ky en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru tk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ru ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru ru ky ru ky ru ky bg ky ru ky ru ky ru ky ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ky ru ky ru av ru tt ru ru ru ky ru ky ru
"Агым", 19.02.10 - 4-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
Коңшуңду ууру тутпа, өзүң сак бол
Чегара азабы же ала допучандардын айбаттуу саясаты
2007-жылдын аягында Кыргызстан саясатчылар ассоциациясы (КСА) Эл аралык өнүгүү жана саясат агенттигинин колдоосу менен өлкөнүн түштүгүндөгү абал туурасында доклад даярдаган. Анда эгер бийлик региондордун өнүгүшүнө көңүл бурбаса, Кыргызстан жакынкы 10-15 жылда түштүк аймагынан кол жууп калышы ыктымалдыгы баяндалат. КСАнын жүрөк үшүн алган докладын эстегенимдин жөнү бар. Өткөн жумада ордолуу Ошко командировкалап барып, ал жактагы кырдаал менен жакындан таанышкан соң, КСА божомолдогон мезгил жакындап келатканына ынандым.
Түштүктө чегара көйгөйү негизги орунда турары калетсиз. Биз адегенде "Достук" чегара бекетине жол тарттык. Ишемби күнгө туш келгендиктенби, айтор, биз барганда постто эл жыкжыйма экен. Жакшылап баамдаган адамга чегара кызматкерлери жергиликтүү тургундарды (оштуктарды) анчейин кыйнабай, өзбек акаларга келгенде болбогон шылтоолорду айтып, ойда эзишери таасын байкалат. Андан ары бассаң ала допучан солдаттар "кучак жая" тосуп алышып, "бу жакка кандай максатта өтүп баратасыз? Чөнтөгүңүздө эмне бар?" деп биртопко кармашат. Минтип убакыт коротуп отурганча чегарачынын чөнтөгүнө 50 сом салып койсоң, бүттү, бардык маселе чечилди дей бер. Сапарыңды андан ары беймарал улайсың. Кыргыз чегарачыларын дагы "ыраазы" кылууга 50 сом жетиштүү болорун нары-бери каттагандар эң жакшы түшүнөт.
Ондогон тонна жүк ташыган автомашинелердин "ставкасы" канча экенин билүү максатында айдоочуларга кайрылдык. Өзүн Адыл деп тааныштырган байкени кепке тартканыбызда, ал буларга токтолду:
- 15 жылдан бери товар ташыйм. Тийиштүү документтериң түгөл болсо да, эптеп шылтоо таап акча "сындырышат". Маселен, мен КамАЗ айдайм. Чегарадан өтүп баратканда 250-300 доллардын тегерегинде "шапка" сурашат. Айткандарын аткарбасаң токмок жейсиң. Кыскасы, Өзбекстанга кирип кайра чыгыш, өлүмгө тете...
Бул тармакка жоопкер чиновниктер карапайым айдоочулардын коопсуздугун сактап, солго солонуп аткан сомдордун агымын буубаса да биртке азайтса дурус болмок.
Өзбекстандын территориясында жайгашкан Барак айылындагы мекендештерибиздин учурдагы абалын өз көзүбүз менен көрүү ниетинде сапар алдык. Бирок, максатыбыз жүзөгө ашкан жок. Чегара бекетиндеги кыргыз аскерлери аталган аймакка барыш үчүн айыл башчыга расмий кайрылыш керектигин билдирди. Анын уруксатысыз чегарадан өткөрүшпөйт экен. Эмнеге айыл башчыдан уруксат сурашыбыз керек деген сурообуз жоопсуз калды. Мына кызык! Айыл башчы макулдугун бербесе, ал жактагы тууган-туушкандарыбызга каттай албай калат турбайбызбы. Капилеттен жакын адамың кайтыш болсо (Кудай өзү сактасын дейли), топурак салалбай өкүттө калышың толук ыктымал экен. Айтор, тез арада чара колдонууну талап кылган суроолор арбын.
Ошол эле маалда Сохко же Шахимарданга өтүп көр. Ал жердегилер айыл ачендигинен уруксат сурап кел дешпейт. Улуту өзбек экенин тастыктаган документ жайында болсо болгону. Мына ушул эки башка көрүнүш өзбек чегарачыларынын кыргыз кесиптештерине салыштырмалуу өз элине, кандаштарына жылуу мамиле жасарын айгинелеп турат.
Даана кызыкты Кара-Суу районунан көрдүк. Айрымдар чегара бекетинен эмес, "черный ход" аркылуу коңшу өлкөгө "саякат" жасашат экен. Жашыруун жол посттун сол жагында жайгашкан. Документи жок адамдар чегара кызматкерлери менен алдын ала сүйлөшүп, күүгүм киргенде кичинекей көпүрөдөн сойлоп өтүшөрүн жергиликтүү тургундар айтып беришти.
10-15 жылдан кийинки абалды азыркы бийлик ойлонобу?
Акыркы мезгилде кыргыз-өзбек мамилеси сууп бараткансыйт. Кээде кыргыз жоокерлерин ит аткандай атып, айрым адамдарды 30-40 күндөп түрмөгө тыгып коймойду акыркы кезде өнөкөткө айландырып алышкандай. Сөзүбүз куру болбошу үчүн Өзгөн районуна караштуу Ана-Кызыл айылынын жашоочусу Убайдилла Абдуллаевдин үрөй учурган окуясын мисалдайын. 32 жаштагы Убайдилла башынан өткөн окуяны мындайча баяндады.
- Былтыр 2-июнда жоголгон атымды издеп жүргөм. Жалгыз эмес, жанымда эки бала бар эле. Машинени чегарага тартылган зымга эки чакырымдай жеткирбей токтотконбуз. Мына ошол жерден өзбек солдаттарына тутулдум. Колума дароо кишен салып, белгисиз жакка алып кетишти. Кармалышыма кандай жагдай түрткү болгонун түшүндүрүшпөдү. А чынында күнөө менден эмес, кыргыз-өзбек чегарачыларынан кеткен. Шарт боюнча ажерге атайын пост орнотулушу керек болчу.
Ошентип 20 күн ИВСде жаттым. Андан кийин Анжияндагы СИЗОго которушту. Баланча деген кишини тааныйсыңбы, аны менен иштештиң беле өңдүү суроолорду берип, анысы аз келгенсип, 2-3 жолу дубинка менен сабашты. Мунусуна деле кайылмын. Бирок, он күнгө чейин менин өлүү же тирүү экенимди ата-энеме билдирбегендерине таңмын. Ток этерин айтканда, 45 күн дегенде үйгө кайтып келдим.
- Абактан оңой-олтоң бошонбосоң керек. Бошонууга канча каражат кетти?
- 200 миң сомдой кетти. Ошондой эле "Ауди-100" үлгүсүндөгү унаамды кайтарып беришкен жок. Кеп акчада деле эмес го. Мени ушуга окшогон көрүнүшкө аткаминерлер көңүл кош мамиле жасап, өз элинин укугун коргобогондугу ойлондурат. Кайдыгерлигибиздин кесепетинен дагы 5-10 жылдан кийин бизди өзбектер толугу менен басып албайбы деп кооптоном. Ушуну жогору жактагылар сезер бекен?
Ташкент кыргызстандык өзбектерди каржылайбы?
Эгемендиктин 19-жылында күн кечирип жатканыбызга карабастан, алигиче Өзбекстан, Тажикстан менен чегарабызды тактай элекпиз. Менин жеке пикиримде, азырынча бул маселени козгобой турганыбыз оң. Анткени ашыналарга кандайдыр бир деңгээлде көз карандыбыз. Буга мамлекетибиздин чабалдыгы себепкер.
Мурда Өзбекстан "кылыктанса" электр жарыгы менен эсине келтиребиз дечүбүз. Эми анткенге чамабыз чакталуу. Каримов бийлиги энергетика көйгөйүн эбак чечип алган. Тескерисинче, өзбектерге күнүбүз түшүшү толук мүмкүн. Былтыр расмий Ташкент Борбор Азиянын бирдиктүү электр системасынан чыгарын жарыялаганы буга далил. Эгер алар бу кадамга барчу болсо, Кыргызстандын түштүгү жарыксыз калары калетсиз.
Ала допучан акалардын дагы бир "куралы" - газ. Өткөн жумада 4,5 млн. доллар карызды шылтоолоп өлкөнүн түштүгүнө көгүлтүр от берүүнү 50%га азайтышты. Эгер талашка түшкөн жерлер биздин пайдага чечилиши керек деп тырыша берсек, өзбектер газын таптакыр бууп коюшу ыктымал. Мындан карапайым калк гана зыян тартат.
Жогорудагы көйгөйлөрдөн арылуу үчүн Датка-Кемин подстанциясынын курулушун тездетүү зарыл. Эгер ал ишке кирсе, түштүктү электр энергиясы менен камсыздоо маселеси чечилет.
Андан кийинки кадам - армиянын абалын оңдоо. Ала кушту атынан атаганда, өлкө коопсуздугун сактоо маселеси курч бойдон калууда. Энергетика, газ, коопсуздук көйгөйү чечилген соң, чегара маселесин такташтырууга кенен жол ачылат.
Баса, Ошто жүргөндө кооптуу кабар уктум. "Шамал болбосо чөптүн башы кыймылдабайт" демекчи, өзбек бийлиги түштүктөгү төбөсү көрүнгөн кандаштарына колдоо көрсөтүп баштаган имиш. Аны жүзөгө ашыруунун механизми жөпжөнөкөй. Өзбек улутундагы ишкерлердин бири Анжияндан товар ташыйт дейли. Алар үчүн бажы постторунан көйгөй жаралбайт. Себеби, Ташкенттеги таасирдүү фигуралар менен алдын ала сүйлөшүп коюшат экен. Атүгүл айрымдарына ири суммадагы каражат берип, бизнесин гүлдөткөнгө мүмкүнчүлүк түзөт дешет. Натыйжада ала допучандардын жашоо шарты кыргыздардыкына салыштырмалуу алдаканча жакшырып баратканы сокурга деле көрүнүп турат. Башкасын айтпаганда да, Оштогу кафе-ресторандардын 50-60%ынын кожоюну ала допучандар экени эч кимге жашыруун эмес. Буга эч кандай ич күйдүлүгүбүз жок. Бирок, мындай саясаттын артында Кыргызстандын түштүгүн тымызын ээлеп алуу максаты жаткан жокпу? Бул маселенин бир жагы.
Расмий статистикага таянсак, бөтөн жерде эмгектенип жүргөн боордошторубуздун саны 800 миңге жетет. Анын ичинен 600 миңи так ошол түштүктөн экенин саясат талдоочу Токтогул Какчекеевдин айткан жайы бар. Ошол эле маалда акыркы беш жылда (2003-2008-жылдары) Россиянын жарандыгын алган кыргызстандыктардын саны 100 миңге жетиптир. Ал эми эмгек, жумуштуулук жана миграция министрлигинин маалыматына ылайык, былтыр бу көрсөткүч 45 миңди чапчыган. Бул түштүктүн 80-90 миңдей кулуну (алты жыл аралыгында) мекенинен биротоло "безип" кетти дегенди түшүндүрөт. Буга улай калктын көбөйүү фактору кандай болуп жатканын эсептеп көрсөк. Улуттук статистика комитетинин маалыматына ишенсек, өткөн жылы Ош облусу боюнча 13664 наристе жарык дүйнөгө келген. Бейрасмий маалыматтарга караганда, жаңы төрөлгөн ымыркайлардын 70%ы өзбек улутуна таандык экен...
Кыргыз атуулдарынын "Достук" аркылуу коңшу өлкөнүн аймагына өтүшүнө чектөө коюлган. Тактап айтканда, үч айда бир жолу гана Өзбекстанга бара аласың (автоунаа менен кирүүгө таптакыр тыюу салынган). 13-февралдан тартып мындай чектөө алынып салынганын мамлекеттик чегара кызматы билдирди. Ага ылайык, ала допучандардын мекенине каалаган учурда каттай берсең болот.
Зина Сокиева аттуу бажыкананын майору Өзбекстандын Фергана облусунан колго түшүрүлгөн. Зина айымга чегараны бузду деген кине коюлууда. Андан бери бир жума өтсө да, мамлекеттик чегара кызматы буга эч кандай реакция жасабай, далилдүү маалымат таратпаганы табышмактуу.
Өзгөн районунун Алишер Бакышев аттуу тургуну ЖК депутаты Асылбек Жээнбековго кат жолдогон. Салам дубада аталган райондун Камил Жороев, Зарипбек Тажибаев деген эки жигитти балык кармап аткан жеринен өзбек солдаттары "ала качып" кетишкени айтылат. Алар 20 күндөй СИЗОдо жатып, 5000 сомдой айып пул төлөп, араңдан зорго кутулушуптур.
кыргыз тилиндеги гезит "Агым"
email • архив • редакция
"Импульстун" кыздары "линиясын" ачса, иштин бүткөнү
Айтчуну айтууга дагы да кеч эмес
Чегара азабы же ала допучандардын айбаттуу саясаты
Алган жакшы, кайтарганды да ойлогула
Улугбек ОРМОНОВ, ЖК депутаты:
"Мага өз дүнүйөм жетиштүү"
Айдаркенге көз кызарткандар көп
Барга да, жокко да кайыл Баткенде
Улуттук телеканалдын идеологиясы ушундайбы?
Айыл чарбасы боорун көтөрбөсө, эл эзели жакырчылыктан чыкпайт
Оңтоюн таап ойногон, ок жыгач окшойт мыйзамың!
"СЕРИАЛДЫН" СЕРИЯСЫ БҮТЧҮДӨЙ ЭМЕС...
Отуз тил билген орошон талант
"Көгөргөн "нанды "көргөнгө зар "болгонбуз"
Сырты жалтырак, ичи калтырак үйлөр, айласы кеткен архитектура
Дарт канча болсо, дабаасы да ошончо
Ит итти, ит куйругун жумшагыча иш бүтөт
Буруттун сөзүн "буудайдай" терген Буудайбек
Баатыр энелер кайдан чыгат?!
Объявление о проведении теста на знание корейского языка, EPS-KLT.