kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk tt kk ky kk kk ru ru kk kk kk de kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk de uk kk kk de hu kk kk de ca kk kk ru ru kk de fr kk de ca kk de oc kk de ca kk de ca kk de oc kk de oc kk de oc kk de zh kk de zh kk de zh tg de ca kk de fa kk de eu kk de en kk de de kk de hbs_lat kk de fr kk de en kk de pl kk de de kk de ca kk de oc kk de fr kk de ca kk de ca kk kk kk
Қазақстаннан Qazaqstanga дейін | Әдебиет порталы
Әдеби үдеріс Авторлар Кітаптар Аудиокітаптар Жанрлар Кейіпкерлер Блогтар Арнайы жобалар Мультимедиа
Әдебиеттi ешкiм мақтаныш үшiн жазбайды, ол мiнезден туады, ұлтының қажетiн өтейдi сөйтiп...
Он сан ноғай айырылды.
Ну сан күңіренді, қайғырды, -
сияқты жылау жырлар сол бір тар заманның шерлі тарихынан сыр аңдатады. Қазақ хандығы ыдырап, Ресей патшалығының қоластына қараған тұстан бастап, бодандық бұғауындағы ұлтымыздың байырғы тарихи атауына дейін негізсіз өзгеріске ұшырағанын көреміз. Бір ұлттың әрқилы аталып, соның ішінде өз ішінде белгілі болған атаудан мүлде басқа атаумен дүниежүзілік тарихқа мағлұм болатын жағдайлар әлемдік мысалда өте көп. Сол сияқты, қазақ ұлты да екі ғасыр бойы әлде шын, әлде жорта жаңылыстың кесірінен өзінің төл атауымен емес, туыстас басқа бір халықтың атын еріксіз иеленіп, тарихта құжатталып жүруге мәжбүр болды. Яғни, қазақ халқы ХҮІІІ ғасырдың ортасынан бастап, ХХ ғасырдың 20-30 жылдарына дейін орыс деректерінде, осыған сәйкес еуропалық, дүниежүзілік анықтама, дерекнамада, әдеби, құжаттық туындыларда қайсақ, қырғыз, қырғыз-қайсақ болып аталып, бұрмаланып жазылып келді. Мұның өзі - халқымыздың одан арғы тарихынан қол үзіп қалуына белгілі бір деңгейде "септескендігін" де жоққа шығаруға болмайды.
Тарихқа көз жүгіртсек, бұл үрдіс дәл 1734 жылдан басталған екен. Осы жылы Әбілқайыр ханның баласы Ералы сұлтан бастаған Кіші жүз қазақтары делегациясы Санкт-Петербург қаласына барады. Осы делегация туралы шұғыл таныстыру материалын дайындау барысында «Санкт-Петербургские ведомости» газетінің тілшілері голландиялық көпес, картограф Николас Витзеннің «Солтүстік және шығыс Тартарияға сапар» атты кітабындағы енисей қырғыздарының (қазіргі хакастар) тұрмыс-салты, шаруашылығы т.б. туралы баяндалған деректерді олардың алыс туыстары қазақтар жайындағы мәліметтер ретінде жаңылыс пайдаланып, басылым бетінде жариялап жібереді. Осыдан бастап Еділ мен Ертіс ортасын ен жайлаған байырғы ірі халықтың атауы «қырғыз», "қырғыз-қайсақ» аталып кете барады. Бұған біріншіден, шынымен де сонау еуропалық Петербургте жатқан орыс журналистері үшін қазақ пен қырғыздың айырмашылығы шамалы болғандығы, яғни Орал тауынан арғы беттегі халықтар туралы ақпараттық түсініктің аз болуы себеп болса керек. Екіншіден, көптеген ғалымдар, зерттеушілер бұл жаңсақтықты көзге шұқып түсіндіріп жатуына қарамастан, етек алып кетуіне патшалық үкіметтің іс-қағаз жүйесі шын мүдделі де болған болуы мүмкін. Себебі, еуропалық Ресейдің оңтүстік бөлігі мен қазіргі Украина жерінде ХҮ-ХҮІ ғасырларда пайда болып «козак» немесе «казак» аталған әскери әлеуметтік топтардан ажыртау үшін осындай қадамға барды деуге болады. Дөң мен Қобан арасында еркін өмір сүрген азатшыл қауымның «казак» атауы да түркінің «өз ортасынан бөлініп шыққан» немесе «еркін адам» деген ұғымды білдіретін сөзі болатын. Яғни, мағыналық тұрғыда да, тарих сахнасына шығып келуі тұрғысында да қазақ пен казактың тағдыры – біршама ұқсас. Казактар ХҮІІ-ХҮІІІ ғасырлардан бастап Ресей патшалығына қызмет ете бастады. Қазақтар «қазақ-орыс» деп атаған, түбі славян мен түркі аралас, кейін келе барынша орыстанған әскери сословиелік қауымнан құжат жүзінде ажырату үшін оларды «казак», қазақтарды «киргиз», қазақтың көршісі қырғыздарды «бурут» немесе «қара қырғыз» деп белгілеп келді. Кезінде Шоқан Уәлиханов сияқты ұлт зиялыларынан бастап бұл қателікті ескертіп түзетуге тырысқанымен, қағаз жүзінде тіпті мүмкін болмапты. Сол еркісіз екпіннің ықпалымен ұлт ұстазы Ыбырай Алтынсариннің алғашқы оқулығы 1879 жылы «Киргизская хрестоматия» деген атпен жарық көріпті. Патшалық Ресей билігі тұсында «құдай салды, біз көндікпен» жүрген қазақтың ХХ ғасырда нығая түсіп үлкен шоғырға айналған интеллигенциясы ендігі жерде бұл атауды өзгертуге күш салды.
ХХ ғасырдың басына, яғни Қазан төңкерісіне дейін Ресейдің азиялық беттегі бірнеше губерниясының аумағына бытырай бөлінген қазақ жерлері В.И.Ленин билеген Кеңес үкіметінің тұсында, ұлт зиялыларының табанды күш-жігері арқасында Қырғыз (Қазақ) Автономиялық Советтік Социалистік Республикасы аумағына біріктірілді. Бұл – тарихи тұрғыда үлкен жетістік еді және Кеңес Одағы құлаған кезде қазіргі тәуелсіз мемлекет – Қазақстан Республикасының құрылуына негіз болды. Ұлтымыздың, ұлттық мемлекеттік құрылымның шынайы атауын ресми қалпына келтіру - күн тәртібіне қойыла бастады. Бұл істі назарға алып, тиянақты түрде орындап шығуда 1922 жылы қараша айында РСФСР, Қырғыз (Қазақ) АКСР-і Халық Комиссарлары Кеңесінің Төрағасы болып сайланған қазақтың біртуар азаматы Сәкен Сейфуллиннің күш-жігері ерекше болды.
«Еңбекші қазақ» газетінің 1923 жылғы 15 ақпандағы санында Сәкен Сейфуллин «Манап Шамиль» деген бүркеншік атпен жазған «Қазақты қазақ дейік, қатені түзетейік» деген мақаласында былай деп тарихи ащы шындықты атап көрсетеді: ««Бүгінге шейін қазақты орыстар киргиз деп келеді, орыс патшасының төрелері, жасауылдарды қазақты бір түрлі мүгедек, мақау жануар деп санап, «киргиз» дегенде бір түрлі менмендік қиянатпен, қорлаған мазақпен айтатын... Төрелердің қатындары итіне ұрысқанда: «Ах, ты Палкан, киргиздан да жамансың!» - дейтін... Қазақты қорқытқан көзін алартып, тісін қайрап: «У-у, у, киргиз!» деп ызбарланып айтатын. Басқа жұрттан бұрын өзімізді-өзіміз «киргиз» дейміз. Бұл біздің әлсіздігімізді көрсетеді... Қазақстанның орталық хүкіметі «киргиз» дегенді қойып, «қазақ» деген есімді қолдануға жарлық (декрет) шығаруы керек. Қазақты қазақ дейік, тарихи қатені түзетейік!» Қолында билік, жазған қағазында пәрмен бар Үкімет басшысының бұл ұсынысын қазақтың өзге де ұлт қайратерлері бірден іліп әкетіп қолдап кетуінің арқасында 1925 жылы өткен Кеңестердің 5-съезінде Қырғыз КСР-і Қазақ КСР-іне, мұндағы негізгі ұлт атауы қырғыздан қазаққа алмастырылып, 191 жыл бойғы жаңсақтық қалпына келтірілді. Сәкен Сейфуллиннің бұдан өзге бір мықтылығы – қазақ тіліне мемлекеттік мәртебе беру, кеңсе тіліне айналдыруға күш салуы. 1923 жылы 22 қарашада Қырғыз (Қазақ) КСР-і Орталық Атқару комитеті арнайы декрет қабылдап, нәтижесінде 1924 жылдың 1-шілдесінен бастап кеңсе істері қазақ тілінде жүріле бастаған.
Бұл кезеңде әліпби мәселесі де қызып тұрған еді. Ахмет Байтұрсынұлының араб графикасы негізінде түзген 24 әріпті қазақ әліпбиі 1924 жылы Орынборда қырғыз-қазақ зиялыларының құрылтайында мақұлданды. Осы тұста жазуды пайдалану тұрғысында «арабшыл», кириллшіл», «латыншыл» деген үш бағыт болғанын көреміз. Бірақ, қалай болғанда да, Ахаң түзген әліпби дыбыстары осы үш бағытқа да негіз болғаны анық. Қазақ әліпбиі 1929 жылы латынға, 1940 жылы Кеңес Одағының ортақ әліпбиі кириллицаға көшірілді. Әліпби ауысумен бірге тілдің қат-қабат құрылысы, тіпті ойлау жүйесі мен бет-пішін де өзгеретініне бүгінгі жағдай куә.
1935 жылы 9 ақпан күні қазақ ұлтының атауын орысша «казах» деп жазу күні бүгінге дейін мызғымай келе жатыр. Кейінгі жылдары қазақ әліпбиін кириллшеден латын жазуына көшіру туралы айтылып, қадамдар жасала бастады. Осыған орай ұлтымыздың, еліміздің әр тілдегі атауын латынша дұрыс жазып транскрипциялау күн тәртібіндегі іске айналды. Мысалы, күні бүгінге дейін қолданылып келген «Kazakhstan» деген жазылым – сол баяғы 1935 жылғы орысша «Казахстанның» тікелей дүбәра транслитерациясы. Бұдан былайғы жерде «Qazaqstan» нұсқасына көшетіндігіміз – осы бағыттағы сәтті қадам болып отыр. Бейжіңде өтіп жатқан 22 қысқы Олимпиада ойындарына барған қазақстандық құрама алғаш рет мемлекет атауының «Qazaqstan» транскрипциясымен белгіленген спорттық формасымен қатысуда.
Осыдан алты жыл бұрын, ҚР Парламенті Сенатының төрағасы лауазымды қызметінде жүргенде қазіргі ел президенті Қасым-Жомарт Тоқаев та Қазақстанның халықаралық аренадағы атауын QAZAQSTAN деп жазу турасында: «Ағылшын тілінде QAZAQSTAN еліміздің ұлттық негізін дұрыс көрсетпек», - деген болатын. Қазіргі күні «Q» трендке айналды. Дұрыс қой, тек келешекте «казахтан» құтыламыз деп жүргенде, «qazaq qyzy» деген сөзді «киәзәк кизи» деп оқитын ұрпаққа тап болмасақ болғаны. 1920 жылдан 1991 жылға дейін ресми атауы Қазақ (Кеңестік Социалистік) Республикасы болып келген мемлекетіміздің ендігі жерде «станнан» сыпайы түрде қоштаса отырып, кешегі күнгі төл атауымен қайта қауышатын күн де алыс емес болар және ол да тәуелсіздігімізді айшықтап, айбынын асырудың бір белесі, қалың қазақтың қалауы. Тәуелсіздіктің алғашқы екі он жылдығымен салыстырғанда, бұған толық мүмкіндіктің негізі қаланды. Қазақ халқының еліміздегі пайыздық үлесі жетпістен асты, аға, орта буынмен салыстырғанда ой-санасы бодандық, кембағалдықтан ада, азат ойлы жас буын қалыптасу үстінде. Тек кері тартып тұрған – ұлт мәселесі жөнінде осыдан бір ғасыр бұрын Сәкен Сейфуллин қазақтан шыққан басшыларға қойған мына диагноз: «Ынтасыз, көңілсіз іске сансыз бөгет, сансыз уайым табуға болады. Бірақ себептің ең үлкені – іс басындағы адамдардың бұл іске шындап кіріскен ниеттерінің жоқтығы, ынталарының жоқтығы. ...біздің қазақ коммунистері қазақ тілі туралы қатты кірісуден: «біреу «ұлтшыл» деп айтады...» деп бой тартады». Қазақ коммунист басшылардың азат ұрпақтарына шындап кірісер ниет, табанды қажыр мен ынта тілейік те, бұл істе... Қазақ атауы, қазақ елі мәңгілік болғай!
(Мақалаға пайдаланылған фотосуреттер ашық ғаламтор көзінен алынды)
Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. adebiportal@gmail.com 8(7172) 57 60 14 (ішкі - 1060)
Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.
Абай шығармаларының түпнұсқадан аударылуы
Жылқышы Ақтайұлының сыбызғышылық өнері туралы
Әуезовтің «Абай жолының» аудармасына көңілі толмаған
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Қирабаев тұрған үйге ескерткіш тақта қойылды
Мұқтар Әуезовтің “Абай жолы” роман-эпопеясы: атмосфера және стиль
Бахман Гобади. Күрд киносын жетім балаға ұқсатамын
«KitapTime – 2022» жалпы республикалық кітап фестивалі өтті
«Алтын сақа» байқауы мәресіне жетті
Елордада өткен «Күй жәрмеңкесінде» Жамбыл жырлары оқылды
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Ахмет Байтұрсынұлы: «Амалыңды түзет, түземесең, ешкімге кінә қойма»
Республикалық «Таласбек» сыйлығына шығарма қабылдау жалғасып жатыр
«Талтүс» романындағы Таласбек Әсемқұловтің қаламгерлік қолтаңбасы
Әбіш Кекілбаев. Сардар немесе Ыдырыс Ноғайбаев туралы сөз
Баланы туғаннан бастап әдебиетке қызықтыра білу керек
Бақытгүл Баймолдақызы. Жылап аққан жылдарды көзімдегі...
Махат Садық, Ескерткіштер – ел тарихы
Шалқар Дәулеткелді. Қыркүйек айының сарғайған жапырақтары
Қазақ қоғамы: Ұлттық билеу жүйесі
Таласбек һәм жалғыздық феномені
Жоба туралы Порталды қолдану ережесі
Авторлар мен баспаларға ISBN алу