kk av bg kk zh ru uk kk kk kk kk ru kk de kk kk de kk kk de kk kk en de kk kk kk de kk kk kk de kk kk en kk kk de ru ru ru ru ru ru de kk kk de kk kk de kk kk de kk kk de kk kk de kk kk de kk kk de kk kk kk kk de kk kk kk kk de kk kk de kk kk de kk kk de kk kk de kk kk de kk kk de kk kk de kk kk de kk kk en kk kk kk
Соңғы уақытта Дулаттардың тұрғызған тарихи мемориалдық кешендер - Шымырұлы Темір баба; Шымыр Құттық баба; Шымыр Төле баба; Ботбай Сәмен батырдың мұражайы; Жаныс Шәкен Ниязбековтың мемориалдық кешені
Елімізді есеңгіреткен ковид заманына қарамастан Дулат бабаның ұрпағы соңғы 1-2 жылда айтарлықтай әрекет жасап өз қолымен өткен шақтын кейбір тұлғалардың құрметіне салынған мемориалдық кешендерді жұртқа паш етті. Ендеше бұларды атап айтсақ:
Шерхан Мұртазаның Шымкент саябағындағы отырғызған ағашы
Кезінде Асанбай Асқаровтың бастамасымен ашылған саябақта (дендропарк) танымал тұлғалардың отырғызған ағаш аллеясы бар. Марқұм Д. Қонаевтің ағашы да бар (төменде салып көрсетемін) - бірақ ол құрттап кетіп құрап қалды. Шерхан ағамыздың 1994 жылы отырғызып кеткен ағашы да бар. Соны сүретке шілденің 30-да түсіріп сізбен бөлісейін.
Корғанысқа дайындығымыз немесе екінші Ақтабан Шұбырындыны болдырмау
2022 ж сәуір айында жақында тағайындалған қорғаныс министріміздің бір мәлімдемесіне көзім түсті (төменде сілтеме мен экран сүретін саламын). Сонда айтып отырғаны, бәрі керемет, дайындығымыз мықты және тағы соған ұқсас ой-пікір. Осындай әңгімеден кейін еріксіз жағаны ұстап кетесін ғой. Мемлекетіміздің әр саласында мәселе толып жатқанда қорғаныс саласы керім екен ))) Бұндай шенеуніктерді талай көргеніміз бар, басшылыққа нереальный отчетын көрсетіп қараны ақ деуге дайын, бұларға қой дейтін қоғамдық қайраткерлер де табылмайды әттен.
Ақсақ Темірдің тасы - Алтын Орданы алғаш шайқаған жорығының куәсі
Құрметті оқырман, сайттың бұл тармағында көптен бері жазбай кеткеніме кешірім өтінемін. Өмірімде әр-түрлі жағдай болып тұрғасын кейде уақыт пен мүмкіншілік болмай қалады )))
2022 ж сәуір айында екінші ұлымды жұбайыммен бірге Ресейдің Санкт-Петербург қаласының доқтырларына апарып қайттық. Қолым бос кезінде қаланың бір бөлігін жаяу аралап шықтым. Соның ішінде Эрмитаж да болды. 3-қабатты Эрмитаж (патшалардың Зимний Дворец деп аталатын сарайы) мұражайында әр-түрлі тарихи жәдігерлер жұрттың назарына ұсынылып тұр. 1-ші қабатында "Октябрьская" (Қазан төнкерісінде большевиктердің сарайға алғашқы кірген жері) баспалдағының қасындағы бөлмеде Ақсақ Темірдің Алтын Ордаға қарсы бірінші жорығының куәсы - бетіне көне жазуы қашалған тас тұр.
Ордабасыдағы алқалы жиынның 300 жылдығы жақындап тұр
Қазақтың тарихында 1726 жылдың күзінде Ордабасы жеріндегі үш жүз өкілдерінің бас қосуы ерекше орын алады. Бұл жиыннан соң біріккен қазақ қолы қалмақ-жоңғар қосынын Бұланты мен Аңырақай шайқастарында жеңіп, байырғы жердің біразын қайтарып алған. Жиынды сол кезде жайылып кеткен жау күшінің төңірегінде ұйымдастыру оңай шаруа болмағанын түсіну керек. Қазыбек бек Тауасарұлының дерегі бойынша, 1726 жылы (көктемінде болса керек) Ұлы жүздің 17 мың қолы Түркістанның түбінде жаумен шайқасты: "Дулаттардан келген сегіз мың қолды Төле бидің бірге туған бауырлары Сеңкібай, Шойбек, Шымыр-Қойгелді, Қарақалпақтан келген екі мың қолды Қылышбек, Жангел екеуі басқарды. Қалған жеті мың қол Жетісу қазақтары болатын." Сол 1726 жылдың жазында: "Сарысу бойындағы Айрантөгілген деген жердегі ұрысқа қазақтың 44 мың сарбазы қатысты. Ұрысты Жолбарыс хан мен Төле би күндіз-түні тапжылмай бақылап отырды." Мүмкін осы шайқастардан кейін қазақ би-батырларының бірлесіп қимыл жүргізбей жауды ала алмайтынына көзі жетіп, ақыры аталмыш басқосуға алып келді.
Мамыр айындағы демалыс күнді пайдаланып 10.05.2021 Түркістан облысының Ордабасы ауданында орналасқан "Ордабасы" Ұлттық тарихи-мәдени қорығына бірінші рет барып қайттым. Бұл сапар барысында көрген нәрселерімді сізге айта отырып - түсірген сүрет видеоны көрсетіп, азғантай бір ой-пікіріммен де бөлісейін. Ютубтағы видео мына мақаламның төменгі жағында.
Жазғыштар, тарихты бұрмалап қайтесіндер?
Wikipedia.org сайтының қазақша нұсқасында, төмендегі сілтеме бойынша Жаныс руы жайлы мақаланы оқып шығып, сонда жазылған қисыны жоқ бір нәрсеге таң қалдым:
"..... Дулат (723-816 ж) бабамыз қартайған шағында аян түс көріпті. Ертесіне төрт баласын шақырып алып былай деп өсиет айтыпты: - "Төртеуің де дәулетті, ырысты болады екенсіңдер. Ұрпақтарыңның өрісі кең болады екен. Ұрпақтарың мына жағы Құлжадан бастап Алатаудың етегінен ары қарай сонау Қазығұрттың етегі мына жағы Қаратаудың етегіне дейінгі кең жерді жайлайды екен. Менің әруағым ырза болсын десеңдер маған демеу болған мына өзі батыр, текті Шапыраштыдан еш уақытта іргелеріңді ажыратпай бірге болыңдар. Шапырашты мен Дулаттың ынтымағы мықты болса сендерді ешқандай сырттан жау алмайды."
Сол мақаланың скриншотын да төменде қалдырармын.
Как спасти максимально возможное количество граждан при катастрофическом землетрясении в Алматы
Последние зафиксированные подземные толчки возле Алматы из новостей:
"Сетью сейсмических станций ГУ "СОМЭ КН МОН РК" 11 декабря 2020 в 20:19 зарегистрировано землетрясение. Эпицентр землетрясения расположен в 110 километрах от Алматы на территории Кегенского района Алматинской области. Энергетический класс землетрясения - 10.1. Магнитуда - 4.6. Глубина - 15 километров."
"Сетью сейсмических станций ГУ СОМЭ КН МОН РК 09 января 2021 в 9.18 зарегистрировано землетрясение. Эпицентр землетрясения расположен в 65 километрах на север от Алматы на территории Казахстана. Магнитуда составила 4.3. Глубина толчков находилась на расстоянии 5 километров."
"12 января 2021 в 19:21 по времени Нур-Султана в Алматинской области зарегистрировано землетрясение, сообщает zakon.kz. Как передает сеть сейсмических станций ГУ "СОМЭ КН МОН РК", эпицентр землетрясения расположен в 292 км на северо-восток от города Алматы на территории Панфиловского района Алматинской области. Энергетический класс землетрясения 11.7. Магнитуда MPV 4.2. Координаты эпицентра 44.45° с.ш. 80.10° в.д. Глубина 5 км."
"19 января 2021г. в 18:32 Алматинского времени зарегистрировано землетрясение. Эпицентр землетрясения расположен в 376 км на юг от Алматы на территории Китая. сеть сейсмических станций ГУ "СОМЭ КН МОН РК" Энергетический класс землетрясения 9.6. Магнитуда MPV 4.0. Координаты эпицентра 39.83° с.ш. 77.17° в.д. Глубина 15 км."
Шымыр руының Темір тармағының шежіресін бұл сайтқа түзетіп қайта салудамын
Бұрын осы сайттың шежіре тарауына Шымыр-Темір руының шежіресін салғанымда, негіз ретінде Зайыр Сәдібековтың жинаған Қазақ шежіресін алған болатынмын. Алайда қолыма "Бәйдібек баба - алып Бәйтерек" сериясының Шымыр шежіресі қолыма түскеннен кейін, оны негізге алып қолдануды жөн көрдім. Сонымен ақырындап Темір тармағының шежіресін сайтқа жаңадан салмақшымын (әрине тек бас жағын).
Балуан Шолақ туралы көркем фильм Ютубта
Қазақфильм киностудиясы Балуан Шолақ (шын аты Баймырзаұлы Нұрмағамбет, Дулат-Шымырдың ұрпағы) жайлы көркем фильмды түсіріп шығарды. Фильм еліміздің кинотеатрларында көрсетілсе де, көпшілік оны сол кезде көрмей қалғаны аңық. Интернеттің арқасында енді өзім көріп шықтым. Ссылкасын төменде қалдырамын. Фильмның кейбір тұстары тарихи шынайылық тұрғысынан бір ойға түсіреді, дегенмен тарихи шындықпен 100% жанасатын көркем фильмдер жалпы кемде-кем. Сондықтан да бұл нәрсеге түсіністікпен қарау қажет.
Бірнеше жылдан кейін еліме оралдым
2003-те Алматыдағы Нархозды бітіріп сол жердегі курстас әрі дос болып кеткен Ақтаулық бір жігіттің шақыруымен (ол атақты күйші Қызылқұрт Құрманғазының руласы) Маңғыстау жеріне кетіп қалғанмын. Сол жерде болашақ жарыммен танысып, балалы болып, жұмысқа тұрып өмірімнің 17 жылын Каспийдың жағасында өткіздім. Сол өлкеде мұнай-газ саласында қызмет етіп көптеген адамдарымен таныстым және де маман болып қалыптастым. Маңғыстау еліне сол үшін алғысым шексіз, халқына тек аманшылық пен берекені тілеймін! Қазақтың "Есін барда елің тап" сөзін есімде сақтап, өз еліме - Шымкентке қайтуға ойым әуелден болған. Биыл әке-шешем, бауырларым КОВИДке шалдыққасын, енді алыста жүруді қойып, тезірек қайтайын деп шештім. Сонымен жақында ауылыма оралдым. Өмірімнің жаңа кезеңі басталды десем де болады. Менен әзірге жаңалық осы. Аман-сау болайық, Жаратушы бізді індет-бәлекеттен сақтасын!
Алматы облысында Жаныс Қапал, Шымыр Садыбай батырлардың бейіттерін іздегенім сәтсіз аяқталды
Алматы облысындағы Ботбай Сәмен батырдың жатқан жеріне зиярат етіп барғанымды бір мақалада жазған болатынмын. Бірақ Алматы жаққа сапарым тек сол іспен біткен жоқ. Алматы облысының Қарашоқы деген жерінде талай батырдың атасы - Шымыр Марсымұлы Садыбай батыр жатыр, Ешкіөлмес деген жерде Жаныстың Қапал батыры мен Төле бидің бәйбішесі жерленген деген бір дерек бойынша ары қарай сол жерлерге тарттым.
Екі жылдың ішінде біраз жақын адамдардан - "Әй, не істейсін бұл сайтты?","Не пайдасы бар осыдан саған?", "Қазір тарихтың кімге керегі бар?", "Тарихшы есебінде шамалысың", "Бір бәлені жазғанша барып үйдің бір шаруасын бітірмейсің ба", "Қанша ақшаны бекер құрттын" тағы да сондай сияқты мін-сұрақтарды естігенім бар. Әрине боқ дүние мәселелері әрқайсысымызда да бар, дегенмен бұл жобаны бастағанда түпкі ойым мынадай еді: "Ешкім бұл тірлікпен айналыспасса , сен қолға алып баста!". Сонымен бұл ойым жобаны ары қарай жалғастыруға жігер беріп
Хақназар ханның шөпшегі - Бүкірек батыр жайлы
Тамыз айының 21-де Ақтөбеден Қызылордаға автокөлікпен келе жатқанда, Арал (Аральск) кентіне шамамен 60 км қалғанда, жолдан алыс емес бір кесене мен оған меңзеп тұрған знакты көріп қалып, тоқтап қарап қайтайыншы дедім. Жанына барып қарасам кесене 2010 тұрғызылыпты, мемлекеттің бақылауына алынған, темір есігі кілттеулі. Сондағы жатқан Бүкірек батырға бір Құран оқып жіберіп, тасқа қашалған мәліметті оқып қарасам, бұл кісінің Хақназар ханға қатынасы бар екен. Хақназар Қасымұлы - қазақ хандығының 8-ші ханы, қазақ хандығын 1538-1580 жылдар биледі (яғни 42 жыл). Айта кетеин, қазақ хандарының арасында мен ұшін төртеуі ерекше орын алады - Қасым, Хақназар, Есім, Абылай. Ал сол Хақназардан бір ұрпақ қалды ма екен деп ойлап жүруші ем. Кесененің алдында Бүкірек батыр мен ұрпағынын шежіресі бұл сұрағыма жауап болды. 1682 жылы туылған Бұрханұлы Бүкірек батыр Хақназар ханның шөпшегі болған. Төрелердің арасынан батыр шығуы өзі бір сирек кездесетін жағдай. Гуглдан іздеп оқып қарасам, Бүкірек батыр "Жаужүрек мың бала-дағы" Сартайға кезінде соғыс өнерін үйреткен тұлға. Кесене айналасын бірнеше фотоға түсіріп алып, осы сайтымда мақала ішінде көрсетуді жөн көрдім:
Дулат бабамыздың 5-ші, 6-шы ұлының есімдерін білесіңіз бе?
Дулаттан төрт ата тарайтынын солардың ұрпақтары жақсы біледі (Сиқым, Жаныс, Ботбай, Шымыр). Алайда Дулат бабамыздың аталмыш ұлдардан басқа тағы 2 ұлы болыпты. Бұл деректі растайтын жазбаша бір туынды бар. Жаныс Бекасыл әулие туралы мақала жазғанымда Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының (1858 - 1931) "Қазақ баласы оқыдым, тоқыдым десе де, Бекасыл хазірет бола ма" деген еңбегімен таныстым (үзінді түрінде төменде). Сол шығармада Дулат бабамыздың 6 ұлының есімдері кездеседі:
"Бәйдібек Баба - Алып Бәйтерек" - Шымыр руының шежіресі (кітаптың электрондық нұсқасы). 27.10.2020 мақала жаңартылды
2007 жылы "Өнер" баспасында "Бәйдібек Баба - Алып Бәйтерек" сериясының жалғасы болып Дулат Шымырдың шежіресі кітап түрінде жарық көрді.
Кітап көлемді еңбектін нәтижесі екенін сөзсіз мойындаймын, автор тобында 12 адам, шежірені жинаған адам саны 80-нен асады, біразі елге танымал тұлғалар. Оларға көп рахмет! Дегенмен кіріспесінде бірқатар нәрселер маған негізсіз аңыздар болып көрінеді. Тарихты солай бұрмалауды қояик, ағайын! Мысалы шежірені білдіріп тұрған ағаштың суретінде біреулердін араб есімдерін жазып бердіңіз. Олар Дулаттан тараған болса - қазіргі ұрпағы қайда, Дулаттың қай ұлынан тараған? Т.б. сондай сияқты сұрақ туындайды.
Кітаптің электрондық нұсқасының интернеттегі сілтемесі/ссылкасы төменде:
Есімі Сиқым руының ұранына айналған Рысбек батырдың қабірін Манкентте іздеп әзірше таба алмадым
Бұл сайтта Сиқымның Қарабатыры туралы мақала жаздым. "Батыр - елдің сәулеті" кітабының (Авторы Байдалиев Д.) дерегіне сүйенсек сол Қарабатырдың ұлы Шінет, немересі Рысбек, бәрі Қарабатырдың қасында жатыр:
"-Атамыз Қарабатыр, әкем Шінет жатқан Манкенттегі Сиқым зиратына қойыңдар. Қараағаш әулие қолдап, бабам қартайғанда көрген Небосын, Есбосын, Құлбосын, Қармыс төртеуі де, содан тараған басқа ұрпақ та, соның ішінде Қарабатырдың әкесі Есті де сонда жатыр, - дейді өсиетін айтып. Қайтыс болған Рысбекті төбе басында жуыпты. Сол жер Рысбек төбе аталған. Рысбекті тоғыз қаралы түйеге бар жасауымен артып, қаралы керуен Манкентке қарай тартады. Жуалының Шақпақ асуынан асқанда алдынан он түйемен Самарқанның көк тасын Әулиеата жаққа алып келе жатқан саудагерлер кездеседі. Бір түйедегі тасты түйесін, басқа дүниесін беріп сатып алады.
Рысбек батырдың дүниеден қалай қайтқаны және мұрасы жөнінде кейінгі ұрпақтары төмендегідей естелік айтады:
Сайтқа 4 батырдың шежіресін де қостым
Бүгін сайттағы шежіреге Сиқым Борасынан тарайтын 22 атаны қостым, арасында Қарабатыр, Шінет, Рысбек батырлар бар (бұл батырлар туралы кейінірек бөлек мақалада жазамын). Шымыр Шілмембет Құлидің шежіресін толықтырып 24 атаны көрсеттім. Олардың ішінде Бауыржан Момышұлының батыр бабасы Ақментей батыр (бір күнде жекпе-жекте жоңғардың бірінен соң бірін үш бірдей батырын жер жастандырды). Ол туралы да бөлек бір мақала болады.
Домалақ Ананың жатқан жерін туристік нысанға айналдырмау керек
Мәскеуде жылдап Лениннің мавзолейіне әркімдер қызық үшін келе береді. Өз басым әлі барғаным жоқ бірақ ютубтан қарасам ардақты Анамыздың кесенесіне дәл солай сандалып жүргендер көптеп келуде. Солардың қатарында ой-санасы толық жетілмеген жасөспірімдер, басқа ұлттардың өкілдері, Ақмешіт үңгіріне жол бойымен автокөлікпен келіп кететін туристтер, т.б. Төменде мысал ретінде 2-3 видеоны салып қойдым. Сонда бір сұрақ ойымды мазалайды:
Шежірені ақырындап түзетіп толықтырудамын
Көптен бері сайттағы шежіре бөлімін түзету мен толықтыруға қол тиген жоқ. Бүгін Жаныстын Жамбайынан тарайтын 28 атаны қосып, шежіреде керек түзетулерді жасадым. Оған қоса Шымырдың Бозан тармағынын (Биназар батыр шыққан) шежіресіне түзетулерді жасап кейбір аталардың есімдерін қостым. Шымырдың Шілмембет Сәліктен тарайтын 10 атаны шежіреге қостым.
Сайтқа екі нәрсе қоспақшымыз: 1) Форум 2) Сайт авторының Twitter'дегі парақшасын "Автордың бұрышы" деген бөлімде көруге болады (техникалық себептен бөлімге кіргеннен кейін 5-10 секунд куте туру керек, сонда барып ашылады).
Ұсыныс: Шымкентке - метро, электричка, күн электрстансалары; Таразға - зауыт; Алматыға - метро құрылысын жеделдету мен электричка жүйесін кеңейту.
Басқа елдерге қарасаңыз, үнемі мұнай-газ саласына қатысы жоқ күрделі техникалық жобаларды жүзеге асырып отыр. Мысалғы Қытайда теңіздің үстімен көпір ( https://www.youtube.com/watch?v=Rrt5Y6DERiI ), Корея елінде судын ішінде автокөлік жолы ( https://www.youtube.com/watch?v=H4R1JZhq9Oo ), ғарышқа жаңа орбиталды телескопты жиберуге дайындық жүріп тұр ( https://www.youtube.com/watch?v=ni_QM5_OA3I ), адрондық коллайдер салынып іске қосылды ( https://www.youtube.com/watch?v=C0MlaMLKrIc ), айта берсен т.б. мысалдар көп.
Шымкент саябағына Асанбай Асқаровтың есімі берілді. Шерхан Мұртазаны да ұмытпайық, ағайын!
2019 маусым айының басында Шымкент қаласының саябағына (дендропарк) оның негізін қалаушысы Асанбай Асқаровтың (Дулат-Ботбай руынан) есімі ресми түрде берілді. Бұл тақырып бойынша жергілікті БАҚта арнайы мақала шықты ( https://otyrar.kz/2019/06/shymkentskij-dendropark-nazvan-imenem-asanbaya-askarova/ ). Асанбай Асқаров ағамыз Меркі жерінде туылып, кейіннен Шымкент қаласының дамуына зор үлесін қосқан. Қосымша мәлімет үшін Википедия сайтында арнайы мақаланы оқыңыз. Арада бірнеше жыл өткесін
Сыпатай батырды қаралап журген Садық Смағұлға
Интернетте Садық Смағұл деген бір кісі бар екен. 2011 ж "Қазақ үні" деген сайтта "Сыпатай: батыр ма, сатқын ба?" ( https://qazaquni.kz/2011/10/28/9468.html ), 2016 ж "Қамшы кз" деген сайтта "...Сатқындығын жасырып" ( https://www.qamshy.kz/article/satqindighin-zhasirip.html ) деген мақалаларды шығарып үлгерді.
Сайттың "Шежіре" бөліміндегі шежіре тез ашылмайды
Техникалық себептермен сайттың "Шежіре" бөліміндегі шежіре лезде экран бетіне шықпайды. Шежіре ашылу үшін бір минуттай күткеніңіз жөн.
Бұл еңбегімді дүниеден өтіп кеткен, Дулаттан тарайтын ата-бабаларымызға, сонымен қатар ескерусіз қалған, аты аталмай қалған және тірі ұрпағына арнаймын.
FaLang translation system by Faboba
Бұл әртүрлі дерек көзінің негізінде құрылған ерікті жоба.
Жоба авторы мәліметтің дұрыстығына жауапты емес.