kk de uk kk kk kk kk be av xal kk av ru en ba kk ky kk kk mk av kk kk kk ru ru kk kk ru ar kk kk ru uk kk kk kk kk be av xal kk av ru en ba kk ky kk kk mk av kk kk kk de oc en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk sv kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk fr kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ba kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt kk kk kk ru kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk de kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk de kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk fr kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ba kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ko kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk en en en en en kk kk de kk de kk de uk kk de kk de kk de kk de kk de kk de kk de kk de kk de kk de ky kk ru kk de kk de kk de kk de uk kk kk kk ru ru kk ru kk kk ru ar en
Қайрат САБЫРБАЙ. Ақжал мен көкжал – Арғымақ Ұлттық танымдық порталы
© 2014-2022. Арғымақ Ұлттық танымдық порталы. Барлық құқықтар қорғалған
Home›Бие сауым›Қайрат САБЫРБАЙ. Ақжал мен көкжал
Сенесің бе, «сонау жыл Ақжал айғыр
Ақжал айғыр – үйірдің тірек күші,
Көкжал қасқыр – даланың жыртқышы ғой,
Бірі – тағы болғанда, тарпаң – бірі,
Тарпаңның да аз емес тартар жүгі.
Көк желкесін көкжалдың үзген Ақжал,
Өткен шақтың өрнек көп белеңінде.
Бола қоймас ол жағдай түсінікті
Бару қиын бұл жайдың байыбына.
Талап жейтін жетсе егер кімге күші
Жыртқыш аң деп біржақты жазғырмайық,
Оның солай болған соң күнкөрісі.
Жем болмай ма күштіге сақтанбаған,
Қапияда қор болып жатқан жаман.
Құлақ естіп, ешқашан, көз көрмеген,
Әрбір аңның соқпағы әр алуан,
Сезгендіктен дауыл мен құйын барын,
Бөрілер де сайлайды қиырдан ін.
Кезіккенді жей бермес кеселі бар,
Дала жайлы болмаңыз сөзіме таң,
Жанын пида ететеді кезі келсе,
Жыртқыштың да серті бар өзіне тән.
Оған куә іңір мен кештің нұры.
“Қас қылмайды қасқыр да жолдасына”
Жалпы жұртқа жыртқыштың тұрқы әйгі,
Жемесе де, жесе де ұрты майлы.
Қойға қасқыр шабады ермек үшін,
Ал, әрекет басқаша жылқы жайлы.
Тағыны да танып біл, күйін ұғын,
Тек қамы үшін жортпайды бүйірінің.
Аң да болса өздерін қуып жетер,
Ажалына ертең күн себеп болар,
Жүйрікті жоқ қылмақ құлынын да.
Міне, осындай қасқырда қағида бар,
(Қағиданы кім қалды тани алар?!)
Жазғасалым шақ еді, ерте көктем,
Аса жыли қоймаған күн қабағы,
Қыс ызғары қайтса да, сыз қалады.
Күн сығалап қалың бұлт қапталынан,
Шашуға ол да шуағын бұлданады.
Күндіз мынау болғанда, түн оңай ма?
Көк қуалап мал біткен бытырайды,
Қыстан әрең шыққан соң күйі кетіп.
Ары-бері жүрісті ірку үшін,
Қосы қырда қашанда жылқышының.
Бытыратпай үйірді бағам десең,
Алдыменен сол жердің біл қыртысын.
Жас құлын да секілді нәзік бала,
Ширататын оны да азық қана.
Құлын ертіп болғанша бие біткен,
Жылқышыға қолайлы жазық дала.
Күндер жылжып жатқанмен бұрынғыша,
Табын жылқы ішінде құлындайтын,
Бірі кәрі биенің, бірі – тұмса.
Бір орында тұра ма тұяқтылар,
Шалып оттап шарлайды неше қырды,
Шөбі ұнаған бөктерді тұрақ қылар.
Қыста өріс іздейді көктем түгіл,
(Дала жайын білмесең шеткері жүр).
Тойған жерде тоқ басып жата кетер,
Сиыр емес, жылқы ғой өйткені бұл.
Аяқасты мәжбүрлік келсін мейлі,
Өлең шөпті өлсе де менсінбейді.
Жылқы малы секемшіл болғандықтан,
Су тұнығын іздейді, шөп құнарын,
Кең даладан қандырар тек құмарын.
Жылқышымен жүріп қайт серуендеп,
Жылқы жайлы бар болса көп сұрағың.
Көңілдің қазбаласаң әр қабатын,
Өткеннен оқиға көп жалғанатын.
Берсе де төңірекке түн тыныштық,
Тағы бар қараңғыда қамданатын.
Аңдар да, адам түгіл, жортпақ түнде,
Бәріне азық табу – ортақ мүдде.
Жортпайды қоян ғана, қорқақ мүлде.
Далаға келмей тұрып таң сілемі,
Жыртқыштың қайтарылмақ қанды кегі.
Бір торып қайтатұғын жылқы жақты,
Көкжалдың көптен бергі дағдысы еді.
Жүрсе де құдайдың кең даласында,
Жаралған тірлік үшін таласуға.
Жиектеп жылқы жақты жүретіні –
Жеп тынбақ кей құлынды арасында.
Қасқырдың қандай құлын аңдығаны –
Естіген адамды бұл таң қылады.
Көзіне бірден түспек көкшуланның,
Жылқының ертең болар арғымағы.
Себеп бар дәл осылай көз тігуге.
Жетпей ме ертең күні өз түбіне!
Бұл жолы, міне, сондай құлын көрді,
Бір қыжыл көкірегін жұлып жеді.
Дәмі кеп таңдайына уыз еттің,
Байқаған бұған дейін құлын қанша,
Ал, мынау әйгіленбек, тұғырланса.
Ұзатпай қуып жетер қашағанды,
Жалтарып бір жыңғылға бұрылғанша.
Тамсанып жас құлынның батылына,
Бойына бар ашуын шақыруда:
«Тажалы талай аңның болғалы тұр,
Аңшының тисе егер тақымына».
Туса да ақжал құлын кеше ғана,
Бойында өнер бардай неше дара.
Шабуыл жасамақшы жас құлынға,
Бөгет жоқ кезді тосып еш арада.
Ындыны ауып мүлдем ынтығады,
Құтырып сала берді құлқын әні.
Емес қой оңай олжа жылқы малы.
Жемтікке жасау үшін нық қадамын,
Оңтайлы сәтті тосып, тасаланып,
Құлынның тосу керек ұйықтағанын.
Бұл келіп жас құлынды бас салады.
Тосыннан сопаң етіп шыға келсе,
Осылай көкжал құрды ұмтылысын,
Қашанғы соза бермек іркілісін.
Қанталап екі көзі, есі кетті,
Қатерді кейін келер құрту үшін.
Азуы елестетер қанжар жүзін,
Көкжалдың нысанасы – Ақжал құлын.
Көзіне түскен бірден құлын мынау,
Жиреніп жирен бие жат иістен,
Жусаған құлынды сәл тарпи түскен.
Биеменен арланның осы сәтте,
Көздері бір-біріне дәл түйіскен.
Жыртқышқа, құлынды кеп жаншымақ-ты,
Жасқанбай жирен бие қарсы шапты.
Арланның азу тісі оңдыра ма,
Арланға айбат шекті аласұра.
Тарпынып, тайсалмады жирен бие,
Анадай ара түскен баласына.
Құлынын қорғамаққа шыр айналды,
Үрейі бойындағы былай қалды.
Арбасу, айбат шегу, ақырында,
Бөрінің беті қайтты тым айбарлы.
Қан тамып шабы менен қолтығынан,
Сан еті ортасынан опырылған.
Тап болып қарсылыққа, кері қайтты,
Жыртқыштың жолы болмай жортуылдан.
Жанталас екеуін де деміктірді,
Сонымен қасқыр кетті кезіп қырды.
Биенің бауырында ақжал құлын,
Емшекті қанталаған еміп тұрды.
Ойласам ол да бүгін ескі бір шақ,
Мезгілді қоя алмайды ешкім тұсап.
Ажалдан аман қалған ақжал құлын,
Дөненнен, енді, міне, бесті шықпақ.
Ер салып баптап мінсе ердің бірі,
Бітімі бөлектене бастаған соң,
Талқыға түсетұғын келді күні.
Өзара жылқышылар кеңес құрып,
Ақжалды қас тұлпарға теңестіріп,
“Ат қылып алсақ” дейді жастау жігіт,
Жүрмекші айдарынан жел естіріп.
«Ол үшін піштірелік, кестірелік,
Әйтпесе бермей кетер бестіде ерік.
Және де арқан іліп жіберелік,
Мойыны жуандар деп естіп едік».
Айтатын соңғы сөзді осындағы,
Қарады сол кісіге сосын бәрі.
Бәрінің ойын бөлмей тыңдағанмен,
Ешкімге қарт жылқышы қосылмады.
Оздырған талай мәрте боз қасқаны,
Байыппен бас жылқышы сөз бастады.
Танығыш тарланды да, тарпаңды да,
Жылқымен жаны бірге көз ашқалы.
Біледі құлынынан Ақжалды да,
Ойының бір жұмбақ тұр ар жағында.
Егделеу еңсесін ол тіктеп алып,
Мән берді ойлы көзбен жан-жағына.
Бір тоқтам жасамаса бәрі ойланар,
Жетпекші дегеніне қалайда олар:
“Бұл Ақжал – нысаналы жылқы емес пе,
Жылқыға нысаналы абай болар!” –
Деді де, сөзін ары сабақтады,
Ақжалдың адуынын сезінсе де,
Ат қылсақ дегендерін жаратпады.
Сан рет өзі де оны салмақтаған,
Бұл сырды қайдан ұқсын мал бақпаған?
Мал құты болмақ мұндай жануарды,
Ежелден ата қазақ ардақтаған.
“Еркіне, тиіспей, біраз жіберелік,
Өнерін оның сонда білер едік.
Өзіне үйір жиып алары анық,
Бойында болса егер бір-ер ерлік.
Ерек мал, толығымен екшелінсін,
Ат қылып мініп алу қиын емес,
Танытпаса тұлпарлық еш белгісін”.
Соңында, келді осындай тұжырымға,
Тұжырым тиіс емес бұзылуға.
Ақжалға қандай шешім шығаруды,
Қалдырды бас жылқышы құзырына.
Бірінші үйірге сап сынамақшы,
Өйткені, тұрқы оның, сірә, тапшы.
“Көбейту керек керім жылқы түрін”,
Бәрі де осы сөзге құлақ асты.
Бұл кезде бекіп белі, топшылары,
Бұлшықты кеуде кеңіп, өсті жалы.
Жонданып шоқтығы мен желке тұсы,
Алыстан шалынатын қос құлағы.
Ақшулан жал-құйрығы бозға жақын,
Жібектей желмен бірге қозғалатын.
Секілді кәрлен кесе төңкерілген,
Тұяғы – тұяқ емес, жез болатын.
Сонымен, Ақжал бесті – Ақжал айғыр,
Су ішпес, ең әуелі, талғамай бір.
Болмасын білген қазақ малда қайыр.
Мән беріп баға білсең тай-құлынға,
Айналмақ алдағы күн байлығыңа.
Тұқымы зор болуы, мол болуы –
Жылқыны бағудың көп үлгілері,
Мықты айғыр – жылқышының бір тірегі.
Үйірге еру емес, ие болу –
Қашар кезде басқа мал шошып түнде,
Сойқан салған сол Ақжал тосын бірде.
Хайуанның қайран қып хас мінезі,
Жетті міне, үзілмей осы күнге.
Басылғанда далада қарлы боран,
Өрге бұрмақ жылқышы малды тәмам.
Омбылы қар ойпат жақ, қалың жылқы,
Қыста пана сай-сала қалтарысы,
Шыдатпайды жазықтың жалтаң тұсы.
Малға жайлы болғанмен, бұл маңайда,
Қасқырдың да жоқ емес қамданысы.
Қапы кетпес қасқырдың қамданысы,
Қамданысы жыртқыштың – жан бағысы.
Тағылардан үйірге қауіп төнсе,
Сынға түспек айғырдың арда күші.
Жайылымға таң ата жетті бүлік,
Шұрқыраған дыбыстар өтті жүріп.
Бір бүйірден бөрілер бұқпантайлап,
Табын жатқан кетпекші шепті жырып.
Үйір бірден үрікпей, шоғырланды.
Арқа тұтып айғырды биелер де,
Тай біткенді ортаңғы орынға алды.
Үйір басы шоғырды шыр айналып,
Алшаң басып аяқты жүр айбар ғып.
Бұлшық еттер бусанып, білеуленіп,
Алған тіпті тұрқы да шырайланып.
Көшті амалсыз қос бөрі айласына,
Тоспақ енді үйірдің бытырауын,
Шыныменен бұл үйір үрікпеді,
Үріккені – тырнаққа іліккені.
Қорғайды екен жауынан жылқыны да,
Бір ортаға басының біріккені.
Ақжал өстіп сырт күшке беріспеген,
Айналып жүр үйірін желіспенен.
Шеңбер түсіп ізінен анағұрлым,
Қалың қарды тұяғы тегістеген.
Жиып алып алапат бойға күшті,
Ол осылай орнатты қорғанысты.
Айбатымен бүгінгі қасқыр түгіл,
Тоқтататын түрі бар жолбарысты.
Қос бөріде сыңай жоқ кері кетпек,
Жүріп алды үйірді төңіректеп.
Килігудің амалын күткен сайын,
Басылғандай бойдағы желік ептеп.
Шерте басып шіреніп шеңберменен,
Жал-құйрығын айғырдың жел кернеген.
Осы тұста ойқастап осқырынды,
Тұз тигендей жараға емделмеген.
Билеп-төстеп тұрғандай боз даланы,
Көкжал жаққа оқыстан көз қадады.
Жасын ойнап, жарқ етіп жанарында,
Көз алдына оралды құлын күні,
Енесінің таланған жұлым түрі.
Қайтатын кез кешегі кеткен есе,
Бұған соны бір тылсым ұғындырды.
Таңдайына бір кезде ұмыт болған,
Қан аралас саумалдың дәмі келді.
Әкелді ме әуеден көктің нұры,
Кеудесіне осылай кек тығылды.
Аласұрып қашанғы тұра берсін,
Көкжал жаққа кідірмей бетті бұрды.
Көз алдында сол көкжал сойқан салған,
Тиіс емес ол енді құтылуға!
Бір қауіпті көкжал да сезді білем,
Бара жатты жылыстап өздігінен.
Жетіп барған Ақжалға айбат шекті,
Шыға келген тентектей кездігімен.
Бір-біріне екі жақ атылғанда,
Айып етпес, теңесек батырларға.
Тағының да серті бар, тарпаңның да,
Бір-біріне дегендей “қапы қалма”.
Көкжалыңның қаруы – тісі ғана,
Тісі тисе теңдессіз күші дара.
Арда өскен адуын асау айғыр,
Оңайлықпен мойынын ұсына ма!
Дала куә осы бір арпалысқа,
Дауыл тұрды ақ түтек кардан ұшпа.
Жер жадысын білетін жеті түнде,
Зар боп қалды көкжал бір қалтарысқа.
Оңай емес жан беріп, жан алысқан,
Ол да жақсы – жауыңды ала құшсаң.
Көкжал, бірақ, жер қуып, қала берді
Кетпен тұяқ тигенде қарақұстан.
Болмаса да жанашыр жүз жақыны,
Секілді бір көжал да түз батыры.
Өзі танып, кезінде қауіптенген,
Көкжелкесін сол құлын үзді ақыры.
Кеткенді кері қайтіп қайтарарсың,
Өткенді өшпес үшін қайталарсың.
Жырладым аңыз болып қалмас үшін,
Сан жұмбақ қалған солай белестерде,
Сарыны жететіндей жел ескенде.
Білсеңіз, жылқыныңда естісі бар,
Көкжалға Ақжал есе жібермеді,
Ақжал ма, жылқышы ма, кім ерледі?
… Тақымы атқа жарып талай жанның,
Сан жүйрік сол үйірден жүгенделді.
12 мамыр, 2014 жыл
Қайрат Сабырбай, Семейден. adebiportal.kz
ТегтерАқжалжылқы жайлы өлеңдерКөкжалҚайрат СабырбайСемей
Әбділда АХМЕТОВ. Көкжал ат
Көкшолақ – Дүйсенбек Өмірәлиев
ПІКІР ЖАЗУ Жауапты болдырмау
Save my name, email, and website in this browser for the next time I comment.
Please Do the Math  ⟲    ➴
This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.
Мұқағалидың жылқы жайлы жырлары
Argymaq.kz Мәдениет министрінің «Алғыс хатымен» марапатталды
Оразалин: Мұғалжар жылқысын дамытуға министрліктен қолдау бар
«Жеті қарақшы». Әлиакбар – көкпардың көнекөзі
Төрегелді Шарманов бие сүтінің пайдасы туралы айтты
Дәурен Абаев: «Ұлы дала жорығы» жай ғана ат жарысы емес
Тоқаев: Бабаларымыз Ұлы дала шежіресін тұлпардың тұяғымен жазған
Ұлттық спорт қауымдастығының басшысы ауысты
Атақ аламыз деп жүріп, ат өлтіріп алмайық – доктор
Елорда-Түркістан. «Ұлы дала жорығы» марафоны басталады
«Хабар» арнасында жаңа жоба. Дүлдүлдер дүбірі
Жылқы еті мен қымыз өндіруде Ақтөбенің әлеуеті жоғары
Алматы телеарнасы «Қызыл жебе» романы бойынша фильм түсірді
«Ақжол, Самал» (деректі фильм)
Әйгілі Абсентке арналған деректі фильм таныстырылды
Нұр-Сұлтаннан Қорғалжыңға дейін (ФОТО/ВИДЕО)
ARGYMAQ.KZ — сайты мәтін түрінде, бейнекөрініс және сурет арқылы ақпарат тарататын Ұлттық танымдық портал.
Меншік иесі: ЕРЖАН ЖАУБАЙ.
Материалды көшіріп басу кезінде ARGYMAQ.KZ сайтына тікелей гиперсілтеме көрсету міндетті.
Тел.: +7 778 347 17 08
© 2014-2022. Арғымақ Ұлттық танымдық порталы. Барлық құқықтар қорғалған
error: Content is protected !!