kk kk kk ru kk ru de ru de kk el en kk bg pt kk fi kk kk bg sk uk fr kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk hbs_cyr kk kk kk kk kk fr kk fr bg kk mk kk kk en kk pl av kk ba ru kk kk kk mk kk kk it kk be cs es kk bar kk ru kk bg fr ky kk bg kk kk kk ru fr ky kk ky fr kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk la kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk sk kk ru kk pt en kk ru
І. Қазақ тілі грамматикасының кейбір мәселелері Қазақ тiлihiң Ғылыми куpсы жөhihеh лекциялаp
1   ...   40   41   42   43   44   45   46   47   ...   182
zhubanov k kazak tili grammatikasynyn keibir mseleleri (1)
Сөз өзгешелігі мен сөз қызметі
– иықтан бастап саусақ басына дейінгі адам мүшесінің аты.
болған. Монғол тілінде осы күнге шейін
дыбысына айналуы – ассимиляция заңы;
. Қой шаруашылығының өсуі қой атын көбейткен. Өгіз=
). Мүйіз бен сиыр деген бір сөз;
= бес адам («
» бұрын жылқы деген сөз, қазір «
Сөз өзгешелігі мен сөз қызметі
Сөйлеу – хабар беру, коллективтік көрініс. Бұған ең азы екі адам қатысуы
керек. Ұжым болып қатынасудың (хабарласудың) басқа да амалдары бар.
Тіліміздің олардан айырмасы не? Хабар қалайша, қай жолмен беріледі? – мәселенің
түйінді жері міне осы екеуі.
Біздің жоғарыда «басқа да амалдар бар» дегеніміздің мәнісі мынау: сүгрет
арқылы да көп оқиғаны білдіруге болады; операның алдындағы увертюрасы да сол
операда не болатындығын білдіреді; белгілі бір сюжетті музыкамен сүйемелдеу
арқылы да, үлкен ғимараттардың, мәселен кеңестер сарайының, Мысырдағы
мұнаралардың (пирамида) әшекейлері де сол құрылыстардың не екендігінен хабар
береді. Өйткені ұлы ғимараттар мен пирамидалар – құр үйінді тас емес, мақсат-
тілекке қарай салынған нәрселер. Әр алуан дабылдар да (сигнал) мезгілді, келе
жатқан жақсылық, жамандық (жаугершілік) жайларынан жұртты хабардар етеді.
Сонау Аристотельден бастап, көпке аян болған, осы күнге дейін буржуазия
ғалымдары қайталап айтып келе жатқан қисын бойынша тіл дегеніміз шартты
таңба ғана болып табылады. Олай болса, біз айтып отырған табиғи тілден басқа
хабарласу амалдарының бәрін де тіл ретінде тануымыз керек болмай ма?!
Біз сөз етіп отырған қарым-қатынастың алдыңғы (бірінші) түрі мен соңғы
(екінші) түрінің арасында хабарласу амалынан басқа ұқсастық бар ма? Иә, бар: 1)
екеуінде де психологиялық қиялдаудан туған жорамал бар; біреудің өзін көрмей
тұрып, бөркінен тану сықылды, енді ғана сөйлей бастаған адамға: –
– десек, әңгіме түгел айтылмай тоқтап қалады, бірақ осы түгелсіздіктен
қызықтаушылық туады. Оның қызық болатындығы ізденуді қажет ететіндіктен.
Бұл фактор мәселенің дұрыс-бұрысын, қайшылығын ашуға себеп болады. Оның
нәтиежелері, яғни хабардың екі жақты мазмұны достың да, дұшпанның да кәдесіне
жарауы әбден ықтимал. ҚазПИ деген маңдайшадағы жазу «
осы алдыңда тұрған үй
» дегенді білдіреді. Демек, бұндағы сөз зат арқылы айғақталып тұр.
Кітап аттары да солай. Сөйтіп тілде де (оны жұмсауда) шалалық болады. Ол –
әңгіменің мазмұнын түгел айтпай, шала айту. Мұның аты – берілуге тиісті
хабардың керегін ғана айтып, керек емесін ішке бүгіп қалу. Осы шала айтылған
формалар да айтушының негізгі ойымен, мақсатымен астарлас. 2) Хабарласудың
осы екі амалында да образдылық бар. Cол тәсіл ұқсастығының өзі хабарласудың
екі жақты қасиетінің арасындағы ұқсастық болып табылады (шошқа тұмсығын
Сөйте тұра, бұл екі амалдың бірқатары санғатқа (басқаша оқылмады) жақын
жағы болса, бірқатары – сөзге жақын жағы болмақ.
Бір замандарда сөз бен ым қатар жүрген кезі де болған. Есіктен қарап тұрып,
біреудің атын атап алып ымдап шақырамыз ғой. Мұның заттық жағы – сөз, етістік
жағы – ым, – дейді Марр. Демек, сөз+ым=сөйлем. Сөйлем болудың шарты – сөйлеу
(речь) емес. Адам сөйлегенде біртүрлі айтып, негізгі ойы басқа болуы да мүмкін.
Ақылсыз адамды да «
» дейтініміз де содан; үндемей сөйлесетін
тәсіл де бар. Тілдің осындай табиғаты болмаса, буржуазияшыл оқымыстылар сөзді
біртүрлі сөйлеп, істі екінші түрлі істей алмас еді (сталиндік конституция жөнінде
шет мемлекеттердің үндемей қалуы – сынаудың бір түрі).
Сонымен тіл арқылы хабарласудың екі түрінің арасында қандай
айырмашылық бар? Алдыңғы тәсіл бойынша хабарды тұтас күйінде емес, бөлшек
күйінде білдіреді, ал соңғы жол мен хабарды бөлшек күйінде емес, тұтас күйінде
білдіреді. Тілдің тыңдаушыны адастыру амалы осы бөлшектеу табиғатына
қатысты. Л. Фейербах: «
Құдайлар сын есімдердің жинағы
Біз хабарласудың екі амалының
1   ...   40   41   42   43   44   45   46   47   ...   182