kk ru kk ru ru ba ru ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ce kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru es en ru kk ru ru ru ru it ru uk kk kk kk ru ru kk mk mk mk ba kk kk kk kk bg kk ru ru kk kk kk en en
Бауырмен жорғалаушылар класының жалпы сипаттамалары | Slides.kz
Бауырымен жорғалаушылар (бауырымен жорғалаушылар — лат. Reptilia). Әлемде бауырымен жорғалаушылардың 8734 түрі белгілі. Ресей аумағында 72 түр бар, Владимир облысының аумағында 6 түр өмір сүреді.
Бауырымен жорғалаушылардың құрылымы бойынша қарапайым амфибиялар, сондай-ақ жоғары омыртқалы жануарлардың белгілері байқалады.
Қалыңдату және үрлеу нәтижесінде жанасатын сыртқы тері жамылғысы қабыршақтар немесе қалқан пайда болады. У ящериц роговые қабыршақтары бірін-бірі жабатын, еске сала отырып черепицу. Тасбақаларда өсірілген қалқандар тұтас берік панцирь қалыптастырады. Мүйіз жамылғысының өзгеруі жылына бірнеше рет болатын толық немесе ішінара түйреуіш арқылы жүзеге асырылады.
Тығыз және құрғақ тері иісі бар. Шырышты бездер жоқ.
Терінің ішкі қабатының сыртқы бөлігінде жиі арнайы хроматофорлар бар. Бұл жасушаларда пигменттер: меланиндер және каротиноидтар бар. Сондай-ақ хроматофорларда гуанин жарығын көрсете алады. Хроматофорлар арқасында, кейбір бауырымен жорғалаушылар салыстырмалы қысқа уақыт ішінде өз денесінің түсін өзгерте алады. Хамелеондар-осындай қасиеттері бар ең танымал өкілдер.
Осьтік қаңқада бауырымен жорғалаушылардың бөлімдерге бөлінуі Қос мекенділерге қарағанда едәуір байқалады. Қаңқаның төрт бөлімі жақсы ерекшеленеді: мойын (лат. pars cervicalis), денелі (бел-кеуде, pars thoracolumbalis), құйрық (pars sacralis) және құйрық (pars caudalis).
Бауырымен жорғалаушылар үшін типтік осьтік қаңқаның келесі құрылымы болып табылады. Омыртқалардың жалпы саны әр түрлі (50-80, жыландар 140-435 дейін өседі). Мойын бөлігінің омыртқасынан (7-ден 10-ға дейін) алдыңғы екі (атлант және эпистрофия) бірінші мойын омыртқасына қатысты тік жазықтықта қозғалуға ғана емес, бұрылуға да мүмкіндік беретін буын құрайды. Дене бөлігінде 16-дан 25 омыртқаға дейін, әрқайсысы қабырғамен. Алғашқы бірнеше омыртқа кеуде қуысын қалыптастырып, кеудеге бекітіледі (жыланда жоқ). Сегізкөз бөлімінде тек екі омыртқа бар, олардың кең көлденең өсінділеріне жамбас жатады. Құйрық бөлімі бірнеше ондаған (15-40) бірте-бірте омыртқа өлшемінде азаяды. Соңғы құйрық омыртқалары шағын таяқ тәрізді сүйектер.
Кейбір топтарда осьтік қаңқалар айырмашылығы бар. Жыланның омыртқасы тек дене және құйрық бөлімдеріне ғана анық бөлінеді, кеуде жоқ. Омыртқаның бас сүйектерінде панцирдің артқы қалқанымен өседі, соның салдарынан қозғалмайды.
Бауырымен жорғалаушылардың бас сүйектері Қос мекенділерге қарағанда әлдеқайда көп. Тек сүйкімді капсулада және есту аймағында шеміршек аз мөлшерде бар. Бас сүйегінің осьтік және висцералдық бөлімдері эмбрионалды түрде бөлек қалыптасады, бірақ ересек адамдарда бірыңғай білім алуға өседі. Бас сүйектің құрамына шеміршек (алмастырғыш, немесе бастапқы), сондай-ақ көптеген тері (жабынды, немесе қайталама) сүйектері кіреді.
Алдыңғы аяқ-қолдың белдігі қосмекенділердің белдігіне ұқсас, тек қана тотығудың күшті дамуымен ерекшеленеді. Алдыңғы аяғы иықтан, білектен және білектен тұрады. Артқы-жамбас,сирақ және табан. Аяқ-қол фалангаларында тырнақтар орналасқан.
Бауырымен жорғалаушылардың бұлшықет жүйесі шайнау, мойын бұлшықеті, құрсақ пресінің бұлшықеті, сондай-ақ майыстырғыштар мен бүггіштер бұлшықеті бар. Тыныс алу кезінде маңызды рөл атқаратын қабырға аралық амниотқа тән бұлшықеттер бар. Тері асты бұлшықеті мүйіз қабыршағының жағдайын өзгертуге мүмкіндік береді.
Көптеген хорды жануарлар сияқты, бауырымен жорғалаушылардың жүйке жүйесі бас және жұлын миы бар.
Бас миы бас сүйектің ішінде орналасқан. Бірқатар маңызды ерекшеліктер мидың бауырымен жорғалаушылардың миы қосмекенділерден ерекшеленеді. Балықтар мен қосмекенділердің ихтиопсидті түріне қарағанда, құстарға тән мидың зауропсидті түрі туралы жиі айтады.
Мидың бес бөлігін бөледі:
* Алдыңғы ми екі үлкен жарты шардан тұрады, олардан сүйкімді үлес кетеді. Үлкен жарты шаршының беті мүлдем тегіс. «Мозговом күмбезіндегі полушарий ажыратады бастапқы жинақтау — архипаллиум, ошақтарында үлкен бөлігі шатыры полушарий және зачатки неопаллиума. Алдыңғы мидың түбі негізінен жолақ денеден тұрады.
* Аралық ми алдыңғы және орта МИ арасында орналасқан . Оның жоғарғы бөлігінде денелі орган, ал төменгі жағында — гипофиз орналасқан. Аралық мидың түбі көру жүйкесімен және олардың қиылысымен (хиазмамен) айналысады.
* Орташа ми екі ірі алдыңғы төбеден — көру бөлігінен, сондай-ақ шағын артқы төбеден тұрады . Көру қабығы амфибияға қарағанда дамыған.
* Мидың ұзынша мидың алдыңғы бөлігін жабады . Ол амфибияның миы салыстырғанда үлкен.
* Ұзын ми барлық амниотқа тән тік жазықтықта иіледі .
Мидан 12 жұп бас сүйек-ми нервтері кетеді. Жұлын миында АҚ және сұр затқа бөлу амфибияға қарағанда анық. Жұлын миынан сегменталды жұлын нервтері шығып, типтік иық және жамбас өрімі пайда болады. Бу жүйке ганглийлерінің тізбегі түрінде вегетативті жүйке жүйесі (симпатикалық және парасимпатикалық) айқын көрінеді.
Бауырымен жорғалаушылардың алты негізгі сезім органдары бар:
* Көру органы — көз, лягушкаларға қарағанда анағұрлым қиын орналасқан: склерде жұқа сүйек пластиналарынан сақина бар; көз алмасының артқы қабырғасынан шыны тәрізді денеге кіретін өсінділер-тарақтар кетеді; кірпік денесінде аккомодация процесінде айқышты жылжытуға ғана емес, сонымен қатар оның пішінін өзгертуге мүмкіндік беретін көлденең-жолақ бұлшықет дамыған. Көру мүшелерінің Ауа ортасының жұмысына бейімделуі болады. Көз жасы бездері көзді құрғаудан қорғайды. Сыртқы қабаттар мен жыпылықтайтын тесіктер қорғаныс функциясын орындайды. Жыландар мен кейбір аусылдар мөлдір қабықты қалыптастыра отырып, өседі. Көздің торлы қабығы таяқша және колбочки болуы мүмкін. Түнгі колбочки жоқ. Көптеген күндізгі түрлерде түрлі-түсті көру ауқымы спектрдің сары-қызғылт бөлігіне ығыстырылған. Көру бауырымен жорғалаушылардың сезімдері арасында шешуші мәнге ие.
* Иіс сезу органы ішкі ноздрия — Хоан және вомероназальды орган. Қосмекенділердің құрылысымен салыстырғанда, хоандар жұтқыншаққа жақын орналасқан, бұл тамақ ауызда болған кезде еркін дем алуға мүмкіндік береді. Көптеген аусылдарға 6-8 см тереңдікте құмның бетінде орналасқан тамақты табуға мүмкіндік береді.
* Дәм органы-негізінен жұтып орналасқан дәм шамдары .
* Жылу сезімталдығы органы бастың әр жағынан көз бен мұрын арасындағы бет шұңқырында болады. Әсіресе жылан дамыған. Ямкогол жыландарында термолокаторлар жылу көзінің бағытын анықтауға мүмкіндік береді.
* Есту органы лягушканың есту органына жақын, ол ішкі және орта құлағы бар, ол барабан қалпақшасымен, есту сүйегімен — жүкті және евстахи құбырымен жабдықталған . Бауырымен жорғалаушылардың өміріндегі есту қабілетінің рөлі салыстырмалы түрде аз емес, әсіресе барабанды тесігі жоқ және жер немесе суда таралатын тербелістерді қабылдайтын жыландардың есту қабілеті әлсіз. Бауырымен жорғалаушылар 20-6000 Гц диапазонында дыбыстарды қабылдайды, бірақ көпшілігі 60-200 Гц диапазонында (100-3000 Гц қолтырауын) жақсы естиді.
* Сезу айқын көрінеді, әсіресе Тасбақа, ол тіпті панцирге жеңіл жанасуын сезінуі мүмкін.
Бауырымен жорғалаушылар үшін қабырға аралық және құрсақ бұлшық еттерінің көмегімен кеуде қуысының кеңеюі және тарылуы жолымен сіңетін түрдегі тыныс алу тән. Гортан арқылы түскен ауа кеңірдекке түседі-ұзақ тыныс алу түтігіне, соңында өкпеге апаратын бронхқа бөлінеді. Қосмекенділер сияқты, жеңіл бауырымен жорғалаушылар қапты тәрізді құрылымы бар, бірақ олардың ішкі құрылымы әлдеқайда күрделі. Өкпе қаптарының ішкі қабырғалары қатпарлы ұяшықты құрылымы бар, бұл тыныс алу бетін едәуір арттырады.
Дене қабыршақпен жабылған болғандықтан, бауырымен жорғалаушылардың тері демі жоқ (жұмсақ қылқалам және теңіз жыландары) және өкпе жалғыз тыныс алу органы болып табылады.
Бауырымен жорғалаушылардың қан айналымы жүйесі
Амфибиялар сияқты, бауырымен жорғалаушылардың көпшілігі бір қарыншадан және екі жүректен тұратын үш камералы жүрек бар. Асқазан толық емес бөлікке бөлінген: жоғарғы және төменгі. Жүректің мұндай конструкциясы кезінде саңылаулы кеңістікте қарыншаның толық емес қалқанының айналасында қан оттегінің мөлшерінің градиенті (айырмасы) орнатылады. Жүрекшелер қысқарғаннан кейін сол жүрекшеден қан қарыншаның жоғарғы жартысында шығады және қарыншаның оң бөлігінен, төменгі жартысына құйылған көктамыр қанын ығыстырады. Қарыншаның оң жағында аралас қан бар. Қарыншаның қысқаруы кезінде қанның әрбір бөлігі ең жақын тесікке ұмтылады: жоғарғы жартысынан бастап артериялық қан — қолқаның оң доғасына, төменгі жартысынан бастап көктамырлық қан — өкпе артериясына, ал қарыншаның оң бөлігінен аралас қан — қолқаның сол доғасына. Қолқаның оң доғасы миға қан әкелгендіктен, ми оттегімен байытылған қан алады. Крокодилде қалқа қарыншаларды екі жартыға бөледі: оң — венозды және сол-артериялық, осылайша сүтқоректілер мен құстарда төрт камералы жүректі қалыптастыра отырып.
Қосмекенділердің жалпы артериялық діңіне қарама-қарсы рептилияда үш дербес ыдыс байқалады:өкпе артериясы және қолқаның оң және сол доғасы. Қолқаның әрбір доғасы өңештің айналасында бүгіледі және бір-бірімен араласады. Арқа арты барлық органдарға артерия жолымен созылып, артқа созылады. Сол жақ артериялық қарыншадан шығатын қолқаның оң доғасынан жалпы діңмен оң және сол аяқты артериялар тармақталады, оң доғадан алдыңғы аяқтарға қан жеткізетін қос астыртын артериялар да кетеді.
Бауырымен жорғалаушылардың (крокодилдерді қоса алғанда) екі тәуелсіз қан айналымы шеңберіне толық бөліну болмайды, өйткені көктамырлық және артериялық қан жұлын аортасында араласады.
Балық пен амфибияға ұқсас, барлық бауырымен жорғалаушылар — суық қанды жануарлар.
Тамақтану үшін қол жетімді тағамдардың әртүрлілігі салдарынан бауырымен жорғалаушылардың ас қорыту жолы қосмекенд жануарларға қарағанда әлдеқайда сараланған.
Асқазан қалың бұлшықет қабырғалары бар. Аш және тоқ ішектің арасындағы шекарада амфибияда жоқ соқыр ішек бар. Үлкен бауыр рептилий өт қабы бар. Ұзақ тығыз дене түріндегі ұйқы безі он екі елі ішектің ілмегінде жатыр. Ішек клоакамен аяқталады.
Бауырымен жорғалаушылардың бөлу жүйесі бүйрекпен, несепағармен және қуықпен берілген.
Бауырымен жорғалаушылардың бүйректері балықтар мен амфибиялардың бүйректерінен айтарлықтай ерекшеленеді,олар ағзадағы судың тұрақты артығынан арылу міндетін шешуге тура келеді. Кеуекті бүйрек орнына амфибий (мезонефрос), рептилий (метанефрос) бүйректері клоактың құрсақ жағынан жамбас аймағында және оның бүйірінде орналасады. Бүйрек несепағарлар арқылы клоакамен қосылады.
Жұқа қабырғалы сабырлы қуық оның құрсақ жағында жұқа мойны клоакпен жалғанады. Кейбір бауырмен жорғалаушылардың қуысы дамымайды (крокодил, жыландар, кейбір аусылдар).
Сондай — ақ жаңа бөліну органы-жамбас бүйрек пайда болады.
Жердегі амфибияда азот алмасуының соңғы өнімі — несепнәр.
Бауырымен жорғалаушылар-бөлек жынысты Жануарлар.
Ерлердің жыныстық жүйесі омыртқаның бел бөлігінің бүйірінде орналасқан тұқымдардың жұптарынан тұрады. Әрбір тұқымнан тұқым арнасы кетеді, ол Вольф арнаға құяды. Тұщы вольфтардың Тұщы бүйрегінің пайда болуымен еркектерде арна тек тұқым өткізгіш ретінде ғана шығады және ұрғашыларда толығымен жоқ. Вольфов каналы тұқым көпіршігін қалыптастыра отырып клоакқа ашылады.
Әйелдер жыныс жүйесі » омыртқа бүйірінде дене қуысының артқы жағына ілінген аналық бездер ұсынылған. Жұмыртқа (Мюллер арналары) брыжейкаға ілінген. Дене қуысының алдыңғы бөлігінде жұмыртқалар тесік тәрізді тесіктер — шұңқырлармен ашылады. Жұмыртқалардың төменгі ұшы оның артқы жағында клоактың төменгі бөлігіне ашылады.
Ұрықтандыру ішкі. Ұрықтың дамуы жұмыртқада жүреді. Бауырымен жорғалаушылардың тікелей эмбрионалды дамуы.
Бауырымен жорғалаушылардың көпшілігі ет қоректі жануарларға жатады. Кейбіреулер үшін (мысалы, агама, игуана) аралас тамақтану тән. Тек қана шөппен жорғалаушылар (құрлықтағы тасбақалар) бар.
Көптеген рептилиялардың нақты дауыс аппараты жоқ және тек итмұрын немесе ысқырық сияқты қарапайым дыбыстар шығара алады. Олардың дауыстары бірдей.
Владимир облысының бауырымен жорғалаушылар
Ұзын веретен тәрізді дене бар. Жоғарғы жағында өте әдемі күміс-ақ немесе ашық-ақшыл-ақ түсті жас жіптер жотаның бойымен өтетін екі жіңішке қара сызықтармен тығыз байланысқан, желкеде орналасқан үшбұрышты дақтан басталатын. Дененің бүйірі мен ішінің қара-қоңыр немесе дерлік қара, және де дененің ашық арқа және қара бүйірінің арасындағы шекарасы өте күрт байқалады. Жануардың өсу шамасына қарай » дененің жоғарғы жағы біртіндеп қараңғы және қоңыр, қоңыр немесе қола тондарды алады, бүйірі ашық болады, бірақ әдетте арқасына қарағанда қараңғы қалады. Ересек еркектердің артқы жағында бір-бірімен көк немесе көк дақтар тығыз орналасқан. Ұзындықта бұл аусыл 60 см-ге жетеді,олардың жартысынан астамы өте сынғыш, құйрығының соңында әлсіз.
Өмір салты. Кең жапырақты және аралас ормандарда тұрады, сондай-ақ бұталар өскен жерлерде, шалғындарда, алқаптарда және Бақтарда кездеседі, бірақ әдетте орманға жақын. Ол шіріген түбірлерде, ағаштардың құлап қалған діңдерінің астында, құлақшын түбінде, орман төсенішінің қалыңдығында, тастардың астында және құмырсқада жасырынған. Жиі веретеница және орман төсенішіне немесе борпылдақ топыраққа бастарын жинайды. Оның тегіс жерде қозғалысы өте баяу, алайда өсімдіктер арасында немесе тастардың арасында тесіп, ол тез қозғалады, жылан тәрізді барлық денені алып кетеді. Көктемде, қыстан кейінгі бірінші уақытта, ұрғашы күн жылынады және олар тұратын жерлерде сирек кездеседі. Алайда, маусым айының ортасынан бері, ал оңтүстікте бұл аусылдардың бұрындары ымырасыз және түнгі өмір салтына өтіп, күндізгі уақытта баспанадан өте сирек шығады, әдетте бұлтты, бірақ жылы ауа-райы немесе мол түнгі жаңбырдан кейін. Жер бетіндегі моллюскалар, жәндіктердің личинкалары, көпаяқтар және баяу қозғалатын басқа да жануарлармен қоректенеді, өйткені олар қозғалмалы олжамен қозғала алмайды. Ұрықты байқаған ұрғашы оған баяу жақындап, алдымен тілді сезінеді, содан кейін аузын кең ашып, асықпай ұстамайды. Өткір, артқа иілген тістер ауызға тайғақ бұралатын құрттар мен жалаңаш слиптерді сенімді ұстап тұрады, олардың аусылшық баяу жұтып, кезекпен Басын бір жаққа, екінші жаққа қарай еңкейтеді. Егер жыртылған құрт жер қыртысындағы топырақтан кейін дененің артқы ұшымен берік байланған жағдайда, ұршық ұзындығына созылып, өндірудің бір бөлігін осылай жыртып, тез бір жаққа айнала бастайды. Сондай-ақ, олар бір ұзын құртты немесе шырышты ұстап, әртүрлі жаққа айналып, өндіруді тез екіге айналдырады. Ұлулар жеп, ұрғашы бірте-бірте раковина сағасына басымен тіреліп, аз-аздап моллюсканы оның баспанасынан тартады. Көктемде болған қосқаннан кейін 2,5-3 ай өткен соң ұрғашы 5-тен 26-ға дейін Мөлдір бет қабығында пайда болған, олар бірден үзіп, жақтары арқылы тарайды. Жас аусылдың ұзындығы қазір туғаннан кейін әдетте 100 мм-ден аспайды. Кеміргіштердің норларында, шіріген түбірдің тереңінде, кейде 20-30 және одан да көп дарақтарды бірге жинайды. Оның баяу және толық қорғансыздығы арқасында бұл аусыл жиі түрлі жаудың құрбаны болады, ол ұзақ және өте сынғыш құйрығы ғана көмектеседі, жыртқыштың тістері немесе тырнақтарында қалады. Көптеген жерлерде ұрғашы улы деп санайды және Жыланды қабылдай отырып, тез жойып жібереді. Шын мәнінде, веретеница мүлдем зиянсыз және әртүрлі зиянкестерді жою арқылы адамға пайда әкеледі. Сарғаю сияқты, бұл аусыл өте жақсы және тез ериді, адамға үйренеді. Ол 20-30 және тіпті 50 жыл бойы еріксіз аман қалған жағдайлар белгілі.
Ящерица прыткая. Осы түрдің жас аусылдары жоғарғы жағында қоңыр сұр немесе қоңыр түсті үш ашық тар, жиектелген қара жолақтармен, олардың орташасы жотаның бойымен созылып, екі бүйірлері Арқаның жақтарынан өтіп, құйрығында жоғалады. Дененің бүйірінде бір қатарда, әдетте, ұсақ ақ көздер орналасқан. Жасына байланысты бұл бояу өзгереді. Ашық денелі жолақтар ағады және анық болады, ал жотаның бойында бір немесе екі параллель қатарда орналасқан қара-қоңыр немесе мүлдем қара дақтар Жеке дұрыс емес пішін жасайды, ал соңғы жағдайда олар ашық орта сызықпен бөлінген. Дененің түсі де қатты өзгереді. Еркектерде ол салат, зәйтүн немесе жасыл түске ие болады, ұрғашысы қоңыр немесе қоңыр қоңыр немесе еркектердегідей әлдеқайда сирек жасыл болады. Жиі арқа суреті толық немесе ішінара жоқ және жануар бір түсті жасыл немесе қоңыр-қоңыр түске ие болады. Құрсақ әдетте аналықтарда ақ немесе жасыл-АҚ және еркектерде жасыл, әдетте, өте үлкен қара дақтар бар. Көбею кезеңінде бояу жарқын болады, бұл ең алдымен Жасыл аналықтарға жатады. Аусылдың ұзындығы құйрықпен бірге 25-28 см аспайды.
Жыртылған аусыл барлық жерде құрғақ және күн учаскелерін көреді, далада, тым қалың ормандар емес, бақтар, тоғайлар, кенелер, төбелер мен жыралар баурайларын, бұталар, жол жиектері, темір жол үйінділері және сол сияқты жерлерді мекендейді. Өз қимылдарының жылдамдығында Қияқты аусыл жасыл және жолақ, дегенмен, өз атауын ақтап, тез жүгіреді, оны ұстап алу өте қиын, сонымен қатар жануар өте абай және сирек өз баспанасынан 10-15 м астам жойылады. Қудалаудан сақтана отырып, бұл аусыл барлық жүрісте кенеттен құйрық жағына күрт бұрады, «сол жерде жартылай айналым, басымен қудалаушы жағына бұрылады. Бұл маневр жасау және таңқаларлық жылдам жүгіру бағытын бірнеше рет қатарынан өзгертіп, жануар жиі қудалаушы итеруден қашып кетеді. Жиі аусыл ағаштарда сақталады және ақуыз сияқты винт тәрізді оқпанға көтеріледі. Қысу кезінде ол қатты үзіледі, аузын кең ашады және жағдайда саусаққа өте қатты ілінуі мүмкін. Орташа жолақта қырылған аусыл көктемде, сәуірдің екінші жартысында немесе мамырдың басында оянады. Әдетте, жас аусылдар ескі бір-екі аптадан кейін қысқы баспана тастап кетеді. Таңертеңнен бастап, күн бірнеше рет жерді жылытқан соң, аусыл нардан шығып, кіре берісте жылытылады. Осы уақытта олар қоңыздар, ұста, шынжыр табан, құрттар, паук және басқа да ұсақ омыртқасыздарды аң аулайды. Олжаны байқап, арщерица алаңдатады, біраз уақыт көзді бақылап, содан кейін жерден тез секіріп, оны ұстап алады. Ірі шегірткелер мен қоңыздар алдымен ауызға ұзақ уақыт бойы қуып, жерге уақыт салып, содан кейін қайтадан ұстап. Бұл ретте ол оларда қатты хитиндік бөліктерді — Қанат пен аяқтарды үзеді,содан кейін қалған бөлігін толығымен жұтады. Өндіруді жұтып, ол мұқият қаптайды және алдыңғы аяққа көтеріліп, дененің алдыңғы бөлігіне баяу бүгіледі, осылайша тағамның тез өтуіне көмектеседі. Ірі ұрғашы жас аусылдардың, сондай-ақ ұрғашы ұрғашы жұмыртқалардың жеу жағдайлары белгілі. Омарталарда қоныстана отырып, аралар арамен қоректенеді, Омарташылыққа біршама зиян келтіреді. Араның парамен қайтып келе жатқан өзіне тән күйдіру естігеннен кейін, аусыл қатып, басын көтеріп, содан кейін жылдам және дәл қозғалыспен, жоғары секіріп, жәндіктерді жиі жыланға түсіргенге дейін ұстап тұрады. Алайда, осылайша келтірілген зиян ауыл және орман шаруашылығы зиянкестерінің көп санын құртуынан пайда болып, сөзсіз ақталады. Таңертең аң аулаудың нәтижесінде жуылған аусыл қайтадан күн аспабында орналасады, уақыт өте келе орын ауыстырады және шегінетін көлеңкеден қозғалады. Оның денесі күннен қатты қызған кезде, аусыл ішке жатып, аяқтары мен құйрығы көтеріліп, басын шайқап, аузын тез ашып, жабады. Мұндай қиын жағдайда ол әдетте бірнеше секунд қана қалады, содан кейін көлеңке жасырылады немесе орнынан тез жүгіре бастайды. Күннің екінші жартысында, ыстық бірнеше ұйықтағанда, күннің батуына қарай аусылдар түндерде жасырылады. Көктемде, көбею кезеңінде, жүзіп жүрген еркектер жиі алдыңғы аяққа көтеріледі және жақтарына қарайды. Ұрғашты байқап, еркек қазір оны қудалай бастайды және бірнеше сәтсіз әрекеттерден кейін құйрығына жетеді. Қазір әйел тоқтайды, оның құйрығы тез ере бастайды. Одан әрі ер адам, аузынан құйрықты шығармай, басын оның негізіне қарай баяу жылжи бастайды. Ол қол жеткен кезде, ол бір күрт қозғалысымен денені бүгеді, және буланады. Бір-бірімен кездескен кезде текелер қазір созылған алдыңғы аяқтарға көтеріліп, бүйірінен дененің алдыңғы бөлігін қатты қысып, баяу, бүйірімен жақындай бастайды. Кейде олардың бірі әлбетте әлсіз, шыдамайды және қашып кетеді. Дегенмен, еркектердің арасында жиі шайқастар болады. Әрбір қарсылас қарсыласын мойынға немесе бекітпеге ұстап, арқаға бұруға тырысады. Ұрған еркек, әдетте, бірнеше сәтке ғана арқаға жатады, келесі секундта ол аяққа тұрып, жылдам жүгіруге барады, ал жеңімпаз жеңіске риза болмай, оны қудалауға кіріседі. Алайда, еркектердің арасындағы шайқастар көбінесе олардың біреуі ашық жаққа екінші жаққа құятын және екеуі де жабық көзімен толық шегінгенде, ақырында олардың әлсіздері жыртылып, қашып кеткенге дейін Жер бетінде сырғанайды, неке кезеңінде ересек аусылдар жұптарға бөлінеді және бір нормаға бірге қонады, оның төңірегіндегі аң аулайды және күн астында жылынады. Мамыр айының аяғында-маусым айының басында ұрғашысы 6-дан 16-ға дейін жұмыртқа салып, оларды терең емес шұңқырға қазып немесе нораның тереңдігіне қалдыра отырып қояды. Жастар шілде айының соңында пайда болады. Аусыл әдетте жазғы күздерде қыстайды, оған кіру жапырақтары мен жермен бітеді. Орта жолақта ересек адамдар қыстауға кетеді, әдетте қыркүйек айының басында Қышқан аусыл өте жақсы ұйықтайды, адамға тез үйреніп, тағамды қолдан ала бастайды.
Жұмыртқа тірі. Жақында пайда болған қара қоңыр немесе қара дерлік түсті тірі аусыл, жиі ешқандай суретсіз. Өсу шамасына қарай олардың түсі бірте-бірте жарқырайды және уақыт өте келе жотаның бойындағы қара тар жолақтан, Арқаның бүйіріндегі екі ашық жолақтан және дененің бүйіріндегі қара салыстырмалы кең жолақтан тұратын сипатты сурет пайда болады. Сонымен қатар, бүкіл денеде тәртіпсіздікке ұсақ қара дақтар шашыраған. Ересек еркектердің төменгі жағы қызғылт немесе кірпіш-қызыл, аналығында ақшыл-сұр, сарғыш немесе жасыл. Мүлдем қара даналар бар. Тірі болатын аусылдардың ұзындығы 15-18 см — ден аспайды, олардың жартысынан астамы еркектердің негізінде қалыңдатылған құйрықты алады. Басқа да осы аусылдардан айырмашылығы осы түрдің ұрғашылары еркектерінен асып түседі.
Өмір салты. Өзінің кең таралған таралу аймағының басым бөлігінде тірі өсетін аусыл мекендейтін ылғалды жерлерді ұстанады, бұлақтардың орманды учаскелерінде, шымтезекшелерде, өсіп тұрған ағашы кесілген жерлерде, орман құлақшалары мен орман соқпақтарында, жапырақты және қылқан жапырақты орман питомниктерінде, бұта өсімдіктері өскен бұлақтар мен каналдар жағалауларында және сол сияқты жерлерде кездеседі. Орман ағашы кесілген жерлер мен аусыл ағаштары жекелеген түбірлер, құлатылған ағаштардың жанында, бұталардың түбінде және ағаштардың тамырларының арасында көбірек қоныстанады. Олар кеміргіштердің індерін немесе түбірлер мен құрғақ ағаштарда қабығы артта қалған кеңістікті ұрмайды және тұрғын үй үшін пайдаланады; тауларда тастардың астында жасырынады. Қауіпті болған жағдайда бұл аусылдар суда жиі құтқарылып, түбіне қарай біраз қашықтықты жүгіріп, тұншықтырғыш су айдынының түбіне түскен жапырақтар жыртылады. Көктемде тірі аусыл ұйқыдан ерте оянады, орманда қардың тағы бір дақтары сақталады. Орман ағашы кесілген жерлер мен құлақшаларда жекелеген ағаштар түбінде биік шөптермен тұтас өседі және мұнда себілген аусылдар жәндіктермен аң аулайтын дің бойынша 1-2 м жоғары көтеріледі. Күннің соңында оқпанның жарықтандырылған жағында кейде бірнеше аусылдан байқауға болады. Олар тек жерде ғана емес, сондай-ақ шөп өсімдіктері мен ағаштардың діңдерінде кездеседі. Жұптау сәуір — мамырда оянғаннан кейін көп ұзамай жүреді. Басқа түрлерге қарағанда, бұл аусыл тірі бала туады. Жүктілік 90 күнге созылады және жас адамдар (8-12) шілде айының ортасында — тамыз айының соңында пайда болады. И. С. Даревскийдің бақылаулары бойынша, тек сирек жағдайларда олар ұрғашының ішіне кіріп, келесі жылдың көктемінде дүниеге келеді. «Босанар алдында, — деп жазады А. М. Никольский… ақыр соңында кешке бірінші бала туады, қарапайым бет қабығында отырған; екі минуттан кейін екінші және т.б. пайда болады. Әрбір қалаудан кейін ол бірнеше қадам алға жасайды, сондықтан кішкентай сызыққа жатады. Жарты сағаттан кейін олар қабықтан шығады. Ана алға және алға жүгіре бастайды және өз балаларына ешқандай қамқорлық таппайды. Кейде ол төселген жерге оралады, бірақ тек содан кейін ғана бет қабығының бөлігін жеуге. Өз өмірінің алғашқы күндері құйрықты бұрған жер жарығында отыр және тамақ іздеуге шықпайды».
Кәдімгі. Тектің ең танымал және кең таралған түрі. Біздің басқа да жыландардан екі үлкен, ақ түсті дақтармен (сары, қызғылт сары, лас-ақ) жақсы ерекшеленеді. Бұл дақтар жартылай пішінді және алдыңғы және артқы жағында қара жолақтармен көмкерілген. Кейде ашық дақтары әлсіз немесе жоқ адамдар бар. Дененің жоғарғы жағының түсі қара-сұр немесе қоңырдан қара қоңырға дейін, іштің түсі ақ, бірақ іштің ортаңғы сызығында тегіс емес қара жолақ тартылып, кейбір дарақтардың кеңеюі соншалық, ол тек тамақ аймағында сақталатын ақ түсті дерлік ығыстырады. Құлақтың денесінің ұзындығы 1,5 м-ге жетуі мүмкін, бірақ әдетте 1 м-ден аспайды; аналықтар еркектерінен едәуір үлкен.
Өмір сүру орындары әртүрлі, бірақ жеткілікті ылғалды. Әсіресе тыныш өзендер, көлдер, тоғандар, шөп батпақтары жағалауларында, ылғалды ормандарда және бұталармен жабылған Жайылма шалғындарда, бірақ кейде ашық далада да, тауларда да кездеседі. Жиі бау-бақшаларда, Бақтарда, мал аулаларында тұрады және кейде әр түрлі шаруашылық құрылыстарына жабылады. Көктемде, сондай-ақ күзде, топырақ көп ылғалды сақтаған кезде, ужи судан алыс кетуі мүмкін. Ағаштардың тамырының астындағы қуыстар, тастардың үйінділері, кеміргіштердің күзендері, шөп маялары, көпір бөренелерінің арасындағы саңылаулар, бөгеттер және басқа да баспаналар болып табылады. Кейде адамдар жертөлелерде, үйлердің астында, көң немесе қоқыс үйінділерінде қоныстанады. «Жерге түскен жапырақтарда және қопсыған топырақта ужи өздері төсеуге өзі тар. Қарапайым құлақ өте белсенді, жылжымалы жыландар. Тез ұшады, ағаштарға өрмелеп, жыланға тән бүйір майысқан дененің көмегімен жақсы жүзе алады. Ойықтар жағалаулардан көп километрге алыстай алады және бірнеше ондаған минут бойы су астында жүзбейінше болуы мүмкін. Әдетте, судың бетіне басын көтеріп, өзіне тән қатарларды қалдыра отырып, жүзеді, сондықтан суқоймасына жылжитын ойықтар жақсы көрінеді. Тәуліктің жарық уақытында, ал түнде пана іздейді. Таңғы және кешкі сағаттарда аң аулайды. Күн сайын қамыс залдарында, тастарда, ағаштарда, бөшкелерде, су құстарының ұяларында жанған күн сәулесін жақсы көреді. Ең ыстық уақытта, әсіресе оңтүстікте көлеңкеге тығылып немесе түбінде жатуы мүмкін суға түседі. Сәуір айының соңында — мамыр айында, бірінші көктемгі линкадан кейін есіктерді пісіруге кіріседі. Шілде-тамыз айларында аналықтар бір порциямен 6-дан 30-ға дейін жұмсақ, пергаментті қабықпен жабылған жұмыртқаларды салады, олар жиі бір-бірімен жұп сияқты желімдейді. Жұмыртқалар құрғаудан оңай өледі, сондықтан жыландар оларды ылғалды, бірақ жылы (25-30°) жақсы сақтайтын паналарға салады: түскен жапырақтар астында, шикі мүк, көң және тіпті үймелер, кеміргіштердің тасталған күзендері, үйкеліс түптері. Кейде, әсіресе қолайлы паналар жетіспеген жағдайда, бір жерде жұмыртқаны бірнеше ұрғашы қояды. Орман алаңында жатқан ескі есіктің астында бірнеше қабатта орналасқан 1200-ден астам ұшы жұмыртқасы табылған жағдай сипатталған. Құлақ эмбрионының бастапқы даму кезеңдері анасының денесінде өтеді, тек қана жиналған жұмыртқаларда жай көзге ұрықтың жүрегінің пульсациясы байқалады, Инкубация шамамен 5-8 аптаға созылады. Жұмыртқадан шыққан кезде жас ужалар шамамен 15 см ұзындыққа ие; олар бірден жуылады және дербес өмір салтын жүргізе бастайды. Жастар ересектерге қарағанда әлдеқайда жасырын өмір салтын ұстанады және көзге сирек түседі. Қыстың өзінде кеміргіштердің терең пышақтарында, жағалаудағы жарықшақтарда, шіріген ағаштардың түбінде жабылады. Кейде бірнеше адам бірге қысып, жыланның басқа түрлерінің жақын көршілігінен қашпайды. Қыста түнде аяз басталғанда, қазан — қараша айларында кеш болады. Ұйқыдан ояту наурыз-сәуір айларында болады. Жылы күндері өтіріктер өздерінің қысқы баспаналарынан шығып, олардың жанында күн астында жылытылады,кейде құлпынайға көп адам бірге жиналады. Көктемгі күн сайын жыландар белсенді болып, біртіндеп қыстайтын жерлерден шығады.
Тамақтанады ужи некрупными лягушками, жабами және олардың молодью. Кейде олар аусыл, ұсақ құстар мен олардың балапандары, сондай-ақ ұсақ сүтқоректілер, соның ішінде су Егеуқұйрықтарының жаңа туған балапандары мен ондатр. Жас адамдар жиі жәндіктерді ұстайды. Балық азықтанып, балық өсіру үшін өте зиянды деген кең таралған пікір түсінбеушілікке негізделген. Ұсақ балық бұл жыландар сирек және аз мөлшерде жейді. Балықтың бай суайдындарында да, кейде осындай қалың шабақтардың арасында жүзіп, оларды өз денесімен итеріп, соған қарамастан, ұстап алынған жыландардың асқазанында балық емес, тек Бақа шабақтарын табу мүмкін болды. Бір аң аулау үшін 8-ге дейін бақа немесе көл бақасының ірі бастары жұтылуы мүмкін. Олар қысқа және сирек секірулер жасайды және айқайлайды, біз естуге үйренген дыбыстарға мүлдем ұқсамайды. Бұл крик қойдың жалтырауын еске түсіреді. Қудалау сирек ұзақ созылады, және қарапайым жылан көп ұзамай құрбандыққа ұшырайды, оны жетеді және сол сәтте тірі жұтады. Әдетте, Бақа басын ұстап алуға тырысады, бірақ жиі ол мүмкін емес, және ол артқы аяқтарына жетеді және аузына баяу соза бастайды. Бақа қатты ұрады және ашытқы дыбыстарын шығарады. Ұсақ бақалар оңай жұтады, бірақ ірі адамдарды өртеуге бірнеше сағат жұмсайды. Егер қауіп төнсе, онда ол басқа жыландар сияқты секіреді, ал егер жұтылған жануар үлкен болса, пастаны өте кең ашады. Олар жыланның жұтқыншағында болғанына қарамастан, одан әрі өміршең болды. Барлық жыландар сияқты, ужи ұзақ уақыт тағамсыз жүре алады. Жылан 300 күннен астам аш болған жағдайда белгілі. Әсіресе ыстық күндері ішіңіз, өте көп. Жауларының у ужей өте көп. Оларды жейді-жыландар, аисталар, коршундар және көптеген жыртқыш сүтқоректілер (енот тәріздес иттер, түлкі, күзен, куницы). Ауыр жауларымен ужей болып табылады сондай-ақ, егеуқұйрықтар, поедающие қалау және жас ужат. Адамнан қорқыныш әрдайым қашуға тырысады. Уползти мүмкіндігіне ие болмаса, кейде олар (әсіресе ірі дарақтар) қауіп төндіреді: құлпынай оралады және уақыт өте қатты дауыстап басын алға тастайды. Алайда, тек сирек жағдайларда ғана тістері жеңіл, тез жазылатын сызаттар. Уждарды қорғаудың жалғыз құралы-олар клоакадан шығаратын өте жұқа сары-ақ сұйықтық. Көптеген жағдайларда ұстап алынған жылан қарсыласуды тез тоқтатады, егер бұл жақында жеп қойылса, содан кейін денені толығымен босаңсытып, ‘ паста кеңінен ашып, қолында жансыз иіліп немесе арқаға бұрылады. Бұл жағдай «жалған өлім» тез өтеді, егер қорқынышты суға лақтыру немесе жай ғана тыныштықта қалдыру. Ужи еріксіз өмір сүреді, оларға ұсынылған тағамды тез ала бастайды және көп ұзамай қолмен жасалады. Су ішуге және шомылуға қажет.
Кәдімгі мыс. Арқаның түсі сұр, сұр-қоңыр және сарғыш-қоңыр-қызыл-қоңыр және Мыс-қызыл түске дейін өзгереді. Қызыл тондар әсіресе еркектерге тән. Арқаның бойымен 2-4 бойлық қатарда ұсақ қара дақтар созылады, олар кейбір даналарда бір-бірімен дерлік құйылады және жақсы көрінеді, басқаларында керісінше, әлсіз көрінеді. Мойынға екі қоңыр немесе қара-қоңыр жолақтар (немесе екі дақ) орналасады. Басы жоғарыдан қараңғы немесе доға тәрізді сипатты суреті бар, алдыңғы жағында ойылған көз және маңдай қалқаншалары арқылы өтетін сынған сызық. Мұрыннан көз арқылы және одан әрі құлаққа дейін тар қоңыр жолақ өтеді. Дененің төменгі жағы сұр, көк-болат, қоңыр, қызғылт-қоңыр, қызғылт немесе қызыл дерлік, әдетте қара шайылған дақтар немесе крапинкалар бар.
Көбінесе құрғақ төбелі жерлерде бұталар мен орман ағаштары арасында кездеседі, бірақ тұтас орманда, шалғындарда, тіпті далада да табылуы мүмкін. Тауға 3000 м биіктікке дейін көтеріледі, құрғақ күн баурайларын таңдайды. Убежищами қызмет етеді тасталған індер кеміргіштер, саңылау астында тастармен, қуыстар шіріген пнях. Шикі жерлерді болдырмайды және суға өте жаман барады. Мыс тамағы көбінесе аусылдан тұрады, бірақ олар кейде ұсақ Сүтқоректілерді, құстардың балапандарын, ұсақ жыландар мен жәндіктерді жей алады. Ересек аусылшықтар мысты, оларды өз денесінің сақиналарымен орап, құлпынайдан тек құрбанның басы мен құйрығы ғана қашалады. Жылан біртіндеп дененің сақинасын шығарады және оны бас жағынан жұтады. Ірі және күшті аусылмен Мысықты жеңе алмайды және бірден емес. Дегенмен, жиі, бұл аз көмектеседі және улы сілекей аусылына, қанға түсетін. Ұсақ мыс, әсіресе жас дарақтар тірі жейді, оларды басын қатесіз ұстап.
Бұл жыландар көктемде, көп ұзамай қысқы ұйқыдан оянғаннан кейін ұйықтайды деп есептеледі. Алайда, Францияда жасалған соңғы жылдардағы бақылаулар бойынша, будандау күзде де орын алуы мүмкін, сонымен қатар сперматозоидтар жұмыртқаның ұрықтануы болған кезде көктемге дейін Арнайы семеприемникте сақталады. Мыс жұмыртқаны жұмыртқалау жыланға жатады: оның жұмыртқалары анасының жұмыртқаларында ұсталынады, бұл жас жұмыртқа салу кезінде ағады. Бір ұрғашы нәрестелердің саны 2-ден 15-ке дейін өзгереді. Олар тамыз айының соңында немесе қыркүйектің басында пайда болады. Нәрестелердің ұзындығы 13-15 см. Медянаның тән ерекшелігі-оның денені тығыз тығыз тесікке жинау қабілеті, оның ішінде ол басын жасырады. Жиі, жүгірумен құтқарудың орнына, мысянка сипатталған позаны қабылдайды және кез келген жанасу денесінің үлкен қысуымен ғана жауап береді. Терленген, ол қысқа шиыршықпен уақыт бойы дененің алдыңғы үштен бір бөлігін қауіптілік жағына тастайды. Жайылған жылан жиі ериді, әсіресе үлкен даналар теріні қанға дейін жеуге қабілетті. Көптеген жерлерде бұл зиянсыз Жыландар өте улы деп санайды, әділетсіз қудалайды және жояды.
Добавить комментарий Отменить ответ
Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *
Заң және құқықтану (6)
Физика және астрономия (16)