ky en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ru ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru ru ky ru ky ru ky bg ky ru ky ru ky ru ky ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ky ru ky ru av ru tt ru ru ru ky ru ky ru
"Агым", 19.02.10 - 16-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
"Көгөргөн "нанды "көргөнгө зар "болгонбуз"
Быйыл Улуу Ата мекендик согуштун бүткөнүнө туура 65 жыл болот. Байкалбай эле жылдан жылга бизге бейпил жашоо тартуулаган ата-апаларыбыздын катары суюлуп барат. Азыр борбордо турган, жерлиги ак-талаалык 85 жаштагы Жамшит Калбаевди кепке тарттык. Учурда көзү көрбөй, буту баспай турса дагы көкүрөгү тунук карыя төмөнкүлөрдү айтып берди.
- Эми айланайын, согуштун бетин көргүлүк кылбасын. Ал согуш эмдигиче көкүрөгүмдө кадалып турат. Мен согушка кайра-кайра чакыртылып, эки-үч жолу артка кайтарылдым. Акыры 1944-жылы аттандым. Тиягы Берлин, бу жагы Кытайга чейин баргам. Сибирде, Түркстанда болдум. Алгач барганда бизге үч ай кантип мылтык атышты, чалгынга чыгууну үйрөтүштү. Ошол кезде биринчи жолу миномет, снайпер мылтыгынан аттым. Тамак-аш деген жок. Ичкенибиз шылдырган капуста же картошка шорпо. Кээде ал дагы жок болуп калчу. Айылда согушка чейин эле жокчулукта жашаган мен үчүн кылаңгыр шорпо менен жүрүү анча кыйын болгон жок. Бирок, кышкысын азап эле болду. Бутубузда бут кийим аты бар эле бирдеме. Үстүбүздөгү киймибиз жука. Кийим берет, ал бат эле тытылып жок болот. Үйүнөн күчтүүрөөк тамактанып жүргөндөрдүн көбү тоңуп, ичи ооруп өлүп кетти. Күндүзү буктурмада жатып, түнкүсүн немистердин казармаларына чабуул жасайбыз. Кудай өзү кечирсин, канчалаган немисти өлтүрдүк. Биз антпесек, алар бизди кырып эле ташташмак. Мени менен кеткен элүү чакты 18-19 жаштагы кер мурут жигиттерден экөөбүз гана кайтыптырбыз. Анын аты Төлөгөн болчу. Азыр ал тирүү барбы, жокпу билбейм.
1945-жылы колуман, бутуман жеңил жаракат алгандан кийин мени Кытайдын Кулжа деген шаарына которушту. Ал жак согуш кайнап турган жердегиге караганда кыйла жакшы экен. Тамакка тоюп, нанды кенен жеп жыргап эле калдым. Аэродромдо керелден кечке, кечинде да тынбай самолетторго бомба илип берип турам. Бүгүн эле жакшынакай узаткан учкуч кечинде келбей калат. Ошентип ал жактан күзүндө кайра Сибирге жиберишти. Сибирде суук чучукка жетет. Күнүгө бороон-чапкын. Кээде катуу шамал башталганда бири-бирибизди жоготуп албайлы деп бекем кол кармашып казарманы көздөй басабыз. Жалгыз бассаң бороон сени кайда алып кеткенин байкабай каласың. Далай балдар бороондо дайыны табылбай калды. Согуш адамзатты бат эле бир тууган кылып коет экен. Грузин, азербайжан, татар, өзбек, тажик, уйгур дагы башка улуттагы балдар бир туугандай аралашып эле жүрдүк.
Сталинграддын алдындагы согушта абдан кыйын болду. Кээде тамак жасап жаткан жерге бомба тийип, тамак-аш казаны менен топуракка аралашып эле жатып калат. Мындайда тамакты унутуп, жаныңдын аман калышын ойлоп калат экенсиң. Кээде өзөк карарып кеткенде жегидей бирдеме болсо эле жей берчүбүз. Азыр көгөрүп кетти деп чанып жаткан нанды ошо кезде көргөнгө зар болбодукпу. Кээде түнкүсүн немистер бизди турган аймагыбыздан сүрүп чыгарышат. Кайра биз аларды чегинтебиз. Ошондой түнкү уруштарда немистерге аралашып кеткен учурлар болду.
Мен согушта командир да болдум. Жаныма он чакты кишини кошуп, тапшырма берип бир жактарга жөнөтөт. Кайра келгиче бир-экөө өлөт. Эртеси кайра кошуп берет. Эртеси дагы алардын арасынан окко учкандар болот. Чогуу жатып, чогуу туруп, өзүм тамактандырып жүрүп алар бир туугандарымдай эле болуп калган. Азыр да аларды эстесем ичим ачышат. Өлгөндөрдү көргөндө мен да өлөм деген ой келип, үрөйүм учат. Жаратканга ыраазымын, ошол апааттан аман калып, ушул жашка келип отурам.
Азыркы силерге окшогон балдарга чыйрак болгула, өзүңөрдү бекем кармап, кайраттуу болгула деп айтам. Азыр ойлосом, согуш убагында ооруктагылар кайраттанып, белди бекем буубаса немистерди жеңүү кыйын болмок. Ошондо миллиондогон аялдар, энелер өздөрү ачка калганына карабай согушка баарын жиберип турушпаса, немистерге жем эле болмокпуз. Ошондуктан эч качан биз көргөндөй согуш, ачарчылык, жокчулук болбосун. Балдарыбыз баарына чыдамдуу болуп, мекенин сактаса деп кудайдан тилейм.
Ошондой азап-тозокту көргөн, жеңиш алып келген адамдарды азыр өкмөт карабай калды. Көзүм көрүп, бутум басып турганда майрамдарда чакырып, акча, тамак берип сыйлачу эле, азыр минтип каржалып отурам. Эки жылдан бери өкмөт тарабынан басып келип акыбалымды сураган адам жок. Көзүмдү операция кылгандан кийин минтип көрбөй калып, мени эч ким карабай калды (жашып). Эмне деп айтам, айлам жок отурам, өлүмүмдү тилеп. Алдакул деген улуу уулум бар эле, чоң кызматта иштеген. Ал кайтыш болуп калды. Кийинки балдарым өз тиричиликтери менен алек. Алардын тапкандары өздөрүнө араң жетет.
P.S.Колдору муздап, кышылдай араң дем алган Жамшит ата менин барганыма жетине албай, кетерде бата берип узатты. "Көптү айтып берет элем, азыр акыбалым начар" деген ардагерди көпкө кыйнагым келген жок. Араң сүйлөп берген согуш ардагеринин, эки-үч жыл мурун кийип жүргөн костюмун орден, медалдары менен тартып алдым. Балким жогорку жактагылар окуп калса, Жамшит атага бир аз жардам кылышар. Же Ата мекенди коргогон аталар ага татыктуу эмеспи?!
Оорукта оңой болгон жок
"Согуш кыйынчылыгын жакшы эле тарттык"
Улуу Ата мекендик согуш убагында ооруктагылар майдандагы жоокерлерден кем эмес азап тарткан. Алардын жокчулукка, ачарчылыкка карабай күнү-түнү кылган эмгегинин аркасында жеңиш келгени калетсиз. Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районундагы Сары-Камыш айылынын тургуну, согуш мезгилиндеги кыйынчылыкты башынан өткөргөн 90 жаштагы Зилейкан ТОКОЕВАны кепке тарттык.
- Мен ал кезде жаңы турмушка чыккан келин болчумун. Көрбөгөндү көрдүк. Эртеден кечке буудай оробуз. Сүт тартып, сары май жасап, жүн сабап, жип ийрип, байпак түйүп, арпа-буудайдан ун кылып майданга жөнөтчүбүз. Согушка чейин бир аз малдуу болуп калгандарга согуш жылдары бир аз жеңилирээк болду. А колунда жокторубуз жакшы эле азап тарттык. Болгон тамак-аш, кийим-кече майданга жөнөтүлөт. Айылда тамак-аш тартыш. Бир күндө бир маал эптеп кара курсакты кампайтабыз. Колунда барлар элге каралашып, бир аз жарма, шорпо-шилең болуп калса айылдыктар чогула калып ичип алабыз. Тыңдарыбыз жаргылчакка талкан, ун кылып алып жүрдүк. Үйүндө ашыгыраак ун-талканы, айраны барлар өз алдынча күдүңдөп ичпей, эл менен чогуу ичишчү. Азыркыга чейин таңгалам. Ошол кезде эл абдан эле кең пейил, ынтымактуу экен. Баары тартыш болсо да айыл ичинде уурулук жок болчу.
Согушка кеткендердин көбү кайтпай калышты. Менин Турусбек, Турускелди деген эки иним кайтпай калды. Турусбек өткүр, Турускелди жоош болчу. Бир жолу Турусбектен "Биз Латвиянын жанында турабыз. Согуштун так оозундабыз. "Ап" этип сугунса эле жок болушубуз мүмкүн. Бул менин акыркы катымбы же дагы жазамбы билбейм. Кош болгула!" деген кат келди. Ошол боюнча кабар болбой, аны көргөн жокпуз. Кийин эки инимен тең кара кагаз келди. Турускелди абдан жоош эле. Ошондуктанбы, азыркыга чейин ал туткунга түшүп, бир жерде жүрөт го деп үмүттөнө берем. Кыздарыма, неберелериме кээде тиги "Жди меняга" бербейлиби деп калам. Орозбек деген агам да согушка барып, ал аман кайткан, кийин 65 жашында көзү өтүп кетти.
Согуш убагында эркектин да, аялдын да кызматын кылдык. Мен абдан тың, силерче айтканда, лидер келин болчумун. Кыз-келиндерди кайраттандырып, "белди бекем бууйлу, жеңиш биздики болот десеңер иштейли, оокат кылып жанды багалы" деп үгүттөп жүрдүм. Атам менен апам айылдагы элдин баарынын сүтүн тартып, каймак кылат. Анан аны аялдар сары май кылып кайнатып, фронтко жиберишчү. Агезде буудай, ун, май уурдагандар жоопко тартылып, тамак-ашка көзөмөл катуу болор эле. Эт дегенди анда-санда гана кымындайдан жеп калабыз. Тамак жокто Николайдын убагынан калган чоң жез самоорлорго чай кайнатып, бир маал ичип алабыз. Агезде самынга окшогон уютулган чай болор эле. Ошондон аз-аздан кертип чай кылчубуз.
Жолдошум Касымбай Токоев 1941-жылдын 18-июлунда жаңы эле мектепке деректир болгон. Эки-үч күндөн соң эле согуш башталды. Активдер күйөөмдү Бозучук(Нововознесеновка) аскер комиссариатына иштейсиң дешип, брон менен согуштан алып калышты. Ал байкуш ошол кездерде үй бетин көргөн жок. Бирде мектепте, бирде комиссариатта болду. Ал согуш убагында окубай калган балдардын бир тобун окууга тартты. Кээ бирин бал тилге салып, айрымдарын окубасаң аскерге жөнөтүп жиберем деп коркутуп окутту. Айтылуу хирург Мамбет Мамакеев жолдошумдун окуучусу, биринчи бүтүрүүчүсү болду. Үйдүн улуулары согушка кетип, майда ини-карындаштары көп болгондуктан, Мамбет окуусун таштап, ат араба менен колхоздун эгинин тартып жүрчү. Аны жолдошум окубасаң согушка жөнөтүп жиберем деп коркутуп, кайра окутуптур. Ал азыркыга чейин күйөөмө алкышын айтып келатат. Касымбай 60-жылдары Дүйшөн Исаев менен "Кыргыз тили" окуу китебин чыгарышты. Бул эмгегинин үзүрүн биз анын көзү өткөндөн кийин жакшы эле көрдүк.
Эстесем, согуш учурунда айылдын жарымынан көбү боз үйлөрдө, айрымдары топурактан курулуп, үстү камыш менен жабылган үйлөрдө турушчу. Жолдошум директор болгондуктан, биз бүтө элек мектептин эки бөлмөсүндө жашап калдык. Бир күнү мектептин кароолчусуна канжыгасына балта байланган орус келип калды. Бир көргөндө эле андан сестендим. Кечинде ал биз жатпаган бөлмөгө кирип, эки чокойду, самындарды, пальтолорубузду уурдап чыгып баратканда үйдөгү эжемдин баласын терезеден чыгарып кароолчуга жибердим. Көрсө, кароолчу экөө шериктеш экен. Анан акырын кошуналарды тургузуп, орусту кармадык. Ал кесилип кетти. Ойлосом, ошондо орус бизди самын, чокой, пальтолор үчүн өлтүрмөк экен. Бир чети кароолчу шериктеш болуп, жол көрсөтүп бергени биздин аман калышыбызга себепчи болуптур.
Кыскасы, балам, биз согуштун каарын жакшы эле тарттык. Эми силердин келечегиңер кең болсун. Азыркы кылымда жакшы жашоого бардык шарт бар. Өлкөдө тынчтык өкүм сүрүп турганда ар бир адам аракет кылса турмуш оңолот. Кудайдан тилээрим, эч качан согуш болбосун!
Бетти даярдаган Мелис СОВЕТ уулу
кыргыз тилиндеги гезит "Агым"
email • архив • редакция
"Импульстун" кыздары "линиясын" ачса, иштин бүткөнү
Айтчуну айтууга дагы да кеч эмес
Чегара азабы же ала допучандардын айбаттуу саясаты
Алган жакшы, кайтарганды да ойлогула
Улугбек ОРМОНОВ, ЖК депутаты:
"Мага өз дүнүйөм жетиштүү"
Айдаркенге көз кызарткандар көп
Барга да, жокко да кайыл Баткенде
Улуттук телеканалдын идеологиясы ушундайбы?
Айыл чарбасы боорун көтөрбөсө, эл эзели жакырчылыктан чыкпайт
Оңтоюн таап ойногон, ок жыгач окшойт мыйзамың!
"СЕРИАЛДЫН" СЕРИЯСЫ БҮТЧҮДӨЙ ЭМЕС...
Отуз тил билген орошон талант
"Көгөргөн "нанды "көргөнгө зар "болгонбуз"
Сырты жалтырак, ичи калтырак үйлөр, айласы кеткен архитектура
Дарт канча болсо, дабаасы да ошончо
Ит итти, ит куйругун жумшагыча иш бүтөт
Буруттун сөзүн "буудайдай" терген Буудайбек
Баатыр энелер кайдан чыгат?!
Объявление о проведении теста на знание корейского языка, EPS-KLT.