kk kk kk kk kk kk ru kk ru kk kk kk kk tt kk ky kk kk ru ru kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk ky kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt en uk kk kk kk kk kk kk kk ru en kk en kk kk kk kk kk en kk kk kk ky kk kk uk kk kk kk kk kk kk tt kk kk kk kk kk kk kk kk uk ru en kk en uk en kk en kk en kk uk kk kk kk kk kk kk uk en uk kk kk kk kk ky kk kk kk uk kk kk ky en kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk en kk en kk kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk uk uk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk bg kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk bg kk en uk ky kk kk kk kk kk kk en kk en kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk mk kk kk kk kk kk kk en kk en kk en kk en kk en kk en kk en kk en kk en kk kk en kk en kk en kk kk xal kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en en kk en ru kk ru kk kk ru kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt kk kk kk kk uk kk kk uk en kk kk kk kk uk en kk en ky kk kk kk kk bg kk en kk kk kk xal kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk tt kk kk kk kk kk kk uk kk en kk kk kk uk kk kk kk kk kk uk kk krc kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk en kk en kk en kk en ru en kk en kk en kk en kk kk kk kk be kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk en kk tt tt en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt en kk kk kk kk be kk kk tt tt kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk tt kk kk kk kk kk kk krc kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk krc kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk en kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk en kk kk tg kk uk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en en en kk en kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk uk kk kk kk kk kk kk tt kk ky kk kk ky en kk kk ky kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk ru en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk kk en kk kk ky kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk tt en kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk mn ky kk kk kk kk kk kk ky kk en kk kk kk kk kk uk kk kk en kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk ky kk kk en kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt kk en kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk en uk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk en kk kk kk kk kk kk kk en kk ba kk ky kk kk tt kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky en kk en kk en tt en kk en kk en kk en kk en kk en kk uk kk kk kk kk kk kk kk uk en kk kk kk kk kk ru kk kk kk en kk kk kk kk en kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk en kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk uk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk bg ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk bg kk kk kk kk kk kk kk kk en kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk av kk kk kk kk kk kk kk ba kk tt kk kk kk en kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk en kk kk kk kk en ky ky kk kk av kk kk kk en kk en kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en mk kk kk kk kk kk kk en kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt uk kk kk kk en ky kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk en kk kk en kk kk kk kk kk tt kk en kk ru kk kk en kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk en kk en kk en kk en kk kk tt kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk en kk kk ky kk kk ky kk kk kk kk ky kk uk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk en kk kk kk kk uk kk kk en uk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk tt en kk en kk en kk kk kk kk en kk en kk kk kk kk en tt en kk kk kk kk en uk en kk kk kk kk en kk en kk kk kk kk kk en uk en kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk en en kk kk en kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk tt uk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk mn ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk en uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk ky kk kk en kk en kk kk kk kk kk en ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk en ky kk kk kk kk tt kk kk kk mn kk kk uk kk kk kk kk kk krc kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk uk kk krc kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk en kk en kk en kk en kk en kk en ru kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk en tt tt kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk tt kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk tt kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk tt kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk krc kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk krc kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk en kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk be ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk tt kk kk kk kk uk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk en kk mhr en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk en kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky ru kk tt kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk bg kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk tt kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk en ky kk kk kk en bg kk kk kk kk en bg kk kk kk kk en ko kk kk kk kk en bg kk kk kk kk en ko kk kk kk kk en bg kk uk kk tt en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk en kk en kk kk tt ky uk en be kk kk kk mk be kk kk kk tt kk kk kk kk kk kk kk kk be kk kk en kk en kk en kk uk kk ru en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk tt kk kk tt kk kk kk tt kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk uk kk tt kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk uk kk kk kk kk kk en kk en kk en kk en kk en kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt tt kk kk kk kk kk kk en kk mhr en tt kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk en kk en kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk en uk kk kk kk en uk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk en uk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk en hbs_cyr kk kk kk kk en kk kk kk kk kk en hbs_cyr kk kk kk kk en kk kk tt kk kk kk kk kk kk kk kk kk gom kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk en kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk uk kk ru kk kk kk ky kk uk en kk kk kk kk kk mn kk kk kk kk ky kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk en uk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk uk en kk en kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk en ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk en kk en kk en kk en kk kk kk kk kk kk kk be kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk lez kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk en kk kk kk kk kk kk kk en kk en et kk kk kk kk kk kk kk kk en kk en kk en uk en kk en kk kk en uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk en be tt kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk ru kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk xal kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk tt kk kk ru kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en ky kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk en kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk en kk en kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ba kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt kk kk kk uk kk kk tt kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt en kk uk kk kk uk kk uk tt kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk en ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk en kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk en kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk de de kk kk de de kk kk de fr kk ru ru kk de fr kk de ca kk de de kk de fr kk de fr kk de de kk de fr kk ru oc kk de ca kk de hbs_lat tg de ca kk de da kk de oc kk de es kk de de kk de ca kk de en kk de oc kk de de kk de en kk de ro kk de nb kk de de kk de ca kk de gl kk kk kk
Қыз Жібек жыры (алғаш қағазға түскен нұсқалары) | Әдебиет порталы
Әдеби үдеріс Авторлар Кітаптар Аудиокітаптар Жанрлар Кейіпкерлер Блогтар Арнайы жобалар Мультимедиа
Әдебиеттi ешкiм мақтаныш үшiн жазбайды, ол мiнезден туады, ұлтының қажетiн өтейдi сөйтiп...
(1894 жылы Қазан қаласында жарияланған нұсқа)
Әлқисса, төменгі Мекке жолында жеті тылсым дариялар бар еді, осы дариялардың һәммасы Черный море дегенге құяды екен. Осы теңіз жағасында Жүз жағалбайлы деген ел бер екен. Сол елде Базарбай деген бір бай бар екен. Базарбайдың байлығын ешкім есеп етіп болмас екен, үш қатыннан тоғыз ұлы бар екен. Сол елге бір қалың дерт – оба келіп, сонда Базарбайдың тоғыз ұлының бәрі өліпті, содан кейін және алты қатын алыпты, еш перзенті болмады. Базарбай сексенге келгенде, оның кіші қатыны қырық төртке келгенде бір ұл тауыпты, басқа қатындарда еш бала жоқ, оның атын Төлеген қойды, осы Төлеген періште сипатты, хор құлықты боп туды, оның артынан тоғызыншы жылда бір ұл туды, оның атын Сансызбай қойды. Екеуіне де Базарбай қалың бермеді, тірі болса өздері бір қыз алар, патшаның қызын алса да мал жетеді деп. Сол уақытта Төлеген 12 жасқа келді, ешкімнің қызын жақтырмады, 16 жасқа келді, сонда бұл елге бір сәудегер кеп сұрады: бұл Базарбай екі ұлына неге қалыңдық бермеген деп, соның жайын әркімнен сұрап біліп, бір күні Төлегенге айтады.
— Қыз жақтырмай жүрген болсаң, мен саған қызы жағатын елді айтайын. Алты арыс Шекті деген ел бар. Ақжайық деген өзеннің бойында болады. Сіз соған барыңыз. Шектіден бір қыз тауып қайтасыз, - деді. Төлеген айтты:
— Қанша күнде барамын?- деп. Сәудегер айтты:
— Жүз күнде барасың деді және жетпіс бес күндік бір жолы бар, оның қырық күншілік шөлі бар онымен жүре алмайсың, -деді.
Онда Төлеген тұлпардан туған бір көк жорға атты алдырып, алтын-күміс тұрман жасатып, гауһардан тастар орнаттырып қасына сексен жігіт жолдас алып, қырық нарға азық арттырып, тоғыз түйеге ділдә, жамбы артып Наурыз айы туғанда жүрді дейді.
Он бес жігіт басшы алып,
Бір қыз үшін кетті деп,
Ат басын ерлер бұра ма?
Сүйеніп кімге күн елтер –
Әлқисса, сонда анасы бұл балам қайтпайын деп талап қылған екен, енді бұған ризалық батамды беріп жіберейін деп ойлайды:
Әлқисса, бұл сөзді айтып шешесі қайтып кетті.
— Маған шешем жылқыдан жорға ал деп айтты. Мен я кірекеш, я жортуылшы емеспін, маған байлық, ырзалықты елге көрсетіп жүру керек, — деді. Жылқыдан жорға аламын деп қайтып келіп, екі жүз елу жорға таңдап алып айдап, бірнеше күн жол жүріп, Шекті деген елге келді. Сонда елге хабар салды, әркімнің жақсы қызы бар болса, маған алып көрсетсе, қызын қаласам да, қаламасам да бір жорғадан беремін деп жар шақырды. Әркімдер өздерінде бар қыздарын әкеп көрсетті, ешбірі жақпады, бірнеше күнде екі жүз он қызды көрді, екі жүз он жорға берді. Сонда қасындағы сексен жолдастары өздері ақылдасып, мынау Төлеген бекер малын шашты, оны біздер не қылайық, бірақ жорға ада болған соң біздің атымызға көз салар. Енді өзіміз келісіп, мынау қалай деп соны көрсетейік. Болмаса, Төлегеніңді білмейміз десек, бізде не хақы бар деп уағада қылып қояды.
Осы Шекті деген ел алты тайпа боладды екен, һәммасының ханы Сырлыбай деген болады екен, ол Сырлыбайдың алты ұлы бар екен, ең кенжесі жалғыз қызы Жібек сұлу деген екен және Сырлыбайдың Қаршыға хабаршы деген ақын уәзірі бар екен. Қаршығаның ақылы зерек, өзі адал екен, ханның тоғыз мың жылқысы бар екен, (Қаршығаны) сол жылқының басына қойып, отарға жіберген екен. Отарда жатып Қаршыға Төлегеннің хабарын есітіп, мен Төлегенді көрейін деп ойлаы. Егерде Төлеген маған ұнаса, оны Жібек жақтырар, Төлеген маған ұнамаса, өзі не қылса да мейлі деп жылқыдан бір бееу атты алдырып мініп, Төлегенге жүреді.
Аса бір соққан жел деді.
Онда Қаршыға жол болсын сұрайды:
Сайланған бәрің бірдей бек жігіттер,
Сөйлей тұр, сөзің болса, ей жігіттер.
— Келеміз елімізден біз жолаушы,
Бет алып шыққан жерім Көкбояушы.
Келеміз сұрақ салып біз сұрақшы.
-Әр жере асып туған тегім деп ем,
Төлеген жұрттан асқан бегім деп ем
Өзі ол кімнің ұрлап хақын жеді?
Әлқисса, сонда Төлеген шатырдда жатыр екен. Қаршығаның бұл сөзін есітіп, мені бұлар неге жасырып тұр деп, шатырдың есігіндегі жігіттерге былай тұр деп айтпады, іргеден Қаршығаны көріп далаға шығады, өзін танытып былай дейді:
Қаршы-екем араз ба еді бұрын маған,
Мен едім Базарбайдың үлкен ұлы,
…Дәл сегіз күн жол жүріп,
Аз ғана емес, мол жүріп,
Әлқисса, ені Қаршыға айтты: — Біздің ел жайлауға қарай бұзыла көшкен екен, мен енді Жібекті Төлегенге көш жөнекей көрсетейін, — деп, қасынағы бес жолдасын сол жерге тастап, жай келерсіздер деп, екеуі қалың көшті аралап жүрді.
Осы екен деп Қыз Жібек,
Осы ма деп Қыз Жібек
Бұл емес, Жібек деген соң.
Тұлпардан туған көк жорға ат,
Он бір қыз өтті сәндікпен,
Тұлпардан туған көк жорға ат,
— Жібекжан қайда кеткен деп,
— Жібекжан ерте кеткен деп,
Әлқисса, Төлеген менен Қаршыға Жібектің ізін кесіп алып қараса, көш басшылары мен Жібектің күймесінің ізінен басқа із жоқ екен. Соны көріп, екеуі аттарына қамшы ұрып жөнеді.
Әлқисса, Төлеген қасына келіп, алдына бір шықты, соңына бір шықты, Жібекті көре алмады, қараса Қаршыға алыста қалыпты. Сабыр етіп тұра алмады және көшірінде отырған кісі жоқ, Жібектің ешнәрсемен ісі жоқ. Сонда Төлеген үш рет дауыстап шақырды.
— Бұл күймеде неғылған жан бар, сен еркекпісің, ұрғашымысың, тірі адам бармысың?-деп. Бұған Қыз Жібек еш жауап бермеді. Сонда Төлеген қапы болып тұрды.
— Ай, дүние-ай, мынаның мені кемсінгені бөтен жұрттығы ғой. Өз жұртымда маған да еш кісі тең келе алмаушы еді,-деп тұрғанда Қаршыға да жетіп келді. Сонда Төлеген айтты:
— Мынау маған жауап бермейді, әлде жаман кісі ме?-деді. Қаршыға айтты:
— Олай емес, мұна мекерлік бар, мен сөйлесейін,-деп Жібекке келіп айтты:
— Жібекжан, шырағым, ояумысыз, міне бір жақсы кісі қасыңа келіп тұр сөйлесемін деп, бетіңді ашып сөйлесші,-дейді. Онда Жібек айтты:
— Иә, шырағым, мен Қаршыға көкең,-деді.
— Сен Қаршыға көке болмай жерге кіргін, менің басым екі тайлық па еді, екі тайға менің басымды сатып, не бетіңмен ұялмай келіп тұрсың, онандағы кебініңді сәлде ғып тақсаң болмай ма?-деп жауап берді.
— Шырағым, менің екі жорға алғаным рас, мен оны сізді көрсетуге алғаным жоқ, Төлегеннің жолдастарына тамыр болып алдым, сізді көрсетпекке дүниенің малын алмаспын, сіз үшін өзім басымды бәйгеге тігіп келдім, енігісін өзің біл, - деді. Сонда Қыз Жібек айтты:
— Ендеше, лебізің бекерге қалмасын бір көрінейін, әбден көрініп тұрсам келіспес, бұған былай қылайын деп ойлады: қасында үш қызы бар екен, пәуескенің түймелерін ағыттырды да, жарқ еткізіп бір көрінді дағы қайта жауып, жатып қалды. Сол бір көрінгендегі Қыз Жібектің сипаты бұл секілді көрінді:
Дүрі – гауһар сырғасын –
Төсінде бар қос анар –
Әлқисса, Төлеген ойлады, жиһанда бұл сипатты ұрғашы пенде көргенім жоқ еді, ені мұны алайын. Оған жай бір ауыз жауап айтып кетейін, бекер кеткенім жарамас деп ойлайды. Жамандауға бой сипатынан, байлығынан еш мін таба алмай, енді кесірлі екенсің деп, Төлеген мырза бір сөз айтады:
Бәрі де айтқан «Жібек ау,
…Әлқисса, Төлеген үш ай қалыңдық ойнап, бір күні еліне қайтпақ болып, аттарын байлап қойып, таңнан жүреміз деп отырған күні, Жібек түс көреді. Түсінен шошып оянып, кіші жеңгесін шақырып алып бір сөз деді:
Қаңғырып өскен қу ма екен?
Мен бүгін бір түс көрдім,
Төлеген мінген көк жорға ат
Бұл түс емес еді ғой –
Әр неме деп келмеші -ау!
Әлқисса, Төлеген неше милләт жол жүріп еліне келеді. Сау-сәлеметтікпен ата-анасымен қосылыпа той жасады, тойдың үстінде Базарбай баласынан жауап сұрады:
— Қандай адамға құда болдың? - деді. Төлеген барлығын баян етеді. Сонда Базарбай айтты:
— -Шырағым, қайныңа ені қашан барасың? - деді. Төлеген айтты:
— Жазғытұрым барамын, - деді.
— Шырағым, мен бір тілек тілейін, бересің бе, бермейсің бе? Ендігі жылы осы уақытқа шейін бармағын, онан кейін өзім қасыңа көп әскер қосып жіберейін, және тілегімді бердің бе?-деді. Онда Төлеген айтты:
— Ата ел елден артық болмайды екен, ешкімнің қызын көргенім жоқ, жақтырғаным да жоқ, немді берейін, — деп шығып кетті. Сонда Базарбай кеп жұртына айтты:
— Бұл балам тілімді алмады, тілегімді бермеді, Төлеген қайнына барамын десе, маған – көргенің ұстап, байлап алып келіп беріңдер, егер хошамет етіп біреуің жолдас болсаң, қолымды теріс жайып бата беремін, - деді. Қарияның бұл сөзінен қорқып жұрт ұстап бермекші болды.
Әлқисса, сол халде Төлеген айтты:
— Неге жылайсың, шырағым, жылама жеңешеңді алып келемін, - деді.
… Сіз кеткен соң, көкежан,
Он үш айлық жол екен.
Үш жарым айлық жолдың атырабы –
Қырық бес күндік шөл екен.
Соғып бір кетер кезі екен.
Төлеген тап сол күні келмесе,
Қайтып бір кетер күні екен.
Тұлпардан туған көк жорға,
Он жеті күн су ішпей,
Бір шұбалған шаңға жолықты.
Алдынан шығып алпыс жау,
Еркімен аты жеткен соң,
Жамандатқыр көк жорға ат,
Жау қамалап жеткен соң,
Атынан қару кеткен соң,
Мұсылман болса бұл жаулар,
Бұл сөзді айтып Төлеген,
Бір салғанда мол салды.
Қарсы қарап тұра қап,
Арғыннан шыққан қу екен,
Әккі болған сұм екен.
Жақынап келіп тұр екен.
Бекежан атқан жалғыз оқ,
Атаңа лағнат, алпыс ит,
Жанын өзі берсін деп,
Әлқисса, сол халден Төлеген есін жиып алып, көзін ашып қараса, шалқасынан жатыр екен, барлық киімдерін алып қойыпты, сонда ьым болмаса бетімді жауып кетсеңші деп Бекежанға бір сөз деді:
Замандас едің, жан аға!
Қызыл тіл енді қақсама.
Замандас едің, жақсы аға!
Атаңа лағнат, алпыс ит,
Не айттың сірә демеді.
Мал опасыз деген сол,
Төлеген мінгег көк жорға ат,
Су ішіп әбден қанған соң,
Әлқисса, Төлегенменен жерінен бірге шыққан алты қаз бар екен, суа келіп қонайын деп еді, жаулар атқылап қондырмады, айналып ұшып жүргене Төлеген көріп «аһ, дариға» деп қимылдауға халі келмей жатқан жерінде, сол қаздарға қарап бір сөз деді:
-Әуелеп ұшқан алты қаз,
Етің шекер, сорпаң баз!
Атайын десем оғым аз
Міне майдан, міне саз.
Болып қалды енді жаз.
Мен кеткен соң, дариға-ай,
Еркелеп кімге қылар наз.
Әуелеп ұшқан алтауың –
Сендер тірі, мен өлі,
Төбеге шықса, белім деп,
Ойға түссе, тыным деп,
Көрдің бе?» десе, не дейсің?
Жая десе, жал берген
Майға салып нан берген,
Әр алуан ас берген,
Алпыс жасар сорлы анам,
Көрдің бе?»десе, не дейсің?
Өлген ағасын көре алмай,
Жалғыз інім, бауырым –
Көрдің бе?» десе, не дейсің?
Алтынды сауыт, шөже көз,
Алтыны жабдық, көкжорға ат,
Құс қонбас, құла жапанда
Уа, дариға, құдай деп,
Өз иманын өзі айтып,
Маңдайдан атқан жалғыз оқ,
Сол секілді асылдар –
Кебіні жоқ, көрі жоқ,
Ит пен құсқа жем болып,
Бұл – жырдың «Қисса «Қыз Жібек хикаясы» деген атпен Жүсіпбек Шайхисламовтың бастыруымен 1900 жылы Қазан қаласында жарық көрген нұсқасы. «Бабалар сөзі» сериясы бойынша жарық көрген кітаптан алынды.
Зекетсіз болса пайда жоқ
Қисса болып бұл Жібек.
Еңіреп жылап жүр жүдеп.
Сүйейін мұны бір демеп.
Сіздер де мені жүр жебеп.
Әр нәрсеге бір себеп,
Қисса қылып жазып ем
Бар еді қайғы басымда.
Баспа бопты бұл Жібек
Жоқ па екен деп айтар ем,
Қыз Жібектен сөз қозғап,
Сөз дүкенін құрған соң,
Ақ теңіз деген көлі бар.
Ұлан, Шәмбіл белі бар.
Базарбай атты байы бар.
Хисап жетпес жайы бар.
Жеті жүз түйе жүгі екен
Мың түйе жүк тағы да
Қант пенен шайы бар.
Аяқты малда хисап жоқ
Сол байда үш қатын бар, тоғыз ұл-ды,
Хисапсыз Тәңірі берген сонша пұлды.
Еліне оба келген бір кеселден
Бірі қалмай тоғыз ұл бәрі де өлді.
Тоғыз ұл ажал жетіп бәрі де өлді,
Ашумен алты қатын тағы да алды.
Базарбай сексен жасқа келген шақта
Тауыпты кіші қатын бір ұлды.
Оны тапқан қатыны қырық төрт жаста,
Бала жоқ өзгесінде мұнан басқа.
Періште сипат бір ұл берді Құдай
Жүргенде көзі толып қанды жасқа.
Төлеген деп қойыпты ұлының атын,
Құдай артық жаратқан оның затын.
Баланы сипат қылып айтып болмас
Көрген жан ақылынан бір талатын.
Базарбай баласына көңілі тойды,
Қайғыны ішіндегі бәрін жойды.
Тоғыз жылда артынан бір ұл туып,
Жұрт жиып Сансызбай деп атын қойды.
Жүріпті екеуіне қалың бермей,
Дұшпанның әрне деген тіліне ермей.
«Тірі жүрсе өздері алар бір қыз,
Өліп қалса, күйігін тағы көрмей.
Алса да патша қызын малым жетер,
Менікін жаратпаса сәнім кетер.
Күйікті қатты тартып жүрген басым
Жазым болса күйермін онан бетер».
Төлеген сонда он екі жасқа келді,
Қыз іздеп аралады тамам елді.
Он алты жасқа шейін қыз жаратпай,
Ат жетер жерді арылтып тамам қылды.
Еліне бір саудагер келді дейді,
Бұлардың әбден жайын білді дейді.
«Дүниеқор Базарбайды көрмедім» деп,
Саудагер мазақ қылып күлді дейді.
– Бұл малды бекер жиып керегі не,
Бермепті ұлының қалың біреуіне.
Көзінің ағы менен қарасындай
Артында жанға мирас, малға ие тіреуі не?
Сонда біреу айтады оның жайын:
– Бақ, дәулет берген артық бар Құдайым,
Ел-жұрттан қыз жаратпай жүр Төлеген,
Малын аяп жүрген жоқ Базарбайдың.
Мұны естіп сөйлейді қарт саудагер,
Ал сонда Төлегенді шақырып алар.
Төлегенге айтады: – Сүйінші бер,
Мен таптым жақсы қызды саған жарар.
Қыз жақпай өз еліңнен жүрсе саған,
Төлеген, сүйінші бер енді маған.
Елі бар Ақжайықта алты шекті
Аласың жақсы қызды барсаң соған.
Жайықта қызы сұлу артық ел бар,
Ерінбей қыз іздесең сен соған
Ерінбей қыз іздесең сен соған бар.
Шетінен-ақ аласыз бір сұлуды
Болмағын мұнда тұрып қаперің тар.
Әлқисса, сонда Төлеген мұны іздеуге көңілі кетті,
– Жолы бар неше күндік оның?– депті.
Саудагер айтты: – Жолы жүз күндік,– деп,
Төлеген іздемекке талап етті.
Төлеген он жетіге келген шағы,
Аз емес бір Тәңірінің берген бағы.
– Шөлі бар,– дейді саудагер,– қырық күншілік,
Төте жол жетпіс күндік болса-дағы.
Онымен жүре алмайсың барғанменен,
Өлесің жолда шөлдеп арманменен.
Жүр,– деді, – алыссынбай су жағалап,
Әрқашан бардың ісі пәрменменен.
Төлеген Ақжайыққа жүрмек болды,
Тәңірінің жазған ісін көрмек болды.
Басшы болып сол елді тапқан жанға
Жүз жамбы сүйіншіге бермек болды.
Жаратты бір қара көк тұлпар атты,
Өзі жорға жануар құс қанатты.
Күміспенен төрт аяғын тағалатты.
Шамшырақ тас орнатты жүген, ерге,
Басшы, қосшы жүз жігіт алды бірге.
Тоғыз нарға алтын мен күміс артып,
Бес жігіт тағы да алды қызметкерге.
Ерлерге жәрдем берсін бір Құдай-а,
Қырық түйе болды азық қант пен шайы.
Азық-түлік һәммасын даярлап ап
Жөнелді туғаннан соң наурыз айы.
Әлқисса, ендігісін үшбу хикаяны жырлап сөйлейін.
Сексен жігіт қосшы алып,
Он бес жігіт басшы алып,
Шыбын жанға жан айтып,
– Мінген де атың аласың,
Халал бала тастай ма,
Қай жаққа кетіп барасың?
Көре алмаған көп дұшпан
Сен кеткен соң, қарағым,
Сансызбай болса жас еді
– Қой, шешеке, жылама,
Осы екен сізге сыбаға.
– Келгін, балам, қайт-сәна,
Патша қызын алсаң да
Біреудің тілі тимей ме,
Сенің үшін күймей ме?
Ел ішінде тентек көп,
Бір қыз үшін кетті деп,
Тай, құнан, қой қаңғырып
Бір сұлу алмай, шешеке-ау,
Сірә да, көңілім тына ма?
Ат басын ерлер бұра ма?
Өз айтқаның бола ма?
Тілімді алмай кеттің деп
– «Өлкенің көркі тал болар,
Өзеннің көркі жар болар,
Жігіттің көркі мал болар».
Қара басың хан болар.
Алуа асап, іштің бал,
Жая шайнап, жедің жал,
Жылқыдан таңдап қырық жорға ал.
Сансызбай болса жас еді,
Сен кеткен соң, қарағым,
– Мінген атым аламын,
Көңіліме түсіп бір қиял
Әлқисса, онда анасы ойлады «менің балам бұ сапардан қайтпайын деп талап қылған екен. Бұған ризалық батамды беріп жіберейін» деп, Аллаға Тағала, екінші әнбие-әулиелерге тапсырып мінәжат қылғаны.
Қой десе де баласы
Бір сұлу қыз алмай Төлеген
– Аһ дедім, Құдай-а,
Сөзді сөзге ап келіп
Әуелі Құдай мен сені,
Сенен өзге кім бар-ау?
Әйелдің пірі Бибі Бәтима,
Адасса жолға салып жүр,
Сүрінсе қолдап алып жүр,
Пәлекет кетсе қағып жүр,
Қосақтап қойдай бағып жүр.
Қарағым, менің нағып жүр.
Рақым қылып сіз тұрсаң,
Баба түкті шашты Әзіз,
Әлқисса, бұ сөзді айтып анасы қайтып кетті. Онда Төлеген қасындағы жігіттерге айтты:
– Анамның маған не айтқанын білдіңіздер ме?– деді. Жігіттер айтты:
– Ешнәрсе білмедік – деп. Төлеген айтты:
– Мен кірекеш емеспін, болмаса көп жігіттер ертіп баратұғын. Жортуылшы болмасам, мұным жарамайды екен. «Жылқыдан жорға ал» деді ғой, – деп, ол жерге тоқтап, қайтып келіп жылқыдан екі жүз елу жорға алып, бірнеше күн жол жүріп, шекті деген елге келіп, шатырды тігіп, жорғаларын жайып салып, жұртқа жар салды.
– Әркім жақсы қызы болса әкеліп көрсетсін. Өзі ап келіп көрсеткен адамға қызын алсам да беремін бір жорға, алмасам да беремін бір жорға, – деп. Жұрт есітіп қыздарын жиып келіп көрсетті. Бір жорғадан келген қыздар алып қайта берді. Ешбірін жаратпады. Бірнеше күнде екі жүз он қыз көрді, екі жүз он жорға берді. Сонда қасындағы сексен жігіттер ойлап кеңесті:
– Бұ Төлеген малды бекер ысырап қылды. Ендігі келген қыздарды өзіміз көрелік. Жаһаннан асқан сұлу қыз болса Төлегенге көрсетелік, болмаса «Төлегенді білмейміз» деп, жасырып көрсетпелік. Болмаса Төлеген қалған қырық жорға біткен соң біздердің астымыздағы атымызды да берер. Онан соң жаяу қалып, елден жүген алып, ат іздегеніміз жарамас, – деп келген қыздарды даладан қайтарды.
Онда Төлеген: – Бұ елдің қыздары сұлу деген саудагер шал бекер айтқан екен, – деді.
Сол уақытта алты шекті елінің ханы Сырлыбай деген бар еді. Ол ханның алты ұлы бар еді. Және ханның ең кенжесі Жібек сұлу деген жалғыз қызы бар еді. Және ханның Қаршыға жыршы деген ақын уәзірі бар еді. Ол Қаршыға сенімді болған соң ханның тоғыз мың жылқысы бар еді, жылқыны отарға шығарып, Қаршығаны жылқышылардың басы қылып қойған еді. Ол Қаршыға Төлегенді естіп бармақ болды. Қаршыға ойлады «мен Төлегенді көрейін. Төлеген маған жақса, Қыз Жібек те жақтырар» дейді. Мұны ойлап, бір бедеу атты алдырып мініп, Төлегенді іздеп келеді.
– Асу да асу бел, – дейді,
Аса бір соққан жел, – дейді.
Төлеген мырза кім? – дейді.
Сексен жігіт ал сонда
– Мінгенде атың дөнен-ді,
Сонда Қаршыға бұлардан жол болсын сұрап айтқаны:
– Ассалаумағалейкүм, көп жігіттер,
Сайланған бәрің бірдей бек жігіттер.
Сайланып шыға қапсыз табыңыздан
Сөйлей тұр сөзің болса, ей, жігіттер.
– Келеміз елімізден біз жолаушы,
Бет алып шыққан жерім Көкбояушы.
Үйірін қысырақтың жауға алдырып,
Келеміз сұрау салып біз сұраушы.
– Күн көріп жүруші едім өнерменен,
Төтелеп келдім сізге кемерменен.
Көрдім де қараларың жанай шаптым,
– Келіпсіз біздің көріп қарамызға,
Жауапқа жауап таппай қаламыз ба?
Сыртынан Базарбайды естуші едік,
Төлеген біздің жоқ-ты арамызда.
– Әр жерден асып туған тегім деп ем,
Төлеген жұрттан асқан бегім деп ем.
Сұрасам жолаушыдан сіздер дейді
Жасырдың Төлегеннің несін менен?
Осынша осы Төлеген жасырынып
Ол өзі кімнің ұрлап ақын жеген?
Әлқисса, онда Төлеген шатырда жатыр екен. Қаршығаның сөзін естіп «бұлар мені неге жасырып тұр» деп сығалап қараса, Қаршығаның түрі жақсы адам екен. Шатырдың есігінде тұрған көп жігіттерге бұлай тұр демей, шатырдың іргесін көтеріп шығып, Қаршығаға өзін танытып, бір сөз деді:
Мен едім Базарбайдың Төлегені,
Қозының ерте туған көбегені.
Қаршекем араз ба еді, бұрын маған
Қасыма танып тұрып келмегені?
Мен едім Базарбайдың үлкен ұлы,
Алланың шыныменен сүйген құлы.
Қаршекем сәлем берсем қарамайды
Бар еді Төлегеннің неден міні?
Табынан асқан ер еді.
– Ауыл алды бел,– дейді,
Белден көшкен ел,– дейді,
Төлеген мырза, сен,– дейді.
Қас патшамен тең,– дейді.
Қаршыға жыршы мен,– дейді.
Төлеген болсаң сен,– дейді,
Кел, соңымнан ер,– дейді.
Бүлдірмей маған бер,– дейді.
Мен бір сұлу табайын,
Бұ сөзін мақұл көреді.
Неше дүркін бел болып,
Ойпаңды жер қыр болып,
Қамшы басып кіш-кіш деп,
Дәл сегіз күн жол жүріп,
Аз ғана емес мол жүріп,
Көшкен бір елге жолықты.
Әлқисса, онда Қаршыға айтты: – Біздің ел жайлауға қарай бұзыла көшкен екен. Мен енді Жібекті Төлегенге көш жөнекей көрсетейін, – дейді. Қасындағы бес жігітті сол жерге тастап кетті: – Сіздер асықпай түстеніп, артымыздан жай келіңіздер, – деп. Екеуі қалың көшті аралап, аттарына қамшы басып «шүу» деді.
Сонда бір көшке жетеді.
Бір қыз кетіп барады.
Өзі он төрт жасында,
«Осы екен, – деп,– Қыз Жібек»,
«Жібек емес» деген соң,
Онан бір өтіп жөнеген.
Және бір көшке жетеді.
Бір қыз кетіп барады.
Бұ жалғанда хор қызы.
Сондай-ақ болып туар да
«Осы екен,– деп,– Қыз Жібек»
«Жібек емес» деген соң
Онан да өтіп жөнеген.
Асығып жүрді тез енді,
Бір көш шықты түбектен.
Бір қыз кетіп барады.
«Осы ма,– деп,– Қыз Жібек»
«Бұл емес, – деп,– Қыз Жібек»,
Онан да өтіп жөнеді.
Тұлпардан туған көк жорға ат
Тағы айқасты бір көшке.
Бір қыз кетіп барады.
Он қыз нөкер қасында,
Өзі он бес жасында,
Қырық нарға жүк арттырған,
Бұ дүниені кең салып,
Алтындай қамшы қолға алып,
«Осы екен, — деп, — Қыз Жібек»,
«Жібек емес» деген соң,
Онан да өтіп жөнеген.
Осындай болып әр жерден,
Он бір қыз өтті сәулетпен
Бәрі де қалды жарамай.
Тағы айқасты бір көшке,
Бір қыз кетіп барады.
Сондай-ақ болып туар да
«Осы екен, — деп, — Қыз Жібек»,
«Жібек емес» деген соң,
Онан да өтіп жөнеген.
Және бір көшке жетеді.
Бір қыз кетіп барады.
Жоқ еді, сірә, көргені.
Ақ бетінде кіршік жоқ
«Осы екен,– деп,– Қыз Жібек»,
«Жібек емес» деген соң,
Онан да өтіп жөнеген.
Тұлпардан туған көк жорға ат
Тағы айқасты бір көшке,
Бір бәйбіше нұрлы жүзді
Екі жүз түйе қазине
Ертесі мен кеші не?
Келсе Жібек жоқ екен
– Жібекжан қайда кеткен? – деп,
– Жібекжан ерте кеткен,– деп,
Болжалды жерге жеткен,– деп,
Бетіме тозаң тиер» деп,
Азаннан тұрып кеткен,– деп,
Әлқисса, енді Төлеген менен Қаршыға Жібектің [шешесінен] бұ сөзді [естіп], көштің алдына шықты. Жібектің сонда арбасының ізіменен көш басшыларының ізінен басқа ешкімнің ізі жоқ екен. Оны көріп аттарына қамшы басып, «шүу» деді.
«Бағымды, Алла, ашқыл» деп,
Тұлпардан туған көк жорға ат
Көк жорға тұлпар қырланды
Көк жорға ат басса былқылдап.
Төрт тұяқтан шыққан от
Шапса балта өтер ме,
Нелер келіп, не кетпес,
Қоңырау дауысы келген соң,
Көк жорға атты ағызып
Жетіп бір келді қасына.
Әлқисса, Төлеген қасына келіп алдына бір шықты, артына бір шықты, Жібекті көре алмады. Пәуескенің қақпағы жабулы. Үш қара жорға атты тройкеге жегіп бара жатыр екен. Қайтерін білмей, артына қараса Қаршыға көзінің ұшында қалған екен. Тағат қылып тұра алмады. Және көшірінде отырған кісі жоқ, Жібектің ешнәрсеменен ісі жоқ. Сонда Төлеген қызды шақырып айтқаны.
«Кім бар деп бұл күймеде» дауыстады,
Төлеген үш қайтара шақырса да,
Қыз Жібек сөйлесуге намыстанды.
Төлеген сонда тұрып қапа болды,
Өзінің елін ойлап іші толды.
– Қыз түгіл өз елімде еркек қорыққан
Қайран басым, бұл жерде бекер болды.
Өз елімде тең едім хан затымен,
Алдыма келмеуші еді жан атымен.
Мынау қыз жауап бермей қапа қылды,
Жүргенсіп өз елінде сәулетімен.
Төлеген қапа болып, қалды тұрып,
Атының кейін қарай басын бұрып.
Сол уақта Қаршыға да жетіп келді,
Сөйлеспей Жібек кетті Құдай ұрып.
Қаршыға Төлегенге келді жетіп,
Атына қамшы басып екпіндетіп.
Төлеген Қаршығаға сөз сөйлейді:
– Кетті, – деп,– жауап бермей, қапа етіп.
Әлқисса, онда Төлеген айтты: – Бұл Жібек маған шақырсам жауап бермейді, ақымақ адамдарға ұқсап, бұ қалай? – дейді. Сонда Қаршыға айтты: – Мұның бектігі бар, ешкім бұған ондай дауыстап сөйлескен емес. Енді мен сөйлесейін, – деп Қаршығаның Жібекке келіп айтқаны:
– Ұядан ұшқан балапан
Сенің үшін құрметіңе, қарағым,
Ақы алып қызмет қылғанды
Оны да іске санайды.
Ертіп келдім бір жігіт
Қасымда тұр бір жігіт
Нұр жігіттей жүзі бар,
Бал шекердей сөзі бар.
Талай бекзат көріп ем,
– Көке болмай жерге кір,
Бай тауып маған апкел деп
– Рас менің, Жібекжан,
Мақұл ма екен, Жібекжан,
Екі жорға мен алдым,
Көңілің маған хош болып.
Бәйгіге тігіп мен келдім.
Сегіз күн ұдай жол жүріп,
Ерте көшіп, кеш қонып,
Қайтпасын еңбегім еш болып.
Әлқисса, сонда Жібек ойлады «бұ Қаршыға адамсынып келген екен. Бұған көрінбесем ұят болар және әбден бетімді ашып отырсам тағы жарамас» деп, бетін бір ашып жарқ етіп көрініп амандасты да, қайтадан бетін жауып, пәуескенің қақпағын түймелеп, жатып қалды.
Қасында үш қыз бар екен. Сол уақытта Жібектің сипаты Төлегенге бұ сықылды көрінді.
Әлқисса, сондағы Жібектің порымын баян қылалық.
Үш қызы бар қасында-ай,
Өзі он төрт жасында-ай,
Көтере алмай тұр құлағы.
Төсінде бар қос анар
Оймақ ауыз, құмар көз
Екі ауыз сөз сөйлескен
Көз мейірі қанып тұр.
Көзі жайнап жанып тұр,
Белі нәзік талып тұр.
Үзіліп кетпей нағып тұр.
Әлқисса, енді Төлеген ойлады «жаһанда бұ сипатты ұрғашы көргенім жоқ еді. Енді мұны алайын» дейді. «Оған шейін бір-екі ауыз сөз сөйлесіп кетейін, бекер кеткенім жарамас» деп жамандауға тал бойынан тарыдай мін таба алмай, енді байлығынан һәм кемдік таба алмай, «кесірлі екенсің» деп айтайын деп Төлегеннің айтқан жауабы-дүр:
– Басыр, басыр, басыр-ау,
Басыңды көтер, әй, Жібек,
Бүйте берме, әй, Жібек,
Қыз Жібек мінген күймесін,
Бүйте берме, әй, Жібек,
– Олай болса, Төлеген,
Саған кесір болса да,
Ат байлаған шағыр тас,
Арқама біткен қолаң шаш.
Қайдан келіп кез болдың,
Қаңғырып өскен бір қубас?
Қасыма келмей аулақ қаш.
– Қыз Жібек мінген күймесін,
Мал беріп сені алмасын,
– Жақсы айтасың, Төлеген,
Бәрі де айтқан, «Жібек-ау,
Келсең кел, шындап қасыма,
Ап жатпас па едім қасыма.
Келмесең әрмен кете бер,
Әлқисса, енді Төлеген айтты: – Олай десең мен саған жеңген жерде сөйлесейін, – деп, атының басын бұрып алып, қайтып келіп, Қаршығаны басшы қылып жүріп, екі жүз елу ат сатып алды. «Осының бәрін бата аяққа берсем де құда болармын» деп, екі жүз елу жылқыны алдына салып айдап, Сырлыбай ханның артынан қуалап келе жатыр еді, алдынан он шақты жасауыл шыға келді. Сәлем берісіп, жол сұрасты. Онда жасауылдар айттылар: – Біздің ханымыз ашу қылып жатыр. «Қаршығаның қылып жүргені немене? – деп, – Менің сыртымнан билеп, Жібегімді бір қаңғырған жалғыз атты жолаушыға көрсетіп жүр, – деді, – Басын базарға салып, бұ қалай, ұялмай масқара қылып. Ол Қаршығаны жігітіменен алып кел. Екеуін де жазасын берейін деп біздерді жіберді, – дейді.
Сонда Қаршыға айтты: – Олай болса жүріңдер, өзіміз де келе жатырмыз, – деп. Заулап ауылға жақын келген соң қараса, хан бектеріменен төбенің басына шығып отыр екен. Оны көріп Қаршыға айтты: – Біздер жасырынып тасада тұралық. Жолдастарыңменен өзің бар. Төлеген екеніңді біліп ашуланғанша өзі де жөнделіп қалар, – деп жіберді. «Бізді көрген соң ашуланып отырғанда жарамас» деп. Онда Төлеген жылқыны ауылының үстіне жая салып, төбенің басында отырған хан мен бектерге келіп, сәлем беріп, Төлегеннің айтқан жауабы:
– Болғанда айдай әлем, күндей күлем,
Аузымды ашсам денемнен қайнайды өлең.
Отырған мәслихат қып ақсақалдар
Сіздерге Төлеген кеп берді сәлем.
Сонда олардың Төлегенге берген жауабы:
– Уағалейкүмассалам, жаным балам,
Жүріпсіз ат жаратып бәрің тамам.
Келіпсіз ат сабылтып алыс жерден
Сөйлей тұр сөзің болса, шыраққанам.
– Ойлаймын келе жатып ақыл, айла,
Ойлаған ақыл, айла жанға пайда.
Ат сабылтып келеміз алыс жерден
Жібек сұлу дегеннің ауылы қайда?
– Бәріңнің бір-бір бедеу мінісіңіз,
Ойын, күлкі сәулетпен жүрісіңіз.
Жібек сұлу дегеннің ауылы жақын
Бар еді, балам, қандай жұмысыңыз?
– Көріп ем Қыз Жібектің бұрын түсін,
Бітпеген еш пендеге ондай пішін.
Қыз Жібек Төлегенге тимек болған,
Қаршекем арасында жүрмек болған,
Келемін ат шаршатып соның үшін.
– Тіккені саудагердің қосы ма еді,
Ғайып ерен қырық шілтен досы ма еді?
Көп дұшпан көре алмаған қасым ба еді?
Жібегім тисе тисін, өз теңі екен,
Кешегі айтқан Төлеген осы ма еді?
Жібегім Төлегенді көрген екен,
Жібекжан енді өлмесін білген екен.
Ризамын Қаршығама не қылса да
Кемітпей тең-құрбыдан жүрген екен.
Әлқисса, енді Төлеген айтты: – Хан, мен көп сөзді білмеймін, бата аяққа не аласыз? – дейді. Онда хан айтты: – Бата аяққа осы айдап [жүрген] жылқыңның бәрін аламын, – деді. Төлеген айтты: – Енді осындай жылқы қос деп айтады екен деп едім, бұған разы болсаңыз үйіңе бар, тойыңды қыл,– деді. Хан той қылмақ болып үйіне барды. Төлеген жігіттеріменен бір төбенің арғы жағына барып түсіп, шатырын тігіп, қанша өнерлі жігіттерді жиып алып ойын-күлкі қызықпенен жата берді.
Кешіне қырық қатын жиылып «Жібекті Төлегенге алып барамыз» деп жеңгелік сұрады. Төлеген қатын басына бір жамбыдан берді. Бұ іске қатындардың ақылдары шығып, Жібекті үш күн аңдып қолдарына түсіре алмады. Алпыс қатындар Жібекті аңдып жата берсін.
Ол ел алты арыс шекті деген ел еді. Алты арыс шектіден алпыс жігіт кеңес қылып айттылар: – Әй, жігіттер, Жібекті шыныменен жіберіп бекер қалғанымыз ба? – дейді. Енді біреуі айтады: – Жібек бізге тимейді, Төлеген тірі тұрғанда, – дейділер. Онда алпыс жігіт айтты: – Олай болса Төлегенді өлтірелік, – дейді, – онда қайтіп өлтіреміз, күндіз-түні қасынан думан тарамайды,– дейді,– онда Жібектің қасына алып барғанын аңдып тұралық. Сол уақытта қызбенен екеуі оңаша болады ғой, сонда өлтірелік, – деп уәде қылысты.
Онда олардың бұ мәслихатын бір мүсәпір естіп келіп, Төлегенге баян қылды. Төлеген мұны естіп, дереу Қаршығаны шақыртты. Қаршыға келіп айтты: – Мені бір жұмысқа шақырдыңыз ба? – деп, онда Төлеген мұңайып төмен қарады. Сонда Қаршыға сөйлейді:
– Көлге біткен құрағым,
Ақ орда болды кіргенің,
Ешбір пенде көрген жоқ
Бұ күнде сенің көргенің.
Біреудің тілі тиді ме,
Көрген соң сенің түріңді.
– Әй, Қаршеке-ау, Қаршеке-ау,
Құдай басқа салған соң
Жібекке ғашық көп екен,
Еліңде қанша жігіт бар,
Іші толған кір екен.
Жазым боп кетсем қайтемін?
– Асу да асу бел,– дейді,
Аса бір соққан жел,– дейді.
Төлеген болсаң сен,– дейді,
Кел соңымнан ер,– дейді.
Бұл сөзін мақұл көреді,
Алтауы бірдей бөрі еді.
Сол жылы түскен отауы,
Әлқисса, бұларды шеттегі отауға кіргізіп, төсекті жайлап салып беріп: – Енді мен сіздерге қызмет қылайын, – деп шығып бара жатыр еді, Төлеген Қаршығаның етегінен ұстай тұра келіп айтқаны:
– Асу да асу бел,– дейді,
Аса бір соққан жел,– дейді.
Жібекті ертіп кел,– дейді.
Кеше бердім қос жорға,
Берейін бүгін үш жорға,
Бесеу қылып мін,– дейді.
Осы шаңқай тал түсте
Жігіт болсаң шын,– дейді.
Епті туған ер еді.
Осы емес пе еді Құдайдан,
Көк түскен жер тақыр-ды.
Кеше алдың қос жорға,
Бүгін алдың үш жорға,
Бәрі болды бес жорға.
Жазып бір келген кәпірсің.
Барайын өзім, бара бер.
Ақыр бір күн болармын,
Ақыр бір күн болармын
Қиын қыстау іс еді.
Құнан қойдай бой тастап,
Тәңірі берген екі аяқ,
Үйден шықты Қыз Жібек
Ауыл алды бел еді,
Белден көшкен ел еді.
Қылаң етіп, қылт етіп,
Сылаң етіп, сырт етіп,
Айдынды туған Қыз Жібек
Қыз Жібекті бір көрген
Бір көрмекке ынтық боп
Айдынды туған Қыз Жібек
Айдынды туған Қыз Жібек,
– Келдің, Жібек, қасыма,
Кешегі сәлдең қай жақта
Той болады салсаң басыма.
– Қынама бешпет қынадым,
Әзіл қылып айтып ем,
Әлі ұмытпай жүр ме едің
Көрген жанның бәрі де
Кеш батқан соң апаңыз
Төсекті жайлап салған соң,
Жатар мезгіл болған соң,
Біз де соны айтамыз
Сығалап атқан ақ берен
Әлқисса, Төлеген үш ай жатып қалыңдық ойнап, бір күні еліне қайтпақ болды. Аттарын байлап қойып, сол күні түннен жүреміз деп жатқанда Жібек ұйықтап кетіп, түс көріп, түсінен шошып оянып, кіші жеңгесін шақырып алып: – Төлегенге барып айтқыл, жүрмесін, тілімді алса, – деп, бір сөз дейді.
Шақырып алды Қыз Жібек
– Ау, жеңеше-ау, жеңеше-ау,
Ата-анасы бар ма екен,
Жал-құйрығы сай ма екен.
Бір қаңғырып өскен қу ма екен?
Атасының аты кім болар,
Анасының аты кім болар.
Қандай заман, күн болар.
Мен бір бүгін түс көрдім,
Түсімде жаман іс көрдім.
Төлеген мінген көк жорға ат
Көзімнен болды сол ғайып.
Бұ түс емес еді ғой
Бір кеткен соң келмесін.
Білгізді Құдай мен қуға
Бұ жерді қайтып көрмесін.
Бикешжан бүгін түс көрді,
Атаңның аты кім болар,
Анаңның аты кім болар.
Қандай заман, күн болар.
Бикешжан бүгін түс көрді,
Түсінде жаман іс көрді.
Астыңдағы көк жорға ат
Көзінен болды сол ғайып.
Құдайға біз де жылайық.
– Ау, жеңеше-ау, жеңеше-ау,
«Түс – түлкінің боғы» еді,
Жаратқан мені бір Құдай,
Өлім десе көңілім жай.
Сансызбай атты інім бар
Қараша болып жауды қар,
Сәлем де, Жібек қорықпасын,
Өліп кетсем артымда Жібекті
Еш жаманға қор қылмас,
Сансызбай атты інім бар.
Көктемде мұнда келіп ем
Енді қыс боп келеді.
Батыр Шеге дер еді,
Ақылға диқан кен еді.
Қазбенен бірге келем,– деп,
Не салса да Құдайым,
Жібек үшін көрем,– деп,
Жібекке дұғай сәлем,– деп,
– Қош, Алла!– деп жөнеді.
Әлқисса, енді Төлеген неше мүдәт жолдар жүріп, аман-есен еліне келді. Атасы менен анасы қуанып той қылды. Тойдың үстінде жұрт жиылып отырғанда Базарбай баласынан жауап сұрады. Төлеген бәрін баян қылды. Базарбай айтты:
– Шырағым, қайныңа қашан барасың?– дейді. Төлеген айтты:
– Жазғытұрым барам,– деді. Атасы айтты:
– Шырағым мен бір тілек тілейін, бересің бе?– дейді. Төлеген байқамай: – Берейін,– дейді. Онда Базарбай айтты: – Берсең, қарағым, жолыңда жаным құрбан,– дейді,– ендігі жылы осы уақытқа шейін ол жаққа бармағын. Жыл өткізіп бар, тілегім осы еді. Берсең уәде қыл, – дейді. Онда Төлеген айтты: – Әй, ата, сізден қорқып айтып едім. Ешкімнің қызын көргенім жоқ. Ел елден артық болмайды екен,қыз жаратпай келдім,– дейді,– барма десеңіз ешқайда бармай-ақ қояйын. Қайным жоқ баратұғын,– деп үйден шығып кетті.
Онда Базарбай көп жұртына арыз қылып айтты: – Әй, жарандар, менің мынау балам тілегімді бермей кетті. Әгар қайнына баратынын білгенің маған ұстап бер,– дейді,– Әгар да біреуің қошемет қылып ерсең, мен тұзыма салып, теріс батамды беремін,– деді.
Жұрт қарияның бұл сөзінен қорқып, ешкім Төлегенге ермейтұғын болды. Һәм көрсе ұстап бермекші болды. Онда Төлеген ер-тоқымын далаға сақтап, көк жорға атты далада бағып жүрді. Күндерде бір күн Төлеген қолына тұйғын алып, құсқа салып жүр еді. Аспаннан қаңқылдап екі қаз өте берді. Қараса жаз болып қалған екен. Көк жорға атты ерттеп, далада сақтап жүрген жүз мың тіллә, сегіз пұт күмісі бар екен, оны қоржынға салып алып, жалғыз інісі қасынан қалмай бірге жүр екен, оны елге хабар қылады деп атынан жерге алып тастап, өзі көк жорға атты мініп алып, Жайыққа қарап жөнелді.
Қу бауырды қия алмай,
Төлеген тұрды кете алмай
Көзінен ағып қанды жас,
Алдына жылап келген соң,
Әлқисса, сол халде Төлеген айтты, Сансызбайды бауырына қысып тұрып: – Қарағым, неге жылайсың, жылама. Жеңешеңді әкеліп беремін,– деді.
Өзің де енді жыламай
Көзіңнің жасын тый,– деді.
Сіз кеткен соң, көкежан,
Өзім жалғыз, өзім жас
Боламын кімге сый,– деді.
Тартамын сонда күй,– деді.
Басыма менің түсіп тұр
Үйде, түзде болса да,
Қай іске талап қылмайды
Үйде болсам да өлемін.
Амандық бер деп жолына
Құдайдан сен де тілегін.
«Тілімді алмай кеттің» деп
Басыма Құдай салған соң,
Мен кеткен соң, қарағым,
Ақылмен ойлап іс қылғыл,
«Тілімді алмай кеттің» деп,
Алып қойдым бәрін де
Сенен өзге кімім бар
Қарағым, сізді бір Құдай.
Көк бұйдалы тұлпар бар
Биыл құнан, былтыр тай.
Алтын балдақ, ақ семсер
Талап қылып әр іске
Тоғыз қабат көк сауыт,
Еш жаманға қор қылмай,
Өзің бір алып сүйгейсің.
Үстіңе баса киіп ал,
Сапар шегіп жол жүрсең,
Бұ сөзді айтып Төлеген
Жерге алып қойып інісін
– Қош, Алла!– деп жөнеді.
Бектер мінер сұр қасқа,
Шаба алмаса ұр басқа.
Батырлық, байлық кімде жоқ,
Ғашықтық жөні бір басқа.
Жайыққа қарап жол тартып,
Жайық пенен Теңіз арасы
Үш айшылық жол екен.
Қырық бес күндік ортасы,
Қособа деген көл екен.
Мекен қылған жер екен.
Соғып бір кетер кезі екен.
Көп ғашықтың бірі екен.
Баяғы алпыс жігіт қасында,
Төлеген енді келер деп,
Жолын тосып жүр екен.
Төлеген тап сол күні келмесе,
Қайтып бір кетер күні екен.
Тұлпардан туған көк жорға ат
Жүз күндік алыс жолынан,
Қырық бес күндік шөлінен,
Он жеті күн-түн су ішпей
Бір шұбалған шаңға жолықты.
Алдынан шығып алпыс жау
Еркімен аты жеткен соң
Жамандатқыр көк жорға ат,
Жау қамалап жеткен соң,
Атынан қайрат кеткен соң,
– Құдіреті күшті Құдай-а,
Мұсылман болса бұ жаулар
Атым шаршап бұ жерде
От болып жанған көңілім,
Он сегіз жаста алмаққа
Жазып па едің Тәңірі жасымды?
Алыстан жарға ғашық қып,
Бұ сөзді айтып Төлеген
Бір салғанда мол салды,
Арғыннан шыққан қу екен,
Әккі болған сұм екен.
Жақындап келіп тұр екен.
Бекежан атқан жалғыз оқ
Атаңа лағынет алпыс ит
Жанын өзі берсін деп,
Әлқисса, сол халде Төлеген есін жиып алып, көзін ашып қарады. Көрді, өзі шалқасынан жатыр екен. Барша киімдерін тонап алып қойыпты. Сонда «тым болмасса көміп кетсеңші» деп Бекежанға қарап, «замандас емеспісің» деп бір сөз дейді.
– Пұл жібердім қалаға,
Мен шығып па ем далаға?
Замандас едім, жан аға.
Қызыл тіл енді қақсама.
Замандас едім, жақсы аға.
Атаңа лағынет, алпыс ит
Не айттың, сірә, демеді.
«Мал опасыз» деген сол
Төлеген мінген көк жорға ат
Су ішіп әбден қанған соң,
Әлқисса, сол халде Төлегенменен жерінен бірге шыққан алты қаз бар екен. Сол суға Төлеген қазбенен бірге келген екен. Қаздар суға қонайын десе, қарақшылар мылтық алып атайын деп қондырмады. Айналып ұшып жүргенде, Төлеген көріп, елінен бірге келген жолдасы хайуан да болса, «аһ, дариға» деп қоштасып, қаздарға қарап бір сөз деді:
– Әуелеп ұшқан алты қаз,
Етің шекер, сорпаң баз,
Атайын десем оғым аз.
Міне майдан, міне саз.
Болып қапты енді жаз.
Мен кеткен соң, дариға,
Еркелеп кімге қылар наз?
Әуелеп ұшқан алты қаз,
Сіздер тірі, мен өлі
Төбеге шықса белім деп,
Ойға түссе тізем деп,
Көрдің бе» десе не дейсің?
Жая десе жал берген,
Шекер десе бал берген,
Майға салып нан берген,
Әр алуан дәм берген,
Алпыс жасар сорлы шешем
Көрдің бе» десе не дейсің?
Өлгенін аға көре алмай,
Қолынан сусын бере алмай,
Көрдің бе» десе не дейсің?
Алтынды сауыт, шөже көз
Алтынды жабдық көк жорға ат
Құс қонбас құла жапанда,
«Уа, дариға, Құдай» деп,
Лә иләһа илла Алла кәлима айтып,
Маңдайдан тиген жалғыз оқ
Кебіні жоқ, көрі жоқ,
Ит пенен құсқа жем болып,
Әлқисса, бұлар Төлегенді өлтіріп, атын, тонын алып, елдеріне келіп, еш адамға сездірмей жата береді. Сегізінші жыл болғанда бір күн Бекежан ойлады «Жібекті енді өзім алайын» деп. «Әуелі Жібекке Төлегенді өлтіргенімді естіртейін. Онан соң Жібек маған тимей кімге тиеді» деп ойлады.
– Өлгенін естімесе маған тимес,
Күдер үзсе өзгені, сірә, сүймес.
Білген соң анық менің ерлігімді
Өзі де Төлегенге қатты күймес.
Бұған мен бекер жерде естірпейін,
Жай жерде айтып шошытып кештірмейін.
Бір тойда айтысумен естіп қалсын,
Адамға оған шейін сездірмейін.
Мұны ойлап Бекежан той қылады,
1660. Жібекті алайын деп ой қылады.
Көк жорға атты сыдыртып жетіп келіп,
Тұсына кеп Жібектен сөз сұрады.
Көк жорға ат ерттеулі тұр алтын жабдық,
Көп жігіт жеңілген соң кетті қаңғып.
Бекежан түн болғанда айтыспаққа
Тұсына Қыз Жібектің келді аңдып.
Әлқисса, Бекежанның Жібекке айтқан өлеңі:
– Айтамын айт дегеннен ар ма, Жібек,
Ботасы өлген түйедей зарла, Жібек.
Кеткелі жаман жарың көп жыл болды,
Хабары сол жездемнің бар ма, Жібек?
– Арасы екі ауылдың бүрген шығар,
Етегін түнде жүрген түрген шығар.
Артымда жеткіншегім жас деуші еді,
Айналып сұм дүниеге жүрген шығар.
– Қыз Жібек, тарылтармын заманыңды,
Білмей жүрсің айырылып қалғаныңды.
Ат ізін сегіз жылдай бір салмаған
Мырза деп мақтай берме жаманыңды.
– Алаштың несін алып не бермеймін,
Дүниеде тірі жүрсем не көрмеймін.
Арғында алты шекті алпыс мырза
Ізіне басып кеткен теңгермеймін.
[Б е к еж ан:]
– Айтамын айт дегенде әуелім жар,
Қыз Жібек әлі-ақ болар пиғылың тар.
Өліп қалған немеңді сонша мақтап,
Көк жорға ат астымдағы қылған бауыр.
– Жоқ екен, әй, Бекежан, ақыл айлаң,
Қанеки, құрбы болып тиген пайдаң?
Атаңа алты лағынет, ит қарақшы,
Көк жорға астыңдағы алдың қайдан?
[Б е к ежан:]
– Жол тосып Қособада жатып алдым,
Біреуді мергендікпен атып алдым.
Өзім батыр болған соң кімді аяйын,
Өлтіріп Төлегенді тартып алдым.
Ғашық болсаң сондай бол.
«Уа, дариға, Құдай» деп,
Лажын таппай Қыз Жібек
Біреудің қуаныш тойы еді
– Атаңа лағынет, Бекежан,
Қайтіп көзің қиды екен,
Басыңа қиын іс түссе
Туыспай кеткір, алты аға,
Алтауы бірдей бөрі еді.
Көк жорға атты таниды,
Әлқисса, бұлар мұнда тұрсын. Ендігі сөзді Сансызбайдан есітіңіз. Сол халде Сансызбай он жеті жасқа келді. Төлегенді сағынып, бір күндері қару-жарағын киіп, Төлегенді іздемекші болып ойлайды «атамнан бата алып кетейін» деп атасына келіп арыз қылып айтқаны.
Он жасқа келген соң,
– Айналайын, жан ата,
Рұқсат бата бер, ата.
Жоқтаусыз кеткен лайық па,
Туған соң іні біздейін.
Разылық берсең, жан ата,
Батаңды бергін, жан ата,
Әлқисса, сонда атасы басын көтеріп: – Балам, ағаңды іздейін деп пе едің?– дейді.
– Құп іздейін, рұқсат бер,– дейді. Сол күнде атасының көзі көр болып, көңілі жер болып, Төлегеннің қасіретінен сәнаменен сарғайып, қайғыменен қарайып жатады екен. Сонда Сансызбайға: – Қолыңды жай, батамды берейін,– дейді. Әуелі Алла Тағала, екінші әнбие-әулиелерге аманат деп тапсырып, зар-зар жылап бір сөз деді.
Тұра келіп қол жайды
– Бақытын ашқын баламның,
Жаратқан Алла бір Құдай,
Он сегіз мың ғаламның.
Жаратқан Алла жар болып,
Балама менің рақым қыл
Қызыр Ілияс қырық шілтен
Балама менің назар сал.
Тура бастап жолға сал.
Жарандар, медет қыла көр
Сіздерсіз мен де жоқ-дүр хал.
Бір көруге зар қылдың.
Үйде, түзде болса да
Бұйрықтан адам қала ма?
Жолың болсын бар, балам,
Атасы рұқсат берген соң
Рақым қыл деп бір Құдай,
Төлеген айтқан көк бурыл
Ат болған екен он жасар.
Ер Шегені басшы қып,
Екеу ара үш тұлпар
Қос атқа бірін алады.
Жол көрмеген жас бала
Тәуекел Алла Құдай деп,
Әркімге Тәңірі пана деп,
Әлқисса, бұлар бірнеше күн жол жүріп Жайыққа келеділер. Ханның ауылын сұрап келе жатып, бір белге шықса, ханның ауылының үстінде жүрген атты адамның көптігіне есеп етіп бола алмастай. Енді мұны көріп мәнісін білейік деп бір қойшыға келіп: – Бұ жиылған атты қалай?– деп сұрадылар. Қойшы айтты:
– Ханымыз Сырлыбайдың Жібек деген қызы бар еді. Өзі жаһаннан асқан сұлу еді. Соның атағын естіп, қалмақтан Қорен деген хан шығып іздеп келді. Тоғыз мың әскерменен келіп «Жібекті маған беріңдер» деді. «Бермесең еліңді шабамын» деді. Соған ханымыздың халі келместей болған соң, қызын бермек болды. Енді Жібек атасына арыз қылды: «мені шыныменен кәпірге бермек болсаңыз, тым болмаса қырық күн той қылып отыз күн ойын қылып, ұзатыңыз» деді. Енді үшбу күнде той бітіп, ойын басталғалы үш күн болды,– дейді. Онда бұлар айтты:
– Ол Жібекті күйеуге берген бе еді?– дейді. Қойшы айтты:
– Төлеген деген жаһаннан асқан күйеуі бар еді. «Қособаның көлі деген жерде Бекежан қарақшы деген атып өлтіріпті» дейді.
Мұны естіп Сансызбай көз жасы атының жалына тізіліп, жылап жүріп кетті. Шеге артынан келсе Сансызбай жер бауырлап жылап жатыр екен. Сонда айтқаны.
«Бауырың өлді» деген соң,
Неше мықты болса да
– Екеуміз бірдей жыласақ,
Жұбататұғын кім бар,– деп,
Шеге ақын сабыр қылады.
Құбылаға қарай бас қойып,
– Падиша туған көкешім,
Басыңа Құдай салған соң,
Кебінің жоқ, көрің жоқ
Жапанда жатып жан бердің.
Қайран да менің көкешім,
Ит пенен құсқа жем болдың.
Қолына жасыл ту алып.
Мініп ем атқа қуанып.
Жер болып қалған суалып.
Қайран да менің көкешім,
Кебінің жоқ, көрің жоқ,
Ит пенен құсқа жем болып,
Тоқтатып алып қалам деп,
Әлқисса, сол кезде Шеге келіп, атынан Сансызбайдың қасына түсіп, басын сүйеп тұрғызып алып «өткенге өкініш қылма» деп насихат қылып айтқаны.
«Ноқталы басқа бір өлім»
Бәрі де өлген ойласаң
Жүз жиырма төрт мың пайғамбар.
Бұрынғы жаннан біреу жоқ,
Өлмей тірі кім қалар?
Рахметтен нәумез құр қалар.
Шайтанға, сірә, өлім жоқ,
Жақсылық тағы көру жоқ.
Онан пенде не табар?
Қанаты бүтін сұңқар жоқ,
Тұяғы бүтін тұлпар жоқ.
Алладан үкім келген соң
Өткінші өмір сұрау жоқ.
Құдай ісі болған соң
Қанша айтсақ та бұру жоқ.
Дәм таусылса жүру жоқ.
Төрт түлік малдың бірісін.
Құдай ісі амал жоқ
Зар болып қалдық мінеки,
Басып бір кеткен ізіне.
Әлқисса, Шеге бұ сөзді айтып, Сансызбайды атқа мінгізіп, Шеге айтты: – Енді, шырағым, елге қайталық, көп елдің халі келмеген кәпір қалмаққа біздің де халіміз келмес. Төлегеннің өлгенін естідік, енді Жібекті ала алмаспыз, неміз бар?– деді. Онда Сансызбай айтты: – Шәке, ол не дегенің? Құдай Тағала нәсіп қылса Жібекті алып кетелік, болмаса жүзін көріп кетелік,– деді,– барыңыз, Жібекті тауып қандай жайда, қандай күйде отыр екен көріңіз. Онан мені шақырыңыз, мен де көрейін,– деді.
Мұны айтып келе жатып өзі ойлады «бұ Шеге мені аяп жүрген шығар, не де болса әуелі кәпір, мұсылман араласқан тойы қандай екен. Мен өзім барып көріп келейін» дейді. Атын Шегеге беріп, өзі жүгіріп тойға келді. Келсе қалмақ, қазақ араласып ойын, тамаша қылып жатыр. Әр жерлерге келіп қарап тұрса, бір үлкен үйден зарлаған дауыс шығады. Ол адамның дауысын тыңдаса, Жібектің дауысы екен. Сол уақытта Жібектің айтып отырған зары ұшбу-дүр:
– Жайықтың суы лай-ай,
Көр болды көзім жылай-ай.
Құдіреті күшті жан Алла,
Жаратсаң мені пенде қып,
Құрта ма менің мысымды?
Жайықтан көшкен көп шекті
Пендең емес пе едім мен?
Шыныңмен нәсіп қылдың ба,
Әлқисса, бұ сөзді естіп, Сансызбайдың тап-тақаты қалмады. Қайтадан жүгіріп, Шегеге келіп «Жібектен бір жауап алып келгіл» деп айтқан сөзі:
– Айналайын, Шеге аға,
Артық туған ер аға,
Жұмсадым сізді мен, аға,
Дереу барып кел, аға.
Жалғыз-ақ арыз сөзім бар,
Бір жауап ап кеп бер, аға.
Кетпейін тастап сені, аға.
Жалғыз-ақ арыз сөзім сол
Өтірік айтып келме, аға.
Батыр туған Шеге ақын
О да бір асқан ер еді.
Жаяу басып Шеге ақын
Өлең айтқан ақ үйдің,
Әлқисса, Шегенің келген уақытында Жібектің айтып отырған сөзі бұл екен. Шеге тыңдап тұра қалды.
– Әуелі бас қосқаным жағалбайлы,
Жылқысын көптігінен баға алмайды.
Өлгені Төлегеннің рас болса,
Құдайым Қыз Жібекті неге алмайды?
Тағы да бас қосқаным жағалбайлы,
Жылқысын көптігінен баға алмайды.
Сол елде сері жігіт жоқ па Тәңірі-ай,
Жесірін іздеп келіп неге алмайды?
Тағы да бас қосқаным жағалбайлы,
Жылқысын көптігінен баға алмайды.
Сол елді өзім іздеп кетер едім
Жіңішке әйел жолы таба алмайды.
Мұны естіп ал сонда
Ұмтыла басып Шеге ақын
Қалың қолды қақ жарып,
Шеге де жетіп келеді.
Әлқисса, сонда Шеге Жібектің тұсына келіп өлең айтады, қыздың тұсына өлең айтқан жігіттердей болып. Жібекке ешкім өлең айтпайды екен. Айтайын десе де батпайды екен, өзі қайғылы болып отырған соң. Енді Шегенің айтқаны:
– Жібекжан, ешкімнен туа бермес сіздей перзент,
Бітіпті хор қызындай саған келбет.
Тәуір сыйлап өлең жарқын айтқыл маған,
Адамға о да болса бір ғанимат.
– Басы екен өлеңімнің айым-қайым,
Бітеді қия тауға тал мен қайың.
Қашан өлең адыра қалған менен
Білмейтін қандай жансыз менің жайым?
– Көрдім де шырай жүзің көңілім толды,
Бейіштегі көреді сарай жолды.
Естіп ем осы тойды сіздікі деп,
Жарқыным, не себептен болдың мұңлы?
– Көргендей жол бейнетін жүзің сарық,
Тұсыма қалың топты келдің жарып.
Торға түскен тұйғындай пенде болып,
Айрылған ел-жұртынан мен бір ғаріп.
Әй, Шәке, мен көрмеген жан екенсіз,
Отырмын порымыңа қайран қалып.
Нәсілің алыс жердің адамысыз,
Қай жақтан келіп тұрсыз арып-талып?
– Бітіпті хор қызындай саған көрік,
Сүйегім әр сөзіңе барады еріп.
Жарқыным, қалайша боп түстің торға
– Алланың үкіміне жүрмін көніп,
Зар болдым жаққан шырақ отым сөніп.
Құдайым айырған соң қосағымнан,
Отырмын жау қалмаққа пенде болып.
– Сары ағаш қиған сайын құм болады,
Замана жылдан-жылға сұм болады.
Қайын ата, қайын анаң қай ұрудан,
Аттары күйеуіңнің кім болады?
– Жақсының бал тамады тіл-жағынан,
Өлімнің кім құтылар қармағынан?
Алдында жүріп қызмет қылғаным жоқ
Қорқамын ат атауға ата-анам әруағынан.
– Жақсыға жаман адам, сірә, жетпес,
Жамандар жақсыларды басып өтпес.
Сұрадым зәруратпен білмек үшін
Бір жолға атай қалсаң ештеме етпес.
Қайын атам аты Базарбай
Қайран да, Тәңірім, қайтейін,
Болмады аз күн жүруі.
Құрыды Құдай қылған соң,
Екі де жұрттың шарасы.
Ат ізін бір де салмады,
Жоқ па екен деп ойлаймын,
Қайын енем атын айтайын
Қуантар ма екен Құдайым
Жетер уақыты боп еді,
Неге бір іздеп келмейді-ай?
Ақылға диқан кен ед
Батыр Шеге деп еді.
Айтқан бір сөзі көп еді.
– Асу да асу бел,– дейді,
Аса бір соққан жел,– дейді.
Бері таман кел,– дейді.
Мен бір жауап айтайын,
Бұ сөзімді біл, – дейді.
Ақын Шегең мен,– дейді.
Әлгі болған Қыз Жібек
Алдап жүрген біреу деп,
– Шын айтқан сөзге нанбасаң,
Жарқыным, саған не дейін.
Бекер деп білсең шын сөзді
Дұшпан деп білсең досыңды
Жау қалмақты дос көрсең,
– Шын айтқан болсаң, әй, Шәке,
Көк түскен жер тақыр-ды.
Атын айтсам білер деп,
«Ат қосшым кел» деп шақырды.
Бір шақырым жер еді.
Асығып тұрған ер сабаз
Алла деп атқа мінеді.
«Жалғыз қайның келді» деп,
Батыр туған Шеге ақын,
Жарық алып Қыз Жібек
– Алтыннан соққан қияғым,
Жаратқан Алла жар болып,
Жанды ғой өшкен шырағым.
Өлгенім тіріліп келіп тұр,
Жаратқан Ием жар болып,
Бергей де менің тілегім.
Әлқисса, бұлар сонда амандасты,
Көңілі ғаріптердің судай тасты.
Сансызбайды Шегемен құрмет етіп,
Алдырып бір табақпен қойды асты.
– Ас жеген соң аттарыңа мінгіл,– дейді,
Ізіңмен кейін қайта жүргіл,– дейді.
Мені алғалы кеп жатқан жау қалмақтың
Екі тұлпар аты бар білгіл,– дейді.
Қарағаш кезеңінен жол асады,
Сол жолда мені тосып тұрғыл,– дейді.
Құдай оңдап тұлпардың мінсем бірін,
Ертең түсте сол жерде көргіл,– дейді.
Біздің ел ертең тұра көшер деймін,
Түннен-ақ үйдің бауын шешер деймін.
Құдай біздің тілекті берсе әгар
Шырағы жау қалмақтың өшер деймін.
Екеуін жөнелтеді уағда қылып,
Көшеді ханның елі түннен тұрып.
– Бүгін көшке мінейін бір тұлпарын,
Жүрейін деп қыздармен ойнап-күліп.
Жұмсады жеңешесін алып кел деп,
Қоренге бізден хабар салып кел деп,
Жеңгесін жібереді барып кел деп.
Әлқисса, жеңгесі келіп Қорен қалмаққа: – Бикеш сәлем дейді. Тұлпарының бірі берсін, көшке мінемін дейді, – деп еді, қалмақ: – Бикеш маған тимеймін деп айтады, – дейді,– атымды бермеймін,– дейді. Онда жеңгесі қалмақты алдап айтқан жауабы:
– Ау, күйеужан, күйеужан,
– Ау, жеңеше-ау, жеңеше-ау,
Мінгенде атың құла ма,
Біреу жарлы, біреу бай
Бәрін де Құдай қыла ма?
Әйелдер мінер бола ма?
Әлқисса, қалмақ атын бермеген соң, жеңгесі ыза болып, Жібекке жылап келді. Сонда Жібек ойлады «енді өзім барайын. Өзім барсам тұлпарды алып мінермін» деп, қасына он бес қызды ертіп алып, Қорен қалмаққа жүгіріп келді. Келе жатып өзі ойлады «Құдай Тағала тілегімді берер, қалмақтың кеудесін бастырар» деп ырым қылды және қыздарға айтты:
– Сіздер жездеңменен ойнасаңдаршы, – дейді. Сол халде Жібек Қоренге жетіп келді. Қорен Жібекті көріп, есі шығып балқып кетті, мас болды. Сонда Жібек айтты: – Атыңды мен сұрағанда неге бермедің?
Қорен айтты: – Мен сенен ат аяйын ба? Мен мұнда келгелі екі ай жарым болды. Сонан бері маған бір көрінбегеніңе өкпелеп бермеп едім. Енді қайсысын аласың? – деді. Жібек айтты: – Сандалкөкті мінемін, – деді.
Қалмақтың екі тұлпарының екі ер-тоқымы бар екен. «Өз ер-тоқымы болмаса өзге ер-тоқым тұлпарға тұрмайды» деп өз ерін ерттеп берді. Қалмақ тұлпарды ерттеп жатқанда Қореннің төсегінің жанында тығулы он бес құлаш ақ семсері бар екен, Жібек ішінен беліне байлап алды. Атты қалмақ ерттеп болғанда, жылдам атқа мініп алып, тізгін, шылбырын қолына алғанда, көңілі тасып кетіп, қалмаққа қарап айтқаны:
– Атаңа лағынет, хан Қорен,
Хандығың сенің қайда бар,
Алдауменен бердің атты әрең.
Жерге бір сені таптар ем.
Иә, сенікі, иә менікі,
Мұнда жоқ сенің тең парың.
Атаңа лағынет, хан Қорен,
Ұлық біліп сен тұрсың
Ердің бағын Тәңірі ашса
Атаңа лағынет, қу қалмақ,
Аламын деп келіп ең
Ит қалмақ көзің ағарды
Әлқисса, Жібек мұны айтқаннан кейін көңіліне түсіп, «асылық сөйлеп, жібердім бе?» деп тәубе қылып, бір сөз деді:
– Тәубе қылдым Құдай-а,
Тәубе қылдым жан Алла,
Не қылсаң да өзің біл.
Әлқисса, Жібек бұ сөзді айтып, Алла Тағалаға сыйынып, атының басын бұрып жүріп кетті. Тұлпарының етін қыздырып алайын деп, олай-бұлай орғытып шапты. Сонда Қорен қалмақ Жібекті көріп, «тұлпарының еті қызған соң алып қашып, жығып кетер ме екен» деп, қазмойынды қара тұлпарды ерттеп мініп, Жібекке келе жатыр. Һәм семсерін алайын деп келе жатып, Қорен қалмақтың айтқаны:
Қыз Жібек менің қатыным.
Әлқисса, сонда Жібек келе жатқан қалмақты көріп ойлады «бұл қалмақтың маған қылайын деп келе жатқан ісі болса, оны ұмыттырып жіберейін» деп, алдынан шығып Қоренге қарсы келіп айтты:
– Әй, тақсыр, сіз неше атаңыздан бері хансыз. Хан болған өз басыңыз ба, атаңнан бері хансыз ба?– дейді. Онда Қорен айтты:
– Мен жеті атамнан бері ханмын,– дейді. Онда Жібек айтты:
– Сен хан болмай, жерге кір,– дейді,– хан кісі сіздей бола ма? Бойында биттей билік жоқ, шын дегдар хан болсаң, мен сіздің қатын болсам, көш жөнекей құл-қойшыға ұқсап неге менің қасыма келесіз,– дейді,– Бұ жерде тұрмаңыз. Ілгері барып шатырыңызды тіккізіп жатыңыз, біз көшпенен барамыз,– дейді. Онда Қорен айтты:
– Мен сенің қасыңда жүрмеймін. Әншейін мына тұлпардың еті қызса алып қашып кетеді. Соны айтайын деп келдім. Семсерімді өзіме бер,– дейді. Онда Жібек айтты: – Міне, сенің ақымақтығыңмен мына елдің көңілін сескендірейін деп қылып жүрмін. Бізді кешіктірмей жөнелтсін деп. Түнеугіден бері өз ақылыңмен жүрдің ғой, енді жүре бер,– дейді. Онда қалмақ иланып: – Ендеше мен ілгері барайын. Намаздігерден кейін қалдырмай атымды өзіме бер,– деп жүріп кетті.
Жібек атының басын бұрып, артына қараса, Жібектің сәукелесін кіші жеңгесі киіп бара жатқанын көріп, «қыздың көзі қызылда» деген, дүниелік қандай, сәукелесін ала кетейін деп жеңгесіне келіп, Жібек сәукелесін сұрады.
– Асу да асу бел,– деді,
Аса бір соққан жел,– деді.
Бері таман кел,– деді.
Мен бір жауап айтайын
Бұ сөзімді біл,– деді.
Алып маған бер,– деді.
Жарасар ма екен, жеңеше-ау,
Өз көзіңмен көр,– деді.
Қыз Жібектің бұл сөзін
Сонда бір Жібек жылады,
Мінезің еді өзгеше еді-ау.
Жаратқан бәрімізді Алла Тағалам,
Қолында молдалардың дәуіт қалам.
Айтыңыз ата-анама дұғай сәлем.
Ниет қылдым алыс жол.
Мұндай істі қылмас ем
Қамап жатыр қалың қол.
Ел-жұртқа дұғай сәлем де,
Жеңеше-ау, өзің аман бол.
. – Тұлпар мініп астыма,
Қосылайын деп мен тұрмын,
Барайын деп мен тұрмын,
Нан пісіп тұрған деміне.
Тұлпар мініп жол тарттым,
Дінсіз жауды кез қылып,
Ақ сүтін кешсін анамыз,
Ел-жұртқа дұғай сәлем де,
Мұнан кейін Қыз Жібек
Бет қоя соған жөнеді.
Кетерін анық білген соң,
Атының басын бұрған соң,
Қош-аман бол, бикеш» деп,
Ұйтқып бір заулап келеді.
Бір Алланың досы деп,
Бұрынғы жолы осы деп,
Аттан түсіп Қыз Жібек
– Ашылсын, балам, бағың, – деп,
Тәңірі болсын панаң, — деп,
Ер Шеге бата береді.
Екеу еді үшеу боп
Алла деп елге жөнеді.
Елге қарап «шүу» деді,
«Жете алмаса өз атың,
Ар көріп бала бойына
– Жүре бер, Жібек, жүре бер,
Мінермін сонда мен,– деді.
Әлқисса, бұлар бара тұрсын. Ендігі сөзді Қорен қалмақтан естіңіз. Намазшам болған соң: – Атымды беріп жіберсін,– деп кісі жіберді. Бұлар айтты: – Атыңды білмейміз, қайда?– дейді. Қалмақ айтты: – Жібек мінген,– деп. Бұлар қараса, аты түгіл Жібек һәм жоқ. Енді бұлар ойлады. «Жібекті атыменен еліне жіберген екен, енді бізден несіне сұрайды» дейді. «Шынын айтса да біз не қыламыз» дейді. Бұ сөзге қалмақ ашуланып, әскерін шақырып, елін шаппақ болып, ханның ордасына келді.
Кеш болған соң хан Қорен
Қайда деп атын сұрады.
Бұлар солай деген соң,
– Атымды шапшаң тапқын,– деп,
Тыныш ұйықтап жатқын,– деп,
Әлқисса, Сырлыбай хан сонда өзі барып айтуға ар қылып, Қаршығаға айтты: – Сіз барып қалмаққа жөнін айтыңыз,– деп.
Жауапқа шешен ер еді.
– Мен айтайын бір жауап
Әйтеуір әлім келед деп,
Сонан соң, тақсыр, шындаңыз.
Бар ма еді әлде қасыңыз?
Дұрыс па қылған осыңыз?
Хан болсаң да, тақсыр, айтайын,
Әлқисса, сонда қалмақ айтты: – Маған бағана неге осылай деп айтпайсыздар. «Жібекті еліне өзі жөнелтіп жіберген екен, бізден неге сұрайды» дегеніне ашуланып едім. Рас, қайда барса да менім сандалкөгім шапса ізі жер ошақтай болып, жер қазылып қалады. Өзім ізін танимын, – деп, қосына қайтып барып жатты.
Таң атқанша шыдай алмай жатып, таң сарғая атына мініп, қалмақтар із қарады. Жұртқа барғанда ізін тауып алып, Мойынасуға барғанда тұлпардың ізі төртеу болды. Онда қалмақ Қорен әскерді бөлді. Екі мың жеті жүз кісіменен қуа береді. Өзгесін «біз келгенше осында тосып жатыңыздар» деп қойып кетеді. Қаршығаны басшы қылып, жиырма кісі қазақтан басшы алды. Алты күн қуып, жете алмаған соң Қорен өзі жалғыз қуды.
– Мен барып жауды түсіріп, өлтіре тұрайын, – деді, – мен барып жауды өлтірген соң, алдыңнан қайтып шығармын. Еліне барғанша жеткізбесе сіздер келгенше мен тосып жатайын. Елін «бұрқым бақшы» болса да шауып қайтармыз, – деп, «шүу» деді.
Аузынан аққан ақ көбік
«Шүу» десе қалмақ дауысы
Дәл он бір күн болғанда,
Жібек бір болжап біледі.
Кәпір қалмақ жетті деп,
Басымнан дәурен өтті деп,
Жібек бір хабар береді.
Өзі ілгері барған соң,
Жау бетінде жас бала
Жалғыз тұрып қалған соң,
Мұңлы болған Қыз Жібек
Бір Құдайға зар айтып,
Мінәжат қылып сол жерде
Қыз Жібек қылды наланы.
– Құдіреті күшті Құдай-а,
Сақтаған Құдай көп екен
Жетті ме енді нәубетім.
Бір бейшара жанның әулетін.
Қайтадан қолға тұс болсам,
Не болар менім сықылым.
Бір бейшара жанның тұқымын.
Бұлайша деп Қыз Жібек
Қылғаны қабыл емес пе,
– Қарсы алдыңнан қарасам,
Менің атым хан Қорен
Қай жаққа алып барасың?
Соғысар болсаң жөніңді айт,
– Қорен қалмақ сен болсаң,
Сансызбай бала мен едім,
Мен де өзіңдей кен едім.
Елімнен іздеп кеп едім.
Жеңгемді тауып алған соң,
Артымнан келе жатқан соң,
Нағылып жүрген адам деп,
Білейін сені деп едім.
Мұсылман болсаң саған мен
Болайын жолдас деп едім.
Нәсілің кәпір жау болсаң,
– Асу да асу бел,– дейді,
Аса бір соққан жел,– дейді,
Бұ сөзімді біл,– дейді.
Жасың кіші жас ұлсың
Сансызбай атты жас берен
Атаңа лағынет қу қалмақ
Бір салғанда мол салды.
Өтер еді мұнан да,
Ғауыс, Ғияс қырық шілтен
– Қор қылма,– деп,– кәпірге,
Рақым қылса бір Құдай
– Құдіреті күшті Құдайым,
Көргенім жауды осы еді
Қалмақты мен де атайын.
Рақым етсең, иә, Алла,
Пазылың бірлән иә, Алла,
Бір салғанда мол салды.
Мұнан да өтіп кетеді,
Үй орнындай бір жерді
– Тоқтағын, Жібек, тоқта,– деп,
Менде көңілің жоқ па?– деп,
Шеге мен Жібек көреді.
Бірнеше күн жол жүріп,
Қырық күн ұдай той қылып,
Бір Құдай әр пендеңді өзің оңда,
Айналды жұлдыздары енді оңға.
Түс көрді Жібек түнде ұйықтап жатып,
Айтады Сансызбайға тұрып сонда.
– Түсімде бір топ қарға көрдім,– дейді,
Соңынан бір тұйғынның ердім,– дейді.
Тұйғын қырып сап қылды көп қарғаны
Қызығын тамаша қып тұрдым,– дейді.
Сонда Сансызбай түсін жорыды:
– Қалмақтың көп әскері келеді екен,
Құдай біздің тілекті береді екен.
Қарға қырған тұйғының мен екенмін,
Келген қалмақ бәрі де өледі екен.
Мұны айтып Сансызбай жұртын жиды,
Ғазатқа Құдай үшін жанын қиды.
Сансызбай жұртын жиып алған шақта
Көп әскер келді деген хабар тиді.
Сансызбай сол қалмақтың бәрін қырып,
Өлігін жота-жота қылып үйді.
Мұсылманнан бар екен жиырма адам
Оларға инғам ихсан қылды сыйды.
Қаршыға екен басшысы мұсылманның,
Панасы Патша Құдай қысылғанның.
Қыдыр дарып, бақ қонды Сансызбайға
Әскерден Қаршыға озып жүрген екен,
Қореннің сонда өлгенін көрген екен.
– Өзімізді өлтіріп кете ме?– деп,
Көрсетпей қалмақтарды бұрған екен.
«Ханымыз қуып кетіп барады» деп
Қаршыға қалмақты алдап ұрған екен.
Еліне Базарбайдың алып барып,
Ақылмен осылай қып қырған екен.
Әлқисса, Сансызбай Қаршығаны бірнеше күн сыйлап, және Сансызбай екі мың әскер алып, Қаршығаны алдына салып, еліндегі қамап жатқан көп қалмақты хабарсыз жатқанда, түнде барып тиіп, көбін атына мінгізбей, таң атқанша қырып, таң атқан соң ұрыстың амалын қылатұғын ханы жоқ, қалған қалмақ еліне қашып, жүріп береді.
Сансызбай артынан қуып берді,
Қолға тиген қалмақты қырып берді.
Қалмақтың бес мың қолын бәрін қырып,
Қызыл қанға бояды қара жерді.
Мұсылманды дұшпаннан айырып алған
Жігіттер, тамаша қыл мұндай ерді.
Бақ берді жас балаға Патша Құдай,
Мұсылманның болып тұр көңілі жай.
Қалмақты әбден қырып бітірген соң
Қайнына келді қайтып ер Сансызбай.
Басшысы Сырлыбай хан өзі болып,
Алдынан шықты елі бәрі шулай.
Оңаша бір отауды салып беріп,
Қызмет қып сыйлап тұрды екі айдай.
Еліне екі ай жатып жүрді дейді,
Қызметін қайын жұрттың көрді дейді.
Сексен нарды толтырып жасау артып,
Бес жеті алтын отау берді дейді.
Тоғыз жорға ат жабдықтап Жібек үшін
Қайын енесі қасына ерді дейді.
Жібекті жаңа ұзатып бергендей боп,
Еліне үш ай жүріп келді дейді.
Еліне аман-есен келгеннен соң,
Қайтадан қырық күн той қылды дейді.
Мұныменен Қыз Жібек тамам болды.
Көп қисса тәсниф қылдым мұнан бұрын,
Пенденің Алла білер іште сырын.
Сауап, күнә екенін біле алмаймын
Кешіргіл күнә болса, Жаппар Кәрім.
Көп қисса тәсниф болып шықты бізден,
Назым қылып шығардым насыр сөзден.
Молдалар оқысаңыз әр кітабым,
Әрқашан мақрұм қылма дұғаңыздан.
Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. adebiportal@gmail.com 8(7172) 57 60 14 (ішкі - 1060)
Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.
Башқұрттың ұлы ақыны Бабич
Шерағаңның туғанына 90 жыл
«Абай жолының» аудармасына Әуезовтің көңілі толмаған
Ел қай кезде түзеледі?
Ахмет Салах әл-Мәһди. Күтпеген «келімсек»
Автор және «әдеби қаһарман»
Оқушылар парағы. Қыз Жібек жыры
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Ахмет Байтұрсынұлы: «Амалыңды түзет, түземесең, ешкімге кінә қойма»
Республикалық «Таласбек» сыйлығына шығарма қабылдау жалғасып жатыр
Қирабаев тұрған үйге ескерткіш тақта қойылды
«Талтүс» романындағы Таласбек Әсемқұловтің қаламгерлік қолтаңбасы
Әбіш Кекілбаев. Сардар немесе Ыдырыс Ноғайбаев туралы сөз
Баланы туғаннан бастап әдебиетке қызықтыра білу керек
Бақытгүл Баймолдақызы. Жылап аққан жылдарды көзімдегі...
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Махат Садық, Ескерткіштер – ел тарихы
ТОҒЫЗ ЖОЛДЫҢ ТОРАБЫНДА ОЯНҒАН
Жоба туралы Порталды қолдану ережесі
Авторлар мен баспаларға ISBN алу