kk kk kk kk kk kk kk kk tt kk kk kk tt kk ky kk kk ru ru kk uk kk de kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk lv kk de ca lv kk de vi lv kk de ca kk ru ru kk de ca kk de eu kk de fr kk de fa kk de fr kk de oc kk de oc kk de fr kk de en kk de oc kk de oc kk de oc kk de oc kk de fr kk de oc tg de uk kk de ca kk de fr kk de en kk de ca kk de fr kk de ta kk de ca kk de id kk de ru kk de de kk de de kk de oc kk de eu kk de fr kk kk kk
Абай шуағына шомылған Шығыс Түркістан | Әдебиет порталы
Әдеби үдеріс Авторлар Кітаптар Аудиокітаптар Жанрлар Кейіпкерлер Блогтар Арнайы жобалар Мультимедиа
Әдебиеттi ешкiм мақтаныш үшiн жазбайды, ол мiнезден туады, ұлтының қажетiн өтейдi сөйтiп...
Ақындар менен бұрын өтті талай,
Дәл сондай өткір сөзді болмаса да,
Мен де аз сөз жазып қоям, құрап жылғай.
Абайдың рухани шәкірттерінің арасында, заманы тұрғысынан да, сөзінің нәрі мен талғамы тұсынан да Абайға ең жақын, Абаймен шын рухтас шайыр осы Ақыт қажы дер едік. Ақыт Үлімжіұлы осы Абайдың ізімен, Абай мұнарасын бетке ала отырып тұтастай бір кітапқа жуық өлеңдер жазған адам. Абай мен Ақыттың рухани үндестігі, дәстүр сабақтастығы өз алдына жеке тақырып, жеке еңбектенуді қажет етеді. Және ондай ғылыми еңбектер бұл күнде жоғары деңгейде жазылып жатыр. Сондай сөздің бір парасын ақын Таңжарық Жолдыұлының мына өлеңінен де толық аңғара аламыз.
Ахмет, Абай, Әсет, Міржақыптар,
Жетпейді оған жисаң мың баланы.
Шәкерім, Әріп пенен мұрын Омар,
Көмбеге олар шапса тың барады.
... Сөзінің әрбірінің заты бөлек
Ойласаң миға салып ылғанады.
Бәрін де Абай сөзін басып түсер
Бір парша шеттен алып қырғанағы.
Таңжарық Жолдыұлы Абай ілімінен тәлім алған, Алаш арыстарымен ниеттес, пікірлес ақын. Ол тіпті Шығыс Түркістандағы Алаш арыстарының көзіндей ақын. Және осы айнымас азаттық рухы үшін қамалып, азаппен көз жұмған шер кеуде шайыр. Оның Абай өлеңімен сусындап, Абай жолымен жүріп, Абай ауасымен тыныстамауы мүмкін де емес нәрсе. Осы үндестіктер, Абай-Алаш-Шығыс Түркістан арасындағы мызғымас ұлттық рухпен, аспан түстес азаттықпен, дегдар кемеңгерлікпен ұштасқан тылсым байланысты толық аңғартады. Бұндай үрдіс жоғары да біз атын атаған ақындардың шығармашылығынан толықтай көрініс тапқан. Олардың поэзиясының ауқымы кең. Арнасы таза. Ойы кемел. Сан бояулы, сан құбылысты, сан өрнекті астар еткен өміршең, кірпияз поэзия. Асқар Татанайұлының әр өлеңдерінен біз аңдатқан көркемдік құнардың сан түрлі саңлағын кездестіре аламыз. Асқар Татанайұлының поэзиясындағы жұртты ілімге, ғылымға шақыру идеясының түп тамыры осы хакім еңбектерімен терең астасып, біте қайнасып жатады. Абайдың төрт мезгілді шебер суреттейтін табиғат лирикаларының арнасы кең айшығын да осы Асқар өлеңдерінен көре аламыз. Абайдың «Сегіз аяқ» сынды өлең құрлысына әкелген ерекше өлшемдері де осы ақындардың түлеп жетілуіне, өсіп өркендеуіне ерекше ықпал еткен. Ғұлама ғалым Нығымет Мыңжани өзінің «Қазақтың қысқаша тарихы» атты үлкен ғылыми еңбегінде, Абайдың рухани келбеті туралы кесек ой айтады. Ғалым аталмыш еңбегінде Абай Құнанбайұлы шын мәнінде қазақ әдебиетінің классигі болды деп жазады. Қазақ әдебиетін идеялық мазмұын жағынан да, көркемдік түр жағынан да байытып, шын жаңа белеске көтерді. Абай ақындық дарынымен қатар кемеңгер ойшыл, философ, ағартушы және қазақ ақын-жазушыларының ұстазы болды деп есептейді. Қытайдағы қазақ ғалымдарының ең іргелісі саналатын Нығымет Жыңжанның бұл пікірі біздің жоғарыдағы ой жүлгемізді онан сайын орнықтыра түсері даусыз.
Қытайда Су Бихай есімді қазақ мәдениеттану ғылымына сүбелі үлес қосқан қытай тарихшысы бар екені, көрегенді оқырманға аян деп ойлаймыз. Ол өзінің еңбектерінде Абайдың өмірі мен шығармашылығына кеңінен тоқталған. Абай хақында қадау-қадау мақалалар жазған. Оның біршамасы бізге ғалым Тұрсынхан Зәкенұлының аудармалары арқылы жетіп отыр. Су Бихай Қытайдағы қазақтар өмірін, тарихын, мәдениетін ұзақ жылдар зерттеп көптеген ғылыми еңбектер жазған. Соның ішінде «Батыс өңір тарихы мен жағрапиясы», «Қазақ мәдениетінің тарихы» сынды монографисы, қазақтың рулық жүйесі, тұрмыстық ерекшелігі, тастағы таңбалар, атбегілік өнер, аңшылық, тұрмыс салт ерекшеліктері сияқты толып жатқан мәдениеттердің дамуы мен қалыптасуын бойына сіңіре білген еңбек болып саналады. Ғалым Су Бихай атлмыш «Қазақ мәдениет тарихы» еңбегінде Абай қазақтың байырғы мәдениетін кеңінен меңгеріп қана қалмастан, араб, парсы, шағатай тілдеріндегі халық әдебиетімен де кеңінен сусындаған даланың аса талантты кесек тұлғасы деп сыпаттайды. Шығыс әдебиетінің алыптары Фердауси, Сағди, Низами, Хафиз, Науайы шығармаларымен танысып қоймай, орыс және Еуропаның ойшылдар Пушкин, Гоголь, Лермонтов, Толстой, Дарвен, Шекспир шығармаларын оқып, танысып, зерттеп, керемет білім иесіне айналған. Ол қазақ сахарасының алып сұңқары спетті адам. Ұлан байтақ Орта Азия қазақ сахарасында мұқым қазақ халқы оны керемет қадыр тұтады және қастерлейді. Мақтаныш тұтады деп жазады. Осы еңбегінде Абай өлеңдерінің мазмұнына, көркемдік ерекшелігіне, құрлысына жеке-жеке тоқталып, өзіндік парастат тұғырынан талдайды. Абай өлеңдерінің әлеуметтік астары терең, әр өлеңі айрықша жігер мен қуатқа толы. Ол әрдайым туған халқын сәулелі білімге шақырушы. Оның өлеңдері жүрекке жылы, ойға қонымды, халыққа жақын, тамырлас, тағдырлас. Сосында ол қазақ халқының рухани айнасы іспетті тұлға деп айрықша бағалайды.
Ендігі сөздің реті Абай өлеңдерінің Шығыс Түркістан қазақтарына таралуы, ондағы жұртқа қалай жеткендігі туралы болмақ. Бұл тұрғы да біз белгілі ғалым Зейнолла Сәніктің «Абайдың ақындық шуағы бізге қалай жеткен» атты шағын зерттеу мақаласына сүйене отырып, өз пайымдауларымызбен сабақтастыра жеткізетін боламыз.
Әр халықтың өзінің болмысына, мәдениетіне қарай әдебиетінің сақталу және жеткізу жолдары әртүрлі болады. Бұл тұрғыда көшпенді жұрттың әдебиетін алдымен халық жадысында сақталып, ауыздан ауызға, құлақтан құлаққа таралып, дәуірден дәуірге жетіп отырған. Мәдениеттің бұлайша өмірге балталаса бұзылмастай араласып, ауызша таралуының өзіндік ерекшелігі бар. Өйткені, ауызша таралған әдебиет ең әуелі сол халықтың зердесін де шыңдалып, жүрегінде сақталып, жадысында мықтап бекиді. Және ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа осы үрдіс сақталып отырады. Сол себепті де әдебиет пен мәдениет, тұтас салтқа негізделген тіршілікпен бірге қалпын бұзбай, бояуын өшкіндетпей, халық жүрегінен терең орын алады. Бұндай да ол қағазға хатталып, архивте сақталмай, халық жүрегінде, тыныс тіршілігінде сақталады. Абай шығармашылығы жазба әдебиетті бастау көзі болсада, өзге жұртқа, қоңсылас, ағайындас, рулас, үш жүздің арасына ең алдымен ауызша жетіп тараған. Қытайды мекен еткен алаш баласына да Абай даңқына ілесіп, хакім өлеңдері әуелі ауызша жетті. Ел ішіндегі сөз ұстаған ағайынның өткір тілі, жүйрік зердесі арқылы ел жүрегіне жол алып, жұрт есіне сақталған. Сүйтіп кең байтақ қазақ даласының түкпір түкпіріне дейін таралып, ақындық шуағы, мөлдір махаббатын шашып, ең ыстық кеуделерді мәңгі мекен еткен.
Абай шығармашылығының Шығыс Түркістан топырағына таралуының өзіндік тарихи, саяси себептері де бар. Бірі Абаймен тікелей туыстас, тәлімін алып, көзін көрген, бірі Абайдың рухани шәкірті, сөзін алып, көкірегіне түйген, көбісі Алаш арыстарымен қатар жүрген, бірге күрескен қайраткерлердің біршамасы, ХХ ғасырдың 20-30 жылдары жүргізілген саяси қуғын-сүргіннің салдарынан, шекара асып, Қытай жеріне барып қоныс тепкені белгілі. Олар жай ғана пана іздеп бармай, сол топыраққа Абайдың сөзін, кітабын, өнегесін ала барады. Олардың арасында Ахмет пен Міржақып бастаған топтың Шәуешек сапарының барысын айтпағанның өзінде, сол қатарда Райымжан Марсекеов, Шерияздан Марсеков, Жүсіпбекқожа Шайхысламұлы, Әсет Найманбайұлы, Әріп Тәңірбергенұлы, Арғынбек Апашбайұлы, Зият Шәкерімұлы, Жанұзақ ақын сынды ағартушы тұлғалар бар. Бұлардың бір бөлігі кейін өз жеріне қайтып кетсе, бір бөлігі Алтай, Шәуешек, Құлжа, Үрімжі қалаларын мекен етіп қалды да, мәдени ағартушылық қызыметтерімен шұғылданды. Міне осы қайраткерлердің ықпалымен, ХХ ғасырдың алғашқы жылдарында бүкіл Шыңжаң аймағының ауыл-аудандарында, халықты жаппай ағарту жұмыстары жүріле бастады. Үкірдай зәңгі сынды ел қайраткерлері бас болып, мектеп салдырып, бала оқыту жұмыстарын қолға мықтап ала бастады. Абай туын биік ұстап, Абай жолын мұрат тұтқан осы азаматтар, оқушыларға Абайды әліппедей әдіптеп оқытты. Елді ағарту мақсатында тынбай еңбек еткен сол азаматтар, екі империяның бұғауында, қудалауында жүрседе, бастарына ауыр күн тусада хаімнің қастерлі жолынан жаңылмады. Сондай асыл ердің бірі – Зият Шәкерімұлы. Өткен ғасырдың басындағы зобалаң Құнанбай әулетіне қырғидай тигені белгілі. Шәкерім қажы атылғаннан кейін, оның ұлдарының басынада ауыр күн туды. Зият Шәкерімұлы 1931 жылы Жабағытай, Кенжебек бастаған үш жүз адаммен Шәуешектің Бақты шекарасынан өте бере атыс болып Жабағытайдың інісі Кенжебек оққа ұшып, бұлар зорға деген де қашып құтылып, Шағантоғайдағы Мәмбет Иса қажы Сонабайұлының ауылына кеп түседі. Осы жерде ажалдың апанынан аман шыққан үркердей топ, қажының қайрымдылығының арқасында ес жияды. Зият осы өңірде бәр мезгіл мұғалім болып бала оқытады. Кейін қуғындау толастамаған соң Алтай жеріне өтеді. Сондағы ел азаматтарымен тізе қоса отырып, оқытушылық, ақпараттық жұмыстармен шұғылданады. Зият Шәкерімұлы екі елдің арасындағы алтын көпір, рухани байланыстың берік діңгегі болады. Бір өлеңінде осы біз тілге тиек еткен жайыттарды кереметтей кестелі жырмен баян етеді. «Атаның аруағын сыйлаушы көп, риздық болды маған атақ-даңқы. Абай мен Шәкерімді көрмесе де, оларды қадырлейді керей халқы. Ойшылдар, оқымысты бұнда да бар, Шәріпхан, Мәңкей, Мұқаш, Баймолддалар». Зият Шәкерімұлының осы өлеңін толықтай оқысаңыз, өзі жүріп өткен жолдарының аумалы-төкпелілігін, қиын-қыстауын, замана зарын толық аңдайсыз. Сонымен қабат, Абай мен Шәкерім қажының Алтай топырағындағы жұрттың қаншалықты қадырлеп-қастерлегенін толық ұғынасыз. Осылай еңіреп өткен азаматқа ақыры Алтайда пана болмай, Еренқабырға өңіріне өтіп Сатарқан төренің ауылында тұрады. Кейін, 1934 жылы атақты Бөкенші бидің ұрпағы Нәзір Омарұлымен бірге Баймолданың ұйымдастыруымен, «Шынжай газетінің» қазақшасын шығару жұмысына кіріседі. Қытай қазақтары арасындағы ең ірі қазақша басылымның аяғына тез тұрып, елге оң қызымет етуіне көп еңбек сіңіреді. Соңынан түскен қуғын тыным таптырмай ақыры 1937 жылы Үрімжі қаласында тұтқындалып, түрмеде өледі. Осындай ауыр тағдыр Шығыс Түркістан ұлт-азаттығы жолында аянбай күрескен ағайында Марсековтардың басында да қайталанған болатын.
Қытайдағы қазақтарға Абай поэзиясының еркін таралуына оң әсер еткен сол тұста енді басталып, ары қарай қарқынды дами бастаған Шынжаңдағы қазақ тілді баспасөз жұмысының даму жағыдайы да айта қалсын үлес қосты. Шәуешек, Құлжа, Алтай, Үрімжі қалаларында қазақша шығатын газет-журналдар дүниеге келіп, олардың саны да, сапасы да арта түсті. Айталық, Қытайдағы қазақ баспасөзі негізінен 1910 жылдары шыға бастаған «Іле уалаятының газетінен» басталады. Өткен ғасырдың 20-40 жылдары аралығында Қытай қазақтарының маңдай алды басылымдары бірінен соң бірі шыға бастады. Айталық Үрімжіден шығатын «Шынжаң газеті», Құлжа шаһарынан тарайтын «Іле дариясы», «Шыңжаң Тарбағатай хабарлары», Сарсүмбе қаласынан үзбей шығып тұрған «Алтай», «Ерікті Алтай» газеттері мен «Жаңа Алтай» журналыдары бірін-бірі толықтырып, бірін-бірі жаңартып, бір-бірінен үлгі алып, жыл өткен сайын түлеп, толық қанды басылымдарға айнала бастады. 1945 жылдардан кейін Шығыс Түркістан үкіметінің құрылуына байланысты «Төңкеріс таңы», «Алға», «Халықшы», «Табыс», «Алтай халқы» газеттері мен «Таң шолпаны», «Бірлік», «Одақ», «Хан тәңірі», «Шаншу» журналдары жарық көрді. 1946 жылы қазақ жастары Үрімжі қаласынданда «Сәуле» атты баспа ашты. 1954 жылы Шәуешек қаласында қазіргі «Шұғыла» журналының тұсауы кесіліп, тұңғыш саны шыға бастады. Қазір өлке деңгейінде қазақ тілінде «Шыңжаң оқу-ағартуы», «Мұра», «Көкжиек», «Тіл және аударма», «Оқырман өресі», «Бұлақ», «Ғылым мінбесі», «Заң аясы» секілді оннан астам әртүрлі ғылыми және көркем әдеби журналдар шығады. Алтай аймағында «Алтай аясы», «Жас түлек», «Ғылым және өнер», «Денсаулық және білім», Іле аймағында «Іле айдыны», «Іле жастары», «Іле ағартуы», «Балалар дене тәрбиесі», «Іле әйелдері», Тарбағатай аймағында «Тарбағатай», Санжы қ-нда «Боғда», Құмыл аймағында «Құмыл алқабы» сынды аймақтық журналдар бар. «Шыңжаң халық баспасы», «Шыңжаң оқу-ағарту баспасы», Бейжың қаласында «Ұлттар баспасының қазақ бөлімі» қазақ тілінде жұмыс істеп келе жатыр. Осы 1930-1940 жылдары ашыла бастаған басылымдардың баршасы Абай өлеңдерін үзбей жариялап отырды. Абайдың өмірі, айналасы, шәкірттері, Абай туралы естеліктер, абайтануға қатысты ғылыми сараптамалық мақалалар өз желісін тауып, жүлгесін бұзбай шығып тұрды. Осы үрдіс ары қарай бел алып 1948 жылы Үрімжідегі «Шынжаң газеті» баспа зауытынан «Абайдың таңдамалы шығармалары» басылып шықты. Осы негізде Шынжаң қазақтарында абайтанудың өзінше бір мектебі қалыптасты. Абай өлеңдері мен ғақылиялары туралы көптеген ғылыми еңбектер жазылды. Абай өлеңдері бастауыш сыныптан жоғарғы сыныптарға дейінгі мектеп оқулықтарының барлық сыныптарына енгізілді. Сонымен қатар Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясы әлде неше рет баспадан басылып шықты. Абай жолы романының ең алғашқы аудио дыбысты нұсқасын жасап таратқанда осы Қытайдағы қазақ баспасөзінің еңбегі болатын. Абай шығармалары Қытайдағы көптеген ұлт тілдері мен қытай тіліне аударылып басылды. Әсіресе миллиардтаған халқы бар қытай тіліне аударылуы жапалы еңбек пен зор жауапкершіліктің бодауымен атқарылған жемісті жұмыс болды. Абай өлеңдері мен қара сөздері алғаш 1980 жылдары, Қытай елінде белді аудармашы, қазақтар арасында көп тұрған сібе ұлтының азаматы Қабайдың аудармасымен жол алған болатын. 2000 жылдары Абай шығармаларын қытай тіліне аудару жұмыстары жаңа серпінмен қайта қолға алынды. Қытайдың белгілі түркологы, түрік тілдерінің аса білгір маманы профессор Су Жоуши мен Қытайдағы белгілі қазақ қаламгері, жазушы Әкбар Мажитұлының бірлесе еңбек ету нәтижесінде «Абай ақлиялары» деген қытай және қазақ тіліндегі кітабы шықты. Бұл кітап 2012 жылға дейін он мың данамен үш рет қайталай басылып шығып, оқырманның айрықша ықыласына бөленген. Қытайдың әйгілі суретшісі Гау Маң Абайдың картинасын арнаулы салып, оған өзінің ақынға арнаған өлеңін жазған екен. Бұл күнде Қытайдың бас қаласы Бейжыңдегі халық көп баратын Тиан Ән Мін алаңының батыс жақ шетінде бақшада Абайдың ескерткіші қойылған. Бұл қытай халқының адамзаттың ой алыбы хакім Абай Құнанбайұлы мен оның туған халқына деген зор құрметі деп бағалаған жөн. Қытайдағы қазақтар мен орталық Пекин қаласы Абайдың кезекті мерей тойларын атаусыз қалдырған кездері жоқ. Абайдың 150 жылдық торқалы тойынан тартып, күні бүгінге дейін тарихи тойларын атаусыз қалдырмай атап өтіп келеді. Бұл хакімге құрмет қана емес. Ең әуелі сондағы қазақтың ұлттық байрағының жығылмай желбіреп, Абай жолынан, әділет жолынан айнымасқа керек қыбыла болып саналмақ. Осының бәрі Абайдың ұлттық мұрасына деген ондағы халықтың сүйіспеншілігі мен ыстық махаббатының дәйегі деп білген орынды.
Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. adebiportal@gmail.com 8(7172) 57 60 14 (ішкі - 1060)
Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.
Айқын Нұрқатов - абайтанушы
Абайдың әйелі Әйгерімнің сәнді қобдишасы
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Мұқтар Әуезовтің “Абай жолы” роман-эпопеясы: атмосфера және стиль
«KitapTime – 2022» жалпы республикалық кітап фестивалі өтті
Бахман Гобади. Күрд киносын жетім балаға ұқсатамын
«Алтын сақа» байқауы мәресіне жетті
«Абай жолының» аудармасына Әуезовтің көңілі толмаған
Елордада өткен «Күй жәрмеңкесінде» Жамбыл жырлары оқылды
Шерағаңның туғанына 90 жыл
Ел қай кезде түзеледі?
Ахмет Салах әл-Мәһди. Күтпеген «келімсек»
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Ахмет Байтұрсынұлы: «Амалыңды түзет, түземесең, ешкімге кінә қойма»
Республикалық «Таласбек» сыйлығына шығарма қабылдау жалғасып жатыр
«Талтүс» романындағы Таласбек Әсемқұловтің қаламгерлік қолтаңбасы
Әбіш Кекілбаев. Сардар немесе Ыдырыс Ноғайбаев туралы сөз
Қирабаев тұрған үйге ескерткіш тақта қойылды
Баланы туғаннан бастап әдебиетке қызықтыра білу керек
Бақытгүл Баймолдақызы. Жылап аққан жылдарды көзімдегі...
Махат Садық, Ескерткіштер – ел тарихы
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Шалқар Дәулеткелді. Қыркүйек айының сарғайған жапырақтары
Жоба туралы Порталды қолдану ережесі
Авторлар мен баспаларға ISBN алу