kk kk ru kk ru zh ru de kk el en kk bg oc kk fi kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk mn kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk tt kk kk kk kk kk uk ru kk kk bg kk kk kk kk kk ba kk kk kk kk kk kk mwl kk kk kk kk kk kk kk kk ru ru ru kk kk kk kk kk uk kk cs kk kk kk ru kk kk uk kk ru kk ru kk kk kk ru kk uk uk kk ru kk kk kk uk kk kk kk bg kk kk uk uk kk ru kk mr ru kk kk ru kk kk ru kk oc en kk ru
І. Қазақ тілі грамматикасының кейбір мәселелері Қазақ тiлihiң Ғылыми куpсы жөhihеh лекциялаp - бет 179
zhubanov k kazak tili grammatikasynyn keibir mseleleri (1)
әуелде құстың түсін көрсету үшін
деген сөзбен қосылып, құстың белгілі
бір атасының ұлын атайтын сөз болып кеткен. Сондықтан
қара болмайтын құстарды да атай береміз. Мысалы,
ақсары деп аталатын түрі бар. Мұның түсі қара емес, сары болады. Солай да болса,
ақсары, қара құс болмағанмен де,
деуге болады. Міне, бұл арада қара
деген сөз өзінің бұрынғы мағынасын жоғалтып,
деген сөзбен қосылып барып
бір мағына алып кеткенін көреміз.
деген де осы сияқты,
деген сөздің бөлек тұрған уақытта екі
мағынасы бар: бірі – орыс тіліндегі
деген сөздің мағынасы; екіншісі – бір
нәрсенің сыртынан кигізілген ыдысты атауы. Егер де
тұрғандағы мағынасынан айырылмаған болса, онда осы екі мағынаның екеуі де
мұнда болған болар еді. Бірақ,
мағынасы ғана қалған. Олай болса, мұндағы
мағынасы оңаша тұрғандағы қап сөздің мағынасымен бірдей емес, оның
бірқатарын жойған, кеміген, жұқарған. Сөйтіп,
деген сөз өз мағынасын өзгерткен. Өйткені,
астық, жүн т.т. осындай заттарды салып қоятын белгілі бір ыдысты атайтын
болсақ, қолғап дегендегі қапта бұл мағына қалмаған. Сондықтан, қолғап дегендегі
деген сөздің дәл өзі емес, мағынасы бірқатары өзгерген
сөз болып шығады. Сондықтан, ол қол сөзімен бірігіп барып, бір-ақ сөз болып
дейтін бір-ақ нәрсенің аты болып кеткен.
Кіріккен сөздердің ішіндегі жеке сөздердің әрқайсысының өз алдына жеке
мағынасы болмай, бәрі бірігіп барып, бір-ақ мағына береді деп осындайды
Тағы да бірер мысал алып көрейік:
деген сөз кіріккен бір сөз бе, жоқ,
өз алдына бір сөз де,
өз алдына бір сөз бе? Мұны білу үшін
деген сөз бұл арада өзінің әншейіндегі түс мағынасында тұр ма, жоқ, одан өзгерген
бе? Осыны ашып алу керек. Егерде
деп аталатын заттың түсі әр уақытта да
болатын болса, онда мұндағы
сөзі өз мағынасында дер едік. Олай емес:
сары емесі де – ағы да, көгілдірі де болады. Сондықтан,
сары екен, мынау сармай ақ екен»
деп айта аламыз. Міне, мұнда
түстің аты емес екендігін, бір кезде
түсін көрсету үшін жұмсалғанмен
түсін ашу үшін емес, тегін ашу үшін –
екендігін ашу үшін жұмсалатын кіріккен сөздің бір бөлшегі екенін көреміз.
Өйткені, түсі сары емес майды да (түсі ақ, көгілдір майларды да)
түс мағынасында болмағаны болады. Сондықтан, мұндағы
мағынасынан айырылған деп тану керек
1   ...   174   175   176   177   178   179   180   181   182