ru ru ru hbs_cyr hbs_cyr ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky tt ky ky ky ky ky ru ky be ru ru ru ru ru ru ru ru bg ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru
"Тайгандардын санынан сапатына өтүшүбүз керек"
- Майрамкул, ата-бабаларыбыз илгертен бери куш салып, тайган агытып келген эмеспи. Сиз ушул тайгандар жөнүндө айтып берсеңиз. Аларды кантип багып, кантип тапташ керек?
- Эми тайган деле бала сыяктуу болот. Биз анын туулганын күтүп олтуруп, анан кадимки бала сыяктуу эле киндигин кесип алабыз. Анан ар бир күчүктү кармап эмдиребиз. Ал бир тамчы сүт эмсе эле өлбөйт. Ал эми сүт эмбей, оозу карышып, каралбай калса анда өлүп калат. Анткени, тайган күчүк кичине назик болот. Анан аны эреже боюнча 59 күн (китепте эки жарым ай деп жүрөт), камап багыш керек. Ал эми ачык коюп, ар кайсы иттер менен контакт болсо күчүктөр тез эле өлүп калат. Анткени, азыркы учурда ар кандай вирус деген балээ чыкпадыбы. Тайган бир эле ооруду, өлүп калат. Ошону үчүн эки жарым, үч айга жакын атайын жайларда камап таза багыш керек. Биз ал жерди вирус болбогондой кылып дезинфекциялап, тазалап, голландык вакциналарды сайдырабыз. Бир айдан кийин жанагы ичек куртун алып дагы укол атабыз. Үч жумадан кийин дагы сайдырабыз, анан дагы үч жума камап, анан көчөгө ээрчитип чыкса болот. Эгер бул эрежелер аткарылбаса анда күчүк баары бир өлөт.
- Күчүктөрдү багууда кандай тамактар берилиши керек?
- Алардын тамагында беш айга чейин сөзсүз сүт азыктары кошулат. Негизи сегиз, тогуз айга чейин семиз багыш керек. Ал эми жугунду, ботко кылып берсе анда ал тайган рахит болот же башка ит болот, бирок тайган болбойт. Эми азыркы заманда иттер үчүн кальций ж.б. витаминдери көп ар кандай тамактар пайда болбодубу. Мен өзүм эт комбинаттан эт алып келип бышырып, сүт, жумуртка аралаштырып берем. Күчүк толук кандуу тамак ичпесе мыкты тайган болуп бербейт. Аны азыр тайган баккандар да билип калышты. Мурда бир жыл баккандан кийин эле өлүп калат деп себебин билишпей, себеби эмне деп менден сурашчу. Себеби ошол. Бир жылга чейин күчүктү семиз кылып багыш керек.
Илгери ата-бабаларыбыз тайгандарды оорутпай, өлтүрбөй эле багышса керек?..
- Илгерки заманда тайгандар көбүнчө Тянь-Шань өрөөнүндө болгон да. Анан илгери экология да таза болгон, эч кандай оорулар болгон эмес. Ал эми азыр эмне гана деген оорулар жок. Азыр биздин суубуз да, абабыз да бузулду. Азыр вирустун түрү көп, кенедей эле бир оору жабышса болду. Иттерде алты-жети оору болот, жанагы вакциналарды сайганда алар ооруларга туруштук берип калат. Ошон үчүн биз тайгандарды дарылап жатабыз.
- Тайгандардын бири-биринен айырмасы барбы?
- Тайгандарды илгертен эле сын-сыпатына карап баалашкан да, таза тайгандар деп. Эми тайгандарда эски кан да. Алар үч, же төрт жолу таза тайгандарга кошулгандан кийин өзү эле тазаланып калат. Менин тайгандарым алтынчы-жетинчи муунга кетти. Элита деп коюшат го, эң таза кандуу тайгандар түштү. Менин изилдөөлөрүм боюнча тайган канчалык таза болсо, ошончолук курч, ошончолук оюңдагыдай болуп берет. Ал эми таза эмес, чалыш-палыш, кыргызда "төрөгөй" деп коет, ошондой болсо анда ал мыкты тайган болбойт.
- Тайгандын мыкты, аңчы тайган болорун кантип билесиңер?
- Өзүмдүн экспериментим боюнча күчүк туулуп көзү ачыла электе, үч күндөн кийин энесине беш-алты карыш жакын кармап турам. Ошондо кимиси болсо да башын көтөрүп жыт алуусун, сезимталдыгын көрсөтөт. Ошондон байкайм. Энесин көздөй биринчи жөнөгөнү баары бир кийин кыраан тайган болот. Ал негизи эки айында эле билине баштайт. Тентегирээк болуп, көбүрөөк жойлоп калат.
- Карышкырды ала турганы да ошондо билинеби?
- Мурда тайгандардын атасы, энеси, чоң аталары тиштеп жүрсө ошол күчүктөр сөзсүз түрдө карышкырга барат экен. Ал эми, алты-жети, үч-төрт муун карышкырга, аңчылыкка чыкпагандар, же үйдө олтуруп калса, алардын күчүктөрү көпчүлүк учурда карышкырга барбайт экен. Менин тажрыйбамда ошондой болду. Көлдө өзүмдүн "Сактан" "Көк куш", "Жаян" деген тайгандарым менен шаардагы башка күчүктөрдү карышкырдын бөлтүрүгүнө салып, эксперимент кылып көрдүм. Тигилер ачыгын айтканда, такыр карышкырга жологон жок, коркушту. Ал эми менин тайгандарым түз эле барып тиштеп атышты. Эми ал күчүктөр беш-алты айлык күчүктөр болчу. Негизи, жанагы алгыр тайгандар жети-сегиз айында эле билинип, башка пародадагы өзү теңдүү күчүктөрдү кекиртектен алып өлтүрө баштайт экен. Мен ошондо таң калдым. Негизи тайгандарды жети-сегиз айында эле талаага алып чыгам. Аларды таза абага алып чыгып чуркатып ойнотпосо күчүк олтуруп калат.
- Тайган коён, түлкүлөрдү тиштегенде сөзсүз өлтүрөбү, бүркүттөргө окшоп ээси келгенче жөн эле кармап турбайбы?..
- Көпчүлүк учурда тайган түлкүнү бир эле силкип өлтүрүп коёт. Тайган тиштеп туруп белинен бир тартса эле, билбейм, же түлкү морт болобу, бат эле өлүп калат. Ал эми карышкырды токтотуп берет. Ээси келгенче кетирбейт. Бир силкип олтуруп кетирбейт. Жанагы үч кар баскан тайгандар (жетилген тайгандар деп коёбуз), абдан үйрөтүлгөндөр атайын карышкырды чарчатып, чарчатып анан керип өлтүрүшөт. Биз эми "Салбуурун" федерациясында атайын эреже киргизип жатабыз, бир жаш, эки жаш тайгандар карышкырга салынбайт. Анткени, карышкыр тиш салып калса тайган өлүп калат же жарабай калат. Аларды үч жашка чейин чөө, кашкулак, түлкү тиштетип көндүрүш керек. Ошол процесс өткөндөн кийин анан карышкырга салыш керек. Эгер ал практикадан өтпөй карышкырга барса, карышкыр аны өлтүрүп салат.
- Карышкырлар тайгандардын алдына бет маңдай чыга бербесе керек?
- Карышкыр адамдан да акылдуу болот экен, ал көпчүлүк учурда алдыдан учурабайт. Бизде карышкырга аң уулаган атайын аңчылар бар. Алар кээ бирде жумалап, айлап жүрүп да карышкырды көрбөй калышат. Аңчылар карышкырды чала атса, тайгандар аны кууп жетип кармап беришет. Бирок тайгандар ок тийбеген карышкырга деле жетет. Жетип токтотуп берет.
- Салбуурунду канча жылдан бери уюштуруп жүрөсүңөр?
- Алты-жети жыл болду. Ошол учурда тайганчылар өзүбүзчө чогулуп алып андан мурда жер-жерлерди кыдырып тайгандарды сактап калуу максатында жана кайсыл жерде тайгандар бар экенин изилдеп көргөнбүз. Бирок ал кезекте элдин тайган менен деле түшүнүгү жок болчу да чындыгын айтканда. Көп жерде болдум, көп жерди кыдырдым, көпчүлүк учурда шылдың да болдум, итке да ушундай маселе, мамиле кыласыңбы дешип. Таласты көп кыдырдым.
- Кайсы өрөөндө тайган көп экен?
- Кыргызстанда тайгандар абдан көбөйдү. Өзгөчө Талас менен Көлдө абдан катуу өнүгүп жатат. Көлдө бүркүтчүлүк сакталып калган да. Ал эми бүркүт менен алек болгон адам сөзсүз тайган багат. Анан азыр ушул бүркүт менен тайганды тең алып багып жатышат. Аңчылыкка барышат да. Нарында абдан кызыга башташты. Мен атайын кыдырып, тээ Ат-Башыга чейин бардым. Эми биз сандан сапатка өтөлү деп жатабыз. Ал эми сапатка өтүү абдан кыйын иш. Сын-сыпатын, илгерки алгырлык касиетин тең алып ордуна койгонго, алганга аракет кылып жатабыз. Балким ушул миң тайгандын бири илгерки кыргыздын нака тайганы болуп чыкса бизге пайда. Бирок азыркы тайгандар илгерки сапатын жоготуп алган, болсо да 60-70 % эле бар.
- Кыргыз тайгандары жөнүндө илгертен, ооздон-оозго алынып келаткан уламыштар да бар эмеспи...
- Ооба. Илгери Таласта "Көк добул" деген тайган болгон экен. Атайын санжыра кылып айтып жүрүшөт. Ал тогуз карышкырды үйүрү менен жарган тайган. Биздин Балбайдын "Ак таманы" жети карышкырды бир алган тайган. Кожомкул балбандын тайганы болгон. Ал тайган эки жүз, үч жүздөй чөөнүн жарымын кырып таштаган. Тайган жөнүндө айта берсе уламыш, жомоктор абдан көп. Илгертен бери эле кыргыз баласы тайганды абдан кадырлап, кастарлап баккан да.
- Айтмачы, өзүң ушул тайганчылык менен кандайча алек болуп калдың. Же ата-бабаларың мүнүшкөрлүк менен алек болуп келишкенби?
- Мисалы, бала кезде жанагы кыраан тайгандарды көрбөй калганда мынчалык жан талашмак эмесмин. Мен кыраан тайгандарды көрүп калгам да. Анткени, менин таекелерим тайган бакчу. Таекелерим азыр да бүркүттү кармап келатышат. Аларда да баласынан баласына өтүп олтуруп сакталып калыптыр. Мен да таенемдин колунда өскөндүктөн мүнүшкөрлүккө таасирленип калдым. Аларды көрбөй калганымда азыр минтип тайган чогултуп, кудайдын азабын тартмак эмесмин. Бирок, ошондо бала болсом да кыраан тайган менин колума тийип калган. Анан окууну бүткөндөн кийин атайын ушундай тайгандар менен иштеп көрдүм да. Тилекке каршы, баягы бала кездеги кармаган тайгандардай тайгандарга жете албай жатам. Ачыгын айтыш керек, тиякка-биякка барам, бирок, жүз пайыз ошону көрө албай эсим ооп жатат. Бирок, аракет кылып, ошол нерселердин 90% эле жасадым. Бир жаш тайганды карышкырга салып, элге көрсөтүп, анан таза тайгандарды чыгара баштагандан кийин эл да мени сыйлай баштады. Бирок, жаман жери жакшы тайгандарымды уурдатып жиберип атам. Түнү менен келип уурдап, айламды алты кетирип жатышат. Үйүмдүн эшигин сыртынан зым менен байлап анан тайганымды уурдап кетишти. Эми аны жакшылап багышса жакшы. Баладай кылып баксаң, анан уурдап кетсе... Ичиң күйүп калат экен. Бирок, эл иштеген ишиңди билет экен.
- Республикабызда Улуттук оюндарды өнүктүрүү борборунун ачылышы тууралуу эмне дейсиң?
- Бул жалпы элибиздин жакшылыгы. Борбордун келечеги абдан чоң. Биз дагы кичине кечигип жатабыз. Ал эми коңшу Түркмөнстан, Казакстанда бул мамлекеттик деңгээлде мурда эле колго алынып, өркүндөтүп, өстүрүп жатышат. Мына мисалы, монголдордо абдан катуу өнүгүп кетти. Биз дагы кечиге турган болсок, анда биз келечекте элибизге уят болуп калышыбыз да мүмкүн.
- Талгарбек, мүнүшкөрлүккө кандайча кызыгып калдың?
- Биздин ата-бабаларыбыз илгери ушул аңчылык менен жан багышкан да. Бул ата-бабалардан келаткан салт. Менин чоң атам Шайбыр уулу Эрназар, анын атасы да чоң мүнүшкөр болгон. Мүнүшкөрлүк кандан-канга өтүп бүркүт таптап жүрүшкөн экен. Чоң атам мен кичирээк кезимде эле өтүп кеткен. Мен эс тарткандан баштап өзүм эле ушул мүнүшкөрлүккө кызыга баштадым. Мага аталарың бүркүтчү болчу деп эч ким айткан эмес. Өзүм эле кызыга баштагандан кийин атам биздин тукум илгертен эле мүнүшкөр болушкан деп айта баштады.
- Азыркы учурда бизде мүнүшкөрчүлүктүн абалы кандай?
- Эми бул жаңыдан эле өнүгүп келатат. Негизи жети жыл болду. Менин азыркы бүркүтүмдүн аты "Тумара". Тогуз жыл мурда уядан алгам, ошондон бери багып келатам.
- Бүркүттү багып-өстүрүү, таптоо эрежелери үч-төрткө бөлүнчү беле?..
- Ооба, үч-төрттөн да көпкө бөлүнөт. Адегенде колго көндүрүп, анан чыргага (түлкүнүн куйругун жипке байлап сүйрөйт) үйрөтөт, аны ала баштаганда тирүү аңга, түлкүгө салат. Анан жедирет. Биринчилерин тойгузуп турса анан көнүп, барган сайын бүркүттүн өнөрлөрү көбөйөт. Кыйналбай алып, кыйналбай токтотуп дегендей. Кээде өлтүрүп салат.
- Бүркүттөрдү аң уулоого ат сууткандай эле даярдайт окшойсуңар, аларды ачкарын чыгарасыңарбы?
- Бүркүттүн курсагы ток болсо албай коёт да. Жанагы тайган да ошондой. Бүркүттүн эти жогорураак болсо ак жем беребиз. Ак жем берип анан эттин канын сууга жууп беребиз. Анан аң уулоого кетебиз.
- Бүркүт эмне тамак жейт?
- Бүркүт жалаң эле таза эт жейт. Эгерде бүркүттүн эти пасыраак болсо анда этти жүнгө аралаштырып беребиз. Жүн бүркүттүн ичин тазалап чыгат. Ички органдары тазалангандан кийин бүркүт жаман заттарды, кирлери тазалангандан кийин түкүрүп таштайт. Ачыгып калат. Мисалы, көгүчкөндүн этине атайын аттын жалынынан жасалган түйүлгөн этти кан менен аралаштырып жуткуруп жиберебиз. Эртеси ичи тазалангандан кийин бүркүт аны түкүрүп салат.
- Тумара менен эмнелерди кармадың?
- Бишкекте өткөн республикалык биринчиликте да, Чолпон-Атадагы мелдеште да биринчи орунду алдым. Биз жөнүндө атайын телевидениеден келип тартышкан. Ошондо мен Тумара менен атайын карышкыр алдырып бергем. Ошондо Тумаранын оң бутунун жем басарын карышкыр тиштеп койгон экен бүркүттүн тырмагы түшүп азыр кайра өстү, жакшы болуп. Өзүм негизинен күзүндө, кышында аңчылык кылам. Бирок, бүркүттү жапайы карышкырга сала элекмин. Бирок түлкү алып эле жүрөт. Тумара тогуз жылдан бери отуздан ашык түлкү алды.