kk de kk ar fa kk kk be ru mhr kk ky kk kk ru hbs_cyr kk vi kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk tt kk kk kk kk kk en en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en be kk sv kk kk fr kk kk de kk kk de kk kk uk kk kk kk kk kk kk ru kk kk te kk kk kk kk kk kk kk kk kk zh ru kk kk kk kk tt kk ru kk kk kk en kk kk kk kk
Әліпби мәселесі: академиктер Елбасына Ашық хат жазды
Дат 17937 155 пікір 18 Желтоқсан, 2017 сағат 13:52
Біріншіден, жаңа латын әліпбиінің көзшалым үшін ауыр, оқырманның түсінуіне, жазылымға аса қиын болғандықтан халық арасында көп сынға ұшырап жатқанын Сізден қалай жасырамыз?! Мысалы: апостроф таңбасының мәтінде жиі қолданылуынан, сөз  тұрқы екі есеге жуық ұзарады(Azi'my't tusbag'dar tu'sіnіgі jergіlіktі jerdіn' planyn jasay' u's'іn tіkus'aq, spy'tni'k arqyly tu'sіrіlіp, topografi'i'ada, ty'ri'zmde, avi'atsi'i'ada qoldanylady– Жаратылыстану оқулығы, 5-сынып);
-  апостроф қолданылған әріптен кейін босаралық қалатындықтан, бүтін тұлғалы сөз бен қосымша арасы алшақтап, бүтін сөзді бірден тануда біршама қиындықтар туады (Кaspi'i' ten'izi;Ko’ksetay’on’iri );
- апострофтың мәтінде жиі кездесуі оқуды және қолмен жазуды, компьютердегі мәтінтерімді  баяулатады. Жоғары оқу орындарында жүргізілген эксперимент нәтижесінде 100 сөзден тұратын мәтінде 75 апостроф қолданылғаны анықталған.
- қазақ тіліне енген интернационал сөздердің орфографиясы өзгереді де, кей реттерде түсіп қалған апостроф текстологиялық қателіктерге жол беруі мүмкін, қазақ тілін цифрлы технологияда қолдануда, ғылыми техника терминдерін жазуда қиындықтар туындайды. Қазақ тілінде транскрипция арқылы өзгеріссіз жазылатын шетел сөздерін латын әліпбиіне көшірген жағдайда оларды бірден тану қиындай түседі (училище - y's'i'li's’e; бюджет – by’djet; топография -   topografi'i'a; хирург - hi'ry'rk). Мәселен, корпорация – қазіргі норма; латын әліпбиі бойынша - karpаrasi'a; ағылшын тілінде – corporation – оқылуы – корпорейшн);
- компьютер терімінде тыныс белгілеріне байланысты әркелкі шұбалаңқы сипат пайда болады (“Аbai’’’ журналы), күрделі мәтінтану бағдарламаларында апостроф танылмауы мүмкін, компьютер терімінде вирустық шабуылдар кезінде апостроф тез өшіп қалады, сканерде, көшірме құжаттарда бәсең көрінеді.
Екіншіден, Қазақ тіліне тән барлық дәстүрлі дыбыстар (ә, і, ң, ғ, ө, ү, ұ, қ, һ) үшін ерекше таңбалануды сақтап қалған жөн. Бұл әріптер-бір дыбыс-бір әріппен берілетін қазақ тілінің фонетикалық ерекшелігіне негізделіп, тіліміздің ұлттық негізінің сақталуының айғағы. Ғылыми негізі осы 9 әріпті толық сақтап жасалған 29-шы жылы қабылданған латын графикасының тәжірибесін «толық» пайдаланғанымыз ұтымды болар еді.
Үшіншіден,  осындай кедергілерді аңғарып, ертеңін ойлаған кейбір қазақ ата-аналар «әліпби жетілдірілгенге дейін баламызды орыстілді мектептерде оқытқанымыз жөн болар ма екен» деген ниетте.
Төртіншіден, латын әліпбиіне көшудегі басты мақсаттың бірі – ағылшын тілін үйренуді жеңілдету және жеделтету. Қазір қазақ тілінің сөздік қорында шетел сөздері көбейіп келеді – бұл жаһандық құрмаласудың әсері.  Олар жаңа таңбалармен қазақ тілінің табиғи заңдылықтарына сәйкес берілетін болса, үштұғырлы тіл саясатының  іске асуы сәтсіздіктерге ұрынуы мүмкін деген қауіп бар.
Біріншіден, осы тілге қатысты маңызды реформаны жүзеге асыруда ұлттың бүгіні ғана емес, ұзақмерзімді болашағы, сол ұлттан өсіп-өнген ұрпақтарының тағдыры, жалпы Қазақстан деген Ұлы Отанымыздың, мемлекетіміздің даму келешегі алдында қасқайып тұрып, ұялмай жауап бере алатындай болуымыз керек.
Екіншіден, осы тұрғыда бұл мәселеге ғалымдардың, әсіресе гуманитарлық ғылымдар саласындағы әліпби мәселесімен ғылыми тұрғыда айналысып келе жатқан тілтанушылардың тікелей араласуын және әліпби жобасын білікті мамандардың талқысынан өткізуге мүмкіндік беруіңізді сұраймыз.  Бұл тек қана Өзіңіздің идеяңызды биік деңгейде түсінетін зиялы қауым өкілдерінің ғана емес, сонымен бірге қалың қазақ халқының да пікірі десек, қателеспейміз. Себебі біздер, өзіміздің кәсіби міндетімізге қоса, халық пікірін үнемі саралап, олардың жанайқайын жеткізіп отыруды азаматтық парызымыз деп санаймыз.
Рәбиға СЫЗДЫҚ –  филология ғылымдарының докторы, профессор, ҚР ҰҒА академигі, ҚР еңбек сіңірген ғылым қайраткері;
Әбдуәли ҚАЙДАР – филология ғылымдарының докторы, профессор, ҚР ҰҒА академигі
Оразалы СӘБДЕН – Қазақстан ғылымдар қауымдастығының Төрағасы, академик, ҚР мемлекеттік сыйлығының лауреаты;
Аманжол ҚОШАНОВ – экономист ғалым. Экономика ғылымдарының докторы, профессор. ҚР ҰҒА академигі. ҚР Еңбек сіңірген ғылым қайраткері;
Совет-Хан ҒАББАСОВ– медицина және педагогика ғылымдарының докторы, ҚР еңбек сіңірген қайраткері, Махамбет сыйлығының лауреаты;
Айгүл ІСІМАҚОВА  –  филология ғылымының докторы, профессор;
Айман АЛДАШЕВА – филология ғылымының докторы, профессор;
Элеонора СУЛЕЙМЕНОВА – филология ғылымының докторы, профессор;
Әбдіғаппар БУЛЕКБАЙ – физика-математика ғылымдарының докторы, профессор;
Орынай  ЖҰБАЕВА – филология ғылымының докторы, профессор;
Бижомарт ҚАПАЛБЕК – «Мемлекеттік тілді дамыту институтының» атқарушы директоры, филология ғылымдарының кандидаты.
«Орыс әлемінің» күйреуіне біз де үлес қосайық!
CNN: Путин Польшаға соққы жасауы мүмкін
Ойхой, сайлау: Тоқаевтан жоқ өзге
Министрлер рейтингі: кім көп тілді меңгерген?
Мобилизация: 3 орыс, 447 қазақ шақырылыпты
Ресей тойлап жатқанда, орыстар қоршауда қалды
Қарттар күні: Алматы телеарнасы қайырымдылық акциясын өткізді
Қайрат Боранбаевқа қатысты тергеу жұмысы аяқталды
Мобильді қосымшаны жүктеп алыңыз!
Сайттағы материалдарды пайдаланғанда міндетті түрде сілтеме берулеріңізді сұраймыз. Ақпараттық порталдағы авторлық және басқа да құқықтар толығымен қорғалатынын ескертеміз. Автордың жеке пікірі редакцияның көзқарасы болып саналмайды. Жарнама мен түрлі хабарландыруларға жарнама беруші жауапты.
Құрылтайшысы: «Абай-ақпарат» қазақ интернет кеңістігін дамыту қоры» қоғамдық қоры
ҚР Мәдениет және Ақпарат министрлігінде тіркеліп, №12996-ИА кәулігі берілді