kk ru kk ru ru ba ru ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk ru es en ru kk ru ru ru ru it ru uk kk kk kk ru ru kk mk mk mk ba kk kk kk kk bg kk ru ru kk kk kk en en
Дарвин дәуіріне дейінгі биологияның жалпы сипаттамалары | Slides.kz
Жердегі органикалық әлем түрлердің алуан түрлілігімен ерекшеленеді. 1,5 млн. дейін жануарлар және 500 мың дейін өсімдік түрлері бар. Сонымен бірге барлық тірі тіршілік қоршаған ортамен зат және энергия алмасумен байланысты, тітіркендіруге, өсуге және көбеюге қабілетті, бір химиялық элементтерден тұрады, жыныстық көбею кезінде бір жасушадан дами бастайды.
Органикалық әлемнің осындай бірлігінде өмір сүру жағдайларына тірі тіршілік түрлерінің алуан түрлілігі мен икемділігін қалай түсіндіру керек? Бұл сұраққа жауап органикалық әлемнің пайда болуы мен дамуын ашатын Эволюциялық ілім береді. Эволюциялық оқыту — тірі табиғаттың тарихи дамуының ұзақ процесі туралы ілім (эволюция-даму, лат.).
Органикалық Әлем эволюциясының бірінші теориясын XIX ғ.басында француз ғалымы Ж. Б. Ламарк ұсынды. XIX ғ.ортасындағы эволюциялық ілімнің одан әрі өңделуі ағылшын ғалымы Чарльз Дарвинге тиесілі. Осыған байланысты биология тарихында дарвинов кезеңіне дейін және дарвинов кезеңінен кейін бөлінеді.
1. Сипаттама ботаникасы мен зоологияны дамыту
Орта ғасырлар және қайта өрлеу дәуірі. Орта ғасырларда ғылымның дамуы өте баяу болды; табиғатты тәжірибелік зерттеу қудаланды. Бірақ өсімдіктер мен жануарлар туралы, Адам анатомиясы мен медицина туралы мәліметтер әлі де жинақталды.
XII-XIII ғғ. алғашқы университеттер пайда болды, олар жаратылыстану-ғылыми білімді дамыту орталығына айналды. XV-XVI ғғ.табиғи байлықтарды зерттеуде, ғылыми жаратылыстану біліміне аса қажеттілік пайда болды, себебі пайда болған капиталистік өнеркәсіп шикізатқа, ал өсіп келе жатқан қалалардың халқы — азық-түлікке мұқтаж болды. Жаңа елдер мен аралдардың ашылуымен Еуропаға сол уақытқа дейін белгісіз азық-түлік, дәрілік, сәндік, дәмді және басқа да өсімдіктер, сондай-ақ жануарлардың бай коллекцияларын әкеле бастады. Көптеген қалаларда ботаникалық бақтар, оранжереялар, мұражайлар құрылды. Нәтижесінде өсімдіктер мен жануарларды сипаттау бойынша үлкен материал жинақталған. XVII ғ. басында микроскоптың өнертабысы микроорганизмдердің, организмдердің жасушалық құрылысының, спермато-10 зондтар мен аналық жасушалардың ашылуына әкелді. Дәл ғылымдар да табысты дамыды.
Табиғат туралы метафизикалық түсінік. Қайта өрлеу дәуіріне, сондай-ақ XVII-XVIII ғғ.үшін ең тән метафизикалық дүниетаным болды.
Метафизикалық дүниетанымның мәні бүкіл табиғаттың абсолюттік өзгермейтіндігі туралы түсінік болып табылады. Планеталар мен олардың қозғалыс жолдары өзгермеген. Оның материктері, өзендері, таулары, климаты, өсімдіктер мен жануарлар түрлері бар жер өзгеріссіз мәңгі бар. Табиғаттың барлық құбылыстары қатып қалған деп саналды;оларды өзара байланыссыз, бір-бірінен оқшауланған зерттеді. Метафизикалық дүниетаным үшін табиғатта бастапқы мақсаттылық бар деген тұжырым тән.
Линней Карл және оның еңбектері. XVII-XVIII ғғ. ботаника мен зоология сипаттамалық бағытта дами бастады. Жинақталған нақты білімді жүйеге келтіру қажеттілігі туындады. Алғашқы әрекеттер Алфавит бойынша түрлерді аударуға бағытталған, бұл ешқандай жүйе бере алмады. Өсімдіктер мен жануарларда мұндай белгілерді іздеу басталды, олар бойынша оларды топтастыруға және құрылыстың күрделілігіне қарай бөлуге болады.
Сол кезде гүлдің жеке органдарының маңызы, жыныстық көбею процесінің мәні, ағзаның дамуы зерттелмеген, сондықтан басты белгілер кездейсоқ таңдалған. Топтар жасанды болып шықты: бір белгінің орнына басқасын таңдау керек болды. Өсімдіктер мен жануарлар түрлері үшін барлық ғалымдар қолданатын бірыңғай атаулар болған жоқ. Түрлердің атаулары белгілердің қатты тізімі болып табылады. Мысалы, кәдімгі итмұрын орман қызғылт деп аталды, кәдімгі, гүлді хош иісті, қызғылт. Жалпы мойындалған ең жақсы жасанды жүйе атақты швед ғалымы Карл Линнеге тиесілі (1707-1778).
Линнейнің түрі құрылысы бойынша ұқсас дарақтардың жиынтығы деп аталды.
Табиғат туралы метафизикалық түсініктерді толығымен бөле отырып, Линнейлердің әр түрін жеке шығармашылық актінің нәтижесі ретінде санады, өзгермеген және тұрақты, басқа туыстық түрлерімен байланысты емес. Ол тірі табиғатта»Жаратушының даналығы» туралы куәландыратын бастапқы мақсаттылықты қарастырды. Линнейлер өмірінің соңына қарай бір түрлер басқалардан шағылыстыру жолымен және қоршаған ортаның өзгеруі әсерінен пайда болуы мүмкін деген қорытындыға келді.
Өсімдіктер мен жануарларды жүйелеу саласындағы Линнейді зерттеу биологияны дамытудағы маңызды дәуірді құрайды. Жіктеме бірлігінен кейін Линнейлер ұқсас түрлерді босану, ұқсас босану — отрядтарға, ал отрядтар — сыныптарға біріктірді. Линней оның ізашарларымен ұсынылған Қос латын атауларының принципін қолданды. Мысалы, шалғын шайы-Lathyrus pratensis, орман шайы-Lathyrus silvestris, үй иті — Canis familiaris, ит-қасқыр — Canis lupus. Тектің атауы барлық түрлер үшін ортақ: Шина — Lathyrus, ит — Canis. Түрлік атаулар әртүрлі түрлерде қайталануы мүмкін; қос атаулар принципі үнемді, өйткені тек босану үшін ғана ерекше атауларды талап етеді және сондықтан қазіргі уақытта жүйеде сақталады.
Линнейлердің бүкіл табиғатын үш патшалыққа бөлді: минералдар, өсімдіктер мен жануарлар. Өсімдік патшалығын ол 1-2 белгілердің негізінде 24 класста бөліп берді, мысалы, сыңырлардың саны, ұзындығы немесе өсу сипаты бойынша. Нәтижесінде көптеген алыс өсімдіктер бір — бірінен жүйелі түрде бір сыныпта, ал туыстар-әр түрлі. Мысалы, сәбіз және қарақат бесчинков тобына жатады, өйткені олар 5 тын. Шын мәнінде, бұл өсімдіктер әртүрлі отбасына жатады: сәбіз-қолшатыр тұқымдас, Қарақат-тастық тұқымдас. Манжетка (сем. қызғылт түсті) және арба (сем. ол төртчинковты класына жатқызды, өйткені олар 4-тен.
Линнейлер жануарлардың патшалығы қан жүйесінің құрылысын осылайша бөлді:
1. Төртінші аяқты бірінші саты
2. Құстар екі қарыншамен жүрек
Қызыл және ыстық қан
3. Гад екінші саты
4. Балық жүрегі бір қарыншамен
Қызыл және суық қан
5. Үшінші саты жәндіктер
6. Қан орнына суық ақ сұйықтық құрттар
Линнейне сүтқоректілердің, құстар мен балықтардың сыныптарын дұрыс бөлді. Бірақ ол бауырымен жорғалаушылар мен қосмекенділерді бір сыныпта біріктірді,ал олар түрлі класстарға жатады. «Құрттар» класына Омыртқасыздардың барлық түрлері кірді. Жануарлардың бір белгісі бойынша жіктелуі қателерге әкелді. Линнейлер бір ленивец, құмырсқалар және пілдерді бір отрядқа біріктірді кескіштердің жоқтығының белгісі бойынша, бивни және өсіп тұрған жоғарғы кескіштер бар екенін білмей. Шын мәнінде піл хоботшылар тобына жатады, ал ленивец және құмырсқалар толық емес жасаққа жатады. Құрылыста ұқсас тауық тұмсығы мен түйеқұйрық бір отрядқа кірді, ал белгілер жиынтығы бойынша олар құстардың әр түрлі кіші сыныптарына жатады (килегруд және бүршіксіз).
Линнейлер адам мен маймылдарды бір отрядқа олардың құрылысындағы ұқсастықтың негізінде қойды, тіпті адамның жануарлармен ұқсастығы туралы ойлар Қылмыстық болып саналды.
Линней өзі ұсынған жүйенің өнерін түсінді және табиғи, яғни табиғатта бар өсімдіктер мен жануарлардың жүйелі топтарын бейнелейтін құруға ұмтылды. Табиғи жүйенің көмегімен ол сол дәуірдегі ғалымдардың көпшілігі сияқты Жаратушы жасаған табиғат жоспарын ашуға үмітті. Бұл жалған көзқарастар, дегенмен, ғалымдарды табиғи жүйені іздеуге мәжбүр етті.
Линнейдің еңбектерінің мәні, ол өсімдіктер мен жануарлардың қарапайым жүйесін ұсынды, Қос атаулардың айқын және ыңғайлы принципін қолданды, шамамен 1200 босану және 8000 астам өсімдік түрлерін сипаттады. Ол ботаникалық тілде реформаны өткізді, 1000 терминге дейін қойды, олардың көпшілігі бірінші рет ұсынды.
Линнейлер мен оның ізбасарлары олардың ізашарларымен жиналған нақты материалды зерттеу және жүйелеу бойынша үлкен жұмыс жүргізді. Осылайша табиғатты әрі қарай зерттеу үшін ғылыми негіз қаланды.
Ерте эволюциялық көзқарас. XVIII ғ. соңына қарай көп жағдайда, әсіресе Францияда қоғамдық-саяси көзқарастар өзгерді. Революциялық идеялардың өсуі, Француз төңкерісі, өндірістің капиталистік формаларының дамуы, ғылыми ашылулар — осының барлығы табиғат пен қоғамның өзгермейтіндігі туралы ескі, метафизикалық түсініктерді бұзды. Көптеген ғалымдардың шығармаларында қазіргі заманғы өсімдіктер мен жануарлар түрлерінің арғы ата-бабалардан шығу тегі туралы пікірлер пайда болды. Францияда мұндай идеялар Жоржу Бюффонға, Англияда — Эразм Дарвин (Дарвин Чарльзаның атасы) тиесілі. Басында XIX ғ. тамаша француз ғалымы Жан Батист Ламарк бірінші эволюциялық теорияны ұсынды.
2. Органикалық Әлем эволюциясының бірінші теориясы
Өсімдіктер мен жануарлар түрлерін сипаттаумен және жіктеумен айналысатын XVIII ғ.натуралистердің көпшілігінен айырмашылығы, Ламарк (1744-1829) эволюциялық теорияны құрды, оны «Зоология философиясы» (1809) еңбегінде баяндаған.
Изменяемость….. Ламарк түрлердің тұрақтылығы мен өзгермейтіндігі туралы метафизикалық идеяларды жоққа шығарды. Ол түрлер өзгеретінін айтты,бірақ өте баяу және байқалмайды. Бұл жағдай түрлердің тұрақтылығын жақтаушылар олардың көзқарастарын қорғауға ұсынған ең маңызды дәлелді алып тастады: соңғы 5-6 мың жыл ішінде түрлердің көрінетін өзгерістерінің болмауы.
Алайда, кейіннен ол түрді дұрыс түсінуге келді: түрлер табиғатта шын мәнінде бар, бірақ мәңгі емес, белгілі бір уақыт аралығында, яғни олар салыстырмалы түрде тұрақты.
Ағзаларды құрылымның күрделілігіне қарай жүйеде орналастыра отырып, Ламарк ғылымда алғаш рет маңызды эволюциялық қорытындыға келді: органикалық әлем өмірдің қарапайым формаларынан табиғи заңдар бойынша жоғары деңгейге дамыды. Ол бірінші болып органикалық әлемнің шығу тегінің бірлігін белгілеу үшін «туыстық», «туыстық байланыстар» терминдерін қолданды.
Эволюциялық процестің қозғаушы күштері. Ламарк түрлердің өзгеруін мойындап, мынадай сұрақ қойды: қозғаушы күштер, яғни факторлар, эволюциялық процесс?
Атқарылған Зерттейді работа по систематике өсімдіктер мен жануарлардың әкелді, оның ой, бұл организмдер орналастырған жөн жүйесінде қалай сатылар, баспалдақтар, изображающей тарихи даму жолы тірі табиғат жылғы низкоорганизованных нысандарын өмір высокоорганизованным. Өз жүйесінде Ламарк жануарлар әлемін омыртқалы және омыртқасыздарға бөліп, оларды 14 сыныпқа топтастырды. Бұл кластарды ол алты сатыға орналастырды: төменгі жағында — инфузориялар мен полиптер, жоғарғы жағында — құстар мен сүтқоректілер. Әрбір келесі, неғұрлым жоғары саты ағзалардың негізгі жүйелерінің — жүйке және қан тамырларының құрылысында күрделенуімен сипатталады. Ұйымның сатылы күрделенуі » өсімдік әлемінде.
Lamark эволюция процесінде тірі тіршілік ұйымдастырудың біртіндеп жоғарылауы градация деп атады (көтерілу — лат.). Ламарк ұсынған градация принципі тірі табиғаттың тарихи даму жолын қарапайымнан күрделіге, төменнен жоғарыға дейін дұрыс көрсетеді. Бұл ғалымның еңбегі.
Бірақ Ламарк градация себептерін материалистік түсіндіре алмады. Оның пайымдауынша, барлық тірі тіршілік өз ұйымын жетілдіруге, алғашында оларға қойылған жоғары мақсат ретінде прогреске деген туа біткен ішкі ұмтылысқа ие. Ламарка түсінігінде тарихи даму жайдан күрделіге дейін, яғни градация ағзалардың прогреске деген ішкі ұмтылысының нәтижесі болып табылады: градация-Жаратушы белгілеген табиғаттың еңсерілмейтін Заңы.
Осылайша, Ламарктің пікірінше, эволюциялық процестің қозғаушы күші-ағзалардың прогреске деген ішкі ұмтылысы. Эволюциялық процестің басқа қозғаушы күші-сыртқы ортаның организмдерге әсері, соның арқасында табиғатта градацияның дұрыстығын бұзатын көптеген ауытқулар байқалады. Осылайша, қоршаған сыртқы ортадағы өмірдің нақты жағдайларына бейімделген ұйымның бір сатысының шегінде әр түрлі түрлер пайда болады.
Сыртқы орта (жылу, жарық, ылғал және т.б.) өсімдіктер мен төменгі жануарларға тікелей әсер етеді. Ламарк мұндай мысалдар келтірді. Егер көктем өте құрғақ болса, онда шабындық шөптер нашар өседі; көктем жылы және жаңбырлы күндермен бірдей шөптердің буй өсуін тудырады. Табиғи жағдайлардан бақтарға түсіп, өсімдіктер қатты өзгереді: кейбіреулері итмұрын мен тікенекті жоғалтады, басқаларында сабақ формасы өзгереді.
Ламарка мысалдарын толықтыруға болады. Стрелолист өсімдігі жапырақтардың үш түрі бар: су асты ұзын және жұқа, су бетінде жүзіп жатқан пластиналы-сопақ; су үсті шеті бар, жебенің ұшына ұқсас. Суретте дөңгелек жапырақты қоңырау бейнеленген: бір данасы шалғынға, екіншісі — тенист орманда өседі. Оларды салыстырыңыз және айырмашылықты белгілеңіз.
Ламарктің пікірінше, жүйке жүйесінің қатысуымен жоғары жануарларға арналған құралдар жанама жолмен пайда болады. Сыртқы орта өзгерді — жануарларда жаңа қажеттілік пайда болды. Егер жаңа жағдай ұзақ болса, жануарлар тиісті әдеттерге ие болады. Бұл ретте бір органдар көп жаттығады, басқалары аз немесе мүлдем әрекет етпейді. Күштірек әрекет ететін Орган күштірек дамиды, күштірек болады, ал уақыт бойы аз қолданылатын орган біртіндеп атрофирленеді. Көптеген ұрпақтарда қайталану кезінде ағзаның өмір сүруін жалғастыруына алған өзгерістері мұрагерлік бойынша беріледі.
Барлық ағзалар, Ламарк ойлаған, сыртқы ортаның әсерінен осы жағдайларда пайдалы белгілер ғана пайда болады. Сыртқы ортадағы кез келген өзгеріс ағзаларда тек барабар өзгерістер тудырады, яғни өзгерген жағдайларға сәйкес келетін және сондықтан тірі тіршілік үшін пайдалы. Ортаның жаңа жағдайлары ұзақ әсер еткен кезде ағзалардың барабар өзгерістері тұқым қуалаушылық бойынша кейінгі ұрпаққа беріледі.
Ағзалардың сыртқы ортаның әсеріне жауап беру қабілеті Ламарк туа біткен қасиетке ие болды.
Міне, Ламарка мысалдары: суда жүзетін құстарда саусақтар арасындағы жүзбелі тесік терінің созылуының арқасында пайда болды. Жыланның аяқтарының болмауы, ол денені жер бетінде жүгіріп, аяқ — қолдарын пайдаланбай созу әдетімен түсіндіреді; жирафта ұзын алдыңғы аяқтары мен мойны-ағаштарда жапырақтарға дейін тұрақты күш-жігермен созады.
Ламарк өсімдіктер мен жануарлардың өзгеруінің себебі ретінде сыртқы орта жағдайларының әсерін дұрыс атап өтті. Бірақ оның түрлердің алуан түрлілігі мен олардың нақты жағдайларға бейімделуінің түсініктемесі дұрыс емес: тек пайдалы өзгерістердің міндетті түрде пайда болуы және пайда болған белгілердің тұқым қуалауы ғалымдардың кейінгі зерттеулерімен расталмаған.
Ламарка теориясын бағалау. Табиғи заңдар негізінде түрлердің пайда болуының бірінші тұтас теориясын құру құрметіне Ламарк жатады. Ол тірі табиғаттың өзгергіштігі мен тарихи дамуының революциялық идеяларын тұрақты және өзгермейтін реакциялық идеяға қарсы қойды.
Ламарк органикалық әлемнің тарихи дамуының жалпы көрінісін дұрыс көрсетті.
Алайда, ғылымның эволюциялық процесінің қозғаушы күштері туралы мәселені шешу үшін материалдар жетпеді; оларды дамудың төмен деңгейінде тұрған Францияның ауыл шаруашылығы бере алмады. Эволюцияның қозғаушы күші туралы мәселе Ламаркпен дұрыс шешілмеген. Табиғатқа тән организмдердің прогреске деген ішкі ұмтылысы, сөзсіз, қандай да бір жоғары, табиғаттан тыс күштерді, Жаратушыны мойындауға әкеледі. Ағзалардың туа біткен қабілетін орта өзгерістеріне ғана барабар өзгерту және тек пайдалы белгілерді алу бастапқы орындылығы туралы ұсынумен байланысты. Осылайша, Ламарк ұсынған эволюциялық теорияның дәлелдері дәрменсіз болып шықты және ол қабылданбады.
Сонымен, XVIII-XIX ғ. басындағы ғылым органикалық әлемнің дамуының қозғаушы күші қандай екенін түсіндіре алмады. 1) түрлердің алуан түрлілігін қалай түсіндіруге болады? 2) Қоршаған орта жағдайына ағзалардың бейімделуін қалай түсіндіруге болады? 3) эволюция процесінде неге тірі өмір сүруді ұйымдастыру артады?
3. Бірінші орыс эволюционистері
Орыс ғалымдары XVIII ғ. Ресей қазірдің өзінде XVIII ғ. кейбір ғалымдар және философтар дамытты эволюциялық ұсыну табиғат туралы.
М. В. Ломоносов (1711-1765) материяны оның қозғалыс және даму қасиеттерімен әлемнің негізі деп санады. Сол кезде үстемдік еткен метафизикалық көзқарасқа қарамастан, ол тірі және жансыз табиғатты біртұтас дамып келе жатқан тұтас ретінде түсінді. Табиғат құбылыстары мен ондағы сынықтардың өзгерісінің арасындағы байланысты дәлелдеу үшін шымтезектің, тас көмірдің және мұнайдың органикалық пайда болуын, жер бетінде бұрын мекендеген өсімдіктер мен жануарлардың өзгеруін және іздерін көрсетті.
Мағлұмат Радищев (1749-1802) сондай — ақ табиғат туралы метафизикалық түсініктерді жоққа шығарды, оның барлық тірі және жансыз — табиғаттан тыс күштердің араласуынсыз дамып келе жатқан ортақ текті біртұтас ретінде. Ең күрделі құбылыстар, соның ішінде адам санасы, сөйлеу, ойлау, қоғамдық өмірге қабілеттілік, ол табиғаттың қарапайым адамнан күрделі жағдайға біртіндеп дамуының нәтижесі деп санады. Радищев адамды «тірі жердегі бүкіл дүниенің бір туыстық баласы» деп атаған, сыртқы ортаның әсеріне байланысты ағзалардың өзгеруін атап өтті. Радищев өсімдіктер мен жануарларды жерсіндіру фактілеріне олардың өзгеруінің дәлелі ретінде сілтеме жасады.
Афанасий Каверзнев (соңы XVIII — начало ХІХ в.) жүргізу Туралы «перерождении» жануарлар бермегенін, бірақ шын мәнінде бар, табиғатта, бірақ олар ұшпа. Түрлердің өзгергіштігінің факторлары қоршаған ортаның өзгеруі болып табылады: тамақ, климат, температура, ылғалдылық, рельеф және т.б. ол түрлердің шығу тегі туралы және олардың туыстығы туралы мәселе қойды. Каверзнев өзінің пайымдауларын жануарлардың тұқымдарын шығару бойынша адамның тәжірибесінен мысалдар келтірді. XIX ғ.орыс эволюционистері XVIII ғ. салыстырғанда эволюциялық көзқарастың жақтастарының саны едәуір өсті. Эволюциялық идеяны қолдауда кейбір философтар мен жазушылар, әсіресе революциялық демократтар болды.
Зоолог, метафизикалық идеяларды өзгермейтіндігі мен түрлердің тұрақтылығы туралы, сондай-ақ сол кезде зоологияда үстемдік еткен сипаттама бағытын сынаған. Дарвиннің «түрлердің пайда болуы» шығармасы жарыққа шыққанға дейін 10-15 жыл бұрын ол Ламаркқа ұқсас идеяларды айта отырып, табиғаттың тарихи дамуы туралы сенімді жазды. Барлық тірі және жансыз табиғатта өзара қарым-қатынаста. Кез келген организм қоршаған ортаның әсерін сезініп, өзгереді және өз кезегінде сыртқы ортаның өзгеруін тудырады. Ортаның өзгеруімен немесе оған ағзалардың бейімделуі немесе олар өледі. Айырмашылығы Ламарка Рулье атап өткендей фактілер ығыстыру бір түрлерінің және басқа да көбейе бастады, олардың нәтижесінде үшін күрес облысы. Осылайша, ол түрлердің пайда болуын өмір сүру үшін күреспен байланыстырды. Ламарктің эволюциялық ілімін жоғары бағалай отырып, Рулье ағзалардың прогреске деген ішкі ұмтылысын мойындамады (15-бет).
Рульдің эволюциясын дәлелдеу үшін ең алдымен жануарлардың қазба қалдықтарының зерттеуін, қазіргі заманғы жануарлардың құрылысы, олардың ұрықтық дамуы туралы салыстырмалы деректерді және ауыл шаруашылығының деректерін пайдаланды.
А. И. Герцен (1812-1870) «Ғылымдағы Дилетантизм» және «табиғатты зерттеу туралы хаттар» жұмыстарында организмдердің шығу тегі, олардың туыстық байланыстарын зерттеу және жануарлардың құрылысын физиологиялық ерекшеліктерімен бірлікте қарастыру қажеттілігі туралы жазған. Психикалық қызметті, сондай — ақ дамудағы-төмен типтер мен сыныптардан бастап, адамды қоса алғанда, жоғарыға дейін зерттеу қажет. Натуралисттің басты міндеттері-органикалық әлемнің барлық алуан түрлілігі кезінде бірлік себептерін ашу, оның шығу тегін түсіндіру.
1. Азимов А. биологияның қысқаша тарихы. М., 1997.
2. П. Кемп, Армс. К. биологияға Кіріспе. М., 2000.
3. Жалпы биология. М., 1978 Льоцци М. Тарихы физика. М., 2001.
4. Найдыш В. М. қазіргі заманғы жаратылыстану Концепциялары. Оқу құралы. М., 1999.
5. Небел Б. қоршаған орта туралы ғылым. Драмалық әлемі. М., 1993.
Добавить комментарий Отменить ответ
Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *
Заң және құқықтану (6)
Физика және астрономия (16)