kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk tt kk ky kk kk ru ru kk ru kk de kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk it kk kk kk kk kk kk kk kk ba ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk myv kk de gl myv kk de zh myv kk de de kk ru ru kk de de kk ru en kk de oc kk de oc kk de ru kk de ca kk de ca kk de fr kk de oc kk de da tg de ru kk de en kk de oc kk de ro kk de oc kk de de kk de ca kk de de kk de eu kk de fr kk de vi kk de en kk de en kk de en kk de de kk kk kk
Отырардың өз ұлы немесе Шаханов жырлары хақында | Әдебиет порталы
Әдеби үдеріс Авторлар Кітаптар Аудиокітаптар Жанрлар Кейіпкерлер Блогтар Арнайы жобалар Мультимедиа
Әдебиеттi ешкiм мақтаныш үшiн жазбайды, ол мiнезден туады, ұлтының қажетiн өтейдi сөйтiп...
Мұхтар Шаханов жайлы жазу бүгінде оңай әрі қиын. Оңай болатыны – әркім жаза алады, қиын болатыны – қалай және қай қырынан жазу... Әдебиет үшін ақындық қыры туралы жазған жөн шығар. Ол жайында бұдан алдында-ақ баға беріліп қойғаны анық. Белгілі жазушы Сафуан Шәймерденов «Табиғат берген ақындық талантыңа қоса елім деп еңірегенде етегі жасқа толатын ұлы азаматы бола алсаң, халқың үшін құдайдың бергені емес пе?
Мұхтар Шаханов – ақындық толымы талант пен күрескер азаматтық қасиеттердің қорытпасынан жаралған өрелі тұлға.
Мұхтар Шаханов. Қазақ әдебиетінде ошақтың үш бұтындай тіреуіш болып тұрған үш Мұхтар болса, бұл соның біреуі. Әдебиет оқымаймын дейтіндердің өзі Мұхтар жырларымен сусындап өскен. Кез келген қазақты көшеде тоқтатып алып, сұрасаңыз ақын жырларының тым болмаса бір шумағын айтып береді. Мұхтар жырларының өлмес өміршеңдігі неде? Бұл сұраққа неше түрлі жауап айтуға болады. Десе де, олардың ешбіріне бұрылмастан, балалық шақтағы әсерді еске түсіріп, жауап табуға тырысып көрейік.
Қаншама уақыттан бері поэзия жайында түрлі пікірталас туындап, тіпті прозамен де салыстыратындар бар. Біздіңше, бұл екеуін салыстырғаннан гөрі поэзия мен поэзияны, проза мен прозаны салыстырған дұрыс әрі ақылға қонымды болатын шығар. Айырмашылығына келгенде, прозаны оқып, қорыту үшін уақыт керек. Ал поэзия жылдам әсер етеді. Сондықтан да шығар, прозаны емес, өлеңді, тіпті көлемді поэманың өзін тез жаттап алатынымыз. Күшті поэзия бірден жатталады. Ол оқи бастағаннан-ақ оқырманның жүрегіне сіңіп қалатын сияқты. Жақсы поэзияның әсері гүлдің хош иісіндей, адамға жағымды тиеді. Жұпары жан әлеміңе жайылып, біртүрлі жайлылық сыйлайды. Мұхтар Шаханов өлеңдерін алғаш оқығанда да осындай сезім болған. Өмір жайындағы түсінігіміз әлі толық қалыптаспаса да, ақын жырларын оқыған соң ізгілік пен зұлымдық, адалдық пен аярлық, жақсылық пен жамандықтың ара жігін ажырата бастағандай болдық. Дүниені нәзік жаратылыс ретінде таныдық. Сатқындық пен сұмдық барын да білдік. Соған қарамай мейірім-шапағат, ізгі амалдар соңында жеңіп шығатынын түсіндік. Махаббат, достық, адалдық деген ұғымдардың мәніне бойладық. Әлем туралы көзқарас, кейде осы ақын жырлары арқылы қалыптасқандай көрінеді. Моральдық принциптер осылайша бірте-бірте санаға сіңе берген.
«...– Eciң кетсе, естiге кipiптapcың,
Деп Шыңғыс хан ызбарлана тiл қатты,
Әр сөзiнде атан түйе қайысардай зiл жатты, –
Жә, ендеше, түcipeйiн eciңe.
Жомарт, аңқау сайын дала төсiнде,
Сан мың әскер жеңбеген өр алыпты
Бip-ақ адам табанына салыпты.
Әлгi алыптың кеудесiнде бармақтай
Оқ өтетiн осал жepi болыпты.
Даңқ кiмнiң күлiп тұрса басында,
Сатқындық та бұғып жүрмек қасында,
Айлакер жан соны жазбай таныпты...»
Алты ай бойы Отырардың қақпасынан кіру жолын таппаған ұлына Шыңғыс ханның айтқан өсиетін ақын осылай жеткізеді. Әлемді жаулаған ханның айласы да сұмдық. Бір ғана сатқын бүкіл елдің күйреуіне алып келгенін көресіз. Қарашоқының кесірінен Ортырар өртке оранады. Ол неге сатқындыққа барды? Ақын бұл сұрақтың да жауабын берген. Туған топырақтың қасиетіне терең бойлап, нағашы жұртында өскен Қарашоқының рухани құндылығының өзгермелі екенін меңзейді. Ондай адамға ел мен жерді сату түкке тұрмайды екен. Оны ақын қарт әкенің өкінішімен шебер жеткізеді:
«...Ең негiзгi кiнә, әрине, өзiмде.
Бұл баланы жаңа туған кезiнде
Перзент үнi тұсаған жан мұратын
Афрасиабтың ар жағында тұратын
Қателігім осы арадан басталды...»
Әрине, бұл жерде ақын туған топырақта өспеген жанның бәрі де Отанын сатып кетеді деп нақты айтып тұрған жоқ. Бірақ әркім өз елінде, өз жерінің суын ішпесе қиын болатынын меңзегендей. Өзі айтқандай, негізгі тақырыпты жеткізу формасын ақын осылайша береді.
Қайырханның тұлғасын асқақ етіп көрсетеді. Отанын сатпай, соңғы деміне дейін күрескен жанның абыройын биіктетеді. Шыңғыс ханмен текетіресіп, күрескен ержүрек болмысын жақсы ашады. «Еліктеуге болатын жан болса, ол Қайырхан» деген ой келеді соңынан. Ақын өмірлік ұстанымын Қайырханның болмысымен көрсеткен. Қиындық пен қорлыққа берілмейтін рух еркіндігін сол кейіпкердің өрлігімен жеткізеді.
«...– Иә, Қайырхан, – дедi сосын жай ғана, –
Рух ердiң өзегi ғой қайда да.
Шешкiң келiп тұр өзiңнiң пайдаңа.
Батырлықтан бағың бiрақ жанған, ә,
Маған қарап күлiп тұрсың сонда да.
Олар сенiң жеңгенiмен тәнiңдi,
Мысқыл күлкiң салды маған қаншама ой,
Шipкiн, сендей бес қолбасшым болса ғой,
Қалың қолым ұқсап дүлей тасқынға
Бөлеп дарқан күйге менi
Бүкiл әлем билер едi
Хан Шыңғыстың тұтқынына түскенімен, өз арының алдында азат рухты Қайырханның бекзат болмысын ақын асқақтатқан. Бәлкім, дәл осындай диалог тарихта болмаған да шығар. Бірақ ақын қаламынан туған әрбір жолға сеніп отырасыз. Бір кезде Отырарды қорғаған ерлердің күресін осыдан көргендей күй кешесіз. Олар Отырарды дәл солай ерлікпен қорғағанына кәміл сенесіз. Бірақ ержүрек жандар қанша көп болғанымен, бір ғана сатқын арасынан шығып, бәрін күйрете салғанына өкінесіз. Демек, бір сатқынның өзі бүкіл елді дұшпанның табанына салып бере алады екен. Қайырхан намысшыл болғанымен, адам тани алмапты. Шыңғыс хан соны айтып, оны жеңуінің сырын ашады.
«...Рас, мeнiң нөкерлерiм безбүйрек,
Зұлымдықты ерлiк деп те таниды.
Олар тiптi өкшесiмен eзгiлeп,
Кете алады жазығы жоқ сәбидi.
Одан да ipi хайуандыққа жете алады төзiмi,
Бәpiн өзiм үйреткенмiн о баста.
Қаталдық пен аяушылық ceзiмi
Жауынгердiң жүрегiнде түспеу керек таласқа.
Түспеу ләзiм қос сезiмнiң дауына,
Мен осыған қатты көңiл бөлемiн.
Қаншама иттiк етсе де олар жауына,
Туған жерiн сатпасына сенемiн...»
Сатқындық – Отанға деген ең үлкен опасыздық. Қайырханды соңында жеңген де сатқындық. Бірақ оның тәні жеңілгенімен, рухы жеңіліс таппапты. Мұхтар Шаханов қаламымен қайта тіріліп, жас ұрпаққа өсиетін айтып жатқандай. Көне тарихтың тереңіне сүңгіп, Отырарды шаң астынан аршып алған ақын қаншама жырымен қазақ халқын тебіренткені рас. Туған топырағына адал перзент бір ғана Отырар дастанын жазған күннің өзінде тарихқа таңбаланып қалары кәміл еді деген ой келеді. Ал оның осындай қаншама жыры бар. Сиясы ақ қағазға тамған алғашқы сәттен бастап ақындық адал миссиясын қалтқысыз атқарып келеді. Азаматтығы өз алдына бір бөлек ақын қазақтың маңдайына дарыған жарық жұлдыз іспетті. Ал сіз жұлдыздардың әу баста не себепті жаратылғанын білетін шығарсыз?..
Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. adebiportal@gmail.com 8(7172) 57 60 14 (ішкі - 1060)
Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.
Мопассан мен Әлібекті не байланыстырады? Немесе «Қағаз кемеден» түйген ой
Жас жігітке өмір туралы ашық хат
Күліп отырып, күрсінесіз бе...
Автор және «әдеби қаһарман»
Ел қай кезде түзеледі?
Ахмет Салах әл-Мәһди. Күтпеген «келімсек»
Оқушылар парағы. Қыз Жібек жыры
Маржан ЕРШУ : «АТЫРАУ  АЙДЫНДЫ ӨЛКЕМ  АРДАҒЫМ - АЙ...»
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Республикалық «Таласбек» сыйлығына шығарма қабылдау жалғасып жатыр
Қирабаев тұрған үйге ескерткіш тақта қойылды
«Талтүс» романындағы Таласбек Әсемқұловтің қаламгерлік қолтаңбасы
Әбіш Кекілбаев. Сардар немесе Ыдырыс Ноғайбаев туралы сөз
Баланы туғаннан бастап әдебиетке қызықтыра білу керек
Бақытгүл Баймолдақызы. Жылап аққан жылдарды көзімдегі...
Мұқтар Әуезовтің “Абай жолы” роман-эпопеясы: атмосфера және стиль
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
ТОҒЫЗ ЖОЛДЫҢ ТОРАБЫНДА ОЯНҒАН
Махат Садық, Ескерткіштер – ел тарихы
Жоба туралы Порталды қолдану ережесі
Авторлар мен баспаларға ISBN алу