ru kk ru be kk ru kk ru be kk ru ro zh ru ru kk ru be kk ru kk bg kk kk kk kk kk ba kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk en kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk en uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk war kk kk kk kk kk ca kk kk zh kk kk fr kk kk oc kk kk de kk kk fr kk kk fr kk kk fa kk kk kk de kk kk eu kk kk ca kk kk fr kk kk fr kk kk eu kk kk zh kk kk ca kk ky kk kk kk bg kk kk de kk kk oc kk kk ca kk kk fr kk kk ca kk kk de kk kk fr kk kk de kk kk kk de kk kk en kk kk eu kk kk en kk kk ca kk kk en kk kk oc kk kk de en kk ru kk ru be kk
Неге біз осы ескі толқынның қадірін білмейміз?
Неге біз осы жаңа толқынның жағымпазын елеп, жасампазының жолын бөгейміз?
Оралхан бәріне ортақ. Ол еш дүниені әрлемей-ақ, шын күйінде, сол қалпында әсем жеткізеді. Оқушы жүрегі – төл туындысында кейіпкерлермен қоса жасап, аунап, құлазып, мұздап, мұңға бөгіп адамзатпен қатар тыныстайды. Мен танып, таңырқаған Бөкейдің ұлы Оралхан дәл сондай. Ал сіздің Оралханыңыз ше?..
ОРАШ МІНГЕН АҚ БОЗ АТ
Ақ боз атты мініп-ақ, мін таппас кескінмен күн еңкейген беткейге құйын-перен тарту әр ер баланың арманы. Бірақ нақ біздің кейіпкер жөні де, жұлдызы да бөлек жан еді. Онысын ойлы от көздері, зердесі мен зейіні, көп білетініндей, көп дүниені сезетін сұңғылалығы аңғартпай ма? Бұл сөзімді титтей бүлдіршін оқыса, оқулықтағы Тортайды сапырылысқан сан беттер, бәлки өз жадының түпкі бір бөлмесінен табар. Кекселеу кісі оқыса, өткен-кеткен өмірінің жолсерігін есіл естелік қып қайта жаңғыртар. Әйтеуір, бәріне ортақ Тортайдың кішірек арманы бар-етін.
Ол ақ боз атқа міну...
Әттең, түсінде ақ бозды, өңінде көк өгізді көреді-ай…
Тортайдың аялы мекені – тас күркесі. Тың әңгімелердің бастауы, кітап кейіпкерлерімен «сол баяғы» хақында тілдесуі, бастық ұлымен тағдырлас болмаса да, ішкі толғанысы туралы сыр шертуі үңгір кеңістігін өзгеше үнге бөлейтін. Ертек айтарда: «Бір жетім бала», – дейді де, аяғы, аяғы ұмытыла береді. Жалғыздық жар сүйгіш пендеге жараспаса керек-ті. Тортай жетімдікті тілеп алып па еді? Жоқ, ол мұны қаламады, сүреңсіз тірліктегі сәулесін кітаптан іздеді. Сәл сәтке болсын ұжмаққа бойлап, он ойлы хәлден айығатын. Діттеген межесі – оқырман жүрегін дірілдетер жазушы атану.
Күңіренген күз таяды. Әркімнің есігін «оқуға аттаныңдар» деп қақты. Бұзау бағып Тортай қалды. Ораш амал жоғынан қатты қысылды, талант пен талаптың топырақ арасында тозарына көндіккісі келмеді. Досының мінбеген ақ боз атына ол өмір озаты боп қарғыды да, «білсем-үйренсемге» ден қойды.
Жылдар жылжып бәрі-бәрін, тіпті Ораш пен Тортайдың балаң шағын өткеннің еншісіне қалдырды. Бірінші кейіпкеріміз әйгілі қаламгер атанды, демалыс уағында әкесінің үйінде бой сергітуде. Екіншісі, үйлі-баранды, әлі күнге дейін қой қамымен. Бірде Тортай ескі досымен көріспек те, кітабын қойнына тығып, қолтаңбасын алмақ. Ораш онымен жүздеспеді. Бет-жүзі түгіл, ар-ұяты шыдамады. Өйткені ол мінген ақ боз Тортайдыкі еді. Иә, өмір осы тектес «әттеңдерден» тұрады. Бала көңіл ше? Кәусарлықтан!
Атау-кере – ақтық сапарға аттанардағы ақырғы ас. Бірақ дәл бүгін толғар тақырып тіпті де ол жайлы емес. Біз көптің көкейін тесіп, көкірек көзіне нұр ұялатқан Оралхан Бөкейдің «Атау-кересі» жөнінде әңгіме өрбітпекпіз. Өреніміз зейін қойып оқыса…
Арда Алтайдың төсінде кімдер тумаған әм тұрақтап қалмаған. Соның бірі Ерік есімді кейіпкер десек, соңынан ерген тұстасы Таған, Құдай қосқан қосағы Айна, көкпеңбек жанарлы Нүрке бәрі-бәрі тағдырлары өзара өрілген бейнелер. Әрқайсысы маңдайына жазғанын көріп келеді. Сырттай сыр білдірмейді де, ал іштей сан қиналады. Айталық, Нюра Фадеевнаның аш құрсағынан шыққан ұлы «қауіпті буданның» нақ өзі. Тау кезіп кеткен Шал демекші: «Адам баласына қайыры жоқ. Не орыс емес, не қазақ емес, өгей неме». Расымен, омырауынан сүт емдірген анасы орыс нәсілінен, діннен безінген әкесі қазақ ұлтынан. Аяғында Африка мен Еуропа араларын будандастырғаны сияқты сиқы да, сабақтар ісі де «өгей неме» дүние дидарын құшты-ақ. Мінездегі қаттылық, қайраттылық Қандауырдан дарыса, білегіне біткен күш еңбеккерлік өмірден ілген олжасы. Әйтсе де, тағдыр оның табанына шеңгел салмай қоймады. Жетімек күн кешкен ол иек артар, сүйеу болар бір жан баласын таппады. Жалт еткен жастықтың шуақты таңдары, шерлі түндері қара жұмыстың жетегінде өтті. Кешегісіне кеюдің орнына, мың мәрте рақмет айтты. Өйткені бүгіні бүр жарған гүлдей еді. Нендей құн төледі? Әлбетте, Ерікке ақыл айтар қауқар түгіл, қақымыздың барына күмәнданамын. Дегенмен, білу парыз. Соқпаққа көп соқтыққан кейіпкеріміз бұ жалғанда дәулеті аспандап тұрғандар ғана тұғырдан көрінерін ұқты. Ең өкініштісі сол. Дүниеқоңыздықтың сыңарына айналған Ерік ар мен намысты, әдеп пен тәрбиені тәрк етті. Мирас қып табыстар ұрпағы жоқ. Кім үшін, не үшін екенін әсте де өзі түсіне бермеді-ау. Бәлкім, мәңгілікке бойлау мақсұтында. Ал мәңгілік ештеңке жоқ. Демек, ғұмыры оқып-тоқыған данышпандармен айқасумен, бал аңқыған байлықты жиюмен, адамзаттан гөрі тек өз «мені» үшін тірнектеумен өңкей заялықтан құралыпты. Әттең, аңсары да, көңіл ауары да, бәрі – алдамшы!
Текті тұқымнан тараған Таған келешегінен үміт күттірсе де, қоғаммен кермалдасып әбден демікті. Әл-дәрмені құрыды. Құр сүлдерін зорға сүйретіп, ішкіштікке бой ұрды. Аппақ шөлмек, сайтан су азды-көпті өмірінің серігі боп шыға келді. Әйелі мен баласынан ажырап, салт басты, сабау қамшылы, салғырт та, салақ күй кешті. Аспиранттың көкке самғауы кандидаттық диссертациясын қорғағаннан кейін кілт үзілді. Ол зау биікке зу етіп ұшты да, әлдекім қанатын қайырғандай қапияда құлап түсті. Санасы сарғаймады, ақылы азбады, десе де маскүнемдік бойын да, ойын да қаза қылды. Екінші рет те ұлт тарихын қазбалағанда «ұлтшыл» айыбымен тентіреп қалды. Бар жазығы ұлтжандылығында ма еді.
Біздіңше, Ерік Қарабураға (Тағанға) қарағанда жүз есе бақыттырақ. Неге? Себебі, сарапқа салудан қашық, әрекет сүйгіш. Таған өз кезегінде мұңлылау. Ой мұхитының түпсіз тереңіне сүңги бергенінен болар. Шалмен арадағы сыр сұқбатта айтпақшы: «Адам баласын құртатын ой емес, ойсыздық шығар, аға». Әне, кейіпкер сөзіне қараңызшы, оның, Құдай куә, жалғыз-ақ кінәсі бар. Азғырынды араққа арлан мойнын иіп, тым ерте мұқым әлемнен түңілуі еді. Барлық бәлекетті рухсыздығынан көрді. Тек «Неге біз осы – осындаймыз» дегенді адамзатқа қатыстырды. Ағыннан жарылайықшы «Неге біз осы…».
Арай өңді Айнашжан өзгенің ғұмырын кешсе де, өз жолымен жүре алмапты. Ол да жетім құс. Үй шаруасына үйірсектеу боп өсіп, шеше етегінен шет жаққа жырақтамаған өнегелі қыз. Мінезінің ұяң да бұйығы қалпы, қылықтағы тартыншақтығы соның айғағы. Қырмызы шақтың қимас күндерін көркейткен керім кейпі, ай дидарын құлпыртқан қос өрімі айырықша жарасып-ақ тұратын. Әйткенмен ақ сазандай жүзіңді албыратар ерің алыстаса, жан жырларың жұптасатын абат баққа көлеңке түссе, бәрінен де сол қиын. Неге ғана Ерік әр жыл сайын Бекторыны іздеп кетеді? Бұлқан-талқаны жоқ жарына лайық жұбай емес екенін сезеді. Жүрек түбінде Айнаның тырнағына да татымайтынын біледі. Бұны мойындаудан гөрі момындығын бетіне салық қып басады-ай. Ал, Айнаш не нәрсеге де көнбіс кейіпкер. Оның осылайша қалыпталуына ана ықыласына деген зәрулік әсер етті. Кеш ұқты, кеш ес жиды. Ол күң еді, бірақ мүлде жар емес… емес… емес…
Аспан көзді Нюра, айналайын Нүрке, осыноу кейіпкердің жаһанда көрмеген қиындығы, татпаған уы қалмаған-ау. Азаптың мың бір түрі болса, мың екісін пешенесіне ойған екен апамның. Әсем де, әсерлі жылдары қазақы серіге күйеуге тиді. Қатал анадан бата түгіл, қарғыс алып, бет-терісін көнектей ісітті. «Бай қызы» деп басына әңгір таяқ ойнатты ғой заманы. Қосағын қу сүргінге қудалатып, періште перзенттерінің шетінеуінен мөлдір жанарын жас шылады. Ол қайысқан жоқ, сынбады да. Тек ара-тұра жалғыз ұлының дүниеқоңыз тірлігіне қынжылды. Қазекемдей «өкпеге қиса да, өлімге қиған жоқ-ты». Ажалы аяңдап келгенде, біртін-біртін баяу күйде рухы көкке көтерілді. Шіркеу қоңырауларының қоңыр үні, шоқынған қауым, ана сүтімен ұялаған сенім «өмір» атты ұядан «мәңгілікке» жол бастады.
Араның қоғамдық құрылысын адамзаттыкімен астарлы мәнде салыстыра суреттеу Оралхан Бөкейдің иелігіндегі шеберлік. Мәселен, бал өндіргіш шыбындардың үйшігі неғұрлым цивилизацияланса, соғұрлым бұлардың қарым-қабілеті һәм қарекеті өзгереді. Психологиялық тұрғыдан құбылып, табиғи мол мүмкіндіктерінен айырылады. Бейнетқорлық, еңбексүйгіштік адыра қалса, біздің де оңбасымыз хақ. Оралхан Бөкей айтпақшы: «Жо-жоқ, адамзатты жұмаққа жеткізер ақыл-ойы ғана емес, төрт аяқтап хайуандармен бірге жайылып жүрген жерінен алып шығып, сананың сандал көгіне мінгізген қара күші де…». Қарапайым да, қажет қағида. Ал әрнені автоматтандыруға әуес адам баласы дана ма, әлде жалқау ма…
ҚАРАБУРА (Таған) мен ҚАРАБАУЫР (Еркін), ЖАҚСЫЛЫҚ пен ЖАМАНДЫҚ, БІТІСПЕС АРПАЛЫС. Мұнда, әдеттегідей, абсолютті жақсылық, я абсолютті жамандық болмайды. Ақтың көлеңкесінде ала тұрақтайды, аланың ақ шындығы демінен тарылады. Үш анық бар: Хақ тағала, ақиқат, өмір. Ғұмырың сыяр үш ұғым!
ӘУЕЗОВТІҢ СОҢҒЫ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТШІЛДІК ИДЕЯ
«АЙНАЛАҢЫЗҒА АБАЙ БОЛЫҢЫЗ». ШЕРХАН МҰРТАЗАНЫҢ  ҚАСЫМ-ЖОМАРТ ТОҚАЕВҚА  ЖАЗҒАН ХАТЫ
ЕРМЕКОВТЕЙ ЕР ЕЛ ЕСІНЕН ШЫҚПАСА...
Біздің Telegram каналына жазылыңыз
алдымен сізді қызықтыратын барлық жаңалықтарды біліңіз
Сіздің электронды пошта жарияланбайды. Қатарды міндетті түрде толтырыңыз *
Air Astana 10-шы рет өз аймағындағы үздік әуекомпаниясы ретінде Skytrax сыйлығын жеңіп алды
Ауған соғысы ардагерлері өз ойларын ортаға салды
Ардагерлерге арналған турнир өтті
Ауған соғысы ардагерлері студенттермен кездесті
Үндеу: Бірлігі жоқ ел тозады, бірлігі күшті ел озады
«КӨРКЕМ ҚАЛА – АЛМАТЫ» ЖАС АҚЫНДАР МҮШӘЙРАСЫНЫҢ ЕРЕЖЕСІ
КИНОҢ ҚАНДАЙ БОЛСА, ҚОҒАМЫҢ ДА СОНДАЙ
ТҰЛҒАЛАР: ТӘРБИЕ, ТАҒЫЛЫМ, ТӘЖІРИБЕ
Білімді жастар білікті болар
«АЛАШ» АВТОНОМИЯСЫ» ТАРИХЫНЫҢ ӘЛІППЕСІ
«АҒА, САҒАН БҰЛ – ОШАҚ…»
«Ана тілі» газетінің Бас редакторы
«ТҮГЕЛ ТҮРКІ ЖИНАЛЫП, ТОМСЕНГЕ ЕСКЕРТКІШ ҚОЙСАҚ...»
ТҮРКІ ӘЛЕМІНЕ ОРТАҚ ТАҢЖАРЫҚ
ОЙЛЫ ОҚЫРМАНМЕН ОЙЛАСЫП ЖАСАЛАТЫН БЕТ
ЖАҺАНДЫҚ ДЕҢГЕЙДЕГІ АЛҚАЛЫ ЖИЫН
«ҚАРАГӨЗДІ» ӘУЕЗОВ ЖАЗҒАН ҚАЛПЫНДА КӨРЕРМЕНГЕ ЖЕТКІЗСЕК ДЕЙМІЗ
«АЙМАҚТА МЕМЛЕКЕТТІК ТІЛДІҢ МӘРТЕБЕСІ АРТАДЫ»
ТҰЛҒАЛАР: ТӘРБИЕ, ТАҒЫЛЫМ, ТӘЖІРИБЕ
Мәншүк Мұқашева: ЖУРНАЛИСТ ТӘРБИЕЛЕУ – ЖАНКЕШТІ ІС
Қанат АЙТБАЕВ:МӘДЕНИЕТ – ЕЛ ИДЕОЛОГИЯСЫНЫҢ ЕҢ БАСТЫ ТЕТІГІ
Раиса ҮМБЕТБАЕВА: ӘР ОТБАСЫ ҰЛТТЫҚ ДӘСТҮРДІ ҰСТАНСА ДЕЙМІН
ОҚУШЫ ДЕНСАУЛЫҒЫ – КӨКЕЙКЕСТІ МӘСЕЛЕНІҢ БІРІ
Ғарифолла ӘНЕС: ҚАЗАҚТЫҢ ЖОЛЫ ҚАТПАРЛЫ, ҚАЛЫҢ ТАРИХ
© 2010-2020 Copyright. Kazgazeta.kz.