el ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky bg ky ru ky ru ky ky ru ky ky ky ru ky ru ky ky tt ru kk ru ru ru kk ru ky bg ky ru ru ky ru ru ru tt ru mn ru ky ru ru ru ky ru fr ky ru fr ru ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ru ru fr ru mk fr ru fr ru ru fr ru fr ky fr ky tt ky ru fr ky ky ru fr ky fr ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ky ru ru fr hbs_cyr uk fr ru ky fr ky ce fr ky ky fr uk ru uk fr ky ky fr ru ru fr ru ce fr ky ce fr tt ky ky ru ru fr ky fr ru ru ru ru fr mn en fr myv fr ky ky fr ky uk fr ru ru fr ru ru fr ru kk fr ru ky fr ru kk fr ky fr ru ru
"Майдан.kg", 31.08.11 - 11-бет: •
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
Үстүбүздөгү жылдын сентябрь айынын 15инде Суусамыр эли Ош-Бишкек жолун тосушмакчы. Алардын талабы - Суусамыр өрөөнүндөгү жайыттарды айыл округунун карамагына өткөрүп алуу. Балким, бийлик ушул жолу да өлкөдө көнүмүшкө айлангандай "көчө демократиясын" тандап алган элдин үнүн угаар.
Сентябрда Ош-Бишкек жолу жабылат
Шиберин салкын жел ыргап, мөлтүрөгөн шүүдүрүмү кургабаган жайлоонун төрүндө, боз үйдүн түндүгүнөн таңдан кечке жеңил түтүн сыбызгыйт. Желеде кулундар туйлап, козу-улагы маарап, урпактардан келаткан салтты улап, суусамырлыктар боз үйлөрдө жашашат. Ошентсе да, жергиликтүү элдин учурдагы экономикалык шарттарга ылайык, жайыттарды туура эмес колдонуудан улам, илгерки "жайылган койго көз салып, жамбаштап жатсаң сонун да" деген доору өткөн. Жашоо-тириликтин айынан ар тараптан малын айдап келген эл жайыттарды туура эмес пайдаланып жатышкандыктан, курчап турган чөйрө бузулуп жатканына суусамырлыктар нааразы. Жергиликтүү элдин жеке карамагына жайыттар тийбегени аз келгенсип, жаратылыш да жабыркоодо.
Суусамырлыктардын көйгөйүн эшитип, чыгармачылык иш сапарында өз көзү менен күбө болгон КРнын эмгек сиңирген артисти Рахман Разыков менен гезит аркылуу тиешелүү жетекчилерге, саясатчыларга кулак кагыш кылуу максатында маектештик.
- Кечээ жакында Суусамыр өрөөнүнө барып, ошол жердеги элдин чогулуп, көйгөйлөрүн айтып жатышканына күбө болуп калдым. Жалпысынан караганда Суусамыр жолунан ары-бери өтүп баратканда, мен боз үйлөрдү көрүп, май көл, сүт көлдүн үстүндө жыргап жашап жаткан элди элестетчүмүн. Суусамыр эли ушундай экен деп түшүнөбүз. Көрсө, таптакыр андай эмес экен. МЖС деп жолдон ары 15 километр кирип кеткенден кийин, Суусамыр айыл өкмөтү турган жерге чыгармачылыкта 35 жыл жүрсөм да, бир да жолу концерт коюп барбаптырмын. Элдин жашоо-шартын айылды бир көргөндө эле билесиң: айылдын инфраструктурасынын жоктугу, жолду айтпай эле коёюн, үйлөрдүн начардыгы, кирип барганда эле жолдун боюнда бөтөлкөлөргө сүт, кымызын куюп, сатып олтурган аялдар, эң эле жөнөкөй май куюучу жердин, маданият үйүнүн жоктугу, ушундай бир каралбагай калган айылды көрөсүң. Элдин айтканын угуп, карап олтурсаң, көйгөйү чындап эле мамлекет көңүл бөлө турган, акыбалын сурай турган деңгээлде. Себеби, Суусамыр канчалаган миң гектардан турган жайлоо, кышы жети айга созулат. Кыйынчылыктарга карабай жашап турган эл. Эл кантип тирилигин өткөрүп жатканына көңүл бурган адам жок. Себеби дегенде, Суусамыр айыл өкмөтүнүн акча таба турган жери жайлоолорду ижарага берүү экен. Башка жолу жок экен. Булар өздөрү айткандай, "биздин базарларыбыз, завод-фабрикаларыбыз жок". Айыл өкмөтү ушул убакка чейин дотацияда олтурат. Эң башкысы - жайыт маселеси. Суусамырдын жайыты 80ге жакын башка айыл өкмөттөргө бөлүнүп берилген экен. Союз маалында май көл, сүт көлдүн үстүндө жашап атканда бул байкалган эмес экен, азыркы күндө Суусамырдын өз элинин мал жая турган жайыты жок экендиги билинип олтурат. Жайыттарына ээ боло албаган эл эми ушул маселени чечип берүүнү талап кылышууда.
- Суусамыр жергесин байырлаган жергиликтүү эл совет доору урап, колхоз-совхоздор тарап, жерлер, жайыттар үлүшкө таратылганда жайыттардан куржалак калганынын себеби эмнеде экенин айта алыштыбы?
- Буларга жайыттар тоо-таштардын арасынан берилген экен, "жакынкы жайлоолорго барып жайлайлы, боз үй тигип отуралы десек, башка бөлүнүп берилген айыл өкмөттөрдүн эли ээлик кылышат" дейт. Келип олтурган башка айыл өкмөттөрүнүн эли менен булардын ортосунда ар кандай пикир келишпестиктер келип чыгып, чырдашабыз дейт. Бул биринчиден. Экинчиден, жайытты сактап, жакшы бир шартта караганга эч ким көңүл бөлбөйт. Себеби, жайытка келген малдар ветеринардык жактан текшерилбейт. "Суусамырга малдарын ар кайсы жактан айдап келишет, кандай ылаңдар менен келет, башка малдарга жугабы, биз жападан жалгыз мал менен жан сактасак, алда кандай болот деп кооптонобуз," -дешет. Муну көзөмөлдөгөн эч ким жок. Токойлор, бадалдар өрттөлөт. Кеч күздө эл малын айдап түшүп кеткенде, талкаланган бойдон калат. Эми суусамырлыктардын койгон талабы мындай болуп жатат: "Суусамыр өрөөнүн бардык жайыттарын биздин аймактын балансына өткөрүп берсе, кимдер келип жайлай турган болсо, келе берсин, бирок, ижара акысын биздин айыл өкмөткө төгүп берсе, малды ветеринардык жактан көзөмөлдөөнү бизге тапшырса. Биз малдар жайытка кирип атканда, атайын дарылоо пункттарынан өткөрсөк. Биринчиден, жайытты сактап калат элек. Экинчиден, ылаңдан сактайт элек. Биздин айыл өкмөт дотацияда олтурбай, элди камсыз кыла турган шарт түзүлөт эле. Бул маселе менен кайрылбаган жетекчибиз, жазбаган катыбыз калган жок",- дешет, эл. Миңдеген адамдардын колу коюлган каттар өкмөткө, президентке, парламентке жөнөтүлүптүр.
- Митингге чыга тургандардын башында ким турат?
- Жайыт маселеси боюнча элдик кыймыл түзүлүп, лидерлери шайланган экен. Айылда аксакалдар соту, айылдык кеңеш бар. Булар 15- сентябрда Ош-Бишкек жолун тособуз деп жатпайбы. Мен айттым, "жолду тоскон туура эмес ко, себеби, бирөө шашып баратат, кимдир бирөө ооруган адам болушу мүмкүн, бирөө баласы менен дегендей, миңдеген адамдар ыңгайсыз абалга келет" десем, алар "бийликтегилер укпаса, биздин башка чарабыз жок" дейт. "Бир адам келип, силердин көйгөйүңөр туура же туура эмес дебесе, үч айдан бери кат жазабыз, жообу келбесе, аргасыздан ушуга барып атабыз" дейт. Жолду жапкандан мурда "маалымат агенттиктеринен кайрылбайсыздарбы, мүмкүн жогорку бийликтегилерге айткандарыңар жетпей жаткандыр" дедим.
- Айыл өкмөт башчысы менен кабарлаша алдыңызбы?
- Айыл өкмөтү менен сүйлөшкөн жокмун. Көтөрүлүп аткан элдик кыймыл, эл менен гана сүйлөштүм. Баарынан мурда "маалымат агенттиктерине барып, маалымдоо каражаттарынан чыкпайсыздарбы",- десем, "биздин арыз-муңубузду ким угат?" дешет.
- Ош-Бишкек жолун тоскону чогула тургандардын саны канча адам болчудай?
- Суусамырлыктар жогорку бийликтерге жолдогон каттарда миңден ашык адамдардын колу коюлган экен. Алардын катын мен республикалык кыймылдардын бирине алып келип да бердим. Менин оюмча, мамлекетте эки революция болуп кетти. Мунун себеби, элдин көйгөйүн президенттерге жеткирбей жатып болду. Анан булардан эч ким кабар албаса, айла жок ушул ишке барат. Суусамырлыктар айыл округунун бардык маселелеринин чечилишин жайыт маселесинен көрүп жатышат. "Жайыт маселесин чечип берсе, ушул аркылуу биздин башка социалдык маселелерибиз да чечилет",- деген ишенимде.
- Эл сиздин концертиңизди кандай кабыл алышты?
- Мен сахнага чыгып, элден кечирим сурадым. 300 адам бата турган залга 600 адам келди, жарымысынан көбү тикесинен тик турат. Ал жерде концерт койгонго такыр шарт жок. Ушунча элдин ордуларынан туруп алып, концерт көргөнүнө ыраазы болдум. Кээ бир чоң-чоң айыл өкмөттөрүндө маданият үйлөрү чоң, концерт койгонго шарттары бар, ошого карабастан, жети-сегиз адам эле келип олтурат. Ушундай маданиятты сүйгөн, чыгармачылыкты баалаган элдин клубу жок. Ошон үчүн кечирим сурадым. 35 жылдан бери биринчи жолу концерт коюп барганыма кечирим сурадым. Карап турсаң, ушундай бир парадокс болуп жатат. Ушунча кат жазылып атса, ушунча айтылып жатса, билбейм, бирөө да басып барып, акыбалдарын сурап, маселелерин чечип бергенге аракет кылбайт. Меймандостугу жөнүндө айтсам, жалпы кыргыз элинин окшоштугу бирдей баласына бербеген тамак-ашын мейманга берейин деп катып олтурган эл да. Бул бардык кыргыздарга тиешелүү. Ушул жалпылык кыргыздарды бириктирип турат.
- Шайлоо алдында элдин добушун алуу үчүн атка минерлер чапкылап калчу эле го. Бүгүнкү күнгө чейин эч ким барбай жатканы ыраспы?
- Эл дал ушул шайлоо алдында атайын көтөрүлүп жатышат. Мүмкүн дал ушундай учурда биздин сөзүбүздү саясатчылардын бирөө жарымы угуп калаар, бизге көңүл буруп калаар деген ниетте өткөрүп жатышканы окшойт.
- Суусамыр эли жөнүндө деги эле эмне айта аласыз?
- Суусамырлыктар өтө меймандос, жөнөкөй, карапайым, саясаттан алыс. Элди бийликтегилер ушундай бир начар акыбалга түртүп жатат. Кыргыздын нукура улуулугун сактап калган, аймактык жактан түндүккө да, түштүккө да кошулбай, ортодо турган, ушундай бир эл да. Ушул элди эми "пикетчи" атыктырып, эртең эми айтабыз да, ушинтип суусамырлыктар көтөрүлүп чыкты деп. ага биз өзүбүз түртүп жатпайбызбы. Ушул шартты гезит аркылуу айтып, жеткирип койсоңор, мен дагы атуулдук милдетимден кутулат элем. Анткени, алардын акыбалын көрүп туруп, мен дал ушул силер айткандай кылып, айтып барайын, көйгөйүңөрдү жеткирейин дедим.
Нурдастан Кулматов, Жайыл райондук кеңештин депутаты:
"Суусамырга демократия баш бага элек..."
- Суусамыр өрөөнүнүн климаты татаал. Кышкысын 1 метрге чейин кар жаайт. Суук 40-45 градуска чейин жетет. Суусамыр өрөөнүнүн эли союз мезгилинде кандай жашаса, ошол бойдон калган. Ал тургай демократия баш бага элек деп ойлойм. Жергиликтүү эл эки кылымдан бери жашайт. Базар жок, караганы төрт түлүк мал, жайкысын гана Ош-Бишкек жолунда соода-сатык кылышат. Ошого карабастан эл убагында мамлекетке салыгын төлөп, оокат-тирилигин кылып келет.
Суусамыр өрөөнүнүн жайыты 80 айыл округуна бөлүнүп кеткен. Жергиликтүү элдин өзүнүн жайыты жок. Айыл округу дотацияда болгондуктан, жергиликтүү бийлик да элге кайдыгер мамиледе. Чоңдор тынч десе, тынч бойдон кала берет. Ошентсе да, 15-сентябрга чейин элдин Атамбаевге, Отунбаевага, Жогорку Кеңешке жолдонгон кайрылууларынын жыйынтыгы чыкпаса, Ош-Бишкек жолун тособуз. Башка аргабыз жок. Бийликтегилерден элдин акыбалын сурап келсе да, "макул, чечип беребиз, карайбыз" дешет, ошол бойдон эч ким кайрылбайт. Биз бул кадамга аргасыздан барып жатабыз.
Азык-түлүк коопсуздугу маселесинин алкагында жайыттар көйгөйү республикада дамамат көтөрүлүп келет. Кыргыз тоо кыркаларында деңиз деңгээлинен 2 миң метр бийиктикте жайгашкан Суусамыр өрөөнүнүн аянты 4 миң чарчы километрден ашыгыраак. Суусамыр жайлоосу Кыргызстандагы эң даңктуу жайлоолордун бири катары саналат. Бүгүнкү күндө Суусамыр жайлоолорун Жалал-Абад, Талас, Чүй облустарынын эли жайыт катары пайдаланышат. Ал эми бийик тоолоруна аркар, элик, улар сыяктуу кызыл китепке киргизилген жаныбарлар байырлайт.
Жыл башында "Суусамыр өрөөнүндөгү тоо жайыттарын туруктуу башкаруу демонстрациясы" деген аталыштагы долбоор ишке кирген. Долбоордун менеджери Байбек Усубалиевдин айтымында, эл жаратылыш ресурстарын жашоо тириликтин айынан ашыкча эксплуатациялоого муктаж. Бул курчап турган чөйрөнү толугу менен деградацияга алып келиши мүмкүн.
2009-жылы "Жайыттар жөнүндөгү" мыйзам кабыл алынып, анда жайыттарды башкаруунун жаңы режими жана системасы жөнүндө жазылган.
кыргыз тилиндеги гезит "Майдан.kg"
email • архив • редакция
Эгемендүү элбиз. Эккенибиз эмне?
Камчыбек Ташиев, ЖКдагы "Ата-Журт" фракциясынын лидери:
"Көздөрүн май басып, коррупцияга малынган саясатчылардан арылган соң жолубуз айкын болот"
"Манастын" атын булгап жатышат…
Калпычы бийликтен канткенде кутулабыз?
Кытайга оп тартылганы турабызбы?
Отунбаева жаңы адат тапты
Гиппократ антын бурмалай берсе болобу?
Эгемендүү элбиз. Эккенибиз эмне?
"Ата-Журт" фракциясынын лидери Камчыбек Ташиевдин эгемендүүлүктүн 20 жылдыгына карата куттуктоосу
"Электр кубаты үчүн алдын-ала төлөөнү кадимки көрүнүшкө айлантуу зарыл"
Парламент коом жана бизнестин кызыкчылыктары үчүн иштей баштады
Парламент и общество ищут пути…
Жогорку Кеңештин депутатына 7000 жумушчу кайрылды…
Бразилия - новый партнер Кыргызстана…
Жизнь, когда кости -
по 25 сомов за кг…
Кому на Руси, то есть, в KG жить хорошо?
Новая тема со старыми фигурантами
или особенности кыргызской политики
Вицелер парады же жумуртканы күздө санайбызбы?
"Единый Кыргызстан" ("Бүтүн Кыргызстан") един с Вячеславом Ханом?!
"Социалдык багыттагы" көбүртүлгөн өлкө бюджети
"Социально-ориентированнный" бюджет страны с воздушными цифрами
же өлкө казынасын кантип толтурууга болот?
или как можно пополнить бюджет страны?
"Я всем сердцем люблю мой Кыргызстан!"
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Токтогулдун милициясы ИИМдин буйругун аткарбагандыктан
Сотрудники милиции Сузакского района будут нести ответственность за утери табельного оружия
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Нобель сыйлыгынын лауреаттарынын жолугушуусунда доклад жасады...
Орустар алтын медаль беришиптир...
Кызык, эмне болуп жатат деги….?
Кыргызстандын жарандарына жасалган мыйзам ченемсиз эксперименттер
В Кыргызстане многие еще только ждут своего часа
Курманбек Салиевич Бакиев, тур ордуңдан, сот келатат!
"Мой курс - отстранить родственников президента от власти"
Курманбек Бакиев кимди мураскер кылып калтырат?
Кого Курманбек Бакиев назначит преемником?