kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk tt kk ky kk kk ru ru kk kk kk de kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk de de kk kk de fr kk kk de ca kk ru ru kk de ca kk de fr kk de de kk de en kk de oc kk de fr kk de de kk de fr kk de fr kk de de tg de en kk de it kk de oc kk de nl kk de ca kk de fr kk de pl kk de ro kk de nb kk de de kk de ca kk de sv kk de fr kk de ca kk de fr kk kk kk
Жазушы және шеберлік | Әдебиет порталы
Әдеби үдеріс Авторлар Кітаптар Аудиокітаптар Жанрлар Кейіпкерлер Блогтар Арнайы жобалар Мультимедиа
Әдебиеттi ешкiм мақтаныш үшiн жазбайды, ол мiнезден туады, ұлтының қажетiн өтейдi сөйтiп...
Жазушының шеберлік жолындағы ізденістерінің айқын іздерін сөз қылғанда, нені айтты дегеннен көрі, қалай жеткізді деген мәселе көбірек назар аудартады. Жазушы жасампаздығы – көркемдік дейтін шетсіз-шексіз әлемге тартқан миқанатты сапар. Басқан жол ұзарған сайын – шеберлік жолы да күрделене, түрлене түседі. Өйткені, шеберліктің даңғыл, бұзылмас жолы жоқ. Көзге көрінбес адам жанының мың құпялы тереңіне тартқан нәзік жолдың ешқашан қағидалы үлгісі болмайтындығы және белгілі. Оның үстіне сондайлық белгісз әлемді табу, ашу жолындағы қаламгердің ғұмыр бойлық жанкешті сапары ауырлаған сайын биіктеп көрнектілене түседі. Сонда, жазушының осыншама азапты жолдағы ізденісінің түпкі тірелері не дейсіз ғой?!
Әлбетте, тұпқазық нысана – айтарын бедерлі бейнемен, соны образ, жаңа жолмен жария ету. Әрі жазушы өз көкірегіндегі лықсыған сезім мен сырды көптің көңіліне мейілінше әсерлі жеткізу жолында көркемдіктің сан алуан жолын іздейді, тынымсыз еңбектенеді. Бұл үшін жазушы көркемдік дейтін алып ғимараттың әр бөлшегін құрайтын әрбір деталь, түйіннің бәрі-бәріне де көңіл аударып, шеберлік жолындағы ең ұтымды жолын қарастырады, табады. Соның ең бастысы – тіл образдылығы, ой дәлдігі және қысқалық. Жазушы шеберлігін айқындап, стиль ерекшелігін даралай түсетін де осылар. Дүние әдебиетіндегі классик жазушылардың қай-қайсысының да ең көп айтатын, жасампаздығында іске асыруға барынша тырсатын маңызды буын да осы үшеуінен бастау алады. Ендеше, шеберлік сипатын ашып айқындайтын, суреткерге керек осы үш нәрсе – Мағаз Разданұлында бар ма?! Әрине, бар. Жазушының көркем прозадағы ізденістерінен жазушының ерекшелігін, шеберлік жолындағы бір қыдыру соны сипатын, айшықты ізін (қолтаңбасын) байқадық, таптық. Жазушы ерекшелігі демекші, әдетте, жазушы ерекшелігі – тұлғаның жеке басының қасиет, мінезіне емес, шығармашылық психологясына, көркем ойларын жеткізудегі өзгеге ұқсатпай салған соқпағы мен стильдік бөгенай-таңбасына қаратылады. Жазушының айқын қолтаңбасын, даралығын танытатын қажетты шарт яғни хас белгі – суреткер парасатының ұшандығы, дарын қуатының молдығы. Содан туатын – жазушының жасампаздық стилі, ерекшелігі. Өзіндік келбет, ерекшелік жоқ жерде – жазушы да жоқ. Бұл – таланытсыз көп жазарман мен шын суреткерді айырып көрсететін өлшем, таразы. Жоғарыда, жазушы шеберлігін жинақтай танытатын ең қажетті үш белгінің үшеуі де Мағаз Разданұлы прозасынан табылады дедік. Осы пікірдің ақиқатына жету үшін, біз алдымен жазушының прозадағы алғашқы қадамы саналатын әңгімелерінен бастап талдап көрелік. Жазушы қаламынан туған көркем әңгіме көп емес, бар-жоғы бесеу-ақ. Осы аз дүниесінде аз болмаған көркем ойларын шеберлікпен жеткізіп, суреткерлік парасат-қуатын танытып кетті. Жазушының көркем жасампаздыққа әкелген яғни, өз шығармаларында қолданған түрлі шеберлік әдістері – кейіпкер тұлғасын, автор көзқарасын тереңдете түсетін психологиялық сараптаулар, деталь шындығы, өмір құбылысын суреттеудегі ықшамдылық, жинақылық, шешендік бәрі-бәрі ұштаса келіп жазушы шеберлігін, өзіне тән ерекшеліктерін танытатын белгілерге, фактылерге айналады. Өзіндік қолтаңбасы айқындалып, қалыптасқан таланытты суреткердің шығармаларында соны, тың идеялық-көркемдік ізденістерінде әрдайым жаңа сипатқа толы ерекшеліктердің көрініс табатыны сөзсіз. Мұндағы айтып отырған мәселе – жазушының көтерген тақырыбын бейнелеп жеткізудегі жалқы факторды ғана қамтымайды. Ол – жазушының өзі қанық өмір құбылыстарын терең танып, жанды детальға айналдыра білудегі көп қырлы шеберліктері мен лексикалық құрылымдарды стильдік мақсатқа сай түрлендіріп жұмсай білуінен де көрінбек. Әрі оқиғаны, детальды, кейіпкерді типтеп, сұрыптап қолдану, сюжет пен композиция бірлігін үйлесімді шешу секілді жазушы ерекшелігіне саятын түйіндердің барлығы да жазушының жаңалығын, өзіне тән ерекшеліктерін танытады. Бұл ерекшелік – уақыт сынынан өте келе, сол жазушының әдебиетте қалдырған ізі, стилі болып тұрақтанып, кейінгі буынның үлгі етер дара жолына, дәстүріне айналады. Мағаз Разданұлы да, көркем прозада өз қолтаңбасын қалтырғанға дейін, қазақ әдебиетіндегі классиктер жасаған жақсы дастүр, жарқын үлгілерден нәр қабылдай отырып, өз соқпағын салды. Сол игі дастүрдің ізімен көркем дүниелерді дүниеге әкелді. Поэзияда Абай, Шәкәрім мектебінен ерте үйренгенін; ал прозада Мұхтар Әуезов қалыптастырған көркем ой мен шеберлік қырларын өз жасампаздығының үлгісіне айналдырғанын жазушы естеліктерінде де жазған болатын.
Мағаз Разданұлының бұл әңгімесі жазушының суреткерлік шеберлігін айқын тәнітумен қатар, әңгіме жанрына тән сипәт-ерекшеліктерді де өте жақсы меңгергендігін көрсетеді. Әдеби шығарманың көркемдік-идеялық фабуласының шымырлығына, сюжеттік-композициялық бірліктерінің тұтастығына елеулі үлес қосатын, сондай-ақ, туындының эстетикалық қуатының күшті, тартымды шығуына тіке қатысты көрнекті түйіндердің бірі – кейіпкерге мінездеме беру яғни кейіпкердің ішкі-сыртқы портреттерін көркем шығарманың идеясына сәйкес таптыра отырып сомдап шығу. Портрет – жазушының ерекшелігін, дара стилін айқындайтын маңызды буын; суреткердің ұсынатын идеясы ғана емес, әр алуан шеберлік қырлары – адам жанын терең ашып берудің ұтықты жолы болып саналады. Әдетте, шығарма кейіпкерінің характерін мінездеме беру арқылы ашу кезінде, жазушы стилдік мақсатын айқындау үшін де, шығарманың көркемдік бояуын қалыңдату үшін де арнайы барып қолданады. Алайда, көркем әңгіме-очеріктерде оқиғаға қатысып отырған кейіпкерлерге жоғардағыдай жағалата мінездеме беру кездескенімен, бұл – жанрдың шартты талабы емес. Керісінше, жазушының идеялық нысанасы мен стилдік мақсатына қарай тапқан тәсілі, шеберлігін көрсететін амалы. Мінездеме беру – кейіпкер харектерін ашудың ұтқыр жолы болғанымен, шығарманың көздеген көркем ойына сай орынды қолданылмаса, асыра жаққан бояудай болары даусыз. Оқиғаға қатысып отырған кейіпкер – ол өмірдегі адам, шындықтың шығармаға көшірілген образды суреті. Автор суреттеп отырған кейіпкерінің кім екенін және қандай идеяны жеткізбекші болғанын аңдату үшін, оның жан дүниесін, мінез-болмысын ашатын әр алуан көркемдік құрамдас бөлектерге сүйенеді. Шебер суреткер әрдайым адамның мінезін, ішкі жан дүниесін көрсетуде тек кісінің өң-әлпетін, сырт сипатын жеке дара бөліп алмай, оның қимыл-әрекеті мен сөйлеген сөзімен ұштастыра суреттейді. Және кейде авторлық козқарас та қоса беріліп, бақылауға алынып отырады. Мысалы, осы әңгімеде жазушы Мағаз Разданұлы кейіпкелердің кескін-келбетін суреттеумен бірге, әр кейіпкердің ауызынан бірер сөйлем диолог беріп, әрі автор оларды сырттай бақылап, баға береді. «Осы отырғандар жәнтекейдің игі жақсыларының түгел тобы емес, тізгін ұстап, мөр иелеген бірде-бірінің төбесі көрінбейді. Тәрізі, әлжуаз топтың әлсіз жиыны болса керек»,- дейді. Мұнда автор кейіпкерлерін жеке даралап суреттеуді мақсат тұтпағаны белгілі. Жалпы жағдайдың шындығына сәйкес жанамалай мінездеме бере отырып, өз тенденциясын да білдіреді. Әңгіме де пәлендей бір күрделі сюжет те, ұзын-сонар оқиға да жоқ. Бар болғаны төрелердің салған алманы ауыр келген бір шоғыр тоғышар топтың топтасып батуаласқан жиынын суреттейді. Бізге қызығы да, керегі де, жазушының нені айтқаны емес, сол көріністі барынша әсерлі де айшықты образды тілімен, әрі әдеби шығармаға тән бір алуан әсем тәсілімен жеткізуі еді.
Мағаз – тілдік тұлға. Ал, тілдік тұлға – ұлт руханятын жасаушы, алға бастырушы. Әрі әрбір тілдік тұлға әлемнің тілдік ерекшелігін, бейнелеу тәсілін дамытады, сомдауға өз үлесін қосады. «Кез-келген тілдік тұлғаның әдеби тілді байытуға қосқан үлесін, шығармашылық тұлғасын ашуда бір жақтылық болмауы керек. Тұлғаның тілдік бейнесін ашу – стилдік ерекшеліктерді айқындау; жаңа сөз тудыру яғни созжасамдағы ықпалды әдіс-тәсілдерін, даралық сипаттарын анықтау; кейбір морфологиялық, синтаксистік ерекшеліктерді сараптау; тілдік тұлғаның қолданысындағы сөздер мен сөз тіркестерінің семантикалық дамуы мен жекелеген сөздердің белсенділігінің артуын анықтау; мәтіндік сараптау; тіл көркемдігі, сондай-ақ, шығарма өзегіне айшықталып келген қанатты тіркестердің қызметін тексеру, т.б. жақтардағы міндеттерді атқарады» (Т.Әшімхан: Қазақ афоризмы, 358-бет). Осы тұрғыдан келгенде, Мағаз Разданұлы шығармаларының тілін арнайы бөліп қарастырудың мәні зор. Ол – халықтық тілдің томырылып жатқан есепсіз мол қазынасын көркем шығармарларында құлпырта қолданды; Бұл күнде ұмытылып бара жатқан көне сөздерді қайта тірілтті; қазақ халқының философиялық ойлау жүйесін, сөз дағдыларын өз жасампаздық тәжірибесінде іске асырды; өз халқының тарихи кешірмелері мен шежірелерін, ұлттық таным дүниесін, салт-дәстүрін ежелгі билердің шешендік дәстррі негізінде көркем дүниеге айналдыра отырып ұсынды. Мағаз Разданұлының құнарлы тілін, жасампаздық ерекшелігін зерделесек бұдан да көп түпсіз қатпарларды табамыз.
Мағаз – халықтық бай тілді өте жақсы меңгергендігін, шежірелі шешендігін, шебер суреткерлігін, сондай-ақ, парасатты тілдік тұлға екендігін екі прозалық кітабында толық дәлелдеді. Әңгіме-повестер жинағында, ата-бабаң, ата заманың осылай ойлап, осылай сөйлейді деп тұрса, тарихи романында – аққаптал шежіреден, аққаптал тарихтан сыр шертеді. Бұған мысал керек пе? Ендеше, сөз тізгін суреткердің өзіне ұстатайық. «Алтайдың шылғи қайысша созылатын төресі мен ояуынан ұйқысы көп билері, қазанына қаспақ қатқан шаңырақтағы мырзалар мен таңдайында меңі бар тілді ауыздылар тігерге тұйақ қалмай барын киіп, бақанын тайанып...»; «Жиналғандардың көбі аузың қайсы десе мұрнын көрсететін, аруақ өңгеріп топ көбейтіп жүргендер...»; «Салынғанына ширек ғасырдан асқан бұтхананың сары сыры өшкіндеп ағаштары да қюы кетіп әжімдана бастапты. Жалпы бейнесінде қажып тұрғандықтың нышаны бар. Шаған кегеннің заманындағыдай маздап тұрған шырақтар да жоқ. Көбі өткен күтімсіз кәрінің таяққа сүйенген өміріндей өмірі қалғанын өзі де түсінетін сияқты. Бұдан кейін жаңаланбайтынына, жасармайтынына көзі жеткендей мүсәпір хәлде. Ал, анау ақ үйлердің бірінен-бірі өтетін ою өрнектері жыл сайын жасаңғырап отыратын түлектің өмірге деген ынталылықтың суынбаған хәліндей жалт-жұлт етеді. «Күлсең кәріге күл» дегендей қырлана қарап бұтхананы ажуа етеді» («Алтайдың ақиықтары» романынан). Бұл үзінділердің мәнін шешіп, ашалап жату артық болар. Біздің назарымызды бұратыны: жазушының әр көріністі, оқиғаны жай баяндамай, бейнелі сөзбен, ұлттық таным-түсінікке сиғыза отырып, он құбылтып, жүз түрлентіп, ойналақ салдыра жеткізуі еді. Мағаз Разданұлы – қазақтың қаймағы қалың құнарлы тілінің ерекшелігін, философялық ойлау жүйесі мен сыршыл шешендігін жақсы сақтай білген жазушы. Әр сөйлемінен қазақтың ауыз екі әңгімелік стилі яғни хикаяшылдық сарыны еседі. Жазушы әдеби бейнені тұлғалауда, көрініс жайын немесе оқиғаны баяндау да, баяндай отырып суреттеу барысында әр нәрсенің сыр-сипатын, қасиет-белгісін, халықтың тіршілік-тұрмысымен, тарихи-қоғамдық жағдайларымен, этнографиялық өмірімен тығыз байланыстыра образды суретпен жеткізіп отырады. Оның көркем прозасы – халықтық, ұлттық бояу-өрнектерінің айқындығымен, ұлт рухы мен таным-түйсігіне, қысқасы халық өмірімен етене тыныстастығымен көзге түседі. Жазушы еңбегінің көрнектілігі – тарихи-әлеуметтік маңызды мәселені көтеруінде екендігі шындық, алайда, жазушының шеберлігі нені айтқанына қарап емес, қалай жеткізгенімен талданып таразыланады. Ол үшін жазушы халықтық тілдегі ұшан-теңіз мол қазынаны көркем туындының шырайын ашар амалы ретінде жұмсаудың шебер жолын таба білуі; әрі бұларды өзіндік қолтаңба мәнерін айқындайтын стилдік мақсатта кәдеге асыруы керек. Бұл жағына келгенде, Мағаз Разданұлы қазақ халқының сахаралық өміріне, салт-дәстүріне, тарихи-әлеуметтік жағдайларына, т.б. байланысты атауларды шығарма мазмұнына енгізіп, халықтық тілді шебер жұмсаудың үлгісін көрсете білген.
Мағаз шығармаларында көрініс тапқан ұлттық бояу, рух, сезім, болмыс-мінезді барынша қисапсыз мол ерекшелігімен терең танытатын бейнелі, образды суреттеулер, этнографиялық ұғымдар, жергілікті атау-терминдер, тарихи қанатты сөздер – шығарманың көркемдік-эстетикалық, танымдық құнын арттырып қана қалмастан, жазушының даралығын айқындай түскен. Автор бұлардың бірспырасын халықтың ауыз екі сөйлеу тілінен, фольклорлық әдебиеттен дайын күйінде алып жұмсаса, енді бірқатарын әсерлі, әдемі күйге енгізіп түрленте қолданады. Мысалы, «аққаптал хикая», «аруақ өңгеру», «қу мүйіз кәркесте», «шу жаласып туған», «алақаптал», «батша», «қиғаштама», «көзқарық» (қарықтық,- т.ә.), «көт айналған шикілік», «желтақым ошар», «жалына ақ байлап жіберу», «көңіліне түлкі күшіктей қалу», «қойнына қопақ кіру», «шапанын теріс қаусырыну», «бұт көтеру», «дала тәңірісіну»... мұндай сөздер мен тіркестер Мағаз прозасында бірлі-жарым емес, көп әрі жиі қолданылған. Және бұлардың көбінің жасалу моделі халықтық болғанымен, іші, тілдік бұйымы – өзінкі, авторлық төл дүние. Осы қолданыстардың бәріне емес, біреріне аз кідіре кетейікші: «аруақ өңгеру» дегендегі «аруақ» деген абстракт есім мен «өңгеру» етістігі мағыналық жағынан бір-біріне жуыспайтын ұғымдар. Оны автор мал баққан қазақ өміріндегі «қой өңгеру» дейтін сөздің сыртқы тұлға-қалыбын пайдалана отырып, жаңа сөз жасайды. «Шу жаласып туған», «желтақым ошар» деген тіркестер де мал баққан қазаққа әбден таныс ұғым-тұсыныктен, тұрмыс-тіршіліктен алынған. Сонымен қатар, «аққаптал», «алақаптал», «батша», «қиғаштама», «көзқарық» секілді қазақ ұғымында бар, бірақ ескірген, қолданыстан мүлдем қалған көптеген сөздерді Мағаз тілінен кездестіреміз. Мұндағы, «батша» сөзін Мағаз «еркек те бола алатын, әйел де бола алатын еркек» деп жазыпты «Алтайдың ақиықтары» атты романында. Мұндай атаулардың кейі сөздікте жоқ, бар болса да дәл, кемел, толық мағынасында қамтылып көрсетілмеген. Чеховтың «Әр сөздің айтылуына қарай мың мағынасы бар» деуінде үлкен мән жатыр. Әсілі, сөз мағынасы, көркі контексте ғана әбден түсінкті, әсерлі, әсем кейіпке енеді. Жазушы әрбір сөздің контекстегі көркін ашуға, діттеген нысанаға дір еткізіп тигізіп, эмоциялық жылылық, эстетикалық қуаттылық үстеуге көп-көп назар аударады. Бұнысы көбінде сәтті іске асып, тіпті, стилдік қызметте жұмсалып кете барады. Сол үшін де автор көбінде сөздің ішкі әуезділігіне, ұйқасты құрылымдар мен параллель түзілімдер жасап келуіне мән береді. «Төбемізден жайлау, төсімізден қыстау...». «Аралда былтыр жер сілкінсе, биыл ел сілкінді». «Кең сахараның жотасын жастық, төскейін төсек қылып...». Мұнда, төбемізден-төсімізден, жайлау-қыстау, былтыр-биыл, жер-ел, жотасын- төскейін, төсек-жастық – деген қатарлар тұлғалық, синтаксистік параллель түзілім жасап келіп, сөйлемге ыстық сезім, жағымды лептілік, әсерлі үнділік үстейді. Әдеби шығарманың мазмұнын байытуға, ондағы айтылатын ойды әсерлі жеткізуде бейнелі сөздердің, көркемдік құралдардың атқаратын маңыздылығы өлшеусіз. Жазушы бұл амалдардың бәрін де қажетіне қарай орынды кәдеге асырып отырады. Бұлардың кейбірін ішінара жазушылар өз шығармаларында жиі қолданып, «шеберлік мәнерін» танытатын ерекшелікке айналдыратын жәйіттер де аз емес. Әсіресе, көркем шығармада көп қолданылатын құралдардың бірі – аллитерация, ассонанс. Бұлар шығармаға әуез, үн, екпін қосып, құлаққа жағымды, ұлпа тиеді. Шынмен-ақ, Мағаз Разданұлы оқиғаны қазақтың ауыз екі әңгімелеу тілімен баяндай отырып, бір алуан образды тіркестерді жасауға, шығарма тіліне поэтикалық әсер, лирикалық леп дарытуға өте шебер жазушы.
Жоғарыдағыға жалғас тағы да тоқталарымыз, жазушы ерекшелігін толық талдап көрсетудегі маңызды фактор, ең іргелі мәселе – көркемдік мәселесі. Әдебиетте көркемдіктен тыс идея, көркемдіктен ауаша мақсат жоқ. Ал, көркемдік тіл арқылы жасалып, образ арқылы өріс, айшық табады. Нағыз әсем шындық – образды көркем тілдің қатпарында... Сондықтан да жазушы еңбегін, шеберлік қырларын сөз еткенде ең алдымен, оның тілінен бастаймыз, тілін талдай отырып суреткердің көркемдік әлеміне қосқан су жаңа сонылықтарын табамыз, стилін, өрнек-мәнерін, жұлын-жүйесін тінте тексереміз. Бұл дегеніміз жазушының стилін, шеберлік қырларын, яғни тұтас әлемін ашуға бастайтын жол.
Міне, сол себепті де Мағаз Разданұлы шығармаларының тілін бір жақтылы ғана емес, көркем сөз теориясы тұрғысынан да, тіл білімі тұрғысынан да жан-жақты қарастыруға тура келеді. Оның шығармаларындағы әдеби тілдің қолданылу нормасын, поэтикалық айшықтарын зерттеумен бірге, шығарма тіліне енген түрлі жергілікті сөздер (аймақтық сөздер) мен көне атаулардың жұмсалу қызыметін де сырт қалдырмай тексерген абзал. Өйткені, көне дүниені қайта жаңғыртып, тірілту әдебиет пен өнердің міндеттерінен мүлде бөлек жататын нәрсе емес. Күнделікті тіршілікте көп қолданылмайтын архаизмге айналған кейбір сөздерді, ақын-жазушылар әдеби тілде жиі жұмсап, архаизмдік сипаттан арылтып жіберіп отыратын жайлар да көп ұшырасады. Мағаз шығармаларындағы кездесетін көне сөздер туралы осыны айтар едік. Бұл талапты ойларымызды алдағы уақытта тағы да сабақтап айтамыз деген ниеттеміз.
Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. adebiportal@gmail.com 8(7172) 57 60 14 (ішкі - 1060)
Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
«Талтүс» романындағы эксперименттік тәсілдер: нарратологиялық талдау
«Талтүс» романындағы Таласбек Әсемқұловтің қаламгерлік қолтаңбасы
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
«KitapTime - 2022» жалпы республикалық кітап фестивалі өтеді
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Қирабаев тұрған үйге ескерткіш тақта қойылды
Бахман Гобади. Күрд киносын жетім балаға ұқсатамын
«KitapTime – 2022» жалпы республикалық кітап фестивалі өтті
«Алтын сақа» байқауы мәресіне жетті
Елордада өткен «Күй жәрмеңкесінде» Жамбыл жырлары оқылды
Ахмет Байтұрсынұлы: «Амалыңды түзет, түземесең, ешкімге кінә қойма»
Республикалық «Таласбек» сыйлығына шығарма қабылдау жалғасып жатыр
Әбіш Кекілбаев. Сардар немесе Ыдырыс Ноғайбаев туралы сөз
«Талтүс» романындағы Таласбек Әсемқұловтің қаламгерлік қолтаңбасы
Баланы туғаннан бастап әдебиетке қызықтыра білу керек
Бақытгүл Баймолдақызы. Жылап аққан жылдарды көзімдегі...
Махат Садық, Ескерткіштер – ел тарихы
Шалқар Дәулеткелді. Қыркүйек айының сарғайған жапырақтары
Қазақ қоғамы: Ұлттық билеу жүйесі
Ақұштап Бақтыгереева. Мені әдебиетке ұлттың намысы жетелеп әкелді
Таласбек һәм жалғыздық феномені
Жоба туралы Порталды қолдану ережесі
Авторлар мен баспаларға ISBN алу