be cs hbs_cyr ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ru kk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ru ky ky ky ru krc ky ky ru ru ru en
"Ачык саясат", 10.02.09 - 12-бет: •
"Сот 18 жашка чыккан баламдын туулган күнүнө белек катары 18 жыл берди"
- Кыргызстандын "акыйкат" соту 18ге жаңы чыккан баламды 18 жылга эркинен ажыратты. Балам Сардар 2 жылдан бери Ноокаттын базарында шашлык сатып, тиричилик кылчу. Көргөндөрдүн айтымында, 9-октябрь күнү милициянын спецназы базарга келип, баламды кармап кетишиптир. Эми уулумду көрүп, "спецназ" кармап кетти дегенин уксаңар, силердин да күлкүңөр келет. Анын бою 1,5 метрден ашпайт. Ошол күнү мага бирөө телефон чалып, Сардардын паспортун алып, Ноокат РИИБсине келүүмдү айтты. Барсам бирөө чыкты да паспортту алып, кайра имараттын ичине кирип кетти. Баламдын чыгышын күтүп турсам Мансур деген айылдашыбыз менен Сардардын колун кур менен байлап, номуру жок машинеге салышты. Мансур деген жазганды, окуганды билбеген, базарда араба түртүп, эптеп жан баккан, кембагал үй-бүлөнүн баласы экенин айтып коюшум керек. Ошентип, экөөнү машинеге салган соң милиционерлердин бири: "Байке, акчаңыз барбы? Эгер эркекче сүйлөшөлү десеңиз, мен Оштогу прокурор менен сүйлөшүп, балаңызды чыгарып берейин"- деп машинеге олтургузду. Жолдон машинелерине мага 10 литр бензин куйдурушту да, кечки саат 8дер чамасында облпрокуратурага бардык. Алар ичине кирип кетишип, бир сааттай убакыттан соң чыгышты да, "адвокатыңыз менен сүйлөшө бериңиз"- деп, Сардар менен Мансурду прокуратуранын жанында жайгашкан Ош облустук Улуттук коопсуздук кызматына алып кирип кетишти. Көргөндөрүм катуу таасир этиптир, түнү менен уктай албай кыйналып, эртеси ооруканага түшүп калдым. Он күн өткөндө араң чыктым. Өзүм 2-топтогу майыпмын. Ошол бойдон балам менен 21-ноябрдагы сотто гана жолуктум.
Баламдын айтымында, СНБда анын башын кырып, ысык сууну куюп кыйнашыптыр. "Ноокаттагы чатакта "Аллоху акбар" деп айтканбыз"- деп жаздырып алышыптыр. 5-октябрда балам 18 жашка чыкты, азыркы бийлик анын туулган күнүнө белек катары аянбастан 18 жыл берип олтурат.
"Эгиз балдары "Атам кайда?- деп сагынып ыйлашат"
- Менин балам Алмазбекти да Ноокаттагы чатакка тиешеси бар деген айып менен кармап, 16 жылга эркинен ажыратышты. 6-октябрь күнү жергиликтүү кеңештерге болгон шайлоонун эртеси Карагой айылындагы башталгыч мектепте сабак берип жаткан учурда Ноокат райондук СНБнын кызматкерлери кирип күбөлүктөрүн көрсөтүп, "түшүнүк кат жазып, кайра келесиң"- деп баламды машинесине салып кетишиптир. Кабинетине алып барышып: "Сен Максутов менен Бекбаев Ноокат окуясына катышкан жана алар "Хизбут-Тахрир" партиясынын мүчөсү деп жазып берсең, кое беребиз"- деген шарт коюшуптур. Балам тополоңго катышпаганын жана аларды көрбөгөнүн айтса аны ур-токмокко алышып, Ош облустук СНБнын СИЗОсуна алып барып камашыптыр. Анын бир гана күнөөсү -башкалардай болуп арак ичпей, тамеки чекпей, ыйман жолунда жүргөнүндө болуп жатпайбы. Адвокаттын айтуусунда соттогу териштирүүдө айыл өкмөттө иштегендер менин балама эч далилсиз, негизсиз көрсөтмөлөрдү беришкен. Мындан тышкары сот процесси учурунда Ноокат РИИБсинин тергөөчүсү Тилековдун да балам Алмазбекке каршы берген көрсөтмөсүнүн жалган экендиги аныкталды. Эң кызыгы - сот учурунда судья тергөөчү Пратовго кайрылып: "Ноокат чатагында Алмаз Асановду көргөнмүн деп көрсөтмө бериптирсиң, мобу 32 адамдын ичинен Алмазды көрсөтчү?"- десе, таптакыр башка бирөөнү көрсөтүп жатпайбы. Ошондо сот залындагылардын баары ага күлүп жиберди, айласы кеткен сот Пратовду залдан кууп чыкты. Баламды ошонун негизинде эле кармап, эч кандай түздөн-түз далилдер жок болсо да кесип жиберишти. Элүүгө жакын үй-бүлө Алмаз эч убакта кайсы бир партияга киргиле деп үгүт жүргүзбөгөнүн жана чатак болгон күнү ал айылда айттап жүргөнүн айтышып, бирден кол коюп беришсе да, эмнегедир сот буларды уккусу келбей, эркинен ажыратып отурат.
"Эгер, күбөлөргө каршы ушундай мамиле улана берсе, керек болсо, балабызды эркиндикке чыгаруу үчүн айылыбыз менен сотко көчүп барабыз"- дегендер да четинен чыгууда. Себеби, баламды айыл жергесинде улуу-кичүүсүнүн баары урматтап-сыйлап, анын тагдырына кайдыгер карашпайт. Айрымдар аны Чыңгыз Айтматовдун Ноокаттагы "Биринчи мугалими" деп атап алышкан. Анткени, Алмаз да Дүйшөндөй болуп, шаркырап аккан суу жээгиндеги чакан мектепте 48 окуучуга гана сабак берет. Бул мектеп Кыргыз ата айыл өкмөтүнөн 8 км. алыстыктагы тоо арасында орун алган, илгери мында малчылардын, дыйкандардын балдары билим алышчу. Азыр жердин тартыштыгынан 50гө жетпеген үй-бүлө тоо арасына там салып, тирилигин өткөрүшүүдө. Балам Ош университетинин педагогика бөлүмүн артыкчылык менен аяктап, кызыл дипломун колуна алгандан бери мында мугалим. Азыр эсептеп көрсөм иштегенине 18 жылдан ашып, жогорку категориядагы мугалим наамын жана ар кандай мактоо баракчаларын алыптыр. Балам камалгандан бери окуучулар билим албай калбасын деп анын ордуна мен сабак берип жатам. Мен да 48 жыл мугалим болуп иштегем. Эми баламдын кичинекей окуучулары кээ бирлери "Агайыбыз кайда?"- деп сагынып, ыйламсырашат. Мен эмне деп жооп берүүнү билбей, көзүмө жаш алам. Бул аз келгенсип, баламды камашкандан 3 күн өтпөй менин колумда тарбияланып жаткан Алмаздын 6-класста окуган кызы Айперини "экинчи жоолукчан келбе!"- деп гимназиянын директору окуучулардын көзүнчө мектептен кууп чыгыптыр. Айпери классынын гана эң мыкты окуучусу болбостон, 2008-жылдын аягында өткөн англис тил сынагында мектеп боюнча 1-орунду жеңип алган. Балада эмне айып же өз кызмат орундарын сактап калуу үчүн азыркы жетекчилер балдарды да кордогондон кайра тартпайбы? Мындайда, аргасыздан 1937-жылды эстеп, "заманыбыз артка баратабы?"- дейт экенсиң. Себеби, Алмаздын кызы бүтүп, эми анын аялы Динарага да асыла башташыптыр. Ал да мугалим болуп иштейт, бийликтегилер "ишиңди өткөрүп бер, сенин ордуңа башка иштейт"- деп жатышыптыр.
Биякта Алмаздын беш баласы, анын ичинде беш жаштагы эки эгиз баласы калды. Алар "атам кайда кеткен?"- деп сагынып ыйлашканда, "силерге кийим алып келгени шаарга кеткен, жакында келет"- деп сооротуп тим болобуз. Мунун баары жүрөгүбүзгө сайылган бычактай эле болду. Биз минтип адам укугун тебелеп жаткандар менен макул эмеспиз жана адилеттикке жетүү үчүн бардык жерге кайрылабыз.
Масирапова Лязокат, 40 жашта:
"Күйөөмө 17, балама 20 жыл берди"
- Менин күйөөм Абдувахап менен улуу балам Вохийдилланы жөн эле зордукка салып кармап кетишти. 3-октябрда спецназ кошунабыз Хайдаралы Эргешовдун үйүн курчоого алып, кармоого аракет кылышканда, ал биздин "чердакка" жашынып калыптыр. Аны кармап, жерге алып түшүп күйөөмдү кошуп кармап баратканда, уулум үйдөн чыга калып: -"Атамды кайда алып баратасыңар?"- десе, "сен да жүр биз менен"- деп аны да алып кетишет. Үчөөнү машинеге салып жатканда кошунабыз Хайдаралынын инисинин 17 жаштагы баласы келип калса, аны да кошуп машинесине тыгып кетишет. Эч күнөөсү жок адамдарды кармап, эптеп өздөрүнүн пландарын толтурушканбы, деги түшүнүп болбойт. Ошентип күйөөмө 17 жыл берсе, 17 жаштагы балама 20 жыл бериптир. Кайсы кылмышы үчүн? Мен азыр коркконумдан өз үйүмдө жата албай, көрүнгөн тууганымдыкында баш калкалап жүрөм.
Исаков Акрамжан, 29 жашта:
"Атамды бассейндеги хлор сууга 12 саат жылаңач олтургузуптур"
- Азыркы сот системасына ишенимим такыр өчүп калды. Себеби Ноокат чатагына тиешеси бар делип, соттун өкүмү менен темир тор артына кеткен 32 адамдын көбүнүн күнөөсү жок. Жабырлануучулар ак экенин сотто далилдеп жатса да, эмнегедир сот аларды уккусу келбей, бир тараптуу чечим чыгарып койду. Күнөөсүз адамдардын катарында 57 жаштагы менин атам Адахамжан да бар. Атамды чатак болгон 1-октябрда Карасууда болгонун күбөлөр далилдеп жатса да, эмнегедир алардын айткандары эске алынган жок. Эң таң калыштуусу - эч кандай далилдердин жоктугуна карабай, атамды сот ошол чатактын уюштуруучусу катары айыптап, 20 жылга түрмөгө айдаганында болуп жатат.
Бир тууган инисинин баласы 10-октябрда үйлөнө турган болгондуктан, атам иниси экөө аны-муну алганы 1-октябрь күнү таң атпай КараСуу базарына чыгып кетишет. Анын Карасуудагы Орозо айт намазына катышканын өзүнүн мурдагы айылдашы, Карасуу райондук СНБсынын Орунбай деген кызматкери көргөн. Алар бирге тамактанышып, чай үстүндө бир сааттай сүйлөшүп олтурушкан. Андан соң базарга барып, ала тургандарын алып, Ноокатка саат 3төр чамасында кайтып келишкен.
4-октябрь күнү саат 10дор чамасында авто жуучу жайда машинесин жуудуруп жаткан жеринен атамды милиционерлер кармап кетишиптир. Ошол күнү атам чалып, аны милиция Ошко алып кетип жатканын, машиненин мойкада калгандыгын, аны үйгө айдап барып коюумду айтты. Ошол бойдон атам менен сотто гана жолуктум.
Ноокат райондук паспорт столунун начальниги "Эркин деген атама каршы көрсөтмө берип, аны акимиаттын алдында адамдарды башкарып жүргөнүн көргөм"- десе боло. Калпты ышкыртып жаткан милиционерге атам кайрылып, "Кудайдан корксоң боло!"- десе, эмне кылаарын билбей "көргөнмүн" деп сыртка чыгып кетти. Болгону ошол, бир адамдын жалган көрсөтмөсүнүн айынан 20 жылга эркинен ажыратылып олтурат. Алгач, Карасуу райондук СНБсынын кызматкери Орунбай да "Карасуудан көргөм"- деп тил кат жазып берүүгө макул болуп жатты эле, бирок ага жогору жактан басым кылышса керек, кийинчерээк "башкалар эле күбө болсунчу"- деп калды. Андан башка үч адам күбө болду эле, сот угуп да койгон жок. Сотко бир нерсе десең эле "өздөрү жазып, моюнуна алып жатышпайбы"- дейт. Сот учурунда, атам ага тагылган айыптын бирин да моюнуна алган жок. Тилекке каршы, Ош облусттук СНБда аны суук подвалга түшүрүп, андагы 1,5 метрлик бассейнге 30 сантиметрдей суу куюп, ага хлордон өкүртө салып, атамды жылаңач чечинтип, анын ичиндеги хлорго 12 сааттан эки жолу олтургузуп кыйнашыптыр.
Сот учурунда атам Адахамжан Исаков соттун төрагасына кайрылып: "Урматтуу төрага, СНБнын СИЗОсунда мени менен бир камерада биздин арабызда турган Мансур деген жигит жатты. Мунун акыл-эси ордунда эмес экендигин ошол жерден байкадым. Өзү базарда араба түртүп, жаңы төрөлгөн жалгыз баласын бакчу. Холмурзаев Мансур аябай жакыр үй-бүлөнүн баласы, кээде жегенге нандары жок калат экен. Ушуга да 17 жыл бердиңер. Силер чечим кабыл алып жатканда жогору жактан келген басымга эмес, жүрөгүңөр айтканды тыңшагылачы?"- деди. Бирок, сот эч кандай жооп кайтарган жок.
Атамдын бир тууган иниси Халдаржанды да сот 18 жылга эркинен ажыратты. Халдаржандын кызы 20-сентябрда кыз төрөп, атасынын үйүндө болчу. 1-октябрда кызы катуу ооруп калганынан тез жардам чакырып, эртеден-кечке кызы менен алек болуп жүргөн. Ооруканада жүргөнүн тез жардамдын дарыгерлери ырасташса да, сот алардын айткандарын кулак сыртынан кетирди. Алгачкы небересин СИЗОго алып барып, темир тордон көрсөттүк.
Туракулов Казимжан, 37 жашта:
"Жаш жигит балалуу болбой калсын деп, жумурткасына уруп кыйнашыптыр"
- Менин эжемдин баласы Исмаилжан Орозбаевди сот 19 жылга эркинен ажыратты. Жыйырма эки жаштагы жээним 2008-жылдын 26-сентябрында эле Москвадан келген. Ал жакта курулушта иштеп, жанын бакчу. Жээнимдин айтымында ал 4 досу менен Оштогу ооруканада жаткан эки дос балдарынын ал-абалын сурап коелу деп 4-октябрда машине менен жолго чыгышат. Ноокаттан Ошко бараткан жолдогу Ак - Терек айылынын кире беришинен алардын машинесин МАИ менен спецназ токтотуп, кээ бир балдардын документтери жанында болбогондуктан, аларды Ноокат РИИБсине алып келишет. Паспорттук режим болбосо да ар биринен 1 миң сомдон алып, кое беришет. Исмаилжан достору менен РИИБден чыгып баратса, сотка менен сүйлөшүп жаткан Ноокат РИИБсинин опери Ж.Осмонов Исмаилжанды токтотуп алып калыптыр. Анын чет жерден келгенине аз эле болгонун угуп, акчалуу экенин билген милиция кызматкерлери "почему не отмечаешся?"- деп маска кийип алып, өкүртө тепкилешиптир. Андан соң "сен Хизбут-Тахрир партиясынын мүчөсүмүн деп моюнуңа аласың же анын 20 мүчөсүн бизге көрсөтүп бересиң"деген талапты коюшат. Ал жаңы эле Орусиядан келгендигин жана аталган партиянын мүчөсү эмес экендигин айтып, тигилердин сунушуна макул болбой койгондо аны ого бетер жанчышып, 6-октябрга чейин РИИБде кармашат да, анан Ош облустук СНБга жиберишет. Ал жерден жаш жигит балалуу болбой калсын деп, жумурткасына уруп кыйнашат.
Сарикова Минавар, 57 жашта:
"Келинимдин 3 айлык боюнан түшүрүп, чачын кырып салышыптыр"
- Соттолгон 32 адамдын ичинде болгону эки аял бар, анын бири - менин улуу келиним Зарифа. Анын күнөөсү-жок жерден эле видеотасмага түшүп калганында болуп жатат. Өзү Орусиядан келгенине эки айдын жүзү болгон. Ноокаттагы каргашалуу чатак болгон күнү Эски Ноокат айылынан атасы жашаган Ноокат шаарына балдарын алып жөнөйт. Жолдо баратса акимиаттын жанында эл топурап, ызы-чуу болуп жаткан экен. Аңгыча кичинекей 4 баласы кызыгып, элдин арасына кирип кетет. Анан элдин арасына Зарифа да балдарын издеп аралашат. Аларды издеп жүрүп видеокамерага түшүп калат. Ошонун негизинде 8-октябрь күнү келип, үйдөн кармап кетишти. Келиним менен сотто гана кездештим. Анын сотто айтып бергендерин угуп, төбө чачым тик турду. Зарифанын айтымында аны Ош облустук СНБсында аял экенине карабай аябай кыйнап, кордошуптур. Ош облустук СНБнын жетекчилеринин бири кароолчуларга айтып, өң-келбеттүү келинимди өзүнүн кабинетине алып киргизип, "кошулууну каалайм"- дептир. Келиним унчукпай койсо, "Ноокаттык Халмухаммед экөөң чечинип кошулгула, биз карап турабыз"- дептир. Сот учурунда ушуларды келиним прокурор аялга айтса, "Если ты такая умная, почему заявление не писала?"- деп кайра өзүнө суроо берип жатпайбы. "Мен жазгам, бирок жыртып салышпадыбы"- дегенде гана прокурордун жаагы жап болду. Курсакка тээп олтуруп, келинимдин 3 айлык боюнан түшүрүп салышыптыр. Бул деген наристени өлтүрдү деген эле сөз да, туурабы? Бирок, СНБдагылар муну менен эле тим калбастан, эки келиндин чачын лезвия менен кырып, таңкы суукта башына эч нерсе бербестен сыртка чыгарып салышкан. Мындан соң суу толтурулган баклашка менен баштарына ургулашкан. Сот мунун баарын унчукпай угуп олтуруп берди да, аягында 16 жыл деген каардуу өкүмүн угузду. Булардын баарын келиним сотто ачык айтса да, КТР келип баштан-аяк тартса да, тилекке каршы эч нерсесин көргөзгөн жок.
Тешебаева Рано, 50 жашта:
"Сот учурунда балам эсинен танып калды"
- Жалгыз балам Музафар Тешебаев 5-октябрда өткөн шайлоодо добуш берүүгө барса, милиционерлер кармап кетишиптир. Челябинскийден 30-августта эле келген. Ноокат чатагы болуп жаткан учурда, акимиаттын жанынан өтүп баратып, эл арасында ак куртка кийип турган бирөөнү алыстан агам го деп жанына барып, камерага түшүп калган экен. Же камерада таш ыргытканы, бакырганы көрүнсө бир жөн эле. Кулагынан эки жолу операция болгон, анын айынан сот учурунда эсинен да танып калды. Кулагы такыр укпайт. Үйдө жубайы менен бир жашар кызы калды. Алардын күнү кандай болот, билбейм. Өзүм 2-топтогу майыпмын. Жыйырма жети жаштагы баламды эстеген сайын жүрөгүм ооруйт. Баламды чыркыратып туруп, 17 жылга кесип жиберишти.
P.S. Экинчи тараптын да Ноокат чатагы тууралуу айта турган олуттуу ойлору болсо, гезит бетинен орун берүүгө даярбыз.