ce en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru ru ky kk ky ky ky ky ky ru ky ru ky ky ky ky ru ky ru ky ky ky ky ky ky et ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ckb ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ru
"Агым", 23.01.09 - 24-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
"Баягы…" - дедим өзүмчө күбүрөп. Жалт арт жакты карадым. Ошол экен. Бүбүкан экен. Мени тиктеп отуруптур. Ыйлап жаткансыган көздөрү менен карап туруптур. Бүлк-бүлк этип күйүп жаткан көздөрү менен тиктеп туруптур. Көзүбүз чагылыша түштү. Ал жер карап калды. Мен бери бурулдум. Кайра карадым. Жанында кудуңдаган Мурат отурат. Бүбүкан ага назар да буруп койгон жок. Терезе жакты ойлуу карап отурат. Мурат кудуңдап отурат. Негедир ичим ачышты. Мурда оюма түк келчү эмес, бүгүн негедир ичим ачышты. Бүбүкан аа, мени канча ардантпады да, бул үчүн өзү канча таяк жебеди. Класста отурганда, эч нерсе дебесем деле, карап-карап туруп эле, тилин суна кетер эле. "Сени карап тур, - дечүмүн муштумумду кезеп, - тараарсың…" Төтөн, чачымды алдырып, башымды тасырайтып баргандачы. Жанымдан ары өткөндө деле башымды сылайт, бери өткөндө деле сылайт. Үндөбөй эле сылап кете берет. Буга кыздар күлөт шылдыңдашып, балдар да күлүшөт. Мен жүдөйм, арданам… Анан жүрүп-жүрүп отуруп эле, минтпей калды. Мени таптакыр унутуп калгандай. (Эми ойлосом, буга арданчу экенмин, жана да сагынчу экенмин.) Ооба, эч нерсе байкабагандай, менин бар-жогумду унутуп калгандай. Жок. Унутпаптыр. Жетинчи класстан жардамга сакмалга бардык. Эки автобустабыз. Кыздар бөлөк, балдар бөлөк. Бир жерге келгенде токтоп, жерге түштүк. Кыздар түшпөдү. Терезеден башын салаңдатышып, бизге момпосуй ыргыта баштады. Мен да жерде тургам. Бир кезде эле мени арт жактан бирөө теше тиктеп тургандай болду. Артымды жалт карадым. Терезеден башын салаңдатып, Бүбүкан карап туруптур. Кайра бурула албай калдым. Ал да көзүн ала кача албады. Анан көздөрү жайнай түштү. Бирок үндөбөдү. Ошо жайнаган көздөрү менен жейсиңби, мегин дегендей момпосуйун суна кетти. Бара албадым, негедир баргым келбеди. Бурулуп басып кете да албадым. Аңгыча жүргүлө түштүк деген үндү уктум да, сүйүнүп кеттим. Анан экөөбүз машинанын үстүндө чогуу бардык. Бири-бирибизге ооз ачкан да жокпуз, атүгүл карашкан да жокпуз. Жетер-жеткенче менин желкем бүлкүлдөп барды. Экөөбүздү эки короого бөлүп кетти. Мен буга сүйүндүм да өкүндүм. Бүттү, ушундан бери сүйлөшпөйбүз. Ооз учунан учурашкан болобуз. Ал мага кол бербейт, мен ага кол бербейм. Бирок… Ал дайым эле менин жанымда тургандай туюла берет. Биз бет маңдай туруп учурашпайбыз. Ал мага дайыма артымдан салам берет. Салам бергени ушул - тиктеп калат. Бүлкүлдөгөн көздөрү менен менин желкемди бүлкүлдөтүп тиктеп калат. Азыр да астыртан тиктеп отурат. Мен аны карабасам да, муну андан сонун туюп отурам. Жанында кудуңдап Мурат отурат…
Биз ошентип чоңоюп келаттык. Кыздар бизди чоңойтуп келатты. Буга жадыраган эжейибиз кошул-ташыл болуп отурбайбы. Биз кыздарга жакындап барабыз. Биз кыздардан алыстап барабыз. Биз кыздарга жакындап жана алардан алыстап баратканда, алар билинбей эле биздин бир бүрчөгүбүзгө айланып кетишиптир. Ар бири. Кызык, эми ойлосом, акыры мектепти бүтөрүбүздү, баарыбыз чилдей тарарыбызды биз ошондо эле билчү экенбиз. Бирок кимибизге болбосун таптакыр ажырашпай эле, ушинтип чуулдашып чогуу жүрчүдөй туюлчу. Кокус непаада мен бир башка планетага кетип калсам, ушу кыздардын баары менден ажырабай мени менен чогуу кетчүдөй, алар мени менен чогуу кетүүгө милдеттүүдөй, а мен болсо аларды ала кетүүгө толук акылуудай сезилчү мага. Саламат да ушинтип ойлочу экен, Мурат да, Турдубек да… Биз бир-бирибизге таптакыр окшош эмес болчубуз, бирок ушул жагынан келгенде коёндой окшош элек. Баарыбыз тең. Ар бирибиз бир эле маалда ар башка планетага учуп кете турган болсок, ар бирибиз бир эле маалда кыздардын баарын тең өзүбүз менен ала кетебиз. Биз буга толук акылуубуз, а кыздар болсо милдеткер. Анткени алар биздин гана кыздар эмеспи. Биз чын эле ушинтип ойлочубуз. Көрсө, бул сезим менен акылдын, мээ менен жүрөктүн, жадыраган тилек менен жылас турмуштун кандуу кагылышынын башталышы эле экен. Эми ойлогондо, жүрөгүм тыз дей түшөт…
Жүрөктүн тыз деши менен, бажырайган Саламат көз алдыма тартыла калат. Бир күнү ал сабактан кийин баарыбызды алып калды да, чөнтөгүнөн кызыл жаян болгон бир баракты сууруп чыкты.
- Бул эмне? - деди анан барактагы сүрөттү колу менен нукуп.
- А булчу? - Ал бычак сайылып турган кыпкызыл нерсени нукуду.
- Байкуштар... - деди Саламат эрдемсий. - Ушуну да билбейсиңерби. Бул деген жүрөк, а бул андан аккан кан! А бу бычак эмес, канжар. Мен сен үчүн жүрөгүмдү жара тартам дегени…
Кайрадан сүрөткө үңүлдүк да, таңыркай баш чайкадык.
- Мына ушул кагазга кат жазамын! - деди Саламат, бирөө жулуп кетчүдөй аны алдына жылдырып. - Жүзүмгө…
Жазмак болду. Жарданып карап турабыз.
- Кызыл сыя бергиле!.. - деди буйруп.
Бердик. Отурду, отурду, отурду… Эчтеке жаза албады. Жазмак түгүл, баштай албады.
- Ой, колуң калтырап жатпайбы! - деди бир кезде Мурат чочуп.
- Чын эле, - дедик биз жабыла, - титиреп жатат…
Саламат отура берди, отура берди. Анан ордунан ыргып турду да:
- Бул жерден болбойт экен. Жүргүлө токойго.
Чубап токойго келдик. Саламат өбөктөп, жазууга кам урду. Дагы эле жаза албай койду.
- Ой, - деди Мурат дагы чочуп, - ой, дагы эле колуң калтырап жатпайбы.
Биз тигиле карадык да, акырын шыбырадык:
Саламат назар бурбады. Анан туруп-туруп эле, туталана кетти:
- Жоголгула! Жоголгула дейм!..
Биз таңдана бери бастык. Жолдо келатканда Мурат кыжынды:
- Өзү жаза албайт да, кишиден көрөт өкүрүп! Колу калтырап жатса, атасынын башы…
Саламат катты жазды беле? Кайдан, Саламат жазмак түгүл, баштай албай туталанып жүргөндө, Жүзүмканга бир баладан, болгондо да коңшу райондогу ата-бабабыз тааныбаган бир баладан кат келип калбаспы.
Бул биздин кыздарга келген биринчи кат эле.
Көчкү күр-р этип дагы бир жолу көчүп кеткендей болду.
Эңшерилдик да, аңгырап эле бопбош калдык.
Ал кат Жүзүмканга тийбептир. Биринчи кыздар советине, анан андан деректирге жетиптир. Байкуш Жүзүмкан ошол катты колуна алып бир кармаган жок, дене-бою чымырап көз жүгүрткөн да жок. Аны эч кимибиз көргөнүбүз жок. Бирок баарын уктук. Ким жеткирип келип жатканын билбейбиз, айтор, кандай кат экени алаканга салгандай эле дайын болду. Бул кат да кызыл жаян экен, мында да жүрөк менен канжар бар дейт. Анан… Анан…
Анан… Ошол катта биз ошондо ичибизден шыбырагандан да тартынган, шыбырамак түгүл, шыбырайлы деп ойлогондо эле, дене-боюбуз чымырап, дирт-дирт этип алчу "сүйөм" деген сөз бар дешти…
Бул кабарды угарыбыз менен, Саламат эсибизге түштү. Ал негедир мектепке келбей жаткан. Оору беле, же бир жакка кетти беле - эсимде жок, айтор, бир нерсенин шегин билгендей, көптөн бери сабакка келе элек эле. Балдар Саламатты издедик. Издегенибиз ушул - аны аядык. Кыздар да аяшты. Өзүбүздү Саламаттын алдында негедир күнөөлүү сездик. Жүзүмканды баарыбыз - балдар да, кыздар да жектеп жаткансыдык. Саламат үчүн деле эмес. А башка баладан, болгондо да эч кимибиз тааныбаган баладан кат алганы үчүн! Бул балдар үчүн да, кыздар үчүн да катуу сокку болду белем, анын күчүн мындан көр, эч кимибиз Жүзүмканга барып, бул эмнең деп айта албадык. Айтканды мындай кой, өзүбүз айыптуудан бетер, аны тике кароодон айбыктык. Болгону сен да ушинтесиңби, ушинттиңби, Жүзүм, дегендей астыртан жалооруй карап калабыз. "Эмне кылайын, менде не айып!.." - дегендей Жүзүмкан да жалооруйт. (Чын эле, анда эмне айып дейм да. Көрсө, ал баланы Жүзүмкандын өзү да тааныбайт экен. Болгону Нарындан бери экөө бир машинада чогуу келиптир. Жүзүмкандын аты-жөнүн сурап алыптыр. Анан ал ары Кочкорго кетип, Жүзүмкан машинадан түшүп кала бериптир. Муну бизге Жүзүмкан кийин-кийин, мектепти бүткөндө айтып берди…) Биз ошондо Жүзүмканды да аядык, баарын аядык, атүгүл бири-бирибизди да аядык. Ошентип, Жүзүмкан бизди адаштырып кетти, ал бизди мурда эч бир көрбөгөн жерге алып барып, ата-бабабыз тааныбаган, атүгүл тилин түшүнбөгөн элдин арасына таштап салгандай болду…
Кат бизге эле бүлүк түшүрбөптүр. Бир күнү сабактан бир аз кечигип калып, класска энтеңдеп чуркап келатсам, так эле кире бериште деректир эжейибиз менен Жүзүмкандын апасы туруптур. Деректирдин жаалы катуу. Же кире албай, же бери кача албай, мен да туруп калдым. Алар мени элес алышпады. Деректир Жүзүмкандын апасын ээрчитип класска киришим керек деп жаалданып жаткансыйт. Эжей безилдеп киргизбей жатат.
- Жүзүмдү аягыла! - дейт ал жалдырагандай. - Бул коркунучтуу деле эмес… Балдар чоңоюшту да. Эмитен асыл сезимин өлтүрүп таштасаңар… Убалы кимге? Тигиге да…
- Кат жазган балачы…
- Аныңдын бизге эмне кереги бар?! - Деректир ого бетер каарданды. - Экөөбүз ушул мектеп үчүн гана жооп беришибиз керек!..
Деректирден эч нерсе чыкпасына көзү жеттиби, эжей Жүзүмкандын апасына кайрылды:
- Жок дегенде сиз аясаңыз боло!.. - деди үнү кардыга. - Сиз… Сиз… Энесиз да!..
Менин колумдан эмне келет, айланайын, дегендей ал үндөбөстөн жалооруй тиктеп койду.
- Сенде педагогдук касиет деген барбы?! - деди деректир, Жүзүмкандын апасына кайрылганына кыжына. Эжейди өзүнчө бөлүп, ары ээрчитип барды да.
- Ушинтип жүрүп, мектепти бүтпөй тууп салса, ким жооп берет, ыя?! Ошондо көрөм асыл сезимиңди…
Мен уялып кеттим. Анан эч нерсе түшүнбөй, өзүмчө таңдандым: "Кызык… Кат келсе эле, эмне, тууй бермек беле? Кызык…"
- А сизде, - деди эжей тигинин кебин оозунан жулуп алып, - сизде педагогдук абийир барбы? Ушинтип айтууга кантип дитиңиз барды?!. Өзүңүздүн окуучуңузду, кызыңызды… Мен муну бул жерде калтырбайм…
- Калтырбасаң… - деп деректир сөзүн жутуп алды да, классты көздөй жөнөп калды.
Бирок эжей аны үлгүртпөдү. Андан мурун өзү жетти да, класска баш багып, бирөөнү чакыргандай болду. Жүзүмкан атып чыкты да, деректирди бир карап, апасын бир карап, эмне кыларын билбей жалдырап катып калды. Деректир сүйлөөгө оозун эптеп келатканда эле, эжей Жүзүмканды колдон жетелеп, эшикти көздөй жөнөп калды.
- Мына!.. - деди деректир алаканын жайып, даттанып жаткандай. - Көрдүңүзбү?! Мен бир жамандыкты ойлоп жаткансып… - Мени көрө коюп, өкүрдү. - Эмне аңдып жүрөсүң?!
- Аңдыбай эле… Кечигип…
- А эмнеге кечигесиң? Жанагы өзүнүн качан өлөрүнөн башканын баарын… жок… жок… качан өлөрүн да билген атаң сени эртерээк ойготуп койбойбу, ыя?!
Ызаландым. Жооп бербестен, күңк-мыңк этип, класска бурулдум.
Сабак көңүлсүз өттү. Баса, бул күнү Саламат да келиптир. Укканбы, укпаганбы билбейм, айтор, ындыны өчкөнүн деле байкаган жокмун. Күндөгүдөй эле чогуу тарадык. Көп деле сүйлөшкөн жокпуз. Көпүрөгө жеткенде Саламат баягы бизге көрсөткөн барагын чөнтөгүнөн шарт сууруп чыкты. Баарыбыз жабыла тиктедик. Ар кимибиз өзүбүзчө шыбырай кеттик: "Жаза элек экен…" Саламат баягы жүрөктү узакка-узакка карап турду да, бырыштыра кармады. Ар бирибиздин жүрөгүбүз зыркырай түштү. Ал муну сезгендей, бырыштырууга кудурети жетпегендей, аны кайра жазды да, жүгүргөн бойдон сууга кетти. Кагазды сууга салып жиберди да, үйүн көздөй жөнөп калды. Артын караган да жок. Биз эңги-деңги абалда агып бараткан кагазды таңыркай карап, туруп калдык. Агып баратат, калкылдап баратат, жүрөк кыпкызыл болуп калды, жүрөк экени билинбей калды, суу канга боёлуп калгандай сезилди. Кан агып жаткандай болду, суу эмес эле, кыпкызыл кан агып жаткандай. Жүрөк көрүнбөй калды, агып кетти. Ошондо гана биз ары бурулдук, Саламаттын карааны да көрүнбөйт. Үйүнө жеткен окшойт.
- Билген окшойт… - деди тири карагыбыз Мурат.
- Катты да. Жүзүмгө келгенчи.
Биз үндөбөй баш ийкедик.
Бирок, кызык, эртеси эле биз Саламаттын куду кечээкидей сүрөттү алып жүргөнүн көрдүк. Ишенбедик. Куду эле кечээки сүрөт. Кайдан келип калды деп, таңдангандай баш чайкадык.
- Бул жаңы, - деди ал түшүнгөндөй, - түндө эле тарттым.
Мурат жыла басып, анын жанына барды да, акырын:
- Маа да бирди тартып бербейсиңби…
Саламат бир азга үндөбөй туруп, башын чайкады:
- Мына тарткан турбайсыңбы…
- Бу өзүмдүкү… Башкага…
Саламат, кечирип койчу дегендей, Муратты жалооруй тиктеп турду да, кайрадан башын чайкап койду.
- Аа-ай!.. - Мурат колун бир шилтеп алып, ары басып кетти.
… Азыр классташтарымдын алды беш-алтыдан (балким, мындан көбү да бардыр?) балалуу болушуптур. Баланын эмне экенин билбеген, атүгүл билүү тууралуу түк ойлоп да койбогон бир кездеги мотураңдаган балдар… Баарынан кызыгы - классташтарымдын эч кимиси бир-бирине үйлөнүшкөн жок. Мындан да кызыгы - ушу классташтарым кийинчерээк түшүмө көп кирчү болду. Жөжөлөрүн калкалаган тооктой болуп, түшүмдө биз дале кыздарыбызды баягыдай эле чыйпылдап коргоп жүргөн болобуз. Чочуп ойгоном да, классташтарым мени жардана карап тургандай, эки жакты айландыра карайм. Анан башымды акырын чайкап, эңги-деңги абалда минтип шыбырап коём:
- Кызык… Бул эмнеси, ыя?...