kk de uk kk kk kk kk be av xal kk av ru en ba kk ky kk kk mk av kk kk kk ru ru kk kk ru ar kk kk ru uk kk kk kk kk be av xal kk av ru en ba kk ky kk kk mk av kk kk kk de en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en en en en en kk kk de kk de kk de uk kk de kk de kk de kk de kk de kk de kk de kk de kk de kk de ky kk ru kk de kk de kk de kk de uk kk kk kk ru ru kk ru kk kk ru ar en
Ахмет ТОҚТАБАЙ. Қазақ жылқысы туралы жазба деректерде – Арғымақ Ұлттық танымдық порталы
© 2014-2022. Арғымақ Ұлттық танымдық порталы. Барлық құқықтар қорғалған
Home›Аттың сыны›Ахмет ТОҚТАБАЙ. Қазақ жылқысы туралы жазба деректерде
Қазақ халқының арғы тегі жайындағы мәліметтер: ертедегі грек авторлары Геродот пен Страбонда, Қытай хроникаларында, орта ғасырлдық араб, парсы авторлары мен Европа саяхатшылары Марко Поло мен Вильгельм Рубрук т.б. кезедеседі. Бұлардан қазақ салтында ең қадірменді қонағына жақсы ат мінгізу сонау орта ғасырдан бері келе жатқан дәстүр екенін көреміз.
Ал қазақ жылқысыныңы ерекшелігі әрі артықшылығы – ол сонау ықылым заманнан табиғи сұрыптау арқылы дамыған, яғни сол жергілікті жердің өзінде пайда болып, өсіп-жетілген (ғылым тілінде автотонды дейді). Қазір көп ретте түркмен жылқысы (ахалтеке) көп айтылып, көп жазылып жүр. Қазақ жылқысымен салыстыратын болсақ екеуінің арасы жер мен көктей. Біріншісі талай мыңдаған жылдар бойы мемлекеттік шеңберде адам қолымен аялап өсірген мәдени сұрыптаудың нәтижесі де, екіншісі осыншама уақытты бастан кешіріп, біздің заманымызға келіп жеткен табиғи сұрыптаудың жемісі.
1870 жылы «Сведения о коннозаводстве Туркестанского края» (СП) деген журналда жарық көрген Н.Бахметьевтің мақаласы Түркістан өлкесіндегі жылқы заводтарына арналғанымен, автор онда қазақ жылқысының далада бағылып, табиғат аясында өсетінін айта келіп, «қолға ұсталып, үйде бағылатын жылқыны қазақтар ерекше бағалайды, оның бағасы 200 сомнан асады» – дейді. «Бірінші жыл туған құлын желіде жатады, енесін әбден суалғанша «арықтатып» отырып сауады, жас құлынның өсіп-жетілуіне көп зиян келеді. Екінші жылы таңбасы салынады. 2 жасқа келген атқа 12-ден асқан бала мінеді де, ертеден қара кешке дейін мал қайырумен болады. 3-ке келгенде нағыз ат үйрету, барлық жағынан сынау басталады» деп көрсетеді. «Жаздың небір аптап ыстығы мен қыстың ақпандатқан суығында жылқылар далада тұрады. Қазақтар тек аса бағалы аттарын жерден қазылған ықтасын шұңқырға қояды. Бір жерден екінші жерге көшіп, ұзақ жолдан кейін жылқылар жем-шөпсіз, сусыз қалады, ұзақ жолға мінілген атты иесі 5-6 сағат жем бермей қаңтарып қойды. Осының бәрі қазақ жылқысының тұрпатының көріксіздігіне, бойының кішкентайлығына, жүнінің ұзын болып өсуіне әкеп соқтырады» деп жазады зерттеуші. «…Қазір орыстардың ықпалымен қазақтар қысқа, аз мөлшерде болса да шөп дайындайтын болды…» – дейді Н.Бахметьев
Автор қазақ жылқысының қандай шөп жейтінін дәл айтады: «Қаратаудың баурайында жабайы сұлы өседі.., ковыль-боз,тимофеева трава – бидайық, жоңышқа мен бедені баулап қысқа дайындайды…»
Н.Бахметьев Европа және орыс жылқышыларына мүлдем таңсық жорға жылқылар туралы таңдана жазады: «…Бұл сорттың (жорғаның) қалай шыққанын кім білсін. Жол жүруге мұны қазақтар да, сарттар да өте жоғары бағалайды. Әсіресе, алыс жолда өте тамаша, жүрісі жайлы» – дейді автор. Орта Азияның тағы бір жақсы жылқы тұқымы қарабайырдың қалай шыққаны жөнінде:
«…Арғымақ айғырды қазақ биесімен шағылыстырады, бірінші туғаны арғымақтан айнымайды. Тек үшінші туғаны ғана бүкіл Орта Азияда құрметтелетін қарабайырды береді…»
Н.Бахметьевтің мақаласы қазақ жылқысы жайында мамандардың көңілін аударған алғашқы еңбектердің бірі болды. ал А.Вилькинстің 1885 жылы «Журнал коннозаводствада» жарық көрген «Заметки о лошодях Туркестана» атты еңбегі қазақ жылқысы жөніндегі нақты фактілермен құнды. «Далада үнемі болып тұратын апатты мал шығындарына қарамастан, – дейді автор, – мыңдаған, тіпті 10 мың жылқысы бар қазақтар бар. Орынбор, Троицк, Петропавловск, Омск қалаларының базарларында қазақы жылқы жылма-жыл көп мөлшерде сатылған. Осының әсерінен шекарадағы орыс саудагерлері мен кулактары қазақы жылқы тұқымын өсіре бастаған. Сибирь қалаларындағы қазақ аттары жегілген орыс тарантартары мен тройкалары жылдамдығымен кімді де болса таңдандырады». Орыс деревнясындағы қолға ұсталып, тұрақты жем-шөп жеген қазақы жылқы бұрынғыдан зорайып күш-қуаты артып, көбінесе жегуге өте таптырмайтын көлік болған. «Орта Азия халықтарының ішінде атты алысқа шабуға үйрететін қазақтар мен түркмендер 25-тен 40 верстке (1 верст-800 м) дейін ат шабысын ұйымдастырған. Ал, Әулиеата қазақтары ұзындығы 100 верстік бәйге ұйымдастырып отырған. Бәйгенің соңында қалған аттар мәреге 4-5 сағатта әрең жеткен». Мақалада мынадай қызық фактілер бар: «..мұндағы жігіттер қиналмай-ақ Қазалыдан Орынборға (1000 верст) бір атпен шығып, қайтарында екінші атпен 24 күн ішінде қайтып келеді…» Мынадай бір деректерге қалайша көңіл аудармассыз: «Ташкент пен Орынбор арасына, қосарға бір ат алып, 18 күн ішінде барып қайтқан. Сондықтан граф Зубовичтің бүкіл Европаны таңқалдырған Вена мен Париж аралығын 15 күнде жүріп өткен сапары мұндағы қазақ жігіттерінің көпшілігің қолынан келеді…»
Зерттеуші жергілікті халықтың аттың қандай жүрісін ұнататынын да қалыс қалдырмайды. Дала үшін ең жақсы жүріс «хода» (біздің ойымызша бұл «аяң» болу керек, себебі қазақ ат таңдағанда жол жүргенге ыңғайлы аяңы бар ма екен өзінің деп жатады). Автор бұл жүрісті Европа әлі білмейді, себебі бұл қолдан жасалған аллюр – атты жүріске үйреткеннен бастап осы әдіске үйретеді, осы жүрісіне қарап ат бағаланады деп көрсетеді. Европалықтар «рысь» (желу) пен «галопты» (шоқырақтау) жақс көрсе, «хода» (яғни аяң) осы екеуінің арасында сияқты деп пайымдайды. Бұл жерде бір ескерте кететін жай европадлықтардың аттың жүрісіне арналған терминдері мен қазақша баламалары бір-біріне сәйкес келмейді. (Екеуін салыстыру үшін екі жақты бірдей білетін маман керек).
Мақалада «ат жарату, сынау» өнеріне біраз орын берілген. Автор қазақ, түркмендердің ат жаратуы мен Европа тренингісінің тәсілдерінің ұқсастығына тоқтала келіп, жалпы «ат сынау өнері» Европаға Шығыстан келмеді ме екен деген ой тастайды. Шындығында, бұл өнердің Шығыстан шыққанын В.Б.Ковалевская жазған (Конь и всадник, М. «Наука», 1977, 51-59 беттер) ежелгі Хетт заманынан келіп жеткен «Киккули тренингі» ғана дәлелдеп тұрған жоқ па.
Бұрынғы қазақ шабандоздарының баптауынша ат 40-60 күннің арасында жарап дайын болады, бұл европалық әдіспен салыстырғанда анағұрлым тез. «…Аттың жараған, жарамағаны әр түрлі тәсілмен анықталады. Түркмен атпен 15 шақырымды шауып келеді де, су ішкізеді, егер ат екі-ақ рет жұтып, судан басын алса ат дайын. Қазақ жаратылатын аттың тезегін қатты қысады, тіпті одан бірнеше тамшы ылғал шықса да ат әлі дайын емес деп есептеледі, өйткені әбден жаратылған аттың тезегі құрғақ болу керек…» – дейді тағы. А.Вилькинс жоғарыда аталған мақаласында. Зерттеушінің бұл арада халықтың арасында көп жүріп, атбегілерінен сұрастыра отырып жазғанын байқаймыз.
Арғымақ – батырдың жан серігі, аттың ішіндегі ең бір асылы ретінде суреттеледі. Өткен ғасырда орыс ғалымдары жылқы тұқымдарын зерттегенде «арғымақ» дегенге ерекше назар аударған. «…Арғымақ – қазақтың кермееттей жақсы көретін бағалы жылқы тұқымы. Далада өткен небір тарихи оқиғалар осы арғымақтың атымен байланысты. Арғымаққа атақты қазақ жырауы Нысанбай тұтастай одалар арнаған…» – деп жазылған 1898 жылы жарық көрген «Православный Вестниктің» 2-санында (Туркестенский сборник, 423 том) «Лучшие породыкиргизских лошадей – Аргымак»-деген мақаласында.
Қазақтар жаугершілік заманда тар жол, тайғақ кешулерде аттың екі қасиетін ерекше бағалаған деп көрсетіледі мақалады, дәл осы қасиеттер арғымақтың бойынан табылған. Арғымаққа мінген көшпенділердің әлемдегі ең жақсы атты әскері болған. Арғымақты қолға түсіру үшін қазақтар нендей қиындықтар болса да қорықпаған, қандай кедергі болса да тоқтамаған, «құлақ естіп, көз көрмеген» айла-әрекетке барған деп жазады зерттеушілер. Абылай қалмақпен соғыс кезінде әрбір түтінге арғымақтан бір бие, бір айғырға салық салған. Ханның бұл сұрыпталған табынын орыс ғалымдары «Жемчужина ханства» (ханның інжу-маржаны) деп атаған.
Арғымақтың шығу тегі, ешбір басқа тұқыммен араласпаған таза қандылығы жағынан түркмен жылқысы болғанымен қазақ даласындағы табиғи орта мен климат, қазақ тұрмысының қиын жағдайлары төзімділік пен шыдамдылыққа, алыс қашықтықтарға шабуға, аштыққа төзуге бейімдеп үйреткен. Мақалада екі таза қанды түркмен жылқысы (ахалтеке) мен үш таза қанды қазақ арғымағының сын жарысы туралы баяндалады. Жарыс ережесі бойынша олар 5 верст қашықтықты 4 рет (барлығы 20 верст) айналып өту керек. Бірінші верстте бес ат та бас түйістіріп бірге келеді (көрсеткен уақыттары бірдей – 1 мин. 20 сек.), екінші версте түркмендер алға жұлдызша ағып шығады, екінші верстің аяғында арғымақтар қалып қояды. 2 верст қашықтықты түркмендер 2 мин. 12 секундта, арғымақтар 2 мин. 15 секундта шауып өтеді. 3-версттің бойында бір арғымақ екі түркмен жылқысымен иық тірестіре отырып 6 мин. 5 секундта келеді, қалған екі арғымақ 6 мин. 10 секунд уақыт көрсетеді. 3-шы айналымда бір арғымақ жарты дене бойы алға шығады да, қалған екеуі түркмен жылқыларымен бас түйістіріп бәрі бірге келеді. 2-ші айналымда бірінші арғымақ 6 мин. 20 секунд, ал бірінші түркмен жылқысы 6 мин. 28 секунд, енді бір түркмен жылқысы мен арғымақ 6 мин. 35секунд, үшінші арғымақ 6 мин. 55 секунд уақыт көрсетеді. 3-ші айналымда бірінші арғымақ 6 мин. 55 секунд, екінші арғымақ 7 мин. 5 секунд, бірінші түркмен жылқысы 7 мин. 10 секунд, үшінші арғымақ 7 мин. 20 секунд уақыт көрсетеді. 4-ші айналымда үш арғымақ та алға шығып, түркмен жылқылары қалып, 4-ші айналымның ортасында бір түркмен жылқысы мүлдем жарыстан шығып қалады да, екінші түркмен жылқысы әбден шаршап, мәреге зорығып жетеді. Көрсеткіштері мынадай:
1-ші арғымақ 7 мин, 2-ші арғымақ 7 мин. 5 сек., 3-ші арғымақ 7 мин. 15 сек., түркмен жылқысы – 7 мин. 50 сек.
Жарыстан соң әбден қызып алған арғымақтарын тоқтатудың өзі біраз қиындыққа түскен қазақтардың «аттарының көзінен от ұшқындап» тұрады.
Арғымақтардың ұшқырлығы жайында жазушы В.Железновтың Жайық қазақтарының тұрмысы жазылған «Казак Василий Струняшевтың басынан кешкендері» деген мақаласы бар. Мұна В.Струняшев екі арғымаққа мініп қашып шығады. Ол айлы түнде шағыл ішімен өкшелеп қуған қуғыншылардан қашып, 200 верст шабады, сөйтіп аман-есен құтылады. «…Мұндай ғажайып ерлік тек арғымақтың ғана қолынан келеді, себебі шаршау дегенді білмейді, жылдамдығын үдетпесе кемітпейді, ал егер күші бітсе сол жерде құлап түсіп өледі».
Арғымақтар жайында орыс зерттеушісі ХІХ ғ. аяғында қазақтардың табынында бұл асыл тұқымның мүлдем азайғанын, құрып бара жатқанын қынжыла жазады. Қазіргі таңда ата-бабалар мінген қазақ жылқысының інжу-маржанын «қайта тудырып», жылқы заводтарының бірін тек арғымақ өсіруге арнаса, сөйтіп әлемдік аренаға шығарса халқымыздың мерейін өсірер еді дейді.
(«Ер қанаты» жинағынан. Құрастырған Жанболат Аупбаев)
ТегтерарғымақАхмет ТоқтабайЖылқыжылқы тұқымдарықазақы жылқықазанатсыншытарих
Қаржаубай САРТҚОЖАҰЛЫ, Қадыл АЙДАУБАЙҰЛЫ. Жылқы жүрісінің түрлері
ПІКІР ЖАЗУ Жауапты болдырмау
Save my name, email, and website in this browser for the next time I comment.
Please Do the Math  ⟲    ➴
This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.
Аман СЕЙТХАНОВ. Қамыттың ізі…
Иесін аза тұтқан бурыл
Халық күйі «Бәйге дөненнің шабысы» – Бейсенхан Төлегенұлы
«Жеті қарақшы». Әлиакбар – көкпардың көнекөзі
Төрегелді Шарманов бие сүтінің пайдасы туралы айтты
Дәурен Абаев: «Ұлы дала жорығы» жай ғана ат жарысы емес
Тоқаев: Бабаларымыз Ұлы дала шежіресін тұлпардың тұяғымен жазған
Ұлттық спорт қауымдастығының басшысы ауысты
Атақ аламыз деп жүріп, ат өлтіріп алмайық – доктор
Елорда-Түркістан. «Ұлы дала жорығы» марафоны басталады
«Хабар» арнасында жаңа жоба. Дүлдүлдер дүбірі
Жылқы еті мен қымыз өндіруде Ақтөбенің әлеуеті жоғары
Алматы телеарнасы «Қызыл жебе» романы бойынша фильм түсірді
«Ақжол, Самал» (деректі фильм)
Әйгілі Абсентке арналған деректі фильм таныстырылды
Нұр-Сұлтаннан Қорғалжыңға дейін (ФОТО/ВИДЕО)
ARGYMAQ.KZ — сайты мәтін түрінде, бейнекөрініс және сурет арқылы ақпарат тарататын Ұлттық танымдық портал.
Меншік иесі: ЕРЖАН ЖАУБАЙ.
Материалды көшіріп басу кезінде ARGYMAQ.KZ сайтына тікелей гиперсілтеме көрсету міндетті.
Тел.: +7 778 347 17 08
© 2014-2022. Арғымақ Ұлттық танымдық порталы. Барлық құқықтар қорғалған
error: Content is protected !!