kk ru kk ru ru ba ru ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk ru es en ru kk ru ru ru ru it ru uk kk kk kk ru ru kk mk mk mk ba kk kk kk kk bg kk ru ru kk kk kk en en
Жасуша белсенділігі және генетика түсінігі | Slides.kz
1. Жасушаның химиялық белсенділігінің авторегуляциясы
Кез-келген жасушаға, кез-келген тірі жүйе сияқты, өз құрамы мен барлық қасиеттерін салыстырмалы тұрақты деңгейде сақтау қабілеті тән. Мысалы, торлардағы АТФ мазмұны 0,04% — ға жуықты құрайды және АТФ өмір сүру процесінде жасушада үнемі шығындалатынына қарамастан, бұл шама тұрақты ұсталады. Тағы бір мысал: жасушалық ішіндегінің реакциясы әлсіз, және бұл реакция зат алмасу процесінде қышқылдар мен негіздер тұрақты түзілетініне қарамастан тұрақты ұстап тұрады. Жасушаның химиялық құрамы ғана емес, оның басқа да қасиеттері белгілі бір деңгейде тұрақты ұсталады. Тірі жүйелердің жоғары төзімділігін олар салынған материалдардың қасиеттерімен түсіндіруге болмайды, өйткені ақуыздар, майлар мен көмірсулар шамалы тұрақтылыққа ие. Тірі жүйелердің тұрақтылығы Белсенді, ол үйлестіру мен реттеудің күрделі процестеріне негізделген.
Мысалы, тордағы АТФ мазмұнының тұрақтылығын қалай ұстап тұратынын қарастырайық. Біз білеміз, АТФ қандай да бір қызметті жүзеге асыру кезінде жасушамен шығындалады. АТФ синтезі глюкозаның оттегімен және оттегімен ыдырау процестерінің нәтижесінде болады. АТФ құрамының тұрақтылығына екі үдерістің де — АТФ шығысының және оның синтезінің дәл теңестірілуі арқасында қол жеткізіледі: жасушадағы АТФ мазмұны төмендегеннен кейін, сол кезде глюкозаның оттекті және оттекті ыдырауынсыз процестер қосылады, оның барысында АТФ синтезделінеді және жасушадағы АТФ құрамы артады. АТФ деңгейі нормаға жеткенде АТФ синтезі тежеледі.
Жасушаның қалыпты құрамын ұстап тұруды қамтамасыз ететін процестерді қосу және өшіру автоматты түрде жүргізіледі. Мұндай реттеу өзін-өзі реттеу немесе автореттеу деп аталады.
Жасушаның қызметін реттеудің негізі ақпарат процестері болып табылады,яғни жүйенің жекелеген буындарының арасындағы байланыс сигналдардың көмегімен жүзеге асырылады. Сигнал жүйенің кейбір буынында пайда болатын өзгеріс болып табылады. Сигналға жауап ретінде пайда болған өзгеріс жойылатын процесс іске қосылады. Жүйенің қалыпты күйі қалпына келтірілген кезде — бұл процесті өшіру үшін жаңа сигнал болып табылады.
Торда АТФ мазмұнының төмендеуі АТФ синтездеу процесін іске қосатын сигнал береді. АТФ концентрациясы нормаға жеткенде-бұл АТФ синтезін өшіруге әкелетін жаңа сигнал.
Тордың сигналдық жүйесі қалай жұмыс істейді, онда автореттеу процесін қалай қамтамасыз етеді?
Жасушаның ішінде сигналдарды қабылдау оның ферменттерімен жүргізіледі. Ақуыздардың көпшілігі сияқты ферменттер тұрақсыз құрылымға ие. Бірқатар факторлардың, оның ішінде көптеген химиялық агенттердің әсерінен ферменттің құрылымы бұзылады және оның каталитикалық белсенділігі жойылады. Бұл өзгеріс, әдетте, керісінше, яғни қолданыстағы факторды жойғаннан кейін ферменттің құрылымы нормаға оралады және оның каталитикалық функциясы қалпына келтіріледі.
Жасушаның авторегуляциясы механизмі мазмұны реттелетін зат оны тудыратын ферментпен ерекше өзара әрекеттесуге қабілетті. Осы өзара әрекеттесудің нәтижесінде ферменттің құрылымы деформацияланады және оның каталитикалық белсенділігі жойылады.
Жасушаның авторегуляциясының механизмі келесідей жұмыс істейді. Біз қазірдің өзінде жасушада өндірілген химиялық заттар, әдетте, бірнеше дәйекті ферментативті реакциялар нәтижесінде пайда екенін білеміз. Глюкозаны ыдырату оттегі және оттегі процестерін есіңізде сақтаңыз. Осы үдерістердің әрқайсысы ұзақ қатарды ұсынады — ондаған ретпен өтетін реакциялар. Мұндай көп мақсатты процестерді реттеу үшін бір буынды өшіру жеткілікті. Кем дегенде бір реакцияны өшіру жеткілікті — және бүкіл желі тоқтайды. Осы жолмен жасушадағы АТФ мазмұнын реттеу жүзеге асырылады. Клетка тыныштықта болғанда, АТФ құрамы шамамен 0,04%. Мұндай жоғары концентрацияда АТФ глюкозаның ыдырау процесінсіз ферменттердің бірімен әрекет етеді. Осы реакцияның нәтижесінде осы ферменттің барлық молекулалары белсенділігінен айырылған және оттегі және оттегі процестері жоқ конвейерлік желілер әрекет етпейді. Егер клетканың қандай да бір қызметінің арқасында АТФ концентрациясы төмендесе, онда ферменттің құрылымы мен функциясы қалпына келтіріледі және оттегі және оттегі процестері іске қосылады. Нәтижесінде АТФ өндіріліп, оның шоғырлануы артады. Ол нормаға жеткенде (0,04%) оттегі және оттегі процестері жоқ конвейер автоматты түрде сөндіріледі.
АТФ авторегуляциясының үлгісі бойынша жасушадағы мазмұн мен басқа да заттардың авторегуляциясы жүреді.
2. Тітіркену және жасушалардың қозғалысы
Раздражимость. Кез келген организмге сыртқы ортаның әр түрлі факторлары, мысалы: жарық, температура, қысым, дыбыс, электр тогы, ауырлық күші және т.б. әсер етеді. Тітіркену деп организмдердің, сондай-ақ жасушалардың белгілі бір реакциялармен сыртқы ортаның әсеріне жауап беру қабілеті деп аталады.
Тітіркендіргішті кез келген жасушалар мен организмдерде байқауға болады. Қарапайым адамдарда, мысалы амеб, эвглен, инфузория, орта жағдайларының өзгеруіне реакция олардың тітіркендіргішке қатысты қозғалуында көрінеді. Мұндай қозғалыс таксистер деп аталады.
Егер қарапайым адамдар тітіркендіргішке бағыт бойынша қозғалса, онда мұндай қозғалыстар оң таксис деп аталады; тітіркендіргіштен қарапайым қозғалыстар теріс таксистің атын алып жүреді. Сол қозғалыс туындайтын жауабы қолданысқа жарық, алды атауы фототаксиса. Фототаксистің мысалы-жарық көзіне қарай жасыл жгутиконастардың қозғалысы: егер эвглендер бар аквариум барлық жағынан бірдей жарықтандырылған болса, эвглендер судың бүкіл қалыңдығына біркелкі бөлінеді. Егер аквариумның тек бір бөлігін ғана қатты жарықтандырса, онда эвглендер жарыққа қатысты оң фототаксис көрсете отырып, осы жарық бөлігінде жиналады.
Химиялық заттардың әсерінен туындаған қарапайым қозғалыстар хемотаксис деп аталады. Хемотаксис туфельканың инфузориясында байқауға болады: егер пробиркаға инфузориясы бар суды құйса, онда аз уақыт ішінде олар судың жоғарғы қабатына, оттегімен бай болады. Инфузорияларға тыныс алу үшін оттегі қажет және олар оған қатысты оң хемотаксис көрсетеді. Температураның өзгеруі әсерінен пайда болатын қарапайым қозғалыстар термотаксис деп аталады. Термотаксис инфузорияда аяқ киімнің болуын оңай байқауға болады. Бұл үшін туфельді олар орналасқан ортаның аз мөлшерімен бірге жұқа шыны капиллярға орналастырады, ол бір жағынан мұзмен салқындатылады, ал екінші жағынан 38-40° С температураға дейін ыстық сумен жылытылады. Дәл осы температурада олар анық айқын оң термотаксисті табады.
Тітіркену құбылысы өсімдіктер жасушаларында да жақсы көрінеді. Көбінесе өсімдіктерде баяу қозғалу реакциялары түрінде тітіркену пайда болады. Тітіркендіргішке немесе одан бағытталған мұндай баяу қозғалыстар тропизм деп аталады. Өсімдіктерде фототропизмдер кең таралған-жарықтың әсеріне жауап беретін қозғалыс. Өсімдіктер жарыққа созылып, оның бағыты бойынша иіліп, осы реакцияның негізінде олардың жасушаларының тітіркену қасиеті жатыр.
Кейде өсімдіктер жасушалары тез тітіркендіргіш әсер етеді. Мысал ретінде «ұят мимоза»деп аталатын өсімдіктің тез реакциясы бола алады. Мимозға кез-келген жанасу кезінде, қараңғыда немесе жоғары температура жағдайында жапырақтар жиналады және қалай болады. Тітіркендіргіштің әрекеті тоқтаған соң, мимоза жапырақтары бұрынғы жағдайға ие болады. Мимозаның осы тез реакциясының негізінде оның жасушаларының тітіркену қасиеті жатыр. Өсімдіктің тітіркендіргіштің әсеріне тез реакциясының тағы бір мысалы. Батпақтарда, кейде бұлақтардың жағалауларында жәндіктермен қоректенетін өсімдіктер өседі. Росянка-қалақшаға ұқсас стелка жапырақтары бар шағын өсімдік. Әрбір парақтың беті қызыл түсті сезімтал шаштармен жабылған. Әрбір түктің ұшы қалың және шық сияқты жылтыр тамшымен жабылған, желім, Шырын сияқты жабысқақ. Егер мұндай жапыраққа жәндіктер, мысалы, масалар немесе шағын қоңыздар отырса, онда шаштың жабысқақ шырыны бірден оның қозғалысын қиындатады және жәндіктер батыста болады. Жәндіктер лақтырған жапырақтың шаштары тез жайылып, оны шырынмен көп суарады. Парақтың секреторлы жасушаларымен бөлінген шырын құрамында ақуыздар ыдырайтын ферменттер бар. Жәндіктер сіңіріледі және бірнеше сағаттан кейін сіңеді. Содан кейін парақтың шашы көтеріледі және Парақ қайтадан «аң аулауға»дайын.
Көп жасушалы жануарлармен салыстырғанда тітіркендіргіштің әсеріне жауап ретінде пайда болатын бір жасушалы организмдер мен өсімдіктердің реакциялары қарапайым: олардың жасушалары тікелей сыртқы ортамен өзара әрекеттеседі. Күрделі ұйымдастырылған көп клеткалы жануарларда және адамда эволюция процесінде жүйке жүйесі орган мен қоршаған орта арасындағы негізгі делдал болды. Адам мен жануарлар әртүрлі тітіркендіргіштердің әсеріне жоғары сезімталдығы бар ерекше жасушалар — рецепторлар арқылы сыртқы және ішкі ортаның өзгерістері туралы ақпарат алады.
Адамда физиология курсынан белгілі сыртқы рецепторлардың 5 түрі бар(оларды еске түсіріңіз және атаңыз). Көптеген ішкі рецепторлық жасушалар бар. Мысалы, бүкіл денеде ауырсыну рецепторлы жасушалар шашырайды, ірі қан тамырларының қабырғаларында қандағы CO2 концентрациясының өзгеруіне әсер ететін сезімтал жасушалар болады.
Тітіркену-өмірдің негізгі белгілерінің бірі. Дене тірі болғанша, ол тітіркендіреді. Өмірдің тоқтауымен тітіркену жоғалады. Жасушалар мен ағзалардың тітіркенуінің үлкен мәні-ол барлық тірі тіршілік иелеріне қоршаған ортамен тұрақты байланыста болуға мүмкіндік береді, оған бейімделуге мүмкіндік береді. Жасушалардың тітіркенуі ең алдымен цитоплазма мембранасының құрамына кіретін ақуыздарда орын алатын үлкен өзгерістермен байланысты. Тітіркендіргіштердің әрекеті кезінде, қазір белгілі болғандай, ақуыз молекулаларының құрылымында өзгерістер орын алады. Тітіркендіргіштердің әсеріне жауап ретінде құрылымды өзгерту қабілеті-ағзалардың эволюциясы процесінде пайда болған ақуыздардың бастапқы Элементарлық қасиеттерінің бірі.
Қозғалысы. Тітіркенгіштікпен тығыз байланыста жасушалар мен ағзалардың қозғалыс жасау қабілеті бар. Қозғалыс негізін жасушалардың цитоплазмасының қысқаруы құрайды. Жиырылу-тірі жасушалардың цитоплазмасының негізгі қасиеттерінің бірі.
Әдетте, өсімдіктер бір жерде қозғалмайды және тек кейбір бір жасушалы балдырлар (мысалы, диатомды) дербес қозғалуға қабілетті. Біз жарық сияқты сыртқы тітіркендіргіштердің әрекетіне өсімдіктер жапырақтар мен қашу қимылдарымен жауап беретінін көрдік. Сонымен қатар, өсімдіктерде қозғалыс өсуде көрінеді.
Барлық өсімдіктердің жасушаларында үнемі цитоплазма қозғалысы жүреді. Бұл қозғалыстар цитоплазма токтары деп аталады. Оларды балдырларда, традесканция жапырақтарының торларында және басқа да өсімдік торларында микроскоптың көмегімен көруге болады. Цитоплазманың токтары жануарлардың жасушаларында да бар және оларды, мысалы, инфузория сияқты қарапайым адамдарда байқауға болады.
Сыртқы ортада қозғалу қабілеті көп жасушалы жануарлардың үлкен көпшілігі үшін қарапайым бактериялардың көптеген түрлеріне тән. Сыртқы ортада қозғалуға қабілетті организмдерде жасушалар қозғалысының 4 түрі бар: амебоид, кірпік, жгутик және бұлшықет.
3. Генетиканың кейбір жалпы ұғымдары
Ген мен генотиптің табиғаты. Генетиканың негізгі заңдарымен танысқан соң, біз енді кейбір қорытындылар шығарып, организмдер генінің және генотипінің табиғаты туралы түсінігімізді тереңдете аламыз. Ағзаның тұқым қуалайтын негізі (генотип) жекелеген тәуелсіз элементтер — гендерден тұратын күрделі жүйе болып табылады. Геннің шынайылығы фактілердің екі негізгі топтарымен дәлелденеді: 1) ыдырау кезінде тәуелсіз комбинациялаумен, 2) өзгеру — мутациялау қабілетімен. Геннің негізгі қасиеттерінің қатарына жасушаны бөлу кезінде (хромосоммен екі еседенуі) болатын екі еселеу қабілеті де жатады. Гендер айтарлықтай тұрақтылыққа ие, бұл түрдің салыстырмалы тұрақтылығын анықтайды. Гендер арасында тығыз өзара іс-қимыл жүзеге асырылады, соның нәтижесінде генотип жалпы гендердің Қарапайым механикалық сомасы ретінде қарастырылмайды, ағзалардың эволюциясы процесінде қалыптасқан күрделі жүйені білдіреді.
Гендер мен генотиптің материалдық негізі ретінде құрамына ДНҚ мен ақуыздар кіретін хромосомалар қызмет етеді. Геннің жоғарыда аталған қасиеттерінің биохимиялық (молекулалық) негізі ДНҚ-ның өздігінен түзілу (редупликация) қабілеті болып табылады. Геннің ағзаның даму процесінде әсер етуінің негізінде РНК арқылы ақуыз синтезін анықтау қабілеті жатыр. ДНҚ молекуласында ақуыз молекулаларының құрамын анықтайтын ақпарат жазылады. Бұл механизм органикалық Әлем эволюциясының барлық сатысында — вирустар мен бактериялардан сүтқоректілер мен Гүл өсімдіктеріне дейінгі ортақ болып табылады. Бұл нуклеин қышқылдарының биологиялық рөлі өмір эволюциясының өте ерте кезеңдерінде, мүмкін, жансыздан тірі адамға көшкен сәтте анықталғанын көрсетеді.
Генетиканың дамуындағы үлкен жетістіктерге қарамастан, әсіресе соңғы он жыл ішінде көптеген мәселелер ғылыммен шешілмеген. Осылайша, гендердің ағзаның даму процесінде қалай әрекет ететіні әлі белгісіз. Өйткені, әрбір жасушада Дипломоидты хромосом жиынтығы, демек, осы түр гендерінің барлық жиынтығы бар. Сонымен қатар, түрлі жасушалар мен тіндерде бірнеше гендер ғана жұмыс істейді, атап айтқанда осы жасушаның, тіннің, органның қасиеттерін анықтайды. Тек белгілі Гендердің белсенділігін қамтамасыз ететін механизм қандай? Бұл мәселе қазір ғылымда қызу әзірленуде. Гендердің әрекетін реттеуде ДНҚ — мен қатар хромосомалардың құрамына кіретін белоктардың жетекші рөлі бар екенін көрсететін кейбір деректер бар.
Цитоплазмалық тұқым қуалаушылық. Қазіргі генетиканың барлық мәліметтері тұқым қуалаушылықта хромосомның жетекші рөлін бекітеді. Хромосомдық теория көптеген фактілерге негізделген, олардың көпшілігімен жоғарыда таныстық. Бұл цитоплазмада ядроның хромосомаларымен қатар тұқым қуалайтын берілісте рөл атқаратын қандай да бір құрылымдар жоқ па? Мұндай құрылымдар бар. Бұл бізге ядролық және цитоплазмалық тұқым қуалаушылық туралы айтуға мүмкіндік береді, алайда, екінші дәрежелі, бағынышты рөл атқарады.
Цитоплазмалық тұқым қуалаушылықтың мысалдары.
Өсімдіктерде пластидтер (оның ішінде хлоропластар) бөлу жолымен көбейеді. Бұл органоидтар жасушалық ядро сияқты өзін-өзі шығаруға қабілетті. Гүл өсімдіктерінде пластидтер келесі ұрпаққа жұмыртқа жасушалары арқылы беріледі, сондықтан кейінгі ұрпақ пластидтерінің арасында тікелей сабақтастық бар. Тозаң түтігі арқылы пластидтерді беру де мүмкін, бірақ аз мөлшерде және әрдайым емес. Бірқатар өсімдіктерде хлоропласт қасиеттеріне қатысты тұқым қуалайтын өзгерістер (мутациялар) сипатталған. Осындай өзгерістердің бірі хлорофилл синтезіне қабілетін жоғалту (толық немесе ішінара). Егер бұл өзгеріс хлоропласттардың бір бөлігін ғана қозғаса, онда өсімдіктің жапырақтары мен басқа да жасыл органдарының жекелеген бөліктері хлорофиллден айрылып, ақшыл болып көрінеді. Бұл тұқым қуалаушылық ерекшелігі тек қана аналық сызықпен (жұмыртқа цитоплазмасы арқылы) беріледі, бұл өзгертілген хлоропласттардың тікелей берілуімен байланысты.
Қазіргі уақытта цитоплазмалық тұқым қуалаушылық құбылысын көрсететін кейбір басқа да фактілер бар,оның сипаты әрдайым — аналық сызық бойынша беру болып табылады. Бұл жұмыртқа цитоплазмаға бай, ал сперматозоид оны дерлік жоғалтады.
4. Генетика және эволюциялық теория
Дарвин әзірлеген эволюциялық теория үш негізгі факторларға негізделеді: өзгергіштік,тұқым қуалаушылық және табиғи іріктеу. Іріктеу материалы ретінде ең бастысы-Дарвин, белгісіз, бағытталмаған тұқым қуалайтын өзгергіштік. Дарвин заманында генотипке қатысты өзгергіштік пен реакция нормасының шекарасында жатқан модификациялық өзгергіштіктің арасындағы айқын ажырату болған жоқ. Генетика кейінірек пайда болды және дамыды — XX ғ.
Қазіргі ғылыми деректер негізінде Дарвинді белгісіз өзгергіштіктің негізін мутациялар құрайды деп айтуға болады. Оларды эволюциялық процесс үшін негізгі бастапқы материал ретінде қарастыру керек. Мутациялық өзгерістер бар дарақтар басқа да тұқым қуалаушылық өзгерістері жоқ немесе жоқ дарақтармен айқасады. Гендердің жаңа үйлесімі, жаңа генотиптер алынады. Бұл өзгергіштік (еркін айқындыру нәтижесінде мутациялар мен комбинациялар) және жаңа түрлер мен түрлердің пайда болуына әкелетін табиғи іріктеу үшін бастапқы материал береді.
Тұқым қуалаушылық өзгергіштік резерві. Тұрақты өтетін мутациялық процесс пен еркін будандастыру түр мен оның жекелеген популяцияларының шегінде сыртқы көрінбейтін тұқым қуалайтын өзгерістің көп мөлшері жинақталуына әкеледі. Академик И. И. Шмальгаузеннің айтуынша, «тұқым қуалаушылық өзгергіштіктің резервін» құру пайда болатын мутациялардың басым көпшілігі рецессивті және фенотиптік көрінбейді. Мутацияға ұшырайтын хромосомалар екі есею нәтижесінде біртіндеп еркін будандастыру жүзеге асырылатын популяция арасында таралады. Бірте-бірте пайда болған мутация концентрациясының өсуі орын алады, ол гетерозигот болып қалғанға дейін кең таралған, алайда фенотиптік түрде әлі күнге дейін. Жоғары концентрацияға жеткенде рецессивті гендерді көтеретін дарақтардың ықтимал айқындасуы жасалады. Бұл жағдайда мутация фенотиптік көрінеді гомозиготалық дарақтар пайда болады. Бұл жағдайларда мутациялар табиғи іріктеуді бақылауға жатады.
Өсімдіктер мен жануарлардың табиғи популяцияларын генетикалық зерттеу салыстырмалы фенотиптік біртектілік кезінде олар әртүрлі рецессивті мутациялармен қанықтырылғанын көрсетті. Осылайша, әрбір түр және оның әрбір популяциясы генетикалық тұрғыдан алғанда табиғи іріктеудің тікелей және тұрақты бақылауымен тікелей және тұрақты бақылаудағы өте күрделі гетерозиготалық жүйе болып табылады, бұл И. И. Шмальгаузеннің жұмыстарымен алғаш рет көрсетілді. Бұл ретте, қолайсыз жағдайларда өмір сүретін бір түрдің әртүрлі популяциялары тұқым қуалаушылық өзгергіштік резерві бойынша да ерекшеленетін болады.
Табиғи іріктеу түрлері. Генетикамен танысу бізге табиғатта өтетін табиғи іріктеудің әр түрлі нысандары туралы мәселені тереңдетуге және нақтылауға мүмкіндік береді. Ортаның әртүрлі жағдайларында табиғи іріктеудің әсері әртүрлі сипатта болады. Мысалы, кейбір пайда болатын мұрагерлік жалтару пайдалы болатын жағдайлар жасалды. Бұл жағдайда іріктеу әрекеті (немесе жиі айтады, «іріктеу қысымы») белгілі бір жаққа бағытталатын болады. Бұл фенотиптің біртіндеп өзгеруіне, бір белгілі бір бағытта реакция нормасын ауыстыруға әкеледі. Іріктеудің мұндай түрі қозғалмалы Іріктеу деп аталады. Мысал келтірейік. Ауадағы индустриалды орталықтардың жанында көп найза, түтін бар. Қайың діңдері лас-қоңыр түске ие болады. Қайыңда тұратын көбелек-қайың ағасы кейде қараңғы түсті мутациялар пайда болады. Ауылдық жерлерде олар іріктеумен белгіленеді, өйткені Ақ қайың қабығы аясында көбелектерді байқайды. Олар құстар жейді. Басқа мәселе — түтінмен ластанған қайың. Бұл жағдайда қараңғылық байқалмайды және табиғи іріктеу оларды сақтайды. Бұл іріктеуді жүзеге асыратын фактор көбелектер жейтін құстар болып табылады. Іріктеудің үлкен кернеулігінде салыстырмалы қысқа уақыт аралығында қараңғы түспен сипатталатын әртүрлілік пайда болады. Үлкен «іріктеу қысымы» кезінде оның қозғаушы формасы популяцияның сипатын тез өзгертеді. Мысалы, Манчестер қаласының маңында қайың ағасының қара пішіні 20 жыл ішінде жарық пішінін ығыстырды. Табиғи іріктеудің қозғаушы формасы эволюцияда, айлабұйымдардың дамуында негізгі рөл атқарады. Мысалы, жылқының эволюциясы — бесқалыпты аяқтан бірқалыпты, сондай-ақ қанатсыз аралдық жәндіктердің пайда болуы және т. б. болды.
Табиғатта қозғалатын табиғи іріктеумен қатар, оның басқа түрі — тұрақтандырушы іріктеу кеңінен жүзеге асырылады. Салыстырмалы тұрақты жағдайларда өмір сүретін түрлерде өзгергіштіктің кең ауқымы, осы жағдайлар үшін оңтайлы норманың шетелден дарақтарын шығаратын түрлерде қолайсыз болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда осы белгінің аз өзгергіштігіне әкелетін мутациялар сақталады және кең өзгергіштікті анықтайтын мутациялар қиылады. Тұрақтандырушы іріктеудің әрекет мысалы. Жәндіктер тозаңдандыратын өсімдіктердің аз өзгергіштігімен гүлдің бөліктері сипатталады. Вегетативті органдар әлдеқайда өзгереді. Бұл гүлдің пропорциялары оларды тозаңдататын жәндіктердің мөлшеріне «жақын» және кең өзгергіштік тозаңдану барысында өте қолайсыз болар еді. Тұрақтандырушы іріктеу гүл бөліктерінің пропорциялары мен өлшемдерін «бекітті».
Табиғатта іріктеудің қозғаушы және тұрақтандырушы формаларының әрекеті бір-бірімен тығыз байланысты. Қозғалмалы іріктеу түрлерді айналадағы ортаның өзгермелі жағдайында түрлендіреді. Тұрақтандырушы іріктеу ортаның тұрақты жағдайында пайдалы нысандарды бекітеді.
Жоғарыда айтылғандар популяциялардың генетикалық талдауы ағзалардың табиғаттағы өзгергіштігінің сипаты туралы біздің білімдерімізді айтарлықтай тереңдетуге және нақтылауға мүмкіндік береді және табиғи іріктеудің негізгі түрі пайда болу мен эволюцияның факторы ретінде әрекет ету механизмін айқын елестетуге мүмкіндік береді.
1. Азимов А. биологияның қысқаша тарихы. М., 1997.
2. П. Кемп, Армс. К. биологияға Кіріспе. М., 2000.
3. Жалпы биология. М., 1978 Льоцци М. Тарихы физика. М., 2001.
4. Найдыш В. М. қазіргі заманғы жаратылыстану Концепциялары. Оқу құралы. М., 1999.
5. Небел Б. қоршаған орта туралы ғылым. Драмалық әлемі. М., 1993.
Добавить комментарий Отменить ответ
Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *
Заң және құқықтану (6)
Физика және астрономия (16)