kk kk kk kk kk kk kk kk tt mk ru ru ru ru ru ru ru ru kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru ru ce kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk ru ru kk kk kk kk kk ru ru ru ky kk kk kk kk ru kk kk be uk kk kk ru uk kk kk uk kk uk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt mk ru ru ru ru ru ru ru ru kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru ru ce kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk ru ru kk kk kk kk kk ru ru ru ky kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk it de en ca kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk mk kk kk en kk fr en fr sv kk fr sv de fr kk en de de de kk sv fr en de kk sv fr fr fr kk fr en fr fr kk de en de fr kk fr sv de sv kk fr en de en kk en fr de fr kk sv sv de en kk en fr fr ja kk en sv fr fr kk en en sv de kk en sv sv fr kk en en sv es kk en sv sv nb ba sv en sv fr tt sv en sv de kk en en en en kk en en en en kk en en en sv kk en en en de kk en en en en kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk ru ru ru kk kk kk ru ru ru ru en ru kk kk kk ru kk kk kk kk ru kk kk kk en kk kk kk kk kk kk ru en kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk
Қош келдіңіз! Өз аккаунтыңызға кіруіңізді сұраймыз
Кілт сөздер: сана, ұлттық сана, тілдік сана, қонақжайлық, концепт, фразеологизм
«Қонақжайлық» сөзі қазақтың «қонақ» сөзінен шыққандығын ескерсек, «қонақ» сөзіне түсіндірме сөздікте екі анықтама береді. Ол: 1. жолаушылап келе жатып үйге түскен адам, мейман; 2. сый-сияпат көрсету үшін үйге, елге арнайы шақырылған адам [8; 517].  Сөздікте бірінші анықтама «қонақ» сөзінің шығу төркінін айқындап тұр. Яғни «қонақ» сөзі «қон» деген етістіктен жасалып,  үйге қонып шығатын адамды атап тұр. Көшпелі халықтарда жолаушыларға арналған арнайы қонақ үйдің болмауынан, жолда кезіккен үйге қону қалыпты саналған. Ал бір түнеп кететін жолаушыны  адамдар «қонақ» деп атап кеткен.
Әр ұлт дүние, әлем туралы түсініктерін түрлі тілдік фактілер арқылы ана тілінде кесіп-пішеді, түйіндейді. Сондай тілдік бірліктердің бірі – фразеологизмдер. Фразеологиялық бірліктерде қоғамның ұлттық танымы мен құндылықтары көрініс табады. Қазақ тілінің сөздік қорында «қонақжайлық» ұғымына қатысты  бірнеше фразеологизмдерді кездестіруге болады. Олардың өзі қонақ шақыру, қонақ күту, қонаққа ас беру, қонақты қарсы алу, қонаққа сый-сияпат көрсету мағынасындағы фразеологизмдер болса, тағы біреуі қонақ пен үй иесіне қаратылып айтылған тұрақты сөз тіркестер. Мысалы:
Қонаққа шақыру мәнді фразеологизмдер : Дәм-ауыз тигізу (қонаққа шақырды, дәм татты), есік [төр] көрсету (қонаққа шақырды, дәм ауыз тигізді), қазан үстінен тамаққа шақыру (арнап аспаған тамаққа шақыру туралы айтылады), сыбаға тарту (еншісіне, үлесіне ие болды), сый-сияпат көрсету (аса жоғары құрметтеп күту);
Қонақты қарсы алу, шығарып салу мәнді фразеологизмдер: амандасып қауышты құшақтасты (қоштасып көрісті), қош алды күтті (қарсы алды), қош болды (риза болды, көңілі толды), қошемет көрсетті [қылды, етті] қош тұтты (шашбауын көтерді; сый-құрмет жасады; құрметтеді), құшағын ашу [жайып қарсы алды] (шын ықыласы түсіп, кеңпейілмен қарсы алды), сәлем берді (амандасты, саулық сұрады), шүйіркелесіп амандасты [сөйлесті](өз ара әңгімеге кірісті, сырласа жәй күй сұрасты);
Қонақ күту мәнді фразеологизмдер : ас қайырды (тамақтан соң, не бұрын бата қылды), асқа бақауыл болды (тамақ бөлуші болды), ауылдың алты аузы (қонақ алдында ауыл адамының әуелі ән бастап беру салты), аяғынан тік тұрды (құрмет көрсетті, төбесінен тік тұрып қарсы алды), қонағын атқарды (мейман күтті), қонақкәде [кәдесін] істеді [қылды] (жатар мезгілде, төсек салынар шақта қонақ орнынан тұрып, жай босатып, сыртқа шығатын салтын жасады), шай-суын ала жүгірді (шын пейілмен қызмет етті,күтті), шылбырына оралды (күту, қызмет көрсету);
Қонаққа сый-сияпат жасау, сыйлау мәнді фразеологизмдер: қонақ кәде (үй иесінің, ауылдық көрсеткен сый-құрметін лайық ереуіне қаруы етіп, қонақтың өз өнерін көрсету салты), сый тартты (құрметтеп тарту жасады), тарту тартты, тарту таралғы тартты (сый берді, сый-сияпат көрсетті), шапан жапты (сыйлады), ізет етті   (ибалық жасап, әдеп сақтап, құрмет білдірді);
Қонаққа қатысты айтылатын фразеологизмдер: аузының салуы [салымы] бар (бұл фраза, көбіне, тамақ үстіне келген кісіге айтылады), қадамы құтты [қайырлы] болды (келісі қуаныш әкелді), қонағым, өз үйіңді де ойлай отыр (өзіңнің әл-шамаңды байқа, өзіңді ескер; өз халіңді, шама-шарқыңды еске ала отыр деген мағынады), құдайы қонақ (жол-жөнекей түскен қонақ, кездейсоқ келіп қалған жолаушы);
Үй иесіне қатысты айтылатын фразеологизмдер: алып ұшқан (желікпе көңілмен елпілдеген), ас иесімен тәтті (үй иесімен бірге тамақ жеу мағынасында айтылып тұр), кең қолтық, кең есік (кең пейіл, бауырмал жан), кең пейіл (ашық көңіл; қолы ашық, мырза, сараңдығы жоқ (адам)), көңілін қимады (сөзін жерге тастамады, меселін қайтармады), қонағуар адам (дастарқаны мол, жомарт кісі), қош алушы (қошеметпен күтуші);
Қонаққа жайылған дастарханға қатысты айтылатын фразеологизмдер: ас [дәм, тамақ] ауыз тиді (дәм татты, азғана тамақ ішті), аузын қу шөппен сүртті (бардың өзін жоқ деп, жоқты да жоқ деп, тып-типыл етті), қара ет (нансыз, басқа қосымшасыз таза ет), қонақ асы (мейманға әзірленген тамақ), құр ауыз кетті (дәм татпады,ештеңе ішпеді), пышақ ұшынан [үстінен] ауыз тиді          (жайғасып отырып жұртпен бірге жемей, табаққа салуға дайындап жатқан тамақтан жүре жеп кетті), сорпаны қыдыртты (қонаққа сорпа ұсынды), табақ тартты        (табаққа салып тамақ әкелді);
Метафораланған фразеологизмдер: дүниеге мейман (адамның дүниеде уақытша өмір сүретінін айтып тұр), сөзге қонақ бермеу (басқаның сөзін тыңдамай, бой бермей, өзі сөйлей беру), табақтас болды (дастархандас болды, қонақта бірге болды);
И.А.Стернин тілдік сананы когнитивті сананың бөлшегі деп есептейді. Ғалым тілдік сананы зерттеудің жалғыз объективті әдісі ретінде ассоциативті экспериментті ұсынады. Оның көмегімен тілдік бірліктерді санада қайта жаңғыртуға және олардың жұмыс істеу процесінің (ақпаратты түсіну,сақтау және т.б.) сипатын анықтауға болатынын айтады [9; 26]. Осы тұжырымды негізге ала отырып, Алматы облысы, Талдықорған қаласының тұрғындарынан «қонақжайлық» ұғымына ассоцияциялық эксперимент жүргізілді. Экспериментке 19 бен 35 жас аралығындағы 38 адам қатысты, оның 18-і ер адам, ал 20-сы әйел адам. Қатысушылар «Қонақжайлық деген ұғымды бір сөзбен қалай түсіндірер едің?» деген сауалға 3 түрлі ассоцияциясын жазды. Олар төмендегі кестеде көрсетілген:
1-кесте. Талдықорған қаласының тұрғындарының «Қонақжайлық» ұғымына ассоциациясы.
Мол дастархан, ақ дастархан, жайылған дастархан, дастархан жаю
Қазаққа тән басты қасиет; қазақ халқының құндылығы, қазақ халқының рухани мәдениеті, қазақ халқының болмысы.
Кеңпейілдік, кеңдік, дархан көңіл, дархандық
Қонақ, мейман, қонақ күту
Мейрімділік, жанашырлық, ақ көңілділік
Күлімдеп қарсы алу, жылы лебіз, жайдар мінез
Қонақ дәм, бешбармақ, бауырсақ
Сый-сияпат, сарқыт, қонақ сый
Қонақ бөлме, қонақ үй
Эксперименттің нәтижесінде көп таралған ассоциациялар:  «мол дастархан», «қазақ халқына тән басты қасиет», «құрмет», «кеңпейілдік», «қонақ», «мейірімділік» және т.б. Әр ассоцияция адамның санасында сақталған ақпараттармен байланысты. Мәселен, «мол дастархан» тіркесі санада «қонақжайлық» ұғымының ең бастапқы түсіндірмесімен, яғни «тамақты бірігіп, бөлісіп қолдану» мағынасында сақталған.  Сол себепті «дастархан» «қонақжайлық» ұғымының айрылмас маңызды бөлігі.
«Құрмет» –  ассоцияциясы «қонақжайлық» концептісінің жаңа мәнге иеленгендігін көрсетеді. Яғни «қонаққа шақыру», «қонақ күту», «қонақ болу» ол үлкен құрметтің белгісі болып саналады. Қазақ халқының санасында адамдар қонаққа өздері сыйлайтын, құрметтейтін адамды қонақ етіп арнайы шақырады. Қонаққа шақыру үй иесінің мейманға көрсеткен жылы лебізі және құрмет белгісі болып табылады.
Талдықорған қаласының тұрғындарының санасында кеңпейілдік қонақ шақырып отырған үй иесіне қатысты айтылатын сөз және оған тән қасиет екені көрсетіледі. Көңілі кең адамдар қонағуар келетінін де атап өтеді.
«Қонақ», «мейман» ассоцияциясы – синоним сөздер. Олар – «қонақжайлық» концептісін ашатын ең маңызды микроконцепті.
«Мейірімділік» ассоциясы санада қалған діни түсініктермен байланысты. Қазақтың тілінде «құдайы қонақ» сөз тіркесі бар. Ол – аяқ-асты алыс жолдан жолаушылап келген қонақ. Оны қазақтар Құдай айдап алып келген деп сеніп, оған мейірімділік көрсетіп, тамақтандырып, шөлін басып, көмектесіп күткен. Алынған ассоцияция арқылы бұл діни түсінік біздің санамызда әлі күнге дейін сақтталғанын байқауға болады.
«Қонақжайлылық» концептісін ашатын тағы бір  ассоцияция –  «қазақ халқына тән басты қасиет». Бұл ассоцияция ұлттық санада «қонақжайлық» ұғымының маңыздылығын дәлелдейді. Себебі көшпелі қазақ халқының түсінігінде «қонақжайлық», «қонақ күту», «қонақты сыйлау» және т.б. ұғымдар маңызды роль атқарып, әлі күнге дейін ұлттық ерекшелікті бейнелеп тұр. Қазақтың қонақжайлығы оның мол дастарханымен, үй иесінің қонаққа деген шексіз мейрімділігімен, кең көңлімен, асқан құрметімен көрініс табады.
Сонымен эксперименттің нәтижесінде, қазіргі қазақ халқының санасында «қонақжайлық» ұғымы ең алғашқы мағынасын сақтап және жаңа мәнге ие болып, түрленген деп қорытындылауға болады. «Қонақжайлық» уақыт пен адам санасындағы өзгерістер арқылы жаңа сипатқа ие болған. Санадағы өзгерістер адам тілінде де, сөзінде  де көрініс тауып тұр.
Ислам А. Ұлттық мәдениет контексіндегі дүниенің тілдік суреті: Фил.ғыл.док.дис. – Алматы, 2004 . – 340 б.
Әмірбекова А.Б. Концептілік құрылымдардың поэтикалық мәтіндегі вербалдану ерекшеліктері. Филол. ғыл. канд. дис. – Алматы, 2006. – 125 б.
Альжанова А.О. Концепт «гостеприимство» как социолингвокультурный феномен. Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ хабаршысы № 1 (92) 2013
Афинская З.Н. Сопоставительный анализ культурно мотивированных понятий. Intellectual potential of the XXI century. – 10-22 November 2015
Moro R. Heidenreich F. «La maigreur de l’hospitalité contemporaine», L’Autre 3/2016 (Volume 4), p. 450.
Нұрдәулетова Б.И. Когнитивтік лингвистика. –Алматы: Асыл кітап, 2010.
Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі/Б.Қалиев.-Алматы: Мемлекеттік тілді дамыту институты, 2014.-728 б.
Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі/ Т.Жанұзақов. – Алматы: Дайк-Пресс, 2008.- 968 б.
И.А. Стернин (и др.) Языковое сознание жителей Воронежа: Монография.- Воронеж, 2010 г. – 250 стр.
Чжан Мянь. Этнокультурные константы концепта «гостеприимство» в русской и китайской фразеологии. Вестник Башкирского университета. 2015. Т. 20. №4, 1400 стр.
Славянская концептосфера в сопоставительном освещении: лексикон/ под ред. Е.Е Стефанского. – Самара: Самар. гуманит. акад., 2011. – 458 с.
Ғылыми жетекшісі  А.М Рахимова. PhD
І. Жансүгіров атындағы Жетісу мемлекеттік университеті, Талдықорған қаласы
Алдыңғы материал«Ежелгі Қазақстан» тақырыбы бойынша тест сұрақтары жауабымен
Келесі материалАнақарыс немесе Анахарсис туралы мәлімет
Білім ордасы және оқушылармен мұғалімдерге арналған ақпараттық сайт
ҰҚСАС ЖАЗБАЛАРАВТОРДЫҢ БАСҚА ДА ЖАЗБАЛАРЫ
Мектепке дейінгі ұйымдарда қолданылатын жаңа технологиялар
Қалам мен қаруды қатар ұстаған — Қасым Аманжоловқа 110 жыл!
Ана тіліміз — ұлттық құндылығымыз
ПІКІР ҚАЛДЫРУ Пікірді өзгерту
Сохранить моё имя, email и адрес сайта в этом браузере для последующих моих комментариев.
Республикалық онлайн олимпиадалар өтуде
V Республикалық «Үздік педагог» қашықтық олимпиадасы басталды 28.09.2022
Психологтың кеңесі: күйзеліс пен мазасыздықты жеңу жолдары 23.09.2022
Оралхан Бөкейдің «Атау-кере» шығармасы 23.09.2022
Әскери қызметін өтегендер грантқа ҰБТ-сыз түсе алады 20.09.2022
Wildberries деген не? 06.09.2022
Маркетплейс деген не және қай кәсіпке қолайлы? 06.09.2022
Жаңа оқу жылындағы онлайн олимпиадалар басталды 06.09.2022
Мектепке дейінгі ұйымдарда қолданылатын жаңа технологиялар 06.09.2022
«ЖАЙДАРЛЫ ЖАЗ» республикалық балалар байқауы 20.07.2022
Ақ теңіздей арда мекен 15.06.2022
ENTBattle ҰБТ-ға дайындық қосымшасы
© copyright 2017. Барлық құқықтар қоғалған
Меншік иесі "Skills Academy" ЖШС