kk ru kk ru ru ba ru ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru es en ru kk ru ru ru ru it ru uk kk kk kk ru ru kk mk mk mk ba kk kk kk kk bg kk ru ru kk kk kk en en
Өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің адамдарға тигізетін пайдасы | Slides.kz
Флор туралы түсінік. Өсімдіктер өміріне қажетті жағдайлар бар әрбір жерде түрлердің көп немесе аз санын кездестіруге болады. Әсіресе, өсімдіктер белсенді өмір үшін қажет нәрсенің бәрін жыл бойы алатын ылғалды тропикалық ормандар жағдайында үлкен түрлілік байқалады. Аз қолайлы жағдайда: шөлде, тундрада, тауларда жоғары-өсімдіктер көптігі айтарлықтай азаяды немесе олар мүлдем жоқ. Белгілі бір аумақтағы өсімдіктердің барлық түрлері (аудан, облыс, ел және т.б.) бірге флораны (лат. «флора* — гүлдер мен Көктем құдайы).
Өсімдік қоғамдастығы және өсімдіктер туралы түсінік. Жекелеген өсімдіктер оқшауланған емес, басқа түрлермен бірге өседі. Бір аумақта өсетін бір-бірімен өзара байланысты өсімдіктер тобы өсімдік қоғамдастығын құрады. Орман, шабын, Батпақты, дала-бұл өсімдік қоғамдастықтары. Олардың әрқайсысы белгілі бір шарттарға негізделген және оған тән түрлер жиынтығымен сипатталады. Ақ сексеуіл және құмды акация шөл далада өседі, Батпақты мүкжидек және батпақты мирт кәдімгі — батпақта, шалғынды тимофеевка және луговой лисохвосты — шалғындыда, тар жапырақты селеу және Шренк қызғалдағы — далада, ақ сексеуіл және құмды акация — шөлде. Олармен бірге орманға немесе батпаққа немесе шалғынға немесе далаға немесе шөлге тән басқа өсімдіктер өседі. Түрлі өсімдік қауымдастықтарында өмірге бейімделген өсімдіктер бар. Орман шені орманда және шалғында кездестіруге болады; орман, тундрада, биік таулы шалғындарда өседі.
Бір жерде (аудан, облыс және т.б.) осы жердің өсімдіктерін бірге құрайтын әртүрлі өсімдік қоғамдастықтары бар.
Ландшафт туралы түсінік. Жер үсті өсімдіктері жердің ландшафтық әртүрлілігін құруға қатысады. Ландшафт-жер бетінің сыртқы келбеті, ол жер бедерінің, климаттың, Топырақтың және өсімдіктердің үйлесімімен анықталады.
ОРМАН ӨСІМДІК ҚАУЫМДАСТЫҒЫНЫҢ ҮЛГІСІ РЕТІНДЕ
Ормандардың әртүрлілігі. Орман өсімдік қоғамдастығы ретінде ағаштардың үстемдігімен сипатталады. Олармен бірге басқа тіршілік түрлерінің өсімдіктері өседі: бұталар, бұталар, шөптер. Басым ағаш тұқымдарына байланысты орман қылқан жапырақты немесе жапырақты деп аталады. Қылқан жапырақты ормандарда еуропалық шырша, Сібір майқарағайы, кәдімгі қарағай, Сібір балқарағайы және басқа да ағаш түрлері және оларға ілесіп жүретін әртүрлі тіршілік формалары бар өсімдіктер өседі. Жапырақты ормандар арасында жалпақ жапырақты, берік (байырғы) ормандар бөлінеді. Ұсақ жапырақты ормандар да бар, әдетте, олар қысқа емес (сақалды қайың, пушистый қайың, көктерек, сұр Қандағаш). Жапырақты ормандарда қылқан жапырақты ормандардан айырмашылығы, ағаштардың түбіндегі түрлер жиынтығы. Аралас ормандар деп аталады, онда кең жапырақты және қылқан жапырақты түрлер өседі.
Орман өсімдіктері бір-бірімен және мекендеу ортасымен тығыз байланыста болады. Өмір сүру ортасы деп бүкіл қоршаған табиғат түсінеді.
Өсімдіктердің қабаттық орналасуы. Өсімдіктердің өзара байланысы олардың қабаттар бойынша орналасуында көрінеді. Ормандағы ағаштар бірінші немесе жоғарғы, ярусты құрайды. Олардың астында өте төмен шөлейт өсімдіктер өседі: екінші қабатқа жататын биік емес ағаштар (жабайы алма, кәдімгі шетен, далалық үйеңкі) және ағаштың құрамына кіретін бұталар (кәдімгі лещина, сақалды қайың, сынғыш крушина, орман ырғай) немесе үшінші қабаттың. Бұталар мен шөпті өсімдіктер төртінші қабаттың құрамына кіреді, ал мүк пен қыналар бесінші, жер қабатының құрамына кіреді. Топырақта әрдайым орман төсенішін құрайтын өсімдіктердің қатып қалған қалдықтары, түскен жапырақтар, құрғақ бұтақтар бар. Ол жоғарғы топырақ қабаттары сияқты саңырауқұлақтарға, бактерияларға, омыртқасыз жануарларға бай.
Қауымдастық құрамына кіретін өсімдіктердің тамыр жүйелері топырақта орналасады: бір түрлер беттік тамыр жүйесін құрайды, басқа тамырларда неғұрлым терең қабаттарға кетеді.
Өсімдіктерді бір-біріне әсер ететін және қоршаған ортаға әртүрлі жататын түрлердің көп саны аудан бірлігінде қабатпен орналастыру кезінде өседі.
Өсімдіктердің бір қоғамдастық шегіндегі өзара әсері. Түрлі қабаттағы өсімдіктер жарықтандырудың, ылғалдылықтың, қоректенудің біркелкі емес жағдайларында болады. Жарықтың ең жақсы жағдайларында шымылдығы астында көлеңкелі және көлеңкелі өсімдіктер отырғызылатын ағаштар болады. Орманда өсімдіктерді фотосинтезге қажетті көмірқышқыл газымен қамтамасыз ету жағдайлары бірдей емес. Ол крон ішінде (0,02%) аз, (0,08%). Жоғарғы топырақ қабаты қоректік заттар мен гумустарға бай, онда өсімдік қалдықтары мен жануарлардың өлекселері төсеніш пен жоғарғы топырақ қабаттарын мекендейтін микроорганизмдермен ыдырайды. Орманда сумен жабдықтаудың өзіндік режимі құрылады. Әртүрлі және әртүрлі жастағы ағаштардың ұшарбасы жауын — шашын 15 — тен 80% — ға дейін кешіктіріледі (шырша 40% — ға дейін, қарағай 20% — ға дейін, Майқарағай 60% — ға дейін ұстайды). Алайда, топыраққа жеткен және оның жоғарғы қабаттарын ылғал күйінде ұстап тұратын ылғалдың мөлшері көрші ормансыз учаскеге қарағанда да көп болады.
Орман өсімдіктері (ағаштар, бұталар) топырақты тікелей күн сәулесі мен қураған шөптерден қоршап, жоғарғы топырақ қабаттарын құрғаудан қорғайды. Топырақтың терең қабаттарында, онда жоғары ұңғылы өсімдіктердің қуатты тамыр жүйелері орналасқан, керісінше, ылғал аз болуы мүмкін. Күн сәулесімен жарықтандырылған ағаштар көп суды буландырады, ол тамыр қашуына, оны топырақтан жұтады. Сондықтан жауын-шашын көп түсетін және жер асты сулары жақын тұрған аудандардағы ормандар аумақты батпақтанудан қорғайды. Ормандар қурап қалған жерлерге қарсы тұрады және сол арқылы егіс алқаптарындағы мәдени өсімдіктер егістерінің кеуіп кетуінен қорғайды. Ормандар жыралар мен жыралардың түзілуін болдырмайды, топырақтың жоғарғы, неғұрлым құнарлы қабаттарын сақтауға ықпал етеді.
Жыл бойы орман қоғамдастығының сыртқы түрінің өзгеруі. Орман қоғамдастығы құрылысының күрделілігі өсімдіктердің кеңістікте қабаттап орналасуымен ғана қамтамасыз етіледі. Әр түрлі даму ырғағы бар өсімдіктер алаңының бірлігінде орналасуы үлкен маңызға ие. Көктемде кейбір түрлер ерте өсуде және тез гүлдену мен жеміс-жидектерге ауысады. Вегетациялық кезеңнің басында басқа түрлер баяу өсумен сипатталады және жаздың ортасына немесе оның екінші жартысында гүлдейді.
Орман қоғамдастығына кіретін өсімдіктер түрлеріне және олардың маусымдық дамуына байланысты жыл бойы орманның сыртқы түрі (аспект) өзгереді.
Вегетациялық кезең ішінде жапырақты орманның келбетін күрт өзгертеді. Ерте көктемде, ағаштар мен бұталар әлі еріген жағдайда болған кезде, кең жапырақты орманда әдемі аспект ерте көктемдік шөпті өсімдіктердің гүлденуімен анықталады: лютичика, галлер хохлатка, қаз пиязы, емен ағашының желкенші, түсініксіз және ағаштарда жапырақтары болмаған кезде қолайлы жарықтандыру кезінде Гүлдерді ашатын басқа да өсімдіктер. Жоғарғы қабаттағы өсімдіктерде бүйректі өрістеткеннен және оларда жаңа қашулар өсілгеннен кейін топырақ қабатындағы жарық режимі өзгереді. Гүлденген шөп өсімдіктерінің арасында ақ гүлдері бар түрлер басым болады: май ландыш, ланце звездчатка-жапырақты, көп түсті гүлденген.
Ағаштар мен бұталардың ұшарбасы астындағы жаздың қызуында шөп өсімдіктерінің мол гүлдеуі жоқ, бірақ олардың саны ағаштардың астында жарық көп өтетін жерлерде, сондай-ақ құлақшаларда айтарлықтай артады. Жазда орман қауымдастығының аспекты әртүрлі қабаттағы өсімдіктердің жасыл өскіндерімен анықталады.
Күзге қарай ағаштар мен бұталардың сарғайған жапырақтарының арқасында орман басқа түрге ие болады. Үйеңкі мен бересклет сары түстерді қызыл-қоңыр түспен толықтырады.
Қыста түскен жапырақтары бар жапырақты орманның басқа бейнесі бар, ол оны мәңгі жасыл ағаш қабатымен қылқан жапырақты ормандардан айтарлықтай ерекшелендіреді.
Бір өсімдік қоғамдастығын басқасына ауыстыру. Бір ормандарды басқалардың ауысуы өсімдік әлемінде өте кең таралған және өсімдік жамылғысының заңды даму процесін көрсетеді. Бұл өсімдіктердің қасиеттеріне және ортаның өзгеретін жағдайларына байланысты. Қазіргі уақытта үлкен алаңдар бұрынғы қылқан жапырақты ормандардың орнында пайда болған ұсақ жапырақты ормандармен жабылған. Шырша екпелерін көктерекпен немесе қайыңмен ауыстыру ағаштарды дауылмен кескеннен және өрттен кейін жиі болады. Босатылған алаңда қайыңның көптеген өскіндері пайда болады, олардың ұсақ және ұшу жемістері қайың ормандары орналасқан көрші учаскелерден үлкен көлемде енгізіледі. Шырша өскіндері, сонымен қатар ормансыз аумақтарда аяз және күн күюінен зардап шегеді, ал қайың өскіндері оларға төзімді. Өсіп келе жатқан қайың екпелерінде жақын арада орманға тән орта пайда болады. Ұсақ жапырақты тұқымның астында қолайлы жағдайлар мен бұталар, қылқан жапырақты және кең жапырақты ормандар үшін тән көптеген шөптер бар.
Орманның бір түрін басқасына ауыстырған кезде ұзақ уақыт сол аумақта сүрек өсімдіктерінің жаңа түрлерінің қорғауында сақталуы мүмкін шөпті өсімдіктер консервативті болып қалатыны анықталды.
Шөп өсімдіктерінің сақталған түрлері бойынша осы аумақтағы өсімдіктердің даму тарихын жаңғыртуға болады.
Орман өсімдіктерінің жаңаруы және көбеюі. Орман өсімдіктері тұқымдық және вегетативтік тәсілдермен көбеюде. Көлеңкеленген жағдайда өсетін төменгі қабаттағы өсімдіктерде вегетативтік көбею жиі тұқымнан басым болады. Ормандағы топырақ аздаған кезде кәдімгі ұзын тамыр-вищный және қысқа тамыр-тамыр түрлері (ландыш, түкті шөгінділер, екі жапырақты майник, желкеница лютичная және т.б.), жер үсті қашулары бар өсімдіктер (зеленчук сары, дәрілік вероника), баған құрастырушылар (еуропалық седмичник, дубравная звездчатка, лесная құлпынай), бағаналар түзілген баданалар (қаз ба-лағы, пролиска және т. б.)) және өсімдіктердің басқа да вегетативті жылжымалы түрлері.
Ағаш түрлерінің арасында тұқымдық көбею басым, бірақ вегетативті, әсіресе тамырлы қашулар (Көктерек) пайда болған кезде. Ана тұқымдарының астында жас ағаш өсімдіктерінің өсуі мен қалыптасуы ересек дарақтардың дамуына қарағанда өзге жарықтық жағдайда орын алады. Сондықтан ағаштардың өскіндері мен өскіндері ұшар бастарын жарыққа шығаратын сол түрлердің ересек дарақтармен салыстырғанда көлеңкеге төзімділігімен ерекшеленеді.
ТАБИҒИ ОРТАНЫҢ ЛАСТАНУЫ ЖӘНЕ ОНЫ ҚОРҒАУДАҒЫ ӨСІМДІКТЕРДІҢ РӨЛІ. ӨСІМДІК ЖАМЫЛҒЫСЫН ҚОРҒАУ
Қоршаған ортаны өнеркәсіптік қалдықтармен, автомашиналардың пайдаланылған газдарымен, тұрмыстық қоқыстармен, улы химикаттармен ластау, сондай — ақ далаларды жырту, батпақтарды құрғату, орманды жаппай кесу және оның өрттен қаза болуы-осының барлығы табиғаттағы Елеулі бұзушылықтарға алып келеді және ғаламшардың тұрғындары үшін қауіпті болады.
Өсімдіктердің көптеген түрлері немесе өсімдік қоғамдастықтарын, олардың мекендейтін табиғи ортасын жою кезінде жоғалады немесе өзінің таралу аумағын қысқартады. Оларға қар, ятрышник, ұйқы-шөп, лалагүл және басқа да көптеген түрлер жатады. Жойылып бара жатқан өсімдіктер Қызыл кітапқа енгізіліп, ерекше қорғауға жатады. Жануарлар өледі және олар өмір сүретін өсімдік қауымдастықтарының жойылуы себебінен ғана емес, сонымен қатар ортаның улы және зиянды заттармен ластануы нәтижесінде де.
Суда, ауада және топырақта улы заттардың шоғырлануы тірі адамның жаппай өлімін тез арада туғызуы үшін аса маңызды болмауы мүмкін. Бірақ ағзаның оған зиянды заттардың күн сайын жиналуы, оларды тамақтану тізбегіне қосу Елеулі салдарларға әкеп соғады. Мысалы, теңізде өмір сүретін және мұнда мекендейтін жануарлар үшін азық-түлік қызмет ететін диатомды балдырлар радиоактивті заттарды қарқынды жинақтайды, ал олардың көпшілігі өз кезегінде адам үшін азық-түлік болып табылады. Тіпті теңіз суындағы сынап қосылыстарының аздаған концентрациясы кезінде де қауіпті зат балық жасушаларында оның қоршаған ортасына қарағанда жүздеген есе көп болады. Сынаптың көп концентрациясы устриц денесінде байқалады. Балық пен устриц адам тамаққа пайдаланады. Осылайша тамақтану тізбегінде улы заттардың концентрациясы өседі, сонымен бірге олардың ағзаға зиянды әсері.
Соңғы жылдары табиғатты қорғау мәселесі өткір тұр. Қоршаған ортаны қорғауға бағытталған шараларды әзірлей отырып, ғалымдар улы заттарды сыртқы ортада тіпті аз мөлшерде тануға қабілетті өсімдіктерге көп көңіл бөледі. Атмосферадағы күкіртті газға сезімтал қыналар, қылқан жапырақты тұқымдар, әсіресе қарапайым шырша. Гладиолус, керісінше, бұл газға төзімділікті көрсетеді, бірақ фтор нашар көтереді. Гладиолустағы жоғарғы жапырақтарды жуу-атмосфераның осы улы заттармен ластануының көрсеткіші. Мыспен ортаның ластануы мака мен раушан жапырақтарының бояуын өзгертеді, олар көк және тіпті қара болады.
Әсіресе суды, ауаны және топырақты түрлі ластағыштардан тазартатын өсімдіктер маңызды. Кәдімгі Шаған, Көктерек, Шығыс және басқа да бірқатар өсімдіктер атмосфераға хлорлы сутегі шығаратын кәсіпорындарға жақын отырғызуды ұсынады. Көп мөлшерде ауадан күкірт газын терек бальзамикалық сіңіреді. Кәдімгі ат талшыны, қара терек, ұсақ жапырақты жөке қорғасынды сіңіреді; оларды көлік магистральдарының бойымен отырғызуды ұсынады. Заттардың улы қасиеттерін бейтараптандыруға және оларды қауіпсіз түріне ауыстыруға қабілетті өсімдіктердің құндылығы ерекше өседі. Мұнда соңғы рөл жақсы танымал күрек емес.
Түсінікті, көп өсімдіктер мен өсімдік қауымдастықтары айналамыздағы қарағанда бай және разнообразнее өсімдік жамылғысы, сенімді қорғалған Жердегі өмір.
Біздің планетамызда биоалуантүрлілікті сақтау үшін әртүрлі елдерде адамның табиғатқа әсері шектеулі немесе іс жүзінде жоққа шығарылған қорғалатын аумақтардың кең желісі құрылды. Бұл қорықтар,қорықтар, ұлттық парктер. Ресейде 100 қорықтар бар. Олардың ең ірілері Сібірде (Варгузин, Алтай және т.б.). Қорықтарда биоәртүрлілік, өсімдіктердің (жануарлар мен жануарлардың) жекелеген түрлері және жалпы қоғамдастық зерттеледі.
ҮЙ ЖАНУАРЛАРЫНЫҢ ТҮРЛЕРІ МЕН МАҢЫЗДЫ ТҰҚЫМДАРЫ
Үй жануарларының түрлері. Жыртылған омыртқалы жануарлардың көп бөлігі сүтқоректілерге жатады, олардың ішінде — қос тұяқтыларға (сиырлар, яки, буйволдар, Қойлар, ешкілер, шошқалар, солтүстік бұғылар, түйелер) жатады. Сүтқоректілердің басқа отрядтарынан жылқылар мен есектер (тұяқтылар отряды), иттер мен мысықтар (жыртқыш отряд), қояндар (кеміргіштер отряды) жыртқыш отрядтардан алынған. Сүтқоректілердің көпшілігі негізінен сүт, ет, жүн және тері алу мақсатында үйілген. Барлық дерлік үй жануарлары шөп жануарлары.
Үй сиырлары еуропалық және азиялық турлардан шыққан. Біздің уақытымызға сиырлардың көптеген сүт, ет және ет-сүт тұқымдары шығарылды. Сүтті сиырлар (холмогорская, ярославская, қызыл дала) Үлкен емес, бірақ көп сүт береді. Етті сиырлар (қалмақ, қазақ ақ бас) сүтті ірі, бірақ сүт аз береді. Сүтті-етті тұқымды сиырлар (симментал, костром, Лебединская) ірі және көп сүт береді. Сиырларды сиырлардың арнайы үй-жайларында жеке азықтандырғыштары және автоматты суарғыштары бар немесе жартылай ерікті түрде ұстайды (сиырларды сиырлардан қоршалған қыдыртуға шығып, жалпы азықтандырғыштар мен суарғыштарды пайдалана алады). Сиырларды сауу аппараттарымен қораларда немесе арнайы үй-жайларда сауады.
Ұсақ мал (қой мен ешкі). Жиі қой өсіреді. Олардың ата-бабалары-жабайы қошқарлардың түрлі түрлері. Биязы жүнді, жартылай биязы жүнді және қылшық жүнді қойдың көптеген тұқымдары бар. Қой-қарапайым жануарлар. Оларды ет, жүн, тері, сүт алу мақсатында өсіреді.
Басқа үй жануарлары. Үй шошқалары-жабайы шошқалардың бірнеше түрлерінің ұрпақтары. Олар азыққа бейім, тез өседі, жеміс береді. Шошқа өсіріп, адам ет, май және тері алады. Үй жылқылары өткен ғасырдың басында Еуропа даласында өмір сүрген Пржевальский мен тарпанның жабайы жылқысын үйшіру барысында болды. Жылқыларды жүк тасымалдау, атқа міну, түрлі ауыл шаруашылығы жұмыстарын орындау үшін бұрын ұстайды. Бірқатар аумақтарда жылқы еті (жылқы еті) және сүттен дайындалған қымыз сусыны пайдаланылады. Солтүстік бұғылар-бұл ет пен сүт, жылы киім мен аяқ киім, алмастырылмайтын көлік құралы. Солтүстік үй бұғылары, қазір өмір сүретін жабайы бұғылар сияқты жыл бойы еркін өмір сүреді. Бұғы өсірушілер оларды ең жақсы жайылымдарға айдайды, ит көмегімен қасқырдан қорғайды,аурулардан егеді. Үй қояндары — ауыл шаруашылығы сүтқоректілерінен ең жемісті және тез өсетін. Олар дәмді нәзік ет пен жақсы тері алу мақсатында өсіріледі.
ЖЕР БЕТІНДЕГІ ЖАНУАРЛАР ӘЛЕМІ ДАМУЫНЫҢ НЕГІЗГІ КЕЗЕҢДЕРІ
Дамыту жануарлар біржасушалы ағзалардан пайда болуының к многоклеточным. Жер бетіндегі алғашқы жануарлар ежелгі бір клеткалы болды, олардан қазіргі саркод-жгутик, инфузориялар, споралар және т.б. ежелгі отарлық жгутиктерден қоректену типтерімен ежелгі көп клеткалы жануарлар болды, олардың денесі жасушалардың екі тобынан тұрады: жгутик (сыртқы) және асқорыту (ішкі). Бірінші көпжасушалы жануарлардың пайда болуы жануарлар дүниесінің тарихи дамуында ірі оқиға болды: атқаратын қызметтері бойынша жасушаларды бөлуге, дененің құрылысын одан әрі күрделендіруге, дене өлшемін арттыруға және регенерацияға кең мүмкіндіктер пайда болды.
Төменгі көп клеткалы малдардан жоғары клеткалы малдарды дамыту. Ежелгі ішек-сүйек жануарларынан-оларда үшінші ұрық жапырағының пайда болуы арқылы ежелгі жабайы құрттар пайда болды. Үшінші ұрықтық парақтан тез және тамаша қозғалуды қамтамасыз ететін бұлшық ет жүйесі және негізгі мата немесе паренхим пайда болды, соның арқасында ағзаның ішкі ортасы қалыптасты.
Жануарлар дүниесінің тарихи дамуындағы келесі кезең жануарларда ішкі органдары бар дене қуысының пайда болуымен байланысты. Дене қуысы бар қарапайым жануарлардан сақиналы құрттар, ал ежелгі сақиналы құрттардан — моллюскалар мен буынаяқтар болды. Қарабайыр үш қабатты қуыс малдарынан хорды жануарлар да өз бастауын алады.
Жануарларды төменгі хордалардан жоғары хордаларға дамыту. Ең қарапайым ежелгі хорды заманауи ланцетниктерге ұқсас болды. Олар ішкі қаңқасы, жүйке түтігі, әлдеқайда жетілдірілген бұлшықет және басқа да мүшелер жүйелері болды және балықтарға бастау берді. Хорды жануарлардың бір тобы-ежелгі қылқаламдар — жер үсті омыртқалы жануарларға — ежелгі қосмекенділер, ал олар-ежелгі бауырымен жорғалаушылар, одан кейін ежелгі құстар мен ежелгі сүтқоректілер болды.
Омыртқалылардың тарихи дамуы барысында екі камералы жүрек пен бір қан айналымы шеңберінен (балықтарда) үш камералы (қосмекенділер мен бауырымен жорғалаушылар) және төрт камералы (құстар мен сүтқоректілер) және екі қан айналымы шеңберіне көшу жүзеге асырылды. Примитивті ірі ұяшықты өкпе үлкен тыныс алу беті бар өкпеге айналды. Қозғалыс органдары, жүйке жүйесі, құрлықтағы көбею құрылғылары күрделенді. Жануарлар дүниесінің тарихи дамуы ең жоғары дамыған омыртқалы жануарлардың — маймылдардың пайда болуымен аяқталды.
Добавить комментарий Отменить ответ
Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *
Заң және құқықтану (6)
Физика және астрономия (16)