kk kk kk kk kk kk ba kk kk kk kk kk kk tt kk ky kk kk ru ru kk kk de kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk de fr kk de fr kk de es kk ru ru kk de vi kk de nn kk de pt kk de oc kk de fr kk de de kk de fr kk de zh kk de fr kk de fr kk de oc kk de ca kk de oc kk de fr kk de fr tg de da kk de vi kk de de kk de it kk de fa kk de fr kk de fr kk de ms kk de ca kk de en kk de de kk de ca kk de nn kk de fr kk de de kk kk kk
Тік жүрді, тік құлады... | Әдебиет порталы
Әдеби үдеріс Авторлар Кітаптар Аудиокітаптар Жанрлар Кейіпкерлер Блогтар Арнайы жобалар Мультимедиа
Әдебиеттi ешкiм мақтаныш үшiн жазбайды, ол мiнезден туады, ұлтының қажетiн өтейдi сөйтiп...
Ковид-2019 басталғанда қазақ тілінде не бір жүйелі ғылыми ақпарат жоқ, не бір жүйелі сақтану шаралары жоқ – не істерге білмей абдырап қалған жұртты нәубеттен сақтануға шақырған Аягүлдің Фейсбук үндеуін жүздеген оқырмандар өзара бөлісіп, қаламгердің жанайқайы мыңдаған адамдарға демеу болды. Міне, жазушының ешкім оқымайтын неше том кітап шығарып, ұйым-одақ мүшесі болуы немесе сансыз жүлдеге ие болуы талап емес, қандай жағдайда да оқырманына рухани қолдау, қандай да шешім ұсынған қаламгерді жазушы дейді. Аягүл осы қағиданы, жазушының қоғамдағы орнын ерте және елдегі жазушылық жайлы теріс түсінікке қарамастан, дұрыс түсінген сирек қазақтың бірі. Ол қоғамдағы қатігездікке, принципсіздік пен жағымпаздыққа төзімсіз еді, бәрінен де сатқындықты жек көруші еді. Ондай адамға кез келген қоғамда, бірақ әсіресе рухани құндылықтары тым бұлыңғыр пост-кеңестік қоғамда өмір сүру әрқашан қиын. Аягүл де өз ортасын таппады.
Нұркен ӨТЕУІЛ, Қ.Қуанышбаев атындағы қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының актері:
Гүлшат БАҚЫТЖАН, ф.ғ.к, аудармашы, Абердин университеті PHD докторанты:
Жазушы, әдетте, өз ойына алған, жанын жегідей жеген, өзі сұрау салып, жауабын ала алмай жүрген тақырыпта жазады. Ая адам ретінде де шынайы өмірінде мейірімді, таза еді. Сондықтан болар, ол шығармаларында мейірім, адалдық туралы көп жазды. Оны сипаттамайды, сараптайды. Оның түп тамыры мен адам бойында қалай өсіп-өнетінін көрсетеді. Оны оқып отырып, мейірімділік адам болмысының қай жерінде, оны қалай тану керек, оны қалай тәрбиелеу керек, сол арқылы өзіңді бір мысқалға болсын қалай жақсарта алатыныңды көрсетіп береді. Жалпы, Аяның жазу стиліне көп анықтауыш қолдану, сипаттау тән емес. Ол формаға емес, процесстерге мән беретін жазушы.
Кеңес әдебиетінен біз не нәрсені (адам күйін, табиғатты және т.т.) ұзақ та егжей-тегжей сипаттаудан, көп анықтауыш пен теңеулерден тұратын мәтіндерге үйретілгенбіз, оқырман ретінде. Ал Ая ол дәстүрді жақсы біле тұра, оған қарсы стильде жазды. Ол сол ұзақ баяндаулардан қашатын және іс-қимылға, серпіліске көп мән беретін жазушы еді. Содан да, шығармалары қысқа болғанмен, әр сөйлеміне бірнеше қабат мағыналарды топтастырып беретін «тығыз мәтін» жазатын. «Тығыз мәтін» ұғымы әңгіменің нағыз жаны. Әңгіме көлемі кіші болғанымен, оның басы, оқиғаның дамуы, кульминациясы және аяғы бар болуы қажет. Сонымен бірге, ол оқырманға әсер етуі тиіс. Осындай кішкене және шағын көлемге өмірдің күрделі құбылысын сыйдыру аса шеберлікті қажет етеді. Хэмингуэйдің «айсбергтің ұшы» деп бейнелегені сынды. Біз күнделікті қарым-қатынаста айналамызда жүрген адамдармен түсінісе алмай жатамыз, ойымызды дұрыс жеткізе алмай жатамыз. Ал қалың оқырманға күрделі ойды жеткізу, өз философиясын ұғындыру, жазушыдан, ойға кіріспе беру, оның элементтерін кейіпкерлерге бөлшектеп дарыту, кейіпкерлерді шынайы өмірдегідей бейнелеу сынды ерекше аналитикалық қабілетті талап етеді. Аягүлдің әңгімелеріндегі кейіпкерлердің шынайылығы – олардың сөз саптасынан білінеді. Олар жасанды репликалар мен ойлардан ада. Ұзақ-сонар сөйлемдермен ойланбайды немесе сөйлемейді. Олар барынша табиғи. Аягүл, диалогтарды ұйымдастырғанда, кейіпкерлердің мінезіне сай сөз саптату арқылы көрсетеді. Кейіпкер туралы ұзақ сонар баяндау арқылы емес, оның ішкі ой ағымдары мен сөздері арқылы оқырман көңіліне суретін сап береді. Ол прозадағы күрделі әдіс - диалог құру тәсілін шебер меңгерген. Оның мәтініндегі кейіпкерлер күнделікті сіз бен біздің арамыздағы қарапайым адамдар еді. Ол пафоссыз жазатын. Пафосты ұнатпайтын. Әдебиеттің басты міндеті - адамдарға өмір сүруді үйрету екенін ол жақсы түсінді.
Аягүлдің шығармашылығындағы екінші бір басты мәселе – жазғандарының барлығы дерлік біздің әлеуметте, қоғамда болып жатқан мәселелерге арналуында. Бұрынғы сенім күл-талқан болып, ортасындағы ұрпақ әрі-сәрі күйде қалған, жас буын жанталаса ізденген қоғамдағы адамдардың көңіл-күйін, психологиясын талдап көрсетеді. Жазушының психоанализге жиі баруының, соның нәтижесінде адамдардың көптеген санасыз қасиеттерін көп байқағанынан болар, өмірде ол қоғамнан жерініп кеткендей. Жазушы жаны нәзік. Ол қоғамдағы санасыз іс-әрекет пен (саясаттан бастап жекелеген адамдардың санасыздығын) ойлау жүйесін қабылдай алмағандай. Мысалға мына бір үзіндіні талдап көрелікші: «Өзін-өзі, шын мәнінде, сыйлай білетін, жақсы өмір үшін күресе білетін жігерлі адам үш күн тұрмайтын біздің қаладағы кішкентай бөлмеміз тым жұпыны. Терезені ашсақ, әр жерінен жыртылып, ажыраған қоңыр түс қағаздар желбірейді. «Кім болса да, мына түс қағазды талғамсыз адам таңдаған» деп күңкілдегенімізбен, онсыз да көңілсіз өмірімізді онан сайын көлегейлеп тастаған бөлмені ақтап, сырлау ешқайсымыздың ойымызға кіріп шықпады. «Басқа пәтерге көшем». Екеуміз де солай ойладық. Бірақ біз көшпей, сол ескі жатақханада тұрақтап қалдық» («Соқыр сана»). «Қаладағы кішкентай бөлме» – әлемдегі қазақ қоғамы деп түсінсек, оның «әр жерінен желбіреген жыртылып, ажыраған қоңыр түс қағаздар» біздің қоғамның проблемалары десек, оны шешуге адамдардың ұмтылмайтыны, күрескерлік қабілет көрсете алмайтыны, Аягүлше айтқанда «бөлмені ақтап, сырлау ешқайсымыздың ойына кіріп шықпайтыны», оның орнына сол бір жан жүдетер жағдайға бейімделіп «сол ескі жатақханада тұрақтап қалатыны», яғни қоғамдағы келеңсіздіктерге бойсұнып кететіні, жігерсіздік туралы баяндайды. Жазушының қалауы – адамдардың бейнесін, олардың қазіргі қоғамдағы мінез-құлқын өздеріне айнадағыдай көрсету. Қоғам соны түсінсе, сең қозғалар деген үмітте. Әдебиет арқылы адамдарға білім беру, оған қалай өмір сүру керек екенін білімімен білгенінше айту, оларды ояту, жігерлендіру Аяның мақсаты еді. Жазушы ретінде, шығармашылығында қаншалықты мұң мен қоғамдағы келеңсіздіктерге деген қарсылық болғанымен, Ая пессимист жазушы емес. Ол оқушының намысын оятып, жігерлендіруге күш салатын жазушы. Ол өткен өмірді аңсау немесе өмірдің мәнсіздігі туралы қайғыға берілген зарлы мәтіндер жазбайды. Ол қазіргі қоғамның іріңді мәселелері мен олардан құтылу туралы ойын ашық, бұлталақтамай жеткізетін. Сондықтан да оның мәтіндері терең әлеуметшіл, жігерлі мәтіндер.
Қазіргі қазақ әдебиетінің ересек буыны кеңес дәуірінде санамыздан әдейі сылынып тасталған, өшкен тарихымызды түгендеумен айналысуда. Оларды түсінуге болады. Олардың жастық шағында тиым болып, тереңінен сусындай алмай қалған, бірақ қатты құмартқан дүниелер ғой. Тарих туралы жазу – олардың, бір жағынан, аға буын ретіндегі борышы да, өздерін іздеу жолы да. Алайда қоғамға тек тарих туралы ғана емес заманауи қоғамның да заңдылықтарын талдап беретін және сол арқылы қоғамды тәрбиелейтін шығармалар аса қажет. Батыста әдебиеттің функциясы осындай. Бұл бағытта, әрине, тәуелсіздік жылдарында білім алып, қалыптасқан жазушылар жазып жүр. Алайда, олардың арасында әлеуметтік реализмге қарағанда, сентименталды, лирикалық немесе романтикалық, болмаса оқиғаға немесе құбылысқа баға беру стильдерінде жазу басым. Күрделі тақырыптарға бара қоймайды. Ая күрделі саяси тақырыптарға баратын, яғни қоғам және адам өміріндегі келеңсіздіктердің түп-тамыры жүйеде жатқанын, ал жүйе, адамдардың өздері өзгермейінше өзгермейтінін күрделі психоанализ талдау тәсілі арқылы жазатын. Шығармаларындағы кейіпкерлерге қараңызшы, олар жинақталған, аяқталған портреттер. Әлеуметтік портреттер. Мысалы, мына, диалог арқылы жасалған кейіпкерлер портреттеріне қараңызшы:
«Ортамен қалай қарым-қатынас жасауды білетін, олардың көңіл-күйін табу үшін саналы қадамдарға баратын, тіпті адамдарға ұнамай қалудан қорқатын адам» деп ойладым.
– Елге қашан ораласыз? – деп сұрады ол.
– Елге қашан оралатыным әлі белгісіз. Мен мұнда өзімді әрқашан бөтен сезінем. Себебі, бұл – менің қоғамым емес. Менің қорқатыным: өз елімде жүргенде өзімді бөтен сезінем. Мен сол сезімнен, анығы өзімнен өзім қашып жүрген адаммын, – деп шынымды айттым.
– Жүйе өзгерсе, қоғам да өзгереді. Сіз өзіңізді бөтен сезіну сезімінен арыласыз, – деп сендірді.
Міне, менің алдымда шетелде білім алған, билікке араласқысы келетін жас жігіт отыр. Мен оған қазақтың болашағына, мемлекеттің дамуына қатысты көп сұрақ қойғым келеді. Тек жауап ала алмаймын ба деп қорқамын.
– Сіз билікке не үшін араласқыңыз келеді? – деп сұрадым.
– Мені биліктен көргіңіз келмей ме? – деп өзіме қарсы сұрақ қойды» («Бөтен»).
Қазіргі қоғамдағы «бәрінің басынан аттап өтуге дайын, бірақ өз ұпайын жібермейтін «денди»» тұлғаны таныдыңыз ба? Ол білімді, ақылды, бірақ онда адалдық жоқ. Ол бұрынғы отбасына да, еліне де, ешкімге де адал емес. Бірақ ол «алысқа баратын, ақылды, әрі білімді жігіт». Бүгінгі күннің қаһарманы. Бүгінгі күнде күнделікті көретін кейіпкердің портреті. Ая мұны суреттеу арқылы баяндап емес, оның сөз саптасындағы психологиялық ағымдар арқылы танытып тұр.
Қорыта айтқанда, Аягүл, қоғам өміріндегі күрделі, әлеуметтік-саяси тақырыптарға терең бара білген, әрі оларды психоанализ тәсілімен сараптай алған жазушы. Оның стилі жинақы, әрі пафоссыз. Ол жүйедегі келеңсіздіктер мен оның шешілу жолдарын өзінің білімі тұрғысынан айта білді. Оның прозасы өткенді аңсау, қайғы-мұңға берілу сынды пессимистік сарындардан ада, керісінше, оның прозасы өмірді жақсартуға жігерлендіреді, мейірім мен адалдыққа үйретеді. Ая, қазақ прозасына батыстық әдебиеттің стилі мен тәсілдерін әкеліп, жаңа бір леп берген, қазақ прозасының жаңа буынындағы, сөзсіз, кәсіби жазушы еді.
Айнұр АХМЕТОВА, М. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының ғылыми қызыметкері:
Аягүл соңғы уақытта әлеуметтік желі алаңдарын белсенді қолданды. Пікірін, ойын желілерде пост жазу арқылы жеткізіп жүрді. Әңгіме жазса да, пост жазса да жазуды өмірінің басты құралы, бәлкім, өзін құтқарудың амалы санағандай.
Аягүл көп адам елей бермейтін әрбір мезетке назар аударатын. Әрбір мезеттің маңызына, сол сәттегі адамдардың әрекетіне мән берді. Ол кейіпкерлерінің еркін, тәуелсіз, бақытты өмір сүргенін қалады. Қоғамға деген көзқарасын контраст оқиғаларды салыстыру арқылы түсіндіретін. Оқырмандары да оның әңгімелерінен өздерін таба алғандықтан сүйіп оқыды. Жазушысынан айырылып қалған оқырман Аягүлді қатты жоқтады, қимады, өліміне сенгісі келмеді. Дәл сондай жоқтауды желіде бұрын-соңды көрмеген едім.
Аягүл ғұмырының қысқа болатынын сезгендей. «Отыз жыл? Менің ендігі ғұмырым отыз жылдан аз…»; «Өмірім қысқа бола ма екен? – деп, бар даусыммен айқайладым» дейді «Жүрекке оралу әңгімесінде. «Құдайға ғана махаббатының мәңгілік» екенін білген жазушы мәңгілік әлемге асықты. Шын мәнінде, қай заманда, қоғамда болса да ШЫНАЙЫ ақын мен жазушыға өмір сүру оңай тимеген. Тазалықты жазатын және сол әлемде өмір сүретін өнер иесі қоғамның шартты, жалған нормаларын қабылдай алмайды. Бетперде киіп өмір сүру де оған жат.
Аягүл адамдарды көп сынағанымен, қатты жақсы көрді, жақын араласты да. Қаза болғанда фейсбук желісінде Аягүлмен өзара қарым-қатынасын жазып, скриндерін жариялағандар көп болды. «Адамзаттың бәрін бауырым деп сүйді». «Бөтен» деген әңгімесінде «Менің қорқатыным, өз елімде жүргенде өзімді бөтен сезінем. Мен сол сезімнен, анығы өзімнен өзім қашып жүрген адаммын» дейді. Бірақ өзіне бөтен қоғамды қабылдай алмады.
Ая қарындасым әлем әдебиетін тұла бойын сіңіріп алған бірегей қызымыз еді. Тіпті біздің буын мен бізден кейінгілердің ішінде шығармашылыққа дәл осылай жас ғұмырын сарп еткен адам таппаймыз! Бәріміз күйбең тіршілікті ойлап жүргенде ол жазуды ғана ойлады. Шедевр дүниеге отыруға тас түйін дайын шағы еді, әттең. Шығармашылық ғұмырдың қандай зіл батпан екенін оқырманның санасына құйып бақты. Ая не жазсада оқырманды қалай жетектеп әкетуді ғажап меңгерген. Күн демей, түн демей еңбек етті. Және сонысын бұлдаған жоқ, ештеңе дәметкен жоқ. Бізде қыз бала ғой деп елеп-ескеруді білмедік. Көптің бірі деп ойладық. Шынтуайтында қарындасымыз қай жағынан алып қарасақ та жауға бермейтін жалғызымыз еді. Ол нағыз талантты қызғыштай қорғады, оны түсінуге тырысты. Бәрінен ар-намысын жоғары қойды. Елді сендіруге тырысты. Қарашы, сол арына тіл тигізіп еді, әрі қарай шыдамады. Бұл анау-мынау қаламгердің қолынан келе бермейді! Мына қайғы үшін көрші мемлекеттегі әріптестерден ұялуымыз керек! Ая өз ажалынан өлген жоқ! Құдай оны осылай моральдық тұрғыда әлсіз қылып жаратты. Енді артық әңгіменің қажеті шамалы. Бар болса, оның жұмақтан басқа баратын жері жоқ!
Аягүлді 2005 жылдан бері білемін. «Шабыт» фестивалына бірге қатыстық. Бізді Алматы табыстырды. 2008-2009 жылдары екі жыл жақын араластық. Сырлас құрбылардан болдық. Аягүл ашық жарқын, бетің-жүзің демейтін, көңіліне жақпаса айта салатын. шыншыл, ноқтаға басы сыймайтын асау, өр мінезді қыз еді. Солай қырсық, еркелігі мен қатар жаны таза, жүрегі жұмсақ жан болатын. Кейін тұрмысқа шығып мен Алматыдан кеттім. Кейін Аягүлде бір жылдары Астанаға жұмысқа ауысты. Сол кездерде де үнемі звандап қалімді біліп тұратын. «Сен мықтысың, қаламыңды тастама Гүлманат»,-деп мені желпіндіріп, жақсы сөздеріп үйіп-төгіп тұратын. Арада біраз жыл менде күйбең тіршіліктің көлеңкесінде жүріп өлеңнің ауылынан алыстағанда хабарсыз қалдық. Кейін қайта іздесіп аман-сәлем жасасып тұрдық. Осыдан бір жыл бұрын Мәскеуден келген кезі болса керек, ұялы байланыс арқылы үш сағат әңгімелесіп өткен-кеткенді айтыстық. Онмен сол сәтте соңғы рет тілдесіп тұрғанмды білсем ғой. Ол өмірдің жалған екенін көрсеткендей бір күнде аспанға ұшып кетті... Енді айдалада жатқан мені демеп желпідірер Аяш жоқ... Ол қазақтың маңдайына сыймай кетті... Ешкімнің алдында аласармай, айтарын айтып, жалған дүнені тәрк етіп кетті... Бақұл бол Аяш!
Аягүлдің жазбалары қаншалық өткір, зілді болса, жүрегі соншалық нәзік, қорғансыз болатын. Бекер ме дейсің... Әркімнің өз сыны, өз айқышы болады деп жатады. Бәлкім Аягүлдің көтере алмай кеткені сол жүрегі болар. Байқамайтынды байқап, көрмей-ақ қоя салатынды көріп қойып, елеуге тұрмайтынға таусылатын жүрегі шығар. Оралуға асыққан өз жүрегі... Өкініш бар көкейде. Әлі жазары, берері, айтары көп еді. Ішінде не кеткені енді бір Құдай мен өзіне ғана аян. Қош бол, Аяш! Иманың саламат болсын!
Аягүлдің жазбаларын ең алғаш әлеуметтік желіден оқып, таныстым. Отты, ойлы, реалистік көзқарасты қыз. Былайша айтқанда харизмасы басым жазушы деп те тануға болады. Шығармаларын көңілге қонымды, оқырманға түсінікті тілмен жазады. Батысты ақтарып-төңкеріп, Европа әдебиетін алдымызға жайып салғанда алғашында таңырқағаным рас. Көп біледі, көп оқиды. Көп ізденеді. Алдына биік-биік мақсаттар қоя біледі. Осыдан екі жыл бұрын оның "Жүрекке оралу" деген кітабының тұсаукесеріне арнайы бардым. Ешқандай модераторсыз кеш бойы жалғыз өзі сөйлеген қыздың іші әбден толып қалған.Ұзақ сөйледі. Ақтарылған сайын жаны рахаттанды. Аяның нағыз өткір, қайсар қыз екені жазбаларында ғана емес шынайы өмірден көрінді. Қоғамнан жерінген жұдырықтай қыздың оптимистік көзқарасы айналасындағыларға да әсерін тигізбей қоймасы анық. Бір сөзбен айтқанда Аяны тағдырлы қаламгер ретінде жоғары бағаладым.
Көктемі өткен, өмірдің жазы да өткен,
Шырқалмайды әні де сазы көптен.
Бауырына құлаштап алып жатыр,
Қара жердің кең еді тәні неткен?!
Биіктер құламайды биік шыңнан,
Киік те құралайын сүйіп тынған.
Аягүл, айналайын, айдай қалқам,
Ажалға кім бар сені қиып тұрған?
Шындықтан шырылдады үнің талай,
Опасыз дүние мын-сан құбылғаны-ай.
Қоғамның арам шөбі қаптап тұрып,
Даланың әсем гүлі жұлынғаны-ай.
Ай қыз-ау, Аягүл қыз, Аяжан қыз,
Бәріміз де пендеміз, жәй адамбыз.
Сен түскен соқпақ жолдың торабында,
Адасып кетпесек ес-санадан біз.
Су кештің, тондың бірге қарға батып.
Жүрегің тыныш тапса, мың жүректі,
Кеттің ғой қапылыста паршалатып.
Жүйрік еді қаламың жорға сынды,
Байқонысың баян бақ, орда сынды.
Бозторғай боп орлғын өз далаңа,
Жаратқан иманды есін жолдасыңды!!!
Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. adebiportal@gmail.com 8(7172) 57 60 14 (ішкі - 1060)
Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.
«KitapTime – 2022» жалпы республикалық кітап фестивалі өтті
«Семсер жүзіндегі серт» атты роман-трилогия таныстырылды
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Мұқтар Әуезовтің “Абай жолы” роман-эпопеясы: атмосфера және стиль
«KitapTime – 2022» жалпы республикалық кітап фестивалі өтті
Бахман Гобади. Күрд киносын жетім балаға ұқсатамын
«Алтын сақа» байқауы мәресіне жетті
Шерағаңның туғанына 90 жыл
«Абай жолының» аудармасына Әуезовтің көңілі толмаған
Елордада өткен «Күй жәрмеңкесінде» Жамбыл жырлары оқылды
Ел қай кезде түзеледі?
Ахмет Салах әл-Мәһди. Күтпеген «келімсек»
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Ахмет Байтұрсынұлы: «Амалыңды түзет, түземесең, ешкімге кінә қойма»
Республикалық «Таласбек» сыйлығына шығарма қабылдау жалғасып жатыр
«Талтүс» романындағы Таласбек Әсемқұловтің қаламгерлік қолтаңбасы
Әбіш Кекілбаев. Сардар немесе Ыдырыс Ноғайбаев туралы сөз
Қирабаев тұрған үйге ескерткіш тақта қойылды
Баланы туғаннан бастап әдебиетке қызықтыра білу керек
Бақытгүл Баймолдақызы. Жылап аққан жылдарды көзімдегі...
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Махат Садық, Ескерткіштер – ел тарихы
Шалқар Дәулеткелді. Қыркүйек айының сарғайған жапырақтары
Жоба туралы Порталды қолдану ережесі
Авторлар мен баспаларға ISBN алу