kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk tt kk ky kk kk ru ru kk ru kk de kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk myv kk de ca myv kk de zh myv kk de ar kk kk ru ru kk de nb kk de fr kk de fr kk de oc kk de ca kk de fr kk de de kk de oc kk de oc kk de fr kk de oc kk de oc kk de fr kk de fr tg de en kk de fr kk de de kk de ca kk de de kk de fr kk de zh kk de en kk de hu kk de de kk de ca kk de oc kk de fr kk de ca kk de ca kk kk kk
Әдеби үдеріс Авторлар Кітаптар Аудиокітаптар Жанрлар Кейіпкерлер Блогтар Арнайы жобалар Мультимедиа
Әдебиеттi ешкiм мақтаныш үшiн жазбайды, ол мiнезден туады, ұлтының қажетiн өтейдi сөйтiп...
«– Осының бәрi ана ай сайын жер-дүниенi дүр сілкінтіп, алып шар сияқты аспанға атылып, ауаға жайылып жатқан улы жарылыстардың кесірi ғой.
– Иә, жарқыным, адамзатты аздырып-тоздырар кесапат болды ғой!.. Мәдидің қызы биыл жетіге шықты дегенге кім сенеді. Әлі тұсауын кеспеген сәби секілді, былқ-сылқ етіп жүре де алмайды.
– Нұрбектің де дерті содан болды-ау!..
– Қазақ «Елемеген ауру жаман!» деп тегін айтпайды ғой!».
Екеуара әңгімеден бір елдің тағдырын білуге болатындай. Полигонға жақын отырған ауыл халқының трагедиясы көрініс тапқан. Нұрбектің де денесін қаптаған жара соның салдары. Осыны ойлаған Гүлжан не істерін білмей дал болып, мұң шегеді. Кенет Қаншайым қарияның сөзі оған сәл де болса демеу береді:
«– Уды у қайтарады. Улы жыланның басын қайнатып iшкiздiңдер ме? Сол сумен жараны жуса тез жетіледі дейді. Мына тұрған «Ақбұлақта» біреу дәл осылай ауырған екен, содан жазылыпты.
– Соны менің де құлағым шалған! Бірақ онша сене қоймап едім! – деді Гүлжан шын-өтірігін білгісі келіп. – Кім екенін нақты білесіз бе?
– Ой, ана… тілімнің ұшында тұрғанын қарашы… Ол да Нұрбек құралпы жас жігіт… – Азырақ ойланып тұрып қалды да, есіне әлдене түскендей көзі күлімдеп қоя берді, – Алпысбай… Әкесінің аты Тоқан...
– Ол жігітті мен де білемін ғой! Кезінде Нұрбектермен бірге Дегелеңнің маңынан шөп шапқан…
– Иә… иә… дәл өзі!
Гүлжанның жүзінде күлкі ойнады. Кеудесінде үміт оты жылт етті. Бірақ, ештеңе сездіргісі келмеді».
Осы диалогтан шарасыз адамның әйтеуір бір үмітке алданған сенімі байқалады. Әйтпесе көзі ашық адам улы жыланнан ем табуды ойламайды ғой. Тағдырдың сынынан шаршаған Гүлжан ол емді де жасамақшы. Тек жолдасы сауығып кетсе болғаны.
Әңгімеде өз алдына жатқан бір ауыл мен биліктің бір-бірінен тым алшақ екенін көресіз. Жоғары жақты айтпағанның өзінде, сол ауыл басшыларының қарапайым халық тұрмысына пысқырып та қарамайтыны байқалады. «Ел қайтіп күн көріп жүр, немен айналысып жатыр?» деген сауалдар оларға маңызды емес. Шығарманы оқи отырып, өз басының тыныштығын ғана ойлаған басшыларды іштей айыптайсыз. Шарасыздықтан көмек сұрай кірген Гүлжанның басшымен болған диалогынан көп жайды аңғаруға болады:
«Директор үстелiнiң үстiнде шашылып жатқан қағаздарды ақтарыстырып отыр екен. Қабағы қатулы, өңi суық.
– Сәлеметсiз бе? – деп кiрiп келген Гүлжанға көзiнiң астымен сүзе қарап:
– Жай келдiң бе? – дедi гүр етіп.
– Аға, жалғыз сиырға жем-шөп керек едi...
Қисайып кеткен галстугiн дұрыстаған директор кеудесiн кере шалқая түстi.
– Биыл жауын жаумай, құрғақшылық болғанын бiлесiң...
– Нұрбектің жайы өзiңiзге мәлiм... Лажсыздан келiп тұрмын, аға!
– Сендер түгiл, совхоздың малына шөп жинай алмай жатырмыз. Зейнетақысы бар емес пе? Сатып алыңдар.
– Зейнетақысы неге жетеді, аға! Ішіп-жеміміз бар емес пе?! Мен жұмыс істемеймін. Ағымызды сол қасқа сиыр айырып отыр ғой!
– Сүтін сат та, соның ақшасына шөп ал!
– Ағаламай-ақ қой, бәрібір көмектесе алмаймын!».
Жарлы боп келген жанға бір ауыз жылы сөз қимаған басшының әрекетінен түңіле түсесіз. Кезінде жұмысын істеген азаматқа дәрі-дәрмек беруге де жарамайды. Отбасына көмектесу былай тұрсын, Гүлжанды қуып шыққандай боп, ақылға сыймайтын сылтаулар айтады. Ондай әкімқараларды жоғарыдан сұрауға алмай ма деп те таңданасыз. Бірақ полигонның көз көріп отырған зардабын жасаған биліктің ол жердегі халықтың тағдырымен ісі болсын ба. Гүлжанның жермен-жексен болған еңсесі одан сайын түседі. Ондай сәтте не істеуге болады? Қаншайым қарияның «уды у қайтарады» деген сөзі есіне түседі. Сөйтіп, улы жылан іздеуге шығады. Оны қайтіп ұстаймын деген ой оны мазаламайды да. Тек Нұрбектің дерттен айыққан сәтін көруді армандап, улы жылан жүретін жерлерді кезіп кетеді.
Автордың әңгіменің соңғы жақтарында Гүлжанның мүшкіл халін жеткізген тұсы шебер берілген. Жапанда жалғыз қалғандай күй кешкен мұңлы әйелдің бейнесі тым аянышты.
«Айналадағы шөп-шалам сарғайып, қурай бастаған. Ойы он сақта, өзен жағасымен асыға басып келе жатқан Гүлжан су бетiнде қалқып жүрген өлi шабақтарды көргенде әрi-сәрi күйге түстi: «Қайран, «Шаған» бiр кездерi көздiң жауын алатындай мөлдiреп, арнаңа симай асып-тасып жататын арынды өзен емес пе едiң! Суың тартылып, тұнығың лайланып, сен де мен сияқты бейшара күйге түстің-ау!».
Полигоннан халықпен бірге табиғаттың да өліп бара жатқанын көресіз. Ұлттық трагедияны әңгіменің өн бойынан табасыз. Жаныңыз түршіккенмен, қолыңыздан келер қайран жоқ. Қай кезде де күштілер әлсіздерге өктемдік жасаған ғой. Әділетсіз жүйе тұрғанда халықтың ақиқатты іздеуінен пайда бар ма деп те ойлайсыз. Жылан іздеп жүрген Гүлжанның жол-жөнекей құмырсқа илеуіне кезіккен сәті де қызық.
«Тау беткейінен құмырсқаның илеуін көрді. Азырақ көз тоқтатты. Құжынаған құмырсқалар ерсілі-қарсылы зырылдап жүр. Илеуге бірі кіріп, бірі шығып жатыр. Қайнаған тіршілік. Қылдырықтай кішкене құмырсқаға көзі түсті. Өзінен үлкен жіңішке жаңқаны мықшыңдап сүйретіп барады. Әрқайысы өз керегін тасып жүргендей көрінді. Бала кезі ойына оралды. Құмырсқаның илеуін көрсе, быт-шытын шығаруға құмартып тұрушы еді: «Балалық-ай, бұл да бір тірі жан иесі ғой! Сонша неге қиратып-бүлдіруге құштар болдық екен? Қарашы, тіпті адамдар сияқты тіршілік етіп жатыр. Илеуді тас-талқан етіп талқандау – бір ауылдың ойран-асырын шығарып кеткенмен бірдей екен ғой!»
Осы жолдардан философиялық астарды байқауға болатындай. Қаперсіз жүрген кезде адам ешнәрсені ойламайтын көрінеді. Бала кезде құмырсқа илеуін қиратқан сәтін еске түсірген Гүлжанның өкініші көп нәрсені аңғартатындай. Жан алқымға келген тұста өзінің «болмашы» әрекетінен кінә тауып тұр. Шынында, ешкімге, тіпті ешбір тіршілік иесіне қатыгездік жасауға ешімнің құқы жоғын осыдан байқаймыз. Істеген әрекетің өзіңе қайтып келмесіне кепіл жоқ. Шағын оқиғадан осындай байлам шығаруға болады.
Гүлжанның тағдыры тым аянышты болғанымен, оның өжет рухы, отбасын сақтап қалуға тырысқан жігері адамға күш береді. Еңсесі түссе де, соңғы сәтке дейін бір үміттің жетегінде жүреді. Бәрі жақсы аяқталғанын қалайды. Бірақ... Оның соңғы демі де сол үміттің құшағында жатып үзілгеніне кім-кімнің де жаны күйзеледі. Улы жыланмен жарының жарасын емдеп жазамын деп жүріп, сол жыланның құрбанына айналады.
Күйеуі мен қыздары көз алдына елес берді. Жаны шырқырап, мұрнының ұшына келсе де, соларды ойлап: «Кешіріңдерші!..» – деді күбірлеп. Жанарынан ыстық жас тамшылады».
Гүлжанның өзі өлім құшып тұрса да жақындарының алдында кінәлі сезініп, кешірім сұраған сәті оқыған жанға сұмдық бір сезім сыйлайды. Өмірден ешбір қызық көрмей, қолдан жасалған зобалаңның құрбаны болғандар қаншама. Олардың ақысын кім өтейді және кімнің мойнына қарыз боп қаларын ұға алмай дал боласың. Басқа түскенді көзі көрген сондай жандардың өмірін суреттеу арқылы жазушы бүгінгі бізге де ой салып тұрғандай. Одан әркім әртүрлі қорытынды шығарары анық.
Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. adebiportal@gmail.com 8(7172) 57 60 14 (ішкі - 1060)
Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.
Мопассан мен Әлібекті не байланыстырады? Немесе «Қағаз кемеден» түйген ой
Жас жігітке өмір туралы ашық хат
Күліп отырып, күрсінесіз бе...
«Абай жолының» аудармасына Әуезовтің көңілі толмаған
Шерағаңның туғанына 90 жыл
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Қирабаев тұрған үйге ескерткіш тақта қойылды
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Мұқтар Әуезовтің “Абай жолы” роман-эпопеясы: атмосфера және стиль
Бахман Гобади. Күрд киносын жетім балаға ұқсатамын
«KitapTime – 2022» жалпы республикалық кітап фестивалі өтті
«Алтын сақа» байқауы мәресіне жетті
Елордада өткен «Күй жәрмеңкесінде» Жамбыл жырлары оқылды
«Абай жолының» аудармасына Әуезовтің көңілі толмаған
Шерағаңның туғанына 90 жыл
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Ахмет Байтұрсынұлы: «Амалыңды түзет, түземесең, ешкімге кінә қойма»
Республикалық «Таласбек» сыйлығына шығарма қабылдау жалғасып жатыр
«Талтүс» романындағы Таласбек Әсемқұловтің қаламгерлік қолтаңбасы
Әбіш Кекілбаев. Сардар немесе Ыдырыс Ноғайбаев туралы сөз
Баланы туғаннан бастап әдебиетке қызықтыра білу керек
Бақытгүл Баймолдақызы. Жылап аққан жылдарды көзімдегі...
Қирабаев тұрған үйге ескерткіш тақта қойылды
Махат Садық, Ескерткіштер – ел тарихы
Шалқар Дәулеткелді. Қыркүйек айының сарғайған жапырақтары
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Жоба туралы Порталды қолдану ережесі
Авторлар мен баспаларға ISBN алу