kk kk kk ru kk ru cv ru kk kk kk kk kk ru kk kk bg kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk mn kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk mk kk kk mhr ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk uk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk el kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk el kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk
Бақытбек Бәміш. Ақ Буралы Бұқарбай батыр - Juldyz journal
Әдірем қалды кейін қарғы баулы –
Сахара сағымына ау салған заман.
Алмастай қыннан шыққан жарқын айым,
Тыңдаушым болса егер жалпы дайын.
Жарқырап жай отындай бұлтты жарып,
Жан алып жан беріскен ғасырыңды,
Қыса отыр, ал қанеки, тақымыңды.
Тіл деген ол бір тұлпар, көзіңді тік,
Қара үзіп келе жатқан жалқы дайын.
Соларды бір жырлаймын деп жүргенде,
Намысты ұл аз тумаған қазағымнан,
Бағзылық арғы тегі таза ғұңнан.
Еркіңше еншіңді ал мендік емес,
«Есіңде ме, сондағы өңкей алып буралар,
Түйелі қалың қол далалардан өтіп,
Қатар шауып ұлы құрлық үстінде
Қанша жыл, қанша ғасыр санасаңдар,
жете алмай түп тегіне сана самғар.
Желкенді жер қайығы жез бұйдалы,
оралған жер түбінен қара атандар.
Жеткізген талай жерге жүгіңді артып,
күймелі керуеннен күй үні аңқып.
Үрлесең сартап болған сары жолдар,
іздесең көктейді екен бүршік атып.
Сөйлейді жолбарыс жон, салқын белдер.
сүйсініп, маңдай жіпсіп, Калқым терлер.
Коммунист деп аталған жұт жалмаған.
Жоғалған көз ұшынан кілең толқын,
Қазақты тұсап, матап ұстау үшін,
Түйені қырған дейді, жылқыны атып…
Жолда – хат, соғыста – ат, жүкте – атан,
қазаққа талай жерде тиген пайдаң.
Атпайды астам болса кие кімді?
Жазықтың киесі де, иесі де,
өзіңсің келмейсің бе, сүйеді елің.
Қанша жыл, қанша ғасыр санасаңдар,
жете алмай түп тегіне сана самғар.
Желкенді жер қайығы жез бұйдалы,
оралған жер түбінен қара атандар.
Жеткізген талай жерге жүгіңді артып,
күймелі керуеннен күй үні аңқып.
Үрлесең сартап болған сары жолдар,
іздесең көктейді екен бүршік атып.
Беймәлім ертең қандай таң атады?
Нұр құйып бір мықтыны жаратады?…
Көрінді күн түбінен Қайғы Атаның,
Қанатты құстай ұшқан Ақ Атаны!
Ақ атан Алтай барды, Арқа барды,
Байқоңырға боздап кеп бурыл басын шайқап алды.
Қураған қарақшының басы сынды.
Ұнатпай Ақ бас Атан жынын шашты,
Алшайып көсіп аяқ жатысымды…
Теңдеген қос қомдыққа тең-тең жүкті,
Тіреп тұр Абылайдың Ақ Бурасы,
Сары Арқа, сары аяз терістікті.
Құзындай Оқжетпестің қос өркеші,
Өңірдің өзі батыр, өзі еркесі.
Байқасам бапсыз жерге бақ тұрмаған,
Қазаққа көрші бар ма, қас қылмаған.
Сары аяз Сахалинге жеткен шақта,
Сахара сары ізін де бастырмаған.
Тайлақ туып, байталың құлындар ма?
Ер тумай Абылайдай тыным бар ма?
Киелі мекеніңнің кілті емес пе,
Абылай аты сай ғой Қызылжарға!…
Мәңгілік түстігіңде тұрайын деп,
Сойқанды соқтыққанға қылайын деп.
Шөгерді Ақ түйесін Райымбек.
Тұратын жақсылыққа ұдайы үндеп,
Бірлігің берік қамал, құдайың деп.
Қазақтың алма бақты астанасы,
Шөкен жұрт Ақ түйесі Райымбек.
Керіліп керуеннің жолы жатыр,
Торғын жол басын тіккен талай батыр.
Мөп-мөлдір Ақ атанның жанарынан,
Айтылар ақтарылып талайға сыр…
Мәңгілік қазағымның мекені бұл,
Жеткенше жер бетіне заман ақыр….
Алтайға адам түгіл ай, күн ғашық.
Бойында Ұлы Ертістің Бұқарбайдың,
Бурасын жын буады қалшылдатып.
Қалыңдау арғы беттің қарқын, легі,
Алтайдың сырқырайды алтын белі.
Қайнайды Ақ бураның асыл қаны,
Соққанда күн шығыстың салқын лебі…
Көремін бура үстінен Бұқарбайды,
Алам деп айдақардың алқымынан,
Ақ жыны Ақ Бураның бұрқырайды.
Қынынан суырылған ақ қылыштай,
Орыс патшасы салдырған бекіністерді шапты, керуендерді тонады, патша солдаттарының қолынан бір кісі өлсе, оның құнын екі есе қайтаруға тырысты. Осылай кіші жүздің көп рулары атқа қонса, орта жүздің жігіттері де бос қалмады. Әбілмәмбет ханнан гөрі енді олар өз араларынан шыққан Баян, Малайсары, Бөгенбайым, Бұқарбай, Олжабай, Елшібек секілді батырлардың жасағы боп, тұс-тұстан жоңғар қонтайшысының үстемдігіне қарсы шықты.
Ілияс Есенберлин. Көшпенділер. Жанталас. (роман), 226 – бет.
Түсімде Ілияс кеп тіл қатады,
Бір күйді күңіренген тыңдатады.
Қолына қауырсынан қалам ұстап,
Түзетіп жатқан сынды мың қатаны…
Ол заман ел де, жер де шерге күпті,
Көк, жасыл шығармаған жерге түкті.
Шығарып айды аспанға «Көшпенділер»,
Сусаған ақиқатқа елге жетті.
Тірілтіп көк түркілік төтемдерді,
Хандарды қайта қойған тұғырына,
Ілияс, жүрек жұтқан Есенберлин.
Жанданды Ұлы таудың шоқылары,
Тыныстап тың ауамен Арқа жатты,
Ілияс қайдан алды мұндай күшті,
Опырған ортан белден орақ тісті?!
Атағы елден шығып шетке кетті,
Жаңалық – жақсы, бірақ қорқынышты.
Қазақта хан болыпты, батыр бопты.
Хан тіккен көк тіреген шатыр бопты.
Белгісіз тарихтың беті ашылды.
Болмаса қайдан табад ақыр жоқты.
соңынан итін қосып, тайтақтасын.
Ақыры ақиқатқа тізе бүккен,
Тіл тістеп, бармақ шайнап, шайқап басын…
Арғы Жошы, Әз Жәнібек,
Хақназар, Есім, Қасым мықты тірек.
Әз Тәуке, Әбілқайыр һәм Абылай,
қаһарлы хан, түкті жүрек…
Байтағын жардай сүйген батырлары.
Шашылған кең далаға алтын тары.
Бір мезет жәдігөйлер тыныш тұрған,
Сақадай сай болатын Арқада ерлер,
Жоңғарды талқан қылып, ығыстырған.
Батыстан бас көтерді қорын қалмақ,
Оқ беріп, оқ жыландай орыс алғап.
Алтайдан жүз жыл бұрын ауып келіп,
Ноғайдың жерін алған салып салмақ.
Жау қайда, қайда десіп қорын қалмақ?
Қазақтың келе жатыр қаны қайнап.
Орыстың айтағымен жылан ұстап,
Қалар-ау, сорлы қалмақ, сорың қайнап…
Арқадан атқа қонған батырлары:
Ер Баян, қарт Бөгенбай, Малайсары.
Олжабай, Елшібай мен жау қайдалап,
Мөлдіреп «Елтоқ көлі» арта қалды,
Ормандар үйір-үйір арқа жалды.
«Керей су» керей елі өскен жер», – деп,
Ерәлі сұлтан бәлкім есіне алды…
Солай деп сыр шертеді
Солай деп аты қалған көл сендірер.
Бір күн де ерді тарих ұмытпайды,
Бүлдірмей сақтап жатар көмсең де жер.
Жай түскендей жан біткен,
Жабылып жарты әлемнің терезесі,
Туралып турлығы боз үйлердің,
Кеткенде бейғам елдің берекесі.
Аспаннан жаңбыр емес қан жауғанда,
Желікен жетімсіреп дау қалғанда.
Бүркеніп қазаныңды қартың қалып,
Тимеді көктен көмек ауған жанға.
Бесік қап гүлін теріп өскен белде,
Еңіреп Қаратауға көш келгенде,
Ел ерге, ал ерлерің жерге қарап,
Көкірек от боп күйіп, өртенгенде.
Кепкен ел көнін жаспен суарады.
Безкелдек, безді шөлдің дуадағы.
Келіннің шүйіншілеп оң қабағы,
Күткен ер қашан келіп қуанады?
Көрінбей жылт еткен бір жарық алдан,
Сазайын тартырғанды сары жалған.
Жұртында үркін елдің жас шымылық,
Ұртында «Елім-айдай» зары қалған.
Ханнан да, хал кеткенде тағыңнан да:
Жарылды Бұлантының жанар тауы,
Қапыда қан жұтқызып қағынғанға…
Тал шөбі, туған жердің қиығы үшін,
Арнаған ар, намысын қилы күшін.
Бақылап жүрген сынды салып түсін.
«Рухты, намысты ер, ұлың барда,
Тұралы тұлпар болар құлын барда,
Отырсың қол қусырып, неге бұғып,
Алатын ата жаудан құның барда?!», –
Дегендей алыс көктен тірі аруақ,
Жүреке ұялайды нұрлы шуақ.
Қашанғы қашып жаудан құтылмақшы,
Қайтарым беретұғын келді уақ…
Әр ру, әр бір жүзден шықты ерлер,
Би, төре, шешен тілді мықты зергер.
Бас қосты, бақталастық әдірем қап,
Болашақ, болмағанын тарих тергер.
«Басшым, – деп, батырым», – деп намысты ұлды,
Барша алаш баласына таныстырды.
Батырлар көзінде от жанып тұрды…
Бастаса елдік жолға есіл ері,
Жылжиды тоқтап тұрған көш ілгері.
Көрсеткен озық ерлік батырлардың,
Айналды Ұлы Ұранға есімдері.
Жетесін қиып иттің жемтік етіп,
бергеннің жауға жығып жерді кетіп.
Тұрғаны ел байрағын желбіретіп.
Аспанды алған торлап ал қызыл үн.
Жасырған жер бетінің бар қызығын.
Шықпайды кім болса сол жекпе-жекке,
Жандырар ер жігіттің бақ жұлдызын.
Шығады жекпе-жекке жүрек жұтқан,
Шалымын, қарымын да қадір тұтқан.
Жылқыдан таңдап мініп қазан атын,
Тандырып ақыл-естен жауды ұтқан.
Батырдың қан жүгіріп ажарына,
Не өмір, не өлім тұнып назарына.
Жан-тәнін ар жолына айырбастап,
Ұмтылар күтіп тұрған ажалына.
Ат әккі, ат үстінде ер айлалы.
Ентіккен елеуіреп ел, аймағы.
Батқанда тұлпарлардың тұяғы алмас,
Бұрқырап шығып жатар жер айраны.
Бұл жерде жеке бастың мүддесі жоқ,
Ат тігіп, атан берер жүлдесі жоқ.
Қай батыр қақы сұрап, бәлсіп тұрар,
Үйінің тіліп жатса іргесін оқ.
Ұлиды айға қарап қасқыр шыңнан.
Барам деп жауға менде жас құлшынған.
Түлеген көкіректе жалғыз арман,
Ел-жерін азат ету басқыншыдан.
Шеп тұрар артта қоштап, ұран тастап,
Даусы мен сұсұменен жауды жасқап.
Екпіні елдік мақсат ерекше ғой,
Әкетер желкілдетіп Туды асқақ.
Намысын, бес қаруын қайрап кекпен,
Арыстар аждаһадай айбат шеккен.
Ажалдай «Аттан!» десе атылғай тұр,
Қандары бойындағы қайнап кеткен.
Мүмкіндік көкжал текті мықтыларға.
Артады ауыр салмақ жүкті нарға.
Жекпе-жек! Жаңғырықты жердің беті,
Бұқарбай Ақ Бурамен шықты алға.
Батыр еді бұ қандай?!
Жау десе жанып шығатын,
Кісі еді қара, ол мысты.
Жаланған өңкей аш бөрі,
Жас он беске толғанда,
Жау түсірген жас пері.
Он екі Ата Абақтың,
Абадан ноқта ағасы –
Күйік те ер сүйікті.
Қырын қарап сұм жалған,
Қырқысып жүріп қырық жыл,
Ат жалын тартып мінгеннен,
Ат үстінде күн көрген.
Арқырап ағып аш қаны,
Қазақта батыр жоқ ондай.
Би, батыр, Хан алдында кеңесінде,
Бұқардан соң Бұқарбай сөйлейді екен,
Бұзылмай қалған тарих ел есінде.
Бұқардан жас шамасы кіші дейді,
Салмақты сом денелі кісі дейді.
Керейдің сөзге шешен ноқта ағасы,
Қайыстай қаралтым түсі дейді.
Бермеген ер намысты тірі қолдан,
Аруақ әр кімнің де пірі болған.
Атаулы Абылайдың жиырма бес,
Бұқарбай батырының бірі болған.
Қаймықпай еркін жүзген атағынан,
Орданың да жасқанбай жасағынан.
Абылайдың шөгеріп Ақ Бурасын,
Ақ атаны қасына қатарынан.
Бірбеткей мейлі адуын, есер десін,
Қатал ғой Хан қолында кесер кесім.
Даты жоқ айта алмаған Ханға дейді,
Хан да оның қайтармаған меселдесін.
Атанған Ерке батыр сондықтан да.
Көңілі ел Ер бекіспей орныққан ба?
оңы мен олжа түскен солды ұққанға.
Күмбірлеп көмейінен күй төгілген,
Береке, үзілмеген, би төрінен.
Керейде он екі абақ орта жүзде,
Бұқарбай шыққан батыр Ителіден.
Табады ақиқатты тура жүрген,
Түйе де бір қайық қой құмда жүзген.
Шыдамай аттың белі Бұқарбайға,
Соғысқа бурыл басты бура мінген…
Бұқарбай батырдың Ақ бурасы
Ұран бір Ұлы құдырет!
Қабылан жүрек, қан ойнап,
Тіл бітеді Ақ Туға!
Жұлынады Ақ Су да!
Бұқарбай мінген ақ маңдай,
Ауызынан атқан ақ көбік
арындап көшкен ақ бұлтқа
жібектен ескен Ақ бұйда.
Мал да болса ақылды,
Екі көзі қан қызыл шоққа
Екі қоңы лапылдап отқа айналып кетеді.
Жерді сызып өр төсі,
Үйдей боп екі өркеші.
Мұзға айналып қу басы,
тік тұрғанды майырып, иілдіріп кетеді.
Төмендегі Ушыны сүйіндіріп кетеді.
оңға қолын бір сілтеп,
солға қолын бір сілтеп,
кебіндерін кесірдің киіндіріп кетеді.
Тоқтату да сұмдықты айналады қиынға.
Қас-қағым сәтте қан шығып,
Қас-қағым сәтте жан шығып.
Ақ Бураның оралған шудасына жебелер қурай сынды сытырлап
Ортан белден оқ кесіп опырылған найзалар отын болып лапылдап
Қанға иленген қар батпақ,
Айдарлының жосасы қанжығадан атқақтап именеді қаншықтай.
Қара нор қолды жапырып
Тап сол кезде, сол мезет,
Өктем мұздар елжіреп түгел еріп кетеді.
Ұлы Таудың тасынан тапжылмас
«Бір» деген Сөзден батырлар
Ертіске, – дейді, –
Еділім еңіреп келіп қосылды.
Ұлы Дала төсіне бүкіл түрік бірігіп
Бір жақсы адам қазағым
«Қандай ана тапты екен»
деуші еді осы ұлды.
…Бір қалмақ қара айғырмен қарсы шапты.
Садағын әудем жерден толғай тартты.
Ақырып Ақ Бура ағып келген сәтте,
Қалмақ та, қара айғыр да қатты састы.
Кім көрген мұндай сұмдық жыны барды,
Айласы адамнан да артқан малды.
Ақ бура қаба тістеп қылтасынан,
Бір санын қара айғырдың жұлып алды.
Адам мен мал айласы жарысуда,
Ұғысып жаумен бірдей алысуда.
Дұшпанның мұны көріп, сағы сынып,
Қалтырап, кеткен еді салы суға.
Майданның төрт түстігі түгел қауіп.
Суырған ақ қылышын ебін тауып,
Бурабай құлап бара жатқан жаудың,
Сарт та сұрт іліп алды басын шауып…
(Қызыққа мұндай сойқан қанасың ба?!).
Есіне жануардың нанасың ба?
Өтті ғой не бір ғажап оқиғалар,
Болмайды қарсы тұрар бұған батып.
Кірді ерлер зор майданға ұрандатып,
Кешегі қаныпезер ата жаудың,
Қазақтың қара жалды батырлары.
Соғысып жан аямай жатыр бәрі.
Қаңбақтай ұшырады бір-бір басты,
Қанды езу қару ілген алтын қары…
Жерінен қуып шығып құл қылмақты,
Орнатты ел басына бұлбұл бақты.
Бірдей сөз Бірлік деген жеңіспен деп,
Төріне Ұлы Таудың қазық қақты…
Иілтіп басынғанды зорлық құрып,
Ормаға оңы менен солды ұқтырып,
Еліне Ұран болған Ер Бұқарбай,
Ел-жұртын ескі жұртқа орнықтырып.
Арты мұз, талайының шығысы уыт,
Тағдырдың суын кешіп жылы-суық,
Өтіпті дүниеден тоқсан жаста,
Мың алты жүз тоқсаныншы жылы туып.
Ұланым тұрса деймін Бұқарбайлап,
Ұшына ақ найзаның үкі байлап.
Ерлердің ел аманда аты аман,
Көгімде жайнап тұрар мәңгі Байрақ!
…Білеме, бүгінгі жас киелісін?
Бабасы қас жауына бір елісін
бермеген қасиетті құт мекенді