң!» деди.
«Аллаҳ таалаға өтирикти сүйентиргени ушын дәрре урылады ҳәм урлық қылғаны ушын қолы кесиледи», деди.
Қаза ҳәм қадар ериншеклик, гүналарды қылыўға сылтаў болыўы улыўма мүмкин емес. Бул мәселе уллы ислерди қылыў ҳәм жоқары мақсетлерге ерисиў ушын жол болыўы зәрүр.
Қадарды қадар менен жоқ қылыў мәнисин де умытпаўлық зәрүр. Ашлық қадары азықланыў қадары менен жоқ қылынады. Шөллеў қадари суў ишиў қадары менен жоқ қылынады. Кеселлик қадары даўаланыў қадары менен жоқ қылынады.
Ҳәзирети Умар разыяллаҳу анҳу Шамға барғанда ол жерде ўаба тарқалғанын еситип арқаға қайтыўға қарар қылыпты.
Сонда Әбиў Убайда разыяллаҳу анҳу:
«Аллаҳтың қадарынан қашып па?» деди.
Ҳәзирети Умар разыяллаҳу анҳу оған:
«Соны сеннен басқа айтса болмас па еди!? Аўа, Аллаҳтың қадарынан, Аллаҳтың қадарына қашамыз. Айтың, егер сениң түйелериң болса, олар екиге бөлинген бир ойпатлыққа түссе. Бөлеклердиң бири отлы болса, екиншиси от шықпаған болса, отлысына бақсаң да Аллаҳтың қадары менен бағасаң, от шықпағанында бақсаң да Аллаҳтың қадары менен бағасаң. Солай емес пе?!» деди.
Бул исте Пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасаллам ҳәм ол кисиниң саҳабалары ҳәммемиз ушын жақсы өрнек. Расулуллаҳ саллаллаҳу алайҳи ўасаллам жарлылыққа қарсы жумыс қылыў менен, наданлыққа қарсы илим менен, кеселликке қарсы даўаланыў менен гүрескен. Ол киси қапалық, әжизлик, ериншеклик киби жағдайлардан пана тилеген.
Пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасаллам қадар мәселесин натуўры түсиндириўден қайтарған. Жабир ибн Абдуллаҳ разыяллаҳу анҳудан рәўият қылынған ҳәдиси шәрийфте ол киси:
«Ақыр заманда бир қәўим пайда болады. Олар гүналарды қылады. Кейин, буны бизлерге Аллаҳ тәғдир қылған, дейди. Оларды қайтарыўшы адам тап Аллаҳтың жолында қылыш жалаңашлаған адамдай болады», деген.
Қаза ҳәм қадар мәселесин туўры аңлап жетилгенде ҳәм оған туўры әмел қылынғанда мусылманлар өзлериниң алдынғы абыройларын тиклеўлери ҳәмде дүняда өзлериниң мүнәсиб орынларын ийелеўи мүмкин.
40. Абдуллаҳ разыяллаҳу анҳудан рәўият қылынады:
«Бизлерге Расулуллаҳ саллаллаҳу алайҳи ўасаллам ҳәдис айтты. Ол киси содиқу масдуқ:
«Сизлердиң ҳәр бириңизниң жаратылыў маддасы анасының қарнында мәний ҳалында қырық күн жыйналады. Соң және усы қурақым алақа (зулукке уқсаған қан) болады. Соң және усы қурақым музға (шайналған гөш) болады. Соң ишине руҳ үпленеди ҳәм төрт кәлима: рызқы, әжели, әмели ҳәм бахытсыз яки бахытлылығын жазыў әмир қылынады. Оннан басқа иләҳ жоққа ант, бириңиз жәннет әҳлиниң әмелин қылып келип, өзи менен жәннет арасында бир аршин қалғанында, оннан сол китап озып кетип, дозақ әҳлиниң әмелин қылады да, оған киреди. Әлбетте, бириңиз дозақ әҳлиниң әмелини қылып келип, өзи менен дозақ арасында бир аршин қалғанында, оннан сол китап озып кетип, жәннет әҳлиниң әмелини қылады да, оған киреди», деди».
Шарҳ: Усы ҳәдиси шәрийфте Аллаҳ тааланың илими қандай дәрежеде шексиз екени, қандай дәрежеде улыўма екени, қандай дәрежеде анық екени баян қылынбақта. Сондай-ақ, Аллаҳ таала ҳәр бир нәрсени анық өлшем менен қылыўлығы, ол өлшем өзгермеслиги ҳәмде сол нәрселерди Аллаҳ таала әзелден қыяматқа шекем анық ҳәм рәўшан билип турыўы баян қылынбақта. Келиң, ҳәдиси шәрийфте баян етилген пикирлер менен избе-из танысып шығайық:
«Сизлердиң ҳәр бириңиздиң жаратылыў маддасы анасының қарнында мәний ҳалында қырық күн жыйналды».
Ким жыйнады? Әлбетте, Аллаҳ таала жыйнады. Демек, ҳәр бир инсан әкесиниң сулбинен мәний ҳалында анасының қарнына өтиўи тек Аллаҳтың илими ҳәм тадбири менен болады. Дүнядағы неше миллиардлап адам өткен болса ҳәммеси усындай болған. Ҳәзирги ләҳзеде дүня бойынша неше сулбтан қанша мәний, неше қарынға өтип атырған болса да Аллаҳ билип турыпты. Бирақ мәнийдиң қарынға өтиўи бала пайда болды, дегени емес. Сол мәнийдеги туқымлық ҳаялдың туқымына үршиўи керек. Бул болса, Аллаҳтың қәлеўисиз, тадбирисиз болмайды. Ата-ана жынысый байланыс ләззетин сезиўлери мүмкин, бирақ мәний не болып атыр?
Туқымлық үршип атыр ма, болмай атыр ма, биле алмайды. Ҳәмила болған-болмағанын биле алмай, аламатларынан билетуғынларға мүрәжәәт қылады.
Туқымлықтың үршиўи ҳаққында олардың ҳеш қандай илими жоқ. Буны тек шексиз илим ийеси–Аллаҳ тааланың Өзи ғана биледи. Аллаҳ таала әкениң сулбынан өткен мәнийди ананың қарнында қырық күн жәмленип турыўын қәлеген екен. Әне сол мүддетте турған мәний үршисе, ҳәмиле болады. Оннан алдын түсип кетсе, ҳәмила болмайды. Әлбетте, буның ҳәммеси Аллаҳтың илими ҳәм қүдрети менен болады.
«Соң және сол қурақым алақа (зулукке уқсаған қан) болады».
Яғный, жоқарыда зикир қылынған мүддеттей–қырық күн алақа ҳалында турады. «Алақа»ны ески китапларымызда «үйискен қан» деп айтылған. Араб тилинде «Алақа» сөзи зулукты аңлатады. Аўа, қан сорыйтуғын жәнлик, зулук, арабшада «Алақа» дейиледи. Қәдимги адамлар ҳаялдың қарнында зулук не қылады, деп ойлаған болса керек, оның маддасын итибарға алып «үйискен қан» деп айтқан. Илим раўажланып, ҳәзирде башадан ичин әсбаплар менен көриў ҳәм сүўретке алыў имканы туўылды. Ҳәмилениң «алақа» ҳалын сүўретке түсирсе, башадан дийўалына жабысып жатқан зулук болып сүўретке түскен. Дүняның көзге көринген алымлары ҳәдистеги үлкен илимий ҳақыйқатқа тән берип, ҳәмилениң басқа ҳалатларын да үйренип шықты. Ҳәмилениң бәрше ҳалатлары Қуран ҳәм Сүннеттеги анық сыпатланғанындай ҳеш бир орында сыпатланбағанын тән алар еди. Қуран ҳәм Сүннет әпиўайы нәрсе емес, иләҳий мөжизе екенин тәкидледи.
Аллаҳ таала әне сол сансыз башаданлардағы мәнийлерди алақаға айланыў жағдайын жақсы билип турады ҳәм оларды жайғастырады. Бул жағдай Оннан басқа ҳеш ким билмейди. Ҳәтте ҳаяллардың өзлери де өз башаданлардағы мәний қайсы ләҳзеде қандай қылып мәнийден алақаға айланғанын билмейди. Бир башадандағы исти пүткил дүня бир болып гүзетсе де, оған араласа алмайды, анығын билмейди. Аллаҳ таала болса, ҳәмме башаданлардағы исти билип турыўшыдур. Адам дүняға келгенинен бери, қыяматқа шекем билиўшидур.
«Соң және сол қурақым музға (шайналған гөш) болады».
Яғный, алақа болғаннан соң әне усы мүддет– қырық күн музға болады. Енди зулукке уқсаған үйискен қан башаданда шайналған гөш ҳалына айланып, қырық күн турады. бул да алдын сыпатланғанындай, тек жалғыз Аллаҳ тааланың илими ҳәм тәртиби менен болады. Аллаҳ таала ирада қылмаса, хоҳ нутфалик, хоҳ алақалик, хоҳ музғалик ҳолида, басқа ҳолга айланмай башадандан түсип кетеди. Бечора башадан ийеси болса, оны түсиў даўамындаги өзгерислердан сезади, холос.
«Соң ишине руҳ үпленеди».
Яғный, музға башаданда қырық күн турғаннан ке¬йин ишине руҳ-жан үпленеди. Усы ҳалат ең тийкарғы ҳалат есапланады. Бул өмирдиң үлкен сыры. Ҳәзирге шекем ҳеш ким жан не, ол инсан ишине қалай үпленеди, буны билмейди. Инсан өзиниң узақ өмири даўамында бул сырды аңлап жетиў ушын қолынан келген ҳәмме нәрсени қылды, бирақ аңлай алмады. Ҳәмме нәрсени билемиз, деп атырған инсан соншама надан, ол дүня сырларын билемен, деп айтады, бирақ, ол өзин де билмейди. Бул сырды тек Аллаҳ тааланың жалғыз Өзи ғана биледи. Тек билип ғана қалмай, оны қылады да.
Әне енди, биз үйренип атырған тақырып, қаза ҳәм тәғдирге тийисли ислерге келсек.
«Төрт кәлима: рызқы, әжели, әмели ҳәм бахытсыз яки бахытлылығын жазыў әмир қылынады».
Кимге әмир қылынады? Ўәкил қылынған периштеге әмир қылынады.
Ким әмир қылады? Аллаҳ таала әмир қылады.
Не затты әмир қылынады? Жазыў әмир қылынады.
Жазыў не дегени? Жазыў илимди қайд қылыў, дегени.
«Илимди жазыў менен қайд қылың», дейилген бир рәўиятта. Жазыў илимди жәнеде анықрақ исбат қылып қойыўды аңлатады. Бир нәрсени жазып, илимди қайд қылып қойыў, басқа биреўди сол жазылған нәрсеге мәжбүр қылыў, дегени емес. Айнықса, сол жазылған нәрсе сыр тутылса, улыўма ҳеш қандай тәсири болмайды, болыўы мүмкин да емес. Инсан, анасы қарнында турғанда, келешекте болатуғын оған тийисли мағлыўматлар, Аллаҳтың илими қайд қылынады. Хош, усы илимди жазып қойыў–қайд қылыўды оны мәжбүрлеў, деп болады ма? Яқ, әлбетте! Айнықса, қайд қылынған нәрселер, Аллаҳтан басқа ҳеш ким билмейтуғын нәрселер-ғо! Енди усы төрт нәрсени айрықша үйренип шығайық:
Дүнядағы бәрше жанзатлардың рызықын тек Аллаҳтың Өзи биледи. Бул жанзатлардың қайсы бирине қашан, қанша ҳәм қандай рызық тийиўин Аллаҳ тааланың Өзи ғана биледи, Аллаҳтан басқа ҳеш ким билмейди. Пүткил дүня топланып, бир ғана жанзаттың бир ләҳзелик рызықын билмекши болса, буған ерисе алмайды. Халық ишинде «жутқаның өзиңтики, шайнағаның гүмән», деген нақыл бар. Бул гәп рызық Аллаҳтан басқа ҳәммеге анық емес екенин тәкидлеў ушын айтылған. Кисиниң аўызында шайнап турған аўқаты өзине рызық болады ма-яқ па, биле алмайды, деген мәнидеги гәп. Әслинде бул да онша анық түсиндирме емес. Жутқаның да гүмән болады. Себеби тамақтан өткен нәрсени де толық рызық болады, деп айта алмаймыз. Аллаҳ оның рызық болыўын қәлемесе, сол аўқат зәҳәрге айланып, инсанды кесел қылыўы яки өлтириўи мүмкин. Яки кеўилин айнытып, қусық болып, шығып кетиўи мүмкин. Хош, соншелли сыр нәрсе инсан өмирине тәсир қылыўы мүмкин бе? Яқ, әлбетте!
Бәрше жанзатларды жоқтан бар қылған да, усы қатардан, инсанды жаратқан да, Аллаҳ тааладур. Оның мәнийлигинен алдын да, өлгеннен кейин де бәрше ҳалатларын анық билетуғын Аллаҳ. Дүнядағы бәрше рызықларды жаратқан, оларды жақсы ҳәм толық билетуғын, олардың ҳәрекетлерин билетуғын Аллаҳ. Ал, ҳәр бир инсанға қанша ҳәм қандай рызық тийиўин де тек Аллаҳтың Өзи биледи. Сол Өзи билген нәрсени периштелеринен бирине айтып, жаздырып қойыўы да қыйын емес. Аллаҳтың бул илиминде мәжбүрлеў аламаты жоқ.
Бул ис те тек Аллаҳ тааладан басқа ҳеш ким билмейтуғын нәрселерден. Аллаҳ Өзиниң қамтыўшы илими менен бәрше жанзаттың, солардан, ҳәр бир инсанның әжелин анық биледи. Аллаҳтан басқа ҳеш ким, ҳәтте муққараб периштелер де, бир жанзаттың әжелин билмейди. Дүняның ҳәммеси топланып, бир дана кишкене қумурсқаның әжелин билиўге ҳәрекет қылса да, қыла алмайды. Дүнядағы бәрше жанзатты, солардан, инсанларды жаратқан – Аллаҳ. Оларға жан берген – Аллаҳ. Олардың жанын алыўшы да – Аллаҳ. Ал, ҳәр бир жанзаттың, солардан, ҳәр бир инсанның әжелин тек Аллаҳтың Өзи биледи. Сол Өзи билген нәрсени периштелеринен бирине айтып жаздырып қойыўы, қыйын емес. Аллаҳтың бул илиминде де мәжбүрлеў жоқ.
Буның илими де, тек Аллаҳ тааланың Өзине тән болған нәрселерден бири. Инсан тек басқалардың ғана емес, ҳәтте өзиниң де бир аздан соң не қылыўын ҳеш ким анық билмейди. Инсан бир нәрсени нийет қылады, оның ушын интиледи. Бирақ, сол истиң әмелге асыўы яки әмелге аспаўы Аллаҳ тааланың қәлеўине байланыслы. Аллаҳ қәлеген ис болады, қәлемегени болмай қалады. Сол себептен, Аллаҳ таала ҳәр бир инсанның туўылғанынан тартып, өлгенине шекем қылатуғын әмелин толық ҳәм анық биледи.
Себеби инсанды Аллаҳ жаратқан ҳәм оның бәрше имканиятлары, қәсийетлери ҳәм басқа нәрселерин толық ҳәм анық билетуғын жалғыз қудай–Аллаҳ. Сондай-ақ, инсан өмир кеширетуғын дүняны жаратқан да–Аллаҳ. Бул дүняның майда-шүйделерине шекем толық ҳәм анық билетуғын да–Аллаҳ. Инсанның да, дүняның ҳәмме тасарруфин де қылып туратуғын–Аллаҳ.
Ал, инсанның не әмел қылыўын жалғыз Аллаҳтың Өзи билиўи ҳақ гәп. Егер Аллаҳ бул нәрсени билмесе, Аллаҳлығы қалар ма еди?! Аллаҳ сол Өзи билген инсан әмеллерин периштелеринен бирине айтып, жаздырып қойыўы қыйын емес. Өз нәўбетинде Аллаҳтың бул илими бендени ол яки бул әмелди қылыўға мәжбүрлеў де емес.
4. Бахытсызлық яки бахытлылық.
Ҳәр бир инсан бахытлы яки бахытсыз екенин тек Аллаҳ тааланың Өзи биледи. Билгенде де Өзиниң ҳәмме нәрсени қамрап алыўшы илими менен әзелден биледи. Тек инсанға анасының қарнында жан үпленгенде ғана емес, бәлки әзелден биледи. Усы ҳәдисте айтылып атырған мәни, сол әзелий илимди қайд қылыў. Пүткил инсаният топланып алып, ишлеринен биреўи ҳақыйқый бахытлы яки бахытсыз екенин билиўге урынса да, биле алмайды. Ҳәтте пайғамбарлардың саййиди Муҳаммад саллаллаҳу алайҳи ўасаллам да тек Аллаҳтың билдириўи менен он кисини ғана жәннетке кириўи ҳаққында хошхабар берген. Қалғанлардың не болыўын Аллаҳтың Өзи ғана биледи.
Аллаҳ таала сол илимди периштелеринен бирине айтып жаздырып қойыўы, қыйын емес. Соның менен бирге, сол илимди, жазып қайд қылып қойыў бендени бахытсыз яки бахытлы болыўына мәжбүр қылыў емес. Себеби илим бир нәрсени кашф қылыўшы нур, биреўди мәжбүр қылыўшы күш емес! Итибар берейик, енди ҳәдистиң даўамында не ушын адамлар бир-биреўлериниң яки өзлериниң бахытсызлық яки бахытлылығын биле алмаўы баян қылынады. Пайғамбарымыз ҳәдистиң бул бөлегин:
«Оннан басқа иләҳ жоқ зат пенен ант», деп басламақта. Бул болса, келешек гәптиң өте мүҳим екенине далалат.
«...бириңиз жәннет әҳлиниң әмелин қылып келип, өзи менен жәннеттиң арасында бир аршин қалғанында, оннан сол китап озып кетип, дозақ әҳлиниң әмелини қылады-да, оған киреди».
Адамның ким болыўын ким биледи? Ҳәтте сол адамның өзи де билмейди. Өмир бойы таат-ибадатта жүрип, ақырында шайтанның алдаўына ушын иси ўайран болыўы мүмкин.
«Әлбетте, бириңиз дозақ әҳлиниң әмелин қылып келип, өзи менен дозақтың арасында бир аршин қалғанында, оннан сол китап озып кетип, жәннет әҳлиниң әмелин қылады-да, жәннетке киреди».
Бундай болыўы мүмкин. Өмир бойы не қылып жүрген болса-да, ақырғы ўақытта инсанлығы қозып, жақсы бир әмел менен ҳалы толық өзгерип қалыўы мүмкин. Соның ушын да «Ақоид» уламалары усы ҳәдиси шәрийфти ҳәм усыған уқсас басқа ҳәдислерди дәлийл қылып: «Әҳли қубладан муайян шахысты жәннетий яки дозақий екенине қатъий ҳүким қылып болмайды», дейди.
Бирақ, жоқарыда зикир қылынған еки ҳалатта да тәғдирдиң, Аллаҳтың илиминиң мәжбүрий тәсири жоқ. Китаптың озып кетиўи болса, тек онда жазылған илимниң өте анық ҳәм пухта екенин билдиреди. Усы ҳәдиси шәрийфте Аллаҳтың илими қамтып алыўшы, кәмил, аниқ, пухта, ҳәмме нәрсени қамрап алыўшы екени баян қылынды. Бул ҳақыйқатты бирме-бир үйренип шықтық. Ҳәдистиң ақырында инсан өз әмели тийкарында ҳүким шығарып, Аллаҳты умытып қоймаслығы яки көңли бир аз болса да басқа тәрепке бурылыўы мүмкин емеслиги тәкидленбекте. Биреў «Өмирим бойынша жақсы әмел қылдым, енди, әлбетте, жәннетке киремен», деп арқайын болмасын! Ҳәтте өмириниң ақырғы ләҳзесинде де ис басқа жаққа айланып кетиўи мүмкин. Себеби ҳәмме нәрсе Аллаҳтың буйрығы менен болады. Биреў «Мен өмирим бойы гүна қылып өттим, енди, әлбетте, дозаққа түсемен», деп үмитсиз болмасын! Ҳәтте өмиринң ақырғы ләҳзесинде де ис басқашаға айланып кетиўи мүмкин. Себеби ҳәмме нәрсе Аллаҳтың буйрығы менен болады.
Ислердиң ақырына қарап ақыр болады. Өмирдиң таўсылыўы қашан екенлигин ҳеш ким билмейди. Соның ушын, өмирдиң ҳәр ләҳзесин өмирдиң ақыры деп билиў керек. Жақсылық қылып жүргенлер, ақырғы иси жаманлық болып қалмаўы ушын интилиўи керек. Жаманлық қылғанлар, қалған ҳәр бир ләҳзени өмирдиң ақырғы ләҳзеси, деп жақсылық қылыўға өтиўи керек. Қаза ҳәм тәғдирге болған ийманның пайдасы да сонда! Адамды ҳәмме ўақыт жақсылыққа шақырып, жаманлықтан қайтарып турыўында!
Усы ҳәдистен алынатуғын пайдалар:
1. Пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасалламның содиқ масдуқ екенлиги.
2. Инсан анасының қарнында мәний ҳалында қырық күн жыйналыўы.
3. Инсан анасының қарнында алақа ҳалында қырық күн қалыўы.
4. Инсан анасының қарнында музға ҳалында қырық күн қалыўы.
5. Соң инсанға руўҳ үплениўи.
6. Аллаҳ таала ҳәр бир инсанның рызықын, әжелин, әмелин, бахытсыз яки бахытлылығын әзелден билиўи.
7. Бул илимди инсан анасы қарнында турғанда жазып, қайд қылып қойылыўы.
8. Бир гәпти тәкидлеў ушын Аллаҳтың аты яки сыпаты менен қасам ишиў жайызлығы.
9. Өмир бойы жәннет әҳлиниң әмелин қылып жүрген адам ақырында дозақ әҳлиниң әмелин қылып қойып, дозаққа түсип қалыўы мүмкинлиги.
10. Өмир бойы дозақ әҳлиниң әмелин қылып жүрген адам ақырында жәннет әҳлиниң әмелин қылып, жәннетке кирип қалыўы мүмкинлиги.
11. Өзиниң жақсы әмелинен қуўанып, бийпәрўа болыў жақсы емеслиги.
12. Өзиниң жаман ислеринен түскинликке түсип, үмитсиз болыў керек емеслиги.
13. Қаза ҳәм тәғдирге ийманның беккем болыўы зәрүрлиги.
41. Ибн Умар разыяллаҳу анҳудан рәўият қылынады:
«Нәбий саллаллаҳу алайҳи ўасаллам:
«Ҳәр бир нәрсе, ҳәтте әжизлик ҳәм ақыллылық та қаза ҳәм қадар менен», деди».
Еки Шайх ҳәм Имам Малик рәўият қылған.
Шарҳ: Пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасаллам усы ҳәдисинде ҳәр бир нәрсе қаза ҳәм қадар менен болыўын тәкидлемекте. Буған ийман келтириў мөмин-мусылман адамның Аллаҳқа болған ийманының толық болыўыдур.
Ҳәдистиң ақырында адамлар онша итибар бирмейтуғын еки нәрсе–әжизлик ҳәм ақыллылық да қаза ҳәм қадар менен екени айтылып атыр. Әлбетте, бул нәрселер фитрий, негизги жаратылыўда бар нәрселер болып, Аллаҳ таала ҳәр бир инсанды жаратыў ўақтында усы нәрселерди де қосып жаратады. Әдетте, булар инсанның байланысы жоқ нәрселер есапланады. Аллаҳ кимге өткир ақыл берсе, өткир ақыллы болады. Аллаҳ бермесе, керисинше, болады. Сондай-ақ, әжизлик те. Тек инсан өзине берилген нәрсени туўры ислетиўде жуўапкер. Ақылы өтпес адамнан: «Неге ақлыңды өткир қылып алмадың?» деп соралмайды. Бирақ, «Не ушын ақылыңды жеткенше ислетпедиң?» дейилиўи мүмкин.
42. Әбиў Ҳурайра разыяллаҳу анҳудан рәўият қылынады:
«Нәбий саллаллаҳу алайҳи ўасалламның алдына Қурайш мушриклери тәғдир ҳаққында тартысып келгенинде, «Олар бети жерге қараған ҳалда дозаққа сүйрелетуғын күнде (оларға): «Дозақ азабын татып көриңлер», - (дейиледи). Әлбетте, Биз ҳәмме нәрсени өлшеў менен жараттық» аяты назыл болды».
Шарҳ: Араб мушриклери Аллаҳ тааланың бар екенлигине исенгени менен оның базы сыпатларына исенбес, солардан, қадар мәселесине де ийман келтирмес еди. Пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасаллам Ислам шақырығын баслап, ҳақ динди баян қыла баслағанда, олар түрли қарсылықлар көрсетти. Қадар мәселесин баян қылғанда, буған қарсы турды. Олардың баслықлары топланып келип, пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасаллам менен қадар ҳаққында тартысар еди: «Қадар деген нәрсе жоқ, Аллаҳ ҳәмме нәрсени алдыннан билиўи мүмкин емес. Ол ислерди қылынғанынан кейин биледи», деди. Әне сонда Аллаҳ таала олардың бул гәплерине қарсы Қамар сүресиндеги: «Олар бети жерге қараған ҳалда дозаққа сүйрелетуғын күнде (оларға): «Дозақ азабын татып көриңлер», - (дейиледи). Әлбетте, Биз ҳәмме нәрсени өлшеў менен жараттық» аятын назыл қылды. Соның менен мушриклердиң гәпи натуўры, Муҳаммад саллаллаҳу алайҳи ўасалламның гәпи туўры екени исбатланды.
Әслинде, Қамар сүресинде бул гәплер бир емес еки аятта келген. Аллаҳ таала усы еки аятта төмендегилерни айтады:
«Олар бети жерге қараған ҳалда дозаққа сүйрелетуғын күнде (оларға): «Дозақ азабын татып көриңлер», - (дейиледи). Әлбетте, Биз ҳәмме нәрсени өлшеў менен жараттық, (дейилур)» (48–49-аятлар).
Мушриклер жерге қаратылған ҳалда дозақ тәрепке сүйретилетуғын қыямат күнинде адасыўда, жалынның ишинде болады. Сол күнде усы азапларға ушырап турғанда, оларға: «Дозақ азабын татып көриңлер», - (дейиледи)».
Соң тәғдир ҳақыйқат екени исбат қылынады.
«Әлбетте, Биз ҳәмме нәрсени өлшеў менен жараттық».
Усы аяттағы қадар–өлшеў сөзиниң еки түрли шарҳи болып, бири «қаза ҳәм қадар» мәнисин, екиншиси «муғдар», «өлшеў» мәнисин аңлатады. Еки мәни де бир-биреўин толтырып келеди.
Қадар мәнисинде келсе, бәрше нәрсени болыўынан әўел билип турыўын аңлатады.
Өлшеў мәнисинде келсе, бәрше нәрсе ҳәм ҳәдийселердиң өз муғдары, өлшеми бар екенлигин аңлатады.
Усы аят азғана сөзлерден ибарат болыўына қарамай, өзинде үлкен мәнилерди сәўлелендирилгенлиги де мөжизе.
Усы ҳәдисти бул жерде келтириўден мақсет, ким тәғдирге ийман келтирмесе, әлбетте, қыямат күни бети жерге қаратылған ҳалда дозаққа сүйретиледи, демекте. Сүйреп кетилип атырғанда болса: «Дозақ азабын татып көриңлер. Әлбетте, Биз ҳәмме нәрсени өлшеў менен жараттық», дейиледи.
Ҳәзирги күнимиздеги мушриклердиң аҳўалы да өтмиштеги мушриклердиң ҳалынан қалыспайды. Олар өзлерине уқсаған базы әжиз бенделердиң болжаўларына, қылған өлшем, есап-китапларына исенеди. Оларға тән берип, мақтайды. Бирақ, сол бенделердиң ҳәммесин жаратқан Аллаҳ тааланың қаза ҳәм қадарына исенгиси келмейди. Усы ҳәдисте келген аятта зикир қылынған аўҳалға олар да түсиўлери турған гәп.
Усы ҳәдистен мушриклерге уқсап, қадарди инкәр қылмаўлық, ол ҳаққында тартыспаўлық пайдасын аламыз. Сондай-ақ, қадарды инкәр қылғанлар қыямат күни аўыр аўҳалға түсиўин билип аламыз.
43. Әмир ибн Асс разыяллаҳу анҳудан рәўият қылынады:
«Нәбий саллаллаҳу алайҳи ўасаллам:
«Аллаҳ халайықтың тәғдирин аспанлар ҳәм жерди жаратыўынан елиў мың жыл алдын жазды», деди».
Еки ҳәдисти Муслим ҳәм Термизий рәўият қылған.
Шарҳ: Усы ҳәдисте пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасаллам Аллаҳ таала халайықтың тәғдири қандай болыўын әзелден, олар пайда болыўынан алдын билиўин баян қылып атыр.
Ҳәдиси шәрийфте баян қылынған жазыў «Лаў¬ҳул Маҳфуз»ға болған. Елиў мың жыл қанша екенин Аллаҳтың өзи биледи. Себеби бизиң ойымызда жыл өлшеми аспанлар ҳәм жер жаратылғанынан кейин, жердиң ҳәрекетине тийкарланып пайда болған. Бул елиў мың жыл болса, аспанлар ҳәм жер жаратылыўынан алдын болғанлығы ҳәдисте ашық-айдын айтып турылыпты.
Аллаҳ таланың илиминиң шегарасы жоқ болғанынан кейин Оның ҳәмме нәрсени билиўинде гүман жоқ. Егер Ол мәлим ўақытқа шекем билип, оннан басқасын билмейтуғын болғанда, оның кәмиллик сыпатларына нуқсан жетер еди. Бул болса, Аллаҳ тааланың жоқары сыпатына ҳасла туўры келмейди.
Бул ҳәдистен алатуғын пайдамыз:
Аллаҳ таала халайықтың тәғдирин аспанлар ҳәм жердиң жаратыўынан елиў мың жыл әўел жазғанлығы. Буған ийман келтиремиз, соны тастыйықлаймыз!
44. Имран ибн Ҳусайн разыяллаҳу анҳудан рәўият қылынады:
«Я Расулуллаҳ, жәннет әҳли ҳәм дозақ әҳли билинген бе?» дейилди.
«Онда әмел қылыўшылар не ушын әмел қылады?» дейилди.
«Бәршеге өзи ушын жаратылған әмел муяссар», деди».
Шарҳ: Усы ҳәдисте саҳабаи кирамлар Расули акрам саллаллаҳу алайҳи ўасалламнан қадар туўрысында дәслепки мағлыўматларды еситкен адамда пайда болатуғын сораўларды сорамақта. Пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасалламнан дәслеп қадар туўрысындағы гәплерди еситкенинен соң, оларда да бул сораў туўылған болыўы мүмкин. Саҳабаи кирамлар тәрепинен:
«Я Расулуллаҳ, жәннет әҳли ҳәм дозақ әҳли билинген бе?» дейилди.
Яғный, ким жәннет әҳли, ким дозақ әҳли болыўы алдыннан билинген бе, дейилди. Билиўши мәлим ҳәм белгили болғанынан «билинген бе» сөзи қаза ҳәм қадар илиминен екенине және бир дәлийл. «Белгиленген бе», «анық қылынғанми», «ҳүким қылынған ба» киби сөзлер ислетилмеген, бәлки, «билинген бе» ислетилген. Бул сораўға Расули акрам саллаллаҳу алайҳи ўасаллам:
Яғный, «Аўа жәннет әҳли ҳәм дозақ әҳли билинген», дегени.
«Онда әмел қылыўшылар не ушын әмел қылады», дейилди».
Яғный, жәннет әҳли ким екенлиги де, дозақ аҳлиниң ким екенлиги де билинген болса, онда әўере болып әмел қылыўдың не кереги бар? Әне усы мәнидеги сораўға пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасаллам:
«Бәршеге өзи ушын жаратылған әмел муяссар», деп жуўап берди.
Бул жумлаға уламаларымыз: «Ҳәр бир инсан өзи ушын жаратылған әмелге муяссар болады: саадатлы инсан, саадат әҳлиниң әмелине, бахытсыз инсан болса, бахытсызлар әҳлиниң әмелине муяссар болады, соның ушын Аллаҳ буйырған әмеллерди қылыў ҳәр бир инсаннан талап қылынған», деп мәни берген.
Аўа, Аллаҳ таала бәрше бенделерин әмел қылыўға буйырған. Шарияттың ҳәммеси де, Қураны Кәрийм де, Сүннет те Аллаҳтың бенделерине қылған буйрықларынан ибарат. Усы буйрықларға әмел қылыў бендеден талап қылынған. Сол буйрықларға әмел қылған бендеге саадат ўәде қылынған.
Сондай-ақ, бенделерге қаза ҳәм тәғдирге ийман келтириў әмир қылынған. Қаза ҳәм тәғдирге ийман келтирген бендеге саадат, ийман келтирмеген бендеге бахытсызлық ўәде қылынған.
Бирақ, бенделерге қаза ҳәм қадар туўрысында тартысыў, шуқыр кетиў буйырылмаған. Аллаҳтың бул ҳаққындағы илимин билиў де, қаза ҳәм қадарды сылтаў қылып, әмелди тәрк етиў де әмир қылынбаған.
Усы ҳәдиси шәрийфте мусылман инсанның келеси ислерде қаза ҳәм қадарды қандай түсиниўи лазымлығы баян етилген. Мусылман инсан келеси ислерде «Бәршеге өзи ушын жаратылған әмел муяссар» қатарын уран қылып алып, өзин әмелге урыўы керек. Өзи ушын жақсы әмеллер муяссар екенин испатлаўға ҳәрекет қылыўы керек.
Бундай жақсы ислерге муяссар болғанда болса, қуўаныўы дәркар. Базы кеўилсиз ислер болып қалғанда, оларды қәте, әжизлик есаплап, сол ўақытта тәўбе қылыўы, жаман әмеллер өзи ушын муяссар емеслигин исбат қылыўға урыныўы керек.
Келеси ислер қарсысында мусылман инсан өзин қаза ҳәм тәғдирге қандай тутыўы лазымлығы туўрысындағы Пайғамбар саллаллаҳу алайҳи ўасалламның баянлары әне соннан ибарат. Саҳабаи кирамлардың ҳәмде салафи солиҳларымыздың түсиниклери ҳәм әмеллери әне соннан ибарат. Олар ҳәмме ўақыт өзлерин жақсы иске муяссар адамлар, деп есаплап жасаған. Мусылман болыўын үлкен бахыт аламаты, деп билген. Өмирлери даўамында өзлерин ҳәмме ўақыт жақсы иске урып жасаған. Тақўа менен тақўасызлыққа бирден дус келсе, жақсы әмелге муяссар болыў нийетинде өзлерин тақўаға урған. Қолы ашықлық пенен сықымарлыққа дус келсе, өзлерин қолы ашықлыққа урған. Исшенлик ҳәм ериншекликке дус келсе, өзлерин исшенликке урған. Пүткил өмирлерин қандай қылып көбирек саўаплы әмел қылар екенмен, деген пикир ҳәм ҳәрекет пенен өткизген. Соның ушын да олар шаршаў, машаққат, қыйыншылық ҳәм өлимнен зәрреше қорқпағанлар. Соның ушын да бәрше тосықларды аңсатлық пенен жеңген. Соның ушын да оларға ҳәмме ўақыт жеңис яр болған.
Қаза ҳәм тәғдирге болған усы көринистеги ийман күшсизленгенде болса, ҳәмме ислер арқаға кетти. Әмел қылыў орнына қаза ҳәм қадарды терис тәўил қылып, «әмелдиң пайдасы болар ма екен яки болмайды ма екен» деп, қуры өсек гәп айтқанда ислер бузылған. Буның нәтийжесинде, бийҳуўда жәнжел көбейди. Исламий пазыйлетлер орнын екилениў, қорқақлық, ериншеклик ҳәм басқа жаўызлықлар алды.
Нәтийжеде, салафи солиҳлар орнына Қураны Кәриймде айтылғанындай: «Олардың артынан намазды зая қылатуғын ҳәм шаҳўатларға берилетуғын орынбасарлар келди».
Мусылманлар өз шахсиятларын, мүнәсиб орынларын тиклемекши болса, қаза ҳәм тәғдирге болған ийманын алдынғы сап ҳалына келтириўлери де өте зәрүр ислерден бири екенин умытпаўымыз керек.
45. Анас разыяллаҳу анҳудан рәўият қылынады:
«Нәбий саллаллаҳу алайҳи ўасаллам:
«Үш нәрсе ийманның негизинен: «Лаа илаҳа иллаллаҳ» деген адамға тиймеўлик. Гүнасы себепли оны кәпирге шығармаймыз. Әмели себепли оны Исламнан шығармаймыз... ҳәм тәғдирлерге ийман келтириў», деди».
Әбиў Даўыт рәўият қылған.
Шарҳ: Муаллиф бул ҳәдисти онда тәғдирлерге ийман келтириў ийманның негизи болған үш нәрседен бири екениниң зикири бар екенлиги ушын усы бапта келтирип атыр.
Пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасалламның усы ҳәдиси шәрийфлерин өзине тән мөжизе десек, аса айтқан болмаймыз. Пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасаллам усы ҳәдисте ийманның негизинен үшеўин айрықша тәкидлемекте. Олар ең тийкарғы нәрсе екенин уқтырмақта.
Не ушын басқасы емес, әйне усы үш нәрсе алынған? Себеби, келешекте әйне усы мәселелерде ийманның әсли, тийкары жарылыўы мүмкинлигин Аллаҳ таала Пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасалламға билдирген болса керек.
Ҳақыйқатта, кейиншелик усылай болды да! Келиң, ҳәммесин ҳәдиси шәрийф тәртиби менен үйренип шығайық.
Пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасаллам:
«Үш нәрсе ийманның негизинен», демекте.
Бул мәселени баян қылыўдың ең күшли усулларынан бири. Әўел баян етилетуғын нәрселердиң санын, әҳмийетин айтып, кейин избе-из олар сыпатланады. Демек, биз үйренетуғын нәрселердиң саны үшеў. Олар ең тийкарғы нәрселер, себеби ийманның негизинен есапланады. Мусылман адам ушын дүняда ийманнан да әҳмийетли нәрсе жоқ. Ийманның негизи болса, әҳмийетли нәрсениң де әҳмийетлиреги.
«Лаа илаҳа иллаллаҳ», деген адамға тиймеўлик».
Яғный, кәлимаи шаҳадатты айтып, өзиниң мусылманлығын билдирип турған адамға тиймеўлик, оның жанына, мал-дүнясына зыян жеткизбеўлик зәрүр. Бул мәселени пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасалламның: буннан әўелирек өткен ҳәдислериниң шарҳында толық үйренип шықтық. Сыртында мусылман болып көринип, Исламның сыртқы әмеллерин қылып атырғанлар менен мусылманша мәмиле қылына бериледи. Адамлардың ишки сырлары ҳәм есап-китаплары Аллаҳтың Өзине ҳаўала!
«Гүнасы себепли оны кәпирге шығармаймыз».
Яғный, «Лаа илаҳа иллаллаҳ»ты айтып, сыртында мусылман болып көринген адамды қылған гүна иси себепли кәпирге шығармаймыз. Ол кәпир емес, гүнакар мөмин болады.
«Әмели себепли оны Исламнан шығармаймыз».
Яғный, таўҳийд кәлимасыни айтып, Исламды сыртынан көрсетип турған адамды әмели себепли Ислам дини, Ислам миллетинен шығармаймыз. Бундай адамларға әмелине жараса белгиленген шаръий жаза бериледи. Итиқады бузылмаса, Исламнан шыққан есапланбайды. Улыўма қағыйда усы!
Бирақ, кейиншелик болып өткен ҳәдийселерге нәзер салсақ, пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасаллам не ушын бул мәселеге айрықша итибар берип, оны ийманның негизинен, деп айтып атырғанын толықрақ түсинип аламыз. Кейинирек анық усы Пайғамбарымыз: «Қылмаймыз», деп айтқан нәрсени қылатуғынлар шықты. Базы фирқалар мөмин кисини қылған гүнасы себепли кәпирге шығарыўға киристи. Мусылман адамды қылған жаман әмели себебинен Исламнан шығарыўды ҳәўиж алдырды. Бул иске биринши болып журъат еткен «Хаўариж» фирқаси болды. Олар: «Мөмин киси гүна ис қылса, кәпирге айланады»; «Жаман әмел қылған мусылман Исламнан шығады», деди.
Бара-бара «Хаўариж»лердиң қылатуғын иси мусылманларды кәпирге шығарыўдан басқа болмай қалды. Олардың бул қәтеликлери қырғын урысларға, мусылманлардың есапсыз қанлары төгилиўине алып келди. Ең жаманы, ақыйда бабында керексиз келиспеўшиликлер ҳәўиж алды.
Кейиншелик «Хаўариж»ларға улыўма қарама-қарсы «Муржиа» мазҳаби пайда болды. Мусылманлар арасындағы фирқалар ишинде таассубтың күшейиўи ақыбетинде «Муржиа»лар «Хаўариж»ларға қарама-қарсы турып, «Лаа илаҳа иллаллоҳ»ты айтса болды, басқа нәрсени қылмаса да болабереди», дедилер. Нәтийжеде ақыйда тийкары жарылды. Тек әҳли сунна ҳәм жамаа мазҳаби уламалары мәртлиги ҳәм үлкен мийнети себепли бул жарық қайтадан туўрыланды. Кейинги ўақытта да ҳәр дәўирдиң өз «Хаўариж»лери шығып турыпты. Бизиң әсиримизде де, «Лаа илаҳа иллаллоҳ»қа тийисли адамлар ишинде, таўҳийд әҳлин, әҳли қубланы кәпирке шығарыўшылар аз емес.
Заманымыз «Хаўариж»лери де қәдимги маз¬ҳаблеслеринен өрнек алып, оларға сүйенип ис көреди. Булардың да өтмиштеги дослары киби мусылманлардан басқалар менен ҳасла ислери жоқ.
Заманымыз «Хаўариж»лери де иләжи барынша көбирек мусылманды кәпирге шығарыўды өзлериниң бас ўазыйпалары деп биледи. Уламаларымыз ҳаўарижлердей Исламға үлкен зыян жеткизген күш жоқлығын тәкидлейди. Әне усы нәрселерди ойлар екенбиз, Расули акрам саллаллаҳу алайҳи ўасаллам усы ҳәдислеринде не ушын «Лаа илаҳа иллаллоҳ» деген адамға тиймеўликти ийманның үш бөлегинен бири, деп атағанын жәнеде кеңирек түсинип жетемиз. «Тәғдирлерге ийман келтириў», деди».
Пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасаллам не ушын қаза ҳәм тәғдирге болған ийманды үш негизден бири, деп жәриялағанларының себеби усы бапта, жоқарыда келген ҳәдислерди үйрениў даўамында билип алдық. Буны баптың қалған ҳәдислерин үйрениў даўамында және де жақсырақ билип аламыз. Соның ушын бул жерде узақ тоқталып отырмаймыз.
Усы ҳәдистен алынатуғын пайдалар:
1. «Лаа илаҳа иллаллоҳ» деген адамға тиймеўлик.
2. Мусылман адамды қылған гүнасы себепли кәпирге шығармаўлық.
3. Мусылман адамды қылған базы әмеллери себепли Ислам миллетинен шығармаўлық.
4. Қаза ҳәм қадарға ийман келтириў.
5. Ҳәдисте зикир қылынған мәселелер ийманның әслинен екени.
46. Убада ибн Сомит разыяллаҳу анҳу баласына айтты:
«Ҳәй улым! Сен өзиңе жеткен нәрсе сени шетлеп өтиўи мүмкин емеслигин, өзиңди шетлеп өткен нәрсе саған жетиўи мүмкин емеслигин билмегениңше, ҳеш қашан ийман ҳақыйқатының дәмин таба алмайсаң. Мен Расулуллаҳ саллаллаҳу алайҳи ўасалламның:
«Әлбетте, Аллаҳ биринши жаратқан нәрсе Қәлем. Ол оған:
«Я Рәббим, нени жазаман?» деди.
«Ҳәр бир нәрсениң қыямат қайым болғанша тәғдирлерин жаз», деди, дегенлерин еситкенмен.
Ҳәй улым! Әлбетте, мен Расулуллаҳ саллаллаҳу алайҳи ўасалламның:
«Ким буннан басқа(ақыйда)да өлсе, меннен емес», дегенин еситкенмен».
Әбиў Даўыт ҳәм Термизий рәўият қылған.
Шарҳ: пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасалламның «Бәршеге өзи ушын жаратылған әмел муяссар» қатары бар ҳәдисин мусылман инсанның келеси ислерде тәғдирди қандай түсиниўи лазымлығын баян қылыўшы ҳәдис, деп атаған едик. Усы ҳәдис болса, мусылман инсанның болып өткен ислерде тәғдирди қандай түсиниўи лазымлығын баян қылыўшы ҳәдис.
Уллы саҳабийлардан болған Убада ибн Сомит разыяллаҳу анҳу мөминлик ҳәм әкелик миннетлерин атқарып, өзиниң баласына тәғдирге ийман келтириўден сабақ берип атыр. Ол балаларына:
«Ҳәй улым! Сен өзиңе жеткен нәрсе сени шетлеп өтиўи мүмкин емеслигин, өзиңди шетлеп өткен нәрсе саған жетиўи мүмкин емеслигин билмегениңше, ҳеш қашан ийман ҳақыйқатының дәмин таба алмайсаң», демекте.
Қараң, ийманның ҳақыйқат дәми–тәғдирге исениўде екен!
Өзине жеткен нәрсени: «Бул мени шетлеп өтиўи мүмкин емес еди, әлбетте, усы нәрсе болыўы керек еди», деп билиўде екен!
Өзине жетпей, оннан шетлеп өтип кеткен нәрсени: «Бул усындай болыўы керек еди, бәрибир маған жетпес еди», деп билиўде екен!
Егер буған қатты итибар беретуғын болсақ, гәп, болып өткен ислер ҳаққында кетпекте.
«Өзиңе жеткен нәрсе сени шетлеп өтиўи мүмкин емеслигин», яғный, саған жеткен жақсылық сени шетлеп өтиўи мүмкин емеслигин билмегениңше ийман ҳақыйқатының дәмин таба адмайсаң! Бул жақсылық өзимниң шеберлигимнен, басқалардан үстинлигимнен яки пәленшиниң жәрдеминен жетти, деп өзиңнен кетпе. «Усы нәрсеге Аллаҳтың қәлеўи болған екен, маған жетти», деп Аллаҳқа шүкир айт!
Сондай-ақ, саған жеткен жаманлық сени шетлеп өтиўи мүмкин емеслигин билмегениңше ийман ҳақыйқатының дәмин таба алмайсаң! Бул жаманлық пәлен нәрсе болғаны ушын яки пәленшиниң қолы менен жетти, егер ондай болмағанда бундай болар еди, дейтуғын болсаң, ийман ҳақыйқатының дәмин табыўыңа жол болсын! Қашан «Усы нәрсе маған жетиўи керек еди, шетлеп өтиўи мүмкин емес еди, мен тәғдирге ийман келтиретуғын адамман», десең ғана, ийман ҳақыйқатының дәмин табыўдан үмит қылсаң болады.
Өткен иске өкиниў, өзин де, өзгелерди де әўере қылып, ақыл-зийрекликти, күш-имканыятты, қуры урыныў ҳәм ўақытты бийҳуўда өткизиўге сарыплаў мусылман адамға туўры келмейди. Соның ушын болып өткен исти тәғдирден көрип, келешекти ойлаў, келешек ушын ҳәрекет қылыў керек.
«Өзиңди шетлеп өткен нәрсе саған жетиўи мүмкин емеслигин билмегениңше, ҳеш қашан ийман ҳақыйқатының дәмин таба алмайсаң».
Сени бир жақсылық шетлеп өтсе, өкинип: «Ондай қылмай бундай қылғанымда бул жақсылық мени шетлеп өтпес пе еди?», деп жүрме! Яки бул ис пәленшиниң айыбы менен болды, егер соның айыбы болмағанда, бул жақсылық мени шетлеп өтпес еди, деп жүрме! Ондай қылсаң, ҳеш қашан ийман ҳақыйқатының дәмин таба алмайсаң. «Бул жақсылық мени шетлеп өтиўи керек екен, усылай болды, маған жетиўи мүмкин емеслиги ушын жетпеди», десең ғана ийман ҳақыйқатының дәмин таба аласаң! Себеби сонда ғана тәғдирге шын ийман келтирген боласаң!
Егер сени бир жаманлық шетлеп өткен болса, «Шеберлик қылып бул жаманлықтан шетлеп қалдым», деп қуўанба! Пәленшениң жәрдеми болмағанда исим шатақ еди, деп жүрме. Бунда тәғдирге шек келтирген боласаң! «Усы жаманлық мени шетлеп өтиўи керек еди, маған жетиўи керек емес еди, усылай болды», де. Әне сонда ийман ҳақыйқатының дәмин таба аласаң.
Убада ибн Сомит разыяллаҳу анҳу балаларына қылған нәсияты пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасалламның ҳәдиси шәрийфлеринен келип шыққанын билдириў ушын:
Мен Расулуллаҳ саллаллаҳу алайҳи ўасалламның:
«Әлбетте, Аллаҳ әўел жаратқан нәрсе Қәлем. Ол оған:
«Я Рәббим, нени жазаман?» деди.
«Ҳәр бир нәрсениң қыямат қайым болғанша тәғдирлерин жаз», деди, дегенин еситкенмен», деп гәпин даўам еттирди.
Демек, Аллаҳ таала халайықты, әлемди жаратыўдан алдын, өзи ҳәммеден алдын жаратқан Қәлемге айтып, қыямат қайым боламан дегенше бул дүняда болатуғын ислерди жаздырып қойған. Әне сол нәрсеге ҳәр бир мусылман ийман келтириўи керек. Әне сонда өткен нәрсеге орынсыз мүнәсибетте болып, өзин де, өзгелерди де қийнамайды, тәғдир исенимине шек келтирмейди.
Усы ақыйдада жасап, тап усы ақыйдада дүнядан өтиў ҳәр бир мусылман ушын жүдә зәрүр. Себеби, бул ақыйдадан шетке шыққан адам залалатқа кеткен болады. Соның ушын да Расули акрам саллаллаҳу алайҳи ўасаллам:
«Ким усыдан басқа (ақыйда)да дүнядан өтсе, меннен емес», деген.
Расулуллаҳ саллаллаҳу алайҳи ўасалламның бул гәплери «Мениң жолимда емес», дегени болады. Бул болса, жүдә аўыр гәп. Расуллулоҳ саллаллаҳу алайҳи ўасалламның жолынан басқа жолда болыўдан Аллаҳ сақласын.
Усы ҳәдистен төмендеги пайдаларды аламыз:
1. Әке баласына ақыйда бойынша тәлим бериўи зәрүрлиги.
2. Ийман ҳақыйқатының дәми бар екенлиги.
3. Мөмин-мусылман адам өзине жеткен нәрсе шетлеп өтиўи мүмкин емеслигин билиўи лазымлығы.
4. Мөмин-мусылман адам өзин шетлеп өткен нәрсе оған жетиўи мүмкин емеслигин билиўи зәрүрлиги.
5. Билген адам гәпин ҳәдис пенен тастыйықлаўы жақсылығы.
6. Қәлемге ҳәм ол Аллаҳ жаратқан биринши нәрсе екенине ийман келтириў.
7. Ҳәмме нәрсениң тәғдири жаратылыўынан алдын жазып қойылғанлығы.
8. Тәғдирден басқа ақыйда менен өлген адам Муҳаммад саллаллаҳу алайҳи ўасалламның жолында болмаўы.
Бул ҳәдистиң ҳикмети тәғдир ақыйдасынан гөзленген ҳикметтиң тийкарын қурайды, десек аса айтқан болмаймыз. Бул болса, инсаният ушын жүдә зәрүр нәрсе. Ойлап көретуғын болсақ, тәғдир ақыйдасы тийкарынан болып өткен нәрсеге ислетиледи. Биреўге мүсийбет жетеди, биреўдиң басына аўыр ис түседи, мал-дүнясына, жанына нуқсан жетеди, және биреў гөзлеген жақсылығына ерисе алмайды.
Әне сонда өкиниш басланады. Үмитсизлик жүзеге шығады. Не ушын усылай болды, деген сораў пайда болады. Бул мүсийбетлердиң себебин қыдырады. Өзиниң пикиринше, мүсийбетине себепши болғанларға душпанлық қылыўды баслайды. Өзи руўҳый-мәнаўий зыян көриўи жетпегендей, басқаларға зыян жеткизиў, жәмийетлик байланысларды бузыў да басланады. Оннан басқа, өтип кеткен ис ушын, қайта тиклеп болмайтуғын нәрсе ушын, бийҳуўдадан-бийҳуўда зыян көриў басланады. Тәғдирге исенген адам болса, усы ҳәдиси шәрийфке әмел қылады-да, «Маған жеткен усы нәрсе мени шетлеп өтип кетиўи мүмкин емес еди, болыўы лазым ис болды. Тәғдирдеги бар нәрсеге бийҳуўда өкинип отырыўдың ҳәжети жоқ, енди өзиме муяссар болған исти қылыўдан қалмайын», дейди. Бийҳуўдаға өзин қыйнаўдан, руўҳый-мәнаўий езилиўден, ақыл-зийреклик, күш-қүдрет сарыплаўдан, өзине де, өзгелерге де зыян жеткизиўден тыйылады. Күш ҳәм имканыятларын келешеги ушын сарыплаўға өтеди.
Бул ҳалат тек мусылманларда ғана болыўы мүмкин. Франциялы алымлардан бири өзиниң мусылман болыўына себеп болған ҳәдийсе ҳаққындағы еслеўлеринде, төмендегилерди айтады:
«Илимий топар менен узақ Алжир аўылларынан биреўинде едик. Бир күни қатты самал болды. Бас көтерип, көз ашыўдың имканы болмай қалды. Жерли халық пүткил имканыятларын иске салып, өзлерин, мал-мүликлерин қутқарыўға ҳәрекет қылар еди. Самал болса, барған сайын күшейер, жолда не туўры келсе, ушырып кетер еди. Самал бир неше күн даўам етти. Зыян көрмеген турар жай қалмады. Тири ҳайўан қалғаны аламаты да жоқ еди. Тереклер, егинлер ҳаққында сөйлемесе де бола береди. Улыўма, өмирдиң изи қалмады. Биз өзимизше: «Енди жерли халық басқа орынға көшип кетсе керек» деп ойлар едик.
Самал тоқтады. Бирақ, биз күткен нәрселердиң биреўи де болмады. Ҳеш ким «дад» салмады. Ҳеш ким болып өткен истен шикаят қылмады. Ҳәмме өзиниң жеринен шығып, ҳеш нәрсе болмағанындай, қалған-қутқан нәрселерди тәртипке сала баслады. Биреў көрилген зыянына өкинбес еди, тек қалған нәрселерден пайдаланып, турмысты алдынғыдай даўам еттириў ушын ҳәрекет қылынды. Бул әпиўайы, саҳрайы адамлардың өзлерин тутыўлары маған қатты тәсир қылды. Сорап-сүристирип, олар тәғдирге исениўин, сол ақыйдаға көре ис тутып атырғанын билдим».
Ҳәзирги күнде дүняның көплеп орынларда тәғдир ақыйдасы жоқлығы себепли машқалалар толып-тасып жатыр.
Түрли-түрли нерв кеселликлери, түскинлик ҳәм үмитсизликлер, өз жанына қас қылыўлар ҳәмде басқа машқалалар усылар қатарынан. Буның бирден-бир себеби, болып өткен нәрсени тәғдир ақыйдасына көре түсинбеўликтен. Биз мөмин-мусылманлар бул ақыйданы өз орнында ислетиўди билиўимиз зәрүр.
47. Әлий разыяллаҳу анҳудан рәўият қылынады:
«Нәбий саллаллаҳу алайҳи ўасаллам:
«Бенде төрт нәрсеге ийман келтирмегенинше мөмин бола алмайды: әлбетте, Аллаҳтан өзге иләҳ жоқлығына, әлбетте, мен Аллаҳтың Расули екенлигиме; Ол мени ҳақыйқат пенен жибергенине гуўалық береди; өлимге ийман келтиреди; өлгеннен кейин қайта тирилиўге ийман келтиреди; тәғдирге ийман келтиреди», деди».
Шарҳ: пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасаллам усы ҳәдисинде мөмин-мусылман киси ийман келтириўи лазым болған төрт нәрсени айрықша тәкидлемекте. Усы төрт нәрсе ишинде тәғдирге ийман келтириў де бар. Ҳәдистиң әўелинде пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасаллам еситиўшиге күшли тәсир қылыўшы жоқары усылды ислетип атыр. Яғный, «Бенде төрт нәрсеге ийман келтирмегенинше мөмин бола алмайды», демекте.
Бу дегени кәмил ийман усы төрт нәрседен ибарат, дегени емес, әлбетте. Бирақ усы төрт нәрсеге ийман келтириў өте мүҳим екенин, буларсиз ийман ҳаққында сөз да ашып болмаўыни тәкидлеўдир. Соң сол төрт нәрсени толық баян қылыўды баслайдылар.
1. «Әлбетте, Аллаҳтан өзге иләҳ жоқлығына, әлбетте, мен Аллаҳтың Расули екенлигиме; Ол мени ҳақыйқат пенен жибергенине гуўалық береди».
Бул таўҳийд кәлимасы, ийманның негизи, инсаният ушын ең зәрүр гәп. Буған ийман жоқ екен, басқа нәрселерге де ийман болмайды. Усы гуўалық болмаса, әмеллер де қабыл қылынбайды. Инсаният тек Аллаҳ тааланың Өзине ғана ибадат қылыўы, тек Муҳаммад саллаллаҳу алайҳи ўасалламды ақырғы Пай¬ғамбар, деп билиўи керек. Аллаҳ ол кисини ҳақ дин менен жибергенин тән алыўы керек. Ким соны тили менен айтып, дили менен тастыйықласа, мөмин болады, болмаса, мөмин бала алмайды.
2. «Өлимге ийман келтиреди».
Яғный, өлимдиң ҳақ екенин тән алады. Әне усыған исенип, өлимди көз алдына келтирип жасайды. Бул ҳәр бир инсан ушын ўәжиб итиқад екенин ҳәм оның жүдә зәрүр екенин тәкидлеўге ҳәжет болмаса керек. Өлимге исенбеген, оны көз алдына келтирип жасамаған адамнан жақсылық күтип болмайды. Халық ишинде жаман адамлар ҳаққында «Өлмеймен, деп ойлайды ма?», деген гәп жүреди. Бул оның жаманлығы, өлимге ийманы жоқлығынан келип шығады, деп билиўден. Өлимди ойлаў ҳәр бир инсан ушын өте зәрүр болғанынан да, пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасаллам өлимге ийман келтириўди төрт тийкарғы нәрсе ишинде, Аллаҳқа ҳәм Расулға ийман келтириўден кейин зикир қылып атыр.
3. «Өлгеннен кейин қайта тирилиўге ийман келтиреди».
Егер бул ийман болмаса, өлимге исениўдиң де ҳәжети жоқ. Өлгеннен кейин қайта тирилиўге исениў, бул дүняда қылынған ислердиң сораўына исениў, демек. Бул болса, өз нәўбетинде, инсанды ҳәмме ўақыт жақсылық қылыўға шақырыўшы себеп. Егер дүнядағы жаманлықлар тийкарынан өлгеннен кейин қайта тирилиўге ийман жоқлығы яки оның күшсизлигинен келип шығады десек, аса айтқан болмаймыз. Соның ушын да усы ҳәдиси шәрийфте қайта тирилиўге болған ийман айрықша тәкидленип келмекте.
4. «Тәғдирге ийман келтиреди».
Бул тәғдирге болған ийманның қандай дәрежеде кереклигиниң және бир мәрте тәкиди. Бул ҳаққында усы баптың басынан баслап сөз жүритип келинбекте. Усы ҳәдистен алынатуғын пайдалар ҳәм оның ҳикметлери жоқарыдағы пикирлерден ашық-айдын көринип турыпты.
48. Әбиў Азза разыяллаҳу анҳудан рәўият қылынады:
«Нәбий саллаллаҳу алайҳи ўасаллам:
«Қашан, Аллаҳ бендеге бир жерде өлиўди тәғдир қылған болса, сол жерде оның бир ҳәжетин қылып қояды», деди».
Екеўин Термизий рәўият қылған.
Шарҳ: Пайғамбарымыз саллаллаҳу алайҳи ўасаллам бул ҳәдисинде тәғдирдиң ҳақыйқатлығын, оны Аллаҳ таала Өзи еңгизиўин баян қылып атыр. Мысал ушын, бир адамның мәлим бир орында қайтыс болыўы тәғдир қылынған болса, Аллаҳ оның ушын сол жерде бир ҳәжетин шығаратуғын қылып қояды. Бенде ҳәжетин гөзлеп барады, тәғдириндеги бар өлимди сол орында табады.
Бундай ҳалатларда халық ишинде «Әжели жетип қалған екен, өз аяғы менен барыпты», дейиледи. Бул болса, Аллаҳ тааланың қәншелли дәрежеде ҳәмме исти өз орнына қойыўшы екени ҳәм бендениң қәншелли дәрежеде ҳеш нәрседен хабарсыз екенин көрсетеди. Бул Аллаҳ тааланың илими қәшелли шексиз, бенде қәшелли надан екенин көрсетеди.
Бул Аллаҳ таала қаншалар қәдир, инсан қаншалар әжиз екенин де көрсетеди. Тәғдирге тийисли ҳәр бир исте, ҳәрекетте усы мәнилерде тәкрарлаў мүмкин. Соның ушын да тәғдирге ийман келтириўге Ислам айрықша итибар берген ҳәм ол ийманның тийкарларынан есапланған.
Шайх Муҳаммад Садық Муҳаммад Юсуфтың “Ҳәдис ҳәм Турмыс” китабынан
Муҳаммад ал Беруний орта арнаўлы ислам билим журты мударриси
Қуръони каримни тиловат қилиш одоблари
Муслима ҳаял Арафат таўында перзентли болды (Тарийхта биринши мәрте)
Президент ҳаж сапарына жиберген атахан менен шын кеўилден сәўбет
СИЗ ОҚЫЎЫҢЫЗ КЕРЕК БОЛҒАН ХАТ
Бийби Мушкул Кушод — деген не?
Дуўадан бахыт тапқан келин
Мусылманлардан өрнек алып мусылман болған қыз
ҚУРБАНЛЫҚ ШАЛЫЎ ҲӘМ ТӘКБИР АЙТЫЎ ЎАҚЫТЛАРЫ
Дуўадан бахыт тапқан келин
Мусылманлардан өрнек алып мусылман болған қыз
ҚУРБАНЛЫҚ ШАЛЫЎ ҲӘМ ТӘКБИР АЙТЫЎ ЎАҚЫТЛАРЫ
Paziylet.uzҚарақалпақстан мусылманлары қазыяты веб-сайты