ky ky ky hu cs ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru mk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ru ru en
"Жаўы кылым", 11.09.08 - 10-бет: Маалымат...•
Кесибим журналист болгон соң турмушта ар кандай романтикалуу окуяларга аралашып, түркүн адамдар менен пикир алышууга туура келет экен. Бу түбүң түшкүр дүнүйө менен алпурушуп жүрүп, кээде жаныңда жакшы адамдар жүргөнүн да байкабай калат экенсиң. Мурда-кийин бул адамдар менен жакындан тааныш болсом да, негедир алардын жашоо-турмушуна үй-бүлөлүк купуя сырлуу дүйнөсүнө кызыгып көргөн жан эмес элем. Макаламдын негизги өзөгүн түзгөн бүгүнкү каармандарым тууралуу ой толгоп алар жөнүндө баян этүү мына ушундайча башталды.
11 баланын энеси Асанбекова Күмүш апа экөөбүз бир эт бышым маектешип отурдук. Ушул суу бөлүштүргөн ээн капчыгайда өмүрлүк жолдошу Ырысаалы экөө 34 жылдан ашык иштегенин, бу тегерегиндеги жерде эл жок жалгыз үйдө нечен кыйынчылыкты, нечен жакшы күндөрдү тосконун, куттуу үйүнөн республиканын не бир белгилүү адамдары, искусство, адабият ишмерлери келип даам сызган учурларын, албетте келип-кетиш жамандык жакшылык болбой койбостугун, кээде жолдошу бир жакка кеткенде бой тарта элек майда балдар менен ушул ээн жердеги жалгыз үйдө коркуп өткөргөн түндөрүн, эмгектин ар бир түрү эрдикти талап кыларын, бу турмуш чиркиниң кээде аялзатынын өзүнө гана тиешелүү назиктигин талап кылаарын, жалпы эле өткөн жаштыгын, туулган жерин, алыста жүргөн кыздарын, туугандары ж.б. жөнүндө кызыктуу маек куруп отурду. Ырасында 11 бала төрөп түн уйкусун үч бөлүп, түмөн түйшүк тартып аман-эсен чоңойтуп тарбиялап өстүргөн чыныгы Баатыр эне деп наам берилиши менен бирге, мамлекет тарабынан дайыма болбосо да аз аздан камкордук көрүлүп, көңүл бурулуп турса жакшы болмок.
Баатыр энеликке кошумча бу суу бөлүштүргөн ээн капчыгайда кышкысын муз чагып иштеген, жайкысын түмөн түйшүк менен жолдошу Ырысаалы Даркамбаев экөөнүн өмүрү сая кетпей нечен эрдик менен өткөргөнү эле кийинки муундагы жаштарга сабак болору бар.
Акырында өмүрдүн өрүн көздөй өкүнүч менен да, кубаныч менен да, турмуштун ысык-суугун көрүп илгерилеп бараткан Баатыр эне Күмүш апага бир эки суроо менен кайрылдым.
- Энеке, мына биз баятан бери өзүңүз көрүп-билип аралашып жүргөн турмуштук баёо окуяларыңыздан аз да болсо маалымат алдык. Эми өзүңүздөгү өкүнүчүңүз, кубанычыңыз, сагынычыңыз жөнүндө сөз учугун уласаңыз?...
- Мына айланайын балдарым, дарыланып жан багышты эми гана ойлоп эсиме келип, кийимдин жылуусун, сөздүн таттуусун тандап отурганыма, жашыраак кезде ден соолукка маани бербей тиричилик деп, балдар деп убакытты өткөрүп ийгениме өкүнөм...
Кубаныч жөнүндө болсо, көп эле кубанычтуу күндөр болду. Балдар аман-эсен, жалпы эле эл-журтта тынччылык. Мындай замандын чайналып турушуна ыйлактай бергенде деле болбос, илгерки аталарыбыз кан кечкен кызыл кыргын күндөрдү деле башынан өткөрүп келген эмеспи. Пейилди оңдоп, тобо кылып, бирок да кайратты жоготпой сактап калыш бу да бир кубаныч экен. Ал эми аялзатынын купуя сагынычын, кыялданышын аялзаты гана түшүнө алат. Өмүр бийиктеген сайын, тууган жериңди, жаш курагыңды, ата-эне бир туугандарыңды эстейсиң. Тууган жер эмес турган үйүңдөн бир-эки күн кетсең деле сагына түшкөндөйсүң. Алыста жүргөн балдарыңды сагынасың, ак көңүл асылзаада досторуңду сагынасың. Бу өмүр чиркиниңдин дагы бир сыры ушул силер айткан сагынычта окшойт.
Жанатан бери жаныбызда отурган Ырысаалы ата ушул жерден кепке аралашты. Айланайын балдарым жанагы кыргыз элинде жакшы сөз бар эмеспи "Тууган жердин топурагы алтын" деген. Анын сыңарындай туулган жериңдин элеси ар дайым көкүрөктө уялап түшүнө кирип, деги эле санаа тартып сагынбай кое албайт экенсиң. Чынын айтайын, өзүм ушул эле Сокулуктун Белогорка айылынан болсом да күнүмдүк жашоо тиричиликтен колум бошоп баралбай жүрөм. Жаңы эле Күмүш апаңар айтып өтпөдүбү өмүрүбүздүн 34 жылдан ашык убактысын алтындай болгон жаштык курагыбызды аркырап шамал соккон ушул суу бөлүштүргөн ээн капчыгайда өткөрдүк деп. Балдарымдын баары ушул жерде төрөлүп, ушул жерден эс тартып чоңойушту. Эки чакырым алыстыкта жайгашкан Буденный орто мектебинен кыштын ызгаар сууктарына, жаздын жаан чачындуу күндөрүнө карабай жөө жалаңдап барып-келип билим алышты. Кээде балдарымдын "Ата, биздин туулган жерибиз ата-журтубуз ушул жер болуп калбадыбы. Эртеби-кечпи апам экөөңөр өз туулган айылыңызга көчүп кетсеңер да биз ушул жерде кала беребиз" дешет. Балдарымдын бул сөзүн укканымда жанагы силер айткан туулган жерге болгон касиеттин, купуя сагынычтын сыры ушунда белем деп кетем ичимен...
- Азыркы жаштар жөнүндө кыскача айта кетсеңиз. Балким улуу катары кеңешиңиз бардыр?
- Жанагы өкүнүч деген сөзүңөргө байланышкан бир кеп, азыр ойлосом ошол кезде окуп алганда жакшы болмок экен. Мына телевизордон ХХI кылым билим-илимдин кылымы деп айтып жатышат. Айрыкча жаштар көп окуса, китеп, газеталардан кыя өтпөсө жаман жагына таасирленип ээрчип кетпесе, жакшы жол таап алдыга басса дегим келет. Жанагы "Тереңдик менен бийиктиктин сыры китепте катылган" деген акылман сөз таза чындык.
Китеп окугандын көзүнө күч келсе жазуучулар көрбөй калат эле го. Окуудан жалкоолонгон бул чоң күнөө. Өзүм да жаш кезимен эле китеп, газета окуганды жакшы көрөм. Азыр деле көркөм адабият китептерди түндүн бир оокумуна чейин окугандан тажабайм. Эми эмне дейин, жаштарга айтаар кебим: өмүрүнүн алтындай курактарын жамандык иштер менен өткөрүп ийбей жакшылык иштерге гана арнаса, бактылуу болушса дегим келет.
Ыракмат Күмүш апа, кыскача маек куруп бергениңиз үчүн чоң ырахмат. Ылайым эле өмүрлүк жолдошуңуз Ырысаалы ата экөөңөрдүн ушул суу бөлүштүргөн ээн капчыгайда өткөргөн өмүр белесиңер дагы бийиктеп өсө берсин. Балдарыңыздардын сый-урматын көрүп, дайыма бактылуу карылыктын үстүндө болуп ден соолукта, аман-эсен жүрө беришиңерди каалайбыз.
АДАМ САТУУ - АДАМ УКУГУН БУЗУУ
Бул жарык дүйнөгө келген ар бир адам татыктуу жашоого укуктуу. Бирок, ошого карабастан акчанын айынан алдамчылардын азгырыгынан улам кул болуп сатылып кеткенин билбей калышы да мүмкүн. Бириккен Улуттар Уюмунун адам укуктарынын жалпы Декларациясынын биринчи беренесинде "Бардык адамдар укук, ар намыс жагынан эркин жана тең укуктуу болуп төрөлөт. Аларда акыл-эс, абийир бирдей болот жана бири-бирине бир туугандай мамиле жасашы керек",-деп жазылган. Адамдардын укугун коргогон көптөгөн мыйзамдар болгону менен дүйнө жүзүндө адам сатуу бизнеси улам барган сайын өркүндөп бара жатат.
Адам сатуу бизнеси дүйнө жүзүндө үчүнчү орунду ээлеп, оңой жол менен киреше табуу булагы болуп калды. Эл аралык миграция уюмунун Кыргызстандагы жетекчиси Златко Жигичтин "Миграциялык бюллетенге" жазган маалыматына караганда, аталган уюмдун изилдөөлөрүнө ылайык Кыргызстандан башка үчүнчү өлкөлөргө сатылган адамдардын саны жыл сайын 5 миң адамга жетүүдө. Ал эми жыл сайын дүйнө жүзү боюнча аялдар менен балдарды сатуу 600 миңден 800 миңге чейин жетет. Анын 80 пайызын аялдар менен кыздар түзсө, алардын 50 пайызы жашы жетелек өспүрүм кыздар. Орусиялык интернет сайттардагы маалыматтарга таянсак, эл аралык "Anty-Slavery" уюмунун эксперттери азыркы учурда дүйнө жүзүндө 200 миллионго жакын кул бар экендигин жазышкан. Бирок, дүйнө жүзүндө кулчулукка дуушар болгондордун саны боюнча толук маалымат белгисиз. Ошондой эле, БУУнун 2006-жылдагы "Адам сатуу: Глобалдуу мыйзам ченемдүүлүк" докладындагы маалыматында, дүйнө жүзү боюнча 127 мамлекетте адамдарды кулчулукка сатышса(уурдашат, алдоо жолу менен азгырат), 137 мамлекетте чет элдик кулчулукка дуушар болгон адамдарды мажбурлоо жолу менен күчтөп иштетишет.
Кыргызстанда да адам сатуу бизнеси акыркы кездерде кулач жайып бара жаткандыгы баарыбызга маалым болуп калды. Кыргызстандык жарандар жумушсуздуктан, чет жакка барып акча таап келүү үчүн бирөөлөрдүн жалган убадаларына ишенип, кулчулукка сатылып кеткен учурлары көп кездешип жатат. Кулчулукка дуушар болгондордун көпчүлүгү айыл жеринде жашаган карапайым адамдар болуп саналат. Айрыкча жаш кыздар сойкулукка сатылса, жумушка жарамдуу адамдар эмгек кулчулугуна сатылып кетишет. Кулчулукка дуушар болгондордун айрымдары эл аралык миграция уюмунун жардамы менен өз үйлөрүнө кайтып келишип, алгачкы ишин баштап кетүүсү үчүн жардамдарды алышууда. Жалалабат шаарында да кулчулукка дуушар болгон адамдарга көмөк көрсөтүү үчүн үч жылдан бери "Жалалабаттын лидер айымдары" Ассоциациясынын алдында "189" түз байланыш ишеним телефону иштеп, бир топ иштерди жасап келишүүдө.
КУЛЧУЛУККА ДУУШАР БОЛГОН 44 АДАМГА ЖАРДАМ БЕРИЛДИ
"Жалалабаттын лидер айымдары" ассоциациясы 44 адамга жардам беришкен.
Кечээ жакында эле дагы 9 адам Москвадан кулчулуктан эл аралык миграция уюмунун жардамы менен куткарылып келишкен. Алар Сузак районунун Ынтымак айылынан болушат. Өздөрүнүн эле айылдашы элдерди үгүттөп, "Москва шаарына барып теплицада иштейсиңер, айлыгы 200 доллар, жашоо шарты аябай укмуш, жыргап иштеп келесиңер"-деп азгырган. Ошентип айылдашынын бал тилине алданып бир айылдан 17 үй-бүлө жакшы акча таап келүү үчүн Москвага кулчулукка сатылып кеткен. Ошонун 9у жардам сурап кайрылышкан.
КЫЗ-КЕЛИНДЕРДИ СЕКСУАЛДЫК КЫЗМАТ ҮЧҮН САТЫШАТ
Көпчүлүк кыз-келиндерди алдоо жолу менен чет өлкөгө сексуалдык зордук-зомбулукка сатышат. Алдамчылык менен алектенген И.Эрматов 2006-жылы Жалалабат шаарынан эки кызды Турцияга 2 миң долларга билет алып берип өзүнүн карындашы О.Эрматовага салып жиберген. Карындашы О.Эрматова аларды Турциянын аэропортунан тосуп алгандан кийин, сексуалдык кызмат көрсөтүү үчүн сатып жиберген. О.Эрматова буга чейин эле мыйзамсыз жол менен адамдарды Турцияга ташып, сексуалдык зордук-зомбулукка сатып, акча таап жүргөн.
Турцияга кетип жаткан кыздар ал жакта бакма эне болуп иштейбиз деген ойдо болушкан. Бирок, алар жарым жыл бою сексуалдык зордук-зомбулукка дуушар болушкан. Ошентип, 2007-жылы 15-январда Турцияда ар кандай кордукту көргөн кыздар И.Эрматовдун үстүнөн кылмыш жоопкерчилигине тартып берүүсүн суранып арыз менен укук коргоо органдарына кайрылышкан. Анын үстүнөн КЖКнин 124-статьясынын 3-бөлүмүнүн 8-бөлүмчөсү "Адам сатуу-алдоо" менен кылмыш иши козголуп, тергөө жүргүзүлүп, сотко өткөрүлгөн. Сот адам саткан айыпкерге катуу жаза берүүнүн ордуна мамлекеттин эсебине 30 миң, жабырланган тарапка моралдык компенсация катары экөөнө 10 миң сомдон акча И.Эрматовдон өндүрүлсүн деген өкүм чыгарган. Эл аралык миграция уюму тарабынан сексуалдык зордук-зомбулукка дуушар болгон кыздарга медициналык кароосуна, сотко катышкан адвокаттын акысына, чачтарач жана укалоочу кесипке окуусуна, жалпысынан 27миң 306 сомдук жардам берилген.
Ошондой эле, Рахманкулова Дильфуза аттуу аял да Жалалабат шаарынан алдамчылык жол менен кыздарды Турцияга сексуалдык зордук-зомбулукка сатып жибергени боюнча кылмыш иши козголуп, 2006-жылы Жалалабат шаардык сотуна кылмыш иши өткөндөн кийин судья аталган кылмыш ишин кайра тергөөгө жиберген. Убактылуу кармоо жайында жаткан Д.Рахманкулованын баш коргоо чарасын өзгөртүп, үйүнөн башка жакка кетпөө тил каты менен камактан убактылуу бошотушкан. Ал эми сексуалдык зомбулукка учураган эки кызга эл аралык миграция уюму тарабынан тигүүчүлүк жана чачтарачтык курсун бүтүрүүгө, паспортун жаңы кайра алууга, алгачкы ишин баштоо үчүн тигүү машинасын, чачтарачка керектүү жабдыктарды алууга бардыгы болуп 39миң 800 сомдук жардам көрсөтүлгөн.
АДАМ САТКАН АЛДАМЧЫЛАР НЕГЕ ЖАЗАЛАНБАЙТ?
Адамды саткан алдамчылар көп мезгилдерде керектүү жазаларын алышпай, жеңил гана жаза алышып, айып пул төлөө менен кутулуп кетип жатышат. Эгерде ошол адам саткан алдамчылар оор жазага сот аркылуу кириптер болушканда, адамдарды сатуу фактысы бир аз да болсо азаймак. Тилекке каршы, тергөө бүтүп сотко өткөндөн кийин адам саткан алдамчылар оңой жол менен эле эркиндикке чыгып, кайра эле өздөрүнүн соодасын улантышууда.
Адам сатууга бир нече структуралар байланышкан. Ошол себептен, адам сатуу бизнеси өтө өнүгүп, анан кармалган адамдар анча көп жазага дуушар болбойт. Биринчиден, бул өтө көп чоң суммадагы акча менен иш жүргүзүлгөндүктөн, экинчиден болсо, чоң-чоң уюмдар бул иш менен байланышта болгондуктан, адам саткан адамдар өз жазаларын албай эркиндикте өз иштерин кайра эле уланта беришет. Качан гана соттор аларды катуу жазалап, 15-20 жылга эркинен ажыратып түрмөгө отургузса, бир аз абал өзгөрүшү мүмкүн. Адам саткан адамдарды соттор КЖКнин 124-126-статьялары менен жазалаш керек, бирок соттор КЖКнин 166-статьясы "Алдамчылык" менен ишти бүтүрүп таштайт, же болбосо ар бирине 10 миң сом айып төлөсүн дейт. Жакында Базаркоргондо алдамчы ар бир кул катары саткан адамдын колуна 4 миңден берип койду эле, сот "эки тарап жарашууга макул болду" деп ишти бүтүрүп салды. Прокурор да эч нерсе дебей тим болуп калды. Соттор адилет чечим чыгарбай, алдамчынын тарабын жактап койгону ушундан эле билинип турат",-дейт Жалалабат лидер айымдары" ассоциациясынын лидери Ж.Саралаева.