kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk tt kk ky kk kk ru ru kk ru kk de kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk myv kk de ja myv kk de zh myv kk de oc kk kk ru ru kk ru ca kk ru oc kk ru en kk de es kk de ca kk de fr kk de fr kk de de kk de zh kk ru en tg de ru kk de fa kk de fr kk de ca kk de en kk de fr kk de eu kk de oc kk de oc kk de de kk de ca kk de en kk de en kk de fr kk ru en kk kk kk
Әдеби үдеріс Авторлар Кітаптар Аудиокітаптар Жанрлар Кейіпкерлер Блогтар Арнайы жобалар Мультимедиа
Әдебиеттi ешкiм мақтаныш үшiн жазбайды, ол мiнезден туады, ұлтының қажетiн өтейдi сөйтiп...
Романның оқиғасы Алматыдағы жоғары оқу орнында оқитын Құрмаш атты жігіттің түрмедегі досы Хақназарға хат жазуымен басталады. Хатта сырттағы жағдайдың да мәз емес екені, ақша ауысқалы жатуына байланысты, азық-түлік пен зат-тауардың бағасы қымбаттап, ақшасы барлар дүрбелеңге түсіп жатқанын айта келе, желтоқсаншыларды ақтау туралы Мәскеудегі съезде бір депутат мәселе көтергенін жазып, түрмедегі досын үміттендіріп аяқтайды. Осы бір аңдатпаның өзінен роман түрлі өзгерістер мен оқиғаларға құрылатыны аңғарылады.
Иә, осылайша нақақтан ұсталып, жалған куәгерлердің «көрсетіп тануы» арқылы қылмысын «мойындап» жазықсыздан жазықсыз алты жылды арқалап кете барған Хакназар «үш күннен кейін көрге де үйренеді» демекші, СИЗО-дан басталған қапастық тәртіпке біртіндеп бой үйретіп, мұндағы өмірге бейімделеді. Талай қиындықты бастан өткереді. Жаргондарды түрлі жағдаяттарға байланысты кейіпкерлердің тілінде қолдана отырып, белгілі бір деңгейде сан жылдар бойы әбден мызығымастай қалыптасқан түрме әлеміндегі жазасын өтеушілер мен оларды қарауылдарушылар арасындағы сатылы иерархияның тыныс-тіршілігін, өздері қажеттілік деп тапқан игіліктер мен мүмкіндіктерге қол жеткізу үшін өзара мәңгілік арбасуын нанымды түрде аша алуы – оқырманды еліктіріп, үйіріп әкетеді. Жалпы түрме тақырыбы біздің халқымыз үшін соншалықты етене емес қой. Туынды сонысымен де сонылыққа ие. «Ат жақсысы – кермеде, ер жақсысы – түрмеде», - деген сөз бар қазақтың арғы замандағысын қайдам, бергі ғасырларда Ресей мен Цинь империяларына бағынышты болып, жақсы мен жайсаңының, телі мен тентегінің сол мемлекеттер билігі салған түрмелерге кіріптар болған тұсынан бастап түрме өмірі туралы туындылар әдебиетімізде пайда бола бастаған жоқ па?
Абақты – қатар-қатар болады екен,
Ішіне жақсы-жаман толады екен.
Ішіне кіріп барсаң абақтының,
Көңілің су сепкендей болады екен, -
деп жырлаған дала көкжалы Мәди Бәпиұлы да осы Хақназарлар кешкен халде болмады деп айта аламыз ба? Осы ретте «Қараөзек» оқиғасынан сәл жанама шегініс жасағанда, тереңірек ой жүгіртіп қарасақ, қазақ әдебиетінде абақтыдағы өмірді, ондағы адам баласының басына бермесін дейтін жан төзгісіз азап-қинауды суреттеген туындылардың қарасы аз да емес екен. Музыка тілінде «Түрмеден қашқан», «Кісен ашқан» деп жалынды күйді дүбірлеткен Құрманғазы, «Абақтыда айдан, күннен жаңылдым», «Маған ауыр осылардың бәрінен, Өз аулымның иттері үріп-қапқаны» деп жан қиналысын білдірген Алаш арыстары Мағжан Жұмабаев, Ахмет Байтұрсынұлы, әнші-ақындар Үкілі Ыбырай, Жаяу Мұса, Мәди... Солардың барлығының көргені осы құқай, осы кеп. Бодандық бұлтын төндіре келіп орныққан Патшалық Ресейге қалтқысыз қызмет еткен үрей ошағы түрмелер Кеңес Одағы тұсында да қазақтың игі жақсыларына қапас құрсау болудан еш танған емес қой:
Өлеңге толсын, абақтың, -
деп Үкілі Ыбырайдың айтқан «алғысы» сол сексен алтының желтоқсанында артығымен орындалып жатқанына фактілік деректер арқылы жазылған кітаптар куә. Түрме тақырыбындағы туындылар дегенде, шекараның арғы бетінде, Қытай түрмесінде азап шеккен Таңжарық Жолдыұлы мен Қажығұмар Шабданұлын еске алмау, олардың да шығармаларындағы жеріне жеткізе суреттелген азаптау мен қинауларды төбе құйқаңыз шымырлап тітіркенбей оқу тіпі де мүмкін емес:
Көмірге отырғызып ұсақ шағып,
Қан деген май құйрықтан судай ағып.
Үрпіңе ши жүгіртіп боздатқанда,
Шыбын жан шығып кетпей тұрсын нағып?!
Адамның жаны кетіп денесінен,
Құйрықты алсаң жұлып шегесінен.
Тәңірге дауысың жетіп зарланасың,
Тырнақтың ине сұқса көбесінен.
Иә, жазатайым қия басып, аяғыңыз тайып кетсеңіз алдыңыздан тап болатын осынау қоғамның әлемінің тірлігін адам баласының басына бермесін. «Қараөзектің» кейіпкері Хақназар осы әлемнің бар өткелегінен өтіп, өзіне кесікті жаза мерзімін түгелге жуық өтеп, бостан өмірге оралады. Жоғары оқу орнындағы тәмамдап үлгере алмай кеткен мамандығына қайта қабылданады. «Түрме – адамды бұзады» деген қағидат күшінде десек те, тумысынан бойға сіңірген адами тәрбиесі шектен шығуға әр кез тежеу болып отырады.
Алты жылға жуық уақыттан кейін қол жеткізген бостан өмірдің де дәл осы тұста кетеуі кетіп тұрған шағы екен. Күнде бір өзгеріске толы қоғамның ойлы-шұңқырлы, бұралаң соқпақты, өрлі-қиялы өмірін сүрудің өзі оңай емес екен. Автор сондықтан да екінші бөлімнің атауын «Қияда» қойған болар. Осы және оқиғалық мазмұндық тұрғысында тұтастыққа ие «Қаза» бөлімдерінде тәуелсіздіктің алғашқы он жылдығындағы қоғам өмірі шебен шыншылдықпен суреттелген. «Бұл күйге бүгін емес, көптен кірдік, алды-артын аңдамаған бетпен кірдік», - деп Ахмет Байтұрсынов айтқанындай, бүгінгі күнгі ділдегі, тілдегі, ділдегі ақсап жатқан ахуалдардың біртіндеп қалай құзғындап басталғанына роман жап-жақсы жауп бере алады. Жетпіс жыл өзге жаққа мойын бұрғызбаған советтік идеологияның ықпалымен алаңсыз, бейғам өскен қазақстандық қоғам жаһандыққа бастар жабайы капитализм дәуірінде, қазіргі тілмен бейнелеп айтқанда тура вирусқа қарсы бағдарламасы жоқ компьютер іспетті, шеттен келген рухани, материалдық дүниенің еріксіз, талғамсыз тұтынушысына айналып кете барғанымызды жазушы түрлі жағдаяттар арқылы сәтті суреттейді. Мысалы, Хақназар мен Құрмаш араласып жүретін студент дос қыздардың жаңа дін туралы ұғым-түсініктері мынау: «Шынын айтсақ, біз қазір кришнаиттардың ұйымына барып жүрміз, – деді Анар қараторы өңі лып ете күреңітіп. – Қызық екен өзі. Неше түрлі обрядтары бар. Бірақ бізге ұнады, үйткені өмірдің әр түрлі құпияларын ашып береді. Оказывается, ет жеген адам қылмысқа ортақ болады екен ғой..».
Иә, біздің балаң қоғамның албырт жастары сол тоқсаныншы жылдары осы тәрізді жат діндер мен секталардың жетегіне топ-тобымен еріп кетіп жатты ғой. Қазір осының салдары білініп отырған жоқ па? «Осының бәрі – пікір плюрализмі, сөз бостандығы деген ұранды пайдаланып, демократия деген ұғымды желеу етіп шеттен келіп дәріптеп жатқан неше түрлі сектанттардың ісі, мына деградацияға түскен қоғамымыздың әлсіз тамырын басып, шімірікпей жүргізіп отырған, астыртын насихаты». Бұл – діни наным-сенім бостандығына қатысты Хақназардың ойы. Роман осындай қоғамның өзекті проблемаларын оның өз ішінде жүрген қарапайым кейіпкерлерінің іс-әрекеті мен ой-пікірлері арқылы тікелей, жанама түрде ала отырып, ортаға салады, оқырманды ойландырады. Ащы шындықты алдыға жайып салады. «– Уа, шіркін-ай, – деді Құрмаш, – халық ешқашан өзін-өзі билеген емес тарихта, оны не белгілі бір әулет, не бір олигархиялық топ немесе бір саяси партия билеп келген».
«Хақназар жат қоғам, жаңа заманда өмір сүріп жатқан», - деп автор айтпақшы, жоспарлы экономикадан нарықтық экономика көшкен заманда, осы бір өлара, қараөзек шақтың кімге жайлы тиіп, жіліктің майлы басын мүжуге кіріскені, кімге жайсыз тиіп, табақтай дипломын құшақтап қара нан мен қара суға телміріп қалғаны романда нанымды суреттелген. Бұл – мейлі, Құрмаш па, Алдоңғар ма, Ертай ма басқасы ма, ол маңызды емес. Бұл – сол дәуірді бастан кешкен, бүгіндері өз-өзінің орны нықталған, жаһандасу, ақпараттық дәуір аталған бүгінгі күнге жеткен, қырықтың қырқасынан арғы отандастардың басынан өткен шынайы өмірдің шындығы: «Ақшаны революция кезінде жасау керек» депті әйгілі бай (Арманд Хаммер). Қазіргі жұрттың лауазымды қызметте отырған қарынды шенеуніктен бастап ең аяғы көше алаяғына дейін осы «принципке» жығылатын болса керек. Алтын теңгені тасқаяқтай қағыстырған бизнесмендердің, оларды «қанаттыға қақтырмай, тұмсықтыға шоқыттырмай» жүрген жуан жұдырық жігіттердің, тай-ғақ, тұманды істермен айналысатын тағы басқа «кәсіпкерлердің» қоғам ауысқан алас-күлес, аласапыран заманды пайдаланып қалғысы келетіні сырт көзге анық байқалатын. Бейқам жатқан халық мұзарт шыңнан көшкін құлап, аспан қақ айрылып, жер жүзін топан басқан алапат сұмдыққа кез болғандай көзі қарауытып, көңілі үркіп есеңгіреп қалған еді. Ақыры... ел «ақылды болсаң, неге байымайсың?» деген тезиске құрылған жаңа өмірге көндіге бастап еді. Қайтесіз енді... француздың бір философы айтқандай, «адам – адамға қасқыр» шығар...»
Жалпы, бір аксиома бар. Ол – арамнан тапқан дүниенің түбінде қайыры болмайтыны. Мейлі, ол – аз болсын, көп болсын, түбінде қалай келді, солай кетпек. Арамдық араласқан жерде адалдықтың күні қараң. Қаржының тапшылығынан Хақназардың азды-көпті былыққа батуы, тіпті қапылыста мына өмірден өтуінің өзі – кезінде бірге оқыған курстасы, бүгінгі тасы өрге домалап тұрған арамы алыпсатар Ернардың кесірі болатын. Романда кешегі бірді алып бірге сатып шекара асырумен айналысқан коммерсанттар, бүгінгі танауынан бу атқан мегабайлардың «заманың түлкі болса, тазы боп шал» әбжілдігі, заманға, қоғамға, жеке адамдарға деген таным-түсінігі мен қарым-қатынасы Ернардың іс-әрекеттері мен Хақназар-Ернар диалогтері арқылы берілген: «– Бұл әлі ештеңе емес, Хақназар, – Ернар бұл әңгімеден шаршап кеттім дегендей, бетін тыржитып, рюмкелерге қайта виски құя бастады. – Бұл әлі ештеңе емес. Міне, қазір приватизация деген үлкен науқан басталғалы тұр, осыған арнап мемлекеттік мүлікті жайғастыру деген арнаулы комитет құрылды, зауыт-фабрик, кен орындары, дүкен, демалыс үйі... тағы не бар еді, в общем мемлекет құзырында не бар, соның бәрі – түгел жаппай жекешелендіріледі. Тонағанның әкесін сол кезде көресің.
– Тістегеннің аузында, ұстағанның қолында енді кетеді десеңші...
– Ол да ештеңе емес... Жер сатылатын болады әлі! Жер жеке меншікке беріледі, үлкен саясаттың бықсығын сонда көресің... Жә! Қояйықшы осымен, бас ауырып кетті. Кел, одан да мынаны алып қояйық».
Иә, солай болды, болып та жатыр. Романда суреттелетін қазақ қалпын електен өткізе отырып, кәдімгі, дәл қазіргі өмірдің өз ішінде отырғаныңыз ойыңызға оралады. Еріксіз күрсінесіз. «Мәшиненің тұрағын күзеткен қазақ, базар сыпырған қазақ, жүк тасыған қазақ, қайыр сұраған қазақ, тәшкі сүйреген қазақ...» Түбінің қайырын берсін, әйтеуір. Ең өкініштісі, «Базар жағалап, көрінгеннің есігінде жүріп, жетпіс жеті атасынан сауда жасап келе жатқан жаман сартты басып озған қазақ қой бұл: ана жерден бес сомға сабын алады, оны мына жерде алты сомнан сатады, қандай керемет... Өнерді үйрен де жирен». Мұны сүйсіністен гөрі, ащы сарказм деп қабылдағанымыз дұрыс болар. Себебі, кешегі жаны жомарт, мәрт қазақтың баяғы қалпы бұзылып, жағымсыз сипатқа көбірек өзгеріп, аталарымыздың кезінде «сарт-сұрт» деп ұнатпаған ұсақ-ұлаңдығына қарай ұласып бара жатқан жоқ па? Мүмкін, бейғамдықтан гөрі, «алысқанмен алысып, жұлысқанмен жұлысқан» дейтін мына заманда өзге біреуге есесін жібермес үшін, осы да дұрыс болар? Мұның жауабын келешек заманның өзі бермесе, бүгінгі біздер дәрменсізбіз бе қалай? Роман да мұның жауабын бермеген, беру мүмкін емес қой. Себебі: «Келер күн келеді екен не дайындап, Қараңғы, қарағанмен болжай алман?» - деген Абай тәржімасындағыдай, бүгінгі қалыппен келер күнге барғанда бұл қоғамның нендей қалыпқа барып тоқтарын болжап білу мүмкін емес қой. Қазақ «қамшының сабындай» деп өлшемдеген мынау бес күндік жалғанға шыр етіп келген біреудің көзінің ағы мен қарасындай жалғызы Хақназардың шыбын жанына маза таппай жүріп баз кешіп өткен беймаза тірлігін бір адамның тағдыры дей алмайтынымыз анық қой. «Дүниеге шыр етіп келген пенденің о дүниеге өкініп, күйініп кетіп бара жатқанында да мына өтірік өмір, алдамшы жарықтың сырын түсіне алуы неғайбыл. Түсінген жан бар ма екен. Қу жанға тыныштық тапқан кісі бар ма екен». Романды оқып аяқтаған кезде, әлдебір ауыр ой еңсені басып, өкініштің ащы запыраны өзекті тіле өртегендей әсерде боласың.
Иә, ғасырлар бой түнере салбырап, еңсені езген бодандықтың бұлтының қошқыл ысы біртіндеп сейіліп, тыныс ашыла түскен, үміт пен күдік алмасқан, бірде аш, бірде тоқ, бірде бар, бірде жоқ дейтін, азаттықтың алғашқы кезеңі – қараөзек шақтың қалып-күйі тамаша суреттелген «Қараөзек» романы – қазақ прозасына қосылған сәтті туынды. Жаһандану, ғаламдасу деп аталып жүрген дәуірдің, сонау тоқсаныншы жылдардан бері үздіксіз ұласпалы алаң-мазаң күй кештіріп келе жатқан сіз бен біздің өміріміздің ахуалын әсерлі суреттеген романды оқыңыз да, оқырман ретінде ой түйіңіз. Ойланыңыз, толғаныңыз. Жуанның жіңішкеріп, жіңішкенің үзілер қараөзек шақтан кейін, өлдім-талдым дегенде ауыз аққа, аяқ атқа жаритын мамыражай мамырға балайтын жеттік пе, жоқ па? Бұл сұрақтың жауабы бүгінгінің «құрмаштары» мен «ертайларының» ішкі пікірі ретінде қалсын...
Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. adebiportal@gmail.com 8(7172) 57 60 14 (ішкі - 1060)
Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.
Мопассан мен Әлібекті не байланыстырады? Немесе «Қағаз кемеден» түйген ой
Жас жігітке өмір туралы ашық хат
Күліп отырып, күрсінесіз бе...
Нобель сыйлығын француз жазушысы Энни Эрно алды
Ахаңның тойы – Париждің төрінде
Автор және «әдеби қаһарман»
Ахмет Салах әл-Мәһди. Күтпеген «келімсек»
Маржан ЕРШУ : «АТЫРАУ  АЙДЫНДЫ ӨЛКЕМ  АРДАҒЫМ - АЙ...»
Ахаңның тойы – Париждің төрінде
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Республикалық «Таласбек» сыйлығына шығарма қабылдау жалғасып жатыр
Қирабаев тұрған үйге ескерткіш тақта қойылды
«Талтүс» романындағы Таласбек Әсемқұловтің қаламгерлік қолтаңбасы
Әбіш Кекілбаев. Сардар немесе Ыдырыс Ноғайбаев туралы сөз
Баланы туғаннан бастап әдебиетке қызықтыра білу керек
Бақытгүл Баймолдақызы. Жылап аққан жылдарды көзімдегі...
Мұқтар Әуезовтің “Абай жолы” роман-эпопеясы: атмосфера және стиль
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
ТОҒЫЗ ЖОЛДЫҢ ТОРАБЫНДА ОЯНҒАН
Жоба туралы Порталды қолдану ережесі
Авторлар мен баспаларға ISBN алу