kk ru bg ru ru bg ru ru uk bg ru ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk de ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk ru ru ru ru kk kk ru bg ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru
Көкпар қалай пайда болды? - check-point.kz
Зерделеушілер көкпардың қалыптасуын бірнеше мың жылдықтарға апарып тірейді. Жалпы бұл атты ойынның қалыптасуын жылқысыз елестету мүмкін емес. Егер де адамзат тарихының жылқыны қолға үйрету үлгісін Евразия даласына қарасты Ботай елді мекеніндегі 6 мыңжылдық атты мәдениеттің ашылуымен қарастырсақ, ендеше көкпарды да сонша мерзіммен өлшеуге де қақымыз бар. Өйткені көкпардың қалыптасуына ең бірінші қажетті жарақ ат екені бәрімізге мәлім және де көкпар ойынының туындауына да атты мәдениеттің ойып орын алатын маңызы жеткілікті.
Атаулардың ішінде көкпар, кок-бору вариациялары тарихи қалыптасқан. Осы «көкбор»-дан «көкбору», «көкбөрі» түріндегі туындысы бертін келе тіпті, 20-ғасырдың 80-жылдарға қарай көктүріктер аңызымен шендесіп кеткен деп есептейміз. «Көкпар» атауын көптеген зерделеушілер, «көк бөрі» сөзінен шыққан деуге әуес болып жүр және оның лингвистикалық құбылысын ашпаған күйі қалдырады. Шын мәнінде көк бөрі – көкбөр – көкбор – көкпар түріндегі тізбекке айналатындай, үндесім заңына бағынғыш түркі тілі «көк бөрі»-ден «көкпар» сөзін тудыруы екіталай.
Кейбір этнографтардың нұсқасы бойынша «көкпар» – «көк бөрте» (лақ) сөзінен шыққан. Олай болса, ол сол күйінде «көкбөрте» болып неге өзгермей қалмады? Үндестік жағынан қарағанда «көкпар» сөзіне оның өзгеруінен гөрі, «көкбөрте» немесе «көкбөрі» күйінде өзгермей қалу мүмкіндігі зор еді... Мәселе «көкпар» сөзінің бөріге де, бөртеге де қатысында емес «пар» сөзінде болып тұр...
Әрине, көкпарға тарту құрмет емес, оны қорлау, кек алу актысы екендігін «пар» сөзіне қатысты мына түсіндірмелер дәлелдейді:
парша – жіктелгіш, бөлінгіш мата; бір кесек, бір бөлек;
паршалау – 1. Быт-шыт қылу, кескілеу, тілгілеу. 2.Сойған малдың етін боршалау, мүшелеп бұзу, осу, бөлу, үлестеу;
барша – бөлек-бөлек, бөлшек-бөлшек, парша-парша...
Ал «көкпар» сөзінің өзі әбден сіңісті болғаны сондай аллегориялық бейнелі мазмұнға ие тіркестер:
Көкпар болды – Әркімнің жұлқуында болды;
Көкпарға түспеген – Күш сынаспаған, айтыс-тартысқа түспеген;
Көкпар қылды – Әбден азаптады, қинады.
Бұл түсіндірмелер ойынның серке әбден парша-парша болып жыртылғанша тартатындығы нақтылай түседі. Көкпарға тартылатын нәрсенің қорлану жағдайы «Алпамыс батыр» жырындағы Ұлтан құлдың дұшпаны - Алпамыстың ұлы Жәдігерді тартқызуы да тағы бір дәлел. Ендеше көк бөрі тартылса, өз тотемін азаптаудың қандай қисыны болмақ?! Бертін келе ешкіге неге көшкен деген сауалға жауап жоқ.
Көкпар ойыны аттыларға тән болғандықтан атты өркениеттің бірнеше мыңжылдық тарихымен сабақтас қарап, оның философиялық танымын жоймай, одан әрі нақыштай түсу арқылы ойынға деген терең көзқарас орнықтыру қажет. Осы орайда көкпар ойынының түпкі түрткісі ежелгі аттылардың Көкке мойынсұну, Күнге басты өмір көзі ретінде қарауға негізделген тәңірлік дүниетанымнан бастау алатын тұжырымнан қымсынудың керегі жоқ. «Көк+пар» сөзі Көктің бөлшегі, парағы түрінде сіңген бүгінгі Несібе, Ырзық ұғымына ие болу, таласу танымынан бастау алу жорамалын алға тартқымыз келеді. Маңғолия қазақтары көкпарға әлі күнге серке емес, тері тартады. Бұл ойынның аса ежелгі көрінісі болуы керек. Демек, «Алпамыс» жырында келтіретін көкпарға өгіз тарту дәстүрі шын мәнінде өгіздің терісін тарту болған. Ал өгіздің өзі Көк құрметіне шалынған құрбандық еді.
Көкпарға татыйтын бірден бір нәрсе – мүйізді малдың мүрдесі, ол не ешкі, не сиыр яғни торпақ екендігіне жіті назар аудару керек. Мүйізді малды құрбандыққа шалу – Айды Күннің жолында құрбан ете отырып, оның сәйкес кеңісі Түнекті Күнекке жеңгізу жоралғысынан көрінеді.
Жалпы құрбандық ежелгі Ай мен Күннің тайталас құдыретіне алаңдау кезіндегі наным актысы деген болжамды алға тартқымыз келеді. Мәселен, ай мүйізді ақсеркені болмаса боз қасқа малды құрбандыққа шалу - Күнге табынушылардың «Айды құрбан ету» актысының көрінісі деуге болады. Өйткені, ежелгі халықтар мүйізді малды – ешкі мен сиырды Айдың нышаны ретінде қабылдағандығы турасында ұғым қалыптасып отыр. Сайып келгенде, көкпарға сойылатын мал обаста Күнге табынушылардың құрбандығы болып шығады. Бір назар аударарлығы сол – көкпарға ісек не қошқар (қой) емес, міндетті түрде мүйізді серке, теке шалынады. Тіпті, қырғыз нұсқасында торпақ та жүр. Ал «Алпамыс батыр жырында» Қарлығашты алу тойында көкпарға Ұлтан құлдың құнанды арнайтыны бар. Бұл құнан өгіз болуы керек.
Ендеше, көкпар этноойынының туындауын қарабайыр түрде сөздердің туындау мүмкіндігімен қарастыру мүлдем жеткіліксіз. Көкпар - рухани құндылық ретінде өзінің этнологиялық үдерістен өткен ежелгі танымдық жоралғының бір парасы.
Фотосуреттер ашық дереккөздерден алынған
Төріктер өркениеті: монша мен кәріз құбыры
Мамира – СМЕРШте қызмет еткен жалғыз қазақ қыз
Ташкент – Қазақ хандығының ордасы
Ауған асқан Тақан атаның хикаялары
ХХ ғасырда қазақтар ұшыраған ашаршылық қайдан шықты?
Көкпар қалай пайда болды?
«Бауырсақ» сөзі нені білдіреді?
Ашамай. Икс. Керей таңба
Тәуелсіздікке 90 күн қалғанда не болды?
Геополитика Политика Экономика Аналитика Интервью Общество Культура Спорт Живое наследие
О нас Рекламодателям Свидетельство постановки на учет в реестр СМИ
Контакты Политика конфиденциальности Правила использования материалов Отказ от ответственности
© 2021 www.check-point.kz. Все права защищены.