ru ky el cs ky ky ky ky ky ky ky kk tt kk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk ky kk ky ky ky ky mk ky tt ky ky ru
"Аалам", 14.10.08 - 10-бет: Полит-элита...•
"Беш каманды"ырдайм деп жапа чегип, Сибирде - Иркутскиде сүргүндө болуп кайткан, кош заманды - бай-манаптын жана совет доорун көргөн айтылуу демократ акын, Токтогул Сатылганов турмушунда бир уул, бир кыз таап, анын өмүр изи жети небере, 21 чөбөрө, 10 кыбыра менен уланган. Молдожан Токтогулов уулу Бабажандан көргөн неберелеринин улуусу. 1954-жылы 13-июлда Токтогул шаарчасында туулган. 1-класстын эки чейрегин туулган жеринде окуп, кийин борбордогу №5 мектептен улантып, 10-классты ийгиликтүү аяктап, С.Чуйков атындагы сүрөтчүлөр окуу жайын бүтүргөн. Кыл калемдин эле чебери эмес, комуз, гитара, домбрада мыкты ойнойт. 6 жашында эл алдына чоң атасынын "Кербезим" аттуу күүсүн чертип чыгып, ошол күндөн комузду да таштабай, табият берген талант артынан тапкан кесибин да аркалап, учурда КТРдеги телерадиоберүүсүнүн дизайн-борборунда сүрөтчү-коюучу (художник-постановщик) болуп иштейт. 23 жыл ичиндеги алган сыйлыктары да бир топ. Атай кетсек, КРнын мамлекеттик телекөрсөтүү жана радиоуктуруу компаниясынын коллегиялык чечими менен 1998-жылы "Мыкты сүрөтчү" деген наам ыйгарылып, диплом менен сыйланган. Ушундай эле диплом 2002-жылы да берилген. Былтыр 15-декабрда да Улуттук телерадиокорпорациясы уюштурган "ХХI кылымдын жылдыздары" теле-шоу концерттик программасына активдүү катышкандыгы үчүн диплом менен сыйланган.
Улуу акындын небереси учурда үйлүү-жайлуу. Жубайы Жамийла менен үч уул, бир кызды тарбиялап-чоңойтушту.
- Молдожан агай, сизден "кадимки эле Токтогул Сатылгановдун небересизби" деп сурагандар көп болсо керек?
- Ооба, антип сурагандар да бар. "Чөбөрөсүсүңбү?" деп да сурап калышат. Анткени чоң атам атамды 60тан ашкандан кийин көргөн тура. Сибирге айдалып кетээрдин алдында Тотуя деген аялга үйлөнүп, андан Топчубай аттуу уулдуу болгон экен. Топчубай кичинесинде эле чарчап калып, Тотуя төркүнүнө кетип калса керек. Чоң атам Сибирден келгенден кийин чоң апам Сейдимканга үйлөнүптүр. Чоң апам көп бала төрөгөнү менен, бири да токтобой коюптур. Ошондон улам чоң атам, ыйык жерге барып зыярат кылышыбыз керек турбайбы деп, Аксы тараптагы Баба-Ата мазарына барып сыйынып келишкен экен. Жараткандан кайрым болуп, бир кыз, бир уулдуу болушуп, Бабажан, Гүлсара деген аттарды беришкен. Уул-кызына сүйүнгөн чоң атам:
Бабажан экен карачы" деп атамды эркелетип калчу экен. Атам атадан өтө жаш калып, балалык чагы согушка туш болуп, айтылуу Жоомарт Бөкөмбаев Фрунзедеги балдар үйүнө алып келип окутуптур. Анан М.Күрөңкеев атындагы музыкалык окуу жайын бүтүрүп, филармонияда иштеп жүргөндө аскерге чакырылып кетет. Жалгыз калган чоң апам Жогорку Советтин Президиумуна арызданып жатып, бир жылдан кийин атамды чакыртып алыптыр. Атам жети балалуу болду. Азыр экөөнун көзү жок.
- Чоң энеңиз кандай адам эле?
- Апамдын айтканы боюнча, чоң апам жаш кезинен кыялы чукул киши болгон экен. Чоң атам комузун көкүрөгүнө байлап алып, Анжыян, Наманганга чейин ырдап кетип, үйгө көп токтобоптур. Барган жеринен эл мал, акча, кездемесин берип сый-урмат көрсөтүп, көп мал бергендер жигиттерди кошуп берчү экен. Чоң атам аларды өзүнө албай, айылына, туугандарына таратып берип, кыскасы, бир журтту баккан берешен киши болгон тура. Кездеме, мата алып келип кемпирине берсе, чоң апам: "Сенин тентип жүрүп тапкан кездемеңдин кереги жок. Сенин үйдө болгонуң жакшы" деп ачууланса, чоң атам кемпиринин көңүлүн ары-бери жагына чыгып ырдап жатып бат эле ачып алчу экен…
Мен болсо, чоң энемдин эрке баласы болчумун. "Сен менин баламсың. Атаңды аке, апаңды жеңе, кызым Гүлсараны мама деп айт" деп айттырган. Кубанган эжекем: "Мен сени шаарга алып кетем, окутам" дей берчү. Аны угуп калган чоң апам: "Мен тирүү кезде сахнага чыкпайт. Көз тийет" деп чыгарбай койгон. Анда мен алты жашта болчумун. Атамдан комуз үйрөнүп, 6-7 күүнү чертип калгам. Чоң апамдын көзү өткөндөн кийин сахнага чыктым. Эжекем:"6 жаштагы иним комуз чертет" десе, "кантип эле кичинекей бала комуз чертсин" деп көпчүлүк ишенбей коюшкан экен, "силерге иш жүзүндө далилдеп берем" деп, сахнага (чоң атамдын "Кербезим" аттуу күүсүн черткем) алып чыккан. Эжем тирүү болгондо далай кинотасма ("Алымкан" фильминин сценарийин жазган) тартылмак, китеп да жазылмак. Таза, тыкан, ачуу чындыкты бетке айткан, билими күчтүү болчу. Эжем менен өзүнчө бир чоң аалам кетти го... Өмүрү кайгылуу аяктады - Бишкектеги чоң атамдын үйүнөн кызы Насыят (өз аты Наталья) экөө көмүрдүн исине ууланып көз жумушкан. Насыят 5-класста гана окучу.
Атамдан 1991-жылы ажырадык. Узак оорудан кийин каза болду. Инсульт болуп жыгылган. Көнүп калган ооз болбойт экен, тирүүсүндө атамды аке деп жүрүп, каза болгондо "атакелеп" ыйладым. Көзү барда "ата" дегенимди угуп калса болмок экен деп өкүнүп, өз апамды жеңелебей, апа дегенге өткөм. Атам өтө жөнөкөй, жоош, ак көңүл киши болчу. Уста адам эле. Өрүктөн комуз чапчу. Комузду жакшы чертчү. Комуз черткенди атамдан үйрөнүп калдык.
- Чапкан комуздарынан барбы?
- Жок. Ак көңүл жаныбыз сурагандарга бере берип, акырында жоголуп кетти. Чоң атамдыкы бар эле. Аны атам Филармониядагы Токтогул атындагы деп ачылган фондго берип койгон. Берип жатканда ичим аябай ачышкан.
- Чоң апаңыз чоң атаңыз жөнүндө айтып берчү беле?
- Анда мен алты гана жашта болчумун. Ошондуктан, айтса да, айткандарынан эсимде калбаптыр. Чоң апамдын айтып бергендерин апам жакшы билет. Апамдан уккандарым бар. Сибирге айдалып кетип, кайра келгенде кантип тосуп алганын айтып берген. Чоң атам кайтып келээр күнү чоң апам түш көрөт. Түшүндө баласы келип, экөө Керимбайдын үйүнө барышат. Анын байбичеси чоң кесеге айран алып чыгып чоң атама сунса, ичип атып жарымын үстүнө төгүп алат. "Баламдын көрөөр күнү бар экен, ырыс-кешиги өзүндө калат экен" деп, түшүн жакшылыкка жоруп олтурса, келиндеринин бирөө таң эрте келип калат. Абысынын айылдан бир топ алыс жерде аккан дарыянын жээгине ээрчитип барып, көргөн түшүн айтып ыйлайт. Экөө бирин-бири сооротуп, Бурма апа бетин чайкап олтурса, кара ат минген белгисиз бир жигит келип амандашып:"Токомдун айылы ушубу? Апасын каерден тапсам болот болду экен?" десе, "мына" деп көрсөтөт. Аттан түшүп, суунун жээгинде отурган апамдын жанына келип:"Апа, суунун ары жагындагы бийик жардай бактыңыз бар экен. Уулуңуз келатат" дегенде эле, тиги баланы кучактап жыгылып, экөө тең сууга тоголонуптур. Ошентип туугандары, айылдагылар алдынан тосуп чыгышат. Талас тараптан келаткан 5-6 атчанды карап күтүп турган элден бирөөсү: "Чоң апа, тетиги атчандардын кимиси сиздин уулуңуз?" деп сураса, "Камчыны оңду-солду чаап келаткан оң жактагынын үчүнчүсү, ошол менин балам" деп тээ алыстан эле уулун тааныптыр.
- Көпчүлүк маалыматтарда апасынын Токтогулга ыйлап жүрүп көзү көрбөй калат деп айтылат. Көркөм тасмада да ошол версия алынат...
- Чыгармада башкача жазылып, кинодо да башкача тартылат эмеспи. Ошол сыңары, чоң чоң апам Бурманы таптакыр эле мүңгүрөтүп койгон туура эмес. Ал киши турмушта аябай азап чексе дагы, эч нерсе болбогондой күлүп-жайнап, бүкүрөйбөй түптүз басып жүрчү экен. Алыста келаткан баласын таанып койгондон кийин, демек, көзү жакшы көргөн да…
- Чоң атаңызга аялынын кеткенин, баласынын чарчап калганын Коргоол ырчы угузуп, жаман кабар угузду деп аны жаман көрүп калган деп айтылып жүрөт.
- Жаман кабарды ким эле батынып айта алсын. Коргоолдун жаш жигит курагы, болуп турган убагы экен. Шарт эле болгонун болгондой айтып салыптыр. Суук кабар укканды ким жакшы көрсүн? Коргоолду жаман көрүп калган деп жазып, айтып жүрүшкөндүр, бирок Гулиса апамдан андай маалыматты уккан эмесмин.
- Чоң атаңыздын устат, шакирттерин билсеңиз керек?
- Устаттары - Ниязалы, Жеңижок. Ал эми шакирттери - Калык Акиев, Коргоол, Алымкул Үсөнбаев болгон.
- Ыр жыйнактарынан барбы?
- Бар. Бирок өзүнөн эмес, ар кимден, шакирттеринен - Калык Акиевден, элден чогулган "Токтогулдун чыгармалар жыйнагы" аттуу эки томдук китеби бар. Жоомарт Бөкөнбаев бул багытта жакшы иш алып барган эле. Күтүлбөгөн кырсыктан эрте каза болуп калды, болбосо, кыргыз маданияты үчүн зор иштерди жасамак.
- Ырларынан жатка билесизби?
- Калп айтканда эмне, баарын эмес, ар саптарынан билем.
"Кары да бол, жаш да бол,
Калар бир күн алтын баш,
Караңгы көрдүн түбүндө". Байкасак, ар бир сабында эле терең ой жатат. Анын сыңарындай, адам баласы тирүүчүлүктө сыйлашып өтсөк дейм да.
"Талас тараптан келаткан 5-6 атчанды карап күтүп турган элдин ичинен бирөөсү: "Чоң апа, тетиги атчандардын кимиси сиздин уулуңуз?" деп сураса, "Камчыны оңду-солду чаап келаткан оң жактагынын үчүнчүсү, ошол менин балам" деп тээ алыстан эле уулун тааныптыр".