ky en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ru hu ru ky ky ru bg ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ky ru ky bg ky ru ky ru ky ky ru ky ru ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru ru ru ce ru kk ru ky ru ru ru kk ru ru tt ru ru ru
"Агым", 05.06.09 - 10-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
Өчөйгөн экономикага курсак курулдагы үйүр
Акаев Акүйдү таштай качып, жаңы бийлик ээрге отурганына төрт жылдын жүзү толду. Ошондон бери өлкө экономикасынын абалы жакшырдыбы? Экономика жаатында кандай ийгиликтер болуп, кемчиликтердин кайсынысы жүрөк ооруга айланды? Мына ушуга окшогон суроолордун тегерегинде ой жүгүртүп көрсөк.
Чиновникке бай заман, жакырларга тар заман
Экономиканын өнүгүп же "өчүп" баратканын ички дүң продукциянын өсүү темпи (ИДП), инфляция көлөмү жана жумушсуздук саны аныктайт. Жогорудагы үч фактордон алып караганда, Кыргызстанда күн кечирүү оор абалга кептелгенин боолголосок туура болчудай. Анда эмесе алардын айрымдарына токтололу.
Кыргызстан калкынын жалпы саны 5 млн. 257 миңди түзөт. Анын ичинен жумушка жарактуулары 2 млн. 343 миң адам болсо, бир миллиондон ашыгы бөтөн жерде жүрөт. Сырткы миграциянын агымы токтомок тургай, күн сайын өсүп барат. Алсак, 2007-жылы мурдагы жылдарга салыштырмалуу сыртка жумуш издеп кеткендердин саны 20%га өскөн. Себеби, Кыргызстан эгемен мамлекет катары өз атуулдарын жумуш орду менен толук кандуу камсыздай албайт (расмий маалыматка караганда, 270 500 адам эки колун чөнтөгүнө салып бош жүрөт - Н.К.). Ушул факты гана Кыргызстанда экономикалык абал мышык ыйлар абалга жеткенин тастыктап турат. Анткени, бизде маянанын көлөмү өтө төмөн. Маселен, 2007-жылы орточо айлык акы 4730 сомду (110 долларды) түзүп, 2006-жылга салыштырмалуу 1145,5 сомго көп. Чиновниктерибиз ушуну бетине кармап, төш кагышы мүмкүн. Парламент тарабынан 2006-жылдын 9-июнунда ар бир кыргызстандык жыл ичинде азык-түлүктү канча өлчөмдө керектей тургандыгы жөнүндө атайын токтом кабыл алынган. Анын негизинде бир адам жылына 89,2 кг нан жана нан азыктарын, 60 кг күрүч, 150,4 кг жашылча, 54,4 кг картөшкө, 112,4 кг мөмө-жемиш, 184,8 литр сүт, 39,1 кг эт, 166 даана жумуртка, 21,7 кг шекер, 9,6 литр май сарптайт. Булардын наркы да асмандын башында. Жөнөкөй эле бир мисал. Мындан үч жыл мурда нан беш сом турса, бүгүнкү күндө ал эки эсе кымбат. "Какаганга муштаган болуп" транспорттун тейлөө кызматы да жогорулаган. Эми 4730 сом эмнеге жетерин аңдап бак.
Ушундай эле көрүнүш эчкидей жашы калган чоң ата, чоң энелерибизге таандык. 2005-жылдын 1-январына чейин пенсиянын орточо көлөмү 714 сом болсо, ушул айдан тарта 2138 сомду түзмөк болду. Сөз жок, мурдагыга салыштырмалуу кичине болсо да ийгилик дейли. Тилекке каршы, 2138 сом неге жетет? Анткени, бир адам айына 3500 сомду тамак-ашка коротот.
Өлкө бюджетинин басымдуу бөлүгү аткаминерлерге "кой үстүнө торгой жумурткалаган жашоо" тартуулаганга кетет. 2008-жылы республикалык бюджеттен мамлекеттик кызматкерлерге кеткен чыгым 18880,4 млн. сомду соолуткан (бул ИДПнын 11,9%ы же болбосо жалпы чыгымдын 43,8%ын түзөт - Н.К.). Сөзүбүз куру болбосун үчүн Президенттик администрацияга830 883,7 миң сом , Жогорку Кеңешке 355 600,3 миң сом жана өкмөт аппаратына 88 211 миң сом бөлүнгөнүн айта кетели.
Ал эми эң маанилүү тармактарга, айталык, билим берүү жаатына 3179,8 млн. сом (7,4%), коргоо багытына 1827,1 млн. сом (4,2%), саламаттык сактоо тармагына 4189,2 млн. сом (9,7%) жана социалдык коргоого 4025,3 млн. сом (9,3%) каралганы нени каңкуулайт? Ушул төртөө биригип келип чиновниктерге кеткен чыгымдын тең жарымынан бираз эле ашып атпайбы! Бул Каржы министрлиги каражатты бөлүштүрүү саясатын туура жүргүзө албагандыгын айгинелейт. Минтип Акүй, Көкүй билермандарына 18 880, 4 млн. сом короткондун ордуна, мамкызматкерлердин штатын эки эсеге кыскартып, өлкө бюджетинин дефицитин жойсок жакшы болбойт беле.
Ички дүң продукциянын (ИДП) өсүү темпи чеке жылытарлык эмес. Эгемендиктин алгачкы жылдарына көз чаптырсак, азыркыга салыштырмалуу ИДПнын өсүү темпи төөчөлүк өйдө. Маселен, 1995-2000-жылдар аралыгында ИДПнын өсүү темпи 4,4 эсеге жогору болгон. (Таблицаны караңыз).
Агезде айыл чарба менен өнөржай тармагы алдыга жылып, экономиканы ирдентүүгө зор салым кошкон. Андан кийинки 5 жылдыкта ИДПнын өсүү темпи басандаган. Жаңы бийлик келгени деле абалыбыз оңолуп кеткен жок. Таблицада көрсөтүлгөндөй, акыркы төрт жылда айыл чарба менен өнөржай тармагына көп көңүл бурулбай, алдыга эмес, артка кетип баратабыз. Кыргызстан агрардык өлкөлөрдүн катарына кирерин эсепке алсак, айыл чарбасын өнүктүрмөйүн экономикабызда алгылыктуу жылыш болбосун аңдап алсак жетиштүү. Мындай шартта реалдуу экономикалык өсүш туурасында кеп кылуунун зарылчылыгы барбы?
Инфляция күн сайын араанын ачып барат. Улуттук статистика комитетинин маалыматына ылайык, 2007-жылдын жыйынтыгы боюнча инфляциянын көлөмү 20,1%ды түзүп, ИДПнын өсүшү мурдагыга салыштырмалуу 8,1%ды көрсөткөн. Бул, Кыргызстан экономикасы сырткы рынок дүйнөсүнөн көзкарандылыгын, азык-түлүк коопсуздугун алдын алууга алсыз экендигин далилдеп турат.
Ал эми 2008-жылдагы көрсөткүчкө саресеп салсак, инфляция көлөмү 20,1%дан 12,0%га түшүптүр. Акыл-эси жайында адам мындай цифрага эгерим ишенбейт. Себеби, өткөн жылы керектүү тамак-аштын баалары мурдагы жылдан ашса ашып, асты кем калган эмес. Анүстүнө адистер 2008-жылы инфляция көлөмү 30%га чукулдаганын айткан жайы бар.
Ата-бабадан бала-чакага өткөн доо
Өз алдынча көзкарандысыз өлкө катары түтүн булатып, демократиялык коом курууга аракет жасаганыбыз жакшы көрүнүш. Бирок, жогоруда эгемендиктин 18 жылдыгында экономикабыз бечел баладай өргө жылалбай атканына токтолдук. Негизи мамлекеттеги финансылык стабилдүүлүктү сактоо үчүн экспорт-импорт катышы, бюджет дефицити жана сомдун курсу бир калыпта болушу керек. А бизде андай эмес. Натыйжада тышкы карыздын көлөмү жыл өткөн сайын өсүп барат. Маселен, 1995-жылы сырткы карыз 763,9 млн. долларды түзсө, ал 10 жыл аралыгында 2 002,5 млн. долларга жеткен. Март окуясынан бери карыз өлчөмү азаймак тургай, тескерисинче, көбөйгөнүн расмий булактардан табууга болот. (Таблицаны караңыз).
Сырткы карыз демекчи, Кыргызстан АКШ көзөмөлү астында турган Бириккен Улуттар уюму (БУУ), Дүйнөлүк банк (ДБ), ЭВФ, ОБСЕ өңдүү уюмдар менен кызматташып келет. 2,3 млрд. долларды чапчыган тышкы карызды эсепке алганда, Америкага болгон көзкарандылыгыбыз дале күчүндө экенин боолгосолок туура болчудай. Мындан улам, Гансинин Кыргызстандан чыгаары азырынча күмөн…
Кооз сүрөткө көкүрөк ишенбейт
Бизде экспорт-импорт балансы сакталган эмес. Жыл өткөн сайын сырттан товар сатып алуунун көлөмү жогорулоодо. Анын айынан саясый, социалдык, экономикалык жактан бөлөк мамлекеттерге көзкаранды болуп атабыз.
1992-2003-жылдар аралыгында Кыргызстан-Кытай ортосунда товар жүгүртүү 30-96 млн. доллардын тегерегинде болсо, акыркы беш жылда ал он эсеге өскөн. Алсак, 2005-жылы "асман тиреген империя" 723 338 840 доллар өлчөмүндө буюм-тайым экспорттосо, өткөн жылы эки өлкөнүн ортосундагы соода катнашы 6 млрд. долларга жетти. Ал эми 2007-жылга карата Кыргызстан-Россия ортосундагы товар жүгүртүүнүн көлөмү 1 млрд. 200 млн. долларды түзгөн. Демек, биз кандай болгон күндө да экономикалык жактан Кытайга көзкарандыбыз. Азыркы кезде бийлик "экономикада өсүш бар, жүздөгөн мектеп ремонттолду, жолдор салынды" ж.б. өңдүү кооз сүрөттөр менен күнүгө телевизордон көзүбүздү алдап келет. Анча-мынча жылыш болсо болгондур, бирок көкүрөк ишенгидей иштер байкала элек. Себеби, күнүмдүк турмуш кооз сүрөттө эмес, кабырылган тепши жанында турат.
кыргыз тилиндеги гезит "Агым"
email • архив • редакция
"Түз жолдон чыгарган азгырыкка
Өлкө башчысы Карзайдын сунушун кабыл алабы?
Дооронбек Садырбаев оппозициянын эле эмес, элдин да адамы
"Кара эчкиге жан кайгы, касапчыга Пи Ар кайгы"
Алик Орозов, "Демократиялык ордо союзу" кыймылынын төрагасы:
"Өз мүчөсүн коргобогон ШОС, ОДКБнын кимге кереги бар?"
Ырайымсыз өзбек бийлиги, сырттан байкап турган Америка
Өчөйгөн экономикага курсак курулдагы үйүр
"… Чыныгы эркекти убакыт көрсөтөт"
Мирлан САМЫЙКОЖО уулу, жаш акын:
"Акын сөрөй ода ырын жазбаса …"
Климаттын өзгөрүсүнөн Ала-Тоо Кара-Тоо болобу?
"Эки канатымды, үй-бүлөмдү тирөөч кылып келатам"
"Суу сыйлаган зор болор..."
Майып - дарттан эмес, адамдын өзүнө кайдыгерлигинен болот
Издейм сени, арасынан элдерди
Ак терек - көк терек
"Элдин баасы - менин ырыскым"