kk kk kk kk kk kk ba kk kk kk kk kk kk tt kk ky kk kk ru ru kk kk kk de kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk de ta kk kk de ru kk kk de ur kk ru ru kk de vi kk de nn kk de pt kk de oc kk de fr kk de de kk de fr kk de zh kk de fr kk de fr kk de oc kk de ca kk de oc kk de fr kk de fr tg de da kk de vi kk de de kk de it kk de fa kk de fr kk de fr kk de ms kk de ca kk de en kk de de kk de ca kk de nn kk de fr kk de de kk kk kk
Күйшінің махаббаты | Әдебиет порталы
Әдеби үдеріс Авторлар Кітаптар Аудиокітаптар Жанрлар Кейіпкерлер Блогтар Арнайы жобалар Мультимедиа
Әдебиеттi ешкiм мақтаныш үшiн жазбайды, ол мiнезден туады, ұлтының қажетiн өтейдi сөйтiп...
ХІХ ғасырда өмір сүрген дала саңлағы күйші, Бейсенбі бидің өмір ырғағы, тұтас шығармашылық болмысы, күйінің күмбіріндей, өмірінің айнасындай болған өзі ғұмыр кешкен дәуірімен тым өзектес, тым сабақтас. Оның күйшілік болмысы мен тіршілік тынысы сол кезеңнің тыныш-тіршілігімен, салт-санасымен тығыз байланыста. Бейсенбінің бізге жеткен күй мұрасының ішінде махаббатқа арналған күйлердің саны көп емес. Эстетикалық қуаты айрықша осы сезімтал күйлерінің бір парасы тағдыр кездейсоқ табыстырған жары Әймидің есімімен байланысты туған. Бейсенбінің өмір жолында айрықша орын алатын осы Әйми оқиғасын баян етіп көрейік.
Жаны жаралы жас әйел бұндай батыл тілек айтады деп ойламаған Бейсенбі табан астында не айтарын білмей сасып қалады. Үй толы алқалы жұрт. Талай тар жерде жол тауып, сөзден ұтылмаған сартабан биге бұл бір сын еді. «Дауына өзім билік айтып отырған жесірді өзім алсам ел-жұрт не дейді, бас тартсам тұл әйелдің жар таңдау еркіндігін терістеп, екі сөйлеген боламын» деген ойға беріліп үнсіз отырып қалады да, аздан соң: «Бұл талабың маған оңай тиіп тұрған жоқ, басыңды кемсіткендігім емес, тиянақты жауабын ертең берейін!» деп сөз ұшығын ұстата жауап беріп, әйелдерді шығарып тастайды.
Былай тартса өгіз өлетін, былай тартса арба сынатын ыңғайсыз күйде қалған би, ертеңгі күні Бейсенбі керейдің жесірін өзі тартып алыпты дегізбес үшін, «ат сойсаң аймағыңмен» деген ниетке бекіп, бұл істі екі рудың игі-жақсылары ортақ ақылдасып шешім шығарсын деген тоқтамға келеді. Сол күні кеште барлық би, төрелер бас қосып Әйми сұлудың талабын талқыға салуға отырады. Баршасы ақылдаса келіп: «Оны екі керейден ер таңдауға төбе би төрт қара көздің алдында өзі билік айтқан екен, сол билік күшіне ие. Осыған орай Әймидің Бейсенбі бидің етегінен ұстасам деген талабы орынсыз емес. Тек, бидің өзі мақұл көрсе, ақы иесімен ақылдасып, қалың мал бодауын төлеп некелессе болады» деп бекітеді. Бежеңнің де күткені осы екен.
Осылайша қиуада Бейсенбі бимен тағдыры қосылған Әйми парасатты әйел болып шығады. Зерделі, ақ жарқын, меймандос, көпшіл ханым ел-жұрттың ықыласына бөленіп ерінің аяулы жары болады. Әйми отырған үйде Бежеңнің белдеуінен ат кетпейтін, дастарханы жиылмайтын ардақты шаңыраққа айналады. Әйми Бежең ауылына жаңа салтанаттың өнегесін ала келгендей кеп көрсетеді. Жан сұлулығы мен тән сұлулығы қатар табысқан, жібектей ерке жарына Бежең атақты «Кербез сылқым» күйін арнайды. Бұл Бейсенбі күйлерінің ішіндегі ел ішінде ең көп тартылатын, сұлу да, сымбатты, ырғаы, бояуы мен ішкі нәзік ирімдер қабат өрілген айрықша күй. Бежеңде үй ішінде үнемі осы күйін шертіп, айрықша абаттанып, жаны барақат тауып отыратын болған. Өкінішке қарай ел басқарған бидің бұл қуанышы алысқа бармаған екен. Бежеңнің Әймиді құлай сүюі бәйбішесі Рақиманың күндестігін қоздыра түседі.
Ерке, сұлу, қылықты дала қызының ажалы күндестіктен болады. Дала серісінің қапыда қамшысы сынып аңырап қалады. Тарихқа жүгінсек уақиға былай болған көрінеді.
Бежеңнің бәйбішесі Рақима Әймидің іскерлігін, ақыл-парасатын көре алмай үнемі қаңқу сөз айтып, ішін қызғаныштың қызыл иті тырнай берген көрінеді. Әйми туралы айтатын сөзінің бәрі «сиқыр қатын, бүйте берсе дүниені шашып, ағайынды аздырып, елді тоздырып болды». «Мен бидің бәйбішесімін, ұл туып, қыз өсіріп отырмын. Пұшпағы қанамаған қатын елдің бәрін сайқалдықпен қолына қаратып алды»... Қара жер хабар бермесін, пейілі тар бәйбішенің көңілін әбден арамдық, азғын ой билеп алған сыңайлы. Осындай сәтте қаскөйліктен туатын зардапты ойлуға бәйбішенің өресі жетпеген екен. «Әймидің аяғы ауыр» деген хабарды естігенде көңілінде жүрген жасырын желік құйындай құтырады. «Сыбай салтаң кезінде алдымды орап, ырысымды шайқалтқан сайқал, балалы болса тіпті есіреді-ау! Бүйтіп тірі жүріп күйігін тартқанша бәлемнің жоқтауын асырайын, жер жұтқыр...». Осылай жүріп қанды жоспарын құра бастайды.
Ел күзеуге көшерде Бежең жұмыс бабымен алыстағы Ертіс бойына сапарлай кетеді. Бежең болмаса да ел азаматтары бидің ауылын межелі қонысына қондыра беретін. Бұл жолы да солай болды. Бежең ауылы Емегейтінің Көңқуыс дарасынан Аққабаны айнала көшіп, Құжыртының жазығына бір күн еру болатын. Жаңа қоныста бәйбішенің үйінен Әймидің үйі бұрын тігіліп, уығы бұрын шаншылады. Бәйбіше бұған да тасталқан болады. Қарбаластықтан ел аяғы саябырлаған кеште, аяғы ауыр Әйми қалың етіп төсек салдырып жатып қалады. Еруге ғана сай жасалған үйлер көбіне ши тартпай, шағындап тігіліп, басын буып күркеше тәрізді қоныста қона кетеді. Осы бір көш үстіндегі мазасыз уақытты пайдаланған Рақима, өзі жас күнінен баулып, аузын майлап, азуын қандап, қолқанаты қып өсірген біреуді сайлап қастандыққа жұмсайды. Ол баспалап келіп, ши ұсталмаған киіз үйдің керегесінен қолын тығып, ілмектелген жіңішке қыл шылбырды шырт ұйқыда жатқан Әймидің мойнына салып жіберіп, оның қылғына тыпырлағанына қарамай буындырып өлтіреді. Сонан соң түрілген туырдықтың етегін түсіреді де, сыбдырын білдірмей түн қараңғысына сіңіп кетеді.
Әйми хәл үстінде жатыр деген хабарды естіген бір сұмдықты сезген Бейсенбі күні-түні жүріп ауылына жетеді. Әйми жатқан ақ шымылдықты ашып кіріп, жарының жүзін ашып, алқымындағы көкала бунақты көріп аңырып тұрып қалады. «Қайран, Әйми, арманда кеткен екенсің-ау!..» деп егіліп отыра кетеді. Әймидің сүйегін құшақтап, сол отырғаннан мол отырады. Ешкім орынынан қозғалта алмайды. Әймидің сүйегін Бежең Құжыртыға асатын тар кезеңнің үстіне қойғызады. Сол маңдағы Құжыртының ақ бастауы Бежеңнің туған жері, кіндік қаны тамған топырағы еді. Тым құрыса Әймиім ата топырағымды жамылып жатсын деп ойлайды. Содан бастап осы кезең «Әймидің кезеңі», «Әймидің тігі» деп аталып кетеді. Сүйген жары Әймидің қазасы Бежеңе қатты батады. Жер қайысқан қалың адам Әймидің сүйегін жерлеуге шыққанда, ол ақ атанға артып, Әймидің отауын да бірге көшіріп алып барады. Мәйіт жерленіп, жұрт тарағанда, отауды қабыр үстіне тіктіріп, өзі сол арада азалы күндер кешеді. «Бұлай ету қазақ жосынында жоқ» дегендерге қатты қатуланған би ешкімге ырық бермейді. Бұл дүниеден баз кешкендей үнсіз аза тұтумен, қайғылы хал үстінде болады. Айтуларға қарағанда керей ісмерлері бірігіп, қабыр үстіне тігілген киіз үйдің сыртынан қарағайдан қиыстырып үлкен ағаш күмбез жасап, төбесін шатырлап жапқаннан кейін ғана, іштегі киіз үйді сыртқа шығарған екен. Сол бір қайғының күйігінен арыла алмағн күйінде Бежең Әйми жарына арнаған аса зарлы, төбе құйқаңды шымырлатар «Арман-ай» атты күңіренген күйді, күмбез алдында тұрып үш дүркін тартып жарымен мәңгі қоштасқан екен.
Әймидің қазасының жыл уағы таяғанда, бежең оның асын сүйегі шыққан жер – Құжыртының жазығына беретінін айтып, сауын жариялап, аруағын құрметпен еске алады. Дабыралы ас аяқталған соң Бежең көп адаммен «Әймидің моласының басына келеді. Аят оқылып болғасын, «жаның жаннатта болсын» деп көзіне жас алып, қатты толқиды. Ауылға қайтып, үйіне келгесін, оның домбырасының шанағынан тағы бір тың күйдің әуені түрегеледі. Күйдің кей әуендері Қорқыттың қоңыр күйлеріндей ауыр нақышты болып келсе, кей тұстары «Аңшының зары» сынды ескі халық күйлеріндей зарлы, шамырқаңқы естіледі. Бұл жан серігін сағынған ғафыл жүректің, асыл жарына деген ескерткіші – «Сағыныш» күйі еді. Қазақ мәдениетіндегі махаббат жыры ғана емес, жан нұрына суарылған махаббат күйінің бір парасы осылай болған екен деседі ескі тарих.
Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. adebiportal@gmail.com 8(7172) 57 60 14 (ішкі - 1060)
Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.
#ҰЛЫ ДАЛАНЫҢ ЖЕТІ ҚЫРЫ
Құсбегілік халқыма біткен өнер
#ҰЛЫ ДАЛАНЫҢ ЖЕТІ ҚЫРЫ
Бата-тілектер - ұлт жанының айнасы
#ҰЛЫ ДАЛАНЫҢ ЖЕТІ ҚЫРЫ
«Қансонарда бүркітші шығады аңға»
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Мұқтар Әуезовтің “Абай жолы” роман-эпопеясы: атмосфера және стиль
«KitapTime – 2022» жалпы республикалық кітап фестивалі өтті
Бахман Гобади. Күрд киносын жетім балаға ұқсатамын
«Алтын сақа» байқауы мәресіне жетті
Шерағаңның туғанына 90 жыл
«Абай жолының» аудармасына Әуезовтің көңілі толмаған
Елордада өткен «Күй жәрмеңкесінде» Жамбыл жырлары оқылды
Ел қай кезде түзеледі?
Ахмет Салах әл-Мәһди. Күтпеген «келімсек»
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Ахмет Байтұрсынұлы: «Амалыңды түзет, түземесең, ешкімге кінә қойма»
Республикалық «Таласбек» сыйлығына шығарма қабылдау жалғасып жатыр
«Талтүс» романындағы Таласбек Әсемқұловтің қаламгерлік қолтаңбасы
Әбіш Кекілбаев. Сардар немесе Ыдырыс Ноғайбаев туралы сөз
Қирабаев тұрған үйге ескерткіш тақта қойылды
Баланы туғаннан бастап әдебиетке қызықтыра білу керек
Бақытгүл Баймолдақызы. Жылап аққан жылдарды көзімдегі...
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Махат Садық, Ескерткіштер – ел тарихы
Шалқар Дәулеткелді. Қыркүйек айының сарғайған жапырақтары
Жоба туралы Порталды қолдану ережесі
Авторлар мен баспаларға ISBN алу