kk kk bg kk kk be kk kk kk hbs_cyr kk kk kk kk kk hbs_cyr kk ru kk bg kk kk kk kk kk kk hbs_cyr kk kk kk kk kk hbs_cyr kk ru kk bg kk kk kk kk kk kk de kk en de kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk de kk de kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk hbs_cyr kk de hbs_cyr kk de kk kk kk kk kk uk ky kk ky kk en kk kk kk kk kk kk kk ba kk kk kk kk kk kk kk de en kk kk de en kk kk de en kk kk kk kk en kk kk en kk kk kk kk kk kk hbs_cyr kk kk kk kk kk hbs_cyr kk ru bg kk kk kk kk bg en kk kk kk kk kk kk be it en en fr en it en en
Қажымұқан Отырарда дүниеге келген бе? - Қазақстандағы Ислам
Ресми ұстанымға сәйкес, Қажымұқан Мұңайтпасұлы 1871 жылы Ақмола аймағындағы Қараөткел ауылында туған. Кейбір зерттеулерде, оның сол Ақмоладағы Сарытерек деген жерде 1883 жылы, тағы бірінде 1886 жылы туғандығы айтылады. Жалпы, мұндай-мұндай өткен ғасырда жасаған барлық танымал азаматтардың басындағы кеп. Жазу-сызу, құжаттау кенже дамыған заманда сахара тұрғындары көшіп-қонып жүріп, төлқұжаттық мәліметтерге аса мән бермеген. Бірақ, жоғарыдағы фактілердің қай-қайсысын да талдап жату артық. Олардың әрқайсысының өз дәйектемелері бар және анық-қанығын анықтау болашақ зерттеушілердің үлесінде.
Мұңайтпас бидің айтқандарын бұлжытпай орындап, көп ұзамай, түн ауанында тауға жақындап келе береді. Тұтқиылдан алып біреу мұның үстіне секіріп мініп алып, алыса кетеді және алқымынан алып, қылқындыра бастайды. Содан не керек, Мұңайтпас әбден күресіп, үстем түсіп, беймәлім қарсыласының қол-аяғын шырмап байлап, Қаракүрең бастаған үйірлі жылқыны Ахмет биге айдап әкеліп тастайды.
Қаржы алаяқтарынан қалай сақтанамыз?
Бала тәрбиесі құрсақтан басталады
Әшкере болған Ахмет би тағы да бұлтарып: «Мен ешкімді жіберген емеспін, бұл бұзақы өзі барған екен ғой. Екі елдің арасын бұзғысы келген сияқты. Бұған қырық дүре соғыңдар, елден аластап, қуыңдар» деп жігіттеріне бұйрық береді. Сол кезде «Тазшаның» биі орнынан тұрып, мойынына оралған орамалын шешіп: «Ахмет би, мынаны көрдің бе, қанталаған мойынымды. Бұл жігіт мені аяп, қол-аяғымды байлап тастап кетпей, өлтіріп кетуге де шамасы жетіп еді, нағыз жігіт екен. Күші менен де басым болды. Қаракүреңді үйірімен бір құдай алдында ризашылығыммен осы жігітке қалдырдым. Алла риза болсын» деп, Мұңайтпасқа алақанын жайып, батасын береді. Ел байқап қараса, «Тазша» балуанның мойны еті тілім-тілім болып, жарылып кеткен екен.
Ашуға мінген Мұңайтпас: «Кет дегенде ит те кетеді, қазақтың кең даласынан өзіме лайықты ел табылып қалар» деп, Қаракүреңнің алдына Мұқанын, артына әйелін мінгестіріп Арқадағы қыпшақтарды бетке алып, түнделетіп жүріп кетеді. Ертеңіне Ахмет би шарқ ұрып іздестірсе, Мұңайтпас ұшты-күйлі жоқ болып шығады. Оның Қараөткелге бет алғанын есітіп, «өлі-тірі болсын алып келіңдер» деп, артынан сайлаулы он қуғыншы жігітін жібереді. Олар оны Қаратаудан өтіп, Бетпаққа кіре-берісте қуып жетіп, аяқ-қолын байлап алып қайтпақ болады. Сол кезде қаһарына қатты мінген Мұңайтпас: «Сендердің қаруларың шоқпар болса, менің қаруым, міне, осы баланы сендер үшін тіктім» деп, Мұқанның сирағынан ұстап, атын тебіне, оларға қарсы шығады. Сол кезде жігіттер аяқтарын тартып, бата алмай, елге құр қол қайтқан екен. Ал бала Мұқан ол кезде екі жаста болыпты.
Тағы бір БАҚ бетінде «Жер жүзіне палуандықпен атын жайған… қазақтың Қажымұқаннан басқа кімі бар?» атауымен жарық көрген мақала дерегі былай дейді:
«Ресми деректерге жүгінсек, Қажымұ­қан 1871 жылы 12 тамызда Ақмоладағы Қараөткел дуанына қарасты Қоспа деген жерде дүниеге келген. Алайда палуанды «Оңтүстік Қазақстан топырағының тума­сы» ретінде танитындар да бар. Бұған негіз болатын жайт – палуанның атасы Ернақ зиратының Отырар ауданы Шілік ауылын­дағы ескі қорымда жатқандығы және сол маңайда Ернақтың жайлауы деген жайлаудың болғандығы. Көнекөз қариялар Ернақтың баласы Мұңайтпас­тың Ақмола маңына қоныс аударуы ағайын арасындағы араздықтың салда­ры екен­дігін айтады. Бұл жөнінде палуанның ұлы Жанә­біл кезінде: «Шілі­ктегі Ақтөбе дейтін жерде Қызылшекпен деген қыпшақтар ауылы бар, түбіміз сол жақтан шықса керек. Әкеміз бір жасқа толар-толмаста ағайын арасында келіс­пеу­шілік туыпты. Мұңайтпас атамыз айтқаны­нан қайтпай­тын бірбеткей адам екен. Ауылдағы ағайынға ренжіп қалған соң, «қыпшақтар тұратын Ақмолаға кетемін» деп жолға шығыпты. Соңынан қырық жігіт қуып барып, басу айтып: «Өкпеңді қой, елге қайт. Көшті кейін қайтар» десе: «Жарайды. Бірақ мына Қажымұқанымды жерге бір-ақ ұрып қарбызша жарамын. Сосын қайтамын» депті. Барған қырық жігіт: «Он­да жолың болсын!» деп бата беріп, кері қайтыпты. Онда барған соң өкімет құжат берген, сөйтіп, сонда туылды деп жазы­лып кеткен» деген түсінік беріпті».
Енді өзі де Шіліктің тумасы, балуанның руласы, арқалы ақын Мұхтар Шахановтың «Құз басындағы аңшының зары» кітабындағы бұл туралы жазушы Шыңғыс Айтматовқа баяндауына қарайық: «Қажекеңнің төлқұжатында туған жері Ақмола облысы деп көрсетілгені болмаса, негізгі кіндік қаны тамған топырақ – Отырар ауданының Ақтөбе ауылы. Бұған қатысты деректі ауыл ақсақалдарынан жазып алған, оңтүстік өлкесіне белгілі тарихшы, сазгер Мұхамеджан Рүстемов былайша әңгімелеп отырар еді» деп Мұхтар ақын, жерлес тарихшыға сілтей отырып бүй деген:
«Қажымұқан дүниеге келгеннен кейін әкесі ағайындарымен араздасып қалып, суыт ірге көтеріп, ауылдан көшеді. Мұңайтпастың қайтпайтын қайсар мінезін білетін қариялар атқан қонып, соңынан қуса, көш Созаққа барып қалған екен. Бұлар айғай салып:
– Кері қайт, жарқыным, бөлініп-жарылмайық. Бір өкпеңді бізге қи, – дескен екен. Сонда ашынған Мұңайтпас кішкене Қажымұқанды борбайынан ұстап, көтеріп тұрып:
– Қалыңдар! Енді жақындасаңдар, осы баланы сендерге шоқпар етіп жұмсаймын, – депті.
Мұңайтпастың бет алған жағынан қайтпасын сезген ағайындары:
– Жарайды, қайда жүрсең де аман болғайсың, – деп шарасыздан ат басын кері бұрыпты. Мұңайтпас көшін алысқа тартып, сонау Ақмола жеріне тоқтап, түбегейлі қоныстанып қалған. Негізгі құжаттарда Қажекеңді Ақмола жерінде туды дейтіні сондықтан».
Жазушы Бексұлтан Нұржекұлы да «Ұлысымның ұйытқысы – Оңтүстік». (Құраст. М. Қайырғали. – Алматы: «АСА» баспа үйі ЖШС, 2012. – 464 б.) жинағында: «Өмірде шындықтан гөрі өтіріктің өтімді келетіні белгілі. Қазір қашан екені дәл есімде жоқ, Сәукең – Сәуірбек Бақбергенов ағамыз – Қажымұқанның  ата-бабасының да, өзінің де оңтүстікте туғанын айтып беріп еді. Арқаға кейін барған деп еді. Және дәлелмен айтып еді» деп естелік таратқанын қайда қоямыз? Мұндай-мұндайды көптеп санамалап келтіруге болады.
Аталмыш версияларда қаншалықты шындықтың үлесі бар? Аңызы қайсы, ақиқаты қайсы, айыру қиын. Астана маңындағы қыпшақтардың да палуан­ның өмір тарихын өздеріне жақын етіп дәлелдер келтіруі орынды-ақ. Қартайғанында түстікке тартып кеткен балуанның бұл қылығын: «Қараспан тауын жайлаған, қалың қыпшақ ел едік» деген жыр жолдарын тілге тиек ете, «Арыс бойы – қыпшақтардың ежелгі мекені. Бабалар жұртына келді» деп түсіндіреді.
Енді мұнда да логика баршылық. Бір зерттеуші айтқандай, Қажымұ­қанның нақты қайда туғаны жөнінде әлі түпкілікті байлам жасалған жоқ. Бірақ бір қисынға назар аудармасқа болмайды. Барлық деректерде дерлік ақ патша үкіметі құлағаннан кейін балуан әулетінің дағдарысқа тап болып, күйзелгені айтылады. Репрессия жылдары да коммунистердің оған ақ патшаның адамы, тақтан сый-сияпат алған адам ретінде сенімсіздікпен қарап, қудалауға ұшыратқаны белгілі. Сол себептен Қажымұқан үйреншікті мекенін тастап, елдің оңтүстігіне бас сауғалады. Балуан өмірінің соңғы кездерінің де қазіргі Түркістан атырабында, оның ішінде осы Отырарда өткені де бұлтартпас факт. Алайда жерленген жерінің Темірлан екендігі де айдан анық нәрсе.
Оңтүстіктің шежірешіл жазушысы Әдһам Шілтерхановтың «Қажымұқан тойы» еңбегінде «Шәуілдірдің Шымкентке қарай шыққан асфальт жолдың оң жағындағы Бұзықтөбе мен Ақтөбенің арасы қалың тал. Сары далада жасыл нуға бөленген бұл ерекше жер – «Темір» совхозының «Ақтөбе» бөлімшесі. Тұсынан өткенде ойыңа Қажымұқан түседі:
– Қажымұқан аталарың он бес жылдан астам өмірін осында өткізген» деймін қасымдағы балама.
– Онда неге Темірланға жерленген?
– Темірланға қойылғаны – дүниеден қайтар алдында сол жаққа көшіп барған»  деп естелік айтуы көп ойға жетелемей қоймайды.
Не десе де, балуанның осы жақта қайтара үйленгені де, бірнеше ұлды болғаны да шындық. Бірақ бұл жақтан топырақ бұйырмапты. Кейбір дерекке қарағанда (ұзақ пысықтауды қажет етеді) Қажекең де қатты қаламаған тәрізді. Сондағы өзі «сөз балуаны» есептеген Нұралы ақынның қасында жатуды әу бастан қалағандайын. Шәуілдірде жүріп «…бұл ауылдың қарттарын мен білемін. Мынау ата-бабалар қойылған жер тұрғанда, қала берді Арыстанбаб әулие тұрғанда, мені Нұралының жанына еш уақытта апармайды. Әбден ойландым. Ағайын менің әзір Темірланға көшуіме де келіспейді. Жас баладай әлдилеген осы аяулы, аса қымбат ағайынның көңіліне дақ салғым жоқ. Сондықтан олардың бәрін шәйға шақырамын. Шәй бергенде – «той» деп беремін» деп осы алқаптағы соңғы ұлы тойын өткізді» деген де сөз бар. Не деп болмас! Тағдырдың жазуы, балуанның асыл сүйегі қазір Темірлан елді мекенінде, үлкен жол бойында жатыр. Басында «менмұндалаған» алып күмбез тұр.
Айтып-айтпай не керек, оның мазараты Шілік-Ақтөбеде қалғанда, бұл да Қажекеңнің Арқада тумағанына кезекті бір дәйек болар ма еді?! Әсілінде, атам қазақ танымына салсақ, «Әрбір дүниеге келген адам шыр етіп туғанда, жаралған жерінің топырағы бұрқ ете қалады» деген бар емес пе? Кейін бұйырған ғұмырын жасап, дәм-тұзы таусылып, дүние салғанда, қай жердің топырағынан жаралса, сол жерге көмілмекші-дүр. Қазақтың өлген адам туралы «топырақ тартты» дейтіні, сөйтіп мола үстіне бір шым-шым топырақ салатыны да осыдан қалған рәсім көрінеді. Олай болса, ұлы балуан әруағы жай тапқан жерде Қажымұқан ауылдық округі мен мұражайының, асқақ рух естелікнамасының болуы заңды. Ағайындары мен ұрпақтарының да дені осы Темірлан мен күнгей атырапта тіршілік етуде. Бұл да тегіннен тегін болмаса керек. Аталмыш мәселені әлі де тарихшы-этнографтар, зерттеушілердің күн тәртібіне көтеріп, бір жақты қылғанының ел идеологиясы үшін қажеттілік екендігін де айта кеткен жөн.
Тегтер: Арысбалуанбасты тақырыпҚажымұқан МұңайтпасұлыТемірлан
Елбек Тасболатұлы: Білімсіз пәтуа бүлік тудырады
Мұхаммед әл-Джинди: Білімді дамытпай, ел өркендемейді
Kazislam.kz порталында ақпан айында қанша материал жарық көрді?
Пікір қалдыру Жауапты болдырмау
Э-пошта мекенжайыңыз жарияланбайды. Міндетті өрістер * таңбаланған
Келесі рет пікір қалдыру үшін менің атымды, электрондық поштамды және веб-сайтымды осы браузерде сақтау.
«Хикмет» cөзінің мағынасы қандай?
Бөлісу 197 Твитерге 123
Исламның 5 парызы – Ибраһимнің (а.с.) 5 қазынасы
Бөлісу 1220 Твитерге 763
Төрт мәзһаб – ислам
Бөлісу 743 Твитерге 465
Қожа Ахмет Ясауи хикметтері – тәрбиелік құрал
Бөлісу 140 Твитерге 88
Ақтауда «Жаңа Қазақстанның тірегі – жалынды жастар» форумы өтті
270 адам радикалды көзқарасынан қайтты
Еліміз тағы бір медресемен толықты
Kazislam порталы – мемлекетіміздің дін саласында жүргізіп жатқан жұмыстарын насихаттайтын еліміздегі бірден-бір интернет-ресурс.
Құпия сөзді қалпына келтіру
Құпия сөзді қалпына келтіру үшін пайдаланушы аты немесе электрондық пошта мекенжайын енгізіңіз.
Update Required Flash plugin