kk de kk ar fa kk kk be ru mhr kk ky kk kk ru hbs_cyr kk vi kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk tt kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk sv kk kk fr kk kk de kk kk de kk kk kk tt kk kk en tt kk kk af tt kk kk sv uk kk kk kk te kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk zh ru kk kk kk kk tt kk ru kk kk kk en kk kk kk kk
XX ғасырдағы білімпаз қазақ жастары
Алашорда 3275 4 пікір 8 Маусым, 2022 сағат 13:17
XX басы қазақ тарихы үшін саяси өрлеуге бет алған ояну дәуірі болды. Ресей түркілері арасында бастау алған жәдиттік  бағыттағы ағартушылық қозғалыс, қазақ арасында да барынша өрістеп, Алаш идеясы өркен жайды. Ұлттық ұйысуға үндеген өлең-жырлар ел арасында кең тарап, елдік мүдде жанданды. Алғашқы ұлттық баспасөз пайда болып, қалыптасты.
1) Мұстафа Шоқаев (Сырдария облысы, Ақмешіт уиезі – заң факультеті); 2) Ғаббас Жансұлтанұлы Сейдалин (Қостанай уиезінен, Торғай облысынан – заң факультеті); 3) Ыдырыс Оразалин – (Семей облысы, Павлодар уиезінен – ауыл шаруашылығы институты); 4) Шаһмардан Сейтұлы Капсаламов – (Ферғана облысы, Наманганнан – ауыл шаруашылығы институты); 5) Жәңгір Сәлімкерейұлы Жантөрин (Поли-технический институттың экономический бөлімі).
Варшава ветеринарный институтында 4 қазақ студенті: 6)Әшірбек Шалымбеков (Семей облысы); 7) Әбілмәжін Күшіков (Семей облысы)); 8) Жақып Сұлтанаев (Жетісу обылсының қырғызы); 9) Ахмет Тұнғаншин (Торғай облысынан).
10) Хамза Нұрданұлы (Сырдария облысы, Әулие-ата уиезінен – заң факультеті); 11) Жүсіпбек Жақбайұлы (Жетісу облысы, Үлкен Алматы елінен – медицина факультеті); 12) Шүленбай Оралбайұлы (Орал облысынан – ауыл ашруашылық факультеті); 13) Әбілмағжан Балтан ұлы Орал облысы, Ілбішін уиезін– ауыл шаруашылық факультеті).
Саратовта университетінің медицина факултетінде оқиты стеденттер: 14) Есенғали Касаболатов (Орал облысынан); 15) Ықылас Шұғылов (Орал облысынан);  16) Батырғали Жүсіпғалиев (Астрахан губерниясынан); 17) Ахмет Ниязов (Астрахан губерниясынан); 18) Ғұмар Есенқұлов (Орал облысынан);  19) Бақытғали Бейсенов (Орал облысынан).
20) Ғабдрахман-бек Оразаев (Түркістан өлкесі, Марғыланнан – заң факультеті); 21) Халел Ғаббасов (Семей уиезін – Физика-математика факультеті); 22) Сатылған Сабатаев (Жетісу облысы, Алматы уиезінен – ауыл ашруашылық институты); 23) Тел Жаманмұрынов (Торғай облысы, Ырғыз уиезінен – ауыл ашруашылық институты); 24) Нәзір Төреқұлов – Қоқан қаласынан – Коммерческий институт); 25) Ақ-қағаз Досжан қызы (Торғай облысы, Ақтөбе уиезінен – дәрігерлік); 26) Таным Құлекен қызы (студент Сабатаев келіншегі. Торғай облысы, Ырғыз уиезінен Повивалный институт).
27) Асылбек Сейітов (Семей облысы, Павлодар уиезіні – медицина факультеті); 28) Әлімхан Ермеков (Семей облысы, Қарқаралы уиезін – технология институтында).
29) Әбубәкір Иманов – (Торғай облысы, Қостанай уиезінен – заң факултеті); 30) Мұқыш Боштаев  – (Семей облысы, Павлодар уиезінен – заң факултеті); 31) Базарбай Мәметов  –  (Жетісу облысы, Лепсі уиезінен– заң факултеті); 32) Шапағат Бекмұхамедов  – (Астрахан губерниясы, екінші окруктан – заң факултеті); 33) Иса Қашқынбаев (Орал облысы, Ілбішін уиезінен  – медицина факультеті); 34) Иса Қисықов – (Торғай облысы, Ырғыз уиезінен – медицина факультеті);35) Бижанғали Жанқадамов (Орал облысы, Ілбішін уиезінен –  ветеринарный институт).
Жоғарыда аты аталған қазақ жастарының көпшілігі кейіннен жұрт қамын үшін түрлі салаларда еңбек етті. Кей бір талапты қазақ жастары, жастай қайтыс болып, арманда кеткендері де болды. Мысалы, Міржақып Дулатұлының Түркияда білім алып жүріп, жастай қайтыс болған Ғадылбек Бекмұхаметұлының қазасына қайғыра отырып жазған жазбасы бар. Міржақып Дулатұлы бұл жазбада Ғадылбектің Семей облысы, Зайсан үйезі Қара Ертіс еліне қарайтын Найман Бекмұхаммед молла Сатыбалды ұғылының баласы екенін, 1904 жылдары өзі сол ауылда мұғалім болып барып, Ғадылбекті алғаш оқытқанын жазады.
«Ғадылбек 1916 жыл 14 жасында Түркияға кетті. Түркияның Бурса шаһарындағы (Стамбұлдың ар жағында) түрік гимназиясы мектеп Сұлтанияға кірген. Онда 3 жыл оқып, 1919 жыл Стамболға келіп, дарул мұғалімге түскен. Ғаділбек дарыл мұғалімде 3 жыл оқығанда, барша сабақтас шәкірттердің алды болған. Дарыл мұғалімді бітіруге енді бір жыл қалғанда, көкірек ауруға шалдығып, 1918 жылы март айында 20 жасында ауруханада жатып опат болған. Ғаділбек ауру уақытында Россиядан барған оқушы жолдастары Ғазиз Байсейітұлы, Рахметулла Халитұлы, Нұрмұхаммед Тоқсанбайұлы (үшеуі де Зайсандық, алғашқы екеуі қазір Ташкентте, Нұрмұхаммед қазір Түркияның Измир шаһарында мұғалім) Ахмет Қуатпайұлы (Бұл Қытай қазағы, 19 жыл Түркиядан қайтып келе жатқанда жолда Батом шаһарында көкірек аурудан опат болған) Ғали Димышұғлы (Ақтөбе үйезінен. Бұл да қазір Ташкентте) Ғаділбектің қалын біліп қасында болған және де Түркиядағы күншығыс істерін қарайтын саяси ұйым Ғаділбекке ауырып жатқанда пұл жәрдемін беріп тұрған» («Ақ жол» газеті. №49. 1921.).
Ғаділбек марқұм өлуінен 20 күн бұрын конвертке салып жолдастарына хат берген. Мен өлгеннен кейін ашыңдар деп сондағы жазған сөзі– жолдастарым, кітаптарымды бөліп алыңдар, киімдерімді мұқтаждарың алыңдар, еліме хабар қылыңдар, жастай өліп арманда кетіп барамын деген.
Сау күнінде Ғаділбектің жолдастарына дәйім айтатын сөзі «оқуымызды бітіп, әттең елге жетсек мектеп, медресе ашсақ, көшпелі елдің басын қоссақ, надан бауырларымызды оқытсақ дейді екен», елге барғанда керек болады деп мектеп, медресселердің планын қағазға салып жүруші еді дейді.
Ғаділбектің сүйегі «скоптары» мазары деген белгілі бейітке қойылыпты.
Ғаділбектің жаназасына мыңнан артық шәкірт жиналып, дарул мұғалімі мүдірлері, модәріс мұғалімдер басшы болып, ту көтеріп апарып қойыпты. Қабір басында дарул мұғалімі бастығының орынбасары Ахман Шариф Әпенді мынандай сөз сөйлеген:
«Мынау көміп отырған жолдастарыңның кім екенін білесіңдер ме? Бұл дүниенің қай бұрышынан не мақсатпен келгені естеріңде ме. Бұл кешегі жолдастарың Ғаділбек зерек. Ғаділбек: мінезді жігерлі Ғаділбек! Сонау Қытай шекарасында жатқан түрік нәсілдес қараңғы қазақ ұлтын ағарту мақсатымен ғылым іздеп келген Ғаділбек!
Елі үшін қызмет қыламын деп ғылым жолында құрбан болған Ғаділбек; Ғаділбекті ұмытпаңдар, Ғаділбектен үлгі алыңдар!» деп даусы қалтырап көзінен мөлдіреген жас ағызды дейді («Ақ жол» газеті. №49. 1921.)
XX ғасыр басындағы қазақ жастары өте белсенді болып, оқу білімге жаппай ұмтылды. Алғашқы ұлттық баспасөздерді қолдап, жаңаша мектептер ашуға, медреселер салуға жаппай кірісті. Бұл үрдіс жыл сайын жалпыұлыттық сипат алып, қазақ оқыған жастарының алдыңғы легі қалыптасып, ұлттық қозғалыс, ортақ жазу тілі, териториялық тұтастық, ұлттық мүдде төңірегінде топтасып, жұрт қамы үшін аянбай еңбек ете бастады. Осылайша, алдыңғы буын зиялы жастар шоғыры қалыптасып, қазақтың жеке ұлттық мемлекет болуына алғы шарт жасады.
Президент сайлауы жаңа сайлау циклын бастайды
Қазақстанды қалай көгертеміз? (басы)
Президент сайлауы 20-қарашаға қойылды
Ел саясатындағы "өтпелі шақтың" көлеңкесі
Түркі академиясы «Орхоннан Орхан Ғазиге дейін» атты археологиялық-мәдени экспедиция ұйымдастырды
Тақырыпқа байланысты басқа да мақалалар
Президент Тоқаев Торғайға барады
Саяси репрессиялардың түп себептері хақында...
Күзде кезектен тыс Президент сайлауы өтеді
Әр баланың шотына Ұлттық қордан ақша бөлінеді
Әйелдер зейнетке 61 жаста шығады
Жазушының жалақасы бюджеттен емес, нарықтан!
Мобильді қосымшаны жүктеп алыңыз!
Сайттағы материалдарды пайдаланғанда міндетті түрде сілтеме берулеріңізді сұраймыз. Ақпараттық порталдағы авторлық және басқа да құқықтар толығымен қорғалатынын ескертеміз. Автордың жеке пікірі редакцияның көзқарасы болып саналмайды. Жарнама мен түрлі хабарландыруларға жарнама беруші жауапты.
Құрылтайшысы: «Абай-ақпарат» қазақ интернет кеңістігін дамыту қоры» қоғамдық қоры
ҚР Мәдениет және Ақпарат министрлігінде тіркеліп, №12996-ИА кәулігі берілді