kk de uk kk kk kk kk be av xal kk av ru en ba kk ky kk kk mk av kk kk kk ru ru kk kk ru ar kk kk ru uk kk kk kk kk be av xal kk av ru en ba kk ky kk kk mk av kk kk kk de en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk en en en en en kk kk de kk de kk de uk kk de kk de kk de kk de kk de kk de kk de kk de kk de kk de ky kk ru kk de kk de kk de kk de uk kk kk kk ru ru kk ru kk kk ru ar en
Түркістан ҚАЙЫСБАЙҰЛЫ. Ат баптау – атадан қалған асыл өнер – Арғымақ Ұлттық танымдық порталы
© 2014-2022. Арғымақ Ұлттық танымдық порталы. Барлық құқықтар қорғалған
Home›Аттың сыны›Түркістан ҚАЙЫСБАЙҰЛЫ. Ат баптау – атадан қалған асыл өнер
Бәйге атын құлын кезінде баптау
Ат бәйгесі үнемі бола бермейді. Бұрынғы кезде де, қазір де бәйге көбінесе жаз бен күзде өткізіледі. Сондықтан бәйге аты жылына бір рет бәйгеге қосылудан басқа уақыттарында бос бағылады. Дала жайылымында немесе қолда бағылсын, бәйге атының күйін семіз де, арық та емес, бір қалыпта ұстау керек. Бәйгеге қосылатын атты көбінде көктемгі қар суында қоя беріп, күздің басы тамыз айының аяқ шенінде қолға ұстап бапқа келтіреді.
Ұсталған атты күніне 5-6 сағат мөлшері кешкі салқынмен тақырлау жерге арқандап бағады. Күн көтеріле қораға немесе ағаштың саясына байлайды. Күйіне қарай алғашында күн аралатып суарылады, еті қатқанда күніне таңертең және кешке екі рет суарылады, суарғанда ат суды ішіп бірінші рет басын көтергенде суаруды тоқтатады. Әр күні 15-20 шақырым жерге аяңдатып, бусандырып отырады.
Егер бәйге аты қыста жемде тұрып еті өте семіз болса, онда жаздың мамыр айнан бастап 20-30 күн қоя беріп, көкке аунатып, көк тістету арқылы етін жайдырып, майын таратып, қазысын арылтып, аяқтарын бір мезгіл көк шалғынға соқтырғаннан кейін қайта ұстап баптайды.
Ат бәйгесі көбінде ел жайлаудан түскен кезде болады. Кейде жайлау үстіндегі үлкен той, дабыралы астарда оздырылады. Ал қазіргі заманда ат жарыстары жаздың әртүрлі маусымында жарыс майдандарында бола береді. Өңірлік ат жарысы күні бұрын хабарландырылады, әр орынның дәмелі болған бәйге аттарын күні-бұрын бабына келтіру, баптау дайындықтарын жасайды.
Мейлі қай мезгілде болсын бәйге атын баптауға күйіне қарай 30-60 күн уақыт кетеді. Қазылы семіз атты жаратып, бабына түсіру үшін 60 күн уақыт, ал шұғыл жаратқанда 35 күн кетеді. Тарихта жайлаудың көк шалғынында жүрген жүйріктерді шұғыл жағдайда одан да қысқа уақытта шабыс күйіне келтіретін бапкерлер де болған.
Мысалы, Шіңгіл ауданының Шағанғол ауылында Әбен деген әрі сыншы, әрі ат бапкері болған. Сол кісінің айтуына қарағанда, жайлаудағы семіз атты бәйгеге қосу тиіс болғанда оны көлге тоғытып, қант беріп іш майын ағызып, бір жұма сазға арқандап қазысын ыдыратып, бабына келтіріп бәйгеге қосады екен. Міне, мұндай шұғыл баптауды барлық адам біле бермейді, бұл ерекше ыспар, әйгілі бапкерлер ғана істей алатын баптау өнері.
Бәйге атының терін алу
Бәйге атының терін алу өз алдына бір өнер. Бәйге атын баптаудың маңызды сатысы мынадай. Ат баптауда оны әр күні аяңдатып, желдіріп, тұла бойын ауырлатқан ащы терін шығарып, бабына келтіру керек. Терін алуда артықша қинап, етін ауыртып алудан, орынсыз жабулап үздіктіруден сақтану қажет. Тер алуда ат көп терлемейтін күйге келгенде тоқтатылады. Тәжірибелі атбегілер аттың терін алғанда әр реткі ат терін жалап, дәмін татады. Тердің түсі мөлдір су сияқты, бөтен дәмі болмағанда ащы тері шығарылды деп бағалайды. Бұл оның бабына келіп, бәйгеге қосуға жарайтынын білдіреді.
Атбегілер атты бірнеше жақтан сынап көреді.
Біріншіден, жалпы рухани күшіне қарайды. Бабына келген бәйге аты байлаулы тұрғанда шекесінен қарап, кербез басып оқыранып тұрады. Ат байланған діңгекті шыр айналып, құйрығын денесіне тигізбей оқшау ұстайды, ұзаққа қарап, елеңдеп, қарауылдап саңлақтанады.
Екіншіден, құмалақтағанда құмалағы құрғап жартылай түседі, аттың жаңа құмалағын қолына алып, қысып көргенде су шықпаса, «қу тезек болыпты, бабына келген екен» деп санайды. Егер тезегін сығып көргенде бірнеше тамшы су шығып ылғал болса, онда әлі де бабына толық келе қоймаған деп жалғасты баптайды.
Үшіншіден, тұнық тері алынғандығын сынайды. Атбегілер бәйгеге қосылатын аттың терінің дәмін татып көреді. Егер су татыса, онда ащы тері шығарылып, тұнық тері алынған екен, ат бабына келген екен деп топшылайды.
Атты бәйгеге қосар алдындағы дайындық
Ат бапкерлері ат бәйгесі ертең болады деген күні бәйге атының ноқта-жүгенін алып, жылқыға бос қоя береді де, сыртынан қауымдап бағады. Байлауда тұрып іші пысып, әбден зеріккен ат жылқыға қосылған соң еркін ойнақтап, аунап, бойын жазады. Жылқылардың іңір-таңғы жусауында жусап жатып ұйқысын қандырады. Осыдан тәңертеңгі жылқы өре бастағанда қайтадан ұстап, біраз суарып, от шалдырып байлап қояды. Осылайша ат бәйге алдында жақсы тыныққан болады. Кейбір бәйге атын бәйге алдында желе аяңдатып, тезектетуді де, идіруді де әдетке айналдырған. Бұл да бәйге алдындағы көңіл бөлуге тиісті істер. Атбегі немесе аттың иесі бәйге болатын күні бәйге атының қасында болып, аттың жалпы күй-жайын толық бақылауы, аяқтарын, тұяқтарын, тағаларын қадағалап тексеруі, шығып тұрған шегелер болса ұшын майыруы, босаған тағаларды мықтап тағуы керек.
Әдетте бәйге атына дене салмағы 35-40 келі шамасындағы 9-15 жасар, неғұрлым жылқыға үйір, ат құлағында ойнайтын, қағылез, жүректі, шыдамды, үнемі атқа шауып жүрген желтақым балалар таңдалғаны оң. Шабандоздар атқа шапқанда қаққан қазықтай сіресіп, шалқалап отырмауы, қайта ауаны жарып, екпінмен кетіп бара жатқан жүйрікке қолайлық жаратып, еңкейіп алға ұмтылып отыруы керек.
Атты қалыптан артық екі бүйірінен тепкілемеу, тек тақыммен, қамшының ұшымен ғана демеп отыруы керек. Қамшының бүлдіргесіне жұмсақ таза шүберек байлап алып аттың көзіне құйылған терді ауық-ауық сүртіп отыруы, ат басын еркін ұстауы, тек көмбеге таяғанда барлық күшін жұмсап шабуына демеуші болуы керек.
Бәйгеден келген атты дереу тоқтатып дем алдырмай 1 де 2 сағат жетектеп, аяңдатып жүргізіп, қанын таратып, суытып, терін басып байлап, таң асырып барып отқа қоюы керек. Өйітпегенде аттың аяғына оңай қан түсетін болады.
Қазақ атбегілері бәйгеге баулыған атты тек бәйгеге қосардың алдындағы бапталуына емес, оның жайшылықтағы бағу бабына да ерекше мән береді. Жайылысқа беталды қоя бермейді. Кез-келген жем-шөппен азықтандырмайды. оның да өзіндік тәртібі, заңдылығы бар, сондықтан төмендегі жағдайларға көңіл болген жөн:
1. Бәйге атын қажетті мезгілде көкке аз аунатып, шалғын шалдырудан тыс, басқа уақыттарда күйі қалпты болғанда көк тістетпеген жақсы, өйткені жаңа шыққан көк шөпті жегенде, көкке көбеңсіп, шымыр еті босаңсып, көбікке айналады. Сондықтан бәйге атын көбінде құрғақ шөппен бағу керек.
2. Күніне бір килограм сұлы немесе арпа беріп отыру керек. Бәйге аты үшін сұлы жеңіл жақсы азықтық, ол аттың қазы майын көбейтпей, қара етін сақтап, қызылын сыртына тептіріп сүйегін жақсартады. Жемді күндіз немесе мініп жүргенде бермеу керек. Жем көп берілсе, әрекет аз болса аттың аяғына жем түсуі мүмкін. Кейбір тәжірибелі адамдар атқа жоңышқаны көп беру пайдасыз екенін айтады.
3. Баптаған бәйге атын жеті күнде бір рет биенің саумалы мен немесе сиырдың шикі сүтімен қандыра суарып отырған жақсы дейді атбегілер, сиыр сүті жеңіл, сіңімді келеді. Ақылгөй қариялармен көне көз атбегілер тарихта аты қалған Марғабылдың Қара қасқа аты, Бастаубайдың Сар аты, Бейжіңкер, Жібек жирен, Мәмидің Тор тоқалы, Қарағұлдың Ақтаңгері, Буратайдың Көк шұбары қатарлы бәйге бермеген жүйріктер бие саумалы, сиыр сүтімен суарылып, сұлымен жемделіп, қыраттағы қырықпа шөпке арқандап, бапталған екен. Сондықтан да осы сәйгүліктердің бабы келіп, азықтандырылуы жарасып, үлкен ат бәйгелердің барлығында алдына қара салмай, бәйге алып отырған деген әңгімелер күні-бүгінге дейін халық арасында аңызға айланып, ұрпақтарға жетіп отыр.
Міне, бұл менің бәйге атын жарату, баптау туралы ел аузынан жиған-терген материалдарым. Ат әуесқойлары аз да болса пайдаланса деген ізгі тілегімді білдіре отырып, баяшат заманымыздағы баянды саясат ұлттық өнерімізге құрмет етіп отырғанда, ұрпақтарымыздың жадында қаларына сенімім кәміл.
Тегтерат баптауат спортыатқұмараттың сыныбәйгежылқы шаруашылығыкежімқазақы жылқықұлынсыншыТүркістан Қайысбайұлыұлттық спортшабандоз
Жеткізген СЕЙІТОВ. Ер қанаты (Соңы)
Арғымақ сені сақтадым – Қ.Орашева
Әубәкір Жарқынбек 20 Қараша, 2014 at 17:26 Жауап беру
Я, қазақ елі жылқы десе ішкен асын жерге қоятыны, яғни жылқы десе қазақ, қазақ десе жылқы еске түсетіні бәрімізге мәлім. Қазіргі жастарымыз атқа міну, бәйгеге шабу, ат жарату деген салттардан мүлдем алшақтап бара жатыр. Мінсең көлік, дертке дауа, жесең ет, ішсең пайдалы сусын екенін барлығымыз ұмытпасақ екен деймін!
ПІКІР ЖАЗУ Жауапты болдырмау
Save my name, email, and website in this browser for the next time I comment.
Please Do the Math  ⟲    ➴
This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.
Абсент жайлы кино түсірілсе…
«Жеті қарақшы». Әлиакбар – көкпардың көнекөзі
Төрегелді Шарманов бие сүтінің пайдасы туралы айтты
Дәурен Абаев: «Ұлы дала жорығы» жай ғана ат жарысы емес
Тоқаев: Бабаларымыз Ұлы дала шежіресін тұлпардың тұяғымен жазған
Ұлттық спорт қауымдастығының басшысы ауысты
Атақ аламыз деп жүріп, ат өлтіріп алмайық – доктор
Елорда-Түркістан. «Ұлы дала жорығы» марафоны басталады
«Хабар» арнасында жаңа жоба. Дүлдүлдер дүбірі
Жылқы еті мен қымыз өндіруде Ақтөбенің әлеуеті жоғары
Алматы телеарнасы «Қызыл жебе» романы бойынша фильм түсірді
«Ақжол, Самал» (деректі фильм)
Әйгілі Абсентке арналған деректі фильм таныстырылды
Нұр-Сұлтаннан Қорғалжыңға дейін (ФОТО/ВИДЕО)
ARGYMAQ.KZ — сайты мәтін түрінде, бейнекөрініс және сурет арқылы ақпарат тарататын Ұлттық танымдық портал.
Меншік иесі: ЕРЖАН ЖАУБАЙ.
Материалды көшіріп басу кезінде ARGYMAQ.KZ сайтына тікелей гиперсілтеме көрсету міндетті.
Тел.: +7 778 347 17 08
© 2014-2022. Арғымақ Ұлттық танымдық порталы. Барлық құқықтар қорғалған
error: Content is protected !!