hu en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru ky kk ky ky ky ky ky tt mn ky ru kk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk ky ky ky ky ky ky ru ky ru ky ru ru ky ru ru ky ru ky ru ru ky tt ru ru ru ru ky ky ru hbs_cyr ky ru ru ky ky ky bg ky ky ru ru ky ky ru ky ru ru ky ky ru cs ky ru ky ru ky ru mt ru
"Фабула", 02.08.11 - 11-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
Менин чоң атам саяпкер, мергенчи, мүнүшкөр, санжырачы, манасчы, дастанчы болгон. Атамды көргөн жокмун. Мен энемдин курсагында жатканда атамды көчкү алып өлүптүр. Агам экөөбүздү чоң атам багып өстүрдү. Чоң атам токсон жашка чыгып, өлөрүн алдын ала сезип, агам экөөбүздү чакырып, ынтымактуу болгула деп керээзин айтып, энчибизди бөлүп берди. Менин энчиме бир үйүр жылкы, чоң атамдын эски дүрбүсү тийди. Ал-күчүнөн тайып төшөктө жаткан чоң атам калчылдаган колуна эски дүрбүсүн кармап, кырылдаган үнү менен: "Балам, дүрбүнү жоготпо, бул сырдуу дүрбү, алысты карасаң кумурсканы пил кылып көрсөтөт. Дүрбүнүн кадырына жетсең, адамдардын өңүн эмес, жүрөгүндөгү сырды көрөсүң. Тумандуу келечекти, алысты көрсөтөт", - деди. Агамдын энчисине чоң атамдын эскилиги жетип, дубалдары ураганы калган там- ташы гана калды. Буга деп чоң атам калчылдаган колу менен жаратылышынан жоош агамды көргөзүп: "Эч дүйнө калтырган жокмун, саяпкерлик касиетимди, өнөрүмдү таштадым", - деди. Бир жылдан кийин чоң атамдын ашын берип айылга келсем, менин айбан агам, ооба айбан, айбан да эмес көк мээ, акмак, жинди, келесоо, макоо... Башкача эмне деп атарымды билбейм. Мени күйгүздү, күйгүзмөк түгүл тирүүлөй эле өрттөдү, түтөттү, куйкалады. Ызам ичиме батпай арданып, өзөгүм өрттөнүп, жиним келип, ачуумдун келгенине чыдабай тумшуктан ары келиштирип туруп бир урдум. Мурдунун сөөгү сынып, кызыл-ала кан болуп, канжалап, тебетейдей тегеренип барып чалкасынан чаңга оонап жатып калды. Агамды урганым жок Итийди урдум. Итий агамдын атын чапчу, ат таптагыч жардамчы, кошоматчы, куйругу. Агама ачуум келип аюудай жер чапчып, айкырып, бакырып-өкүрүп, чаңырып, сөгүнүп, ыйлап, боздоп жатсам, "куюшканга кыпчылган боктой" болуп агам экөөбүздүн ортобузга түшө калды.
Атаңдын оозун урайын кудай урган Итий жашы отузга чыкса да бою өспөй калган итирейип иттин күчүгүндөй болуп кыңшылап: "Ачууланба байке, бул деген тулпар, кулагынан шам күйөт", - деп коет ары жок. Агама келген ачуумду Итийден чыгарып, "тулпар эмес эшек, эшек мунуңар!" - деп өкүрүп-бакырып аттым. Ошол күнү адатымча айылдан шаарга эл жык-жыйма болуп, тыгылган автобуска отуруп кайттым. Отурмак түгүл туруп алып, түртүшүп, тыгылышып, эзилип, ансыз дагы жайдын ысыгынан сасык тер жыттанган көпчүлүктүн ичинде азапка баттым. - Оо, кудай, деги качан жеке менчик автоунаага жетем, шордуу жаным, шорго батып, көздөгөн максатыма жетпей, жөө, шалпаңдап жүрүп өмүрүм өтүп кетеби? - деп, ичимден сыздап, бактысыз болуп жолдо келе жаттым."Сага мыкты кымбат автоунаа мингизейин дедим эле" - деп коет жанагы менин ары жок айбан агам. Сатып жиберип, эл катары менчик автоунаа минейин деп, туягын санап, башын көбөйтүп жүргөн жылкыларымдын баарын бир эшекке алмаштырып жибериптир. Ат деген эле аты болбосо, эшектин эле өзү. Кулактары шалпайып арыгынан кабыргасы саналып, башы салаңдап араң эле жаны бар. Кайран жылкыларым күрөң бээ кулуну менен, көк бээ кулуну менен эки байталым эки кунаным кара кашка айгырым тогуз баш бир үйүр бир эшекке алмашылып кетиптир. Эмне деген шумдук? Менин көк мээ агам менен кудай урган Итий жанагы тулпар деген эшегин күзүндө чоң байгеге чаап утуп чыгышат экен. Байгеге кымбат баалуу Жип деген автоунаа сайылыптыр. Көк мээлер, ары жоктор, айбандар! Үйгө келип арманымды аялыма айтып, аракка тоюп, аза күтүп, тирүү агамды өлүк деп, өлгөндөрдүн катарына кошуп, топурагымды түйүп берип бир туугандыктан кечип салдым. Какаганга муштаган кылып аялыма да кудай берип салды окшойт. "Айтпадым беле, агаң акмак деп. Ушуну кылмак, сенин кайсы кыйраткан бир тууганың бар эле" - деп тилин сайратып кулак-мээмди жеп, жыландай ышкырып мени багындырып-басынтып, сындырып бийлеп алды. Ушундан тартып айылга каттаганды токтоттум, кайын журтума гана каттап калдым.
Арадан күндөр, айлар өтө берди менин арманым күчөп, чачым агарып, аракка берилип, арыктап, адам катарынан чыгып, көчөдөгү аракеч селсаяктарга кошулуп темселеп калдым. Аялым мени бат эле үйдөн кууп чыкты. Чоң атамдан калган жалгыз дүрбүнү көтөрүп талаада калдым. Ушунун баарына акмак агам күнөөлүү. Үй-жайсыз селсаяктар түнөгөн жер төлөдө конуп түнөп жүрдүм. Колумдан дүрбү түшпөйт, чоң атамдан калган жалгыз энчи. Селсаяктар атымды билбей менин атымды Дүрбү деп атап алышкан. Селсаяктар нечен ирет "дүрбүнү сат, тамак-аш арак алып ичелик" деп мени көндүрө албай койду. Ачка, ток үй-жайсыз тентип жүрсөм да дүрбүдөн ажырабадым. Бир күнү түндө түш көрдүм, түшүмө чоң атамдын арбагы кирди. Чоң атам кулагынан шам күйгөн тулпар минип алыптыр. Чоң дубан эл чогулган ат чабышта элдин астына чыгып бата сурап алакан жайып туруптур. Көпчүлүк эл "Оомиин" деп бата берип "Манастап" ураан чакырып атыптыр. Көргөн түшүмдөн кийин оюмдан күзүндө болчу ат чабыш, чоң байгеге чыкчу агамдын эшек тулпары кетпей койду. Акыры чыдабай ат чабыш болгон күнү дүрбүмдү мойнума асынып алып айылга жөнөдүм. Ат чапчу талаада дөбөнүн үстүнө эл жык-жыйма толгон. Элдин арасында мен жүрөм. Байгеге чабылчу тулпарларды элдин астына чубатып сынчы саяпкерлердин сынынан өткөзүп, көпчүлүктүн таразасына салып элди кыжы-кужу талаш-тартышка салып бөлүп-жарып ызы-чууга айландырып жиберди. Тулпарлар биринен-бири өтөт. Алгач "Жинди" тору чыкты. Жинди деген аты аталгандай эле тыбырчылап тынч турбаган учкаяк жинди кыял жылкы баласы экен. Көпчүлүктүн ичинде "мал ээсин тартат, карасаң, жинди торунун ээси да жинди. Ызы-чууда жургөн чоң муштум кыялы чатак", - деген кобур-собурлар угулду. Экинчи болуп "Саяк" деген тулпар элдин астына чыкты. Көпчүлүктүн ичинде кыраан-каткырык күлкү угулуп калды. Кандай гана чоң ат чабыш болбосун буту-колу кыска саяк тулпар калтырбай катышат экен. Чуркай албаса да дымагы чоң. Ээси дагы бирде оң сүйлөгөн, бирде тетири сүйлөгөн молдо чалыш даабатчы айылдын көмүр кампасынын башчысы экен. Кыркка жакын тулпарлар элдин астынан чубап өттү. "Эл тараза, эл сынчы" дегендей, тулпардын баарын сынга алышты. Сынга алмак түгүл ата-тегин, тарыхын кайсыл айгырдан качкан, кайсыл бээден туулганынан бери айтышып, канча базардан өткөнүн эсептешип, канча кожоюн алмаштырганын тактап атышты. Кочкордун базарынан кочкорлук мал доктурдан сатып алышкан эшектин коделегине окшогон "Коделек" аттуу жапыз бойлуу тулпардын кожоюндарын айтышып, канча башкарма минип канча кожоюн алмашса да жаны бекем ит жандуу айбан экенине таң беришти. Тулпарлар биринин артынан бири чубады. Баш-аягы кырк-отузга чамал тулпар өттү. Оо, арасында кимдер гана жок! Мурунку райондун сотунун төрагасы болгон аксакалдын кара кашка "Закон" аттуу тулпары жүрөт. Мурунку райондун ички иштер башкармасынын башчысынын "ала көчүк" аттуу тулпары. Илгери чоң атамдын теңтушу болгон колхоздун эчки-текесин баккан келиндер тергеп текечи аке деген текечи аксакалдын "Теке" деген тулпары. Дагы эл билбеген кашаң чабал жаталак далысын жору жеген арабакечтердин аттары жүрөт. Арасында кудай урган Итий минген агамдын тулпары да жүрөт. Аттарды аламанга кое беришти. "Ат чабыш эмес, бак чабыш" - деп бекер айтпаса керек. Байгеге сайылган кымбат баалуу Жип көпчүлүктүн көзүн кызартып кимдин багына жазылганын табышмактатып сыр бербей кычырайт. Асманга чаң көтөрүп тулпарлар биринчи айлампаны айланып өтүп жатты. Кырк аттын соңунда баягы кудай урган Итий минген тулпар келе жатат. Боз ала чаң болуп кайсыл аргымак экени таанылбайт.Ал тулпарды үчөөбүз гана тааныйбыз агам Итий жана мен. Экинчи айлампага келгенде Итий отуз беш аттын соңунда бир көрүндү. Үчүнчү айлампага келгенде отуз аттын соңунда бир көрүндү. Айлампалар айлана берди. Көпчүлүк элдин башы да айлампадай айланып айласы куруду. Элди бөлүп-жарып, элдин башын чимириктей чимирип айланбаш кылып салган күнөөсүн бири-бирине атаандашкан тулпарлардын да, чабандестердин да сезчү түрү жок. Ар бир тулпардын сүрөөнчүлөрү ызы-чууга батышып, бири-бирине кыр көрсөтүшүп, дөбөдөгү элдин ынтымак-ыркы кете түштү. Бул жагымсыз көрүнүшкө жаным кейип, чоң атамдан калган дүрбүнү алып элден алыс кеткен тулпарлардын караанын карадым. Мына шумдук! Мына кызык! Ушул жерден чоң атамдын эски дүрбүсү табышмактуу сырын ачты.Тулпарлардын да, тулпарды чапкан чабандестердин да жан дүйнөсү, ички сыры, арамдыгы, ач көздүгү, өзүмчүлдүгү көзүмө даана көрүндү. Бул көрүнүш оор тагдырымды, ички жалгыздыгымды, кыргыз болуп өз элиме батпай селсаяк болуп тентип калган азаптуу ызамды эсиме салып буркурап ыйлап жибердим. Кайратыма келе албай дүрбүнү колума алып:
Аттардан кабар алдым элем.
Агамдын кудай урган Итий
Көзүмө келип бир тийди.
Көргөн көзүмө ишенбей тегерете айланамдагы көпчүлүктү карасам мени менен эч кимдин иши жок эл дагы эле ызы-чуу. Чыдамым кетип кайрадан дүрбүмдү кармадым.
Дүрбүнү көзгө алдым элем.
Манас ата баш болуп,
Бул жолу айылдан шаарга бир тууган агам байгеден утуп берген кымбат баалуу Жипти минип кайттым. Менин агам акылман, акылман гана эмес көсөм, көрөгөч, даанышман, акылы тунук боорукер, ак көңүл мыкты адам. Үйүмө, аялыма кайтып келген жокмун. Жаңы турмуш курдум. Агам беш-алты чоң байге утту. Жаңы үйлөнгөн жубайыма дагы бир автоунаа утуп берди. Жубайым бир тууган кайын агамды өз бир тууган агамдан да артык көрөмүн деп мактай эле берет. Ал эми Итийчи? Итий болсо кудай берген ак жолтой иним: " байке, айтпадым беле, бул тулпар" - деп мен талкалай муштаган мурунун кыйшайтып баржактап күлүп коет. Чоң атамдан калган жалгыз энчи дүрбүнү Итийге белек кылып бердим.Табышмактуу сырдуу дүрбүгө Итий татыктуу, канчалаган мыкты саяпкерлер, талапкерлер көрө албаган тумандуу келечегибизди Итий дүрбүсү жок эле көрбөдүбү.
кыргыз тилиндеги гезит "Форум"
email • архив • редакция
Сотторду тандоо кеңеши ишенимди актайбы?..
УЛУТТУК УЛУУЛУГУБУЗ НЕГАТИВГЕ КАРШЫ. ПРЕЗИДЕНТТИН
Жапаров Куловго канча миллион карыз?
"Шайлоодо жакшы ийгиликтерге жетишкенге мүмкүнчүлүгүм бар"
"Владимир Путин менен Барак Обамага кайрылалы, балким, алар бизге жардам берип калар…"
Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу мамлекеттик тил боюнча Улуттук комиссиянын төрагасы,
Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер:
"Мындай сынактан цирктеги мотоцикл айдаган аюулар деле өтүп кетишет"
Кыргыз театрынын Умай энеси
"Ай тамга" коомдук фондусунун төрагасы:
"Батыштын кара туманы каптап, улуттук идеологиябызды жоготуп алдык…"
КРнын маданиятына эмгек сиңирген ишмер, жазуучу:
"Өлгөндөн кийин сыйлык албай, көзүмдүн тирүүсүндө алсам болот эле…"