kk de kk ar fa kk kk be ru mhr kk ky kk kk ru hbs_cyr kk vi kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk tt kk kk kk kk ba kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk sv kk kk fr kk kk de kk kk de kk kk uk kk kk kk kk kk kk ru kk kk br kk kk kk kk kk kk kk kk kk zh ru kk kk kk kk tt kk ru kk kk kk en kk kk kk kk
Мекемтас Мырзахметұлы. Абай мені кедей қылды…
Сұхбат 9243 15 пікір 19 Маусым, 2020 сағат 12:46
– Мекемтас аға, білім дегеніміз не?
– Парасатты адам деп кімді айтамыз?
– Бұл ілім әл-Фарабиден басталады. Фараби парасатты адамның он екі қасиеті жөнінде айтады. Оның ішінде ақылды, әділетті, нәпсіні тыю қасиеттері бар.
– Жүректі кірлетпеудің бірден-бір жолы қандай?
Абайдың толық адамын зерделеп, сол бойынша жұмыс істесе, адам кері кетпейді. Ондағы үш-ақ нәрсе: ақыл, ақыл деген жай ақыл емес, Алланың бойында сегіз түрлі зәтия сипаттары болады, соның ішінде құдірет пен ғылым сипаттары бар. Абай осы құдірет пен ғылымды ақыл деп алады. Онан соң жүрек пен қанағатты алды. Осы үшеуі қосылғанда толық адам болады.
– Түркі поэзиясы кімнен басталады?
– Түркі поэзиясы халықтың өзінен басталады. Біздің қазақ ақындары басқа Түркі халықтарының ақындарымен салыстыр­ғанда жоғары тұрады. Себебі біздің балалар­дың жыры басым шығады. Түріктерді, әзербайжан, өзбектерді оқи­мын, олар мәтуәжіннен шыға алмай қойды. Яғни арабтың өлең құрылысынан аса алмады. Олардың принципінде бір дауысты дыбысқа екі дауыссыз дыбыс тең келеді. Мұның он тоғыз түрі бар. Содан ары қарай балалап кетеді. Ал бізде негізгі екпін буынға түседі.
– «Қазақ қалай орыстандырылды» кітабыңыз ерекше ұнайды.
– Алғаш осы еңбекті басылымдарға апарғанда ешқайсы баспай қойды. Бір күні Шерханға апардым. Ол екеуміз туысқанбыз. Шерхан, Баукең – бәріміз бір атаның баласымыз. Ол да қауіпті екенін айтып баспады. Солай жүргенде, қазір Астанада тұратын бір жазушы бар, бүгінгі ең талғампаз жазушының бірі.
– Иә, сол кісі «Қазақ әдебиеті» газетіне редактор болып келіп қалды. Онда ол жерде Дидахмет Әшімхан жұмыс істейтін. Жазбамды көріп, Дидахмет разы болып: «Қалай да бастырамыз», – деді. «Төлен Әбдікке беріп кетіңіз, бірақ бас деп айтпаңыз, оқыңыз деп айтыңыз», – деді. Сонда редакторға кірдім, жақсы әңгімелестік, онда бұл жазбам жетпіс бес бет еді. «Оқып, пікір айтыңыз», – дедім. «Бір аптадан соң кел», – деді. Бір аптадан соң келіп едім, оқып қойыпты. «Мекемтас, біздің идеология не болып кетті?» – деді бірден. «Идеология кетер жеріне кеткен. Бізде идеология жоқ, ұлттық санамызды қойыртпақ еткеннен өзге идеология жоқ», – дедім. «Көрдім, бұлар бізге істейтін нәрселерін істепті», – деді. Газетке басатынын айтты. Таң қалдым. Артынша Дидахметті шақырып: «Мынаны бірден дүркіретпестен айына бір рет басып, төрт нөмірде бітір», – деді. Дидахмет қуанып кетті. «Қазақ әдебиеті» газетіне шығысымен-ақ қазақтардың көзқарасы жақсы жағына өзгере бастады. Себебі бізге Ресей ешқашан дос болған жоқ, дос болмайды да.
…БІЗДІ ДЕ ЕЗІП-ЖАНШЫМАҚ БОЛҒАН
– Өкінішіңіз бар ма?
– Өкініш көп. Осынша ит тірлікті көрдім. Әкем үш жасымда қамалды. Ол кісі ұста еді. Ашаршылықты көзбен көрдім. Біздің үй мен Түлкібас станциясы үш шақырымдық жер. Мені анам онда көтеріп апаратын. Жолда адамдар ыңыранып жатыр. Өте көп. Базардан нан алып қайтып келе жатқанда бір үлкен, денесі ірі, қарны шығып кеткен кісі жерде жатты. Қарай бергенімде шешем көзімді жауып қалды. Бәрібір қарап үлгердім, сол бейне әлі күнге көз алдымда тұр… Сөйтсем, өзіміздің Талқанбай деген туысқанымыз екен. Шалқасынан жатып қайтыс болған. Адам ашыққанда қарны іседі екен, көйлекті жыртып жіберіпті.
– Құс атып, балық аулауға болмайтын ба еді?..
– Тіпті сол балық аулауға рұқсат етпеді. Ауласаң, атып салатын. Құс атуға болмайтын, мұны атеистік көзқарас дейтін. Сол кездегі соғыс министрі Ворашилов XVI сьезде сөйлеген сөзінде: «Біз ашаршылықты саналы түрде қолдан жасадық», – деп кінәларын мойындады. Қырғын басталғанда отбасында он жеті адам едік. Ақырында үш-ақ адам қалдық. «Халық жауы» деп атылған ағаларымызды да көзбен көрдім. Шешем: «Халық жауы» дегенді мүлде айтпа», – дейтін. Сол кезде зәреміз зәр түбіне кетті. Біз қорқақ болсақ, оның себебі осында. Қазіргі Америкадағы бүліктің басы неден басталды? Ол жерде қаптаған үндістер болатын. Үндістерді жоймаса, жердің егесі бір күні бас көтеретін еді. Осы жайды болдырмау үшін он екі миллион үндісті атып өлтірді. Мұнан соң жұмыс істейтін адам қажет болды. Адамдарды Африкадан ала бастады. Оларды үркітіп, қорқытып, бас көтермейтін етті. Содан жергілікті ақтар қараларды өлтіруді әдетке айналдырды. Заң да бұларды жаншып келді. Міне, бүгін сол африкалықтар қайта бас көтеріп отыр. Бізді де осылай езіп-жаншымақ болған. Жалпы, адам білім жинаған сайын көп дүниені ерте көреді, ерте сезіп қояды. Содан соң уайымға батады. Батайын деп батпайсың. Кей түндері ұйықтай алмаймын.
– Батыс әдебиетін ұнатасыз ба?
– КазПИ-дің қабырғасына келгенде, мен оқымаған бірде-бір кітап қалмауы керек деп кірдім. Күніне бір романнан оқып отыруды жоспарладым. Басым суға толып, бұл білімім ештеңеге аспай қалды. Сол шақта КазПИ-де аспирантурада Асқар Сүлейменов пен Зейнолла Серікқалиев оқитын. Асқар Созақта өсті де, тығыз орналасқан қазақтардың арасында тілге пісті. Шешесі сөйлегенде есіңнен тандыратын шешен адам еді. Ғажап сұлу-тын. Жиырма бесінде бір ұл, бір қызымен жесір қалды. Сонда Асқар қалжыңдап: «Жаман күйеуіңді қайтесің, біреуге тиіп алмайсың ба?» – дейтін. Анасы: «Сен екеуің болсаңдар болды, маған сол жетеді», – дейтін. Иманды адам еді. Асқар ол кезде ішімдікті татып алмайтын. Кейін Жазушылар одағына барып бұзылды.
Зейнолла Серікқалиев – текті сыншы еді. Көркем шығарманың табиғатын жақсы білетін. Бір нәрсеге өкініп кетті. Өмірінің соңында: «Бәрі жабылып «Көшпенділерді» жамандатты. Мұны арым көтере алмады», – деді. «Аман болсаң, қайта дұрыстап жазасың, бұл түзелетін қате», – дедім. «Кетіп қаламын ғой», – деді түнеріп… Ақыры кетіп қалды.
– Талантты адам деп кімді айтамыз?
– Әрине, талант Тәңірден беріледі. Мұнан соң екі жолмен болады. Бірінші, нәсілден. Екінші, еңбек пен ізденуден.
– Лев Толстой қандай жазушы?
– Толстой – текті жазушы. Түріктерге қарсы соғысқа қатысқан. Көп оқыды, христиан дінін терістеді. Мұсылман болып көз жұмды.
– Нақты дәлел бар ма?
– Ясная Полянада бір аптадай отырдым. Небір хаттарын ақтардым. Толстой құранды мойындаған, мұсылмандық таныммен кетті.
– Герадоттың «Тарих» еңбегінде скифтерді Геракл мен жылан әйелдің жұбынан тарағаны жөнінде жазады.
– Бұл – аңыз. Еуропада бізді кемсіту ауруы бар. Ал өздері он бесінші ғасырда ғана ояна бастады.
– Сұлулыққа құмарсыз ба?
– Сұлулыққа құмар болдым және тани білдім. Мұны бізге Ғабит Мүсірепов үйретті. Бірде жазушымен кездесу өтті. Сонда тұрып: «Қыздардың бойынан сұлулық табыңдар», – деді. Осы оқиға сұлулыққа деген көзқарасымызды өзгертті.
– Ғылым жолында зайыбыңыз біршама септігін тигізген сынды.
– Кемпірім әнді Розадай тамылжыта айтатын. «Әнші бол» дедім, болмай қойды. Бір күні: «Оқимын деп қоймайсың, мен деректірмін, (онда үлкен мектептің деректірі еді) менің ақшам балаларға жетеді, егер оқимын десең, күндізгі мерзімде оқы», – деп рұқсатын берді.
– Кереғарлықты көп көргендейсіз…
– Елуінші жылы осында екінші курста едім. Кенесары жайлы талас болды. Кенесарыны прогресске қарсы күрескен халық жауы ретінде айыптады. Біз мұғалімдерге сұрақ қоямыз: «Олар біздің жерімізді тартып алса, өзіміздің жерімізді қорғау прогресске қарсылық па?». «Аузыңды ашпа» дейтін. Қалай ашпаймыз? «Ашсаңдар аша беріңдер, бірақ бір күні құрдымға кетесіңдер» дейтін. Мағжанның өлеңдерін жатқа оқитын бір жігіт бар еді. Арамызда жасырын құпия қызметкерлер жүреді екен. Сол баланы жиырма бес жылға қаматып жіберді..
БІЗДІҢ ТАРИХ ӘЛІ ЖАЗЫЛҒАН ЖОҚ
– Қазақтың текті халық екеніне бір ғана дәлел айтсаңыз.
– Қазақтың қаны таза. Бабаларымыз жылқы өсірді, айғырды өз үйіріне салса бұйығып тұрады, ал биені басқа үйірден әкелсе – дүркіреп кетеді. Міне, бабаларымыз осыдан қан тазалығын сақтауды үйренген. Жеті атадан аспай қыз алса, өлім жазасына кесу үкімі орнады. Мәселен, Қалқаман мен Мамыр бес атадан қосылатын. Бүгінде Өзбекстанның жиырма екі пайызы осы қанды сақтамаудан ауруға шалдығып отыр.
– Қазақтың шынайы тарихы жазылды ма?
– Бір нәрсені түсінуіміз керек, біз қазір жалған ғылымды оқытамыз. Бүгінгі тарих – жалған тарих. Біздің тарих әлі жазылған жоқ. Бастамалар бар. Құрылымды түрде кірісуіміз керек. Қазіргі ғылым Еуропадан келген материалистік, атеистік негізде. Ұлттық-Шығыстық педагогика жасауымыз керек. Тарихымыздың тамыры көрші Қытайдан терең. Желілі ұйқас деген дүние жазып жатырмын. Баяғыда Алып Ер тұңға өлгенде батырға арналған жоқтау «аааб» болып келеді. Бұл ұйқасты Әуезов мәтуәжін деп қателесті. Арабтардан келген ұйқас деп білді. Бірақ бұл ол жақтан келмеген. Мұны Түркінің өзі жасаған. Бұл біздің қанымыздағы ұйқас. Осы ұйқастың үш мың жылдық тарихын жазып жатырмын. Бір ұйқас арқылы бүкіл Түркі халықтарының түбі қайдан басталатынын дәлелдеп беремін. Ешкім мұны терістей алмайды.
– Әңгімеңізге көп рақмет!
Қашқындар мәселесі: Ресеймен келіссөз жүргізіледі
Ұлт қайраткеріне дейін өсірген өмір мектебі
Жапония наразы: Ресей елшісі шақырылды
Түркістан сапары: Саяси месседждер
Ешкімге қажеті жоқ рубльге көміліп отырмыз!
Мобилизация: 3 орыс, 447 қазақ шақырылыпты
Ресей тойлап жатқанда, орыстар қоршауда қалды
Қарттар күні: Алматы телеарнасы қайырымдылық акциясын өткізді
Қайрат Боранбаевқа қатысты тергеу жұмысы аяқталды
Мобильді қосымшаны жүктеп алыңыз!
Сайттағы материалдарды пайдаланғанда міндетті түрде сілтеме берулеріңізді сұраймыз. Ақпараттық порталдағы авторлық және басқа да құқықтар толығымен қорғалатынын ескертеміз. Автордың жеке пікірі редакцияның көзқарасы болып саналмайды. Жарнама мен түрлі хабарландыруларға жарнама беруші жауапты.
Құрылтайшысы: «Абай-ақпарат» қазақ интернет кеңістігін дамыту қоры» қоғамдық қоры
ҚР Мәдениет және Ақпарат министрлігінде тіркеліп, №12996-ИА кәулігі берілді