kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk tt kk ky kk kk ru ru kk kk kk de kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk de ro ru kk de en ru kk de en kk ru ru kk de de kk ru en kk de oc kk de oc kk de ru kk de ca kk de ca kk de fr kk de oc kk de da tg de ru kk de en kk de oc kk de ro kk de oc kk de de kk de ca kk de de kk de eu kk de fr kk de vi kk de en kk de en kk de en kk de de kk kk kk
Тоғызыншы вал | Әдебиет порталы
Әдеби үдеріс Авторлар Кітаптар Аудиокітаптар Жанрлар Кейіпкерлер Блогтар Арнайы жобалар Мультимедиа
Әдебиеттi ешкiм мақтаныш үшiн жазбайды, ол мiнезден туады, ұлтының қажетiн өтейдi сөйтiп...
«Теңіз бетіндегі ауа этюді»
1840 жылдары Айвазовский Ресейдің оңтүстігінде, негізінен Қырымда қызмет етті. Сол өлкеде суретші сепия техникасында теңіз суреттерінің графикалық сериясын салып шықты. Суретші пейзаждың жеңіл нобайын сызып, содан соң сепиямен жазған, ондағы қоңырқай түс қоюдан тегіс, бірқалыпты түрде жеңілге қарай, мүлдем мөлдірге қарай біртіндеп айнала білген. Су бетінің тегістігін немесе теңіз көбігін салу үшін суретші ақ сырды жиі қолданған немесе арнайы грунтталған қағаздың беткі қабатын қырнап отырған, бұл қосымша жарықтық әсер тудырады. Осындай туындылардың бірі «Николаев қаласының көрінісі» Санкт-Петербургтегі Орыс Мемлекеттік музейінде тұр. Бұл кезеңнің суреттері массалардың композициялық бөлінуі жағынан өте үйлесімді және әрбір ұсақ бөлшектің қатаң өңделуімен ерекшеленеді. Парақтың үлкен өлшемдері мен графикалық нәтижелілігі Айвазовскийдің табиғат тақырыптарындағы туындыларға үлкен мән беретіндігін меңзейді. Бұл негізінен жағалаулық қалалардың бейнелері. Үшкір қатты графитпен Айвазовский таулардың жақпарларына салынған қала құрылыстарын немесе өзіне ұнаған ғимараттарды пейзажбен үндестіре салған. Графикалық құралдың ең қарапайымы – сызықтар арқылы ол жарықтық көлеңкені қолданбастан, аса нәзік эффектілерге қол жеткізіп, көлем мен кеңістікті дәл бере білді. Саяхаттар кезінде салынған суреттері шығармашылық жұмыстарына үнемі септігін тигізіп отыратын. Жас кезінде ол суреттерді картиналардың композициясы үшін еш өзгеріссіз қолдана беретін. Кейінірек оларды еркін өңдеп, қарапайым суреттерді шығармашылық толғаныстардың бастамасы ретінде ғана қолданды. Айвазовскийдің өмірінің екінші жартысына еркін, кең ыңғайда салынған суреттердің көптігі тән. Шығармашылығының соңғы кезеңінде, Айвазовский асығыс, жолда салынған нобайларын түсіріп жүрген кезінде, ол суреттерін қағазға жұмсақ қарындашты тигізер-тигізбестей етіп, еркін әдетпен салатын болды. Оның суреттеріндегі бұрынғы графикалық қатаңдық пен нақтылық жоғалып, жаңа көркемдік сапаға ие болды.
1845 жылы Ф. П. Литке экспедициясымен бірге Айвазовский Түркия мен Шағын Азия аралдарында болды. Қайтып келісімен, ол Феодосияға кетеді. "Өзім солай сезінем бе, әлде әдет пе, менің ішімде екінші болмысым бар. Петербургте қысты қуана-қуана өткіземін, Бірақ көктемнің алғашқы лебі сезілісімен, Отаныма деген сағыныш меңдеп, аяғым Қырымға, Қара теңізге тартады да тұрады», - деп жазады суретші.
Шеберхана-үйін салып болысымен Айвазовский Феодосияда біржола орнығып қалды, жыл сайын Петербург пен Ресейдің өзге қалаларында көрмелерін өткізді, кейде шетелдерге де сапар шекті. Айвазовскийдің шеберханасында біресе тегеурінді дауылмен алысқан қаһарлы, біресе күн сәулесімен мөлдірей қалатын биязы, біресе ай нұрымен жұмбақ та сырлы күйге түсе қалатын теңіздің құбылмалы мінезін аса дәлдікпен суреттеген мыңдаған кенеп-туындылар өмірге келді. Теңіз стихиясын үнемі бақылап жүретін Айвазовскийдің есте сақтау қабілеті мықты еді және сурет өнерінде суырып-салма болатын, бұл қасиеті «тұспал-суретті» пайдалана отырып, бір күн ішінде туындыны аяқтап шығуға мүмкіндік беретін. Мысалы, А. А. Рыловтың естеліктері бойынша, Айвазовский Куинджи академиялық шеберханасында студенттердің көзінше екі сағат ішінде Қара теңіздің пейзажын салып шыққан. Суретші өзінің шығармашылық ұраны жайлы айтқанда: «Тірі табиғаттың әсерін есінде сақтай білмейтін адам жақсы көшірмеші, тірі фотографиялық аппарат бола алатын шығар, алайда одан ешқашан шынайы суретші шықпайды. Тірі стихиялардың қозғалысы қылқаламға көнбейді: найзағайды, желдің соғуын, толқынның шашырауын көшіріп салу жалпы ойға сыймайды. Суреттің сюжеті ақын өлеңінің сюжеті тәрізденіп, әуелі менің жадымда қалыптасады...» - дейді.
Табиғаттың ерекше күйін беруге деген талпынысы қатты байқалатын Айвазовский шығармашылығының ерте кезеңіне «Тоғызыншы вал» (1850) танымал картинасы жатады. Онда стихияның адам бойында оятқан күш-жігері берілген: кеме апатына ұшырағандар қорқынышты тоғызыншы валды бастан кешеді. Асқақ романтикалық сезім бай колоритте берілген: қошқыл жасыл түсті толқын, таңғы шуаққа малынған сағым толқыған теңіздің көбікті жалдарымен өте бай түстік үйлесім тапқан. Бұл картинадан байқалатын мол жарықтық және түстік эффектілер суретшінің бұдан да ертерек шығарған туындыларына да тән, ол суреттер Айвазовскийдің Европаға жасаған сапарлары барысында көрермен көзайымына айналған.
Жылдар өте келе суретші табиғаттың бояулы эффектілерін жеткізуде анағұрлым ұстамдылық таныта бастағанын байқаймыз, алайда ол ешқашан да теңіз стихиясына деген құштарлығын жоғалтқан емес. Бір-біріне білінбей айналатын сұр-көкшіл түстерден тұратын шапшыған алып аждаһа «Толқын» (1889) картинасында көрініс тапқан. Ал егде тартқан шағында Айвазовский «Толқындар арасында» атты картинасын (1898, И.К. Айвазовский ат. Феодосия сурет галереясы) салады, онда су массаларының қозғалысы берілген. «Мағына мен асқақ поэзия» тек драмаға толы пейзаждардан ғана емес, «байыпты» мариналарда да, мысалы «Қара теңіз» картинасында (1881) көрініс табады. Ол картина туралы Крамской былай дейді: "Картинада су мен аспаннан өзге ештеңе де жоқ, бірақ су дегеніміз алып мұхит, ол асау емес, бірақ тербеліп жатыр, қатал, шексіз, ал аспан одан да шексіз. Бұл мен білетіндердің ішіндегі ең ғажап картиналардың бірі". Айвазовский өз заманының үніне құлақ асып отырды. Оның шығармашылығынан Гарибальди бастаған қозғалысқа қатысты оқиғалар, түрік басқыншылығына қарсы грек халқының күрес эпизодтары орын тапты. Суретші 1900 жылы 19 сәуірде (ескі стиль бойынша) «Түрік кемесінің жарылуы» картинасын салу барысында дүниеден озды.
Айвазовский Феодосияның абаттандырылуына көп күш жұмсады. Оның арқасында Археологиялық музей, мектеп, клуб салынды, 1880 жылы сурет галереясы ашылды. Ол галерея мен шеберханадан Л.Лагорио, А.Куинджи, К.Богаевский, Волошин және т.б. шығармашылық құнды мағлұмат алды. Айвазовский өмірден өткен соң сурет галереясы өзінің өсиетімен қаланың меншігіне өтті. Қазіргі кезде мұнда суретшінің аса ірі сурет жинағы сақтаулы тұр.
Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. adebiportal@gmail.com 8(7172) 57 60 14 (ішкі - 1060)
Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.
Ван Ляонан. Найпол шығармашылығының рухани мәні
Франц Кафка. Он бір ұл
ЙОРГОС СЕФЕРИС. АҢЫЗҒА ОРАНҒАН ОҚИҒАЛАР
Автор және «әдеби қаһарман»
Ел қай кезде түзеледі?
Ахмет Салах әл-Мәһди. Күтпеген «келімсек»
Оқушылар парағы. Қыз Жібек жыры
Маржан ЕРШУ : «АТЫРАУ  АЙДЫНДЫ ӨЛКЕМ  АРДАҒЫМ - АЙ...»
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Республикалық «Таласбек» сыйлығына шығарма қабылдау жалғасып жатыр
Қирабаев тұрған үйге ескерткіш тақта қойылды
«Талтүс» романындағы Таласбек Әсемқұловтің қаламгерлік қолтаңбасы
Әбіш Кекілбаев. Сардар немесе Ыдырыс Ноғайбаев туралы сөз
Баланы туғаннан бастап әдебиетке қызықтыра білу керек
Бақытгүл Баймолдақызы. Жылап аққан жылдарды көзімдегі...
Мұқтар Әуезовтің “Абай жолы” роман-эпопеясы: атмосфера және стиль
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
ТОҒЫЗ ЖОЛДЫҢ ТОРАБЫНДА ОЯНҒАН
Махат Садық, Ескерткіштер – ел тарихы
Жоба туралы Порталды қолдану ережесі
Авторлар мен баспаларға ISBN алу