kk ru kk ru ru ba ru ru kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru es en ru kk ru ru ru ru it ru uk kk kk kk ru ru kk mk mk mk ba kk kk kk kk bg kk ru ru kk kk kk en en
Метеорологияның ғылым ретінде даму тарихы | Slides.kz
Адамзат тарихында ғылымның дамуы осы тарихтың бір элементтерінің бірі болды. Біз үшін алыстағы және қараңғы дәуірден бастап, адамзат танымының алғашқы тұжырымдары ежелгі мифтерде және алғашқы қауымдық діндердің құрылыстарында іске асырылған кезде біз қоғамдық формалармен бірге, олармен тығыз байланыста қалай бақылай аламыз. Жаратылыстану ғылымдары да дамыды. Олар егіншілер мен бақташылардың күнделікті тәжірибесінен, қолөнершілер мен теңізшілердің тәжірибесінен пайда болды. Ғылымның алғашқы тасушылары аталар, тайпалар мен тулар бастаушылары болды. Тек антикалық дәуір ғана аттары ғылыммен айналысуды және олардың танымының кеңдігін – үлкен ғалымдардың аттарын атаған адамдарды көрді.
Антикалық әлемнің ғалымдары алдыңғы ғасырларда жинақталған білімдерді қорытындылаған, бізге жеткен алғашқы ғылыми трактаттар құрды. Аристотель, Эвклид, Страбон, плиталар, Птоломей бізге сонша маңызды және терең зерттеулер қалдырды, бұл кейінгі дәуірдің қайта қарқынды ғылым өрлеуі басталған ренессанс дәуіріне дейін оларға өте аз қосты. Мұндай сатылы Өрлеу, баяулайды, тездетіледі, жаратылыстану ғылымдарын біртіндеп олардың қазіргі заманғы дамуына, олардың қоғамдағы қазіргі жағдайына әкелді.
Өзінің өмір сүрген кезінде адам табиғаттың қоршаған құбылыстарын түсінуге тырысты, олар жиі оған түсініксіз және дұшпандық болды. Өкінішті хижиналар оны ауа-райынан нашар қорғады, егісі құрғақшылықтан немесе тым күшті жаңбырдан зардап шекті. Абыздар первобытных дін үйретті, оның обожествлять апат натиском адам болды бессилен күресуге. Барлық халықтардың бірінші құдайлары күн мен айдың, гром мен найзағайдың, жел мен теңіздердің құдайлары болды.
Озирис мысыртян, скифтердің Күн құдайы Ойтосур, гректердің Посейдоны, Үндістандағы үндінің громовер, ежелгі римдердің жер асты ұста вулканы табиғат күшінің бейнесі болып табылады, тек қана адам танымаған. Ежелгі славяндар Перунды, найзағайдың Жаратушысын құрметтеді. Осы құдайлардың әрекеттері мен іс-әрекеттері тек олардың еркіне ғана тәуелді болды, және оған сенімсіз Құдайдың ашуларынан қорғалу өте қиын болды.
Осы уақытқа дейін өткен ғасырлардың кейбір идеялары мен ұғымдарын жеткізген ежелгі дәуірдің эпикалық және философиялық әдебиетінде ауа райы, түрлі атмосфералық құбылыстар және т. б. туралы мәліметтер жиі кездеседі. Міне , түрлі елдер мен мәдениеттерге қатысты бірнеше мысалдар бар.
«Теңіз бойынша осылай қорғалмаған кеме барлық жерде
жел, содан кейін оны тез шайқаймын, содан кейін шулы
яғни, солтүстік және батыс желдер Шығыс және оңтүстікке қарай жүрді.
«…ветроногая с вестью помчалась Ирида
Зімбіраралық тік және өздігінен тең қашықтықта,
Қытай философы Лао Цзаның бұрын жазған» жол және мейірімді кітабында «(Б. з. д. VI ғ. жуық) біз»күшті жел таңертең бойы созылады, күшті жаңбыр күні бойы жалғасады» деп оқимыз.
«Махабхарата» үнді Батырлық поэмасы жарқын бояуларда жазғы муссонның Үндістанға басып кіруін сипаттайды: «… және кадр ашық-сары аттарда (Индру, гроза құдайы және грома) жүрген ұлы владыны осылай өзгерткен кезде, ол сол кезде барлық аспанды көк бұлттар громадамен жабады. Найзағаймен жарқыраған бұлттар бір-біріне ұрған сияқты үздіксіз және қатты електен үлкен молшылықтарға су құйыла бастады. Және керемет бұлттар үнемі судың өлшенбейтін массасын төгіп, қорқынышты күлді, аспан жайылды. Көптеген толқындардан, су ағындарынан, громның ыдырауымен жария етілген көктегі жинақ, дәл жағажай эфиріне айналды… және жер су айналасымен толтырылды».
Онда Үндістанның шаңды дауылдары туралы айтылады: «Гаруда (аңыздардың аңызға айналған патшасы) … Ол сол тауашаларды жойып, сол кезде аспанға жеткен үлкен шаңды көтерді».
«Құдай жел жібереді, және олар бұлт қуады: ол көктегі оны кеңейтеді, қанша қалайды, оны клубқа ұрады, және сен оның шеті жаңбырдың қалай құйылатынын көресің…» деп Айтады.
Бізге жеткен алғашқы жазба ескерткіштер табиғат құбылыстары құдайдың ерік белгісі ретінде түсіндірілген кезеңдерге қатысты. Ежелгі діндердің аталары кейде ежелгі дәуірдің алғашқы ғалымдары болды. Олардың арқасында дін ғылыми ойдың алғашқы түйткілдерін бағынышты етті. Ол тек адамға ғана емес, сонымен қатар өзінің қоршаған табиғатына шексіз билік деп санауға мәжбүр болды.
Әлемнің шынайы мағынасында ғылымды қоспағанда, табиғаттың қандай да бір заңдарын тауып, тұжырымдауға кез келген талпыныс сияқты Құдайдың еркіндігімен басқарылғандығы туралы ой. Грек антикалық ғылым әлі пайда болған кезде, Пифагор (Ру.Б. з. б. 570 ж.) Құдайдың билігін шектеуге тура келді, «Құдай әрқашан геометрияның ережелеріне сәйкес келеді»деп айтты.
Метеорология саласында, әрине, белгісіз уақыттан бері белгілі болған бірінші заңдылық ауа-райының жылдық циклі болды. Ежелгі славяндардың ертегілері қайырымды және зұлымдық бастаудың, жаздың және қыстың, жарық пен тьманың, ақбас пен қара қоңыраудың тұрақты күресі туралы бірнеше рет айтқан болатын. Бұл мотив басқа халықтардың әңгімелерінде жиі кездеседі. Гесиодтың (б. з. д. VIII ғ.)» жұмыстары мен күндері » грек жер иеленушісінің бүкіл өмірі күн мен жарық қозғалысымен байланысты:
«Тек шығыста Атлантидтер-тайпалар пайда болады,
Жать поспешай, ал бастайды кіру үшін егу принимайся».
«Ай өте жаман Ленеон, мал үшін ауыр.
Оның және қатал аяздан қорқады, олар топырақ
Борей желінің тыныс алу астында қабықты қатты пішеді…»
«Міне, елу күн солновороттан (жазғы),
Және көп еңбекті білетіннің соңы келеді,
Жүзуге арналған ең көп уақыт: кеме де сен
Теңіз пучинасын бұзбаңыз, адамдар да жұтпайды…
Теңіз сонда қауіпсіз, ал ауа ашық және айқын…
Жас және күзгі желді күтпеңіз
Және наступленья қыс және дыханья қайғылы Нотада.
Яро ол толқынды тұншықтырады…».
Ауа райының жылдық циклі туралы ескерту ежелгі метеорологиялық жазбаларды жасауда ерекше рөл атқарды.
Метон астрономы заманынан бері грек қалаларында өткен жылдары жасалған ауа райы құбылыстары туралы жазулары бар күнтізбелердің қоғамдық орындарында қойылған. Бұл күнтізбелер парапегмалар деп аталды. Осы парапегмдердің кейбіреулері бізге жетті, мысалы, белгілі Александр астрономы Клавдия Птоломеяның еңбектерінде. Шамамен 150-да б.з. б.), римдік жер иесі Колумбия және басқа да ежелгі Жазушылар. Онда біз көбінесе жел, жауын-шашын, суықтар және кейбір фенологиялық құбылыстар туралы деректерді табамыз. Мысалы, Александрия парапегмасында оңтүстік және батыс желдерінің пайда болуы көп рет байқалады (бұл қазіргі уақытта Солтүстік желдердің басым болу фактісімен келіспейді). Қатты желдер (боран) Александрияда көбінесе қысқы уақытта, қазір сияқты байқалды. Жаңбыр туралы жазбалар (жылына 30 жағдай) және күн күркірейді барлық айларда кездеседі, бұл Александрияға тән емес, оның бұлтты, құрғақ жазда. Жазда тұман туралы жиі нұсқаулар парапегмаларда негізінен көрнекті, ерекше оқиғалар белгіленгенін тағы да растайды. Онда ауа райының жүйелі күнделігін де, климатологиялық мәліметтерді заманауи ұғымда көруге болмайды.
Қытай классикалық әдебиеті өткен ғасырдың ауа райы туралы түсінік беретін кейбір фонологиялық мәліметтерден тұрады. Мысалы, Ли Кидің» әдет-ғұрып кітабында » б. з. д. III-ге дейін өсетін ауыл шаруашылық күнтізбесі туралы бүкіл тарау бар. Э. шоу Кунгтің біздің дәуірімізге дейін жазылған кітабында шабдалы гүлдеуі сол кезде біздің күнтізбеміміз бойынша 5/ІІІ (Қазіргі Шанхайда, орта есеппен 25/ІІІ), үй қарлығашының ұшып келуі 21/ІІІ (қазір Нинг-наурыз айының ортасында), ал оның ұшып келуі 21/ІХ. Қазіргі уақытта Шанхайдағы ласточка тамыз айына дейін ғана қалады, біз бұл жазбалардың жылы климат кезеңін көрсететінін көріп отырмыз. Қытай жылнамаларында теңіздер, қар жауулар, су тасқыны және құрғақшылық туралы көптеген мәліметтер табамыз. Соңғы 10 жыл ішінде Оңтүстік Сунь әулеті дәуіріндегі (1131-1260 жж.) кейінгі қар жаууының Орташа күні шамамен 16 күн болды, мысалы, 1905-1914 жж. онжылдықта жергілікті белгілер бойынша ауа райы болжамының алғашқы тәжірибесі өте ерте басталды. Чжоу (б.з. д. 1122 – 247 жж.) кезеңіне жататын Қытай «әндер кітабында» (Шицзин): «егер батыста күннің шығуы кезінде радуга көрінетін болса, онда бұл көп ұзамай жаңбыр болады»деген белгі келтірілген. Аристотельдің шәкірті, Эрезден (380-287 жж. Теофраст былай деп жазды: «… жаңбыр, жел, қатты және ашық ауа райы белгілерін біз оларды түсіне алдық деп сипаттадық. Олардың бір бөлігін біз өзіміз байқадық, бір бөлігін – басқа да лайықты адамдардың сенімінен білді». Мысалы, Теофраст бойынша жаңбырдың сенімді белгісі-бұлттардың күн шығуының алдында күлгін-алтын түстес түсі. Күн түскен кезде аспанның қара-қызыл түсі, тауларда тұманның және т. б. жолақтарының пайда болуы да осындай мәнге ие.
Маусымның дұрыс ауысуының классикалық елінде – Үндістанда – ауа райының үлкен және ұзақ ауытқуларын бақылау оны болжау үшін бұрыннан пайдаланылды. Біз Үндістанда жақсы немесе жаман жазғы муссон – әл-ауқаттың негізін болжаудың алғашқы қадамдарын қандай ғасырларға дейін көтеретінін білмейміз, бірақ олар бұрыннан жасалған.
Кітап соңында елдің құлдырау себептерін санамағанда автор қолайсыз климат – «…жазда құрғақ және ауру әкелетін желдер, бұлттар, найзағай мен бұршақ, жаңбыр, уақытында және аяусыз, ауа райы қатал, иней тудыратын…».
«Үлкен жиналыс» кітабындағы Үнді астроны Вараха-Михира (б.з. V ғ.) бұл белгілерді Үнді ай айларына топтастыра отырып, күтілетін муссондық жаңбырлардың көптігін алдын ала болжауға болатын белгілерді жүйелетті. Қазан-қараша айларында (оның жыл айларға бөлінуі біздің айларымызға сәйкес келмеді) қызыл заря таңертең және кешке, гало, қар өте көп емес; желтоқсан – қаңтар айларында қатты жел, үлкен суық, күн мен Ай, Күннің шығуы мен батуы кезіндегі тығыз бұлттар; қаңтар-ақпан айларында күшті құрғақ дауылдар, тегіс негізі бар тығыз бұлттар, жарылған гало, мыс-қызыл күн; ақпан-наурыз айларында жел және қар еріп жүретін бұлттар; наурыз-сәуір айларында найзағай, гром, жел және жаңбыр.
Өкінішке орай, бұл белгілерді тексеру әлі жасалған жоқ. Вараха-Михира егер жоғарыда көрсетілген барлық қолайлы белгілер байқалса, онда мамыр айында 8, маусым айында 6, шілде айында 16, тамыз айында 24, қыркүйек айында 20, қазан айында 3 болады. Үнді метеорологы Сен 1917 ж.қарқынды муссон берген, мысалы, жаңбырдан әлдеқайда аз күндер – тиісінше 5, 6, 12, 13 және 5 күн.
Ежелгі ғылым Ежелгі Грецияда, ең алдымен Афинада үлкен табысқа жетті. Өзінің отарларының арқасында, б.з. д. VI ғ. бастап, Марсельден Қазіргі Феодосия мен құрғақ теңіздерге дейін, гректер сол кездегі батыс әлемінің мәдениетімен танысты. Олар өз ізашарларынан мысырлықтар мен финикиялықтардан көп нәрсені қабылдады, бірақ салыстырмалы түрде үзбелі элементтерден сөздің қазіргі түсінігінде ғылым құра алды. Гректер бұрын жиналған материалға көп көңіл бөлді,заттардың мәнеріне терең еніп, олардан абстракцияға деген ең маңызды әрі қарапайым және қабілетті табу қабілеттерін көрсетті. Олардың жаратылыстану ғылымдары философиямен тығыз байланысты болды. Сонымен қатар, ұлы философтар, мысалы, Пифагор мен Платон математикада (әсіресе геометрияда) шынайы жалпы танымның кілтін көрді.
Ежелгі халықтардың және олардың мұрагерлерінің метеорологиялық бақылаулары оларды табиғаттың физикалық заңдылықтарын зерттеуге және зерттеуге әкелді. Жылу және суық, жарық және түнек, олардың тұрақты ауысуы және өзара тәуелділігі ежелгі физикалық ұғымдармен болды. Ғасырлар бойы физика метеорологиядан бөлінген жоқ.
Атмосфералық құбылыстар туралы бірінші кітап антикалық Грецияның ең ірі ғалымдарының бірі Аристотельмен (б.з. д. 384 – 322 жж.) «Метеорология»деген атпен жазылған. Ол Аристотельдің пайымдауынша, табиғат туралы жалпы ілімнің маңызды бөлігін құрады. Ол кітаптың басында былай деп жазды: «… алдында болған авторлар Метеорология деп атаған тағы бір бөлігін қарастыру қалады». Бұл ғылым Аристотельге дейін өз атауын алды және ол жүйеге келтіріп, көптеген бұрынғы бақылауларды қолданды.
«Метеорология» бірінші кітабы, автордың пікірі бойынша, атмосфераның жоғарғы қабаттарында (кометаларда, түсетін жұлдыздарда және т.б.) болып жатқан құбылыстар туралы, сондай-ақ гидрометеорлар туралы түсінік берді. Аристотельдің пайымдауынша , жоғарғы қабаттар ылғалды төменгі қабаттарға қарағанда құрғақ және ыстық болды.
Екінші кітап теңізге, тағы да желге, жер сілкінісіне, найзағайға және т.б. арналған. Үшінші-дауыл мен құйынды, сондай-ақ атмосферадағы Жарық құбылыстарын сипаттады. Төртінші кітап «төрт өлеңнің теориялары»арналды. «Метеорология» мазмұны Аристотельдің заманының гректері көптеген маңызды метеорологиялық құбылыстармен таныс екенін көрсетеді. Олар тіпті Солтүстік жарқылдар туралы айқын көрініс болды. Аристотель жазға қарағанда, көктемде жиі, күзде жиі, қыста, мысалы, Арабия мен Эфиопияда қыста емес (Грецияда сияқты), жазда жаңбыр жауатынын білді, бұл «найзағайдың озық громмен көрінеді, өйткені көру құлақтан озады», Радуга түстері әрқашан сыртқы, әлсіз Радуга сияқты бір, олар кері тәртіппен орналасқан, бұл шық желдің әлсіз және т. б. кезінде пайда болады.
Ұлы ғалым эксперименталды әдісті да қажет етпеді. Мәселен, ол ауаның салмағы бар екенін дәлелдеуге тырысты. Ол қуық босаңдықтан ауыр екенін тапты; бұл оған қажетті дәлел берді (Архимед принципі белгісіз болды), бірақ бұл ойламаған көпіршік суға батпайды, ал үрленген жүзеді, Аристотельді шындықтан қайтадан алып, оны таңқалдырады, қазіргі көзқараспен, ауаның абсолюттік жеңілдігі туралы ұғымға әкелді.
Біздің дәуірдің бірінші немесе екінші жүзжылдығындағы ежелгі ғылымның үлкен құлдырауы байқалды. Оның себептері қоғамдық тәртіп болды. Аристократтардың шағын горстки қолындағы үлкен империяның бүкіл билік шоғырланған құлдық құрылысы ыдырау және өсіп келе жатқан ұйқысыздық жолымен жүрді. Құлдар, Рим пролетариатының кедейлігі, қираған провинциялардың кедейлігі, сауда мен өндірістің құлдырауы қолөнердің құлдырауына әкелді. Ғылым өрлеуі үшін ынта болған жоқ және оның дамуы тоқтады деп айтуға болады. Бұл Рим империясының өзі шабуылдар мен вандалдардың соққысымен қаза болғанға дейін әлі де болды.
Осыдан кейін өркениет пен мәдениет орталығы Шығысқа, Араб елдеріне, Үндістанға, Хорезм мен Иранға көшті. Әсіресе математика жетістіктері үлкен болды. Үндістанда олар Варах-Михир, Ариабхат (б.з. V ғ.) және Брамагуптаның (б. з. VII ғ.) есімдерімен байланысты болды. Ал, мұсылман әлемінде әл-Хорезми (IX ғ.), ал-Бируни (973 – 1048 жж.), Омар Хаям (1048 – 1122 жж.), Туси (1201 – 1274 жж.) атақты болды. Химия мен астрономияға да көп көңіл бөлінді. Арабтар алыс жүзулерде шығысқа Зонд аралдарына дейін, солтүстікке Балтық теңізі мен Орта Еділге дейін, оңтүстікке Мадагаскарға дейін кірді. Барлық жерде олар климат пен жел туралы географиялық мәліметтерді жинады.
Өкінішке орай, біздің дәуіріміздің бірінші мыңжылдығында Шығыс елдерінің атмосфера туралы ғылымның дамуына қосқан үлесі әлі де аз зерттелген. Біз ол туралы тек өте толық емес ақпарат бар. Осы орайда Шығыс ғалымдары оларды түсіндіруге және жүйеге келтіруге тырысқан.
Орта ғасырлардағы түндер антикалық өркениеттің жарқын күнін өзгерткен кезде, Еуропада грек-рим әлемінің ғылымы ұзақ уақытқа ұмытылды. Табиғат құбылыстарын бақылау, ауа райы туралы белгілер, халық даналығы мен Грек және Рим ғалымдарының ғылыми трактаттары ұмытылды. Ерте ортағасырлық дәуірде Аристотельдің пайда болуы да ұмытылды. Олар Шығыста араб және армян тілдеріне аудармаларда өмір сүруге қалды және арабтар арқылы Еуропаға қайта оралды. Өркениеттің тағдырлары үшін ең қайғылы болып табиғат құбылыстарын бақылауға және олардың дұрыс түсіндірілуіне негізделген ғылыми әдіс қабылданбады. Ерте ғасырлардың ғылымын орта ғасырлардың схоластикасы ауыстырды. Киелі кітаптың мистикалық философиясы ғасырлар бойы ғалымдар мен тұтас халықтардың ақыл-ойына қатты ие болды. Шіркеу табиғаттың барлық құбылыстары – өз ашу-ызасын немесе өзінің ізгі ниетін білдіру үшін оларды пайдаланатын құдайдың ерік-жігерінің көрінісі деп сенуге мәжбүр етті.
Орта ғасырларда ерекше «ілім», қазіргі кезде түбегейлі ұмытылған астрометеорология түсті. Бұл астрология бөлімі болды, ол кезде өте танымал. Астрология адам өміріндегі оқиғалар мен жұлдыздар арасындағы планеталардың қозғалысы бойынша табиғи құбылыстар туралы фантастикалық ілім деп аталды. «Табиғи астрология «немесе астрометеорология деп аталатын бұл ғылым бөлімі табиғаттың басқа құбылыстарымен қатар ауа-райын арнайы болжаумен айналысты. Астрометеорология арабтардың үлкен ықыласына ие болды.
Араб тілінен аудармашы Иоанн Севильский (VII ғ.) сол уақытта кең жиынтық астрологиялық тарктаттың (кейінірек, 1518 ж., Нюрнбергте шығарылған) авторы болды, онда алтыншы тарау «ауаның бейімделуі» туралы айтады, ал сегізінші – ауа райының болжануы туралы тікелей айтады. Иоанну Севильскому приписывают сондай-ақ қолжазба «Болжау әр түрлі погод (жеке боран)». Иоанн АРТРОМЕТЕОРОЛОГТАРДЫҢ ұзақ қатары – австриялық Леопольд, Гвидо Бонатти, Фирмин де Боваль және т. б. XIV ғ. астрологтар қозғалыс негізінде жыл бойы болжамдар жасай бастады, кейде өте қысқа, кейде ай бойынша егжей-тегжейлі ауа райы болжамдары бар. Ганс Энгельдің «тәжірибесінде» күн сайын ауа райы сипатының болжамы бірінші рет берілді (1488 ж.).
Астрология Үстемдігі, соның ішінде ауа-райын болжау саласында, XVII ғ. басына дейін өте ұзақ созылды.
Барлық уақытта «шаруа зорко өзінің қоршаған табиғатының барлық құбылыстарына қарап, олар бойынша оған жақын немесе одан да көп немесе одан да көп алыс болашақты бағыттайтынын» және «тиісінше оған өзінің ауыл шаруашылық қызметін бағыттайтынын»деп айтуға болады.ұрпақтан-ұрпаққа берілетін белгілер суеверияның жүздерімен қатар табиғатты ұзақ және мұқият бақылау нәтижелері болды.
Антикалық және ортағасырлық әдебиеттің әртүрлі шығармаларында жазылған көне белгілерді бірнеше топқа бөлуге болады: 1) көктегі құбылыстарға, соның ішінде Айдың жасы мен қозғалыстарына негізделген; 2) белгілі бір күнтізбелік күндерге байланысты; 3)жануарлар мен құстардың мінез-құлқына жататын және т.б. және 4) ауа райы құбылыстарына негізделген.
Бірінші топ ежелгі дәуірден келеді. Аймен байланысты белгілер өте көп болды. Халық пікірі ай көктемгі аязды әрдайым қатаң қойды. Бұл жерде себеп, әрине, салдармен араласады – көктемдегі күнәсіз түн әрқашан температураның төмендеуі мағынасында қауіпті.
Екінші топ күнтізбемен немесе (шіркеу дәстүрі бойынша) белгілі бір қасиетті күндермен байланысты. Күнтізбелік белгілер кейде ұзақ мерзімді қамтиды. Бірақ барлық күнтізбелік белгілердің құндылығы, әсіресе ұзақ кезеңдерге қатысты.
Үшінші топ жануарлар, құстар және т.б. мінез-құлқына негізделген. Өзінің «тұрақты ауа райы эфемеридтерінде» (1554 ж.) А. Мизо нашар ауа райының 46 белгілерін келтіреді, олардың 42 жануарлар, құстар мен жәндіктердің мінез-құлқына негізделген. Көптеген ұқсас белгілері белгілі және қазіргі уақытта (мысалы, ласточках, ұшатын алдында жаңбыр төмен жер бетінен), бірақ олардың дұрыс немесе қате айтуға оңай болмағандықтан, қажетті жүйелі бақылаулар.
Ауа райы құбылыстарының өздерінің бақылауларынан шығатын төртінші топтың белгілері теңдесі жоқ. Өзінің көп ғасырлық қысымына қарамастан, олар біз үшін де өте қызықты; олардың кейбіреулері қазіргі заманғы Метеорология схемаларына жақсы кіреді.
Табиғатты Мұқият қадағалаудан туындаған барлық белгілер ғылым үшін белгілі бір мәнге ие.
Орта ғасырларға жататын ең құнды және қызықты материал бізге ресми тарихшылар немесе жеке тұлғалар жасаған жылнамалар түрінде жетті. Тарихи оқиғалармен қатар жылнама жыл сайын дауыл, су тасқыны, қар жауу және т. б. жылы атап өтті.
Сондай-ақ полярлық жарықтар туралы да айтылады. Жылнаманың назарын 1498 ж.26 сәуірде қар жауу сияқты ерекше құбылыстар қызықтырды, одан кейін «полголенидегі» қалың қар жеті күн өтті. Естеріңізге сала кетейік, мамыр айында Ресейдің Орта жолағында аздаған қар жауумен бір күн болады, бірақ қар, әрине, сирек жағдайларда қалың қабат түзеді. Жылнамаларда салыстырмалы түрде құрғақшылық байқалады (мысалы, 1024, 1060, 1092, 1124, 1161, 1193-1194, 1298, 1325 Мәскеуде Үлкен өрт болған кезде, әсіресе 1365 жылы үлкен құрғақшылық).
Тек жылнамаларда ғана емес, өткен ғасырлардағы орыс әдебиетінің басқа да ескерткіштерінде табиғат құбылыстарын мұқият бақылау туралы жазылған жазбаларды табамыз.
Қытайда көптеген хрониктер мен Анналдар қазіргі уақытқа дейін Қытайда шамамен бір жарым мың жыл бойы болған су тасқыны, құрғақшылық, қатты суықтар және т.б. туралы егжей-тегжейлі және жүйелі хабарламаларды жеткізді.
Басқаша айтқанда, жылнамалықтар ең алдымен табиғаттың ең көрнекті құбылыстарын атап өткенін әрдайым есте сақтаған жөн. Оларды, әрине, жалпы қазіргі «ауа райы» деңгейімен емес, қазіргі уақытта байқалатын ерекше құбылыстармен салыстыру керек.
ІІ.II. Алғашқы метеорологиялық аспаптар.
Адамзат тарихының жаңа кезеңінің басталуын атап өткен ұлы ашылулар мен өнертабыстар дәуірі табиғи ғылымдарда да төңкеріс жасады. Жаңа елдердің ашылуы Жердің шар тәрізділігінің тәжірибелік дәлелдемелерінен және оның климаттарының әртүрлілігі туралы ұғымдардан бастап бұрын белгісіз физикалық фактілердің үлкен саны туралы мәлімет берді. Бұл дәуірдің теңізде жүзуі астрономияның, оптиканың үлкен дамуына, навигация ережелерін білуіне, магнит стрелкасының қасиеттеріне, барлық мұхиттардың желдері мен теңіз ағыстарын білуіне мұқтаж болды. Сауда капитализмін дамыту алыс саяхаттарға және жаңа теңіз жолдарын іздеуге импульс болды, ескі қолөнер өндірістерінен мануфактураға өту жаңа техника жасауды талап етті.
Добавить комментарий Отменить ответ
Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *
Заң және құқықтану (6)
Физика және астрономия (16)