kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk tt kk ky kk kk ru ru kk kk kk de kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk de oc kk kk de oc kk kk de ca kk kk ru ru kk de it kk de ca kk de oc kk de ca kk de ca kk de oc kk de oc kk de oc kk de zh kk de zh kk de zh tg de ca kk de fa kk de eu kk de en kk de de kk de hbs_lat kk de fr kk de en kk de pl kk de de kk de ca kk de oc kk de fr kk de ca kk de ca kk kk kk
Тұтас түркінің азаттығы үшін күрескен сұлтан Сыдық | Әдебиет порталы
Әдеби үдеріс Авторлар Кітаптар Аудиокітаптар Жанрлар Кейіпкерлер Блогтар Арнайы жобалар Мультимедиа
Әдебиеттi ешкiм мақтаныш үшiн жазбайды, ол мiнезден туады, ұлтының қажетiн өтейдi сөйтiп...
ХІХ ғасырдың екінші жартысында отаршылдық билік құрылымында қызмет істей жүріп қазақ халқының мүддесін қажырлы қорғаумен көзге түскен Ахмет Кенесарин сияқты бірді-екілі азаматтар ерекше орын алады. Олар қазақ елін бүтін басқарған хан әулеттерінің өкілдері бола тұра, объективті жағдайға байланысты қазақ халқына қызмет істеу мүддесімен амал жоқтан Ресей әкімшілік қызметіне кірді.
Кітап шығыстық шағатай түркі жазба тілінің әсерімен жазылған, оны біз Сыздық атауының Сыдық болып жазылуынан-ақ аңғарамыз. Мәтінде кездесетін толып жатқан ескі ұғымдардың көшік, таш, шейітсияқтыларын кітапты баспаға дайындаушылар қазіргі аудармаларын қатар беріп қолданған,негізгі бөлігі қазіргі қазақ тіліндегі баламаларымен берілген.Кітаптың жазылу мәдениеті, тіл шұрайы, сөздердің қолданысы тіл зерттеуші ғалымдар үшін үлкен дерек болып табылады.
Екіншіден, кітап мәтініндегі көптеген терминдер жалпы шығыстың, соның ішінде Қазақ хандығының, Орта Азия хандықтарының мемлекеттік басқару жүйесі мен саяси институттарынан, әскери лауазымдары мен құрылымдарынан хабар береді. Мысалы, саркарда, пансат басы, топ сияқты сөздер. Бұл тарихи саясаттану, әскери іс тарихысалаларындағы мамандар үшін таптырмас қайнар көз деп есептейміз.
Үшіншіден, «Насабнаме сұлтан Сыдық»мәтініндегі этнографиялық ақпарат, Орталық Азия этностары мен Қытай және Ресейліктер арасындағы қарым-қатынас этнология саласы мамандары үшін ХІХ ғасырдағы этнос мәселесін зерттеуде үлкен көмек береді. Кітаптағы бір қызық мәселе, Орта Азия жеріндегі қазақ тайпаларының қоныстану шекарасы. Бұл мәлімет әсіресе Сыздық сұлтан өмірбаянын баяндайтын тарауларда мол.
Ең бастысы, Ахмет Кенесаринкітабы ХІХ ғасырдың ортасы мен екінші жартысындағы тарихи оқиғаларды барынша шынайы баяндайтын тарихи дерек көзі деп қабылдаймыз. Сол кезеңдегі Орталық Азия аумағында өрістеген жағдайлар, өркениет құндылықтары арасындағы күрес, отаршылдық саясат және оның салдары тұлға арқылы жақсы көрсетілген. Жалпы тарихты тұлға арқылы көрсету қазақтың тарихи дәстүрінің негізі болып табылады, яғни Ұлы даланың сан ғасырлық тарихы біздің шежіре дәстүрінде тарихи тұлғалардың маңайына топтастырылады. Ахмет Кенесариннің«Насабнаме сұлтан Сыдық»кітабы да осы дәстүрді ХІХ ғасырдың екінші жартысында жемісті жалғастырған еңбек депбілеміз.
Бүгінгі күні кітаптың қолжазба нұсқасы табылып, қазіргі графикаға келтірілген соңтарихшылардың атқаратын басты шаруасыкітап мәтініндегі әр тұлғаға, әр оқиғаға, әртүрлі жер-су атауларына қатысты ғылыми түсініктемелер беру. Бұл шаруаны атқаруға біздің гуманитарлық ғылымдардың деңгейі жетеді деген сенімдемін. Әрине, қазақ тарихнамасы шығыстық дәстүрлерден қол үзіп,орыстаныпкеткені өкінішті, бұл тарихи тұлғаларды тануға көп бөгет болады. Дегенмен, Кенесары мен Сыздық өмір жолын зерттеген ғалымдар мүмкіндік болса шығыстық деректерге сүйенгені дұрыс. Мысалы, Сыздық төренің Бұхар əмірлігіндегі қызметі туралы Молла Сəми Бустанидің «Тухфа и шахи» (Шахқа сыйлық) еңбегінде мәліметтер бар. Шығармада Бұхар əмірінің құзырында Сыздық төремен бірге оның немере бауырлары Арысланбек төре, Əбілқайыр төре жəне Садан би қызмет еткені айтылады. Əмір ел ішіндегі бүлікті тоқтату үшін Шахрисябзға кеткенде сарай төңкерісі болып, бірталай жақтаушыларымен әкесінің орнына ұлы отырып алады. Сыздық сұлтан да солардың ортасына барып қосылғаны, одан кейін Бұхарадан кетіп, қазақтардың ортасына барып тұрғаны, қазақтан жинаған әскерімен Сыздық Ғиждуанға жəне Керминге Әбдімәлік ханзаданы қолдап шабуыл жасағаны айтылады.
«Насабнаме сұлтан Сыдық»кітабын баспаға дайындаушы тарапынан жасалған түсініктемелерКенесары хан мен Сыздық сұлтан өмір сүрген кезеңді, олардың әлеуметтік ортасын, көрші мемлекеттермен жүргізген саясатын нақты түсінуге көп көмек береді. Түсініктемелерде Ахмет Кенесарин әлдебір себептермен жаза алмаған, немесе жазуға қажет деп таппаған көптеген жағдаяттарға анықтамалар берілген.
Ахмет Кенесариннің«Насабнаме сұлтан Сыдық»кітабын баспадан академиялық нұсқада шығару бүгінгі күні тәуелсіз Қазақстан бастан өткеріп жатқанәр түрлі саяси ахуалдарға байанысты аса өзекті. Біздің болашағамыз ұлтымыздың бірлігіне, азаматтарымыздың елім деп соққан жүрегіне байланған.Мағжан Жұмабаев «Ертегі» атты поэмасында былай дейді:
«Жап-жас Сыздық қорғамақ боп қазағын,
Ту көтеріп, қарға ілді садағын.
Балаусасың қанды майдан көрмеген,
Құтты қадам болғай еді, қарағым!
Сыздық батыр тұлпар атын ерттеген,
«Алты алашым, енді маған ер» деген.
Көп соққы жеп, сүле болған сорлы алаш,
Алты алаштан алты адам да ермеген.
Алты алаштан алты адам да ермеген…
Алаш сорлы келешегін көрмеген.
Орыс алды, қимылдаған қазақ жоқ,
Қайран Сыздық құса болды шерменен».
Ахмет Кенесариннің «Насабнаме сұлтан Сыдық» кітабының қолжазбасын ескі шағатай түркісінен қазіргі қазақ емлесіне түсіріп, көнерген сөздердің баламаларын дәл тауып, Кенесары мен Сыздық заманындағы оқиғаларды ой елегінен өткізіп, ғылыми түсініктерін жазып, оқырманға ұсынып отырған Ербол Алшынбай баурымыз да кезінде Мағжан ақын сияқты өзінің азаматтық парызын орындап отыр.
«Насабнаме сұлтан Сыдық» кітабы өз оқырманын табады, оқырманның танымшекарасын кеңейтеді және түсінік деңгейінтереңдетеді деп сенеміз. Табыс тілейміз».
Тарихи мәні мен маңызы зор кітаптың алғы сөзін Президенттің Баспасөз хатшысы Берік Уәлидің жазған екен. Тәуелсіз көзқараспен жазылған еңбекті жан-жақты зерделей келе: «Тарихи ақтаңдақтар жыл өткен сайын толығып келеді. Қазақ тарихына қазақтың көзімен үңілу керек. Осыны негізге алсақ, бұл кітаптың мәні арта түседі. Тәржімаға ғалым И.В. Зайцев Мәскеу мемлекеттік тарихи мұражайының мұрағатынан тауып, жарыққа шығарған факсимиле пайдаланылған.
Әр халықтың қасіретті болса да, қасиетті тарихы бар. Бұл оның ұлы мұраттарына талпыну жолындағы сан қилы кешуі, мың жылдықтарды көктей өткен асуы мен бұралаңы көп жолы. Қазақтың да тарихи кешуі сондай.
Мемлекеттің ықпалды саясатының негізінде елімізді отарсыздандыру процесі қарқынды, үздіксіз жүріп жатыр. Халқымыздың санасына ғасырлап сіңірілген отаршылдықтың зардаптарынан сауықтыру – мемлекетіміздің ертеңін қауіпсіз әрі жарқын етуге тікелей байланысты екені түсінікті.
Қазақтың сол тарихи тағдыр жолында кешкенін сол кезеңнің және өз елінің танымы тұрғысынан жазған санаулы ғана еңбектер бар. Сондай шежіренің бірі «Насаб наме сұлтан Сыдық». Соңғы ханымыз Кенесары Қасымұлы мен оның ұлы Сыдық сұлтанның өмірі жайлы баяндалатын бұл мәнді тарихи шежіре шағатай тілінен тікелей қазақшаға тәржімаланып отыр.
Ұлттық көзқараспен біздің халқымыздың мүддесі тұрғысынан жазылған «Насаб наме сұлтан Сыдық» тарихи еңбек.
Бізге азаттықтың символындай болған тарихи тұлға – Кенесары хан. Алаш қайраткерлері оның күрескерлігін ерекше бағалаған. Ұлт көсемі Әлихан Бөкейхан ханның қасіретті тағдыры жайлы нақты тарихи деректер берген. Онда «Кейбіреулер сұлтан Кенесарыны хандыққа жетуге ұмтылған билеуші ретінде көреді, шынында ол Ресейдің отаршылдығына қарсы күрескен дала батыры деген дұрысырақ болар еді» деп бағалаған болатын. Бұл Кенесары хан туралы әділ баға.
Хан Кененің қасіретті тағдырымен күрес аяқталмай, тағы да жалғасын тапты. Бұл күрестің қаһарманы тарихымызда тым аз айтылып жүрген сұлтан Сыдық. Сұлтан Сыдықтың тұтас Тұранды қорғап, тек өз халқы үшін ғана емес, түгел түркі үшін арпалысқан 16 жылдық ауыр күресі ұмыт қалмауы тиіс. Тұтас түркінің азаттығы үшін күрескен сұлтан Сыдықтың осы өнегелі жолды кейін Мұстафа Шоқай жалғастырды. Сұлтан Сыдық әкесі Кенесары хан сияқты қайсар қолбасы, соғыс өнерін жан-жақты меңгерген тактик болған.
Президенттің баспасөз қызметінің сарапшысы Ербол Алшынбайұлының қызмет қарбаласынан уақыт тауып, осы үлкен еңбекті аударған жауапкершілігі мен еңбекқорлығына разылығымды білдіремін. Барлық азамат ұлтына талмай еңбек етсе, халқымыздың ертеңі жарқын болмақ. Мұндай маңызы бар тарихи еңбектерді баса шетел тілдеріне де аударып, насихаттағанымыз жөн».
Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. adebiportal@gmail.com 8(7172) 57 60 14 (ішкі - 1060)
Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.
«Алтын сақа» байқауы мәресіне жетті
Бахман Гобади. Күрд киносын жетім балаға ұқсатамын
Қирабаев тұрған үйге ескерткіш тақта қойылды
Әуезовтің «Абай жолының» аудармасына көңілі толмаған
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Қирабаев тұрған үйге ескерткіш тақта қойылды
Мұқтар Әуезовтің “Абай жолы” роман-эпопеясы: атмосфера және стиль
Бахман Гобади. Күрд киносын жетім балаға ұқсатамын
«KitapTime – 2022» жалпы республикалық кітап фестивалі өтті
«Алтын сақа» байқауы мәресіне жетті
Елордада өткен «Күй жәрмеңкесінде» Жамбыл жырлары оқылды
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Ахмет Байтұрсынұлы: «Амалыңды түзет, түземесең, ешкімге кінә қойма»
Республикалық «Таласбек» сыйлығына шығарма қабылдау жалғасып жатыр
«Талтүс» романындағы Таласбек Әсемқұловтің қаламгерлік қолтаңбасы
Әбіш Кекілбаев. Сардар немесе Ыдырыс Ноғайбаев туралы сөз
Баланы туғаннан бастап әдебиетке қызықтыра білу керек
Бақытгүл Баймолдақызы. Жылап аққан жылдарды көзімдегі...
Махат Садық, Ескерткіштер – ел тарихы
Шалқар Дәулеткелді. Қыркүйек айының сарғайған жапырақтары
Қазақ қоғамы: Ұлттық билеу жүйесі
Таласбек һәм жалғыздық феномені
Жоба туралы Порталды қолдану ережесі
Авторлар мен баспаларға ISBN алу