be cs ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk krc
"Ачык саясат", 06.02.09 - 9-бет: •
Өткөн жылдын 12 - декабрында улуу жазуучу Чынгыз Айтматов 80 жашка толмок. Биз биринчи жолу бул туулган күндү ал жок майрамдадык.
Бул 2008 - жылдын февралында болгон эле. Брюсселден Москвага учкан самолеттун салонуна кирип, Айтматовду дароо тааныдым. Орун аларыбыз менен интервью берүүсүн өтүндүм. Ал - канткен менен баатыр, лауреат, атактуу жазуучу, ошону менен бирге Кыргызстандын Бенилюкс мамлекеттериндеги элчиси, (бир сөз менен айтканда убактысы тыкыр адам) экендигине карабастан, чын ыкластан, жөпжөнөкөй эле макул болгону күтүүсүз болду. Самолеттогу бул сүйлөшүү, Айтматовдун өмүрүндөгү кенен - чонон берген акыркы интервьюсу болуп калат деп ким ойлоптур? Бир нече айдан кийин Чынгыз Төрөкулович оо дүйнө салып кетти...
"Мен өз мезгилиме туш келдим деп ойлойм"...
- Москвага чейин биздин бир аз убактыбыз бар! - деп баштадым маегибизди, кулагына кыйкырып. - Айтыңызчы, жашоонун маңызы эмнеде?
Чынгыз Айтматов. Жакшы суроо! (Айтматов минералдык сууга чакап күлүп калды.) Сиз антип кыйкырбаңыз. Бул жер албетте, бака - шака, бирок мен угам, самолетто сүйлөшүп көнүп калгам. Убакыт жетиштүү. Сиз менин жазгандарымдын бирди - жарымын окудуңуз беле?
- Тамашалап жатасызбы? Баардык эски советтик адамдар сыяктуу эле окугамын.
Чынгыз Айтматов. Адамдын эскиси да болот бекен?
- Сиз, кыргыз жазуучусусуз, көп жолу Москваны өзүңүздүн туулган шаарым деп атадыңыз. Себеби?
Ч. А. Балалыктын алгачкы жылдары Москвада өттү. Воровский көчөсүндөгү №5чи үйдө. Бул үй азыр да турат. Ал жерде атам окуган кызыл профессорлор институтунун жатаканасы бар эле. Ал институтта Кавказдан, Орто Азиядан келген партиялык кызматкерлер угуучу болчу. Аларга марксизм - ленинизмди окутушчу. Бирок, отузунчу жылдардын аягында угуучулардын арасында репрессия башталды. Көптөрүн камашты. Атам алдын - ала эле билди. 1937 - жылы сентябрда Казань вокзалынан бизди поездге отургузуп, туулган жерге жөнөткөнү менин эсимде абдан жакшы сакталып калган. Биз кайда бармак элек? Фрунзеге барыш кооптуу болчу. Биздин тагдырыбыз жакындап келаткан кырсыктын өтүп кетишин күтө туруш үчүн жер үстүндөгү бир чекит менен өзүнөн - өзү байланышты. Ал чекит Маймак, тагыраак айтканда атамдын Ата Журту Шекер айлы эле. Маймак - бул поезддер токтогон станция. Ошол жерден түздүк бүтүп, акырындап адырлар башталып, андан ары тоо этегине өтөт. Беш сутке жол жүрдүк. Биз төрт бала жана апам. Мен баарынын улуусумун. Кичүү карындашым Роза болгону жарым жашта болчу. Биз станциядан түндө түшүп калдык. Ал түнү көчөгө түнөдүк. Эртең менен бизди кимдир бирөөлөр көрүштү окшойт. Эч кандай телеграф, телефон деген ал жерде жок, албетте, ошондуктан телефон чалып эскерте алган эмеспиз. Туугандарыбыз үчүн биздин келишибиз күтпөгөн нерсе эле. Анан калса, атамдын айылы Шекер - Маймак станциясынан жыйырма километрдей алыс. Акыры бизди арабага отургузуп алып кетишти. Биз өз туугандарыбызга, чоң апамдын колуна келип түштүк. Биринчи эле күнү бизге эң керектүү нерселерди алып келип беришти, дагы бир нерселерди алып келишти. Анан кимдир бирөөлөр бир нече кой айдап келди, бирөө уюн берди... Атамды камагандан кийин бизге болгон камкордукту атамдын кичүү иниси Рыскул өзүнө алды. Ал болгону ошондо жыйырма беште гана болчу! Ал өтө жөндөмдүү, ошол мезгил үчүн терең билимдүү адам эле. Айылдагылар менин Чынгыз деген атым үчүн дал ошол агама милдеттүү экенимди айтышчу. Ал биз үчүн, улуу агасынын балдары үчүн колунан келген нерсенин баарын жасады. Иштөөгө мүмкүнчүлүк беришпей, аны суракка районго тез-тез чыкырышканын мен жакшы билем. 1937 - жылдын кеч күз үчүн бир түнүндө органдан үч киши келип аны алып кетишти. Ошол түнү бир жамандык болорун сезгендей, мен улам - улам чочуп ойгонуп аттым. " Укта, коркпо, мен жаныңдамын" - деген байкемдин эркелеткен сөзү али да кулагымда. Рыскул байкемди ошол бойдон көргөн жокпуз. Кийин бизге Бурятиядагы лагерлердин биринде өлүптүр деген кабар жетти.
- А сиздин атаңызга эмне болду?
Ч. А . Атууга кетти. Согушка чейин эле. Кийин чоң энем каза болду. Кудай мага чоң эненин эң мыктысын буйруптур, ал укмуштай чебер жомокчу эле, жомокту эртеден кечке чейин үзбөй айта турган. Мага: "Азаматсың! Укканың жакшы..." - дечү. Үзүлүп баратып мага мындай керээз айтты: "Кимдин баласысың? - деген суроого, башыңды салаңдатпай, адамдын көзүнө тик карап туруп, атаңдын атын айт!.."
- Анан сиз 14 жашыңызда селсоветтин секретары болдуңуз?
Ч.А. Согуш жүрүп жаткан. Эркектер калбай калды. Мен орусча жакшы сүйлөчүмүн. Аксакалдар кеңешип мени секретарь кылууну чечишти... Жумуш көп. 540 түтүн, элестетип көрүңүз, бала үчүн эмне деген жоопкерчилик! Таң эртеден түнгө чейин иштейм. Баарынан кыйыны кара жумуш эмес. Баарынан кыйыны кара кагаз жеткирүү эле - бирөө сүйлөй албай тилден калса, бирөө кайгыдан эс - учун жоготуп, аргасы куруп отуруп калчу. Анан салык да чогултам, согуш учуру, инфиляция - килейген таңгак акчалар, портфель деген жок, капка чогултам. Мага колхоздон бир ат, анан жанагы капты беришти. Мен 30 - 40 километр эл жүрбөгөн ээн жер менен райондук борборго барышым керек, анда бир эле банк -"Госбанк" деген бар эле. Ал жакка акчаны алпарып, кассага төгүп, документ алып кайра артка кайтышым керек. Эртең менен атчан чыгып, кечинде кайтчумун. Мен бир нерсе болом деген ой деле келбептир. Туугандарымдын деле ушунчалык куулук - шумдук менен иши жок экен, бирөө бир жолу "кантип ээн талаа менен эки кап акчаны жалгыз алпармак элең, коркунучтуу эмеспи" - деп эскертпептир. Анда таалим - тарбия башка эле, бирөөнү бирөө тоночу эмес. Короодон кой - эчкини алып кетиши мүмкүн эле, бирок, бирөөнү бир жерден кармап алып тоноо же өлтүрүү деген дегеле болгон эмес. Ошентип бир жолу өзүмө тааныш тоонун жолу менен эки кап толтура акчаны алып кетип баратам. Атым деле жыргатарлык ат эмес, бир чобур. "Азыр барып акчаны өткөрүп кайтам, кечинде, балким бир китеп окуйм" - деп ойлоп коем... Капысынан эле алдымдан киши чыга калды... орус, сакал - муруту өскөн, арык, бутунда тамтыгы чыккан чоң керзовой өтүк, үстүндө самтыраган айрык тонбу же шинелби, түз эле мага келатат. Мен өтүп баратып баш ийкедим. "Токтогун! - деди буйрук берип. Жүрөгүм түшүп калды. - Капта жей турган бир нерсе барбы? Кана, жигит, бөлүшкүн!" А каптарда болсо жалаң акча, жей турган бир нерсе болсо бермекмин. Албетте, түшүндүрө да албайм, жөн эле кетип калууга аракет кылдым. Ал каарданып артымдан келатат сөгүнүп: "Акмак, сен адамдын ачка экендигин түшүнүп атасыңбы! Көп күндөн бери эч нерсе жей элекмин, түшүнөсүңбү?! Жок дегенде бир үзүм нан берчи! Качандыр бир кезде сен да ушинтип темселеп жүрүп, ачкадан өлөсүң итке окшоп!.." Таш ыргытып ура баштады, ташы далыма келип тийди. Кубалап, бирок кышылдап, менин аркамдан кубаламак тургай баса албай калып калды... Мен кетип калдым. Ал дезертир экенин түшүндүм, ошол кезде согуштун качкындары пайда боло баштаган.
Ошол күнү артка кайтсамбы же кайтпай эле койсомбу деп ойлонгонумду билем. Эгер кайтсам кокус ал дагы жолуксачы, өлтүрүп коет да... Баарынан таң калыштуусу мен өзүмдүн күнөөмдү сездим, кандайдыр бир ички туюм анын жалбарганына кайрылбай кеткеним үчүн жемелеп жатты. Ал тургай ал үчүн тамак, жок дегенде токоч таап ала барсамбы деп да ойлодум. Бул окуя мени көпкө чейин санааркатты. Көп жыл өткөндөн кийин, 50 - жылдардын орто ченинде дезертирдин тагдыры жөнүндө повесть жазууну чечтим. Акыры барып бир эле өз башы үчүн эмес, анын жакын адамдары үчүн да канчалык оор, кайгылуу бүтөрүн айттым.
- Дал ушу "Бетме - бет" повестиңиз үчүн сизди бир топ тытмалашты окшойт.
Ч.А. Ооба, ошондой болду. Кыргызстандын Жазуучулар Союзунун парткому өтүп, ал жерде менин повестим жана мен, эл душманынын уулу (сталиндик учур болбосо дагы) ушу кантип болсун, повесттин каарманы - дезертир, бул дегеле каарман эмес!..- катуу талкууга алындык. Кийин, жыйырма жылдан кийин, Распутиндин ушул эле темада - дезертир жөнүндө, адамдын жол тандоосу жөнүндө повести пайда болду. Валентинге мамлекеттик сыйлыкты беришти. А мени болсо 50 - жылдары таптакыр жаап кое салышкан. Мезгил алмашууда...
- Сиздин биринчи жарыяланган чыгармаңыз "Газетчик Дзюдо" деген орусча чыккан аңгемеңиз, туурабы?
Ч. А. Туура. Ошондо, аңгеменин гранкасы эле колума тийгенде, мен чексиз бактылуу болгом. Сен өзүң тизмектеп, ойлоп тапкан, өзүң жазган сөздөр, типографиядан терилип, миңдеген окурмандар үчүн биринчи жолу чыгып жатса - бул сезимге эч нерсе тең келбейт. Ал тургай Нобель сыйлыгы да тең келбеши мүмкүн... Бунин Нобель сыйлыгын алганда эмне дегенин билесиңерби? Ушунча көп жаздым, бирок мени ушул сыйлыкты алганым үчүн гана эстеп калышат. Албетте, жаны ачып, ыза болуп айткан...эммигрант болуп жүрүп...
- Сиз кандай деп ойлойсуз, адеп - ахлактын бийиктигине жетиш үчүн сөзсүз жапа чегиш керекпи же ансыз деле жашаса болобу?
Ч.А. Албетте, жок! Сөзсүз жапа чегиш керек деп сизге ким айтмак эле? Ал үчүн жасоол, желдет болуш керек... Мен өмүрүмдө мындай деп айтпаймын! Бирок, башка бирөөнүн чеккен азабын эске алуу керек, адабият мына ушул үчүн керек.
- Чынгыз Төрөкулович, "Ак кемедеги" балаңыз, эгер тирүү болгондо бүгүн ким болот эле?
Ч.А. Ага кыялданып да кереги жок. Окуянын турмуш өзү жазган аягы бар, китептин аягында бала дарыя менен сүзүп кетет.
- Чөгүп кеткен жокпу?
Ч.А. Кунт коюп окубапсыз. Биротоло сүзүп кетти... 80 - жылдардын аягында советтик делегациянын курамында мен Горбачев менен бирге Кытайда болуп калдым. Пекин аэропортунан бизди жолдон кийин эс алышсын деп, кайсы бир коттедждерге алып келишти. Жаш жигит, кыргызча мындай дейт: "Саламатсызбы, ата? Келишиңиз менен. Мен сиздин уулуңузмун". Албетте, мен селее түштүм. Бирок, сыр бербей тамашалап жооп бердим. "Салам, уулум. Сен кимсиң? Кайдан келдиң?" - "Мен баягы дарыя менен сүзүп кеткен баламын. Ушу жерден, Кытайдан сүзүп чыктым". Көрсө, Кытайда окуган кыргыз студенттердин бири экен. Балдар Горбачевдун делегациясы менен менин келээримди мурда эле билип алышыптыр. Чек арага жакын жашаган кыргыздар - кытайдын атуулдары. Чек ара ошондой бөлүнүп калган, кыргыз менен казактын айрым айылдары Кытайда калып калган. Казактар миллионго чукул, биздики үч жүз миңге чукул... Мен Горбачевге келип: "Мына, Михаил Сергеевич, келерим менен уулумду таптым!.." - дедим. Күлдүк баарыбыз. Кийин ушул кыргыз студенттер менен жолугушуу болду, көп суроолорду беришти. Жанагы өзүн "Ак кемедеги" баламын деп тааныштырган жигитти да жолуктурдум. "Менин уулум - сенсиңби?" Күлөт...Азыркы муундагы жаштар бир топ чапчаң, тың, аракетчил. Алар көптү башынан өткөрүп жатышат, көп нерсеге түшүнүштү, тажрыйбасы да мол. Дагы бир жагынан алганда алар жаңы кылымдын бардык чакырыктарына даяр. Булар азыр атты тизгинден алып жетелегендей эле, тарыхты да жетелеп баратышат.
- Аттар демекчи... Сиздин китептериңизде жаныбарлар да укмуш -иттер, аттар, төөлөр, бөрүлөр, илбирстер... Алардын кыял - жоругун, адатын билген жагынан сизге теңдеш жок. Чын эле, дүйнөлүк адабияттан да окшоштукту таба албайсың. Болуптур, Толстой, Джек Лондон, Редьярд Киплинг дейли... Дагы ...атын атай албай кыйналам.
Ч.А. Булардын тобуна кошконуңуз үчүн кубанычтамын.
- Бул мактоо эмес, суроо. Айылчарба институту жардам бердиби же биринчи кесибиңизби?
Ч.А. Ха - ха! Таптакыр ойлонбоптурмун. Мурун эч ким бул тууралуу сураган эмес менден. Андай болушу да мүмкүн. Биринчи кесибим боюнча мен малчымын, жаныбарларды мен башта эле жакшы көрчүмүн, кунт коюп карап - бакчумун. Бирок, баарынан көбүрөөк чоң энемдин жомокторунун жардамы тийди..
- Сиздин биринчи романыңыз "Бороондуу бекет", эгер жаңылбасам алгач "Алкак" деп аталса керек эле?
Ч.А. Ооба. Мен буга чейрек кылымга чукул убакытта келдим. Роман эстин жоголуп, империянын күнү бүтүп бараткандыгы жөнүндө. Романдын атын цензура өткөрбөй койду. Анан мен "Кылымга тете бир күн" деп башка ат сунуш кылдым, Борис Пастернактан. Бул дагы кыйыныраак болду, Пастернакка ал кезде тыюу жок болчу, бирок колдоо да жок эле.