ru kk ru be kk ru kk ru be kk ru ro zh ru ru kk ru be kk ru kk bg kk kk kk kk kk ba kk ba kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk mk kk en uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk war kk kk kk kk kk oc kk kk zh kk kk fr kk kk oc kk kk de kk kk fr kk kk fr kk kk en kk kk kk de kk kk eu kk kk ca kk kk fr kk kk oc kk kk eu kk kk zh kk kk ca kk ky kk kk kk bg kk kk de kk kk oc kk kk ca kk kk fr kk kk ca kk kk fr kk kk fr kk kk ca kk kk kk de kk kk en kk kk eu kk kk en kk kk ca kk kk fa kk kk oc kk kk de en kk ru kk ru be kk
Сухэ – батур мен Чойабалсан Моңғол халық республикасын орнатқан кезде, йағный 1924 жылы, халхалар 546 мың ғана адам болған (сонда, 272-бет). Ал Шыңғыс ханның жұрты, Рәшид әд-Дін мен Әбілғазының жазыуынша, жетпіс күрен болған. Мына кітәпте әр күренде мыңға жұуық үй болғаны айтылады (82-бет). Жетпіс күренде жетпіс мың үй болса, әр үйде орташа бес адам бар десек, жетпіс күренде 350 мың адам болады. Бұл ХІІІ  ғасырда.
Наймандар мен керейлер де, қоңыраттар да сол шамада болса, меркіттер одан азырақ болыуы мүмкін. Соның өзінде сол кездегі қазақ тайпалары бір жарым міліион (1500 000) адам болады. Оларды ол кезде өзі жоқ халха қалай жаулап алады? Өтіріктің де бүркемеленетін бір қыйсыны болыу керек қой.
Ал, енді шын моғолымыз бен моңғолымыз кім, ол қәзір қайда дегенге келейік.
Бичуриннің қалмақтан қазақты ажырата алмайтыны осыдан да байқалады. Кеңес өкіметі оның осы адасыуын өте шебер пайдаланған.
Өкінішке қарай, бұл айтып отырған төрт тармағы да түрік тайпалары екенін Бичурин білмеген. «Халха» деген сөз орысша «щит», қазақшасы «қалқан». Ол сөз – бұрын сол араны мекендеген сақ, құн, түрік (қағанаты) халықтарынан сақталып қалған сөз. Солай екені осы кітәптің өзінен де көрініс береді.
«Дом Ойхор» тарауында VІІІ–IХ ғасыр кезеңі айтылады. Бичуриннің «ойхор» деп отырғаны – түрік халқы ұйғыр. «Христос туғанға дейінгі дәуірде бұл араны моңғол тайчысы Усунь мекендеген, кейін олар қәзіргі Іле аймағына көшкен, V ғасырдың басында Халха мен Тарбағатайды мекендеген жужадар да осы арадан шыққан», – дейді (сонда, 274-бет).
Оңтүстік Моңғолияны жаулап алған соң, Ханчай тауының етегіне қоныс тепкен Шыңғыс хан өзінің астанасы Хара хоринді салды дейді (275-бет). Бұл Г.Рубруктың Қарақорым найман мен ұйғыр жерінің шегарасына салынған деген пікірімен үйлес келеді. Алайда бұл Қарақорым Теміршыңның ата-бабасы мекендеген Қарақорым емес, соның атын жаңғыртып салған жаңа Қарақорым екенін көп тарыйхшы шатастырып жүр. Бұрынғы Қарақорым Іленің оң жағында, қәзіргі Матай тауының іргесінде, Бесшатыр аталатын хандар бейітінің маңайында болған. Ол Қарақорым екі таудың ортасында, он шақты өзеннің қасында, жанында жылы сұулы арасаны (Айақ Қапал) бар екені айтылған.
Осы арада тағы бір өтіріктің көрпесі ашылады. Хантай немесе Хэнтэй тауын Бұрхан деген осы деушілер бар. Шыңғыс ханның бұл арада тұуып-өспегені, оған кейін келгені мұнда ап-анық айтылып тұр.
Аталмыш кітәптің «Дом Татан» деген тарауында (дұрысы «Татар», қытайлар «р»-ды айтпайды, Бичурин қытайша қалай жазылса, солай аударып отыр), ол Шыңғыс ханның ұрпағы Тоқа Темірдің 1368 жылы Бойр-нор деген жерде өз қарақшыларының қолынан қаза болғанын жазады да, солтүстік жағына кейін Урянхайлар келгенін, ал қалғандары сол солтүстікте Халха деген атқа ійе болғанын жазады. Бұл – 1468 жыл (сонда, 277, 278-бет).
Көрдіңіз бе, халха деген халық ХV ғасырда ғана пайда болған. Өзі XV ғасырда ғана пайда болған халық қалайша ХІІ ғасырда өмір сүрген Шыңғыс ханның тұуған халқы бола алады?
Жоғарыда аталған «Моңғол халық республикасы» деген кітәпте: «В халхе 546 тысяч жители» делінген. Оның ішінде ол кезде түрік халықтары ұранқайлар, тыбалар мен қазақтар да бар. Кейін тыбалар Ресейдің құрамына кіріп кетті. Қәзіргі кезде МХР-да 3 мілійөн халық тұрады, оның 90 пайызы халхалар.
Аспанды бұлт жапса, ай да, күн де жұлдыз да көрінбей қалады. Бірақ қара бұлт қанша қаптаса да, бүкіл аспанды бүркей алмайды. Тарыйхый шындық та аспан секілді, қаншама өтірікпен бүркесең де, бір шеті мен бір пұшпағынан шындықтың ұшы ерте ме, кеш пе, бәрібір қылтыйып шығады. Қазақта «Бір ійіт көріп үреді, қалғаны еріп үреді» деген сөз бар, біз соның кебін кійіп жүрміз. Бұдан былай ешкімнің айтқанына ермей, өз тарыйхымызды өзіміз жазып үйреніуіміз керек. Шыңғыс хан өзі құрған мемлекетінің атын белгілеп бір тайпаның атымен атамаған, өйтсе, өзге тайпалардың көңіліне келетінін өте дұрыс түсінген. Сондықтан ол мұрагерлік жолымен хан болатын өз ұрпағын төрелер, йағный төр ійелері, ал халқын бүкіл қазақ тайпаларының ортақ ата-бабасы Моғолдың атымен атаған. Сол дәстүрді бабаларымыз бұлжытпай сақтаған. Алтын Орданың хандары да, қазақ хандығын құрған Керей де, өзге де хандары – бәрі төрелер. «Жер төбесіз болмайды, ел төресіз болмайды» деген бабаларымыз.
«Жылнамалар жыйнағы. Рашид Эддин шығармасы. Моңғол тарыйхы. Чингиз ханның таққа отырыуына дейінгі тарыйхы» деген атпен белгілі И.Н.Березиннің аудармасы 1868 жылы С.-Петеребургте шыққан. Кітәбінің алғы сөзінде ол: «Моңғол мен Татардың ұлты тұуралы жеткілікті жазылды, ал ол халықтың тарыйхы – түріктердің тарыйхы екенін анықтауда Рашид – Эдиннің Угуз бен оның ұрпақтары жайында жазғанына сүйендім», – дейді.
Апырмау, орыс ғалымы сүйенген дерекке біз неге сүйенбейміз? Рәшид әд-Дінді былай қойғанда, «Оғызнама» деген жеке кітәбіміз де бар ғой.
Мәскеудің «Наука» баспасынан 1975 жылы Мэн-Да-Бей-Лу деген қытайдың «Моңғол – татардың толық сыйпаттамасы» деген кітәбі шығыпты. Бұл – Сталиннің бұғауынан құтылған кездің бір басылымы. Оны қытай тілінен Н.Мункуев деген ғалым аударған. Бұл, шын мәнінде, 1221 жылы Янцзанда моңғолдың бас қолбасшысы Мұқалайдың қосынында болған қытай елшісі Чжао Хунның жазбалары болып табылады. Жоғарыда айтқанымыздай, «Моңғол халық республикасы» кітәбінде бұл Хун жайында айтылады, бірақ оның не жазғаны талданбайды. Оның жазыуынша, Шыңғыстың хан тағы алтынмен апталса, Мұқалыйдың тағы күміспен күптеліпті, бар айырмашылығы сол ғана екен (76-бет). Шыңғыс ханның ордасына үлкен ақ тұу тігілсе, Мұқалыйдың қосынына тоғыз шашақты ақ тұу тігіліпті. Махмұт Қашғарый бабамыздың «Түрік сөздігінде» тоғыз шашақты тұу түріктердің ең мәртебелі тұуы екені, одан үлкен дәрежелі тұу болмайтыны жазылған. Демек Мұқалыйдың тұуы – түріктің ең мәртебелі тұуы.
«Тұудың ортасына қара түсті ай салынған», – дейді (сонда, 77-бет).
Бұл – өте құнды дерек. Ай – мұсылмандықтың белгісі. Шыңғыс та, Мұқалы да мұсылман деген сөз. Ал халхалар мұсылман дегенді оқыған да, естіген де емеспін.
Шыңғыс ханның бес жүз адамын Қайырхан Отырарда жазықсыз қырып тастағанда, ол Хорезм бійлеушісіне: «Уәдеде тұрмау әсіресе мұсылман басшысына үлкен кінә», – деп хат жолдаған, демек, ол – мұсылмандықты қабылдаған адам. «Моңғолдың құпыйа шежіресі» аталып жүрген кітәпте де оның дәрет алатыны және «тәңір жарылқасын» деп сөйлегені айтылатын. Шындықтың беті ашылды деп, меніңше, осыны айтады.
ІХ–Х ғасырда өмір сүрген оның Оғыз бабасы мұсылман, қазақ жерінің шығысында өмір сүрген Махмұт Қашғарый бабамыз арап қәрпімен ХІ ғасырда «Түрік сөздігін» жазды, Шыңғыс хан елінің шығыс бетінде отырған ұйғырлар мұсылман болады, ал қазақтар ХІІ–ХІІІ ғасырда әлі мұсылман болған жоқ дегенге кім сенеді?
Тәңірге табыныудың дәстүрімен Айға, Күнге сыйынса да, мұсылман болып өткен ақсақалдарды біз көріп өстік қой. Тағы Хун: «Олар ша – то деген ерекше тайпадан шыққан», – депті (45-бет). Қазақ шежіресінде мұндай тайпа айтылмайды. Алайда Аланқуаның күйеусіз үш шата бала тауып алыуына байланысты, «шата» сөзінің ел ішінде айтылыуы әбден мүмкін деп ойлаймын.
Аталмыш кітәпте Хун Қытайға жақын жердегі татарлар мәденійетті, алыстағысы жабайы татарлар деп баға береді. Соған қарағанда, Қытай қорғанының қасы мен Бүйірнорды мекендеген қоңыраттар мен оңғыттар мәденійетті татарлар болса керек. Жабайы татар екіге бөлінеді: ақ және қара татар, «Қәзіргі императоры Чингис, сондай-ақ оның бүкіл қолбасшылары, міністірлері мен шенеуніктері – бәрі қара татарлар», – дейді (сонда, 48-бет).
Бүйтіп түстеу қазақ тайпаларының біразында бар, мысалы: ақ қойлы, қара қойлы; ал үйсін (қызыл үйсін), қара үйсін, сары үйсін; қара қыпшақ, торы қыпшақ; қара қаңлы, қызыл қаңлы, сары қаңлы.
«Татарлар, жалпы, орта бойлы болып келеді, – дей отырып, – Ол тек татар басшысы Тэмоджинге қатысты емес, ол ірі әрі ұзын бойлы, кең маңдайлы және ұзын сақалды. Түрі сұсты және мығым адам», – дейді (48-бет).
Бұл – Шыңғыс ханды көрген кісінің сөзі. Мұқалыйдың қосынына барғанда ма әлде басқа жағдайда ма, қайда көргені белгісіз, бірақ көрмеген адамын бұлайша бейнелеп сөйлеуі мүмкін емес. 1221 жылы елші Хун Мұқалыйды көргенде, Шыңғыс хан әлі тірі. Сондықтан Хунның оны көріу мүмкіндігі болды.
Ресейді 300 жыл бійлеген, жеке кінәздіктерін біріктіріп, біртұтас мемлекет еткен осы татарлар екенін неге мойындамаймыз? «Татар моңғол езгісі» деп, орыстардың өзі құлағымызды жауыр етпеп пе еді кеңес заманында? Айбек А. деген бауырымыз 1904 жылы шыққан Казимер Валишевскийдің кітәбінен мынандай сөздәйекті интернетке салды. «Великий князь Московский в старые времена должен был оказывать татарам такой почет», – дей келіп, татар елшісінің алдынан бійенің сүтін алып шығатынын айтады. Бұл татарға қәзіргі халха моңғолдың түк те қатысы жоқ.
«Чингис родился в году Цзя – сиюй (1154–1155)», – дейді Хұн. (49-бет). Бұл – доңыз жылы. Демек, 1162 жылы тұуды деген дерек – теріс. Оған әлі тоқталамыз.
«Жас кезінде Чингис цзинцылардың тұтқынына түсіп, олардың құлы болды, тек он жылдан асқанда қашып шығады», – дейді (49-бет).
Бұл – біз бұрын біле қоймаған дерек. «Ол сондықтан Цзинь мемлекетінің қыр-сырын біледі. Бұл адам ержүрек, батыл, төзімді, баршаларға кеңпейіл, Аспан мен Жерге сыйынады, сенім мен әілдікті бағалайды», – дейді (49-бет).
Бұл – Шыңғыс ханды көрген ғана емес, білген, зерттеген адамның сөзі.
«Гован Мо-Хоу-Ли әр кез сайын өзі жайында «біз, татарлар», десе, өзге мансаптылары мен басшылары да – бәрі «біз, татарлар», деп отырады», – дейді (53-бет).
Татарлардың той жасағанды жақсы көретінін айта келіп, Хун: «Той үстінде той ійесі қолына тостағанын ұстап тұрып, қонақтардың ішіп-жеуін тілейді», – дейді (сонда, 83-бет).
Тост айтыуды кімнің кімнен үйренгені осыдан-ақ көрініп тұрған жоқ па?
Бұл кітәп бұрын біз білмеген тағы бір мәліметтің көзін ашады.
«Шыңғыстың ұлы кәдімгідей көп болды, үлкен ұлы Би-ин Цзинь мемлекетімен болған соғыста батыс астанасына шабыуыл жасау кезінде өлді. Қәзір екінші ұлы Иоджи ұлдарының үлкені саналады. Үшінші ханзада Одэй, төртінші ханзада Тянь – лу деп аталады. Ал бесінші ханзада Лун-сунь деп аталады. Мұның бәрі бас бәйбішеден (главной императрицы) тұуған», – дейді. Тағы жеті қызы болғанын айтады (56-бет). Және екінші ұлы Чахатай деп жазған да жылнамалар бар екенін ескертеді.
Ал енді ойланып көрелік. «Шыңқұз» деп мәртебелеп жүрген ханымыз қытайлардың тұтқынында он жыл құл болса, оның өмірінде сол он жылдың көлеңкесі бар ма?
Шыңғыс хан өміріне қатысты бірден-бір «Еңсегей бойлы ер Есім» атты дастан жазған Қазанғап Байболұлының «Төле бій» атты кітәбіне жүгініп көрелік. Онда оның анасы Өлең Меңлікке тійген соң баласына былай дейді: «Сенің мыналармен абаң бір болса да, атаң басқа еді. Бір күні болмаса, бір күні зорлық қылар. Осылар есейіп, өз беттерімен кеткенше Іленің басына барып садақ атып күн көр... Мына алтын жүзігімді қай кезде жіберсем, сол кезде кел, одан беріде келме», – дейді. Кейін елге хан керек болғанда, баласын шақырып алады («Төле бій», Алматы, 1991, 20-бет).
Бұл, әрійне, аңыз. Ақыйқат емес, алайда ақыйқаттың елесі. Мәселен, Өлеңнің Меңлікке тійгені – шындық. Ал анық емесі – Теміршыңнан басқа балаларының қайда қалғаны. Күдікті жері: шешесі Меңлікке тійіп кетсе, Теміршың бауырларымен бірге өз үйінде қала бермей, неге Іле бойына кетеді? Гәп осында. Өйткені оның осы бір өмір кезеңі әрі құпыйа, әрі белгісіз, тіпті жасырын. Дұрысын айтсақ, ол өз үйінде де жоқ, бауырларымен де бірге емес. Демек оның қытай тұтқынында болғаны – шындық, ал ол қай кез?
Әңгімені Есігөйдің өлімінен бастасақ. Есігөй есті адам дегенді білдіреді. «Ақылгөй», «данагөй», «дәмегөй» деген сөздер тілімізде әлі де бар. Есігөйдің әкесі – Бартан. Көзінде барт боп тұратын бүдірі болғандықтан, солай аталған. «Көзі барт боп ісіп кетіпті», «көзі барт боп қызарып тұр» дегенді әлі де айтамыз.
Есігөй Теміршыңды тоғыз жасында қалыңдық таңдауға алып барады да, Бөртеге құда түсіп, қайтып келе жатқан жолында татарлар ұу беріп, содан ауырады да, Теміршыңды алып келіуге Меңлікті жұмсайды. Ол – өлерін білген адамның әрекеті. Алайда тарыйхшылар Теміршың әкесінен он үш жасында қалды деп жазып жүр. Олай болса, Есігөй төрт жыл төсек тартып жатқан болады. Оған сенейін десек, Есігөй өлгенде Отшағаннан кейін тұуған қызы әлі емшекте қалғанын тарыйхшылар тағы жазады. Бұған қарағанда, Есігөй сол ұуланған жылы қайтыс болып, Теміршың тоғыз жасында жетім қалады. Бұл – 1164 жыл.
Есігөй өлген соң, жетім бала, жесір қатынға бағынбай, Тарғытай Қызғаншық бастаған тайшығұттар (тайшықұт) оларды Бұрқантауға тастап, өздері басқа жаққа ауып кетеді. Өлең атқа мініп өзі шықса да, қайырылмайды. Ол кезде Теміршың онда, 1165 жыл.
Қытай елшісі Хун: «Бэктэр мен Бэлгунэй деген інілері оның өзге шешесінен»,–деп жазыпты (сонда, 55-бет).
Мен бұған күмән келтірем. Өйткені Есігөй олардың шешесіне Өлеңнен бұрын үйленген.
Өлең меркіт тайпасының басшысы Тоқтаның келіні еді, күймеде келе жатқанда Есігөй оны күйеуінен тартып әкеткен. Соның кегін кейін Тоқта Теміршыңнан алады. Меніңше, Өлең Есігөйге тійгенде Бектер өмірде бар бала. Мұрагерлік дәстүр бойынша, Есігөйдің орнына хан сайланыуға қақысы бар бала. Сондықтан ол Теміршыңнан үлкен әрі күшті. Оның хан болғанын қаламаған Теміршың балығымызды тартып алды деген сылтаумен Хасар екеуі жабылып өлтіреді.
Бұл – 1166 жыл, Теміршың он бірде.
Өз бауырын өлтірген Теміршыңды жазаламақ болып тайшығұттар сол жылы Бұрқантауға келгенде, Теміршың Бұрқаннан қашып шығып, Түрген өзенінің бойындағы тоғайға тығылады. Тоғыз күннен кейін ұсталып, тұтқыннан жолда қашып, құтылады да, Бүркей – Іргеде отырған бауырлары мен шешесіне аман оралады. Келесі жылы сегіз жылқысын барымталап кеткендерді Бауыршы екеуі құуып барып, аман-есен оралған соң қалыңдығы Бөртені алып келеді. «Он үште отау ійесі» боп отырған Бөртеге үйленгенде Теміршың он екі жаста болыуға тійіс. Бұл – 1167 жыл. Сонда келесі жылы он үшке толғанында Теміршың әке де болған деп жорамалдауға болады. Баласы өз алдына үй болып, оңаша отау тіккен соң ғана Өлең Меңлікке тійген болыуы мүмкін. Өйткені бұдан кейін ол жайында Бөртені меркіттер тартып әкеткенге дейін еш дерек айтылмайды. Ал ол оқыйғаның қай жылы болғанын анықтап көрелік.
«Алтын топчы» («Алтын топтама» немесе «Алтын жыйнақ») кітәбінде былай делінген: «Сыйыр жылы (1229) Керіулен (Кері өлең) бойындағы Худэгэ аралда (Арал төбеде) Угэдэй ұлы таққа отырды» (Мәскеу, 1973, 246-бет). Алайда Әбілғазы да («Родославная история о Татарах»), Кафаров та («Шыңғыс қағанның құзауырының» аудармасында) да Үкітай таққа тышқан жылы отырды делінген. Дұрысы – сол, өйткені Шыңғыс хан доңыз жылы (1155) тұуып, доңыз жылы (1227) қайтыс болса, мұрагер таққа бір жылдан соң ғана, йағный тышқан жылы ғана (1228) отырыуы тійіс-ті.
Ал 1229 жылы 43-тегі Үкітай, жыл қайырсақ, дүнійеге 1186 жылы келген болып шығады. Ол – Шыңғыстың – Шағатайдан кейінгі баласы. Сонда Шағатай оның алдында 1184 жылы, ал Жошы 1182 жылы тұуған деп айта аламыз. Олай болса, 1167 жылдан 1182 жылға дейінгі он бес жыл бойғы аралықта Бөрте бірде-бір бала көтермеген бе? Осы жұмбақтың сырын елші Хун ашып отыр. Оның айтқанын пайымдасақ, Теміршың тұңғыш ұлын 13 жасында сүйген болар деп шамалаудың жөні бар. Жошыға дейін Теміршың бір қыз сүйген деген де дерек бар. Алайда Бөртені меркіттер тартып әкеткен кезде ол қыз тұуралы ештеңе айтылмайды. Бәлкім, ол ұзатылып та кеткен болар ол кезде.
Меркіттердің басшысы Тоқта, бір дерек бойынша, аңдып жүріп Теміршыңды тұтқынға түсіреді де, қымбат құн алған соң оны босатып жібереді. Алайда Теміршың үшін қымбат құн беретін кім бар? Жамұқа ма, Тарғытай ма? Екеуі де хан тағынан үміткер бақталастар емес пе? Олай болса, оны Тоқта қапыда тұтқынға түсіріп, артынан қытайларға «сатып жіберіуі» мүмкін деген жорамал жасауға болады. Ол он жылдан астам тұтқында болып, одан қашып шыққан кезде тұңғыш ұлы он үшке толып, оны үйлендірген соң, тұңғыш ұлын алып, өзін тұтқындаған қытайлардан кек алыуға аттанған. Бұл жағдайды қытай елшісі Хун былай байандайды. Шыңғыс ханның бесінші дәрежелі қолбасы Лю-Бо-Лин деген садақшы мерген болған. Ол – Шыңғыс хан Цзиньсыңды шапқан кезде, қарсы жақтан қашып өткен батыр. Оның баласы да батыр. Оған Шыңғыс сол соғыста қаза болған үлкен ұлының әйелін береді де, Лю-Бо-Линмен құда болады (61-бет).
Бұдан қандай ой түйіуге болады?
Біріншіден, бір елдің батыры өзі білмейтін, танымайтын ел жаққа бекерден-бекер баласымен бірге қашып өтпейді. Екіншіден, бір елдің өз жағына қашып өткен батырына Теміршың да бекерден-бекер өз келінін бере салмайды. Оның, меніңше, бір ғана сыры бар: Лю-Бо-Лин – Теміршыңның тұтқыннан қашып шығыуына көмектескен батыр. Екеуін түсіністікке ійтермелеген, сірә, Лю-Бо-Линнің арғы тегі түрік халқынан болыуы мүмкін деп ойлаймын. Бұл оқыйға, шамамен, 1181 жылы өтсе керек, өйткені Теміршыңның ұлы жаңа үйленіп, бала сүйіп те үлгермеген. Оны Шыңғыс хан өзі тұтқыннан босанған соң ғана үйлендіріуі мүмкін.
Тағы бір жорамал: Теміршыңның тұтқын болып кеткенін естіген соң, Өлең өз ошағына қайта оралған болыу керек. Себебі Меңліктен ол бала көтеріп үлгермеген тәрізді, ешбір деректе ол жағы қозғалмайды. Ал Жошы дүнійеге келер кезде, Өлеңнің балаларымен бірге болғаны анық.
Меркіттер Теміршыңды Бүркей – Іргеде көктеуде отырғанында шабады. Меркіттерге қарсы жолыққан әйел қой қырқып келе жатқанын айтады. Ал қой көктемде мамыр айында қырқылады. Сол кезде алып кеткен Бөртені Теміршың сұуық күз түспей тұрып қайтарып алады. Арада, шамамен, төрт-бес ай уақыт өтеді. Бөрте жол үстінде босанып, жолда тұуған баланың атын Жолшы қойады. Бұған қарағанда, меркіттер тартып әкеткенде Бөртенің жүкті болғаны ырас. Егер ол меркіт жақтан жүкті болса, құрығанда, келесі жылдың ақпанында босанған болар еді.
Жалпы Теміршың барлық баласының атын қазақша қойған. Жолшының Жошы аталып кетіу себебі де қазақтың сөйлеу заңдылығына байланысты. Қазақтар қәзіргі күнге дейін кей сөзде «л» дыбысын түсіріп айтады. Мысалы, «болшы», «болсаңшы», «келші», «алып кел» дегенді «бошы», «босаңшы», «кеші», «ап кел» десе, балаларына Ұлбосын, Ербосын деп ат қойады.
ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты
СҮГІРДІҢ БЕЛГІСІЗ СОЛАҚАЙ ШӘКІРТІ
«ТҮГЕЛ ТҮРКІ ЖИНАЛЫП, ТОМСЕНГЕ ЕСКЕРТКІШ ҚОЙСАҚ...»
ТАРИХИ ШЫНДЫҚТЫ ТАНУ ЖОЛЫНДА
Біздің Telegram каналына жазылыңыз
алдымен сізді қызықтыратын барлық жаңалықтарды біліңіз
Сіздің электронды пошта жарияланбайды. Қатарды міндетті түрде толтырыңыз *
Air Astana 10-шы рет өз аймағындағы үздік әуекомпаниясы ретінде Skytrax сыйлығын жеңіп алды
Ауған соғысы ардагерлері өз ойларын ортаға салды
Ардагерлерге арналған турнир өтті
Ауған соғысы ардагерлері студенттермен кездесті
Үндеу: Бірлігі жоқ ел тозады, бірлігі күшті ел озады
«КӨРКЕМ ҚАЛА – АЛМАТЫ» ЖАС АҚЫНДАР МҮШӘЙРАСЫНЫҢ ЕРЕЖЕСІ
КИНОҢ ҚАНДАЙ БОЛСА, ҚОҒАМЫҢ ДА СОНДАЙ
ТҰЛҒАЛАР: ТӘРБИЕ, ТАҒЫЛЫМ, ТӘЖІРИБЕ
Білімді жастар білікті болар
«АЛАШ» АВТОНОМИЯСЫ» ТАРИХЫНЫҢ ӘЛІППЕСІ
«АҒА, САҒАН БҰЛ – ОШАҚ…»
«Ана тілі» газетінің Бас редакторы
«ТҮГЕЛ ТҮРКІ ЖИНАЛЫП, ТОМСЕНГЕ ЕСКЕРТКІШ ҚОЙСАҚ...»
ТҮРКІ ӘЛЕМІНЕ ОРТАҚ ТАҢЖАРЫҚ
ОЙЛЫ ОҚЫРМАНМЕН ОЙЛАСЫП ЖАСАЛАТЫН БЕТ
ЖАҺАНДЫҚ ДЕҢГЕЙДЕГІ АЛҚАЛЫ ЖИЫН
«ҚАРАГӨЗДІ» ӘУЕЗОВ ЖАЗҒАН ҚАЛПЫНДА КӨРЕРМЕНГЕ ЖЕТКІЗСЕК ДЕЙМІЗ
«АЙМАҚТА МЕМЛЕКЕТТІК ТІЛДІҢ МӘРТЕБЕСІ АРТАДЫ»
ТҰЛҒАЛАР: ТӘРБИЕ, ТАҒЫЛЫМ, ТӘЖІРИБЕ
Мәншүк Мұқашева: ЖУРНАЛИСТ ТӘРБИЕЛЕУ – ЖАНКЕШТІ ІС
Қанат АЙТБАЕВ:МӘДЕНИЕТ – ЕЛ ИДЕОЛОГИЯСЫНЫҢ ЕҢ БАСТЫ ТЕТІГІ
Раиса ҮМБЕТБАЕВА: ӘР ОТБАСЫ ҰЛТТЫҚ ДӘСТҮРДІ ҰСТАНСА ДЕЙМІН
ОҚУШЫ ДЕНСАУЛЫҒЫ – КӨКЕЙКЕСТІ МӘСЕЛЕНІҢ БІРІ
Ғарифолла ӘНЕС: ҚАЗАҚТЫҢ ЖОЛЫ ҚАТПАРЛЫ, ҚАЛЫҢ ТАРИХ
© 2010-2020 Copyright. Kazgazeta.kz.