kk en ru kk kk kk en ru es en ru kk bg kk kk ba hbs_cyr kk ru bg kk en kk kk fr kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en en en ky en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk it kk es kk it kk en kk it kk ky kk kk kk kk kk ky kk kk it kk es kk it kk en en kk kk kk kk kk kk kk kk kk en en kk
Нұрғали Ораздың "Қайыршының жұлдызы" әңгімесіндегі өмір шындығы | МAKALA.KZ
Бұрынғы актер жігіттің кейінгі құпия тірлігін әңгімеге етене араласып отыратын жазушы мен келіншектің мына бір тілдесуінен байқаймыз:
— Ол сонда не істеп жүрген деп ойлайсыз? – деді.
Бұл әңгіменің қалай аяқталарын ол іштей сезіп жатқан-ды.
-Қайыр тілеп жүрген болар, – деді самарқау ғана.
-Иә, — келіншек жеңіл ғана күрсінді.–Қайыршы боп жүріпті…»
Актер жігіт алғашқыда қайыршы болуды көшедегі қайыршылардан үйреніп, олардың өнердегі бейнесін жасаған еді. Енді өзі өмірдегі қайыршының күйіне түсті.
Біздіңше осының себебі мен жазушының астарлы ойы астасып жатқандай. Талантты, өнерлі жігіт жетіскеннен қайыршы болған жоқ. Мәжбүрліктен болды. Оның кейінгі күйі туралы әңгіме айтушы келіншек былай дейді: «Сол екі-үш жылда оның жаны мен тәні түгел қайыршыланып кеткен екен. Көзқарасы… әсіресе, көзқарасы тым аянышты еді. Үлкен-кіші, бала-шаға, кемпір-шал демей, ол айналадағы адамдардың бәрінен қайыр-садақа дәметкендей жаутаңдап қарайтын-ды. Онымен әңгімелесуге, көңіл көтеруге, қонаққа баруға, жәй әшейін бірге отыруға мүмкін болмай қалған-ды…» Жазушы қайыршыға тағдырдың осыншалық қырын қарағанына өз қатынасы мен көзқарасын ашық, айқын байқатпайды. Ол бар болғаны болған жайды шынайы қалпында көркемдік заңымен өнер деңгейіне жеткізе отырып оқырманына ұсынушы ғана. Тіпті әңгімені айтушы да өзі емес, ол тыңдаушы ғана. Оқиға, болған жағдай келіншек тарапынан айтылады. Соған қарағанда жазушы осыншалық қайғылы, трагедиялы жағдайдың жауапкершілігін мойнына алудан қашқан секілді. Сөйтсе де көкірек көзі ояу, байыпты оқырман әңгіменің астарынан біраз жайды аңғара алады.
Әңгіме басынан аяғына дейін, оқиғасы, кейіпкерлеріне дейін, қадам сайын қайыршылыққа толы болып шыққан. Осы орайда жазушы өз
мақсатына молынан жеткен дей аламыз. Жергілікті драматургтың «Қайыршы» пьесасы, ондағы қайыршы бейнесін жасаған актер жігіт, әңгімені айтқан келіншек, оның бұрынғы наркоман күйеуі, тіпті кейіпкер жазушы да қайыршылықтан алыс емес. Әңгімені айтқан сауықтыру орнындағы жігітпен төсектес болған келіншектің жан, тәнінен тітіркенген жазушының ойын тыңдап көрейік: «Кенет мынау жалаңаш кеудесіне басын қойып, жабысып жатқан әйелдің тәнінен тәні тітіркеніп, оның бұрын да басқа бір еркекпен дәл осылайша айқасып жатқанын ойлап, қайыршының кірқожалақ көйлегін байқамай киіп алғандай өз-өзінен жиіркеніп кетті». Демек келіншек те ар-ұяты, тазалығы тоналған қайыршы. Тіпті жазушы да қайыршылық қаупінен сау емес. Мұны мына қысқа ғана тілдесуден байқаймыз: «Ол орнынан қозғалмаған күйі басын изеді. Келіншек есіктің кілтін кері бұрап жатқанда:
* Айтпақшы, деді ойына әлдене түсіп. – Оның жұлдызы қандай еді?
* Қайыршының да …
* Ол да Бикеш болатын! – келіншек есікті сарт еткізіп жауып, шығып кетті.
Оның жүрегі су ете түсті. Жаңа шығармасының тағы да жазылмай қалатынын ойлады…» Керемет түйін! Тамаша шешім! Жазушы басты идеясын әбден ширатып, таратып, ұштап жеткізген. Кейіпкер жазушының да жұлдызы Бикеш қой. Қайыршының кебін киіп қалам ба деген қауіп мұнда да бар. «Жүрегі су ете түскені» тегін емес қой. Өз-өзіне сенімі жоғалған заманда тек өзіне ғана сену, сонымен ғана мақсатыма жетемін деу қиын. Өзіне, келер күніне, келешегіне сенімді болса, кейіпкер жазушы: «жаңа шығармасының тағы жазылмай қалатынын ойламас» еді.
Енді алысқа бармай-ақ, ойдан құрастырмай-ақ, әңгіменің өз ішінен-ақ өнерлі, талантты, өз кәсібін жетік меңгерген актер жігіттің қайыршы болып, ал кейіпкер жазушының «жаңа шығармасының тағы да жазылмай қалатынын ойлап» абыржуының әлеуметтік себебін ойлап көрейік. Әңгемені осы мақсатпен қайта оқып шығар болсақ, рет-ретімен мына жайларды байқар едік. О баста келіншекпен болған сұхбатында кейіпкер жазушыға келіншек былай дейді: «Сіз өмірден ерте түңілген адамға ұқсайсыз». Жазушы оны «дәл таптыңыз» деп мойындайды. Әдетте өмірден түңілу Абай атамыз айтпақшы, ойлы адамда болатын жағдай. Әрі ол ойлы адамды қоғамдағы келеңсіздіктер қынжылтуы мүмкін. Жүрген жері, ортасы, қоғамы жақсы, жайлы болса, есі, дені дұрыс адам «өмірден ерте түңілмейді». Демек мұнда бір сыр бар. Әңгімені әрі қарай оқи түсейік. Келіншек жігітке өз басының жағдайын, наркоман болып кеткен күйеуінің жайын айта келіп, екеуінің арасында мынандай сұхбат жалғасады:
* Ия-я, мұндай шағын трагедиялар өмірде өте көп.
* Трагедия дейсіз бе? Меніңше, бұл жай ғана бақытсыздық, адам баласының өзінің сорлылығынан тап болған қасіреті ғой. Ал трагедия деп… Білесіз бе, мен бір сұмдық трагедияны білемін. Тыңдайсыз ба?»
Жігіт келіншектің өмірде жолы болмаған бақытсыздығын «шағын трагедиялардың» қатарына қосады. Мұның қатардағы үйреншікті қайғы екенін «бұл жай ғана бақытсыздық, адам баласының өзінің сорлылығынан тап болған қасіреті ғой» деп келіншек те мойындайды. Демек алда айтылатын әңгіменің өзегі болған қайыршы оқиғасы мұндай қатардағы қайғының бірі емес, келіншек сөзімен айтқанда «бір сұмдық трагедия».Әрі ол, байқауымызша, «адам баласының өзінің сорлылығынан тап болған қасіреті ғана» емес. Яғни басқа бір себебі бар. Біз сол себепті білуге тырысып келеміз. Әрі қарай жазушы режисер аузына мынадай сөз салады: «Жә, былай… жалынышты, мүсәпір күйге түсіп отырсаңшы. Өз күнін әрең көріп жүрген мынау елден соқыр тиын сұрап алу оңай ғой деп пе едің?» Демек «Қайыршы» пьесасы сахналанып жатқан кезеңдегі елдің күйі мәз емес, «өз күнін әрең көріп жүрген» жайы бар. Спектакльдің қойылуы кезіңдегі қайыршының көпке қарап: «…Ия…ия, мен сендерді сынау үшін отырмын!» дегені де рас. Шынында да қайыршылары бар қоғамды әлі де қуатты, әлі де мықты деп айтуға болмас. Қоғам мен мемлекеттің белсенді мүшелері, оларды жасаушылар – жеке адамдар десек те, қоғам мен мемлекет өз кезегінде қарауындағы бұқарасына қамқор болса керек еді. Әңгімедегі актер жігіт қоғам мен мемлекетке өз өнері арқылы жап-жақсы қызмет етті. Ал қоғам мен мемлекет оған өгейлік көрсеткендей ме деп қаламыз. Байы мен кедейінің арасы тым алыстап кеткен заман секілді. Өз әлінше күні-түні дайындықта жүріп еңбек еткен актер жігіт күнін көре алмай жүргенде, кавказдық кісі басқаша сөйлейді, оның мүмкіндігі де молдау, жағдайы да ханның қызындай десе болады: «Құдайға шүкір, кеңшілік заман туды. Бүгін мұнда отырсақ, ертең Анталияда, бүрсігүні Парижде дегендей.» Бұл да қоғамдағы тепе-теңдіктің бұзылуы дегенге келеді. Біздің ойымызша, барын салып еңбек еткен адамның жағдайы да жақсы болса керек еді. Бейнет еткен адам зейнетін де көруге тиіс еді. Бірақ олай болмады. Жазушы ешкімге ашық түрде кінә тақпайды, тек бар шындықты, болған жағдайды сырттай бақылап, тыңдап, хатқа түсіруші ғана. «Көрген көзде жазық жоқ» дегендей, жазушы барды ғана айтып, өмір шындығын қаз қалпында оқырманға көркемдік заңымен жеткізуші ғана. Жазушы бірде былайша толғанады: «Оның ойына соңғы жылдары күрт өзгеріске ұшыраған тағдырлардың көбейіп кеткендігі оралды. Осыдан он жыл бұрын суреті қаланың орталық скверіндегі Құрмет тақтасынан түспейтін шахтер ағайының бүгінде базарда телешка сүйретіп, алып-сатарлардың затын тасып жүргенін есіне алды.
Ия, жазушы айтпақшы, «бұл дүниеде бәрі бір-бірімен сабақтасып жатыр.
— Қайыршылардан бастап қаһарлы әміршілерге дейін, қара бақырдан бастап мемлекеттің алтын қорына дейін, базардағы жанжалдан бастап континентаралық қақтығыстарға дейін…»
Сірә, біздің ойымызша, өз ісіне адал қараған, тірлігі тиянақты, қоғам жұмысына жауапты, кәсібіне жетік, талантты өнер адамдарының болмысы адам танымастай өзгеріп, бүлініп, қайыршыланып кетуінде қоғам мен кезеңнің де кінәсі бар-ау деп ойлаймыз. Осы орайда ойымызға әйгілі жазушы ағамыз Мархабат Байғұттың «Шымкент келбеті» газетінде (23.08.02)
Б.Тәжібаевпен болған сұхбатындағы сөзі оралады: «Көбінше тұрмысқа икемсіз келетін талант иелері нарық заңдылықтарына байланысты қатты қиналысқа түсті, қаламнан қол үзіп, күйкі тірліктің күйбеңіне жұтылып кете жаздағандар да жоқ емес.» Мұндағы басты мәселе — нарық экономикасы билеген заманның нақты материалдық өнім бермейтін, алыс-беріс, пайда дегеннен аулақ өнер адамдарына жайсыз тигені. Нарық заңдылықтарына байланысты қиын кезеңнің ауыртпалығы туралы Нұрғали Ораздың өзі де «Түркістан» газетіндегі «25.10.95» мақаласында жазады: «Бәлкім, бүгінгі қиын-қыстау өмірдің, қатал уақыттың өкпек желі мен қара суығы ол суреттерді санамыздан өшіріп, сарғайта бастаған да болар.» Жазушы айтып отырған «суреттер» – М.Байғұттың «Шілде» кітабындағы «аздап ұяңдау, ұялшақтау кейіпкерлердің мөлдір бұлақтай таза да шынайы сезімдері, ішкі жан дүниесінің нәзік құбылыстары.» Біз Нұрғали Ораздың әңгімесіндегі өнер адамының азып-тозып, қайыршы боп кетуі – бір жағы ол өмір сүрген қоғамға да байланысты десек, ойымыз негізсіз болмас. Нарық заманындағы руханият дүниесінің қожырауы туралы атақты жазушы Дулат Исабеков ағамыз да жазған: «Нарықтық қарым-қатынас бұрынғы құндылықтарға басқаша қарап, көркем әдебиет туындыларына кірпіш зауытының өнімдері сияқты жаппай «тауар» тұрғысынан бағалайтын көзқарас қалыптастыра бастады.» («Егемен Қазақстан», №118, 28.05.05ж.)
Қандай бір көркем шығарма болсын қоғамдағы, өмірдегі, тіршіліктегі құбылыстарға, адамдардың әрекеттеріне деген жазушы көзқарасы, беретін бағасы. Жазушы қаламынан қазіргі заманның сырын ағытатын, замандас тұлғасын танытатын әдемі әңгіме туындаған. Суреткердің шеберлігін көрсетерліктей дүние!
Get the latest news in your inbox, free!
Ой түбінде жатқан сөз (М.Кемелдің даналық дәрістері )
Құмардың құрсауында қалған құрбандар
Баласағұн қаласы ежелгі жазба әдебиеттерде
Пікір жазып бірінші болыңыз!
Осы пікірге жауап болса маған ескертү жіберу
Осы пікірге жауап болса маған ескертү жіберу
Ой түбінде жатқан сөз (М.Кемелдің даналық дәрістері )
Ұлттық киім – көркіңді ашар болмысың
Құмардың құрсауында қалған құрбандар
Баласағұн қаласы ежелгі жазба әдебиеттерде
Әрбір адам ке­мел ке­ле­шек­ке қадам басқысы кел­се құндылықтар жоғалып кетпесіне амал қылуы міндет. Осы тұрғыда халыққа қызмет ету үшін «www.makala.kz» сай­ты мемлекеттік мәртебеміздің ар­ту­ы­на үлес қосады де­ген ой­да­мыз.
Ой түбінде жатқан сөз (М.Кемелдің даналық дәрістері )
Ұлттық киім – көркіңді ашар болмысың
Құмардың құрсауында қалған құрбандар
Рейтингтегі алғашқы 6 мақала
Ана тілің – арың бұл... (127)
Жетім көрсең жебей жүр! (86)
Қариясы бар үйдің, қазынасы бар (66)
Құран сүрелерін жаттаудың маңыздылығы (50)
«Тәуелсіздік саған не берді, Сен тәуелсіздікке не бердің?»... (47)
Қазақстанның болашағы – қазақ тілінде (43)
© Copyright 2011-2017 МAKALA.KZ
Сайт материалдарын пайдаланғанда дереккөзге сілтеме көрсету міндетті. Авторлар пікірі мен редакция көзқарасы сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жарнама мен хабарландырулардың мазмұнына жарнама беруші жауапты.