kk kk kk kk kk kk ru kk ru kk kk kk kk tt kk ky kk kk ru ru kk kk kk de kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk de fr kk kk de oc kk kk de fr kk ru ru kk de fr kk de ca kk de de kk de fr kk de fr kk de de kk de fr kk ru oc kk de ca kk de hbs_lat tg de ca kk de da kk de oc kk de es kk de de kk de ca kk de en kk de oc kk de de kk de en kk de ro kk de nb kk de de kk de ca kk de gl kk kk kk
Таласбектің жұмбағы… | Әдебиет порталы
Әдеби үдеріс Авторлар Кітаптар Аудиокітаптар Жанрлар Кейіпкерлер Блогтар Арнайы жобалар Мультимедиа
Әдебиеттi ешкiм мақтаныш үшiн жазбайды, ол мiнезден туады, ұлтының қажетiн өтейдi сөйтiп...
Таласбек Әсемқұловтың жазғандары – өзіндей бастас адамға арналған. Өз қатарына, өз замандастарына зая еді жазу, жазса да меймана көкірек иықтасының жарасын қасып қаларын түсінеді. Ол сана тұсауынан сытылған біздерге жазып кетті...
Кез келген шебердің асқақ арманы – бойындағысын табыстау емес пе? Ұстаздың қазынасын қарпып, түбіне дейін сарқып алар шәкірттің ақпа құлақ болмай, ояу көкірек болғаны – ұстаздың да бағы емес пе? Дүниеден бір шебер өткенде бір кезең аяқталғандай бейне, салтанатты керуен көшкендей. Өнерді табыстаған шәкірттің керуені көш түзейді енді...
«Абайдың ұлы жұмбағы» мақаласында көңілі ояу байқар, көзінде қылауы барға көрінбес үлкен құпияны ашады. Тегінде, бұл низам қатарластарына, сол заман өкілдеріне жазылмады. Бұл «өнердің басы – адам болу» шартына сай, өнерге асыққа  жан мен тәннің, рух пен эгоның даусын айырып беретін нұсқаулық құрал ретінде жазылғандай. Нұсқаулық деп төмендеткенім емес, Таласбек Әсемқұловтың бүкіл шығармашылығында тарпаң басқан болашақ өскіннің көңіліне қарау деген бір үлбіреген үміт сезіледі. Жайпап тастап, жас өскінді шауып тастаудан қатты сақтанғандай. Асылық айтып, әкелік айбатпен кесім айтқан қаталдық жоқ. Достыққа шақырған, табақтас болуға бейілді, бата беруге асық, шерлесуге шебер. Сондықтан, үнемі ым-ишарамен, түйсікпен өзіне тартады, өнердің негізгі мұратын жеткізеді. Есейтеді.
«Абайдың ұлы жұмбағы» «Қазақ әдебиетінде» алғаш жарқ еткенде зиялы қауымы бар, ортасы бар, қатары бар, жазушының сойы бөлек талдауына, сүрең жол тауып ой айтуына тосырқай қараған шығар. Шығар емес қарады. Қарағаны сол – оқығам жоқ деді. Алғаш, бәлкім жаңылысамын, бірақ алғаш әдебиет сыны оқырманға қол созып амандасқандай болды. «Өнер өнер үшін» деген стреотип шытынай сынып, өнер мұраты алғаш қарапайым оқырманмен көріскендей.
Таласбек Әсемқұловтың бұл мақаласы «Жұмбақ Абайдың» құлыптаулы кілтін тапқан кісінің елге алақай айтып шашу шашқанындай шуақты шағы еді. Біз танитын Абай, біз жырлаған махаббат жыры, бізге айтылатын даналық пафосы құлап түскендей. Таласбек Әсемқұлов атындағы жаңалық осы еді, өнерге өнершінің көзімен емес, күйге күйшіліктің көзімен емес, дәстүршілдікке дәстүрге беріктің көзімен емес, ол қазақ деген ұлы ұлттың көзімен қарағаны. Адамның баласы болғандығы.
Десек те, бұл сізге жалаң естіледі, дәстүршілдік дегенің ескі сүрлеу деп өзіңнің тегіңнен аттап кетуге, болмысыңнан безуге, абзалыңнан артықты таптып деуге болмайды ғой. Таласбек Әсемқұлов «сондай да сондай кеп болғанды» жеткізудің жаңа амалын тапты, құлаш-құлаш бетті қызылсөздің қызығына арнамады. Ол сана бостандығын, бостандықтағы бақытты барлыққа мадақ айтты. Ол өнерді адам мен Тәңірісінің сұхбаты, ашық сұхбаты деп білді.
«Абайдың жұмбағы» махаббат туралы түсіндірме сөздік секілді, онда жеке дара тұрған тіркестер тобы көп-ақ. Әрқайсысының мәтінннен бөліп алып оқысаң да адаспайсың. Қайта сол ойға тағы бір бет қосып жазуға құлшынасың. «Батыстың этикалық ойын барынша таныған Абайдың» төл әдебиеттегі үрдісін бір өлеңі арқылы тарқатып, барынша көлемді шектемей ұзақ толғаныспен жазады. Шын тілдескісі кеп, өз биігінен бір саты төмен түсіп, оқырманымен тізе қосып сөйлескісі келгендей.
«Сен мені не етесің?
Өз бетіңмен сен кетесің»...
Осылай басталған Абай өлеңінің кейіпкерін «мен»-нің, «эго»-ның тұңғиығына батқан», «өзінің ғана қамын қамдайтын, өз қасіретін фетиш, пұт дәрежесіне көтерген» «махаббат дертінен басқа дертке ұшыраған» деп бірден кейіпкердің ішкі халін, тұлғасын зерттеуге ден қояды. Өлеңнің лирикалық бояуын, ұйқасын, көркемдігіне назар салатын филологиялық талдау күтіп біз тұрған едік.
Ал, сыншы осы өлеңдегі махаббатын жоқтап, аһ ұрған Абайдың ғашығын «эгосының» құлы дейді. Эгосының мейманасын асқақтатып биік шыңға көтерген адамның махаббаты махаббат па? «Абай кейіпкерінің өзінде жоқты басқадан сұрап алғысы келетін соқырлығына ғажап қаласыз!» дейді.
«Құмарлықтың екінші аты, мәдениетті аты бар – ынтызарлық. Махаббат – бақидан, ынтызарлық – фәниден, табиғаттан, адамның топырақ нәсілінен. Махаббатқа «мен», «эго» араласқанда ол фәнилік болып шығады».
«Өзіңнен ештеңе бермей, ештеңе бөліспей басқаның барын сұрау – ынтызарлық, махаббаттың ең төменгі сатысы; өзіңнің барыңды беріп, ақысына ештеңе сұрамау – мейірім, махаббаттың ең биік шыңы. Руханияттың шыңына шыққан адам бойындағы барын береді».
«Қорланатын, тапталатын адамның мейманасы, өзі қалыптастырған, әлпештеп өсірген, ақыр соңында тойымсыз аждаһаға айналдырған «эго»-сы».
«Абай поэзиясы бостандықтан туғаны» қандай хақ болса, Таласбек Әсемқұловтың да «Абайдың ұлы жұмбағын» жазуы сондай бостандықтың жемісі дер едік. Абай әлеміне, «Абай әлемінің психологиялық жұмбағын шешкен» сын тұғырындағы дүниелерді шарласаңыз – ақынның лабораториясына ендеп ену, «әдеби форманың қитұрқылығын» жіліктеп шаққан еңбектерді аз табасыз. Өйткені, сана бостандығына, жан еркіндігіне қолы жеткен, мейманадан ада, кез келген дүниеге махаббат призмасы арқылы (эгосысыз) қарай алатын қаламгерді кезіктіре алмас едіңіз. Кезіктірерсіз, түсінісу қиынға соғар еді. Біз де, Таласбек Әсемқұловтың болмысына табынудан аулақпыз. Қайта, осы мақаласы арқылы өз жұмбағын да жария еткенін айтқымыз келеді. Абайдың бостандық көгіндегі «бейнелеудің жаңа түрін» өз бойынан тапқан, өз бойына сіңірген, шығармашылығының құбыласы еткенін айтқымыз келеді.
Егер біздер, өзіміз қолдан жасаған қиындықтарға осы мақаланың сәулесімен қарасақ, оп-оңай шешіле салар еді. Қатыгез қақтығыстар, қызғаныш пен көреалмаушылық, бақталастық орнаған қоғамда қорланатын да, тапталатын да, абыройсыздыққа апаратын да тойымсыз «эгоның» мейманасы, қалауы, бітпейтін тойы мен азасы екенін түсінер ме едік? Түсінсек, тоқтар ма едік?
Таласбек Әсемқұлов Абай поэзиясының жұмбағы арқылы өз жүрегінің сырын ашады. Ол иықтасының, жора-жолдасының, замандасының мейманасын көре білді, кешіре білді. Қабылдай білді. Күндердің күнінде ноқтадан басы босар жастарға жақсы лебізін, айнымас асыл тілегін жазып кетті. «Талтүс» пен «Тәттімбет» романдары осы асыл тілектің музейіндей, мәңгі ортаймас махаббаттың күйіндей жүрек сөрелерінен орын алмақшы. Алады да.
Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. adebiportal@gmail.com 8(7172) 57 60 14 (ішкі - 1060)
Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.
Мұқтар Әуезовтің “Абай жолы” роман-эпопеясы: атмосфера және стиль
Дала жадын жаңғыртқан туынды
Шерағаңның туғанына 90 жыл
«Абай жолының» аудармасына Әуезовтің көңілі толмаған
Ел қай кезде түзеледі?
Ахмет Салах әл-Мәһди. Күтпеген «келімсек»
Автор және «әдеби қаһарман»
Оқушылар парағы. Қыз Жібек жыры
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Ахмет Байтұрсынұлы: «Амалыңды түзет, түземесең, ешкімге кінә қойма»
Республикалық «Таласбек» сыйлығына шығарма қабылдау жалғасып жатыр
Қирабаев тұрған үйге ескерткіш тақта қойылды
«Талтүс» романындағы Таласбек Әсемқұловтің қаламгерлік қолтаңбасы
Әбіш Кекілбаев. Сардар немесе Ыдырыс Ноғайбаев туралы сөз
Баланы туғаннан бастап әдебиетке қызықтыра білу керек
Бақытгүл Баймолдақызы. Жылап аққан жылдарды көзімдегі...
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Махат Садық, Ескерткіштер – ел тарихы
ТОҒЫЗ ЖОЛДЫҢ ТОРАБЫНДА ОЯНҒАН
Жоба туралы Порталды қолдану ережесі
Авторлар мен баспаларға ISBN алу