kk kk kk ru kk ru en ru de kk el en kk bg oc kk fi kk kk kk en kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk bg kk kk kk ko kk kk kk kk ko kk ky kk kk ko kk mk kk mk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk be kk kk hbs_cyr kk kk kk kk kk hbs_cyr kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru uz kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk uz kk ru kk kk kk bg kk kk ru kk mk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk uk cs kk ru kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk ky kk ru kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk ru kk bg kk kk bg kk kk bg kk ru ru kk kk kk kk bg kk ko kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk oc en kk ru
Қосарларды Байтұрсыновша таптастыру неге дұрыс емес?
І. Қазақ тілі грамматикасының кейбір мәселелері Қазақ тiлihiң Ғылыми куpсы жөhihеh лекциялаp
zhubanov k kazak tili grammatikasynyn keibir mseleleri (1)
3. Қосар сөз бен кіріккен сөз
Онан кейін, жаңа грамматиканың бұрынғы грамматикалардан бір өзгешелігі
– қосар сөздерді жіктеуі, таптастыруында. Бұрын қосар сөзді екі-ақ түрлі деуші еді:
бірінші, жалпылағыш қос сөздер (
Қосар сөздерді былайша таптастыру, бірінші, жеткіліксіз; екінші, дұрыс емес.
Жеткіліксіздігі сол: қосар сөздердің беретін мағынасы жалғыз-ақ жалпылау я
жалқылау емес. Екінші, сол жалпылағыш деп атап отырған қосар сөздердің өзінің
құрылыс жағынан түрлері көп. Мысалы, анау,
біріне-бірі мағынасы жақын екі сөзден құралған түрлер;
сияқтылар бірі түсінікті, бірі түсініксіз екі сөзден құралған түрлер;
сияқтылар біріне-бірі қарсы мәнді екі сөзден құралған түрлер т.т.
Сөздің қосарланып айтылатынын баяндап тұрып, қандай элементтерден
қосарланатынын айтпасақ, онда қосар сөзді әңгіме қылудың да қажеті жоқ.
Грамматиканың мақсаты жалғыз-ақ сөздің қандай мағыналары болатындығын
баяндау ғана емес, қандай формаларға қандай мағыналар сәйкес келетінін баяндап,
дұрысы, қандай мағына шығу үшін сөзді қалайша құрастыру керек екендігін
баяндау. Сондықтан, құрастыру, құрылыс жағын елемейтін грамматика грамматика
да болмақ емес. «Тіл құрал» қосар сөздерді баяндауда тек мағына жағын алды да,
жалпылау мағынасы мен жалқылау мағынасын айырып берумен қанағаттанады.
Ал, қалайша құрағанда жалпылау мағынасы шығады, қалай құрағанда жалқылау
мағынасы шығады – ол жағын айтпайды.
3. Қосар сөз бен кіріккен сөз
Онан кейін, «Тіл құралдың» қосар сөздерді баяндауда бұрыс кеткен жері сол –
қосар сөздер мен кіріккен сөздерді айырмайды. Кіріккен сөздер дегеніміз – бірімен-
бірі біте қайнап қосылып, ажырамастық күйге түскен қосарлар. Олар тек бірқатар
сөздерде болады да, басқа сөздерден олардың қалпына салып жасай беруге
көшкен екен. Осы сияқтандырып,
қосақталғанда жарайтын форма дәл сол сияқты екінші сөзге,
қосақталғанда жарамай қалады. Немесе,
формасына түскен екен; енді осы сияқтандырып
формасына саламыз десек, бұл оған көнбейді:
деген сөзге жарамайды. Олай болатын болса,
кіріккен сөздердің құралысу амалы жалпы заңға айналған амал емес. Тек бірқатар
сөздерге, кейде бір ғана сөзге жарайтын амал болып шығады.
Грамматика жалпы амал болып, жалпы заң болып кеткен құбылыстарды
қарайтын ғылым. Сондықтан, формалардың қайсысы жалпы заңға айналғанын,
қайсысы тек белгілі орындарда ғана іске асатынын айыру грамматика үшін өте
маңызды. Бұрын мұны ескермей, кіріккен сөз, қосар сөздердің бәрін бір қораға
қамап, қос сөз деп атаған. Сондықтан, бұл мәселені баяндау да дұрыс шықпай,
«Тіл құралын» жалқылағыш қос сөз деп отырғаны – тіпті, қос сөз емес.
деген екі сөзді қос дейтін болсақ,
темір күрек, ағаш қасық, тас үй
сөздерді де қос сөз деп санау керек. Олай болғанда екі зат есім тіркесіп келіп, оның
алдыңғысы соңғысына анықтауыш болып тұрса, оның бәрін қос сөз деу керек
болады. Онда анықтауыш дегенді алып тастап, басқа бір сөзді анықтап тұрған сөзді
синтаксисте өз алдына сөйлем мүшесі деп санамай, екеуін қосып бір сөз – қос сөз
деп санау керек болып шығар еді.
Тегінде, Байтұрсынов тілдегі синтаксис қарайтын нәрселер мен морфология
қарайтын нәрселердің шегарасын аша алмаған.
Бет орамал, темір күрек
бірі анықтауыш, бірі анықталушы болып тіркескен сөздерді синтаксис қарайды.
Үйткені, бұларда бір сөз емес, бірнеше сөз болады. Әр сөз өз алдына сөйлем
деген сөз сөйлемнің бір мүшесі – анықтауыш,
деген сөйлемнің екінші мүшесі – анықтаушысы болады. Ал,
сияқты сөздердегі кірігіп кеткен жеке сөздер анадағыдай, өз алдына
сөйлем мүшесі бола алмайды.
деген қосынды, түгелімен тұрып, сөйлемде
бір-ақ мүше бола алады.
емес, екеуі қосылып барып, бір-ақ мүше бола алады. Сондықтан, мұндай, кіріккен
сөздерді синтаксис қарамай, морфология қарайтын болады.
Бұлар алғашқы әзірде синтаксис қарайтын тіркестер болып жүрген:
-ы бір мүше болып,
-ы екінші мүше болып ұсталған. Бірақ, келе-
келе екеуі бірігіп, бір ғана нәрсенің аты болып кеткендіктен,
болып саналудан қалып, екеуі бір сөз болып, бір сөз орнына жүріп кеткен. Сонан
сияқты сөздер синтаксис қарауынан шығып,
морфология қарайтын тарауға түскен. Сондықтан, бұларды –
, біріне-бірі қаншама ұқсас бола тұрса да, бірінен-бірін айыру керек
болды. Жаңа грамматикада кіріккен сөздер, анау, темір күрек, тас үй деген сияқты
тіркестерден де, мынау қосар сөздерден де ажыратылып, бөлек көрсетілген.
Ал, қосар сөздерге келсек, бұлар да бір сөздер емес, бірнеше сөзден
құралатын, сөйте тұрып-ақ бір сөз орнына жүретін сөздер. Сондықтан бұлар
сияқты, синтаксис қарайтын тіркестерден гөрі
кіріккен сөздерге жақынырақ. Үйткені, бұлардың екеуі де морфология қарайтын
түрлер. Үйткені, бұлардың екеуі де, екі сөзден құрала тұрса да, бір сөз орнына
жұмсалатын түрлер. Сөйте тұрып, бұл екеуінің арасында айырма да жоқ емес:
кіріккен сөздер дегеніміз – заңды түрде кірікпей, әлдеқалай арасының жігі бітіп
қалған қосындылар да, қосар сөздер дегеніміз – қолдан қосып, қолдан айыруға
келетін, қосақталу түрі белгілі заңда негізделген формалар.
деген – кіріккен сөз емес, қосар сөз. Үйткені, мұның екеуінің
қосақталу негізі тек осы қосардың өз басында ғана емес, басқа, осыларға ұқсас
сөздердің, екінші сөзбен айтқанда, сын есімнің бәріне жарайтын заң болып кеткен.
Біріне-бірі қайшы мағыналы, не көрші мағыналы болып келетін екі сын есімді осы,
қосып, қайшы мәнді я көрші мәнді сын есімдердің бәрінен осындай қосар сөз
жасай аламыз. Олай болса, бұлардың қосақталу негізіде белгілі бір заң бар.
Ал, кіріккен сөздер олай емес,
деген сөз қосылып, бір
кіріккен сөз болып, мұнда
деген сөздің басындағы үнсіз дыбыс үндіге
түріне көшіпті. Осы ретпен басқа да кіріккен сөздер жасамақ болсақ,
ащы су, ащы шөп
деген сөздің орнына салып,
дейміз десек, оған келмейді.
Сонымен, кіріккен сөз дегеніміз – екі сөзден, не үш сөзден кірігіп барып, бір сөз
орнына жүретін, бірақ қосақталу амалы заңды күйге түспеген қосындылар болып
шығады да, қосар сөз дегеніміз – екі сөзден, не үш сөзден қосақталып барып, бір
сөз орнына жүретін, оның үстіне, қосақталу амалы белгілі бір заңға негізделген
қосындылар болып шығады. Сөйтіп, кіріккен сөздер дегеніміз – заңсыз қосынды,
қосар сөздер дегеніміз – заңды қосынды болып шығады. Сондықтан, кіріккен
сөздер өлі форма болып шығады да, қосар сөздер тірі форма, жанды форма болып
1   ...   174   175   176   177   178   179   180   181   182