ru kk ru be kk ru kk ru be kk ru ro zh ru ru kk ru be kk ru kk bg kk kk kk kk kk ba kk bg kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk ky kk kk kk mk kk en uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk war kk kk kk kk kk zh kk kk fr kk kk fr kk kk fr kk kk id kk kk oc kk kk de kk kk nl kk kk kk fr kk kk ca kk kk de kk kk ja kk kk nn kk kk hbs_lat kk kk en kk kk de kk ky kk kk kk bg kk kk oc kk kk de kk kk fr kk kk fr kk kk fr kk kk oc kk kk en kk kk da kk kk kk oc kk kk fr kk kk ca kk kk de kk kk ca kk kk nb kk kk eu kk kk fa en kk ru kk ru be kk
Сөйтіп жүріп, ағайдың қаншама ғылыми еңбегі мен оқулық, оқу құралы тұсаукесерлерінің, қаншама шәкіртінің ғылыми жұмыстары қорғауларының, қазақ тілінің картотекалық қорын сандық жүйеге түсірген жобаларының, әзірлеп шығарған жиілік сөздіктерінің, қазақ тілінің ұлттық корпусының алғашқы жобасының куәсі болғанымызды байқамай да қалыппыз.
Өткен ғасырдың  90-жылдарынан бері, қарап отырсақ, ағай өз алдына қойған мақсаттарына бірте-бірте жетіп отырыпты. Сөйтіп, өзі сүйсіне айналысқан, зерттеген ғылым саласын да жетектеп жүріпті. Барлығын айта алмасым анық, бірақ мыналарды ерекше айтқым келеді.
Үшіншіден, Асқар ағай Жұбанов қоғамға қажетті тілтанымдық өнім беріп отырған институтымызда беделді деген бөлімнің жас кадрларын дайындау, қалыптасқан кадрлардың біліктілігін жетілдіру ісін талай жыл ғылыми ізденісімен қатар алып жүрген ұстаз-ғалым. Ағайдың төл шәкірттерін былай қойғанда, басқа салада жүріп, қолданбалы тілтанымға қызығып, осы салаға бет бұрған институттың жас мамандары аз емес. Сондай қатарластарымыз қазіргі Қолданбалы лингвистика бөлімінің меңгерушісі, филология ғылымының докторы Айман Жаңабекова, грамматика бөлімінің меңгерушісі, филология ғылымының докторы Орынай Жұбаева сынды біз де ағайдан статолингвистика, статолингвистикалық лексикография, корпустық лингвистика, ұлттық тілдің корпустық ресурстарын жасау, корпусық белгіленім жүйесі туралы құнды білімдер алуға жарағанымызды мақтан тұтамыз, ол кісіні қолданбалы тіл ғылымындағы ұстазымыз деп санаймыз.
Төртіншіден, Асқар ағай –  педагог-ғалым. Ол кісі профессор Элеонора Сүлейменованың мұрындық болуымен әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-де алғаш ашылған Қолданбалы лингвистика мамандығы бойынша осы пәннің ғылыми курсы оқулықтарын жазған, өзі дәріс оқыған Қазақстандағы тұңғыш профессор. Асқар ағайдан дәріс тыңдап, дипломдық жұмыс алып, қорғап келген бітірушілер бүгінде еліміздегі ғылыми-лингвистикалық орталықтарда қолданбалы лингвистика саласының мамандары болып жұмыс істеп жүр. Институтымыздың бөлімін де ағайдың өзі тәрбиелеп оқытқан бұрынғы студент, бүгінгі жас мамандар толтырып отыр.
Бесіншіден, профессор Асқар Жұбанов ұстазы Қ.Бектаевтың ісін жалғастырушы, қазақ лексикографиясындағы статолингвистикалық еңбектерді жасаушы алғашқы ғалымдардың бірі, бірі емес-ау, бірегейі десек қателеспеспіз. Себебі алғашқы жиілік сөздіктерді ұстазы Қалдыбай аға Бектаевтың жетекшілігімен шығарып жүріп, ағай олардың заманға қарай жетілген, кеңейген түрлерін әзірлеуді, бұл істі үзбеуді, сол үшін шәкірттер тәрбиелеуді қолға алды. Табандап жүріп, бір өзі қанша жиілік сөздіктің авторы болды, жиілік сөздіктің қоғамға қажет еңбек екенін түсіндіре алды және қажеттілікті тудыра білді, бір қызығы, сол қажеттіліктен туған жиілік сөздіктер шынымен де қоғам үшін таптырмас құралға айналды, тіл үйретуге, тіл зерттеуге пайдасы мол қаншама құнды мәліметтерімен жұртшылықты қуантты.
Бір жағы, бұл зерттеулер қоғам алдындағы мемлекеттік тілдің қолданыс аясы мен сапасын жақсартуға қатысты мәселелерді шешуге септігін тигізетін маңызды еңбектерді жарыққа шығаруға мұрындық болса, екінші жағынан, ұжым жастарының жаңа салаға төселіп, біліктіліктерін шыңдай түсуге зор мүмкіндік жасады, басқаша айтқанда институттың кадрлық құрамының әлеуетін тағы бір деңгейге арттыра түсті.
Аға ғалымдардың тәжірибесі, олардың бастан-аяқ жастардың жанында жүріп, кеңес беруі мен ғылыми жетекшілігі, міндеттері көп бұл істің жемісті аяқталуына жеткізді. Сол ғалымдардың ішіндегі бірегейі – профессор Асқар Құдайбергенұлы Жұбанов болды.
Ағайдың тәжірибесіндегі осы жаңа еңбекті жасауға институт ұжымының жастары ерекше ынтамен, құлшыныспен қатысты. Жұмыс барысында Сөздігіміз бұрынғы тәжірибеге сүйенбесе, ойымыздағыдай мұншалық сапалы болмайтынына көзіміз әбден жетті. Қазақ тілінің бұл үлкен жиілік сөздігінің әзірленуіне тілтанымдық теориялық негіз лингвостатистика саласының қалыптасып, дамуы арқылы жасалды. Қазақ тіл білімінде ХХ ғасырдың 70-жылдары осы саланың дамуына ғалым Қалдыбай Бектаев, ал жетілуіне, заманға ілесіп, жаңғыруына ерекше еңбек сіңірген профессор Асқар Жұбанов болды.
Қазіргі кезде жаһанданумен байланысты ұшы-қиырсыз ақпарат ағынын игеру мақсатында шетел және орыс тіл білімінде орасан зор нәтиже беріп отырған тілдік корпустар сияқты қазақ тілінің ұлттық корпусын жасау қажеттігі туды. Ұлттық корпустар құрастыру мәселесі шетел тіл білімінде ХХ ғасырдың 60-жылдарынан, орыс тіл білімінде ХХ ғасырдың 80-жылдарынан бастау алса, қазақ тіл білімінде мәтіндер корпусын жасау ісі соңғы жылдары ғана арнайы зерттеле бастады. Бұл ретте де қазақ тілінің корпустық лингвистика мәселелері тағы да А.Жұбановтың бастамасымен көтерілді.
А.Жұбанов тілдік корпустар құрастырудың қиындығы мен күрделілігін айқын тани отырып, қазақ тілінің ұлттық корпусын құрастыруды орталықтандыру, яғни мемлекеттік дәрежеде жұмыла кірісу қажеттігін алғаш айтып, бұл ойын 2014 жылы «Ана тілі» газетінде жариялаған болатын. Ғалым былай дейді: «Ұлттық тіл мәтіндерінің компьютерлік корпусын құру жобасы бір ғана ғылыми ұйымның шешетін мәселесі емес және ол зерттеу жұмысы 3-5 жылда аяқтала қояды деуге де болмайды. Себебі бұл аса күрделі және оның нәтижелері әлемдік дәрежедегі аса маңызды ғылыми жұмыс болып саналады. Зерттеу жұмысының мақсатына сай орындалатын міндеттері де сала-салаға, кезең-кезеңге бөлініп, тек қана ғалымдар қауымдастығын құру арқылы ғана ауқымды нәтижеге ие болары сөзсіз. Қазақ тілінің тілдік корпустарын жасау – көп болып жұмылып атқаратын ұлттық құндылығымыз. Сондықтан Қазақстанның әр жерінде бір-бірінен дербес атқарылып жатқан корпус жасау ісін орталықтандыру керек. Оған Қазақстанның әр жерінде ғылыми-педагогикалық қызмет атқарып жүрген ғалымдардан арнайы лингвистикалық топ құру керек. Өйткені тілдік бірліктерді модельдеу – өте күрделі мәселе. Сондай-ақ тілдік корпустар құрастырудың өзі ең алдымен лингвистикалық белгіленім талдамасын жасауға тіреледі. Осы кезге дейін жасалып жатқан корпус жасау тәжірибесіндегі нәтижелерді бір орталыққа жинақтау керек. Кітап, газет-журнал шығаратын баспалармен шартқа отырып, олардан мәтіндердің электронды нұсқаларын алу қажет».
Асқар ағай көтерген Қазақ тілінің ұлттық корпусы А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында орындалған ғылыми жобалар негізінде қазақ әдеби тілінің әртүрлі стильдерін қамтитын (көркем проза, поэзия, ғылыми және ісқағаз мәтіндері, публицистикалық мәтіндер) аннотацияланған мәтіндер корпусының алғашқы нәтижесі ретінде компьютерлік бағдарламамен жұмыс істейтін корпус сайты (qazcorpus.kz) жасалды.
«Қазақ тілінің ұлттық корпусы»  мәтіндік базасының көлемі – 30 миллион сөзқолданыс. Оның ішінде көлемі 14 миллион сөзқолданыстан тұратын мәтінге 16-21 параметрлік метабелгіленім (мәтіннің авторы, автордың жасы, мәтін тақырыбы, жазылған стилі, жанры, мәтін типі, дереккөзі, т.б.) енгізілген.
Корпустан қажет сөзді іздеу барысында төмендегідей компьютерлік бағдарламалар жұмыс істейді:
–      Іздеген сөз кездесетін сөйлемдер легін шығару (конкорданс);
–      Конкорданстағы кез келген сөзформаны түбір мен қосымшаға автоматты түрде бөлу (лемматизация);
–      Лингвистикалық белгіленімдер енгізу бағдарламасы:
б) лексикалық белгіленім (мағына);
в) фонетикалық белгіленім (дыбыстар сипаттамасы және автоматты буынға бөлу);
– Аталған метамәтіндік және лингвистикалық белгіленімдер бойынша іздеу жүйесі.
Тілдік корпустардың тіл білімінің барлық салаларында қолданылу мүмкіндігі бар. Нақты айтқанда, әртүрлі сөздіктер (жиілік, түсіндірме, аймақтық, фразеологиялық, этнографиялық) құрастыруда, ғылыми грамматикалар жазуда, оқыту жүйесінде және оқулықтар құрастыруда, әдістемелік құралдар жазуда, аударма жұмыстарында, т.б. Тілдік корпустар компьютерлік базаға салынып, бір орталықты басқару жүйесі бойынша жұмыс істейтіндіктен, тілдік зерттеулердің барлығын дерлік нақты фактологиялық материалдармен қамтамасыз етеді.
Ал осындай еңбектердің әзірленуіне өмірін, ғылым жолын арнаған филология ғылымының докторы, профессор Асқар ағай Құдайбергенұлы Жұбановтың тұлғалық, ғалымдық қасиеті қазақ тілтанымы, болашақ қазақ тілтанушылары, жалпы қазақ ғылымы үшін әрқашан да үлгі тұтатын тағылымы мол өнеге болып қала бермек.
Тіл білімі институты директоры,
А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты
Қолданбалы лингвистика бөлімінің меңгерушісі,
«ТҮГЕЛ ТҮРКІ ЖИНАЛЫП, ТОМСЕНГЕ ЕСКЕРТКІШ ҚОЙСАҚ...»
ТҮРКІ ӘЛЕМІНЕ ОРТАҚ ТАҢЖАРЫҚ
Біздің Telegram каналына жазылыңыз
алдымен сізді қызықтыратын барлық жаңалықтарды біліңіз
Сіздің электронды пошта жарияланбайды. Қатарды міндетті түрде толтырыңыз *
Air Astana 10-шы рет өз аймағындағы үздік әуекомпаниясы ретінде Skytrax сыйлығын жеңіп алды
Ауған соғысы ардагерлері өз ойларын ортаға салды
Ардагерлерге арналған турнир өтті
Ауған соғысы ардагерлері студенттермен кездесті
Үндеу: Бірлігі жоқ ел тозады, бірлігі күшті ел озады
«КӨРКЕМ ҚАЛА – АЛМАТЫ» ЖАС АҚЫНДАР МҮШӘЙРАСЫНЫҢ ЕРЕЖЕСІ
КИНОҢ ҚАНДАЙ БОЛСА, ҚОҒАМЫҢ ДА СОНДАЙ
ТҰЛҒАЛАР: ТӘРБИЕ, ТАҒЫЛЫМ, ТӘЖІРИБЕ
Білімді жастар білікті болар
«АЛАШ» АВТОНОМИЯСЫ» ТАРИХЫНЫҢ ӘЛІППЕСІ
«АҒА, САҒАН БҰЛ – ОШАҚ…»
«Ана тілі» газетінің Бас редакторы
«ТҮГЕЛ ТҮРКІ ЖИНАЛЫП, ТОМСЕНГЕ ЕСКЕРТКІШ ҚОЙСАҚ...»
ТҮРКІ ӘЛЕМІНЕ ОРТАҚ ТАҢЖАРЫҚ
ОЙЛЫ ОҚЫРМАНМЕН ОЙЛАСЫП ЖАСАЛАТЫН БЕТ
ЖАҺАНДЫҚ ДЕҢГЕЙДЕГІ АЛҚАЛЫ ЖИЫН
«ҚАРАГӨЗДІ» ӘУЕЗОВ ЖАЗҒАН ҚАЛПЫНДА КӨРЕРМЕНГЕ ЖЕТКІЗСЕК ДЕЙМІЗ
«АЙМАҚТА МЕМЛЕКЕТТІК ТІЛДІҢ МӘРТЕБЕСІ АРТАДЫ»
ТҰЛҒАЛАР: ТӘРБИЕ, ТАҒЫЛЫМ, ТӘЖІРИБЕ
Мәншүк Мұқашева: ЖУРНАЛИСТ ТӘРБИЕЛЕУ – ЖАНКЕШТІ ІС
Қанат АЙТБАЕВ:МӘДЕНИЕТ – ЕЛ ИДЕОЛОГИЯСЫНЫҢ ЕҢ БАСТЫ ТЕТІГІ
Раиса ҮМБЕТБАЕВА: ӘР ОТБАСЫ ҰЛТТЫҚ ДӘСТҮРДІ ҰСТАНСА ДЕЙМІН
ОҚУШЫ ДЕНСАУЛЫҒЫ – КӨКЕЙКЕСТІ МӘСЕЛЕНІҢ БІРІ
Ғарифолла ӘНЕС: ҚАЗАҚТЫҢ ЖОЛЫ ҚАТПАРЛЫ, ҚАЛЫҢ ТАРИХ
© 2010-2020 Copyright. Kazgazeta.kz.