kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt kk ky kk kk ru ru kk kk kk de kk kk kk cs kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk de en kk kk de zh kk kk de en kk ru ru kk de ru kk de de kk de ta kk de oc kk de oc kk de de kk de fr kk de oc kk de fr kk de oc kk de zh kk de fr kk de oc tg de en kk de ru kk de oc kk de fr kk de de kk de fr kk de zh kk de en kk de en kk de de kk de en kk de fr kk de ca kk de fr kk de en kk kk kk
Өлең-жырлардағы жылан бейнесі | Әдебиет порталы
Әдеби үдеріс Авторлар Кітаптар Аудиокітаптар Жанрлар Кейіпкерлер Блогтар Арнайы жобалар Мультимедиа
Әдебиеттi ешкiм мақтаныш үшiн жазбайды, ол мiнезден туады, ұлтының қажетiн өтейдi сөйтiп...
Қан салқындап, жүрегің баяу соғып,
Шипалы су шыққалы осы маңнан,
Сарбас жылан сол жерге көшіп алған.
деп ақын ел аузындағы аңызды жырға қосыпты. Жырдың келесі жолдарында бір әумесер сол сарбас жыланды шекпенге орап әкеткелі ел мен жердің киесі кеткенін айтады. Жырдың соның ақын былай түйіндепті:
Сол әулие кеткесін, ырыс қашпақ,
Көрінген жын иектер жұртты ластап.
Иесіз де киесіз ел болмайды –
Жүру керек тек соны дұрыс бастап.
Өткенін ұмытып, ұлттық кодынан жаңылған елді жын иектемегенде қайтсін?! Кие тұтып, ардақтаған төлтанымның біршамасынан айрылып қалған жұртқа сол жыланның киесі керек-ақ боп тұр.
Анау беткей аталар Жылан бұзған,
Бадам суын сағалай жыра құздан.
Алтынын ақ жыланның аламыз деп,
Аңызды естіген ем ел аузынан,
Мен үшін теңдесі жоқ бұл қазынаң.
Ары қарай аңыз былайша жырланады:
Бір кемпір жалғыз тұрған баяғыда,
Жалбырап жыртық мәсі аяғында,
Тағдыры таңылған соң бір ешкіге,
Жалғызға, жалғыз ешкі сая мына.
Күндері кейуананың баяу өткен,
Шабандап айлар жылжып, жылдар жеткен.
Бір күні болған, ғажап бір керемет,
Тостақтан біреу сүтін ішіп кетіп.
Орнына тастап кеткен алтын теңге,
Білмекке кемпір жатқан бірде аңдып.
Ақ жылан келеді екен қара түнде.
Бұл ақ жылан кемпірге бақ боп бітіп, шамадан тыс байиды. Өзіне қызметші шал жалдайды. Қызметші шал кемпірге ерекше жағып, елдің қыстауымен кемпірдің сырын біліп алады. Содан жұрт қойсын ба, көреалмаушылықтан сол ақ жыланды өлтірейік деп келіседі.
Даурықпа сабыр жұртым – деді Берен,
Тимейік қасиетке мұндай ерен.
Жүрегімде белгісіз үрейім бар,
Өлтірме ақ жыланды болса зерең.
Сұр жылан емес қой ол төске өрлеген,
Ақ жылан кейуанаға жай келмеген.
Көрген соң, сол бейбақтың қасіретін,
Дәулетті сыйға тартқан жұрт бермеген.
Ел арасынан Берен деген ақылды жігіт шығып жұртты сөзге тоқтатпақ болады. Екіленіп алған ауыл адамдары жыланды өлтіреміз деп апанына барады. Апанның астын-үстіне келтіріп, ауыл тұрғындары жыланмен бетпе-бет келеді. Тек Берен ғана ажал құшпай, барлық ауыл адамдары өледі. Берен әйел, бала-шағасымен зорға қашып құтылады. Қашып келе жатып жолай бір қойшы шалға жолығады. Ол шал жыланның қасиетін біледі екен. Және жігітті қуып жүргенінен де хабардар боп шығады. «Ұйықтарда тоғыз кетпенге бір тілім нанды байлап қойып жат», - деп кеңес береді. Берен шалдың айтқанындай істейді. Айтса айтқандай сол түні ақ жылан жігіттің үйіне келіп, тоғыз кетпенді тесіп өтіп, нанға келгенде сеспей қатыпты. Жыланның жай еместігі сол, нанның киесінен өте алмапты. Содан ертесінде Берен киелі жыланды қадірлеп, Қазығұрттың баурайына жерлейді. Қазығұрттың киелі топырағы жыланға қайта жан бітіріп, елес болып ел-жұртқа көрініп, көмектесіп жүреді деседі. Жырдың ұзын-ырғасы осы.
Жылан жылы дүниеге келген айтулы ақын Қорғанбек Аманжолов та жыланның киесін танып, өзін жыланға балайды. «Жылан» деген өлеңінде:
Ақ құйып шығаратын бұрынғыдан,
Жігіттер, жиырылма, жылым – жылан.
Оқжылан атылғанда мерт болатын
Құйғытқан сақарада ғұмыр-құлан, -
дейді ақын. Қазақ: «Жыланды үш кессең де кесірткелік әлі бар», - деген ғой. Қорғанбек Аманжолов та оқжылан секілді ештеңеге оңайлықпен берілмейтінін айтады. Одан кейін өлең жолдары былайша өріледі:
Өмірге жамандықты жалмап келгем,
Жылан боп зұлымдықты арбап келгем.
Қаңтарды жылымыққа жалғап келгем.
Осы жерде соңғы екі жолға назарымыз ерекше ауды. Репрессия құрбандары болған Арыстарымыз 1988 жылы ақталды. Бұл оқиға айдаһар жылымен тұспа-тұс келеді. Айдаһар бейнесі – қазақ мифологиясында көп кездесетін мифологиялық кейіпкерлердің бірі. Жыланмен тектес айдаһардың (аждаһа) «ресми» түркі тілінде пайда болу уақыты ислам дінімен тұстас келеді. Серікбол Қондыбайдың «Арғықазақ мифологиясында» айдаһар сөзі – «авесталық» мифтік бейне «Ажи-Даха» атауынан өрбіп шыққан, әдетте иран сөзі деп қарастырылады деген тұжырымға ешкімнің қарсы емес екені баяндалады. Сонымен қоса «Айдаһар» (аждаһа) сөзінің дей-түркілік этимологиясына да тоқтала кетеді. Мұндағы «ажи» сөзі «жылан», «жылан-баба» деген ұғымды берсе, «даһ» сөзі «бастапқы тіршілік көзін беруші» деген мағынаға саяды екен. Айдаһар – барша тіршілікті жаратушы, өмір беруші деген тотемизмге жетелейді. Дей-түркілік «Айдаһар» (Аждаһа, Ажи-Даһ, Ажи-Дан) – тіршілікті жаратушы, ұлы баба, «Дана-Әже», «Ұлы-Әже» категориясына кіретін мифтік тұрпат.
Ақын өлеңіне қайта оралайық. Өз толғанысын ары қарай ақын былай сабақтайды:
Келтірген бақсыдайын боз жыланын,
Киесін көкірекке көз қыламын.
Жанды – жаз, көңілімді мәз қыламын.
Кекіртке кеудесімен көк тіреген,
Кесірге бетбақтыққа бетті берген,
Ызалы уытпенен сілтеп салар,
Қайдасың зұлпықардай өткір өлең?!
Тәңір-ай, таусылмаса құмар күнім,
Тұғырға тұрпаттанып шығар жырым.
Ысылдап бас көтерсін жыландығым.
Жыланның киесін көкірекке көз қылған ақынның алапасы арта береріне біз де сенім білдіреміз.
Ақ жыланның киесін танып, иесіндей көрген ақындардың бірі – Азамат Тасқараұлы. Ақынның «Жылан» атты өлеңінде:
Аяқтан шал, ақ жылан.
Аямастан шақ, жылан! -
деген жолдары ерекше әсер сыйлайды. Жылан құдірет-киесін бек танып, өз өмірін, тағдыр жолын аманаттап тапсырады. Жылан тотемі Азамат Тасқараұлының өлеңінде де кездеседі:
Біз – жыланның тұқымы,
Ақын: «Бізді көрсең қорықпа, айналып өт, дұрысы», - деп тәмамдайды жырын.
Ата-әжелерімізден тыңдап өскен «Қарлығаштың құйрығы неге айыр?» ертегісін білмейтін адам кемде-кем шығар? Сол ертегідегі басты кейіпкерлердің бірі – патша жылан. Бұл ертегіде жағымсыз образда суреттеледі. Қарлығаш болмағанда адамзаттың қанымен қоректенер ме еді?! Осы «сұр жылан» жайлы, жыланды жағымсыз бейнеде кескіндеген, жылан образын «сұм» ретінде берген ақындардың да бірқанша жырларына куә болдық.
Ғасыр жасаған Жамбыл атамыздың «Сұр жылан» өлеңінде елге зиянын тигізіп, залал келтірген жандарды «сұр жыланға, сұм жыланға» теңейді. Жамбыл Жабаевтың бұл өлеңінен саяси көзқарасы да аңдалады:
Сатылған жауыз, бай тапқа,
Өңшең соқыр жын жылан.
Қайдағы зұлым сұм жылан,
Жай жылан ба, бұл жылан—
Қара, жолдас, бас қосып,
Халыққа қара күн тосып,
Туғызбақ боп бізге ылаң.
Сағи Жиенбаевтың «Қыран мен жылан» атты өлеңінде де сұр жылан мен дала қыранының арасындағы жекпе-жек суреттеледі.
Жеңіл бір самал бойды үрлеп,
Қыран тұр: «Туған тауымнан
Бір сұмның көзін жойдым!...» - деп.
Өлең осылай қорытындыланады. Қыран – ерліктің, елдіктің символындай берілсе, жылан – сұмдықтың, жауыздықтың символы ретінде көрініс тапқан.
Ұлықбек Есдәулеттің «Жылан» атты өлеңінде: «Тісін мақтап, құбылған түсін мақтап; Жолдас болар жыланмен кім өтірік?» - деп келетін жолдар бар. Ұлықбек Есдәулеттің өлеңінде де жылан бейнесі сұрқайы, сұм бейне ретінде беріледі. Бірақ «жатқан жылан құйрығын өзім бастым» деп, өз қателігін де мойындайды. Жырдың соңын былай түйіндейді:
Шырылдаймын: «Кешірші, аға, аға!» - деп,
Көп кешірім сұрау да жаман әдет.
Мен сыйлаймын жыланды бұдан былай,
Қорыққанымнан сыйлаймын шаға ма деп!
Ақын апамыз Ақұштап Бақтыгерееваның «Сәби мен жылан» атты өлеңінде де «сұр жылан» бейнесін кездестірдік. Орманды, даланы шулатып, ысылдап келе жатқан жыланнан бесікте жатқан сәбиді бір құіреттің күші сақтап қалады. Жыр былайша аяқталады:
Себебін айтса мұның жұрт,
Аңыз деп кейде ұғындық.
Сәби мен жылан сияқты
Моңғолияда туып-өскен арқалы ақын Берімбай Ысқақұлының «Мың жылан» атты өлеңінде қаптаған жау жылан бейнесінде беріледі:
Келе жатыр мың жауыз,
Мұздай қару күшті алып,
Моңғолиядағы Хужирт сайына ентелей енген жау әскері мұздай қаруланған, Америка сайманымен жарақтанған, құдды бір аждаһаша жалаңдайды:
Светқали Нұржанның «Жылан жайлы жыр» атты өлеңінде: «Жолды кескен жексұрын жыландарды; Жылан сапты дойырмен қырып жүрем», - деп келетін тармақтар бар. Ақын Шәңгерей Бөкеевтің: «Жыланды жолда жатқан соқпай кетсең; Тап болған бір ғаріпті шақ дегенің», - деген өлең жолдарынан эпиграф келтіріп кетеді. Ақын елге келген бар зауалды жылан образымен береді. Сондықтан көзге түскен жыланның барлығын тек жібермеу керек деген ойға жетелейді.
Заман — жаңа, Заң — көне, қылмыс — кәрі,
Бірақ жылан өлтіру шын құштарым.
Бұғып келіп аңсызды шағатұғын,
Азайсын деп Адамның бір дұшпаны!
Ақын адамзат баласына келер жауыздықтың бәрімен жан аямай күресу керек дейді. Оны өлеңдегі мына жолдардан байқасаңыз болады: «Менің жаным шын іске құмарланса; Жауыздыққа жармасам бір арланша». Жырдың соңы да осы идеямен түйінделеді:
Бар екенін білмеймін. —
Тірі жанға зиянсыз жандарға мен,
Жыландарды қыруға жар саламын!..
Сөзімізді қорытындыласақ, өше бастаған, ұмыт бола бастаған төл танымдарымыз бен ұғымдарымызды тірілту – бүгінгі күннің басты міндеті. Ақпараттар қарша бораған заманда өз тамырынан нәр алмаған ұрпақ – мәңгүрт буынға айналмақшы. Ата-бабамыз киесін таныған «ақ жылан» бейнесі – даналықтың, сұлулықтың, асқақтықтың, дархандықтың белгісіндей екені даусыз. Бұдан бөлек «сұр жылан» бейнесі де бар. Бұл екеуі өмірдің өзіндей мәңгілік күрес пен үйлесімнің нышанындай. Жылан бейнесін тек бір жақты қарап, теріс түсінік қалыптастыруға болмайды. Біз де шама-шарқымызша осы бір ойды жеткізуге тырыстық. Ары қарай белгілі бір түсінік қалыптастыру сіздің құзырыңызда, алдияр оқырман!
Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. adebiportal@gmail.com 8(7172) 57 60 14 (ішкі - 1060)
Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
«Талтүс» романындағы эксперименттік тәсілдер: нарратологиялық талдау
«Талтүс» романындағы Таласбек Әсемқұловтің қаламгерлік қолтаңбасы
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Қирабаев тұрған үйге ескерткіш тақта қойылды
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Мұқтар Әуезовтің “Абай жолы” роман-эпопеясы: атмосфера және стиль
Бахман Гобади. Күрд киносын жетім балаға ұқсатамын
«KitapTime – 2022» жалпы республикалық кітап фестивалі өтті
«Алтын сақа» байқауы мәресіне жетті
Елордада өткен «Күй жәрмеңкесінде» Жамбыл жырлары оқылды
«Абай жолының» аудармасына Әуезовтің көңілі толмаған
Шерағаңның туғанына 90 жыл
Ел қай кезде түзеледі?
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Ахмет Байтұрсынұлы: «Амалыңды түзет, түземесең, ешкімге кінә қойма»
Республикалық «Таласбек» сыйлығына шығарма қабылдау жалғасып жатыр
«Талтүс» романындағы Таласбек Әсемқұловтің қаламгерлік қолтаңбасы
Әбіш Кекілбаев. Сардар немесе Ыдырыс Ноғайбаев туралы сөз
Баланы туғаннан бастап әдебиетке қызықтыра білу керек
Қирабаев тұрған үйге ескерткіш тақта қойылды
Бақытгүл Баймолдақызы. Жылап аққан жылдарды көзімдегі...
Махат Садық, Ескерткіштер – ел тарихы
Шалқар Дәулеткелді. Қыркүйек айының сарғайған жапырақтары
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Жоба туралы Порталды қолдану ережесі
Авторлар мен баспаларға ISBN алу