kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk tt kk ky kk kk ru ru kk ru kk de kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk myv kk de oc myv kk de ta myv kk de ca kk kk ru ru kk de fr kk de ca kk de oc kk de ca kk de ca kk de oc kk de oc kk de oc kk de zh kk de zh kk de zh tg de ca kk de fa kk de eu kk de en kk de de kk de hbs_lat kk de fr kk de en kk de pl kk de de kk de ca kk de oc kk de fr kk de ca kk de ca kk kk kk
Қазақ қиссагерлері зерттелмей жүр | Әдебиет порталы
Әдеби үдеріс Авторлар Кітаптар Аудиокітаптар Жанрлар Кейіпкерлер Блогтар Арнайы жобалар Мультимедиа
Әдебиеттi ешкiм мақтаныш үшiн жазбайды, ол мiнезден туады, ұлтының қажетiн өтейдi сөйтiп...
Ешкімге айта берме, ешкім бізді ұната бермейді. Атаң Сарпалуан деген лақап аты бар Шығыс Түркістанға белгілі біздің жігіттердің құрбашыларының бірі еді. Халық ақыны Төлеу Көбдіковтің жылқысына бас-көз болды, қытаймен екі ортада контрабандамен айналысты, ал егіз інісі үнді мен иран шығыпты деп отыратын. Және әкемді Қызылдар қанжығасын улап өлтірді - деп қамыға сөз ететін.
Жалшылар бір айдан соң, келетінін айтыпты. Біреу айтқан уақытында келіп, үш күн құдайы қонақ болады. Батырекесі өнеріңді көрсет дегенде қамшымен тоғыз қабат құнан өгіздердің терісін үшке бөліп тіліп түсіпті.
Не қалайсың дегенде қозышы баланы маған атқосшылыққа бер депті. Ол баланың тақым қағарлық шеберлілігі бар екен. «Тақым қағушы» дегеніміз малта құртпен барымташылар артынан жылқыны қайтарып алу үшін қуғандарды тізеден қағып аттан түсіріп кету өнері. Кісі өліміне жол бермеу амал жосығы. «Найзағай» романында Әлжаппар Әбішев Мәди таспен атып артынан қуғандардан құтылды деп жаңсақ жазады.
Екінші нұсқасында бурамды қылышпен кесіп өлтірдің - деп би алдында жүгіндіреді. Сонда 9 өгіздің терісін үшке бөліп сөзінің растығын дәлелдейді.
Әкейдің қамшыгерлігін бізге үйретпегені түрмеде шірімесін деген әкелік қамқорлығы екен. Осылайша біздің тұқымға тән қамшыгерлік шеберлігі әкеймен бірге кетті. Амал не? Әкейдің қамшыгерлігін біз кездейсоқ білдік. Біз тұратын Семіз Найманның Ақ Далалық Бақанасы бес облыстың түйіскен жерінде Балқаштың ащы тұсынан 70 шақырым жерде орналасқан жыланды жер. Інімнің 4-5 кезі ол ойнап отырғанда бәріміз шәй ішіп отырғанбыз. Әкейдің алдында жататын қамшы көтеріліп барып шып етті. Қарасақ оқжыланның басы бір бөлек, денесі бір бөлек шоршып жатыр екен.
Ол кісі қой малын малшылардың қалай жындыға айналдырып, қалай жасырын бауыздайтынын жыр ететін. Әкемнің кім болғанын білмегендіктен ар жақтан келген ағайындар басқа зоотехниктерді алдап соқанымен ол амалдары әкейге өтпейді екен. Ең семіз қойдың құлағына арпа не бидай дәнін салып жіберсе, ол айналмаға айналып, бір орында айнала береді екен. Немесе қойды жылқыны сиырды алдына шылапшын қойып, арам өлді дегізіп таңдайдан бауыздайды екен.
Ініміз екеуміздің әкейге екі сағат массаж жасайтынбыз. Ол кісі өмірі болды деген сөзді айтпайтын. Қор ете түскенде қолымызды ала қойғанда көзін ашып, енді-енді денем босаңсыды дейтін.
Қалай төртінші сыныпқа көштім әкейдің отчетін жасауға көмектестім кәпировка қойып 24 қойшының мал басын әкейдің жасап бергені бойынша жеті дана етіп жасап беретін едім....
Әкей әңгімені тек көңіл хошы болғанда ғана айтатын. Және қашанда болмасын әр әңгімесін:
«Бұл жерде балапандай балалар да бар,
Аузында бір тісі жоқ шалдар да бар.
Күніне тоқсан тоғыз пәле көрсең,
Сонда да күдер үзбе-ей-ей Бір Алладан» деп бастап кететін. Тек Сәбит Мұқановты қатты қастерлейтін. Неге қастерлейтін кейін ғана ұғындым.
Неге қазақ криминалды шансоны ұмытылды. Бірінші, фольклор жинаушылар этикалық себептермен бұл салаға аяқтарын аттап басқан жоқ, екінші, санаулы ортада ғана таңдаулылар ғана тыңдайтын аудиториясының тарлығы, үшінші, өз репертуарына осы әндік балладаны енгізушілер кейінгі ұрпаққа өз қолдарымен жазып қалдырған жоқ.
Тек Әріп Тәңірбергеновтің «Тәуке-Үрқия» атты айтыс-дастанының қысқартылған балладалық нұсқасы ШҚО мен Талдықорған жақта 1960 жылдардың аяғына дейін түрлі мақаммен айтылып келді.
Енді осы қазақ криминалды шансонын ұлттық мұра ретінде махаббат мотивіне құрылған балладалық ән жанры ретінде қайыра тірілтетін кез келді.
Бұдан бөлек Сәбеңнің қиссагерлігі өз музыка зерттеушісіне жолықпай жүр. Қаламгер қазақ қиссагерлігін жоғарғы деңгейге жеткізген шеберлігін «Өмір мектебінде» мың құбылта астарлай береді. «....Жетім болып нан тауып жүргенімде Діни қиссаларды оқыған кезде шал-кемпірлер жылаушы еді» - деп жазады. Бұл арада Сәбеңдей тұлға бір үзім нанмен, бір аяқ сорпа үшін қисса оқыған деген ойға қалу ешқандай қисынға келмейтін дүние, өйткені, қисса дастандағы әр шумақты, әр образды, түрлі дауыспен сомдайтын дастаншылар/қиссагерлер қазақтың сол кездегі патшалық бөлінімінде саусақпен санарлық болған. Бұл әуезелер 1929-1933 жылы ұлы жұтта мүлдем ұмытылды.
Шәкәрім дастандарының, Сыр Сүлейлерінің қиссаларының, Ахаттың, Әсеттің т.б. туындыларының дастаншылары/қиссагерлері не музыка зерттеушілері, не әдебиет тарихышылары тарапынан зерттелмеуі оны ғылымдағы ақтаңдақтардың біріне айналдырды.
Менің әкем Шәкәрім мен Иман Жүсіптің қиссаларын әуездеген шақта, ұйғырдың 12 мақамынан да асқан дүние барлығын ұқтыратын. Және 15 минутта дауысы қарлығып қалатын еді де, бармақ пен жыр араластырып, қара сөзге ауысып, ара-арасында ғана қара өлеңшілеп кететін. Ал, түнді түнге ұрып мақамдайтындар ілеуде бір. Сәбең сол ілеуде бірдің бірегейі болды.
Қазақ қиссагерлері мен дастаншылары алаш өркениетінен өз орнын табуға тиіс. Әкем кеңестік кезеңде осы асыл мұраны өз бойында сақтаған санаулы жанның бірі болғанын перзенттік мақтан етемін. Бірақ мен оның аманатының тамшысын ғана қабылдай алыппын. Әттең!..
Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. adebiportal@gmail.com 8(7172) 57 60 14 (ішкі - 1060)
Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.
Мопассан мен Әлібекті не байланыстырады? Немесе «Қағаз кемеден» түйген ой
Жас жігітке өмір туралы ашық хат
Күліп отырып, күрсінесіз бе...
Әуезовтің «Абай жолының» аудармасына көңілі толмаған
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Қирабаев тұрған үйге ескерткіш тақта қойылды
Мұқтар Әуезовтің “Абай жолы” роман-эпопеясы: атмосфера және стиль
Бахман Гобади. Күрд киносын жетім балаға ұқсатамын
«KitapTime – 2022» жалпы республикалық кітап фестивалі өтті
«Алтын сақа» байқауы мәресіне жетті
Елордада өткен «Күй жәрмеңкесінде» Жамбыл жырлары оқылды
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Ахмет Байтұрсынұлы: «Амалыңды түзет, түземесең, ешкімге кінә қойма»
Республикалық «Таласбек» сыйлығына шығарма қабылдау жалғасып жатыр
«Талтүс» романындағы Таласбек Әсемқұловтің қаламгерлік қолтаңбасы
Әбіш Кекілбаев. Сардар немесе Ыдырыс Ноғайбаев туралы сөз
Баланы туғаннан бастап әдебиетке қызықтыра білу керек
Бақытгүл Баймолдақызы. Жылап аққан жылдарды көзімдегі...
Махат Садық, Ескерткіштер – ел тарихы
Шалқар Дәулеткелді. Қыркүйек айының сарғайған жапырақтары
Қазақ қоғамы: Ұлттық билеу жүйесі
Таласбек һәм жалғыздық феномені
Жоба туралы Порталды қолдану ережесі
Авторлар мен баспаларға ISBN алу