krc ru kk ru ru ba ru ru am kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru ru ru es en ru kk ru ru ru ru it ru uk kk kk kk ru ru kk mk mk mk ba kk kk kk kk bg kk ru ru kk kk kk en en
17-19 ғғ. Биологияны дамыту | Slides.kz
Биология (грек. биос-өмір, логос-ғылым, ілім), тірі табиғат туралы ғылым жиынтығы.
Қазіргі биология ежелгі дәуірге тамырымен кетеді және Жерорта теңізі елдерінде (т. б.) бастау алады. Египет, Др. Грекия). Ежелгі ең ірі биолог Аристотель болды.
Орта ғасырларда биологиялық білімнің жинақталуы негізінен медицинаның қызығушылығын тудырды. Бірақ адам денесін ашуға тыйым салынды, және сабақ берген анатомия шын мәнінде жануарлар анатомиясы болды.
Қайта өрлеу дәуірінде (XIV — XVI ғғ.) орта ғасырлық тоқыраудан кейін ғылымның, мәдениеттің, қоғамның жоғары қабатының — ақсүйектер, қалыптасқан буржуазия, буржуазиялық интеллигенцияның қарқынды дамуы байқалды. Осы кезеңде ғылымда нақты материалдар жинақталып, жаратылыстану ғылымдарына деген қызығушылық артуда. Органикалық Әлем эволюциясының теориясын қабылдаған адамдар саны осы уақыттан бері өсті.
XVIII ғ. эволюциялық көзқарастардың орыс және еуропалық жаратылыстануында дамуымен ерекшеленді. Осы уақытқа дейін жүйелендіру қажет өсімдіктер мен жануарлар туралы көптеген сипаттама материалдары жинақталған.
XIX ғ. ғылыми ойдың пайда болуымен сипатталады. Өнеркәсіптің, ауыл шаруашылығының, геологияның, астрономияның, химияның дамуы біріктіру және жүйелендіру қажет болатын үлкен нақты материалдың жинақталуына ықпал етті.
Рефераттың негізгі мақсаты XVII-XIX ғ. биологиядағы білім берудің тарихи кезеңдерін және кешенді ғылымның дамуын зерттеуден тұрады.
Осы мақсатқа сәйкес рефератта келесі міндеттер қойылды:
1. 17-19 ғасырлардағы биологияны дамытудың негізгі бағыттарына тарихи шолу жасау.
2. Эволюциялық идеялардың даму жолдарын және ч. Дарвиннің эволюциялық ілімін құру.
3. Биология ғылымдарын құруда және дамытуда көрнекті ғалымдардың рөлін қарастыру.
1-тарау. XVII-XIX ғ. биология дамуының негізгі бағыттары
— У. Гарвейдің сандық өлшеу және гидравлика заңдарын физиологиялық зерттеу үшін қолданатын қан айналымы туралы (1628) ілімі.
Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз. Және олардың жыныстық айырмашылықтары (Р. Камерариус, 1694 және т.б.), микроскопиялық тіршілік әлемі, эритроциттер және сперматозоидтар (А. Левенгук, 1673 және сл.) зерттейді, құрылымы және дамуы жәндіктер (Мальпиги, 1669; Я. Сваммердам, 1669 және сл.). Бұл ашулар эмбриологияда қарама — қарсы бағыттардың пайда болуына-овизм мен анималькулизм және преформизм мен эпигенез тұжырымдамаларының күресіне әкелді.
Ол жер тарихын, оны бірнеше кезеңдерге бөліп, креационистерге қарағанда өсімдіктердің, жануарлардың және Адамның пайда болуын соңғы кезеңдерге жатқызады.
Іс-тәжірибемен бойынша будандастыруды. Кельрейтер өсімдіктерде жыныстардың бар екендігін дәлелдеп, ұрықтандыруға және жұмыртқа жасушаларының да, өсімдіктердің тозаңдарының да дамуына қатысуын көрсетті (1761 және кейінірек). Ж. Сенебье (1782) және Н. Соссюр (1804) жасыл жапырақтардың оттегіні бөліп, бұл үшін ауаның көмірқышқыл газын пайдалану қабілетіне күн сәулесінің рөлін орнатты. В кон. 18 в. Л. Спалланцани биологияда ағзаларды өзін-өзі қалпына келтіру мүмкіндігі идеясын жоққа шығаратын тәжірибелерді жүзеге асырды.
Идея организмдердің дамуы тауып уәжді растау эмбриологических зерттеулер К. Ф. Вольфтың (1759, 1768), X. Пандера (1817) және К. М. Бэра (1827), белгілеу Бэром принциптерін салыстырмалы эмбриология омыртқалы (1828-37). Т. Шваннның (1839) жасушалық теориясы органикалық әлем бірлігін түсінуде және цитология мен гистологияның дамуында үлкен рөл атқарды.
19 ғасырдың ортасында Өсімдіктердің қоректенуінің ерекшеліктері және оның жануарлардың қоректенуінен айырмашылығы анықталды, табиғаттағы заттардың айналымы принципі тұжырымдалды (Ю. Либих, Ж. Б. Буссенго).
Жануарлар физиологиясында электрофизиология негізін салған Э. Дюбуа-Реймонның ра6оттары үлкен жетістіктерге қол жеткізді, асқорыту (1845, 1847) және бауырдағы гликогеннің синтезін дәлелдеген (1848), Гельмгольц және К. Людвигтің жүйке-бұлшықет жүйесі мен сезім органдарын зерттеу әдістерін жасаған. И. М. Сеченов жоғары жүйке қызметін материалистік түсінудің негізін салды («Ми рефлекстері», 1863). Л. Пастер ағзалардың өзін— өзі қалпына келтіру мүмкіндігін жоққа шығарды (1860-1864). С. Н. Виноградский (1887-91) хемосинтез арқылы органикалық емес заттардан органикалық заттар түзуге қабілетті бактерияларды анықтады. Д. И. Ивановский (1892) вирустарды ашты.
19 ғасырдың ең ірі жаулап алуы Ч. Дарвиннің эволюциялық ілімі болды…»(1859), ол эволюциялық процестің механизмін табиғи іріктеу арқылы ашты. Бекіту биология дарвинизм болды ықпал етті бірқатар жаңа бағыттары: эволюциялық салыстырмалы анатомия (К. Гегенбаур), эволюциялық эмбриология (А. О. Ковалевский, и. И. Мечников), эволюциялық палеонтология (В. О. Ковалевский).
19 ғ. 70-80-жылдары қол жеткізілген үлкен табыстар клеткалық бөлінудің күрделі процестерін (Э. Страсбургер, 1875; В. Флемминг, 1882 және т. б.), жыныстық жасушалардың жетілуі және ұрықтандыруда (О. Гертвиг, 1875 және кейінірек; Г. Фоль, 1877; Э. ван Бенеден, 1884; Т. Бурери, 1887, 1888) және олармен байланысты митоз бенозда хромосомалардың таралу заңдылықтарын зерттеуде көптеген теориялар пайда болды. бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз. 1884; А. Вейсман, 1885-1892; X. Де Фриз, 1889).
Австриялық натуралист Грегор Мендель 1868 жылы тұқым қуалаушылық белгілердің заңдылықтарын ашты. Бірақ олар генетиканың негізіне енген кезде 1900-ге дейін байқалмаған.
Осылайша, XVII-XIX ғғ. жаратылыстану саласында биология ғылымы – тірі табиғат туралы ғылымның жиынтығы ретінде құрылып, дамыды.
1.2 эволюциялық идеялардың дамуы
Эволюция бір жағдайдан екіншісіне біртіндеп, заңды түрде ауысуды білдіреді. Биологиялық эволюция деп өсімдіктер мен жануарлар популяциясының табиғи іріктеуге бағытталатын ұрпақтардың қатарында өзгеруін түсінеді. Көптеген миллион жылдар бойы, жер бетінде өмірдің пайда болуынан бастап, үздіксіз, қайтымсыз, бір түрлердің басқаларының табиғи ауысу процесінің нәтижесінде қазіргі уақытта бар жануарлар мен өсімдік нысандары қалыптасты.
Ағзалар ұрпақ бойы дамитыны туралы Идея көптеген натуралистерді қызықтырды. Қазіргі тірі ағзалар қарапайым, қарапайым, бұрыннан адамдардың ақылында өмір сүрген.
Өсімдіктер мен жануарлар туралы материалды бірінші жүйелеуді атақты швед ғалымы Карл Линней 1735 жылы жүргізді. Жіктеме бірлігі үшін олар түрді қабылдады.
К. Линнейдің жаратылыстану саласының прогрессивті дамуына қосқан үлесі зор: ол жануарлар мен өсімдіктер жүйесін ұсынды; Қос атаудағы бинарлық жүйені енгізді; 1 200-ге жуық ру және 8 000-нан астам өсімдік түрлерін сипаттады; ботаникалық тілді реформалап, 1 000-ға дейін терминдерді орнатты, олардың көбі алғаш рет енгізді [4].
К. Линнейдің еңбектері оның ізбасарларына нақты материалды жүйелендіруге және оны жетілдіруге көмектесті.
XVIII ғ.басында француз ғалымы Жано-Батисто Ламарк алғашқы эволюциялық теорияны құрды, оны «Зоология философиясы» (1809 ж.) еңбегінде баяндаған. Ламарка бойынша, бір ағзалар басқалардан ұзақ эволюция процесінде пайда болды, біртіндеп өзгеріп және сыртқы ортаның әсерінен жетілдірілді. Өзгерістер бекітілді және мұрагерлік бойынша берілді, бұл эволюцияны туындатқан негізгі фактор болып табылады.
Ж.-Б. Ламарк тірі табиғат эволюциясының идеяларын алғаш рет айтып берді. Ж.-Б. Ламарк ұсынған эволюциялық теорияның дәлелдемелері оларды толық қабылдау үшін жеткіліксіз болып шықты, өйткені: табиғаттағы түрлердің алуан түрлілігін қалай түсіндіруге болады; тірі тіршілік ұйымдастыруды жетілдіру немен байланысты; организмдердің сыртқы орта жағдайына бейімделуін қалай түсіндіруге болады?
XVIII ғ. Ресейде жаңа ғылыми идеялар пайда болды. Орыс ғалымы М. В. Ломоносов, философ-материалист А. Н. Радищев, академик К. Ф. Вольф және басқа да көрнекті ғалымдар табиғаттың эволюциялық дамуы мен өзгеруі туралы түсінік берді.
М. В. Ломоносов жер ландшафтының өзгеруі климаттың өзгеруін тудырды, осыған байланысты жануарлар мен өсімдіктер, оны мекендейтін.
К. Ф. Вольф балапанның ұрығының дамуы кезінде барлық органдар алдын ала анықталған (эпигенез теориясы) емес, даму нәтижесінде пайда болады, ал барлық өзгерістер тамақтану мен климатқа байланысты. Жеткілікті ғылыми материал жоқ, К. Ф. Вольф болашағының толық ғылыми эволюциялық ілімін гениальды түрде зерттеген болжам айтты.
XIX ғ. тірі тіршілік өзгермейтіндігі туралы метафизикалық көзқарастар сынға ұшырайды. Ресейде эволюциялық идеялар үнемі айтылды.
Мысалы, «малдарды қайта құру туралы» еңбегінде (XVIII ғ.аяғы — XIX ғ. басы) фиқһ түрлері шын мәнінде табиғатта бар, бірақ олар өзгеретін. Өзгергіштік факторлары қоршаған ортаның өзгеруі болып табылады: тамақ, климат, температура, ылғалдылық, рельеф және т.б. ол түрлердің бірінен шығу тегі туралы және олардың туыстығы туралы мәселе қойды. А. Каверзнев өзінің пайымдауларын жануарлардың тұқымдарын шығару бойынша адамның тәжірибесінен мысал ретінде дәлелдеген.
К. Ф. Рулье (1814-1858 жж.) Ч. Дарвиннің «түрлердің пайда болуы» еңбегі жарыққа шыққанға дейін 10-15 жыл бұрын табиғаттың тарихи дамуы туралы жазған. Ол түрлердің пайда болуын олардың өмір сүру үшін күреспен байланыстырды.
Прогрессивті эволюциялық идеяларды эмбриология саласындағы зерттеулермен айналыса отырып, К. М. Бэр (1792-1876 жж.) айтты.
Ал басқа ғалым-А. И. Герцен (1812-1870 ж.ж.) «Ғылымдағы Дилетантизм» және «табиғатты зерттеу туралы хаттар» жұмыстарында организмдердің шығу тегі, олардың туыстық байланыстарын зерттеу, жануарлардың құрылысын физиологиялық ерекшеліктерімен бірлікте қарау қажеттілігі туралы және психикалық қызметті дамудағы төмендерден жоғары адамға, соның ішінде адамға зерттеу қажет екендігі туралы жазған. Ол негізгі тапсырманы органикалық әлемнің барлық алуан түрлілігі мен жануарлардың шығу тегін түсіндіруде бірлік себептерін ашып көрді.
Н. Г. Чернышевский (1828-1889 жж.) өз шығармаларында адам мен жануарлардың шығу тегі туралы өзгергіштіктің себептері мен сұрағы туралы тоқтады[6].
Ұлы ағылшын натуралист Ч. Дарвин (1809-1882 жж.) өзінің эволюциялық теориясымен жаратылыстану дамуындағы жаңа дәуірдің бастауын қойды.
Ч. Дарвиннің эволюциялық ілімінің пайда болуына қоғамдық-экономикалық алғышарттар — капитализмнің қарқынды дамуы ықпал етті, ол ғылымның, өнеркәсіптің, техниканың, ауыл шаруашылығының дамуына серпін берді.
Бес жылдық саяхаттардан кейін «Бигль» кораблінде натуралист ретінде жарық айналасында және нақты деректердің үлкен көлемін 20 жылдық жалпылау және пайымдаудан кейін оларға Ламарка кітабынан кейін тура 50 жылдан кейін 1859 жылы жарияланған «табиғи іріктеу немесе Өмір үшін күресте қолайлы тұқымдарды сақтау жолымен түрлердің шығу тегі» кітабы жазды.
Бұл саяхат кезінде Дарвин эволюция идеясы пайда болды-оның ізашарларының көзқарастары мен дәлелдерін түзеткен немесе жақсартқан өз жаңа тұжырымдамасы. Дарвин идеясы өмірдің даму заңдылықтарын басқа теориядан жақсы түсіндірді.
Ч. Дарвин бұл кітапта биологиялық ойлауда төңкеріс жасап, биологияда зерттеудің тарихи әдісі болған эволюциялық теорияны баяндады.
12 жылдан кейін Дарвин адамның эволюциясы туралы зерттеу-адамның шығу тегі кітабын жариялады.
Дарвиннің негізгі еңбегі эволюция процесінің механизмін түсіндірді, табиғи іріктеу теориясын құрды. Дарвин органикалық өмірдің көптеген жекелеген құбылыстарын логикалық тұтас байланыстырды, осының арқасында тірі табиғат патшалығы адамдардың алдында үздіксіз өзгеретін, тұрақты жетілдіруге ұмтылатын нәрсе ретінде көрінді.
Дарвинмен ұсынылған табиғи іріктеу теориясы сонша ақылға қонымды болды және биологтардың көпшілігі оны өте жақын арада мойындады. Дарвин органикалық өмірдің көптеген жекелеген құбылыстарын логикалық тұтас байланыстырды, осының арқасында тірі табиғат патшалығы адамдардың алдында үздіксіз өзгеретін, тұрақты жетілдіруге ұмтылатын нәрсе ретінде көрінді.
Орыс эволюционистері Дарвин теориясын қабылдау үшін топырақ дайындады, сондықтан ол Ресейде өз ізбасарларын тапты. Бірақ Дарвин заманында биологиялық ғылымның көптеген салалары жақсы дамымаған және оның теориясын жасау кезінде оған аз нәрсе бере алмады[7].
Тұқым қуалаушылық туралы ілімде Мендель Грегорының негізгі ашылулары (генетикада) Дарвин де (олар бір уақытта жасаған болса да), оның уақытының көптеген ғалымдары да белгілі болған жоқ. Жасушаларды зерттейтін Цитология әлі жасушалардың қалай бөлінетінін білмеген. Палеонтология-қазба туралы ғылым, жас ғылым болды және кейінірек пайда болған өсімдіктер мен жануарлардың қазба үлгілерінің тамаша үлгілері әлі ашылған жоқ.
Іс жүзіндегі материалдың дискреттілігі және кейінірек пайда болған ғылым жетістіктерінің болмауы Дарвиннің оппоненттеріне эволюция теориясының ережелерінің дұрыстығын дәлелдеудің жеткіліксіздігі туралы пікір айтуға мүмкіндік берді.
Осы және кейбір басқа да деректердің жоқтығынан XIX ғ. табиғи іріктеу жолымен эволюция теориясының дамуы XX ғ. ортасында орын алған болса, тіпті тамаша жетістік болды..
Осылайша, XVII-XVIII ғғ. өмір сүрген ғылым мен философиядағы метафизикалық түсініктер физиологиялық мәселелерді зерттеуге терең із қалдырды: табиғаттағы барлық құбылыстар тұрақты және өзгермейтін ретінде қарастырылды. Ч. Дарвиннің эволюциялық ілімі табиғатқа метафизикалық көзқарастың күшті соққысын әкелді.
Жалпы, 19 ғ. биологияның ең ірі жетістігі клеткалық теорияны әзірлеу болды, оған сәйкес жануарлар мен өсімдік организмдерінің құрылысы мен дамуы негізінде тірі заттың бірыңғай формасы – клетка жатыр. Жасушалық теория эволюциялық теорияның кейінгі дамуына негіз болды.
2-тарау. Биология ғылымдарының жүйесі
2.1 биология ғылымының қалыптасуы мен дамуы
Ч. Дарвиннің эволюциялық ілімі табиғатқа метафизикалық көзқарастың күшті соққысын әкелді. Ол барлық қазіргі заманғы органикалық әлем — өсімдіктер мен жануарлар — демек, адам миллиондаған жылға созылған даму процесінің өнімі екенін дәлелдеді.
Ч. Дарвиннің эволюциясы теориясының ықпалымен биологиялық ғылымдардың алдында дамудың жаңа жолдары ашылды, биологияны оған бей-жай қарайтын білімді қоғамның шеңберлері қызықтыра бастады. Биологияда алғашқылардың бірі болып зерттеу нысандары бойынша кешенді ғылым қалыптасты: жануарлар туралы-зоология; өсімдіктер туралы – ботаника; Адам анатомиясы мен физиологиясы — медицина негізі.
Зоология шегінде тар пәндер қалыптасты, мысалы, протозоология, энтомология, орнитология, териология және т.б.; ботаникада – альгология, бриология, дендрология және т. б. жеке ғылымдарға микробиология, микология, лихенология, вирусология бөлінді.
1865-1869 жылдары француз ғалымы Л. Пастердің еңбектері жеке ғылыми пән ретінде Микробиология мен иммунитет туралы ілімнің дамуына бастау алды.
XIX ғ.басында өсімдік морфологиясы дербес ғылымға ресімделеді. Неміс ғалымдары М. Шлейден (1838 ж.) және Т. Шван (1839 ж.) барлық организмдердің шығу бірлігін дәлелдейтін жасушалық теория құрды.
XIX ғ. соңына қарай биологияның жаңа салалары дамыды: филогенетикалық жүйелеу, эволюциялық морфология, биогеография және т.б. осы кезеңде әртүрлі өсімдік топтарының филогенетикалық жүйелері әзірленуде.
Зоологиялық классификация салыстырмалы анатомия мәліметтерінен шыға бастады, ал систематика осы сөздің дәл мағынасында Жануарлар кластарының туыстық байланыстарын көрсете бастады. Гистология (ұлпалар туралы ғылым) және цитология (жасуша туралы ғылым) қоса алғанда, салыстырмалы анатомия ерекше дамыды.
Ғалымдар тірі организмдердің анатомиялық ұқсастықтары мен айырмашылықтары әртүрлі жануарлар мен өсімдіктер ағзасының сыртқы орта жағдайларына бейімделуінің немесе шығу ортақтығының нәтижесі болып табылатынын атап өтті. Кейбір органдар құрылыста бір-біріне ұқсайтыны, бұл органдар құрылыстарының негізгі белгілері жануарлар мен өсімдіктердің байқалатын кластарының арасында таралуы, тіршілік жағдайлары жаңа жағдайларға бейімделгенде ағзалардың өзгеруін неге туындататыны және құрылыстың ортақтығын сақтай отырып, неге қалдық органдар бар екені және олардың мәні қандай екені түсінікті болды.
Физиология ғылым ретінде қалыптасуы қан айналымын ашқан ағылшын дәрігері Вильям Гарвей (1578-1657 жж.) есімімен байланысты. 1628 жылы Гарвей «жүрек және қан қозғалысы туралы» кітабын жариялады. Онда ол көп жылдық бақылау қорытындысын шығарып, адам денесіндегі қан айналымы туралы теорияны ұсынды.
Анатомия мен физиологияның одан әрі дамуы ғылыми зерттеулердің жаңа әдістерімен және ғылымның жалпы дамуымен анықталды.
Анатомияның жалпы теориясының негізін қалаушы Биша (1771-1802 жж.) болып табылады, ол «жалпы анатомия» кітабында ұлпалар, органдар және органдар жүйелері туралы бұрын бөлінген түсініктерді функционалдық белгілері бойынша біріктірді. Физиологияның дамуы үшін өте маңызды рефлекстің француз философы Декартпен XVII бірінші жартысында ашылуы болды.
Салыстырмалы эмбриология да айтарлықтай дамыды. Форманың тұқым қуалаушылық сияқты негізгі биологиялық проблемалар бірінші кезекке қойылды. Ұрықтандыру процесін зерттеу, ұрықтық жасушаны бөлу, партеногенез, будандастыру, мутация құбылыстарын, зоологтар мен ботаниктерге қарағанда, Дарвин теориясынан туындайтын заңдарды іздеуді жалғастыру сияқты өзге де нәрсе.
Биологтарға осы саладағы бірқатар мәселелерді шешуге жол көрсеткен алғашқы тұқым қуалаушылық теориясының құрушысы неміс зоологы Август Вейсман болды. 1855 жылы жарияланған ұрықтық плазманың үздіксіздігі теориясы көп ғалымдардың назарын тұқым қуалаушылық клеткасын эксперименталды және теориялық зерттеуге аударды.
Вейсман гипотезасы биологияның үлкен жетістігі болды. Германияда, АҚШ-та, Ресейде, Англияда, Швецияда және басқа да көптеген елдерде танымал зерттеушілер осы гипотезаны дамыта отырып, тұқым қуалаушылық құбылысын негіздеген көптеген маңызды жаңалықтарды жасады.
Дарвин теориясы ғылымның барлық салаларының дамуына, тіпті, бір қарағанда, онымен байланысты болмаған. Бұл теория әртүрлі гуманитарлық ғылымдарда және ең алдымен әлеуметтану мен жалпы тарихтың зерттеу әдістеріне қолданылған әдіснамаға көп әсер етті.
Ғылымның бұл салаларында Дарвиннен кейін биологияны қолданатын нақты зерттеу әдістері ғана қолданылған жоқ,бірақ, ең маңыздысы, биологтар тірі организмдердің даму құбылыстарын қалай қарастыратындай, фактілердің адамзат тарихынан себептік тәуелділігін анықтау әдістері қолданыла бастады.
Биологиялық көзқарас Ғаламның пайда болуына қатысты философиялық және космогониялық көзқарастарға қатты әсер етті, психологияда, биогеографияда, тіл білімінде және басқа да ғылыми салаларда көрініс тапты. Органикалық әлемнің өткен тарихын зерттеу нәтижесінде палеонтология ғылымы және оның бөлімдері – палеозоология, палеоботаника, палеоэкология және т. б. дамыды.
Дарвиннің «табиғи іріктеу жолымен түрлердің пайда болуы» еңбегінде болған шығармашылық бастама дін мен антропологияға баяу, бірақ батыл әсер етті.
Алайда, Дарвин дін — адам қызметінің мұндай бағыты деп санаған, бірақ оның теориясы діни нанымдарға, жан дүниесінің өмір сүру идеясына және басқа да осындай ұғымдарға жаңа көзқарас үшін ынталандыратын болады деп сенген.
Дарвинизмнің әсері ерекше күшпен антропология — XVIII ғ. ортасында дербес ғылымға бөлінген биология саласында пайда болды.
Адамның шығу тегі, адам нәсілінің пайда болуы, адамның басқа сүтқоректілермен, атап айтқанда, олардың жоғары дамыған түрлерімен байланысын іздестіру, табиғи іріктеу мәселелерін шешу — өткен ғасырдың екінші жартысынан бастап ғалымдар қызықтырған негізгі мәселелер. Уақыт өте келе адамның табиғи тарихы адамзат өміріндегі әлеуметтік құбылыстардың биологиялық негіздерін зерттейтін ғылымға айналды. Социологияға бұл гуманитарлық-биологиялық көзқарас антропологияның этнографиямен және Тарихқа дейінгі археологиямен дәл мағынасында бірігуін туындады.
Осылайша, биологияға түрлі биологиялық пәндердің идеялары мен әдістерінің, сондай – ақ басқа да ғылымдардың-химия, математика, физика өзара кірігуі тән.
2.2 Ресей ғалымдарының биология ғылымының дамуына қосқан үлесі
Бастапқыда бұл 1725 жылы Петербургте Ғылым академиясының ашылуымен байланысты. Флористикалық бағыт дамыды-Ресейдің барлық үлкен аумағында өсімдіктердің түрлік құрамы зерттелді. Маңызды ғылыми еңбектер пайда болды, И. Г. Гмелин «Сибири флорасы»(1747-1759 жж.), П. С. Палластың «Ресей флорасы» (1784-1788 жж.), К. Ф. Ледебурдың «Алтай флорасы» және «Ресей флорасы» (1841-1853 жж.), ол Ресей картасын флористикалық облыстарға бөлуге алғашқы талпыныс жасады.
М. В. Ломоносовтың достары мен ізбасарлары арасында, әсіресе, Ресей фаунасы, ең алдымен, академик Степан Петрович Крашенинниковты атап өту қажет. Ғалымның басты еңбегі «Камчатка жерінің сипаттамасы» (1755 ж) кейін көптеген еуропалық тілдерге аударылды. Кітап табиғат құбылыстары мен адамдардың өмірі өзара байланыста қаралатын өлкенің кешенді сипаттамасы болып табылады.
Бұл белгілі бір аумақты кешенді географиялық сипаттаудың отандық және әлемдік ғылымдағы алғашқы тәжірибесі. Кітап Ресейдегі зоогеографиялық және фаунистік зерттеулердің одан әрі дамуына үлкен әсер етті.
XIX ғ.орыс ғалымдары Қытай, Моңғолия, Кіші Азия және т. б. елдердің өсімдік әлемін зерттей бастады. XIX ғ. екінші жартысына — XX ғ. басы. ботаника Л. С. Ценковский, А. Н. сияқты көрнекті орыс ғалымдарының салыстырмалы қызметі.Өсімдіктер физиологтары а. С. Фаминиин, К. А. Тимирязев; өсімдіктер морфологы И. И. Горожанкин; өсімдіктер цитологтары И. И. Герасимов және С. Г. Навашин және т.б. Г. В. Морозов орман қоғамдастықтарының динамикасын зерттеді.
Орыс ғалымдарының жұмыстарын бүкіл әлем ғалымдары кеңінен пайдаланды. Ресей флорасын зерттеу өсімдіктердің жіктелуін тереңдетуге және нақтылауға ықпал етті, өсімдіктер мен экологияның географиялық бөлінуіне қатысты қорытындылар үшін материал берді, мәдени өсімдіктердің шығу орталықтарын бөліп көрсетуге және олардың тұқым қуалаушылық белгілерін бөлудегі географиялық заңдылықтарды белгілеуге мүмкіндік берді, өсімдіктер селекциясында айтарлықтай табыстарға қол жеткізуге мүмкіндік берді.
Ресей Ғылым Академиясының академигі К. Ф. Вольф (1734-1794 жж.) әлемдік ғылымда эмбриология негізін қалаушылардың бірі және эпигенезе туралы дамыған ілімнің қорғаушысы, яғни жаңа пайда болу арқылы ағзалардың біртіндеп дамуы ретінде белгілі. Оның жұмыстары сол уақытта үстемдік еткен түрлердің өзгермейтіндігі туралы догматты нығайтқан реформистік, метафизикалық түсініктерді бұзды, даму идеясын қарапайымнан күрделіге дейін бекітті және сол арқылы эволюциялық идеяны бекіту үшін топырақ дайындады.
XIX ғасырдың 60-шы жылдарының басында омыртқалылар эмбриологиясы егжей — тегжейлі әзірленді, ал омыртқасыздар-жалпы басқару идеясына байланысты емес, бытыраңқы фактілер түрінде ұсынылған. Осы уақытқа дейін кейбір ішек-қуыс, құрттар, моллюскалар мен инелер жұмыртқаларын Ұсақтау процесі, көптеген Омыртқасыздардың личинкаларының құрылысы мен түрленуі, алайда олардың дамуының ішкі процестері, ағзаларды салу және саралау тәсілдері туралы ештеңе белгісіз болған жоқ, ал ең бастысы әр түрлі түрлерге жататын жануарлардың эмбрионалды процестерінде жалпы сипаттарды табудың шынайылығымен екіге келмеді[10].
Эволюциялық эмбриология Тарихи қағидатқа негізделген ғылым ретінде әлі пайда болған жоқ. Оның пайда болу күні ретінде 60-шы жылдардың ортасы — эволюциялық салыстырмалы эмбриология негізін қалаушылардың а. О. Ковалевский мен И. И. Мечниковтың зерттеулерінің басталуы деп саналады. Көптеген эксперименталды зерттеулерде тексерілген эмбриологиялық материал негізінде барлық жануарлар дүниесінің Дарвин теориясының бекітілуі Ковалев салыстырмалы эмбриология жасау үшін негіз болды.
XIX ғасырдың бірінші жартысындағы аса көрнекті зоологтардың бірі-академик Карл Максимович Бэр. Бэрдің ең құнды зерттеулері эмбриологиямен байланысты. Бірақ ол тек эмбриолог ретінде ғана емес, сонымен қатар көрнекті ихтиолог, географ-саяхатшы, антрополог және этнограф, Ресейдің табиғи байлықтарын ойластырылған және жігерлі зерттеуші ретінде белгілі. Дарвин Бэрді ғалым ретінде жоғары бағалаған және «түрлердің пайда болуы» деген еңбекте оның атын өзінің ізашарларының қатарында атайды. Бұл көрнекті биолог қазіргі салыстырмалы эмбриология жасаушы ретінде танымал болды.
Владимир Онуфриевич Ковалевский (1842-1883 жж.) — көрнекті ғалым-палеонтолог, негізін салушы эволюциялық палеонтология. Ол ұлы орыс философтары-материалистерінің ықпалымен дамыған орыс биологиялық ғылымының үздік материалистік дәстүрлерінің жалғастырушысы болды. В. О. Ковалевскийдің зерттеулері, оның эволюцияның жалпы заңдылықтарына қатысты идеялары мен тұжырымдары эволюциялық Палеонтология мәселелерін, атап айтқанда, жануарлар дүниесінің филогениясына тікелей қатысы бар мәселелерді табысты әзірлеу үшін бастапқы деректер болып табылды.
Ресейде ғылым медицинада да үлкен табыстар жасады. Физиология да елеулі табыстарға жетті. XVIII ғ .бастап (Петр I кезінде) Ресейде медициналық қызметкерлердің жүйелі дайындығы басталды. XIX ғ. анатомия және физиология саласында көптеген орыс ғалымдары жұмыс істеді.
Отандық анатомияның дамуына П. А. Загорский, И. В. Буильский, Н. н. еңбектері үлкен әсер етті. И. Пирогов. Данышпан орыс ғалымы Н. И. Пирогов (1810-1881 жж.) хирургия, анатомия және медицинаның басқа да бөлімдері саласында жұмыс істеді. Ол анатомияның топографиялық (өзара орналасуы) негіздерін әзірледі, әскери — далалық хирургияның негізін қалаушы болып табылады, соғыста жараланған хирургиялық көмекті ұйымдастырудың нақты жүйесін әзірледі, эфирлік наркоздың бірқатар жаңа әдістерін ұсынды.
Бұл мақаланы толықтырып, дамыту арқылы, Уикипедияға көмектесе аласыз. Тонков (1872-1954 жж.) және т. б. физиологияның дамуы — В. А. Басов, Н. Автордың аты-жөні
Физиологияны дамытуда И. М. Сеченов және И. П. Павлов ерекше рөл атқарды. И. М. Сеченовтың «Ми рефлекстері» (1863 ж.) кітабы ерекше мәнге ие болды, онда мидың барлық қызметі рефлекторлық сипатта болады.
И. П. Павлов (1849-1936 жж.) 60 жылдан астам ғылыми қызметте тек медицинаның ғана емес, сонымен қатар жалпы биологияның дамуына үлкен әсер еткен физиологияның түрлі мәселелерін әзірледі. Ол физиология — қан айналымы, ас қорыту және мидың үлкен жарты шарының жұмысын зерттеу бөлімдерінде үлкен жаңалық жасады.
И. П. Павловтың еңбектерінде и. М. Сеченовтың органдардың рефлекторлық сипаты туралы айтқан ойы тамаша дәлел тапты. И. П. Павловтың ми қыртысын зерттеуге арналған зерттеулері ерекше маңызға ие. Ол белгіледі, бұл негізінде қызметін ми қыртысының жатыр білім беру процесін шартты рефлекстердің (1895 ж. )[11].
Осылайша, көрнекті ресейлік ғалымдар биологиялық ғылымдар жүйесінің қалыптасуы мен дамуына үлкен үлес қосты.
Жалпы, XIX ғ. жануарлар мен өсімдіктер патшалығының жүйелену кезеңі басталды. Жүйелеу жасанды классификация негізінде формаларды қарапайым санамалаумен айналысатын ғылымның сипаттамалық сипатын алып тастап, себептерді және табиғи байланыстарды іздеу бірінші орынға қойылған зерттеулердің дәл бөлігіне айналды.
«17-19 ғғ. биологияны дамыту» тақырыбы бойынша жүргізілген зерттеу нәтижесінде бірқатар қорытындылар жасауға болады.:
1. Адам Аристотель заманынан бастап сұрақтар қызықтырады: өмір дегеніміз не? Тірі жансыздан немен ерекшеленеді? Барлық тірі организмдерге тән жалпы қасиеттері қандай? Ұзақ уақыт бойы ғалымдар «өмір жұмбағын» шеше алмады және оның ағзаларында «өмір күші» (vis vitalis) — материалдық емес табиғаты бар ерекше бастау-оның сапалы ерекшелігін көрді.
2. 17-19 ғасырдың ғылымы көптеген мызғымас шындықты аудара отырып, дамудағы алып секіріс жасады. Өнеркәсіпте қойылған техникалық-экономикалық міндеттерді шешу үшін табиғат құбылыстарына жаңа көзқарас талап етілді. Табиғатқа табысты әсер ету үшін қозғалыс формалары, әртүрлі химиялық заттар, жануарлар мен өсімдіктердің жекелеген түрлері арасындағы өзара байланыс пен өзара іс-қимылды тәжірибелі жолмен ашу және тексеру қажет болды.
3. 19 ғасырдың аяғында биологияның көптеген салаларында айтарлықтай жетістіктерге қол жеткізілді. Әсіресе физиология, жоғары жүйке қызметі, сондай-ақ медицина саласындағы зерттеулер үлкен жетістіктермен ерекшеленді.
4. Барлық қазіргі биология дарвинизмнің негізгі идеяларын одан әрі кеңейту және тереңдету болып табылады. Дарвин теориясы барлық тірі жандарға қатысты эволюциялық даму идеясының дұрыстығын айқын көрсетті. Бұл теория тірі тіршілік құрылысының мақсаттылығын және олардың бейімделуін түсіндірді, бұл Дарвинге дейін табиғаттан тыс күштердің әрекетінің нәтижесі болып саналды.
Дарвиннің еңбегі-ол орындылық ұғымын өмірдің барлық құбылыстарының себеппен байланысы принципімен алмастырғаны.
5. Қазіргі уақытта адам ағзалары Мен тірі материяның құрылысы мен тіршілік әрекетінің әртүрлі мәселелерін зерттеуге тек морфологтар мен физиологтар ғана емес, сонымен қатар химиктер, физика, математика және т.б. қатысады.
6. Қазіргі ғасырдың «ақпараттық жарылысы» биологиядағы негізгі концепцияларды меңгеру міндетін қиындатады, сонымен қатар биологиядағы жаңа концепцияларды оның ұзақ жылдар бойы адамзат жинақтаған білім негізінде тарихи қалыптасқан «классикалық» фонында ғана бағалануы және түсінуі мүмкін.
1. Гераклиттен Дарвинге дейін. Биология тарихы бойынша очерктер / В. В. Лункевич . — М., 1960 -346 с.
2. Қанаев и. И. тарихынан Очерктер салыстырмалы анатомия дейін Дарвиннің / и. И. Қанаев, М., 1963. – с. 234.
3. Биологиялық энциклопедиялық сөздік. / Гл. ред. М. С. Гиляров. – М.: Сов. энциклопедия, 1989. – 804 Б.
4. Эволюциялық прогресс туралы оқу тарихы бойынша очерктер / Л. Ш Давиташвили. — М., 1956. – 359 Б.
5. Биологиядағы эволюциялық ілімдердің тарихы / К. М. Завадский. — М. 1966. – 267 с.
6. Орыс биологтары-эволюционисты дейін Дарвиннің / Б. Е. Райков. — Л., 1959. – 430 Б.
7. Дарвинизм. Сын тұрғысынан зерттеу / Л. В. Данилевский. – Спб, 1999. – 145с.
8. Биология тарихы ежелгі дәуірден XX ғ. басына дейін. — М., 1972. – 309 с.
9. Калмыков К. Ф. қазақстан Тарихы, ботаника Ресей / К. Ф. Калмыков. – Новосибирск, 1983. – 198с.
10. Бляхер Н. Я. қазақстан Тарихы эмбриология Ресей / Н. Я. Бляхер. — М., 1959. – 437с.
11. Анохин П. К. Атынан Декарт дейін Павлов / П. К. Анохин. – М., 1985. – 367с.
Добавить комментарий Отменить ответ
Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *
Заң және құқықтану (6)
Физика және астрономия (16)