kk de uk kk kk kk kk be av xal kk av ru en ba kk ky kk kk mk av kk kk kk ru ru kk kk ru ar kk kk ru uk kk kk kk kk be av xal kk av ru en ba kk ky kk kk mk av kk kk kk de cs kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk en en en en en kk kk de kk de kk de uk kk de kk de kk de kk de kk de kk de kk de kk de kk de kk de ky kk ru kk de kk de kk de kk de uk kk kk kk ru ru kk ru kk kk ru ar en
© 2014-2022. Арғымақ Ұлттық танымдық порталы. Барлық құқықтар қорғалған
Атам заманнан жыл қайыру да санамалау да жылдардың атауына да ие болған қасиетті жылқы. Қандай шежіре тарих болмасын осы жылы болды, осы жылқы жылы жақсылық болды деген деректерді оқимыз. Ауылда өскен әр бала, әр қазақ баласы қолына түскен қу шыбықтан бастап, көк талға дейін, атасының таяғына шейін, тіпті апасының сабауына дейін ат қылып мініп, ауылдың қара топырағында жалаңаяқ көк жусанда жүгіріп ойнайтыны өзі бір ғажап.
Иә, қу ағашқа, көк талға жан бітеді. Оның өзін мақтаныш көріп, мұрнымыз шаңға тұншықсақ та, бір-бірімізбен жарысып, жүгіруші едік. Бұқтырма өзені бойында қайыңмен аралас өскен тал біткен ауыл баласы үшін нағыз үйір-үйір жылқыдай, дүд-дүл тұлпарлардай болып кетуші еді. Жылқы таңдаған сыншыдай түзу, сұлу, алыстан көз тартып тұрған жас шыбықты таңдап, кесіп, оның өзін асау деп кісінетіп, үйретуші едік. Ауыздықпен алысқан астымыздағы көк талға жан бітіп, жылқы қасиеті бойына қонғандай тулап кетуші еді.
Иә, солай жүріп ақыры жетіден астым-ау дегенде алғашқы армандаған тұлпарға мінесің. Ең алғашқы мінген жылқы қашанда қастерлі. Менде осы жеті жасқа дейін мінген көк талым енді шынайы болып, қуанышымда шек болмай ең алғаш орманшы әкемнің таңдап әкелген ақбоз атына мінген кезім әлі есімде. Бейне бір ертегі әлеміне кіргендей күй кештім. Өр Алтайдың мұзарт шыңыннан түскен елес сияқты бәрі. Алтайдың ақ боранындай құбыла соққан желдің иіріміндей майда жалы төгіліп-ақ тұр. Бала болсам да әлі жадымда сол ақ жалдан тырмысып ұстап тақымымды қысып биікте отырған балғын шағым. Әкем орманшы ауылдағы жалғыз орманшы болғандықтан, жауапты жұмыспен төрт мезгілде де ат үстінен түспеген адам еді.
Көктем шыға нағыз қарбалас кез. Алтайдың қарағай, самырсын бүршігін жинау деген орманшылардың науқаны басталады. Ақбоз ат енді дамылсыз сонау арғы жақтағы Шабанбайдан бастап, Марқакөлдің шекарасына дейін шығыстағы ең қиыр жатқан жайлаулардың дерлігіне тұяғын тигізіп қайтатын сәт.
Арыны басылмай тасыған Бұқтырма өзенінен мықты деген ат болмаса жүзіп өтуі екі талай. Жылқы екеш жылқы да иірімді сезеді. Ақбозға мінген әкем қашанда сенімді болатын. «Бұқтырмадан талай атпен өттім бірақ бірде бір жылқы осы ақ боздай болмады. Бәрі сескеніп, бұйра толқынның қуатынан қорқып суға тұяқ тигізбей қоюшы еді» – дейтін еді.
Ақбоздың бір кереметтілігі қанша шақырым жол жүріп келсе де шаршамаған кейіп танытып, әлде «туған жерге оралдым» деген ойы ма, еркіндікті аңсағаны ма, ер-тоқым түскен кезде құлындай қуанып, тоғайға қарай шаба жөнелетін. Мен талай осы сәттерге куә болдым. Тағы бір ерекшелігі әкем атқұмарлығы ма, әйтеуір ақбоз әкем ысқырған кезде екі алдыңғы тұяғын көкке шаншып тік шаншылушы еді. Бұл көрініс енді сөзге бергісіз керемет. Мал иесін таниды деген шын-ау. Өзге адам осылай жасаса елең етпейді. Бұл әкеме деген ақбоздың құрметі шығар бәлкім.
Қатты шаршаған ақбозды мен тек қартайған сәтінде ғана көрдім. Басын төмен шұлғып, бұрыңғы қайраты жоқ. Үнсіз тұрушы еді. Дегенмен 10 жасымда ақбозбен сонау асқар шыңға Өрел мен Еңбек ауылының ортасынан жайлауға барар «Сарыноқай» аталатын тік жалғыз аяқ ат жолымен қиялап, биігіне шығып, туған жердің, елдің тамаша көрінісін маусымдағы ақ шыңда тұрып төңірекке көз тастаған сәтім ұмытылған емес. Марқұм әкемді жора-жолдастары Оралбек демей «Оша» деп атап кеткендіктен, «Оша мінген ақбоз ат» болып ақбоз да ел есінде қалған.
Сонда қарап отырсам әкем мінген талай жылқылардың ішіндегі екі ат қана желісті болған екен. Соның алғашқысы осы – ақбоз. Екіншісі – кері ат. Ауылда ақбоз мінген адамдар көп болды. Ақбоз мінген адамды көргенде балалық шағым, әкем, туған жер, жайлау, ауыл адамдары есіме түсіп кетеді.
Уақыт та зымырап өтіпті-ау. Жайлауға Алатайға бүршік теруге барғанда әкем айтып отырушы еді. «Орманшылар кешкісін жұмыс аяқталғанда, Алатайдың барағынан бастап, Тарбағатай жайлауындағы жазықтағы қара жолмен орманшы шыңғыстайлық Елтайдың үйіне дейін кішігірім ат жарысын ұйымдастырушы едік – деп. – Ол жерде Өр Алтайдың небір жүйрік аттары, жаратылған орманшылардың сәйгүліктері жиылушы еді – деп. – Желісі аттардың қатарынан қашанда ешкімге алдын бермеген ақбоз қара шаңды артқа тастап үздік келетін – деуші еді. – Шабысты жылқының өзі жорға атаулы да шаң қауып құйрық тістескен аттар жетер мәреге таяу қалғанда амалсыз қалатын» – деген әңгімесі мені қызықтырып қоятын.
Сол ақбоз аттан кейін бір ақбоз болмады-ау. Совхоз құрып, жылқы біткен етке кетті. Басы азайып, ауылда совхоздың жылқысы дегеннен алып қалған ат болмаса талай мықты аттар кетті-ау. Сол кездегі совхоздың аты деп аямай мінген аттар шыныменде мықты еді. Ал, әкемнің ақбозы сол Лесхоздан емес Совхоздан таңдалып алынған дөнен болатын. Ол уақытта ақбоз үйірдегі жас айғыр еді.
Сол ақбоз сынды қасиетті жылқылардан қазір ауылда тұяқ қалмады-ау. Ұсақталып кеткен сыңайлы. Жайлауға барған малшы біткен сол ақбоздың тік қарғыған өнерін қызықтап мініп көреді екен. Алтайдың соқпақ жолын ат тұяғымен жүріп өткен Өр Алтайдың өрін бағындырған өр тұлпарлары қашанда Қазанат болып қала бермек.
Иә, қолға үйретіліп, адамзат баласының қажетіне жаратқан жылқы түлігі ең қасиетті, ең қадірлі малы. Өйткені ұланғайыр даланың, ұлан байтақ өлкенің тыныс-тіршілігі, өмір салты, өнер білімі, әдет-ғұрпы, салт-санасы, салтанаты, бүкіл мәдениеті жылқы түлігімен тығыз байланысып жатады.
Ақ боз аттың өзі тарихта болмапсын аңызда болмасын дәстүрлі ортада ерекше қастерленетін жылқы түсінің атауы. Бастапқыда ақ түстің қасиетті саналуының негізі күн түсіне баланған, хандар, батырлар мінген деп ерекше қастерленген. Сол себепті де иесінің атақ-даңқын, лауазымын айғақтайтын символикалық мәні де болды. Дәстүрлі наным-сенімнің өзінде адам ақ боз биенің сүтіне шомылса, бойындағы науқасы, қайғы-қасіретінен тез айығады делінген.
Ақбозат – Темірқазық төңірегіндегі жұлдыз. Қазақ аңызы бойынша Жетіқарақшының Темірқазыққа шылбырмен байланған екі атының бірі. Жарықтығы жағынан үшінші орында. Ақбозат – аспандағы жыл бойы батпайтын жұлдыздардың бірі. Қазақ халқы ертеректегі тұрмысында Ақбозатты Темірқазықпен бірге бағыт-бағдар алуға жиі пайдаланған. Ежелден қалған ескі сөз – ер қанаты – ат. «Күш-қайратың қайнап, әл-қуатың тасып тұрған жастық шағыңда ел-жер аралап, қыр-сырына қанық, көпті көріп көзінді аш» деген ұғымды атың барда жер таны желіп жүріп, әкең барда ел таны еріп жүріп деп бекер айтылмаса керек. Қуатың, білімің барда қарымта. Жылқы деген қасиет. Ылайым ақбоз мінген ел ағаларымыз аман болсын! Ақ тілектер әр шаңырақта орындалсын! Жылқы мінезді халқымыз аман-есен болсын!
Тегтерақбоз атарғымақБұқтырмаДидар Оралбекұлыжылқы жайлы әңгімелерКатонқарағайШҚО
Жол жиегіндегі жылқылар (бейне)
Биқұмар Камалашұлы аттың сыны жайлы
СӘДІБЕК ТҮГЕЛ 1 Ақпан, 2016 at 15:58 Жауап беру
Дидар! Жақсы жазылған шығармаңмен шын жүректен құттықтаймын! Құнды туынды әрқашан қуантады оқырмандарды. «Мыңнан -қазанат» деп дәл тауып жазғансың. Шынында, Ер қанаты-ҚАЗАНАТ! Қазанаты болғанда қазақ қор болмаған! Қаламың ұштала берсін! Атбегі Оралбек ағаның мына қазақтың қазанаты Ақбозаттың үстінде түcкен фотосуреті ғажап екен. Ұрпақтар үшін сақта
Қайырбек 11 Ақпан, 2016 at 23:02 Жауап беру
Орекең мықты жан болды. Ауылдағы қадірлі орманшылардың бірі еді. Талай сәйгүлік мінген жан еді. Мына ақбоз керемет екен
Талғат Омар 12 Сәуір, 2018 at 01:20 Жауап беру
Мұндай жылқылардың қасиеті ерекше. Ал орманшының да жан серігі болған ақ боздың өзі Алтайдың мықты тұқымы екен. Дидар бауырым қаламың ұштала берсін. Тамаша естелік екен.
ПІКІР ЖАЗУ Жауапты болдырмау
Save my name, email, and website in this browser for the next time I comment.
Please Do the Math  ⟲    ➴
This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.
Жылқы түсінің негізгі ерекшеліктері
Сал құла – Т.Мұқышев
«Жеті қарақшы». Әлиакбар – көкпардың көнекөзі
Төрегелді Шарманов бие сүтінің пайдасы туралы айтты
Дәурен Абаев: «Ұлы дала жорығы» жай ғана ат жарысы емес
Тоқаев: Бабаларымыз Ұлы дала шежіресін тұлпардың тұяғымен жазған
Ұлттық спорт қауымдастығының басшысы ауысты
Атақ аламыз деп жүріп, ат өлтіріп алмайық – доктор
Елорда-Түркістан. «Ұлы дала жорығы» марафоны басталады
«Хабар» арнасында жаңа жоба. Дүлдүлдер дүбірі
Жылқы еті мен қымыз өндіруде Ақтөбенің әлеуеті жоғары
Алматы телеарнасы «Қызыл жебе» романы бойынша фильм түсірді
«Ақжол, Самал» (деректі фильм)
Әйгілі Абсентке арналған деректі фильм таныстырылды
Нұр-Сұлтаннан Қорғалжыңға дейін (ФОТО/ВИДЕО)
ARGYMAQ.KZ — сайты мәтін түрінде, бейнекөрініс және сурет арқылы ақпарат тарататын Ұлттық танымдық портал.
Меншік иесі: ЕРЖАН ЖАУБАЙ.
Материалды көшіріп басу кезінде ARGYMAQ.KZ сайтына тікелей гиперсілтеме көрсету міндетті.
Тел.: +7 778 347 17 08
© 2014-2022. Арғымақ Ұлттық танымдық порталы. Барлық құқықтар қорғалған
error: Content is protected !!