kk ru kk ru ru ba ru ru kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru es en ru kk ru ru ru ru it ru uk kk kk kk ru ru kk mk mk mk ba kk kk kk kk bg kk ru ru kk kk kk en en
Тірі ағзалардың тіршілік ету ортасы реферат | Slides.kz
Тарихи даму барысында тірі организмдер төрт тіршілік ортасын игерді. Біріншісі-су. Суда өмір көптеген миллиондаған жылдар бойы пайда болды және дамыды. Екінші-жер үсті-әуе-құрлықта және атмосферада өсімдіктер мен жануарлар жаңа жағдайларға қарқынды бейімделді. Бірте — бірте суши – литосфераның жоғарғы қабатын түрлендіре отырып, олар үшінші тіршілік ету ортасын-топырақты құрды, ал өздері төртінші тіршілік ету ортасы болды.
Су ортасында 150 000-ға жуық жануарлар мен 10 000 өсімдіктер өмір сүреді, бұл жер түрлерінің жалпы санының 7 және 8% — ын құрайды. Осының негізінде құрлықта эволюция суда қарағанда әлдеқайда қарқынды болды деген қорытынды жасалды.
Теңіздерде-мұхиттарда, тауларда сияқты тік аймақ байқалады. Әсіресе, пелагиал экология бойынша ерекшеленеді – судың барлық қалыңдығы және бенталь – түбі.
Су қалыңдығы-пелагиаль, тігінен бірнеше аймаққа бөлінеді: эпипелигеаль, батипелигеаль,абиссопелигиаль және ультраабиссопелигиаль (күріш. 2).
Төмен түсу тіктігі мен түбіндегі тереңдікке байланысты пелагиалдың көрсетілген аймақтары сәйкес келетін бірнеше аймақ бөлінеді:
— литоральді-құйылу кезінде құйылатын жағалаудың жиегі.
– супралиторальды-жағалаудың бөлігі кенжардың кеміргіштері ұшып кететін жоғарғы құйма сызығынан жоғары.
— сублиторальды-құрлықтың бірқалыпты төмендеуі 200м дейін.
— батиальды-құрлықтың тік төмендеуі (материялық беткей),
– абиссалды-мұхиттың түбінің бірқалыпты төмендеуі; екі аймақтың тереңдігі 3-6 км-ге жетеді.
– 6-дан 10 км-ге дейінгі терең су ойпаттары.
Экватор мен соқпақтар аймағында жылы теңіздер мен мұхиттар (жануарлардың 40000 түрі) өмірдің ең көп түрлілігімен ерекшеленеді,солтүстікке және оңтүстікке қарай теңіз флорасы мен фаунасы жүздеген есе азайған. Ағзалардың тікелей теңізде таралуына келетін болсақ, олардың негізгі массасы Жер үсті қабаттарында (эпипелагиаль) және сублиторальды аймақта шоғырланған. Белгілі бір қабаттарда қозғалу және болу тәсіліне байланысты теңіз тұрғындары үш экологиялық топқа бөлінеді: шірнелер, планктон және бентос.
Нектон (nektos-өзгермелі) — үлкен қашықтықты және күшті ағыстарды жеңуге қабілетті ірі жануарлар: балық, кальмар, ластоногия, киттер. Тұщы су қоймаларында шірнеге қосмекенділер мен көптеген жәндіктер жатады.
Бентос (benthos – тереңдік) – гидробионттарға түбін. Негізінен бекітілген немесе баяу қозғалатын жануарлармен (зообентос: фораминефорлар, балықтар, губкалар, ішек-сүйек, құрттар, иық моллюскалар, асцидиялар және т.б.), таяз суларда көп. Бентосқа таяз суда өсімдіктер да кіреді(фитобентос: диатомды, жасыл, қоңыр, қызыл балдырлар, бактериялар). Жарық жоқ тереңдікте фитобентос жоқ. Жағалауларда зостер, рупия гүл өсімдіктері бар. Ең бай фитобентос түбінің тасты учаскелері. Зообентос көлдерінде теңізге қарағанда аз және әртүрлі. Көлдердің Фитобентосы еркін жүзетін диатомия, жасыл және көк-жасыл балдырлармен түзілген; қоңыр және қызыл балдырлар жоқ.
Су ортасының жоғары тығыздығы тыныс-тіршілікті қамтамасыз ететін факторлардың ерекше құрамы мен өзгеру сипатын айқындайды. Олардың бірі құрлықтағы сияқты-жылу, жарық, басқа да ерекше: су қысымы (тереңдігі 1 атм-ға артады. әрбір 10 м), оттегі құрамы, тұздар құрамы, қышқылдық. Ортаның жоғары тығыздығының арқасында биіктіктің градиенті бар жылу мен жарық мәндері құрлыққа қарағанда әлдеқайда жылдамырақ өзгереді. Жылу режимі. Су ортасы үшін жылудың аз кірісі тән, өйткені оның едәуір бөлігі байқалады және кем емес бөлігі булануға жұмсалады. Жер үсті температурасының динамикасымен келісе отырып, су температурасы тәуліктік және маусымдық температуралардың аз ауытқуына ие. Сонымен қатар, су айдындары жағалау аудандарының атмосферасындағы температура барысын айтарлықтай тегістейді. Жылдың суық мезгілінде теңіздің мұздық панцирі болмаған кезде құрлықтың іргелес аумақтарына, жазда – салқындатқыш және ылғалдағыш әсер етеді.
Жыл бойы жоғарғы және төменгі қабаттардың әр түрлі қыздыру дәрежесіне байланысты, құймалар мен құймалар, ағыстар, дауылдар су қабаттарын үнемі араластыру жүргізіледі. Су мекендеушілері (гидробионттар) үшін суды араластыру рөлі өте үлкен, өйткені бұл ретте оттегі мен қоректік заттардың су қоймаларының ішінде таралуы теңестіріледі, ағзалар мен орта арасындағы алмасу процестерін қамтамасыз етеді.
Көктемде және күзде қалыпты ендік тұрған су айдындарында (көлдерде) тік араластыру орын алады және осы маусымда барлық су айдынындағы температура біркелкі болады, яғни гомотермия басталады. Жазда және қыста қызудың күрт күшеюі немесе жоғарғы қабаттардың сууы нәтижесінде суды араластыру тоқтатылады. Бұл құбылыс температуралық дихотомия деп аталады, ал уақытша тоқырау кезеңі – стагнация (жазғы немесе қысқы). Жазда жеңіл жылы қабаттар ауыр суық (күріш. 3). Қыста, керісінше, астыңғы қабатта жылы су, өйткені тікелей мұз астында жер үсті суларының температурасы +4°С-тан төмен және олар судың физикалық-химиялық қасиеттеріне байланысты +4°С-тан жоғары температурадағы суға қарағанда жеңіл болады.
Стагнация кезеңінде үш қабат анық бөлінеді: жоғарғы (эпилимнион) су температурасының неғұрлым күрт маусымдық ауытқулары бар, орташа (металимнион немесе термоклин), онда температураның күрт секіруі орын алатын және жыл ішіндегі температура әлсіз өзгеретін қосалқы (гиполимнион). Су қабатындағы стагнация кезеңінде оттегінің тапшылығы пайда болады – жаздың түбінде, ал қыста және жоғарғыда, соның салдарынан қысқы кезеңде балықтың қатуы жиі болады.
Суда жарықтың қарқындылығы оның беті шағылысуынан және судың өзі жұтылуынан қатты әлсіреген. Бұл фотосинтездейтін өсімдіктердің дамуына қатты әсер етеді. Судың мөлдірлігі аз болған сайын, жарық соғұрлым күшті сіңеді. Судың мөлдірлігі минералды қоспалармен, планктонмен шектеледі. Ол жазда ұсақ организмдердің қарқынды дамуы кезінде, ал қалыпты және Солтүстік ендерде – қыста да, мұз жамылғысын орнатқаннан кейін және оны жоғарыдан қармен жабудан кейін азаяды.
Су мөлдір мұхиттарда 140 м тереңдікке Жарық радиациясының 1% — ы енеді, ал шағын көлдерде 2 м тереңдікте тек оннан астам пайыз ғана өтеді. Спектрдің әртүрлі бөліктерінің сәулелері суда біркелкі емес, алдымен қызыл сәулелер жұтылады. Тереңдікте қараңғылық болады және судың түсі алдымен Жасыл, содан кейін көк, көк және соңында көк – күлгін болады, толық айдаһар. Сәйкесінше, түс пен гидробионттарды өзгертеді, тек жарық құрамына ғана емес, оның жетіспеушілігіне – хроматикалық бейімделу. Ақшыл аймақтарда, таяз суларда жасыл балдырлар (Chlorophyta) басым, хлорофилл қызыл сәулелерді сіңіреді, тереңдігімен олар қоңыр (Phaephyta) және одан әрі Қызыл (Rhodophyta) өзгереді. Үлкен тереңдікте фитобентос жоқ.
Өсімдіктер жарығының жетіспеушілігіне Фотосинтездің төмен орнын қамтамасыз ететін ірі мөлшердегі хроматофорлардың дамуына, сондай-ақ ассимилдеуші органдар ауданының (Парақ бетінің индексі) ұлғаюына бейімделді. Терең су балдырлары үшін қатты кесілген жапырақтар, жапырақтар пластиналары жұқа, жарқыраған. Жартылай жүктелген және жүзуші өсімдіктер үшін гетерофиллия тән-су үстіндегі жапырақтар жер бетіндегі өсімдіктердегідей тұтас пластинкаға ие, сағалық аппаратты дамытады,ал суда жапырақтары өте жұқа, жіңішке жіп тәрізді бөліктерден тұрады.
Гетерофиллия: кубышки, кувшинки, стрелолист, Чили (су жаңғағы). Жануарлар, өсімдіктер сияқты, өз бояуын тереңдігімен өзгертеді. Жоғарғы қабаттарда олар әр түрлі түстерге ашық боялады, сүйкімді аймақта (теңіз алабұға, Маржан, шаян тәрізділер) қызыл реңкпен боялған – жаулардан жасырынуға ыңғайлы. Терең су түрлері пигменттерден айырылған. Құрлықтан өзгеше су ортасының тән қасиеттері жоғары тығыздық, қозғалыс, қышқылдық, газдар мен тұздарды еріту қабілеті болып табылады. Осы жағдайлардың барлығы үшін гидробионттарда тарихи тұрғыдан сәйкес бейімделу құрылғылары жасалды.
Судың жоғары тығыздығына гидробионттардың құрылғылары қандай?
Суға жоғары тығыздық (1 г/см3, бұл ауа тығыздығынан 800 есе көп) және тұтқырлығы тән.
1) өсімдіктерде өте нашар дамыған немесе механикалық маталар жоқ-оларға судың өзі тірек. Көптеген свойственна жүзгіштігі есебінен воздухоносных межклеточных қуыстарын. Белсенді вегетативтік көбею, гидрохорияның дамуы – судың үстінен түс беру және шаңның, тұқымның таралуы және беттік ағыстардың спорасы тән.
2) су қалыңдықта тұратын және белсенді жүзіп жүрген жануарларда дененің ағатын формасы болады және қозғалу кезінде үйкелуді азайтатын шырышты жағылады. Жүзуді арттыруға арналған құралдар дамыған: тіндерде майдың жиналуы, балықтарда жүзу көпіршіктері, сифонофордағы ауа қуыстары. Енжар жүзіп жүрген жануарларда өсінділер, шиптер, қосалқылар есебінен дененің меншікті беті ұлғаяды; дене сіңеді,қаңқа ағзаларының редукциясы жүреді. Қозғалудың әртүрлі тәсілдері: денені бүгу, жгутиктер, кірпік, қозғалудың реактивті тәсілі (головомоллюски) арқылы.
Маңайындағы жануарларда қаңқасы жоғалады немесе әлсіз дамиды, дене көлемі ұлғаяды, көру редукциясы, міндетті ағзалардың дамуы әдеттегі.
Гидробионттардың судың қозғалуына қандай құрылғылар?
Су ортасының тән шегі-қозғалыс. Ол құйылулармен және құйылулармен, теңіз ағыстарымен, дауылдармен, өзен арналарының биік белгілерінің әртүрлі деңгейлерімен байланысты.
1) ағынды су қоймаларында өсімдіктер жылжымайтын су асты заттарына берік бекітіледі. Олар үшін түбінің беті бірінші кезекте-субстрат. Бұл жасыл (Cladophora) және диатомды (Diatomeae) балдырлар, су мүк. Мүк тіпті өзендердің жылдам тоғандарында тығыз жабынды құрайды. Теңіздердің және көптеген жануарлардың түбіне бекіту үшін құрылғылары бар (құрсақ-аяқты моллюскалар, мұрын шаяндары) немесе жарықшақтарда жасырады.
2) ағын сулардың балығында денесі көлденең дөңгелек, ал түбінде мекендейтін балықтарда омыртқасыз жануарлардың денесі жалпақ. Көптеген құрсақ жағында су асты заттарға бекіту органдары бар.
Судың тұздығына гидробионттардың құрылғылары қандай?
Табиғи су қоймаларына белгілі бір химиялық құрам тән. Карбонаттар, сульфаттар, хлоридтер басым. Тұщы су айдындарында тұздардың концентрациясы 0,5 г/, теңіздерде – 12 – ден 35 г/л-ге дейін (промилле-пайыздың оныншы үлесі). Тұзды 40-тан астам промилледе су айдыны гипергалинді немесе тұздалған деп аталады.
1) тұщы суда (гипотониялық орта) осморегуляция процестері жақсы көрінеді. Гидробионттар үнемі оларға кіретін суды алып тастауға мәжбүр, олар гомойосмотичті (инфузориялар әрбір 2-3 минут сайын «сорып алады» арқылы судың салмағына тең мөлшерін алады). Тұзды суда (изотониялық орта) гидробионттардың денелері мен тіндеріндегі тұздардың концентрациясы суда ерітілген тұздардың концентрациясы бірдей (изотоникалы) – олар жайылмасына ұқсас. Сондықтан тұзды су қоймаларында осморегуляторлық функциялар дамымаған және олар Тұщы су қоймаларын қоныстай алмады.
2) су өсімдіктері су мен қоректік заттарды Судан сіңдіруге қабілетті – «сорпа», барлық беті, сондықтан оларда жапырақтары қатты бөлшектелген және өткізгіш маталар мен тамырлары әлсіз дамыған. Тамырлар негізінен су асты субстратына бекіту үшін қызмет етеді. Көптеген тұщы су қоймаларының тамырлары бар. Теңіз және типтік Тұщы су түрлері – стеногалин, судың тұздылығына айтарлықтай өзгерістер әкелмейді. Эвригалин түрлері аз. Олар тұзды суларда (Тұщы судак, шортан, табан, кефаль, Приморский албырт).
Гидробионттардың судағы газ құрамына қатынасы қандай?
Судағы оттегі маңызды экологиялық фактор. Оның көзі-атмосфера және фотосинтездейтін өсімдіктер. Суды араластыру кезінде, әсіресе ағынды су қоймаларында және температура азайған кезде оттегінің құрамы өседі. Кейбір балықтар оттегі тапшылығына өте сезімтал (форель, гольян, хариус) және сондықтан суық тау өзендері мен бұлақтарды көреді. Басқа балықтар (мөңке, сазан, сал) оттегінің құрамына қолайсыз және терең су айдындарының түбінде өмір сүре алады. Көптеген су жәндіктері, масалардың құрттары, өкпе ұлулары да суда оттегінің құрамына төзімді, өйткені олар уақыт өте келе бетке көтеріліп, таза ауаны жұтады.
Суда көмірқышқыл газы жеткілікті-ауада 700 есе көп. Ол өсімдіктердің фотосинтезінде қолданылады және жануарлардың әк қаңқалы түзілімдерін (ұлулар раковиналары, шаян тәрізділердің жабындары, радиолярий қаңқалары және т.б.) қалыптастыруға бағытталған.
Гидробионттардың қышқылдыққа қатынасы қандай?
Тұщы су қоймаларында судың қышқылдығы немесе сутегі иондарының концентрациясы теңізге қарағанда әлдеқайда күшті болады – pH=3,7-4,7 (қышқыл) бастап pH=7,8 (сілтілік) дейін. Судың қышқылдығы көп жағдайда гидробионттардың өсімдіктерінің түрлік құрамын анықтайды. Қышқыл суларда батпақтар сфагнды мүк өседі және шаян тамырларының моласында тұрады, бірақ моллюскалар жоқ-тама (Unio), сирек басқа моллюскалар бар. Сілтілі ортада көптеген рдест, элодея дамиды. Ең Тұщы су балықтары pH диапазонында 5-тен 9-ға дейін өмір сүреді және осы мәндерден тыс жаппай өледі. Теңіз суының қышқылдығы тереңдіктен жойылады.
Гидробионттардың экологиялық икемділігі туралы
Тұщы су өсімдіктері мен жануарлары теңізге қарағанда экологиялық жағынан өте икемді (эвритермналар, эвригаленндер). Бір факторға (лотос – стенотермиялық түр, артемия шаяны (Artimia solina) – стеногенді) және басқаларға қатысты кең түрлер бар. Өзгермелі факторларға қатысты ағзалар пластикалық. Және олар кең таралған (элодея, cyphoderia ampulla тамыры). Даму жасына және фазасына икемділік байланысты.
Жануарлар мен өсімдіктерде құрлықтар ортаның қолайсыз факторларына өзіндік бейімделуден кем емес: дененің және оның жамылғысының күрделі құрылымы, өмірлік циклдердің жиілігі мен ырғағы, термореттеу механизмдері және т.б. пайда болды. Топырақпен тығыз функционалды, ресурстық және механикалық өзара байланыс қалыптасты. Көптеген бейімделулер біз жоғарыда, ортаның абиотикалық факторларын сипаттауда мысал ретінде қарастырдық. Сондықтан қазір қайталаудың мағынасы жоқ, яғни б., біз оларға практикалық сабақтарда не ораламыз
Топырақ мекендеу ортасы ретінде
Жер-ғаламшардың жалғыз топырағы (эдасфера, педосфера) — құрлықтың ерекше, жоғарғы қабығы. Бұл қабық Тарихи көрінетін уақытта қалыптасты – ол планетадағы құрлықтағы өмірдің құрдасы. Топырақтың шығу тегі туралы сұраққа алғаш рет М. В. Ломоносов («жер қабаттары туралы») жауап берді: «…топырақ жануарлар мен өсімдік денелерінің жылығуынан … уақыт бойы пайда болды…». Ал ұлы орыс ғалымы Сіз. Сізге. Докучаев (1899: 16) алғашқы рет топырақты дербес табиғи дене деп атады және топырақтың бар екенін дәлелдеді » …кез келген өсімдік, кез келген жануар, кез келген минерал сияқты дербес табиғи-тарихи дене … … Барлық осы агенттер-топырақ түзушілер, мәні бірдей шамалар және қалыпты топырақтың түзілуіне тең құқылы…». Қазіргі заманғы танымал ғалым топырақтанушы Н. А. Качинский («топырақ, оның қасиеттері мен өмірі», 1975) топырақтың келесі анықтамасын береді:»топырақ деп климаттың (жарық, жылу, ауа, су), өсімдік және жануарлар организмдерінің бірлескен әсерінен өңделген және өзгертілген тау жыныстарының барлық беткі қабаттарын түсіну керек».
Топырақтың негізгі құрылымдық элементтері: минералды негіз, органикалық зат, ауа және су.
Минералды негіз (қаңқасы) (барлық топырақтың 50-60%) — бұл желдену нәтижесінде төселетін тау жыныстарының (аналық, топырақ түзуші) нәтижесінде пайда болған Органикалық емес зат. Қаңқа бөлшектерінің өлшемдері: қойлар мен тастардан ұсақ құмға және қаңқа бөлшектерге дейін. Топырақтың физикалық-химиялық қасиеттері негізінен топырақ түзетін жыныстардың құрамына байланысты.
Топырақта саз бен құмның ара қатынасына, фрагменттердің мөлшеріне судың да, ауаның де айналуын қамтамасыз ететін топырақтың өткізгіштігі мен кеуектілігі байланысты. Орташа климатта, егер топырақ саз бен құмды тең мөлшерде түзілсе, яғни саздақ болып табылады. Бұл жағдайда топырақ ылғалдану, құрғау қаупі жоқ. Және басқалары өсімдіктер мен жануарлар үшін бірдей.
Органикалық зат – топырақтың 10% – ға дейін қатып қалған биомассадан (өсімдік массасы-жапырақтардың, бұтақтардың және тамырлардың құлауы, шабындық діңдері, шөптің шүберектері, өлген жануарлардың организмдері), топырақ гумусына микроорганизмдермен және жануарлар мен өсімдіктердің белгілі бір топтарымен ұсақталған және өңделген. Органикалық ыдырау нәтижесінде пайда болған неғұрлым қарапайым элементтер өсімдіктермен қайта сіңіріледі және биологиялық айналымға тартылады.
Топырақтағы ауа (15-25%) қуыс – порах, органикалық және минералды бөлшектер арасында кездеседі. Топырақта (ауыр сазды топырақ) немесе су жұбы (су басу, мұздың еруі кезінде) толтырылған кезде аэрация нашарлайды және анаэробты жағдайлар қалыптасады. Мұндай жағдайларда оттегі – аэробтарды тұтынатын организмдердің физиологиялық процестері тежеледі, органикалық ыдырау баяу жүреді. Бірте-бірте жинақтап, олар шымтезек құрайды. Шымтезектің үлкен қоры батпаққа, Батпақты ормандарға, тундра қауымдастықтарына тән. Торфонакопление әсіресе солтүстік аймақтарда көрсетілген, онда топырақтың суықтығы мен ылғалдануы бір-бірін толықтырады және толықтырады.
Топырақтағы су (25-30%) 4 түрден тұрады: гравитациялық, гигроскопиялық (байланысқан), капиллярлы және бу тәрізді.
Гравитациялық-жылжымалы су, топырақ бөлшектерінің арасында кең аралықты алады, жер асты суларының деңгейіне дейін өз салмағының астына төмен қаратылады. Өсімдіктер оңай сіңіріледі.
Гигроскопиялық немесе байланысты – топырақтың коллоидтық бөлшектерінің (саз, кварц) айналасында адсорбцияланады және сутектік байланыстар есебінен жұқа пленка түрінде ұсталады. Олардан жоғары температурада (102-105°С) босатылады. Өсімдіктерге қол жетімсіз, буланбайды. Сазды топырақтарда мұндай су 15% – ға дейін, құмды жерлерде-5% — ға дейін.
Капиллярлы-беттік керілу күшімен топырақ бөлшектерінің айналасында ұсталады. Тар жақтаулар мен капиллярлар – арналар бойынша жер асты суларының деңгейінен көтеріледі немесе гравитациялық суы бар қуыстардан кетеді. Балшық топырақпен жақсы сақталады, оңай буланады. Өсімдіктер оны оңай сіңіреді.
Бу тәрізді-Судан бос тесіктерді алады. Бірінші кезекте буланады.
Жыл мезгіліне және ауа райы жағдайларына байланысты жылдамдығы мен бағытын өзгертетін, табиғаттағы судың жалпы айналымы буыны ретінде жер үсті топырақ және жер асты суларының тұрақты алмасуы жүзеге асырылады.
Топырақтың құрылымы көлденең және тігінен біркелкі емес. Топырақтың көлденең біртектілігі топырақ түзетін жыныстардың орналасуының біркелкі еместігін, рельефтегі орналасуын, климаттың ерекшеліктерін көрсетеді және өсімдік жамылғысының аумағы бойынша бөлінумен келіседі. Әрбір осындай біртектілік үшін (топырақ типі) судың, органикалық және минералдық заттардың тік көші-қон нәтижесінде қалыптасатын тік біртектес емес немесе топырақ профилі тән. Бұл профиль қабаттардың немесе горизонттардың жиынтығы болып табылады. Топырақ түзудің барлық процестері оның көкжиектерге бөлінуін міндетті түрде ескере отырып, профильде өтеді.
Топырақтың түріне қарамастан оның профилінде морфологиялық және химиялық қасиеттері бойынша өзара және басқа топырақтағы ұқсас деңгейлер арасында ерекшеленетін үш негізгі деңгейжиек бөлінеді:
1. Онда органикалық зат жинақталады және өзгереді. Элементтердің бір бөлігі осы горизонттан өзгергеннен кейін сумен төменгі қабатқа шығарылады.
Бұл көкжиек өзінің биологиялық рөлі бойынша барлық топырақ профилінің ең күрделі және маңызды. Ол жер үсті опадымен түзілген А0 орман төсенішінен тұрады(топырақ бетінде ыдыраудың әлсіз дәрежесін өлшеген органика). Төсеніштің құрамы мен қуаты бойынша өсімдік қоғамының экологиялық функциялары, оның шығу тегі, даму кезеңдері туралы айтуға болады. Төсеніштің төменгі жағында қара боялған гумус горизонты – А1 орналасқан, ұсақталған, өсімдік массасы мен мал массасының қалдықтарымен ыдырау дәрежесі әртүрлі. «Деструкция қалдықтарын қатысатын омыртқалы жануарлар (фитофаги, сапрофаги, копрофаги, жыртқыштар, некрофаги). Ұсақталуына қарай органикалық бөлшектер келесі төменгі қабатқа – элювиальды (А2) түседі. Онда гумустың қарапайым элементтерге химиялық ыдырауы бар.
2. Бұл гумин қышқылдары және олардың тұздары, желдену қабығымен реакцияға түсетін және өсімдіктердің тамырларымен сіңірілетін.
3. Осы горизонттан – сондай-ақ түрленгеннен кейін-минералды заттар топыраққа өтеді.
Топырақ организмдерінің экологиялық топтары
Барлық топырақ фаунасы келесі үш экологиялық топқа топтастырылған:
Микробиотип немесе микробиот (Приморья эндемикімен шатастырмау – микробиотпен қиылысатын өсімдікті шатастырмау!(бактериялар, жасыл және көк-жасыл балдырлар, саңырауқұлақтар, қарапайым бір жасушалы). Бұл су ағзалары, бірақ суда аз өмір сүреді. Су толтырылған топырақта-микроөткізгіштерде өмір сүреді. Детриттік тағамдық тізбектің негізгі буыны. Кебуі мүмкін, ал жеткілікті ылғалдылықты қалпына келтіру арқылы қайтадан өледі.
Мезобиотип, немесе мезобиот-ұсақ, топырақтан оңай алынатын жылжымалы жәндіктердің жиынтығы (нематодтар, кенелер (Oribatei), ұсақ құрттар, аяқ сүйектері (Collembola) және т. б. өте көп – 1м2 миллионға дейін. Детрит, бактериялар жейді. Топырақта табиғи қуыстарды пайдаланады, өздері жүре алмайды. Ылғалдың төмендеуі кезінде терең кетеді. Кептіруден болатын құрылғылар: қорғаныс қабыршақтары, тұтас қалың панцирь. «Су тасқыны» мезобиота пережидает » пузырьках топырақ, ауа.
Макробиотип немесе макробиота-ірі жәндіктер, жаңбырлы құрттар, төсеніш пен топырақ арасында тұратын жылжымалы буынаяқтылар, басқа да жануарлар, тіпті сүтқоректілерге (ұшар, жер қазу) дейін. Жаңбыр құрттары басым (300 дана / м2 дейін).
Топырақтың әр түріне және әрбір көкжиекке органикалық – эдафон кәдеге жаратуға қатысатын тірі организмдердің өз кешені сәйкес келеді. Тірі организмдердің ең көп және күрделі құрамы жоғарғы-органогенді қабаттар-горизонттар (сурет. 4). «Иллювиальном ғана мекендейді бактериялар (серобактерии, азотфиксациялаушы) мұқтаж әдемілейді.
Эдафонда мекендеу ортасымен байланыс дәрежесі бойынша үш топ бөлінеді:
Геобионты – тұрақты топырақ мекендеушілері (жауын құрттар (Lymbricidae), көптеген первичнобескрылые жәндіктер (Apterigota)) сүтқоректілерге көртышқандар, слепыши.
Геофилалар – даму циклінің бір бөлігі басқа ортада, ал бір бөлігі топырақта өтетін Жануарлар. Бұл көптеген жәндіктер (шегірткелер, қоңыздар, масалар-долгоножки, аюлар, көбелектер). Топырақта кейбір құрттар фазасы, басқалары – қуыршақтар фазасы өтеді.
Геоксендер-кейде топыраққа баспана немесе баспана ретінде баратын Жануарлар. Оларға барлық сүтқоректілер, Тұманда өмір сүретін, көптеген жәндіктер (тарақандар (Blattodea), жартылай қанаттылар (Hemiptera), кейбір қоңыздар) жатады.
Ерекше топ – псаммофиттер және псаммофилдер (мәрмәр хрущтары, құмырсқалар); шөлдегі сусымалы құмдарға бейімделген. Өсімдіктердің қозғалмалы, құрғақ ортасындағы өмірге бейімделуі (Сексеуіл, құмды акация, құмды сұлы және т. б.): қосалқы тамырлар, тамырларда ұйықтайтын бүйрек. Біріншісі құм себілген кезде өсе бастайды, екіншісі құм үрленген кезде. Құмнан тез өсіп, жапырақтардың редукциясы сақталады. Жемістерге ұшу, серіппелі тән. Құрғақшылықтан тамырдағы құмды қаптарды, қабықтың сынамасын, тамырының қатты дамыған жерлерін сақтайды. Жануарларда қозғалмалы, құрғақ ортада өмір сүруге арналған құралдар (жоғарыда көрсетілген, онда жылу және ылғалды режимдер қаралған): құмдарды минирлейді – оларды денемен жылжытады. У роющих жануарлардың аяқтары-шаңғы – наростами, волосяным жамылғысының.
Топырақ-су (температуралық режим, оттегінің төмен құрамы, су буымен қанықтығы, ондағы су мен тұздардың болуы) және ауа (ауа қуыстары, жоғарғы қабаттардағы ылғалдылық пен температураның күрт өзгеруі) арасындағы аралық орта. Көптеген буынаяқтылар үшін олар Судан жердегі өмір салтына көшкен Орта болды. Топырақ қасиеттерінің негізгі көрсеткіштері, оның тірі организмдер үшін мекендеу ортасы болу мүмкіндігін бейнелейтін гидротермиялық режим және аэрация болып табылады. Топырақтың ылғалдылығы, температурасы және құрылымы. Барлық үш көрсеткіш өзара тығыз байланысты. Ылғалдылықтың артуымен жылу өткізгіштігі артады және топырақтың аэрациясы нашарлайды. Температура жоғары болса, булану соғұрлым күшті болады. Тікелей осы көрсеткіштермен топырақтың физикалық және физиологиялық құрғақтығы түсініктері байланысты.
Физикалық құрғақшылық атмосфералық құрғақшылық кезінде, жауын-шашынның ұзақ болмауынан су түсуінің күрт қысқаруына байланысты орын алады.
Приморьеде мұндай кезеңдер кеш көктемге тән және әсіресе оңтүстік экспозициялардың баурайларында қатты көрінеді. Және де рельефте бірдей жағдайда және өсіп-өнудің басқа да ұқсас жағдайларында, өсімдік жамылғысы жақсы дамыған сайын, физикалық құрғаудың жағдайы соғұрлым тез болады. Физиологиялық құрғақтық-неғұрлым күрделі құбылыс, ол ортаның қолайсыз жағдайларына байланысты. Судың физиологиялық қол жетімсіздігі, оның топырақта жеткілікті, тіпті артық мөлшері бар. Әдетте, төмен температураларда, жоғары тұздану немесе топырақтың қышқылдығы, уытты заттардың болуы, оттегі жетіспеуі кезінде су физиологиялық қолжетімсіз болады. Сонымен қатар суда еритін қоректену элементтері де қол жетімсіз болады: фосфор, күкірт, кальций, калий және т.б. топырақтың суықтығынан және оның шамадан тыс ылғалдануымен және жоғары қышқылдылығымен байланысты, көптеген тундра экожүйелерінде және Солтүстік Тайга ормандарында су мен минералды тұздардың үлкен қоры тамырлы өсімдіктерге физиологиялық қолжетімсіз. Бұл Жоғары өсімдіктердің күшті тежелуі және қыналар мен мүктердің, әсіресе сфагндардың кең таралуы түсіндіріледі. Эдасфердегі қиын жағдайларға арналған маңызды құрылғылардың бірі-микоризді қоректену. Барлық дерлік ағаштардың микориз жасаушылармен байланысы бар. Ағаштың әрбір түріне саңырауқұлақтың микоризоқұраушы түрі сәйкес келеді. Микориза арқылы тамыр жүйесінің белсенді беті артады, ал Жоғары өсімдіктердің тамырларымен саңырауқұлақтың бөлінуі оңай сіңіріледі.
В. В. Докучаев айтқандай » … топырақ аймақтары табиғи-тарихи аймақтар болып табылады: мұнда климаттың, топырақтың, жануарлардың және өсімдік организмдерінің тығыз байланысы айқын…». Бұл Қиыр Шығыстың солтүстігі мен оңтүстігіндегі орман аудандарындағы топырақ жамылғысының мысалында жақсы көрінеді
Муссондық, яғни өте ылғалды климат жағдайында қалыптасатын Қиыр Шығыс топырағының өзіндік ерекшелігі-элювиальды горизонттан элементтерді қатты жуу болып табылады. Бірақ өңірдің солтүстік және оңтүстік аудандарында бұл процесс мекендейтін жерлердің түрлі жылумен қамтамасыз етілуіне байланысты бірдей емес. Шеткі солтүстікте топырақ түзілуі вегетацияның қысқа кезеңінде (120 күннен артық емес) және мәңгі мұздықтың барлық жерде таралуы жағдайында болады. Жылудың жетіспеушілігі жиі топырақтың шамадан тыс ылғалдануымен, топырақ түзетін жыныстардың желденуінің төмен химиялық белсенділігімен және органикалық баяу ыдыраумен бірге жүреді. Топырақ микроағзаларының тіршілік әрекеті қатты бәсеңдейді, ал өсімдік тамырларының қоректік элементтерін игеру тежелген. Нәтижесінде Солтүстік ценоздар төмен өнімділігімен ерекшеленеді – жапырақты сирек кездесетін ағаштардың негізгі типтеріндегі сүрек қоры 150 м2/га аспайды. Бұл ретте, өлшенген органиканың жиналуы оның ыдырауынан басым болады,соның салдарынан қуатты шымтезекті және гумусты көкжиектер қалыптасады, профильде гумустың жоғары мөлшері қалыптасады. Солтүстік балқарағайларда орман төсенішінің қуаты 10-12 см – ге жетеді, ал топырақтағы дифференцияланған массаның қоры-алқаағаштың биомассасының жалпы қорының 53% — ға дейін жетеді. Бір мезгілде элементтерді профильден тыс шығару жүріп жатыр, ал жақын жатқан кезде олар иллюстрациялы көкжиекте шоғырланады. Топырақ түзуде, Солтүстік жарты шардағы барлық суық аймақтарда сияқты, жетекші процесс – күл түзуші. Охот теңізінің солтүстік жағалауындағы аймақтық топырақ Al-Fe-гумус тұздары, континентальды аудандарда – подбуралар болып табылады. Солтүстік-шығыстың барлық аудандарында бейініндегі көпжылдық қатпарлы шымтезек топырақтары әдеттегі. Аймақтық топырақтар үшін көкжиектердің түсі бойынша күрт дифференциациясы тән. Оңтүстік аудандарда климаттың ылғалды субтропиктердің климатына ұқсас белгілері бар. Ауаның жоғары ылғалдылығы аясында Приморьедегі топырақ түзудің жетекші факторлары уақытша-артық (пульсирующее) ылғалдану және ұзақ (200 дн), өте жылы вегетациялық кезең болып табылады. Олар делювиалды процестердің жылдамдауына (бастапқы минералдардың желденуі) және өлшенген органикалық қарапайым химиялық элементтерге өте тез ыдырауына байланысты. Соңғылары жүйеден тыс жерге шығарылмайды, ал өсімдіктермен және топырақ фаунасымен ұсталынады. Приморьяның оңтүстігіндегі аралас жалпақ жапырақты ормандарда жаз бойы жылдық құлдыраудың 70%-на дейін» қайта өңделеді», ал төсеніштің қуаты 1,5-3 см-ден аспайды. Жылудың жеткілікті мөлшері кезінде топырақ түзуде гидрологиялық режим басты рөл атқарады. Приморск өлкесінің барлық ландшафтары белгілі Қиыр Шығыс ғалым-топырақтанушы Г. И. Иванов тез, әлсіз ұстамды және қиын су алмасу ландшафттарына бөлінді. Тез су алмасу ландшафттарында жетекші болып бұрғылау-цемент жасау процесі болып табылады. Бұл Ландшафттардың топырағы, олар да аймақтық – қылқан жапырақты-жалпақ жапырақты және кең жапырақты ормандардағы қоңыр ормандар және қылқан жапырақты ормандардағы қоңыр-қарлы, өте жоғары өнімділігімен ерекшеленеді. Мәселен, Солтүстік баурайлардың төменгі және орташа бөліктеріндегі құмдақ-жалпақ жапырақты ормандардағы сүрекдіңдердің қоры 1000 м3/га жетеді. Қоңыр топырақтар генетикалық бейіннің дифференциациясымен ерекшеленеді.
«Ландшафттар нашар сдержанного водообмена буроземообразование жүреді оподзоливанием. Топырақ профилінде гумус және иллювиальді горизонттардан басқа, ағартылған элювиальды және профильді дифференциалдау белгілері пайда болады. Оларға ортаның әлсіз қышқылды реакциясы және бейіннің жоғарғы бөлігіндегі гумустың жоғары мөлшері тән. Бұл топырақтың өнімділігі аз-сүрекдіңдердің қоры 500 м3/га дейін төмендейді.
Су алмасудың қиын ландшафттарында жүйелі қатты жеңілденуіне байланысты топырақтарда анаэробты жағдайлар жасалады, гумус қабатының тұтану және жыртылу процестері дамиды, олар үшін майқарағай-шырша ормандарының астындағы бұрғы-тайгалы глеево — күлденген, шымтезекті-және шымтезекті-глелі топырақтар, қоңыр-тайгалы шымтезекті және шымтезекті-күлді – балқарағайлардың астында. Аэрацияның әлсіздігінен биологиялық белсенділік төмендейді, органогенді деңгейжиектердің қуаты артады. Профиль гумус, элювиальды және иллювиальды көкжиектерге бөлінеді. Топырақтың әр түріне, әрбір топырақ аймағына өз ерекшеліктері тән болғандықтан, организмдер де осы жағдайларға қатысты таңдаулылығымен ерекшеленеді. Өсімдік жамылғысының қаптамасы бойынша ылғалдылығы, қышқылдығы, жылумен қамтамасыз етілуі, тұздануы, аналық жыныстың құрамы және топырақ жамылғысының өзге де сипаттамалары туралы айтуға болады.
Өсімдіктер флорасы мен құрылымы ғана емес, микро — және мезофауна қоспағанда, фауна да әр түрлі топыраққа тән. Мысалы, 20-ға жуық қоңыздар-галофилдер тек тұзды топырақта ғана тұрады. Тіпті жаңбыр құрттары ылғалды, жылы, күшті органогендік қабаты бар топырақтарда жетеді.
Организм өмір сүру ортасы ретінде
Ағзалар арасында трофикалық ғана емес, сонымен қатар топикалық байланыстар бар. Олардың нәтижесі бір ағзаның басқа үшін белгілі бір экологиялық жағдай жасауы немесе в. К. Беклемишев «ауаны баптау». Орманның астында көптеген жануарлар мен микроорганизмдердің өміріне қолайлы микроклиматы қалыптасады. Мұнда температуралық тербелістердің амплитудасы аз, жоғары ылғалдылық, ашық кеңістікпен салыстырғанда жел күші әлсірейді. Ағаштарда лиан (Оңтүстік Приморье ормандарында) және эпифитті қыналар (Қиыр Шығыстағы биік таулы және солтүстік аудандар) үшін мекендейтін Орта бар, оқпандардың дуалдары мен бөлшектерінде құс пен жыланның тұрғын үйлері орналасады.
Басқа ағзаға немесе оның ішінде қоныстанатын жануарлар мен өсімдіктер үшін соңғысы мекендеу немесе өмір ортасы болып табылады. Олардың арасындағы қарым –қатынас симбиоз деп аталады (symbiosis-бірлескен өмір). Симбиотикалық қатынастардың бірнеше түрі бар, негізгі: комменсализм, паразитизм және мутуализм.
Комменсализм-иесі пайда да, зиян да алмайтын ағзалар арасындағы тығыз байланыс. Мысал-ағаштарда қыналар.
Паразитизм-симбиоздың ең таралған түрі. Үй иесі ағзасы-тіршілік ету стациясы, ағза-паразит үшін биотоп. Паразитизм жыртқыш тағамның көп құрбандары болатын, ал паразит бір немесе бірнеше үй иелерінің есебінен өмір сүреді және оларды бірден сирек өлтіреді. Паразитизм-ежелгі өмір салты. Жасушаішілік паразиттер қарапайым (бактериялар, көк-жасыл балдырлар) және бір жасушалы эукариоттарда (диатомды, қызыл және жасыл балдырлар, амеба, радиоляриялар) анықталған. Ал көпжасушалы организмдердің арасында ешқандай паразиттер жоқ. Неғұрлым күрделі құрылым, организм және оның органдарының, оның үстіне разнообразнее, тұра алады, оның сожители (және олар многочисленнее).
Ағылшын ғалымы А. Е. Шитли әрбір құс – нағыз ұшатын хайуанаттар бағы деп жазды. Қауырсын қызмет етеді тамақпен клещам-пухоедам, тері – блохам, вшам, москитам. Ішкі мүшелерде әр түрлі құрттар, қанда бактериялар бар. Өз кезегінде, аталған паразиттер да басқа паразиттер үшін өмір ортасы, ұсақ паразиттер-бұл гиперпазитизм. Гулливер туралы ертегінің авторы Джонатан Свифт бұл құбылысты пікірде сәтті көрсетті:
Микроскоппен ол блохта ашты,
Аққұба… және ad infinitum, яғни аяғына дейін
Жер бетіндегі барлық түрлердің жартысынан астамы паразиттерге жатады. Барлық паразиттер екі топқа бөлінеді:
Эктопаразиттер-иесі денесінің бетінде мекендейтін және оған қоректену органдары, соратын (сүйкелер) немесе гаусторийлер (өсімдіктер) енгізетін сыртқы паразиттер. Жануарлардың эктопаразиті: кенелер, Сүлгілер, блохтар, жауырындар; өсімдіктердің эктопаразиттері: арамшөптер (Cuscuta), омела, Петров крест және т. б.
Эндопаразиттер-иесінің денесінің ішінде тұратын паразиттер (гельминттер, бактериялар, вирустар, қарапайым). Эндопаразит өсімдіктерінде тек көбею органдары Rafflesia тектес түрлер сияқты сыртқа шығады немесе клобучкованың ұясы-Neottianthe cucullata (сем. Орхидные), пучкоцвета трубкоцветкового (Phacellanthus tubiflorus) және вертляницы одноцветковой (Monotropa uniflora) приморских ормандарында. Ағаш бұзғыш саңырауқұлақтарда (трутовики, былғары. жөке, опенок және т. б.)
Көптеген паразиттер сыртқы әлеммен байланысты толық жоғалтты және өз иесі арқылы онымен қарым-қатынасқа түседі. Бұл жағдай қожайынға, нәтижесінде және онда паразиттік организмдер үшін. Бірақ паразит пен қожайын арасында күрделі ішкі қарым-қатынас бар. Паразиттердің бөлінуіне жауап бере отырып, иесі ағзасы қорғаныш реакцияларын – белсенді иммунитет шығарады. Қанда паразиттердің тіршілігін басатын ақуыз антиденелері өндіріледі. Оларды өндіру паразит токсиндерімен ынталандырылады және қайта жұқтыруға (гуморальді иммунитет) кедергі жасайды. Егер ағза сау болса, онда оның ағзасына патогенді ағзалардың енуі қиын. Мысалы, қылқан жапырақты ағаштар шайыр, қызғылт түсті – механикалық зақымдарды созатын тас шығарады. Олар діңдік зиянкестермен қоныстанады және шірікпен тек әлсіреген жағдайда ғана зақымданады. Көптеген дарақтар жерде баса-көктеп зиянкестер құрылады капсула, оқшаулағыш паразиттердің: галлы, көбеюін қашу («ведьмины үй жинауға арналған сыпырғыштар») – өсімдіктердің, зооцицидии – жануарлар. Өз кезегінде паразит иесінің реакциясына өзінің қорғаныш реакциясын жасайды. Олар паразиттердің өздерін қорғау үшін ішкі камерасы бар галл түзілуін ынталандырады. Иесінің денесіне енуді және оған қажетті заттарды алуды жеңілдететін ферменттерді өндіру мысалдары белгілі (қан сорғыштардың ауыртпалықсыз шағуы және одан кейін қанның ұзақ ауырмауы)
— паразиттерде тамақ іздеуде проблемалар жоқ; бұл оларға тез өсуге, үлкен мөлшерге қол жеткізуге және көбеюдің жоғары әлеуетіне мүмкіндік береді;
— үй иесі ағзасы ортаның қолайсыз жағдайларынан сенімді қорғанысқа қызмет етеді; кебу қаупі жоқ, температуралық, тұздық және осмотикалық режимдердің өзгеруі.
Эволюция процесінде барлық паразиттерде анатомо-морфологиялық және физиологиялық өзгерістер болды,ол жеке ағзалардың толық редукциясына дейін жеңілдетіледі. Көптеген өсімдіктер (заразиха, Петров крест, пучкоцвет, вертляница) фотосинтетикалық аппарат және тамырлар редуцирленген, жапырақтары мөлдір қабыршақтармен ұсынылған, ал тамырлар саңырауқұлақтардың гифіне ұқсайды. Паразиттер-жануарларда қозғалыс мүшелері (қанаттар – құлақта), ішекте және тіндерде (гельминттер) тыныс алу, көру, аяқ-қолдар жоқ, пигментация жоқ.
Эндопаразиттердің ұйымдастырылуын соңғы жеңілдету мысалдары
Ішекте сүтқоректілер мен тамақты бүкіл бетіне сіңіретін таспалы құрттарда ас қорыту органдары жоқ. Саккулинада шаян тәрізділер, крабдарда паразиттік, ішкі мүшелер мантий, жыныс бездері және дамымаған жүйке жүйесі бар; саккулинаның денесі кішкентай қапшықтан тұрады, оның жұқа өскіндері барлық дене мен краб мүшелерінен өтеді. Лиана циссус тамырларында өсетін раффлезияда барлық жер үсті органдарының тек үлкен гүлдері бар.
Стационарлық паразитизм және уақытша. Стационарлық паразитизм кезінде дарақтардың арасындағы симбиоз ұзақ, кейде өмір бойы созылады. Паразиттер бір иесімен байланысты тұрақты болуы мүмкін және басқа түрлерге ауыспайды, және мерзімдік – толық даму циклінен өту үшін оларға паразит личиночные сатысынан өтетін аралық иесі (таспалы құрттар: шошқа және бұқашық тізбектер, балықтар-сосальщиктер, иксод кене – кене энцефалиті вирусының тасымалдаушылары) қажет. Уақытша паразитизм кезінде паразиттер тек өмірдің бір бөлігін иесімен байланыстырады (масалар, гнус, қой, төсек жапқыштары). Үй иесінің денесінен шығу паразиттің өлімін жояды. Бірақ ол көбею және осыған байланысты жаңа қожайынды іздеу үшін қажет. Көбею – цисталардың» ұяшықтары » қалың қабықтың есебінен иесінің денесінен тыс болу кезеңін бастан өткізеді.
Өсімдіктер мен жануарларға ғана емес, өсімдіктер мен жануарлар арасында да паразитизм бар. Соратын жәндіктер-барлық паразиттер, зиянкестер. Ауыл (тли, аққанаттар, өрмекші кене және т.б.) және орман (пилильщиктер, тли, қашу) шаруашылығына үлкен зиян келтіреді.
Мутуализм-екі тірі ағза немесе түр пайда алатын өзара қарым-қатынас, яғни дарақтардың екі түрінің бірінің популяциясында өссе және (немесе) тірі болса және (немесе) онсыз басқа түрдің қатысуымен көбейтілсе.
Алынатын артықшылықтардың түрлері әртүрлі. Жиі серіктестердің бірі екіншісін тамақ ресурсы ретінде пайдаланады, оның орнына жаудан қорғауды немесе өмір сүру үшін қолайлы жағдайларды қамтамасыз етеді (саңырауқұлақтар-микориз жасаушылар және жоғары өсімдіктер). Тағамда жеңетін түрі, серіктесті паразиттерден босатады (балықтар-тазалаушылар), тұқымдарды (клевер мен құлмақ, аралар мен көптеген өсімдіктер) тозаңдайды немесе тұқымдарды (құстар мен жидек өсімдіктері, құмырсқалар мен джефферсоний күмәнді, бурундук пен самырсын ұлпасы, ұсақ кеміргіштер мен Амур ариземасы, ақуыз-летяга және жөке жаңғақтары) таратады. Ішекте өте көп жануарлар, соның ішінде адам, қалыпты өмір сүруге қажетті микрофлоралар бар. Бұл жағдайда ағзалар арасындағы альтруизм емес, өзара пайда туралы сөз болып отыр.
Тірі организмдер мен олардың қауымдастықтарында бейімделу реакцияларын тудыратын қоршаған ортаның элементтері экологиялық факторлар деп аталады. Шығу тегі мен әрекет сипаты бойынша экологиялық факторлар абиотикалық (Органикалық емес немесе жансыз, табиғат элементтері), биотикалық (бір-біріне тірі тіршілік әсерінің нысандары) және антропогендік (тірі табиғатқа әсер ететін адам қызметінің барлық нысандары) болып бөлінеді.
Абиотикалық факторлар физикалық немесе климаттық (жарық, ауа мен судың температурасы, ауа мен топырақтың ылғалдылығы, жел), эдафикалық немесе топырақ-топырақ (топырақтың механикалық құрамы, олардың химиялық және физикалық қасиеттері), топографиялық немесе орографиялық (жер бедерінің ерекшеліктері), химиялық (судың тұздылығы, су мен ауаның газ құрамы, топырақ пен судың рН және т.б.) болып бөлінеді.
Биотикалық факторлар-бір ағзалардың басқалардың тіршілігіне әсер ететін әртүрлі түрлері. Бұл ретте бір ағзалар басқа ағзалар үшін (мысалы, өсімдіктер —жануарлар үшін, құрбандық — жыртқыш үшін) тағам бола алады, мекендейтін ортасы (мысалы, иесі —паразит үшін) бола алады, көбею мен қоныстандыруға ықпал етеді (мысалы, құстар мен жәндіктер-тозаңдатқыштар — гүл өсімдіктері үшін), механикалық, химиялық және басқа да әсер етеді.
Добавить комментарий Отменить ответ
Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *
Заң және құқықтану (6)
Физика және астрономия (16)