hbs_cyr ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ru ky ru ru ru ru ru ru ru ru bg ru ru ru ru ru ky ru fr ky ru fr ru ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ru ru fr ru mk fr ru fr ru ru fr ru fr ky fr ky tt ky ru fr ky ky ru fr ky fr ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ky ru ru fr hbs_cyr uk fr ru ky fr ky ce fr ky ky fr uk ru uk fr ky ky fr ru ru fr ru ce fr ky ce fr tt ky ky ru ru fr ky fr ru ru ru ru fr mn en fr myv fr ky ky fr ky uk fr ru ru fr ru ru fr ru kk fr ru ky fr ru kk fr ky fr ru ru
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
Кыргыз элибиз жазылбаган мыйзамдар: каада-салт, нарк-насилдердин негизинде жашап келген. Ал улуттук дөөлөттөр жазылбаса дагы кара кылды как жарган калыс, адилет, чагылгандын отундай чарт этип, таамай тийген, таамай айтылган мыйзамдар болчу. "Болчу" деп мен бекеринен айтып жаткан жерим жок. Себеби, ата-бабаларыбыздан калган ошол касиеттүү кереметтерибизден азыркы мезгилде "кол жууп" бара жатабыз, жаман айтпай жакшы жок, каада-салттарыбызды жоготкон деңгээлге жетип калдык.
Мыйзам демекчи, азыркы убакта мыйзамдарыбыздын түрү эле көп. Бирок, калк үчүн кызмат кылчу мыйзамдарыбыз дээрлик чала-чарпыт, шашылыш кабыл алынгандай, элибиздин өсүп-өнүгүшүнө эмес, атайылап тескерисинче кыргыздын "душмандары" үчүн жазылгандай ой калтырат. Мыйзамдарыбыздын кыргызча жазылганын окуп көрсөңүз, тилиңиз күрмөөгө келбей булдуруктап, өзүнчө, башкача тилде сүйлөп жибергендей боло түшөсүз. Өзүңүз жакшы түшүнбөй да каласыз. Мен ошенте түшөм, башкаларды билбейм.
Мисалы, "Кыргыз Республикасынын Жазык Процесстик Кодекси" деген мыйзамыбыз бар, кыскартылышы ЖПК болот. "Уголовно Процессуальный Кодекс Кыргызской Республики" деген расмий тилден, УПК дегенден эне тилибизге которулганы. Карап көрсөңүз, урматтуу кыргыз окурманым, "Жазык" деген сөз эмне дегенди түшүндүрөт? Менин билишимче "Жазыгым барбы?" деген "Күнөөм барбы?" деген түшүнүк болуш керек. "Жазык" деген сөз, "Күнөө" дегенди билдирет да.
Же мен жаңылышамбы? Эгерде менин айтканым туура болсо, анда "Күнөө Процесстик Кодекси" болуп калабы? Кыргыздар, айрыкча кыргыз, тойус, "киргиз" депутат "сөрөйлөр", айткылачы, ким үчүн ушинтип жазып жатасыңар?
Чындыгында, бул мыйзам соттордун чечим чыгаргандагы негизги мыйзам катары жетекчиликке алынчу мыйзамы экендиги эч кимден жашыруун эмес. Ушул мыйзамдын кээ бир беренелеринин негизинде кылмыш кылган накта кылмышкерлер жазадан кутулуп кетип жатышат. Азыркы жашообузда бул мыйзамдын орду өзгөчө десем, жаңылбайм.
Дагы бир мисал, "Кыргыз Республикасынын Үй-бүлө кодекси" деген мыйзам бар. Ушул мыйзамдын биринчи эле беренесинде, "Үй-бүлө - коомдун алгачкы уюткусу. Үй-бүлө, аталык, энелик жана балалык - бүткүл коомдун өзгөчө камкордугунун жана айрыкча мамлекеттин коргоосунун жүйөсү" деп кашкайып жазылган. Расмий тилде, "Семья - первичная ячейка общества. Семья, отцовство, материнство и детство - предмет особой заботы всего общества и преимущественной охраны государства" деп турат.
Расмий тилдеги "предмет" дегенди "жүйө" деп которуп салган ким? Ушинтип которулганы туурабы? Дегеле, мыйзамдарды биринчи кыргызча жазып, анан расмий тилге эмне үчүн которбойсуңар, урматтуу депутаттар? Кимден коркуп жатасыңар? Качан бүжүрөбөй башты көтөрөбүз, калкым? "Тилим ай, тили-им" деп эне тилибиз кор болуп келе жатканын айтып жүрүп, тилибиз тешилчүдөй эле болуп калды. Кандайдыр бир, эне тилибиздин бузулушуна бирөөлөрдүн кызыкчылыгы бардай сезилет, мага. Аны, тилекке каршы, билегинде бийлиги барлар байкагысы жок. Дегеле, кыргыз тилинин азыркы акыбалы "укмуш, сонун эле" деген түр көрсөткүсү келишет.
Ал эми, элибиздин көрүнүктүү илимпоз-тилчилери күндө болбосо да ара-тородо, журналисттер суроо-собол сала калганда эне тил жөнүндө азын-оолак сөз козгоп, тилибиз өзгөрүлүп, бузулуп, түшүнүксүз болуп бара жаткандыгын коңгуроо кагып, айтып эле жатышкандай. Бирок, жыйынтык жок.
Өзгөрүлүп демекчи, убакыт өткөн сайын, заман оошкон сайын тил дагы жаңырып турушу, жаңы сөздөр пайда болуп, башка тилден өтүп турушу, бул мыйзам ченемдүү көрүнүш экендигин кээ бир "тилчилерибиз" далилдеп да жиберишти. Мүмкүн, чындыгында ошондой чыгар. Бирок, илгертен, атам замандан бери колдонулуп келе жаткан кыргызча сөздөрүбүздү бурмалап, маанисин жоготтуруп, түшүнүксүз сөздөргө айлантып жатканыбызды кантип түшүнсөк болот? Дегеле, мындай терс көрүнүштөр кимге керек болуп жатат?
Мисалы, Борбор шаарыбыздан чыгып, кереметтүү Ысык-Көлүбүздү көздөй жол тартчу болсоңуз, Бишкегибиздин чыга беришинде, чоң жолдун эки тарабын бириктирген маалымат тактасы бар. Ошол тактага "Насосы" деп жазып, анан аны кыргызчага которгондогусу баштанат "СОРКЫСКЫЧТАР" деп гилтейип жазылып тургандыгын так маңдайыңыздан көрөсүз. Көрдүңүзбү, таппасаң сыйпалап кал. "Соркыскыч" деген сөз кайсы тилден келген сөз? Кыргыздын мындай сөзүн, мен, уга да элек элем, көрө да элек элем. Сиздерчи, урматтуу окурмандар, уктуңар беле? Бул сөз деги кайдан чыга калды? Бул маалымат тактаны ким, качан, эмне үчүн илген деп изилдеген жан барбы? Деги, мындай душмандык кайсы "душманыбыздын" колунан келди экен? "Душманыбыз" деп айтпаска менин аргам жок. Себеби, эне тилибизди айдан ачык, бурмалап, кордоп, зордоп, шылдыңдап жатса жаның кашайбай койбойт экен.
Андан да кызыгы бар. Жөнөкөй, карапайым адамдардын жаңылышканын же болбосо "киргиздердин" кылыгын мейли дейли. Ал эми журналисттерчи, мындайча атйканда эне тилибизди абдан жакшы өздөштүргөн, терең окуп, билим алып, жакындан билгендердин жазгандарын окуп алып, жумшак тил менен айтканда "жолуң болсун" дегенден башканы айта албайт экенсиң.
Мисалы, Бир журналист "35 миң доллар алып келгиле, операция жасап беребиз дешти" деген макаласында "Састымоолоп" деген сөздү жазыптыр. "Састымоо" деген сөз кайсы тилде жазылган? Кыргыз тилинде ушундай сөз барбы? Менин оюмча, кыргызча эле жазылган болуш керек. Болгондо, кыскача, кыскартылып жазылган десек болчудай экен. Арийне, журналист бир жакка шашып баратып, жаза салып, анан андан ары "чуркап" кетсе керек. Болбосо, журналисттер, мындайча айтканда "тилчилер" ушинтип жаткандан кийин, душмандарыбызга кудай берип салбайбы. Менин билишимче "Сасык тумоолоп" деп жазылганы туура болмок. Же жалганбы, урматтуу тилчилер? Кыскартабыз деп эле, же шашып жатабыз деп эле сөздөрүбүздү, тилибизди "мутант" кыла берелиби? Кимге барып "арманыбызды, күйүтүбүздү" айтабыз эми?
Эне тилибиз кимге, качан керек болот? Качан гана Президенттик шайлоо болгондо. Кимге кереги бар? Бир гана Президент боло турган талапкерге кереги бар. Шайлоонун "Шайтан" оюндарында, кереги тие турган маалы келет экен. Айтайын дегеним, президенттикке ат салышкандардын тил сынагына даярдыгы жөнүндө. Бир дагы сөздү орус тилинде айтпаганга аракет кылышып, атайылап даярдангандары көрүнүп эле турду. Кокусунан көнүмүш адаты кармап кетип, орусча сүйлөп алышкандар кечирим сурап жатышты.
Демейки күндөрдө неге ушинтпейбиз? Жалаң кыргызча сүйлөсөк болот экен го. Демек иш-кагаздарды толугу менен кыргызчалай турган маал капкачан эле келген экен да. Иш кагаздарын кыргыз тилинде жазабыз дегенден бери эки президенттин "башын жуттук", үчүнчүсү кудай жалгап өзү ордун бошотту. Жазылдыбы же жазганга аракет кылындыбы? Жок. Мындан ары өзгөрүү болоруна эл ишенбей калды.
Эсил кайран ЭСЭСЭРдин убагында эне-тилибиздин акыбалы Маскөөнүн "каалоосундай" "по Московскому велению и хотению" болчу эле десем туура болчудай. Ал заман өттү, кетти, эркиндик колго тийди. Эмичи? Кетирген каталарыбызды оңдой турган заман келдиби? "Кыкеңдер" кыйратып жатабызбы? Менин оюмча, жок.
Дагы бир мисал, "Сипсивежий" мисал. Жакында кыргыздын борбордук сыналгысынан "Кош жылдыз" деген кароо-сынак болуп өттү. Жюринин курамында аттуу-баштуу, кыргыз элинин атактуу инсандары отурушту. Кыргыз тилин билмек турсун, "чемичкедей" чакчулар отурушту. Анан эле, бир маалда конкурска катышкан Нурзат Садыкова менен Болсунбек Казаков деген "кош жылдыз" немелер өздөрүнүн чакан кино тасмасында Индиянын көрүнүктүү "Бродяга" деген кино тасмасындагы ырды кыргызча которулганын ырдашты. Ошол ыр саптарында алардын минтип ырдагандарын эшиттик,
". . . Табылбаса кантейин, мен окшогон кедейге" дейт.
Көрдүңүздөрбү, биздин кайдыгерлигибиз калбайт. Мен тилчи эмесмин, бирок, тилчи болуунун кажети да жок деп ойлойм. Дегеле күнүмдүк турмушта "мен окшогон" деп айтылбасын билем. Көз көрүнөө эне тилибиз бурмаланып жатса, кордолуп жатса дагы Муратбек Бегалиев, Жамин Акималиевге окшогон биздин "кыраандарыбыз" "мен окшогон" эмес, "мага окшогон" деп айтылат, эне тилибизди одоно бурмалаганыңар үчүн беш упай төмөн берем" деп айтыштыбы, жок. Кайдыгер адамдай билмексен болуп коюшту.
Мына, биздин ушундай кайдыгерлигибиздин артынан эне-тилибиз "зордукталып" жатканы жалган эмес. Душмандарыбызга кудай берип салган. "Айыл өкмөтүн" "айыл округу" деп, алмаштырганга эмне күч келди? Ошенткенде эле жашообуз оңолуп кетсе мейли эле го, бирок оңолбой эле оңкобуздан кетип баратканыбызды байкагысы келбеген элибиздин шору көп баштанат. "Адал" дегенди унутуп борборубузду "халал" деген жазууларга толтуруу кимге керек болуп жатат?
Дегеле, Бишкегибиздин көрнөк-жарнактары башка тилдеги жазууларга толгон. Кокусунан ошол "жарнактарыбызда" кыргызча жазуулар болсо, алар одоно, ката жана кичинекей, көзгө араң көрүнө турган болуп жазылгандар. Мисалы Абдырахманов көчөсү менен Фрунзе көчөсүнүн кесилишинде "Мусульман кафеси", андан арыраак жаштардын никесин каттоо борбордук мекемесинде "Ак Өргө" деп кашкайып жазылган жазуулар бар. Ушулар туурабы? Кыргыз тилинде "мусулман" деген сөз "ь" тамгасы жок жазылары жалганбы? Туура эмес болсо мындай каталарды президентибиз тактан түшүп келип оңдошу керекпи? "Өргө" деген сөз, "жогору", "өйдө" дегенди түшүндүрбөйбү? Ал эми "өргөө" деген сөз, "хандын өргөөсү", "ак өргөө" дегенди түшүндүрүп жүрбөсүн? "Ак өргө" деп, троллейбустарга чейин илип алганыбыз туурабы?
"Дубан" деген соп-сонун сөзүбүздү "облус" деп айттырып, керек болсо мыйзамдаштырып салдык. Бизди ким кыйнап жатат деги? "Нарын облусу" дегенче "Нарын дубаны" десек, "кылыбыз кыйшайып, кандыгыбыздан түшүп, беделибизге мерт" кетеби? "Кыргызчага өтүү үчүн бизге биринчи мамлекет шарт түзүп берүүсү зарыл" деген ойлор айтылып жатат. Эмне үчүн мамлекет шарт түзүп бериши керек? Башка мамлекеттерге барсак, бизге эч ким тилмеч берип, шарт түзүп бербейт. Же жалган айтамбы?
Кыскасы, бул маегимде мен, чети оюлбаган "деңиздин" бир тамчысын сөз кылганга аракет жасадым. Окурманым, Сиздин оюңуз кандай? Барсыңарбы, кыргыздар? Келгиле, өзүбүздүн көйгөйүбүздү биригип, өзүбүз чечели. Бүжүрөбөй баш көтөрлү.
кыргыз тилиндеги гезит "Алиби"
редакция • архив •
Парламент коом жана бизнестин кызыкчылыктары үчүн иштей баштады
Парламент и общество ищут пути…
Жогорку Кеңештин депутатына 7000 жумушчу кайрылды…
Бразилия - новый партнер Кыргызстана…
Жизнь, когда кости -
по 25 сомов за кг…
Кому на Руси, то есть, в KG жить хорошо?
Новая тема со старыми фигурантами
или особенности кыргызской политики
Вицелер парады же жумуртканы күздө санайбызбы?
"Единый Кыргызстан" ("Бүтүн Кыргызстан") един с Вячеславом Ханом?!
"Социалдык багыттагы" көбүртүлгөн өлкө бюджети
"Социально-ориентированнный" бюджет страны с воздушными цифрами
же өлкө казынасын кантип толтурууга болот?
или как можно пополнить бюджет страны?
"Я всем сердцем люблю мой Кыргызстан!"
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Токтогулдун милициясы ИИМдин буйругун аткарбагандыктан
Сотрудники милиции Сузакского района будут нести ответственность за утери табельного оружия
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Нобель сыйлыгынын лауреаттарынын жолугушуусунда доклад жасады...
Орустар алтын медаль беришиптир...
Кызык, эмне болуп жатат деги….?
Кыргызстандын жарандарына жасалган мыйзам ченемсиз эксперименттер
В Кыргызстане многие еще только ждут своего часа
Курманбек Салиевич Бакиев, тур ордуңдан, сот келатат!
"Мой курс - отстранить родственников президента от власти"
Курманбек Бакиев кимди мураскер кылып калтырат?
Кого Курманбек Бакиев назначит преемником?