kk ru kk ru ru ba ru ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en ru es en ru kk ru ru ru ru it ru uk kk kk kk ru ru kk mk mk mk ba kk kk kk kk bg kk ru ru kk kk kk en en
Жабайы, дәрілік және улы өсімдіктер туралы жалпы мәліметтер | Slides.kz
1. Жабайы өсімдіктердің тағамдық құндылығы
Жабайы өсімдіктерде тағамның барлық қажетті компоненттері бар: витаминдер, көмірсулар, ақуыздар, майлар, минералды тұздар мен су.
Әсіресе, ең көбі адам ағзасында синтезделмейтін дәрумендердің көзі ретінде жас өсімдіктердің рөлі маңызды. Олардың көпшілігі авариялық азық-түлік қорының негізін құрайтын консервіленген өнімдерде толық сақталмайды немесе оларда нашар сіңірілетін нысанда ұсталады.
Витаминдердің жетіспеушілігі адам ағзасындағы маңызды биохимиялық және физиологиялық процестердің бұзылуына әкеп соқтырады және жұмысқа қабілеттіліктің төмендеуіне, сыртқы ортаның қолайсыз әсеріне қарсы тұрудың азаюына, тіндердің регенерациясының нашарлауына, қанның ұйығуының бәсеңдеуіне, қараңғы бейімделудің бұзылуына және жоғары калориялық тағамның мол тамақтануы кезінде ауыр аурулардың бірқатар дамуына әкеп соқтыруы мүмкін.
Өсімдіктердің жасыл бөліктерінде С, К, Е витаминдері, ал тұқымдарда, тамырларда және түйнектерде — В тобының витаминдері бар. Көптеген өсімдіктердің жемістерінде флавоноидтар (р витамині), сондай-ақ РР витамині (ниацин) бар. А витамині жануарлар ағзасында тиісті витаминдерге айналатын Провитаминдер (каротиноидтар) түріндегі өсімдіктерде болады.
Ересек адамның көптеген витаминдерге тәуліктік қажеттілігі 50-100 г жабайы өсетін өсімдіктерді жеген кезде қанағаттандырылуы мүмкін.
Өсімдіктер-үлкен физикалық жүктеме кезінде, қысылтаяң жағдайларда әдеттегі көмірсулардың негізгі көзі рационның 50% — дан астамын құрауы тиіс.
Тез сіңетін қант өсімдіктерінің (глюкоза, фруктоза, сахароза) есебінен ең қысқа уақытта толықтырылуы мүмкін : ағзаның нерготраттары. Баяу переваривается крахмал, откладывающийся ретінде қосалқы зат және алматы, корневищах, клубнях, луковицах, тұқымдар мен плодах. Күрделі түсті және басқа да кейбір өсімдіктердің түйнектерінде крахмалға жақын суда еритін полисахарид инулин жиналады. Өсімдік жасушалары қабырғаларының негізін құрайтын клетчатканы қамтитын өсімдік тамағы ішектің моторлы функциясын ынталандырады, пайдалы ішек бактерияларының тіршілік етуіне ықпал етеді. Бірақ ескі өсімдіктерде жасушалық қабырғалар біртіндеп бірқатар заттарға сіңеді, соның салдарынан олардың ұлпалары өрескел болады. Мұндай өсімдіктер нашар қорытылады және оларды жеуге болмайды.
Ақуызға негізгі қажеттілік адам сондай-ақ өсімдіктер есебінен қанағаттандыра алады. Ақуыздардың едәуір мөлшері, мысалы, аққудың жасыл массасында, крапивада, бұршақ жемістерінде бар. Алайда, өсімдік ақуыздары жануарларға қарағанда нашар сіңіріледі. Олардың көпшілігінде адам ағзасына қажетті барлық алмастырылмайтын амин қышқылдары жоқ. Сондықтан тәуліктік рационға қалыпты алмасуды қолдау үшін толыққанды ақуыздардың кейбір санын енгізу керек.
Жабайы өсімдіктерден негізінен тұқымдарда болатын майлар (өсімдік майлары) алуға болады. Майлар ұлпалар мен мүшелердің барлық түрлерінің жасушалық құрылымдарына кіреді және оларды құру үшін қажет. Энергетикалық құндылығы жағынан олар ақуыздар мен көмірсулардан екі есе артық. Сонымен қатар, майлар механикалық қорғауды және дененің жылу оқшаулануын қамтамасыз етеді. Өсімдік майларында негізінен биологиялық құнды қанықпаған май қышқылдары, А және Е витаминдері, басқа да биологиялық белсенді заттар бар. Өсімдік майлары Жануарлар майларынан гөрі оңай сіңіріледі.
Жабайы өсімдіктер Органикалық емес элементтер, түрлі тұздар мен су сияқты өмірлік маңызды компоненттер жататын минералды заттарға бай. Минералды заттар ағзаның тіндерін, әсіресе скелетті қалыптастыру және құру үшін, сондай-ақ эндокриндік бездердің қызметі, зат және энергия алмасуы, атап айтқанда су-тұз алмасуы үшін қажет.
Жабайы өсімдіктерде калий, магний, мыс және басқа микроэлементтердің едәуір мөлшері бар.
Өсімдіктердегі органикалық қышқылдар (ең көп таралған алма, лимон, шарап және т.б.) ішекте өт айдайтын, бактерицидті және шірікке қарсы әсер етеді, олар қалыпты зат алмасу үшін қажет, тағамның сіңірілуіне ықпал етеді, көптеген органикалық қышқылдар биогенді стимуляторлар болып табылады.
2. Биогологиялық белсенді (әсер етуші) заттар
Жабайы өсімдіктер дәрілік заттардың көзі ретінде әлі де жеткіліксіз зерттелген. Алдын ала химиялық және фармакологиялық зерттеулерге 300 мың жоғары өсімдік түрлерінің 4% — нан артық емес.
Қазіргі уақытта, синтетикалық дәрілік заттарды құрудағы орасан зор жетістіктерге қарамастан, ғылыми медицинада қолдануға рұқсат етілген емдік препараттардың 30% — дан астамының құрамына Жоғары өсімдіктердің әсер ететін заттары кіреді; бұдан басқа, синтетикалық дәрілердің көп мөлшері өсімдіктердің әсер ететін заттарының (мысалы, аспирин немесе ацетилсалицил қышқылы) туындылары болып табылады.
Көптеген дәрілік өсімдіктер плантацияларда өсіріледі,бірақ әлі күнге дейін дәрілік шикізаттың жартысына жуығы әлі де жабайы өсімдіктерді жинау жолымен дайындалады.
Өсімдіктер көптеген күрделі химиялық қосылыстарды шығарады. Оларды әрекеттегі және ілеспе заттарға бөлу қабылданған. Дәрілік өсімдік шикізаты мен одан алынатын препараттардың фармакологиялық әсеріне себепші болатын әсер ететін немесе биологиялық белсенді заттар деп аталады. Жанама заттар — бұл әсер ететін заттардың белсенділігін күшейтетін немесе әлсірететін не адам ағзасына зиянды әсер ететін заттар.
Өсімдіктің әсер етуші заттары әртүрлі химиялық құрылымы бар және химиялық қосылыстардың әртүрлі кластарына жатады.
Алкалоидтар-негізінен тұз түрінде өсімдік шикізатында болатын негізгі сипаттағы табиғи азот бар заттар. Кейбір алкалоидтар өте улы. Біздің флораның көптеген улы өсімдіктерінің уыттылығы оларда алкалоидтардың болуына байланысты.
Өсімдіктен алынған алғашқы алкалоид апиын макінен бөлінген морфин болды. Содан кейін стрихнин, кофеин, никотин, хинин, атропин және т. б. сияқты жоғары белсенді алкалоидтар алынды. Алкалоидтардың фармакологиялық әсері әртүрлі. Өсімдіктердегі алкалоидтардың құрамы өсімдіктің даму фазасына, климаттық жағдайларға, жинау уақыты мен өсіру жағдайларына байланысты. Олардың саны өсімдік құрғақ шикізат салмағының 3% — ға дейінгі іздерден ауытқиды. Алколоидтары бар шикізатпен улануды болдырмау үшін абайлап қарау керек.
Гликозидтер-ферментативті гидролизде қантты және қантты емес заттар (агликондар) пайда болатын органикалық қосылыстардың үлкен тобы. Гликозидтердің әсер ету сипаты агликонға байланысты, ал сіңімділігі мен әсер ету ұзақтығы — қант қалдығына байланысты. Гликозидтер ферментативті гидролизге оңай ұшырайды, сондықтан олар бар шикізатты жинағаннан кейін тез ауада немесе 50-60° С температурада кептіргіштерде кептіру қажет.
Агликонның құрылымына байланысты гликозидтер келесі топтар бөлінеді:
жүрек гликозидтері — агликондар стероидты құрылымы бар гликозидтер (циклопентанпергидрофе-нантрен туындысы). Бұл гликозидтер әртүрлі аңыздарда және басқа да өсімдіктерде кездеседі. Жүрек гликозидтері жоғары белсенді және уыттылығы жоғары;
сапониндер-гликозидтер, олардың агликондары тритерпеноидтар мен стероидтардың туындылары болып табылады, беттік-белсенді (детергенттік) және гемолитикалық әсерге ие, суық қанды жануарлар үшін орташа уытты. Құрамында сапонин бар өсімдіктер медицинада әдетте қақырық, несеп айдайтын және әлсіз заттар (алтей, сабынды және т. б.); ащы — терпеноидтардың туындылары, ащы дәмі бар және тәбет пен ас қорытуды жақсарту үшін пайдаланылатын безсіз заттар (жусан, одуванчик, мыңжапырақ және т. б.) қолданылады.);
антрагликозидтер-тотығу дәрежесі әртүрлі антрацен туындыларына жататын фенол гликозидтер. Антрагликозидтік шикізат әдетте іш қату ретінде қолданылады, әсіресе созылмалы іш қату (ревеня тамыры) немесе өт қуысы;
флавоноидтар-агликондар фенилбензопиранның (пиронның) туындылары болып табылатын фенол гликозидтердің тобы. Бұл өте кең таралған қосылыстар тобы. Олардың фармакологиялық әсері әртүрлі: спазмолитикалық, өт айдайтын, несеп айдайтын, кардиотониялық, қабынуға қарсы және т. б. кейбір флавоноидтар Р-витаминдік белсенділікке ие, ағзадан радиоактивті заттарды алып тастауға ықпал етеді;
кумариндер ( фурокумариндер, пиранокумариндер) — фенолдық қосылыстар. Адам мен жануарлар ағзасының ультракүлгін сәулеге сезімталдығын арттырады. Көбінесе жер асты органдары мен өсімдіктердің жемістерінде жинақталады. Спазмолитикалық, ісікке қарсы және фотосенсибилизациялайтын заттар ретінде пайдаланылады; онда шикізатты ұзақ сақтау кезінде өмірге қауіпті қан кетуді тудыратын дикумариндер пайда болуы мүмкін (донниктер);
лигнандар-фенолдық қосылыстар, фенилпропан димерлері (Сб-СзЬ — өсімдіктердің майлы және эфир майларында, сондай-ақ шайырларда ерітілген күйінде болады. Еркін түрде және гликозид түрінде кездеседі; олардың ең көп мөлшері тұқымдарда, тамырларда, тамыр тамырында және сүректе болады. Олар әртүрлі фармакологиялық әсер етеді: цитостатикалық, сергітуші, ынталандырушы және т. б.;
илеу заттары ( таннидтар) — ақуыздарды тұндыру қабілеті бар жоғары молекулалы полифенолды қосылыстар (илеу әсері). Өсімдік әлемінде кең таралған, өсімдіктердің әртүрлі органдарында бар. Уыттылығы аз, тұтқыр, қабынуға қарсы, бактерицидті, қан тоқтататын әсері бар.
Терпеноидтар-изопрен (изопентан) туындылары органикалық қосылыстар тобы. Изопрен бірліктерінің санына байланысты монотерпеноиды, сесквитерпеноиды, ди-терпеноиды, тритерпеноиды, тетратерпеноиды, политерпеноиды болып бөлінеді. Биологиялық әрекет өте әртүрлі.
Эфир майлары-өсімдіктердің әртүрлі бөліктеріндегі Ұшпа хош иісті заттардың қоспалары. Олар моно — және сесквитерпеноидтар мен олардың туындыларынан тұрады, сондай-ақ кейбір хош иісті қосылыстарды қамтиды. Өсімдіктердегі эфир майларының саны өсімдіктің генотипіне, даму фазасына, климаттық және экологиялық факторларға байланысты. Эфир майлары бар шикізатты күннің бірінші жартысында жинау және қалың қабатпен кептіру ұсынылады, өйткені кептіру кезінде эфир майының пайда болуы әлі жалғасуда. Кептіру температурасы 30-40° С аспауы тиіс. Құрамында эфир майлары бар шикізатты шикізаттың басқа түрлерінен бөлек сақтау қажет. Эфир майлары шикізатты сумен немесе су буымен айдау жолымен алынады. Эфир майларының фармакологиялық қасиеттерінен қабынуға қарсы, микробқа қарсы, вирусқа қарсы белсенділігі анағұрлым тән. Кейбір эфир майлары, сондай-ақ, ауырсыну, седативті, спазмолитикалық, қақырық және несеп айдайтын әсерге ие. Эфир майлары мен шикізаттары ас қорытуды жақсарту үшін дәмдеуіш ретінде, сондай-ақ дәрілердің дәмі мен иісін жақсарту үшін кеңінен қолданылады.
Шайырлар-терпеноидтар тобының әртүрлі органикалық қосылыстарының күрделі қоспалары (ди — және тритерпеноидтар). Өсімдіктерде эфир майларымен бірге жиі кездеседі, бірақ оларға басқа да табиғи қосылыстар — камеди, илеу заттары, стериндер, лигнандар, каучук. Шайырлар, әдетте, тән иісі бар, сезу үшін жабысқақ сұйықтықтар болып табылады. Ұзақ құрғақ шайырлар бальзам деп аталады. Кейбір өсімдіктердің шайырлары мен бальзамдары бактерицидтік қасиеттерге ие және қабаттар мен тұнбаларды дайындау үшін қолданылады; кейде олар ішке ішке ішке (подофиллин) тағайындалады.
Полисахаридтер-жоғары молекулалық қосылыстар, бір-бірімен гликозидті байланыстарға байланысты моносахаридтердің туындылары. Олардың гидролизінде тек қант және олардың туындылары пайда болады. Қосылыстардың бұл тобына крахмал, инулин, пектинді заттар, шырыштар, камеди жатады. Полисахаридтердің әртүрлі фармакологиялық әсері бар: ағзадан радиоактивті заттарды шығаруға ықпал ететін қабыну, қабынуға қарсы және т.б.
Майлар-жоғары молекулалы бір негізді майлы қышқылдармен глицериннің күрделі эфирлері. Олар негізінен жемістер мен тұқымдарда жиналады. Жоғары емес майлы майлар (Бадам, шабдалы және т.б.) инъекциялық ерітінділерді дайындауға арналған еріткіштер ретінде камфорлар, витаминдер және т. б. жартылай кебетін және кебетін майлар (күнбағыс, зығыр және т. б.) құрамында липид алмасуда маңызды рөл атқаратын қанықпаған қышқылдар кешені (линол, линолен) бар.
Витаминдер-құрылымы мен физиологиялық белсенділігі жағынан күрделі және алуан түрлі органикалық заттар, олардың өте аз мөлшері жануарлар мен адам ағзасының қалыпты дамуы мен тіршілік етуі үшін қажет. Өсімдіктер аскорбин қышқылының, тиамин, рибофлавиннің, К, Е витаминдерінің, биотиннің, каротиноидтардың көздері болып табылады.
Улы белоктар (токсальбуминдер мен лектиндер) бұршақты және басқа да кейбір өсімдіктердің (кене, вика, молельді бұршақтар) тұқымдарында болады. Өте жоғары уыттылықпен ерекшеленеді, эритроциттердің агглютинациясын және гемолизді, ішкі ағзалардың зақымдануын тудырады.
Көптеген жағдайларда өсімдіктердің емдік әсері қандай да бір затпен емес, оған кіретін заттардың кешенімен байланысты. Жиі таза әсер етуші затты қолданғанда өсімдіктің өзін немесе оның компоненттерінен жиынтық препаратты қолданғанда (мысалы, валерьяны, итмұрын, Мысықты және т.б. қолданғанда) осындай әсерді алуға болмайды.
3. Жабайы өсетін тағамдық, дәрілік және
әртүрлі табиғи аймақтар бойынша улы өсімдіктер
Қандай да бір ауданда тағамдық және дәрілік өсімдіктердің молдығы, әдетте, оның флорасының байлығы мен әртүрлілігіне тікелей пропорционалды. Сондықтан тағамдық және дәрілік өсімдіктер ресурстары ылғалды тропикалық салаларда ең маңызды. Аздаған өсімдіктері бар солтүстік аудандарда тағамдық және дәрілік маңызы бар өсімдіктердің түрлік құрамы едәуір кедей, бірақ кейбір түрлердің қоры өте үлкен болуы мүмкін. Мысалы, тундра аймағында үлкен алқаптар жеуге жарамды қыналар бар, жаздың соңында орман тундрада әртүрлі жидектердің мол өнімі жиі кездеседі.
Жабайы өсімдіктердің тамаққа және дәрі-дәрмек ретінде қолданған кезде тағамдық және дәрілік жарамдылығының нашар зерттелуі салдарынан жергілікті халықтың тәжірибесін ескеру қажет. Қандай да бір ауданда тағамдық жабайы өсетін өсімдіктерді пайдалану дәрежесі өсімдіктердің байлығына ғана емес, сондай-ақ мәдени Өсімдік шаруашылығы өнімдерімен қамтамасыз етілуіне да байланысты. Мысалы, флораның салыстырмалы кедейлігіне қарамастан, жеуге жарамды жабайы өсетін өсімдіктерді пайдалану бойынша үлкен тәжірибе тундра аймағында жинақталған, өйткені өткен жылдан бері жергілікті табиғи ресурстар тіпті нанға ие болмаған жергілікті халық үшін өсімдік тағамының жалғыз көзі болды.
Жабайы өсетін өсімдіктер мұнда жаңа піскен күйінде етті және балық тағамдарына дәмдеуіштер ретінде пайдаланды, олардың ішінен сорпалар пісірілді, сондай-ақ оларды қыста дайындады. Жазда, шілде айының соңында тамыз айының басына дейін жидектер (сәбіз, Көгершін, черники, брусниктер, мүкжидек, ворониктер) мен шөптерді (қасық шөп, арктикалық шортан, жабайы пияз, Тасбақа, кисличник) жинау жүргізілді. Күзде және көктемде өсімдіктердің жер асты бөліктерін жинады (иван-шай, үшкір шайы, сарандар). Тамаққа сондай-ақ жапырақтар, жас қашу және стелняющих ив қабығы қолданылған. Жаңа жапырақтары мен қабығы үгітіліп, ет тағамдарына қосылды. Бір сағат бойы қайнатылған жапырақтар, оларды тік емес терілерден қаптарға немесе бұрылған асқазанға бұғыларды салып, қайнатпамен құйған. Жас қашу шикі ретінде қолданылған.
Жағалауда ламинариды (теңіз қырыққабаты) жинап, оны ірімшік пен пісірілген түрінде жеп, сондай-ақ құймаларды дайындау үшін байлаған. Жыл бойы тағамға лишайниктер (исландиялық және олений мох) пайдаланды. Оларды қайнатылған күйінде пайдаланды, жарма мен ұн алу үшін кептірілді және ұнтақтады, олардан ботқа, құймақ, құймақ дайындады.
Жабайы жидектерді жинау және дайындау тундрада қазіргі уақытта да кеңінен қолданылады.
Егін шаруашылығының солтүстік шекарасынан оңтүстікке қарай жабайы өсімдіктер тундрада сияқты тамақтануда маңызды рөл атқармаған, бірақ халық медицинасында олар өте кең қолданылды. Сондықтан климаты жылы табиғи аймақтарда жабайы өсетін өсімдіктерді оларды тамаққа пайдалану туралы қарағанда, оларды дәрілік қолдану туралы көбірек мәліметтер жинақталған.
Еуропаның солтүстігіндегі қылқан жапырақты ормандар тундраға қарағанда жеуге жарамды және дәрілік өсімдіктерге бай. Жаздың соңында және күзде тайгада шырынды жеуге болатын жұмсақпен әр түрлі жидектер мол. Шырша ормандарында жазықтарда, әсіресе Батпақты учаскелерде, өсімдіктердің төменгі қабаттарында қара ағаштардың пайда болуы мүмкін. Қарағайлы ормандарда құрғақ жерлерде топырақ төселген жамылғыны бөренелер мен қыналар құрайды. Шымтезек батпақтарында мүкжидек, көгершін және сәбіз өседі. Қайың-көктеректі немесе аралас ормандарда өскен ағашы кесілген жерлер мен өртеңдер бойынша қызыл және қара қарақат, таңқурай, ырғай, шетен және бірқатар шөпті дәрілік және жеуге жарамды өсімдіктер кездеседі.
Тайга аймағында Вегетация ең аязға дейін жалғасады. Қар астында көптеген жасыл бүйрек, қашу, сондай-ақ жидектер кетеді.
Қарағай және басқа қылқан жапырақты ағаштардың қылқан жапырақты қылқан жапырақты қылқан жапырақты қылқан жапырақты қылқанды жыл бойы С витаминінің көзі бола алады.
Тундра мен тайгада осы табиғи аймақтарға тән улы өсімдіктер жоқ. Мұнда оңтүстік аудандарда да таралған түрлер бар. Олардың көпшілігінің уыттылығы оңтүстіктен солтүстікке қарай жылжуына қарай азаяды. Мысалы, әдетте, бүкіл солтүстікте Лобельдің өте уытты адамицасы бұрын жергілікті тұрғындар кез-келген зиянды ‘ салдарсыз хрен орнына қолданылған.
Еуропа аумағында жеуге жарайтын және дәрілік өсімдіктер түрлерінің ең көп саны орман аймағының оңтүстік бөлігінде және орман даласында кездеседі. Жапырақты ағаштардың көпшілігі (емен, бук, граб, Түлкі, Шаған, ильм) қылқан жапырақты ағаштарға жиі жеміс береді және олардан өнімділігі|өнімділігі бойынша асып түседі. Мұнда вегетациялық кезең тайгаға қарағанда ұзағырақ. Жақсы дамыған орман және шөп жамылғысында лещина, крушина, ырғай, жеміс өсімдіктерінің жабайы түрлері, долана, Аюлы пияз (черемша), түсініксіз медуница, май ландыш, папоротник және т. б. өседі. Шалфей шалғындарында шалфей луговой, ятрышники, дәрілік донник, үш түсті күлгін, мыңжапырақ, дәрілік қанқұйғыш, дала құйрығы, пижма кездеседі. Су айдындары мен таяз суларда көптеген су және су маңындағы жеуге жарамды өсімдіктер (құмыралар, стрелолист, мүйіз, қамыс, қамыс және т.б.).
Алайда орман аймағында және орман далаларында азық-түлік ресурстарының қоры мен құрамының кенеттен маусымдық өзгерістері байқалады, бұл оларды пайдалану мүмкіндігін азайтады.
Солтүстіктен оңтүстікке қарай және шығыстан батысқа қарай Еуропа аумағында ауыл шаруашылығы алқаптарына игерілген алаңдар ұлғаяды. Еуропалық далалар толығымен дерлік жыртылған. Адамның шаруашылық қызметінің нәтижесінде өзгертілген аудандарда азық-түлік ресурстары мен дәрілік шикізаттың айтарлықтай резерві «арамшөп» өсімдіктері (есекжем, жусан, шөл, жұлын, күрек және т.б.) болып табылады. Тыңайған және сақталған кое-жерде тың игеру учаскелерінде ерте көктемде жабайы пияздың тез өсіп келе жатқан түрлерін, ал жазда және күзде — баданаларды( жеуге жарамды өсімдіктердің тамыры) жинауға болады.
Тік белдігі бар таулы аудандарда жеуге жарамды және дәрілік өсімдіктерге бай таулы орман және таулы-шалғынды ландшафтар. Бұл жерде алтей, горицвет, түймедақ, чабрец, өлмес және басқа да дәрілік өсімдіктерді кездестіруге болады.
Орта Азия мен Қазақстанның басым бөлігін алып жатқан шөлдердің өсімдіктері үшін 50° С. Е. оңтүстікке қарай, тек ылғалды көктемгі немесе күзгі кезеңде ғана дамитын, ал жылдың қалған уақытында тұқымдар мен жемістер (эфемерлер) түрінде немесе жер асты түйнектері, баданалар және тамыр (эфемероидтар) түрінде сақталатын өсімдіктер неғұрлым тән. Эфемерлер арасында жеуге жарамды түрлер дерлік жоқ, ал эфемероидтарда жиі жер асты органдары мен жапырақтары жейді. Шөлдердің өсімдіктері жиі қатты тұншықтырады,бұл оларды артық буланудан қорғайды.
Солончактарда жапырақтар мен сабақтарда ылғал қоры бар «етті» өсімдіктер (суккуленттер) кездеседі. Бұл өсімдіктердің тағамдық түрлерін қолданар алдында құрғату мен тұздарды жою үшін қайнату қажет.
Солтүстік сазды шөлдерде жусан мен мари түрлері басым. Олардың батыс аудандарында садақтардың кейбір түрлері кездеседі. Оңтүстік сазды пустынях, тянущихся неширокой жолағы бойымен таулы жоталардың, көп эфемероидов (лұқа, қызғалдақ, эрему-русы, қояншөп). Көптеген жер асты органдары жеуге жарамды. Алайда, осы өсімдіктердің өсу кезеңі қысқа, ал қалған уақытта оларды табу өте қиын.
Тас (гипс) шөлдерінде сабан, жусан және кейбір жеуге жарамды өсімдіктер (қызғалдақтар, эремурустар, ферулдар) кездеседі.
Ең алуан түрлі және шөпті біржылдық және ағаштар (Сексеуіл) кездесетін құмды шөлдердің өсімдіктері жеуге жарамды және дәрілік түрлерге бай. Сортаңды учаскелерде тұздар мен сорғыштар басым, олардың кейбір түрлері қайнатылғаннан кейін жеуге жарамды.
Шөл аймағының өзен алаптарында (тоғайларда) көп шөпті жеуге жарамды өсімдіктер (қамыс, мүйіз, түйе тікенек, жабайы қант қамысы және т. б.).
Оңтүстіктен шөлді жиектейтін тау өсімдіктері өте әртүрлі. Мұнда көптеген дәрілік және жеуге жарамды өсімдіктер бар. Теңіз деңгейінен 1000 м-ге дейін төмен тауы өсімдіктің сипаты бойынша жақын жатқан жазықтардан ерекшеленбейді. Орташа таулы жерлерде (теңіз деңгейінен 1000-нан 2500 м-ге дейінгі биіктікте) ағаш-бұта өсімдіктері басым. Мұнда жаңғақ, алма, үйеңкі, арша, унаби, Бадам, алыча, долана, итмұрын өседі. Өзендердің жағалауларында Қарақат, ежевика, кизил кең таралған. Кейбір жерлерде жоғары шөпті өсімдіктер (горцы, қызғаныш, щавели) дамыған. Биік таулы субальпиялық шалғындарда пияз және тамыр түрлері (қызғалдақтар, эремурустар, садақтар, горцы) көп. Жоғары, альпілік шалғындарда шегіргүл, қызғалдақ, пияздың түрлі түрлері бар. Таудың ең биік шыңдарын жабатын еритін қардың жиегінде қарлы өсімдіктердің тар жолақтары пайда болады. Олардың көпшілігінің жер асты органдары тамаққа жарамды (қызғалдақ, садақ).
Ресей аумағындағы Қиыр Шығыс ауданы тундра, орман тундра, қылқан жапырақты ормандар және орман далалары аймақтарынан тұрады.. Бұл аймақтағы өсімдіктердің сипаты солтүстіктен оңтүстікке қарай ғана емес, ендік бағытта да өзгереді,өйткені жағалау шығыс аудандарында климат жұмсақ, теңіз, ал батыс және солтүстік-батыста — типтік континентальды. Өсімдік жамылғысының әртүрлілігі де рельефтің күрделілігімен, әртүрлі бағытта жүретін тау жоталары мен алқаптардың молдығымен байланысты.
Қиыр Шығыс өсімдіктерінің басым бөлігін Еуропаның тиісті табиғи аймақтарындағы рулар мен түрлердің өкілдері құрайды. Охот теңізі жағалауындағы өзендер алқабында ольха, ива, шетен, кизильник, итмұрын, ырғай басым. Сонымен қатар, өзендердің жайылмасында Шие, Алмұрт, алма, долана өседі. Қылқан жапырақты ормандар шыршадан, майқарағайдан, самырсын қарағайдан тұрады. Онда көгершіндер, бөренелер, бұталар мен жидектер көп. Аралас және кең жапырақты ормандарда қайың, терек, емен, үйеңкі мен ильмнің әртүрлі түрлері, жабайы жеміс ағаштары мен бұталар, құлпынай, борщевик, дудник және басқа да шөпті өсімдіктер кездеседі. Олардың көпшілігі өздерінің тағамдық қасиеттері мен дәрілік әрекеті бойынша оларға жақын еуропалық түрлерге ұқсас.
Қиыр Шығыстың әрбір ауданында оған тән түрлері де бар, олардың саны айтарлықтай болуы мүмкін. Ең танымал Актинидия, лимонник, женьшень, колючий (элеутерококк).
Бұл аймақтың өсімдіктері және оларды тамаққа және емдік мақсатта пайдалану бойынша жергілікті халықтың тәжірибесі әлі де жеткіліксіз зерттелген.
Қытай, Корея және Жапония аумағында жерді қарқынды шаруашылық игеру нәтижесінде табиғи өсімдік жамылғысы жойылды. Егіншілік үшін жарамсыз учаскелер вейник және шөгінді шалғындармен қамтылған. Ал Үндістанда (Ассам) және Непалда-лавр ормандарының қалдықтары сақталған таулы аудандарда.
Оңтүстік Азия тропиктерінде үлкен алқаптар мәдени өсімдіктермен қамтылған. Алайда мұнда, әсіресе таулы аудандарда адамның әсерін тигізбеген жаңбырлы тропикалық ормандар бар едәуір аумақтар бар. Олар өсімдік байлығымен және оның түрлік құрамының әртүрлілігімен ерекшеленеді. Сәуір айынан қазан айына дейін көп жауын-шашын түсетін муссон климаты бар облыстарда жазғы-жасыл (муссондық) ормандар таралған. Құрғақшылық кезеңінде жапырақтың жоғарғы қабатындағы ағаштардан түсіп қалады; төменгі қабат ішінара жасыл болып қалады. Ағаштардың түрлік құрамы тропикалық жаңбырлы орманға қарағанда әлдеқайда кедей. Биік таулы ормандарда еуропалық тектес түрлер (емен, каштан және т.б.) кездеседі.
Тропикалық ормандарда жылдың кез келген уақытында көп жеуге болатын және дәрілік өсімдіктерді табуға болады. Қазіргі уақытқа дейін жабайы өсімдіктердің жемістері оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияның аз соғыстан кейінгі облыстары тұрғындары рационының елеулі бөлігін құрайды. Тропикалық орманда адамдардың ұзақ өмір сүру жағдайлары қыздық табиғат ресурстары есебінен белгілі. Атап айтқанда, екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жапон солдаттарының шағын тобы, оның аяқталғанын білмей, көптеген жылдар бойы орман дараларымен тамақтана отырып, джунглиде бой тасалаған.
Дегенмен, тәжірибесі жоқ, тропикалық орманда жеуге жарамды жемістерді табу оңай емес, өйткені оларды мол жасыл арасында байқау қиын және олар жиі үлкен биіктікте орналасқан. Ашық боялған немесе жақсы көрінетін жемістер жиі улы болады және оларды қорқу керек.
4. Тағамдық өсімдіктерді жинау ережесі
Тамаққа пайдалану үшін ең алдымен таныс өсімдіктерді жинау керек. Белгілі аз өсімдіктерді жинау кезінде өте мұқият болу керек және оны жеуге болатын түр екеніне көз жеткізу үшін тірі өсімдіктермен сипаттау мен суретті мұқият салыстыру керек. Егер мұндай сенімділік болмаса, зауытты пайдалану жақсы. Бұл ережені сақтау өте маңызды, өйткені кейбір улы өсімдіктер жеуге ұқсас. Әрбір түрді сипаттау кезінде берілген өсімдіктерді пайдалану нысандары туралы нұсқауларды қатаң ұстану қажет және егер зауытты тек алдын ала өңдегеннен кейін ғана қолдану ұсынылса, онда оны шикі күйінде жеуге болмайды — онда өңдеу процесінде жойылатын зиянды заттар болуы мүмкін.
Өсімдіктердің жер үсті жасыл бөліктерін гүлденгенге дейін немесе гүлденбейтін даналардан жинау керек — олар шырынды, нәзік және оңай қорытылады. Гүлдену кезеңінде Жасыл бөліктерде көп қоректік заттар бар, бірақ бір мезгілде зиянды қосылыстар да жиналуы мүмкін. Гүлденгеннен кейін жер үсті бөліктері өрескел, аз қоректік және қиын қорытылады.
Жеуге жарамды өсімдіктерді күннің екінші жартысында ашық ауа райында жинау ұсынылады; таңертең олар шықпен ылғалданған, ал ылғалды өсімдіктер жинағаннан кейін тез бұзылады. Сонымен қатар, күннің соңында өсімдіктердің жер асты бөліктерінде крахмалдың көп мөлшері жиналады. Өсімдіктерді үйінділерде, сарқынды жыраларда, жол жиектерінде және басқа да ластанған жерлерде жинауға болмайды, өйткені оларда патогенді микроорганизмдер және адам ағзасы үшін әртүрлі зиянды заттар (қорғасынның қосындылары, дизель отынының жану өнімдері және т.б.) болуы мүмкін.
Өсімдіктердің жасыл бөліктерінен (жасыл) неғұрлым оңай қорытылады және жас жапырақтар, жас өскіндер немесе жас өскіндер (өсіп келе жатқан ұштары) неғұрлым қоректік құндылығы бар. Олар бірінші кезекте салаттар дайындау үшін қолданылады. Әсіресе нәзік жасыл көлеңкеде өсетін өсімдіктер бар. Тек көктемгі, жас жапырақтар мен қашуларды ғана емес, жаз бойы және күз бойы Ескі өсімдіктерде өсетін қашуларды да жинауға болады.
Бірінші және екінші тағамдарды (сорпа, похлебок, соустар, пюре және т.б.) дайындау үшін ескі өсімдіктерді жинауға болады.
Тұқымдар мен жемістерде піскен кезде қоректік заттардың ең көп мөлшері, ал өсімдіктердің жер асты органдары — жеміс бергеннен кейін, күзде, қыста және ерте көктемде өсімдіктер өсуге енбейінше болады. Вегетация басталғаннан кейін тамырлар мен тамыр қоректік заттар өсімдіктердің жер үсті жасыл бөліктерінің түзілуіне тез жұмсалады, сондықтан оларды осы кезеңде жинау мағынасы жоқ. Алайда, жер үсті бөліктері жоқ кезде тамыр мен тамырды жинау кезінде, әсіресе улы өсімдіктерді қорғау керек, өйткені оларды жер асты органдары бойынша ажырату кейде өте қиын. Сонымен қатар, өсімдіктердің жер үсті бөліктерін жойғаннан кейін олардың жер асты органдарын табу өте қиын.
Жинау кезінде, егер тек жер үсті бөлігі ғана пайдаланылса, олардың ластануына әкеп соқтыратындықтан, өсімдіктерін түбірімен жұлуға болмайды. Тікенекті (бодяк) немесе қоңыз (крапива) өсімдіктерді жинау үшін қолғапты пайдаланған жөн. Күшті, шырынды өсімдіктер пышақпен кесу жақсы.
Жиналған шикізатты қаптарға немесе себеттерге тығыз салуға болмайды, әсіресе, егер оларды бөлшектеу мен өңдеу бірден жүргізілмесе. Өзінің өміршеңдігін жалғастыратын өсімдіктерді тығыз төсеген кезде, олар тез қызып, үзе бастайды, олардың қоректік құндылығы айтарлықтай азаяды және жиналған шикізаттың көп бөлігі пайдалануға жарамсыз болуы мүмкін. Әсіресе витаминдердің құрамы айтарлықтай (ондаған және жүз есе) төмендейді. Бүлінудің белгісі-жасыл қараңғылау.
Егер өсімдіктерді ұзақ уақыт сақтау үшін дайындау қажет болса, оларды ауа немесе отты кептіруді (пештерде немесе оларда) қолдана отырып кептіру керек. Өсімдік тез құрғаған сайын, өнім сапасы жақсы, витаминдер мен қоректік заттар соғұрлым көп сақталады.
Шырынды өсімдіктерді кептіру қиын, сондықтан оларды дайындау үшін тиісті ыдыста ашыту немесе тұздау қолданылады. Өсімдіктердің шырынды бөліктерін (соның ішінде жер асты) құрғату кезінде оларды бөліктерге кесу ұсынылады, бұл ретте сабақтар мен тамырларды олардың ішкі бөлігі жалаңаштайтындай етіп бойлай кесу керек.
Өсімдіктердің тамырлары мен тамырлары, сондай-ақ едәуір тереңдікте топырақтағы түйнектер мен баданалар қалақтардың, тұяқтардың, күректердің немесе ұзын пышақтардың көмегімен жинайды. Қазылған тамырлар, түйнектер немесе шамдарды бірден жерден шайқау керек, кейіннен, қолданар алдында мұқият жуып, қажет болған жағдайда қабықты немесе «қабықты»алу керек. Су өсімдіктерінің тамырлары (рогоза, құмыралар және т.б.), олар көбінесе 1 м-ден астам тереңдікте болады, қайықтан немесе салдан багр, цапок немесе тырмау арқылы алынады. Жер асты, бөліктері, тіпті шырынды, егер олар қатты зақымдалмаған болса, 2-3 күн бойы сақталуы мүмкін, ал кейде елеулі өзгерістерсіз ұзағырақ.
Дайындау үшін өсімдіктердің бүлінген бөліктерін пайдалануға болмайды. Жәндіктер табылған, қараңғыланған, есірткі немесе тот дақтары бар өсімдіктер жиі патогенді микроорганизмдермен жұғады және улы болуы мүмкін. Мысалы, бас (қара) немесе жұлын (қара-күлгін мүйіздер) зақымданған дәнді дақылдар, улы және тамаққа пайдаланбауы тиіс.
Өсімдіктердің жер асты органдарынан шіріген немесе зақымданған бөліктерін алып тастау қажет. Бүлінген тамырларды, баданаларды және түйнектерді (ұсақталған, ұсақталған) тамаққа жеуге болмайды, өйткені олардың тағамдық құндылығы төмендетілген және олардан балшықты жою өте қиын. Өсімдіктердің жер асты бөліктері, егер оларды пайдалану ұйғарылмаса, онда қалдыру керек, өйткені олардың кейбіреулері жаңа өсімдіктер бере алады.
Өсімдіктердің кез келген бөліктері қолданар алдында кез келген сордан, ұсақ жәндіктерден және бөтен өсімдіктердің бөліктерінен Мұқият тазартылуы тиіс, олардың жаппай жинау кезінде түсуі сөзсіз. Содан кейін оларды жер мен шаңнан жуу керек, содан кейін ғана тамаққа қолдануға болады.
Бұл Кобзонмен қоштасу кезінде болды! Терідегі құмыралар
Тауық еті обырдың дамуына әкелуі мүмкін!
Путин емес, тоқтатты кейін эмоциялар конфуза с Медведевпен Сочи
ДНК-тестінің шок нәтижесі Серовты жасыруға әкелді
Добавить комментарий Отменить ответ
Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *
Заң және құқықтану (6)
Физика және астрономия (16)