kk kk kk kk kk kk ba kk kk kk kk kk kk tt kk ky kk kk ru ru kk kk kk de kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk de ta kk kk de fr kk kk de fr kk ru ru kk de vi kk de nn kk de pt kk de oc kk de fr kk de de kk de fr kk de zh kk de fr kk de fr kk de oc kk de ca kk de oc kk de fr kk de fr tg de da kk de vi kk de de kk de it kk de fa kk de fr kk de fr kk de ms kk de ca kk de en kk de de kk de ca kk de nn kk de fr kk de de kk kk kk
Адам мен қоғам арасындағы арпалыс | Әдебиет порталы
Әдеби үдеріс Авторлар Кітаптар Аудиокітаптар Жанрлар Кейіпкерлер Блогтар Арнайы жобалар Мультимедиа
Әдебиеттi ешкiм мақтаныш үшiн жазбайды, ол мiнезден туады, ұлтының қажетiн өтейдi сөйтiп...
Әгәрәки, орнықты өмір сүруден бас тартып, құм көшкіннің еркіне бағынсақ, бәсекелестіктен де арыласың, құмда да шөп өседі, жануарлар мен жәндіктер тіршілік етеді. Бұлардың бәрі – бейімделгіштіктің алапат қуаты арқасында бәсекелестік шеңберінен құтылған тіршілік иелері.
Иә, сегізден бір миллиметр болатын орташа диаметрінен басқа өзіндік пішімі жоқ осы құм... өзіндік пішімі жоқ, бірақ бет қаратпас күші бар бұл пәлеге ештеңеде қарсы тұра алмайды... мүмкін, пішімсіздіктің өзі күштіліктің ең жоғарғы көрінісі шығар.
Әлем түптеп келгенде сол құмға ұқсайды емес пе? Cол құмның өзі, тып-тыныш күйде жатқан кезінде, өзінің бар-жоғын түк сездірмейді. Шын мәнінде қозғалатын құм емес, әлгі қозғалыстың өзі құм.
Құмның болмысы туралы дәл, нақтылы бейнеленген сөйлемдер мен құм туралы философиялық ойлардың ұштасуы шығарманың тұлғасын құрайды. Еркек жәндікті қанық біледі, әйел құм табиғатының сырын түсінеді. Әрине, зер салып қарасаңыз, құм туралы ғана емес, аспан, ауа, құйын, теңіз, дыбыс, жұлдыздар т.б жаратылыстық әлем туралы да көптеген ойлар мен бейнелерге ұшырасасыз. Осылардың барлығы бас құрай келе, ақыр соңына адам тағдыры дейтін ұлы тақырыпты қаузағаны көрінеді. Мұхиттан қыр-арқасы дөңкиіп шыққан «Теңіз тасбақасының» ұлы тұлғасы сұлбаланып көз алдыңызға келеді. Адам кім, адам өмірінің мәні не, үнемі бір қалыптан шыықпайтын адамдардың тіршілік тағдыр жолы қандай, адамдар өмірінің мәнін аша ала ма? дейтін сансыз сауалдардың тұқымын санаңызға егіп кетеді. Сондықтан да Кобо Абэ романының сырт құрылымындағы қарапайымдылығына қарамастан, оқып болғанша оқырманды сансыз ойлардың қармағына іліп жібереді. Мәтіннің арасындағы сөйлемдерден, кейіпкердің ойынан, автордың (Нарратордың) баяндап отырған сөз ләмінен, еркек пен әйелдің диалогынан, осылардың бәрінен самаладай жымыңдап, мың сан ойлар туады. Романның әрбір ой сораптары туралы түсіндірме жасау – «Егілме құмды күрекпен тасыған» сынды өнімсіз шаруа болар еді. Өйткені, әркім бұндай пәлсапалық романдардан әр қалай дәм алады. Осы романды бес адам оқып, бес адам кездесіп кеңессе, бесеуі соның ішіндегі бір оқиға туралы әр қалай тұспал жасағанын айтар еді. Бір ғана жауапқа арналған жалғыз сауалды туынды емес, ішіне көптеген ұсақ сұрақтарды жинаған күрделі туынды. Жеке роман ретінде, аңғарған әңгімемді айтып көрейін.
Ники бұл қазан шұңқырлардан бір рет қашып шықпақшы болып, төбе-төбе құмдардың арасында адасып сәтсіздікке ұшыраған еді. Ең соңында ол су жинайтын құрылғы ойлап табады да, бар ынта-ықыласын осы аспапқа аударады. Әйел соңында түсік тастап, қалаға ауруханаға жөнелтілген кезде Зюмпей Никидың қалаға кетіп қалуына болар еді, бірақ ол су жинау құрылысындағы тастай суық суға қолын малып тұрып, қатты әсерленеді. Осы жаңалығын ауыл тұрғындарына айтқысы, түсіндіргісі келеді. «Ал қашуға келсек, ол туралы ойлануға әлі уақыт бар»,- деп шығарма аяқталады. Шығарманың бүкіл мән-мағынасын роман соңындағы тұжырымдармен түсіндіруге де, немесе романның ұлы сарынымен де ұғынуға болады. Шығарманы оқып отырғанда, әркімнің де қазып жатқан бір құмы бар секілді сезінетініңіз айдан анық. Теңіз жағасындағы құм құрсаған өзгеше құрылымды ауылды өзіңіз өмір сүріп жатқан ортамен қатар өріп, романдағы тұтқын кейіпкердің ой-сауалын өзіңізге құйып көрсеңіз болғаны. Құм сіз үшін ненің нышаны болуы мүмкін, уақыт десеңіз уақыт, бітпейтін мәнсіз қызмет, мағынасыз жұмыстар, өмірдегі басқада түрлі мәселелер десеңіз де, тіпті мың милиондаған адамдардың өмір жолы десеңіз де әбден болады. Құм – олардың баламасына жарап тұр. Жігіт қаладан келетін газеттерді құм ішіндегі лашықта жатып ап оқып отырады. Қалада да ұқсас өмір тіпті мән-мағынасыз ақпараттар көп-ақ. Еркек пен әйел әр күні құмды күреп, шелекке салып, жоғарыға қарай сатымен жөнелтуі керек, әйтпесе, оларға жоғарыдан су, балық, азық-түлік берілмейді. Бір күн ғана түнеуге келген Ники осы тағдырға, осы сарынға бойы үйрене бастайды, құм арасынан көптеген білімдер үйренеді. Мағынасыздықтан мағына табады. Құбылыстан мән көреді. Ол өз ырқынан тыс жағдайда жеті жыл уақыт сарып етеді. Ақыр түбі, оның ой-санасы сол ортаға үйлесіп шығады. Романның ту басында ол өзіндік таным-жүйесі бар, басқаша ойлайтын адам еді. Роман соңында Ники құмды ауылдың жай-жапсарына қанығады, тәулік бойындағы құмның, жаратылыстың, климаттың, тұрғылықты адамдардың мінезін түйсінеді. Роман адамның жалғыздығын, тіршілік үшін алаңдауын, өз тағдырына өзі қожа бола алмайтындығын, қоғамнан қашып құтыла алмайтын дәрменсіздігін, тығырыққа тірелетін жанталастық күйін т.б тақырыптарды сәтті бейнелеген романның ішінен сауалдардың шешімін таба аласыз, мүмкін таба алмссыз, қайталай оқып ойланып жүрерсіз.
Қорыта келгенде, «Құм құрсауындағы әйел» романы – Кобо Абэнің стилін анық танытатын басты шығармаларының бірі, экзистенциализм мен сюрреализмды зерделеген оның романдары парасаттылыққа, пәлсапаға, өмірдегі сауалдардың шешімін табуға арналған. Кобо Абэнің ата-баба тегі Хоккаидодан, 1924 жылы Токиода дәрігер отбасында дүниеге келген, әке-шешесі бала кезінде Қытайдың Шын Иаң қаласына көшіп келеді де, Кобо сонда орталау мектеп бітіргенше оқиды. 1940 жылы 16 жасында Жапонияға қайтып, Токио қаласында орта мектепке оқуға түседі, кейін университетте медицина бойынша білім алады. «Құм құрсауындағы әйел» романы 1961 жылы басылып шығады. 1994 жылы Нобель сыйлығын алу сәтінде жазушы Кэнзабуро Оэ мырза: «Бұл күндері Кобе Абэ мырза тірі болған болса, бұл құрметті мінбеде мен емес, сол кісінің тұрғаны дұрысырақ болар еді»,- деген екен. Кобо Абэ 1993 жылы дүниеден озыпты. Осы марқұм Әбіш Кекілбаев ағамыздан естіген шағын әңгімені қыстыра кеткім келеді. Мөлшері 2014 жылдың қыс айларында Астана қаласында ақын апамыз Ақұштап Бақтыгерейдің жыр кеші өткен еді. Қақаған аязда, қасымды ақын досым бар, елорданың іргесіндегі концерт залға мамырлап жүріп жеттік әйтеуір. Аралықта Әбіш аға сахнаға шығып, Ақұштап, Фаризалардың жас кездер туралы, сондағы жастық өмір, жарқын кез туралы әңгіме бастады. 1973 жылы 4-9 желтоқсан аралығында Азия-Африка жазушыларының бесінші жиналысы Алматыда өтті де, сонда 69 елден екі жүзден астам әдебиетшілер жиналды. «Жиналыс аралығында залға шықсам, анадайдан Жапоннан келген Кэндзабуро Оэ мен Кобо Абэ деген жазушылар тұр екен, соларға қарай барып амандасайын, аз да болса әңгімелесе қояйыншы деп аяңдап бара жатсам, қайдан сап ете түскенін білмеймін, Аққұштап пен Фариза сап ете түсті де:
- Әбіш, жүрші, үйге барып әңгіме айтайық, шай ішейік, кездеспегелі қанша уақыт,-деп, екеуі екі қолтығымнан сарт еткізіп ұстады да, дедектете жөнелді.
- Әй, анау Жапоннан келген мықтылармен әңгімелесейін, азырақ мұрсат беріңдерші өздерің,-деп едім.
- Оны не қыласың, саған кереметтей өлең оқып береміз, олардың қайран қаларлық несі бар,-деп қутыңдасқаны.
- Ой, сен екеуің де бір максималист екенсіңдер, олар деген жапоннан келген ең мықты қаламгерлер еді, сөз жоқ үлкен жазушылар...- деп өзімше бұлдансам да, амал жоқ, осылардың ырқымен кеттім»,- деп кеңк-кеңк күлді. «Енді бүгін міне екеуі де Азия әдебиетінің пайғамбарлары, бірі нобель әдебиет сыйлығын алды, жорамалым қате кетпеген сияқты»,- деп әңгімесін одан ары жалғады (Сол Азия-Африка әдебиетінің құрылтайы өтетін 1973 жылы АбЭ 49 жаста, Оэ 38 жаста, Әбіш 34 жаста екен).
ХХ ғасырдың болмысын, әлеуметтік мәселелерін, адамдардың психологиясын, өмір философисын жапон қаламгерлерінің ішінде Кобо Абэ өзінше өрнектеп тасқа басқандай таңбалап кетті. Жазушының әдіптеген ой кестелері замандар бойы өз құндылығын жоймайтын құнды дүниелер екеніне осы романын оқығанда анық көзіміз жетті. Бағанадан бергі әңгімені сіз де мүмкін бір парақтап шығарсыз деген көңілмен баяндадық ғой деп отырмын.
Жазушы, аудармашы: Тілеухан Жұмаханов
Сөз соңында оқырманға жапон халқының ұлы суреткері Кобо Абэның «Құм құрсауындағы әйел» сынды аса күрделі, көркемдік қуаты күшті, терең философиялық ирімге толы шығармасын ана тілімізге сәтті тәржімалаған жазушы, баспагер, аудармашы Тілеухан Жұмаханов туралы шағын мәлімет бере кеткенді жөн санадық. Тілеухан Жұмахан Қызылорда облысы, Арал өңірінің тумасы. ҚазҰУ-дың түлегі. Алғашқы әңгімесі «Қыстың соңғы түні» деген атпен «Жалын» журналында жарық көрген. Әр жылдары «Қазақстан» теледидарында, «Қазақстан әйелдері» журналында, «Жалын» журналында, «Қазақстан энциклопедиясы» баспасында қызымет атқарған. Өмірінің соңғы жылдары «Адамар» баспасында директорлық қызыметте болған. Аударма саласында да белсенді еңбек етіп, біз тілге тиек еткен романнан тыс үнді жазушысы Ананта Муртидің «Самскара» романын қазақшалаған. Тілеухан Жұмаханов Достоевскийдің «Қылмыс пен жаза» романының қазақ тіліндегі аудармасын оқып, аударманың кемшіл тұстарының көп екендігін көргесін, өзі бел шешіп аударма жұмысына кірісіп кетеді. Соның нәтижесінде осы жапон жазушысының «Құмдағы әйел» романын қазақшалауға отырады. Жалпы әдебиеттанушылардың осы аударма туралы пікірі өте жақсы. Қазақ әдебиетіндегі сәтті шыққан аудармалардың қатарына жатқызады. Оқырман қауымның пікірінше аталмыш романның орыс тіліндегі нұсқасы, оқуға ауыр, ойы бұлыңғыр, тілі күрделі деген пікір жиі айтылады. Ал, Тілеухан Жұмахановтың аудармасы шынында «тілге жеңіл, жүрекке жылы тиеді». Тура жапонның өз тілінде, өз ойлау жүйесінде, өз психологиялық көңіл-күйінде отырғандай күй кешесіз. Осы тұрғыдан келген де ұлы суреткердің ең айтулы шығармасын өз тілімізге еркін аударған қаламгерге шын жүректен алғыс білдіреміз.
Көрнекі сурет: Ирина Васильева "Кружево"
Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. adebiportal@gmail.com 8(7172) 57 60 14 (ішкі - 1060)
Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.
Дәулетбек Байтұрсынұлы. Жиған кітап кімге құнсыз? Кімге қат?
Бүгінгі проза: жастар және жаңашылдық
Көптен бері гүл сыйламай жүргенің...
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Мұқтар Әуезовтің “Абай жолы” роман-эпопеясы: атмосфера және стиль
«KitapTime – 2022» жалпы республикалық кітап фестивалі өтті
Бахман Гобади. Күрд киносын жетім балаға ұқсатамын
«Алтын сақа» байқауы мәресіне жетті
Шерағаңның туғанына 90 жыл
«Абай жолының» аудармасына Әуезовтің көңілі толмаған
Елордада өткен «Күй жәрмеңкесінде» Жамбыл жырлары оқылды
Ел қай кезде түзеледі?
Ахмет Салах әл-Мәһди. Күтпеген «келімсек»
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Ахмет Байтұрсынұлы: «Амалыңды түзет, түземесең, ешкімге кінә қойма»
Республикалық «Таласбек» сыйлығына шығарма қабылдау жалғасып жатыр
«Талтүс» романындағы Таласбек Әсемқұловтің қаламгерлік қолтаңбасы
Әбіш Кекілбаев. Сардар немесе Ыдырыс Ноғайбаев туралы сөз
Қирабаев тұрған үйге ескерткіш тақта қойылды
Баланы туғаннан бастап әдебиетке қызықтыра білу керек
Бақытгүл Баймолдақызы. Жылап аққан жылдарды көзімдегі...
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Махат Садық, Ескерткіштер – ел тарихы
Шалқар Дәулеткелді. Қыркүйек айының сарғайған жапырақтары
Жоба туралы Порталды қолдану ережесі
Авторлар мен баспаларға ISBN алу