ru ru hbs_lat en ru ky ky tt bg ky ru ru ky ky ky ky tt ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky mn ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky tt ba ru ky ky en ru kk ky ky en ky ky mn ru mn ba ky ky mn mn ky mn el mn hbs_cyr kk ky ky ky ky mn en ky ky kk en eo ru ky ky ru ky ky ky zh ky ky ar en az ru be bg bn hbs_lat ca mzn hbs_lat da de fr el en eo es et eu fa fi fr da de lt he hi hbs_lat tl hu hy id es is it ja jv ka kk ta ko lt lv mk ml mn ms ne nl nb nb pa pl pt ro nl jbo en hbs_cyr si en sk sl sq hbs_cyr sv ta te th ceb tr uk ur uz vi pl zh he zh fr zh ky ky en ky ky ky en en ky
Jump to navigation Jump to search
Мутация — тукум куума информацияны алып жүрүүчү ДНКнын молекулаларындагы өзгөрүүлөр (Нуклеин кислоталары). Ал өзгөрүүлөр кокусунан табигый же жасалма жол менен (физикалык же химиялык факторлордун таасиринен) пайда болот. Мутация пайда болуу жөндөмдүүлүгү тиричиликтин бардык формаларында (вирустар, микроорганизмдер, татаал түзүлүштүү өсүмдүктөр, жаныбарлар, адам) болуучу универсалдуу касиет. Жыныс клеткаларындагы мутация укумдан-тукумга берилет.
Табигый мутация[оңдоо | булагын оңдоо]
Жасалма мутация клетканын генетикалык аппаратына кээ бир физикалык же химиялык факторлордун — мутагендердин (иондоштуруучу нурлануу, ультра кызгылт көк нур, химиялык бирикмелер, айрым вирустар, дарылар) таасиринен пайда болот. Мутагендер ДНКнын молекулалары менен өз ара катышып, алардын түзүлүшүн бузат. Эң алгач жасалма мутация рентген нурларынын таасиринен пайда болгон. Клеткага кирүүгө жөндөмдүү нурлар ДНКнын молекулаларын иондоштуруп гендерди өзгөртүшү мүмкүн. Радиациялык мутагендерден башка көптөгөн химиялык мутагендер белгилүү. Бактериялардын, курт-кумурскалардын, сүт эмүүчүлөрдүн вирустары мутагендик таасирге ээ.
Мутациянын бөлүнүшү[оңдоо | булагын оңдоо]
Мутация гендик, хромосомалык, геномдук деп үч түргө бөлүнөт.
Гендик мутация[оңдоо | булагын оңдоо]
ДНКнын түзүлүшүнө кийлигишип айрым гендерди бузса, алар гендик мутация деп аталат.
Хромосомалык мутация[оңдоо | булагын оңдоо]
Хромосомалык мутация хромосомалар бир же бир нече жерден үзүлгөндөн кийин пайда болот.
Геномдук мутация[оңдоо | булагын оңдоо]
Клеткаларда клетка бөлүнүүсүн (митозду) камсыз кылуучу структуралар бузулганда эки эселенген хромосомалар же алардын жыйнагы эселенгенден кийин, ошол эле клеткада кала берет. Мындай мутация геномдук деп аталат.
Алдын алуу[оңдоо | булагын оңдоо]
Кишинин организминин клеткалары тиричиликтин кадимки шартында (табигый мутация) жана радиациялык, химиялык мутагендердин таасири менен мутацияга учурайт. Орто эсеп менен 1 млн төрөлгөндөрдүн бирөөнүн белгилүү генинде табигый мутация пайда болуп тукум куума оорулардын бирине айланат. Эгерде атмосферада кишинин тукум куугучтугуна зыяндуу болгон заттар көбөйсө, мурдагыдай эле ядролук жарылуу жүргүзүлсө жана калк айлана-чөйрөнүн булгануусуна каршы чараларды колдонбосо улам жаңы мутация пайда боло берет.
Түрлөрү[оңдоо | булагын оңдоо]
Генет. материалдагы өзгөрүүлөрдүн мүнөзүнө жараша чекиттик мутация инсерциялар, хромосомалык абберациялар же хромосомалардын кайрадан түзүлүүшү жана хромосомалардын санынын өзгөрүшүн камтыган мутацияларга бөлүнөт.
Чекиттик мутациялар ДНКда же РНКда нуклеотиддердин жубунун түшүп калышы же арасына кошулушу жана ошондой эле өзгөрүүлөрү (транзициялар жана трансверсиялар). Алар айрым гендердин ошондой эле карама-каршы натыйжа (полярдык эффект) учурунда, башкача атйканда келип чыккан мутацияга (полярдык мутацияга) салыштырмалуу оператордон алыс жайгашкан бардык гендердин чыгарылып салышында бир оперондогу кошуна бир нече гендердин функцияларын өзгөртүшү мүмкүн.
Инсерциялар ДНК молекулаларынын генге киргизилиши көбүнчө анын активдүүлүгүнүн төмөндөшүнө (инактивация) алып келет же оперондордо күчтүү карама-каршы натыйжаны (полярдык эффектти) пайда кылат.
Хромосомалардын кайрадан түзүлүшү - негизинен "жөнү жок" (незаконный) рекомбинациялардын башкача атйканда генет. материалдын гомол. эмес бөлүктөрүнүн рекомбинацияларынын эсебинен келип чыгат. Аларга делеция, анын ичинен катар чиркелишүү топторуна ээ эукариоттук организмдерге мүнөздүү дефишенсилер (хромосомалардын учтарынын кыскарышы); инверсия, дупликация, транслокация, транспозициялар генет. материалдын гендин узундугу менен теңдеш бөлүктөрүнүн бир хромосоманын чегинде же хромосомалардын ортосундагы орун которушуулар.
Организмдин клеткаларында хромосомалардын саны гаплоиддик жыйнакка калдыксыз (полиплоидия же гаплоидия) ошондой эле гаплоиддик тизмекке калдык менен (анеуплоидия) өзгөрүлөт.
Мутациянын көпчүлүгү организм үчүн зыяндуу (тукум куума оорулар майыптык жана организмдин өлүмү менен шартталышы мүмкүн). Кээде гана организмдин тигил же бул касиеттерин жакшыртуучу гендик мутация келип чыгат так ошол мутация жаратылыштагы өсүмдүк, жаныбар жана микроорганизмдердин селекциясында пайдалуу формаларын түзүүдө эволюциянын зарыл шарты болуп саналуу менен табигый жана жасалма тандоонун негизги материалын түзөт. Ар бир түрдө спонтандык мутациянын жыштыгы генет. жактан шартталган жана ылайыктуу деңгээлде кармалып турат.
Колдонулган адабият[оңдоо | булагын оңдоо]
Кыргыз Совет Энциклопедиясынын Башкы редакциясы. «Ден - соолук» Медициналык энциклопедия. - Ф.:1991, ISBN 5-89750-008-8
Биология: Энциклопедиялык окуу куралы/Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору. -Б.:2004, ISBN 9967-14-002-4
Pages using ISBN magic links
Сиз системге кире элексиз
Бул IP-дарек үчүн талкуулоо
PDF түрүндө көчүрүп алуу
Бул барак соңку жолу 2 Октябрь (Тогуздун айы) 2017, 20:59 өзгөртүлгөн.
Text is available under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License; additional terms may apply. See Terms of Use for details.