kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk tt kk ky kk kk ru ru kk kk kk de kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk de fr kk kk de en kk kk de fr kk ru ru kk de de kk de zh kk de oc kk de fr kk de fr kk de fr kk de fr kk de fr kk de fr kk de fr kk de fr kk de fr tg de en kk de it kk de oc kk de nl kk de ca kk de fr kk de pl kk de ro kk de nb kk de de kk de ca kk de sv kk de fr kk de ca kk de fr kk kk kk
САПАРЛАР ШЕРТКЕН САЛҚАР СЫР | Әдебиет порталы
Әдеби үдеріс Авторлар Кітаптар Аудиокітаптар Жанрлар Кейіпкерлер Блогтар Арнайы жобалар Мультимедиа
Әдебиеттi ешкiм мақтаныш үшiн жазбайды, ол мiнезден туады, ұлтының қажетiн өтейдi сөйтiп...
«Өзге емес, өзім айтсам ...» дейтін ғұмырнамалық мақаладан бастау алған «жаяусалдың серуендері» әрі қарай «Совет одағы деген кешегі алып елдің талай өңірінің дәмін алған» ағамыздың Полша, Франция, Қытай, Иран, Түркия, Египет қатарлы шетелдерге жасаған саяхаттарынан жазылған жолжазбаларымен жалғасын табады. Өзіне тән жазу стилі бар ғалымның естеліктері - ескірмейтін мұра. Айтуға жолжазбалар болғанымен саналы жүрекке жетер салиқалы ойы бар бұл еңбек – келешек ұрпақ үшін таптырмас олжа. Бұл жинақта танымдық мазмұны терең, тәлімдік ғибраты мол сапарнамалар топтасқан. Бұрын-соңды басылым беттерінде жарық көрген, қоғамның әлеуметтік мәселелері, алаштың ардақты ұлдары, ел тарихы жайында ой-пікір толғаған ғалымның Кама, Волга, Дон су жолдарымен шетелдерге жасаған саяхаттарының жолжазбалары оны қашанда ұлттық мүддені алға қоятындық қырынан тағы бір танытады.
Көкейкесті, келелі сапарлардың соңғы нәтижесі де өнімді, өрелі болса керек. Академик-жазушы Сәбит Мұқановтың: «Жылына бір рет қазақ даласын араламасам, жоспарлы ісімнің бір саласы орындалмай қалғандай тынысым тарылып, қанатымды жаза алмай жүремін...»,-дейтін салмақты сөздерін алға тартқан Тұсекеңнің: «Өзінің жазып жүрген шығармаларына жаңа эпизод, соны пейзаж, қызықты кездесулер керек болғандықтан Сәбең сапарға шығатын болса, менде ондай мақсат болып көрген емес бұған дейін. «Жүргенге жүргем ілінеді»,-деуі де осыны ұғындыратын сыңайлы. «Өмір мектебінен» дәріс алған Сәбеңнің жолын жалғаған жиһангездің, бұлай болмасқа қақысы да жоқ еді. «Менде сондаймын» демегенімен, Тұсекеңнің де көп демалысының жол үстінде, сапарлар мен саяхаттарда өтетініне осы кітап арқылы көз жеткізгендейміз.
Бұл кітап жалаң баяндаумен жазылған жол естелігі емес, қайта әдеби тілмен жазылған архивтік дерек, ғылыми еңбек. Жоғарыда ғалымның Қытайға, Мекке-Мәдинеге де жолы түскенін айтып өттік. Саналы оқырмандарының қатарында осы кітаптан сол сапардың жол жазбаларын да іздестірдік. Бірақ кездестіре алмадым. Әңгіменің реті келгенде айта кетейін, өмірдегі қамқор ағам, ғылымдағы ұстазым болғандығы үшін Тұсекеңмен жиі жолығып, сыр-сұхбаттас болатын едім. Сондай сырласудың бірінде ағамыздың «неге екенін білмеймін, Қытай мен Мекке-Мәдинеге және еліміздің быраз обылыстарына барған сапарларым жазылмады, қаламым жүрмеді»,-деген еді. Соған қарағанда жақын жылдарда жарық көрер жаяусалдың жолжазбалары әлі де жеткілікті шығар деп ойлаймыз.
Нендей істе болсада келісімді пікір, ұтымды ойын айта білетін Тұсекеңнің туа бітті мінезі жол жазбаларынан да жиі байқалады. Сонымен бірге ұлтым деген ұлдың ғана басынан өтер кешірмелерді де кездестіруге болады.
Сөзіміздің дәлелі үшін бірер дерек айта кетейік. Осы кітаптағы ойға қонымды тақырыптың бірі - «Оралман мәселесіне оралғаны оңды болды» дейтін мақала. Шағын болсада шындықты айтуды мақсат еткен бұл мақала бұдан он жыл бұрын жазылғанымен, әлі де өз құндылығын жоймаған. Ондағы көтерген мәселелер дәл бүгінгі күннің де өзекті мәселесі болып отыр. Тұсекеңнің бұл мақаланы жазуына алыс-жақын шетелдерге жиі барып, ондағы қандастарымыздың жәй-күйін көзімен көріп, көңілмен түйгендігі себеп болса керек. «Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-дің 1990-жылдары «Қазақ диаспорасының рухани әлемі» орталығын ашып, Қытай, Монғолия, Түркия мен Иранға арнаулы экспедициямен барғанда, көріп, білгенімді елге жеткізіп қана қоймай, қайтсе оңтайлы шешім табылар екен деген ойлар өзімді көптен бері қатты мазалап жүрген болатын...» деп басқа елдегі бауырластардың тағдырын өз мүддесіндей ойлаған ағамыздың ұсыныс-байламдары өміршең де әлі өте өзекті. Ұлттық қайраткер-ғалымының ел болып ойластырып, оңтайлы жолын іздер бұл ұлы істегі үлкен азаматтығы бәрімізді қуантады. Осындай жемісті еңбектің бір тармағының нәтижесінде Т. Кәкішұлының жетекшілігімен алғашқылардың бірі болып Зұфар Сейітжанұлы Қытай қазақ әдебиеті жайында докторлық, Есенгүл Кәпқызы Монғолия қазақ әдебиеті жайында кандидаттық диссертациялар қорғады. Бұл еңбектер, сөз жоқ, қазақ әдебиеті тарихын зерттеуге қосылған сүбелі үлес болып табылады.
Жасыратыны жоқ. Тұсекеңнің 1990-жылдары қолға алып, қатты кіріскен бұл істерін бүгінгі таңда Көші-қон комитеті мен әртүрлі қазақтар қауымдастықтары бірлесіп атқара алмай жатқанын ешкім де жоққа шығармайды. Алыстан аңсап келген ағайындарға «келімсектер», «қашып кеткендер» немесе «оралған оңбағандар» деп ат қойып, айдар тағып, өз бауырын өзекке тебетін опасыздар осындай мақалалардан кейін қайтып жер басып жүретініне таңым бар. Ондайларға әлі де болса Тұсекеңнен азаматтық пен адамгершіліктің жолын үйренсе кеш болмайтынын да ескерте кеткім келеді.
Кітаптағы тағы бір сүбелі мақала - «Көз қуанып, көңіл толған сапар». Бұл жолжазбада ағамыздың өркениеттің алғашқы бестігі атанған Мысыр (Египет) еліне сапары туралы баяндалады. Ондағы менің көңілімді аударған тұсы - ғалымның мысыр әдебиетіне байланысты тұщымды ойлары. Мысыр еліндегі Бейбарыс сұлтаннан бастау алатын қандастармыздың рухани болмысын, тағдырын тілге тиек ете отырып, әдебиетіміздің сол жақтағы бастауларының көзін ашуға тырысады. Қазақстандағы қазақ әдебиетінен басқа рухани қазынамыз жоқтай сезінентін оқымыстыларға осындай деректердің ауадай керек екендігі айтпаса да түсінікті. Олай болса осы жазбада айтылған жәйттерде талай ғалымның ізденісіне жол ашар дерек көздері болуы әбден мүмкін.
Ғалымның өзі айтқандай, «тағдырына айналған» Сәкен тақырыбы да бұл кітапта кеңінен тарқатылған. Сонымен бірге «Сарыарқа серуендері» де оқырман сүйсініп оқитын еңбектердің бірі деп айтуға болады.
Біз бұл мақаламызда кітаптағы барылық жолжазбаның астарына үңіліп, айтарын аңғартып, талдап жатуды мақсат тұтпадық. Қысқа қайырғандағы түйгендеріміз осы. Әрине, әлемді шарлау әлі жеткеннің бәрінің қолынан келгенімен, барған елінен, көрген жерінен өз еліне, ұлтына, ұрпағына тарихи керегін, дем берер дерегін, ыждағатпен жинақтап, шаң басқан құжаттарды шаршамай ақтарып, жалықпай жинап, ғалым-қаламгерше ғана емес, ғұлама қайраткерше еңбек ету тек Тұсекең сияқты үлкен жүректі азаматтың ғана қолынан келетін қайсарлық пен қасиет екенін қызғанышсыз айтуға болады. Өйткені, онсыз да сөздің қадірі кетіп, әдебиеттің абыройы арзандаған шақта тек тетіктер мен техникаға иек артқан бүгінгі бос буын ұрпақ өлеңді оқып, өнерді әспеттеп, ұлт ертеңі үшін жол шегіп, көз майын таусып, шаң жұтып архивте отырмаса керек. Сол тұрғыдан келгенде де бұл кітаптың мән-маңызы арта түсері хақ.
Талапбек Тынысбекұлы, ақын, "Отандастар" қорының қызметкері.
Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. adebiportal@gmail.com 8(7172) 57 60 14 (ішкі - 1060)
Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.
Алты алаштан сөз оздырған Ғали Орманов
Мемлекеттік рәміздердің 30 жылдығына орай «Мен қазақтың баласы» жас ақындар арасында айтыс өтті.
Ел қамын жеген Ер Едіге
«KitapTime - 2022» жалпы республикалық кітап фестивалі өтеді
Қирабаев тұрған үйге ескерткіш тақта қойылды
«Талтүс» романындағы эксперименттік тәсілдер: нарратологиялық талдау
Дала жадын жаңғыртқан туынды
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Бахман Гобади. Күрд киносын жетім балаға ұқсатамын
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
«KitapTime – 2022» жалпы республикалық кітап фестивалі өтті
Елордада өткен «Күй жәрмеңкесінде» Жамбыл жырлары оқылды
«Алтын сақа» байқауы мәресіне жетті
Ахмет Байтұрсынұлы: «Амалыңды түзет, түземесең, ешкімге кінә қойма»
Республикалық «Таласбек» сыйлығына шығарма қабылдау жалғасып жатыр
Әбіш Кекілбаев. Сардар немесе Ыдырыс Ноғайбаев туралы сөз
«Талтүс» романындағы Таласбек Әсемқұловтің қаламгерлік қолтаңбасы
Баланы туғаннан бастап әдебиетке қызықтыра білу керек
Бақытгүл Баймолдақызы. Жылап аққан жылдарды көзімдегі...
Махат Садық, Ескерткіштер – ел тарихы
Шалқар Дәулеткелді. Қыркүйек айының сарғайған жапырақтары
Қазақ қоғамы: Ұлттық билеу жүйесі
Ақұштап Бақтыгереева. Мені әдебиетке ұлттың намысы жетелеп әкелді
Таласбек һәм жалғыздық феномені
Жоба туралы Порталды қолдану ережесі
Авторлар мен баспаларға ISBN алу