ru en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru tt ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky tt ky ky ky ky ky ky ky ky tt ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky mn ky sah ky ky ky ky tt mn ky ky hbs_cyr ru ky ky ky ru ky ky ky ky ky ru ru ky ky ky ky kk ky ky ky ky ky kk ky tt ky ky be ru
"Айат пресс", 05.03.09 - 10-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
Ар бир бөлмө "апалаган" ачуу үн,
Топтой болуп тоголонгон асыл жан!
Окурманым, көчөбүзгө көктөм келип, көөдөн жылуулукка, ажайып дүйнөнүн сулуулугуна чаңкап турганда жакшы сөз жазгың келет. Жаз чакырган куштун үнүн уксам жан дүйнөм майрамдагыдай болот, ал куш жаз чакырып жаз менен кошо жадыраган майрамды чакырат. Асылзаадалардын майрамы менен башталган жаздын күнү маанайыңарды чөгөргүм келбей турат. Аялзатын бекеринен атам замандан бери эле "ит жандуу" дешпейт. Аял төрөттөн баштаган азаптын ар кандайын тартат экен, чыдайт экен, көтөрөт экен. Мырзалар мага таарынбайт чыгаар, чындыгында бүгүнкү чалкеш заманда дүйнөгө түркүк болуп турган аялдарбы деп ойлоп коём. Бул чындык. Кайда барба базаргабы, талаагабы, бардык жерде алардын баскан изи, көтөргөн жүгү көрүнөт. Жылдыз экөөбүз кеңешип туруп анын сунушун мен кабыл алып, күндөлүктүн иретин бузуп ошол үч тамганын камагында жатканда жазды кандай тосуп, майрамды кандай өткөргөнүмдү жазгым келди.
Ишемби күн. Бүгүн тамак-аш келчү күн. Камерада үчөөбүз: мен, Мария эже, Гүлбахра. Мария эжени бизге кошконуна аз эле болду, 23-февраль күнү келген. Жашы 50гө таяп калган аял. Гүлбахра улуту өзбек, жашы 23төгү жаш кыз. Бири "жасалма паспорт жасагандарга жардам кылган" деген айып менен камалса, бири жасалма паспортту алгандыгы үчүн камалган. Бирок экөөнүн жолу таптакыр эки башка. Гүлбахра октябрда камалган, капаста отурганына беш ай болду. Мария эже эки жумадан бери биз менен тагдырлаш.
Эртең менен адаттагыдай эле эрте туруп, бири-бирибизди куттуктадык. Таң ата конвойлор кормушкадан "майрамыңар менен!" деп кетишти. Аңгыча эле эшик шарак-шарак ачылып тамак-аш келе баштады. Дароо эле "бул сизге" дедик, анткени Мария эженин жакындары таң атпай даярданышып, тамак-ашты эрте алып келерин аз аралыкта билип калдык. Бир чоң тал роза гүл менен тамак-аш салынган баштыктарын алып жатып, эже ыйлап кирди. "Ой, коюңузчу" дедик. (биз канча айдан бери көнүп калганга). "Коюңчу, ыйлабаңчы" деп өзбек кыз соорото баштады. Эже кызын эстеп, бир туугандарын эстеп аларга жалынып жалбарып көзүнүн жашын сүрттү. Көп өтпөй эшик кайра ачылып мага келди. Меникилер дедим… Кирген баштыктарды дароо аңтармай бизге адат. Аа дегенде эле сиңдимдин алакандай открыткасы колго урунду. Ачып окуп жаным түтөп кетти. Тамак-ашты иреттеп жатып, "чыдагыла, аз калды" дедим ичимден. Аңгыча эле "мага эч ким келбейт, эч ким мени куттуктабайт" деп өзбек кыз Ходжаева (мен аны фамилиясынан чакырчумун) ыйламсырап, капа боло баштады. Акырын ордуман туруп үйдөгүлөр берген кичине шоколадды ага сунуп, "сени биз куттуктайбыз, майрамың менен!" дедим. Баары бир ал шоколадды тең бөлүп жемекпиз да. Ошентип 8-марттын таңы башталды.
Сыртта күн ачык. Кыш бою сууктан прогулкага чыкпай жаман болуп кеттик жаз келгенин катуу тиледик. Аңгыча Ходжаева "сыртка чыгаргылачы" деп суранып эшикти ургулады. "Бүгүн прогулка күн эмес" дешти. "Чыгарып койчу, баладай болуп суранып жатат" деп тигил эже балдарга айтты. "Болуптур, анан кечирээк, биз бош эмеспиз" деп кормушканы жаап кетип калышты.
Бул кыздын тагдыры өзүнчө узун жомок. Жапжаш туруп тагдырдын татаал жолуна түшүп алган. 6-класс эле билими бар бул шордуу Кыргызстандын паспортун нелегалдуу жол менен алып башка мамлекетке чыгып кеткен. Албетте, көр оокаттын азабынан. Россияга иштеп дайынсыз кеткен атасын издеп барган. Анан кыздарды саткан шылуундар жайган кылтакка илинип, аны Россиядан Киевге, андан Түркияга чейин сатышып жаш неменин бактысына балта чабылат. Ал көргөн кордукту сүрөттөп жазуу кыйын. Денесиндеги тамекиден күйгөн тактарды көрүп зээниң кейийт. Аттиң, дейсиң биздин да кыргыз кыздар бөтөн эл, бөтөн журтта кор болуп жүрсө керек. Бул заман аялдарды неге гана түртпөдү дейсиң. Кыргызстанда буга тамак алып келчү эч кими жок. Алтургай жылуу кийими жок Түркиядан жайкы кийимдери менен келгенде камалган. Бул жерде таң атпай уборкага чыгып, мусор төгүп шекерин, самынын алат. Камалгандарга атайын мамлекеттен самын, кумшекер, чай бөлүнсө да аны көбү албайт. Алар үйүнөн алдыртышат. Дегеле чай бергенин көргөнүм жок, 200 граммдык кружкага кайнак суу берет.
Мария эже күйөөсүнүн өлгөнүнө үч ай гана болгонун, жакын тааныштары душмандык кылганын, жалгыз кызы барын саймедиреп айтып берди. Бул аялдын статьясы деле камаганга жатпайт экен, сыртта жүрүп деле тергелсе болчудай. "Жесир аял каякка качмак эле?" деп ойлоп коём. "Кызым 17де эле, жаш неме бир жерден бир кырсыкка учурабаса экен" деп санааркайт. Ходжаеванын тагдырын угуп алып ого бетер санаасы сан, "азыр заман жаман, кудай сактасын балдарды"- деп коёт.
Ушуларды ойлоп жатып эки жакты каранам, мурдагыдан кененирээк келген үч орундук камера. Төрдө өзбек кыз, капталда эже, сол капталда мен жатам. Чайды кайнатып, келген тамакты бөлүштүрүп ар кимдин өз идишине салып берип, тамак жасап аны бөлүштүрө куйган милдет менде. Идишти, камераны жууган милдет тигил кызда. Эжени болсо пол жуугузбадык. Энемдей болгон аялды эңкейтким келбеди. Негизги ички графикти, менюну мен чечем. Эже "булар жалдаган адвокатка ишенсемби же ишенбесемби, кандай кылсам?" деп ойлонуп жатат. Ходжаева болсо адвокатына алтындарын, кол телефондорун берип эч иш кылбады деп сөгүнүп отурат. Ал болсо өкүмүн уккан, дагы күзгө чейин отурат. Мен дагы. Мен "акталдың!" дегенден бери санаам тынчып, күлкүм чыгып, "кетем, бу жерден чыгам" деген чемодан настройдо жүрөм. "Аз убакыт күтөм, анан эркиндик" деп соороном.
Кеч кирди, кечке эрмегибиз алакандай телевизорду тиктемей, сырттан келген гезиттерди окумай. Эшик шарак-шарак ачылып камерага конвой балдар киришти. "Эжелер, майрам менен куттуктап коёлу дедик" деп колдорундагы шоколадды сунушту. "Рахмат!" дедик сүйүнүп. Конвойлор мыйзам боюнча мындай кылбашы керек. Бирок булардын адамдык ыйманы бул тор мыйзамды бир аз минутага бузганга түрттү. Тор эшиктин артындагы көздөрү муңайым болуп турган аялзатын азыраак сүйүндүрүп койгон балдарга ыраазы болдук. "Эч кимге айтпагыла" дейт. "Начальство бул сөздөрдү укпасын" дешет. "Ооба" дедик. Бирок бүгүн начальство менин жазгандарымды окуп калса ал балдарды туура түшүнөт деп ойлойм. Алардын кызматтан да адамдык сапаты бийик балдар, демек алар жаза албашы керек. Алар кайра эшиктерин тез жаап чыгып кетишти. Биз сүйүнүп калдык. Баягы шоколад менен чай ичип, мен кыздарга ырдап бердим. "Бүгүн бизге бары уруксат, ырдайм, кошуна камерадагылар да уксун" дедим да, үнүмдү создум.
Мен көлгө жалгыз келип байыр алдым,
Долондон канатымды кайрып алдым…
Коңшу камерадагы кыздар дубалды ургулап рахмат айтышты. Жымжырттыкта бары угулат да. Алар менен күндө дубал аркылуу саламдашып "барсыңарбы?" дешип ал-ахвал сурашабыз. Ал жакта үч аял. Мен жаңы камалганда бир да аял жок болсо октябрдан бери эле аялдардын саны ондон ашып кеткенсиди. Канчалык жашырып, бири-бирибизди көргөзбөй мыйзам тартипке салса да бары бир камерадагылар бири-бири тууралуу билип алышат. Анын үстүнө СИЗОнун жетекчилиги камерадагыларды бат-бат которуштургандыктан улам бири менен отура берип таанышып бүтөсүң. Мен ушул март айына чейин эле буларды кошкондо беш аял менен тааныштым. Калган бешөө тууралуу тигил жаныма келгендер айтып беришет, себеби алар да көчүп отуруп башкалар менен тааныш болушту да.
Оо, саат бир далай болуп калды, телевизор эчак бүткөн, биз сүйлөшө берип түн ортосунан бир далай ооду. Ошентип жаз майрамыбыз да бүттү. Мен дагы далайга уктабай жатарымды билем. Анан баягы башымда айланган ойлорду тизмектеп жазам, бул менин эң башкы сооронучум…
Сенин алдыңда бардык дүйнөдөн кечкен, өзүнүн өткөн жашоосундагы эскерүүлөрү менен гана жашаган аял турат. Ал өзүнүн кубанычы, кумары аз жаштыгын эстеп жатат. Ал кимдир бирөөнүн жубайы болгон, сүйгөн кызы болгон. Бирок эмнегедир көр тирлик анын ажарын жууп, аны ошол сүйүүдөн, ошол ысык мамиледен кур калтырган. Анын жаралуу жүрөгү таянычы жок калды. Ал жашоодогу бардык азапты, барды-жокту өзү сүйрөп, жалгыздыгына жан дүйнөсүн катып койду. Келечектен бир гана күткөнү балдары, андан башкасын ойлогусу келбейт. Ким билет мүмкүн бул аялдар жарык дүйнөнүн мыйзамын бузгандыр, мүмкүн ал бактысын издеп жүрүп адашкандыр. Биздин каалообуз ал биздин табият тартуулаган мыйзамыбыздыр. Ошол каалоолорду издеп жүрүп адашаттырбыз. Сен аялдардын тагдырындагы мындай азапты кечире аласыңбы? Аялзаты мындай кыйноого чоң кылмышкер болгону үчүн кабылбаган чыгаар. Анын жашоосунда да жүрөк ооруткан айласыз абалга түрткөн турмуш себеп болгондур. Ушул тапта мени менен катарлаш камерада жаткандардын бардыгы жалгыз бой аялдар экен, ар биринин үчтөн, экиден кем эмес балдары бар. Турмуш арабасын жалгыз сүйрөгөндөр. Бири жесир, бири ажырашкан, айтор балдарына өз эмгеги менен нан таап берип жаткандар. Алардын аялдык алсыздыгын кечире турган кең пейил эркектер жашайт бекен? Бул аялдар "эркектер дайыма таяныч болот, бизди таштабайт, бизге жана балдарга камкордук кылат" деп абдан ишенгендир. Акырында алардын ишеничи сынып, сүйүүсү өчкөндүр. Эмне үчүн? Эмне үчүн эркектер алардын үмүтүн өчүрүп, алардын ишеничин тепсеши керек? Мындай боору таштык болбостур. Эмне үчүн аял баласын жалгыз багып, атасыз жетимдерди жерден боорун көтөрүшү керек. Аталар кайда, алар жоопкерчиликтен качканды жакшы билет, алардын азабы, бактысыздыгы ошондо. Алардын бактысыздыгы жан боорунан тапкан баласынын жанында бирге боло албай талаалап жүргөндүгүндө. Мен бардык эркиндиктеги аялзаты менен бирге эркинен ажырап тагдыр мыйзамына баш ийип жүргөндөрдү майрамы менен куттуктайм. Биз, аялдар бардыгыбыз бактылуубуз. Биз байлыктан, акчадан бийик тургандарбыз. Биздин бактыбыз-биздин жөнөкөйлүлүгүбүз, биздин улуулугубуз, ачуу менен таттууну айырмалай билгендигибиз. Башыңды көтөр курбум, мындай көктөмдүн дагы далайы бүчүрүн ачат, биз далай гүлдү жыттап, табиятка маашырланабыз. Бул күндөр сөзсүз өтөт, жаңы жашоо башталат, бул күндөр сөзсүз өтөт…
Аял бактылуу, бала төрөп анын азабын тартып, алардын сүйүүсүнө жылынганы үчүн бактылуу. Бул жердегилер да чексиз бактылуулар, алардын ар бири эне, алардын ар бири төрөт деген чоң азапты тарткандар, алар өлүм менен өмүрдүн, эркиндик менен эрксиздиктин кадырын билгендер. Бул поэма камалганга чейин башталып, камакта жатканда далай саптары жазылган, бул саптар бардык аялзатына арналат. Ааламга аял болуп жаралып, аян түш көрүп, балдарын тогуз ай көкүрөгүнө көтөрүп, өмүр менен өлүмдүн ортосунда көз жарып, аларды сүйүп чоңойткон энеме, бардык энелерге, тагдырдын кара кырсыгынан балдарын жоготкон энелерге жана бала төрөп бакпаган же бактысын таппаган жүрөгүндө аялуу арманы бар аялзаттарына арналат. Аял болуп төрөлүүнүн өзү тагдыр.
Сени эстебей коюу үчүн бүтүндөй
өмүр кетет окшойт менин Нурбалам.
Сербең этип бир карааның үзүлбөй
ээрчийт мени. Өксүп жатып
Сен жөнүндө ыр жазам...
I БӨЛҮК "Төр-өлүү" (толгоо азабы).
Сөөктөрү токсон жерден ажырап,
Сөгүлөт жан өмүрүнөн бир ирмем.
Деми бүтүп миң толгонуп жазылат,
Дене бүтүн түпкүч болуп ийилген.
Жерди чапчып энекелеп жалынып,
Жебе жетип жети жерден сайылат.
Жүрөк чиркин элеп-желеп кагылып,
Жүлүн сыздап бардыгына багынат.
Саат кагып, санап улам манжалап.
Бүт өмүрү ушул күнгө арналат.
Бүктөлгөн бут, жатат көйнөк канжалап.
Ар бир бөлмө апалаган ачуу үн,
Топтой болуп тоголонгон асыл жан.
Ар биринде азабы тоо бакыт бар,
Ар киминин курсагына катылган.
Тээ баягы сулуу жүзү кыйналган,
Тепкиленет терин аарчып курган жан.
Аман-эсен өмүр тилеп кудайлайт
Анан чиркин бул азапты туйгандар.
Токсон тогуз тамыр ыйлап жатканын,
Тогуз айлап курсагында көтөргөн.
Эне гана сезет тердин акканын.
Күндөр айга, саат күнгө сыйбаган,
Күтүп анан, коркуп жүрөк туйлаган.
Ай-күнүнө жетип келген адамды,
Аба, сууга жетпестердей кыйнаган.
Эт - жүрөгүң эзем азыр дегенсип,
Эбегейдей не азап да, не бакыт,
Эки каруу керебетке байланып,
Эңшерилип, көз тунарып айланып.
Эси кетип, ээги бүтүн карышып,
Эреркеген көңүл калды жайланып.
Бул аялдын Теңир берген толгоосу,
Бир булактын ачылды өмүр чоргоосу.
"Баа" деп, анан дүйнө жарып бакырып,
Бала үнүнө толду бакыт ордосу.
Эне олтуруп терезенин түбүндө,
Өмүр тилейт балдарына тымызын.
Өпкө бооруң өзөк жаның байланган,
Эне кылган бакытың да курусун.