kk kk kk kk kk kk mk kk ru kk kk kk kk tt kk ky kk kk ru ru kk ru kk de kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk myv kk de gl myv kk de zh myv kk de de kk ru ru kk de de kk ru en kk de oc kk de oc kk de ru kk de ca kk de ca kk de fr kk de oc kk de da tg de ru kk de en kk de oc kk de ro kk de oc kk de de kk de ca kk de de kk de eu kk de fr kk de vi kk de en kk de en kk de en kk de de kk kk kk
Күнә пәлсапасы | Әдебиет порталы
Әдеби үдеріс Авторлар Кітаптар Аудиокітаптар Жанрлар Кейіпкерлер Блогтар Арнайы жобалар Мультимедиа
Әдебиеттi ешкiм мақтаныш үшiн жазбайды, ол мiнезден туады, ұлтының қажетiн өтейдi сөйтiп...
Жаңа әуенді тыңдайтын жаңа құлақ,
мылқау болып келген ақиқатты тыңдайтын жаңа ар керек.
Тыйым салынғаннан, адасудан еш қорықпау керек.
Әлем әдебиетінде адам күнәсінің табиғатын терең зерделеген бір жазушы болса ол Достоевский шығар. Оның шығармашылығындағы су тиген қайыстай ширыққан шым-шытырық оқиғалардың ішкі ағысы мен негізгі фабуласының бәрі де осыған әкеліп саяды. Шындап келгенде, жазушы өзгеден гөрі өз ахуалын көбірек біледі ғой. Қаламгердің қоршаған ортасына сыймаған әлемтапырық халін айтпағанда, оның жадау тірлігі мен жоқшылық ғұмырының өзі көп дүниені басқалай призмада көрсеткені анық. Содан шығар, Достоевскийдің кез келген шығармасы өз катарсисі. Ондағы кейіпкерлердің дені автордың өз ішкі дауысы дегенге келеді. Неге екендігін қайдам, оның көп кейіпкерлері күнә жасауға бейім. Қай кейіпкерін алып қарасаң да әйтеуір ұрынарға қара таппай жінігіп отырғаны. Мінекей, осы кейіпкерлері арқылы біз күнәнің қандай екендігін, ол адамды нендей халге түсіретінін бағамдаймыз. Жалпы, пендені жасаған күнәсі қасынан бір елі де қалмай қуалап жүріп жазалайды деген бір тәмсіл бар. Мұның рас екендігіне енді иненің жасуындай да еш шүбәм жоқ. Әрине, соған қиналатын әм өкінетін ет жүрек қалған болса. Бұл дүниеде өзін сүттен ақ, судан тазамын деп кім айта алады дерсің. Адам күнәға белшесінен батып, сол қиянаты жүрегіне майдай тигеннен кейін ғана тәубә етіп тазармаққа талпыныс жасайды. Келіс, келіспеңіз пенденің шын табиғаты осы. Өйткені, не нәрсені болсын пенде баласы өзінің өн бойынан өткізіп сараптамайынша ештеңенің де байыбына бара алмайды (Мысалы, кішкентай бала бір нәрсені бүлдіру арқылы сол істің нарқына жететіні секілді ғой).
КЕРІСІНШЕ, ЕШТЕҢЕ ІСТЕМЕЙТІНДЕР МЕН ЕШ ШЕҢБЕРДЕН ШЫҚҚЫСЫ КЕЛМЕЙТІН ҚОРТЫҚТАРДАН ҚОРЫҚҚАН ДҰРЫС. НЕГІЗІ НАҒЫЗ БАРЫП ТҰРҒАН КҮНАҺАРЛАР МЕН ШЫН ПАРАЗИТТЕР ОСЫЛАР ДЕП ҚОРЫТЫНДЫ ШЫҒАРУЫМЫЗҒА ДА БОЛАДЫ...
Мағжан мен Мәшһүр-Жүсіп шығармасындағы күнә мәселесі
Хош... Енді өзіміздің төл түсінігімізге оралып, осы ұғымдар жайында бірқадар сөз суыртпақтап көрсек. Әрине, бұл тақырыпты түбіне дейін қаузап шет-шегіне дейін жеткізе алмасымыз анық. Тек дерегі хатқа түскен төмендегі екі жазба негізінде ғана өз сөзімізді өрбітсек пе дейміз.
Зады, қаламгер атаулының әйелді тануға деген әрекеті әлемді білмекке деген талпынысы секілді. Осы жағынан келгенде XX ғасырдың басында жазылған М. Жұмабаевтың «Шолпанның күнәсі» атты әңгімесінің бәсі қашанда биік. Бала үшін басын құрбандыққа тіккен жардың ғұмыры сөз болған бұл туындының негізгі айтпағы адамның өз ішкі еркіндігі.
Қайыра естеріңізге салайын, шығарманың қысқаша ғана оқиға сорабы мынадай: Әңгіменің басты кейіпкері болған Шолпан Құдай алқап өз теңіне қосылды. Бәлкім, жастықтың алғашқы алаугер шағынан ба екен ең әуелі асыл жар, күйеуі Сәрсембайдың өзін баладан қызғанады. Сөйтіп, бойыма бала бітпесе екен деп Жаратқаннан тілек тілейді. Ал дегенде осылай болған албырт тән енді ыстығы басыла келе басқалай бағдарға ауысады. Ендігі дұғасы «Жаратқаным, тек бір шикі етті көзіме көрсетсең» ғана болады. Бірақ бұл тілегі еш қабыл болмаған Шолпан көп сарсаңға түседі. Осылай ай аунап, жылдар жылжиды. Мұның түпкі себебін тектеген Шолпан кінәнің күйеуі Сәрсенбайдан екендігін түсінеді. Балаға деген ішкі сарығы бір басылмаған Шолпан төмендегідей ұйғарымға келеді. Осы жеріне келгенде Мағжан былай деп жазады. «Сөз жоқ, Сәрсенбай – бедеу. Сондықтан бала жоқ. Бала жоқ болған соң, мен бақытсыз... мен бақытсыз болғанда Сәрсенбай бақытты ма? ...Ендеше, осы батып бара жатқан өмір кемесін бақыт жарына кім сүйреп шығара алады? Теңізден терең, таудан зор күнә қылып болса да, ол бала табуға міндетті. Ізгі тілек үшін істелген күнәні Жасаған кешпес пе екен? Құданың рақметі мол, ол кешеді. Тәңір кешер-ау, бірақ адам кешер ме?» деп ұстара жүзіндей қылпылдаған өткір сұрақ қояды. Неде болса осы ойына тастай бекіген Шолпан ақыры ойнас қылады. Кіммен дейсіз ғой? Қазақтың қан мен тек қағидасына сүйеніп, жақсы атаның баласы атанған жас Әзімбаймен етек жанастырады. Әрине, көп ұзамай Әзімбайдан бойына бала бітеді. Жамандық атаулы жерде жатушы ма еді. Бұл ісі айдай айпара болған Шолпанды күйеуі Сәрсенбай ашу үстінде ажалға қияды.
Міне, оқиғаның сығымдап айтқандағы ұзын-ырғасы осы. Бұл жерде біз мәтінді талдамас бұрын, мына бір мәселелердің де өзара мәнін ашалап алсақ па дейміз. Не десек те бұл оқиғаға ең әуелі Сәрсенбайдың белсіздігі кінәлі болып отыр ғой. Адамның жалпы жаратылысы қызық. Пенде баласы өз қолынан келмес дүниені ғана Алла Тағаладан сұрайды.
«Басы ауырмағанның Құдаймен ісі жоқ» ұғымы да осы ойымызға келіңкірейтін секілді. Енді былай дейік. Сол күн-түні жалбарынып жасаған пенденің тілегін Жаратқан ие еш қабыл етпесе ше? Сонда қалай болады?
Мінекей, Шолпанның еш қорықпастан күнаға барып отырғаны да осы емес пе? Бұл жердегі Мағжанның айтпағы тіптен басқа.
Әуелі, «...Бала болудың кілті көкте емес, адамның өзінде шығар» деп сауал қойған автор «...Күнә күнә болып қалған жоқ, күнә сауапқа айналды» деп қорытынды шығарады. Жарайды, бұл енді кешегі жағдай дейік. Ал, қазірде мұндай түсінікті еш қабылдай алмаған болар едік қой. Себебі, ғаріп жанның басына орнаған «қиямет» пен сордың бізге ешқандай да қатысы жоқ. Өйткені біз барып тұрған эгоистің нағыз өзі емеспіз бе. Бір данышпанның айтатыны бар ғой. «Ауру жанның ахуалы айтпасақ та түсінікті. Бірақ, сол ауруды түсіне алмаған адам одан да бетер ауру» дейді. Осы данышпанның диагнозы бүгіні сіз бен бізге көп келетін секілді.
Рас, әңгімедегі қанды оқиғаның орын алуы Шолпанның күйеуінен болды. Сол үшін де асыл жар жар төсегін былғады емес пе. Не десекте Шолпанның бұл жасаған күнәсінің «жазасы» тек Жаратқан иесіне ғана мәлім. Осыны ойлай келе біз мынадай қорытындыға келеміз.
Жалпы ҚЫЛМЫС атаулы тек адам мен адам арасындағы мәселе болса, ал КҮНӘ Алла мен адам арасындағы екеуара мәселе. Бұған енді үшінші біреудің қыстырылуына, дәлірек айтар болсақ пенде баласының еш араласа алмайтынын көреміз. Қайыра айтайық, Алланың ісіне адамның араласпағаны жөн. Мінекей, Мағжанның да барынша аңдатпақ ишарасы осы. Аяғын шалыс басқан бейбақ пендесін Ұлы Жаратушы кеше ме, жоқ әлде кешпей ме, мұның жауабы төмендегі қазақтың бір-ақ ауыз қара өлеңінің өн бойында тұр.
«Ақ сүт емдік анадан піскен емес,
Терсек, таудан күнәміз кішкене емес.
Тағы да таудай күнә жасасақ та,
Кешем десе Құдайға ештеңе емес».
Осы жерде Шолпан қандай қағиданың қисынына сүйеніп, пәруанә көбелектей отқа түсті деген сауалдың да төбе көрсетпей қоймайтыны рас. Қазақтың ескі сөзде дерегі қалған осындай оқиғалар легіне үңілсек, бұл жерде Шолпанның да бұрынғылар қабылдаған шешімнен тыс кетпегенін көреміз.
Ақыры сөз орайы келген екен, ендеше Мәшһүр-Жүсіптің бір дерегін осы жерде келтіре кетейін. Мәшекең келтірген сол деректің қысқаша ғана мазмұны мынаған саяды. Бірде дөңгелек дәулеті бар шаңыраққа айтулы би келіп түседі. Үй иесі ауызынан сөзі, иығынан бөзі түскен нарқы нашар біреу болса, әйелі керісінше маңдайы жарқыраған келісті адам екен дейді. Күйеуін әлдебір бір шаруаға иек қағып жұмсап жіберген әйелі шай қамына кіріседі ғой. Осы сәтте босағада салулы жатқан сырмақ үстінде үш бала ойнап отырады екен. Екеуі жаңа ғана өз көзі көрген, жұпыны әкеден еш аумаған болса, үшіншісі сойы бөлек, ерекше бір жаратылыс екен дейді. Жінтік жаннан мұндай дегдардың жаралмасын сезген, көпті көрген кемеңгер би сөз арасында сыналап осыны ишара қылады ғой. Астарлы сөздің нарқына жетік ақылды әйел сонда былай деп үн қатқан екен: «Е, биеке оны несін сөз қыласыз? Бұл дүниеге кім мәңгі тұрақтар дерсіз. Ана екі жаманды асырау үшін де бір жақсыны өнер қылып туып алдым емес пе?» деген екен. Дәл осы мензелдес дүниені Мәшһүрдің «Әкесі басқа адамдар туралы» тақырыбымен жазылған өзге де жазбасынан кездестіруімізге болады. Жалпы Жүсіпбек Аймауытовтың пәрменімен ел аузындағы ескі жәдігерлерді жинап, хатқа түсірген осы қарияның ұшан теңіз еңбегі, нарқына жетер жан болса ұланасыр қазынаға пар. Қаузап отырған мәселеміз күнәға қатысты болғандықтан осы жерде Мәшекеңнің тағы бір дүниесіне аял қылмасқа амалымыз болмай отыр.
«...Аламын кейбіреуді мен жамбасқа,
Серт қылдым бұл тірлікте бір талмасқа.
Білсем де күнә екенін соқтығамын,
Алланың рахматынан құр қалмасқа!
Қараған көз бекерге қарамайды.
Шикі ішкен ас бойыңа тарамайды.
Батып күнә қыла алмас жүрексіздер
Қорқып, тәубе қылуға жарамайды».
Бұл сонда қалай болғаны? Көз тірісінде-ақ исі қазаққа әулие атымен даңқы шыққан, кінә мен күнә атаулыдан ат тонын ала қашатын бір адам болса, ол осы Мәшекең еді ғой.
Мойындауға мәжбүрмін. Біздің манадан бері қағаз шимайлап, оқырманға ежіктеп түсіндіре алмай отырғанымыз да осы екі-ақ шумақ өлеңнің негізгі идеясы ғой. «...Қорқып, тәубе қылуға жарамайды» пәлсапасына мақаламыздың бірінші бөлімінде қал-қадірімізше тоқталғандықтан оны енді қайта шиырлап уақыт шығындамай-ақ қоялық.
Мінекей, сөз соңына да жылыстай, жақындап қалған секілдіміз. Қалай десек те әңгіме желісі әйелге қатысты болғандықтан мына дүниелерді де айта кетуге шын пейілді екендігімді еш жасырғым келмейді.
Рас, қазақты біресе қызыл, біресе ақ түске бояған кешегі советтік формация көп өлшемдер мен өзгерістерге түсірді. Содан қалған сана сырқатынан ба екен, біздің осы әйелге келгенде әділет таразымыздың көп құбыла беретіні де шын. Сөзіміз дәйекті болу үшін бір-екі шымшым мысал келтіре кетейін.
Әрине, Құдай сақтасын дейік, алған жарымыз бала табуға жарамсыз болды делік. Еркек деген ерекше статусымыз бар бұл біздей «сокралдь» жандар үшін соншалықты бас ауырта қояр мәселе емес. Қайыра қатын алуымызға өз лимитіміз бар.
Бізге кейде ақ некені белінен басып, аздап желдеп алуға да болады. Бұл енді не десеңіз де бұрынғы сал-серіліктің жазылмаған өз заңы ғой.
Аумаған жаратылысы, ақылы мен аңсары бір жан жарымыз өстісе кешіре алар ма едік. Басқасын жіпке тізбегенде осы екі-ақ мәселеден қандай тепе-тең статус пен шын құдайшылықты көріп отырсыз.
Бұл мың жерден мойындамасақ та «еркек» санасында салтанат құрған сом түсініктер ғой. Бәлкім бұл түсініктердің де үстінен қарап үлкен түзету жасар таным мен мәдениеттің өз кезегі келер.
Ол ұғым ертең, ертең болмаса да бүрсүгүні бәрібір орынықпай қоймайтын дүние дейміз. Себебі, адамзат ар мен ұятын ер мен әйел деп екіге бөлетін ескі қағида емес, біртұтас кісіліктің өз кодексі мен шын конституциясы туады.
Біз мақала барысында қылмыс пен күнәнің өзара айырмашылығына, сондай-ақ тәубашылдық пен шүкірдің тақсіреті турасында тоқталдық.
...Білемін, қабылдауға қиын, кісілікке шет көп «қисық» дүниелерге құлаш ұрдық. Сіз осы мақаланы оқу барысында тамырыңыз білеуленіп әрі шариғат нормалары мен салт-дәстүрден жасақталған мың көзқарасты көлденең тартып, дауласқыңыз келіп отырғанын да жақсы түсініп отырмын.
Кешіріңіз, біз мұны ауадан алып айтып отырған жоқпыз ғой. Бар болғаны өткен оқиғалар мен көне соқпақтың сорабына сүйеп өз көзқарасымызды ғана білдірдік. Қазақ дүниетанымында ұшырасатын мұндай кез келген түсінікке тәуелсіз (либералды) түрде теологиялық я философиялық тұрғыдан міндетті түрде ғылыми сараптама берілуі тиіс деген ойдамыз. Бәлкім, сонда ғана бүгінгі тоқтау судай борсыған қазақтың ойлау жүйесі аз да болсын алға жылыстар ма еді деген тілеуқор ниет қана.
Хош. Қырықтың қырқасына тақағанда әдейі қызық қуып қиғылық салғалы отырған жоқпыз. Өмір онсыз да ойын түсінетін жездем, еркелігімді көтеретін анам емес қой енді...
Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. adebiportal@gmail.com 8(7172) 57 60 14 (ішкі - 1060)
Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.
Мопассан мен Әлібекті не байланыстырады? Немесе «Қағаз кемеден» түйген ой
Жас жігітке өмір туралы ашық хат
Күліп отырып, күрсінесіз бе...
Автор және «әдеби қаһарман»
Ел қай кезде түзеледі?
Ахмет Салах әл-Мәһди. Күтпеген «келімсек»
Оқушылар парағы. Қыз Жібек жыры
Маржан ЕРШУ : «АТЫРАУ  АЙДЫНДЫ ӨЛКЕМ  АРДАҒЫМ - АЙ...»
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Республикалық «Таласбек» сыйлығына шығарма қабылдау жалғасып жатыр
Қирабаев тұрған үйге ескерткіш тақта қойылды
«Талтүс» романындағы Таласбек Әсемқұловтің қаламгерлік қолтаңбасы
Әбіш Кекілбаев. Сардар немесе Ыдырыс Ноғайбаев туралы сөз
Баланы туғаннан бастап әдебиетке қызықтыра білу керек
Бақытгүл Баймолдақызы. Жылап аққан жылдарды көзімдегі...
Мұқтар Әуезовтің “Абай жолы” роман-эпопеясы: атмосфера және стиль
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
ТОҒЫЗ ЖОЛДЫҢ ТОРАБЫНДА ОЯНҒАН
Махат Садық, Ескерткіштер – ел тарихы
Жоба туралы Порталды қолдану ережесі
Авторлар мен баспаларға ISBN алу