kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk tt kk ky kk kk ru ru kk ky kk de kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk de zh ky kk de fr ky kk de eu kk kk ru ru kk de fr kk de ca kk de oc kk de ca kk de ca kk de oc kk de oc kk de oc kk de zh kk de zh kk de zh tg de ca kk de fa kk de eu kk de en kk de de kk de hbs_lat kk de fr kk de en kk de pl kk de de kk de ca kk de oc kk de fr kk de ca kk de ca kk kk kk
Әдебиет аңыз-ертегіге қарыздар | Әдебиет порталы
Әдеби үдеріс Авторлар Кітаптар Аудиокітаптар Жанрлар Кейіпкерлер Блогтар Арнайы жобалар Мультимедиа
Әдебиеттi ешкiм мақтаныш үшiн жазбайды, ол мiнезден туады, ұлтының қажетiн өтейдi сөйтiп...
Фольклор – әдебиетіміздің бұдан кейінгі жүрер жолының бағыты. Ұлт әдебиетінің бағыт-бағдарын белгілеуші немесе сол әдебиеттің арқауы. Қайнар көзі. Бастау алар тұмасы. Сондықтан әлемдегі қай халық үшін болмасын, әдеби мұраларды жинау, сақтау, реттеу, зерттеу қашанда мемлекет алдындағы салмағы ауыр жұмыстардың бірі болған. Әрине, қазақ әдебиетінің тағдыры да қазақ халқының тағдыры, күреске толы өмір жолы сияқты. Талай рет үзілген, талай рет жалғанған дегендей. Сосын да, ұлт мұрасын адақтау, жинау үнемі жалғасып отыратын үрдіс. Оның туа бітті табиғи заңдылығы сол. Ауыз әдебеитінің мазмұны мол, көлемі кең, түрі жағынан сан алуан. Мақаламыздың ретіне қарай, жинақтап, ықшамдап айтсақ төмендегідей бірнеше фольклорлық мұрамыздың табиғатын қарастыруға талпынамыз.
Халық мұрасының мәуелі бұтағы ол – халық өлең-жырлары мен әндері. Ежелгі халық өлеңдерінің түрі де, мазмұны да саналуан болған. Айталық, айтыс өлең, қоштасу өлеңі, жар-жар, жоқтау, естірту, сыңсыма, тақпақ, қара өлең, тау өлең, өтірік өлең, жұмбақ өлең, ата өлең, бәдік өлең, қайың өлең, төрт түлік туралы өлеңдер мен жаратылыстың сан түрлі құбылыстарына арналған өлең болып кете береді. Мысал, күн, ай, жылнама туралы өлеңдер халық арасында көп сақталған. Осы жерде бұрын көп ескеріле бермейтін, календарлық өлеңдерге тоқтала кетуге болады. Қазақ танымы бұрыннан айға, жұлдызға, күнге, тағыда басқа аспан құбылыстарына қарап ауарайын болжап отырған. Жыл санау мен жыл қайырымы арқылы жас санап, мүшел болжап, адам тағдыры туралы дүниелерді де жобалап зерттей білген. Осы санаға сіңген, дағдыға айналған өмірлік тәжірибеден аспан құбылыстары туралы өлеңдер жеткен. Мына бір ең ескі өлеңді оқып көрелік. «Үштің айы – күштің айы, бірдің айы – сүрдің айы, көкек айы – көкіншек, мамыр айы – май ішек, маужыраған – маусым, шіліңгір – шілде, керім салы сар – тамыз, мизам қоңыр – күз, қазан – қара күз, қағын,ан – қараша, желіккен – желтоқсан, қырықаяқ – қаңтар». Міне, бұл көшпенді бабаларымыздың он екі ай туралы қысқа нұсқа тұжырып айтқан ұғымдары. Бір қарағанда баланың танымына арнап шығарғандай осындай жырлардан адамның табиғаттануға деген, табиғатқа деген аса терең махаббатын көруге болады. Осындай нақышты жырлардың көбі халықтық әндермен қосыла айтуға бейім. Демек осындай жырлардың мазмұнына қарай өзіндік әуені болуы заңды құбылыс.
Біз тілге тиек етіп отырған далалық мұралардың заманауи үлгісін, біз бізге сөзі жеткен таяу заман ақындардан көре аламыз. Кәсіби әдебиетшілер болмаса, былайғы оқырман тегіс біле бермейтін арғы беттегі ақындарды еске түсіріп көрсек те бірқадау жерге жететіндейміз. Әрине, ондай тізімнің басы Ақыт пен Таңжарықтан басталатыны анық. Одан соң Көдекбай, Әсет, Есбол, Қадыржан, Көтбай, Ақбеттес, Төлеубай, Әбубакір, Рахымжан, Демежан, Боғдабай, Жанұзақ, Әріпжан, Ауған, Күнболат, Арғынбек сияқты ақындырымыздың аты біршама белгілі. Осы аталған ақындардың, жыр-дастандары ел арасында көп айтылып жүргенімен, толықтай жиналмаған, реттелмеген жырлары да біршама. Тіпті кей ақындардың өлеңдері әлі күнге бірінің атына бірі телініп кеткен. Осындай дүрмектің думпуі ішінде құйындай сапырылып жүріп, кейбір өлеңдері ұмытылып та кетті. Көп өлеңдері жол-жөнекей өзгеріске ұшырады да. Дегенмен осы аталған ақындардың қай-қайсысының болсын өлеңдерінен, сол кездегі халықтың саяси-әлеуметтік жағдайын, өз заманының күрделі уақиғаларына байланысты тарихи деректерді, салт-санамыз бен, тіл, діл, дінімізге байланысты көптеген кешірмелерін біле аламыз. Бұндай обьектілер қазіргі ғалымдар үшін әлі де мол азық болып келе жатқаны айқын. Қазақ сияқты сөз қадырын баққан ел үшін, бұндай ескі ақындардың өлеңі қашанда, аят пен хадистан кем болмаған. Мысалға халық ауызында кең тараған Қабанбай дастанынан біз батырдың, біз оның 1700 жылдары жүріп өткен жолдарын анық көре аламыз. Жырдағы деректерге сүйенсек Қабанбай Барлық, Қоңыроба, Сауыр, Бұратан, Іле өңірлерінде жүргенін мәлім болады. Айталық, Іледегі Қабанбай шоқысы күні бүгінге дейін бар. Қазақтың айбары мен намысының айғағындай әлі де ғасырлар бойына қасқайып тұра беретіні даусыз. Сонымен жалғас Өртекесте Қабанбай атының ізі, Барлық тауының баурайындағы Қубас аттың сүйегі, Қызай жұртының ішіндегі Қабанбай аталатын тармақтың бәрі де батырдың айналасынан мол мағұлымат беретін деректер екені күмәнсіз. Сонай-ақа, аруақты ердің қазақ қолын бастап, Тарбағатай, Барлық, Алатау, Сайран, Аягөз, Іле өңірінде ат шалдырып, қалмақты түре қуғаны туралы қолмен қойғандай, көзбен көргендей осы жыр да айтылады. Ал, Қабанбайдың інісі Қарақұрсақты қырғыздың Әтеке жырығы шауып кеткенде, Қабанбайдың қайғысына ортақтасып, қалың ел қолқалай жиналып, кек алысып береміз дейтін тұсы, естіген адамның сүйегін шымырлататындай деңгейде жырланады. Исі тұран жұртының шерлі шайыры Мағжанның «Батыр Баян» дастанындағы, Абылайдың азулы батырлары ұрысқа жиналатын тұсын, алапатын асырып суреттейтініндей кеп. Бірге оқып көрелік.
Келіпті өзі батыр Хан Абылай,
Келіпті қанжығалы Ер Бөгенбай,
Керейден іздеп кепті Ер Жәнібек,
Мұрыннан іздеп кепті Ер Баймұрат,
Келіпті Қырқосатпен Матай батыр,
Тоқпақтан іздеп кепті Ер Қасабай,
Келіпті Байған адам, батыр Шөрек,
Көкжарғыдан келіпті Көкжал Барақ,
Керейден өзі жәндік Жантай келді,
Келіпті Қаздауысты Ер Қазыбек,
Үйсіннен іздеп кепті Райымбек.
Міне, осындай алапаты тасыған жырды оқи отырып, сол тұстағы алаш ұранды қазақтың ауызбіршілігін көруге болады. Ер Қабанбайдың намысын, киіз турлықты қазақтың ортақ намысы көріп, тәмәм жұрттан осыншама батырдың жиналуы, қазіргі бейбіт күнде де аруағыңды асырып, мерейіңді тасытқандай күш береді. Бұндай әдеби мұралар, бізге жақсы өлеңнің үлгісін көрсетіп қана қоймай, зерттеушісі мен іздеушісіне мол тарихи дерек бере алуымен құнды. Айталық, осы жырдағы Қабанбайдың қырғызды шауып, Әтеке Жырықтың басын алардағы Қубас атымен сырласқан тұсы, тұтас әдебиетіміздегі жырдың озық үлгісі ғана емес, жаугершілік заманның көрінісі ғана емес, алаштанудың, бұрнағы қазақтың қандай адамшылық жарасымда болғанының айқын айнасы. Міне, ежелгі әдеби жәдігерлер осындай құндылығымен қымбат. Оны жинау, зерттеу, уақыт ағысымен, заман сұранысымен жалғасып жүріп отыратын күрделі және тоқтаусыз жұмыс. Осы жолдағы жанкешті ғалымдарға қашанда сәттілік тілейміз.
Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. adebiportal@gmail.com 8(7172) 57 60 14 (ішкі - 1060)
Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.
Ербол Бейілхан. Үй иесі (мистикалық әңгіме)
Маржан Ершу. Қырық қыз (аңыз)
Қазақ мифтік кейіпкерлерінің синхрондық классификациясы
Әуезовтің «Абай жолының» аудармасына көңілі толмаған
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Қирабаев тұрған үйге ескерткіш тақта қойылды
Мұқтар Әуезовтің “Абай жолы” роман-эпопеясы: атмосфера және стиль
Бахман Гобади. Күрд киносын жетім балаға ұқсатамын
«KitapTime – 2022» жалпы республикалық кітап фестивалі өтті
«Алтын сақа» байқауы мәресіне жетті
Елордада өткен «Күй жәрмеңкесінде» Жамбыл жырлары оқылды
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Ахмет Байтұрсынұлы: «Амалыңды түзет, түземесең, ешкімге кінә қойма»
Республикалық «Таласбек» сыйлығына шығарма қабылдау жалғасып жатыр
«Талтүс» романындағы Таласбек Әсемқұловтің қаламгерлік қолтаңбасы
Әбіш Кекілбаев. Сардар немесе Ыдырыс Ноғайбаев туралы сөз
Баланы туғаннан бастап әдебиетке қызықтыра білу керек
Бақытгүл Баймолдақызы. Жылап аққан жылдарды көзімдегі...
Махат Садық, Ескерткіштер – ел тарихы
Шалқар Дәулеткелді. Қыркүйек айының сарғайған жапырақтары
Қазақ қоғамы: Ұлттық билеу жүйесі
Таласбек һәм жалғыздық феномені
Жоба туралы Порталды қолдану ережесі
Авторлар мен баспаларға ISBN алу