kk kk kk kk kk kk tt ru kk kk kk tt kk ky kk kk ru ru kk ru kk de kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk mhr uk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk myv kk de oc myv kk de zh myv kk de eu kk kk ru ru kk de ca kk de zh kk de el kk de nb kk de de kk de da kk de fr kk de oc kk de fr kk de oc kk de oc kk de fr kk de oc kk de fr kk de fr kk de fr tg de ru kk de zh kk de oc kk de de kk de es kk de en kk de zh kk de it kk de en kk de fr kk de uk kk de zh kk de ca kk de el kk de ast kk kk kk
Абайдың Тәңірлік түсінігі. | Әдебиет порталы
Әдеби үдеріс Авторлар Кітаптар Аудиокітаптар Жанрлар Кейіпкерлер Блогтар Арнайы жобалар Мультимедиа
Әдебиеттi ешкiм мақтаныш үшiн жазбайды, ол мiнезден туады, ұлтының қажетiн өтейдi сөйтiп...
Құнанбай заманында қазақтың сәждеге жығылмағаны, ораза тұтпағаны кемде-кем болғандай. Әйткенмен, осыдан халықтың рухани дәрежесі күрт өсті дей аламыз ба? Мұны Шәкәрім сөзімен айтсақ:
Қиянатың бар болса, иманың жоқ,
Маған десе, мың жылдай қыл ғибадат.
Адам болам десеңіз, - деген өлеңінің ой төркініне назар салсақ, ақын арнайы таңбалап сынап отырған: өсек, өтірік, мақтаншақ, еріншек, мал шашпақ және осыларға қарсы қойылатын: талап, еңбек, терең ой, қанағат, рахым жайлы мағынасы кең ұғымдардың тамыры тереңде. Халқымыздың тілі де, өнері де, тарихы да, діні де, ғылымы да, тіршілік қарекеті де, ойы да, бойы да Абай жырынан елестейді. Абайтанушы профессор А. Машанов: “Абай жыры адамның ар ұятын оятатын нұр сәулесінің шапағаты. Қазақ “Талапты ерге нұр жауар” десе, сол жауатын нұрдың көзін біз Абай даналығынан табамыз” дейді. Осы ретте Абайдың “әрбір ғалым хаким емес, әрбір хаким ғалым” деген қағидасымен дәлелдеуге болады.
Иманның ішкі мәні – Ақиқат.
Адам ғапыл дүниені дер менікі,
Тән қалып, мал да қалып, жан кеткенде.
Әл-Фараби философиясының мақсатын былай белгілейді. «Философияны зерттеу мақсатына келетін болсақ, мұның өзі барлық нәрсенің қозғаушысы, себебі болып табылатын, өзгермейтін және бірегей бәрінен жоғары жаратушыны тану. Ал, мұның осылай болатын себебі, ол – Алла өзінің рахымымен, даналығымен, ғылымы мен, әділеттілігімен осы дүниені аса келісіммен жаратушы. Ал, философтың әрекеті адамға ұқсас болуға тиісті», - дейді. Абайға жүгінсек былай дейді: «Адамның ғылымы, білімі хақиқатқа, растыққа құмар болып, әр нәрсенің түбін, хикметін білмекке ынтықтықпен табылады. Ғылым – Алланың бір сипаты, ол (Алла) – хақиқат, оған ғашықтықтың өзі де хақтық һәм адамдық дүр». Әл-Фараби үшін де, Абай үшін де ғылымның мақсаты жаратушыны тану. Әл-Фараби ғылымдардың ішінде философия ғылымы үшін осы мақсатты нақты белгілейді. Абай «Ақылмен таппай иман жоқ» деген мәселені адамның ең қымбат қазынасы иманын өсіру үшін, ең асыл қасиеті – ақылды ақиқат тану жолына дұрыс бағыттай білуінің маңызы мен қыр-сырын ашады. Әл-Фараби «Философияны үйренуден бұрын нені білу керектігі туралы» атты еңбегінде философияны зерттеудің алғы шарттарын сөз қылады. Ілгерідегі ғұламалардың философияны зерттеуден бұрын шәкіртке логика, физика, геометрия т.с.с. жекелеген ғылымдарды терең игеру, сондай-ақ жаны мен тәнді тазарту сияқты талаптар қойғанын айтады. Осы көзқарастардың бірде-бірін жоққа шығаруға болмайды деп түйеді. Себебі, осының бәрі философияны оқып үйрену алдындағы дайындық, сезімтал жанның қасиетін негізгі талапқа сай тәрбиелеу жолы дейді. «Философияны зерттеуден бұрын сезімтал жанның қасиеттерін, мысалы, рахатқа бату мен мансапқорлық сияқты «алдамшы шындыққа» емес «ізгілікті ақиқатқа» талпынатындай етіп тәрбиелеу арқылы жүзеге асады. Қателіктер мен адасудан сақтарлықтай таза жолды түсінетін парасатты жанды осылай ғана тәрбиелеуге болады», - дейді.
Абай өзінің отыз екінші қара сөзінде «ғылым-білімді үйренудің басы білім-ғылымның өзіне ғана құмар ынтық болып бір ғана білмектің өзін дәклет білу» - деп үйретеді. Ғылымды ақиқат мақсатпен үйренуге үндейді. Әл-Фараби көптеген діни ағымдардың (секталардың), иудейлердің, бақсы-балгерлердің, сиқыршылардың космологиялық түсініктерін айта келіп, олардың барлығына тән пікір жаратылыстың мәңгілігі, оның ғайыбы болмауына саятын адасушылықты дәлелдейді. «Осы екі философ және олардың жолын қушылардың себебімен Аллаһ тағалаға көптеген ойшыл парасатты жандарды адасудан сақтап, құтқарып қалды» дей келе, «өйткені жаратылыс ісін айқын, нанымды дәлелдермен түсіндірді, нәрсенің нәрседен тарамайтынын және нәрседен болатын жағдайлардың барлығы сол нәрсені ірітіп тоздырмай қоймайтынын, дүние жоқтан бар болғанын және жоққа айналатынын көрсетті» - деп жазады.
Көк тұман – алдынғы келер заман,
Үмітті сәуле етіп көп көз қалдырған.
Көп жылдар көп күнді айдап келе жатыр
Сипат жоқ, сурет те жоқ, көзім талған.
Ол күндер - өткен күнмен бәрі бір бәс,
Келер, кетер алдына із қалдырмас.
Соның бірі арнаулы таусыншақ күн.
Арғысын бір – ақ Алла біледі рас, - деген Абай өлеңінде торығудың сызы сезілердей. Бірақ бұл мүлдем үмітсіздіктің торығуы емес. Күн артынан күн, жыл артынан жыл келе жатқан ғалам айналымының ішіндегі осынау уақыт өлшемі үздіксіз көрінеді. Бірақ осы «үздіксіздік» жайлы ұғымның өзі жалған, оның шегі Абай тілінде «таусыншақ күн» делінеді. Одан ақырғысы бақилықпен, мәужудтікпен (әуелден бар ешқашан жоқ болмайтын) сипатталатын Хаққа ғана белгілі дейді
Абай Ақыл мен Хауас (сезім мүшелелі) Алланың барлығын білмейді, жүрек сезеді мүәккелим (дінді дәлелдеушілер) мен мантикиндер (қисынмен түсіндіріп сөйлеушілер) жүректің білген ақиқатын жеткізуде дәрменсіз дейді.
өнерге салар бар күшін.
Махаббат қылса тәңір үшін.
Алланы махаббатпен тану жүрек еншісінде. Бірақ, оған сусын болар
ақылға жүгіну керек дейді ақын.
Әлемдегі діндердің түп мақсаты
Үш нәрседен бұлжымай құшақтасар
Құдай бар, ұждан дұрыс, қиямет шын
Еш діннің мақсаты жоқ, мұнан асар» - деп Шәкерім Құдайбердіұлы айтқандай Құдайдың барлығы мен бірлігі, оның мәнгілігі, оны танушы адам рухының бақиға ұласуы, адам өмірінің мәні, екі дүниеде бақытқа жету мәселесі әрбір ілімдерге ортақ негіз болып табылады.
Шәкерім Абайдың жан мен тән туралы ой тұжырымдарын әбден меңгерген ойшыл. Шәкерім Құдайбердіұлының айтуынша жан әуелден бар мәңгілік шындық, ол – барша барлықтың айғағы. Бұл бір. Екіншіден, жан қозғалыс қуаты. Үшіншіден, жан жаратушылық қызыметке ие – субстанция. Ойшыл жаннан жан өсіп шығады деген қорытындыға келген. Біз жан дара деуші едік. Бірақ, Шәкерім өсімдік, хайуан жанынан адам жанының бөлек екенін айтады. Ол бастапқы «есті жанды ақыл, адамнан келіп шықпайды ма?» – дейді. Сондықтан Шәкәрім «мақсатсыз біткен жан бар ма?» – деп терең сауал тастайды. Шәкәрім қажы һакім Абай Құнанбайұлына жақын адамдардың қатарында болғаны талассыз. Ресми деректерге сүйенсек, не мектеп, не институт бітірмесе де, өз заманында мұқым Түркістан даласындағы ең ірі ғұламалардың бірі болған. Ауылдан ұзап, ешбір оқу орнында оқымаған. Шәкерім танымының идеялық мақсаты рухани шынайылыққа, пәктікке, гуманизмге, адамгершіліктің биігіне ұмтылу. Оның философиялық толғанысын Пифагор, Демокрит, Эпикурдың еңбектері оятты. Платон Аристотельден басқа француз әлеуметтанушысы Огюс Конттың, ағылшын позитивисі Герберт Спенсер, неміс идеалисі Шопенгауердің жаратылыс туралы концепцияларын өз еңбектерінде атап көрсетеді. Жетімдік, жоқшылық көрмей, сауатты да сергек өсуіне ұлы Абай қамқорында болуы сөзсіз ықпал еткен. Ол Абайдың көзі тірісінде-ақ данышпан ақын екендігін танып, өлең-өрнегін арнаған:
Кел жастар, біз бір түрлі жол табалық,
Арам, айла, зорлықсыз мал табалық.
Өшпес өмір, таусылмас мал берерлік,
Бір-біріңді данышпан жан табалық.
Ал, енді олай болса, кімді алалық
Қазақта қай жақсы бар көз саларлық.
Шын іздесек табармыз шыны ғалым,
Жалыналық Абайға, жүр баралық.
М. Әуезовтың “Абай жолы” эпопеясында Құдайберді мен Абай арасындағы жылы қарым-қатынас суреттелген. Онда Құдайбердінің ауырып, төсек тартып жатқанда Абайдың көңілін сұрай келуі, ағалық-інілік көңіл күй көріністері бейнеленеді.
М. О. Әуезов: «Құдайберді өлерде Абай оған: “Балаларыңды әке орнына бағу қарызың болар», – «жетімдік көрсетпеспін» деп уәде еткенін, Құдайберді балаларын өзімен туысқан Оспаннан да, өз балаларынан да қатты еркелеткенін” – жазады. Орта Азия, Еділ бойы, Кавказ, Қазақстан еліндегі медреселерінде негізгі ислам діні уағыздалғанымен, сопылық поэзияның классиктері Қ. А. Яссауи, Сопы Аллаяр, Сүлеймен Бақырғани, Хафиз Шираз, шығармалары да оқытылған. Шәкәрім де осы Семей медресесінде дәріс алған, таза мұсылмандық дүниетаныммен сопылық әдебиетпен қаныққан. Бірақ, сопылық жолды ұстанғаны туралы нақты деректер жоқ. Оның қай тариқатта болғаны туралы деректер сақталмаған.
Жаратылыстың құпиясына, табиғат пен қоғамның, адам мен заманның сырына терең бойлаған кемеңгер Абайдың дүниетанымы да жаратылған болмыс атаулыдан мән іздеуімен ерекшеленеді. Абай: «Ойланшы, сыртын қойып сөздің ішін» деген өлеңінде әлемнің, адамның, істің, өмірдің, сөздің жаратылған барлық болмыстардың мәніне түп негізінен үңіледі. Шәкәрім де «Хайуандар мен ақымақтар» өлеңінде, «Әлемді жай сыртына қарап, өлі форма деп қарама, көзіңді байқап, төмендетіп қара, ғибрат ал» деп, Тәңірдің жаратқан әлеміне «жан» бергендігін, жаратылған болмыстың тіршілігі сол мәнге байланысты екендігін айтады.
Абайдың тәлім алған екі мектебі бар: біреуі исламдық шығыс, екіншісі, батыс мектебі. Исламдық Шығыс әдебиетінде әсіресе араб пен парсы әдебиетінде дін философиясы бір қыдыру орын алады. Абай, Ибн Сина, Имам Ғазали, Имам Фараби, Ибн Араби, Ибн Таймия еңбектерімен жақсы танысқан. Екінші мектебі – Батыс. Абай Спенсер, Льюс пен Миллер, Кантты, Бокльді, Сократты, Платонды және Аристотельді де көп оқыған. Шәкәрімнің де Батыс пен Шығыс ғұламаларын тануы, олардан жақсы хабардар болуы Абайдың әсерінен болса қажет. Герберт Спенсер: «Ғылыммен тәрбиелеудің жабайы тәрбиеден жоғары болатын бір себебі: ол дінді өркендетеді. Сөз жоқ, бұл арада біз діндік, ғылымдық деген сөздерді әдеттегі тар мағынасында алмаймыз, кең жоғары мағынада аламыз. Діншілдік деп жүрген соқыр ұғымдарға ғылымның қарсы болуында, оларды көзді тұмандататындар деп дәлелдеуіне күдік жоқ. Қарап жүрген ғылымдардың бір сыпырасында дінге қарсы рух бары рас, бірақ олар саяздап жүрген ғылымдар. Шын ғылым тереңде», - дейді. Абайдың:
Әркімнің мақсаты өз керегінде,
Біле алмадым пысығын, зерегінде,
Саяз жүзер сайқалдар ғапыл қалар,
Ақиқат та, дін дағы тереңінде , -
деген өлеңі Спенсердің жаңағы қорытындысына келеді.
Жұртшылық Шәкәрімді Абайдың ақындық мектебінің бас ақыны деп жайдан-жай айтып жүрген жоқ. Өйткені, Абайдан бастау алған дәстүрді барлық салада жалғастырып, оның кейбір өзекті буындарын жаңарта дамытып, жалғастыруымен де ерекшеленеді. Мысал ретінде айтар болсақ, Абайдың өлең уәзінін, композиторлық өнерін, адамгершілік мұраттарын шежіре тарих жайлы ой толғаныстарын, тіпті Абай ғақылиясы саналатын қара сөзіндегі мораль философиясының ой төркінін өз шығармашылығында жан-жақты терең қамтыған. Абай мектебінен тағлым алған, Абай жолын жалғастырған Шәкәрімде екі жаққа бірдей назар салады, әлемдік сөз өнерін танып білуге, оның бар жақсысын бойға сіңіруге, ел игілігіне айналдыруға күш салады. Ағасы Абайдан айрылғаннан кейін, Толстойға хат жазу арқылы онымен жақындасады. Оны ұстазы ретінде қабылдайды. Ағасы Абайдың өсиетімен Стамбул мен Париж кітапханаларынан сусындап, сарапталған білімі «Үш анық» себеп болған.
Шәкәрім қажының ұлы жазушы Л.Н.Толстойға арнаған өлеңдерінің жазылу мерзімі мен себептері арнайы айтуды қажет етпек. Ол жазған жалынды жырлар кертартпа топ жазушының халыққа, шаруаларға ықпалынан қорқып, именіп, оны қудалай бастаған Толстой өмірінің ең бір қиын шақтарында, кезде, тіпті Соловецк монастырына қамауға алуды да дайындаған, «Арылу» романының шығуына байланысты жоғары діни орын – Синод 1901 жылы оны шіркеуден аластату туралы үкім жариялаған кезде шығарылған еді” .
Кертартпашылар, патшалық ресми орындар, дін иелері қудалауы салдарынан әдебиет үшін күрескен жазушының жаны ауырған, көңіл күйі жүдеген кездерде халықтың оған деген қалтқысыз сүйіспеншілігі, ықыласы, бағасы үлкен моральдық жәрдем болған. Міне, сондай сәттерде сонау алыстағы аймақта, бүкіл шығыста десек те артық емес. Алғашқы болып Шәкәрім мынадай өлең жазды:
Алдампаз арам сопы кәпір қойдың,
Жанымен сүйді әділет, ардың жолын,
Сондықтан ол иесі терең ойдың”
Көнбеймін дінді теріс бұрғанына,
Сопының бара қойман құрбанына,
Ақиқат сырын айтсам Толстойдың,
Мың сопыны алмаймын тырнағына.
Адаспайсың ақылды, арлыға ерсең,
Жолай көрме жылмайы сопы көрсең,
Тапқыр, адал, ақ ниетті адамдардың,
Алданбайсың артынан ере берсең ,- деп жырлайды да, жазушыны қудалаған дін иелеріне қарсы ыза, ашуын білдіреді. Л.Толстойдың Шәкәрім болмысында өзгеше жарық сәулесі ақынның адамдық тұлғасы мен ағартушылық қызметінен, ойшылдың кейпі мен қаламгерлік қорымынан – бүкіл өмір жолы, өнердегі мұратынан айқын танылады. Ақын фәни тірліктен аулақтаған, жапанда жалғыз жатқан күндерінде 1924 жылы Толстойдың ізгілікті, мейірбандық, бауырмалдықты жалғыздаған «Ассирия патшасы Асархедон,» «Үш сауал», «Крез патша әңгімелерін аударады. Бұл аудармалар кезінде баспа көрмегенімен, қолжазба түрінде халық арасына кеңінен тараған.
Шәкәрім Хафизді жанына жақын тұтады. Германиядағы Гётені де, Россиядағы Пушкинді де баураған, жаңа дәуірдегі Европа поэзиясында үлкен ықпал жасаған Қожа Хафизді Шәкәрім өзінің ең ұлағатты ұстаздарының бірі санайды. Шәкәрімнің Хожа Хафизден аударған өлең-жырларының саны біршама. Бұлардың басым көпшілі аударма болғанымен, біразы Хафиз сарынындағы төлтумаға ұқсайды. Шәкәрімнің шығыс үлгісіндегі мұрасы сол тұстағы қазақ поэзиясының ізденіс өрісі, игерген аймағы туралы нақты түсінік берсе керек. Шәкәрімнің шығыстық жырлары көркемдік ойдың жаңа бір белесі болды. Мұндағы өрнекті, иірімді жан толқынысы, үлгілі тіл білімі – ұлттық поэзиямыздың Абай жеткізген ең биік тұғырымын деңгейлес.
Жалпылама айтқанда, Абай қоғам тәрбиесінің жеке адамнан басталатынын, адам түзелмей заман түзелмейтіндігін», әр адамда қалыптасатын тұлғалық қасиеттер сыры туралы өз туындыларында анық айтады. 38-і қара сөзінде: «Егерде есті кісілердің қатарында болғың келсе, күніне бір мәрте, болмаса айында бір өзіңнен өзің есеп ал. Өмірді қалай өткіздің, не білімге, не дүниеге жарамды қылық өткізіпсің? Күллі адам баласын қор қылатын үш нәрсе бар. Сонан қашпақ керек. Әуелі – надандық, екіншісі – еріншектік, үшіншісі – залымдық деп білсең. Білімсіздік хайуандық болады. Еріншектік – күллі дүниедегі өнердегі дұшпаны. Талапсыздық, жігерсіздік, ұятсыздық, кедейлік – бәрі осыдан шығады», -деген үзінділерді жастарға үлгі тұтады.
Ізгілікті уағыздап, ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүректі адам тәрбиесі жайында өлмес сөз қалдырған ұлы Абайдың өзін нағыз «толық адам» десек болғандай. «Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін, Жоқ-барды, ертегіні термек үшін. Көкірегі сезімді, тілі орамды, Жаздым үлгі жастарға бермек үшін, - деп өзінің ең ардақты мақсаты адамның жан дүниесі, арлы болмысы болғанын, тілеулі арманы өз сөзін әр адамның жүрегіне жеткізу екенін анық ұқтырады. Осы асыл арманың іске асуына ат салысу, шығармашылығын болашаққа насихаттау бүгінгі жастардың қолында. хақты сүюдің, адамзатты сүюдің алғы шарты Абай шығармашылығынан бастау алмақ.
Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. adebiportal@gmail.com 8(7172) 57 60 14 (ішкі - 1060)
Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.
Мопассан мен Әлібекті не байланыстырады? Немесе «Қағаз кемеден» түйген ой
Жас жігітке өмір туралы ашық хат
Күліп отырып, күрсінесіз бе...
Ахмет Салах әл-Мәһди. Күтпеген «келімсек»
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Мұқтар Әуезовтің “Абай жолы” роман-эпопеясы: атмосфера және стиль
Бахман Гобади. Күрд киносын жетім балаға ұқсатамын
«KitapTime – 2022» жалпы республикалық кітап фестивалі өтті
«Алтын сақа» байқауы мәресіне жетті
«Абай жолының» аудармасына Әуезовтің көңілі толмаған
Елордада өткен «Күй жәрмеңкесінде» Жамбыл жырлары оқылды
Шерағаңның туғанына 90 жыл
Ел қай кезде түзеледі?
Ахмет Салах әл-Мәһди. Күтпеген «келімсек»
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Ахмет Байтұрсынұлы: «Амалыңды түзет, түземесең, ешкімге кінә қойма»
Республикалық «Таласбек» сыйлығына шығарма қабылдау жалғасып жатыр
«Талтүс» романындағы Таласбек Әсемқұловтің қаламгерлік қолтаңбасы
Әбіш Кекілбаев. Сардар немесе Ыдырыс Ноғайбаев туралы сөз
Қирабаев тұрған үйге ескерткіш тақта қойылды
Баланы туғаннан бастап әдебиетке қызықтыра білу керек
Бақытгүл Баймолдақызы. Жылап аққан жылдарды көзімдегі...
Махат Садық, Ескерткіштер – ел тарихы
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Шалқар Дәулеткелді. Қыркүйек айының сарғайған жапырақтары
Жоба туралы Порталды қолдану ережесі
Авторлар мен баспаларға ISBN алу