bg ru ru hbs_cyr ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky sah ky ky ky ky ky ky ky kk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky tt ky tt tt ky ru krc ky ru ky ky be ky tt ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky mn ky ky en ky be ru ru ru ru ru ru ru ru bg ru ru ru ru ru ru ru
Кызыл туу - согуштун жана кандын белгиси!
Кыргыз Эл жазуучусу Мар Байжиев 1935- жылдын 23-мартында Жалал-Абад шаарында туулган. 1960-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетинин орус тили жана адабияты бөлүмүн бүтүргөн. Мыкты драматург жана жазуучу катары "Балдар бойго жеткенде", "Эрөөл", "Эр намысы", "Ар бир үйдө майрам", "Кыз-күйөө", "Алтынчы күнү кечинде", "Узак сапардагы поезд" пьесаларын жараткан. "Кожожаш" эпосунун мотиви боюнча "Байыркы жомок" драмасын жазган.
М.Байжиевдин сценарийи боюнча "Кыргызфильм" киностудиясында "Ак илбирстин тукуму", "Алтын күз", "Өзбекфильм" студиясында "Бөтөн бакыт", "Нөшөр", "Казактелефильм" студиясында "Жаңы жыл алдындагы түн" аттуу толук метраждуу көркөм фильмдер тартылган. "Акмактардын поезди", "Окуя" көркөм фильмдердин, "Великий эпос" ж.б. документалдуу фильмдердин автору. Жогорку Кеңешинин эл депутаты, маданият, эл агартуу, мамлекеттик тил жана туризм боюнча Жогорку Кеңештин комиссиясынын төрагасы (1990-1994-жж.) болгон. "Манас" орденинин кавалери.
1992-жылы 3-мартта Жогорку Кеңеш Кыргыз Республикасынын мамлекеттик туусунун эки түрүн талкуулаган: бири ортосунда түндүгү бар кызыл байрак, экинчиси ортосунда түндүгү бар көгүлтүр байрак. Депутаттардын бир бөлүгү көгүлтүр тууну жактырды, анткени кыргыз боз үйүнүн түндүгү ааламга, асман мейкиндигине чыгуунун белгиси деп түшүндү, башкалар кызыл тууну жакташты. Алар Манастын туусу кызыл болгон, Советтер Союзунун туусу да, Кыргыз ССРинин туусу да ортосунда ак жана көк жолу бар кызыл болгон деп чыгышты. Түштүк тараптын бир топ депутаттары көк түс - бул аза күтүүнүн белгиси деп "кызылчылдарга" кошулду. Добушка койгондо, кызыл туу өттү.
Кыргызстандын Гимни да, Герби да шашылыш түрдө кабыл алынды. Анткени эгемендүү Кыргыз мамлекети жаралганы жөнүндө дүйнөлүк коомчулукка тезирээк жар салыш зарыл эле.
Манастын доорунда Көкө Теңирге сыйынып, көгөргөн асманды тиреген, ак мөңгүлүү жашыл жайлоодо эркин жашаган кыргыз журтчулугуна ак, көк, жашыл түстөр ыйык жана таасирлүү болгон.
Көтөрүлдү асманга, - дейт манасчы Сагынбай.
Ал эми кан түстүү кызыл туу кайда гана болбосун дайыма согуштун белгиси катары казатка чыккан колду баштаган кеменгер ханда, чоролорунун колунда болгон.
Кытайга кылаар каары бар.
Кылар иши дагы бар.
...Ак асаба, Кызыл туу.
Көк асаба, Кызыл туу.
Манас кандын кызыл туу,
Баатыры Бакай баш болуп,
Эр Байматы таз болуп,
Асаба, кызыл туу менен,
Жер майышкан калың кол.
Кызыл түс кандуу согуштун белгиси болгон соң, Манастын душмандарынын колбашчылары да майданга кызыл туу менен чыккан.
Панус хандын кызыл туу,
Төрт жүз керней бапылдап...
Текестен калган кызыл туу,
Кыргыздын залкар акыны Тыныбек Чынгыз хандын чабуулун төмөнкүдөй баяндайт:
Ак асаба, кызыл туу,
Ай ааламды кан баскан,
Көк асаба, кызыл туу,
Көл дарыя кан баскан.
Чыңгыз хандын көй кашка,
Жүргөн жери күндө чуу...
Тоголок Молдонун эскерүүсүндө Ормон хандын уулу Төрөгелди Бугу уруусуна кол салаарда "бугунун четинен бир бечараны кармап келишип мууздап, туусун кандап алып жөнөдү", - дейт.
Советтер Союзунун орок-балка, жылдызы бар кызыл туусу социализм капитализмге эмгек менен согуш жарыялаганынын белгиси болгон, Кыргыз ССРинин орок-балка, жылдыз, ортосунда ак жана көк жолу бар кызыл туусу - өзүнүн көлү бар (көк жол), суусу бар (ак жол) Кыргызстан империализмге эмгек менен согуш жарыялаган Советтер Союзунун курамында экенин белгилеген.
Ал эми (көгүлтүр эмес) - кара көк түс түштүк жакта аза күтүүнүн белгиси болгону - Кокон хандыгынын калдыгы болсо керек. Анткени кыргыз элинде аза күтүүнүн белгиси кызыл жана кара түс болгон:
Кызыл кырчын кыз балдар,
Жетим калган бала ыйлап... - деп жоктойт кыргыз эли Чоң казатта каза болгон Манастын баатырларын.
1993-жылы Ак-Сууга барсам, шайлоочуларым Жогорку Кеңеш кабыл алган кызыл туу боюнча көп суроо беришти.
- -Кызыл туунун ортосундагы түндүк болсо, ал эмне үчүн жалындайт? "Түндүгүң өрттөнгүр!" - деген жаман каргыш, - деди бир аксакал.
- - Ал жалын эмес, кыргыздын кырк уруусунун белгиси! -дедим.
- - Андай болсо, Конституцияга ылайыксыз. Республикабызда кыргыздардан башка улуттар жашабайбы? -деп сурады мектептин мугалими.
- -Түндүгүңөр күн карамага окшоп калыптыр. Ал көз карандылыктын белгиси. "Күн тийген жердин чоросу",- деген сөз бар. "Маанаке болсом, кызыл өгүзүм канаке?" -дегендей, эгемендүү мамлекет болсок, кимдин көзүн карайбыз? -деп элди күлдүрдү дагы бир шайлоочум.
Кызыл туу жөнүндөгү элдин пикирин депутаттык комиссияга айтып келдим. Бул боюнча толук маалымат жазып, бизден кийин шайланган Жогорку Кеңешке сунуштайлы, балким алар элибиздин көз карашына, Конституцияга ылайык желек кабыл алар,- деген ойго келдик. Бирок биздин Жогорку Кеңешти мөөнөтүнөн мурда таратып жиберишти, желегибиз кызыл бойдон кала берди. Бул жөнүндө жаңы Конституция кабыл алынган сайын айтылып жатты. Жылыш болбоду.
Эстеп көрсөк, ак асаба кызыл туу жакшылыктын белгиси болбоптур. Эр Манас кызыл туу менен Чоң казатка чыгып бүт чоролорунан ажырап, өзү каза тапты, кураган каганаты кулады, кыргыздар жүздөгөн жылдары башка элдерге көз каранды болду, большевиктердин кызыл желеги граждандык согушта канчанын жанын алды, канга боёду, төбөсүндө кызыл желеги желбиреген НКВД, КГБлар кандай залкар адамдарды мойсоду?! Канчасы Ата-Бейитте жатат?!
2010-жылдын 7-апрелинде кызыл туу желбиреген аянтта кан төгүлдү. Андан мурда Коңурбайдын көзгө атаар мергени Шыпшайдардын эстелиги коюлуп, алып салынган жерде Ак үйдүн снайперлери кыргыздын жигиттерин окко учурду, июнь айында түштүк тарапта үйлөрдүн, имараттардын түндүктөрү өрттөлдү, канга боёлду. Жетим-жесир боздоду.
Эл арасында ак асаба, кызыл тууга, күн карамага окшогон, жалындап күйгөн түндүккө каршы чыккандар көбөйдү.
Жогорку Кеңеш Кыргыз Республикасынын мамлекеттик белгилерин өзгөртүү боюнча атайын комиссия түздү.
Быйылкы үчүнчү мартта Манастын айкелинин жанындагы кызыл тууну 20-жылдыгына карата жаңылатып жатканда эки жолу айрылып кетиптир.
- Айкөл бабабыздын арбагы кабыл албай жатабы? - деп чоочулайт кээ бир ырымчыл журналисттер. - Айкөл бабабыз ушундай кызыл туу менен Чоң казатка чыгып өзү таптап куш кылган чоролорунан ажырап, чачылган урууларды чогултуп кураган кыргыз журту зор түйшүккө учурап, кылымдан-кылымга өткөн кайгылуу арманын унута албай алигиче каңырыгы түтөп айтып келе жатпайбы...
Конституциябызда Кыргыз Республикасы эч кандай кол салуучулук, басып алуучулук максаттарды көздөбөйт, куралдуу күчтөрү коргонуу негизинде куралат, - деп жазылган.
Андай болсо айгайлаган, көйгөйлөгөн чуру-чуу коштогон кызыл туу, жалындап турган түндүк мамлекетибиздин белгиси катары саясатка ылайык келеби? Кеп мына ушунда!
Азыркы тапта конкурска кыркка жакын желектин түрлөрү, Гимндин жаңы жана оңдолгон варианттары келип түштү.
Желектин жана Гимндин тандалма варианттары элдин, коомчулуктун талкуусуна берилет. Эң жогорку баага ээ болгону Жогорку Кеңешке сунушталат. Кыргыз Республикасынын мамлекеттик белгилери геральдиканын талабына жооп берген, кыргыз журтчулугуна мүнөздүү, Кыргыз Республикасынын Конституциясына ылайык, желектин түсү, ар бир белгиси дүйнөлүк коомчулукка жеткиликтүү жана түшүнүктүү болушу керек.
Желекти жаңыртууга мамлекет тарабынан ашып кетсе бир миллион сом кетет экен, андан соң пайда түшө баштайт, анткени желектин өзүн, машиналардын номерлерин өзгөртүү, каттоо ж.б. иштер фирмалардын, менчик ишканалардын, жарандардын эсебинен төлөнөт да.
Редакциядан: Мамлекеттик тууну алмаштыруу тууралуу кызуу талаш-тартыш, коомдук талкуу кайрадан башталганы турат. Бул тууралуу түзүлгөн комиссиянын кароосуна 40тан ашык сунуштар түшкөн экен. Тууну алмаштыруунун кажети барбы? Пикирин айткысы келгендерге гезит бетинен орун берүүгө даярбыз.
about | A Free CSS Template by RamblingSoul