kk de kk ar fa kk kk be ru mhr kk ky kk kk ru hbs_cyr kk vi kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk tt kk kk kk kk kk en en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en uk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk uk kk kk ru kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk kk en kk kk sv kk kk fr kk kk de kk kk de kk kk uk kk kk kk te kk ca kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk zh ru kk kk kk kk tt kk ru kk kk kk en kk kk kk kk
Тағзым 8512 2 пікір 23 Мамыр, 2014 сағат 11:32
Ер Жәнібек (1714 -1792) қазақ елі тарихындағы  айтулы тұлғалардың бірі, Абақ керейдің Жәнтекей тармағынан. Жәнтекейден - Сүйіндік, одан -Ерназар, одан - Бердәулет, одан - Жәнібек.
Сыр бойында туып, соңғы өмірі Шығыс Қазақстан өңірінде өткен. Сүйегі де  сонда, Қалба тауының бауырында жатыр. Атақты Шақшақ Жәнібек атын қойып, бата берген. Жәнібектің шешесі Қазыбек бидің қызы екен, әкесі Бердәулет ерте қайтыс болған  соң, ол нағашыларының тәрбиесінде болады. 14 жасқа келгенде, Қазыбек би батасын беріп, көк дөненді мінгізіп, жауға аттанбақ болған Жәнібекті шығарып салады. Керейдің үлкен қариясы немересінің қолына ырым ғып   сары шашақты ақ  ту ұстатқан.
Ер Жәнібек туралы екі тарихи роман, оннан астам қисса дастандар, көркем  шежірелер, аңыздар мен шешендік сөздер жазылған.
Ер Жәнібектің жауға аттанарда қымыз ішетін шарасы Алматыдағы  Республикалық орталық мұражайда сақтаулы тұр.
Алтайға келген елдің Керей алды,
Жәнібек елге тірек бола  қалды .
Керейді қалмақ шауып қырыпты, деп
Қабанбай хабарды естіп келген екен,
Керейдің аққан қанын көрген екен.
Бірігіп екі батыр тізе қосып
Маңғолмен екі батыр соғыс салған,
Түтігіп қара тамақ найзаны алған.
Бере алмай бұған төтеп қалмақ жауы
Қобдаға қаша көшіп кетіп қалған...
... Абылай мініп жүрген арғымағы,
Жәнібек көк дөненмен келді ызғытып,
Абылайға бірер жауап сөз салғалы.
Түсе қап көк дөненін алға тартты,
- Мініңіз, тұлпарыңыз шаршап қапты.
Бір қарап жас жігітке ер Абылай,
-Сен өзің қайтесің? деп жауап қатты.
-Мен өлсем, қазақтан бір ұл туады,
Сен өлсең, жоңғарға тең кім туады?
Ұраның «Абылай»лаған ел қорғаны,
Сен өлсең ұлы ұран жоғалады ...
Абылай көк дөненге мінді дағы,
Ойнатып жау алдында тұрды тағы.
Жәнібек жолдасының атын мініп,
Бір өтініш Абылайға қойды тағы.
Руқсат ет, «жекпе - жекке» тартам деді,
Жас жанды елден аяп қайтем деді.
Абылай жеке өзі жауап бермей,
Бөгенбай, Қабанбайға тағы келді.
«Жекеге» Қабанбайдан бата алды,
«Жеке!»  деп шыға шапты қалың топтан,
Қалың қол «Абылай»лап ұран салды.
«Жеке»ге қалмақ жақтан Долон шықты,
Нояны бір жайсаңның ол да мықты.
Айқасып ерсі - қарсы сайысқанда
Шаңдатып майдан жерді жүндей түтті.
Жәнібек айбалтаны ала шапты,
Әдіспен қарақұстан ұрды қатты.
Қоздырған «көк перісі» қарулы қол,
Ұрған соң Долон ноян жерді қапты.
«Жеке! Жеке! Жеке!» деп ұрандады,
Қалың қол екі жақтан сыр аңдыды.
Ал бірі «Бурхан»ды айтып шыр айналды.
Кезекке жоңғар жақтан шықты Холон,
«Қолда!» деп шуласты ол да әруақ жолын.
Денесі кесек екен, дабысы зор,
Барлаған батыр екен оңын, солын.
Долонның өлгеніне ашулы еді,
Азуы қазақ десе басулы еді.
Ғалдан хан Шарыштан соң сенім артқан
Қазіргі сардарының асылы еді.
Холоннан батыр еді ол қаруы артық,
Болмаған оны жұрттың тануы артық.
Жарқ етіп салған жерден садақпенен
Жәкеңнің Холон қалды атын тартып.
Ат құлап, Жәнібек ер жаяулады,
Тұрған жоқ қолдан келсе аянғалы.
Садақпен бұл  да тартты, атты көздеп,
Күшіне екі алыптың ел қайран қалды.
Бетпе  -  бет қылыштасып, арпалысты,
Найзаласты, тіресті, көп сайысты.
Біреуі қалқан тосып, бірі ұрғанда
Қанжарласты, айла іздеп дағдарысты.
Босаңсып бара жатты әл дәрмен де,
Оңай ма көпе - көрнеу жан бергенге?
Жасағы екі  топтың тықыршиды,
Лап етіп кім тайса да дүр бермекке.
Бір кезде Холон алған қанжар ұшты
Өзі де оң жамбастан қатты түсті
Сонан соң апыл - ғұпыл сілкілескен
Қалың  қол болып кетті майдан үсті
Жәнібек бір қалмақтың атын мініп,
Ықсырып бет келгенін шықты түріп.
Қонғандай «көк перісі» түнеріпті,
Айбынмен түсті көзге найза үйіріп.
Майданда Абылай хан тағы көрді,
Таныды жау жаламда қайратты ерді.
Жарқ етіп қысылғанда тыныс берген
Білуге ер жігітті құмар болды.
Қазаққа қанды майдан дес бергенде,
Дәт қылар қандай жүрек сескенбеуге!
Абылай ат тебініп шайқасқанда
Дулыға бас домалап түсті жерге.
Қазақтың әруағы зор батырлары
Қабанбай, Жантай, Барақ, Бөген кәрі,
Және де Малайсары, Өтеген би
Ырза болып, бата тілек етті бәрі ...
Жау кетіп, соғыс тоқтап тыныққан соң, жеңіс алған Абылай ақылшы    ағасы Әбілпейізге: «Ерлігімен танылған батырларды сарапқа алып, қалауын   орындап отыралық» деп, ақыл қосты. Бұл ойды қарт батырларға да айтты.   Осы  жолғы жеңістің көрнекті батыры, жас жігіт Жәнібек сарбаздар алдында   елден ерек әйгіленді.
- Сенің қан майдан үстінде ат бергендігіңнен сөз бергендігің тартымды   еді. Бұл жолғы жеңістің жемісі сенікі болсын. Хан ордасына қоятын талабың    болса айт, - деді Әбәлпейіз уаң орда атынан бұйыра сөйлеп.
- Сұрасаңыздар айтайын, мен жаспын. Елім, жерім танылмаған, орталарыңа бүгін қосылдым, орда босағасынан жаңа аттап отырмын. Сондықтан талабым көп болса да, біреуін айтайын. Оным орындалса, екіншісі онан соң айтылады, - деді Жәнібек.
- Айт, көпшілік тыңдасын - деді Абылай.
- Әскери қолбасымыз Абылай оң тізесінен орын берсе деймін, тақсыр ...
- Ал, ал, орын берейін, басқа не сұрайсың?, - деді Абылай.
- Керей  деген  елім бар, иелігім жоқ, сарбаз ұстап, қолбасы болып, елімді   де, өзімді де танытсам деймін.
Абылай отырған батырларға қарады. Қабанбай мен Бөгенбай бір біріне бас   изеп күле қарасты.
- Елім, жерім бар, сұқтанған жауым бар. Қорғаныс жасап, қарсы тұрар   күшім болса  деген ерге, кім ықыласын бермесін?, - дейді батырлар.
- Ендігі талабың ше?
- Түскен төбеме, шыққан тауыма, жасаған жорығыма, бет алар сапарыма   жетекші болар туымды белгілеп беріңіз, - дейді.
Сол жолы қалың қолдың алдында Абылай үш құлаш қаратамақ найзаға    шапталған, ені төс жара, қызыл сары жібек  шашақты, қытай торғынынан    жасалған туды ұсынды. Ақбоз атқа мініп, сауытының сыртынан далбай    кіреуке жамылып, ыждағатпен туды қолына алды Жәнібек ... Абылай табыстаған, Ер Жәнібек көтерген ел туы ұрпақтан ұрпақтың  қолында ел ұраны болып мәңгі желбірей бермек.
Ер Жәнібек - азаттық Ұраны!
Ерлер бар еңіреген бұл қазақта,
Бас тіккен ел-жұрты үшін сан азапқа.
Қол бастап, ту көтеріп, ұран салып
Жеткізген ел мен жерін осы азатқа.
Кек қайнап, жасынан ақ жауға шапқан,
Ата жау - қалмақ жұрты жанын шаққан,
Сұлатып жекпе - жекте ең батырын
Сүйсінтіп Абылайға ерте - ақ жаққан.
Атанды содан бастап - Ер  Жәнібек,
«Ер» қойды хан Абылай өзі жебеп.
Әйгілеп көпшілікке батыр даңқын
Серік етіп қасына алды демеп.
Дара болып ел бастады, сөз бастады,
Батырлық, әділдікті қолға ұстады.
Азаттық пен жақсылықты елге тілеп,
Ешкімге бодан болмас тезді ұстады.
Өшпейтін аты мәңгі ардақты есім,
Бастаған сын сағатта тарих көшін.
Ұрпағы сиынатын баққа айналды
Кіргізіп тарыққанда елдің есін!
Төлек  Тілеухан - жазушы, халықаралық
Тайтөлеу  Төлтай – «РИВЦ»   ЖШС-ның төрағасы.
Президент сайлауы жаңа сайлау циклын бастайды
Қазақстанды қалай көгертеміз? (басы)
Президент сайлауы 20-қарашаға қойылды
Ел саясатындағы "өтпелі шақтың" көлеңкесі
Башқұрттар: Қазақ халқы, бізге пана болыңыздар!
Күзде кезектен тыс Президент сайлауы өтеді
Әр баланың шотына Ұлттық қордан ақша бөлінеді
Әйелдер зейнетке 61 жаста шығады
Жазушының жалақасы бюджеттен емес, нарықтан!
Мобильді қосымшаны жүктеп алыңыз!
Сайттағы материалдарды пайдаланғанда міндетті түрде сілтеме берулеріңізді сұраймыз. Ақпараттық порталдағы авторлық және басқа да құқықтар толығымен қорғалатынын ескертеміз. Автордың жеке пікірі редакцияның көзқарасы болып саналмайды. Жарнама мен түрлі хабарландыруларға жарнама беруші жауапты.
Құрылтайшысы: «Абай-ақпарат» қазақ интернет кеңістігін дамыту қоры» қоғамдық қоры
ҚР Мәдениет және Ақпарат министрлігінде тіркеліп, №12996-ИА кәулігі берілді