kk kk kk kk kk kk ba kk kk kk kk kk kk tt kk ky kk kk ru ru kk ru kk de kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk de fr ru kk de oc ru kk de oc kk ru ru kk de vi kk de nn kk de pt kk de oc kk de fr kk de de kk de fr kk de zh kk de fr kk de fr kk de oc kk de ca kk de oc kk de fr kk de fr tg de da kk de vi kk de de kk de it kk de fa kk de fr kk de fr kk de ms kk de ca kk de en kk de de kk de ca kk de nn kk de fr kk de de kk kk kk
Шалқар Дәулеткелді. Қыркүйек айының сарғайған жапырақтары | Әдебиет порталы
Әдеби үдеріс Авторлар Кітаптар Аудиокітаптар Жанрлар Кейіпкерлер Блогтар Арнайы жобалар Мультимедиа
Әдебиеттi ешкiм мақтаныш үшiн жазбайды, ол мiнезден туады, ұлтының қажетiн өтейдi сөйтiп...
Есік қағылып, қуыршақ оның қолынан балконнан жерге түсіп кеткеннен кейін, біз темекі тұқылын сөндіріп қоқыс жәшігіне тастадық. Ол қағылған есікті ашып шығып кетті. Қуыршағын алуға кеткен болуы керек. Есік қайта қағылған жоқ, мен төсегіме барып қисайдым да, әппақ қабырғаларға қарап жатып, қабырғаларды шимайлағым келді, содан кейін оның сары көйлегінің түймелігін ойша ағыттым. Ол менің иен бөлмеме сол күйі оралмаған еді.
Мәншүк есікті қатты жауып шығып кеткеннен кейін қайта оралмаған күннен ай бұрын біз қаланың түстік шетіндегі жазғы егістік үшін су қоры ретінде сақталған көл жағасына барып қайтуды жоспарлаған едік. Көл бойы қала қоқысының қашып тығылған соңғы тиянағы секілді ластанып жатқанын көргеннен соң, қаланың батыс шетіндегі дөңес текше үстіне беттедік. Текшеге көтерілген сәтімізде бұл шағын қаланың тұтқыны болған біраз жыл ішінде қала шетіне алғаш шыққанымды аңғардым. Еңісте, көз алдымызда біз елестетпеген қараңғы алқап жатты. Құлазыған қараңғы алқаптың қап-қара тағаны бір жазықтықта, теп-тегіс, қылтанақсыз, үрей шақырған қалыпта көсіліп, беймәлім тыныштық құшағына батқан. Бәлкім біздің бойымызда осы бір үрейге құштарлық оянды, әлде болмысымызбен біте қайнасқан үрейді жеңу үшін сол үрей құшағына өзіміз тартылдық. Ойпаң жердегі қараңғы алқапқа аяқ басқанымызда оның тегіс бетіне ойдым-ойдым із қатып қалғанын байқадық. Алқап бетіндегі кен қалдығы сынды борпылдақ тозаңға ізімізді қалдырғанымызда үрейіміздің ізім-ғайым жоғалғанын сездік. Біздің ізіміз сырт көзге әлдеқандай таңсық дүниеден хабар берген болар, бірақ өзімізге ортақ бір мағынасыздық ойда-жоқ сәтте оянып кеткендей еді. Егер ол қанша уақыт өтсе де белгілі бір кедергілерден аттап өте алмағанын, өзінің торығып тұрғанын, екіойлы болып жүргенін сол сәтте баяндаған болса, мен оған жарытып ешнәрсе айта алмаған болар едім, бірақ біршама мезгіл өткен соң сол шақта ештеңе айта алмауымның себептерін, оған айтар жауаптың дәлдігін іштей қарастыра бастағанымды жеткізе алар ма едім, кім білсін?.. Егер ол дәл сол мезетте мен туралы бірдеңе білгісі келетінін айтса, мен дәл сол қараңғы алқапта өз өмірім туралы айтарлықтай ешнәрсе жоқтығын да айта алмаған болар едім. Менің қиялымдағы өмір кейде ұшып бара жатқан құстың ауада кідіріп, қалықтап тұрып қалғаны секілді сезіледі. Ал өзімді көп жағдайда өмірге босқа келген пендедей сезінемін. Мынау тіршілік бір жансыз ғимараттың мезгілдер бойы ешқандай өзгеріссіз қайталанатын көлеңкесі ғана секілді көрінеді маған. Кей мезетте балконда күнге қыздырынып отырғанда көлеңкемді жоғалтып алғанымды және көлеңкемнің өз балконында кір жайып жүрген Мәншүктің маңында жүргенін елестетем…
Ол шынымен қараңғы алқапта менің өмірім туралы әлдене сұраған болса, сан түрлі жауап іздеген болар едім, алайда қалай ойласам да өзім жайында айтарлықтай ешнәрсенің жоқтығы көкейімнен кетпес еді. Мен өзімді іздегім келмейді, алда-жалда іздер болсам табатыным – ағаш орынында қалған өзегін от жеген түбір көз алдыма елестер еді. Әлдеқашан қызыл құмырсқалар күйген түбірдің өзегіндегі ыңғайлы қуыстан илеу жасап алған секілді, сан мыңдаған құмырсқа менің көкірегімде өрлі-қырлы тоқтаусыз қозғалыста жұмыс істеп жүр. Менің таңдайыма құмырсқа қышқылынан қалатын қымыздық дәмі тамып, көкірегімді күйдіріп жатқандай сезінемін.
Ол тіс жарған жоқ, тек қараңғы алқаптан кеткісі келетінін сездірді, біз текшеге қайта көтерілдік. Бір кездегі құрылыс қирандысынан қалған сандық тәрізді бетон қалдығына қатарласа отырдық. Алқаптың арғы жағындағы шалғай таулардың қойнауына апаратын қара жолды көзім шалды, сонда мен осы бір шаң басқан жолды бір кездегі әкеміз, анамыз, бейтаныс жолаушылар және біздің бұлыңғыр болашағымыз шұбырған, әуелдегі шыққан жеріміз – ежелгі мекенімізге апаратын жолға ұқсаттым. Сонда менің жадымда анасының бойы тым аласа, керісінше әкесінің бойы сырықтай, анасының жаулығын ұдайы иіскеп жүруді әдетке айналдырған кішкентай қыздың бейнесі, «күндерің бір күнінде ол анасынан айырылып қалса қайтеді» деп, құлазыған балалық шағымдағы ескі суреттің кескіні жаңғырды.
Кейін ойламаған жерден олар туралы қиялымда мынадай естелік те пайда болды. Өңім екеніне күмәнсіз сендім.
Күңгірт естелік нобайы былай еді: төбесіндегі терезесі аспанға қарап тұратын тас тошала ішіндегі ошақ жанында ол анасының жанында тұр. Он үш жасқа толған, бойы сұңғақ, талдырмаш қыз. Осы жасында-ақ анасынан әлдеқайда биік. Үстіндегі қоңыр түсті көйлекке жабайы өрік гүлдерінің суреті салынған. Көйлек сыртынан жеңсіз камзол киген, камзол өңірінде сылдырмақ моншақ қадалыпты да, мойнына анасының жаулығын іле салыпты. Он үш жасқа толса да шашын өсірмепті, біраз жылдар бұрын балалар оның жаулығын қолынан жұлып, бір-біріне лақтырып ойнайтын кездегідей келте күйінде қалдырыпты. Бірақ келте шашындағы қайшы іздерінен ұқыпсыз, ретсіз қиылғанын байқауға болады. Анасы қысқа білекке біткен быртық саусақтарын жоғары көтеріп, аз-кем керіледі де: «Түнімен тісім қақсап, көз шырымын алмадым», – дейді.
Ол үшін мазасызданған мен (әркез еске алған сайын осы мазасыздану сценарий бойынша қайталанады): «Оны жұлдырып тастағанда дұрыс болар еді», – деймін ішімнен. Мен сөзімді толық аяқтай алмаған күйде: «Оны жұлдырып тастаған дұрыс болар еді», – деп тағы қайталадым. Менің санам тағы сол сөзді ежіктеп қайталайды: «Оны жұлдырып тастағанда дұрыс…». Мен осы бір сөзді қайталай берген кездегі түсініксіз халімді еске түсіріген шағымда, бір кезде соңғы өмірінің ермегін етік тігуге арнаған, ауған соғысының ардагері атанған командирдің асай-мүсейі салынған қобдишасының жанында етік тігетін жіпке байланған қасқа тіс есіме түсті. Командир: «Мына тіс қақсап мазаны алған соң ана жіптің бір ұшын тіске байлап, бір ұшын аяғыма орап, шалқайып қалдым да, жұлып алдым. Кетік тісінен қашқан сөзді қайта жинап алған командир: – Енді мына бір тісім босап тұр, – деп, жұлынған тіс сапындағы қасқа тісін шомбал саусағымен ырғап-ырғап қояды. Командир мейлінше қарулы еді, өте батыл шешім қабылдағандай сыңай танытқан.
– Иә, жұлдырып тастаған дұрыс болар еді, – деді оның анасы. – Бірақ жақын маңда тіс дәрігері жоқ. Итарқасы қиянда қайдан болсын?..
Кейде менің санамның қатпарында оның анасы мен командирдің тісін байланыстырып керіле тартылған ұзын жіптің көпір секілді екі жағалауды жалғаған көрінісі қатталады: ол көпірмен он үш жастағы қыз ұзын бойлы әкесін қолынан жетелеп өтіп бара жатқандай… Анасы болса тошала төбесіндегі терезеден арғы жақтағы шексіз аспанға қадалған күйі үнсіз қалады. Менде сол терезеден ақпан айының бұлтсыз көк аспанына олармен бірге телмірген күйі есімді жиғандай күй кешетінім бар. Мен ұдайы қалшиып қалған күйде аппақ қабырғаларға қарап жатып, кейде бағдаршамда қызыл шыраққа бөгеліп, жасыл шырақтағы қозғалыс кезіндегі әрекеттерде, кейде аялдамаларда өзім мінетін автобустың біреуін өткізіп алып, келесі автобус келетін уақыт аралығында мең-зең қалыпта тұрып, әзер ес жиғандай боламын…
Оның сол қараңғы алқапта не ойлағаны туралы ештеңе айта алмаймын. Мүмкін, ол екеуміз содан бір айдан кейін көшеде сейілдеп жүрген кезімізде айтқан: «Бір күні мен түскі үзілісте құрбыларыммен бірге мектептен үйге қайтып бара жатқан болатынмын. Ол қасымыздан өтіп бара жатқанда құрбыларым: «Мәншүк, бұл сенің сүйікті ағаң емес пе…» деп сыбырлады. Ол естісе де елемей өте шықты. Мен сол сәттен кейін баяғыда өртеп жіберген анамның ескі жаулығын қатты аңсадым» – дегеніндей, кейін келе қараңғы алқап туралы ойлаған болар-ау.
Сандық тәрізді бетон қалдығы үстінде отырғанымызда ол оң қолымен сол білегін ұстап, сол қолының саусақтарын тынымсыз бір-біріне үйкелеп, «әлденені ұмыт қалдырғаны» туралы сыбырлаумен болды. Күн еңкейіп, көз байлана бастағанда, «кетелік» деді. Біз қалаға қарай бет алдық.
Біздің қаламыздың терістік шетінде ескі пойыз станциясы бар еді. Осыдан он жеті жыл бұрын машинисті кейін әкетеміз деп қалдырып кеткен, тот басып, шіри бастаған, қозғалыссыз шойын жолдарға айырылмастай жабысқан вагондар тізіліп тұратын. Содан кейін осы бір шағын қалаға по­йыз­ аттап баспапты. Пойыздың дауысын күллі қала тұрғындары, құстар, ағаштар, тіпті, рельстердің өзі де ұмытып кеткенін мүлгіген станцияның өлі қалпынан сезуге болар еді. Станцияның сол қапталындағы он төрт қабатты сұрғылт ғимараттың аңғал-саңғал терезелерінен ызғар есіп тұратынын сыртқы келбетінен-ақ байқауға болады. Текшеден түскен соң осы бір шағын шаһардан небары отыз шақырым қашықтықтағы қасиетті кесенеге тұрғындары бірде-бір рет барып көрмеген делінетін шағын ауданды кесіп өттік. Одан соң жыл сайын наурыз мерекесі тойланатын алаңды да артта қалдырып, осыдан мөлшермен бір айдан соң «Қуыршағың әдемі екен» дейтін ауғаннан келген етікшінің үйінің қасынан ары жылжып, базардың қасындағы қуыс көшемен жүріп, жел тұрған сайын үнемі «Бүгін тағы ракета ұшты» деуден танбайтын егде күзетшіге сәлемдесіп, өзіміздің жатақханаға кірдік. Мен бөлмемнің есігін ашып, балконға шықтым. Сонда ғана көше шамдары толық жана бастағанын, қараңғылық тұмшалаған қаланың күңгірт түске боялғанын байқадым.
Ол балконда менімен бірге шылым шеккеннен кейін өзінің шаршап тұрғанын айтып: «қайырлы түн» деді де, шығып кетті. Менің бөлмемнің сондай көңілсіз екенін ескерткісі келсе де, айтпай кеткенін ішім сезді. Бес жылдан кейін «міне, енді біздің баламыз бар» деп күбірледім де, сұрғылт ғимарат дәлізіндегі ағаш орындықтан сәбиді көтеріп орнымнан тұрдым. Қабырғалар арасындағы салқын көлеңкелерді кешіп өттім, баспалдақ сатысымен жоғары өрмелеген жарықты жарып төмен түстім. Ашық тұрған әйнек есіктен аттай бере соңымнан үнсіз ілесіп келе жатқан Мәншүктің: «Ол бес жылдың алдындағы сізге ұқсайды» деген ішкі айғайын естігендей болдым. Ертесі біз қала ішіндегі базарға Кіші Еренді (біз нәрестені «Кіші Ерен» деп атап кеттік) алып үшеу болып бардық. Бұл базарға құдды етік тіктіру үшін ғана баратындай едік. Баяғы таныс етікші жоқ. Орнында басқа бір етікші отыр екен. Мен оған Мәншүктің сөгілген етігін ұсындым. «Сәбиің әкесіне ұқсайды», – деп Мәншүктен көз алмастан сөгілген етікті менің қолымнан алды да, табанына қалың батпақ пен қураған шөп үгітінділері шаптаса қатайып қалған қоқиған сыңар бәтенкені: «Міне, алыңыз. Бұл сіздің бәтеңкеңіз, бұл сізге тиесілі», – деп менің екінші қолыма ұстатты. Менің бойымды сенімсіздік пен аздаған үрей билегендей болды.
Біз бөлмемізге қайтып оралғанымызда ол Кіші Ереннің жанында отырды, мен балконда тұрып темекі тұтаттым, ағаштардың арғы жағындағы футбол алаңынан шуыл естіліп тұр. Қыркүйек айының сарғайған жапырақтары үзіліп жатыр, мен жай ғана жел тұрды деп ойладым.
Көрнекі суретте Ван Гогтың “Күз” картинасы
Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. adebiportal@gmail.com 8(7172) 57 60 14 (ішкі - 1060)
Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Мұқтар Әуезовтің “Абай жолы” роман-эпопеясы: атмосфера және стиль
«KitapTime – 2022» жалпы республикалық кітап фестивалі өтті
Бахман Гобади. Күрд киносын жетім балаға ұқсатамын
«Алтын сақа» байқауы мәресіне жетті
Шерағаңның туғанына 90 жыл
«Абай жолының» аудармасына Әуезовтің көңілі толмаған
Елордада өткен «Күй жәрмеңкесінде» Жамбыл жырлары оқылды
Ел қай кезде түзеледі?
Ахмет Салах әл-Мәһди. Күтпеген «келімсек»
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Ахмет Байтұрсынұлы: «Амалыңды түзет, түземесең, ешкімге кінә қойма»
Республикалық «Таласбек» сыйлығына шығарма қабылдау жалғасып жатыр
«Талтүс» романындағы Таласбек Әсемқұловтің қаламгерлік қолтаңбасы
Әбіш Кекілбаев. Сардар немесе Ыдырыс Ноғайбаев туралы сөз
Қирабаев тұрған үйге ескерткіш тақта қойылды
Баланы туғаннан бастап әдебиетке қызықтыра білу керек
Бақытгүл Баймолдақызы. Жылап аққан жылдарды көзімдегі...
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Махат Садық, Ескерткіштер – ел тарихы
Шалқар Дәулеткелді. Қыркүйек айының сарғайған жапырақтары
Жоба туралы Порталды қолдану ережесі
Авторлар мен баспаларға ISBN алу