kk kk bg kk kk be kk kk kk hbs_cyr kk kk kk kk kk hbs_cyr kk ru kk bg kk kk kk kk kk kk hbs_cyr kk kk kk kk kk hbs_cyr kk ru kk bg kk kk kk kk kk kk de kk en en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk de kk de kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk de kk kk de kk kk kk kk kk uk ky kk ky kk en kk kk kk kk kk kk kk ba kk kk kk kk kk kk kk de en kk kk de en kk kk de en kk kk kk kk en kk kk en kk kk kk kk kk kk hbs_cyr kk kk kk kk kk hbs_cyr kk ru bg kk kk kk kk bg en kk kk kk kk kk kk be it en en fr en it en en
Дана Абайша айтсақ, белгілі, құдай тағала ешбір нәрсені хикметсіз жаратпады, ешбір нәрсеге хикметсіз тәклиф қылмады. Бәрінің хикметі бар, бәрінің себебі бар, біздің ғауам былай тұрсын, ғылымға махаббаты барларға себеп, парыздарды білмекке ижтиһад ләзім, сіздер әрбір ғамал қылсаңыз ізгілік деп қыласыз, ізгілікке бола қасд етіп, ниет етесіз (38-қара сөз).
Өз кезегінде, Д.Кенжетай: «Қожа Ахмет Ясауи дүниетанымы» атты еңбегінде аталмыш ұғымның мәнін: «Хикмет» сөзі (арабша) тілдік тұрғыдан алғанымызда «ақыл», «парасатты сөз», «дін ілімі», «ең шынайы ілім арқылы ең шынайы болмысты (Тәңірді) тану» деген мағыналарды білдіреді…
Сонымен қатар хикмет – Құранның мазмұны мен мәні, яғни Құдайлық аянның өзегі болып табылады» [4] деп тарқатады. Яғни, хикмет – Алладан берілген ілім, адамның өзін тану арқылы Алланы тану ілімі. Рухты кемелдендіру арқылы болмыстың бірлігін түйсіну, жаратылыс сырларын ұғыну, Жаратушының хикметін сезіну ілімі [5].
Міне, дәл осы жерде Алла ишарасын жазбай тани алатын Хакімдіктің бой көрсететінін байқаймыз. Дінтанушы Құдайберді Бағашар «Хикмет не, хәкім кім?» атты мақаласында: «Хикмет – кең ұғымды білдіретін сөздердің бірі» дей келе, «Ғалымдардың айтуынша, хикмет сөзі Құранда 4 мағынада кездеседі» деп тұжырымдайды. Олар:
«Aллаһ Дәуітке билік пен хикмет берді»деген аятта хикмет сөзі «пайғамбарлық» деген мағынада айтылады («Бақара» сүресі, 251).
«Кітап пен хикметті оларға үйретеді»деген аятта кітап деп – Құран, ал хикмет деп сүннет айтылған (Али Имран, 164).
«Аллаһтың өздеріңдегі нығметі мен сендерді тура жолға шақыру үшін түсірген кітабы (Құран) мен хикметті ойлаңдар» деген аятта насихат, кеңес мағынасын беруде («Бақара»сүресі, 231).
«Біз Лұқпанға шүкір етсін деп хикмет бердік» деген аятта даналық пен ілім берілгені меңзелген («Лұқман» сүресі, 12) [6].
Бұдан бөлек, ол: «Хикмет сөзі бұдан басқа да ілім, терең түсінік, әділеттілік, түпкі себеп, ойшылдық, ғалам құбылыстарының мәнін түсіндіретін ілім, ал сөзге көп мағына сыйғызатын даналық сөз секілді түрлі мағыналарға келетіндіктен, мұсылман ғалымдар бұл тұрғыда көп пікірлер білдірген. Сол пікірлерді тұжырымдай келгенде мынаны айтуға болады:
«Хикмет – Құран мен сүннетті меңгеру»;
«Пайдалы ілім мен ізгі істер жасау»;
«Жаратылыстың түпкі сырлары мен астарлы ақиқатын ұғыну»;
«Аcтамдыққа я нұқсандыққа бармай, орта жолды ұстана білу»;
«Аллаһтың көркем есімдерінің мәнін түсіну»;
«Ғаламды дұрыс зерделей білу»;
«Ілім мен амалды қатар алып жүру»;
«Жақсылықты насихаттау, теріс жолға қадам баспау»,
«Адам, ғалам және Құран арасындағы байланысты түсіне білу» т.б» [6], – деген.
Енді осы жерде бір сұрақ: түркі мұсылман жұртшылығы құдіретке бағдарланған жаралыс сырын ұғынуда неліктен «хикмет» сөзіне әуес? Мұның жауабын тағы да сол Яссауи үлгісіне қатысты «Ясауи феномені» атты еңбектен табамыз. Бірақ ол жерде сауал басқаша қойылған, дегенмен, жауабы дөп келеді: ««Қожа Ахмет Құранды жырлап, Исламды үйретсе неліктен еңбегін «Диуани хикмет» деп атаған?».
Расында түркінің ұстазы хикмет сөзін неге көп қолданады? Мағынасы не? Бұл термин «хукм» сөзінен шығады. Үкім ету, түзету, жақсарту мақсатында тыйым салу дегенді білдіреді. Ислам келгесін оған әр нәрсені лайықты қолдану, істің көзін табу, әр затты орнымен пайдалану деген қосымша мағына үстелді. Ал діни терминалогияда «хикмет» термині «таным қабілетің жеткенше құбылыс пен оқиғаның мәні мен ақиқатын ұғу, әр істі қажетті  межеде орындау, сөзді орнымен айту, даналық игеру Алла үкіміндегі ұлық мақсат» деген идеяны берді.
Болмыс атауының түпкі негізіне дейін білуші бір ғана құдірет бар. Ол – Тәңірі! Ендеше нағыз хаким – Ол Алла! Орта ғасырда-ақ Матуруди мектебінің өкілдері Алланың іс-әрекетін Оның хикметіне байлаған. Хақтың әр ісінен кемелдік көруге ұмтылған. Алланың ХАКИМ сипатына басымдылық берген» [2].
Біз бұл жауаптан біріншіден, Алланың көркем есімдерінің бірі – «әл-Хаким» есімінің – «хикмет иесі, бүкіл ісінің хикметі бар», яғни тура мағынасында «Даналық Иесі, қате жасаудан пәк. Қате жасау Оның даңқына келмейді. Ол әр нәрсені өз орнына қояды» деген мағынасын танысақ, екіншіден, «хикмет» сөзінің түпкі мағынасын ғана емес, оның сондай-ақ, «үкімет» сөзімен бір түбірден тарайтынын да көріп отырмыз. Яғни, қазіргі қолданыстағы саяси термин – орысша: «правительство», ағылшынша: «government» сөздерімен мәндес. Бірақ біз одан ешқандай да рухани мән-мағына көріп тұрғанымыз жоқ. Бір сөзден осындай айырма екі сөз шығып тұр. Тіптен, «Үкім» мен «Өкім» сөздерінің де осыдан туындағанын байқаймыз.
Қазақ тілінің біртомдық үлкен түсіндірме сөздігінде [7] «Хикмет» араб тілінен енген зат есім ретінде 2 тұрғыда сипатталған. 1. Адамның ақылына қонбайтын ғажайып іс, керемет, сұмдық. 2. Ауыр бейнет, азап. Ал «хикметсіз» формасы: ғажайыпсыз, кереметсіз деген мәнде берілген.
А.Әбдірәсілқызы, «Диуани хикмет» шығармасының атауы жайында» мақаласы, Сілтемесі: http://www.niac.gov.kz/ru/component/k2/item/842-diuani-khikmet-shy-armasyny-atauy-zhajynda
С.Керімбай, Ә.Нәби, М.Төлеген, А.Тасболат. Ясауи феномені. – Алматы: «Орхон» Баспа үйі, – 2017 ж., – 456 б.
Ясауи тағылымы. Ғылыми мақалалар мен жаңа деректер жинағы. –Түркістан: Мұра, 1996. 125 б. (С.Сапабекұлы)
Д.Кенжетай, Қожа Ахмет Ясауи дүниетанымы. – Түркістан:  Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық Қазақ-Түрік университеті, 2004 ж., – 341 б.
Қожа Ахмет Ясауи. Хикмет жинақ. (Дайын. М.Жармұхамедұлы, М.Шафиғи, С.Дәуітұлы). – Алматы: Жалын, 1998 ж., – 290 б.
Қ.Бағашар. «Хикмет не, хәкім кім?» атты мақаласы, 03.04.2013 ж., Сілтемесі: http://old.muslim.kz/kk/article/215-hikmet-ne-hakim-kim.html).
7. Қазақ сөздігі. Қазақ тілінің біртомдық үлкен түсіндірме сөздігі. Құраст.: Н. Уәли, Ш. Құрманбайұлы, М. Малбақов, Р. Шойбеков және т.б. Алматы, Дәуір баспасы. 2013 ж. 1485 б.
Тегтер: қазақ тілісөз мағынасыүкіметхикмет
TikTok желісіне қазақ тілі енгізіледі
“Meta” компаниясының басқарушы директоры қазақ тілін үйренетінін айтты
Батыс фэнтезийлеріндегі орктар образы түркі-моңғолдан алынған ба?
Пікір қалдыру Жауапты болдырмау
Э-пошта мекенжайыңыз жарияланбайды. Міндетті өрістер * таңбаланған
Келесі рет пікір қалдыру үшін менің атымды, электрондық поштамды және веб-сайтымды осы браузерде сақтау.
Исламның 5 парызы – Ибраһимнің (а.с.) 5 қазынасы
Бөлісу 1233 Твитерге 771
«Хикмет» cөзінің мағынасы қандай?
Бөлісу 208 Твитерге 130
Төрт мәзһаб – ислам
Бөлісу 752 Твитерге 470
Қожа Ахмет Ясауи хикметтері – тәрбиелік құрал
Бөлісу 148 Твитерге 92
Сотталған: «Ата-анамды «кәпірсіңдер» деп ренжіткенім үшін қатты өкінемін»
«Ел үлесі – пәтерге»: Көпбалалы анаға бес бөлмелі үйдің кілті табысталды
Жарас Ахан: Саналы адамға сенім керек
Kazislam порталы – мемлекетіміздің дін саласында жүргізіп жатқан жұмыстарын насихаттайтын еліміздегі бірден-бір интернет-ресурс.
Құпия сөзді қалпына келтіру
Құпия сөзді қалпына келтіру үшін пайдаланушы аты немесе электрондық пошта мекенжайын енгізіңіз.
Update Required Flash plugin