kk kk kk en ar en fa ru ba kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk ru ru bg kk kk ru ru ru hbs_cyr kk kk kk de zh kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk de en kk de fr kk de en kk de ro kk uk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk uk ky kk ky kk ky kk kk de kk kk kk de kk de kk de kk de kk de kk sah de kk de kk de kk de ru de kk de av de kk de ru de kk de kk de kk de ba de kk de kk ru kk kk pl ky pl
Қалың қазағым аман тұрғанда – Qojalar.kz
QOJALAR.KZ - Тарих. Таным. Тағлым.
– Жиырма жылдан астам уақыт көлемінде белгілі тұлғалардың ата-тегін зерттеп, қожалардың шежіресін жинақтауда көп еңбек етіп келе жатырсыз. Ізденісіңіз ондаған жылдарға созылып, өзінің иіріміне батырып әкететінін білдіңіз бе?
– Арқауынан ажырап қалғандар сөз болғанда, Байқара бидің баласы Ақтайлақ бидің тұсында Арқаға келген қожалардың ұрпақтары  жайында ғой.
– Одан бергі талай заманның бедері олардың бүгінгі ұрпағы түп негізінен ажырауына әсері қандай болды?
– Оған түрлі себеп болды деп басында айттым. Арқадағы қожа­лардың ізімен көп жүрдім. Совет қажы Жангелдіұлы тұрып жатқан Екібастұзға келіп, Ақкөл-Жайылма деген жерді мекен еткен Исабек ишанның ұрпағының үйінде болдым. Атақты Мәшһұр Жүсіп кезінде ұстазы Исабекті былайша жоқтаған еді.
Ақ көл Жайылмада аз жыл тұрдың,
Пір болып, мүрит бастап, дүкен  құрдың.
Әркімнің көңіліндегі дертін тауып,
Бір түскен сәулесі едің жарық нұрдың.
Ақын «Жоқтайды Қара бұжыр қалпыменен, Әжеке, Дәнен,Тентек халқыменен» деп, ықлас берген Алты ұлы Әжібайдың Абыз-Шомақтың, бір ру ел Жолоба-Қыпшақ пен Күрлеуіт Керей, Ақтілес, Сырым, Күлік, Бәсентин, Найман, Қанжығалы, Айдабол, Қаржас және, Қамбар, Жапар, Есен, Бозым деген төрт арыстың қоса жоқтағанын жыр етеді. Осыншама
жұрттың  қабырғасы қайысып, жоқтағанын айтады. Қарап отырсаңыз,  аталған жоқтау-жырда Ертіс бойын жайлаған рудың аталмай қалғаны жоқ. Мінекей, осыншама елдің ардақтысы болған Исекемнің бүгінгі ұрпағы да халықтың құрметінен кенде емес. Оның шөбересі Жандарбек бертінде дүниеден өткен екен. Ешкімнен секенбей, тірісінде «қожамын» деп кеткен қарияны атағы  бүкіл Керекуге тарап, халқы құрметтеген. Сонда жүргенде Сапаш деген ақсақал  келді. Шәй үстінде Жандарбек атам айтып еді деп күрделі мәселені бастады. «Аққу – шын  аты Әуез ишан, қазір айтпай-ақ қойыңдар, кейін өзі шығар, әкесінің аты Кәлен» деген мәліметті айтып кеткен екен. Аққу атанған себебі «шынымен қожа болсаң анау ұшып бара жатқан аққуды жерге түсірші дегендерге, Әуез ишан дуа оқып, аққуды жерге  қондырады. Содан Аққу ишан атаныпты. Ал оның арғы ата-тегін осы қариялардың сөзінен кейін бір ізге келтірудің мүмкіндігі болды. Сөз арасында жолсерік болып жүрген Совет қажы елуінші жылдары Жәкемнің батасын алғанын айтты. Сонда қария, «әзірге қыпшақ, оның ішінде өтеп болып жүре бер. Қожаға қосылмаймын, «Ертістің қожасымын» дейсіз, солай болсын, өзің қышқыл ішіп, темекі тартады екенсің, оны да қоярсың. Оның бәрі уақытша нәрсе», деп күлді де, «Алла тағала саған қасиет те, дәулет те береді. Мен саған айтатын, тыңда. Кезінде, қожа атанасың, сені қожалар өзі іздеп келеді. Сол кезде сен қожа боласың, осындағы басқа қожалар сені іздеп табады. Ислам дінінің орталығын осында әкеп қоятын сен боласың, іргеде жатқан әруақтардың басын  қарайтатын да сен боласың» деген екен. Міне, үш-төрт жыл өткен жоқ, атаның айтқандары келіп, Ертістің өңіріндегі қожалардың басы болып Совет қажы жүр. Бұл да құдайдың қалауымен болып жатқан іс.
– Артында аңызы қалған әулеттердің бүгінгі ұрпағын түп қазығына қайта байлап, тегін білуіне себепкер болдыңыз, іздені­сіңіздің есте қалған ерекше тұстарын қайталап айтып берсіз ба?
–  Ел ағаларынан сұрастыра бастағанда, шартты түрде бір жетімді сол рудың басы асырап алады. Сол жетімді ардақтап жалғыз қызын береді. Содан өсіп-өнеді. Әңгіме осылай басталады. Кейде осымен-ақ аяқталады. Қазекең сол жетімнің ұрпағының шежіресіне келіп тірелгенде «сенің бабаң елімізге пір болған еді» дейтіні кемде-кем айтады. Алайда, халық арасындағы ислам мәдениеті мен ислам қағи­даларын түсіндірудегі қызметін ешкім жоққа шығар алмас. Бірде Ертіс бойындағы Қарақұдық деген елдің мекенде тұрып жатқан, өздерін «Арғын ішіндегі Сұңқар әулеті» дейтін бауырларымызбен таныстым. Анық тегімізді білмейміз деген соң арнайыл
ап іздеп те бардық. Ағайын құшақ жайып қарсы алып, қолдарында бар жәдігерін шығарды. Бірнеше кітаптардың арасынан ескі түрік баспасынан шыққан Құран кітап, (мәмбай құран) және араб тілінде жазылған Құранға тәпсір, бабаларының мөрі, аталарының кереметтері жазылған кітапша шықты. Әулеттің түп-шежіресін табуда «сұңқар» атауы кедергі болса да, оның Кереку маңындағы Абыз Шомақтың ұрпағы Боқты баба алып келген Тасмағанбет қожаға жаңа жерде таңылған аты болып шығады. Сөйтіп «сұңқарымыз» да өз тұғырына қонды.
– Осындай жайттар Мұхтар Әуезовтың ата-тегін зерттеген еңбегіңізде де алдыңыздан шықты ғой.
– Ұлы жазушының Смағұл Сәдуақасовқа жазған хатында: «Менің тегім – Қаратаудан найманның ішіне келген қожалар. Найманның ішінен Бердіқожа бір топ ағайындарын ертіп, тобықты ішіне көшіп келді деген сөз бар. Бақшайыш пен менің атам Омарханның арасы он сегіз ата болады екен. Тым әрі сияқты» деген сөздер бар. Бұл туралы жазған хатынан басқа ешқандай дерек жоқ болатын. Кезінде ұлы тұлғаның тегін қазбалап бес бірдей жазушы қалам тартқаны белгілі. Біздің мақсатымыз, барша қазақтың Мұхтарын қазағынан бөлу емес, тарихи әділдік үшін іздену ғана еді. Алдыңғы зерттеулерде айтылған Омарханның атасы Саяхов көңілге күдік келтіріп, нақты шежіреден шатастырып жіберді.Кейіннен оның да жөнін білдік. 1845 жылдары Архат тауынның етегін
дегі Қарасазда «түркістандық сарттармыз» деп отырған 40 шақты  үй болғаны анықтадық. Соны негіз етіп, Арқатқа бардық. Жол бастаушы Бекен ағам сақалы беліне түскен ажарлы келген найманның бір шалымен таныстырды. «Өзімнің қожам екенсің ғой», деп бізді бөтенсімеген қария таудың ішіндегі белуардан келетін тас үйілген молалы қорымға алып келді. Ескі жұрттың, («күлтөкпе» деп атайды екен) жайын айтып, «осы жұрт Саяховты кейін шығарды. Оның шын аты – Әбдіқожа. Ол біздің қожамыз. Жылда бір мал сойып тасаттық береміз. Одан басқа қат болған жандар моланы іздеп келіп, қасиетті бабасына тәу етіп, зиярат етіп келіп жатады» де
ді. Міне, осы дәйектерден кейін, Саяхов деп жазылып  кеткен  себебі де белгілі болды. Оның бір ұшы Колпаковский заманына тіреледі. Ол да бөлек бір әңгіме.
– Сонда сіз бір құжатты негізге алып түгендеп отырасыз ба, ол не шежіре? Әлде Арқаға қарағанда оңтүстіктегі ағайындардың шежіресі түгел ме?
– Отызыншы жылдары дін ағартушылары алаш басшыларынан кейін қуғынға түсті. Атылды, асылды, абақтыға жабылды, сібірге жер аударылды. Мешіт-медреселер жабылып құдайсыз қоғам салтанат құрды. Алайда қожалар өз шежіресін сақтап қала алды. Атадан балаға айтылып, жадында ұстаған ауызша шежіресі жоқ әулет кемде-кем. Заман түзелгенде, көзінің қарашығындай сақтап келген  нәсапнамалар да табылды. Оның алғашқысын,  қожалардың шежіресін Түркістанда тұратын Қожа Ахмет Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің Дінтану кафедрасының доценті, тарих ғылымдарының кандидаты Зікірия Жандарбек тауып, Мекемтас Мырзахметовке көрсетеді. Сол уақытта Алматыдан менің де Түркістанға келген бетім еді. Мен шежіреші боламын деп ойлағам жоқ, Мекемтас аға «ескіше сауатың бар екен, мынаны Зікірия аударып жатыр, өзіңнің ата-бабаңның шежіресі, басында бол» деген соң кірістім. Содан кейін бәрін тастап, шежіреге кіріп кеттім. Оның бір ақыры қайырлы болды. Көп нәрсе жарық көрді. Құдай қаласа, «Қожалар шежіресі» деген жинағымыз қалың кітап болып жарық көрмек. Ал шежіре-насапнамада ислам тарихының дамуы, хан-қараларына қатысты көп мәліметтер жазылған. Бабаларымыздың ата-тегін қуалай келгенде қазіргі күні дүние есігін ашқан бала 52 атаға дейін жетеді. Бұл да рухани қазынамыз. Ғалым Әшірбек Момыновпен бірге қолға түскен барлық шежірелерді жинақтап шығардық, жүйелі түрде зерттеліп жатыр. Жеке адамдардың ата-тегін таратқанда біз басшылыққа алып отырған басты құжат осы. Ол неше дүркін мөрмен бекітіліп ұзындығы үш метрге дейін жетеді. Жалпы, Орталық Азияда ислам дінін таратқан әулет қожалардың арғы тегі Мұхаммед пайғамбардан кейінгі халифалар Әбу Бәкр ас Сыдық, Омар, Оспан және Әли Әбу Талиб ұрпағы болып есептеледі. 13 ғасырдың 1-жартысында Маулана Сафи ад-дин Орын Қойлақи жазып қалдырған “Насабнама” шежіресінде дін таратушы Ысқақ Баб (Баб Ата), Әбдіжәлил Баб (Абд ал Жалил, Хорасан Ата), Әбдірахим Бабтардың (Абд-ар-Рахим) Орталық Азия аумағына 766 жылы келгендігі айтылады. Бұл қолдағы нақты дерек. Қазақ сахарасында қалған шежіреге қатысты бабалардың кесенелері де сөзімізді айғақтай түседі.
– «Қораз керек болады таң азанда, қожа керек болады жаназада» деп айтылған сөздің жаны бар ма, бұл олардың негізгі қызметінен хабар беріп тұр ма?
– Кез келген мәдениеттің басында дін тұрады. Ислам ашқан баба­ларымыздың ұрпақтары осы діннің таралуына, күнделікті тұрмыс­­тағы  садақа, құдайы ас, жаназа, сүндет, неке, ойын-сауық, тойларын ислам қағидаларының шеңберінен шығармай, реттеп отырған. Сол себепті қазақ мәдениетінің бір ұшы қожалардың қолында болды. Оны көзі ашық, көкірегі ояу әрбір адам жақсы түсінеді. Ол туралы қазақ даласын кезген саяхатшылар еңбектерінде көп айтқан. Әр жағына қазбаламай он сегізінші ғасырдағы қазақ қоғамының тарихына бойласақ, онда Ш.Ибрагимовтың 1874 жылы жазылған «О муллах в киргизской степи» деген еңбегінде, жоғарыда айтылған тұрмыстық рәсімдерді молдалардың  атқаратынын айтқан. Мәселе мынада. «Если  при совершении таких обрядов находились ходжа и мулла, то в таком случае муллы уступали ходже, пусть даже последний будет малограмотным. Здесь только имени ходжи было достаточно для пользования льготным положением. Одним словом, ходжа относился к самой привилегированной, патомственной части духвенства. Другая часть духовенства называлась муллами, они не принадлежали к потомкам «белой кости». Жасыратыны жоқ, «дүмше молдаларға»  қатысты қалыптасқан пікір қазақтар арасында аз кездеспейді. Бірақ оның бәрінің жеті атасынан бері молдалық құрып келе жатқан қожаларға қатысы аз екенін атап өту керек.
– Тақырыптан сәл ауытқып, көптің көкейінде жүрген бір нәрсені сұрағым келеді.  Әулие-әмбиелер, қасиетті аталар жайында айтқан кезде Аллаға серік қоспадық па деп қаламыз, дін танушы ретінде осының ара-жігін ашып бересіз бе?
– Аллаға серік сайлау мәселесі жөнінде біраз ойларым бар. Илохий әлемді тануға талпынған, халайыққа жол басшы болған жандарды «уәли-валий» көпше түрі «әулиелер» деп атайды. Құран-кәрімде  бұл сөз екі түрлі мағына береді.Оның бірі – амалдарын Алла тағала көріп тұратын және оны ләпсі әуресіне бола тастап кетпейтін кісі сипатында. «Ол жақсы пенделерге дос болар» (Ахроф-7-196) екінші мағынасы Аллаға ғибадатпен, тағатпен араға бір сөз, болмаса бөтен амал кіргізілмеген кісі деп түсіну керек. Хаким Тирмизидің айтуынша: «Әулиелердің ең жоғарғысы дәрежесі «Хатамул Әулие». Бұл арада Сырдың жоғарғы және төменгі ағысындағы әулиелердің әулиесі Хорасан ата екенінің бір дәлелі бар. Ол жайлы түркі шайхтарының ұлығы Құл Қожа Ахмет Яссауидің өзі: «Әлінің әулеті Шері Құдасан, Келген бәлені дәпі қыларсың, Құл Қожа Ахметке жар боларсың, Рахым ете гөр бабам Қорасан» деген сөз қалдырған. Тым тереңдемей-ақ, ата-бабаларымыздың дәстүрлі мәдениетіне сай, бабалар жолына адал болсақ бізді адастырмайды деп ойлаймын.
Қалай болғанда да халықтың басының бірігуі үшін, елдің таза пенделік, адамдық дәрежеден ұзап кетпеуіне күш салған ұлық әулие-уәлийлердің, оқымысты-ғалымдардың қайратының арқасында Ислам діні Орта Азияға келіп орнап, тұрақтап қалды. Халайықтың бір Аллаға ғана тағадат етіп, момын мұсылман қалпын сақтауына әулие аталарымыз қандай қызмет етсе, бүгінгі ұрпағының да осы биік мәртебесі жалғаса бермек. Әрине, қалың қазағым аман тұрғанда…
Facebook VKontakte Odnoklassniki WhatsApp Telegram Viber Э-пошта арқылы бөлісу Басып шығару
Құндылықтардың орнын алмастырудың дерті үлкен
07.07.2016 күні 15:40 уақытында
Ассаламағалейкум! Мен Қосаева Кульжан Сағинтайкызы.
Ата-бабаларымыз туралы оқып оз басым қатты қуанып
қалдым.Үлкендеріміз қалмады өз шежіремізді білгім келеді.
Қожалар шежіресі кітабын қайдан алуға болады,бағасында айтсаңыздар екен?
Қожалар туралы жиі-жиі жазылса екен кейінгі ұрпақтар үшин.
Сіздердің еңбектеріңіз жанып,Сіздерге Алланын нұры жаусын.
Ораза айтында оқыган дұға-тілектеріңіз,ниеттеріңіз қабыл болсын!
10.07.2016 күні 07:51 уақытында
87021466245 Шежіреге жайында Сейт омар ағамен хабарласыңыз.
Пікір қалдыру Жауапты болдырмау
Э-пошта мекенжайыңыз жарияланбайды. Міндетті өрістер * таңбаланған
Ұлық қызметтің бір үзігі
Яссауи кесенесінің жағдайы алаңдатарлық
Қожа Ахмет Ясауи, Ақсақ Темір және Түркістан мәдениеті
Ясауи туралы аңыз әңгімелер
Айқан қыз бен Жарылқасын қожаның айтысы
Талибтерге дүрр гауһарын шаштым, міне (Хикметтер)
Жүзге кірмейтін қазақ рулары
Мұхтар Құл-Мұхаммед комитет төрағалығына сайланды
© Copyright 2014 - 2019. Материалдарды көшіру барысында Qojalar.kz сайтына сілтеме қойылуы міндетті.
Facebook VKontakte Odnoklassniki WhatsApp Telegram Viber