ru cs krc ky ky ky sah ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky kk tt tt ky uz kk ce ky ky ky kk ru ru ky kk ru ky ky ky ky mn ky kk ru ky ky ky ky ky ru ky tt ky ky ky kk ky ce ky kk ky ru ru
"Аалам", 20.01.09 - 10-бет: Полит-элита...•
Колунда мансабы, акчасы бар пенделерге адамзатынын ойлоп тапкан асылы - көркөм сөздү кул катары салып бербеш керек, андан көрө ошол жазмакер өзү күң, малай болуп бериши оң. Айтматовдун сөзү менен айтканда "Көркөм сөздөн мурда поэзия жаралган". Драмабы, прозабы, бардыгынын башатында поэзия турат. Ошон үчүн эзелтен эле даанышман падыша, өкүмдарлар акылчысы, кеңешчиси катары драматург, прозачыларды эмес, акындарды жанына алып жүрүшкөн. Философтордун бардыгы акындардан чыккан. Бардык ойчулдардын атасы акын болсо, бардык өнөрлөрдүн атасы поэзия болсо, анан ал асылды 5-10 күндүк атка минерге же колдун кири делген байлыкка жалчы түшүрүп бериш - бери болгондо арсыздык, бетсиздик. Андайларды жазгандар акын эмес, кошоматчы, жагымпоз. Ошол 2004-жылы Г.Момунова менен Б.Чотуровага кошо бир кытай автору да алды. Өйдөңкү экөөсүн айттым, а кытайлык неге, кантип алгандыгын билбейм. Аны ыр жазат экен дешет.
- Кытайлык кыргыз имиш. Ыр жазат имиш дедим го, Дүйшөн. Кандайча жазат, деңгээли канчалык, билбейм. Чыгармачылыгы Кыргызстанда мүлдө белгисиз жан. Ал эми сыйлыктын Жобосунда мындай деген жери бар: "Сыйлык Кыргызстандын жаранына берилет. Улуту, жынысы каралбайт". Акыры бу Эларалык сыйлык эмес да. Көрдүңбү, сыйлыкты сатыкка айландырышты, баркын кетиришти, кунун качырышты.
- 2004-жылы төрага ким болгон?
- Жазуучулар Союзунун, Башкармасынын төрагасы "килемчи" Н.Алымбеков, орун басары Маркабай Ааматов эле да. Сыйлыкты Кыргызстандын чегинен тышка алып чыгышка эч кимдин акысы жок болчу. Жобону бузбашы керек эле. А сыйлыкты ыйгаруу комиссиясынын төрагасы ардактуу акыныбыз Сүйүнбай Эралиев болчу. Демек, Алыкул атындагы сыйлык кимге, кай чыгармага ыйгарыларын Жазуучулар Союзу эмес, комиссия чечүүгө тийиш, милдеттүү эле. Маселен, Алыкул сыйлыгынын 1-2-жолку берилиштеринде ошол туштагы төрага Ч.Айтматовдун, орун басары Ж.Мамытовдун кийлигишүүсү болгон эмес. Мен жогоруда 2-сыйлык ыйгарылгандыгын, төрага Ж.Садыков болгонун, анын иш бөлмөсүндө талкууланганын, комиссия чечкенин айтпадымбы, туурабы? Ошондо Сагын Акматбекова толук түрдө татыктуу болчу, бирок, китебинин чыккан жылы туура келбей, четтетилген, Жобо, критерий бузулбаган. Азыркыларчы? Азыркылар сырттан келген конокко же бир аз пул уучтатып койгонго эле бере коюшууда.
2005-жылы Алыкул сыйлыгы Сагын Акматбекованын жаңылбасам "Күүгүмдөгү күү" аталышындагы китебине берилди.
Мен кайра-кайра айтып келатам, кыргызда он чакты эле жакшы акын бар. Сагын ошолордун ичинде. Чындыгында ага ошол китеби үчүн Алыкул эмес, Мамлекеттик Токтогул атындагы сыйлыкты берсе деле арзыйт. Ал китеп Токтогул сыйлыгына көрсөтүлүп албай калган. Б.Сарногоев, Т.Касымбеков көрсөтүлгөн жылы да. Ошон үчүн - "Ой, Акматбекова алалек турбайбы!" - дешип, чочуп кетишип беришти да. Ушуерде бир сыр, купуялык бар.
- А "Күүгүмдөгү күү" өткөн кылымдын соңунда чыкса, демек дале жобо бузулуп жатпайбы?
- Туура. Бузулган. Эми дагы бир нерсе, Сагынга чейин сыйлыктын акчалай ургаалы 5000 сом болчу. 5000 сомду таап келип, анан кайра өзү алып, ал акчасына комиссияны, Союздун төрагасын баш кылып сый көрсөткөндөргө берилип келген. А Сагын андай арамдыкка аяк таштабайт да, анан анда анчалык акча жок, бере да албайт. Сыр, купуя ушул - акча бербесе да Акматбековага уялгандарынан эле ыйгарышты. Жободо жок, өздөрү ойлоп таап, амалга түшүрүп алышкан жобо бузулду. Бирок, абийир көзүн ачты. Кантсе да мен буга макулмун.
Үч жыл өтүп, 2007-жылы Бектуруш Салгаманинин "Роман-гезит" (чыккан жылы - 2006) деген көп жанрдуу китебине Союздун поэзия секциясынын жетекчиси Асан Жакшылыковдун уюштуруусу менен талкуу өттү. Талкууда акын Карбалас Бакиров Бектуруштун китебин Алыкул Осмонов атындагы сыйлыкка татыктуу деп көргөзүп, аны Сүйөркул Тургунбаев, Майрамкан Абылкасымова, Асан Жакшылыков, Сагын Акматбекова баш болуп, толук колдошот. Сыйлык акынга 2008-жылы Алыкулдун туулган күнүнө, 22-мартка карата берилмек болот, протокол толтурулат. Анан калса ошол биз Нооруз! - деп кубана майрамдап жаткан күн дүйнөдө поэзия күнү деп да эсептелет эмеспи. Ал эми жана да ушул сыйлыкты бирге алган Абдыжапар Эгембердиевдин "Өлбөгөн жанга жаз келет" деген китебин али көргөн жокмун, ошондуктан, ал китеп жөнүндө эч нерсе айталбайм. Болгону - китептин аталышы уурдалган, бир нече жыл мурда, жылы эсте жок, таланттуу акын Тургунбай Эргешовдун китеби ошондой наамда чыккан эле. Жалпы жонунан А.Эгембердиевдин чыгармачылыгы ортодон төмөн эле турат, сыйлыкка татыктуу деп айталбайм. Таланттуу акын Бектурушту түштүктөн дешип, түндүктөн чыккан халтурачы Эгембердиевге кошуп бергендери өтө уят иш болду.
- Ооба, Алыкул сыйлыгы эмес, андан чоң Токтогул сыйлыгын берүүдө деле кыргызчылыкка таандык пендечиликтер болуп жатат. Эми "мамлекеттик" деп аталып жаткан соң, биз кыргыздар Токтогул сыйлыгын дал эле дүйнөлүк Нобель сыйлыгындай куттуу кармап, урматташыбыз керек эле да. Кыргыстан кичинекей өлкө болгону менен кыргыз адабияты дүйнөдөгү эң чоң адабияттардан да, бизден "Манас" чыккан, Чынгыз Айтматов чыккан эмеспи. Биз өлкөбүз менен мактана албасак да "Манас" менен мактансак болот, Чынгыз Айтматов менен мактансак болот, туурабы? Азыр өкмөт Жазуучулар союзуна канчалык, кантип көмөк көрсөтүүдө, так маалым эмес, бирок Жазуучулар союзунда 4-5 киши иштеп жатат, "Кыргыз адабияты" деген гезит чыгарууда. Демек, мамлекет Жазуучулар союзуна, кудай буйруп ошол орунга барып калган экен, Омор Султанов үчүн жардам берип жаткан жок да. Жалпы эл үчүн, кыргыз адабияты үчүн жардам берүүдө. Анан ал каражат эл үчүн, элдик адабият үчүн жумшалышы милдет.
- Мен дагы кайталап айтайын, СССР тушунда Горький атындагы адабий сыйлык бар болчу, ага Марков, Карпов да кийлигишчү эмес. Алыкул сыйлыгы дагы айтайын, Кыргызстан Жазуучулар союзунун Башкармасынын, демек, азыркы Омор Султановдун менчик сыйлыгы эмес. Кыргызстан Жазуучулар союзунун сыйлыгы. Азыр Омор Султанов - Кыргызстан Жазуучулар Союзунун төрагасы дейсиңер, жок, андай эмес, Башкармасынын төрагасы деш туура болот. Төраганы, секретарды Башкарма шайлайт, түшүрөт. Сыйлыкка алардын тиешеси жок болуш керек, атайын комиссиянын иши болуш керек. Н.Алымбековдон бери төраганын диктовкасы менен берилчү болгон, О.Султанов андан бетер менчиктештиргиси келет, атүгүл менчиктеп да алды.
Айталы, Бектуруш Салгамани менен А.Эгембердиевге сыйлык тапшырылганда комиссиянын төрайымы Сагын Акматбекова барбай да коюптур, бул эмнени түшүндүрөт? Ал Бектуруш үчүн барбай койдубу же Абдыжапаргабы? Абдыжапарды зордук жолу менен О.Султанов "көлдүгүм" деп кошуп отурса акдил адам кантип барат ошондой жерге? О.Султанов сөз жок, чоң акын. Ал төрагалыкка келгенде мен, эми Омокең адабиятты терең түшүнгөн Сагынга эркиндик берет деп күткөм. Көрсө, чоң акын деле майда адам, көрпенде болот турбайбы! Ал ушул күнгө чейин Алыкул сыйлыгын ыйгаруу боюнча комиссиянын төрайымы катары Сагын Акматбековага жол бербей келатат.
P.S . Стоп! Бу буулуккан Сакең токтой турган эмес. Талкууну уюштуруучулук укугунан пайдаланып мен токтотоюн. Айгине, бөлүнмөй, теңдемей, ичтардык дегеле дапдайын эле болуп турган нерсени булаңдатып жибермей ит адат ушул жазмакерлерде, өнөрпоздордун ордосуна өчөйүп отуруп алган эй! Ааламга тең алакандай Ала-Тообузду аралап жүрсөң караламан журтта бу кесел жок. Тууганыбыз, мейманыбыз экен деп жаркылдап тосуп алат. "Бөлүнбө эле бөлүнбө!" деп боздогудай болсо… кайран акыныбызга наам, сыйлык эмес кыгын да музейге койгуң келет. Эми эки экиден шыбырашып атса, стаканды кармап алып тоонун ары жак, бери жагын карап алып, баатыр болуп сасып атса, бу кудай урган ушулардын арасында жүргөн бирин-серин тазалары, асылдары кантип эсен жүрөт болдукен деп аяйсың же Кубат акедей киши кийик болуп кетпей же Салижан акедей, жетимиш жаш көп жаш экен, тажадым деп, өлүп кетпей…
Сыйлыгы курусунчу… Ансыз деле бай-бачалар кокту-колот сыйлыктарын уюштура коюшуп уруп атышат. Барпы, Жеңижок, Алыкул, Узакбай…. сыйлык, наам алды беле? "Манас" менен Чынгыздын саябанына биригип, күлүгүңдү сүрөй билсең, ардактай алсаң бир, экөөң балким Меркеден ары чыгат белең, тар казаныңда быкшый бербей… Арданба, баары сага чейин ырдалган, айтылган, жазылган. Жок дегенде, ата-бабабыз айтып кеткен "Көрбөйт деп ууру кылба, укпайт деп ушак айтпа, калп айтпа" идеологиясын кармана алабызбы. Же ошону, азыркы маданият министри же жазуучулар кошуну козгоп, аткарганга жарайбы?
Конокпарвар элбиз: "Мейман - атадан улук" дейт. Ушул накыл сөз мага анча жакпай жүрөт. Эмне үчүн?..
Атам мага мурас кылып
бар байлыгым - бул өлкөнү
Кыргызстан - менин үйүм!
Алгач мышык басыш менен
- Минткин! - дешип талап
ташып кетип жатат тоотпой
Эмне, бизди жат бийлесин
Атамдан кантип улук болот