kk de uk kk kk kk kk be av xal kk av ru en ba kk ky kk kk mk av kk kk kk ru ru kk kk ru ar kk kk ru uk kk kk kk kk be av xal kk av ru en ba kk ky kk kk mk av kk kk kk de sl kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en en en en en kk kk de kk de kk de uk kk de kk de kk de kk de kk de kk de kk de kk de kk de kk de ky kk ru kk de kk de kk de kk de uk kk kk kk ru ru kk ru kk kk ru ar en
Жүйріктерді баптап-баулу өнері – Арғымақ Ұлттық танымдық порталы
© 2014-2022. Арғымақ Ұлттық танымдық порталы. Барлық құқықтар қорғалған
Ертеде Іле өңірінде өткен Ақан деген кісінің асында 120 км жерге ат шаптырыпты. Сонда Қамен деген кісінің Іле өңірінде бәйге бермей жүрген Қара аты көмбеге таяп, Көкқайқы деген қайқаңға келгенде өрге жүгіре алмай, дірілдеп тұрып қалған екен дейді. Сөйтсе, әлгі желаяқ жүйрік сол жылы қыстан көтерем болып, әрең шығып, жазда семіргенімен жілік майы толмай жатып жаратылып, бәйгеге қосылғандықтан, өрге келгенде қарымы қайтып, әлсіреп тұрып қалыпты.
Тағы бір реткі Іле өңірінде өткен 100 км-лік ат шабыста Асан деген адамның Сары аты көмбеге таяй бергенде жығылып, өліп кетеді. Иесі шауып барып басын кесіп алады. Сөйтсе, әлгі ат жақсы бапталып, жақсы жаратылмағандықтан бұрлығып өлген екен. Сондықтан аттың бабы мен баптауы өте маңызды.
Жасамыс бәйге аттарды көбінде тым арықтатып, тым семіртіп жібермей бірқалыпты ұстайды. Қыста қар тептіріп, аяқтарымен денесінің қан айналысын жақсартады. Бәйгеге қосар мезгілде еті сәл ояз болса, нәрлі азықтармен азықтандырып, бабына келтіреді. Семіз болса жаратады. Бәйге аттарды баптап жарату үшін 30-60 күн уақыт қажет. Шұғыл жарату қажет болғанда 35 күн кетеді. Тіпті, шынайы атбегілер көк жайлауда жүрген семіз жүйрік аттарды бір аптада суға тоғытып, баурына суға шыланған ат терлігін тартып, қант беріп жаратып, бәйгеге қосады.
– Оны ат шабысы күні көре жатармыз, күлгеннің әкесін сол кезде менен көрмесеңдер болды, – деп екі тұлып қымызын түсіріп тастап, атын Қастың суына тоғытып, байлап қойып, кешінде қант беріп, ішмайын ағызып, жеті күн сазға арқандап, қазысын сорғызып, сегізінші күні жарысқа қосқанда аты неше жүз аттың бәрінен бұрын келіп, бас бәйгені алыпты.
Қортып айтқанда, бәйгеге қосатын аттар семіз болса – жем-шөптен тежеп, жаратып, арық болса – етін көтеріп, арық-семіздіктері өлшемге лайық болған соң, оны әр күні аяңдатып, желдіріп, жүгіртіп, тұла бойын ауырлатқан ащы терін алады. Бірақ, атты артықша қинамайды. Алғашында 10-15 шақырым жерге жүргізіп, төрт-бес күннен кейін 10-15 шақырым жерге желдіріп, көбігін шығарып келіп, таң асырады. (Кеш батқаннан таң атқанша жем-су бермей қаңтарып байлап қояды). Одан тағы 5-6 күннен соң, қаражарысқа салып терлетіп, таң асырады. Осылай істеу арқылы аттың тынысын кеңейтіп, адымын жаздырып, тұяғын шыңдап, денесін жеңілдетіп, шыңдап-шынықтырады. Кейбір ат баптап жүруге қолы тимейтін адамдар, аты әбден семіргенде бір-екі жауынқұртты сумен жұтқызып жіберіп жаратса, кейбір атбегілер тілін буып жаратады.
Аттың бабына әбден келген-келмегенін жүйрік аттардың мынадай қасиеттерінен аңғаруға болады:
Байлап қойғанда елеңдеп, тықыршып, алысқа көз тігіп саңлақтанып тұрады.
Дүбір естігенде ширығып, құмалақ тастайды.
Құмалағы жарылмай бүтін түседі.
Сигенде сідігі жан-жаққа шашырамайды.
Мініп көргенде елпектеп, жеңіл, тұяғының ұшымен басып, өкшесін жерге тигізбейді.
Сауырын шерткенде тақтайдай тықылдап тұрады.
Терін татып көргенде тұз-сор дәмі болмайды.
Иегін жанындағы аттарға немесе атағашқа сүйеп тұрады. т.б.
«Қазақтың дәстүрлі ат үсті ойындары» кітабынан
(Төте жазудан крилицаға түсірген Жаубай Ержан)
ТегтерАйып Нүсіпоқасұлыат баптауаттың сыныЖаубай ЕржанЖүйрік баптауТемірбай Смағұлұлы
Құдайберлі МЫРЗАБЕК. Сұр көжек
Арман ӘУБӘКІР. Көне дәуір жылқышылары Ежелгі еуропалықтар ма?
ПІКІР ЖАЗУ Жауапты болдырмау
Save my name, email, and website in this browser for the next time I comment.
Please Do the Math  ⟲    ➴
This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.
2019 жылғы Қазақстандағы жылқы саны және жылқы етінің эспорт-импорты
Әбдірейім ӨМІРОВ: Қамшы мен қазақ
Сәт Есенбайұлы. Көк ат
«Жеті қарақшы». Әлиакбар – көкпардың көнекөзі
Төрегелді Шарманов бие сүтінің пайдасы туралы айтты
Дәурен Абаев: «Ұлы дала жорығы» жай ғана ат жарысы емес
Тоқаев: Бабаларымыз Ұлы дала шежіресін тұлпардың тұяғымен жазған
Ұлттық спорт қауымдастығының басшысы ауысты
Атақ аламыз деп жүріп, ат өлтіріп алмайық – доктор
Елорда-Түркістан. «Ұлы дала жорығы» марафоны басталады
«Хабар» арнасында жаңа жоба. Дүлдүлдер дүбірі
Жылқы еті мен қымыз өндіруде Ақтөбенің әлеуеті жоғары
Алматы телеарнасы «Қызыл жебе» романы бойынша фильм түсірді
«Ақжол, Самал» (деректі фильм)
Әйгілі Абсентке арналған деректі фильм таныстырылды
Нұр-Сұлтаннан Қорғалжыңға дейін (ФОТО/ВИДЕО)
ARGYMAQ.KZ — сайты мәтін түрінде, бейнекөрініс және сурет арқылы ақпарат тарататын Ұлттық танымдық портал.
Меншік иесі: ЕРЖАН ЖАУБАЙ.
Материалды көшіріп басу кезінде ARGYMAQ.KZ сайтына тікелей гиперсілтеме көрсету міндетті.
Тел.: +7 778 347 17 08
© 2014-2022. Арғымақ Ұлттық танымдық порталы. Барлық құқықтар қорғалған
error: Content is protected !!