be cs ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru krc ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ru ky ky ru ru ru en
"Ачык саясат", 20.02.09 - 6-бет: •
Ачык айталы. Азыркы учурда алакандай Кыргызстандын алтыны бийлик бутактарынын ортосунда талаш-тартыштарды гана пайда кылбастан, анын чыры карапайым калкты да топ-топторго бөлүүгө алып келди. Бир тарап инвесторлордун "ит жеминдей" "садагасына" кызыгып, алардын таламын талашып, "алтын иштетилсин эле, иштетилсин"- деп билегин түрө жүгүрсө, экинчи тарабы кен иштетилип бүткөндөн кийинки таштандылардын азабы келечек урпактарыбызга, элге-жерге алып келүүчү зыяндарына түйшөлүп, аны акылга карап чечүүнү, эң алгач жергебиздин экологиясын сактап калууну талап кылууда.
Бийлик эки тараптын талаптарын таразалап, аны калыс чечүүгө алсыздыгын көргөзүүдө. Учурдун күрөө тамырын кармай албай, өлкөнүн өчөйгөн экономикасын көтөрүүнүн жолун таппай, кирешелүү жер байлыгы-алтыныбыздан тарта, дүйнөдө эң арзан өндүрүлгөн электроэнергия ресурстарына чейин чет элдик "инвесторлорго" ит бекер сатып келе жатабыз. Ушундан улам, бийлик башындагылар мамлекетибиздин келечегин, элибиздин эгемендүүлүгүн ойлобостон, көзгө көрүнгөн кирешелүү тармактарды аларын алган соң сатканга өттү деген шектүү ойго түшөт экенсиң. Мына ушундай тагдырга тушуккан Талас өрөөнүндөгү Жерүй алтын кени да өрөөндүн элинин ыркын кетирип, андан пайда табууга умтулган чет элдик "инвесторлор" 10 жылдан ашуун убакыт өткөнүнө карабастан алиге алтынын өндүргөн жок. Инвесторлор бар болгону бири-бирине сатып, "баш көтөргөндөрдү" бийликтин күчү менен басып келет.
Жерүй алтын кени деңиз деңгээлинен 3500 метр бийиктиктен орун алган. СССРдин учурунда алтын корунун запасы аныкталып, ал гана эмес 1 тонна рудадан алынуучу алтындын саны жогорку көрсөткүчтө экендиги билинген. Кенди казууга иштеген жумушчулар үчүн турак-жайлар курулуп, жаңы кыштакча да түзүлүп калган. Тилекке каршы, СССР кулагандан кийин ал жердеги айрым имараттар тоноло баштаган.
"Алтынды иштетебиз" - деген менен саясий-экономикалык сабатсыздыкпы, же "саботажбы", айтор, колдон-колго өткөрүлгөн "Жерүй" алтын кени ушул кезге чейин "аты бар, заты жок болуп", эч нерсе өндүрүлгөн жок.
Буга чейин да бийликке көптөгөн суроолор менен чыгып, көптөгөн сунуштарыбызды айтып келдик. Алардын көбүн бийлик укмаксанга салып, аны унуткандан кийин бийликтин демилгеси катары кайрадан ишке ашырып келет. Ушундан улам, бул сунушубуз бийлик тарабынан колдоого алынабы, же четке кагылабы, бирок дагы бир жеке сунуштарыбызды элге да, бийликке да гезитибиз аркылуу жеткирүүнү милдетибиз катары эсептедик.
Жерүйдө алтын кору 70 тоннадан ашат. Алтынды иштетүүгө акчасын сарптаган тарап ири кирешеге ээ болору шексиз. Атап айтканда, дүйнөлүк масштабда алтындын 1 унциясы 900 долларды түзүп отурат. Ушундан улам, 10 жыл аралыгында көрүнүктүү иш бүтүрбөгөн чет элдик инвесторлордон Жерүй кенинин лицензиясын кайрып алуу зарыл.
Эске салып коёлу. Өткөндөгү бийлик алмашуунун алдында азыркы президент К. Бакиев Жерүй кенин иштетүүнү программасына киргизген. Мына ушул программаны толук ишке ашырууга азыр эң ыңгайлуу учур келди. Болгондо да, чет элдик инвесторлор менен эмес, өзүбүздүн өндүрүшчүлөрдү ишке тартып, Жерүй алтын кенин мамлекеттештирүү аркылуу жөнгө салуу мүмкүнчүлүгү түзүлүп отурат.
"Кенди иштетүүгө каражат жок" - деген шылтоо бүгүнкү күндө актанууга жатат. Азыркы күндө Россия тарабынан берилүүчү 300 миллион доллар кредитти максаттуу пайдалануу гана керек.
Жогоруда белгилебедикпи, руданы иштеткенде 70 тонна алтындын 85 пайызы гана бөлүнүп алынсын, натыйжада, иштетилип алынган таза алтын 59,5 тоннаны түзмөк. Албетте, рыноктук экономиканын шартында товардын баасы өзгөрүп турары шексиз. Демек, алтындын эквиваленти да бирде төмөндөп, бирде жогорулайт эмеспи. Ошондон улам, төмөндөө учурун эске алып, бир унция алтындын баасын орто эсеп менен 700 доллардан эсептеп көрөлүчү.
Иштетилип алынган 59,5 тонна таза алтын 1 миллион 912 968 унцияга барабар болгондо эле, Жерүй алтын кенинен түшкөн каражат 1миллиард 339 миллион долларды түзмөк. Алтынды иштетип чыгарууга 5 жыл сарптаган күндө да, мамлекетибиз жылына орто эсеп менен алганда эле 267,8 миллион доллар киреше менен чыкмак. Ата Мекенибиздин өндүрүшчүлөрүнүн жоопкерчилигин көтөрүү менен кен иштетилгенден кийин калган таштандылардын (хвостохранилище) уюткусун көзөмөлгө гана албастан, аны уюм туруу милдети да жүктөлөт. Мына ушул жоопкерчиликти жана милдетти аркалаган тарап артыкбаш чыгымдарды тартпоо үчүн таштандынын уюткусун эл аралык стандартта бүткөрүүгө мажбур болот. Себеби, кенди иштеткен жетекчилер өзүбүздүн жаран болгондуктан, башка жакка кетип калышы мүмкүн эмес. Экологиялык же экономикалык тартип бузулса, мыйзам алдында да жоопкерчиликке тартуу мүмкүнчүлүгү бар.
Мындагы дагы бир өзгөчөлүк - кенде иштеген кадрлардын жана жумушчулардын өзөгүн өзүбүздүн уул-кыздарыбыз түзөт. Жумушчу орундарга чет элдиктер тартылбайт.
Албетте, алтын кенин иштеткенге кадрлардын жоктугу шылтоо болушу мүмкүн. "Кумтөрдү" иштетип жаткан канадалыктар негизинен уран кенин иштеткен компаниянын өкүлдөрү эмеспи. Өзүбүздөгү эле сурьма, сымап, уран кендерин иштеткен кадрларды кайрадан даярдап, Жерүй алтынын "Кыргыз алтын" аркылуу иштетүүгө неге болбосун?
Акырында айтаарыбыз, Жерүй алтын кенин жергиликтүү өндүрүшчүлөргө ишеним көргөзүп, өзүбүз иштетүүнү, өз алтыныбызга өзүбүз ээ болууну мезгил бизден талап кылууда. Ата Мекенибиздин өндүрүшүн көтөрүү үчүн бийлик Жерүй алтын кенине Россия берүүчү 300 миллион долларды бөлсө, андан түшкөн кирешелер аркылуу башка өнөр жай ишканаларын көтөрүүгө мүмкүнчүлүктөр түзүлмөк.
Бийликтин ойлонушуна да, ойгонушуна да убакыт жетти. Өндүрүштү жандантып, экономикабызды көтөрүүгө өзүбүздүн ички ресурстарыбызды тартуунун учуру келди.
Тергөөчүнү тартипке ким чакырат?
КЫРГЫЗСТАНДА МЫЙЗАМ БИЙЛИГИ БАРБЫ?
Э. Сатыбалдиевге Кыргызстанда мыйзамдардын сакталышына көзөмөл жүргүзчү прокуратуранын башчысы эмеспи деп бир-эки фактыны айткым келет.
Кадамжай районундагы Ак-Турпак айыл өкмөтүндө прокуратуранын кызматкерлери айыл өкмөтүнүн аймагындагы ичип-жеген фактылар боюнча жергиликтүү жашоочулардын арыздарынын негизинде текшерүү жүргүзүшкөн. 2008-жылы 15-февраль күнкү текшерүү учурунда арендатор Абдысамат Кадыров көпчүлүк элдин көзүнчө мага "өлтүрөм" деп бычак ала чуркаган. Аны ага прокурор Кадыр Арзыкулов кармап калган. Жаныбызда турган химик мугалим эже Ормонова да бул чатакты басууга аралашып калды. Өмүргө коркунуч келтирген бул факты боюнча Баткен облусунун прокурору Б.Сыргаковго 2008-жылдын 23-февралында арыз кат менен кайрылгам, бирок бычак ала чуркаган А.Кадыровго ушул убакка чейин эч кандай чара көрүлө элек. Ал эми айыл өкмөтүндөгү жер сатуу, кайра бөлүштүрүүчү жерлерден алынуучу аренда акыларынын төлөнбөй жатышы сыяктуу, башка бир катар фактылар боюнча чындыкты жазып жаткан мени "эл душманы" катары эсептешип, канчалаган зордук-зомбулук көрсөтүп жатышат. Ошолордун бир айкын фактысы деп төмөнкү окуяны айта кетейин:
2008-жылы 20-май күнү түнкү саат 12 лер чамасында райондук прокуратуранын тергөөчүсү Алтынбек Акимов жана Ак-Турпак айыл өкмөтүнүн башчысы Алчынбай Төралиев экөө мени күч колдонуу менен Кадамжай райондук ооруканасына алып келишип, сопсоо адамды "оорукчан" дешип, мени мажбурлап дарылоого аракет көрүшкөн. Алардын мындай зомбулугу, тилекке каршы, ишке ашкан жок. Натыйжада, мен КРнын саламаттык сактоо министрлигине мени райондук оорукананын терапия бөлүмүнө күч колдонуп жаткызышкандыгы тууралуу дарыгер С.Жолдошев жана терапия бөлүмүнүн жетекчиси С.Ш.Пазыловдун үстүнөн арыз жазып кайрылгам. 2008-жылдын 28-октябрында мага № 02 - 6 - 6159 чыгыш номерлүү катта төмөндөгүдөй жооп беришти:
"КРнын саламаттык сактоо министрлиги Сиздин катта көрсөтүлгөн фактылар чындык экендигин билдирет.
А.Турсуматовду Кадамжай ооруканасынын терапия бөлүмүнө негизсиз жаткызышкандыктары үчүн дарыгер С.Жолдошевге жана терапия бөлүмүнүн жетекчиси С.Ш.Пазыловго сөгүш жарыяланды.
Ушуга байланыштуу урматтуу баш прокурордон эки нерсени өтүнөм:
1. Мени "өлтүрөм" - деп бычак ала чуркаган Абдысамат Кадыровдун иш- аракетинде кылмыштын элементтери көрүнбөй турабы? Эгер адамга бычак ала чуркаган аракетке эч кандай баа берилбесе, Сиз жана сиздин тармакта иштеген Кадыр Арзыкулов оппозициянын ачуу кыйкырып же катуу озу… койгонуна деле кылмыш ачып, калган иштерге көз жумуп отура бересиздерби?
2. Экинчи бир тергөөчүңүз Алтынбек Акимовдун "көрөгөчтүк" акылы менен мени райондук ооруканага күч колдонуп жаткыруу аракетинде кызмат абалынан ашыра пайдалануу аракеттери көрүнбөйбү? Анткени, сиздин тергөөчүңүздүн жетекчилиги менен мени ооруканага жаткырууга мажбур болушкан дарыгерлерди саламаттык сактоо министрлиги айыптап, жаза берип жатса, сиз жана Баткен облусунун прокурору Б.Сыргаков өздөрүн Баткендин ээн талаасында жүрүшкөн ач бөрүлөрдөй сезген прокуратура кызматкерлеринин мындай жосунсуз жоруктарына кызматтык иликтөө жүргүзүп, чара көрө албайсыздарбы?
Азырынча Сизди терең урматтай албаган,