kk kk kk kk kk kk ba kk kk kk kk kk kk tt kk ky kk kk ru ru kk kk kk de kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk de de kk kk de nb kk kk de ca kk ru ru kk de vi kk de nn kk de pt kk de oc kk de fr kk de de kk de fr kk de zh kk de fr kk de fr kk de oc kk de ca kk de oc kk de fr kk de fr tg de da kk de vi kk de de kk de it kk de fa kk de fr kk de fr kk de ms kk de ca kk de en kk de de kk de ca kk de nn kk de fr kk de de kk kk kk
Төлен Әбдікұлы шығармаларындағы психологизм | Әдебиет порталы
Әдеби үдеріс Авторлар Кітаптар Аудиокітаптар Жанрлар Кейіпкерлер Блогтар Арнайы жобалар Мультимедиа
Әдебиеттi ешкiм мақтаныш үшiн жазбайды, ол мiнезден туады, ұлтының қажетiн өтейдi сөйтiп...
Мынау жалған дүниенің жапа тармағай сұрақтарына жан-жақты жауап беруге тырысқан жазушы адам баласының сан қилы әрекеттерін олардың дүниетанымы мен ішкі психологиялық әлемі арқылы шынайы суреттеп береді. Адам бойындағы тылсым арпалыстар, адам бойындағы психикасындағы ұшы-қиырсыз ғажайыптар, адамгершілік, адалдық сынды тамаша қасиетттер мен пендешілік, арамзалық сияқты алпауыт күштер майданы – Төлен Әбдік шығармаларының негізгі сарыны. [3;11]
«Өмір – күрес. Адамдар алдымен қара күшпен күресетін болды. Одан кейін неше түрлі қару-жарақ ойлап тауып, соғыс ашып, халықтарды жаппай қырғынға ұшыратты. Енді қатері одан кем емес, парасат майданы шықты. Егер бұл майданда ізгілік жеңіске жетпесе, адамзаттың рухани күйреуі басталады.»[4;22] Кейіпкер толықтай майданға шығады. Санадағы сандалған ойларды, қатігездік, жауыздық сынды дүниелерді адам бойынан әшкерелеуден автор тайынбайды. Керісінше, осы түйіннің бәрі – сайып келгенде бүгінгі адамзат хәліне деген жиіркеніш сезімін, аласұру, өз жанын бұл әлемге бұдан артық сыйғыза алмау қайғысының жетегінде екенін көрсеткісі келеді. «Осы шығарма адам тағдырын ЖАН ДҮНИЕНІҢ екіге ЖАРЫЛУ құбылысы арқылы бейнелей отырып, мәдениетті іздеп жүріп, өркениетке(цивилизация) адасып кеткен АДАМЗАТ тағдырын көрсетіп берді.» [3;11]ПАРАСАТ МАЙДАНЫНДА ол – ертеңгі күн үшін ғана күрескер болғандығы жүректе өкініш сезімін қалдырады.
«Әлемдік әдеби нұсқалардағы лабиринт «Әлем – театр» (Шекспир), «Әлем – кітапхана» (Борхес), «Әлем – жатақхана »(Маканин) т.т түрінде болса, Т.Әбдіковте «тіршілік – аурухана» тұрғысында көрінеді. [5;53] Оның шығармаларындағы кейіпкерлер тағдыры ұқсас. «Ақиқаттағы» Роберт – «тіршілік-аурухана» лабиринтінде адасып жүрген персонаж. [5;53] Осы шығарманы түсіну үшін телпатия ұғымымен оқырманның таныс болуы шарт. «Ол – яғни алыстағы адам туралы белгілі бір ақпарат игеруге қабілеттілік» [6] Міне, Роберт осы қасиетке ие болады. Автор Робертке сын көзбен қарайды. Ол жанындағы адамдардың бәрінің ішкі-дүниесінен хабардар болса да, соған сай іс-қимыл жасамады. Керісінше, оған шыдай алмай, тіршіліктен қол үзді. Жындыхана – Т.Әбдіков кейіпкерлері мекен ететін кеңістік. Ал кейіпкерлер психологиясы реалды кеңістікке мүлдем бағынбайды. Әсіресе, Роберттің жындыханадан қашып шығып, ойланып, өз ақылының азабынан, адамдардың жанды қинайтын қарекетінен безініп, ол жаққа қайта оралуы. «...Ақыл-ес ауруынан қалай құтылу керек? Құтылу керек...Жындану керек...Сонда ғана бақытты бола аласың...Қалай жындануға болады?...Қалай? Роберттің есіне жынхана түсті» [5;188]
Роберт үшін өмір – азап, өлім – тыныштық, рақат. Оның священникпен Құдай туралы сөз қозғауы, ақыр соңында оны жоққа шығаруы – модернистік сарынның көрінісі. Ол зұлымдықты, бақыт дегенді адамдардың еркінен тыс құдірет арқылы жүзеге асады деп сенеді. « -Ізгілік ешқашан да жеңе алмайды! – Роберт тағы да айғайлап тұра келді. -Кісіге қиянат қылудың мың түрі бар,- Роберт саусақтарын бүгіп, қиянаттың қаншалықты екенін санай бастады. – Алдау, арбау, зорлау, сату, ату, тонау, тағы сондай-сондайлар... Ал қиянат қылмаудың біра-ақ түрі бар. -Роберт бір-ақ саусағын бүкті. - Ол – тек қиянат қылмау. Ендеше ізгілік жолы жіңішке, ізгілік әлсіз...» [4;194], - дейді автор. Жоғарыда автордың Робертке сын көзбен қарайтынын жазған болатынбыз. «Роберт – амбивалентті, яғни қандай да бір ішкі тұтастықтан айрылған, шексіз жалғыздыққа ұрынған кейіпкер болғанымен, абсурд-қаһарман емес. ОЛ – әлемдік құрылымның, қоршаған болмыстың абсурдтығын танушы адам.» [5;54] Ол осы арқылы адамдарды көп ақиқатқа меңзейді. «Ақырында «ең үлкен бақытсыздық – бақыт атаулының болмайтынын сезу» деген пессимистік ойдың ақиқатына көз жеткізген ол жындыхана бөлмесінде өзіне қол салады.» [5;54]
Қараңыз, қызық дүние байқайсыз. Ол автордың үш шығармадағы алған кейіпкерлері типтік бір ғана образды беріп тұр. «Оң қол» - Алма қыздың санасының ауруға шалдығуы. Автор Алманың бұл өмірде не үшін өзіне қол жұмсағысы келетінін жұмбақ қалдырады. Тіпті, еркінен тыс оң қолдың кеңірдегіне бара беретіні – кейіпкер іс-әрекетінен тыс қимыл сияқты сипаттайды. Бірақ соны орындаған, өзіне қол жұмсаған – Алма. Осы сәтте тұлғаның екіге жарылуының алғашқы деңгейі басталады. Ол – Алманың «майдан» мен «ақиқаттағы» кейіпкерлердің – жастық шағы болуы. Екінші, «Ақиқаттағы» Роберт – «Парасат майданындағы» хат жазғыш белгісіз құрбы. Ізгілікке қарсы барлық ойдың тұманымен тұмшаланып алған ба дерсіз? Осылайша, автор «Оң қолмен» сол образдың жастық шағын, «Ақиқатпен» тұлғаның зұлымдық жағын, «Парасат майданымен» ізгілік жағын беруге тырысқандай деген ой туады.
Жазушы Төлен Әбдік шығармаларын оқып отырып, еріксіз санаңызға Жан Поль Сартрдың, Кафканың өмірден әділет іздемейтін(себебі оны іздеп шаршаған), әлемнің бәрі күңгірт, бақыттылық деген түсінік толығымен бұл өмірде жойылған деп санайтын кейіпкерлері ойға оралады. Ең қызығы, оларды байланыстырып тұрған түсінік – өлім. Бұл авторлардағы ортақ шешім. Кейіпкер динамикасы солай аяқталады. Бәлкім автордың шығарманы жазудағы толғанысы, жазудағы аласапыран жай-күйінің «нүктесін» солай қоюға тырысты(оңтайлы шешім). Бұл оқырман санасын одан кейін не болады деп шаршатпай-ақ, бірден шешімін беруге деген автордың жауапкершілік жүгі шығар. Қаламгердің «Ақиқаттағы» Роберт, «Парасат майданындағы» белгісіз кейіпкері де өмірде көп білген, тоқыған, ізденуден шаршамайтын кейіпкерлер. Джек Лондонның «Мартині» сынды. Бірақ Мартин – романтикалық кейіпкер. Ол сол заманның қоғамдық ой-санасына сыймағаннан емес, өз арман -мақсатының тоқырауға ұшырағандығынан өзіне қол жұмсады. Әдебиетте жиі кездесіп отыратын мотивтер бар. Бұл шығармаларда кездесетін ортақ мотив – оқырманның өзгелерден бөлек ойлауы, аласұруы, адамзаттың санасын, іс-әрекетін құп алмауы, т.т соңында өзіне қол жұмсауы. Мифтік әрі психологиялық кеңістікпен астарласып жататын - түс көру мативі де үш шығармада қайталанады.
«Ақиқат» повесіндегі Роберттің әжесі айтатын ертегі – шығарманың сюжеттік желісін бір-бірімен байланыстырумен қоса, өзіне мынадай жүк артады: «Сонда әлгі адам жолаушыны жер астындағы алтын күмбезді патша сарайына әкеліп кіргізді де: «Қалаған шарабың мен тамағыңды іш, сұлу кәнизактармен ойна, серуен құр, барлық есікке кіріп алтын сарайды тамашала. Тек мынау тұрған бір есікті ашуға болмайды. Оны ашсаң бақытсыз боласың» [4;205] Алма да, Роберт те, «белгісіз» де сол есікті ашып қойғанға ұқсайды.
Автор «Парасат майданында», «Ақиқатта» көркем ойды қуаттау үшін интермәтіндерді орынды қолданып отырған. Бодлердың зұлымдық өлеңдері, шығарманың эпиграф мен прологы, М.Мақатаевтың өлеңі, зұлымдық пен ізгілік атаулыны дәріптеудегі Ницшенің пікірлері сияқты оңтайлы тұстар – туындылардың көркемдік қуатын одан әрі асқақтатуға септігін тигізіп тұр. «Бостандық деген не? – Ар-ұяттың тазалығы» деген біздің дәуірімізден жеті ғасыр бұрын өмір сүріп кеткен жеті дананың бірі – Периандр Коринфский» [4;30]
Түйіндей келгенде, жазушы Төлен Әбдіков шығармаларының өзіне ауыр жүк арқалайтынын байқаймыз. Егер, қаламгер көтерген тақырыптарды орынды бағамдай білетін болсақ, оқырманға берер ойы орасан. Жазушы Ә.Кекілбаевтың: «күн нұры мен жер нәрін бойына мейлінше сіңірген құнарлы дарын иесі» деп баға берген Т.Әбдіктің өзгеше қалам тербеуі – расында дарындылық. «Кейде Төлен Әбдік те сол есікті ашып қойғандай болады. Бірақ ол бақытты. Оның осындай шипалы шығармалары бар. Оқырманы бар. Өзін сүйген халқы бар»[3;11.] Қазақ әдебиеті сахнасында өзіндік өрнегін қалыптастыра білген авторға ұзақ ғұмыр тілейміз!
Г.Ержанова «Өлара романындағы шындық және дала бейнесі.» Қазақ тілі мен әдебиеті 2010.-№9-90-99б
http://Noblit.ru Гао Синцзянь. «Право литературы на существование» Новелеская лекция(Звезда, №10,2001)
Дәулетбаева Б «Құпия есіктің құлпын ашқан қаламгер» Қазақ әдебиеті 2002ж,№47,11б
Төлен Әбдік «Әке»2005. Алматы «Қайнар»,-384б
Жарылғапова Ж «Абсурдтық идея және сана ағымы» ҚарМУ хабаршысы 2010.-№2.-50-55б
Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың профессоры
Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың магистранты
Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. adebiportal@gmail.com 8(7172) 57 60 14 (ішкі - 1060)
Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.
Абай шығармаларының түпнұсқадан аударылуы
Жылқышы Ақтайұлының сыбызғышылық өнері туралы
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Мұқтар Әуезовтің “Абай жолы” роман-эпопеясы: атмосфера және стиль
«KitapTime – 2022» жалпы республикалық кітап фестивалі өтті
Бахман Гобади. Күрд киносын жетім балаға ұқсатамын
«Алтын сақа» байқауы мәресіне жетті
Шерағаңның туғанына 90 жыл
«Абай жолының» аудармасына Әуезовтің көңілі толмаған
Елордада өткен «Күй жәрмеңкесінде» Жамбыл жырлары оқылды
Ел қай кезде түзеледі?
Ахмет Салах әл-Мәһди. Күтпеген «келімсек»
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Ахмет Байтұрсынұлы: «Амалыңды түзет, түземесең, ешкімге кінә қойма»
Республикалық «Таласбек» сыйлығына шығарма қабылдау жалғасып жатыр
«Талтүс» романындағы Таласбек Әсемқұловтің қаламгерлік қолтаңбасы
Әбіш Кекілбаев. Сардар немесе Ыдырыс Ноғайбаев туралы сөз
Қирабаев тұрған үйге ескерткіш тақта қойылды
Баланы туғаннан бастап әдебиетке қызықтыра білу керек
Бақытгүл Баймолдақызы. Жылап аққан жылдарды көзімдегі...
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Махат Садық, Ескерткіштер – ел тарихы
Шалқар Дәулеткелді. Қыркүйек айының сарғайған жапырақтары
Жоба туралы Порталды қолдану ережесі
Авторлар мен баспаларға ISBN алу