ky en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru uk ky ru hu ru tt ru ky ru ru ru ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky bg ky ru ky ky ru ru ru ky ru ky ru kk ru ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru tt ru ky ru ky ru
"Агым", 15.01.10 - 6-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
Камбар-Ата ГЭСинин курулушу башталгандан бери Өзбекстан тарап аларды эл аралык экспертизадан өткөрүүнү талап кылып келет. Атургай Нарын дарыясын чегаралар аралык дарыя деп эсептешет. Бир сөз менен айтканда, коңшулар бизге аккан суулар өз калыбында агып турсун, кыргыздар эмне болсоңор ошо болгула дегендей мамиле кылышат. Ошол эле мезгилде газдын баасын былтыркыдан 20 долларга араң түшүрүштү. Коңшулар биздеги энергетикалык жагдай жөнүндө ойлогулары да келбейт. Ал эми Токтогул суу сактагычына табигый көлдөй мамиле кылышат. Анда сөз башынан болсун.
Албетте, чегаралык дарыя эмес. Өзбекстанга аккан Сох, Шахимардан, Исфайрам, Кара-Дарыя, Нарын ж.б. көптөгөн дарыялар жүз пайыз Кыргызстандын аймагынан куралат. Жанаша жайгашкан эки же бир нече өлкөдөн аккан суулар кошулганда гана чегаралык макамга ээ болот. Же чегара тилкеси суу аркылуу бөлүнсө ошол дарыя чегаралык болушу мүмкүн.
Бириккен Улуттар уюмунун маалыматы боюнча 148 дарыя эки өлкөнүн, 31 дарыя үч өлкөнүн, 62 дарыя төрт жана андан ашуун мамлекеттердин аймагынан агып өтөт. Мисалы, Дунай дарыясын пайдалануу үчүн 14 мамлекет келишим түзгөн. Алар дарыяга таштанды таштабайт, сугатка пайдаланбайт. Көрсөтүлгөн келишимге ылайык гана мамиле кылышат. Дарыя көбүнчө кеме аркылуу жүк ташууга кызмат кылат. Улуу Амазонка дарыясын 7, Рейнди 8, Конгону 9, Нигерди 10, Ганганы 4, Замбезди 8 мамлекет пайдаланат. Ал эми Нарын, Талас, Чүй, Кара-Дарыя ж.б. дарыялар жүз пайыз кыргыз жеринен башталгандыктан, ал толук кыргыз элинин байлыгы болуп эсептелет. Дарыяны бөгөп, башка тарапка агызып канал салууга, ГЭС курууга, электр энергиясын өндүрүүгө толук укугубуз бар. Биздин сууларды эл аралык же чегаралык деп атоого эч кандай негиз жок.
Бирок бизден аккан суулардын 80 пайызын атам замандан бери төмөн жайгашкан коңшу өлкөлөр бир тыйын төлөбөй пайдаланып келишет. Коңшулар сууну кенен-кесири пайдаланып, эгин талааларын көбөйтсүн деп, учурунда Кыргызстандын аймагына Папан, Кемпирабад, Касан-Сай, Киров, Орто-Токой сыяктуу суу сактагычтары курулган. Кыргызстан өзү бул бассейндерден суу пайдаланып деле жарытпайт. Токтогул, Таш-Көмүр, Үч-Коргон, Күрпсай ГЭСтеринин курулушунан кийин Өзбекстан менен Казакстан 450 миң гектарга жакын дың жерди өздөштүрүп, миң гектарга жакын жерди кенен сугарууга мүмкүнчүлүк алышты. Ошол эле учурда Кыргызстан жалпы аккан суунун эки эле пайызын пайдаланат.
Токтогул суу сактагычынын курулушу менен Фергана өрөөнүндө миңдеген гектарга жакын жер өздөштүрүлгөн. Союз мезгилинде 1 доллар 70 тыйынга барабар болгон. Ошондо бир эле Папан суу сактагычын курууга 40 млн. рубль, Киров суу сактагычы үчүн 50 млн. рубль союздук бюджеттен сарпталган. Жалпы гидроэнергетикалык жана сугатка байланыштуу курулган суу сактагычтардын наркы 1 млрд. рублге жакын экен.
Ошол эле учурда СССР Өзбекстан менен Казакстан, андан ары Түркмөнстандагы газды, мунайды Орто Азия эли кенен пайдалансын деп союздук бюджеттен эбегейсиз каражат сарптаган. Азыр биз аларды дүйнөлүк баада сатып алабыз. Эгер моралдык жагынан алганда, суу бекер болгон соң газ менен мунайды бекер пайдаланганга биздин деле укугубуз болушу керек.
Токтогул суу сактагычынын куну
Токтогул суу сактагычы - жараткандын белеги эмес. Ал суу сактагычта кыргыздардын көз жашы, талкаланган тагдыры, үзүлгөн жашоосу, туулган жерин сууга каптаткан кайгы-муңу жатат. Жалпысынан 32 миң гектар суу астында калган.
Коңшу өлкөлөрдүн кызыкчылыгы үчүн кызмат кылган Кыргызстандын аймагындагы бардык суу сактагычтардын аянты 70 миң гектарга жакын. Ошондон берки материалдык зыянды эсептесең бир нече миллиард доллардан ашуун. Токтогул элин туулган жеринен биротоло айрып, мүрзөлөрүнөн бери казып жер оодартканын айтпай эле коелу. Эми ойлосоң, токтогулдук кыргыздар жерин таштап кеткендеги акыбетинен миллиондогон өзбектер үйлүү болуп дың жерлерди гүлзарга айландырыптыр. Коңшулардын жыргалы үчүн кыргыздын куураганын азыр эч ким эстегиси жок.
Эгер союз учурунда Москва калыстык кылып компенсация иретинде Өзбекстан менен Казакстандан жылына 1 млрд. кубометр газ, 1 млн. тонна көмүр менен мазут өндүрүп берип турса, эгемендүүлүк мезгилинен бери ташбалакет жок. Өз учурунда муну күлкүсү арбын биринчи президент А.Акаев да көйгөйлүү маселе катары коңшулардын алдына койгон эмес. Анысы аз келгенсип, 1992-жылы КР суу чарба министри Алматыда сууну коңшулар менен теңата пайдаланабыз деген келишимге кол койгон. Ал эми коңшулар андан бери 150 млрд. кубометрден ашуун сууга сокур тыйын төлөгөн жок. Айтылуу Арал дарыясы да коңшулардын ачкөздүгүнөн соолуду. Азыр аны толтуруу мүмкүн эмес. Бул адамзаттын колунан келбей калды. Сибирь дарыяларын буруп келебиз деген жомок сыяктуу ойдон башка үмүт жок. Бүгүн сууну ысырапкорчулук менен пайдаланган эки өлкө Арал маселесинде өз күнөөлөрүн сезбей, Кыргызстан сууну бөгөп жаткандай ойлошот. Азыр Аралдан шамал менен учкан туздар бир нече жүз чакырымга чейин жетип, экологиялык кырсык башталганын адистер ырасташат. Эгер Кара-Кум, Кайрак-Кум, Чоң Фергана каналы, Анжиян суу сактагычы, Чирчиктеги Чарбак суу сактагычы, Аму-Бухар ж.б. көптөгөн суу каналдары курулбаганда, Арал деңизи өз нугунда агып турмак.
Сууга акы төлөп пайдалануу көптөгөн мамлекеттердин тажрыйбасында каралган. Эгер эсиңерде болсо, 90-жылдардын башында кыргыздын көптөгөн саясатчылары сууну сатууга болбойт деп чоң чекилик кетиришкен. Суу дүйнөдө товар болгонуна көп болду. Азыр өзүбүздүн дүкөндөрдө эле бир литр таза суунун наркы 15-18 сом экенин кантип танабыз.
Бүгүн АКШ Канададан суунун бир кубометрин 90 центке чейин сатып алып айыл чарбасына пайдаланат. Германия Швециядан сатып алса, Түркия Болгариядан сатып алат. Болгария жыл сайын Түркияга 1 кубометрин 12 центтен сатып, 2 млн. доллар пайда көрөт. Мындан сырткары, сууну бирге пайдалануу үчүн эки же андан ашуун өлкөлөр аны топтоого, үнөмдөөгө, сарамжалдуу сугаруу үчүн бирдей каражат бөлүшкөн мисалдар ондоп саналат. Бүгүн кыргыз дыйканы суу пайдаланганы үчүн акча төлөйт. Мындай тажрыйба дүйнөдөгү көптөгөн өлкөлөрдө таралганы менен биз коңшуларга такыр эле түшүндүрө албай койдук.
Алжир мамлекети сууну толугу менен сырттан ташып келет. Гонконг сууну Кытайдан түтүк аркылуу алат. Дунайдын жээгинде жайгашкан Вена шаары сууну 200 чакырым түтүк аркылуу Швейцариядан алып ичет. Ошондой иче турган сууну Европанын бир катар шаарлары сырттан ташыйт. Ал эми араб өлкөлөрүндө суу мунайдан кымбат экени белгилүү. Мындай мисалдарды уланта берсе болот.
Ошол эле Өзбекстанда да суу бекер эмес. Кыргызстан менен Тажикстандан аккан сууларга ар кыл аталыштарды коюп бөтөлкөгө куюп сатышат. Атургай Москва мэри Ю.Лужков "эгер Сибирь дарыяларын буруп келсек, анын 1 кубометрин 5 долларга сатабыз" деп ишенимдүү айтат. Ошентип бурула элек сууга тон бычылып жатканда биз эгемендүүлүк мезгилинен бери агып жаткан сууга акы төлөө маселесин, же суу сактагычтарга каражатты тең бөлүп пайдалануу келишимине жетише албай койдук.
Кыргызстандын суулары - кыргыз элинин жараткандан буюрган байлыгы. Эгер жогорудагы маселени көтөрүүгө бийлик алсыздык кылса, анда эл көтөрүшү керек.
Кыргыз ГЭСтерин эл аралык экспертизадан өткөрүүгө муктажбы?
Кыргыздар өз күчү менен ГЭС кура баштагандан бери өзбек тарап алар союз учурунда пландаштырылган, азыркы мезгилдин талабына жооп бербейт деп СССР курулушуна акарат айта баштады. Ошол эле учурда Кемпир-Абад, Папан, Киркидон, Касан-Сай, Киров суу сактагычтары эл аралык экспертизасыз эле союз учурунда курулган. Эң өкүнүчтүүсү, бул суу сактагычтардагы сууну Кыргызстан өтө эле аз пайдаланат. Бирок өз жеринде сактап берет. Жыл сайын аларды оңдоп-түзөөгө кыргыз өкмөтү каражат бөлөт. Өзбек туугандардын арам ою - кыргыз өзү кантип ГЭС кура алсын деген эле курулай шектенүү.
Негизинен ГЭС курууда Кыргызстанда илгертен бай тажрыйба бар. Токтогул суу сактагычына 20 млрд. кубометрден ашуун суу батат. Аны куруу үчүн кыргыз гидрокуруучулары 19 млн. кубометрден ашуун жердеги жана аскадагы иштерди бүтүрүшкөн, 7 млн. чарчы метрге жакын жерге бетон төшөлгөн. 40 миң тоннадан ашуун металлоконструкцияларды ширетишкен. 9 миңден ашуун гидрокуруучулар 30 жыл бою үй-бүлөсү менен климаты катуу татаал шартта иштешкен. Эми ошондой эле ыкма менен Камбар-Ата ГЭСтери курулууда. Маселе экспертиза өткөрүүдө эмес. Кептин баары сууга акы төлөбөй коюунун амалы. Себеби, акыркы мезгилде Кыргызстан сууну сугат үчүн эмес, электр кубатын өндүрүү максатында пайдаланып жатканы анык.
Жогорудагы маселелердин баарын өз кезегинде Т.Усубалиев парламентте депутат болгондо бир нече жолу көтөргөн. Өзбекстан менен Казакстан сууга акы төлөөдөн башка айласы жок экенин да өжөр фактылар менен бекемдеген. Бирок кыргыз бийлиги түзүлгөн кырдаалды дүйнөлүк коомчулукка түшүндүрүп, ШОС, КМШ уюмдарынын алкагында орчундуу маселе катары күн тартибине кое албады. Тескерисинче, коңшулардын кызыкчылыгына төп келген бир катар келишимдерге кол коюп беришти. Өзбектер менен сүйлөшүүдөн же соодалашуудан эзели кыргыздар уткан эмес. Ал эми коңшулар чегаралык дарыя, эл аралык дарыя же экспертиза жүргүзөлү деп ар убак кыргыздын кызыкчылыгына каршы маселелерди коюп келет. Жогоруда айтылгандарды алар эң сонун билишет. Бирок алар өз улутунун кызыкчылыгын ойлошот.
Акыркы мезгилде коңшулар Саяно-Шушен ГЭСиндеги кырсыкты көп айта турган болду. Чынында кырсыкты кайдан деп болбойт. Кырк жылга жакын мезгилде көп нерсе эскирет. Коопсуздуктун жападан жалгыз жолу агрегаттарга күч келтирбей сарамжалдуу пайдалануу. Жыл сайын талаптагыдай ремонттон өткөрүү. Анын баары каражат. Буларга жетиштүү каражат бөлүүгө Кыргызстандын чамасы чакталуу. Коңшулар жок дегенде ушул жагын эске алышы керек. Анткени убайын ошолор көрөт.
кыргыз тилиндеги гезит "Агым"
email • архив • редакция
Эгемендүү, бирок эркин эмес
Кытай кыргыз ГЭСине кызыгар бекен?
Суу башы болгонубуз кайсы?
Жайлоо - белет алгандай театр беле?!
Жерде мунай, асманда Кудай!
"Илим чөйрөсүнө да жаңылануу саясаты зарыл"
Кызыл шапкечендер оңолмоюн коом оңолбойт
Каргайын десем жалгызсың, каргабайын десем…
Бара берсемби же пара берсемби?
Билимдин билиги чындап жануудабы?
Сыйлык да, сыймык да "Агымда"
"Ак калпак дайыма жанымда жүрөт"
КР эмгек сиңирген артисти Расул МАМАТКУЛОВ:
"Артисттерге аракеч болуу оңой"
Махабат рыцарынын туулган күнү
Адам өмүрүн кыйган зилзала, кылтакка илинген баңги "королу" жана талашка түшкөн Чернобыль апааты
Эсен болуп эстей жүр
Виталий мыкты европалык боксчу
Оорунун уяты жок, дарты катуусу гана бар
Канайымдардын тактысы жана бактысы
Аптадагы күндөрдүн лаззатка таасирлери