kk kk ru kk ru de ru de kk el en kk bg pt kk fi kk kk uk kk kk uk kk kk uk ru kk kk kk ru ky kk kk kk kk la kk cs kk kk hbs_cyr kk kk en kk es kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk pt en kk ru
І. Қазақ тілі грамматикасының кейбір мәселелері Қазақ тiлihiң Ғылыми куpсы жөhihеh лекциялаp - бет 48
1   ...   44   45   46   47   48   49   50   51   ...   182
zhubanov k kazak tili grammatikasynyn keibir mseleleri (1)
Лексика мен синтаксистің байланысы Z – лексика, S – синтаксис; үстеу – жұрнақ; үстеуіш – демеулік; жалғауыш – демеулік. Сөз өзгешелігі мен оның қызметі
-да сол созудан келіп шыққан. «
Одағай еліктеуден шықты деушілердің пікірі де дұрыс емес.
дегендер құбылыстың тұрақты, тұрақсыздығын, бір қалыпта
болатынын-болмайтынын білдіретін қолданыстар ғана. Одағайдың сурет сияқты
бүтін күйде болуы тілде исскуство әдісін пайдаланып, түйдек көріністі білдіруге
байланысты. Адам баласы аң болып жүріп те санғаттан (түсініксіз) пайдаланған
Біз одағайды қолдан жасаймыз, тіпті тұтас сөйлемнен де одағай жасап
– Өй, жүзің айдай болғыр!
Лексика мен синтаксистің байланысы
Z – лексика, S – синтаксис; үстеу – жұрнақ; үстеуіш – демеулік; жалғауыш –
Сөз өзгешелігі мен оның қызметі
Тіл өзгереді, бірақ барлық саласы бір қалыпта өзгермейді. Грамматика
құрылысы өте шабан өзгереді. Тоқтамай калейдоскоп сияқты өзгерсе, грамматика
да болмас еді. Демек, грамматика дегеніміз тілдің бір қалпының белгілі уақыт
ішінде тұрақтауы, орнығуы. Осы арқылы ол дыбыс құрылысының өзгеруіне де
кедергі болады. Сондықтан бір мағынадан өрбіген туынды мағыналар, бір сөзден
өрбіген ұялас сөздер ұзақ замандар бойы дыбыс құрылысы жағынан бір-бірінен
алыстап кетпейді. Бұдан олардың ұяластығы байқалады.
Осыдан келіп бір құрылымның екі сөз болуы немесе екі құрылымның бір сөз
болуы сияқты өзара қайшылықтар туады. Бұның өзі – тілдің дыбыс құрылысының
сүйегіне біткен қайшылық. Негізінде сөздің дыбысы мағынасына қарай өзгеру
керек: мағынасы бір болса, екі сөздің дыбысы да бір болып, мағыналары түрліше
болса, дыбыстары да түрленіп немесе қосымшалары өзгеріп, екі сөз болып,
егізделіп отыруы керек. Нәтижесінде осы екі сөздегі байланыс әлсіреп отыруы тиіс.
Өсу үшін тіл жаңа сөздер шығарады. Ол үшін бұрынғы ескі сөздерді
пайдаланады. Бір сөз сол бір сөз күйінде қалмай, екі сөз болуы үшін олар бір-
бірінен барынша қашықтауы керек. Дыбыстарында айырмашылық болуы керек,
әйтпесе сөз байлығы артпайды. Сондықтан
1   ...   44   45   46   47   48   49   50   51   ...   182