ky en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru hu ru tt ru ky ru ru ru ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky bg ky ru ky ky ru ru ru ky ru ky ru kk ru ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru tt ru ky ru ky ru
"Агым", 15.01.10 - 8-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
Бүгүнкү дүйнөлүк экономикада мунайзатты керектөө күчөдү. Колунда мунайзаты, газы бар мамлекеттердин күнү тууп, алардын экономикалык гана эмес, саясый салмагын арттырып жиберди. Химиялык өндүрүш болуп көрбөгөндөй чегине жетти. Мунун баары эң татаал экологиялык проблемага барып такалды.
Мунайзат, газ экономикалык пайдабы же саясый кысымбы?
Дүйнөдө мунайзаты "деңиздей чалкыган" чөлкөмдөр бар. Эң белгилүүлөрү Жакынкы жана Ортоңку Чыгыш, Орусиянын Чыгыш түндүк аймагы. Бул өлкөлөрдүн экономикасы мунайзат, газ аркылуу өсүп өнүктү. Орусиянын экспортунун эң негизги бөлүгү мына ушул табигый байлыктар. Араб өлкөлөрүнүкү деле ошондой. Эми саясый кысымга келсек, Орусия менен Украинанын ортосундагы кийинки жылдагы татаал мамиле газ түтүктөрүнүн иштешине терс таасир этти. 2008-жылы Европанын далай мамлекетинин газ менен жылыган үйлөрү тоңо баштады. Европанын таасирдүү саясатчылары, маселен Европа Биримдигинин жетекчилеринин бири Хавьер Солана "жылуулук энергетикасынын башка түрүнө тезирээк өтпөсөк Орусиянын барымтасында калабыз" деп ачык жар салып чыкты. Ошондой эле экологиялык жактан таза, башка өлкөлөргө көз каранды болбогондой энергия булактарына басым жасоо иштери күчөдү. Бирок мунун баары чукулда эле бүтүп калчу иш эмес. Окумуштуулар альтернативдүү энергобулактары 2030-жылдары мунайзаттын үстөмдүгүн жок кыла баштайт деп эсептөөдө. Албетте аны турмуш көрсөтөт.
Орусия же мунайзат державасынын келечеги
Азыркы күнү Орусияда мунайзат өндүрүүнүн келечеги анча ойлондурбагандай түр көрсөтөт. Дүйнөлүк рынокто мунайзаттын баасы былтыркы кризистеги оош-кыйышка карабастан жогору бойдон калууда. Оппозициялык саясатчы Борис Немцов Путинди мунайзатка болгон жогорку бааны Орусиянын экономикасынын өнүгүүсүнө пайдалана алган жок деп айыптады. Мындай учур мурда СССРди Брежнев башкарып турганда болгон экен. Эгер мунайзат менен газга баа кескин түшүп керектөө азайса, Орусиянын экономикасы катастрофалык абалга түшүшү мүмкүн. Ошондуктан тез арада мунайзат "ийнесинен" кутулуу керек. Орусия президенти Дмитрий Медведев инновациялык технологиялык өндүрүштү күчөтүү менен гана экономиканы көтөрүүгө болорун айтып, көрсөтмө берди. Көпчүлүк саясатчылар эсептегендей, Орусиянын чыныгы жетекчиси премьер-министр Владимир Путин унчуга элек, бирок бардыгын түшүнүп турганында шек жок. Кандай болгон күндө да Орусиянын мунайзат "ийнесинен" чыгышы зарыл.
Өткөн кылымдын 70-80-жылдары. Анда биз Ленинград университетинин студенттери элек. Ошол учурда Персия булуңунда согуштук кырдаал түзүлгөн. Биз жаштыгыбыз менен "Америкага эмне жок, океандын ары жагында турса?" деп жолугушууга келген атактуу эл аралык журналист Игорь Фесуненкого суроо узатсак, энергоресурстар керек да деп жооп берген. АКШ, биринчиден, өзүнүн аймагында мунай өндүрүүнү көп жүргүзбөйт. Башка аймактан чыккан ресурстарды көбүрөөк колдонот. Экинчиден, өтө зыяндуу болгон химиялык ишканаларды башка өлкөлөрдүн аймагына курат. Энергоресурстардын баа саясатына да таасир эте алат. Ондогон жылдар мурун Япониянын Киото шаарында жер планетасынын атмосферасын сактап калуу үчүн чоң жыйын өтүп, абага чыккан зыяндуу заттарды чектөө жөнүндө келишимге кол коюшкан. Ошондо АКШ "биздин кызыкчылыкка карама-каршы келет" деген шылтоо менен ал келишимге кошулган эмес.
Ирактын мунай өндүрүшүнө азыркы учурда АКШ де-факто ээлик кылат. Ошондо Ирактагы саясый окуялардын түпкү маңызы ачыкка чыгат. Бирок эртеби-кечпи АКШ да энергосистемасын жөнгө салып, экологиялык таза энергия булактарына баруудан кача албайт. Себеби, каалайбызбы, жокпу, планета бирөө эле.
Борбордук Азиядагы энергетикага байланышкан геосаясый жүрүштөр
Борбор Азия чөлкөмү да планетада болуп жаткан энергопроцесстерден четте калган жок. Гидроресурстарга бай Кыргызстан менен Тажикстан, газдын мекени болгон Өзбекстан менен Түркмөнстан, Теңгиз сыяктуу абдан бай мунайзат кени бар Казакстан турган аймакта энергетика эчак эле геосаясый маселеге айланган. Жаңы ГЭСтерди курууга киришкен Кыргызстан менен Тажикстанга аймактын айбаттуу мамлекети Өзбекстан аябай каршы чыгууда.
Биринчиден, анын пахталуу аймагына сугат суу керек. Экинчиден, Ислам Каримов өзүн Борбор Азиянын лидери катары эсептеп, чабалыраак коңшуларынын Орусия менен тыгыз жакындашып кетишин каалабайт. Акыркы учурда жарыяланган Өзбекстандын "Борбор Азиядагы бирдиктүү энергошакекчеден чыгабыз" деген билдирүүсүндө, албетте, энергоэкономикалык негиз жатканы менен, акыры барып эле коңшу өлкөлөргө кысым көрсөтүү саясаты "кылтыйып" тургансыйт.
Чындап эле Өзбекстан бирдиктүү энергошакекчеден чыгып кетсе Кыргызстанга далай татаалдык келет. Анткени, ГЭСтер бизде болгону менен аларды башкаруу системасы Өзбекстанда. Экинчиден, жүздөгөн километр жерге жогорку вольттуу электрлинияларын куруу керек. Алардын наркы жүздөгөн миллион долларды чапчыйт.
Өзбекстан гана эмес дагы бир күчтүү мамлекет Казакстан менен да энергоресурстарды пайдаланууда татаал маселе келип чыгышы мүмкүн. Башкасын айтпаганда да бир нече жыл мурун Кыргызстан пайдаланылган сууга акы төлөө маселесин көтөргөндө, казак лидери Нурсултан Назарбаев "эмне, андай болсо биз абаны да саталы" деп кагуу берген. Мунун өзү мамлекет аралык маселеде түбөлүк достук деген түшүнүк жок, күнүмдүк кызыкчылыктар бар экенин айгинелеп турат.
Гидроресурстарга бай болгону менен Кыргызстан энергетикалык төлөм кризисине кабылды. Анын негизи пайдаланылган электроэнергия үчүн акы өндүрүү өтө татаалдашып кеткендигинде. Мындан 7-8 жыл мурун эле электрди пайдалануучулардын карызы 2 млрд. сомго жакындап барган. Бул астрономиялык көрсөткүч. Азыр деле бул анча азайган жок. Бийлик абалдан чыгуунун оңой сыяктуу көрүнгөн коркунучтуу жолун тандап алды. Бул электрге гана эмес, өзгөчө жылуулук берүү системасына да бир нече эсе баа көтөрүүдөн улам көрүнүп турат. Көтөрүлгөн баа экономикага гана эмес, социалдык-саясый туруктуулукка да таасир этпей койбойт.
Биринчиден, базар баасы сөзсүз асмандайт. Экинчиден, жарды адамдардын саны өсөт. Үчүнчүдөн, оппозиция жасай албаган каршылык акциялары башталышы толук мүмкүн. Бийликтегилер башка жол жок дегенден бөлөк эч нерсе айталбай жатат. Аналитиктер болсо жолдору көп экенин далилдеп келүүдө, маселен, кандай гана болбосун төлөмдү толук жыйнап алуу. Бул системадагы коррупциядан арылуу. Эмнеси болсо да энергетика чатагы тереңге кетчүдөй.
Энергетиканы колдонуу, экологияны сактоо планетаны сактоо деген маселеге айланганы шексиз. Бул бир мамлекеттин иши эмес. Киотодо кол коюлган келишимди жаңыртуу үчүн азыр эл аралык жыйын Даниянын борбору Копенгагенде чогулду. Ал эмнеге алып келет? Жер шары үчүн кооптуу суроолорго жооп болобу?
кыргыз тилиндеги гезит "Агым"
email • архив • редакция
Эгемендүү, бирок эркин эмес
Кытай кыргыз ГЭСине кызыгар бекен?
Суу башы болгонубуз кайсы?
Жайлоо - белет алгандай театр беле?!
Жерде мунай, асманда Кудай!
"Илим чөйрөсүнө да жаңылануу саясаты зарыл"
Кызыл шапкечендер оңолмоюн коом оңолбойт
Каргайын десем жалгызсың, каргабайын десем…
Бара берсемби же пара берсемби?
Билимдин билиги чындап жануудабы?
Сыйлык да, сыймык да "Агымда"
"Ак калпак дайыма жанымда жүрөт"
КР эмгек сиңирген артисти Расул МАМАТКУЛОВ:
"Артисттерге аракеч болуу оңой"
Махабат рыцарынын туулган күнү
Адам өмүрүн кыйган зилзала, кылтакка илинген баңги "королу" жана талашка түшкөн Чернобыль апааты
Эсен болуп эстей жүр
Виталий мыкты европалык боксчу
Оорунун уяты жок, дарты катуусу гана бар
Канайымдардын тактысы жана бактысы
Аптадагы күндөрдүн лаззатка таасирлери