kk ru kk ru ru ba ru ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk en ru es en ru kk ru ru ru ru it ru uk kk kk kk ru ru kk mk mk mk ba kk kk kk kk bg kk ru ru kk kk kk en en
Тірі жүйелердің ұйымдасу деңгейлері | Slides.kz
Кері байланыс механизмі-бұл жүйенің сыртқы әсерге реакциясы. Кері байланыс механизмі-бұл сыртқы әсерге реакция болып табылатын және осы реакциямен анықталатын жағдайдың өзгеруін анықтайтын механизм.
Гомеостазды қолдайтын теріс кері байланыстар бар, яғни сыртқы әсерді өтейді және жүйенің тұрақтылығын нашарлататын оң кері байланыстар.
Гомеостазға ұмтылу теріс ғана емес, оң кері байланыстардың механизмдерін қалыптастырады, өйткені ол әртүрлілік үрдісімен өтеледі. Мұндай үрдістердің бірі энергия диссипациясының (энергияның шашырауы) минимум принципі болып табылады. Бұл гомеостазды сақтау принципі сияқты эмпирикалық жалпылама болып табылады.
Сондай-ақ тірі жүйелерге метаболизм тән, яғни олар онсыз өмір сүре алмайтын сыртқы әлеммен энергия және зат алмасу (зат алмасу). Тірі жүйелердің дамуының жетекші үрдістерінің бірі сыртқы ортаның энергиясын неғұрлым жоғары дәрежеде пайдалануға ұмтылу болып табылады. Бұл сондай-ақ эмпирикалық факт болып табылады: гомеостазды сақтауға ұмтылу сияқты, жүйені өзгертуге ұмтылу тән, жүйенің сыртқы энергия мен затты сіңіру қабілетін арттыру үшін эволюциялық процесті осындай жаққа бағыттау.
Осылайша, тірі Әлемде өтетін кез-келген маңызды эволюциялық үдерістердің ерекшеліктерінің бірі тұрақтылыққа, яғни гомеостазды сақтауға және теріс кері байланыстарды нығайтуға және сыртқы энергия мен заттарды пайдаланудың жаңа, неғұрлым ұтымды әдістерін іздеуге, яғни оң кері байланыстарды нығайтуға қарама-қайшы болып табылады. Бұл қайшылықтарды шешу тәсілдері әртүрлі болуы мүмкін және бұл жағдай материалдық әлемнің әртүрлі ұйымдық нысандарына жауапты.
Осы рефератта біз тірі ағзаларға тән кері байланыстарды талдаймыз.
Энциклопедиялық анықтама бойынша-кері байланыс-бұл процесс нәтижелерінің оның ағуына немесе басқарушы органға басқарылатын процестің кері әсері. Кері байланыс тірі табиғатта, қоғамда және техникада реттеу және басқару жүйесін сипаттайды. Оң және теріс кері байланыс бар. Кері байланыс сондай-ақ олар жүзеге асырылатын денелер мен орталардың табиғатына сәйкес жіктеледі. Күрделі жүйелердегі кері байланыс процестің өтуі туралы ақпаратты беру ретінде қарастырады, соның негізінде қандай да бір басқарушы әсер жасалады. Бұл жағдайда кері байланыс Ақпараттық деп аталады. Кері байланыс ұғымы өзара іс-қимыл түрі ретінде тірі табиғат пен қоғамда басқарудың күрделі жүйелерінің жұмыс істеуі мен дамуын талдауда, әлемнің материалдық бірлігінің құрылымын ашуда маңызды рөл атқарады.
Қосарлы кері байланыс теориясы кең таралған, оған сәйкес табиғи жүйелерде кері байланыс екі формада: ақпараттық және ақпараттық емес. Ақпараттың емес түрі жансыз табиғатта таралған, ал ақпарат материяның органикалық деңгейінен бастап пайда болады деп саналады. Тірі әлемде жүйелерді ұйымдастыру мүлдем өзгеше, даму механизмдерінің жаңа түрін тудырады, ол жансыз табиғатта белгісіз, кері байланыс механизмдерінен тұрады. Бұл тірі жанды жансыздан ажырататын басты ерекшелігі бар.
Осылайша, тірі жүйелерде басқарудың маңызды жағы кері байланыстардың болуы болып табылады. Кері байланыс қағидаты өзін-өзі басқарудың, өзін-өзі реттеу мен өзін-өзі ұйымдастырудың негізгі қағидаттарының бірі болып табылады. Кері байланыссыз өзін-өзі басқару процесі мүмкін емес. Кері байланыстардың көмегімен объектінің берілген күйден ауытқуының өзі басқару әсерлерін қалыптастырады, олар объектінің берілген күйіне әкеледі.
Кері байланыс принципі бойынша реттеу туралы түсінік. биологияда бұрыннан пайда болды. Рефлекторлық реакциялар туралы алғашқы гипотеза (Р. Декарт, 17 в., Й. Прохаска, 18 B.) бұл қағидаттың алғышарттары болды. Бұл көріністер Ч. Белла, И. М. Сеченов және И. П. Павлов, ал кейінірек-30-40 жж. 20 в. Н. А. Бернштейн және П. К. Анохин. Оның қазіргі заманғы түсінігінде кері байланыс принципі (теріс) – барлық тірі жүйелер үшін ортақ принцип ретінде – орыс физиологы Н. қалыптастырды.А. Белов (1912-24) «параллельді-тоғыспалы өзара іс – қимыл» деп аталатын және оны «қосу-минус өзара іс-қимыл»деп атаған м. М. Завадовский эндокриндік органдарда эксперименталды зерттелген. Белов теріс кері байланыс – кез келген (тек тірі) жүйелердегі тепе-теңдікті қамтамасыз ететін жалпы қағидат, бірақ Завадовский сияқты тірі жүйелерде оң кері байланыстардың болуы мүмкін емес деп есептеді. Кеңес ғалымы А. А. Малиновский тірі жүйелерде О. с. барлық типтерінің бар-жоғын көрсетті және олардың бейімделу мәнінің айырмашылықтары тұжырымдалды (1945-60). Шетелде биологияда кері байланыстар 1948 жылы Н. кітабы пайда болғаннан кейін кеңінен зерттей бастады. «Кибернетика» Винері. КСРО-да 50-60 жж. 20 в. И. Шмальгаузен популяциялық генетикадағы кері байланыс туралы түсінікті табысты қолданды.
Осылайша, кері байланыс-бұл процесс нәтижелерінің ағуына кері әсері. Кері байланыс кибернетиканың, әсіресе басқару теориясы мен ақпарат теориясының іргелі түсінігі болып табылады; Кері байланыс басқарылатын жүйенің нақты жағдайын (яғни, сайып келгенде, басқару жүйесінің жұмыс нәтижелерін) бақылауға және есепке алуға және оның басқару алгоритміне тиісті түзетулер енгізуге мүмкіндік береді. Кері байланыс оң және теріс болуы мүмкін.
Оң және теріс кері байланыстардың рөлі әртүрлі. Теріс кері байланыстар тірі жүйелер функцияларының тұрақтылығын, олардың сыртқы әсерлерге тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Олар тірі жүйелердегі энергетикалық және метаболикалық теңгерімнің, популяциялардың санын бақылаудың, эволюциялық үрдістің өзін-өзі реттеудің негізгі тетігі болып табылады. Оң кері байланыстар өмір сүру процесін күшейткіштердің оң рөлін атқарады. Олар өсу мен даму үшін ерекше рөл атқарады. Рассмотри олардың сипаттамаларын.
Теріс кері байланыс (ҚОҚ) – жүйенің кіріс сигналы шығыс сигналының өзгеруіне қарсы әрекет ететіндей өзгертілетін кері байланыс түрі.
Теріс кері байланыс жүйені параметрлердің кездейсоқ өзгеруіне тұрақты етеді.
Теріс кері байланыс ұйымның әртүрлі деңгейлеріндегі тірі жүйелермен кеңінен қолданылады – жасушадан экожүйеге дейін – гомеостазды қолдау үшін. Мысалы, теріс кері байланыс негізінде жасушаларда гендердің жұмысын реттеудің көптеген тетіктері, сондай-ақ ферменттердің жұмысын реттеудің (метаболикалық жолдың соңғы өнімімен тежеу) тетіктері негізделген. Ағзада осы Қағидада функциялардың гипоталамо-гипофизарлы реттелу жүйесі, сондай-ақ гомеостаздың жеке параметрлерін қолдайтын (терморегуляция, қандағы көміртегі диоксидінің және глюкозаның тұрақты концентрациясын ұстап тұру және т.б.) жүйке реттелуінің көптеген механизмдері негізделген. Популяцияларда теріс кері байланыс санының гомеостазын қамтамасыз етеді. Теріс кері байланыстың физиологиялық мағынасы реттелетін шаманың (мысалы, орган белсенділігінің) кейбір шектен тыс ұлғаюы, онымен байланысты кіші жүйе тарапынан төмен әсер етеді; реттелетін шаманың күрт азаюы қарама-қарсы әсерді тудырады.
Теріс кері байланыс адам денесінің температурасын шамамен 37 °С қолдайды.
Адам және өзін-өзі реттейтін гомеостаттық жүйелер болып табылатын барлық тірі тіршілік негізінен теріс кері байланыстың арқасында өмір сүреді.
Оң кері байланыс (ПОС) – жүйенің шығыс сигналының өзгеруі бастапқы мәннен шығу сигналының одан әрі ауытқуына ықпал ететін кіріс сигналының осындай өзгеруіне әкелетін кері байланыс түрі.
Оң кері байланыс жүйенің кіріс сигналының өзгеруіне реакциясын тездетеді, сондықтан оны сыртқы параметрлердің өзгеруіне жауап ретінде жедел реакция қажет болған кезде белгілі бір жағдайларда қолданады. Сонымен қатар, оң кері байланыс тұрақсыздыққа және генераторлар (өндірушілер) деп аталатын сапалы жаңа жүйелердің пайда болуына әкеледі.
Оң кері байланыс жүйені келіседі және, сайып келгенде, қолданыстағы жүйе тұрақты болып табылатын басқа жүйеге ауысады (яғни онда теріс кері байланыс әрекет ете бастайды).
Бейсызық оң кері байланыс механизмінің әрекеті жүйенің асқыну режимінде дами бастауына әкеледі.
Оң кері байланыс макроэволюцияда маңызды рөл атқарады. Жалпы, макроэволюцияда оң кері байланыс даму қарқынының гиперболалық жылдамдауына алып келеді, бұл уақыттың логарифмдік шкаласы бойынша оқиғалардың біркелкі таралуына әсер етеді.
Жүйке жасушалары жоқ қарапайым микроорганизмдер деңгейінде кері байланыс арнасы (қабылдау-әрекет ету) бар және ағзаның сыртқы ортасын ішкі ортадан бөлетін шекарада тікелей бар. Қазір жалпы қабылданған өмірдің пайда болу теориясына сүйене отырып, добиологиялық деңгейде кері байланыс қалай жұмыс істейтінін қарастырайық. Мысалы: қарапайым көп молекулалық жүйелер – коацерваттар, кері байланыс ұрықтары болды – өзінің ішкі ортасының сыртқы ортасынан зат алмасуы. Мүмкін, өмірдің пайда болуының негізгі сәттерінің бірі-сайлау өткізгіштігінің ұрығы бар және жүйені сыртқы ортадан бөлетін мембрананың пайда болуы.
Кері байланыстардың іс-әрекетін кейбір түрлердің популяциясы санының өсуі мысалында қарастыруға болады, мысалы, азықтың (планктонның) болуына және жыртқыш балықтардың болуына байланысты ұсақ балықшықтар. Тамақ көп болған сайын, балықтың көп ұрпақтары тамақтанып, жаңа ұрпақ бере алады. Тамақтың шектелмеген саны және жыртқыштар мен балықтардың аурулары болмаған кезде олардың саны шектелмеген болар еді. Мұнда балық аулау популяциясының өсу үрдісі оның одан да үлкен (геометриялық прогрессияда) өсуіне әкеледі деген оң кері байланыс бар. Жыртқыш балықтар болған жағдайда тағы бір кері байланыс пайда болады: жыртқыштар саны олар үшін азықтың мөлшеріне әсер етеді (ұсақ балықшылардың санына). Бұл кері байланыс теріс болады. Кері байланыстардың нәтижесінде популяциялардағы сан толқын тәрізді болып табылады және санның ауытқуы кейбір орта деңгейдің айналасында болады.
Жоғары ұйымдастырылған малдарда орталық нерв жүйесінің қызметі қалыпты жағдайда кері байланыстың қажетті шарты ретінде кіреді. Мысалы, жануардың кез келген әрекеті, мысалы, олжаны қуып, орталық жүйке жүйесінен бұлшық етке түсетін импульстермен (жүгіру, өндіру алу) және сезім мүшелерінен кері сигналдармен (көру, проприорецепторлар және т. б.) жүреді.
Өміртіршілік үрдісінің өзін-өзі реттеу кері байланысқа негізделген. Осылайша, артериялық қысымның нормадан жоғары көтерілуі нерв жүйесінің вазомоторлық орталықтарына бұл туралы белгі беретін арнайы рецепторлармен қабылданады. Бұл қысымның төмендеуіне әкелетін ортадан тепкіш импульстердің пайда болуына әкеледі. Мұндай процесс-тұрақты тірі жүйелерде жиі байқалатын теріс кері байланыстың үлгісі. Жануарлар мен өсімдік организмдерінің көптеген реттеуші жүйелері осы принцип бойынша жұмыс істейді. Оң кері байланыс эмбрионалды даму кезеңінде басым.
Осылайша, теріс кері байланыстың ерекше жағдайы итальяндық математик В. Вольтерра қараған жыртқыш – құрбандық жүйесі болып табылады. Құрбандар санының артуы жыртқыштардың көбеюін күшейтеді, ал соңғылардың санының өсуі, керісінше, құрбандар санының төмендеуіне ықпал етеді. Осылайша тепе-теңдік және табиғатта сақталса да, жануарлардың көбеюінде кешігу арқасында ол өмір толқыны – жануарлар санының орташа деңгейде кең ауытқуы түрінде болады.
Молекулалық деңгейде о. с. принципі бойынша тірі жасушада бір мезгілде өтетін ферментативті реакциялардың үлкен саны реттеледі. Осы күрделі өзара байланысты жүйені үйлестіру ферменттердің белсенділігін (теріс кері байланысты ингибиторлар, оң – стимуляторлар жүзеге асырады) немесе олардың синтезінің жылдамдығын (кері байланысты эффекторлар жүзеге асырады) өзгерту жолымен жүзеге асырылады.
Оң және теріс кері байланыстардың комбинациясы физиологиялық жай – күйлердің баламалы ауысуын (мысалы, ұйқы-сергектік) негіздейді. Инфекциялық емес сипаттағы патологиялық процестердің қисық дамуын зерттеу (трофикалық жаралар, гипертония, маниакальды-депрессивті психоз, эпилепсия және т.б.) нәтижеге сүйене отырып, аурудың негізінде жатқан кері байланыстың ең ықтимал түрін анықтауға және оның этиологиясы мен патогенезін белгілі бір санаттағы механизмдермен зерттеуді шектеуге мүмкіндік береді. Тірі объектілер неғұрлым жетілдірілген өзін-өзі реттейтін жүйелер ретінде кері байланыстың әртүрлі түрлеріне бай; соңғыларын зерттеу – биологиялық құбылыстарды зерттеу және олардың ерекшелігін анықтау үшін өте өнімді.
Осылайша, кері байланыстардың жалпы сипаттамалары келесідей жасалуы мүмкін:
Теріс кері байланыс бастапқы жағдайды қалпына келтіруге ықпал етеді. Оң-денені бастапқы жағдайдан алыстатады.
Барлық деңгейлердегі өзін-өзі ұйымдастыру оң кері байланыс тетіктерінің негізінде басталады, содан кейін теріс кері байланыстарға шектеу қойылады.
Осы рефератта біз тірі жүйелерге қатысты кері байланыстардың түсінігі мен түрлерін қарастырдық. Осы мәселе бойынша кейбір негізгі қорытындылар шығарамыз.
Кері байланыс механизмі-бұл жүйенің сыртқы әсерге реакциясы. Кері байланыс механизмі-бұл сыртқы әсерге реакция болып табылатын және осы реакциямен анықталатын жағдайдың өзгеруін анықтайтын механизм.
Кері байланыс кибернетиканың, әсіресе басқару теориясы мен ақпарат теориясының іргелі түсінігі болып табылады; Кері байланыс басқарылатын жүйенің нақты жағдайын (яғни, сайып келгенде, басқару жүйесінің жұмыс нәтижелерін) бақылауға және есепке алуға және оның басқару алгоритміне тиісті түзетулер енгізуге мүмкіндік береді.
Кері байланыс принципі бойынша реттеу туралы түсінік. биологияда бұрыннан пайда болды. Рефлекторлық реакциялар туралы алғашқы гипотеза (17-18 ғасырлар) осы қағидаттың алғышарттары болды. Бұл көріністер Ч. Белла, И. М. Сеченов және И. П. Павлов жұмыстарында, сондай-ақ 20 ғасыр бойы дамыған.
Кері байланыс оң және теріс болуы мүмкін.
Теріс кері байланыс – жүйенің кіріс сигналы шығыс сигналының өзгеруіне қарсы әрекет ететіндей өзгеретін кері байланыс түрі.
Теріс кері байланыс жүйені параметрлердің кездейсоқ өзгеруіне тұрақты етеді.
Теріс кері байланыс ұйымның әртүрлі деңгейлеріндегі тірі жүйелермен кеңінен қолданылады – жасушадан экожүйеге дейін – гомеостазды қолдау үшін.
Оң кері байланыс – жүйенің шығыс сигналының өзгеруі бастапқы мәннен шығу сигналының одан әрі ауытқуына ықпал ететін кіріс сигналының осындай өзгеруіне әкелетін кері байланыс түрі.
Оң кері байланыс жүйенің кіріс сигналының өзгеруіне реакциясын тездетеді, сондықтан оны сыртқы параметрлердің өзгеруіне жауап ретінде жедел реакция қажет болған кезде белгілі бір жағдайларда қолданады. Сонымен қатар, оң кері байланыс тұрақсыздыққа және генераторлар (өндірушілер) деп аталатын сапалы жаңа жүйелердің пайда болуына әкеледі.
Оң кері байланыс жүйені келіседі және, сайып келгенде, қолданыстағы жүйе тұрақты болып табылатын басқа жүйеге ауысады (яғни онда теріс кері байланыс әрекет ете бастайды).
Осылайша, кері байланыстардың жалпы сипаттамалары келесідей жасалуы мүмкін:
Теріс кері байланыс бастапқы жағдайды қалпына келтіруге ықпал етеді. Оң-денені бастапқы жағдайдан алыстатады.
Барлық деңгейлердегі өзін-өзі ұйымдастыру оң кері байланыс тетіктерінің негізінде басталады, содан кейін теріс кері байланыстарға шектеу қойылады.
1. Мағлұмат Н. қазіргі заманғы жаратылыстану концепциялары: жоғары оқу орындарына арналған оқулық / В. С. Данилова. – М.: АСПЕКТ ПРЕСС, 2000;
2. Кузнецов В. И., Г. М. Идлис, Гутина В. Н. Жаратылыстану. – М.: Агар, 2001;
3. Тулинов В. Д., Недельский Н.Ф., Олейников а. а. қазіргі заманғы жаратылыстану Концепциялары-М.: НҮСІПАҚЫН, 2005;
Добавить комментарий Отменить ответ
Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *
Заң және құқықтану (6)
Физика және астрономия (16)