kk kk ru kk ru zh ru de kk el en kk bg pt kk fi kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk ru kk kk kk uk kk kk kk kk ru uk mk uk lv kk mn kk ru kk kk kk ru ru uk uk kk kk kk kk lv kk kk kk uk kk kk kk fr it kk kk kk uk kk ru kk kk uk kk kk kk kk el kk ru kk pt en kk ru
V. Одағайдың дыбысталуы - І. Қазақ тілі грамматикасының кейбір мәселелері Қазақ тiлihiң Ғылыми куpсы жөhihеh лекциялаp
1   ...   70   71   72   73   74   75   76   77   ...   182
zhubanov k kazak tili grammatikasynyn keibir mseleleri (1)
Ән – тілде көңіл райын білдіру үшін қажетті амалдардың маңыздысы. Көңіл
одағайы көңіл райын білдіруге арналған, демек, оның әнінің түрі де ала бөле. Бір
одағай әлденеше көңіл райын білдіреді, сондықтан түрлі ән болады. Олар көңіл
одағайының дыбыс құрылысын билеп кетеді, ондай дыбыстар әнге бейімделу үшін
1) кейде жоғала; 2) кейде өзгере; 3) тұрақсыз өзгеріп барып, тұрақтайды,
дыбысының да түсіп қалуы да содан; «
Япырмай, апырмай, япырмой, апырмой, ойпырмай
дыбыстарының түрленуі көңілдің түрлі райының түрлі әніне байланысты. Бұлар
иә, пірім-ай, аһ, пірім-ай, ой, пірім-ой
бірігіп, соңғы қосымшалары мен сөз басындағы қаратпалары түбірмен тұтасып
кеткен. Осы кірігу барысында әр одағайдың айтылу әуеніне қарай соңғы дауысты
одағайларының қалыптасуы да солай. Осы себептен әртүрлі әнге қолайлы түрлі
дауысты дыбыстардың әрқайсысы әр одағайға таңылып тұрақтасады. Мысалы,
деу осыдан. Асылы, көңілсіздік
одағайлары жіңішке дауыстыны қаласа, көңілділік одағайлары жуан дауыстыны,
дыбысын қалайтын тәрізді. Себебі, көңілсіз әндер ашшы
(высокий голос) дауыспен, көңілді әндер қоңыр (низкий голос) дауыспен
одағайы әніне қарай таңдануды да, опынуды да, сүйсінуді
» одағайларын қоңыр дауыспен созып айтса,
таңдануды білдіреді, ащы дауыспен айтылса, жекіріп біреудің назарын өзіне
аударуға болады, одан да гөрі жіңішкертіп
десек, жиеркену одағайы болады.
Паһ!, па!, пой-пой!, бай-бай!
одағайлары әніне қарай (таңдану, ызалану) түрлі
десек, ыза ғана шығады.
Одағай – дауыстысының көңіл райының әніне бейімделіп, тұрақты сөз
болуы, осы әртүрлі дыбысталуының өзі біртіндеп орнығып, әртүрлі мағына беруін
керек қылған. Осыдан келіп бір одағайдан өрбіген
а, ә, о, е (уа, уо) ау, әу, еу, ай, әй
сөздері қалыптасқан. Бұлар негізінде
1   ...   70   71   72   73   74   75   76   77   ...   182