kk en ru kk kk kk en ru es en ru kk bg kk kk ba hbs_cyr kk ru bg kk en kk kk en kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en ru kk kk kk it en en kk en ky en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk it kk en kk pt kk pt kk it kk ky ru kk kk kk kk ky kk kk it kk en kk pt kk pt en kk kk kk kk kk kk kk kk kk en en kk
Ежелгі Тараз – мәңгіліктің қаласы! | МAKALA.KZ
Сіз осындасыз: Home → ТАРИХ → Ежелгі Тараз – мәңгіліктің қаласы!
«Тараз — өткен мен бүгінгі күннің
Осындай атақты ғұламалар шыққан Тараз қаласына ортағасырларда көптеген тарихшылар, географтар, жихангездер келіп, бұл қала туралы өз ойларын қағаз беттеріне түсіріп тамсана жазғандары бізге жетіп отыр. Тараз қаласы туралы 568 жылы жазбаға түскен Византиялық деректе, қаланың әсем де көркем бейнесі мен оның тамаша табиғатын суреттеп жазады. Ал, одан кейін 630 жылы қалаға келген қытайлық монах Сюань Цзян: «Таразда әртүрлі елдердің көпестері тұрады»  деп суреттесе, ІХ ғ. бірінші жартысында өмір сүрген математик және географ  Мұхаммед ибн Мұса әл-Хорезми «Китаб сурат ал-ард» атты шығармасында: «Тараз бұл көпестер қаласы» деп жазған. Ал, Араб саяхатшысы Абу-Қасым ибн Хау­каль: «Тараз – мұсылман түріктердің сауда жасайтын орны, одан ары ешбір мұсылман бармайды, себебі оның шекарасынан кім өтсе, қарлұқтардың шатырына (қонысына) тап болады» деп жазған. Тағы бір Арабтың көрнекті географы Мұхаммед ибн Ахмед әл-Макдиси: «Тараз – үлкен бекіністі қала, көптеген бақтары бар, тығыз қоныстанған, оның оры, төрт қақпасы бар және рабад орналасқан. Медина (шахристан) қақпасы алдында үлкен өзен (Талас), оның арғы жағында қаланың бір бөлігі, оған қарай өткел бар. Жұма мешіт базар ортасында» деген. Махмұд Қашғари болса «Диуани лұғат-ат-түрік» атты еңбегінде: «Талас – Тараз атауымен белгілі қала. Олар екеу: оның бірі – Ұлығ Талас, яғни үлкен, екіншісі ислам шекарасында – Куми Талас» деп жазады. Міне, осылайша Тараз қаласына қатысты көптеген деректерден қаланың сол кездегі бейнесін анық көреміз.
Мыңжылдықтар ішінде ежелгі қала көптеген шапқыншылықтарды: Моңғол қырғынын, Темірдің ірі жорықтарын, Шайбанилердің Қазақ қалалары үшін болған жойқын күрестерін басынан кешіре отырып, бірде құлдырып, бірде гүлденіп тарихтың тағылық тоғысында өз дамуын тоқтатпай өмір сүре берді.
XVII-XVIII ғғ Қазақ үшін ірі зұлматқа айналған Жоңғар шапқыншылығы оңтүстік Қазақ өңірлерін жаулап алған кезде, көптеген осы өңірдегі қалалар, оның ішінде Тараз да бар, XVIII ғ 50-ші жылдарының ортасына дейін Жоңғарлардың билігінде болады. Бұдан кейін Талас алқабының жоғарғы жағын 1815-1858 жж. Қоқан хандығы жаулап алып өз құрамына кіргізеді. Осы Қоқан хандығы кезеңінен Тараз қаласының даму тарихының жаңа дәуірі басталады. Қоқан хандары Тараз қаласын қиратпай, ол жерге өз иеліктерін қорғау мақсатында жаңа бекініс орнатып, көне Тараз қаласын қайта жандандырады. Осы жылдар ішінде Тараз қаласы Қарахандар әулетінің билеушісі әулие Ша-Махмуд Қараханның құрметіне «Әулие ата» болып аталады. Қоқан хандығының солтүстіктегі ең үлкен бекінісі де Әулие ата болып, 1856 ж Әулие-ата қала болып есептелді. Ал, 1860 жылдары Ресей мен Қоқан арасында оңтүстік Қазақ жерлері үшін күрес басталған кезде, сол күрестің нәтижесінде 1864 жылы Әулие-ата қаласы Ресей империясының құрамына өтеді.
Осыдан кейін көне шаһар Ресей тарихшы ғалымдарының көзіне ілініп, қала тарихын зерттеу басталып кетеді. Алғашқылардың бірі болып, 1867 жылдары көне қаланы П.П.Лерх зерттесе, 1864 жылдары алғаш В.Каллаур «План крепости Аулие-ата» деген қала жоспарын жасап, өзінің қала туралы ой-тұжырымдарымен бөліседі. Ол 1880 жылғы сәуірдің 30-нан 1898 жылғы қараша айының 30-ы аралығында Әулие-ата оязының бастығы болып, Түркістан әесқойлар үйірмесінде бірнеше рет осы зерттеу жұмыстары жөнінде баяндама жасаған. Одан кейін В.Лаврентьев «Схема бугров в черте города Аулие-ата» деген жазбасын жазады. Осы жазбада Тараз айналасындағы 50-ден астам қала типтес төбешіктер келтірілген. 1890 жылы Шығыстанушы Е.Ф.Каль Әулие-ата уезінің ескерткіштеріне зерттеу жүргізіп, қорғандар мен көптеген күзет мұнаралары туралы құнды деректер мен мәліметтер жинайды. 1893-1894 жылдары Талас өңіріндегі қалаларды зерттеген Шығыстанушы В.В.Бартольд ортағасырлық Тараз қаласының орны Әулие-ата қаласының орнында деп есептейді. Сөйтіп, Бартольдтың ұсынысы бойынша 1927 жылы М.Массон Тараз қаласына археологиялық қазба жұмыстарын жүргізіп, тарихи деректер арқылы көне қаланың орнын анықтайды. Одан кейінгі қазбалық зерттеуді 1936-1939 және 1979 жылдары Н.А.Бернштам бастаған археологиялық топ жүргізеді. Осы археологиялық қазба жұмыстарының нәтижесінде көптеген көне жәдігерлер мен тарихи мұралар табылады, сонымен қатар, әлемдік өркениеттің озық үлгісі боларлық өте керемет сәулет өнерінің бірі — ортағасырлық Тараз моншасын табады. Монша — күйдірілген кірпіштен тұрғызылған 6 бөлмеден тұратын болып шығады. Қазба жұмыстарының қорытындысына қарағанда үш бөлменің қабырғалары геометриялық өрнектермен, ал екі бөлменің қабырғалары  мен жуынатын астауы сегіз бұрышты  өрнекті сары бояумен, оның айналасы қара бояумен көмкеріліп, ал алтыншы бөлменің кабырғалары ақ,  қызыл, сары бояулы тақталармен қиылыстырылып, кейбір жерлерде шөп тәрізді өрнек те қолданылғаны айқындалады. Төбеден түскен қалдықтарға карағанда монша көп күмбезді болған, моншаның еденінен Х-ХІ ғасырлардағы 17 көне тиын ақша, өте жақсы сақталған шырағдан табылады.
Археолог  А.Н.Бернштам моншаның  қабырғаларындағы геометриялы, шөп тәрізді ою-өрнектердің  Айша-бибі кесенесіндегі өрнектермен  ұқсастығын айта келіп, оны XI ғасырдағы Қараханидтер дәуірінен қалған жәдігер деп тұжырымдайды.
Ең қызығы қазба барысында табылған аумағы кішкене қыш құбырлардың көпшілігінің өзегінде онымен ыстық су жүргендігін дәлелдейтін ақ дақтардың іздері сақталыныпты. 2-3-ші
бөлмелердің астында жылу жүретін жолдар бар. Олардың үстін жалпақ тастармен жауып, әк қосқан ерітіндімен сылап тастаған. Мұның өзі моншаға келгендердің аяғы астында жылудың болуына, терлеп-тепшіп рахаттануына мүмкіндік туғызған. Еден астындағы жылу құбырлары қабырғаларының нақышына келтіріліп, әсем әрі берік қалануы олардың осы уакытқа дейін бұзылмай сақталуына мүмкіндік туғызған.
Моншаға су арнайы қазылған құдық арқылы келтіріліп, бөлмелер еден астынан салынған ыстық өткізгіш каналдар көмегімен жылытылған. Осындай қазба жұмыстарының нәтижесінде монша XI-XII ғ.ғ. Қараханидтер дәуіріндегі Тараз қаласының гүлденген кезінде салынғанын дәлелдеді. Бұл монша біздің бабаларымыздың сол замандардағы гигиеналық тазалық пен мәдени дамудың шарықтау шегінде болғанының әсем үлгісі бола білді. Тіптен сол замандардағы су айдайтын электр қуаты жоқ кезде, суды моншаға тартып әкеліп, оны шүмектерден ағызып, одан шыққан суды қайта кері ағызып, канализациялық циркуляцияны жасаған көне дәуірдің инженерлеріне таң қалмасқа амалың жоқ! Ыстық су, мұздай суларды жүргізген құбырларының осы уақытқа дейін бұзылмай сақталуының өзі сол кездегі өндірістердің сапалы жұмыс атқарғанын да айғақтайды.
Одан кейінгі қазба жұмыстары 60-шы жылдары жүргізіле бастайды. Оларды ғалым-археологтар: Е.И.Агеева, М.С.Мерщиев, Т.Н.Сенигова сынды білгір мамандар жүргізеді. Ал, 1983-1985 ж.ж. Тараз археологиялық экспедициясы, одан кейін Қазақ КСР-нің тарих және мәдени ескерткіштер жиынтығының археологиялық экспедициясы жалғастырып, бір ізге түсіре бастайды. Ең соңғы қазба жұмыстарын 2013 жылы «Археологическая экспертиза» ЖШС, 2014 жылы жетекшісі т.ғ.к Ж.Е.Смайлов бастаған «Қазархеология» ЖШС мен жетекшісі т.ғ.д. прфессор Елеуов.М бастаған «Археолог» халықаралық ғылыми-зерттеу орталығы» ЖШС-і жүргізген.
Осындай кезең-кезеңімен жүргізілген қазба жұмыстарының арқасында көптеген құнды жәдігерлер қазып алынды. Бас жағы ожаудың басындай іші шұңғыл, етегі ұзындау келген лайдан жасалынған шырағдандар, әртүрлі өлшемдегі қызылқұмнан жасалынған құмыралар мен керамикалық киіз үй шыққан. Және топырақ пен алебастрдан жасалынған үсті дөңгелек пішінді жалпақтау, биік емес аласа келген үш аяқты II-IV ғасырларға жататын орындықтар анықталған. Сонымен қатар, солтүстік жағынан тегістелген төсенді тас жол мен батыс бетінен магистралды су құбыр жолы табылған.
Археологиялық зерттеу жұмыстары көне қаламыз Тараздың осыдан екі мың жыл бұрынғы мәдениетіміздің ірі ошақтарының бірі болғанын айғақтады. Бұл біз үшін үлкен жетістіктер және ата-бабаларымыздың сан ғасыр бұрын да дала мәдениеті мен қала мәдениетін қатар дамытқан өркениетінің жемісі. Мәңгілік қалаға айналған Тараз қаласы — бабаларымыздың сол дәуірдегі мәдениет пен өркениетті ғаламдық тұрғыда дамыта білгенінің дәлелі болып, мәдениеті дамыған Европа елдерінің көшпелі Түркі халқы туралы теріс пікірі мен варварлық жабайылыққа санаған ойларына ауыр соққы болып тиді. Президентіміз Н.Ә.Назарбаев айтқандай: «Қазақ тарихында Қазақ ұялатындай ештеңе жоқ». Мәңгіліктің қаласы өз бастауын алған сонау б.д.д 100 жылдықтан бастап әлі өмір сүруін тоқтатпай өркендеп келеді. Осылайша, көненің көзі болып, көкірегі ояу ұрпағына жеткен Тараздың асты әлі де сырлы тарихқа тұнып тұр. Әлі де қазба жұмыстарын жүргізетін қаншама жерлер бар. Тарихымыздың терең қойнауына үңілетін болсақ, қасиетті Тараз өңірі тағы да өзінің қатпар-қатпар қойнауынан бізге белгісіз талай тарихтың сырын ашары ақиқат.
«Ежелгі Тараз ескерткіштері» тарихи-мәдени қорық-музейінің ғылыми қызметкері
Get the latest news in your inbox, free!
Қыз бала жағадағы құндыз
Студенттердің ұялы телефонға қарым-қатынасы
Пікір жазып бірінші болыңыз!
Осы пікірге жауап болса маған ескертү жіберу
Осы пікірге жауап болса маған ескертү жіберу
Қыз бала жағадағы құндыз
Студенттердің ұялы телефонға қарым-қатынасы
Әрбір адам ке­мел ке­ле­шек­ке қадам басқысы кел­се құндылықтар жоғалып кетпесіне амал қылуы міндет. Осы тұрғыда халыққа қызмет ету үшін «www.makala.kz» сай­ты мемлекеттік мәртебеміздің ар­ту­ы­на үлес қосады де­ген ой­да­мыз.
Қыз бала жағадағы құндыз
Студенттердің ұялы телефонға қарым-қатынасы
Рейтингтегі алғашқы 6 мақала
Ел болам десең, бесігіңді түзе (138)
Ана тілің – арың бұл... (128)
Жетім көрсең жебей жүр! (101)
Қариясы бар үйдің, қазынасы бар (67)
Құран сүрелерін жаттаудың маңыздылығы (53)
Жақсыдан үйрен, жаманнан жирен (52)
© Copyright 2011-2019 МAKALA.KZ
Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.