kk kk kk ru kk ru fr ru de kk el en kk bg oc kk fi kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt kk kk kk uk kk kk bg kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk hbs_cyr kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk oc en kk ru
Қандай сөзді кіріккен сөз дейміз?
І. Қазақ тілі грамматикасының кейбір мәселелері Қазақ тiлihiң Ғылыми куpсы жөhihеh лекциялаp
zhubanov k kazak tili grammatikasynyn keibir mseleleri (1)
5. Кіріккен сөздердің қандай белгісі болады
Кіріккен сөздердің осы заңсыздығы бұларды кірікпеген жай сөз тіркестерінен
айырып алуды қиындатады. Біздің қазіргі емлемізде осы уақытқа дейін шешіліп
болмаған мәселенің бірі де осы кіріккен сөздердің емлесі. Сөз тіркестерінің
қандайын кірігіп, бір сөз болып кеткен деп есептеп, қосып жазу керек те, қандайын
кірікпеген сөздер деп, айырып жазу керек? – міне, осы мәселеге үзілді-кесілді
жауап бере алмай келе жатырмыз. Үйткені, емле деген көпшілікке арналған нәрсе.
Ереже қылып, қолына ұстататын заңның сол көпшілікке ұғымды болуы керек. Ал,
кіріккен сөздерді, ондай, көпшілікке ұғымды заңға сыйдыру қиын. Үйткені,
бұлардың өзінде орныққан, бір қалыпқа түскен заң жоқ.
Әйткенмен, мұғалімдерге кіріккен сөздерді қалай тану керектігі жөнінде
бірқатар сілтеу беруге болады.
5. Кіріккен сөздердің қандай белгісі болады?
Бірінші, неше сөзден құралған болса да, кіріккен сөздер бір-ақ нәрсені
атайтын, бір-ақ сөздің орнына жүретін болу керек.
Рас, бұл өлшеудің өзі қиын өлшеу. Тегінде, тек мағынаны өлшеу қылумен
анықтық таныла қоймайды. Мысалы,
деген бір нәрсенің аты ма, сондықтан,
бір-ақ сөз бе, немесе екі сөз бе? Бөлек-бөлек алғанда,
деген сөздің өз мағынасы
деген сөздің де өз мағынасы бар. Бірақ, екеуі қосылғанда,
бір-ақ нәрсенің аты болып тұр. Осы сияқты,
деген бір сөз бе, екі сөз бе? –
деп те сұрақ қоюға болады. Бір сөз дейін десең,
дегеннің де өз алдына
дегеннің де өз алдына мағынасы бар. Бірақ, екеуі қосылып
келіп, бұл арада бір нәрсенің аты болып тұр. Ал, бұларды бір дейін десең, дәл
осылар сияқты болып жасалған
т.т. да бір сөз болуы керек
сияқты. Олай болғанда анықтауыш сөз бен анықталушы сөздің екеуі қосылып бір
сөз болып санала беруге керек сияқты. Міне, жалғыз мағынаға сүйенгенде айырып
алу қиын болатыны осыдан. Сондықтан, мағынаны өлшеу қылуға алып тұрып,
бірақ жалғыз мағынаның өзіне ғана сүйенбей, басқа өлшеулерді де қосып қарау
Екінші, кіріккен сөз болу үшін мұның ішіндегі жеке сөздердің әрқайсысы
сөйлемде өз алдына бір-бір мүше болмай, бәрі жиналып барып, сөйлемнің бір-ақ
деген сөздердің қол, қара дегендері өз алдына,
дегендер өз алдына бір-бір мүше емес, сөйлемде
қосылып бір-ақ мүше, қара мен құстың екеуі қосылып бір-ақ мүше. Үйткені,
деген сөздер анықтауыш емес:
деп айыра алмаймыз. Ал, қара жылқы, ала қап деген сөздерде
қандай жылқы? – «қара жылқы», «қандай қап?» – «ала қап» деп аша аламыз.
деген тіркестің өзі де құстың
белгілі бір түсінің аты болмай, бір құстардың түсін ашу үшін айтылған болса, онда
екеуі сөйлемде екі мүше бола алады. Мысалы,
қарға – қара құс
деп сұрауға болады. Сонда,
деп түсін ашып беруге болады. Ал,
бөліп ала алмаймыз. Үйткені, мұндағы
1   ...   174   175   176   177   178   179   180   181   182