kk kk kk ru pt ru de kk el ta vi kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk bg kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk vi en kk ru
Ұжымдық еңбектер - Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі жүсіпов нартай қуандықҰЛЫ
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   18
Авторлар коллективі бұрын жазылған зерттеу еңбектердің кем-кетігін еркін түрде еске алып, белгілі бір жырдың нұсқаларына сипаттама беріп (батырлар жыры, тұрмыс-салт жырлары жайындағы тараулар), халық ауыз әдебиетінің әрбір жанрындағы шығармалардың тақырыбын, кейіпкерлер тобын белгілеп, басты-басты образдарына талдау жасаған. Кітаптағы тұрмыс-салт жырлары, ертегілер, айтыс (М.Әуезов, Ә.Қоңыратбаев) жұмбақтар (Ә.Марғұлан), кеңес фольклоры (Е.Ысмайылов) атты тараулар жаңадан зерттеу нәтижелері еді. Ал, шешендік сөздер (Ә. Мәметова) мен қазақтың халық ауыз әдебиетіне қысқаша историографиялық шолу деген бөлімдер жаңадан жазылды.
Сөз басына келетін болсақ [383, 5-13 б.] мұнда қазақ халқының мәдениет тарихында әдебиеттану ғылымының тарихы қысқа екендігі ескеріле отырып, белгілі жетістіктер Қазан төңкерісінің жемісі ретінде қарастырылған. Ал, Қазан төңкерісіне дейін мардымды зерттеу мұраларының болмаған деуі т.б. – бәрі белгілі бір кезеңдегі ғылым өрісін танытарлық шектеу белгісі екені даусыз. Демек бұл кезде қазақ фольклорын зерттеушілер халықтық мұраны, көбінесе әдебиеттану ғылымы талабы бойынша қарастырған.
Сондай-ақ ғалым Бейсембай Кенжебаев сол заманның өзінде фольклордың ауызша шығарылып, ауызша сақталатынын, оны жаттап айтатындар жыршы, ертекшілер екенін, олардың шеберліктері де әр түрлі болатынын, ал оның фольклорлық үлгінің бірнеше варианты болуына себепші екендігін т.б.- бәрін жан-жақты талдаған. Және әлем халықтары фольклорында мотив, сюжет ұқсастықтары болады деуі ғалымның жан-жақты ізденгенін танытады. Ал, фольклорда сөз қисыны, өлең құрылысы қонымды, жатық келеді дей отырып, ғалым онда салыстырулар, теңеулер көркем, күшті болады дейді. Одан әрі ғалым фольклорды жинау, жариялау, зерттеу, әрі одан үйрену қажеттігіне көңіл бөлгізеді. Демек Бейсембай Кенжебаев фольклордың сөз өнері екенін дұрыс анықтаған. Сонымен қатар фольклор әр заманның айнасы, тілек- мақсатының құралы екенін де дұрыс байқаған.
Бейсембай Кенжебаев қазақ фольклортану ғылымының өзінен-өзі тумайтынын, дербес, оқшау өркендей қоймағандығын т.б. ескерте отырып, осы ғылымның қалыптасуына орыс халқы мәдениетінің зор әсері болғанына көңіл бөлгізеді.
Бұл кезде қазақ фольклортану ғылымында методологиялық негіз ретінде марксизм-ленинизм ілімі алынды. Фольклорды тек таптық тұрғыда қарастыру, буржуазиялық ғалымдар әдістерінің тек қателіктерін сараптау, фольклористиканың басты міндеті фольклорды тап тартысы құралы ретінде зерттеу екендігі т.с.с. сол тұстағы коммунистік партия үстемдігімен, кезең ерекшелігімен түсіндіріледі. Осы орайда еңбектің кіріспесінде фольклорға қатысты терминдердің, олардың өзіндік ерекшеліктерін т.с.с. жан-жақты саралауы, оның туу себептерін түсіндіруі т.с.с.- бәрі де сол тұстағы қазақ фольклортану ғылымының жеткен жетістігі екенін атап өткен жөн.
Сонымен қатар Кеңестік жүйедегі ғалымдар фольклорды әр замандағы, әр кездегі тап тартысының әрі айнасы, әрі мықты құралы ретінде қарастырды. Фольклорға әр заманның жыршысы, ертекшісі, ақыны т.б. өз табының көзқарасын енгізіп отыратыны сөз болады. Фольклорды әр заманда әр тап өзіне құрал етуге тырысатыны, сол арқылы халыққа өзінің салт-санасын жайып, ықпал үстемдігін жүргізіп отыруға әрекеттенетіні- бәрі сөз болды. Одан әрі қазақ фольклорын жазып алу, жинау, зерттеу тарихы ХІХ ғасырдың орта кезінен басталады дей отырып, ол кезде Россияның қазақ даласын өзіне отар ел есебінде қосып алуды аяқтағанын да сөз етіпті. Сондай-ақ қазақ даласының табиғатын, байлығын, қазақ халқының тарихын, шаруашылық, әлеуметтік тұрмысын, тілін тексеруге т.б. түрлі экспедициялар, талай жиһанкездер, ғалымдар т.б. ат салысқаны; жер-жерде Россияның географиялық қоғамдары ұйымдастырылғаны, ол қоғамдар түрлі газет, журнал, жинақ шығарып тұрғаны; сол басылымдарда ғалымдардың өздерінің жинаған, тапқан, жазған материалдарын жариялап отырғаны т.с.с.- бәрі шолу түрінде сипатталады [383, 23-24 б.].
Сондай-ақ белгілі ғалымдар: Г.Н.Потанин [383, 28-29 б.], Ә.А.Диваев [383, 29-30 б.], Мәшһүр Жүсіп Көпеев [383, 30 б.] еңбектері сөз болғанда, көбінесе олардың қазақ фольклорын жинаудағы, жариялаудағы, зерттеудегі фольклортанушылық қызметтеріне көңіл аудартады. Демек қазақ фольклортану ғылымы негізін қалауда аталған ғалымдар еңбектері зор екені біраз қамтылған.
Кітаптағы материалдар халық ауыз әдебиетінің жанрлық принципі бойынша құрастырылып, жанрлардың шығу мерзімімен байланысты(әдет-ғұрып өлеңдері, ертегілер, эпос, айтыс, тарихи жырлар) ретімен берілген. Демек жанрларды шығу мерзіміне қарай қарастыру үлгісі тұңғыш рет осы еңбекте іске асуы, сөз жоқ, қазақ фольклортану ғылымының жеткен жетістігі болды. Кітаптың соңғы тарауы кеңес фольклорына арналған. Ал, С.Сейфуллиннің халық ауыз әдебиетіне арналған кітабында мұндай тарау атымен жоқ.
Кітапта салтпен байланысты өлеңдерді, яғни тұрмыс-салт жырларды [383, 35-57 б.]. фольклордың ұсақ түрлері дей отырып, Б.Кенжебаев оны іштей төртке жіктеді. 1) мал шаруашылық туралы өлеңдер; 2) дін салт өлеңдері (наурыз, бақсы сарыны, бәдік, арбау, жалбарыну, жарапазан); 3) үйлену салт өлеңдері (әдет, салт, тойбастар, жар-жар, сыңсу-жұбату, бет ашар); 4) мұң, шер өлеңдері (қоштасу, естірту, көңіл айту, жоқтау) т.б.
Салт өлеңдері дегенде зерттеуші: а) мұнда әңгімеге, оқиғаға өріс ашар ұзақ сөздер болмайды десе; ә) арнаулы бір салттың шартын орындау ретінде ғана айтылатынын, оның кез- келген елдің фольклорында болатынын т.б. сөз етеді. Ал, дін салтынан туған өлеңдерде тек үстем ортаның, дін басылардың халық санасына таратып сіңіретін ұғым, нанымдары, дін нанымдары т.б. орын алған дегенге келтіреді.
Міне, осы тұста Бейсембай Кенжебаев салт өлеңдеріне мынадай анықтама береді: «Бұның көбі арнаулы салтты орындау ретінде айтылатын фольклор үлгілері болады. Салттардың бірі шаруа кәсіпті айтса, бірі діндік нанымды айтса, бірі қуаныш, сауық кездерінде айтылады. Тағы біреулері қайғы, қаза, мұң-уайым үстінде айтылады»,- дейді [383, 35 б.]. Демек ғалымның тұрмыс-салт жырларына берген сипаттама түріндегі анықтамасы да , оларды іштей жіктеу үлгісі де қазіргі таңда өз маңызын жоймай келгені т.б.- бәрі зерттеушінің мақсат- бағдарының дұрыстығын дәлелдейді. Ал, Бейсембай Кенжебаевтың мына бір ой-пікірлері: «Қазақ қызының бұрынғы теңсіз тірлікте үй ішінде, қоғам ортасында мал есепті қорлықта болғанын білдіретін «сыңсу» өлең көп зарды танытады. Немесе бұрынғы ақсақалдық, рушылдық салттары әйелге міндетті шарт ететін «жоқтау» сияқты өлеңдерден көп замандардың көп ауыр шындықтарын, жас әйел жүрегіндегі қалың тұман қайғы-шерді тануға болады»,- дегені [383, 35 б.], оның тұрмыс-салт жырларының қоғамдық мәнін ашып айтуда тек таптық тұрғыда келгенін анықтайды.
Мал, шаруашылық туралы өлеңдерге ғалым мынадай түсініктеме- анықтама береді: «Ерте заманда қазақ халқының негізгі кәсібі мал өсіру болды. Ол талай ғасыр бойы мал бағып, сол малдың жүн, терісін киім-кешек, керек-жарақ етіп, етін, сүтін ауқат, тамақ етіп, өзін күш-көлік етіп күн көрді. Мал қазақ халқының тіршілік тірегі болды.
Бұған қосымша қазақ халқы ерте уақытта аң аулаған. Аңды ол ермек, қызық үшін ауламай, тірлік үшін аулаған. Сондықтан қазақтың ертедегі ауыз әдебиетіндегі мал, аң, құс туралы өлең, жырларды халықтың шаруашылығы туралы өлең, жырлар деуге болады»,- дейді [383, 36 б.]. Және олардың жаратушысы, тәңірі, иесі, пірі болады деп, оларды Қамбар ата, Зеңгі баба, Шопан ата, Ойсыл қара, Сексек ата деп дұрыс анықтаған.
Мал шаруашылық туралы өлеңдер дегенде: «Өзінің тірлік серігі мал жөніндегі өлеңдерінде бақташы адам өз мұңын малға мұңдатады. Өзінің аталық-аналық мейірімін мал тілімен айтқызады, өмір тартысындағы төзімділіктің қажетін де әр малдың анық еңбекшіге сүйенетінін мал тілімен аңғартады»,- делінген [383, 37 б.] пікірлер де орын алған.
Бұлар, көбінесе сипаттау үлгісінде жазылып, мәтіндерден азды-көпті үзінділер дерек көзі ретінде берілген. Жалпы мұнда мал туралы өлең, жырларға қатысты берілген сипаттаулар дұрыс қамтылған. Мәселен: «Қазақ халқы жалпы мал атаулыны қадірлеген. Оның үстіне төрт түлік малдың қай-қайсысының болсын, кейбір түсін өте-мөте қадірлеген. Мысалы: жылқыны қылаң, боз, шұбар, сары түсін, түйенің ақ, боз, ақсары түсін, қойдың бозқасқа түсін қасиетті деп білген»,- деген тәрізді ой- пікірлер бар [381, 38 б.].
Дін салт өлеңдері дегенде ғалым: қазақтың ертеден келе жатқан халық ауыз әдебиетіндегі салт өлең-жырларының бірсыпырасы халықтың дін салты, әдет-ғұрпы жайында десе, қазақтың ертеде шаман дінінде болғаны; шаман діні бойынша адам бір жағынан табиғатқа, табиғат көріністеріне; көкке, айға, күнге, жұлдызға, отқа; екінші жағынан, аруаққа, көк тәңірге, иеге бағынғаны т.с.с. сөз болады [383, 39-40 б.].
Мәселен: «Тәңірі», «Көк тәңірі» аспан құдайының аты болған. Бұрынғы адамдар жақсылық-жамандық, адам дерті, мал індеті, алғыс-қарғыс, ырыс, сор, берекелі- берекесіздік- бәрі де тәңірден болады деп білген»,- деген тәрізді [383, 39 б.] ғалым сипаттаулары ғылыми сипатын әлі жойған жоқ. Ал, бұл дін салты өлеңдеріне Бейсембай Кенжебаев дұрыс анықтама берген: «Қазақтың ертеден келе жатқан ауыз әдебиетіндегі салт өлең, жырларының бірсыпырасы халықтың дін салты, дін ғұрып-әдеттері жайында. Наурыз туралы жырлар, бақсы сарындары, түрлі бата, жалбарынулар , жарамазан жырлары, бәдік айту, арбау, дұға оқу, тағысын-тағылар осы дін салты жайындағы өлең, жырлар болады»,- дейді [383, 39 б.].
Міне, мұнда дін салт өлеңдерінің іштей бөліну классификациясы қазіргі таңда да осы бірізділікті сақтайды, тек мұндағы наурыз туралы жырлар қазір дін салты емес, ұлыс жыры боп өз алдына жеке қарастырылады.
Наурыз жырларына келгенде ғалым: оның марттың 22-і күні болатынын; сол күні күн мен түннің теңеліп, қыс қаһары қайтып, жаз лебі сезілетінін; төрт түлік мал төлдеп, ақ шығып халық тойына бастайтынын; осы күнді жаңа жылдың басы, алғашқы күні деп есептегенін; оны халықтың «ұлыстың ұлы күні» деп атап, үлкен мейрам етіп өткізіп келгенін; ұлыстың ұлы күні не істелсе, барлығы да арнаулы өлеңмен, жыр, тақпақ, мақал үлгісімен айтылатын арнаулы тілекпен, ерекше ырыммен істелгенін; бұл күнде ерекше амандасу, ерекше көрісу, ерекше бата беру әдет болғанын т.с.с. сөз етеді [383, 41-42 б.]. Міне, мұнда берілген анықтамалар да, сипаттаулар да- бәрі ғылыми талапқа сай жазылған, яғни жанрлық ерекшеліктері ескерілген.
Фольклордың келесі жанры бақсы сарынына келгенде, ғалым ол турасында мынадай сипаттама береді: «Монғол тілінде- бақсы- оқытушы, ұстаз деген сөз. Былай болатын реті бар. Өйткені, шаман дінінде бақсы оқытушы, ұстаз қызметін атқарған. Шаман діні бойынша бақсы тәңірдің сүйетін, жарылқайтын, аруақтың жарататын, қолдайтын адамы. Ол әрі жыршы, әрі күйші, ол әрі дәрігер, әрі сәуегей. Қысқасы, шаманистердің нануы бойынша оның білмейтіні ( оның қолынан келмейтіні) жоқ- деген наным болған»,- дейді [383, 42 б.]. Сөйтіп, ғалым фольклорда кездесетін бақсы бейнесін жан-жақты дұрыс талдаған. Сондай-ақ зерттеуші сарын айтуда бақсы өзінің жынын айтып шақырады, және әр бақсының өз жыр жыны бар дегенді айтады. Сонымен қатар бақсы сарынында сөз екпінді, көптірме келеді десе, оның сөздерінің ішкі мәні, сөз шумақтары бір-біріне үйлесіп, тығыз байланысып отырмайтыны сөз болған. Сөйтіп, ғалым бақсы сарынының өзіндік ерекшеліктерін де дұрыс байқаған.
Фольклордың келесі жанрлары бәдік, арбау сөз болғанда [383, 43-44 б.], қазақ халқының ерте заманда ескі дін бойынша әрбір жан-жануардың әр түрлі жақсылық-жамандықтың «иесі бар» деп сенгені айтылады. Ол «иелерді» қызыл тілмен алуан-алуан әсерлі, сырлы сөзбен көндіруге, зиянсыз етуге, мейірімді, пайдалы етуге болады деп халық сенген десе, ғалым бұлардың кейбіреуін ойын-күлкімен, әзіл, тәлкек сөзбен, кейбіреуін зеку, күш айту жөнімен, енді біреулерін жалыну, тілену жөнімен көндіруге болады деп те санау т.с.с. әдеттер болғанын дұрыс ескерген. Сондай-ақ ғалым бәдіктің ауру адамға, ауру малға арналатынын; кешке ауылдың қыз-келіншегі, бозбала жігіттері жиналып, ауруды ортаға ала отырып бәдікті айтатынын; бәдік өлеңнің адамның, малдың бойынан кеселді бездіру, көшіру, сөйтіп ауруды жазып алу мақсатында қолданатынын; арбау,оқу, байлау сөздер мен тақпақ өлеңдер адамды, малды- жылан, қарақұрт, шаян т.б. тәрізді улы жәндіктер шаққанда оқылатынын дұрыс ажыратқан. Міне, бұл бәдік арбауға қатысты жазылған сипаттамалардың ғылыми сипатқа сай келуі, яғни мәтіннің қай кезде, не үшін, не мақсатта және қалай орындалатыны нақты көрсетілуі- бәрі де еңбек маңыздылығын арттыратыны сөзсіз.
Салт бойынша жарапазан ораза айында түнде айтылатынын; оны не әуесқой жастар, не арнаулы жарапазаншылар ел қыдырып, әр үйдің тұсына келіп орындайтынын; жарапазан айту салты қазақ арасына Ислам дінімен, мұсылманшылдықпен бірге таралғанын; Ислам дінін, мұсылмандықты дәріптейтін, діншіл мазмұнды мақтау өлең екендігін т.б. дұрыс баяндаған [383, 44 б.] ғалым Бейсембай Кенжебаев ой-пікірлері де қазірде өз маңызын жойған жоқ. Одан әрі үйлену салт өлеңдерін іштей ғалым: жар-жар, сыңсу, жұбату, бет ашар деп дұрыс бөлді. Қазақтың ертедегі халық ауыз әдебиетінде тұрмыс-салтынан туған ұсақ өлең-жырлары болғаны анық [383, 44-50 б.].
Қыз ұзату тойында тойбастар айтылса, әдетте оны жыршы-ақын, ең болмаса өлеңге аузының ебі бар кісі айтатынын, жиналған көптің атынан құттықтау іске асатынын, той иесінің қуанышын көтермелеп, тойдың тойға ұласуын тілейтінін т.б.- бәрін ғалым дұрыс байқаған [383, 45-46 б.].
Қыз ұзату тойында, сонымен бірге жар-жардың айтылатыны анық [383, 46-47 б.]. Жар-жар екі жақтың айтысына құралатынын, бір жағы күйеу, екінші жағы қалыңдық, не бір жағы еркек тобы, екінші жағы әйел тобы болып айтысатынын, қыз жағы, көбінесе арман, күдік, мұң қозғайтынын да ғалым дұрыс белгілеген.
Қыз тойында, сондай-ақ қыз танысу, сыңсу, жұбату өлеңдері орындалады [383, 47-48 б.]. Мұны да дұрыс анықтаған ғалым сыңсуды қыздар тобы, не қалыңдық өзі әндетіп жылап айтады десе, онда қыздың кетерде ата-анасына, туған-туысқанына, жалпы ел-жұртына арнаған ақырғы сөзі, ақырғы зары, мұңы, арманы, ата-анасымен, ел жұртымен қоштасуы қамтылады дейді. Ал, керісінше, қыздың сыңсуына жауап ретінде ауылдың бір кісісі жұбату, үгіт-насихат қосатыны мәлім.
Беташарға келсек, ол келін түскенде айтылатын өсиет өлеңнен тұрады [383, 48-50 б.] дей отырып ғалым, онда: басы бос қыздың енді келін екені; жаңа қауымның есігін ашып, соның мүшесі болғаны; қауымның заңын, дәстүрін бұзбауы керектігі; үлкендердің алдында иіліп тәжім етуі, бұл қауымның заңдарына көну, бұл қауымның үлкен-кішісін құрметтеуді міндет, борыш тұту керектігі т.б. сөз болады. Бұл берілген анықтама түріндегі сипаттамалар да ғылыми сипатта жазылған. Сондай-ақ беташардың өзіндік ерекшеліктері де берілген. Мәселен, ғалым: «Беташар өлеңінде қайғы, шер, мұң, зар болмайды. Беташарда ескі қоғам заңдарын сол тұрған қалпын бұзбай сақтау жайын айтады. Бұрынғы ру басылар ақсақалдық жолды осындай жырлармен де заң етіп жастардың құлағына сіңірген. Өз жорасы мен жолына, жас буынның санасын осылайша бағындырып өсірген»,- дейді [383, 50 б.]. Демек ғалым фольклордың жастар тәрбиесінде үлгі-насихат, тәрбие көзі болғанын дұрыс мәлімдеген.
Кітапта одан әрі қазақ халқының ертеден келе жатқан тұрмыс-салт өлең-жырларының бір түрі- мұң, шер өлеңдерінің: қоштасу, естірту, көңіл айту, жоқтау деп аталатын жанрлары қарастырылған [383, 50-57 б.]. Мұнда адамның жеке тірлігінде шаттық, ойын-күлкі қандай керек болса, күйік, қайғы-қасірет те дәл сондай орын алатыны; жеке адамға, жеке үй-ішіне, тіпті бүкіл бір ел-жұрттың басына түсетін күйік, қайғы-қасірет болатыны сөз болады. Бұрынғы салтта жер ауған, не өлім шағына жеткен адамдар артында қалып бара жатқан ата-анасымен, жанашыр адамдарымен дос-жаран, ел-жұртымен қоштасатыны; соларға өзінің ішіндегі күйік, арманын, ендігі тілегін, өсиетін, сәлемін айтатыны; кейін ол адамды артында қалған жақын, жанашыр адамдары, ел-жұрты жоқтатпайтыны т.б. – бәрі де сипаттау, шолу түрінде дұрыс берілген.
Еңбекте фольклордың келесі жанры- ертегілер қарастырылған [383, 58-101 б.]. Оның фольклордың қара сөзбен айтылатын ерекше мол түрінің бірі, халықтың ауызша айтылатын көркем әңгімесі екендігі, ертегіні айтушыны ертекші дейтіні; «ерте, ерте, ертеде» деген тәрізді көпке ортақ, ерекше өлеңше бастауымен келетіні; ертегіні жұрт қолы боста, қыстың ұзақ кештерінде тыңдағыш болатыны; ертегінің фольклордың ішіндегі қоғамдық, тарихтық маңызы мол халық шығармасының бір түрі екендігі; ертегіні туғызатын- халықтық өмір, тірлігі үшін әрекет етуін бейнелейтін өнімді ойы екендігі- бәрі М.Әуезов тарапынан дұрыс қамтылған. Сонымен бірге ертегіде тегін жайдың айтылмайтыны, оның қоғамдық, өмірлік мағыналы сырларды танытатыны; еліміздің бұрынғы тарихынан, ежелгі қоғамдық тірлік шындығынан, халықтың арман, мүддесінен көп дерек беретіні, ертедегіден бай фольклор жоқтығы, бірақ бұл байлықты ғылым жолымен жинап, зерттеу ісінің аса кенже қалғаны; деректер жиналып болмай ғылымдық байлау, қорытынды жасау мүмкін еместігі; Қазан төңкерісіне дейінгі ертегілерді жинаушылардың ертегі мен өзге фольклор түрінің бәрін аралас жиғаны, оларды жіктемей әйтеуір тізе бергені т.с.с. баяндалып,- бәрі де ғалым М.Әуезов тарапынан ғылыми сипаттама тұрғысынан біршама сараланған.
Сондай-ақ ел ішінде хат білген оқыған адмдардың да бұл іске араласып, ертегінің көбін өз бетінше не әңгіме етіп, не өлең-жырға айналдырып жазғаны; ертегіні жинап, әрі зерттеудегі негізгі шарты қара сөз күйіндегі мәтінді әр айтушының өз сөздерімен ауыстырмай, айнытпай, өзгертпей қағаз бетіне түсіру қажеттігі мәселесі көтерілуі т.б.- сол тұстағы қазақ фольклортану ғылымының фольклорды жинауға қойылатын әлемдік талаптарды орындай бастағанын айқындайды. Ал, бұл өз кезегінде жеке өлең айтушы ақын, жыршы болсын, олардың өзіндік нақышын, машығын, тіл өнерін, сөз өрнегін бағамдауға, әрі көпшілік болып айтылып келген үлгінің толығырақ сақталып жетуіне ықпал еткені анық. Сонымен қатар фольклорды айтушыға ерекше көңіл бөлу қажеттігі; оның өмірбаяны, кәсіп, тұрмыс-салты, ұғым-нанымы, білімі, жеке орындаушылық стиль өзгешелігі жиналып ескерілуі қажеттігі т.б. – бәрі де М.Әуезов пікірінше ертегі жанрын зерттеп, талдап ұғынудың ең зор міндеті.
Демек ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ фольклортану ғылымында қазақ тілінде жиналған ертегілердің көбінде ертекші орны еленбей, ескерілмей келуі, сол себепті ертегінің мазмұнына, әңгімесіне ғана қарап, тіл, түр өзгешелігінің көбін елемеушілік орын алғаны, ертегіні хатқа түсірушілердің ертекшіден ауызба-ауыз жазып алмауы т.с.с. тәрізді келеңсіздік, олқылықтардың орнын жою қажеттілігі мәселесі көтерілгені белгілі. Еңбекте М.Әуезов ғылымдық жолмен сөзбе-сөз жазып алу үлгісі ретінде белгілі ғалым В.В.Радловтың жинау тәсілі ұсынылып, ал ғалым Г.Н.Потанин жинаған ертегілерінің айтушыларының аттары түгелге жуық аталып, мәтін паспорты толық толтырылса да, мәтіннің тек орыс тілінде ғана аудармасы сақталып, ертекшінің өз тілінде айтқан үлгі өрнегінің аудармада білінбей, бұлдыр қалғанын қынжыла ескертуін де орынды деп білеміз.
Сондай-ақ бір елдің фольклорлық мұраларын өзге елдің фольклорымен салыстырып тексергенде, көп ұқсастықтар туатынына; оның тек тілдері жақын, тарихы аралас, тегі бір елдер фольклорында ғана болмайтынына; сонымен қатар шаруашылық, қоғамдық, салт-саналық жағдайлары бір дәрежеде болғанда да үйлес, үндес шығармалар туатынына; фольклор мотивтерінің бір елден екінші елге қыдырып келіп, тарауы орын алатынына М.Әуезов дұрыс көңіл бөлген.
Сонымен қатар фольклорды жіктеуде ғалым М.Әуезов дүние жүзінің фольклористері қолданып отырған бір классификацияны фин фольклортанушысы Антти Аарне жасағанын; бұл сияқты ғылымдық әдіс, ертегіні салыстырып тексеру, талдау жөніндегі өнімді әдіс- әлемдік фольклортану ғылымына ортақ әдіс болып табылатынын; бұл әдістің елеулі кемшіліктері де бар екендігін, әсіресе, ертегі сюжеттерін белгілі жанрларға қосудың даулы пікірлер туғызатынын; сюжет мотивтерінің тек құрылыс ұқсастығы, сыртқы пішіні ғана ескеріліп, ал ішкі мазмұнына бойламау, баға бермеу жағы болатынын дұрыс ескерткен. Бұл қазақ фольклористикасы үшін бірінші рет айтылған үлкен жаңалық болды.
Сондай-ақ қазақ фольклортану ғылымында бұл әдістің тек техникалық жақтары ғана мақұлданатыны; қазақ ертегілерінің ол дәуірде көбі жиналып жазылмағандықтан, бұл әдістің қолданылмай келгені де т.б. сөзге тиек етілді.
Қазақ фольклортану ғылымында қазақ ертегілерін іштей үш жанрға жіктеу дұрыс болған. Бұл ХХ ғасырдың бірінші жартысында осы еңбектен бастау алады. Ал, әр жанрдың өзіндік атауына келгенде түрлі дау туғаны анық. Мәселен, қиял-ғажайып, хайуанаттар жайлы ертегілерді талдау әлі де сол қалпында өзгеріссіз келе жатқанымен, еңбектегі «шыншыл ертегілер» деп талдаулары қазір қате саналып, оны «тұрмыс-салт ертегілер» деп талдау орныққаны т.б. белгілі.
Қиял-ғажайып ертегілер баяғы заманнан келе жатқан көне болғандықтан да, көп дәуірді көміп өткендіктен, аса көп өзгеріс көрген ертегілер екендігі, ерте күндегі қалпын бұзып, қоспалар жамауларды көп қабылдаған, өзі тектес өзге ертегілермен қосылып, араласып өзгеріске мол ұшырағандығы, бұл ертегілердің айтылуында да әдетінше өзінше басталу, аяқталу болатыны т.б.- бәрі М.Әуезов тарапынан дұрыс талданған [383, 64-70 б.].
Сондай-ақ бұл ертегілердегі аңшы, мергендер, ер, батырлар жайындағы т.с.с. ғажайып бейнелермен бірге ондағы мифологиялық образдар да М. Әуезов тарапынан әрі әдебиеттану, әрі фольклортану тұрғысынан жан-жақты талдауға түсті. Мәселен, ғалым: «Қиял ертегілерінің адамға дос күштерін аңғарып қарасақ, онда да көп мағына, көп сыр бар. Жанды, жансыз жақсы заттың бәрі де адамзаттың алыстан келе жатқан асыл арманын танытады. Ертегінің ерін қиянға апаратын алып қара құс, өзі ұшатын кілем, тұлпар ат- бәрі де қиял пырағы»,- деп [383, 68 б.] дұрыс айқындаған.
Хайуанаттар жайындағы ертегілердің де көне заманнан келе жатқанын; ескі заманнан бері қарай адамдардың сол жануар дүниесімен әр кезеңде ойласу барысы арқылы олардың алуан-алуан жаратылысы, мерзім-машығы, тірлік- тәсілі, өзгешеліктері туралы көп нәрсені білу, тану жүргенін; мұнда мифтік, төтемдік наным бар екендігін; ертегілерде хайуандардың бір-бірімен тілдесуі, әңгімелесуі көп болатынын; олардың өз мінездеріне лайық әр алуан сөзі болатынын; мәселен, түлкілердің мәтелдеп, мақалдап сөйлейтінін т.с.с. –бәрін М.Әуезов дұрыс талдаған. Мәселен, М.Әуезов: «Бұл ертегілер де секі заманнан келе жатқан ең көне түрдің бірі. Адамның өзінен өзге, жанды-жансыз дүниенің ішінде, ерте күннен ең көп араласатын ортасы осы жан-жануар, неше алуан дос-қас хайуанат ортасы»,- деп [383, 70-75 б.] дұрыс анықтама береді. Сондай-ақ ғалымды бұл ертегілер бойында кездесетін аңдар бейнесі де қызықтырған: «Киелі аңнан қазақ ертегісінде қасқырдан басқа да ерекше орын алғандар бар. Ол, көбінесе, құстан шығады. Аққу, байғыз, кептер, бүркіт болып келеді. Кейде киелі зат болып жылан жүреді. Солардан басқа адамның үй серігі- иттен, аттан да киелі күштер шығады»,- деген [383,72 б.] сипаттаулары да бар.
М.Әуезов тұрмыс-салт ертегілерін шыншыл ертегілер деп қарастырып, оған мынадай анықтама береді. «Шыншыл ертегілер- қазақ ертегісінің ең мол түрі. Топталып аталған атынан-ақ бұл ертегілердің тегі, мәні мәлім болғандай. Қиял ертегілері мен хайуанат жайындағы ертегілерден бұл топ бөлекше, ерекше келеді. Шыншыл ертегіге халық өзінің дүние тануындағы, қоғам тіршілігінде, үй тұрмысындағы, бас тірліктегі барлық мұң-мүддесін, тартыс-талабын жыйып түйген»,- дейді [383,75 б.].
Сондай-ақ бұл үлгілерде ғалым қоғамдық тартыс, тап қайшылығы, қанау, зорлық, соған қарсы халық сыны, наразылығы, алыс-тартысы, ұзақ арманы көрінуін талдаулары т.с.с.- бәрі де сол кездегі ғылым жүйесінде фольклорды тап тартысының айнасы ретінде көрсетудің бірден- бір әдіс-тәсілі болғанын байқалады. Сөйтіп, ертегіні талдау барысында қоғам талабын, халық мүддесі, қанау, зорлық, озбырлықтың үлкен сырын, негізін т.б. – бәрін де таптық тұрғыда түсіндіру [383, 75-101 б.] кезең ерекшелігі болып табылады. Ал, «шыншыл ертегілерді», яғни тұрмыс-салт ертегілерін іштей: салт ертегі, күлдіргі ертегі, аңыз ертегі, күй аңызы деп төртке бөліп талдауы т.б. –бәрі қазіргі фольклортану ғылымы талаптарына сай келмейтіні анық. Дегенмен жалпы ертегілерге берілген М.Әуезов анықтамалары, сипаттаулары, талдаулары, олардың классификациялары т.б.- бәрі де ғылыми талапқа сай жазылған.
Кітапта қаралатын келесі фольклор жанры- ол батырлар жыры. Онда: «Қобыланды батыр», «Қарасай-Қази», «Ер Тарғын», «Қамбар», «Алпамыс», «Ер Сайын» жырларындағы басты-басты бейнелер топтамасы ғалым Қ.Жұмалиев тарапынан таптық тұрғыда жан-жақты талқыға түсті. [383, 102-169 б.].
Ғалым Қ.Жұмалиев қазақ халқының ауыз әдебиеті еліміздегі бай әдебиеттің бірі десе, оның ішіндегі ең көбі де, көлемдісі де мол мазмұнды, көркемінің бірі батырлар жыры деп атап көрсетеді. Мәселен ғалымның: «Қай елдің болсын ауыз әдебиеті ең ескі өмірден қалған мұрасы ғана емес, бір кездердегі сол халықтың білім, өнері, тарихы, діні, нанымы, тәлім-тәрбие құралы болып, толып жатқан сипаттары өз бойына сыйғызып, көп жұмысты бір өзі атқарған дәуір кезеңдері болды. Көп елдерде батырлар жыры тек әдебиеттік мұра ғана емес, тарихтан да елес береді. Өйткені, батырлар жырының, көбінің негізінде тарихи оқиғаға жататыны да болады»,- деген ой-пікірі, батырлар жырына берілген дұрыс сипаттама болды [383, 103 б.]. Ал, бұл айтылғандарға қарап, батырлар жырын тарих деп қарауға болмайтыны, онда тарихпен бірге халық қиялы тудырған көп жайлар қосылатыны, мұнда көріктеу әдістерінде ақиқат шындықтан гөрі ертегілік әсірелеу, үлгі өрнектер басымырақ болатыны т.б.- бәрі Қажым Жұмалиев тарапынан дұрыс айқындалған.
Еңбекте қазақ халық ауыз әдебиетінің ішіндегі ең көбі де, көлемдісі де, мол мазмұнды, көркемдігі жоғарысы да батырлар жыры екені; онда ескі наным, ертегі, мифологиялық көзқарастар араласа жүретіні; елдің өзі қадірлейтін азаматтық қасиеттерді кең түрде көрсете алған мұра да батырлар жырында екені; жырлардың қоғамдық, халықтық идеялық мазмұны да бүгінгі күннің тілек-мақсатымен үндес келетіні; батырлар жырының бір құндылық жағы, ерлердің ішкі сырын терең алып, қайтпас ер, жауына қатал, еліне мейірімді, сөзіне ісі сай, ар-намысқа берік ерекше мінез, өнегелі ісі бар адамдар етіп көрсететіні; батырға адал жар, ақылгөй серік болу мотивтерінің негізі, тілегі отаншылдық идеяда жататыны т.с.с. –бәрі ғалым Қ.Жұмалиев еңбегінде дұрыс бағаланған.
Сондай-ақ жас буынды елдік, ерлік идеясына бөлеп, тербететін де; ескіден қалған мұра неғұрлым қымбат болса, зерттеу де оп-оңай болмайтыны да; бір кітап, не бірен-саран зерттеу еңбектерімен үзілді-кесілді қорытындыға келе қою мүмкін еместігі де; жырды зерттеушілердің алдында толып жатқан қиыншылықтар бар екендігі де; алдымен жырдың ең алғашқы варианттары жазылып қалған ескі жазба деректердің жоқтығы да; олардың кеш жазылып, кейінгі кезде ғана басылып шыққандығы да; түрлі нұсқаларды салыстыра тексерулер арқылы олардың түп нұсқасын тауып, кейінгі түр-варианттардың қаншалық қоспа екенін айыру қажеттігі де т.с.с.- бәрі де сол тұстағы эпостанушы ғалымдар назарынан тыс қалмағаны қазақ фольклортану ғылымының жеткен жетістігі болды.
Сонымен қатар жалпы халық ауыз әдебиетін, оның ішінде батырлар жырын басқа елдердің фольклорының дамуларымен байланыстырмай, жалаң, тек өз әдебиетіміздің шеңберінде тексерудің аздық ететіні, оның нақтылы ғылымдық зерттеу әдісі болмайтыны; сондықтан салыстыра зерттеу әдісі негізгі әдіс болу қажеттігі, әсіресе, көршілес, туыстас елдердің әдебиетінде кездесетін вариантттармен біздегі нұсқаларды салыстыра зерттеу мезгілі жеткен мәселенің бірі екендігі т.б.- бәрі де ғалым назарында болған.
Сөйтіп, салыстыра зерттеудің мақсаты: әр жырды, үлгіні таңбалап,мынау мынаныкі, анау ананыкі еді деу ғана болмау керек; қай нұсқа қай елде толық сақталғанын; түпнұсқасы кімде; қай елдегі нұсқасы неғұрлым көркем екенін, т.с.с. ерекшеліктері қайсы; қалай сақталынып келгенін т.б. ажыратумен қатар, қанаттас елдерде барын ортаға салып, салыстырғанда ғана толық нәтижеге жету мүмкіндігі т.с.с. сөз болады.
Ендеше әр жырдың түрлі варианттарын өзара салыстырып, олардың басқа да көршілес елдердегі нұсқаларымен қатар қойып, мазмұнын, сюжетін, кейіпкерлерін, олардың іс-әрекеттерін, тілін, стилін т.б. кең түрде, терең түрде зерттей келіп, түр, мазмұн т.с.с. жақтарындағы әр алуан ерекшеліктердің тарихи-әлеуметтік сырларын ашу арқылы, қазақ фольклортану ғылымының өрістеп дамуына ат салысу т.с.с. – бәрі де сол тұстағы фольклортанушы ғалымдардың алдында тұрған басты міндеттерінің бірі болды.
«Қобыланды батыр» жыры дегенде, еңбекте оның алты нұсқасы беріліп, олардың сюжеті, кейіпкерлері, іс-әрекеттері т.б. өзара салыстырылады [381, 106-129 б.]. Сондай-ақ жырда кездесетін жауға бірнеше батырдың бірігіп аттану мотиві орыстың батырлар жырында да жиі кездесетіні т.б. ғалым Қ.Жұмалиев тарапынан ескеріледі.
Еңбекте жырдың: Марабай; Мергенбай жыраудың; Ақтөбе облысы Қобда ауданының тұрғыны Айса Байтабынұылының; халық ақыны Нұрпейіс Байғаниннің, ғалым В.В.Радловтың нұсқалары т.б. жеке-жеке қарастырылған. Олардың ішінде: «Қобыланды жырының» бір үзіндісін- Ы.Алтынсарин жариялағанын; Марабай нұсқасы 1913 жылы, Ә.Диваевтың нұсқалары т.с.с. 1922 жылы басылым көргенін ескеруі т.б. – бәрі де ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ фольклортану ғылымында фольклорлық мәтіннің жазылынып алыну және жарияланым көру паспортын толтыруға келгенде, оған немқұрайды қарамай, оны ғылыми түрде іске асыра бастау жетістігін дәлелдейді.
Жырдың Қобыланды, Қараман, Құртқа, Қарлыға, Тайбурыл т.б. тәрізді бейнелері талданғанда, өзі тектес образдармен, өзі тектес нұсқалармен т.б. салыстырыла қарастырылған. Одан әрі жырдың құрылысы, тілі, т.б. әдебиеттану тұрғысынан дұрыс сарапталған.
Мәселен, Қобыланды бейнесі дегенде ғалым: оның халықтың сүйікті батырларының бірі деумен бірге, батыр ерлігін, мықтылығын айқындау үшін, оны басқа батырмен салыстыру, сонымен шендестіру тәсілін қолданғаны дұрыс нәтиже берген. Одан әрі батырдың ерлігі, соғыс әдісін жақсы білетін айлакерлігі, жауынгерлік жағы да сөз болады. Сондай-ақ Қобыландының алған бетінен қайтпайтыны, ақкөңілділігі, аңқаулығы, әрі үй-ішін, әрі елін сүйетін адам ретінде суреттелуі діттелуі т.б.- бәрі де ғалым Қ.Жұмалиевтің фольклорлық образдарды талдау барысында әдебиеттану шарттарын орындағанын дәлелдейді.
Міне, осы жоғарыда келтірілген әдіс-тәсілмен «Қарасай-Қази», «Ер Тарғын», «Қамбар», «Алпамыс», «Ер Сайын» тәрізді батырлар жырлары өзара салыстырыла, өзіндік ерекшеліктері ескеріле, азды-көпті паспорттық деректерімен бірге т.б. сараланады. Тек «Ер Сайын» жырының 1923 жылы Мәскеуден шыққан нұсқасы сөз болғанда, жырды шығарушы белгілі ғалым А.Байтұрсынов есімі көрсетілмеуі т.б.- кезең ерекшелігін, сол тұстағы ғылымдағы қиындықты көрсетеді.
Ал, осы төртінші бөлімге қатысты берілген материалдар тізімінде Қазақ ССР Ғылым Академиясының Тіл және әдебиет институтының қолжазбалары ішінде сақталған 24 жыр нұсқасының аттарымен, қай папкада орналасқандығымен қатар, кімдердің қай жылдары жинап тапсырғандары т.б. тәрізді деректердің бір жерде жинақталып берілуі - бәрі де ғалымдар, жас зерттеушілер үшін баға жетпес қазына, дерек, ақпарат көзі болғаны сөзсіз. Кітаптың әр бөлім соңынан осындай анықтамалық дерек көздерінің бірге берілуі, сөз жоқ, қазақ фольклортану ғылымында тұңғыш рет іске асты. Ал, бұл қазақ халық ауыз әдебиетінің толыққанды мазмұндалған ғылыми библиографиялық көрсеткішін дайындауға негіз болғаны анық.
Сондай-ақ бұл берілген тізімде қазақ фольклорын жинаушылар қатарында, белгілі ғалымдар: Ә.Диваев, М.Ж.Көпеев, А.В.Васильев, Ғ.Мұстафин т.б. есімдерімен бірге Марабай, Мергембай жыраулар, Н.Байғанин, Мұрын Сеңгірбаев, А.Байтабынов, А.Хангелдин т.с.с. тәрізді ақындардың да аты-жөндері қамтылуын да қазақ фольклортану ғылымының даму үстінде екенін айқындаған көрсеткіш ретінде бағалауға болады.
Кітаптың бір бөлімі фольклордың келесі жанры- «Ғашықтық жырларға» арналған [383,170-288 б.]. Ғашықтық тақырыбына құрылған қазақ жырлары сюжеттері көптігіне; бірқатары ерте заманнан бері жасалып, халық аузында сақталып келе жатқанына ғалым М.Әуезов көңіл бөледі. олардың қазақ елінің шаруашылық, қоғамдық тұрмысының әр дәуірдегі өзгешелігінен туғандығын ескертеді.
Сонымен қатар қазақтың халық әдебиетінде сюжеті шығыстан келген сүйіспеншілік хикаяларының аз еместігі, шығыстан келген сюжеттердің бір қатары «Мың бір түн» сияқты үлгілерден алынғаны да т.с.с. сөз болады.
«Қозы Көрпеш-Баян сұлу» жыры сөз болғанда: алдымен үлгінің қазақтың ғашықтық жырлары ішіндегі ертеректен келе жатқан, әрі халық арасына кең жайылған түрі екені; бұл нұсқаның бір түрі башқұрт тілінде 1812 жылы Қазанда басылғаны; жырдың 16 нұсқасы бар екендігі; жалпы жырдың жариялану тарихы т.б. ғалым М.Әуезов тарапынан жан-жақты сараланған [383, 171-192 б.].
Жырдың қысқаша мазмұны берілумен бірге олардың әр нұсқасы өзара салыстырылып, өзгешеліктері мен ұқсастықтары ескеріледі, ондағы бейнелер азды-көпті талдауға түседі, жыр бойында кездесетін халықтың әдет-салттары т.б. сарапталынады, үлгінің тақырыптық-идеялық жағы композициясы, көркемдік ерекшеліктері де т.б. сөз болады. Сондай-ақ жырда тұрмыс-салт өлеңдерінің қоштасу, естірту, жоқтау, арыздасу сияқты түрлерінің көп кездесетіні т.с.с. ескертілген.
Бұл бөлімде одан әрі сөз болатын «Қыз Жібек» [383, 193-206 б.], «Айман-Шолпан» [383, 207-217 б.], «Наурызбай-Қаншайым» [383, 217-227 б.] жырлары да жоғарыдай әдебиеттану тұрғысынан талдауға түседі. Атап айтқанда, тақырыбы, идеясы, сюжеті, композициялық құрылымы,тілі, көркемдік ерекшеліктері, бейнелер жүйесі әдебиеттану шарттарына сәйкес қаралған. Сондай-ақ әр нұсқада кездесетін жер-су, оқиға, адам аттарының т.б. тарихи негізімен қатар, халықтың тұрмыс-тіршілігі, әдет-ғұрпы да сөз болды.
Жалпы еңбектің әр бетінде түрлі ғылыми сілтемелер орын алған. Онда сілтеме кімдікі, оның қай еңбегі екендігі, баспасы, нақты жылы мен беттерінің көрсетілуі т.б.- бәрі сол тұстағы қазақ фольклортанушы ғалымдарының ғылыми еңбекке қойылатын талаптарды орындағанын танытады.
Сонымен бірге бұл жырлар таптық талаптар тұрғысынан біржақты мансұқталған. Мәселен, жырда кездесетін әмеңгерлік, жесірлік әдет-салттар әйел теңсіздігінің көзі болған қырсық заң саналып, Кеңес өкіметінің әміршілдік идеологиясы тұрғысынан орынсыз жазғыруға ұшыраған.
Фольклордың сөз болған келесі жанры- айтысқа келгенде ғалым М.Әуезов мынадай анықтама береді: «Айтыс өлеңдері, қазақ ауыз әдебиетіндегі ең мол жанрдың бірі. «Айтыс» деген атауы- айтысу, тартысу, дауласу, немесе жарысу, сынасу мағынасында қолданылады»- дейді [383, 229 б.]. Сондай-ақ айтысқа тән ерекшеліктер де берілген: ақындардың өлең түрінде айтысатыны, өнер жарысы есебінде қолданылатыны, тыңдаушы көпшілік алдында орындалатыны- бәрі дұрыс ажыратылған. Сонымен қатар айтысқа түскеннің арнаулы сарыны болатыны, өлеңнің не қобызға, не домбыраға, не гармонға қосылып айтылатыны, жарысқа түсушінің суырыпсалмалық, тапқырлық, өнерпаздық қасиеті т.б. әрі фольклортану, әрі әдебиеттану жағынан сарапталған.
Сонымен бірге қазақ фольклортануындағы айтыс жанрының ескі замандардан бері қарай келе жатқаны, мезгілінде жазылып қалмағандықтан, XVI-XVIII ғасырлардағы ақындар айтысының бізге жетпегені де сөз болады. Кеңес үкіметі тұсында айтысқа халықтық өнер ретінде мән берілгендіктен, оның ерекше дами түскені де айтылады. Ал, айтысты іштей: әдет-салт айтысы, ақындар айтысы деп жіктейді.
Бірінші томның материалдарын жанр бойынша беру авторлар коллективі үшін негізгі проблема болып табылады. Сондықтан жеке тарауларда ғана емес, барлық тарауларда да жанрлық принцип сақталған. Бұл тараулардың материалдары жанр өзгешеліктеріне байланысты, яғни ерте дәуірде шыққаны- бұрын, соңғы дәуірде пайда болғаны- кейін берілген. Мәселен, айтыс жөніндегі тарауда алдымен «әдет-салт айтысы», сонан кейін айтыстың соңғы кезде анағұрлым өскен түрі «ақындар айтысы» талдауға алынады. Әдет-салт айтысына жар-жар, бәдік т.б. жатқызылса, ал ақындар айтысына түре мен сүре айтысы жатады деп т.б. іштей жіктеу жүзеге асырылған. Ақындар айтысына мысал ретінде: Шөже мен Кемпірбай, Сүйімбай мен Күңбала қыз, Жанақ пен Түбек, Біржан мен Сара, Омарқұл мен Тәбия, Жамбыл мен Құлмамбет, Тоғжан мен Қожамбет, Әсет пен Ырысжанның айтыстарынан т.с.с. үзінділер келтірілген.
Сондай-ақ бұл айтыс бөлімінде «Совет ақындарының айтысы» да сөз болады [383, 257-265 б.]. Мұнда Қазан төңкерісінен кейінгі: Жамбыл, Шашубай, Нұрпейіс, Доскей т.б. тәрізді ақындардың айтысынан үзінділер келтіріліп, талданған. Бұл орайда айтыстарда көтерілген мәселелердің Кеңестік идеологияға сәйкестігі, қазақ мәдениетіне И.В.Сталиннің қамқорлығы; онда жаңа жұртшылық пен социалистік отан мүддесі жырланғаны; екпінді еңбек, қала мен колхоз, еңбекші жұртшылық, социалистік құрылыс т.с.с. тақырыптарының дәріптелгені т.с.с. жетістік ретінде марапатталған.
Қазақ фольклорының зерттеу жағынан кенже қалып келген жанры ретінде, еңбекте одан әрі шешендік сөздер сөз болады [383, 267-299 б.]. Ә.Мәметова пікірінше: «Әдеби мұраның қай түрінде болсын шешендік сөздер ұзақ ойдың қорытындысы, тұжырымы болып көрінеді. Халықтың ғасырлар бойы жасаған шешендік сөздері өмірдің талай асауларынан өтіп, бізге жеткен»,- дейді [383, 267 б.].
Жалпы Қазан төңкерісінен кейінгі қазақ халық ауыз әдебиетінің кештеу қарастырыла бастаған саласы шешендік сөздер екендігі мәлім. Халықтың ғасырлар бойы жасаған шешендік сөздерін кім айтқанын, қай заманда пайда болғанын, ол үлгілердің де ауыздан-ауызға көшетінін, олардың халықтың өзімен бірге өмір сүретінін, көбінің ұмытылып жоғалатынын, бірқатары заманына сай жаңа мазмұн, жаңа пішін алып, құбылып өзгеретінін, т.б.-бәрін ғалым Ә.Мәметова дұрыс айтқан. Сондай-ақ шешендік сөзге әуес болған арнаулы жаттаушылар шығып, үйреніп, оны белгілі жағдайда таратып отыратыны, олардың белгілі адамдардың атына байланысты келетіндері де бар екендігі сөз болады. Ал, оларды айтушылардың өзгертіп айтулары арқасында алуан нұсқалы болып кездесетіні т.б. – бәрі де шешендік сөздердің өзіне тән ерекшеліктері екені дұрыс айқындалған.
Кітапта шешендік сөздер әрі шешендік толғау, әрі шешендік дау ретінде екіге жіктеліп қарастырылған. Шешендік толғауға жаратылыстағы қоғамдық қарым-қатынастардағы олған өзгеріс- құбылыстарға қарай көптеген тәжірибелерді қорытып толғаған сан алуан ақыл, нақыл сөздер, мақал, мәтелдермен қабысып жатқан көптеген тақпақ, тұспал сөздер жатқызылған. Сонымен бірге онда ойды көп сөзбен дәріптемей, қысқа тұжырым арқылы аңғарту. айту үстінде мәніне қанығып, өмір тәжірибесімен пысықтаған, қорытқан ұғымның нәтижесі есебінде ұсынылатыны ескеріледі. Одан әрі аз сөздің ішіне көп мағына сыйғызу. жаратылыстың сыр, жұмбағын ашу, қоғам өміріндегі саяси-әлеуметтік қайшылықтарды, кедергілерді жеңу үшін айтылатыны сөз болады. Шешендік сөздердің дені адамға, сол адамның төңірегіне арналғаны; негізгі тақырыптары елін, елге еңбек еткен ерін-сүюшілік, басқаға тәуелді болмау, үлгілі іс етіп, өнеге көрсетумен бірге оның әділдік-әлсіздік, білімділік-надандық т.б. тартысы төңірегінде өрістейтіні, шешендік сөздердің мазмұн түкпірінде көпшілік қамы жататыны т.б.- бәрі де таптық мүдде тұрғысынан түсіндірілген [383, 268-272 б.].
Шешендік дау дегенде, оның әр түрлі дауға арналып айтылатыны, ел мен ел егестері, ел ішіндегі ұрыс, жанжалдар, жер дауы, жесір дауы, құн, барымта мәселелері қарастырылатыны, шешендікпен, шеберлікпен келістіру, бітістіру мақсатында айтылатыны т.б. дұрыс көрсетілген [383, 272-277 б.]. Ал, үстем тап өкілін жақтап, дауды соның пайдасына шешкен билерді халықтың әжуа, сықақ т.б. ететініне де ескертіледі.
Сондай-ақ шешендік сөзге тән нәрсе: көбінесе қара сөз бен тақпақ араласа жүруді, қара сөздің өзі белгілі ырғақпен айтылатынын, олардың нақыл сөз, мақал-мәтелдермен қабысып жататынын, жаратылыстағы заңдылықты әр түрлі әдіспен, қоғам өміріндегі құбылыстармен шебер байланыстыру жүретінін шешендер дәл табуы екендігі көрсетілген. Одан әрі шешендердің өз сөздерін ойда жоқ жерден тауып, қарсы адамның аузын ашырмай сөзден ұтуға тырысатыны айтылып, көлем жағынан да, сөйлем құрылыстары тұрғысынан да өте ол үлгілердің тұжырымды келетіні дәл анықталған. Ал, мазмұн жағынан олар, көбінесе ұзақ ойдың жиынтық қорытындысы болып келетіні; айтайын дегенін ұштап, ерекшелеп, айқындап көрсету үшін бір-біріне қайшы нәрселерді алыстан әкеліп жанастыратыны дұрыс тұжырымдалған.
Қазақтың мақал-мәтелдері де ғалым Б.Шалабаев тарапынан жеке қарастырылған [383, 282-288 б.]. Негізінен мұнда мақал-мәтелдерге қатысты анықтама берілмесе де, оның ел арасына көп таралғаны, халық даналығының ең құнды мұрасы екендігі тұңғыш айтылады.
Сонымен бірге бұл үлгілердің шаруашылық жағдайдың, қоғамдық құбылыстың, табиғат құбылыстарының, адам баласының әлеуметтік шындығынан туындағаны, онда қалың елдің тіршілігі, талабы да неғұрлым кең көрінетіні дұрыс сараланған.
Сондай-ақ ғалым Б.Шалабаев мақал-мәтелдердің мың жылдар бойы халық жасаған мұрасы десе, онда әр дәуірдің ұрпақтары өз түсінігіне сәйкес түрлі өмір құбылысына өзінше баға беретінін дұрыс байқаған. Сондай-ақ бұл үлгілерде, қазақ елінің басынан кешкен тарихи кезеңдерінің ізі, сүрлеуі жатқанын дұрыс жазған.
Мақал мен мәтел арасындағы айырмашылық дегенде, ғалым ерекшелік олардың түрінде емес, мазмұны мен тақырыбында екендігін, әр елдің күн көрісі, тіршілігі, тұрмыс-салты, әдет-ғұрпы мақал мен мәтел төркініне әсер ететіні дұрыс ажыратқан. Мақал-мәтелдерде ел қамы, береке, тірлік, батырлық т.б. мәселелері дәріптелетіні, мақалда тағлым берерлік, ырғағы бар, тәжірибеде көп қолданылатыны бейнелі, қысқа нақыл сөйлемдер жиі кездесетіні, олардың көлемі біркелкі болмайтыны ескеріледі. Сондай-ақ онда аз сөзбен терең ойды түсінікті түрде кесіп айту ерекшелігі дәл анықталған. Ал, мәтелде жанамалап айтылған көмескі ишара басым болып отыратыны сөз болады. Демек ғалым Б.Шалабаев мәтелдің мақалдан айырмашылығы мағынасы ашық болмай, ишарамен жеткізілетіндігінде, әрі сөйлемнің толымсыз болып келуінде екенін дұрыс байқаған.
Жұмбақ жанрын сараптаған ғалым Әлкей Марғұлан [383,289-297 б.]: «Жұмбақ әрқашан болжал түрінде айтылады. Жұмбақ мереке үстінде туып, көбінесе ойын-сауық, көңіл көтеру орнында қолданылады. Жұмбақ айтушы адамдар оның мазмұнын, көбінесе өзінің істейтін кәсібіне қарай үйлестіріліп, не көрсе, не істесе соны жұмбақ қылатын болған»,- деп дұрыс анықтаған [383, 289 б.]. Сондай-ақ ғалым жұмбақтың адамның дүниетану жолындағы ой-өрісінің, қиялының белгілі бір сатысын көрсететін, ой тапқыштығының бір түрі екенін, тіл шеберлігіне ерекше ой бөлген алғыр халық жаратылыста, адам ойында болатын барлық пайдалы затты жұмбақтап айта білгенін дәйектеген.
Жалпы жұмбақтарды ғалым тақырыптың жағынан 5- ке жіктеп көрсеткен: біріншісін- жаратылыс, екіншісін-адам, үшіншісін- жасанды зат, төртіншісін- еңбек, бесіншісін- білім жайында деп белгілеген. Сонымен қатар жұмбақ қысқа түрде мереке, сауық үстінде ғана айтылатыны, бір кезде даналықты, кемеңгерлікті жұмбақпен сынау әр жұрттың салтында да болғаны сөз болады.
Одан әрі мысалдар рет-ретімен беріліп, олардың мазмұны әдебиеттану талаптары тұрғысынан талданған. Мәтін мазмұны көбінесе еңбекші халық тіршілігімен байланыстырылған. Сондай-ақ Қазан төңкерісінен кейінгі пайда болған жұмбақтардың жаңадан жасалып жатқан социалистік құрылыстың жаңалығын дәріптейтініне де назар аударылған.
Ғалым Б.Шалабаев өтірік өлеңдерді жеке жанр ретінде талдайды [383, 297-299 б.]: бұл үлгілердің қазақ халық әдебиетінде едәуір орын алатыны; өтірік айтылды делінсе де, арғы жағында шындық жататыны, өмір құбылысы мен адамның әрекет, айласын бейнелеу, көбінесе әсірелеу арқылы іске асатыны, әзіл, сықақ түріндегі өтірік өлеңдердің ескіліктің жағымсыз қылықтарын шенейтін шығармалар тобына да кіретіні, поэтикалық өзгешелігі бастан-аяқ әсірелеу, шендестіру әдісіне негізделетіні т.б.- бәрі әдебиеттану талабы тұрғысынан сөз болады.
«Қазақ әдебиетінің тарихы» кітабында «Тарихи жырларға» арнайы бөлім берілген [383, 300-399 б.]. Бұл бөлімде қазақ халық ауыз әдебиетінің жеке-жеке маңызды жанрлары болып табылатын тарихи жырлар мен тарихи аңыз әңгімелерді жеке-жеке сараптаудың орнына, оларды бір арнада қарастыру Б.Кенжебаев тарапынан орын алған. Бұл сол уақыттағы қазақ фольклортану ғылымының балаңдығын танытады. Себебі бұл екі жанрдың да негізінде халықтың өмірінде бұрын-соңды болған, саяси-әлеуметтік мәні бар тарихи оқиғалар, тарихта болған көрнекті тұлғалар жөнінде ауызша шығарылған өлең-жырлар, аңыз, әңгімелер т.б. жатады.
Тек осы бір ерекшелігіне қарап, фольклорда өзіндік бір орны бар тарихи жырлар мен тарихи аңыз-әңгімелерді жеке-жеке қарастыру орнына, олардың бір жанр аясында талдануы қате болды. Дегенмен екі жанрдың ортақ ерекшеліктерін тізбектеп саралануы орынды болған. Сол себепті ғалымның халықтың тарих қорытындысы іспетті бұларға өзінің басынан өткен тарихи оқиғасының қай-қайсысы жөнінде болсын, халық өзінің ой-пікірін, көзқарасын білдіреді деуі дұрыс. Одан әрі тарих пен халық ауыз әдебиетінің бір-біріне жәрдемші, бірін-бірі толықтырушы болып келетіні, халық ауыз әдебиеті тарихи оқиғаны тарихи дәлелмен емес, көркем әдебиет тілімен беруде, тарихи шындықты көркем шындыққа айналдырып айту негіз болатыны т.б. - бәрі ғалым тарапынан сөз болады.
Бұл бөлімде XVIII-XIX ғасырлардағы Абылай мен Кенесары, ұлт азаттық көтерілістерге, 1916 жылғы көтеріліс оқиғаларына т.б. қатысты туған жырлардың тарихи жырлар қатарына жататыны дұрыс ажыратылған.
Бұл тұста тарихи жырлар мен аңыз әңгімелерден: Абылай, Сырым, Қасым, Кенесары, Наурызбай, Ағыбай, Жанқожа, Бекет т.б. тәрізді тарихи тұлғалар қамтылған. Мәселен, Абылай туралы аңыздар дегенде, көбінесе оларды Шоқан Уәлиханов пен Мәшһүр-Жүсіптің жинағаны ескерілуі т.б. – бәрі де әр фольклорлық мәтінді талдағанда, жазылынып алынуға қатысты паспорттық деректері де ескерілгенін байқаймыз. Демек зерттеу жұмыстары барысында түпкі дерек көздерін көрсету тәрізді ғылыми талаптардың орындалуын т.б. сол тұстағы қазақ фольклортану ғылымының жетістігі ретінде бағалауымыз керек. Сөйтіп бұл кітапта берілген фольклорлық мәтіндердің алдымен қысқаша мазмұны беріледі де, артынан жырда кездесетін тарихи оқиғалардың болған кезі, себебін, тарихи кісілердің аттарын, істерін, тарихи шындыққа жақындығын т.с.с. тарихи деректермен салыстырыла қарастыру жүзеге асқан. Сонымен қатар аңыздар бойында халық арманы, қалауы, тілегі т.б. бірге берілетініне де назар аударылған.
Дегенмен жырлар да, аңыздар да талданғанда, көбінесе әдебиеттану шарттары аясында қаралады. Яғни мәтіннің тақырыбы мен идеясы, қоғамдық қызметі, тілі, стилі, сюжеті, бейнелер жүйесі, көркемдік ерекшеліктері, ондағы көркемдік әдіс мәселелері т.б.- бәрі әдебиеттану ғылымы талабы тұрғысынан жазылған. Мәселен, «Кенесары-Наурызбай» жырындағы Наурызбай бейнесіне ғалым Е.Смаилов сипаттама береді: «Жырларда Қасым сотқар, Кенесарыны қатал хан, ел басқарушы әмір иесі, биі деп таптық сырын ашып отырса, Наурызбайды бастан-аяқ батыр, жауынгер етіп көрсетеді»,- дейді [383, 321 б.]. Демек ХХ ғасырдың алғашқы жартысында фольклорлық мәтіндерді талдағанда, көбінесе әдебиеттану шарттары орындалуының бірнеше себептері ажыратылды. Біріншісі- қазақ фольклорын, негізінен әдебиетші ғалымдар зерттеді. Екіншісі- олардың арнайы фольклортанушылық білімі болған жоқ. Үшіншісі- сол тұста қазақ фольклортану ғылымы балаң болатын.
Кітаптың соңғы бөлімі «Қазақ совет фольклоры» деп аталады [383, 381-436 б.]. Аты мен заты айтып тұрғандай, бұл көлемді бөлім Кеңес үкіметін дәріптеуге арналған. Соның әсерінен де бұл бөлімде: революциялық күрес, ауылды советтендіру, колхоз, өнеркәсіп өмірі, Кеңестік халық әдебиетіндегі Ленин, Сталин бейнелері, ерлік, Отан соғысы кезеңінің т.с.с. фольклоры деректері орын алған.
Ғалым Е.Смаилов Қазан төңкерісі жаңа дүниенің, жаңа өмірдің басы, оны жаңа қоғамдық өмір туғызған десе, адам баласының ғасырлар бойы арман еткені іс жүзіне асқаны, езілген жұмысшы табы мен шаруалар азат болып, үкімет билігін өз қолына алғаны т.б. – бәрі біржақты, үстірт, теріс бағалау тұрғысынан жазылған.
Осы себепті қазақ совет фольклорының барлық үлгілерінен осы жаңа тақырыпты, жаңа мазмұнды іздестіргені, қарастырғаны т.б. анық. Демек халық ауыз әдебиетінде жаңа тақырып, жаңа мазмұн, қандай жаңа форма, қандай көркемдік мәнерлер тудырғаны, жаңа өлең ырғағы, жаңа ән-күй т.б. мәселелесі көтерілгені сөз болады.
Жалпы бұрын зерттеліп, жазылып көрмеген бұл бөлімнің маркстік-лениндік әдебиеттану ғылымы тұрғысында талданып жазылуы да сол кезең шындығын танытарлық дерек көзі бола алады.
Сөз жоқ, қазіргі қазақ фольклортану ғылымы тұрғысынан қарағанда, фольклордың әрі жиналу, әрі жариялану, әрі зерттелу тарихына қатысты толып жатқан мәселелері толық шешімін тауып, қамтылмағанын атап өтеміз. Бұлай зерттеу ол заманда мүмкін де емес еді. Оның үш себебі бар: бірі-қазақ фольклортану ғылымының енді ғана қалыптаса бастауы; екіншісі- сол кездегі фольклорды зерттеген ғалымдардың арнайы фольклортанушылық білімі болмауы; үшіншісі- Кеңес үкіметі тұсында белең алған «кеңестік идеология» құралдарының, яғни «тап тартысы», «әдебиеттің партиялылығы», «маркстік- лениндік», не «лениндік-сталиндік» ұстанымдар бүкіл ғылым, мәдениет т.б. атаулыға тұсау болып, өзіндік дамуына кедергі жасағаны белгілі.
ҚК(б)П Орталық комитетінің 1947 жылғы 21 январында шыққан қаулысы (Қазақ ССР Ғылым Академиясының Тіл және әдебиет жұмысындағы өрескел саяси қателіктер туралы) негізінде өзге де көп ғылымдық, саяси қателік, олқылықтармен қатар, Қазақстандағы әдебиеттану ғылымында кеткен идеялық, саясаттық қателіктер қатты сыналды. Әсіресе осы «Қазақ әдебиеті тарихының» бірінші томы негізсіз қараланды. Бұл өз кезінде сол тұстағы ғылым мен мәдениеттің т.б. дамуына кері әсерін тигізгені анық. Кеткен кемшіліктер қатарында еңбекте: арғы-бергі дәуірлердегі нұсқаларды; белгілі ақындар төңірегіндегі әдебиеттік деректерді бірыңғай мақтай беру, тамашалай, мадақтай сөйлеу, бұрынғының бәріне бас июшілік басымдылығы, жалған патриоттық, керексіз керітартпа романтика, сарыншылдық бар дегенге сайған теріс сыңаржақ сын өріс алды. Ал, бұған қарсы, керісінше, шығарманың қоғамдық-таптық, тарихтың шынын ашудың орнына, шаруашылық жағдайды т.б.- бәрін Маркс-Ленин жүйесі бойынша айқындау ұсынылғаны белгілі.
Демек сол тұстағы қазақ фольклортану ғылымы алдында фольклордың не ертегі жанры түрінде, не ол турасында мақала кітап бетінде т.б. талданғанда- бәрінде де Маркс-Ленин жүйесі бойынша: таптық, қоғамдық өнімді мағына туғызатын шығармаларды, керітартпа санасы бар шығармалардан бөліп, айырып, ұғыну міндеті жүктелгені мәлім.
Жалпы халық ауыз әдебиетінің жанры мен түрлерін айта отырып, авторлар ұжымы шығарманың негізгі тақырыптарына, сюжет жүйесі мен кейіпкерлеріне тоқталғанымен поэтикасына аз көңіл бөлген. Шығарманың сюжеті мен оның кейіпкерлерінің мінез-құлқын талдау басым («Тарихи өлеңдер», «Қазақ совет фольклоры», және «Батырлар жыры»).
Бірінші томның материалдары орасан бай. Материалдарды осындай кең түрде пайдалану бұған дейін жазылған еңбектерде болған емес. Талдауға алынған мәтіндердің көпшілігі идеялық және көркемдігі жағынан жоғары. Оларды фольклордың тәуір үлгілері деп айтуға болады.
Қорыта келгенде, ХХ ғасырдың алғашқы жартысының соңына қарай қазақ фольклорының барлық жанрлары жан-жақты, жеке-жеке салаларға бөлініп, әрі кең, әрі терең, әрі академиялық түрде талданды. Бұл еңбекте қазақ фольклорының барлық жанры қамтылған. Оларды авторлар тұңғыш рет тарихи шығу мезгіліне қарай орналастырған- бұл сол кездегі үлкен жаңалық еді. Ең көне деп тұрмыс-салтқа байланысты жанрлар есептеліп, мал шаруашылығына, діни нанымдарға қатыстылары қарастырылған. Басқа елдердің фольклорын зерттеу барысында тек бір әдебиетшілер емес, басқа да салалас ғылымдардың ат салысатыны тәрізді, яғни фольклорлық мәтінді лингвистика, этнография, тарих, географиялық т.б. тұрғыдан қарастыру орын алғаны анық. Әсіресе, қазақ фольклорының: ертегі, салт жырлары, батырлар жыры, ғашықтық жырлары, тарихи жырлары, айтыс т.б. жанрлары бұл еңбекте тек әдебиеттану тұрғысынан емес, сондай-ақ алғаш рет фольклортану тұрғысынан сарапталуы қазақ фольклортану ғылымының түрлі қыспаққа қарамай даму үстінде болғанын дәлелдейді. Демек фольклорлық мәтіннің жиналу, жариялану тарихына қатысты ғылыми түсініктемелердің берілуі; әр тақырып төңірегінде қарастырылатын әдебиеттер тізімі көрсетілуі; мәтін нұсқаларының сюжеті, кейіпкерлері, олардың іс-әрекеттері, тілі, стилі т.б. жағынан салыстырыла қарастырылуы т.с.с. – бәрі де фольклордың фольклортану тұрғысынан қарастырылғанын танытса, ал әр нұсқаның тақырыптық-идеялық негізі, сюжеті, композициялық құрылысы, бейнелері, көркемдік ерекшеліктері т.б., көбінесе кеңестік жүйе талабына бағындырылып, маркстік-лениндік әдебиеттану талабы тұрғысынан сарапталу да орын алғанын көрсетеді. Ал, еңбектегі қолданылған зерттеу әдістеріне келсек, көбінесе салыстырмалы зерттеу әдісі мен тарихи зерттеу әдісі қатар қолданылғаны ажыратылады. Сондай-ақ фольклордың: әрі фольклортану ғылымының, әрі әдебиеттану ғылымының, әрі лингвистиканың, әрі этнографияның, әрі ономастиканың, әрі география т.б. ғылымдарының дерек көзі ретінде қарастырудың біршама орын алғанын да қазақ фольклортану ғылымының сол кезеңдегі елеулі жетістігі ретінде бағалауымыз керек.
Каталог: fulltext -> buuk
buuk -> Мамандыққа кіріспе «Музыкалық білім»
buuk -> МӘШҺҮР – ЖҮсіптің лингвистикалық КӨЗҚарастары оқу құралы Павлодар Кереку
buuk -> Кітаптану және кітап тарихы 050418 «Кітапханатану және библиография»
buuk -> Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
buuk -> Психотерапия технологиялары
buuk -> ДӘСТҮР – ДӘріс қазақ тілі пәнінен студенттерге арналған оқу құралы Павлодар Кереку 2010 Т. Х. Сматаев ДӘСТҮР – ДӘріс
buuk -> Ашимбетова Р. Д. Журналистің тіл мәдениеті Оқу құралы 050504 «Журналистика» мамандығының студенттеріне арналған Павлодар
buuk -> Мамандық «Аспаптық орындау» мамандығы бойынша күндіз және сырттай оқитын тәлімгерлердің тәжірибе жұмыстарына арналған әдістемелік нұсқау Павлодар бекітемін
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   18