kk kk kk kk kk kk ba kk kk kk kk kk kk tt kk ky kk kk ru ru kk kk kk de kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk rue kk tt kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk de fr kk kk de ca kk kk de ca kk ru ru kk de vi kk de nn kk de pt kk de oc kk de fr kk de de kk de fr kk de zh kk de fr kk de fr kk de oc kk de ca kk de oc kk de fr kk de fr tg de da kk de vi kk de de kk de it kk de fa kk de fr kk de fr kk de ms kk de ca kk de en kk de de kk de ca kk de nn kk de fr kk de de kk kk kk
Төрлет, Әз-Наурыз! | Әдебиет порталы
Әдеби үдеріс Авторлар Кітаптар Аудиокітаптар Жанрлар Кейіпкерлер Блогтар Арнайы жобалар Мультимедиа
Әдебиеттi ешкiм мақтаныш үшiн жазбайды, ол мiнезден туады, ұлтының қажетiн өтейдi сөйтiп...
Қазіргі қолда бар мәліметтер бойынша Наурызды тойлау дәстүрі парсы жерінде б.з.б ҮІ-ІҮ ғасырларда өмір сүрген Ахеменидтер әулеті тұсында болғандығы айтылады. Ахеменидтер әулетінің әйгілі Кир, Дарий патшалардың Тұран даласымен тайталасын, Ахеменидтер династиясының түбіне жеткен Ескендір Зұлқарнайын (Александр Македонский) турасындағы ескілі-жаңалы мәліметтер біздің тарихымыз бен әдебиетімізде жеткілікті. Наурыз – бір-бірімен іргелес көрші ретінде мыңдаған жылдар бойы өмір сүріп келе жатқан иран мен тұран мәдениеттерінің синтезі. Наурызды діни мереке емес, шаруашылық маусымының басталуына орай туып қалыптасқан мереке дегенімізбен, ондағы салт-ғұрыптық рәсімдерде иран-тұран мәдениетінің әр дәуірдегі шаманизм, зороастризм, ислам діни таным-түсініктерінің айқын ізі мен әсері жатыр.
Жаңарсын деп жаз туа –
Қалың қар еріп су болып,
Көк шөбі шығып желкілдеп,
Күрең тайың ат болып, -
Бәйгеге қоссаң келерсің, -
деп алдағы күндердің қызық-думанына қиял қанатын қақтырады. Наурыздың барша түрленіп, гүлденудің басы екенін айтып, «жуанның жіңішкеріп, жіңішкенің үзілер шағына жеткен, алты ай қыстың соғындағы самарқау қалыпқа қан жүгірткендей болады. Ендігі диалог суатқа барамын деп шуаққа жылынып сейілдеп жүрген шалына алаңдаған ене мен келіні арасында өтеді.
- Айтпақшы, ене, наурызға
Астың ба көже, етінді?
- Асқан болдым бірдеме
Көк аттың салып шекесін.
- Әлде өзің құр массың?
- Наурызды тойлар не күй бар.
- Ұлы күнде үйдеме!
Тап дей ме саған жоғыңды?
Диалог өлең құрудың шебері Бейімбет Майлин кейіпкерлерінің осы бір кезекпе-кезек жауаптасуынан ХХ ғасыр басындағы қазақ отбасының барымен базар болып Наурызды қарсы алып жатқан шынайы көрінісін аңдаймыз. «Шеке беру», «шекеге шақыру» дейтін салт қазіргі күнге дейін қазақ әлемінің көп жерлерінде, әсіресе солтүстік өңірлерде жақсы сақталған. Соғымға сойылған малдың басын шекелеп, бір бөлігін Наурыз келгенде асу үшін арнайы сақтап қоятын болған. «Ұлы күнде үндеме», - деуін – Ұлыстың ұлы күні Наурызда өзара өкпе-ренішке, ұрыс-керіске баруға болмайды дегенді ишаралағаны деп ұғамыз.
Бидай көже буланып –
Жаңа тілек, жаңа жыл
"Самарқан тасы еріген –
Наурыздың тойы, - деді, - бұл...».
Наурыз тойы қарсаңында үй-жай, ыдыс-аяқ, киім-кешегін қағып-сілкіп тазалап, жаңартып жаңғыртып, соғымнан сақтаған сүрісін дәнге қосып асып Наурыз көжесін әзірлеп, бір-біріне қуанышты тілектерін айтысып мәре-сәре болып, үлкен-кіші құшақтасып көріскен қазақ қалпын Бейімбет Майлин осылай бір өлеңге сыйғызғандығын көреміз.
Наурызды мерекелеу уақытына қатысты қазақ әлеміндегі кейбір өзгешеліктер болса, ол халықтық танымдағы астрономиялық есептеулерге қатысты. жалпы ежелгі Юлиан күнтізбесі бойынша Шығыстық Наурыздың бірінші күні 9 наурызға, қазіргі Григориан күнтізбесіндегі 22 наурызға сәйкес екендігін білеміз. Дегенмен, ХХ ғасырдың басында да Қазақ даласында Наурызды белгілеп тойлаудың бірізділігі турасында мәселелер болғандығын көреміз. «Қазақ» газетінің 1913 жылғы 9 наурыздағы № 15 санында мынадай мәлімет көрсетілген: «Бұл кезде ол ғұрып қазақ арасында қалып бара жатқан секілді, наурыздың қай айда, қай күні болуы хақында әр түрлі сөйленеді. Біреулер наурыз марттың бірінде, екіншілер тоғызында келеді деседі....». Мұндағы наурыздың бірі, тоғызы дегендер – григориандық ескі стиль бойынша алынып отырғаны анық. Наурыздың өзге елдердің жаңа жылына қарағанда климаттық, жайлылық тұрғысындағы артықшылығы туралы да осы жазбада айтып өтіледі: «...Рустың жаңа жылы қыс ортасында, нағыз сақылдап тұрған суықта келеді, біздің Жаңа жылымыз – «Наурыз» марттың басында болсын, ортасында болсын, әйтеуір мартта келетін болса, шын мағынасымен Жаңа жыл деп айтуға лайық. ...Наурыз туып, ата ғұрпымызды ұмытпай, белгілі бір күнді басы қылып алсақ ұнамды іс болар еді. Осы туралы білетін адамдар «Қазаққа» жазса екен, біздің Жаңа жыл – Наурыз анық жылдың қай айында һәм қай күнінде басталады. Біз оқушыларымызды Жаңа жылмен құттықтауға Наурыздың анық қай күні туатынын біле алмадық, ғафу өтінеміз», - делінген екен. Наурыз мерекесіне, оны мерекелеудің бірізділігн қалыптастыруға қатысты «Қазақ» газеті барынша көңіл бөліп, жарияланымдар ұсынып отырғанын көреміз.
Наурызды Ұлыстың ұлы күні ретінде әр өңірдегі ежелден бергі қалыптасқан үрдістерді ескере отырып лайықты атап өтіп, оны нағыз халықтық мереке ретінде тойлаудың жаңа деңгейіне, форматына көшу – бүгінгі күннің сұранысы мен талабы болып отыр. Осы мақсатты негіз еткен ұсыныстар мен жобалар да ұсынылып, жалпы халықтық талқылауға түсіп жатыр. Бұл – халқымыздың ұлттық рухани құндылықтарды жаңғырту жолындағы талғам-талабының өсуін көрсетеді. Бауырлас елдердің ықпал-әрекеті арқылы Наурыздың халықаралық деңгейдегі мәртебесі арта түсуінің өзі осыған жетелейді. Атап айтқанда 2009 жылдың 30 қыркүйегінде UNESCO Наурыз мейрамын адамзаттың материалдық емес мәдени мұра тізіміне кіргізген болса, Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас ассамблеясының 64 қарары негізінде 2010 жылдың 10 мамырынан бастап 21 наурыз «Халықаралық Наурыз күні» болып аталған болатын.
Наурызды он күн бойы түрлі мазмұндық тақырыптар бойынша белгілеп өткізуді қалыптастыру туралы ұсынылған идеяны өзекті әрі қолдауға тұрарлық деп білеміз және кейбір тұстарын әлі де болса нақтылап, өзгертуге болатын шығар. Бұрыннан жеткен «Наурызды бір ай тойланатын» деген деректің өзі де бекер емес. Оңтүстік пен Жетісу жыл басы көктемнің лебін анық сезініп алғанымен, 21-22 Наурызда Арқа мен Алтайда ақ қар көк мұздың мұрты да бұзылмайтыны белгілі. Сондықтан да, күн мен түн теңеліп, Наурызды қарсы алу рәсімінен соң ай жылпарағы бойынша, көктем толық күшіне енетін 22 сәуірге дейін ұжым болып, ауыл болып арқа-жарқа атап өтудің еш әбестігі жоқ. Бұл – наурыздың қадір-қасиетін барынша сезінуге мүмкіндік беретін үрдіс. Бәрі де сәтімен болғай! Еліміз аман, жұртымыз тыныш, Ұлыс оң, ақ мол болсын! Қош келдің, төрлет, Әз-Наурыз!
Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. adebiportal@gmail.com 8(7172) 57 60 14 (ішкі - 1060)
Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.
«Абай жолының» аудармасына Әуезовтің көңілі толмаған
«Мешіттегі бүйі» романы һәм қаһарман ұрпақ
Рухтың жоқтаушысы – көркем шығарма
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Мұқтар Әуезовтің “Абай жолы” роман-эпопеясы: атмосфера және стиль
«KitapTime – 2022» жалпы республикалық кітап фестивалі өтті
Бахман Гобади. Күрд киносын жетім балаға ұқсатамын
«Алтын сақа» байқауы мәресіне жетті
Шерағаңның туғанына 90 жыл
«Абай жолының» аудармасына Әуезовтің көңілі толмаған
Елордада өткен «Күй жәрмеңкесінде» Жамбыл жырлары оқылды
Ел қай кезде түзеледі?
Ахмет Салах әл-Мәһди. Күтпеген «келімсек»
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Ахмет Байтұрсынұлы: «Амалыңды түзет, түземесең, ешкімге кінә қойма»
Республикалық «Таласбек» сыйлығына шығарма қабылдау жалғасып жатыр
«Талтүс» романындағы Таласбек Әсемқұловтің қаламгерлік қолтаңбасы
Әбіш Кекілбаев. Сардар немесе Ыдырыс Ноғайбаев туралы сөз
Қирабаев тұрған үйге ескерткіш тақта қойылды
Баланы туғаннан бастап әдебиетке қызықтыра білу керек
Бақытгүл Баймолдақызы. Жылап аққан жылдарды көзімдегі...
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Махат Садық, Ескерткіштер – ел тарихы
Шалқар Дәулеткелді. Қыркүйек айының сарғайған жапырақтары
Жоба туралы Порталды қолдану ережесі
Авторлар мен баспаларға ISBN алу