kk kk kk kk kk kk kk kk tt mk ru ru ru ru ru ru ru ru kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru ru ce kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk ru ru kk kk kk kk kk ru ru ru ky kk kk kk kk ru kk kk be uk kk kk ru uk kk kk uk kk uk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt mk ru ru ru ru ru ru ru ru kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru ru ce kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk ru ru kk kk kk kk kk ru ru ru ky kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk ky ru kk kk mn it de en oc ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk ky ru sl kk uk ru bg kk kk mn en ru kk kk kk kk kk ru en kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk
Күрделі синтаксистік тұтастықтың құрылымдық сипаты • Martebe.kz білім сайты
Қош келдіңіз! Өз аккаунтыңызға кіруіңізді сұраймыз
Басты бет Мұғалімдерге Күрделі синтаксистік тұтастықтың құрылымдық сипаты
Күрделі синтаксистік тұтастықтың үш бөліктен тұратыны: кіріспе бөлік, негізгі бөлік және қорытынды бөлік. Олардың әрқайсысының өзіне тән ерекшеліктері. Күрделі синтаксистік тұтастықтардың функционалды стиль түрлеріндегі ерекшеліктері, олардың композициялық-сөйлеу формаларындағы түрлері.
Сөйлем синтаксисі жай сөйлем синтаксисі және құрмасалс сөйлем синтаксисі болып бөлінеді.
Ең алдымен құрмалас сөйлем деп қандай синтаксистік тұлғаны айтамыз, оның қандай белгілері бар? Оның жай сөйлемнен мазмұны, құрлымы жағынан ерекшеліктері бар ма, бар болса – қандай, осы сұрақтардың басын ашу керек.
І. Біріншіден, құрмалас сөйлемде кем дегенде екі предикативтік орталық болады. Олар өзара мағыналық және құрылымдық жағынан тығыз байланыс, қарым-қатынасқа түсіп, күрделі ойды білдіреді.
ІІ. Құрмалас сөйлемнің екінші бір басты белгісі – өзіндік интонациясы болады:
Әдетте, құрмалас сөйлем компоненттерінің арасында интонациялық кідіріс /пауза/ болатыны белгілі. Бірақ ол интонациялық кідіріс сөйлемді жеке синтаксистік тұлға-бірліктерге айырып, олардың әрқайсысын тиянақтап тұрмайды, ал предикативтік сыңарларын бір-бірімен байланыстырып, құрмалас сөйлемге тән мағыналық-құрылымдық тұтастықты, сол арқылы ой бірлігін қамтамасыз етіп тұрады.
Сондықтан құрмалас компоненттерінің арасындағы интонацияны ажыратушы емес жалғастырушы, ұластырушы интонация деуге болады. Ол интонация құрмалас сөйлем компоненттерін әрі ажыратып, әрі байланысытырып, екі жақты қызмет атқарып тұрады. Кестеленуі:
Интонациялық кідіріс жай сөйлемнің ішінде де кездеседі. Мысалы: Біз барған ауыл //өзен жағасында екен. Немесе: Біз //қарсы кездескен әр бір адамнан жол сұраумен болдық.
Бір жай сөйлем ішіндегіинтонациялық кідірістің атқаратын қызметтері бір емес. Жай сөйлемдегі интонациялық кідіріс сөйлемді мағыналықь топтарға / бастауыштық-баяндауыштық/ немесе / тема-ремалық/ бөліп тұрса, құрмалас сөйлемдегі интонациялық кідіріс предикативтік компоненттердің ара жігін ажыратып, синтаксистік қызмет атқарып тұрады. /Біз барғанда, ауыл өзен жағасында екен/.
ІІІ. Үшіншіден, құрмалас сөйлем компоненттерін байланыстыратын лексика-семантикалық, грамматикалық арнаулы амал-тәсілдер тобы болады.
Басқа да тілдердегі сияқты, қазақ тілінде олардың тұтас бір қалыптасқан жүйесі бар.
І./ Ең алдымен, құрмалас сөйлем компоненттерін байланыстыратын жай – олардың мағыналық жақындығы. Компоненттер арасында мағыналық жағынан жақындық, іліктестік қатынас болмаса, олар құрмалас сөйлем құрамына еніп, бір бүтін болып тұра алмайды.
Мысалы, Енді әзіл әңгімеге кірісе бергенде, ауыз үйдің есігі шалқасынан ашылды. Дәл кірер жері тар болғандықтан, Көкбай бастаған жігіттер бірінің артынан бірі тізілді /М.Әуезов/.
Жоғарыдағыдай, құрмалас сөйлемде олардың компоненттері мағыналық тұрғыдан бірін-бірі толықтырып тұрады, олар өзара мезгілдік, себептік, шарттық т.б. мағыналық қатынастарда тұрады.
2/ Екіншіден, құрмалас сөйлем компоненттерін байланыстыратын арнайы грамматикалық тәсілдер болады. Оларға компоненттерінің бірінің баяндауышының тиянақсыз тұлғалары жатады: көсемше, есімше, шартты рай тұлғалары, септік жалғаулары, кейбір жұрнақтар және өмекші сөздер /шылаулар/ тобы.
Мысалдар: Бұл жігіттерді бөгей алмасын сезініп, Омар да ас үйге қарай кетті. /Ғ.М./. Киімдері жылы болғанмен, қатты қажыған дене тоңуға айналды. /М.Ә/. Мұсақұлға келсе, Базаралы да сонда екен. /М.Ә./. Бұл қонақтар кетісімен, Абай Татьяна әнін қайта іздеді /М.Ә./. Үшеуі өз жұмыстарын оп-оңай жайлады да, Шыңғысқа қарай қайта тартты /М.Ә./. Кәмшат жайы осындай күйіп жүрген күндерге дәл келген соң, Бөжейдің рақымсыз боп жүргені рас /М.Ә./.
Дереккөз: ҚазҰУ, филология факультетінің дәрісі
Синтаксис пәні, оның зерттеу объектісі: сөз тіркесі, сөйлем, синтаксистік тұтастық
Баяндауышқа тән белгілер, баяндауыш түрлері, жасалу жолдары, логикалық баяндауыш ұғымы
Сөйлемге тән белгі. Пікір мен сөйлемнің арақатынасы
Қазақ әдебиетінен ҰБТ сұрақтары (І нұсқа)
Қазақ әдебиетінен ҰБТ сұрақтары (ІІ нұсқа)
Тест: Ақиық ақынның өлеңдерін қаншалықты жақсы білесіз?
Эс­се жә­не оның түр­ле­рі
Қазақ тілі бойынша тақырыптық тест сұрақтары
Ғылыми стильдің тілдік амал-тәсілдері
Қазақ тілі пәні бойынша бөлімді қорытындылауға арналған тест тапсырмалары
Қазақ тілі пәні бойынша бөлімді қорытындылауға арналған тест тапсырмалары
Қашаған Күржіманұлының өміріне байланысты тест сұрақтары
Қазақ әдебиеті бойынша тақырыптық тест жинағы
Екі негізді сөйлемдердің топтастырылу парадигмасы
Алдыңғы материалОқшау сөздердің сөйлемдегі орны, қолданылу мақсаты
Келесі материалЖалғаулықты салалас құрмалас сөйлемдер, олардың грамматикалық-семантикалық түрлері
ҰҚСАС ЖАЗБАЛАРАВТОРДЫҢ БАСҚА ДА ЖАЗБАЛАРЫ
Дұрыс тамақтану тақырыбындағы ашық сабақ
Білім ордасының өткен белестері
Майталман маман даярлаудың ұлттық ұстаханасы
ПІКІР ҚАЛДЫРУ Пікірді өзгерту
Сохранить моё имя, email и адрес сайта в этом браузере для последующих моих комментариев.
Республикалық онлайн олимпиадалар өтуде
V Республикалық «Үздік педагог» қашықтық олимпиадасы басталды 28.09.2022
Психологтың кеңесі: күйзеліс пен мазасыздықты жеңу жолдары 23.09.2022
Оралхан Бөкейдің «Атау-кере» шығармасы 23.09.2022
Әскери қызметін өтегендер грантқа ҰБТ-сыз түсе алады 20.09.2022
Wildberries деген не? 06.09.2022
Маркетплейс деген не және қай кәсіпке қолайлы? 06.09.2022
Жаңа оқу жылындағы онлайн олимпиадалар басталды 06.09.2022
Мектепке дейінгі ұйымдарда қолданылатын жаңа технологиялар 06.09.2022
«ЖАЙДАРЛЫ ЖАЗ» республикалық балалар байқауы 20.07.2022
Ақ теңіздей арда мекен 15.06.2022
ENTBattle ҰБТ-ға дайындық қосымшасы
© copyright 2017. Барлық құқықтар қоғалған
Меншік иесі "Skills Academy" ЖШС