kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk tt kk ky kk kk ru ru kk kk kk de kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk de de ru kk de fa ru kk de oc kk ru ru kk de de kk de zh kk de oc kk de fr kk de fr kk de fr kk de fr kk de fr kk de fr kk de fr kk de fr kk de fr tg de en kk de it kk de oc kk de nl kk de ca kk de fr kk de pl kk de ro kk de nb kk de de kk de ca kk de sv kk de fr kk de ca kk de fr kk kk kk
Әдеби үдеріс Авторлар Кітаптар Аудиокітаптар Жанрлар Кейіпкерлер Блогтар Арнайы жобалар Мультимедиа
Әдебиеттi ешкiм мақтаныш үшiн жазбайды, ол мiнезден туады, ұлтының қажетiн өтейдi сөйтiп...
Төлеген Жанғалиев. Қазақ аспанында енді мұндай «са...
- Семей полигонының қасіреті үлкен. Көзі жойылып, өзі жабылғанмен 40 жыл бойымызға сіңген удың зардабын әлі тартып келеміз. Кеште бар адам, таңда жоқ. Менің бүкіл шығармашылығымның өзегі осы болды ғой. Абай елінің көзінің жасы әлі құрғамады. Мұның кесірі 300 жылға созылады дейді, ғалымдар. Құдай сақтасын!
- Туған ағам, жазушы, драматург, сазгер Мерғали Ыбыраев 55 жасында жүректен кетті. Соңымнан ерген інім Серікбол – ол да 54 жасында кетті. Полигонның дертінен қырылдық. 40 жыл «қыңқ» демедік.
Бір оқиға ойыма оралып отыр. Райкомның бірінші хатшысы Хафиз Матайұлының кабинетінде сары сейф тұратын. Алдымызда күнде тұрса да ашуға хақымыз жоқ. Осында не бар деп таңданып жүретінбіз. Кейін білдік қой. Полигонға байланысты түскен шұғыл хаттар сақталыпты. Атом қашан жарылады, халықты қашан шығару керек, сондай нұсқаулар екен. Бірінші хатшы ғана оқып, тапсырма береді. Бітті.
Атом жөнінде «Астапралла» атты поэмам бар. Полигонды ең көп жазған мен болармын. Бұлай дейтінім сол полигонмен күресте Олжекеңнің жанында оң қолы боп, аянбай күрестік.
Полигон деген – бір күнде жабыла қоятын шаруа емес. Сол дерттен айықтыруға ештеңе жасалмады. Сауықтыру керек қой. Бір азын-аулақ тиын-тебен неге жетеді? Абай, Шәкәрім, Мұхтардың туған жерін, елін 40 жыл атоммен улаудан асқан қиянат жоқ.
Осы полигон жөнінде жазылған үлкен еңбек – жазушы Медеу Сәрсекенің «Семей қасіреті» деген кітабы. Бұл еңбек бағалану керек. Дәлдікпен, фактілерге негізделе отырып жазылған дер едім.
- Олжас ағамызбен бірге осы полигонға қарсы күрестің басы-қасында болған адамның бірісіз ғой?
- Қайраткер тұлға Олжас Сүлейменов алғаш атомның зардабы туралы ашық айтқан кезде ауданда үлкен жиналыс болды. Абай ауданында білікті басшы болған Хафиз Матаев бастап сөз сөйледі. «Барлық қасіретті көзімізбен көріп отырып қашанғы үнсіз қаламыз. Бұған жиылып үн қатуымыз керек», - деді. Сөйтіп Қарауылда полигонға қарсы шеру өткізуге дайындықты бастап кеттік. Қарауылдың бауырына полигонның қасіретті символы ретінде қу қарағашты шаншып, таспен атып, атомды аластадық. Жапырақсыз, тамырсыз сол ағаш әлі тұр. Еңкейген қариядан, еңбектеген балаға дейін шеруге шығып полигонға қарғыс айтты. Жүрегі елім деген барша қазақ Қарауылға ағылды. Бұл осындай тарихи күн болып тарихта қалды. Олжас мұны әлемдік деңгейге көтеріп «Невада–Семей» қозғалысы деп жариялады. Обылыста отырған басшы Кешірім Бозтаев үлкен еңбек сіңірді. Қазір «қаһармандар» көбейіп кетті ғой. Мен көрген, шынымен атомға қарсы күрестің бел ортасында жүргендер осылар.
Қозғалыстың Абай ауданындағы белсенді мүшелерінің бірі, Екіншідүние жүзілік соғыс ардагері Талғат Слямбеков болды. Ауыл халқын сынақ алаңынан көшіріп 40 адамды «тәжірбие жасауға қалдырған». Өздерін сынаққа алғанын кейін бірақ біледі. Міне, осы тәжірибеге қалған адамдардың басым көпшілігі 50 жасқа жетпей қайтыс болып кетті.
1989 жылдың жазында ауданға «Невада-Семей» қозғалысының жетекшісі Олжас Сүлейменов келді. Қарауылда бейбіт шеру өткізді. Бейбіт шеруді бірінші хатшы Хафиз Матаев та қолдады. Халықтың жаппай бас көтеруі КСРО Бас Хатшысы М.Горбачевке де жетті. Абай ауданының бастамасын Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев та қолдап, орталыққа хабарлады. Талғат Слямбековпен бірге «Невада-Семей» қозғалысының мүшелері К.Есенғарин, М.Қорғанбаев, Б.Жәкішов, Ж.Дәрібаев, тағы да басқа көптеген адамдар полигонды жабу жөнінде кешенді жұмыс жасады.
Не керек, халықтың қасіретін жете сезінген Елбасы, Қазақстанның тұңғыш президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың қырық жыл бойы халыққа қасірет шектірген полигонды ауыздықтауға қосқан үлесі ересен екенін ертеңгі тарих өзі мойындауға тиіс деп білемін. Қаншама ырғасулар мен арбасулар, кедергілердің болғаны анық еді ғой. Ақыры ҚР Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев 1991 жылдың тамызында «Семей полигонын жабу туралы» Жарлыққа қол қойды. Бұл – Қазақстанның, қазақ халқының ХХ ғасырдағы тарихы үшін үлкен даталы оқиға, біле білген адам үшін. Қуанышымызда шек болмады. Сол күндері сондағы елдің мұң-зарын жеткізген ақын Ұлықбек Есдәулеттің сөзіне жазылған, Төлеген Мұхамеджановтың «Заман-ай» әнін атом зардабын бір кісідей тартқан жапондар гимн ретінде қабылдапты. Міне, бұл күннің маңызын өзге жұрттардың өзі осылай сезінген. Атом полигоны жабылғанымен, оның улы зардаптары әлі арылған жоқ, ол ғасырларға кетеді. Бірақ, ұлы уақыт бәріне емші ғой. Қазақ аспанында енді мұндай «саңырауқұлақ» ешқашан қалқып тұрмасын, келешек ұрпақ бақытты да сау-саламат өссін деген тілегім бар.
Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. adebiportal@gmail.com 8(7172) 57 60 14 (ішкі - 1060)
Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.
Бақытгүл Баймолдақызы. Жылап аққан жылдарды көзімдегі...
Саят Қамшыгер. Әзербайжан еліне сапардан топтама
«KitapTime - 2022» жалпы республикалық кітап фестивалі өтеді
Қирабаев тұрған үйге ескерткіш тақта қойылды
«Талтүс» романындағы эксперименттік тәсілдер: нарратологиялық талдау
Дала жадын жаңғыртқан туынды
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Бахман Гобади. Күрд киносын жетім балаға ұқсатамын
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
«KitapTime – 2022» жалпы республикалық кітап фестивалі өтті
Елордада өткен «Күй жәрмеңкесінде» Жамбыл жырлары оқылды
«Алтын сақа» байқауы мәресіне жетті
Ахмет Байтұрсынұлы: «Амалыңды түзет, түземесең, ешкімге кінә қойма»
Республикалық «Таласбек» сыйлығына шығарма қабылдау жалғасып жатыр
Әбіш Кекілбаев. Сардар немесе Ыдырыс Ноғайбаев туралы сөз
«Талтүс» романындағы Таласбек Әсемқұловтің қаламгерлік қолтаңбасы
Баланы туғаннан бастап әдебиетке қызықтыра білу керек
Бақытгүл Баймолдақызы. Жылап аққан жылдарды көзімдегі...
Махат Садық, Ескерткіштер – ел тарихы
Шалқар Дәулеткелді. Қыркүйек айының сарғайған жапырақтары
Қазақ қоғамы: Ұлттық билеу жүйесі
Ақұштап Бақтыгереева. Мені әдебиетке ұлттың намысы жетелеп әкелді
Таласбек һәм жалғыздық феномені
Жоба туралы Порталды қолдану ережесі
Авторлар мен баспаларға ISBN алу