kk kk kk ru kk ru cv ru kk kk kk kk kk kk kk kk el kk kk kk kk tt kk kk kk kk kk tt kk tt kk kk kk kk kk tt kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ku kk kk kk kk kk kk uk kk kk av kk tt kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk mk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky tt kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk sl kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt kk kk kk kk kk kk hbs_cyr kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk mn kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk mn kk kk bg kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ba kk kk kk kk kk kk av kk mr kk uk kk kk ky kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk uk uk uk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk ky kk kk ky kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ba kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk ky kk kk kk kk av kk kk kk ba kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk bxr kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk ky kk tt kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk uk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk mk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk bg kk kk kk kk kk kk kk kk tt kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk mk kk kk kk uk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk
Тұрсынхан ЗӘКЕН. ЕЛ ҚАҒАН - Juldyz journal
Тоныкөк ескерткішінің 1300 жылдығына арнаймын!
Бектері, халқы адал болмағандықтан, Табғаш қағанның алдауына сенгендіктен, арбауына көнгендіктен, ағалы-інілінің кектескендігінен, бектер мен халқы бір болмағандықтан Түрік халқы елдігінен, елінен айырылды.
Кіл қапастан енді көрдік жарықты.
Менің мұңым саған айтпай айықпас.
Алтай таудан ауа кеткен арда Алаш.
Ер едің сен оңды-солды сойқаған.
Талай ғасыр қалсадағы кер табан!
Бабаларға тартып туған бөрі едің,
Жау алдында бой бермейтін өр едің.
Төгіл суға төніп барып тоқтадың,
Табғаш қаған қатты састы халқымен!
Ат ойнатып келді Табғаш қағаны,
Босат дедің Құмдан деген қаланы!
Өз жерімде қақысы жоқ өзгенің!?
Түре тиіп Алты қырдың шетінен
Есіңде ме түрен салған кездерің?
Қара дөңде қара суық меңдетті.
Ақ сүйек жұт кезінде де кешегі
Қалсын енді басқа амал −
Қыран бабамам қыстау қылған Төгілді.
Жыға тартып жебе толы қылшанды.
Сұр жебелер көк жүзіне шырқады.
Екі жақ та есі кетіп меңдеді.
Қанға бөкті қара қаптал, тебінгі.
Өзі келіп Ел қағанға бас ұрды.
Қара дабыл, бөрі басты байрақты,
Жолы қиын еді бөрі байрақтың,
Тұрушы еді көк ордада тігіліп,
Бір қария дәт тіледі ортадан:
Қалқан құрлы болмай қалды қамалы.
Алдыңа кеп басын иді қағаны.
Қан қасапта десі басты дестінің.
Екі қолын еңселей тік көтеріп,
Ел қаған да сөзін оның қостады.
Жүгінісіп уәде түбі – сабырға,
Серт берісті сол арада қос қаған,
Бірге жайлап-төстейміз деп Өртөсті.
Қыс қыстауым қайда деп,
Саржайықтан сапырыла ел көшті.
Түйелі – көш тумысынан киелі.
Арта келіп қонақтады иегін.
Олар бекер мақтамайды Өртөсті,
Өртөсінде ғұндар кеше ерке өсті.
Жатып қалған бір қозысы
Мың қой болған мекен еді
Сол арада жайлы бір қыс өткерді,
Көне қоныс еске салды өткенді.
Жер аяғы құрттай келе,
Кең көсілген сары белін арқадай,
Түркі жұрты тұрсын қалай аңсамай.
Сары жонына бара жатты шалқалай.
Сары белін жаздай тағы жайлады,
Құрты қандай өре толы ақ жарма,
Бармақ елі түсетұғын қаймағы.
Беттің айын келтіретін қырмызы,
Қандай күшті буырқанған қымызы.
Тоқты етімен тостағандап сімірсең
Әне-міне өте шықты жаз айы,
Сары белде сауық-сайран азайды.
Салқын демі солтүстіктің білініп
Қоңыр күздің күреңітті қабағы.
Қаздар қайтты терістіктен –
Оңтүстікке жасыл желек жайқалған.
Тыныштықта тыраулаған тәтті күй,
Жағасына Саржайықтың кеп жатты.
Саржайықтан өтем деген қалың ел,
Самаладай қалың қолға кез келді.
Ат-көлігі қыр астында байлаулы
Тұрған екен бес қаруы сайлаулы.
Қапелімде мұрттай ұшты қалың ғұн
Ат сауырын сипай түсіп айдары.
Бет қаратпай суылдаса сақпаны,
Кек қайтарар жерін жақсы тапқаны.
Боз биенің қаныменен бекіген.
Жараспайтын іс жасады ерлікке,
Арғы тегі текті ұлан,
Сәнбі жұрты нағашысы көкшулан.
Кезеп еді сәт сағаты келгенде
Бауырын да билік үшін мерт қылған.
Одан енді тілдескеннен не қайыр?
Оныменен жолым болсын екі айыр.
кері бұрды ат басын.
Сүйемекке Үш сораңға арқасын.
Көк бөрісі тістеп жүріп өсірген,
Ата қоныс – Үш сораң,
Үш сораңда жатыр көне құт қораң.
Үш сораңға қайта айналып ел қонды,
Бөрі басты белдеуіне ту қадап,
Көк орданы айналдыра мор көмді.
Сол араны қалың түркі қыстады,
Тәңір оңдап қыс қаһары қыспады.
Берен киіп, бес қаруын,
Ала қыстай белдеуінде ұстады.
Аңдып басып әрбір істе қадамын,
Арлан бөрі ашты қайта аранын.
Күтіп жүрді қыр басында күні-түн,
жаңа жылын – шағанын.
Чан-ан чэнда шам жанды,
Шамды көріп періштесі шамданды.
Қара сүңгі қағанға ерген қалың қол,
Түн ішінде тимек болып қамданды.
Түн ортасы қала түгел масайды,
Естіген соң тыныштықтың дабылын,
Табғаш қаған төсегіне жантайды.
Ашулы қол аямады жаттарды.
Чан-ань менен Алты қырдың арасы,
Чан-ань түгел жатыр еді ұйқыда,
Аңдыған жау алмай қоймас
Жеткен екен бірақ күнде тырқына.
Қалалары қалың өртке оранды,
Айлар өтіп әупіріммен оңалды.
Кетті жаудың қарсы келер шамасы,
Арта түсті Ел қағанның бағасы.
қанша айналып түссе де,
Жеткізбейді ғұнның байтақ даласы.
Шаңға бөкті кер табан.
Чан-ань чэнға қайтып келді
Мысы құрып бар амалы ортаған.
Тайжі-гоңның түгел келді қулары.
Ел қағандай аты шулы кезептің,
Қайтсек басын аламыз?! –
Таусылғандай болды бірде сабыры.
Ең соңында бір амалы табылды:
Пәтуаға келісті олар бір ғана −
«Уды умен», «жатты жатпен»
Жақындарын тартайық деп шырғаға.
Ел қағанмен жаны бірге шығарда,
Таңдады олар бас бұйрығы
Кісі салды ебін тауып Сымаққа.
Ашына Жоң Адал деген бар еді,
Құмар еді ақша менен асылға.
Болып күнде майлығы мен сулығы,
Кезеп еді барлық жайды
Аялдамай Өтүкенге тез жетті
Адамдай-ақ сауда дауын даулаған.
Асыл кездік, алқа, белдік, білезік,
Кілем-кілше, зібу-зинат бар тағы.
Соны көріп тұнды көзі халықтың,
Сауда ісіне атасынан қанық тым.
Оны киген арулардың гүл өңі.
Соғып тұрды дүниенің жүрегі.
Тоғанағы қашан да тоқ келетін,
Алыстардан ізгі хабар беретін.
Саудагерді халық жақсы көретін.
Бір болғасын ата тегі, жатыры,
Ел қаған да көрді мынау пақырды.
Өзін ғана көк ордаға шақырды.
Жүргендіктен бөгде жұртта, жырақта,
Қаған оған қарады сәл сынап та.
Ашық күнде қабағынан қар жауып,
Отыр еді бас бұйрығы Сымақ та.
Байқамаққа Ел қағанның аужайын.
Ел арасы қанша қиын болса да,
Қаған оған шыныменен мәз болды,
аққу ұшып, қаз қонды.
Қасындағы бас бұйрығы Сымаққа:
қарауыңа ал! – деді.
Ашына Жоң жорта ойлап алысты,
Күнде кіріп-шыға жүріп алдына,
Көңіліне түйе жүрді әр істі.
Сымақпенен қырға шықты бір күні,
Қайтып келе жатты олар ордаға
Қанжыға да аң мен құстың түр-түрі.
Келе жатып бас бұйрықты
Қас-қабағы еді күнде баққаны:
Қаған болса дайын дейді тақ-тәжі!
Ашынаның әулеті екен ол дағы,
Сымақ сонда қалды бір сәт тіксініп,
Ойға беттеп алған еді кеселді.
Дөп келгендей көптен бергі есебі.
Ханның нақ ойын –
Ел қағанды ұстап берсе егерде,
Берем деген қағандықты сәлемін.
Мұны естіп Сымақ қалды ойланып,
Тілегені жерден бүгін табылды,
Жүргенінде көкке күнде қол жайып.
Ел қағанды құрықтаудың амалын,
Алған еді осы кезде бір тыным.
Оңға-солға қол бастады Ел қаған,
Тұрған еді елде аман, жұрт та аман,
Бақыт құсы бастан әлі ұшпаған.
Ата жолын ер түріктің әспеттеп,
Әр заманның қағаны да әр басқа,
Арқасына бітпеген-ді жал босқа.
Алынбаған кегім бар деп Табғашта.
Бірақта бар түркінің де түрігі,
Елім деген күліктердің кұлігі.
Жұмыртқаның бір ұяда шайқаған,
Шығады екен неге кейде шірігі?
Сымақ солай Табғаш ханға сатылды,
Тәңіріне бас ұрғандай бас ұрды.
Шұғай тауға ел көшті,
Елмен бірге сан аламан қол көшті.
Қолдың көбін Сымақ ертіп соңынан,
Табғаш ханмен екі мәрте сөйлесті.
Табғаш қаған уәде берді қайталап,
Бекіткендей болды сөзін балталап.
Табғаш ханның көп қолы,
Аңға жалғыз Ел қаған,
Сол қалың қол ортадан.
Қалды қаған арпалысып, алысып
Арасында қалың жаудың қоршаған.
Сымақ қолын жібермеді қағанға,
Түссін деді құрып қойған аранға.
Он түмен қол қайда? – деді Ел қаған,
Қандай күйге тап болдың,
Енді-енді қатқан кезде бұғанаң!?
Өзің ғана қолдай көр!
Сені бүгін жау басты,
Жау басарда басты солай албасты.
Аман бол! – деп,
– Түлісім мен Тардұшым,
Аямаған өмір бойы бар күшін.
Қолды болды Ел қаған,
Ер жігітше көріп тағдыр талқысын.
Алып келді ажырғылап Чань-анға,
Талатқандай көк бөріні қабанға.
Тамашалап шықты түгел көрмекке,
«Мың асқанға бір тосқан» – деп
Болды бұл жәй әңгіменің азығы.
Бел шешіп бір жатпадың.
Әулетінен бір шүйкебас патшаның.
Күйеу бала етті оны,
Толған айға қолы жетті көктегі.
Сәлем беріп тұратындай бектері.
Жеттің бе? – деп, –
Биік мансап, байлық неткен
Өз қағанын жығып берген Сымақты
Етті бірден Түліс Түрік қағаны.
Кімдер кие, кім ие?
Қас қағымда кілт бұрылды дүние.
Қия жолда мерт болды,
Атын салып жүрген ерлер күдірге.
Ел қағанның сынамаққа тағатын
Талай күнге аш қойды.
Дегдар басың қор болды-ау,
Тіл байланды, әл кетіп,
Аштық дерті бара жатыр меңдетіп.
Тау мен дала – ұлысы.
Тарылғандай болды демі, тынысы.
Құлағында құр бақа ойнап
Өлсем орным қара жер
Жамбасына қамыс бойра төсенді.
Келді бір күн тұтқын жайын көруге.
Бір кесек ет бергізді.
жан болар ма құлқынды.
Қолына алған сол етті
Ең әуелі анасына ұсынды.
Анасы еді бар ойы.
Анасы оның қормалы еді,
Дамылдайтын алтын төрі, дәргейі.
Көріп оның бұл ізгі,
Табғаш қаған ойға батып кідірді.
– Мен ардақтай алдым ба – деп
Мен де сондай күй кешсем,
Ел қағанның ісін істей алам ба!?
Өзі қылған қараулыққа өкінді.
Хан тұқымы ханға азар бермес деп,
Жасап берді бар игі.
Өнерпаздар қосып берді қасына,
Желісіне асау құлын байлатты.
Құмарлығын естіген соң аң-құсқа,
Көп нөкерін жиып берді қасына.
Ұлы думан той қылып
Мақтап жатты бағасын бек асыра.
Көкіректе шер − үнсіз. Ел-жұртының бодандығы меңдетіп,
Бұла-бұла көз жасыңның обалы.
Жұдалықтың дертінен ол көз жұмды,
Айнымады адал айтқан сертінен.
Бірге өлем деп еркімен!
Ешкім оны бөгеп қала алмады,
Ғұннан қалған ата жолын жалғады.
Бірге кіріп көрге де,
Бар ғұмырын қағанына арнады.
Тілегені Тәңір жолы, ұшпағы!
Табғаштардың ханы менен қарасы,
Ел қағандай болсын! – деп,
Тұйғынжалдай болсын! – деп,
Өтті солай Ел қаған,
Артта қалған ата сөзде кешегі:
торға түсер – деуші еді.
қолға түсер, – деуші еді.
Ел қағандай есіл ер,
Сол күндердің күйін әлі шертеді.
Дала талай есіл ерге толғатты.
Көп ойланып Таң Тайзоң,
Оны ойласа бойда қаны тасиды.
Талай-талай ойын іске асырды.
Аттың басын Алатаудан іркіді.
Оны дағы алдап соғып ақыры
Табғаш қолы түркілермен толықты.
Елін, жерін жау алды.
Елді халық елдігінен айырылды,
Қағанды жұрт қанатынан қайырылды.
Елу жылдай көрді осындай зұлматты,
Құтлық қаған Елтерістің кезінде,
Қайта құрды қағанатын қуатты.
Жарқылдаған алмас қылыш сияқты.
Күлтегін мен Білге сынды өрені,
Бірге туған екі тарлан бөрі еді.
Ел қағандай ер бабаның рухымен,
Түркі жұрты жақсылыққа кенелді.
Содан бері өтті талай ықылым,
Ұлы дала алғаны жоқ бір тыным.