de en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru ky ky bg ko ky uk ru ky mn ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru hu ru ky ru ky ru so ru ky ru ru ru ky ru ru ky ru kk bg mrj ru ky ru ky ru uk ru uk ru ru ru ky ru
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
Жек көрүшсө көрүшсүн, коркушса эле болду.
Эч ким кокусунан эле ыймандуу боло калбайт.
И. Ахунбаев атындагы КММАнын философия жана коомдук илимдер кафедра башчысынын милдетин аткаруучу
Адепсиздик деп адамдардын же алардын тобунун жалпыга милдеттүү деп таанылган эрежелер менен нормаларды бузуп, алардан четтеп, социалдык топтор же бүтүндөй коом тарабынан ага иренжүү, эскертүү, уяткаруу, тыюу салуу, жоопкерчиликке тартуу ж.б. белгилүү бир формада жооп берүү же реакция кылуу зарылдыгын жараткан иш-аракеттери менен жорук-жосундары аталат.
Адепсиздик маданий регресстин бир көрүнүшү болуп саналат. Маданий регресс (латынчадан "regressus" - кетенчиктөө, артка карай кыймыл, чегинүү) маданияттын бийик жетишкендиктерден четтеп, анын мурдагы, азыркы кезде үлгү деп алынган формаларынан бир кыйла ылдый, карапайым, одоно абалдарына карай төмөндөө тенденциясы менен өнүгүүсүн туюнткан түшүнүк болуп саналат. Маданий регресстин мазмунун деградация процесстери, маданияттын деңгээлинин төмөндөшү, анын айрым элементтеринин учур талабына болгон функцияларын аткарууга жөндөмсүздүгү түзөт. Маданий регресс зарыл болгон билимдер менен социалдык тажрыйбанын жоктугу катары мүнөздөлгөн маданиятсыз жана тарбиясыздык сыяктуу феномендердин пайда болушун шарттайт. Социалдык-психологиялык факторлор тарабынан шартталган кубулуш катары маданиятсыздык жана тарбиясыздык коомдогу көп кырдуу негативдүү феномен болуп саналат.
Адепсиз жүрүм-турумдун түрлөрү көп. Алардын ичинен коомдук кызматтагы, интеллект делген адамдардын адепсиз жүрүм-турумунун негизги формалары катары төмөнкүлөрдү атоого болот:
- Өкүм сүрүүнү, башкарууну сүйүүчүлүк (властолюбие). Өкүм сүрүүнү же башкарууну сүйгөн адам карама-каршы пикирди, өз дарегине айтылган сын кепти, өзүнүн туура эмес жүрүм-турумуна жооп катары берилген каяшаны көтөрө албайт. Ал өзү кылган иш-аракеттер менен жорук-жосундарды гана туура деп эсептейт. Эреже катары, мындай адам үй-бүлөсү менен кызматында жек көрүндүгө айланган деспот болуп саналат. Мындай адам менен алакалашууда аргасыздан "сеники туура" деп кутулуу жеңил болсо да, аны менен аргументтүү, логикалуу сүйлөшүү талап кылынат.
- Кызуу кандуулук (вспыльчивость). Ачуусу чукулдук каалагандай эле мүнөзгө таандык болушу мүмкүн. Кызуу кандуулук, бат ачуулануучулук өзүн-өзү тескей албагандыкты туюндурат. Көпчүлүк учурда эмоциялуу жарылуудан соң мындай адамдар өзүнүн жүрүм-турумуна нааразы болуп, өкүттө калышат. Аларга карата колдонулган кылдат дипломатия, аяр жана токтоо мамиле жакшы натыйжаларды бериши ыктымал. Андан соң болоор-болбос нерсе үчүн борон-чапкын, чаң-будуң кылып жиберип, адамдарды бушайманга салуу жаман нерсе экенин жана башкаларга терс таасирин берээрин түшүндүрүү абзел.
- Мансапкорлук (честолюбие). Атак менен мансапты ашыкча эле сүйүү, аларды көздөө адамды эң эле барып турган жүзү каралыкка, нысапсыздыкка, ыймансыз жорук-жосунга түртүшү мүмкүн. Көксөгөн максатына жетүү үчүн мындай адамдар башкалардын башынан аттап, ал тургай аларды сатып жиберүүгө да даяр. Мансапкорлор менен өзгөчө аяр мамиледе болуу керек. Анткени, мындай адамдар өздөрүнө ылайык келген кандайдыр бир кызыкчылыкты көздөө максатына Сиздин ага болгон жакшы мамилеңизди кыянаттык менен пайдаланып, боор ооруса, боорго тээп кетүүлөрү толук мүмкүн.
- Көйрөңдүк, менменсинүүчүлүк (тщеславие). Көйрөң адамга мактоодон өткөн кымбат нерсе жок. Ал өзүн коллективдин ичиндеги эң акылдуу, эң сүйкүмдүү ж.б.у.с. кылып мактаган сөздөрдү ар кандай варианттарда, ар кандай учурларда кайра-кайра уккандан тажабайт жана ошону каалайт. Мындай адам менен нейтралдуу сылык-сыпаа мамиледе болгон дурус.
- Адепсиздик, оройлук, куучукелик (бестактность). Бирөөнүн талуу жерин кайра-кайра чукуп, анын башка адамдардан жашыргысы келген кемчилигинин, мүчүлүштүгүнүн бетин башкаларга ачканды жакшы көргөн адепсиз адамды кыргыздар куучуке деп аташкан. Куучукелер жолу болбой калган адамдарга алардын келишпес душмандарынын ийгиликтери, илдеттүүлөргө жашоонун керемети менен анын дартынын кандай деңгээлде илдеттүү экендигин, муунуп өлгөн адамдын үйүндө аркан тууралуу жобураганды жакшы көрүшөт. Мындай адамдар унутууга далалат кылган нерсени кайрадан эске салышып, башкаларды таарынтуучу сөздөрдү чукугандай табышат. Ошондой эле алар өтө ыңгайсыз учурларда келип калышат да, өз убагында кетишпейт. Азырынча куучукеликти, адепсиздикти айыктыруунун дарысы табыла электиги өкүндүрөт.
- Бой көтөрүүчүлүк (гордыня). Эреже катары бой көтөргөн адам өзүн эр ойлоп, башкаларды киши катарына теңебейт. Алардын ашынган формадагы сылык-сыпаалыгы башкаларды адеби жок адамдын маданиятсыздыгынан да бир кыйла жогору даражада таарынтууга жөндөмдүү. Ал башкаларга боор ооругандыктан улам гана алар менен алакалашууга мажбур экенин түшүндүрүүгө далалаттанат. Достуктун ордуна бой көтөргөн адам өзүнүн башкаларды кордогон, мазактаган үстөмдүгүн сунуш кылат. Мындай адам менен тил табышуу кыйын, бирок, аны менен мамилелешүүгө туура келсе, сабырдуу болууга туура келет.
- Таарынчаактык (обидчивость). Башкалардын кылган ишинен, сүйлөгөн сөзүнөн кыйкым издеген адамдар кездешет. Алар менен сүйлөшүп жаткан учурда ар бир сөздү теңдеп, баалап, таразалоого туура келет. Ошол себептен, ар бир маданияттуу адам өйдө-ылдый айтылган сөздүн баарына эле таарына бербей, токтоо, сабырдуу болууга тийиш.
- Мактанчаактык (хвастовство). Мактанчаактын иши, анын байлыгы, мүлкү, үй-жайы, балдарынын ийгилиги ж.б. ар кандай темаларда айтылган мактаныч сөздөр, эреже катары, адамдын акылынын тайкылыгынан кабар берет. Өз дос-тааныш, тууган урук менен мактануу, бир-эки ооз сүйлөшүп, бир-эки жолу эле көрүшкөн атактуу адамдын атын кайра-кайра эле айта берүү туура эмес. Мактанчаак адам менен мамиле түзүп кала турган болсоңуз, алардын айткан сөздөрүн кызуу кубаттабастан, тескерисинче ага кайдыгер реакция кылып, же анын куюлушкан сөздөрүн сылык-сыпаа токтотуп койгон дурус.
Жалпы эле адамзатка, анын ичинде саясий жана коомдук ишмерлерге таандык болгон маданиятсыздык менен тарбиясыздык ар кыл ойчулдар тарабынан ар мүнөздү иликтөөгө тартылып келген. Базар мамилелери үстөмдүк кылган өтмө, транзиттик кыргыз коомундагы саясий ишкерлердин жүрүм-турумундагы оош-кыйыштуулукту көп сандаган илимий теориялардын жардамы аркасында түшүндүрүү мүмкүн. Бирок, теманын өзгөчөлүгүн эске алып, саясий ишмерлердин маданиятсыздыгы менен тарбиясыздыгын ХХ кылымдагы фрейдизм жана неофрейдизм деп аталган белгилүү жобонун өкүлдөрү, анын ичинде австриялык врач жана психолог Алңьфред Адлердин (1870-1937) өксүк комплексин компенсациялоо (компенсация комплекса неполноценности) тууралуу окуусунун жардамы аркасында түшүндүрүүнү ылайык таптык. Адлердин окуусу боюнча адамдын жүрүм-туруму биологиялык же физиологиялык (көзү чалыр, кекеч, бою кичинекей, оозу-мурду жырык, дене түзүлүшү чабал ж.б.) жана социалдык (коомдон алган төмөнкү статус, зарыл болгон билим менен тарбиянын жоктугу же алардын жетишсиздиги, социалдык муктаждыктар ж.б.) өксүктөр менен шартталган. Мындай өксүктөргө ээ инсандар өзүндөгү мүчүлүштүктү оң (карьера жасашат, чыгармачыл дараметтерин өнүктүрүшөт, спорт менен машыгышат, коомдук иштерге активдүү катышышат ж.б.) же терс (аракка, же баңги заттарына ооп кетишет, таарынчаак, шекчил, кыйкымчыл, майдачыл, эрки бош болуп кетишет, өз проблемалары үчүн башка адамдарды күнөөлөшөт, өзүнөн билимдүү, маданияты, таалим-тарбиясы жагынан өйдө турган, бирок статусу боюнча ага көз каранды адамдарды куугунтуктап, алардан өч алууну максатына айландырышат ж.б.) маанайда компенсациялашат.
Адлердин пикири боюнча адамдын мүнөзү менен жүрүм-туруму анын "турмуштук стилине" ылайык калыптанат. "Турмуштук стиль" адамдын бала күнүнөн тартып кандайдыр бир өксүктү, мүчүлүштүктү, кемчиликти коомдук артыкчылыктарга умтулуу аркылуу компенсациялоонун системасы болуп саналат. Мисалы, кызыл тили, чечендик өнөрү, куюлушкан сөздөрү менен даңкталган байыркы грек оратору Демосфен бала кезинде кекеч болсо, кыргыздын ак таңдай төкмө акыны Жеңижок ала оорусунан жапа чеккен . Адлер сыяктуу эле америкалык политолог Г. Лассуэлл "Психопатология жана саясат" деп аталган классикалык мүнөздөгү эмгегинде адамдын социалдык артыкчылыктарга умтулуусун өксүк комплекси менен психологиялык травмаларды компенсациялоого болгон далалаты катары баалаган. Аталган ойчулдардын пикири боюнча адам өзүндөгү алсыздыкты, кемчиликти, качандыр бир кездерде башынан өткөргөн кордукту, кемсинтүүнү, шылдыңды, расмий жана расмий эмес саясий бийликтин, лидерликтин жардамы аркасында компенсациялашат. Мисалы, алар А. Гитлер, Наполеон Бонопарт, В. И. Ленин, Р. Никсон ж.б.у.с. саясий ишмерлердин психобиографиясын изилдөөгө тартуу менен төмөнкүдөй кызыктуу жагдайды тастыкташкан. Аталган лидерлер кичинекей бойлуу жана физикалык жактан алсыз адамдар болушкан. Алар бала кезинде жана жаш чагында нечендеген шылдыңдоолорду жана келекелөөлөрдү башынан өткөрүшкөн. Улуу аскер башчысынын жана чыгаан саясий ишмердин жолун тандап алуу менен алар өз өксүктөрүн компенсациялоого далалаттанышкан.
Учурдагы кыргыз коомунун саясий ишмерлери менен мамлекеттик кызматкерлерине мүнөздүү болгон кекирейүүчүлүк, куу чирендик, бой көтөрүүчүлүк, кыйынсынуу, пейил күтүүчүлүк, өзүн кудай санап калуу, корсулдоо, одоночулук, көпкөндүк формасындагы адепсиздикти төмөнкүдөй жагдайлар менен түшүндүрүүгө болот:
теманын өзгөчөлүгүн эске алып, саясий ишмерлердин маданиятсыздыгы менен тарбиясыздыгын ХХ кылымдагы фрейдизм жана неофрейдизм деп аталган белгилүү жобонун өкүлдөрү, анын ичинде австриялык врач жана психолог Алңьфред Адлердин (1870-1937) өксүк комплексин компенсациялоо (компенсация комплекса неполноценности) тууралуу окуусунун жардамы аркасында түшүндүрүүнү ылайык таптык. Адлердин окуусу боюнча адамдын жүрүм-туруму биологиялык же физиологиялык (көзү чалыр, кекеч, бою кичинекей, оозу-мурду жырык, дене түзүлүшү чабал ж.б.) жана социалдык (коомдон алган төмөнкү статус, зарыл болгон билим менен тарбиянын жоктугу же алардын жетишсиздиги, социалдык муктаждыктар ж.б.) өксүктөр менен шартталган.
"Кутбилим", жањы саны... • кыргызча... o
email • архив • редакция
"Жыл мугалими - 2009"
ӨНӨРҮҢ БОЛСО, ӨРГӨ ЧАП!
Седьмой форум по образованию в странах Центральной Азии
Нужно менять отношение общества к коррупции
Өрт - тилсиз жоо
"Жаш мугалимдердин депозити - 2009"
"Учкан уя" жөнүндө учкай сөз
КАРЫСЫ БАРДЫН ЫРЫСЫ БАР
Министерства образования и науки Кыргызской Республики по энергосбережению в образовательных организациях
Англис тили - студенттерге