kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk tt kk ky kk kk ru ru kk ru kk de kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk de en ru kk de ca ru ru de de kk ru ru kk de ca kk de fr kk de de kk de en kk de oc kk de fr kk de de kk de fr kk de fr kk de de tg de en kk de it kk de oc kk de nl kk de ca kk de fr kk de pl kk de ro kk de nb kk de de kk de ca kk de sv kk de fr kk de ca kk de fr kk kk kk
Әуезовтің шәкірті | Әдебиет порталы
Әдеби үдеріс Авторлар Кітаптар Аудиокітаптар Жанрлар Кейіпкерлер Блогтар Арнайы жобалар Мультимедиа
Әдебиеттi ешкiм мақтаныш үшiн жазбайды, ол мiнезден туады, ұлтының қажетiн өтейдi сөйтiп...
Кеңестік кезеңде әдебиет социализм орнатудың қиындығымен бірге күрделі дамуға өтті. Осыған қарамастан адамдардың жаңа өмір үшін күресін, азаттық жолындағы арпалысын, биік арман-мақсатын жеткізуде біршама жаңа сипатқа ие. Жаңашыл күрескердің дара бейнесін жасауға ұмтылды. Адамзатты алға жетелейтін жарқын бағытты бетке алып, жалпы адамзаттың рухын көтерер бағыттағы дәстүр қалыптастырды.
Қаламгердің әрбір кейіпкері дараланып, есте сақтап қалардай айшықталған. Жазушы туындыларының қайсысы болса да танымдық-тағылымдық, тәрбиелік мәні зор. Әсіресе, деректілігімен ерекшеленеді.
Өмірінің кейінгі кезеңі толықтай бір тақырыпқа ойысқан. Жасынан көріп-білген, шежіре қарттардан естіп, жинақтаған мағұлматтары негізінде жазып, 35 жылын арнаған, өзі аға, ұстаз тұтқан жазушы Мұхтар Әуезов жайлы «Абайдан соң» романы. Тереңге тамыр тартқан шығарма. Мұнда тек Мұхтар бейнесін беріп қоймай, «Абай жолы» романындағы бірнеше кейіпкерлер прототиптерін береді. Шығарма Мұхтар туралы дегенмен, романда негізінен жазушының балалық шағы, өмір сүрген ортасын молынан суреттейді. Барлығы бала Мұхтардың көзімен пайымдалған.
Кәмен Оразалыұлы 1920 жылы 16 маусымда Абай ауданындағы, Құндызды ауылының Қылышбек жайлауында туған. Азан шақырып қойған аты – Кәмәли. Анасы еркелетіп «Кәмен» атаған. Әкесі Оразалы ақсақал Шыңғыс жеріндегі білгір шежіре, Абай өсиетін насихаттаушы адам болыпты. Жастайынан солардың ел-жер туралы әңгімесіне қанып өскен жазушы өлең, әңгімелер жаза бастаған. Тұңғыш «Күзетте» деген өлеңі Семейдегі «Екпінді» газетінде шыққан. Кейін әртүрлі әңгімелері мен мақала-очерктері де жариялана бастайды. 1939 жылы әскерге шақырылып, Красноярскте жауынгер атанып, ұрыс-талас өткен Хасан көлінде болады. Кенеттен, 1941 жылы әскери міндетін өтеп, елге қайтқалы тұрғанда жойқын соғыс жүріп кетеді. 41 жылы бастан жараланып, госпитальге түседі. Бірақ 42-жылы жауынгерлік қатарға қайта қосылады. Ақыры көп ұзамай, тағы да екі аяғынан ауыр жараланып, елге оралады. Содан бастап бүкіл өмірін әдебиетке арнайды.
Мұқаңнан жанарынан жас көрдім, сұмдық...
Ал, жазушы болып қалыптасуына Мұхтар Әуезовтің ұстаздығы зор ықпал еткен. Ұлы жазушымен таныстығына қаламгердің елге келуі себеп болады. Жазушының ұлы Елдар Оразалы ағамыздың айтуынша: «М. Әуезов 1943 жылы туған жеріне келеді. Аягөз, Құндызды, Шет аймақтарында болып, елмен жүздеседі. «Абай» романының жалғасын жазып жүргендіктен елдегі қариялармен жүздесіп, мәлімет жинақтауды мақсат етсе керек. Жанында ақын С. Бегалин, сыншы-ғалым Е. Ысмайылов, Қ. Мұхамедханов және Полоцкий бар. Елі ерекше ықыласпен күтеді. Сол жолы Мұхтарды жас жазушы алғаш рет көріпті. Өзінің айтуы бойынша: «Соғыс уақыты. Жаралы көңіл. Бірі кемсеңдеп, үнсіз көзінен жас ағады. Барлығы да Мұқаңа мұңдарын шақпақ. Мен Мұқаңды қайтіп көрсем деп тұрған едім, Мұқаң көліктен түсті. Сонда ғана жақындап көз алмадым. Қоңыр жүзінен жас көрдім... Өзімнің қайтіп жылағанымды аңдамай қалдым, барша соғыста көрген азабымды жанымдағылар бірге көріп тұрғандай сезіндім. Кісі көп, киіз үйге сыймады, әкем де, шешем де, жеңгем де барған болатын, көпшілігіміз қайтып кеттік» дейді. Сөйтіп, Кәмен аға ұлы жазушыны көрген әсерімен үйіне келеді. Бір уақта Тоққазы: «Сені Мұхтар шақырды» дейді. Тегі, Мұқаң әңгіме арасында ауыл тынысымен таныса келіп, «Елде өнерлі жастар бар ма?» дегенде Қали Мақажанов ұстаз Кәменді айтады. Мұны естіген Мұқаң шақыртқан. Кәмен аға: «Жүрегім атқақтап, не болар дедім. Мұхтар аға шақырады!? Бұл ойламаған іс болды, бұлай болады-ау демедім..» дейді. Сол жолғы сапарда жазушымен бірге жүріп, тұрады. Елден қайтып, Алматыға барған соң сапар жайлы Мұқаңның газетке «Ақын ауылында» атты очеркі шығады. Сол очеркінде Мұхтар аға Оразалы қарт жайлы, оның зерек ұлы Кәмен аға жайлы тоқталып өтеді. Мұхтардың осы бағасы жазушының шығармашылығына жол ашады. Кейін Мұхтар аға «Абай жолын» жазу барысында Кәмен ағадан романға керекті мағұлматтарды елдегі көнекөз қариялардан сұрастыруды және жекелеген адамдар жайлы керекті деректерді сұрап тапсырмалар беріпті. «Абай жолы» романының жазылуына септі тигеніне қуанып: «Мұқаңның осы тапсырмаларын орындай келіп, көп нәрсеге қанықтым» деп отырады екен.
«Данышпан іздесең, қасыңда Абай жатқан жоқ па?»
1948 жылы жазушы соғыс тақырыбындағы «Жексен» повесін тәмамдап, Алматыға келеді. Сонда Мұхтармен хабарласып, кеште үйіне барады. Аман-саулық сұрасып, ел-жұрттың, үй-іштің жағдайын білгенсін шәй ішіп, біраз әңгімелеседі. Бірде Мұқаң: «Жазған жаңа шығармаңды әкелген боларсың» дейді. «Иә» деп, Кәмен аға «Жазғаным қалай болар екен?» деген ішкі тебіреніспен Мұқаңның қолына береді. Шығарманы оқып шығып Мұқаң телефонмен: «Елден келген інім бар еді. Шығармасын өзіңе апарып береді. Көз қырыңды салып жүр" - деп Ғабиденге тапсырады. Сөйтіп енді ғана шығып жатқан «Абай» кітабын қолтаңбасымен тарту етеді. Тұңғыш кітабы 1950 жылы соғыс тақырыбына арнаған \»Жексен\» повесі жарық көреді. Сол еңбегін Мұқаңа бермек болып Алматыға келеді. Сәлем-саулықтан кейін кітабын беріп, көңілдегі ойын айтады. «Әкеңнің сәлемін айтшы» –дейді Мұқаң. Сонда Кәмен аға: «Ағаңмен кеңес, мүмкін сол Алматыда қаласың» дейді. Мұқаң ойға батып: «Е, мұнда не бар? Барша керек қасиетті дүние елде ғой?! Сен Абайдың жерінде отырған адамсың, дана Абай жатқан жоқ па жаныңда? Егер тілімді алар болсаң, елде боп, қарттарды тыңда, көп дүниені солар біледі. Талантыңды танып отырмын. Сондықтан елде отырып жаз. Осы тілекті орындаймысың» депті Мұхтар аға күлімсірей қарап. «Орындаймын, аға!» дейді. Осылайша, туған еліне барады.
Мұхтар Әуезовтың соңғы хаты, жазушының шәкіртіне айтқан ақырғы аманаты...
Мұхтар ағаның ықыласы ауып, шәкіртін ешуақытта назарынан тыс қалдырмаған. Оған Мәскеу емханасында жатып, қайтарынан 40 сағат бұрынғы Кәменге жазған соңғы хаты айғақ. Хатында: "Қадірлі Кәмен! Мынау Мұрат Әуезов менің ұлым. Мәскеу университетінде оқуды. Әзір Семей, ары қарай әкесі туған Абай ауданына елді-жерді көруге барады. Өзіңе, Балташқа жібердім. Осыған ауылды таныстыруға, елді, жерді аралап көрсетіп, өзің бар, Балташ бар көмектесулеріңді сұраймын. Өз үйіңе түсірсең. Мен ауырып Мәскеу емханасындамын. Жайымды Мұрат жеткізер. Үйіңе көп-көп сәлем. Балташқа жайды ұқтырып, өзің апарарсың. Елдегі барша ағайынға мың сәлем. М.Әуезов. (25 маусым 1961 жыл)" деп жазылған. Осылайша Мұратты аманаттай тапсырып отырып, ақырғы жазып қалдырған сөзі екен. Туған еліне жолдаған сәлеммен қолынан қаламы түсіпті. Мұқаң жазған сол соңғы хат Алматының ұлттық мұражайында, көшірме Бөрілі мұражайында сақтаулы.
Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. adebiportal@gmail.com 8(7172) 57 60 14 (ішкі - 1060)
Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.
Баланы туғаннан бастап әдебиетке қызықтыра білу керек
Думан Омар. Арша (эссе)
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
«KitapTime - 2022» жалпы республикалық кітап фестивалі өтеді
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Қирабаев тұрған үйге ескерткіш тақта қойылды
Бахман Гобади. Күрд киносын жетім балаға ұқсатамын
«KitapTime – 2022» жалпы республикалық кітап фестивалі өтті
«Алтын сақа» байқауы мәресіне жетті
Елордада өткен «Күй жәрмеңкесінде» Жамбыл жырлары оқылды
Ахмет Байтұрсынұлы: «Амалыңды түзет, түземесең, ешкімге кінә қойма»
Республикалық «Таласбек» сыйлығына шығарма қабылдау жалғасып жатыр
Әбіш Кекілбаев. Сардар немесе Ыдырыс Ноғайбаев туралы сөз
«Талтүс» романындағы Таласбек Әсемқұловтің қаламгерлік қолтаңбасы
Баланы туғаннан бастап әдебиетке қызықтыра білу керек
Бақытгүл Баймолдақызы. Жылап аққан жылдарды көзімдегі...
Махат Садық, Ескерткіштер – ел тарихы
Шалқар Дәулеткелді. Қыркүйек айының сарғайған жапырақтары
Қазақ қоғамы: Ұлттық билеу жүйесі
Ақұштап Бақтыгереева. Мені әдебиетке ұлттың намысы жетелеп әкелді
Таласбек һәм жалғыздық феномені
Жоба туралы Порталды қолдану ережесі
Авторлар мен баспаларға ISBN алу