kk kk kk kk kk kk ba kk kk kk kk kk kk tt kk ky kk kk ru ru kk ru kk de kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk ky kk ky kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk ru kk kk kk kk kk kk kk kk kk kk myv kk de oc myv kk de zh myv kk de it kk ru ru kk de vi kk de nn kk de pt kk de oc kk de fr kk de de kk de fr kk de zh kk de fr kk de fr kk de oc kk de ca kk de oc kk de fr kk de fr tg de da kk de vi kk de de kk de it kk de fa kk de fr kk de fr kk de ms kk de ca kk de en kk de de kk de ca kk de nn kk de fr kk de de kk kk kk
Кетемін көкке жұлдыз боп | Әдебиет порталы
Әдеби үдеріс Авторлар Кітаптар Аудиокітаптар Жанрлар Кейіпкерлер Блогтар Арнайы жобалар Мультимедиа
Әдебиеттi ешкiм мақтаныш үшiн жазбайды, ол мiнезден туады, ұлтының қажетiн өтейдi сөйтiп...
Маңдайы ашық, арманы асыл інісіне деген абыздың ақеділ тілегі, ақжарма көңілі, ақ батасы қабыл болды десек, қате айтпағанымыз болар. Үш ғасыр Романовтар әулетінің езгісінде, жетпіс жыл Кеңес үкіметінің қыл бұғауында бұлқынған кешегі кер заманда ішкі рухымыз кер үлектің күркіреуіндей күрсініс пен қамырыққа толы еді. Астыртын жүзеге асырылған идеялогияның кесірінен ұлттық болмысымыздың бедеріне нұқсан келіп, бағытымыз құбыладан жаңылып, бір тудың астына ұйысқан ауызбірлігіміз ыдырады. Осы тұста трайбализм (әсіре рушылдық) белең алды. Залым үкіметтің әуелде ойлаған қазақ даласын жік-жікке бөліп билеу пиғылы жүзеге асты. Бабаларымыздың қанына, аналарымыздың жасына суарылған егемендігіміздің ақ гүлі солмауы үшін ұлтымызды бүліну мен бөлінуден сақтайтын "жалғыз ойдың" тууын күттік.
Асылында, Сабыр Адай берісі Маңғыстауға, арысы алты алашқа әйгілі батыр Ер Шабаймен аталас. Адай руының Құнанорыс тармағынан тараған Ер Шабай Орал казактарымен, Еділ қалмақтарымен, Хиуа-Түрікмен әскерлерімен өткен қанды қақтығыс, сұрапыл соғыстарда аты шығып, ерен ерлігі ұрпақтан ұрпаққа аңыз болып жайылған тұлға. 78 жасында ел шебі мен шекарасын қорғап жүріп ажал құшады. Сүйегі Маңғыстау мен Бесқаланың ортасындағы Итібай құдығына жақын маңға жерленген. Сталиндик репрессияның зұлматына тап келген ұрпағы елден көшеді. Әулетін бастап шет жұртқа ауған атасы Адайдан әкесі Шеркешбай, Шеркешбайдан Сабыр дүниеге келген. Әкесі Шеркешбай қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің ұстазы болған. Бәлкім, ақынның әдебиетке құмартуы, әкесінің ұлын жастайынан сөз өнеріне баулуынан шығар.
Адайұлы Шеркешбай ақсақал. Әдебиет және қазақ тілі пәнінен дәріс берген.1925 -2008ж.ж.)
Анасы - Ұмсынай (1930 - 2013ж.ж.)
Ақын шет елде жүріп, туған елінің топырағын сағынған сонау алыс, балалық дәуренінде жазған алғашқы өлеңдерінің бірінде былай дейді:
Сені жырлау әйтеуір бар білерім,
Бабалардың белінде қуғын көріп,
Жастық шағым жат жерде қалды менің,
Жанарыма қонғанда жыр түнектеп,
Көңілімнен көл жаңбыр бүркіп өтпек,
Жат өлкеден боздайды балалық шақ,
Жетім бота сияқты түртінектеп».
Тағдырдың тауқыметімен ел ауған ақынның кеудесін кеулеп маза таптырмаған зор аңсары мен құсни-сағынышы Отанға деген махаббатының отын өшіре, қадір-құнының салмағын бір мысқал кеміте алмағандықтан осындай жырлар тудыра алған.
Ұлы өнердің қай түрі болмасын, (сурет, би, мүсін, саз, сөз, күй) өзіндік поэтикалық қуаты, эстетикалық әсері болары даусыз. Поэзия мен күй егіз ұғым. Сабыр ағамыздың ақындығынан бөлек он саусағынан күйдің балы мен нәрі сорғалаған өнерпаз екенін оқырман қауымның бірі білсе, бірі біле бермейді. Өлеңдеріндегі кескекті ойлары, дегбіріңізді қашырып, сергелдеңге шым-шым батырар сезімдерінің күйше шертілуі, мұңайтуы, қуантуы, жан әлдиіне салып жұбатуы осыдан. «Күй мені жетектеп, өлең патшалығына табыстап кетті», - дейді ақынның өзі бір сөзінде.
Ақиық ақын Жұмекен Нәжімеденов толғаған: «жарқындығы – күлкідей, момындығы – тереңдей» жырлар жазып, күйді өмірі мен өлеңіне өлшем қыла алған. Шамалауымша, Жұмекен Нәжімеденов пен Сабыр Адайдың арасында қандай да бір рухани байланыс болса, ол – күйшілік өнердің тамырластығы шығар..?
Сөз өнерінің сүрлеуі – тым ауыр сүрлеу. Оның бүкіл кие-қасиетін арқалап, азапты ләззатын сезініп, жауапкершілігін мойынға артып жүру – Һас таланттардың ғана еншісі мен пешенесіне жазылған бақ пен сор. Ұлық Тәңірдің өзі аманаттаған бұл сыйды қиянат қылмай алып жүре алатын дарындар ілуде біреу. Балалық балғын шағында аңдамай сөз дертімен ауырған ақын, есейе келе ішкі жалғыздығымен бетпе-бет келіп, ақ парағына былайша мұң шағады:
Өлеңмен қандай тағдыр некелеген?
Мен саған өрт ішінен бекер ерем.
Жанымды жеп біттің ғой, жетер өлең!
Сенімен қандай тағдыр некелеген!?
Әкемнің балапаны ем көкелеген.
Осылай мен өмірден өте берем.
Әдебиеттегі тұстасы, «Адырна» журналының бас редакторы, ақын Мейірхан Ақдаулет: «Сабырда қалтасын қарағыштап қиналмайтын, әлдебір қисын мен теңеу, сөз саптау іздеп, «былайғы жұрт аңғара қоймайды-ау деп», жаттанды сезім мен жасанды мұң – қуанышқа ұрынғансып, «аңқау елге арамза молда болғансуға» басатын «сауаттының әдеби қулығы жоқ». Тынысыңды ашып, дүниеге мүлде тосын қырынан қаратып, сүйсінтіп немесе күйзелтетін – рухани катарсиске жетелеп әкеліп жолықтыратын ішкі қуат, күрделі, бірақ өте табиғи ақындық, тұп-тұтас «мен» бар» - деп артық мақтаусыз, шынайы боямасыз бағасын береді.
Ақын «Қаракөз-жыр» атты өлеңінде:
«Тамырым бір, тағдырым бір - ұлығым,
жүрегіңнен естіліп-ақ тұр үнің.
Күміс жалын күнмен тарап, ай тұяқ,
Өлең болып келді саған құлының», - дейді.
Мұндағы «ұлығым» ұғымы арқылы жалпақ елді айтып, жырмен ұлтты «бір болмыстың» қалыбына сыйғызады. Жырды халықтың «тағдырына» балайды.
Жазушы Лев Толстой «Өмір жайында арылу» атты мақалалар жинағында: «Мен дүние заңдылықтарын анықтауда тәжірибе мен бақылауды ескермей, тек ақыл-ой қорытындыларына ғана сүйену дұрыс емес деп есептеймін. Біздің «ғылым» деп атағанымыз өмірді анықтамайды, керісінше, біздің өмір жайындағы түсінігіміз «ғылым» деп аталуға тиістіні анықтайды. Бәлкім мен ғылымның қазіргі бағытына сай қол жеткізген орасан зор нәтижелерін қасақана көрмей тұрған шығармын? Бірақ, ешқандай нәтиже жалған бағытты түзете алмайды ғой», - деп күйінеді.
Демек, данышпан Лев Толстой әкей, (рухы шат, иманы саламат болғай) қазіргі ғылымның бағыты қиыс кетіп, адасушылыққа ұрынып, адамзаттық игіліктен алыстап бара жатқанынымызды бір ғасыр алдын болжап кеткен. Жазушының өзі 1910 жылы дәріл бақиға аттанғанын ескерсек, одан бері қарата жер жүзін қан қақсатқан екі бірдей дүниежүзілік соғыс, қаншама жазықсыз жандардың обалы мен көз жасын арқалаған ашаршылық, дүниенің төрт қабырғасын қаусатқан төңкеріс, ішегін ақтарып, бүйрегін бүлкілдеткен атом сынақтары шарпып өтті. Зұлымдығының салмағы ізгілігінен, зобалаңының салмағы ұждан таразысынан басымырақ болғанын жасыра алмаймыз. Ал бұл хәлді адамзаттық деңгейде ойлана алатын Сабыр Адай бүкіл жұлын-жүйкесінен, жүрек зердесінен өткізіп былай толғайды:
Мен де сендей тордамын.
Ниетің мен өз қолыңның боданы,
Қабағың қан, халің нешік қорғаным?!...
Білімдісің ғарыш кезген қадамсың.
Шындығында көктен орын жоқ саған,
Сен себебі қанды жорық табансың».
Халық қиялындағы «Толағай» қаһармандар дүниеге күнде келе бермесі анық. Зарықтырып барып келеді. Халық көптен күткен ұлын «Тұлпар болар құлынды танығандай» таниды. Ол ұлдан жас кезінен-ақ үміт етеді. Сол халық зарығып күткен ұлдарының бірі - Сабыр Адай. Шерленген ене көкіректі еміп өскен шерлі ақын толыса келе «жолбарыс жүректі» ұлт ақынына айналды. Қорыта айтқанда, қазақтың әр перзенті өз ұлтын дәл Сабыр Адайша сүйіп, Сабыр Адайша жақсы көрер болса – әлемдік қауымдастықтағы елдермен тереземіз тең, керегеміз кең, туырлығымыз бүтін, ауызбірлігіміз мығым жұртқа айналып, экономикалық, гумандық, техникалық прогрес қалыптастыра аларымыз – сөзсіз ақиқат болар еді деп ойлаймын. Осы ойым – ой. Осы сөзім – сөз.
Материалды көшіріп жариялау үшін редакцияның немесе автордың жазбаша, ауызша рұқсаты қажет және Adebiportal.kz порталына гиперсілтеме берілуі тиіс. Авторлық құқық сақталмаған жағдайда ҚР Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы заңымен қорғалады. adebiportal@gmail.com 8(7172) 57 60 14 (ішкі - 1060)
Мақала авторының көзқарасы редакцияның көзқарасын білдірмейді.
Мопассан мен Әлібекті не байланыстырады? Немесе «Қағаз кемеден» түйген ой
Жас жігітке өмір туралы ашық хат
Күліп отырып, күрсінесіз бе...
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Мұқтар Әуезовтің “Абай жолы” роман-эпопеясы: атмосфера және стиль
«KitapTime – 2022» жалпы республикалық кітап фестивалі өтті
Бахман Гобади. Күрд киносын жетім балаға ұқсатамын
«Алтын сақа» байқауы мәресіне жетті
Шерағаңның туғанына 90 жыл
«Абай жолының» аудармасына Әуезовтің көңілі толмаған
Елордада өткен «Күй жәрмеңкесінде» Жамбыл жырлары оқылды
Ел қай кезде түзеледі?
Ахмет Салах әл-Мәһди. Күтпеген «келімсек»
Ұлттық рух алыптары: Ахмет Байтұрсынұлы және Ғұмар Қараш үндестігі
Ахмет Байтұрсынұлы: «Амалыңды түзет, түземесең, ешкімге кінә қойма»
Республикалық «Таласбек» сыйлығына шығарма қабылдау жалғасып жатыр
«Талтүс» романындағы Таласбек Әсемқұловтің қаламгерлік қолтаңбасы
Әбіш Кекілбаев. Сардар немесе Ыдырыс Ноғайбаев туралы сөз
Қирабаев тұрған үйге ескерткіш тақта қойылды
Баланы туғаннан бастап әдебиетке қызықтыра білу керек
Бақытгүл Баймолдақызы. Жылап аққан жылдарды көзімдегі...
Қаллеки театрында жаңа қойылым!
Махат Садық, Ескерткіштер – ел тарихы
Шалқар Дәулеткелді. Қыркүйек айының сарғайған жапырақтары
Жоба туралы Порталды қолдану ережесі
Авторлар мен баспаларға ISBN алу