ru kk ru be kk ru kk ru be kk ru ro zh ru ru kk ru be kk ru kk bg kk kk kk kk kk ba kk ba kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk mk kk en uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk war kk kk kk kk kk zh kk kk fr kk kk fr kk kk fr kk kk id kk kk oc kk kk de kk kk nl kk kk kk fr kk kk ca kk kk de kk kk ja kk kk nn kk kk hbs_lat kk kk en kk kk de kk ky kk kk kk bg kk kk oc kk kk de kk kk fr kk kk fr kk kk fr kk kk oc kk kk en kk kk da kk kk kk oc kk kk fr kk kk ca kk kk de kk kk ca kk kk nb kk kk eu kk kk fa en kk ru kk ru be kk
Республика үкіметінің басшысы Ораз Исаевқа жолдаған хатында Ханифа Алдабекқызы әкесі Алдабек Мангелдіұлы Октябрь ревоюциясының алғашқы күндерінен бастап cовет аппаратында қызмет істей бастағанын айтыпты. 1918 жылы Ташкент совдепі (жұмысшы, шаруа, солдат депутаттарының кеңесі) оны халық судьясы етіп сайлаған екен. Осы қызметінде жылдан аса жұмыс істеп, Түркістан Азық-түлік халкоматына (Түркнаркомпродқа) қызметке ауысқан. Сонда біраз еңбек еткен соң Шымкенттен 15 шақырым қашықтыққа орналасқан ауылына қайтқан көрінеді.
Мемлекеттік саяси басқарма тергеушілері Мәскеуде 1930 жылы үкім шығарылған «Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Жүсіпбек Аймауытов, Дінмұхамед Әділов және басқалар (барлығы 44 адам) ісінің» артынша «бұрын «Алаш-Орда» құрамында және ұлтшылдық контрреволюциялық ұйымда және онымен байланыста болған ұлтшыларды» тергеуге алған-тын. Бұл әсіре белсенділік, сөз жоқ, Ресей Коммунистік партиясы Қазақ өлкелік комитетінің басшысы, 1925 жылы республикадағы билікке келіп, мәскеулік орталықпен келісілген саясат жүргізе бастаған Филипп Голощекиннің саяси тапсырысынан туған. Ресми №2370 іс, Қазақстанның он жылдығына арналған үлкен жиында Ф.Голощекин жария еткен танымал атаумен айтқанда, – «Мұхамеджан Тынышбаев бастаған ұлтшылдар ісі» деп аталды.
Осы саяси тапсырысты орындау барысында құпия полиция күллі патшалық дәуірде және монархия тарих сахнасынан кеткен кезеңде ұлттық қозғалысқа қатысушыларды түгелге жуық күдіктілер қатарына жатқызған-тын. Сондықтан да олардың совет кезеңіндегі істерінен «қылмыс» іздеген. «Қылмыс» – күдікке іліктірілгендердің «ұлтшылдық» әрекеттері. Қазақ еліне күшпен таңылған жүйе қызметшілерінің, іс жүзінде ұлтсыздық туын желбіретушілердің көзімен қарағанда, «ұлтшылдық» дегеніміз – қазақ қайраткерлерінің жергілікті ұлт мүддесіне қызмет етуге тырысушылығы. Репрессияның алғашқы толқынында ұсталған Алаш қайраткерлерінің бірі: советтік билік орындарында істейтіндерді екіге бөліп қарайтынын мойындаған-тын. Бірін – езіліп келген, әлі де оңды жетістікке қолы жете алмай жүрген жұрт пайдасына бірдеңе істей алатындар және екіншісін – халыққа түк пайдасы жоқ жәй ғана чиновниктер деп бөлетінін айтқан. Ал құпия полиция үшін осы екінші топ – «жәй ғана чиновниктер» – өкіметке пайдалы, ал алғашқылары – «қазақ пайдасына бірдеңе істей алатындар» – ұлтшылдар деп есептелді. Сондықтан да көзі ашық, көкірегі ояу азаматтарды тергеуге алды.
«Менің әкемнің «Алаш-Орда» және «Қоқан Үкіметі» іспетті ұлтшылдық ұйымдарда ешқашан және ешқандай да қатысы болған жоқ, мұны буржуазиялық ұлтшыл мырзалардың өздері-ақ растап бере алады» деп жазыпты Мангелдина. Алайда құпия полиция тергеушілері Ханифаның әкесінің аталған «ұлтшылдық ұйымдарда» болған-болмағанын тексеріп бас қатырған жоқ, оларға Алдабек Мангелдиннің совет өкіметіне дейінгі кезеңде өлкедегі белгілі адамдар қатарында болғаны толығымен жеткілікті еді.
1917 жылғы 2-5 тамызда Ташкент қаласында Түркістан өлкелік қазақ съезі болып өткен-тін. «Түркістан аймағы қазақтарының жалпы жиналысы» деп аталып, күн тәртібіне маңызды 18 мәселе қойған осы съезге Сырдария, Ферғана, Жетісу және Самарқан облыстарында тұратын көптеген қазақтар, олардың ішінен 84 өкіл делегат құқымен қатысқан. Осы съезде доғарыстағы генерал Сейітжафар Асфендияров жиналыстың құрметті төрағасы, Уақытша үкіметтің Түркістан комитетінің мүшесі Мұхамеджан Тынышбаев – жиналыс төрағасы, Алдабек Мангелдин мен Ибрагим Қасымов оның орынбасарлары, Қоңырқожа Қожықов, Серікбай Ақаев, Әзімхан Кенесарин, Садық Өтегенов – съезд төралқасының мүшелері, Зұлқарнайын Сейдалин, Шәймерден Қапсәләмов пен Сұлтанбек Қожанов – хатшылары болған. Өлке жұртшылығы алдында беделі зор, мәртебесі биік осы азаматтармен және солардың өзге де серіктерімен өлкеком басшысының бағытына сәйкес түрлі тергеу-тексеру амалдары жүргізілгеніне күмән жоқ.
Нәтижесінде 1930 жылғы 12 қазанда ОГПУ-дің Шымкент тобындағы Айрықша бөлім бастығының көмекшісі Михайлов «Мангелдин Алдабекті, Қадырбаев Қалмұхамедті, Кенесарин Әзімханды және Өтегенов Садықты айыптау жөніндегі №567 тергеу ісін қарап», қолда бар материалды айыпталушылармен бірге ОГПУ-дің Қазақстан бойынша Толық өкілетті өкілдігінің қарамағына жіберуге қаулы етті. Қаулыны ОГПУ-дің Шымкент оперативтік тобы бастығының міндеттерін уақытша атқарушы Бурдаков бекітті. Сол күні Біріккен мемлекеттік саяси басқарманың (ОГПУ-дің) Сырдария округтік бөлімі жасақтаған арнайы конвой «Айрықша Бөлім желісі бойынша рәсімделген тұтқындарды» Алматыға алып кетті.
Осы төртеу қатарындағы Қадырбаев Қалмұхамед аталған өлкелік жиналыстың басшы органдарына сайланбағанмен, белсенді қатысушысы болғаны күмәнсіз. Үлкен тарихшы-ғалым, академик Кеңес Нұрпейісовтың зерттеулеріне қарағанда, ол кезінде Міржақып Дулатовтың әйгілі «Оян, қазақ» кітабын Жетісу аумағында таратуға атсалысып, ұлтшыл ретінде патшалық полицияның бақылауына алынған көрінеді. Енді советтік құпия полиция да сол жолмен жүрген-ді, патшалықтың қысымына наразылығынан «ұлтшыл» атанғандарды голощекиндік «сана-сезімді қырнап бір қалыпқа түсіру» ұранына қарсыларды да ұлтшыл деп білген.
Саяси тапсырысты орындау барысында Мемлекеттік саяси басқарма тергеушілері құдды «ұлтшылдарды қолдан жасап-сомдау фабрикасы» тәрізді болды. Қырына алғандарының «ұлтшылдығына» дәлел іздеу барысында белгілі «қылмыскерлермен» байланысын да шұқшия сұрастырды. Мәселен, Шымкенттен әкелінген тұтқын Мангелдин де сондай мақсатпен тергелді. Сақталған тергеу хаттамаларының біріне (1931 ж., 7 қыркүйек) қарағанда, ол: «Дулатовты 1923 жылы Ташкентте көрдім, – деп жауап берді, – бірақ онымен таныс емеспін. 1928 жылы мен оны көрген емеспін, оның қайда болғанын да білмеймін», – деп нақтылады. Тағы бір тіміскіленген сұраққа орай: «Ақбаев Жақыпты өмірімде екі-ақ рет көрдім», – деді. Тергеушіні қанағаттандыру үшін қашан көргенін де еске түсірді. Бірінші рет «1910 әлде, 1911 жыл Ходжентте» кездесіпті. Жақып онда өзінің туысын көруге барған екен, сол шақта ол Алдабектікінде де болыпты. Екінші мәрте 1929 жылы Шымкентте көрген екен. Қыста келіпті. Үйінде екі күн қонса керек. «Әдеттегі жәйттерді ғана сөз еттік, әңгімемізде саясат тақырыбы қозғалған жоқ», – деді ол. Тергеушінің тәтпіштеген сұрағына байланысты айтқан болар, «егер біреу-міреу менімен Ақбаев екеуіміздің арамызда саяси мәселелер жайында сөз болды, соның ішінде Англия жайында сөйлескен деген болса, мен мұндайды үзілді-кесілді кері қағамын, өйткені бұл өтірік. Ешқашан, ешбір қазақ қызметкерінің, әсіресе Ақбаевтың алдында иілген емеспін, олардың ешқайсысын өзіме үлгі еткен емеспін. Осы айтқандарымнан басқа қосарым жоқ», – деген сөздері хаттамаға түсіпті (667-п.).
«1930 жылы Ташкентте мен анамнан айрылдым, – дейді Ханифа, – оны автомобиль қағып кетіп, қайтыс болды. Енді менің жасы алпыстан асып кеткен жалғыз ғана қарт әкем менен оқшауландырылып тұр». Республиканың биік лауазымды қызметкерлеріне жазған хатында осылай дей келе, үш айдан астам уақыт бойы түрмеде жазықсыз қамалып жатқан әкесінің тергеуін аяқтауға пәрмен берулерін, сөйтіп тұтқыннан тезірек босатуын сұраған-тын. Хат 1931 жылы 2 қаңтарда жазылған еді, сегіз айдан соң, сол жылғы 29 қазанда Мангелдиннің және басқалардың (барлығы 18 адамның) «қылмысы» құпия полиция тарапынан дәлелденбегендігі рәсімделді.
Бұған мынаны қосқан жөн. Осылармен бірге тергеліп, қылмысы толық дәлелденді деп саналған «Тынышбаев бастаған ұлтшылар» тобының 2370-шы ісі Мәскеуге ОГПУ Алқасының қарауына жіберілген-тін.Алайда іс «дәлел жеткіліксіз, тұтқындар қосымша тергелсін немесе тұтқыннан босатылсын» деген ұйғарыммен кері қайтарылды. Сонда Орталық эмиссары, Қазақстанның іс жүзіндегі диктаторы (Ы.Мұстамбаев), партия ұйымының басшысы Филипп Голощекин істі қайта қарауға да, ұсталғандарды босатуға да қарсы болды. Мұндай әрекетке бару «Қазөлкекомның беделін түсіреді» деген желеумен қилы амал қолданып, республикадағы ОГПУ өкілдігі үштігінің қаулысымен олардың 15-ін 1932 жылы Воронежге жер аудартты...
кандидаты, Репрессия құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік
СҮГІРДІҢ БЕЛГІСІЗ СОЛАҚАЙ ШӘКІРТІ
«ТҮГЕЛ ТҮРКІ ЖИНАЛЫП, ТОМСЕНГЕ ЕСКЕРТКІШ ҚОЙСАҚ...»
ТАРИХИ ШЫНДЫҚТЫ ТАНУ ЖОЛЫНДА
Біздің Telegram каналына жазылыңыз
алдымен сізді қызықтыратын барлық жаңалықтарды біліңіз
Сіздің электронды пошта жарияланбайды. Қатарды міндетті түрде толтырыңыз *
Air Astana 10-шы рет өз аймағындағы үздік әуекомпаниясы ретінде Skytrax сыйлығын жеңіп алды
Ауған соғысы ардагерлері өз ойларын ортаға салды
Ардагерлерге арналған турнир өтті
Ауған соғысы ардагерлері студенттермен кездесті
Үндеу: Бірлігі жоқ ел тозады, бірлігі күшті ел озады
«КӨРКЕМ ҚАЛА – АЛМАТЫ» ЖАС АҚЫНДАР МҮШӘЙРАСЫНЫҢ ЕРЕЖЕСІ
КИНОҢ ҚАНДАЙ БОЛСА, ҚОҒАМЫҢ ДА СОНДАЙ
ТҰЛҒАЛАР: ТӘРБИЕ, ТАҒЫЛЫМ, ТӘЖІРИБЕ
Білімді жастар білікті болар
«АЛАШ» АВТОНОМИЯСЫ» ТАРИХЫНЫҢ ӘЛІППЕСІ
«АҒА, САҒАН БҰЛ – ОШАҚ…»
«Ана тілі» газетінің Бас редакторы
«ТҮГЕЛ ТҮРКІ ЖИНАЛЫП, ТОМСЕНГЕ ЕСКЕРТКІШ ҚОЙСАҚ...»
ТҮРКІ ӘЛЕМІНЕ ОРТАҚ ТАҢЖАРЫҚ
ОЙЛЫ ОҚЫРМАНМЕН ОЙЛАСЫП ЖАСАЛАТЫН БЕТ
ЖАҺАНДЫҚ ДЕҢГЕЙДЕГІ АЛҚАЛЫ ЖИЫН
«ҚАРАГӨЗДІ» ӘУЕЗОВ ЖАЗҒАН ҚАЛПЫНДА КӨРЕРМЕНГЕ ЖЕТКІЗСЕК ДЕЙМІЗ
«АЙМАҚТА МЕМЛЕКЕТТІК ТІЛДІҢ МӘРТЕБЕСІ АРТАДЫ»
ТҰЛҒАЛАР: ТӘРБИЕ, ТАҒЫЛЫМ, ТӘЖІРИБЕ
Мәншүк Мұқашева: ЖУРНАЛИСТ ТӘРБИЕЛЕУ – ЖАНКЕШТІ ІС
Қанат АЙТБАЕВ:МӘДЕНИЕТ – ЕЛ ИДЕОЛОГИЯСЫНЫҢ ЕҢ БАСТЫ ТЕТІГІ
Раиса ҮМБЕТБАЕВА: ӘР ОТБАСЫ ҰЛТТЫҚ ДӘСТҮРДІ ҰСТАНСА ДЕЙМІН
ОҚУШЫ ДЕНСАУЛЫҒЫ – КӨКЕЙКЕСТІ МӘСЕЛЕНІҢ БІРІ
Ғарифолла ӘНЕС: ҚАЗАҚТЫҢ ЖОЛЫ ҚАТПАРЛЫ, ҚАЛЫҢ ТАРИХ
© 2010-2020 Copyright. Kazgazeta.kz.