kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk tt kk ky kk kk ru ru kk kk kk de kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk de uk kk kk de de kk kk de de kk ru ru kk de ca kk de fr kk de de kk de en kk de oc kk de fr kk de de kk de fr kk de fr kk de de tg de en kk de it kk de oc kk de nl kk de ca kk de fr kk de pl kk de ro kk de nb kk de de kk de ca kk de sv kk de fr kk de ca kk de fr kk kk kk
Мәдіхат Төрежановтың туғанына 100 жыл | Әдебиет порталы
Әдеби үдеріс Авторлар Кітаптар Аудиокітаптар Жанрлар Кейіпкерлер Блогтар Арнайы жобалар Мультимедиа
Әдебиеттi ешкiм мақтаныш үшiн жазбайды, ол мiнезден туады, ұлтының қажетiн өтейдi сөйтiп...
Мәдіхат Төрежановтың көзін көрген аға буын қаламгер осылай ашына толғанған екен. Бұл сұхбат ақпарат құралдары бетіне жарияланғаннан кейін қандай қозғау салынып, игі нәтижелерге қол жеткізілгенінен біздің хабарымыз жоқ. Бізге белгілісі: балалар жазушысы Мәдіхат Төрежановтың шағын әңгімелері балабақша тәрбиеленушілеріне арналған мәтіндік бағдарламаларда және бастауыш білім беру деңгейінің 2-4 сыныптарына арналған «Әдебиеттік оқу» пәні бағдарламасына тұрақты енгізіліп, оқытылып келе жатқандығы. Бұл да болса қаламгер есімінің ұмытылмай келе жатқанының дәлелі. Аталған сұхбатта жазушы Т.Құлиясов ақсақал жақында Башқұртстанның астанасы Уфа қаласында болғанын және ол жақта ақын-жазушыларды халықтың қатты құрметтейтініне таң қалғанын, әрбір мектепте қаламгерлерге арналған шағын музейлер барын, оларда оқырмандар конференциялары жиі өтіп тұратындығын қызыға баяндаған екен. «...Қысқасы, әрбір суреткерді қадірлей біледі. Бізде де осы үрдісті жандандыруға болады. Олар тұрған үйлерге мемориалдық тақта орнатайық. Көшелерге есімін берейік. Тіпті, қиын болмаса, кітаптарын шығаруға ұйытқы болайық. Қолжазбаларын жинап, мұрағатқа тапсырайық. Бүгінде елордада жүзден астам талантты жазушылар тұрады. Бірақ біз сөз еткен қаламгерлер сол кезде орыстанып кеткен қаладағы қазақы рухты сақтап қалды. Сол үшін де оларға алғыс айтуымыз қажет. О дүниеге кеткендер енді ешкіммен таласпайды. Елбасы «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласында тұлғаларды дәріптеу туралы терең ойлар айтқан. Адам мың жыл өмір сүрмейді. Асыл сөз ғана мәңгілік. Біздің де жасымыз ұлғайды. Сондықтан ақмолалық қаламгерлердің есімдері ескерусіз қалмаса екен», - деп ой тастаған екен. Расымен де кешегі Ақмола-Целиноград болып тұрған заманда қазақ рухының шырақшысындай болған, бүгіндері көбі өмірден озған қадау-қадау қаламгерлерді бүгінгі ел астанасы лайықты еске алып отыр ма осы деген сұрақ кесе көлденеңдері анық.
Ел астанасынан Көкшетауға қарай таспадай созылған қара жолдың бойында жатқан шоқылы-төбелі, орманды-нулы, өзенді-көлді, шалқар шалғын жазықты Моншақты өңірі бүгіндері Ақкөл ауданы атымен белгілі. Табиғаты ерекше көркем, топырағы құнарлы бұл өңірде кеңестік дәуірге дейін он мыңдап жылқы айдаған небір байлар шаруасын шалқытқаны тарихқа аян. Қазақ әдебиеті мен журналистикасында өзіндік орны бар көрнекті жазушы, журналист Жайық Бектұров, неміс фашистерімен соғыста қаза тапқан талантты жазушы Қазкен Төрежанов, белгілі балалар жазушысы Мәдіхат Төрежанов қатарлы қаламгерлер туып шыққан өңірдің қазақи қалпы тәуелсіздіктен бергі кезеңде жыл өткен сайын түрленіп өңейіп келе жатқаны көңіл қуантады. Осы өңірдің тумасы Мәдіхат Сейітқожаұлы Төрежанов 1921 жылы 30 сәуірде бұрынғы Ақмола уезінің Моншақты болыстығы, қазіргі Ақмола облысы Ақкөл ауданы Еңбек ауылы аумағында дүниеге келеді. Ауыл мектебінде білім алған болашақ педагог жазушының алғашқы туындылары (өлеңдері) 1938 жылы жарық көрген. Мәдіхат Төрежанов 1939-1941 жылдары Омбы облысының Шарбақкөл ауданында мектепте мұғалім болып жұмыс істейді. 1941 жылы Семей педагогикалық институтының филология факультетін бітірген. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, яғни 1941-1945 жылдары Омбы қаласындағы авиация зауытында жұмыс істейді. Соғыс аяқталып, өмір арнасына түскен уақыттан бастап ол бүкіл өмірін педагогика саласына арнайды. Ақмола облысы мұғалімдер кәсіподақ ұйымы төрағасы, Қорғалжың мектебінде оқу ісінің меңгерушісі, Целиноград мұғалімдер білімін жетілдіру институтында кабинет меңгерушісі болып жұмыс істей жүріп, шығармашылықпен шұғылданады. Жоғарыда атап өтілгеніндей, Ыбырай Алтынсарин дәстүріндегі, баланың түсінігіне жеңіл, ықшам әңгімелер жазады. Тұңғыш кітабы – «Әліппе» 1964 жылы жарық көреді. Әр жылдары «Кім ақылды?», «Түйе қалай өз көлеңкесін жоғалтты?», «Как верблюд свою тень потреял?», «Бітпеген ойын», «Тең ойын», «Шегіртке мен ара», «Қанатбек пен Жанатбек» қатарлы балаларға арналған прозалық кітаптарын шығарған жазушының еңбегі лайықты бағаланып «Құрмет белгісі» орденімен, «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған. Қазақ КСР-і Халық ағарту ісінің үздігі. Шығармалары орыс, белорус, украин тілдеріне аударылған Мәдіхат Төрежановтың «Қолғабыс», «Тәтті алма», «Қамқорлық», «Алғыс», «Мұзайдын», «Сақшылар», «Бұлбұлдың үні» т.б. шағын әңгімелері жас ұрпақтың игіліген жарап келе жатқан туындылар. Мәдіхат Сейтқожаұлы сонымен қатар бастауыш мектепте ана тілін оқыту әдістемесі бойынша көптеген мақалалар жазып жариялатады. 1996 жылы өмірден өткен педагог жазушының жары Зұлқия Дәулетбайқызының баспаға әзірлеуімен өлеңдер, әңгімелер, мақал-мәтелдер топтастырылған «Сиқырлы сыр» атты жинағы жарық көрген екен. Мүмкін, балалар әдебиетінің көрнекті өкілінің ғасырлық мерейтойы қарсаңында туып өскен топырағы Ақкөл ауданында ауқымды іс-шаралар жоспарланып, лайықты атап өтіліп жатқан да шығар. Ол тұрғысында хабарымыз жоқ.
Мәдіхат Төрежановтың саналы ғұмыры өткен жылдар – қазақ балалар әдебиетінің қарыштап дамыған кезеңі екені айдан анық. Қазіргі ондаған балалар журналының жұмыла көтеріп келе жатқан жүгін бір ғана «Балдырған» қиналмастан артығымен арқалаған заман еді ғой ол кезең. Әрине, ақпараттық технология керемет дамыған қазіргі заманда бала біткенді газет-журнал, кітапқа телміртуге мүмкіндік аз. Бірақ рухани қажеттілік, сұраныс қашанда бар. Балалар өздеріне лайық деп танылған жақсы туындыны оқиды, көреді, тыңдайды. Тек осы тұрғыда ата-ана, тәрбиеші, ұстаздардан бастап мемлекеттік деңгейдегі жүйелі, кешенді іс атқарылуы тиіс.
Мұндай істі мемлекет қолға алуға бекінді деуге болатын шығар. Оның дәлелі – Қазақстан Республикасының Мәдениет министрі Ақтоты Райымқұлованың 2021 жылды «Балалар әдебиеті жылы» деп жариялауы. Осыған орай елімізде балалар әдебиетіне көңіл бөлініп, қыруар қаржы бөлініп, осыған сәйкес көптеген шаруалар жоспарланып, біраз істің басы қайырылып жатқанынан ақпарат құралдары арқылы таныспыз. Осы орайда айтпағымыз: Мәдіхат Төрежанов сияқты аға буын балалар жазушыларының еңбегі де осы орайда ескерілсе деген ой еді. Иә, ол кісілер өмір сүрген замандағы, тіпті оны айтасыз, 2000-2010 жылдардағы балалардың ой өрісі, талғам-түсінігінен қазіргі балдырғандардыкі мүлдем басқа. Бірақ қазіргі балақайлардың талғам-танымы мүлдем басқа, олар қабылдай қоймауы мүмкін деп арғы мыңдаған жылдардан келе жатқан фольклорды айтпағанда, үш ғасыр жүзінде жинақталған балаларға арналған авторлық туындылардан бас тартпаймыз ғой. Дәстүр жалғастығының алтын арқауын үзуге болмайды, әрине. Бала – қай заманда да бала. Олардың қимыл-әрекеті, ойынында әр заманның даму мүмкіндігіне сай өзгешеліктер болуы мүмкін. Бірақ сол мұзайдын, адамдардың бір-біріне қамқорлық жасауы мен қолғабыс тигізіп алғысқа бөленуі де, алма дәмінің тәттілігі де өзгермек емес. Демек, Мәдіхат Төрежанов туындылары да бүгінгі және болашақта өмірге келетін қазақтың талай-талай балдырған буындарының рухани азығы бола берері сөзсіз. Балалар кітабы жылында жазушының бір немесе бірер туындысы иллюстрациялы түрде жарық көрсе, Табыл Құлияс ақсақал армандағанындай, өмір бойы қызмет еткен кешегі Ақмола-Целиноград, бүгінгі Нұр-Сұлтан қаласында Мәдіхат Төрежанов есімін мәңгі есте қалдырарлықтай қадамдар жасалса қандай ғанибет болар еді. Үміт – ертеңнің еншісінде.
Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. adebiportal@gmail.com 8(7172) 57 60 14 (ішкі - 1060)
Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.
Айды аспанға шығарған Берроуз
Ағайынды Гриммдер. Кәсіби аңшы
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
«KitapTime - 2022» жалпы республикалық кітап фестивалі өтеді
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Қирабаев тұрған үйге ескерткіш тақта қойылды
Бахман Гобади. Күрд киносын жетім балаға ұқсатамын
«KitapTime – 2022» жалпы республикалық кітап фестивалі өтті
«Алтын сақа» байқауы мәресіне жетті
Елордада өткен «Күй жәрмеңкесінде» Жамбыл жырлары оқылды
Ахмет Байтұрсынұлы: «Амалыңды түзет, түземесең, ешкімге кінә қойма»
Республикалық «Таласбек» сыйлығына шығарма қабылдау жалғасып жатыр
Әбіш Кекілбаев. Сардар немесе Ыдырыс Ноғайбаев туралы сөз
«Талтүс» романындағы Таласбек Әсемқұловтің қаламгерлік қолтаңбасы
Баланы туғаннан бастап әдебиетке қызықтыра білу керек
Бақытгүл Баймолдақызы. Жылап аққан жылдарды көзімдегі...
Махат Садық, Ескерткіштер – ел тарихы
Шалқар Дәулеткелді. Қыркүйек айының сарғайған жапырақтары
Қазақ қоғамы: Ұлттық билеу жүйесі
Ақұштап Бақтыгереева. Мені әдебиетке ұлттың намысы жетелеп әкелді
Таласбек һәм жалғыздық феномені
Жоба туралы Порталды қолдану ережесі
Авторлар мен баспаларға ISBN алу