hbs_cyr ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru el ru ru ru ru ru ru ru ru bg ru ru ru ru ru ru ru ky ru fr ky ru fr ru ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ru ru fr ru mk fr ru fr ru ru fr ru fr ky fr ky tt ky ru fr ky ky ru fr ky fr ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ky ru ru fr hbs_cyr uk fr ru ky fr ky ce fr ky ky fr uk ru uk fr ky ky fr ru ru fr ru ce fr ky ce fr tt ky ky ru ru fr ky fr ru ru ru ru fr mn en fr myv fr ky ky fr ky uk fr ru ru fr ru ru fr ru kk fr ru ky fr ru kk fr ky fr ru ru
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
Кармыштегин Макелек Өмүрбай уулу, ШУАР "Тил жана Котормо" журналынын жооптуу редактору, филология илимдеринин доктору
"Манас" эпосундагы тил маданияты
Ээге калп айтпоо. "Манас" эпосунда, чын сүйлөө маданияты адамдарды түп-тарыхынан чын болууга көндүрсө, демейдеги турмушунда, жаратканына, теңирине калп айтпоо жан менен ченеле турган олуттуу маселеге көтөрүлүп: "Калп ырыс кесет, кайгы өмүр кесет",- болуп, калп айтсаң сенин өмүрүңдү ээң кесип салат деген ишенимге жеткирген. Ал Манас доорунда: "Кабылан Манас баатырга,\ Калп айтып кандай барабыз?!" (Ж. Мамайда),- деп зыр силкинип турган даражага жеткирилип, Манаска калп айтуу адамдык сапаттан айрылууга көтөрүлгөн. Манас доорунун жалчып кетүүсүн эли (чоролору да) ага калп сүйлөбөө ишенимине жеткенинен деп айтсак, эпостун рухуна төп келет. Ал Манас да элине бетке айтуу эркин бергендиктен эли чын сүйлөө ишенимине бекиген.
Бетке айтуу. "Манас" эпосундагы тил маданиятынын дагы бир көзгө урунтуктуу учураганы бетке айтышуу болгон. Бетке айтуу чын сүйлөөнүн сөөнөр тоосу болгон. Мында жөн эле адамдар эмес, олуя Манас да бетке айткан сөздү кабыл алган, арийне башкалардын бетке айтуу эркин бергени Манасты "Айкөл" атоого алып барган. Мансаптардын бетине айтуу ага ак жүрөк экенин туюнтат деген акылман сөздү Конфуций мындай айтканы бар: "Зылу башчы кишини кандай күтүү керек? - деп сурайт. Конфуций айтат: "Аны алдаба, чын сөз айтып кыжырына тийип турсаң болот" (Караңыз, Конфуций "Талкуунун" 22.14 тароосуна). Конфуцийдин айткан таалиматы "Манас" эпосундагы хан Манас менен, анын чоролору деп аталган кол астындагыларынын ортосундагы мамиледе айкын көрүнгөн. Мисалын көрсөтсөк, Алмамбет, Чубак "Чоң казатта" чалгынга жол талашып чыр чыгарышып, ал ачууларын түз эле Манастын бетине айткан. Анда Алмамбет: "Ой, ой Манас, ой, Манас\ Аңкоосубай кой Манас!",- деп (Ж. Мамайда), Чубактын чыр жасап жатканын билмексенге салып турган Манас баатырга катуу тийет. Ал Чубак да: "Унутуп коёр сен белең,\ Оорукта калар мен белем!"- деп Манаска катуу тийип, Алмамбетти алгачкы чалгынга жөнөткөнүнө, өзүн оорукка таштап койгонуна таарынган Чубак Манаска "Сен" деген "Сенек" сөздү бетине эле айтып ачууланууга чейин барат. Ошондо хан Манас да: "Тороңдойсуң эки шер,\ Тооксуз да таң аткан.\ Эрегишер ар убак эмнең бар талашкан?",- деп (Ж. Мамай, 1- том 369- бет) олут талашып жаңжалдашып жаткан Алмамбет менен Чубакты кага сүйлөгөндө алар да жүйөгө сынып тим болушат. Дагы бирди алсак, "Чоң казаттын" жүрүшүнө көчүгү чыдабаган Кыргылчал да Манасты түз издеп барып: "Качып жүргөн бир кулду (Алмамбетти),\ Калк бийлетип чоң кылдың.\ Калың журттун баарына\ Капталдан кара шор кылдың.\ Элкин келген бир кулду\ Эл бийлетип чоң кылдың. Бүтүн элдин баарына\ Эсинен кеткис сен кылдың",- дейт (Ж. Мамайда). Манас Алмамбетти "Чоң казатка" кол башчы кылып койсо, колду 41 күн эс алдырбай сүрүп жүргөнүнө чыдабаганда Манаска бетке айтып турганы эле. Манастын ошол кездеги мартабасы (хан), оорагы (теңдешсиз баатыр) жөнүнөн айтканда, мындай катуу сүйлөөлөр баш кесилме күнөө болуп табылышы керек. Бирок айкөл Манас элин, чоролорун ушундай бетке сүйлөөгө эрк берип, кошоматтанып ханга калп айтпоодой сүйлөө маданиятына жеткирген экен. Ошондуктандыр, "Баш кесмек бар, тил кесмек жок",- деген мыйзамды хан Манас чыгарып, кийинкилер тилин тартпай бетке айтма эрлик жаралган өңдүү. Андан да, кыргыз макалдарында "Бетке айткандын - заары жок", "Бетке айткандын - жүзү жарык",- деген макалдар чыккан.
Убада сөзгө туруу. "Манастагы" чын сүйлөө маданиятында, убада сөзгө туруу зың зоокадай бек болгон. Манас убада сөзгө турууну "Баатырлык каада" катары тутунган. Баатыр деген кара күчү менен эле жоону жеңип калбай, кадиресе убада сөзгө туруу адамдык касиети менен да жоо жеңет деген ишениминен тайыбаган. Убада сөздүн өтө оор экенин улуу ойчул Конфуций мындай айткан экен: " Илгери сөз ооздон оңой эле чыкчу эмес, андай болушу, аракети ордунан чыкпай калуудан уялар эле". Көрсө, "Уят - өлүмдөн катуу",- дегендеги уятты Конфуций да көрсөткөн турбайбы. Манас да убада сөздү өлүмдөн оор көрөт экен. Ал үчүн, "Манастан" алып айтсак, Манас баатыр жаралуу болуп элине кайтып келе жаткан жолдогу "Чоң казатта" Коңурбайга мөөнөт бергени, Алмамбет Манастын ал жоругун туура эмес чечим катары көрүп: "Уруксат бердим дегенде,\ Чочуп Алмаң селт этти… Жаралуу болгон кезиңде,\ Жаныма киши калтырбай,\ Жайлаймын деп ойлопсуң.\ Алмамбет, Чубак тең өлөт.\ Серек, Сыргак дагы өлөт.\ Карыдан өлөт Музбурчак,\ Кайгы ичиңе бата албай,\ Кайгырасың ошол чак…Деп ошентип Алмамбет,\ Буркан-шаркан сүйлөнүп" (Ж. Мамайда), - абдан кейийт. Көргүлүгү Алмамбет айткандай болот: 15 күндүк мөөнөт алган Коңурбай ошол убакыт ичинде Шыпшайдарды (Жойгараны) таап келип, калың кол чогултуп, Манастын кошуунуна чабуулга өтөт. Шыпшайдар Алмамбет баштаган мыкты чоролорду атып салат. Манас орду толгус зыянга учурап, эптеп элине келип бул дүйнөдөн өтөт. Манастын андай ишке кабылуусу баатырлык убада сөз болуп, жоо жактын сураган мөөнөтүнө берген убада сөзүнө туруу аны ошончолук оор абалга, өлүмгө тушуктурду. Бирок, адамдык, баатырлык каададан айтканда, Манас жеңилген жок, ал түбөлүк адамзаттын убада сөзүн коргогон боюнча кете алды. Убада сөздү коргоо адамдык касиети сактап калуу болуп эсептелет. Ошого кыргызда: "Убадасыз кишиден жүрүп кеткен жел артык",- болуп, убада сөзүндө турбаган Коңурбай кыргыздын көзүндө "Жел" болуп кала берди.
"Манас" эпосундагы убада сөз баатырлык мелдештерде, убакыт мөөнөттө, кадиресе баатыр кыздардын күйөө тандашында көп колдонулуп, адамдардагы убаданы актоонун окуялары баяндалган. Убада жөнүндө эпостогу саптардан көрсөк: "Атаңдын көрү төө балбан\ Убаданы бек кылгын,\ Кудай деген шерт кылгын.\ Мени жыгып сен алсаң,\ Дегениңе көнөйүн", "Убаданы бек кылып:\ Доону бирге доолоого,\ Жоону бирге жоолоого,\ Урушту бирге салышка,\ Ажал жетип күн бүтсө, Бир жерге өлүп калышка…" (С. Каралаевде) бул баатырлардын, балбандардын "Манастагы" убада сөздөрү. Ал "Манас" эпосунда Карабөрк (Ким жеңип алса, тием деген убадасы), ошондой эле, кыз Куялы баатырдын Сейитекке убадасы, Айчүрөктүн "Аталарынын бел кудалык убадасын" аткарып, Семетейди издеп барышы сыяктуу кыздардын күйөө тандоо турмуштук окуялардагы убадаларды алып айтсак, "Манас" эпосунда убада өтө бийикке жеткенин, ал жоолашууда мөөнөт суроо, алым- салыкта убакыт белгилешүү убадалары эпосто абдан көп кезигип, оң кейипкерлер убадада адамдык сапатын сактоочулар, жанын, алышып- тийишүү эркин убадага байлап, ал убадаларын аткаргандар катары айтылып, оң кейипкерлик образдары көтөрүлгөн. Ооба, убадасын аткаруу үчүн Манас сыяктуу беделдерди төлөсө да, канча кордолсо да угарман аларды "Акмактар" катарына кошпой, түбөлүк кадырлап, Манаска окшош "Атабыздын жомогу, айтпай койсок болобу?",- деп айтып жүрүшөт. Ал жагымсыз кейипкерлерди убадасында турбаган, ант-шертти көп жасагандыгы, өзүнүн жасаган антына кайчылык кылгандык окуялар көп айтылып, жагымсыз образдары ачылган.
Майнаптай айтканда, убада сөздө туруу кыргыздын руху, кыргыз кыялы, кыргыз ишеними болгон. Ишеним кайдан чыгат дегенде, бир ойчул айткан экен: "Убаданы аткаруудан чыгат",- деп. Чын эле, убадасында турган, аны аткарган кишиге, бийликке ишеним байлаган. Биз да ошол сөздү куптап, кыргыздын чын сүйлөө маданиятынын түптүүсү убадада туруу болгонун жарыя айтсак болот. Эл ичинде убадага бектерди "Жигиттик сөз, жигитче сүйлөө",- деген атактар менен атамай ошол эле "Манастагы" чын сүйлөө, убада сөзгө туруу маданиятынан улам чыккан.
3. Чечен сүйлөө маданияты. "Манас" жомогунун тил маданиятында чечен сүйлөө өзүнчө чоң өрүштө өнүгүп, сүйлөөнүн жетер маарасы катары каралган. "Манас" жомогунун Саякбай Каралаев айтымында: "Алтайдагы кырк үйлүү,\ Акылманы Акбалта.\ Жазы жаак, жалпак тил,\ Жаңылбаган чоң чечен"; "Абаң Кошой баатырдын, Чечендиги дагы бар"; "Кеби ширин, сөзү бал,\ чечендиги дагы бар.\ Берен да ошол, бел да ошол,\ Берениң Манас жолдошу,\ Берен Бакай абаңдын\ Бет алышкан жери ошол"; "Арага жүрсө бат жүргөн,\ Жетимиш буруу тил билген,\ Кара тилин кайраган,\ Хан алдында сайраган,\ Жүгүрүк чечен, жүйөкор\ Караңгыда көз тапкан,\ Капилеттен сөз тапкан,\ Хан Ажыбай бел ошол",- сыяктуу чечендер тобун өзгөчө сүрөттөйт. Ал Жүсүп Мамай айтымында да: "Олуя Бакай кары дейт,\ Оозунан чыккан ширин сөз,\ Өлбөскө куну дары дейт"; "Түн ичинде жол тапкан,\ Чечендикти мол тапкан,\ Коңур чечен Ажыбай",- сыяктууларды өзүнчө баяндайт. Айтарлуусу, "Манас" эпосунда, Акбалта, Кошой, Бакай, Ажыбай жана Саламат чечен, Мөтө чечен (Толтойдун чечендери) болуп көптөгөн чечендер, "Кара жаактуулар" чоң жомоктун окуяларынын белдүү кейипкерлери болуп катышат. Ал Бакай менен Ажыбайдын чечендик образы өтө таамай берилип, кыргыздын чечен сүйлөө маданияты ошолордон көрсөтүлгөн.
Чечендердин кызматтары. "Манас" жомогунда, чечендикке, чечендерге өзгөчө көөн менен каралган. Чечендер хакандардын арасындагы элчилик иштерде, улуттар аралык байланышта, бийлик ичиндеги олуттуу окуяларда, элге жарыя-үгүттөө иштеринде чечендерсиз иш бүткөн эмес. Бийлик качандыр "Караңгыда жол таппай калганда",- жол (жүйө) таап берген. Ар кандай шартта (капилеттен) сөз таап сүйлөшүүлөрдү жеңилдетип жиберген.
Бакайдын "Чоң казатта" Манастын элчиси болуп Эсенхан менен сүйлөшүүгө баруусу, Ажыбайдын сырткы жети ханга Манастын чакырык катын алып барып, аларды "Чоң казатка" барууга убадасын алып келүү, Манастын түшүн жоруу сыяктуу мамлекеттик чоң жумуштарда чечендердин аткарган кызматы өтө жогору болгон.
"Манас" жомогунда чечендик жогору бааланып, чечендер жөн эле адамдардан эмес, алдын көрөгөч билимдүү, ойчулдардан болгон. Алып көрсөк, "Олуя Кошой сен элең,\ Ойчул Бакай мен элем",- (Ж. Мамайда) болуп айтылганга окшош кеменгерлер, ойчулдар чечен атыккан. Ал тургай Манас хандын өзүн да кепке жетик, тилге чечен деген бааламаларды айтуу эпостун саптарында кезигет. "Тилинен бал тамган", "Жаңылбас жаактуулар", "Кара жаак, жалпак тилдүүлөр", "Ак таңдайлар", "Айткан сөзү шар", "Көрөөгөч чечен", "Чоң чечен" деген сыяктуу атактар менен атаган. Эл макалында "Чеченден өткөн чеченди "Кара жаак, жез таңдай", - деген жеткире баа менен турактандырган.
Нуска сүйлөө. "Манас" жомогунда нуска сүйлөө чечен сүйлөө маданиятынын жеткен белеси болуп, санат-насыйкат, терме, макал, месел, ылакаптар нуска сүйлөөнүн мазмундары болгон. Нуска сөз "Өнөр алды - кызыл тилди" көрсөтө турган, кыргыз тилинин, оюнун көөхары деп таанылган. Кыргыздын көсөмдөрү, олуялары, чечендери нускалуу сөздөрү менен мартабага жетишкен. Ал нуска сөздөрү элге нуска (руханий өрнөк) болуп элдин рухуна айланган. "Манас" жомогунда төмөнкү адамдар нуска сөз чыгарган жана нуска сүйлөгөндөрдүн үлгүлөрү катары каралат.
кыргыз тилиндеги гезит "Алиби"
email • архив • редакция
Парламент коом жана бизнестин кызыкчылыктары үчүн иштей баштады
Парламент и общество ищут пути…
Жогорку Кеңештин депутатына 7000 жумушчу кайрылды…
Бразилия - новый партнер Кыргызстана…
Жизнь, когда кости -
по 25 сомов за кг…
Кому на Руси, то есть, в KG жить хорошо?
Новая тема со старыми фигурантами
или особенности кыргызской политики
Вицелер парады же жумуртканы күздө санайбызбы?
"Единый Кыргызстан" ("Бүтүн Кыргызстан") един с Вячеславом Ханом?!
"Социалдык багыттагы" көбүртүлгөн өлкө бюджети
"Социально-ориентированнный" бюджет страны с воздушными цифрами
же өлкө казынасын кантип толтурууга болот?
или как можно пополнить бюджет страны?
"Я всем сердцем люблю мой Кыргызстан!"
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Токтогулдун милициясы ИИМдин буйругун аткарбагандыктан
Сотрудники милиции Сузакского района будут нести ответственность за утери табельного оружия
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Нобель сыйлыгынын лауреаттарынын жолугушуусунда доклад жасады...
Орустар алтын медаль беришиптир...
Кызык, эмне болуп жатат деги….?
Кыргызстандын жарандарына жасалган мыйзам ченемсиз эксперименттер
В Кыргызстане многие еще только ждут своего часа
Курманбек Салиевич Бакиев, тур ордуңдан, сот келатат!
"Мой курс - отстранить родственников президента от власти"
Курманбек Бакиев кимди мураскер кылып калтырат?
Кого Курманбек Бакиев назначит преемником?