kk de kk ar fa kk kk be ru mhr kk ky kk kk ru hbs_cyr kk vi kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk tt kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk sv kk kk fr kk kk de kk kk de kk kk kk tt kk kk en kk ru kk de tt ky kk de uk kk kk kk te kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk zh ru kk kk kk kk tt kk ru kk kk kk en kk kk kk kk
Жаппас Басығара датқаның асы (жалғасы)
Білгенге маржан 3649 3 пікір 10 Маусым, 2022 сағат 14:03
Басы: Жаппас Басығара датқаның асы
Әлқисса, Басығараның аруағына бағышталған аста 300-ге жуық кигіз үй тігіліп, 500 қой сойылып, бәйге, садақ ату, теңге алу сынды түрлі сайыстар өтеді. Бәйгенің және өзге де сауықтық сайыстардың бас төрешісі болып, халықтың ұйғарымымен Ы.Алтынсарин бекітіледі. Бәйге десе, қаны қызбайтын қазақ жоқ: мұнда да Керей Сағынайдың асында болған қайғылы жағдайға мазмұндас оқиға туындайды, бірақ оның соңы бейбіт жағдаймен тамамдалады. Ә.Балғымбаевтың жазбасынан байқағанымыздай, сайыс қорытындысын шығарып, жүлде таратарда Алтыбас қыпшақтар мен Арғынның Тоқтамыс руы арасында, қазақтың жалпақ мінезінде көп сақталған, бәйге жүлдесіне қатысты дау туады. Бас төреші бәйгені сөрден өткен жерден бақылап тұрған қарақшылардың (қазылардың) сөзіне сүйеніп жүлдені алтыбастарға береді. Бұл шешімге тоқтамыстықтар келіспей, әсіресе, Байбатша Сартов деген жас жігіт дауды үдете түседі. Ы.Алтынсарин көмекшілеріне пәрмен беріп, өзеуреген Байбатшаны өзінің пәуескесінің артына байлап тастайды. Тоқтамыстықтар бір жерге жиналып, араларындағы сыйлы ақсақалы Нұрбай Талпақов деген кісімен ақылдасады. Сол-ақ екен бір топ кісі атқа қонып, Алтынсаринның күймесіне қарай қиқулай шабады. Олардың алдынан Жаппас достиярлықтар кесе көлденең шығып, шабуылдаушы атты кісілерді тоқтатады, астың шырқын бұзбауға шақырады. Дау-дамай бейбіт түрде шешіледі. Бірақ бұл оқиға кешкілік асқа жиналушылардың арасында қызу әңгімеге айналады.
Аста қызу талқылауға түскен аталмыш оқиға мазмұны уақыт өте келе түрлі қоспалар қосылып, өзгертулер мен құбылтуға ұшырайды. Кіші жүз Жаппас Басығара Орта жүз Арғындағы Өтей руының Басығарасына айналып, астың өткен жері Обағанға көшеді, той-думанның үстінде Шошақұлы Байтұрсынның ағайыны Көбекұлы Төлебай Ы.Алтынсаринды сабайды-мыс. Осы ауызекі айтылған деректер ғылыми тұрғыдан сараланбай, бас-көз жоқ зерттеу кітаптарға еніп, тіпті, орталық арналардың бірі түсірген деректі фильмнің сюжетіне де арқау болып шыға келді. Осындайда оқырман санасына: «Үмбетей баласының бәрі сотқар болған ба? Намысшыл Шошақұлы Байтұрсынның бауыры Ақтасты тұтқындауға келген уезд басшысы Я.Яковлевке қол көтерген әрекеті түсінікті, ал Көбекұлы Төлебайдың бейбіт астың шырқын бұзып, атақты ұстазды, лауазымды қызметкерді соққыға жығатындай не көрініпті?» деген ойлар келері анық.
Енді осы бір жаңылыс айтылып жүрген деректердің түп-тұқиянына үңілейік. Төлебайдың Ыбырай Алтынсаринды сабады деген әңгіме үмбетейлік Қарпық ақын шығарған «Төлебайды қызының жоқтауы» (жалпы, Қарпық ақын Төлебай туралы қызының, келінінің, жамағатының (жұбайының) жоқтауы деген үш жыр шығарған) жырының мазмұнынан бастау алады. Оның жырында:
«Жан сауға, батыр!»- дегізген,- деп келетін эпизод бар.
Жырдың мәтініне терең назар салған кісі мұнда Төлебай Ы.Алтынсаринды «сабады» немесе «ұрды, жықты» деген сөздердің жоқ екенін байқайтыны анық. Рас, жырда ағайынға деген әлдебір өкпе-реніштің елесі кездеседі және соның есесін Төлебай қайтарды деген де емеурін бар. Бұл А.Байтұрсынұлының айтуынша қайырсақ, көркем шығарманың бір тірегі болып саналатын қиял ісі. Бұл – бір.
Екіншіден, жоқтау қайтқан кісінің атқарған істерін, жақсы мінез- қасиеттерін ардақтау сынды көріністерді қайғы шеккен кісінің шерменді көңіл-күйі арқылы берілетіндіктен онда суреттелетін оқиғалардың шындығына шартты түрде қарау қажет. Жоқтауда эмоциялық көңіл-күй райы, марқұмды дәріптеу реңі  аса басым болады және оқиғаның ертеректе өтіп кеткені де түрлі ауытқуларды туғызады. Ойымызға нақты дәлел көрініс – Ә.Балғымбаевтың аталмыш тарихи жазбасы.
Қарпық ақынның жоқтау жырындағы тарихи тұлғаларға келетін болсақ, Көбек баласы Төлебай – Шошақұлы Байтұрсынның ағайыны. 1899 жылғы статистикалық есепте ол Дәуренбек Бірімжанов ұзақ жылдар билеген Тосын болысына қарайтын №5 ауылдың биі (4 сурет).
4 сурет. 1899 жылы жарияланған тарихи дерек көзінен үзінді.
Шежіреші қарттар оны болмысынан мырза болған деседі. Ал Бермұхамед болыс – Сарыой болысының басшысы Бермұхаммед Алдияров (5 сурет).
5 сурет. 1899 жылы жарияланған тарихи дерек көзінен үзінді.
Ол 1881-82 жылдары Мұхаметжан Қарабаевпен бірге Қазан университетінде оқыған. Бірақ оқуды аяқтады ма, әлде аяқтамады ма, ол жағы бізге беймәлім. Ы.Алтынсарин 1882 жылы Қазанда білім алып жүрген қос шәкіртке баспаға ұсынылған «Шарият ул-ислам» кітабына корректор болуды тапсырады. Оның баласы Әбубәкір Алдияров Троицкіде жеке емхана ашқан білікті дәрігер, Алаш қайраткері.
Қарпық ақынның жоқтауы 1923 жылы Мәскеуде Ә. Бөкейхан мен А.Байтұрсынұлы бірлесіп шығарған «Жиырма үш жоқтауда» алғаш рет жарияланды. Бірақ ол шығарма авторлары қуғын-сүргінге ұшырағандықтан, жыр ұзақ жылдар жұртшылыққа белгісіз болып келді. Соның салдарынан ақынның жоқтауы жұртшылықпен қайта қауышқан өткен ғасырдың 80-90 жылдары ел арасында жаңылыс айтылған, тарихи деректерге негізделмеген ой-пікірлер пайда болды. Бұл бағытты ұстанғандар жоқтаудағы Қарпық ақынның:
Болмасам да қасында, - деген «болғандардан естіген» сөз екенін айтқан ескертпесіне назар аудармаған.  Демек, ақын ел ішінде қауесет болып жүрген оқиғаны жыр жолдарына айналдырған және Басықара датқаның қай рудан екенін де атамаған. Бұл – бір.
Екіншіден, олар 1885 жылы Торғай уезінің басшысы Я.П.Яковлевтің басын жарған Байтұрсынның бірнеше ағайынымен билік тарапынан қатты жазаланып, итжекен Сібірге 15 жылға жер аударған оқиғасын салыстырмалы түрде пайымдап, зерделемеген. Басығара датқаның асы үстінде Торғай облысы халық мектептерінің инспекторына қол көтеріліп, оның басы жарылған болса, патша үкімет бұл оқиғаны аяқсыз қалдырмай, кінәлі кісіні қатаң жазалар еді. Ы.Алтынсаринның даукес Байбатша Сартовты пәуескенің артына байлап тастауы да оның қолында үлкен билік, ел алдында атақ-абыройы, беделі бар екенін білдіреді.
Үшіншіден, Ә.Балғымбаев жазбасындағы Тоқтамыс руынан аттары аталатын Талпақов Нұрбай мен Сартов Байбатша - өмірде нақты болған кісілер. Олардың есімдері біздің заманымыздағы шежірелік деректерге түскен. Қостанай мешітінің имамы, марқұм Ертай қажы Балахметтің ел арасынан жинаған «Үш Алаш» атты шежірелік кітабында Нұрбайдың әкесі Талпақ деген кісі Тоқтамыстың тоғыз баласының үлкені Әзірбайдан туады. Әзірбай мен оның бауыры Сандыбайда да тоғыз бала болған екен. Сондықтан «Жәнібектің қара шаңырағы» деп танылатын Тоқтамыс руы туралы ел арасында:
Әзір Құдай өзіміз, - деген сөз қалған деседі.
Басығара датқаны асында бәйге жүлдесін даулап жүрген Байбатшаның әкесі Сарт – Сандыбайдың туған тоғыздың бірі. Ал Сарттан туған Байбатшаны шежіре дерегі «Басша» деп атайды. Басшадан - Мұқан, Мұқаннан - Кәкім туады, - дейді шежірешілер.
Байқап отырғанымыздай, егер Ә.Балғымбаевтан бұл жазба қалмағанда, осы айтылғандардың бірі де көтерілмеген болар еді,
Түйіндей келгенде, Жаппас Басығара датқаның асы туралы Ә.Балғымбаевтың естелігі – тарихи тұрғыдан да, этнографиялық таным, өлкетанушылық мәліметтер тұрғысынан да маңызы зор жазба. Мұндай қолжазбаларды ғылыми айналымға енгізу ел арасында жаңылыстан туатын кейбір фейклорлық (фейк – жаңылыс, негізсіз) әңгімелердің еріксіз өрбуіне тосқауыл болары анық. Ауызекі сөз өзін «еркін сезінетін» қалың бұқара арасында фейклордың пайда болуы заңды. Ал оны нағыз фольклордан ажырата білу – ғылым деңгейін білдіретін құбылыс. Шетел ғылымында аталмыш мәселені зерттейдің ғылыми теориялық және методологиялық негіздемелер қалыптасқан. Кеңес дәуіріндегі ғылыми зерттеулерде бұл мәселеге көңіл бөлінетін. Тәуелсіздік алғаннан кейінгі эйфориялық көңіл-күй басымдылық алған кезде аталмыш мәселе назардан тыс қалды немесе көлегейленді. Фейклор мен нағыз фольклорды (рухани қазынаны) ғылыми тұрғыда дұрыс ажыратуға аса үлкен ықылас болмағандықтан, жоқ жерден «арыстандай айбатты, жолбарыстай қайратты» батыр, табан астынан «Лұқпандай данышпан, Наушаруандай әділетті би-шешендер» пайда болып, оларға ел-жұрттың «асары мен жылуы» немесе соған ұрпақ тұрғысынан қатысы бар қалталы кісілердің демеуі арқылы жаппай ескерткіш ашу үрдісі де орын алғаны ешкімге жасырын емес. Бұрын да айтқанбыз, қазіргі таңда қолға алынып жатқан жаңа, әділетті Қазақстанға жалған дақпырт пен дәріптеу қажет емес деп тағы да қайталаймыз.
Сөз соңында айтарымыз, Үмбетей Қарпық ақынның Сібірге айдалған Ақтас пен Байтұрсындар елге оралған кезде шығарған көлемді тарихи толғауының 1903 жылы жазбаға түсіп сақталып, оның біздің заманымызға жетуіне бірі Торғайда, енді бірі Орынборда қызмет жасаған ағайынды Балғымбаевтардың қатысы бар. Бұл енді жөні бір бөлек әңгіме.
Президент сайлауы жаңа сайлау циклын бастайды
Түркі академиясы «Орхоннан Орхан Ғазиге дейін» атты археологиялық-мәдени экспедиция ұйымдастырды
Қазақстанды қалай көгертеміз? (басы)
Президент сайлауы 20-қарашаға қойылды
Ел саясатындағы "өтпелі шақтың" көлеңкесі
Тақырыпқа байланысты басқа да мақалалар
«Айқап» журналы ағарту тақырыбын қалай көтерді?
Атилла: Республика тойына тарту
Күзде кезектен тыс Президент сайлауы өтеді
Әр баланың шотына Ұлттық қордан ақша бөлінеді
Әйелдер зейнетке 61 жаста шығады
Жазушының жалақасы бюджеттен емес, нарықтан!
Мобильді қосымшаны жүктеп алыңыз!
Сайттағы материалдарды пайдаланғанда міндетті түрде сілтеме берулеріңізді сұраймыз. Ақпараттық порталдағы авторлық және басқа да құқықтар толығымен қорғалатынын ескертеміз. Автордың жеке пікірі редакцияның көзқарасы болып саналмайды. Жарнама мен түрлі хабарландыруларға жарнама беруші жауапты.
Құрылтайшысы: «Абай-ақпарат» қазақ интернет кеңістігін дамыту қоры» қоғамдық қоры
ҚР Мәдениет және Ақпарат министрлігінде тіркеліп, №12996-ИА кәулігі берілді