uk cs bg ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ru
"Аалам", 02.04.09 - 6-7-бет: •
Айтматов жылы: мааракеден кийинки ойлор
Ошентип, биздин өлкөдө Айтматов жылы деп жарыяланган жыл да тарыхтын энчисине айланды. Ал кандай өттү? Эмнелерди алып келди? Кандай окуялары менен эсте калды?
Өкүнүчтүүсү - өткөн жыл Кыргызстанга чоң кайгы алып келди. Биздин атактуу жазуучубуз сексен жашка толооруна туура алты ай калганда дүйнө салды. Түшүнүктүү го, ушуга ылайык пландар, ниеттер, мамилелер өзгөрдү. Адегенде Ч.Айтматовдун мааракесине байланыштуу бүткүл элдик сүйүнүчтүн ордуна июнда аны жоктоп, катуу кайгырып акыркы сапарына узаттык. 12-декабрда болсо, жазуучунун өзүнүн көзү жок 80 жылдык салтанаты бир кыйла жупуну белгиленди.
Эми эмне болот? Эми менимче, Ч.Айтматовдун аты менен байланышкан бардык нерселерди кайрадан электен өткөрчү башка бир мезгил - ыгы келсе да, келбесе да асмандата мактап-жактоодон, ошондой эле жумурткадан кыр издеген кыйкымчыл жана куу чирен сындан алыс, калыс зирек акыл калчап баа бере турган мезгил келди. Анан да "Колдо бар алтындын баркы жок", "Адамдын баркы өлгөндөн кийин билинет" деп кыргыздар бекер айткан эмес го "Улуунун улуугу ыраактан көрүнөт" деген орус элинин да учкул сөзү бар.
Ошентип, биз кимди жоготтук? Улуу англис драматургу жана даанышманы Б.Шоунун "Мен киммин?" деген белгилүү эссесинин атын бир аз өзгөртүп, өзүбүзгө мындай суроо берсек болот: Чынгыз Айтматов ким эле? Ал биз, кыргыздар үчүн, Болбордук Азия жана жалпы эле түрк дүйнөсү, евроазия мейкиндиги жана бүткүл дүйнө үчүн ким жана, эмнеси менен баалуу эле? Биздин улуттук тарыхыбызда, региондун жана жалпы эле адамзаттын руханий турмушунда анын орду кандай болчу? Эмне үчүн ал күтүүсүз жагдайда көз жумду? Анын өлүмүн биз кандай кабыл алдык, акыркы сапарга кандай узаттык? Ч.Айтматовдун турмуштук жана чыгармачылык сабактары жана осуяттары кайсылар?
Бул башкы, фундаменталдуу маселелер экени түшүнүктүү. Ошону менен бирге алар адабият, тил, эстетика, философия, саясат, тарых, маданият таануу жана этикага байланышкан адистикке тиешелүү көптөгөн суроолорду да пайда кылат. Мисалы "Чынгыз Айтматов ким эле?" деген жөнөкөй көрүнгөн суроого жооп бериш да бир кыйла кыйын, себеби, ал ажайып адабий чыгармаларды жараткандан сырткары ар кайсы жылдары журналистикага, публицистикага, коомдук-саясий ишмердүүлүккө жана дипломатияга аралашып, ал эми чоң турмуштун башталышында техникумда, андан соң айыл чарба институтунда алган адистигине ылайык зоотехник болуп иштеген, ошол эле учурда көркөм котормо менен шугулданып орус тилинен В.Катаевдин "Полктун уулу", М.Бубеновдун "Ак кайың" чыгармаларын кыргызчага, Т.Сыдыкбековдун "Тоо арасында" романынын экинчи китебин орус тилине которгон. Башкача айтканда, анын инсандык табияты менен чабыты өтө кенен жана көп кырдуу. Ушул мааниде XX жана XXI кылым башында кыргыз, түрк тилдүү элдер, советтик жана дүйнөлүк тарыхта ага тең келе турган киши жок, деп айтсак болот.
Албетте, Ч.Айтматов менен биз биринчи кезекте улуу сөз чеберин жоготтук: анын өмүрүнүн эң башкы иши жана маңызы адабий чыгармачылык эмес беле. Адам жан дүйнөсүн жана турмушун терең аңдап-билүү, жаратылыш жана жаныбарлар дүйнөсүнө жан киргизүү, тарыхты, бүгүнкүнү жана келечекти философиялык оңдоо, кылдат лиризм жана сырдана психологизм, нукура эпикалык арым жана курч публицистикалуулук, бийик романтика менен катаал реализмдин табигый жуурулушуп ширелүүсү - Айтматовдун чыгармаларынын ушул сапаттары ар түрдүү көркөм салттарда жана эстетикалык идеяларда тарбияланган, жер жүзүнүн ар кайсы жеринде жашаган, ар түрдүү идеологияны тутунган, ар кандай саясий багыттагы, ыймандык нускоодогу көп миллиондогон окурмандарды өзүнө тартып, таасирленткен. Адамга болгон ашыктык, абсолюттук нарктардын жана кайталанбастыктын бекемделиши, айкөлдүк менен асылдыкка ишенип, тынчтык менен адилеттүүлүктү эңсөө, жаратылышка сарамжал, кайдигер эмес мамиле сыяктуу касиеттер Ч.Айтматовдун чыгармаларынын философиялык маңызын түзөт.
Ошол эле учурда ал өзүнүн чыгармаларында жана публицистикаларында тарыхый эстутумдун жоктугун - маңкуртчулукту, рухий кереңдикте, ыймандык көңдөйлүктү, беш манжасын салып байлыкка жутунууну, керт башын ойлогон алкы бузуктукту, мансапкорлук менен мыйзамсыздык, анын ашынган көрүнүштөрү болгон деспотизмди, авториторизмди жана тоталитаризмди четке кагуу менен катуу сынга алат. Мунун бардыгынын миңден бир дарысы, Ч.Айтматовдун терең ишениминде, динге жана кудайга барып такалган абийир, рухий саламаттык, ыйман болуп саналат.
Жазуучу мындай жыйынтыкка шыр эле эмес, акырындап өнүгүү жолун басып өтүп келди. Чыгармачылыгынын башталышында (50-60-жылдар) анын көңүлүнүн борборунда ошол кездеги советтик дүйнө кабылдоо өзгөчөлүктөрү менен байланышкан каармандардын индивидуалдуу жана улуттук мүнөздөрү болгон "Саманчынын жолунан" (1963) тартып өзгөчө "Гүлсаратта" (1966) Ч.Айтматовдун чыгармачылыгында көп катмарлуу жаңы багыттар ачылып, тарыхый жана жалпы адамзаттык мотивдер улам барган сайын драмалык жана трагедиялык мүнөзгө ээ боло баштайт. Бул багыттагы умтулуулар 70-жылдары кыргыз, нивх сыяктуу ар түрдүү улуттук материалда "Ак кемеде", "Эрте келген турналар", "Деңиз бойлой жорткон ала дөбөттө" ийгиликтүү улантылды. Ошентсе да мындай өнүгүүнүн туу чокусу жазуучунун "Бороондуу бекеттен" (1984) башталган романдык чыгармачылыгы болду. Андан кийин "Кыямат" (1986), "Кассандра тамгасы" (1995), "Тоолор кулаганда" (2006) жазылды. Бул романдарда мезгил жана мейкиндиктин кыйры кеңейип, өтмүштү, бүгүнкүнү жана келечекти камтып жер энени да, космосту да сүрөттөө менен бир адамдын тагдыры бүтүндөй бир элдин, ал тургай жалпы адамзаттын тагдыры менен тыгыз байланышты.
Жалпысынан жымсалдабай түз айтсак, Ч.Айтматовдун бардык чыгармалары миң жылдык адамзат тарыхында болгон, бүгүн анын ата-журтунда жана бүткүл дүйнө жүзүндө болуп жаткан жана да келечекте боло турган окуялардын бардыгына эч качан кайдыгер карабаган жазуучунун жан дүйнөсүнүн кардиограммасы болуп саналат. Аларда кыянаттык жана укуксуздук катуу сынга алынып, ачуу чындык айтылат, автор акыйкатты жана адилеттүүлүктү аздектөөгө, адамды сүйүүгө, ыймандын арууланышына, тынчтыкка жана социалдык өркүндөөгө чакырат. Көркөм көрөңгөсүнүн өтө байлыгы, көп түрдүүлүгү анын чыгармачылыгында бардык адабий жанрлар (аңгеме, ыр, повесть, драма, роман) алардын кыйышуусу ("Чынгыз хандын ак булуту", "Тоолор кулаганда"), тектер (лирика, драма, эпика), мифология, фольклор жана фантастика (миф, легенда, жомок, утопия, антиутопия) менен байланышкан башка формалар стилдер (романтикалык, реалисттик, модернисттик) композициялык ыкмалар (түз сызыктуу, баяндоодон полифонияга, симфонияга чейин) болушун шарттаган. Жазуучунун тили да кайталангыс лингвистикалык мүнөзгө ээ. Алгачкы он жылда ("Гүлсаратка" чейин) жазуучу өзүнүн аңгеме, повесттерин кыргыз тилинде жазып, алардын айрымдарын өзү орус тилине которгон кийин дүйнөнүн башка тилдерине тезирээк жетишин каалап биротоло орус тилине өткөн.
Эми бул адаттан тыш деле көрүнүш эмес, а кайсы бир деңгээлде мыйзам ченемдүү десек да болот. Мисалы, орто кылымдарда Европада латын, Чыгышта болсо араб тили үстөмдүк кылган. XIX - XX кылымдарда көптөгөн колонияга айланган же андан азат болгон өлкөлөр официалдуу же адабий тил катары мурда кожоюн болуп келген өлкөнүн тилин колдонушкан. Латын Америкасынын, Азиянын жана Африканын өлкөлөрүнүн тажрыйбасы ушуну көрсөтөт. Бул тажрыйба көп учурда падышалык Россияда да, СССРде да болгон. Демек, кеп жалаң эле тилде эмес, кеп жазуучу тигил же бул улуттук мүнөздү, турмушту терең изилдеп, чынчыл ынанымдуу көркөм сүрөттөгөнүндө жатат. Бул жагынан алганда атактуу жазуучу испан тилдүү калемдештери А.Карпентьер, Х.Кортасар, М.Астуриас, Г.Маркес, О.Сильва. М.Льоса, А.Р.Бастос (Латын Америкасы) англис тилдүү В.Шойинка (Нигерия), ВНайпол (Тринида) менен бир өңчөй абалда турат.
Ошону менен бирге ачык айтып коюшубуз шарт: Ч.Айтматов өмүрүнүн акырына чейин кыргыз тилинин мыкты билерманы - жана аны жан дили менен коргогон жактоочусу болуп келди. Мен анын кыргыз тилинде жазгандарын кайталап окуп, анын кыргыз тилине өтө аяр мамиле кыларына дагы бир ирет ишендим. Эне тилибизди кастарлаган мамилесине, аны өнүктүрүүгө жасаган аракеттерине баарыбыз эле күбө болгонбуз. Ушуга байланыштуу өткөн кылымдын 80-жылдары Фрунзеде кыргыз тилиндеги бала бакча, мектеп ачтыруу "Манас" башында турган элдик оозеки чыгармачылыгын, манасчыларды, төкмө акындарды байыркы түрк тили жана адабиятын коргоп сүйлөгөн жалындуу сөздөрүн эстесек жетиштүү.
Ч.Айтматов улуттук тарыхыбызга, руханий салттарыбызга, адаттарыбызга да таберик катары ылымсып мамиле кыла турган. Бул боюнча анын ойлору, көз караштары анын көркөм чыгармаларына да, теориялык жана публициястикалык макалаларына да эн тамгасын салып, терең чагылдырылды.
Дегинкисинде Ч.Айтматов журналист жана публицист катары атайын иликтөөнү, өзгөчө мамилени талап кылат. Эгер анын көп сандаган макалаларын, очерктерин, репортаждарын, маектерин, интервьюларынын бардыгын чогултса бир нече томдукту түзөт. Аларды тарамдап курап адабият, философия, эстетика жана этика маселелери боюнча антология түзсө окуу жайларга пайдалуу болмок. Алар Ч.Айтматовдун белгилүү япон ойчулу-буддачы Дайсаку Икэда ("Рухтун улуулугуна мактоо") жана казак акыны М.Шаханов менен ("Аскада калган аңчынын ыйы") эки аңгеме-дүкөн китебин жаңы боёктор, жаңы маанилер менен толуктап, идеялык-эстетикалык мейкиндигин байытмак.
Белгилүү болгондой, журналистика жана публицистика түздөн-түз саясат менен чырмалышкан кесиптер. Ошол үчүн Ч.Айтматов эч качан саясаттан жана коомдук ишмердүүлүктөн окчун турган эмес. Анан калса ал саясатчынын үй-бүлөсүндө төрөлүп, тарбияланган, атүгүл бала кезинде эле ошол кездеги кырдаалга жараша айылдык кеңештин катчысы катары "саясий" кызматка аргасыздан аралашкан. Кийин атактуу жазуучу болгондо мезгилдин өзү, саясий түзүлүштүн өктөм талабы аны коомдук-саясий иштерге активдүү катышууга мажбурлаган. Ушундан улам өтө кызыктуу көрүнүш - Ч.Айтматовдун амбиваленттүүлүгү, башкача айтканда, кош багыттуулугу пайда болгон. Өзүнүн көркөм чыгармаларында, публицистикасында, маектеринде жана теориялык макалаларында жаны күйүп социализмдин кесепеттерин, кылмыштарын катуу сындаса, а акыркы мезгилде жапайы капитализмдин апаатчылыгын ачып көрсөтсө, ал өзүнүн практикалык, коомдук-саясий ишмердүүлүгүндө расмий-бийлик менен ар дайым тил табышып, СССРдин жана Кыргызстандын болгон сыйын көрүп, сыйлыктарынын баарын алган. А.Камюнун сөзү менен айтканда Ч.Айтматов бир кездеги Д.Байрон, Х.Марти, Х.Рисал, Г.Лорка М.Унамуно, Т.Манн, А.Мальро, К.Камю, Ж.Сартр СССРдеги А.Сахаров жана А.Солженыцин же Украинанын, Грузиянын жана Балтика боюндагы республикалардын интеллектуал айрым диссиденттери сыяктуу "козголоңчул адам" болгон жок. Ал өзүнүн мүнөзү боюнча революционер, көтөрүлүшчү эмес, жайгаруучу, данакер, жаратуучу эле. Б.Пастернак, А.Солженыцин, И.Бродский (СССР), Г.Маркес (Колумбия), В.Шойинка (Нигерия) сыяктуу козголоңчу-диссидентке айланбаганынан улам ага Нобель сыйлыгын ыйгарышпады. Бул сыйлыктын саясий мандемге байланганы туурасында XX кылымдын көрүнүктүү козголоңчу интеллектуал жазуучуларынын бири Ж.П.Сартр 1964-жылы эле калыс оюн айткан: "Нобель сыйлыгы Батыш блогунун адабий сыйлыгы эмес экенин жакшы түшүнөм, бирок аны ошондой кылышты, Швед Академиясынын көзөмөлүнөн чыгарышты. Ошол үчүн азыркы кырдаалда Нобель сыйлыгы Батыш жазуучалары же Чыгыштын "козголоңчул" жазуучалары үчүн бериле турган сыйлык болуп калды".
Андан бери айрым бир өзгөчө жагдайларды, тагыраак айтканда, бул сыйлык Р.Тагордон кийин Я.Кавабата, В.Шойинка, Н.Махфуз, К.Оэ, Г.Синцзянь, В.Найпол, О.Памук сыяктуу азиялык жана африкалык жазуучуларга берилгенин эске албаганда, абал анча деле өзгөргөн жок.
Ч.Айтматов чыгармачылык жана коомдук ишмердүүлүгүн ийгиликтүү жүргүзүп, биздин өлкөдө жана андан сырткары жерлерде жогорку моралдык-саясий абройго ээ болгондугуна байланыштуу Кыргызстанда, мындай бир суроону коюп жүрүштү: эмне үчүн Ч.Айтматов өз убагында депутаттар тобунан аны республиканын президенттигине талапкерлигин көрсөтөлү деген өтүнүчүнө макулдугун берген эмес. Менимче ал анда өз табиятына көбүрөөк төп келген дипломатиялык ишти тандап эң көсөм иш кылган. Дүйнөлүк саясатта мындай тажрыйба, жаңылык эмес: дипломатиялык иште иштеген А.Грибоедов, Ф.Тютчев, Б.Франклин, П.Неруда, А.Карпентьер сыяктуу көрүнүктүү акын, жазуучу, интеллектуалдар мунун далили эмеспи. Ошонун аркасы менен өмүрүнүн акыркы 18 жылга созулган мезгилин Европада өткөрүп Ч.Айтматов "Кассандра тамгасы" (1995) жана "Тоолор кулаганда" (2006) деген өзүнүн акыркы романдарын жаза алды.
Ошол эле учурда мен муну чын дилимден айтып жатам - Эгемендүүлүктүн чыйыр салынбаган тар жол, тайгак кечүүлөрүндө, демократиянын жана нарк экономикасынын пайдубалын түптөн жаткан оор мезгилде, анын жоктугу кадимкидей сезилчү, кыйын учурларда жана чыр-чатактуу кырдаалдарда, кооптуу саясий-социалдык тирешүүлөрдө аны эстеп - эңсээр элек, анын 1990-жылы Ош окуяларынын убагында келип элди акыл - эске чакырган сөздөрү сыяктуу кеменгер сөздөрүн уккубуз келчү. Ошондой кысталыш жагдай - учурларда биздин рухубуздун атасы, аброй - абийирибиз Ч.Айтматов кайда, ал эмне үчүн үн катпайт, эмнеге аралашпайт, эмнеге сүйлөбөйт деген кайрылуулар, өтүнүчтөр басма сөздө айтылганы бекер эмес. Көз жумар алдында берген интервьюларынан байкалгандай, Ч.Айтматов өзү да акыркы мезгилде киндик кан тамган жерин, жыңайлак жүргөн тоолорун сагынган кантсе да анын кымбат убактысын алган дипломатиялык иштин жүгү оор болгон окшойт. Ушундай маанай анын акыркы "Тоолор кулаганда" романында кадыресе көрүнөт, эми бул чыгарма жазуучунун рухий керээзи сыяктуу кабыл алына берет.
Албетте, эгер ишке келечекти эске алып кеңири жана терең карай билгенибизде Кыргызстан жана Ч.Айтматов үчүн башка да альтернатива бар эле. Айталы, Франция, Германия, Финляндия, Италия жана Түркиядагыдай тең салмак, цивилизациялуу тариздеги мамлекеттик түзүлүштү абсолюттук жана диктатордук мамлекеттердегидей бийликтин баарын өзүнө топтоп майда - чүйдө иштерге чейин кийлигишпей мыйзам чыгаруу, аткаруу жана сот бийлигинин ортосундагы алакаларга калыс арбитр болуп өлкөнү эл аралык аренада татыктуу көрсөткөн макамга ээ болмок. Мындай милдетти аткарууга Ч.Айтматов сыяктуу бийик моралдык абройу, чоң маданияты, терең билими бар адам куп гана жарашмак. Тилекке каршы, Кыргызстанда эле эмес, жалпы эле КМШ өлкөлөрүндө жакын арада мындай абал түзүлбөйт окшойт.
Канткен күндө да Ч.Айтматов сыймыктанганга татыктуу, табиятынан пайгамбар жана гений - ал өз өмүр жолун жана чыгармачылыгын эң сонун кынаптап, баш-аягын аябай баптап байланыштырып кетти кыргыз: тоо, талааларын ажайып сүрөттөөдөн баштап өңүндө да, кыялдарында да алыскы аймактарга, мухиттер менен деңиздерге саякаттап, мифологиялык жана тарыхый мезгилдерге тереңдеп кирип, учкул чыгармачылык фантазиясынын аркасында өз каармандары менен космоско учуп, адамзаттын жакынкы келечегине көз чаптырып, өзүнүн саякатынын соңундө акыркы романы жана практикалык иш - аракеттери менен кайрадан азыркы заманга, бир боор мекени Кыргызстанга кайтып келди.
Анын капыстан болгон өлүмү да өмүр жолун көз ирмемде кичирейтип кайталагандай болду. Ал Татарстанда - энесинин тарыхый мекенинде ооруп калды, Германияда - узак мезгил Кыргызстандын элчиси болуп иштеген Бельгияга жакын европалык өлкөдө көз жумду, өз керээзине ылайык Бишкек шаарындагы Ата-Бейиттеги атасынын жанына коюлду.
Факт - ачуу чындык, аны айтып коюу шарт. Өлкөнүн жетекчилиги улуу адамдын бейпил турмушу, чыгармачыл иши үчүн алдын ала тиешелүү шарттарды түзбөстөн Бельгиядан шашылыш түрдө чакыртышы, ордуна Европа Бирлигинин жана НАТОнун борборуна өзүбүздө да элге белгисиз катардагы бир аткаминерди жөнөтүшү, чекилик катары туюлбай койбойт.
Сөөк коюу аземин уюштурууда да одоно каталыктар кетти. Тиешелүү комиссияны республиканын президенти өзү жетектеп, өз атынан түрк тилдүү мамлекет башчыларын чакырса Ч.Айтматовдун атына, аброюна татыктуу иш болмок. Алардын айрымдары, айталы, Н.Назарбаев, И.Каримов, И.Алиев же Абдуллах Гүл Айтматовго болгон сый - урматтан улам сөзсүз келип беришмек. Тилекке каршы, андай болгон жок, комиссияны президент да, атүгүл өкмөт башчы да башкарган жок. Экинчиден, президент расмий адамдардын катарына кошулуп кылкылдаган элди баштап жазуучунун сөөгү коюлган табыт менен филорманиядан борбордук "Ала-Тоо" аянтына чейин жөө баскан жок. Салыштыруу үчүн айтып коёлу. Москвадан И.Раззаковдун сөөгүн алып келгенде азыр ага ар кандай мамиле болуп жаткан экс-президент А.Акаев колонна менен жарым чакырып жөө жол баскан. Акырында эң кейиштүү жагымсыз, сөөктү жерге берүү каада-салтын сыйлабаган, ага туура келбеген жорук болгонун жашырбайлы: "Ата - Бейит" комплексинде жазуучунун сөөгү жерге берүү учурунда топурак салууда президент башында турган Кыргызстандын жетекчилери, аткаминерлери элден бөлүнүп топуракты мүрзөгө барып салышпастан, аларга атайын алып келишкен чакага салышты. Салыштыруу иретинде кайрадан айтып коёлу: А.Солженыцинди көмүү учурунда Россиянын президенти Д.М.Медведев жана В.Путин түз эле мүрзөгө барып адамгерчиликти көрсөтүштү.
Ал эми 2008-жылдын 12-декабрында жазуучунун 80 жашка толгон күнү К.Бакиев чыгарган "Ч.Айтматовдун атын түбөлүккө калтыруу жөнүндө" жарлыгы андан бешбетер таң калычтуу, өкүнүчтүү окуя болду. Биринчиден, ал аябай кечикти (дагы салыштыруу үчүн айтып коёлу: Россиянын президенти А.Солженыцинге байланыштуу жарлыгын сөөк коюу учурунда эле чыгарды). Экинчиден, жарлыкта көрсөтүлгөн чаралар Ч.Айтматовдун аброюна, инсандык масштабына төп келбейт. Өзүнөн өзү суроолор туулат: өлкөбүздүн эң бийик чокуларынын, (Ч.Айтматов азыркы Кыргызстандын руханий туу чокусу эмес беле) борбордук аянттардын бирине (жок дегенде эски аянтка), бир районго (мисалы, Биринчи май районунда жазуучу көп жыл иштеп жашаган), борбордук көчөлөрдүн бирине (мисалы, Чүй проспекти) айыл чарба университети (ал жерде окуган) жана улуттук китепканага (китептерден жана билимдин ак сарайы Ч.Айтматовдун рухий жүзүп көрсөтүп турбайбы), кино үйүнө (Республиканын киноматографисттер Союзунун төрагасы катары көп жылдары ушул жерде өткөн) атын берсек эмнеге болбойт.
Жазуучунун 80 жылдыгына арналган филармониядагы салтанаттуу кечеге президент да, Кыргызстандын башка биринчи жетекчилери да катышкан жок. Кеченин өзү да комсоо, зериктирме маанайда өттү. А 29 - декабрда бул учурда республиканын эли жарыгы жок, оту жок үшүп отурганда К.Бакиев башында турган азыркы бийлик эгемендүүлүк жылдарында биринчи жолу толук курамы менен өздөрүнө жаңы жылдык шаңдуу концерт уюштурушту.
Ошентип Ч.Айтматовдун урматына арналган жылда көптөгөн пайдалуу иш чаралар өткөрүлгөнүнө карабастан акыры келип жыл ушундай аяктады, андан азыркы бийликтин жазуучуга карата анын мамилеси айкын болду. Көрсө, ага арналган жыл, өткөрүлгөн иш чаралар түбү келип жазуучунун көзү тирүүсүндө көңүлүн алуу, көзү өткөн соң коомчулуктун маанайын жайгаштыруу амалы экен.
А чынында Ч.Айтматовдун инсандык масштабы жана руханий мурасы жөнүндөгү маселе такыр башка, өтө олуттуу мамилени талап кылат.
Баарынан мурда кайгы-капага да, сүйүүгө да жык толгон таң калычтуу турмушу жана тагдыры терең урматтоого арзыйт. Достоевскийдин Пушкин жөнүндөгү сөзү менен айтсак, бүткүл дүйнөлүк көңүл бурууга арзыйт: "Эл душманынын" уулу чиедей кезде эрте жетим калып, турмуштун азап-тозогун көрүп, окумуштуу болууну каалаган зоотехник, кийин бардык бийиктиктерди багындырган жазуучу жана коомдук саясий - ишмер. Ырасында эле Ч.Айтматов - улуу адам, гений менин байкоомо караганда, ошол эле учурда эч кимге жамандык каалабаган жөнөкөй, айкөл адам эле. Балким, анын ортосаар эмгектерге, чыгармаларга деле авторлордун өтүнүчү боюнча жакшы пикир айтып жазуусу ошол кең пейилдиги, айкөлдүгү менен түшүндүрүлөт. Анын дагы бир жакшы касиетин айтпай кетүүгө болбойт. Ал А.Солженыцин сыяктуу кечил, аскет болбостон, турмуштун жакшы жаркын жактарын да баштан өткөрдү. Айтмакчы, мүнөздөрү жана дүйнө кабылдоосу боюнча бири-бирине карама-каршы турган XX - XXI кылымдын адабиятынын бул эки генийлерин бириктирип турган жакын белгилери бар: экөө тең бир күн айырма менен декабрда төрөлгөн, жайында мааракелерине азыраак жетпей (Ч.Айтматов) сексен жашта, токсон жашта (А.Солженыцин) бир мезгилде көз жумушту.
Эми Ч.Айтматов биздин арабызда жок, бирок ага карата "ыйык орун бош калбайт" деген учкул сөздү айткан туура болбойт. Себеби, ал адабиятка, театрга, кино, музыка, сүрөт өнөрү жана философияга, бүткүл руханий турмушубузга, коомдук аң-сезимибизге таасири күндөн-күнгө өсүп бараткан улуттук эле эмес, дүйнөлүк масштабдагы уникалдуу да, универсалдуу да көрүнүш. Өз кезинде Конфуций, Гомер, Фирдоуси, Данте, Шекспир, Сервантес, Гёте, Пушкин, Толстой, Достоевский өз эли жана жалпы адамзат үчүн кандай болсо, Ч.Айтматов да ошондой. Ооба, ал биз үчүн бардыгы - пайгамбар, улуттук баатыр, символ болчу.
Анын сабактары жана осуяттары ушундай эле. Эми мындан нары кандай болот? Кыргызстанда ушундай дагы бир адам пайда болобу? Качан? Тарых энчисине айланган өткөн жылдын, Ч.Айтматов көз жумгандан кийин пайда болгон суроонун трагедиялуулугу мына ушунда.