uk ru ru hbs_cyr ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ru ky ky ky ky ky ky la ky be ru ru ru ru ru ru ru ru bg ru ru ru ru ru ru ru
Көчмөн цивилизациясынын бешиги болгон боз үйдү карасак көптөгөн суроолор жаралат: эмне үчүн эшиги күн чыгышты карап тигилиши керек? Терезеси төбөсүндө? Качан? Кимдер жараткан…?Эң кызыктуу жагдай Боз үйдөн үй-бүлөнүн жашоосун, өнүгүүсүн, салттарын, философиясын, көркөм дүйнөсүн ж.б.у.с. көчмөндөрдүн байыртадан бери келе жаткан ички дүйнөсүн таанысак болот.
Боз үйдүн тарыхы кадимки эле таш доорундагы жерүйгө кетип жатат, анткени тоо жеринде ызгаар сууктан сактаныш үчүн жерүйлөрдү суунун күнөс жээгине эшигин күн чыгышты каратып тигип, ортосунда очогун курушкан. Очоктун түтүнүн чамгарак аркылуу чыгаргандыктан үйдүн келбети ошол таш доорунда эле азыркы боз үйгө окшош бирок, алачыктай болгон. Көчмө болбогондуктан кыштоо катары колдонулган. Миңдеген жылдары ушундай шартта жашагандыктан көчмөндүккө өткөндө деле, архитектурасы өзгөрүүсүз жана эшигин чыгышты каратып тигүү азыркы күнгө чейин сакталган. Мунун бирден бир себеби, байыркы адамдар жаратылышты ыйык жандуу заттар катары кабыл алгандыктан аң - сезиминде күн сайын боз үйдүн түндүгүнөн көрүнгөн Күн-кудайга айланган, анткени алар миф (илимий жомок) дүйнөсүндө жашашкан. Ошол алмустакта жаралып азыркы убакка чейин жашап келген салттар жана боз үй аркылуу байыркы ата-бабаларыбыздын турмушу-көчмөн цивилизациясынын терең сырларын ачсак болот экен.
Эң алгач боз үйдө-жерүйдө* Чыгыш-Батыш огу жаралган (1 сүрөт) кийинчиреек Оң-Сол же оң туш-сол туш (2 сүрөт) тарапка бөлгөндүгүн биле алабыз (түндүк-түштүк эмес), мисалы Юдахиндин кыргызча-орусча сөздүгүндө жана Казахстанда түштүк-оң түстүк, түндүк - сол түстүк, бул октор жер шарын төрткө бөлгөн боз үйдүн сырткы октору, Азиянын чексиз мейкиндиги -тоо-талааларында адашпай көчүү үчүн керек болгон.
Мисалы боз үйдүн ичиндеги улага-төр, эр-эпчи тарабы пайда болгону бул күчтүү өнүккөн көчмөндөр коому жаралганын көрсөтүп турат (3сүрөт).
Бул октор үйдүн ичиндеги октор.
Эмне үчүн улага-төр, эр-эпчи деп аталат? Эмне үчүн төр улук?
Байкап көрсөк таң атаары менен боз үйдүн эшигинен күн төргө тиет, же төр күндүн отурган орду. Эгерде адамзаттын эң алгачкы сыйынганы күн-кудайы, күн-жараткан экенин эске алсак, төр боз үйдүн эң бийик, эң ардактуу ордуна айланганын көрө алабыз.
Төргө күн отурганын тилибизден дагы аныктаманы таба алабыз, мисалы: кызга байланыштуу, кыз чыккан эне-атасынын үйүн төркүнү** деп айтабыз, атасынын төрүнө күндү кошуп айтып жатат!
Күн чыккандан батканга чейинки жол сыяктуу, улага-төрөлүү, Төр адамзаттын өмүр бою умтулган күн кудай олтурган бийик- Улук жери - төргө жетүү жашоонун улуу максаты!!! Бул максат боз үйдө эр-эпчи: эркек жана аял үчүн эриш-аркак же Улук-Ыйык философиялык жашоо касиети; Улага-Төр жашоо жолу. Бөз үйдүн ичинде үй-бүлөнүн жашоо жолу так көрсөтүлгөн:Эркек үчүн-Улук, аял үчүн- Ыйык! Ошондуктан эркек өмүр бою күчү, акылы менен Улуктукка умтулса, аял касиети менен Ыйыктыкка умтулат!!!
Боз үйдүн прототиби болгон алачыкка шөкүлөнүн окшоштугу, балким ошондуктан шөкүлө кийген аялзатты үйчү (эпчи, түрк тилдеринде-эвчи), же үйдүн ээси дегенибиз бул байыртадан келе жаткан кабар аркылуу аялзаттын ыйыктыгын дагы бир жолу аныктасак болот.
3-сүрөттөгү боз үйдүн эр-эпчиге бөлүнүшү байыркы биздин доорго чейинки V кылымда Кытайда жаралган инь-ян натурфилософиялык түшүнүктүн башаты катары карасак болот, анткени инь-ян натурфилософиясы бул үзгүлтүксүз бир-бирине өтүп турган каршы күчтөр (аял-эркек, ысык-суук…) [Чойун Өмүралы Уулу, Теңирчилик, Бишкек, "Крон", 1994г.]
4-сүрөттө Көчмөндөр дүйнөсүндө түндүктү ааламга кеткен ок көрсөтүп турса, түштүктү жер алдына карай кеткен ок көрсөтүп турат, октун башталышы боз үйдүн очогу, бул принцип үй-бүлөнүн-адамзаттын теңир менен да арбактар дүйнөсү менен да байланышын көргөзүп жаткансыйт.
Боз үйдө, үй бүлөнүн очогун, үй-бүлөнүн ички дүйнөсүн аалам менен байланыштырган ок кетип жатат, мисалы чак түштө очокту боз үйдүн чамгарагы аркылуу күндүн нуру байланыштырып турат. (Чак түш - күн төбөгө келгенде күндүн нурунун - очокко түшүшү).
Боз үйдүн терезеси асманды караганы, анан бүгүнкү күнгө чейин өзгөрбөгөнү, биринчи себеп: күн - кудайга, кийин адамдардын аң сезими өнуккөндө теңирге сыйынгандыктан өзгөрткөн эмес; экинчи себеп зор - Евразия тоо талааларында көчүп жүрүүдө адашпас үчүн (асмандагы жылдыздардын өз ара жайгашын жана мезгилге карата өзгөрүүсүн түндүк аркылуу изилдөө).
Эмне үчүн үйлөнүү, үй-бүлө, үйлөнүү тою терминдерди колдонобуз, адамдын жашоосу үй менен байланышкан, отко кирүү ж.б. терминдер бул кыргыздын байыркы турмушун, башкача айтканда полигамный жашоодон өзүнчө жекече үй-бүлө пайда болгон отко сыйынуу доордун кабарын билдирет (азыр дагы от менен байланышкан, ырымдар кеңири колдонулат-отко суу куюп өчүрбөйт...).
Боз үйгө карата көчмөндөрдүн үч кабаттуу философиялык дүйнөсүнө тактоо киргизе алабыз: Күндүзгү жердеги жашоо-бул адамзат, жан-жаныбарлар дүйнөсү; Түн, караңгы Түн, жылдыздуу аалам- теңир дүйнөсү, жер-асты жана карангычылык - арбактар дүйнөсү. Эмне үчүн адамдар уктап жатканда түш көрду деп айтабыз, уйку көрдү же башка терминди колдонбойбуз? Кыргыз тили палео (байыркы) тил болгондуктан, ошол таш доорунда теңирге сыйынган убакта жана жер астында арбактар жашоосуна ишенген чактагы жаралган терминди (түш көрүү) бүгүнкү күндө колдонуп жатабыз, ал түгүл жер астындагы дүйнөнү чагылдырган эпос жаралган кыргыздарда-Төштүк (Түштүк).
Чечмелесек адам уктап жатканда жер алдына түшүп көргөнү түш көрүү!, дагы бир аныктамасы "Уйку өлүмгө барабар". Азыркы көчмөндөрдүн улуу салттарынын бири, адам каза болгондо атайын аземи менен миңген жылкысын союп аркы- арбактар дүйнөсүнө узатуу- көмүү эмес! Боз үйдүн төрүнө карыганда адам жетип, анан кайрадан төрөлүп жатпайбы! Тактап айтканда боз үйдүн төрүнөн жер алдындагы арбактар дүйнөсү аркылуу кайрадан бул дүйнөгө боз үйдүн улагасы аркылуу жашоосун кайрадан улантып үзгүлтүксүз бир-бирине өтмө төрөл философиясынын аныктамасы!
5-сүрөттө боз үйдүн Түндүгү, Түндүк тамгасы же "төгөрөктүн төрт" бурчу көргөзүлгөн. Кылымдар бою түндүк аркылуу күндү көргөндүктөн, түндүктүн сөлөкөтү күндүн Тамгасына айланган. Америка континентиндеги Майя, Инк цивилизациясынын күндү белгилеген тамгасы түндүк тамгасына окшош, аталышы да окшош (Kin,King), Күн.[Уметалиева-Баялиева Ч.Т., Этногенез кыргызов. -Б.:2008-290с]. Дүйнөнүн башка тарабындагы Мессопотамиядагы Шумер цивилизациясынын күн-кудайды белгилеген тамгасы дагы түндүк тамгага окшош, аталышы udu,ud же кыргызча от. Мындай окшоштук илимий божомолду-гипотезаны жаратат: Майя, Инк жана Шумер цивилизациясын түзгөн элдер боз үйдө жашашкан.
Күн тийип турганда карасак күндүн өзүнүн сөлөкөтү пайда болот, нурлары чачыраган тегерек же ортосунда чекити бар тегерек. Мындай күндүн тамгасы (иероглиф) дүйнөнүн эки тарабындагы байыркы цивилизацияларда Египетте жана Кытайда. Ушул тамгалар экөө тең, көчмөн цивилизациясында кеңири тараган. Илимий божомол (гипотеза) сыңары тыянак чыгарсак :тамгасы күндүн өз сөлөкөтү катары дүйнөнүн баардык жеринде, түндүк тамгасы боз үйдө жашаган гана элдерде пайда болушу мүмкүн.Түрк элдеринин Евразия континентинин эбегейсиз зор мейкиндигин ээлешинде боз үйдүн өбөлгөсү зор болгон. Жогорку жагдайларды эске алсак, боз үйдүн жаралышы түрк элдеринин салттарына терең сугарылгандыктан түрк элдерине таандык экендигинде шек жок. Боз үй тирүүлөрдүн үйү болгондуктан бир дагы Евразия мейкиндигиндеги кургандардан табылган эмес. Эң байыркы мындан төрт миң жыл мурдагы кийиз жана кийизден жасалган калпак Лобнор көлүнүн жанынан (ошол аймакта азыр да кыргыздар жашайт), мындан 2,5 мин жыл мурдагы кийиз Алтайдагы Пазырык кургандарынан табылган.
Боз үй тууралуу билдирүүлөр негизинен түзүлүшү, кооздугу тууралуу жана маданияты төмөн "Варварлардын" баш калкалоочу жайы катары илимий макалаларда, энциклопедияларда кездешет.
профессор, архитектура боюнча профессор,
Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын
корреспондент-мүчөсү Инженердик академиянын академиги,
Кыргыз Республикасынын илимге эмгек сиңирген ишмери
*-Жерүйдө жашагандыкты кыргыз тилиндеги термин Чык аркылуу аныктаса болот, өйдө чык - көтөрүлүү жана эшикке чык-сыртка баруу бир, эле термин аркылуу түшүндүрүлүп жатат, бул тил калыптанып жаткан байыркы мезгил.
**-Кыз бала төркүлөп келгенде атасынын төрүнө ыйык орунга олтурат, кызмат кылбайт, Кыз балага атасынын төрүндө ыйык үкү тагылган топу же тебетей, бойго жетип күйөгө чыгаарда шөкүлө кийгизилет, эч качан жоолук салбайт, жоолукту күйөөгө барган жеринде кайын тарап кыздын шөкүлөсүн алып кайын синдисине ырым кылып кийгизет да жоолук салат, бул көчмөн цивилизациясын эң ыйык өзгөрбөс бузууга болбой турган салттарынын бири!
Төр ыйык жана Улук орун экенин дагы бир жолу аныкталып жатат.