kk kk kk kk en lt en en es kk ky en bg kk kk kk kk ru ky en ru be kk kk kk kk ba kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk bg kk kk ru uk be en kk es en en lt en es en en pl es en en lt en en ky en ky
Бесінші мұхит: Ғасырға созылған ғылыми даудың шешімі табылды – Qadam
0 132 3 минут оқисыз
Жақында халықаралық ақпарат көздерінде Бесінші мұхиттың табылғаны жайлы хабар тараған еді. Мұны АҚШ-тың Ұлттық география қауымдастығы ресми түрде мойындап, Антарктида жағалауында жатқан бесінші мұхитқа – Оңтүстік мұхит деген атауды берді.
Кейін Аустралияда шығарылған географиялық картада Аустралия құрлығының оңтүстігінде жатқан су алабын Оңтүстік мұхит деп атап көрсетілді.
Бұған ғылыми қауымдастық да келісе кетті. Өйткені Антарктида мен оған жапсарлас аумақты басып жатқан судың циркумполярлы ерекшелігі бар-тұғын. Яғни, су ағысы басқа мұхиттарға ұқсамайды. Полярлы зонаға қарай ағып, құйылып жатыр. Әрі судың физика-химиялық, биологиялық сипаты да үш мұхиттан бөлек.
Бірақ 1953 жылы Халықаралық гидрографиялық ұйым өз шешіміне өзі қарсы шықты. Жер шарында бесінші мұхит бар дегенді жоққа шығарды. Өйткені Оңтүстік мұхиттың шекарасын анықтай алмады. Содан навигациялық және коммерциялық регламенттерге де нақтылық болмады.
Алайда ғалымдар халықаралық ұйымның бұл шешімімен келіспеді. Себебі ғалымдар өз ортасында Оңтүстік мұхитты бөлек бір биологиялық және гидрологиялық жүйе деп мойындап, ерекше маңыз берді. Түрлі ғылыми жарияланымдар шығарып жатты.
Содан 2000 жылдары ХҒҰ қайтадан бесінші мұхитты мойындап, Дүниежүзілік мұхитты беске бөлу керек деген шешімге келеді. Ал бесінші мұхитты бөліп көрсету үшін әлем елдері оны ресми түрде мойындап, географиялық атлас пен картаға, жағырапия оқулықтарына енгізіп, халықаралық талапқа сай ратификациялауы тиіс еді.
Ал ең бастысы – оны халықаралық ұйымдардың өздері мойындау керек еді. Әсіресе, АҚШ-тың Ұлттық океанологиялық зерттеу басқармасының (NOAA) шешімі – маңызды рөл атқарды. 1999 жылы АҚШ-тың Географиялық атаулар жөніндегі кеңесі аталмыш терминді мойындап, ғылымға енгізді. Ал биыл 8 маусым – Дүниежүзілік мұхит күніне орай АҚШ-тың Ұлттық географиялық қауымдастығы даудың соңғы нүктесін қойып, «Оңтүстік мұхит бар» деп ресми түрде мойындады.
Енді дүниежүзі картасына Оңтүстік мұхит деген атау енгізіледі.
Мұхиттың шекарасын анықтаудың түрлі қағидасы мен ұстанымы бар. Мәселен география ғылымы тұрғысынан Жер шарындағы мұхит – біреу: ол – Дүниежүзілік мұхит қана. Өйткені жер шарын түгелдей су басып жатқандықтан, оны біртұтас мұхит деп алады. Ал қалған төрт мұхит – осынау алып мұхиттың бөліктері ғана.
Мұхитты бөлудің географияда қарапайым ғана қағидасы бар: мұхит құрлықпен шектесіп, қоршалып жатуы тиіс. Төрт мұхит та – Атлант, Тынық, Үнді және Солтүстік мұзды мұхит – бәрі бір-бірімен шектесіп, құрлықпен бөлініп жатыр.
Ал биолог, гидрограф, океанолог ғалымдар мұхитты – бөлек бір экосистема деп бөліп алып қарайды. Яғни, мұхиттың бөлінісі мен шекарасы осы биологиялық жүйемен қабаттасып жатуы тиіс дейді. Мұхит суының өз ағысы, циркуляциясы, физика-химиялық ерекшелігі, флорасы мен фаунасы, атмосферамен бөлек байланысы болуы шарт.
Жоғарыда аталған критерийлерге салсақ, Оңтүстік мұхит бүкіл ұстанымға сай келеді. Яғни, өзінің құрлықпен шектесіп жатқан аумағы бар. Солтүстігі Аустралиямен, алып аралдармен, оңтүстігі Антарктидамен, шектесіп жатыр. Өзінің бөлек гидросфералық аумағы, биологиялық жүйесі бар. Жоғарыда айтқанымыздай, судың физика-химиялық құрамы да өзгеше.
2000 жылдары Халықаралық гидрографиялық ұйым Оңтүстік мұхиттың шекарасын Антарктида жағалауы мен оңтүстік еңдіктің 60-шы параллелі бойы деп көрсеткен екен. Алайда географ ғалымдар бұған келіспеді.
Олардың ойынша, Оңтүстік мұхиттың солтүстік шекарасын Антарктида полярлы фронтының бойымен өткізу керек. Өйткені бұл аумақта суық судың циркуляциясы Антарктиданың циркумполярлы ағысымен дәлме-дәл келеді дейді. Оның үстіне, бұл аумақ – Антарктида конвергенциясымен дәлме-дәл келетін зона.
Антарктида конвергенциясы өтіп жатқан линияның қызық бір тұсы бар. Дәл осы линиядан оңтүстікке сәл жылжысаңыз, мұхит суы тастай суық боп кетеді де, солтүстікке сәл шықсаңыз, жылынып шыға келеді. Солтүстікте жатқан Тынық пен Атлант мұхитының суы жылы да, Оңтүстік мұхиттың суы суық.
Антарктида полярлы сызығы өтіп жатқан аумақтың биологиялық жүйесі өте бай. Флорасы мен фаунасы көп. Мұхит суының беткі жағы суық та, асты жылы. Ал судың суық бөлігі қоректік затқа бай да, жылы жағы – жануарлар дүниесінің өсіп-өнуіне қолайлы орта.
Жаңа мұхиттың ауданы – 20,3 млн шаршы шақырым. Жер аумағы жағынан 4-ші орында тұрған АҚШ-тан екі есе үлкен. Ал Қазақстаннан 8 есе үлкен.
Оңтүстік мұхит ауданы жағынан Тынық, Атлант, Үндіден кейін төртінші орында. Орташа тереңдігі – 3270 метр. Ең терең жері – 8264  метр.
Антарктида Антарктида конвергенциясы Бесінші мұхит жайлы Географиялық ашылулар Географиялық жаңалық Жаңа мұхит Оңтүстік мұхит туралы
Қымбат СлямбековМаусым 24, 2021
0 132 3 минут оқисыз
Facebook LinkedIn VKontakte WhatsApp Telegram Email арқылы бөлісу Басып шығару
Алматыда қалай аз қаржымен қыдыруға болады? (видео)
Байлар таңдаған қонақ үй: Бір түні жарты миллион
Бүгін – Халықаралық Тау күні
Бурабай демалыс аймағы туралы сіз білмеген 5 дерек
Пікір үстеу Жауапты болдырмау
Пікір орналастыру үшін кіруіңіз жөн.
Қалың мал мен мәһрдің айырмашылығы бар ма?
Алматыда тағы да қарақшылар ұсталды
Сарбаз әкімдікке жасалған шабуыл туралы айтып берді
Қазақстанда 8 мыңға жуық адам ұсталды – ІІМ
Қазақстан 2022 жылы ТМД-ға төрағалық етеді
Израильдің әлемге қосқан 10 ғаламат үлесі
Әкенің туған күніне тілек
Эмоционалды интеллект: Қазақ түсінігі, EQ белгілері
Мұғалімдерге қосымша үстемеақы төленуі мүмкін
Жириновский қазақстандық орыстарды еліне шақырды
Балаңыздың ұйқысы ауысып кетті ме?
Денсаулық & Психология 167
© 2022, Барлық құқық қорғалған
Facebook Twitter WhatsApp Telegram