kk kk kk kk kk kk ba kk kk kk kk kk kk tt kk ky kk kk ru ru kk kk kk de kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt tt tt ky tt tt kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk be kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk de oc kk bg de fr kk bg de eu kk ru ru kk de vi kk de nn kk de pt kk de oc kk de fr kk de de kk de fr kk de zh kk de fr kk de fr kk de oc kk de ca kk de oc kk de fr kk de fr tg de da kk de vi kk de de kk de it kk de fa kk de fr kk de fr kk de ms kk de ca kk de en kk de de kk de ca kk de nn kk de fr kk de de kk kk kk
Ғабдолла Тоқай және қазақ әдебиеті | Әдебиет порталы
Әдеби үдеріс Авторлар Кітаптар Аудиокітаптар Жанрлар Кейіпкерлер Блогтар Арнайы жобалар Мультимедиа
Әдебиеттi ешкiм мақтаныш үшiн жазбайды, ол мiнезден туады, ұлтының қажетiн өтейдi сөйтiп...
Татар әдебиетінің классигі Ғабдолла Тоқайдың туғанына 135 жыл толып отыр. 1886 жылы дүние есігін ашып, 1913 жылы 27 жасында өмрден өткен Ғабдолла Тоқай жиырма жеті жылдық қысқа ғана ғұмырында тұтас бір халықтың жаңа заман әдебиетін жаңа сатыға шығарып кеткен аса талантты тұлға.
Татарлар – ХХ ғасырдың басында түркі халықтары арасындағы білім, ғылым, мәдениет, экономикалық жетістіктер т.б. тұрғысында көшбасшылық орында болды. Ресей империясы құрамындағы қазақ және басқа да түркі, мұсылман халықтары үшін Қазан қаласы руханияттың ірі орталығы болды. Орта Азия мен Қазақстанға Кавказ бен Қырымдағы түркі, мұсылман жұртын көркем әдеби өнімдермен қамтамасыз етуді негізінен татар баспагерлері жүзеге асырып отырды. Қырым татары Ысмайыл Ғаспыралы негізін қалаған жәдидшілдік те Еділ бойындағы татар интеллигенциясы ортасында айқын көрініс тауып, өзге өңірлерге таралып жатты. ХІХ ғасыр мен ХХ ғасыр тоғысында орыс және еуропалық әдебиеттерінің даму тенденциясынан белгілі дәрежеде қуат алған татар әдебиеті де жаңа белеске шығып, мықты қаламгерлер ортасы қалыптасты. Солардың ортасынан татарлардың арман-мүддесін, мұң-зарын барынша терең сезіне отырып жырлай білген шынайы халықшылдығымен ерекшеленіп, ұлт жүрегінен ерекше орын алған жас ақын Ғабдолла Тоқайдың таланты айрықша ілтипатқа ие болды.
1905 жылғы Бірінші орыс төңкерісінен кейін татар халқының рухани өмірінде де зор сілкініс болады. Татар халқын ғылым мен білімге шақырған, болашақта азат ел болуға үндеген жаңашыл жастар шоғыры қалыптаса бастайды. Солардың алдыңғы сапында өзінің отты жырларымен Ғабдолла Тоқай болады.
Ғылым бағын аралайық, қыр көрсетіп мыңдарға,
Мына бізге қарап қалсын, періште де, жындар да!
Татар даңқы көтерілсін алты қабат аспанға,
Құдай өзі бақыт берсін ол ілгері басқанда!
Қалғудай-ақ қалғыдық біз қарап кейін, керіге,
Енді бізге шығу керек өркениет өріне! –
Ғабдолла Тоқай өлеңдерін қазақ тіліне аудару да тым ерте басталғанын көреміз. Олардың алғашқы легінде Міржақып Дулатұлы, Жақан Сыздықұлы, Сәкен Сейфуллин, Сәбит Мұқановтар тұр. Бұдан соң Төкен Әбдірахманов, Сырбай Мәуленов, Қадыр Мырза Әлі т.б. көптеген қазақ қаламгерлері әр дәуірде Ғабдолла Тоқайды қазақша сөйлеткен екен. Барлығы де туыстас тілдің өкілі Ғабдолла Тоқай өлеңдерін өз талант талғамы деңгейінде тамаша аударғанын көреміз. Дегенмен, осы бір шоғыр арасынан Жақан Сыздықұлы аудармалары біршама сәтті екенін атап өткен жөн. Тоқай өлеңдернің қазақ тіліне аударылуы – бұл да болашақ зерттеудің қызықты да тың тақырыбы екендігі анық. Татар тілі – түркі тілдері арасында қазақ тіліне өте жақын тілдердің бірі болғанымен, оның өзіндік оралым ерекшелігі, сонымен қатар татар халқы отырықшылық өмір салтын ежелден ұстанып келген жұрт болғандықтан, эстетикалық поэтика әлемі көшпелі тұрмыс-тіршіліктегі қазақтардан анағұрлым бөлек екендігін ескерген жөн. Мысалы, қазақ шалқар кең даланы, ашық аспанды, ботаның көзін, арғымақтың жалын т.б. өлең-жырында тамсана жырласа, татар өлеңдерінде сандуғаш құс, мөлдір бұлақтар, ауыл арасындағы соқпақ жолдар, тал-қайыңдар көбірек арқау болатынын көреміз. Ғабдолла Тоқайдың «Туған жеріме» деген өлеңінен үзіндіні ана тілінде мысал етіп алайықшы: тілінде
Жөмләтән изге икен ич: инешең, чишмәң, кырың,
Юлларың, авыл, әвен, кибәннәрең дә ындырың.
Һәр фосулы әрбәгъәң: язың, көзең, жәй, кыш көнең,
Барча, барча ак оек, киндер, чабата, ыштырың!
Һәм көтүчең, этләрең, үгез, сыер, сарыкларың,
Барчасы яхшы: бүре, жен, шүрәле, сарикъларың.
Аударманың ішінде қара сөзді бір тілден екінші тілге тәржімалаудан поэзиялық туындыны тәржімалау қиын әрі қызықты дейтін ұғым бар. Аударудың өзінде мағынасына қарай неғұрлым еркін немесе негізгі ойдан, формадан алыстамай, түпнұсқаға жуық аудару бар. Бұл да аудармашы ақынның таланты мен талғам көкжиегін сынайтын өлшем. Ең бастысы – аударылатын туынды сол аударылған тілдің тұтынушы, қолданушы өкілінің таным-түсінігі ауқымында болуы. Осы тұрғыдан алғанда жоғардағы Тоқай өлеңінің қазақ тіліндегі Жақан Сыздықұлы тәржімасы мынадай қалыпта құйылып түскен екен:
Аулым, жүрген жолым, жасыл құрақ,
Кең далаң, сылдыр қаққан күміс бұлақ.
Көктемің, жазың, күзің, қыс күндерің,
Мен сенде шабатамды сүйреткенмін!
Үрген ит, маңыраған қой, сиырларың,
Жезтырнақ, бөріңді де сүйем бәрін!
Крыловтан, Пушкиннен, Лермонтовтан аударған дүниелерді бойындағы нәрін кемітпестен, керісінше әрін кіргізе отырып қазақ оқырманының танымына, талғамына еш алғаусыз лайықтап ұсынған Абайдың сара дәстүрі кейінгі аудармашыларға жұғысты болғандай.
Ғабдолла Тоқайдың рухани, шығармашылық ықпалы анық сезілетін, тіпті қысқа ғана ғұмыр жолына дейін ұқсастық бар қазақ ақыны – Сұлтанмахмұт Торайғыров. Жастай жетімдік, ауыл молдасынан сауат ашу, медресе, әркімнің қолында, әр өңірде тіршілік етіп ержету, орыс және басқа тілдерді меңгеру, газет ісіне араласу, ұлттық идеологияға араласу, жасынан меңдеткен көкірек аурумен арпалыса жүріп жанкешті өмір сүре жүріп небәрі жиырма жеті жасында соңында өлмес туындыларын қалдырып фәниден бақиға аттану. Бұл – Ғабдолла Тоқай мен Сұлтанмахмұт Торайғыров ғұмырындағы ұқсастықтардың бір парасы ғана.
Отаршылық езгіде қорлық көріп жатқан туған халқының бостандығы, жарқын болашағы үшін бастарын бәйгеге тігіп, оны оятуды, жігерлендіруді өзінің қастерлі борышы санаған екі ақынның азаматтық сарындағы лирикалық жырларында қатты ұқсастық бар. Ғабдолла Тоқай шығрмашылығында ұлттық, мемлекетшілдік сарындағы өлеңдер көп. Солардың бірі – «Мақсат» атты өлеңінде ақын былай деп жырлайды:
Мeн eлімді eл қылмасам, eл қылмасам кім бoлам?!
Аспандағы күнің eмeс, көңілдeгі күн бoлам! –
Бұл өмірдe күліп-oйнап жігіт өтeр, қыз өтeр,
Сoның бәрі маған қарап сағаттарын түзeтeр!
Сұлтанмахмұт Торайғыровтың дәл осы сарындағы «Қараңғы қазақ көгіне, өрмелеп шығып күн болам» атты өлеңінде мынадай жолдар бар:
Өрмелеп шығып, күн болам!
Күн болмағанда, кім болам?
Қай ұлт болмасын, әсіресе, бодандық күйін кешкен ұлттар үшін туған тілін сақтап, дамыту, оны ұрпақтан ұрпаққа нәр-қуатын кемітпей аманаттап қалдыру – басты алаңдайтын жағдайлардың бірі болып келген. Бұл үрдіс қазіргі қазақ пен татар үшін тіпті өзекті болып отыр. Сонау ХХ ғасырдың басында татар классигі былай деп жырлаған екен:
Туған тілім, тумай жатып табысқан,
Сeн арқылы әкe-шeшeм танысқан.
Туған тілдe анам сырын шeртeді,
Oсы тілдe әжeм айтар eртeгі.
Сoнау, сoнау бeсіктeгі кeзімнeн
Сeн арқылы қайғы-мұңды сeзінгeм.
Ана тілдe жалбарынам: «Құдайым,
Ата-анама саулық бeр!» - дeп ұдайы.
Аталған шумақтардағы ана тіл жайындағы ой-толғамдарды қазақ ақыны Сұлтанмахмұт Торайғыров өзінің «Сүйемін, туған тілді, анам тілін» өлеңінде қазақ оқырмандарына мынадай түрде ұсынғанын көреміз және мұны өзге ақыннан ой қайталау емес, бір тақырыпты жырлаудағы өзіне тән дербес үні деп айта аламыз:
Сүйемін туған тілді анам тілін,
Бесікте жатқанымда-ақ берген білім.
Шыр етіп жерге түскен минутымнан,
Құлағыма сіңірген таныс үнім.
Сол тілмен шешем мені әлдилеген,
Еркелеткен, құлыным, жаным деген.
Сол тілменен ойнадым далада еркін.
Сол тілменен бірінші сыртқа шыққам,
Өмірден, ен даладан ұққам көркін.
Сұлтанмахмұт Торайғыров Ғабдолла Тоқай шығармашылығына ден қоя отырып, «Тоқайша жазуды» өзінің ақындық белесінде мақсұт тұтты және Тоқайдың «Екі тышқан» т.б. туындыларын қазақ тіліне тәржімалады. Мазмұн мен формадағы, идеядағы мұндай ұқсастықтарды Сұлтанмахмұт Торайғыровтан өзге де көптеген қазақ ақындары шығармашылығынан табуға болады. Мұның барлығы да Ғабдолла Тоқай шығармашылығының туыстас халық әдебиетіне жасаған игі ықпалы болып саналады. Ғабдолла Тоқай орнықтырған туған ұлтына деген шексіз сүйіспеншілік, оның тағдырына деген алаңдаушылық сарыны қазақтың көзі ашық, оқыған азаматтарына зор әсер еткені анық.
Тіл дегенде кірпік ілмес ұлыңмын,
Тілеймін мен мәртебесін тілімнің.
Іштей бақыт тілеймін мен татарға,
Татарларым қосылса екен, қатарға!
Татар үшін жан беремін кезінде,
Мен татармын, шын татармын өзім де!
Үміттерін ақтамасам, сол күнә! –
деп өмірден өтер-өткенше жырлаудан танбаған ұлы жүректі ақынның өмірден өткеніне де бір ғасырға жуықтап қалса да татар халқы Ғабдолла Тоқай есімін әрқашан биікке ұстап, жаңа ғасырда ұлт ретінде өмір сүру жолындағы айқын бағдарының бірі – Ғабдолла Тоқай туындыларындағы ұлы мұраттар деп біледі. Татар халқының ұлы ақыны тек Татарстан ауқымында ғана емес, Ресей Федерация мен бұрынғы кеңестік, қазіргі тәуелсіз республикалар халқына да танымал. Қазақстандықтар, қазақ халқы үшін Ғабдолла Тоқай әрдайым етене болып келген және солай болып қала берері сөзсіз. Ақынның 135 жылдық мерейтойы қарсаңында Қазақстан астанасының бір көшесі Ғабдолла Тоқай есімімен аталатын болғаны туралы жағымды жаңалық жар салынуда. Бұл да болса үлкен құрмет және Ғабдолла Тоқай бұл құрметке әбден лайықты ұлы классик.
Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. adebiportal@gmail.com 8(7172) 57 60 14 (ішкі - 1060)
Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.
Ахмет Салах әл-Мәһди. Күтпеген «келімсек»
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Мұқтар Әуезовтің “Абай жолы” роман-эпопеясы: атмосфера және стиль
«KitapTime – 2022» жалпы республикалық кітап фестивалі өтті
Бахман Гобади. Күрд киносын жетім балаға ұқсатамын
«Алтын сақа» байқауы мәресіне жетті
Шерағаңның туғанына 90 жыл
«Абай жолының» аудармасына Әуезовтің көңілі толмаған
Елордада өткен «Күй жәрмеңкесінде» Жамбыл жырлары оқылды
Ел қай кезде түзеледі?
Ахмет Салах әл-Мәһди. Күтпеген «келімсек»
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Ахмет Байтұрсынұлы: «Амалыңды түзет, түземесең, ешкімге кінә қойма»
Республикалық «Таласбек» сыйлығына шығарма қабылдау жалғасып жатыр
«Талтүс» романындағы Таласбек Әсемқұловтің қаламгерлік қолтаңбасы
Әбіш Кекілбаев. Сардар немесе Ыдырыс Ноғайбаев туралы сөз
Қирабаев тұрған үйге ескерткіш тақта қойылды
Баланы туғаннан бастап әдебиетке қызықтыра білу керек
Бақытгүл Баймолдақызы. Жылап аққан жылдарды көзімдегі...
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Махат Садық, Ескерткіштер – ел тарихы
Шалқар Дәулеткелді. Қыркүйек айының сарғайған жапырақтары
Жоба туралы Порталды қолдану ережесі
Авторлар мен баспаларға ISBN алу