kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk tt kk ky kk kk ru ru kk kk kk de kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk bg kk kk kk mk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk uk kk kk kk kk kk kk kk ba kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk de fr kk kk de es kk kk de fa kk ru ru kk de de kk de zh kk de oc kk de fr kk de fr kk de fr kk de fr kk de fr kk de fr kk de fr kk de fr kk de fr tg de en kk de it kk de oc kk de nl kk de ca kk de fr kk de pl kk de ro kk de nb kk de de kk de ca kk de sv kk de fr kk de ca kk de fr kk kk kk
Жамбыл мен көкшелік халық ақындары | Әдебиет порталы
Әдеби үдеріс Авторлар Кітаптар Аудиокітаптар Жанрлар Кейіпкерлер Блогтар Арнайы жобалар Мультимедиа
Әдебиеттi ешкiм мақтаныш үшiн жазбайды, ол мiнезден туады, ұлтының қажетiн өтейдi сөйтiп...
Жыр алыбы Жамбыл өміріндегі ұлыс өзгеріс жылдары
Қазан төңкерісінен кейін Ресей патшалығының билігін қолға алған коммунистер Кеңестер Одағы атты жаңа мемлекетті құрып нығайтуға кірісті. Халық-бұқараны коммунистік мұраттар жолындағы түрлі науқандар мен өзгерістерге жаппай жұмылдыру үшін олар шығармашылық адамдарының қоғамдағы ықпалы мен әлеуетін пайдалануға кірісті. Және бұл жолда аз табысқа жеткен жоқ. Ақындар мен жазушылар, суретшілер мен мүсіншілердің шығармашылық қабілетін барынша пайдалану көзделді. 1925 жылы 10 маусымда Қазақ пролетар жазушыларының ассоциациясы (ҚазААП) құрылуы осы кешенді шараның Қазақстандағы жүзеге асырылу үлгісі еді. Шығармашылық әлемінде қашан да көзқарастар айырмашылығы, идеялар қайшылығы бар. Коммунистік билік тұсында шетелге шығып кеткен шығармашылық иелерін қайтаруға мән берлді. 1932 жылы орыстың көрнекті жазушысы Максим Горький Совет Одағына оралды. Бұл кезеңде советтік әдебиеттің дамуына тың серпіліс жасау күн тәртібінде тұрған еді.
Совет билігі бұл маңызды іс-шараны кешіктірген жоқ. 1934 жылы 17 тамыз бен 1 қыркүйек аралығында Мәскеуде Совет жазушыларының бірінші съезі өтеді. 590 делегат қатысқан бұл жиында социалистік реализм – совет жазушыларының ұстанатын бірден бір бағыты деп белгіленді. Совет елінде коммунистік қоғам орнату, советтік адамдарды коммунистік мұраттар жолына тәрбиелеу, социалистік интернационализм мен патриотизмге тәрбиелеу қатарлы басты ұстанымдар нақтыланды.
Жыр алыбы Жамбылдың дәуірлермен астасқан бір ғасырға жуық жасаған өмір жолын жамбылтанушы ғалымдар бірнеше кезеңдерге бөліп қарастыратынын білеміз. Бұл – ақынның отызға дейінгі шағы, отыздан жетпіске дейінгі кезең және жетпіс жастан өмірінің ақырына дейінгі жылдар. Бұл – Жамбыл шығармашылығының өсу, есею жылдары. Жамбылдың шығармашылық ғұмырнамасының ең жарқын кезеңі, ерекше серпінге ие болған тұсы – өткен ғасырдың отызыншы жылдарынан басталады. Жамбылдың айтыстары мен өлеңдері ел аузынан және өзінің айтуы бойынша жинақталып, басылым беттерінде жарық көрді, оқулықтарға енгізілді, шығармаларының толық жинақтары әзірленіп шығарыла бастады.
Жамбыл Жабаев бастаған халық ақындарының үлкен тобы санатына кіретін, сол кезеңде республикалық айтыстарға қатысып жүрген белгілі шығармашылық иелерінің аты-жөнін тізіп жаза кетуді жөн көрдік. Жастайынан айтыс өнеріне машықтанған, ХХ ғасырдың бірінші жартысының соңын ала айтыс өнеріне атсалысқан, Жамбыл үрдісіндегі халық ақындарына Нұрпейіс Байғанин, Омар Шипин, Кенен Әзірбаев, Жақсыбай Жантөбетов, Қалихан Алтынбаев, Естай Беркімбайұлы, Саяділ Керімбеков, Болман Қожабайұлы, Айманкүл Тәжібаева, Қайып Айнабеков, Көшен Елеуов, Маясары Жапақов, Нұрлыбек Баймұратов, Нұрхан Ахметбеков, Сәттіғұл Жанғабылұлы, Үмбетәлі Кәрібаев, Сәт Есенбаев, Төлеу Көбдіков, Ғабдыман Игенсартов, Доскей Әлімбаев, Нартай Бекежанов, Шашубай Қошқарбаев, Қазанғап Байболов, Орынбай Тайманов, Әлібек Байкенов, Қалқа Жапсарбаев, Иманжан Жылқайдаров, Есдәулет Қандеков, Рахмет Мәзқожаев, Әбділда Жүргенбаев, Құлжабай Төлеуов, Өмірзақ Қарғабаев т.б. жатқызуға болады. Бұл тізімді әлі де толықтыруға болады және олардың көбінің айтыс ақындығынан өзге жазба ақындығы, жыршылығы, термешілігі, сырнайшылығы т.б. өнерлері бар тума таланттар. Біз осы ақындар қатарына жататын көкшетаулық Молдахмет Тырбиұлы, Шәкен Отызбайұлы, Қалия Жұбандықұлы шығармашылығы және олардың Жамбыл жыраумен рухани-шығармашылық байланысы туралы шолу жасайтын боламыз.
Көкше өңірі қай заманда да аузымен құс тістеген дүлдүл ақындарға кенде болмаған. Бертағының баласы Орынбай ақын, қарсылас болған ақынның бәрін сөзбен тұсаған Тезекбай ақын сияқты жүйріктердің дабысы қазақ даласының әр түкпіріне белгілі болған. Біз мақаламызға Жамбыл Жабаев бастаған халық ақындары мектебінің көкшетаулық белгілі өкілдері Қалия Жұбандықұлы, Әміре Сұлтанмұратұлы, Молдахмет Тырбиұлы, Шәкен Отызбайұлы шығармашылығын өзек ететін боламыз.
Қалия Жұбандықұлы Алматыға барған сапарында Жамбыл Жабаевпен кездесіп, дидарласқан. Оның өмірін өнеге тұтып, өзіне өмірлік ұстаз санаған. Тек Қалия ғана емес, Жамбыл Жабаевтың өмір жолы мен шығармашылығы сол кездегі өмір сүрген барша халық ақындарына үлгі-өнеге болды деуге болады. Жамбылдың өнегелік даңқы әуелеген тұс – Ұлы Отан соғысы жылдары.
дейтін, жау қоршауындағы қаланың халқын ерлік рухқа үндеген әйгілі толғау жырдың әсер-қуаты ғаламат болғаны туралы естеліктер қаншама! Жамбылдың жырына үн қосқан халық ақындары да өз өлеңдері арқылы майдан мен тылдағы елге өлеңімен күш-қайрат беруге ұмтылды. Қалия ақынның мына бір жыры да осы үрдістен туғаны анық:
Біз – ақиық, жау – торғай,
Жоғарыда атап өткеніміздей, Қалия Жұбандықұлы халық ақындары көшін бастаушы Жамбыл Жабаевпен бір емес, бірнеше рет кездескен. Соның ішінде алғаш 1937 жылы Алматыда өткен халық ақындарының республикалық слетіне барғанда танысады. Сонда алпыс бестегі Қалия ақын Жамбыл жырауға жырменен былай деп сәлемдескен екен:
Жырменен думан қылған жүрген жерін,
Қарт Жамбыл, өзіңізді іздеп келіп,
Жырдың сен ағып жатқан бұлағысың,
Жүйткіген тілдің жүйрік пырағысың.
Жолыңды қуған іні, жасы кіші,
Ақыным орындалсын талабың деп,
Қол жайып батаңызды беріңізші.
Тоқсан бір жасқа шығып отырған қарт жырау Жамбыл сонда Көкшетаудан жеткен Қалия ақынның өзіне арнаған ілтипатты жырын тыңдаған соң былай деп баталы жырын арнаған екен:
Жеріңді жүрген базар ғып,
Жұрт көңілін ашып жүр.
Әрдайым аулақ қашып жүр.
Тең құрбыңнан асып жүр.
Бұл бата беруден біз Жамбылдың қазақ даласының әр өңіріндегі халық ақындары туралы үлкен мағлұматты болғанын аңғарамыз. Қалия ақынның туған нағашысы Тезекбай Шоқтыбайұлы өз заманының әйгілі айтыскер ақыны болыпты. Қазіргі Солтүстік Қазақстан облысының Тайынша ауданы жерінде 1827 жылы дүниеге келіп, 1912 жылы сонда дүниеден өткен Тезекбай ақын Арқаға атағы жайылған Шөже, Балта, Кемпірбай т.б. ақындарды жеңген екен. Мұндай ақынның даңқына Жетісудағы Жамбыл да қанық болса керек. Қалия ақын бұдан кейін де Жамбыл Жабаевпен бірнеше рет кездессе керек. 1945 жылы Жамбыл жырау өмірден өткенде Қалия Жұбандықұлы оған былай деп жыр арнайды:
Уа, Жәке, атың шыққан қандай едің,
Ағарып атқан бейне, таңдай едің.
Асыл сөз, ұшқыр қиял, тілге шешен,
Қазақтың ақынының маңдайы едің.
Сөзді сен шаршы топта бастап едің,
Өлеңді түйдегімен тастап едің.
Жеріңді жүрген дәйім базар қылып,
Айтыссаң, мүдірем деп саспап едің...
Жамбыл дәстүріндегі көкшелік халық ақыны Қалия Жұбандықұлы – өз өңіріндегі айтыскер әріптестері Молдахмет Тырбиұлы, Шәкен Отызбайұлы қатарлы жерлестерімен бірге айтыс сахнасының көрігін қыздырады. Бір қызығы, сол кезеңдерде айтысқа қатысушылардың жас шамасы кемінде елуді еңсерген адамдар болғанын көреміз. Бұған мүмкін, қарт ақын Жамбылдың тоқсанда тұғырынан таймаған қалпы да ықпал еткен болар. Көкшетаулық халық ақыны Қалия Жұбандықұлы 1950 жылы 6 наурызда 78 жасында өзінің туып-өскен мекені Қызылағашта (қазіргі Абылай хан) өмірден өтеді.
Көкшетау өңірінен шыққан халық ақындарының бірі – Әміре Сұлтанмұратұлы. Өз дәуірінде тек Көкшетау ғана емес, Арқаның көп аумағына танылған ақын болған. Әміре Сұлтанмұратұлы өзінің жерлес, тұрғыластары Молдахмет Тырбиұлы, Қалия Жұбандықұлы, Шәкен Отызбайұлы қатарлы ақындармен үзеңгілес жүріп өнер жарыстырады. Әміре Сұлтанмұратұлы 1870 жылы Айыртау өңірінің Қамысақты өзені бойында дүниеге келеді. Бұл жер қазірде Қантай-Бірлестік ауылы аталады. Ақынның әкесі Сұлтанмұрат Құдасұлы – атақты әнші, Ақан серінің жолын қуып, қасына ерген сенімді серігінің бірі болады. Ол жастайынан әкесіне ере жүріп, сал-серілердің өнерін тамашалап өседі. Көкшетау мен Ұлытау аралығындағы елдерде ақындығымен танылып, әйгілі сардар Амангелді Имановтың шапағатын көреді. Қазан төңкерісінен кейін ел ішіндегі түрлі саяси науқандар жайында көптеген өлеңдер мен дастандар шығарады. Алматыға екі дәптер шығармасын жолдағанымен, дерексіз кетеді.
Сұлтанмұрат Әміреұлы 1934 жылы жоғалған еңбектерін іздестіруге Алматыға келеді. Жолдаған адамдардың қолынан «Білмес» деген поэмасын тауып алады. Сол жылы Жамбыл шығармашылығының 75 жылдық тойы өтіп, аталған іс-шараға қатысады және осы жылы Қазақстан ақын-жазушыларының І съезіне қатысады. Халық ақындары Нұрпейіс Байғанин, Кенен Әзірбаев, Нұрхан Ахметбеков, Нұрлыбек Баймұратов және басқаларымен жүздесіп, сұхбаттасады. Аталған съезд құрметіне өткізілген ақындар айтысына қатысып, жүлдегер атанады.
Әміре Сұлтанмұратұлы 1937-жылы өткен Қазақстан ақындарының ІІ слетіне де қатысады. Бұл жайында ұрпақтары құрастырған кітапқа енгізілген естелікте ақын былай деп жазған екен: «...Сол жерде Қарағанды облысына қараған 30 адам келді. Слетке баратын екі облыстан 60 адам болдық. Екі облыста менен басқа ақын жоқ болып, 200 теңге премия алдым. Екі күн тынықтырып, үшінші күні клубқа халықты жинап, көп халықпен бірге отырғанда, құрылған шымылдықты ашып жібергенде қанша азаматтардың ортасында бір ақсақал отыр екен. Білгендер Жамбыл деген ақсақал осы екендігін айтты. Сөйтіп-үйтіп отырғанда ІІ облыстық слетке шақырған адамдар тегіс келдіңіздер ме? - деді. «Келдік» - деп шуласты. Оның артынан «Солтүстік Қазақстан облысынан Айыртау ауданындағы халық ақыны Әміре Сұлтанмұратұлы бар ма?» - деді. «Бармын», - дедім. «Бар болсаң, бері келіңіз» - деді. Өзімнен өзім ұялдым, халыққа бетімнің терісі сойылып түскен аурудан, дәрменім азырақ тәлтіректеп бара жатқанымда күлгендер де болды. Мені апарып Жамбыл ақсақалдың жанына отырғызды. Алдымен кезекті маған берді». Осылайша алғашқы кезекте өз өнерін көрсетуге мүмкіндік алған көкшетаулық ақын Әміре Сұлтанмұратұлы қарт Жамбылдың жанына отырып, өзінің жазған өлеңін оқып береді:
Кем ұлт болған қазақ ек,
Қыла алмас енді ешкім жем.
Білімім жастан жай кеткен,
Өнерге теңдік күн туып,
Аталған жиынға қатысқан ақындарға белгілі бір тақырыптар берілгенге ұқсайды. Сұлтанмұрат ақынның оқыған өлеңі Сталин және партия туралы болыпты. Жамбыл бастаған сарапшылар өлеңді жақсы, ал орындаушылық сарыны кемшіндеу деп бағалайды. Бұған қарап біз өлеңді белгілі бір мақаммен, әуенмен оқу керек деген талап болған болуы керек деп топшылаймыз.
Әміре Сұлтанмұратұлы 1939 жылы Қазақстан Жазушылар одағының ІІ съезіне қатысады. ауданнан жасақталған озаттар құрамына еніп, Совет Одағының астанасы Мәскеу қаласына барып келеді. Соғыстың қызып жатқан уақытында халық ақындары тылдағы елді аралап, өздерінің отты жырларымен оларды жігерлендіріп, әзіл-сықақ өлеңдерімен жұртты күлдіріп, жадыратуға тырысқан. Майданға аттанып бара жатқан жауынгерлерге қайрат берерліктей жыр арнап шығарып салатын болған.
Атаңнан бата ал, балам,
Алшайып атқа мін, балам.
Артыңнан қарап мен қалам, -
деп Жамбыл ақын жырлағанындай, Әміре ақын да осы сарында көптеген жырлар жазады. Әміре ақын 1945 жылы Жамбылдың 100 жылдық тойына Алматыға арнайы шақырылады. Халық ақыны Әміре Сұлтанмұратұлы 1950 жылы туған өлкесі Айыртау ауданының Қантай-Бірлестік аулында өмірден өткен.
Әнші ақын Молдахмет Тырбиұлы
Көкше өңірінен туып шыққан халық ақындарының бірі – Молдахмет Тырбиұлы. Ол – суырыпсалма айтыскер, арқалы әнші, Үкілі Ыбырайдың шығармаларын аманаттап сақтап, бүгінгі күнге жеткізуші. Молдахмет Тырбиұлы қазіргі Солтүстік Қазақстан облысының Шал ақын ауданы жерінде 1881 жылы өмірге келеді. Молдахмет Тырбиұлының халықтық дәстүрдегі төкпе ақындардың бірі болғандығы оның «Бақытқа халқы кенелген» атты толғау жырынан танылғандай:
Ақын деп несін айтайын,
Жұрт тыңдар ғып созбаса, -
дейді ақын. Молдахмет Тырбиұлы да Жамбыл Жабаевпен кезігіп, қарт жыраудың алдында айтысқа түскен ақындардың бірі. Бұл турасында ақынның немере інісі, ҚР Халық жазушысы Кәкімбек Салықтың мына бір естелігінен аңғарамыз: «Əкеміздің ағасы, халық ақыны Молдахмет Тырбиев 1942 жылдан айтысқа түсіп жүрген кездерінде Жамбылмен кездескенін қандай жыр етсе, Қаныш Сəтбаевтың үйінде болып, бір топ ақындар ғалымға таңғалғанын айтқанда, жас бала біздердің басымызды сан алуан арман-қиял билеп алатын». Молдахмет ақынның айтыстары толықтай сақталмаған. Қазіргі қолда бары қостанайлық белгілі ақын Нұрхан Ахметбековпен айтысынан үзінді:
Сарыарқадай белің бар ма?
Ақандайын серің бар ма?
Құлагердей керің бар ма?
Көкшетаудай жерің бар ма? –
деп Молдахмет ақын өзінің Көкшетауының әйгілі перзенті Ақан мен оның үш жүзге даңқы кеткен Құлагер тұлпарын тілге тиек ете жырлайды. Нұрхан ақын да сөзден тосылып отырмайды. Ол да өзінің Қостанайының егіншілікпен даңқы асып отырғанын табанға тіреу етеді:
Көтерсем, қос айғаймен Қостанайды,
Қандай жан рас сөзімді қостамайды.
Әдеті Қостанайдың сіздер емес,
Егінін қарға былғап тастамайды.
Ол заманда саясат, тарих т.б. тақырыптан гөрі социалистік еңбек жарысы майданы барысындағы жетістіктер мен кемшіліктер басты назарда болып, осыған қатысты мәселелер айтыстың өзегі болып отырған. Атйыскер қарсылас жақтың осал тұсын осыдан іздеген. Сондықтан да Нұрхан Ахметбеков Молдахмет Тырбиұлына осындай мазмұндағы кемшілікті айтып бетіне баса жырлайды:
Нұрханым, мақтан етпе құмдарыңды,
Құс қонбас құба жонды шыңдарыңды.
Екі етек егініңнен бидай алмай,
Жібердің желге ұшырып қырманыңды.
Айтыс өнерінде өлең сөзбен өрнек құрған Молдахмет ақын әншілігімен қатар, өз жанынан ән де шығарғандығы айтылады. Молдахмет Тырбиұлының Жамбылға арнаған мынадай жыр жолдары белгілі.
Жүз жасаған Жамбыл қарт,
Сөзіңіз бар еді алтындай.
Аққан жырың сарқылмай, -
деп жырлайды. Жамбыл Жабаевтың құрметіне жазылған «Қарт ақынға», «Жәкеңе» атты өлеңдерінде ақын жыр алыбын өзіне ұстаз тұта отырып, оның алдында өзінің үйренуші шәкірт екендігін айтады:
Балаңыз етті бір талап,
Молдахмет Тырбиұлы шығармашылығында да қоғамдағы келеңсіздіктерді сынауға молынан орын берілген. Ол дәуірде социалистік меншік деп аталатын ортақ мал-мүлікті талан-тараж жасаушылармен қатаң күрес жүргізіліп, мұны әшкерелеуге ақындар мен жазушылар, журналистер де жеткілікті деңгейде үлес қосатын еді. Осындай бір жемқор колхоз басшысы туралы Молдахмет ақын былай деп жырлайды:
Қашан да асыра сілтейді,
Ел айтады: «Бұл пысық –
деп - колхоздың тажалы».
Молдахмет Тырбиұлының шығармашылық ғұмыры – қазақ айтыс және ән өнерінің көрнекті тұлғасы ретінде тарихта таңбаланып қалды. Жамбыл үлгісіндегі ақындық мектептің өкілі Молдахмет Тырбиұлы 1957 жылы туған өлкесінде өмірден өтеді.
Шағалалыдан шыққан Шәкен ақын
Көкше өңірінен туып шыққан халық ақындарының бірі – Шәкен Отызбаев. Ол ақын, термеші, айтыскер адам болыпты. Ақынның шығармалары өзі көзі тірісінде жарық көрмегенімен, 1164 жолдан тұратын біршама мол мұраларын жеткізуші – баласы Темірбай Қабділмәжитов. Халық ақыны Шәкен Отызбаев 1887 жылы қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Ғабит Мүсірепов ауданы, Шағалалы аулында дүниеге келген (бұрынғы Көкшетау уезіне қараған бұл өңір советтік дәуірде Көкшетау облысының Чистополье ауданына қараған). Ақынның азан шақырып қойған нақты аты – Шәймерден екен. Шәкен – ата-анасының еркелетіп қойған есімі екен. Шәкен Отызбаев – жасынан өлең-жырға бейім болып, Көкшетау өңіріндегі сал-серілердің өнеріне сусындап өседі. Кейінірек өзі де ән айтып, жыр шығарып, терме төге бастайды. Шәкен Отызбаев – өз дәуірінде даңқы ел көлемінде танылған белгілі халық ақындарының бірі. Филология ғылымдарының докторы, профессор Серік Негимов 2005 жылы жарық көрген «Қазақтың сал-серілері» атты ғылыми эсселер жинағында былай деп атап көрсетеді: «Елдігіміздің, ерлігіміздің, киелі қасиеттеріміздің жыршысы, топырағымыздың, табиғатымыздың дара туған жарық жұлдызы, дәулетті, бейнетті, жарқын күндеріміздің шынайы шежірешісі, тұйыққа тірелгенде көптің көш бастайтын марқасқасы, ай мүйізді айбарлы серкесі – сылдыр көмей ақын-жыраулар ғой. Бұл орайда Біржан сал мектебінен сабақ алған, үлгі алған, көрнекті әнші-ақындармен халық композиторлары Үкілі Ыбырайдың, Ақан серінің, Балуан Шолақтың сұлу да кербез әндерін нәшіне, кемеліне келтіре шырқаған Һәм «Бөгембай батыр», «Қабанбай батыр», «Ағыбай батыр», «Кенесары-Наурызбай», «Қарға батыр» жырларын жатқа сайратқан ардақты өнерпаздың бірі – Шәкен Отызбайұлы еді».
Айтысқа 17-18 жасынан бастап араласа бастаған Шәкен ақын өзінің алдындағы белгілі ақындардың өлеңдерін, ел аузындағы өлең-жырларды жаттап айтып, елге таныла бастайды. Совет билігі жеңгеннен кейінгі жылдары Шәкен ақынның да жаңа өмір салтын, қазақ даласында болып жатқан өзгерістер мен жағымды жаңалықтарды жырлау жолында еңбектенгені байқалады:
Тоқсан сегіз үй канцеляр
Мың үш жүз үй пәтерді
Қос та жүре түзелер
Бұл – ақынның жаңа астана Қызылорда туралы жырынан үзінді. Шәкен ақынның өлеңдері мен көлемді туындыларының көбі өмір шындығының өзі деуге болады. Шәкен ақын 1939 жылы Алматыда өткен ақындар айтысына қатысады. Көкше өңірінен барған әріптес, тұрғыластары Әміре, Қалия ақындармен бірге жыр додасына түседі. Қазақ халық ақындарының төбе биі Жамбыл Жабаевпен танысып, жыр алыбы тарапынан жақсы бағаға ие болады. Осы жолы Шәкен Отызбайұлына «Қазақстанның халық ақыны» деген атақ беріледі. Ақын 1945 жылы болған Абайдың жүз жылдық тойына арнайы шақырылады. Осы сапарында өнертанушы журналист Борис Ерзакович Шәкен ақынның аузынан бірнеше өлеңдерін хатқа түсіріп алады.
Шәкен Отызбайұлының біршама жырлары Ұлы Отан соғысына қатысты болып келеді. Барша адамзатқа, оның ішінде совет халқына зор қайғы әкелген сұм соғыс Шәкен ақын отабсын да айналып өтпейді. Туған інісі мен екі ұлын майданға аттандырған ақынның «Алтын жас» атты көлемді туындысы – реалистігімен құнды:
...Кеткендер келер ме екен тұрсам зарлап,
Ағады жас шұбалып көзден парлап.
Бауырым әскердегі – Алтын жастар,
Кішкене сөз сөйлейін соларға арнап.
Жаңадан көзін ашқан сәулелерім,
Алысқа елден шығып кеттің аулақ, -
деп алтын жастардың амандығын тілейді. Алтын жастардың соғыстан аман-есен оралып, солардың қызығын қызықтап, тойлататын күн болғай деп армандайды:
Көрсет деп есендікпен ел тілейді,
Алтын жас елден кеткен қарақтарым.
Қызық күн, шілдехана той болар ма?
Жылауым баламды айтып мін болар ма?
Қосылып келетұғын күн болар ма?
Шәкен ақынның майдандағы ұлына жазған жырлары мен Жамбыл Жабаевтың Алғадай ұлына арнаған өлеңдерімен сарындас. Майданға кеткен ұлы Қоңқаға деген сағынышын былай деп жырлаған екен:
Көкшетау өңірінен шыққан халық ақыны Шәкен Отызбайұлы – өзіне лайықты ізбасар дайындаған шығармашылық иесі. Қазақстан ақындар одағының тұңғыш президенті, белгілі айтыс ақыны Көкен Шәкеев – Шәкен ақынның төл шәкірті. Өлеңімен, өнерімен туған халқын думанға бөлеген Шәкен ақын алпыс жасқа келгенде денсаулығы сыр беріп, дерті ауырлай бастаған кезін былай деп өлеңмен өрген екен:
Екеуің бойда бірдей тұрғанда,
Қарға адым жер мұң болды.
Бұл – осынау өмірдің баянсыздығын еріксіз мойындаған шарасыз жан күйзелісі еді. Жамбыл Жабаевтың ізінен ерген шәкірті, көкшетаулық халық ақыны Шәкен Отызбаев 1947 жылы алпыс жасында туған жері Шағалалыда өмірден өтеді.
Біз жоғарыда Жамбыл шығармашылығының шырқау шыңы – ғасырлық ғұмырдың соңғы он жылы ауқымындағы әдеби өмірін оның тұтастас, қанаттастары – халық ақындарымен тұтастыра көрсетуді мақсат еттік. Екі дәуірдің куәсі болған халық ақындарына, оның ішінде Жамбылға да тән қасиет – суырыпсалмалық екені белгілі. Академик жазушы Мұхтар Әуезов айтыс ақындары туралы былай деген екен: «Айтыс дәстүрі – ақын мектебі, шеберлікті шыңдайтын ең қатал да қатаң сын тезі. Талай тарлан ақындар осы сыннан мүдірмей өткенде ғана шын ақын атағын алатын. Бүгінгі айтыста қолданылып жүрген алдын-ала жазып айтысу тәсілі ақынды қиынды жеңуге бейімдемей, қайта ақын болудың оңай жолын іздеуге бейімдейтін сияқты.» Бұл – айтыс өнері қайтадан тоқырай бастаған өткен ғасырдың елуінші жылдары соңы, алпысыншы жылдардың басындағы жағдай туралы. Қазіргі күнгі айтыстың сипаты басқа, әрине. Мақаламыздың басында тізбелеген, Жамбыл жыраудың заманында өлең шығарып, айтыс сахнасының сәнін келтірген отыздан астам адамның ішінде көкшетаулық төрт ақынға тоқталып, олардың өмір жолы мен шығармашылығы, Жамбыл Жабаевпен кездескендігі, оның алдында жыр толғағандығы туралы қысқаша тоқталдық. Жамбыл Жабаев және оның ақын тұстастары, шәкірттері туралы алуан түрлі еңбектер жазылған және жазылып та жатыр. Жүз жасаған Жамбыл жыраудың өнегелі өмірі, шығармаларының тәрбиелік мәні әрқашан туған халқының жадында жаңғыра берері сөзсіз.
Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. adebiportal@gmail.com 8(7172) 57 60 14 (ішкі - 1060)
Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.
«Мешіттегі бүйі» романы һәм қаһарман ұрпақ
Рухтың жоқтаушысы – көркем шығарма
Көкшетаудың көп көлі, елcіз қалар дейміcің...
«KitapTime - 2022» жалпы республикалық кітап фестивалі өтеді
Қирабаев тұрған үйге ескерткіш тақта қойылды
«Талтүс» романындағы эксперименттік тәсілдер: нарратологиялық талдау
Дала жадын жаңғыртқан туынды
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Бахман Гобади. Күрд киносын жетім балаға ұқсатамын
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
«KitapTime – 2022» жалпы республикалық кітап фестивалі өтті
Елордада өткен «Күй жәрмеңкесінде» Жамбыл жырлары оқылды
«Алтын сақа» байқауы мәресіне жетті
Ахмет Байтұрсынұлы: «Амалыңды түзет, түземесең, ешкімге кінә қойма»
Республикалық «Таласбек» сыйлығына шығарма қабылдау жалғасып жатыр
Әбіш Кекілбаев. Сардар немесе Ыдырыс Ноғайбаев туралы сөз
«Талтүс» романындағы Таласбек Әсемқұловтің қаламгерлік қолтаңбасы
Баланы туғаннан бастап әдебиетке қызықтыра білу керек
Бақытгүл Баймолдақызы. Жылап аққан жылдарды көзімдегі...
Махат Садық, Ескерткіштер – ел тарихы
Шалқар Дәулеткелді. Қыркүйек айының сарғайған жапырақтары
Қазақ қоғамы: Ұлттық билеу жүйесі
Ақұштап Бақтыгереева. Мені әдебиетке ұлттың намысы жетелеп әкелді
Таласбек һәм жалғыздық феномені
Жоба туралы Порталды қолдану ережесі
Авторлар мен баспаларға ISBN алу