kk kk kk kk kk kk ba kk kk kk kk kk kk tt kk ky kk kk ru ru kk kk kk de kk kk en kk kk kk kk kk kk kk en kk kk uk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk uk kk kk en kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk en kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk de fr kk kk de fr kk kk de oc kk ru ru kk de vi kk de nn kk de pt kk de oc kk de fr kk de de kk de fr kk de zh kk de fr kk de fr kk de oc kk de ca kk de oc kk de fr kk de fr tg de da kk de vi kk de de kk de it kk de fa kk de fr kk de fr kk de ms kk de ca kk de en kk de de kk de ca kk de nn kk de fr kk de de kk kk kk
Жанарымда түн сөйлейді | Әдебиет порталы
Әдеби үдеріс Авторлар Кітаптар Аудиокітаптар Жанрлар Кейіпкерлер Блогтар Арнайы жобалар Мультимедиа
Әдебиеттi ешкiм мақтаныш үшiн жазбайды, ол мiнезден туады, ұлтының қажетiн өтейдi сөйтiп...
Немесе Дүйсенәлі Әлімақын шығармашылығы хақында
«Төрімдегі сөйлеп тұрған нән сағат,
Сырт-сырт етіп бар әлемге жар салад.
Бақылайды ол, жазғанымды қанша өлең,
Бақылайды ол, келгендігін қанша хат.
Тіл қатпастан айналады тас пұтқа.
Ренжиді ол ермек іздеп отырсам,
Оған әрбір минут сайын кезігем.
Сан ғасырды жұтып алғам дегендей,
Біз күнде сағатты көріп жүргенімізбен, оның құндылығын аңғара бермейміз. Бәлкім, аңғарғымыз да келмейтін шығар. Әрбір сағат, минут өтіп жатқан өмір екенін есімізге алудан именетін шығармыз. Ал ақындар оған басқаша қарайды. Уақыт пен кеңістіктің мәнін басқаларға қарағанда жақсырақ түсінсе керек.
«Күн ұйықтайды жалпақ жерге тесіліп,
Түн ұйықтайды көшелерде көсіліп.
Мен ұйықтаймын, тек сәл ғана қалғимын,
Сен ұйықтайсың балғын тәнің шешініп.
Ой ұйықтайды менің сарсаң санамда,
Жол ұйықтайды, жолаушысы аман ба?
Мен ұйықтаймын серт табыстап қаламға,
Сен ұйықтайсың, пысылдайды балаң да...».
Өмірдің кішкентай сәті ақын өлеңінде баяндалыпты. Тыным таппайтын тіршілік миниатюрасын суреттейді. Былайғы кездері мән беріп қарамайтын ұйқы деген арсыздың өзінен ой түюге болады екен. Қаламға серт еткен шайыр өмірінің негізгі тұғырын да сол қағаз бен қаламнан жасап алса керек.
«Көз ұйықтайды, ұйықтар және жас жүрек,
Сөз ұйықтайды салмағымен тас күреп.
Сен ұйықташы менің дала кеудемде,
Мен ұйықтайын иығыңа бас сүйеп», – деп, ақын өлең соңын қарапайым қорытындылайды. Сол қарапайым дүниенің өзінде бақыт пен сезімнің салмағы анық байқалады. Өмірдегі ең күрделі нәрселердің өзі қарапайымнан басталатын еді ғой. Дүйсенәлі жырында да сол аңғарылатындай.
Ақын өлеңдерінен жалғыздық ұғымы да тысқары қалмапты. Шығармашылық адамдары осы бір ұғымды айналып кете алмаса керек. Жалғыздық сөзі талай қалам иелерінің тақырыбына арқау болған. Ойлы адам өзін жалғыз сезінетіні жайлы да айтылып жүрген сөздер аз емес. Дүйсенәлі «Paradox» өлеңінде былай дейді:
«Шаттығыңды күліп тұрған Күн деймін,
Жоқ күніңді жұлдызы өлген Түн деймін.
Сені аяйтын Мен бар екем жалғанда,
Мені аяйтын кім бар еді, білмеймін...
Енді ешқашан жығылмасем, сүйесең.
Жанарыма жалғыз рет түне, Сен.
Сені ойлайтын батыл Жүрек менде бар,
Мені ойлайтын Жүрек кімде жүр екен?..».
Кез келген адам өмірде өзін жалғыз сезінуі мүмкін. Әсіресе шығармашылыққа бет бұрғандар үшін бұл бір дерт секілді. Олардың жалғыздығы да ешкімге ұқсамайды. Нәзік мұңын қағазға ақтарып, сонымен сырласатын да жазарман қауым. Қаламнан төгілген көз жасы адамға өзгеше әсер сыйлайды.
«Тағат таппай көңіл құрғыр желіккен,
Сені іздейді көшелерден, көліктен.
Саған раушан ұсынатынмен бармын,
Маған ешкім гүл бермейді неліктен?
Көз алдыңда бар ма жарқын елесім...
Мен туралы не білесің, Сен, осы?
Саған арнап қарға сонет жазамын,
Маған ешкім жыр жазбайды о несі?» – деп қорытындылайды ақын.
«Ер адамның гүл сұрағаны қалай?» деп те ойлауыңыз мүмкін. Әйтсе де, шайырлардың жаны нәзік келетінін ескерсек, олар да өзіне назар аударғанды, көңіл бөлгенді басқаларған қарағанда көбірек қажет ететінін түсінуге болады.
Егер ақындар болмаса бұл әлем қалай боп көрінер еді? Оны көзге елестету қиын шығар. Әрнәрсені ең алғашқы боп қабылдайтын, түсінетін, сезінетін және оны жыр ғып ақтаратын ақынның жаны да жүрегі сияқты тілім-тілім болуы мүмкін ғой. Кірлеген қоғамның бар шаңын жұтып алып, фильтрден өткізгендей етіп сұлу сөзге айналдыратын да ақындар. Жылы сөзге мұқтаж болатын да солар. Ол үшін ақынды айыптай алмайсыз. «Сезімтал болу екінің бірінің қолынан келе бермейтін қасиет пе?..» деген де ой келеді. Өлеңнің тууы да оңай құбылыс болмаса керек. Жүректен жарып шыққан әрбір сөз құндақтағы сәби секілді ақын үшін қастерлі. «Мезгіл айнасындағы адам» өлеңінде де көп сыр ақтарылғандай.
айна алдында сол адам,  ары-бері қараған.
Шашын көрді, ағы да бар, қарасы,
Көрді көзін баяғыдан суалған,
Ойнақ салды мұң арлан.
Қасын көрді қасқа жолдай таралған,
Сонда жатты өкініш пен бар арман.
Жүзін көрді, тағдыр сурет салыпты,
Жағын көрді, бұрынғыдан солыпты...».
Ақын өмірдің адамды қажытатынын, уақыт алға озған сайын ол да тоза беретінін меңзейтіндей. Соның бәрін көңіліне түйіп жүрген шайыр көкейінен сөз қылып шығарыпты. Сыры мен мұңын ақ қағазға ақтарып ақжарыла сөйлепті. Көңіліндегі күпті ойды көркем баяндапты. Бұл өлең жырдың қара нары Жәркен Бөдешке арналған екен.
«...Сол жалғыз сөз «Жайыр» деген сөз еді,
Жаттан құшақ айыр деген сөз еді,
Сол жалғыз сөз тамырларын тепкілеп,
Сол жалғыз сөз көмекейін езеді...
...Сосын ақын түрегеліп алды да,
Айна алдына ақсаң басып барды да,
Осы айнамен көрсем деді жүрегін.
Есі дұрыс тілек пе екен бұл өзі?..» – деген ақын Жайырдан шыққан жыр данышпанының уақыт айдынындағы бейнесін дәріптеп, дәл суреттейді.
Ақын жанын түсіну қиын деп жатады. Бұл сөз жайдан-жай айтыла салмаса керек. Мұңая білетін және одан ұялып, қымсынбайтын ақын жаны шынында да қызық. Сәл нәрсеге баладай ренжіп, кейде бүкіл әлемнен баз кешіп кететін де кездері болады. Оны ақындар жырларында баяндап отырады. Шыныдай нәзік болмыс шырт етіп шытынайтыны да заңды сияқты. Ақындар, бәлкім, біз көре бермейтін ақиқаттарды біліп отыратын шығар. Түйсігі арқылы түсініп, соны адамзатқа жеткізуге тырысатын болар, кім білсін. Ақылдан бұрын, жүрекпен ойлай білетін де ақындар екені анық.
Жүрекке түскен азапты әр.
Сезем де соны, теңселем...
Ышқына соққан мына жел,
– Жел емес, біле білсеңіз,
Жартасты соққан бұл толқын,
– Толқын емес, білсеңіз,
«Қызыл қар» өлеңінде осындай жолдар бар. Халық тағдыры мен тарихына бейжай қарамайтын ақын оның қасіретін де өз жүрегінен өткізіп жырлайды.
«Есірік дауыл жол қамай,
Қызыл қар жауды қыс күні.
От бишік атқан найзағай,
– Найзағай емес, білсеңіз,
Жанымның жалғыз ұшқыны», – дейді ол.
«Анама» атты өлеңінде де ақын қарапайым сөздермен күрделі сезімдерді ортаға салады. Бұл жырдан да өксік пен мұңды, шерді байқауға болады. Сонымен бірге анаға деген асқақ махаббат көрініс тапқан.
«Білем, білем сені өртеді сан түрлі от,
Уайымға түстім, ана, сенсіз көп.
Мен ауылдан кеткен кезде жастау ең,
Енді міне, шыға кепсің кемпір боп.
Ойхой, ана, сен әнімсің, сен – өлең,
Жымысқы жыл жүйрікеді не деген?
Уақыт дейтін сол ессізге жолықсам,
Жас күніңді сұрап алып беререм».
Ана туралы жыр жазбаған ақын жоқ шығар. Бұл өлеңде ақын бәріне аян сезімді жырлай отырып, өзіндік ерекшелігін де көрсеткен. Уақыт жүйріктің адамдарға қалай әсер ететінін сенімді суреттеген.
Дүйсенәлі «Хайкулары» да оқырманға философиялық ой салады.
«Шын дәруіш болдым нақ,
Батқан күнге қол бұлғап.
Қала тұр беймазаән салып,
Алғашқы тұрғынын қарсы алып».
Бұнда да ақын өзі түсінген сырларын өлең тіліне көшіріп, адамдарға ұсынғандай. Сезім мен ойды үйлестіріп, табиғатпен тілдескендей.
«Күз келсе ғұмыры бітетін,
Өмір – ең ащы шарап қой,
Тағдырым ертеңгі жолға алаң,
Жиырмаға әлі де толмаған», – дейді ақын.
Ақын тынысынан оның өмірлік ұстанымын білеміз. Қаламға серт бергеніндей, асыл сөзге қызмет етуді көксеген шайыр шығармашылығы өз оқырманын күттірмей, жыр қайнарын ақтарып жатыр. Дүйсенәлі өлеңдерінен әркім әртүрлі ой түйер. Біреу одан өзін тапса, енді бірі бүгінгі адам баласының ішкі сезімдерін көруі мүмкін. Ақынның қиял кеңістігі де түн секілді тұңғиық. Әдебиет айдынындағы шайырдың осы алаңда ізін бақылап жүрген өз оқырмандары бар. Олар тек жақсы жырдан дәмелі. Бұны шайырдың өзі бізден тереңірек пайымдаса керек. Ал біз оған тегіне жалғанған «ақын» деген абыройлы сөзге адал боп қалса дейміз.
Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. adebiportal@gmail.com 8(7172) 57 60 14 (ішкі - 1060)
Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.
Мұқтар Әуезовтің “Абай жолы” роман-эпопеясы: атмосфера және стиль
Дала жадын жаңғыртқан туынды
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Мұқтар Әуезовтің “Абай жолы” роман-эпопеясы: атмосфера және стиль
«KitapTime – 2022» жалпы республикалық кітап фестивалі өтті
Бахман Гобади. Күрд киносын жетім балаға ұқсатамын
«Алтын сақа» байқауы мәресіне жетті
Шерағаңның туғанына 90 жыл
«Абай жолының» аудармасына Әуезовтің көңілі толмаған
Елордада өткен «Күй жәрмеңкесінде» Жамбыл жырлары оқылды
Ел қай кезде түзеледі?
Ахмет Салах әл-Мәһди. Күтпеген «келімсек»
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Ахмет Байтұрсынұлы: «Амалыңды түзет, түземесең, ешкімге кінә қойма»
Республикалық «Таласбек» сыйлығына шығарма қабылдау жалғасып жатыр
«Талтүс» романындағы Таласбек Әсемқұловтің қаламгерлік қолтаңбасы
Әбіш Кекілбаев. Сардар немесе Ыдырыс Ноғайбаев туралы сөз
Қирабаев тұрған үйге ескерткіш тақта қойылды
Баланы туғаннан бастап әдебиетке қызықтыра білу керек
Бақытгүл Баймолдақызы. Жылап аққан жылдарды көзімдегі...
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Махат Садық, Ескерткіштер – ел тарихы
Шалқар Дәулеткелді. Қыркүйек айының сарғайған жапырақтары
Жоба туралы Порталды қолдану ережесі
Авторлар мен баспаларға ISBN алу