kk kk bg kk kk be kk kk kk hbs_cyr kk kk kk kk kk hbs_cyr kk ru kk bg kk kk kk kk kk kk hbs_cyr kk kk kk kk kk hbs_cyr kk ru kk bg kk kk kk kk kk kk de kk en de kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk de kk de kk kk kk kk kk kk sah kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk hbs_cyr kk de kk kk ru kk kk kk kk kk uk ky kk ky kk en kk kk kk kk kk kk kk ba kk kk kk kk kk kk kk de en kk kk de en kk kk de en kk kk kk kk en kk kk en kk kk kk kk kk kk hbs_cyr kk kk kk kk kk hbs_cyr kk ru bg kk kk kk kk bg en kk kk kk kk kk kk be it en en fr en it en en
Шағатай ұлысы Исламды қалай қабылдады? - Қазақстандағы Ислам
Шыңғысханның өзі құрған империя аумағын құрметті бәйбішесі Бөртеден туған төрт ұлы – Жошы, Шағатай, Үгедей мен Төлеге мұраға қалдырғаны мәлім. Кейіннен олар әлемнің төрт тарабына әмірі тараған ұлық ұлыстардың негізін қалады. Жошы әулеті Дешті-Қыпшақта билік етсе, Шағатай әулеті Жетісу, Мәуераннахр, Шығыс Түркістанда салтанат құрды. Төленің баласы Хулагу әулеті Иранда, Юань әулеті (Төленің ұрпақтары) Моңғолия мен Қытайда тітіретті.
Бұл төрт буынның тарихи-саяси тағдыры қалай түрлі болса, олардың иеліктерінің рухани бағдары да түрлі бағытта дамыды. Төлелік Қытайды билеген тобы 1368 жылға дейін жергілікті Мин әулеті келгенше қытайланып, будистке айналды. Хулагуидтердің мемлекеті 1353 жылдарға қарай құлап түсті. Шағатайлықтардың мемлекеті XVII ғасырдың соңына дейін шыдас берді.
Шағатай ұлысы қалай исламданды? Дәлірек айтқанда, оның қамшы үйірер билеуші және қарулы аламан бөлігі қалай, қашан, қайтіп Пайғамбар (с.ғ.с.) жолының тұтушыларына айналды?
Мұны да түрлі батыстық-ресейлік бас ауыртарлық, шырғалаңға толы тарихи-хронологиялық методологиялармен түсіндіруге болар. Десе де оның Алтын ордадағыдай әфсаналық оқиғалық баяндау тізбесі бар ма? Міне, мәселе қайда жатыр. Іздеген жетер мұратқа! Бар екен!
Олардың аттарын Мауланаға түгелдей айтып берген. Әрқайсысының хал-ахуалын кеңінен баяндап берген болатын. Бірақ, оның барлығы менің есімде қалмаған. Олардың ең соңғысының есімі Шейх Жамаледдин еді. Ол тақуа және байсалды кісі болған. Катакта тұрған.
Бірде жұма күні жұма намазын орындап болғаннан кейін уағыз айтып, халыққа былай: «Біз сіздерге бұған дейін  көптеген  уағыздар  мен насихаттар  айтсақ та ешкім құлақ асып, қабыл ала қоймады. Енді мәлім болғандай хақ Сұбһантағала  осы қалаға үлкен бір бәлекет жіберді. Мен осы пәлекеттен құтылуға бұйрық һәм рұқсат алдым. Бұл менің соңғы уағызым, бүгін сіздерден рұқсат сұраймын және «қайыр болсын» деп қиямет күніне дейін қош айтысқалы тұрмын» деген.
Шейх мінбеден түсті. Мешіттің азаншысы оның соңынан еріп, көшейін дегенде ол  Шейх сөздеріне толық сенді әрі одан өзін жол серік етуді өтінді. Шейх: «Өте жақсы болар еді» деп бұйырды. Азаншы да жолдас болды. Олар қаладан үш фәрсәх (әр фәрсәх 6 шақырым) жерге барып аялдады. Азаншы қалаға барып, бір  шаруаларын тындыруға шейхтан рұқсат алып, қалаға барады. Азаншы өзінің  аталған  шаруасын орындаған соң, қайта ұлық шейхтың құзұрына баруға беттейді. Қайтып бара жатқанда орталық мешіттің жанына жетеді. «Қайыр болсын деген дәстүрге орай құптан намазға азан айтайын» деді. Мешіттің мұнарасына көтерілді. Құптан намазының азанын айтты. Азан айтып жатқанда аспаннан қар сияқты бірақ құрғақ бір нәрсе жауып жатқанын көрді. Азан айтып, бір сағат тоқтады. Салауат  айтып,  төменге түсті.  Байқаса  мұнараның  есігі жабылған, шығуға жол таба алмады. Қайта аса сақтықпен мұнараға көтерілді. Қараса, құм жауып, қаланы түгелдей құм басқан. Бір сағат өткен соң жер беті жақындап қалған болып көрінеді. Сақтық  жасап,  қараса, бір қадамдай қалыпты. Баурайына түсіп, үрейден дірілдеп, жолға шықты. Түн ортасында шейхтің жанына жетіп, болған хикаяны айтты. Сол сағатта шейх жолға шығып: «Құдайдың қаһарынан алыстау болған тәуір болар» деді. Жылдамдықпен қаша бастады.
Сол қала күні бүгінде құм астында жатыр. Кейде жел құмды ұшырып алып  кетсе, бір мұнараның басы немесе бір күмбездің төбесі көріне қалады. Көптеген рет жел соққанда үйдің төбесін ашып тастайтын. Ондайда үйлерге енсең үй жиһаздары сол қалпында тұр, үй иесі ақ сүйекке айналған. Үйде жансыз болған нәрсе ақаусыз қалған. Бұндай жайыт көп көрінген. Айтпағымыз – құмның астында қалған Катак үлкен қала болған. Қысқасы шейх Катактан Ақсу аймағындағы Айкөлге келді. Сол кезде Тоғлық Темір Ақсуда еді. Оның Ақсуға келгенінде жасы он алтыда болатын. Он сегізде болғанда Шейхпен кездескен еді. Ол кездесу былай болған: Хан аңға  шықпақ болып, «ешкім аңға шығудан шет қалмасын» деген жарлық береді. Аң  аулап  жүрген кезінде хан сарбаздары бір отбасы жамағатымен кезігеді. Сарбаздар оларды  байлап-матап хан алдына алып келіп, олар хан бұйрығын бұзып аңға дайындалмай келген. Енді не істеу керек?
– Сендер неге менің әмірімді орындамадыңдар? – деп сұрады. Шейх:
– Біз ойрандалған Катактан келе жатқан ғаріп елміз. Аң және аңның жарлығынан бейхабармыз. Әйтпесе бұйрықты бұзбаған болар едік, – деп жауап берді. Хан:
– Тәжіктер (Ол заманда «араб», «парсы» немесе «мұсылман» деген мағынада қолданылса керек) адам емес, – дейді. Ол бұл сәтте иттеріне шошқа етін беріп отырған еді, ызалынып шейхтан:
– Сен жақсысың ба, әлде мына ит пе? – деп сұрады. Шейх оған:
– Иман  менде  болса  мен жақсымын,  иман  менде  жоқ  болса, онда  ит  артық, – деді. Хан кенет шетке барып: «Анау тәжікті құрметпен атқа мінгізіп алып келіңдер» деп біреуді оған қарай жіберді. Моғол шейхтың алдына өз атын көлденең  тартты. Шейх аттың ер-тоқымына шошқа қаны тигенін көріп, одан бас тартып «жаяу-ақ барамын» деді. Моғол оған: «Бұйрық осылай атқа мініп бару керек» деп баса айтты. Маулана дәрет орамалды ер үстіне жауып, атқа мінді. Ханның бір шетте жалғыз тұрғанын көрді, оның түрін мұң басқаны байқалады. Шейх қасына жақындағанда хан одан:
– Адамды иттен артық ететін бұл не нәрсе? – деп сұрады. Шейх:
– Иман, – деп жауап береді. Содан кейін иман мен мұсылмандық шарттары жайлы толық түсіндіреді. Сонда хан жыларман болып, оған:
– Егер мен хан болып, тәуелсіздік алсам, есіңде болсын, менің жаныма келуің керек. Әрине, мұсылман боламын, – дейді. Шейхті құрметпен шығарып салады.
Осы оқиғадан кейін шейхтің әңгімесі былай болған.
Оның өте шыншыл, батыл Маулана Әршәдеддин атты бір ұлы болған. Ол да тақуа сопылар қатарында болған. (Шейх) Оған: «Мен бір түс көрдім. Онда бір төбенің басына бір шырақты көтеріп келемін. Оның нұрынан бүкіл Шығыс жақ жарқырап кеткен. Осыдан  кейін мен Ақсуда Тоғлық Темір ханға кезіктім» деп, өткен оқиғаны ұлына баяндады:
– Менің өмірім опа етпей жатса: Сен ол жігіттің хан болуын аңдып жүр. Өйткені, ол өз уәдесін орындап, Ислам дінін қабылдар болар. Сол бақытқа сен еңбектенсең, сенен бүкіл әлем нұрға бөленеді, – деді.
Шейх өсиетін айтып болғаннан кейін дүниеден өтеді. Содан жақын арада (Тоғлық Темір) хан болды. Осы хабар Маулана Әршәдеддинге жеткенде ол Ақсудан Моғолстанға аттанды. Хан өте ұлы патша болған. Сондықтан ол өз тілегін айтпақ болып,  қанша  тырысса  да  ханмен кездесу мүмкін болмады.  Сонда ол әр таң сайын хан ордасының жақын маңында азан айтып жататын.
Бірде таң ертеңгісін хан қызметшісінің бірін шақырып алып:
– Естіп тұрған осы дауысты бірнеше таң болды, бір кісі айғай салып тұр. Барып, алдыма алып кел, – деп бұйырды. Маулана азанын айтып, бітірмей жатып, аталған моғол жетіп келіп, Маулананың кеңірдегінен ұстап, оны сүйрей отырып, хан құзырына алып келді. Хан оған:
– Сен кімсің, таңғы тәтті ұйқының кезінде айқайлап жатасың? – деп сұрады. Шейх: «Мен сол баяғы өзіңіз оған мұсылман боламын деп уәде берген кісінің баласы едім» дей келе, болған хикаяны кеңінен баяндап берді. Хан оған:
– Қош келдің. Ал сенің әкең қайда? – деп сұрады. Маулана:
– Әкем дүниеден өткен, бұл жұмысты маған өсиет етті, –  деді. Хан сонда:
– Мен хан болғаннан бері осындай уәде бергенім ылғи есіме түсіп тұратын. Тек ол кісі келмей қалды. Енді сен хош келдің. Не істеу керек? – деді. Сол таңда турашылдық күн, шапағат шығысынан шыға бастап, күпірдің қараңғы зұлматын жойды. Маулана ханды ғұсыл (дәрет) жасатып, иман сөзін айтқызды. Хан мұсылман болды. Енді олар иманды жайып, Ислам дінін қалай өрістеу керектігін әңгімелеп, былай шешім қабылдады: «Әмірлерді бір-бірлеп шақырып алсақ, әрқайсысы Ислам дінін қабылдаса, мұратқа жеткеніміз (…)» делінді. Таң атқан соң маған немере ата болып келетін әмір Түлек мемлекеттік мансапта болатын. Әуелі оны жалғыз шақырды. Ханның алдына келгенде хан шатырда бір тәжік ер адаммен отырғанын  көрді. Әмір Түлек те барып, отырды. Хан сөз бастап, Исламға шақыруды жеткізді. Әмір Түлек жылап:
– Осыдан үш жыл бұрын  Кашғардың  жақсыларының қолынан  иман  келтіріп,  мұсылман болдым. Сізден қорқып, көрсете алмай жүрдім. Бұдан артық қандай бақыт болмақ, – деді. Хан орнынан тұрып, кошеметпен жанына отырғызды. Үш кісі мұсылман болды. Осылайша әмірлерді бір-бірден Иманға шақырып жатты. Кезек Жарасқа келгенде ол бас тартып былайша шарт  қойды:  «Сәнғой  Бөке атты бір кісім бар. Егер мына тәжік онымен (күресіп) жеңіп шықса, иман келтіремін» дейді. Хан және басқа әмірлер: «Бұл не деген ақылға қонымсыз шарт» десті. Маулана:
– Осылай болғаны дұрыс. Егер мен оны жеңе алмасам, оған мұсылман болуға  ұсыныс жасамаймын, – деді. Хан Мауланаға:
– Мен ол кісіні білемін. Екі жасар түйені арқалап жүреді. Ол адам қатарына жатпайтын кәпір, – деп айтты. Маулана:
– Егер хақ Сұбһантағала қаласа, моғол исламды қабылдайды, әрине, бұл бақыт менің атыма тіркелетіні маған қуат береді, – деп жауап береді. Хан және мұсылман болған кісілер бұған риза емес-ті.
Көптеп жамағат жиналған соң ана кәпірді алып келді. Кәпір алға шықты. Маулана да ханның жанынан тұрып, алға барды. Ол кәпір өз күш-қуатына мастанып, тәкаппарлана алға келді. Маулана оның көңілінше өте әлсіз көрінді. Қол ұстасып қалғанда, Маулана бір қолын оның төсіне қойып итергенде ол кәпір  құлап, естен таңды. Бір сағаттан соң есін жиып, иман сөзін аузына ала отырып, жылап орнынан  тұрды. Маулананың ізінен ерді. Халайық қуаныштан думан құрды. Сол күні жүз алпыс мың адам иман келтірді де шаштарын алды. Хан өзін-өзі сүндетке отырғызды. Осылайша Ислам нұры күпір түнегіне жарық сәулесін шашты. Ислам Шағатай жұртына жайылды. Аллаға шүкір күні бүгінге дейін Ислам дәулеті осы жоғары мәртебелі әулетінде орнықты. Аталған қуаты хан бұрынғы аталары сияқтанбай, исламды ұрпақтары бірінен кейін бірі дінді күшейтуге барлық ынта-жігерін жұмсап келеді.
Бұл хикаяны мен Әзіреті Маулана Қожа Аһмед /қабірі нұрланғай/ сенімді болған адамнан есіткен едім. Бірақ, моғолдар  арасында «Тоғлық Темір  хан  Маулана  Әршәдеддин арқасында мұсылман болды» деген әңгімеден өзге хикая болмаған. Дегенмен ол жәйлі «Зафарнамеде» жазылған. Оны сол күйінде келтіреміз» (Парсы тілінен қазақшаға аударған И. Жеменей).
Қош, Мұхаммед Хайдардай тұлғаның бұл деректемесіне өзге тұщымды да бұлтартпас балама бере алмағандықтан, имандай ұйығаннан басқа лаж жоқ.
Тараздық ғалым Б.Б. Аязбеков «Қазақ күресінің әдіс тәсілдерін үйрету. Әдістемелік нұсқауы» кітабында да: «Атақты тарихшы Әбілқазы Бахадүрхан былай деп жазады: «Чурас деген бектің бірі айтты: «Осында бір күшті бар. Сол онымен күресіп көрсін. Егер ол оны жеңсе, мен мұсылман боламын». Моңғолдың күштісін алып келді. Шейх білекті түрінді. Әлгі балуан өте қарулы екен. Бірақ, Шейх оны кеуде тұсынан қатты ұрып еді, моңғол есінен танып құлап жатты… Әмір Чурас (Жарас) жағдайды көргеннен соң мұсылман дініне енді. Бұл күні жүз алпыс мың адам мұсылман дінін қабылдады. Содан бері Шағатай ұлысында Ислам мемлекеттік дін болып жария етілді. Діни-саяси мәнге ие болған күрестің құдіретін осыдан-ақ білуге болады» деп тұжырымдаған.
Айтса айтқандай-ақ, Пайғамбар (с.ғ.с.) өзі айналысып, үлгі еткен күрес өнерінің сол бір дүрбелеңді дәуірлерде аса зор масштабта діни-саяси, тіптен идеологиялық, мәдени-әлеуметтік мәнге ие болғанына бұл да бір дәлелет.
Тап осыған ұқсас жағдай бұдан әрірек ғасырларда өткен «Сәдуақас сахабаның «қасапшы» атануына» қатысты оқиғада да өрбитінін атап өту керек. «Сәдуақас бастаған араб әскерлері қазіргі күнгей атыраптағы Қаратөбе қаласын қоршап алып, Ислам дініне қан-төгіссіз кіруге уағыздайды. Қарапайым халықтың қанының текке төгілмесін тілеп, ханына хабаршы жібереді. Арадағы келісімнен соң, екі ел әскерлерінің басшылары батырлары күш сынасып, жеңілгенінің дегеніне көнуге уәде байласыпты» деп шежірелетеді бұл орайда Қ.Т. Тәжиев баспаға дайындаған «Қазыналы оңтүстік» жинағы.
Содан не керек, жергіліктілер арасынан алып тұлғалы, ел аузына батырлығымен ерте ілініп, Қарадәу атанған батырдың шығып: «Атыспақ па, шабыспақ па, әлде алыспақ керек пе?» деп сөз бастағанының жаңғырығы осы заманға жетіп отыр. Қысқасы, түп мәміле күресу мен жұдырықтасуға келіп тірелген бұл сайыста да Садуақас сахаба жеңіп шығып, сондағы екі тараптағы қарулы жұртшылықтың аманшылығына орай, сертіне жетеді.
Жалпы, бұдан Ұлы далаға жіберілген миссионерлердің, яғни Пайғамбар (с.ғ.с.) және Әзіреті Әлі әулеті, шадияр-сахабалар өкілдерінің шетінен руханиятқа ғана емес, «Мықты мұсылман әлсіз мұсылманнан қайырлы» дегендей-ақ, шетінен бесаспап, «сен тұр, мен атайын» болғанына көз жеткіземіз. Бұл түсінікті де. Сондықтан да Мекке мен Мәдинадан мұнда келгендердің барлығы дерлік қай жағынан да элитаның элитасы, ең мықтылар деуге толық негіз бар. Өз кезегінде, бұл сол әулие-баһадүрлердің тікелей ұрпақтары – қазақ ішіндегі қожалардың да өз потенциалын қайта бағамдауына жол ашады деген үміттеміз!
Қалай дегенде де, Шыңғыс ұрқы билік еткен ұлы төрт хандық-империяның Қытайдан басқа үшеуінің дін ісләм аясына толық кіруі және әлі күнге құбылалы елдердің негізінен сонда болуы қатерге толы сол шақтардағы дін қайраткерлерінің жанқияр ерлігі мен рухани тегеурінінен һәм аманатты-мәмілешіл болғанынан хабар береді. Ал ол аманат-мәмілені қабылдамаған ағайынның «Қалмақ» аталып, тарих құрдымына кеткені дәлелдеуді қажет етпейді. Бүгін жүздеген миллион адамның Хақты танып, мұсылман болып отырғаны да солардың арқасы. Бұл даусыз. Мәңгілік ештеңе жоқ. Темір құрсаулы Моңғол империясы да тот басып, қирады. Ал соның сүбелі сынықтары – Жошы мен Шағатай (белсенді бөлігі) мұрасының бөліктерінен осы таңда «Қазақстан Республикасы» деп аталатын әлемдегі тоғызыншы нөмірлі алып мемлекет қалып отыр. Қалғанда да жай қалмай, заманауи Ислам әлемінің зайырлылық пен дінді үйлестірген көшбасшы елдерінің қатарынан биік орын алуға талапты ел. Бұл да болса бағымыз-дүр!
Тегтер: басты тақырыпИслам дініИсламды қабылдауқазақ тарихытарихШағатай ұлысы
Жарас Ахан: Саналы адамға сенім керек
2023 жылғы діни күндер кестесі бекітілді
"Персона нон грата": Қазақстанда Кеосаянға қатысты іс басталды
Пікір қалдыру Жауапты болдырмау
Э-пошта мекенжайыңыз жарияланбайды. Міндетті өрістер * таңбаланған
Келесі рет пікір қалдыру үшін менің атымды, электрондық поштамды және веб-сайтымды осы браузерде сақтау.
Исламның 5 парызы – Ибраһимнің (а.с.) 5 қазынасы
Бөлісу 1233 Твитерге 771
«Хикмет» cөзінің мағынасы қандай?
Бөлісу 208 Твитерге 130
Төрт мәзһаб – ислам
Бөлісу 752 Твитерге 470
Қожа Ахмет Ясауи хикметтері – тәрбиелік құрал
Бөлісу 148 Твитерге 92
Сотталған: «Ата-анамды «кәпірсіңдер» деп ренжіткенім үшін қатты өкінемін»
«Ел үлесі – пәтерге»: Көпбалалы анаға бес бөлмелі үйдің кілті табысталды
Жарас Ахан: Саналы адамға сенім керек
Kazislam порталы – мемлекетіміздің дін саласында жүргізіп жатқан жұмыстарын насихаттайтын еліміздегі бірден-бір интернет-ресурс.
Құпия сөзді қалпына келтіру
Құпия сөзді қалпына келтіру үшін пайдаланушы аты немесе электрондық пошта мекенжайын енгізіңіз.
Update Required Flash plugin