kk kk kk de kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk mn ru mn ru kk kk ky ky kk kk mn kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uz kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk ru mn mn mn de tr en ru de ru fr en id mn en hbs_lat en kk kk kk en kk kk en cs tr et cs tr tr cs tr cs tr tr cs tr cs az da tr cs tr cs tr cs az cs tr cs az de tr cs tr cs tr en cs tr az tr cs az en cs az tt cs tr tr en cs tr cs tr et min da tr tr cs tr tr az da tr cs tr da tr da tr da az cs az cs az az de cs az tr da tr tr fi tr ru az tr it tr da tr uk tr ru tr tr bg tr bg tr cs az fi az fr tr tr pt tr et ru tr tr fr tr fr tr az uk tr fr tr ru az it tr cs az uk tr fr az uk tr fr az ru tr tr fr tr pt tr ru de pt tr tr it az az bg tr en kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk en kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk ru kk kk kk kv kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk ky uk kk kk mn kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk tt kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru ru kk ru kk kk uk kk kk kk ru kk
Тонықұқ ( 646- 732 ж.) ғұрыптық кешені және бітіктасы
Көне түрктердің баспанасы, киіз үйлері мен арбалары
Көне түрк дәуірінің ордалық қалалары мен қалашықтары
Көне түрк жартас суреттері мен петроглифтері
Солтүстік Кавказ, Шығыс Еуропа ескерткіштері
Көне түрк дәуірінің тарихи ономастикалық деректер
Көне және ортағасырлық этнографиялық деректер
Тонықұқ ( 646- 732 ж.) ғұрыптық кешені және бітіктасы
Тонықұқ ғұрыптық кешені. Балбал тізбектері
Тонықұқ ғұрыптық кешені. Жалпы көрініс, 2018 ж.
ТОНЫҚҰҚ  ( 646 ж. - 732 ж.)
Тонықұқ ғұрыптық кешенiн 1897 ж. Д.А.Клеменц, Е.А.Клеменцтер зерттеп, алғаш ғылыми айналымға енгізген. 1898 ж. әйгілі түрколог В.В.Радлов ескерткiштердi” қағаз көшiрмесiн (эстампаж) алып, алғашқы аудармасын жасайды. 1909 ж. Г.Р.Рамстедт, 1925 ж. атақты моңғолтанушы Б.Я. Владимирцов, Б. Бародин   бiраз қазба жұмыстарын  жүргізген.  1957 ж. моңғол ғалымы Н.Сэр-Оджав басқарған экспедиция осы ескерткiш кешенде археологиялық қазба жұмыстарын жүргiздi. Археологиялық қазбалар барысында ер-тұрманға арналып жасалған алтын, күмiс әшекейлер және т.б. зат бұйымдар, доғалдау келген қыш ыдыстар және де көне түрiк бiтiк жазулы бiрнеше сылақтар табылған. Моңғол археологы Д.Баяр аталмыш ескерткіш кешендегі бәдіздерді толық зерттеп архитектуралық өлшемдері мен ғылыми сипаттамасын, сызбаларын жасады. Осы ескерткiш туралы В.В.Радлов, Х.Н.Орхун, М.Спренглинг, С.Е.Малов,  П.Аалто, Р. Жиро, М.Ергин, Г.Клоусон,  Ғ.Айдаров, Б. Базылхан, Т.Текин, М.Жолдасбеков және ғалымдар мәтiндiк зерттеулер жүргiздi.
Сэр-Оджав Н.  Эртний Түрэгүүд .Улаанбаатар, 1970, 46-р тал.
Сэр-Оджав Н.   Шинээр одсон түрэг бичээсийн тухай  Харжаубай С. Эртний гурван бичээс
Баяр Д.    Монголын төв нутаг дахь түрэгийн хүн чулуу. Улаанбаатар, 1997 . 83 х, Таблиц-  1-5.
Radloff W. Die altturkischen Inschriften der Mongolei. Die Inschrift des Tonjukuk. Zweite Folge. S.-Petersburg. 1899.
Orhun H.N. Eski Turk Yazitlari , Istanbul, 1936, T-1. ss. 99-124.
Sprengling M. Tonyukuk Epitaph. The American Journal of Semitic Languages and Literatures, LVI, No.1. (January 1939) ss.1-19, No.4. (October, 1939) ss.365-383.
Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности. Тексты и исследования. Москва,  1951, С. 56-73.
Aalto P., Ramstedt G.J. and Grano J.G  Materialen zu den altturkischen Inschriften der Mongolei. JSFOu, vol .60.1958, pp.-3-91.
Айдаров Г. О языке памятника Тоньюкукаи его отношение к некоторым современным тюркским языкам. АКД. Алма-Ата, 1959.;
Giraud R.L. Inschription de Bain Tsokto Edition critique.  Paris, 1961.
Clauson G. Some notes on the Inscription of Tonuquq. Studia Turcica Budapest 1971,  pp.125-132.
Ergin M. Orhun Abideleri Istanbul, 1991.
Базылхан Б. Тоньюкукийн түрэг руни бичээс  . Bulleten the IAMS News Information on Mongol Studies. 1993, № 2 (12), 1994, № 1 (13),  Х.55-65.
Tekin T.  A Grammar of Orkhon Turkic. Indiana university, 1967, pp.255-256
Tekin T. Tunyukuk yaziti Ankara, 1994.
Clauson G. Some notes on the Inscription of Tonuquq. Studia Turcica Budapest 1971,  pp.125-132.
Bilğe  Tuňuquq : ben özüm: Tabğaç eliŋe: qılıntım: Türük  budun:
Türük budun: qanın bolmayın: Tabğaçda: adırıltı: qanlantı: qanın: qodup:
Tabğaçqa: yana içikdi: Teŋіri:ança temiş erinç: qan bertim:
qanın: qudup: içikdiŋ: içikdük üçün: Teŋіri:ölütmüş erinç: Türük budun: ölti alqıntı:yoq boltı: Türük: Еsir  budun:yerinte:
bod:qalmadı: ıda taşda:qalması: qubranıp: yeti yüz boltı: iki ülüği:atlığ erti:
bir ülüği: yadağ erti: yeti yüz: kisiğ:
uduzğıma: uluğı: şad ertim: yağıl tedi: yağımsı ben ertim:Bilğe Tuňuquq: qağanım uqısayın tedim: saqıntım: toruq buqalı: semiz buqalı: ıraqda:
Bu(i)lser:semiz buqa:toruq buqa teyin:bilmez ermis teyin: ança saqıntım: anta kisre: Teŋri biliğ bertük üçün : özüm ök: qağan  qısdım: Bilğe :Tuñuquq :Boyla Bağa Tarqan:
birle: Elteris qağan: boluyu: beriye: Tabğaçığ: öŋre: Qıtanığ: yarıya Oğuzığ: üküş ök: ölürti: bilğisi: çabısı: ben ök: ertim: Čuğay quzıŋın: Qara Qumuğ: olurur: ertimez:
keyik yiyü:tabışğan yiyü:olurur ertimez: budun: boğızı: toq erti: yağımız: teğre: uç oq teğ erti: biz : seğ:   ertimiz: ança olurur erikli: Oğuz: adıntan: körüğ kelti:
körüğ:sabıntağ : Toquz Oğuz: budun: öze: qağan: olurtı ter: Tabğaçğaru: Qunı Seŋüniğ: ıdmıs: Qıtañğaru: Toŋra Semiğ:  ıdmıs:sab ança ıdmıs: Azqaсı: Türük
Yorı yor ermis: qağanı: alıp ermis:ayğuçısı: bilğe ermis: ol eki kisi: bar erser:esini: Tabğaçığ: ölürteçi: etermen: öŋre  Qıtañığ: ölürteçi: etermen: bizi  Oğuzığ:
ölürteçiğ : etermen : Tabğaç : beriden yenteğ : Qıtaŋ : önden yenteğ : ben   yırdantayın: teğiyin: Türük: esir budun: yerinte: ıdı yormazun: uçrıdı: ay: oq qisalım:
termez: ol sabığ: esidip:tün:udusıqım: kelmedi: küntüz: olursıqım kelmedi:
anta ötrü: qağanıma ötüntüm: ança ötüntüm: Tabğaç: Oğuz: Qıtañ:
qaltıçı biz : özü içi : tısın : tutmus teğbiz: yuyqa erikli: topluğlı uçuz ermis: yençiğe erikliğ: üzüğli: uçuz: yuyqa: qalın bolsar : topluğ uluq: alp ermis: yençiğe
yoğun:bolsar: üzüğlük alp ermis: öŋre: Qıtaŋda: beriye: Tabğaçda: qurıya: Qurudınta: yarıya: Oğuzda: eki üç biŋ: sümüz: kelteçimiz: barımına: ança ötüntüm:
Qağan( m: ben):özüm: Bilğe Tuňuquq : ötüntük: ötünçümüz: esidü berti:
küŋülüŋçe: uduz etdi: Köküŋ üğüs : yoğru: Őtükün: yısğaru: uduz etim:
Iniğek kölke: Toğulada: Oğuz kelti:
süsü altı biŋ ermis: biz: :eki biŋ : ertimez: süŋüşdümüz:Teŋri yarılqadı: yaňıdamız: üğüzke: tüsdi: yaňıduq yolta: yeme: ölti kök: anta ötrü: Oğuz qapın: kelti:
kelürtim ük Türük : budunığ: Őtükün yerke: ben özüm: Bilğe Tuňuquq : Őtükün  yeriğ:qonmus teyin: esidip: beryeki: budun quryaqı:
Eki biŋ erimez: ………..(b)oltı:Türük : budun: olurğalı: Türük : qağan: olurğalı:
Santun balıqa: Taluy öğüzke:teğmis yоq ermis: qağanıma: ötünüp: süledim
Santun balıqa: Taluy öğüzke:teğürtim: Üç оtuz balıq: еsdi: Usın buntatu: yurtıda:yatu qalur erti:Tabğaç qağan: yağımız erti:On Oq  qağanı: yağımız erti:
artuq………….küç …..boltı: ol üç qağan: üğlesip: Altun Yıs öze: qabıslam temis:
ança üğlesmis:öŋre Türük : qağanğaru: süllemis temis: eŋru sülemiser: qaçın erser:
qağanı alıp ermis: ayğuçısı bilğe ermis: qaçanıŋ erser: ölürteçi ökük: üçeğün: qabısıp: süllemis: anı yoq qısalım:temis: Türğes: qağan ança temis:
bеniŋ budunım anta erür: temis:
Türük : budunı yeme: Bulğaq ol temis: Oğuzı yeme: tarqançul temis:
ol sabın: esidip:tün yeme: udusqım kelmez erti: olursaqmaz: kelmez erti:
……………..a: sü………. tedim: Köğmen: yolı: bir ermis: tumıs teyin esidip: bu yolun: yorısar: yarımçı tedim: ………..yerçi tiledim: çölüğiz eri: boltım:
..özüm; az yer ……..nı b……ermis: bir turuqı: ermis: anın barmıs: ıŋra yatıp: bir atlığ barmıs teyin: ol yolun: yorısar: unç tedim: saqıntım: qağanıma:
Őtüntüm: sü yorıtıdım: atlat: tedim: Aq terimliğ keçe : uğra qalıtdım: at öze: ben tere qarığ: sökdüm: yoqaru: at yete yadağun: ığaçı tutun: ağturtım: öŋre eki er:
yoğurça: ıdıp Ïbar bası: asdımız: yoblu: intemiz: on tünke: yantaqı: Toğ berü: bardımız: yerçi: yer yaŋılıp: boğazlantı: buŋ ıdıp: qağan: yelükü ertmis:
Anı sub…b...m…:ol sub qudı: bardımız: sanığlı: tüsürtemiz: tağ: ıqa: bayur ertemiz: kün yeme: tün yeme: yelü: bardımız: Qırqızığ: oqa basdımız:
…..u süŋüğün: açdımız: qanı: süsü: terilmis: süŋüşdimiz: sançıdımız: qanın: ölürtümiz: qağanqa: Qırqız: budunı: işikdi:
Qırqızda: yantımız: Türğes qağanta: körüğ kelti: sabı enteğ: öŋden qağanğaru:
sü yorılam temis: yorumasar: bizіni: : qağanı: alıp rmis:ayğuçısı: bilğe ermis:
Bizni: ölürteçik ök: temis: Türğes: qağanı: atsıqmıs tedi:On oq budunı: qalısız atsıqmıs: ter: Tabğaç süsü: bar ermis: ol sabığ: esidip: qağanım:
ben beğ erü: tüsüyin tedi:
qatun: yoq bolmıs erti:anı yoğılatıyın tedi: sü barıŋ: tedi: Altun yısda: oluruŋ tedi:
sü bası: Inel qağan: Tardus sad: barzun: tedi: Bilğe Tuňuq-uqa: baŋa: aydı:
Bu süğ elti: tedi: qıyınığ: küŋülüŋçi ay: ben seŋe ne ayayın: tedi: kelir erser: körü: kеlür: kelmez erser: et ılığ sabığ alı olur: tedi: Altun yısda: olurtımız:
Üç körüğ kisi: kelti: sabı: bir: qağanı sü atsıqdı: On oq süsü: qalısız: atsıqdı: ter:
Yarıs yazıda: tirillemis temis:ol sabığ esidip: qağanğaru: ol sabığ ıtım: Qantuyun: sabığ: yana es b.......
kelti:oluruŋ teyin: eyelme: qarağu: edğüti: uruğıl: basıtma: temis: Böğü qağan: baŋaru: ança ayıdmıs: Apa Tarqanğaru: içre sab: ıdmıs: Bilğe Tuтuq-uq: añığ ol: öz ol: aŋlar…………….
Sü yorılım tediçi: ona maŋa: ol sabığ esidip: sü yorıtıdım: Altun yısığ: yolsızın asdım: Ertis üğüziğ:keçiğsizin: keçdimiz:tün qatıdımız: Bolçuqa: taŋ öntürü: teğdimiz:
Atılığ kelürti:sabı antağ: Yarıs yazıda:on tümen: sü tirilti: ter: ol sabığ esidip: beğler: uqupun:
Yanılım: arığ ubatı yeğ: tedi: bеn ança termen: ben: Bilğe Tuñuq-uq:
Altun yısığ: asa keltimiz: Ertis üğüziğ:
keçe keltimiz: kelmesi: alp tedi: tuymadı: Teŋri Umay: Ïduq yer sub: basa berti erinç: neke: tezerbiz:
üküs teyin: neke qorqurbız: az teyin: ne basın alım: teğlem tidim:teğdimiz: yulıdımız: ekinti kün:
örtçe: qızı kelti: süŋüsdimiz: bizinte: eki uçı: sıŋarça: artuq erti: Teŋri yarılqaduq üçün: üküs teyin: biz:
qoruqmadımız: süŋüsdimiz: Tardus: sad ara: udı: yaŋdımız: qağanın: tutdumız: yabğusın: sadın:
anta ölürti: eliğçe er: tutdımız: uluq tün: budunın sayu: ıtdımız: ol sabığ: esidip:
On oq beğleri: budunı: qop
kelti: yükünti: keliğme: beğlerin: budunın: ıtıp yığıp azça: budun: tezmes erti:
On oq süsün: sületdim:
Biz yeme: süledimiz: anı ertimiz: Jençü üğüziğ: keçe: Tinsi oğulı: yatağıma:
Biŋliğ eki tağığ: ertü……….
Temir Qapığqa: teği: ertimiz:  anta yanturtımız: Inel qağanqa:….. Aqrım: alı atığqa: Tezik:Toqursın:
anta berüki: As-oq baslığaru: Soğdaq: budun: qop kelti: yükünti: ..teğti:
Türük budun: Temir Qapığqa: Tensi oğulı:
Tensi oğulı: yatağma tağqa: teğmis ıdı yoq ermis: ol yerte: ben Bilğe Tuтuq-uq: teğürtük üçün
sarığ altun: örüŋ kümüs:qız qoduz:eğri tebi: ağı buŋsuz: kelürti: Elteris qağan: Bilğe............................
alpin üçün: Tabğaçqa: yeti yeğirmi: süŋüsdi: Qıtañqa: yeti süŋüsdi: Oğuzqa: bes süŋüsdi: anta Ayğuçı………
yeme: ben: ök ertüm: ayğıçısı: yeme: ben ertim: Elteris qağanqa: ………..: Türük Beği qağanqa: Türük Bilğe qa……………
Qapağan qağan: yeti otuz: yasqa: ……………….anta……………….erti:…: tün udumatı
küntüz: olurmatı:qızıl qanımı: tökti: qara terim: yüğürtü:isiğ küçüğ berti ök :uzun yelmeğ:  yeme:  ıtmıq:
Arqur qaruğuğ: uluğ artıdım: basınığma: yağığ: kelürir ertim: qağanmen: sületidimiz: Teŋri yarılqazu
Bu Türük budunqa: yarılığ yağığ: yeltürmedim: tüğinliğ atığ: yüğürtemedim: Elteris qağan: qazğanmasar:
Udu ben özüm: qazğanmasar: el yeme: budun yeme: yoq erteçi erti: qazğantuq in üçün: uduğ elim: qazğantuqum üçün:
El yeme: el boltı: budun yeme: budun boltı: özüm qarı boltım: uluğ boltım:
eneŋ yerdeki: qağanlığ: budunqa:
bön teği: barsar: ne buŋı : bar erteçi ermis:
Türük Bilğe qağan: eliŋe: bititdim: ben Bilğe Tuñuq-uq
Elteris qağan: qazğanmasar: yas eri erser: ben özüm: Bilğe Tuñuq-uq: qağanmasar: ben yoq ertim erser:
Qapağan qağan: Türük Еsir budun: yerinte: bod yeme: budun yeme: kisi yeme:
ıdı yoq erteçi erti:
Elteris qağan: Bilğe Tuñuq-uq : qazğantuq üçün: Qapağan qağan:
Türük Еsir budun: yorıdıqı  bu
Türük Bilğe: qağan: Türük Еsir budunığ: Oğuz budunığ: eğіdü: olurur:
Тонықұқ  бітіктасының мәтіні қазақшасы (1-62 жол)
Бiлге Тонықұқ  мен  өзiм табғаш- қытай  елiнде  өмiр сүрдiм.
Түрiк халқы қытайға  топ-тобымен ерген кез едi.
Түрiк халқының ханы болмай жүрді,
Ханды болды.  Ханын тастап, қытайға тағы да жанасып iшiне кiрдi.
Тәңiрi  сонша деген екен «Хан бердiм,
Ханыңды тастап қытай iшiне ендiң,
Оның iшiне енгенiң үшiн
Тәңiрi сендерді өлімтік болдырған екен.
Түрiк халқы өлдiң,  алқындың, жоқ болдың!.
Түрiк-Есiр («ер тақты, қыран?») халық  жерiнде
Тау-таста  қалғандары  шығып, жетi жүз болды.
Екi бөлігі атты едi.
Бiр  бөлігі жаяу едi.
артымнан ерткен  ұлығы шад едiм.
«Жиыл жинал»! дедi,  жиюшысы мен едiм.
Бiлге Тонықұқ қағаныма ұқтырайын дедiм. Қайғырып ойландым.
деп бiлсе,  семiз бұқа арық бұқа деп
бiлмес едi деп, сонша қайғырдым, сақтандым сонда кейiн
Тәңірi бiлiк берген үшiн
өзiм ғана  қағанды көтердім, қаған еттiм.
Бiлге Тонықұқ Бойла Баға Тархан
бiрлесе,  Елтерiс қаған болып
арғы жаққа Оғұзды бәрін   жойдық.
Бiлiмдісі  сапшысы  мен ғана  едiм!
Чұғай құздың Қара Құмық  дегенде отырар едiк.
Киiк жеп,  қоян жеп отырған едiк.
Халықтың  тамағы тоқ едi.
Жауымыз тегiс үш-оқтай едi.
Бiз  әлсiз жемтiк секілді сонша отырған едік.
Ерiктi Оғұз атынан елшi келдi.
«Тоғұз Оғұз халық үстiнде қаған отырды  делінеді».
Қытайға  қарай Құны-сеңгүндi жіберді.
Қытанға қарай Тоңра-Семiкті жіберді.
Сөзді солай деп жіберген.
жорық жорытуы бар деді.
Айғұшысы  (кеңесшісі) бiлiктi едi.
Ол екi кiсi бар болса,
Шығыста  Қытанды өлермен етер,
Бiздi Оғұзды өлермен етер!
Қытай  алдыңғы жақтан  келмек
Қытан шығыстан жақтан жөнелмек
Мен артқы сыртқы жақтан тисейін !»
Түрiк Есiр  халық жерiнде жеткізе иесі  жортпасын,  өлтіріп ай оқтай жаулайық!»
депті.  Сол сөздi есiтiп
Соны айтып  қағаныма өтiндiм,
бұл үшеуi бірігіп шабуылдап
Өз iшi-сыртымызды берік  ұстап  отырмыз.
Жұқа тұрғанды  таптау оңай,
Жiңiшке  тұрғанды  үзуi  оңай,
Жұқа қалың болса таптауы қиын болар,
Жiңiшке  жуан болса үзу қиын болар!.
екi үш мың әскерімізбен   жетсек!
Солай жасауға  сонша өтiндiм!
Өтүкен жайсаңға қарай ұйғардым.
Iнiгек көлге Туылада Оғұз келдi.
Әскері  алты мың едi.
Бiз екi мың едiк, соғыстық.
Өзенге түстi, жаңылған жолдарда
олар және өлдi,  содан кейін
Түрiк халқын Өтүкен жерiне
келтірдім  мен өзiм Бiлге Тонықұқ
«Өтүкен жерiнде  қонды»  деп естiп,
Талұй (Теңіз) өзенге шапқан   емес едi.
Қағаныма өтiнiп, жорық жасадым.
Жиырма үш қала талқандалды
Ұсын Бұнтатұ (?) жұртында жата қалар едi.
Табғач-қытай қаған жауымыз едi.
Он Оқ қаған жауымыз едi.
ол үш қаған үндесiп,
Алтын тауы үстiне күш қосамыз дептi
шығыстағы Түрiк қағанға қарайжорық жасаймыз дептi.
Егер жорық жасамасақ  қашқақтаса болмас!
Қашқақтай кетсе  өлмей кете берер!
Үшеуiміз бірігіп жорық жасайық,
оларды жоқ етіп шабайық  деген екен.
Түргеш қаған сонша деген екен:
«Менiң халқым сонда бар дедi.
Түрiк халқы   тағы да бүлініп отырған болар.
Оғұздар да  тағы  шашырап отыр дедi»
түн жамылып  ұйықтағым келмес едi
отырғым келмес едi !
Көгмен жолы бiр едi , тұманды деп естiп
бұл жолмен жорытсақ  жартысы (төте) дедiм
бiр тұрақтау  жер бар едi,  оған бардық.
Іңiр жатып бiр атты  бар деп
ұтымды дедiм. Ойландым қағаныма
Ақ терiмлiктi кешiп ұраға қалдырдым.
Ат беліне келер  қарды арылтып
Жоғары ат жетелей жаяу, ағаш ұстап  өрледік.
Шығыста  екi  батыр ер
жоғарлағанша    Ыбар басын астық.
Он түнге жантаймалы жолмен
Жершi жер жаңылып өлтірілді.
Мұң етiп қаған желiп жетті.
Ол су ….. ол су құлдырай
Бардық,  санаулы (рет) түсiре тоқтатамыз.
Тау ығын баурайлай өттік.
Күн  де түн де   желiп  бардық.
Қағанға Қырғыз халық бағынды.
Түргеш қағаннан елшi келдi.
Сөзi осылай : « шығыстан  қағанға қарай
Жорытпасақ,  бiздiң қағанымыз алып едi,
бiздi өлермен етейік деген екен,
Түргеш қағаны аттанды»  дедi.
«Он-оқ халық  қалмай аттанды»  деп
«Қытай әскерi  де бар» едi
Ол  сөздi есітiп,  қағаным
мен  бек болып басқарып  түсейiн дедi.
Қатұн жоқ болған едi.
Алтын йтауда отырсын дедi.
Әскер басы  - Iнел қаған
Тардұш шад барсын дедi.
Бiлге Тоңұқұққа маған,  айтты
Бұ әскердi ерт дедi
қиындығын  көңiлiнше айт !
мен саған не айтайын!  дедi
Келер келмес болса  ет  жылы (?)
Сөздi алып отыр дедi.
Үш елші  кiсi келдi. Сөзi бiр .
Он-оқ әскері  қалмай аттанды» деді.
Йарыш жазықта жиналамыз» дептi.
Қағанға қарай ол сөздi жөнелттiм.
Қайтадан (?) сөздi және …..
келдi,  отырайық деп иілмейік
қарауылы  мықты  ұрысқа бастырмайық  дедiм
Бөгү қаған маған қарай сонша айтты.
Апа Тарханға қарай iшкi сөздi  жөнелттiм
Бiлге Тонықұқ аңқаулықты  ол өз ол аңдып……
оны маған ол сөздi есітiп әскермен  жорыттым.
Алтын тауды жолсыз астық .
Ертiс өзендi  кешусiз кештiк.
Болчұға таң  ата шаптық.
Атты келтiрдi,  сөзi сондай
Йарыш жазықта он түмен әскер  жиналды.
Ол сөздi есітiп бектер ұғысып,
қашып жеңілейік,  таза аман қалайық   дедi .
Мен сонша деген едiм.
Алтын тауды аса келдiк.
алып дедiк,  тулап шаршамадық.
Тәңірi Ұмай  Ұйық Жер су
басымдылық берген екен. Неге қашқақтаймыз!
Бәрінен неге қорқамыз !
Аз деп  не басты аламыз!
Шабуылдадық,  жойдық. Екiншi күнi
өртше қызу келдi.  Соғыстық.
Бiзден екi ұшы сыңарша артық едi.
Бәрі көп деп бiз
Тардұш Шад арасы кезектей жеңдiк.
Қағанын тұтқындадық,  йабғұсын,  шадын
Ұлық түнде халқын  санап жебірдік.
Он-оқ бектерi халық көп
Келдi,  бас иіп  келушi бектерiн
халқын  жиып азша халық  қашпас болды.
Он-оқ әскеріне жорық жасадық.
Бiз  тағы  жорық жасадық,  бағындырдық.
Йенчү  (Інжу) өзендi кеше
Мыңлық (Біңлік) екi тауды қуалай…..
Темiр Қақпаға дейін жеттік.
Iнел қағанға  ……Ақрым  ? атаққа
сонда бiрiккен Ас-оқ бастаған
Соғды халық көп келдi
Бағынды,  ол күнге  жетті.
Түрiк халқы  Темiр қақпаға
Тенсi ұлы жатағыма тауға жетпес
Иесi киесі  жоқ едi,  ол жерде
Мен Бiлге Тонықұқ тектеп  апарғаным үшiн
сары алтын, өрпек -ақ күмiс
қыз, әйел,  нар түйе,  мата сыйды мұңсыз келтiрдi
Елтерiс қаған Бiлге (қаған)…………………
қытайға он үш  рет соғыстық.
Қытанға жетi  ре  соғыстық.
Оғұзға  бес рет соғыстық. Сонда
және мен ғана өктем едiм.
айғычысы-кеңесшісі  және мен едiм
Түрiк Бiлге қағанға …………..
Қапаған қаған  жиырма үш   жасқа ………..сонда…………………………….едi
ұзын желмек  және  жетпек
Арқұр қарауылды  ұлық жақсарттым,
басынуға  жауды келтiрер едiм
тулы (түгел) атты жүгiрттiрмедiм
Елтерiс қаған иелік етпесе
ұдайы мен де өзiм иелік етпесем
ел де  халық та жоқ болар едi
Иелік еткен үшiн ұдайы елім иелік еткенім үшін
Ел де тағы  Ел болды
Халық  та  тағы халық болды!
Өзiм қария (күш-қарусыз) болдым.
Ұлық ( үлкен жасты) болдым.
Неткен жердегi қағандық халыққа
Бөнтегі (?)  бар болса
не мұңы бар болар еді!
Түрiк Бiлге қаған елiне бiтiтдiм (жаздырттым)
Елтеріс қаған иелік етпесе
мен өзім Білге Тонықұқ иелік етпесем
мен жоқ  болар болсам
Қапаған қаған,  Түрiк Есiр халық жерiнде
Мал да ,  халық ата, кісі де   иесi жоқ болар едi.
Елтерiс қаған Бiлге Тонықұқ иелік еткен үшiн
Қапаған қаған, Түрiк Есiр халық жорытқаны бұл
Профессор истории03 Мамыр, 2019
Почему пишете « ... написано на древнеиюркском...» ? Вы или не знаете или специально утаиваете ? Написано ведь уйгурским письмом! Значит и язык уйгурский! И все это знают! Пытаясь ( тщетно) стереть слово уйгур из Истории - вы стираете свою же Историю!
August 28 Ақпан, 2021
Нихуя не понятно мало информации где было когда было ????? И что это значит? Зачем это изучать??? Где Ответ ааааааа ?????
Қазақша Русский English Türkçe
Сайт жасалуы - Bugin Group компаниясы, 2017