ba ru ru hbs_cyr ky ky ky ky ky ru fr ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk ky ky ky ky ky ky ce ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ru ba ky ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru
Төл алуу учурунда кездешкен кыйынчылыктар
Адатта мал кайсы мезгилде болсо да төлдөй берет. Ошондой болсо дагы өзгөчө жаздын келиши жаңы төлдүн алынар мезгили деп түшүнөбүз. Айыл жеринде жашаганыңыз менен сиз төл алууга анчалык маани бербей жүргөнсүз дейли . Мына эми төл алууда сиз жардамга муктажсыз. Сиз эмнелерди билишиңиз керек? Мындай жагдайда сизге " Окутуу,кеңеш берүү жана инновациялык борбору" коомдук фондусунун китепчелери жардамга келет. Бирок сизде ал китеп да жок .Андыктан биз ал китепчеден айрым бир бөлүкчөлөрүн сунуштайбыз.
Төл алуу учурунда көпчүлүк малдарда эч кандай деле кыйынчылыктар болбойт жана аларга башкалардын көмөгү талап кылынбайт. Ошондой болсо да кээ бир учурларда тескери көрүнүштөр кездешип калат. Мындайда жардам көрсөтүү зарыл.
Бээлер кулундап жатканда бир сааттан ашык ыйынса, анда мунун себептерин издөө керек.
Малды төлдөтүүгө даярдануу учурунда төмөнкүлөрдү алып жүрүү керек:
Самын же майлоо үчүн май.
Таза сүлгү же кездеменин кесиндиси.
Жок дегенде 3 жип. Ал жиптер нейлон болгону дурус.Узундугу 1,3 м сыйгалак түйүндөрү менен.
Антибиотиктер. Бул жатын инфекцияларын алдын алууга жардам берет.
Төлдү алып жатканда имарат төмөнкү шартта болушу абзел:
Жарык көп тийиши керек.
Малдын жатып туруусу үчүн кенен жер болушу кажет.
Малды сөзсүз байлап коюуңуз.
Түйүлдүктү жарыкка алып чыгуу үчүн аны туура абалдардын бирине алып келүү керек. Самынды же вазелинди колдонуу менен бооз малга бошонууга жардам берүүгө болот. Акырын, бирок ишенимдүү кыймыл менен түйүлдүктүн шыйрактарынан кармап бери тартыңыз , тезирээк чыгаруу үчүн аларды жип менен байлап коюңуз. Энеси ыйынып жатканда түйүлдүктү сыртка карай тартууга аракеттениңиз.
Эгерде малдын төлү дагы эле сыртка чыкпай жатса, анда дагы бир жолу энесин да , түйүлдүктү да текшерип көрүү зарыл.
Жаңы туулган төлдүн дем алышына жардам берүү
Оозу-мурдундагы бардык былжырларды алып таштаңыз.
Жаңы туулган төл дем ала баштаганын текшерип көрүңүз. Энеси төлүн жалоо менен тазалап чыгуусун күтүңүз.Эгер жаңы төл дем албай жатса, анда төмөндөгүлөр сунушталат.
Жаңы туулган жандыктын дем алуу органдарындагы бардык суюуктук сыртка агып чыгышы үчүн аны арткы шыйрактарынан кармап башы менен ылдый салаңдатыңыз. Чөптүн же самандын бир талы менен төлдүн мурдун кытыгылаңыз. Бул аны чүчкүртүп, былжырлардан арылтууга жардам берет.
Дем алдыруу үчүн ачык алаканыңыз менен төшүнө бир нече жолу басыңыз.
Эки таноосунун ортосундагы бүктөмдөрдү ийне менен саюу да жардам берет.
Дем алдыруусун жандандыруу үчүн жаңы туулган төлдүн тумшугуна үйлөөгө болбойт. Бул өтө коркунучтуу, анткени жаныбарлар адамдарга жугуучу ооруларды алып жүрүүсү мүмкүн.
Эгерде төл алуу өтө оор өтсө, анда жатын сыртка чыгып калат. Бул жатындын түшүшү деп аталат. Мындай оору уйларда , койлордо жана чочколордо көп кездешет. Эгер жатынды кайра ордуна койбосо, мал мертинип калышы мүмкүн.
Бул процедураны ветеринар адистер төмөндөгүдөй ирээтте жасай алат:
Жаныбарды тикесинен тургузуп, арткы бутунан байлап коет.
Жатындын алдына целоофан төшөп коет.
Жатынды дезинфекциялоочу кошулма менен жууйт.
Жатын жыйрылышы үчүн муздак суу куят.
Вазелин же глицерин менен аябай майлайт.
Жатынды өз ордуна коюуга аракеттенет.
Эскертүү: Жатынды өз ордуна коюуда өтө кылдат болуңуз. Анткени ал оңой эле жабыркап калат.
Жазгы төл алууга олуттуу
Жазгы төл алуу өнөктүгү кирип келди. Малчы - фермерлердин бул учурду чыдамсыздык менен күтөрүү белгилүү. Ошого жараша алынган төлгө эч кандай ылаң жукпай торолушуна дагы кам көрүү зарыл . Республикабыздагы уяң жүндүү кой өстүрүүгө багытталган Лущихин атындагы асыл тукум кой өстүрүү заводунун мал догдуру Дүйшембиев Канатбек ушул суроого жооп берди.
- Биздин чарбада 5330 баш тубар кой бар.Жыл сайын алынган төлдү аман асыроого кам көрөбүз. Мамлекет тарабынан 8 түрлүү ооруга дары -вакциналар бекер берилет. Ар бир чабандын мал сарайында атайын ветеринардык аптечка жайгашкан. Андан керектүү антибиотиктердин баарын табууга болот.Туут башталардан мурун эле чабандын жаш төлгө кандай мамиле жасашы керектиги, төл алуудагы кездешчү кыйынчылыктардан кантип чыгышы туурасында түшүндүрмө берилет. Туут бөлмөсүнүн кире беришине атайын дезинфекциялоочу тоскоол орнотулган. Кирип келе жаткан адам бутун ошол жерден тазалап киришет. Чабандарыбыз туут учурунда малга да, өздөрүнө да кандай мамиле жасоо керектигин так билишет. Малдан жугуучу оорулардан сактануунун жолдору түшүндүрүлгөн. Резина кол каптар, вазелин,жана башка керектүү каражаттар менен кошумча камсыздандырылат.
Негизи алынган жаш төлгө профилактикалык эмдөөлөр алгачкы үч айда колдонулбайт. Жаш төлдүн ооруп калуусунда антибиотиктер гана колдонулуп турат.
кадрдык да, каражаттык да тартыштык бар
Айыл чарба жана мелиорация министрлигинин Ветеринария департаментинин башчысы Султанов Жаныбек Суранович мал ооруларынын алдын алуу жана ага байланыштуу бүгүнкү абал боюнча төмөндөгүлөрдү айтып берди.
Республикабыздын аймагында Өкмөттүн чечими менен мамлекеттин эсебинен эмдөө жүргүзүлчү 22 илдеттин тизмеси такталган. Бирок каражаттын жетишпегенинен улам анын баарына каршы эмдөө иши жүргүзүлбөй келет. Сибирь жарасы, кутурма, шарп, бруцеллез сыяктуу кеңири таралган илдеттерге каршы эмдөөнү биринчи кезекте жүргүзүүгө көңүл бөлүнөт.
Шарп шамалдай тез тарап кетет
2011-жылы республикабызда бир топ эле мал оорулары катталды. Күз айларында Чүй облусунда малдын шарп оорусу шаштыны кетирди. 2011-жылдын планына ылайык аталган облуста эмдөө иштери жүргүзүлгөн, бирок таасир эткен жок. Себеби, шарптын жаңы түрлөрү кездешүүдө. Аны биз бул жерде аныктоого мүмкүнчүлүк жок. Россиянын Владимир шаарына жиберип жаңы түрү экенин аныктадык. Анан ага ылайык вакцина сатып алууга каражат жана аны сатып алуу үчүн мыйзамга ылайык тендер жарыялоо керек. Бул процедура 2-3 айга чейин созулат. А шарп грипп сыяктуу эле өтө тездик менен тарайт. 1 күндө аба аркылуу 70 км.ге чейин жайылып кетет. Биз Премьер-министрге кайрылып, тендер өткөрбөй эле курамында адистер, окумуштуулар бар комиссия түзүү аркылуу керектүү дары-дармекти тез сатып алуу маселесин чечип алдык. Мына ушундай жол менен Россиядан 10 млн. сомго вакцина сатылып алынды. 1 дозасын 30 сомдон 365 миң доза сатып алдык. Бирок бул жетишсиз. Республикабызда уйдун башы 1 млн. 300 миңдин айланасында. Азыркы учурда Тажикстандын Баткенге чектеш райондорунда шарп оорусу жүрүп жаткандыктан Баткен облусуна жетишерлик өлчөмдө жибердик. Калганы ылайыгына жараша бөлүштүрүлдү.
Дүйнөлүк банктын долбоору көп маселени чечүүдө
2012-жылы Айыл чарба жана мелиорация министрлигинин алдындагы Дүйнөлүк банктын "Айыл чарба инвестициясы жана кызмат көрсөтүү" долбоорунун алкагында 6 ооруга каршы эмдөө иштери толук жетиштүү көлөмдө жүргүзүлөт. Алар: шарп, сибирь жарасы, кутурма, эхиноккок, бруцеллез, малдын чума оорулары. Бул ооруларга каршы вакциналар 2-кварталдан башынан баштап жетиштүү өлчөмдө Дүйнөлүк банктын каржылоосу менен камсыздалат. Долбоор 2016- жылга чейин иштөөсү белгиленүүдө.
Мамлекеттик бюджеттен 2012-жылга 47,5 млн. сом каралууда. Бул албетте, жетишсиз. Ошентсе да оспа, малдын сарык оорусу жана башка бизде кездешкен ооруларга каршы вакциналарды алууга жетет. Мындан тышкары дезинфекциялоо иштерин жүргүзүүгө да керектүү каражаттарды алуубуз керек. Былтыр жыл башында эмдөө пландары жакшы каралбай, тендерлер да убагында өткөн эмес. Быйыл андай катачылыктарды кетирбөө үчүн эртелеп тендер өткөрүү боюнча билдирмелерибизди берип, эмдөөнү кечиктирбей өз убагында баштоо аракетин көрүп жатабыз.
Сапаты боюнча санаа жок
Бизде вациналарды талапка ылайык сактоо мүмкүнчүлүктөрүбүз бар. Былтыр Дүйнөлүк банктын каржылоосу менен республикабыздагы ар бир район бирден вакциналарды сактоочу өнөр жай муздаткычтары менен камсыз болгон. Жеке ветеринардык врачтардын да ар бирине термочемодан берилген. Борбордук башкы мекемебизде Дүйнөлүк банктын колдоосу менен вакциналарды талапка ылайык сактоо үчүн атайын жай жабдылган. Региондорго вакциналарды жеткирүүдө да бүт талаптар сакталып, атайын транспорт менен жеткирилет. Андыктан вакциналардын сапаты жок, бузулуп кетиши мүмкүн деген күмөн болбошу керек.
Кутурма жапайы жаныбарлардан жугат
Кутурма оорусу республиканын түштүгүндө көбүрөөк кездешет. Өзгөчө Баткен жана Жалал-Абад облустарында. Негизи кутурма итке деле жапайы жаныбарлардан жугат. Нарындан кутурма оорусу табылган эки уйду деле жергиликтүү элдин айтуусу боюнча ит тиштеген эмес. Анан моюнга алышыбыз керек, былтыр кутурмага каршы эмдөө туура эмес пландаштырып калган. Жылдын аягында Өкмөттөн 500 миң акча сурап, кошумча вакциналарды сатып алдык. Аны негизинен Түштүккө жөнөттүк.
Бруцеллезго бөгөт коюла баштады
2006-жылдары бруцеллез Ак-Талаа районунда башталган. 2008-жылы ДБнын долбоору ишке кирип, аталган район пилоттук район катары тандалып алынган. Долбоордун эсебинен бүт республикабыз боюнча майда жандыктардан бери эмдөө жүргүзүлүп, ветеринардык кызматкерлерди окутуп, алардын кызматына акы төлөө жана 1000 доллар өлчөмүндөгү керектүү жарак-жабдыктарды (халат, өтүк, көз айнек ж.б.) сатып берип бир топ олутту иш-аракеттер жасалган. Бул иш-аракеттердин натыйжасында бруцеллез менен ооруган адамдардын саны дээрлик 50%ке азайган жана дагы азайышы күтүлөт.
Мал доктурлук кесипке кызыккан киши барбы?
Өлкөбүз ветеринардык кадрлар менен 30%ке гана камсыз. Бүгүн ветеринардык врачтын айлыгы 4 миң сомдун тегерегин түзөт. Азыр жүргүзүлүп жаткан мамлекеттик мекемелердеги кыскартууларга ылайык ветврачтар да 20% кыскартууга туш болууда. Айыл эли ветврачтард ы кыскартпагыла деп суранып жатышат. Азыр бул кесипке кызыгып окуган балдар да азайды. Экинчиден, алар үчүн кызмат орундары деле жок. Кыргызстандын аймагында 1050 ветврач бар. 750 жеке менчик ветсервистер иштейт. Ветеринария департаментинин ар бир райондо структуралары бар. Бирок бул райондогу бардык айылдарды камтый албайт.
Мыйзам чегинде жоопкерчилик керек
Мал ооруларынан адамдар жабыр тарткан учурлар көп эле кездешет. Бирок мында адамдардын өзүлөрүнүн жоопкерчилигинен көп нерсе көз каранды. Оорулуу малын эч кимге айтпай союп, базарга алып чыгып сатып жиберген эргулдар да бар. Ошондуктан мыйзам чегинде мал ээсинин жеке жоопкерчилигин аныктоо зарыл. Мындай адамкерчиликсиз жорук үчүн ветврач гана эмес, мал ээси да мыйзам алдында жооптуу болушу керек.