hbs_cyr en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk ky ky ky tt ky ky ky kk ky ky ky kk ky ky ru ky ky tt kk ru ru ky ky ky ky ky ky ky ky ru el ru ru ru ru ru ru ru ru bg ru ru ru ru ru ru ru ky ru fr ky ru fr ru ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ru ru fr ru mk fr ru fr ru ru fr ru fr ky fr ky tt ky ru fr ky ky ru fr ky fr ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ky ru ru fr hbs_cyr uk fr ru ky fr ky ce fr ky ky fr uk ru uk fr ky ky fr ru ru fr ru ce fr ky ce fr tt ky ky ru ru fr ky fr ru ru ru ru fr mn en fr myv fr ky ky fr ky uk fr ru ru fr ru ru fr ru kk fr ru ky fr ru kk fr ky fr ru ru
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
Кармыштегин Макелек Өмүрбай уулу, ШУАР "Тил жана Котормо" журналынын жооптуу редактору, филология илимдеринин доктору
"Манас" эпосундагы тил маданияты
Тергеп атоо да жылуу сөздүн катарына кирет. Алып көрсөк, аялдар күйөөсүнүн атын "тарс" эттирип түз айтпастан, каадасы менен сыпайылаштырып атоо адаты "Манаста" өтө айкын болгон. Ал үчүн Каныкейди үлгү катары көрсөтсөк, ал Манасты "Төрөм, Султаным, Айкөлүм, Арстаным, Көк жалым",- деген сыяктуу мартаба аттары менен атаган. Мындай атоо Каныкейге уяңдык, ыйбаалуулук алып келип эле калбай, сыпайы сүйлөөнүн, жүрөк жылыта турган "жылуу" сөздүүлүгүн көрсөтүп турат. Ал эми эркектер да, жубайын ургаачыларды эркелетме "-ыш" мүчөсүн анын атынын эки муунунан кийин жалгап айтып "Каныш (Каныкей), Бүкеш (Бурулча)",- сыяктуу жылуу атап турганын эпостон жолуктурабыз. Мындай сөз ыңгайы азырга чейин жетип келгенин эл арасынан күйөөлөрүн тергеп "Атасы, тиги киши, Абышка",- деп айткан аялдардын сөзүн укканда, ал күйөөлөрү да "Энеси, Байбиче",- деп тергемелеп атаган сөздөрүнөн улам эске түшөт.
Кыргыздын жылуу сүйлөөсү улууларды, кайын журтун тергеп айтуу адатынан да билинген. Тергөө кыргыздардын эң эле баштапкы тотемдик түшүнүгүнөн калган жөрөлгөлүү салты болуп, "Тукумун чоочундатууда" кайын жагынан качуу менен кошо мийзамдык салт болуп калыптанган. Ат тергөөнүн дүйнөлүк салт таанууда ачылыштары абдан көп болуп, дүйнөдөгү байыркылыгын сактаган көптөгөн элдерде бул салттын бар экени илим катары изилденип жатат. Ал бүгүнкү кыргыздар ат тергөөнү ыйбаалуулукка салбай, "Кашкалыкка" салып баратканыбыз күн сайын байкалып келет.
Жылуу сөз сүйлөө маданиятында, кыргыздын сөздөрдү "Сылгайтып айтуу" ыкмасы да бар болуп, одоно сөздөрдү, суук сөздөрдү сылгайтып, тергеп айтуу ыкмасы да ушул эле "Манас" жомогунда терең жана мол сакталган. Жөнөкөйүнөн мисал көрсөтсөк, "Өлдү", - дегенди "Көз жумду", бала болсо "Чарчап калды",- деген. Эпосто "О дүйнө жүзүн көрдү",- болуп түрлөнтүп айтылган.
Майнаптай айтканда, кыргыздын сыпайы сүйлөө маданияты "Манас" жомогунда үлгүлүү түрдө сакталып калган. Бирок, бүгүнкү күндүн адамдары андай сүйлөө маданиятынан оолак тургандай, ал канча "сыпайы сүйлөймүн" десе да адамдардын атын атап, ага "Жолдош, урматтуу, кадырлуу",- деген туурама сөздөрдү гана кошуп (Урматтуу, Чыңгыз Төрөкулович, жолдош Ысакбек Мониев) сүйлөп калдык. Ал сөздөр жүрөктөн чыккан жылуу сөздөр эмес, замандын каада сөздөрү катары угулат. Биз бул эки салыштырманы ойлогонубузда, "Манастагы" кыргыздын сыпайы сүйлөөсү менен мактанууга акылуу экенбиз.
2. Чын сүйлөө маданияты. Кыргыздар зилинен калп сөздү маданиятсыздык катары баалап, калп адамдык сапатка доо кетирерин белгилеп келген. "Калптын казаны кайнабайт", "Калптын чырагынын жарыгы түшпөс", "Калптын өпкөсү калбырдай", "Калпка жакын болсоң жалаасы жугар, казанга жакын болсоң көөсү жугар", "Калп ырыс кесет, кайгы өмүр кесет",- деген сыяктуу макалдарды чыгарып, калп айтканды ырысы менен өмүрү кесилерине чейин жеткирип оор айтып келген. "Манас" жомогунун тил колдонуу маданиятында да калпты өлө жаман көрүү калыптанган. Ошону менен, кыргызды чынга үндөө, чын сүйлөө маданияты "Манас" жомогунда чоң идеянын бири катары окуяларга сиңирилип баяндалган.
Чын эле, алды менен айтып ала турган бир нерсе, "Манас" жомогунда "Калп, жалган, төгүн", кээде "өтүрүк" деген сөздөр кезигет. Бул сөздөр мындай караган кишиге маанилеш (Синоним) катары көрүнгөнү менен, эпосто колдонулушу ар кайсысы өз милдеттерин аткарып, өз алдынча түшүнүктөрдү берип турганын байкоого болот. Арийне бул сөздөрдүн жомоктогу маанисинде, колдонулуу ордунда айырмалыктар болуп гана калбай, сөздөрдүн колдонулуу салыштырма сандары да окшобойт. Залкар манасчылар С. Каралаев менен Ж. Мамайдын "Манас" жана "Семетей" эки бөлүгүндөгү жогорку сөздөрдүн иштетилүү санын текшергенибизде, "Жалган" сөзүнүн колдонулуу саны көп, андан соң "Калп" сөзү, андан кийин "Төгүн", эң аз колдонулганы "Өтүрүк" сөзү болгонун билдик.
Ал эми "Манас" эпосунда "Жалган" сөзүнүн колдонулуу орду: "Көргөмүн дүйнө жалганды", "Жалганчы дүйнө оңбой кал", "Бул түбү түшкөн жалгандан", "Курусун жалган дүнүйө", "Тозоктуу жалган дүйнөдө", "Соолгон жалган дүйнөдө", "Опосу жок жалганда", "Бүгүн көргөн эртең жок,\ Ушундай жалган дүйнө чок", "Айласы жок шум жалган",- деген саптар Саякбай Каралаевден айтылса, Жүсүп Мамайдын айтымында: "Шум дүнүйө жалганды", "Оодарылып шум жалган", "Бул жалгандан жоголду" "Өтүптүр жалган дүйнөдөн", "Каран дүйнө жалгандан", "Жалганда жаның бар болсо", "Ушундай экен шум жалган",- деген саптар жолугат. Ошого "Жалган" сөзүнүн колдонулуу саны көп көрүнгөн. Мындан бөлөк, бул эки манасчыда тең "Айтканым жалган болбосо",- деген сап көбүрөөк колдонгонун көрдүк. Биздин мындай саптарды бүт окурманга окутуп жатканыбыздын максаты "Жалган" сөзү "Манаста" кандай сөздөр менен айкашып, кайсыл мааниде колдонулганын туюнткубуз бар. Жогорку эки манасчынын айткан саптарынан окурман өзү билип тургандай, кыргыздын "Бул дүйнөгө" болгон түшүнүгү "Аманат, убактылуу, өзгөрмөлүү" дүйнө болуп, ал "Тигил дүйнөнү" акыретке чейин туруктуу "Акыреттик, калыс, ополуу" дүйнө катары көргөн. Ошого салыштырмалуу "Жалган дүйнө" бир кошмок сөз болуп жасалган зат атооч сөз болуп, эпосто "Жалган" сөзү "Тигил дүйнө",- деген маанини туюнтуп, өтмө мааниге өткөн. Жогорку саптарды тереңдей карасак "Шум жалган, жалганда жаның бар болсо, бул жалганың",- деген сөз айкаштарында "Жалган" сөзүнүн өтмө мааниси чыгып турганын көрүү оор эмес. Ушундай талдоого таянганда, "Жалгандын" эпостогу колдонулуу мааниси "Калп" эмес экенин растайт. Ал эми "Айтканым жалган болбосо",- деген саптагы "Жалган" сөзү "Курап айткан, курама сөз",- эмес деген мааниде колдонулган. Бирок, мындай айтылуу өтө эле аз санда экенин санактап чыктык. Дегинкиси, кыргыз тилинде "Жалган" сөзү колдонулганы менен (Аз болсо да), анын иштетилүү орду уйгурчадагы "Ялган" сөзү менен окшош эмес. Тек адат боюнча бул дүйнөнүн кубулмалуу мүнөзүн түшүндүрүүдө өтмө мааниде гана колдонулганын билдик. Ошого "Жалган" сөзүн "Калп" сөзү менен маанилеш кылып колдонуу эпостук тилге туура келбейт экен.
"Манас" жомогунда "Төгүн" сөзү жогоруда биз айткан эки манасчыда бирдей эле: "Көбү төгүн, көбү чын,\Көрүп келген киши жок.\ Бири төгүн, бири чын,\ билип келген киши жок", "Жарымы төгүн, жарымы чын,\ Мунун жанынан келген киши жок" (Саякбай Каралаевден); "Көбү төгүн, көбү чын,\ Көпчүлүктүн көөнү үчүн" (Жүсүп Мамайда),- деген саптарда гана кезигет. Ал башка баяндарда айтылбаган. Чын эле өзгөчө айта турган бир кеп, "Төгүн" сөзү Саякбай манасчыда, Чыйырды менен Каныкей Караханга Семетейди алып качып бара жаткан азаптуу жолдо чаалыгып байтеректин түбүндө түнөп калган түнү байтерек ийип сүт чыгып, аларды тойгузат. Ошол эле түнү "Кундакта" уктап жаткан Семетейди бугу чечип кетип, өтөктө эмизип турган жеринен Каныкей таап келет. Мына ошол мифтик баянда Саякбай манасчы "Жарымы төгүн, жарымы чын,\ Мунун жанынан келген киши жок",- деген сапты колдонгон. Ал эми эпоско манасчылардын жалпы эле "Жарымы төгүн, жарымы чын",- деген бааламасын берип туруп айтканына караганда, эпостун "Жарымы чыны" кыргыз улутунун чыныгы турмушун, тарыхын баяндаганы болсо, "Жарымы төгүнү" эпосто баяндалган (Бугу баланы чечип кетип эмизгенге окшош) фантазыялык, мифтик элестетилген көркөм ойлор экенин көргөзүп айтканы экен. Ушул негиздерге таянсак, "төгүн" сөзү да "калп" деген маанини бербейт. Анын үстүнө эпосто айтылган "төгүн" сөзүнүн колдонуу саны аз, иштетилүү орду "калп" маанисинде эмес. Ал кыргыз макалдарын карасак да "төгүн" жөнүндө чыккан макалдар жокко эсе, кадиресе "калп" жөнүндөгүдөй "төгүн" айтсаң, "ырысың, өмүрүң кыскарат" деген катаң талап коюлбаган. "Төгүндүн" кыргыз макалдарында колдонулбастыгы "калп" сөзүнүн маанисин бербей турганын ырастайт деп айта алабыз.
"Манас" жомогунда "Өтүрүк" сөзү: "Өтүрүк айткан оңбойт", "Өтүрүк айтпай чын айткын",- деген эки жерде Ж. Мамай айтымында кезикти, ал эми Саякбай манасчынын "Манас", "Семетейинде" бул сөз кезикпеди. Ушуга караганда, "Өтүрүк" кыргыз тилинде абдан сейрек жолугуп, "Калп" сөзүнүн качанкы бир түгөйү болуп кала берген көрүнөт.
Биз "Манас" эпосунда чын сүйлөө маданиятын айтуудан мурда, "Калп, төгүн, жалган, өтүрүк" сөздөрүнүн маанисин ачып алууга үлгүрдүк. Антпегенде, кээ бир окурман эпосто айтылган "Жарымы төгүн" сөзгө "Чийки май жегендей болуп", эпостун жарымы "Калп" куралган деген түшүнүктүн чүмкөөсүндө жүргөнүн билебиз. Көрсө, бийик ойлуу манасчылар аңызды (мифти), фантазыяны "төгүн" деген сөзгө түйүп айтып, аны түшүнүп алууну бизге ыйгарган экен да.
Тегин чын айтып жүрүү. "Манас" жомогунда, тегин, тарыхын чын айтып жүрүү маданияты калыптанган. Атабыздын жомогу "Манаста" урпактары тегин, түп атасын унутпай жүрүү, түп атасын калп айтпай, ким болсо ошондой айтып, маалымдап жүрүүнү көп жолу кейипкерлерди ооздору менен баса белгилегенин билдик. Кадиресе, тегин билүү жөн эле бабаларын тизмектеп айтып коюу эмес, өз тарыхын, улуттун баалуулуктарын, мактанарлуу жеткен ийгиликтерин айтып, кийинки урпактардын рухуна дем берип турууну көздөгөн. Ошого "Манаста" тегин (тарыхын) бурбай айтуу маданиятын калыпташтыра алып: "Элиңдеги жакшыны\ Атам деп атын сатпай айт" (Ж. Мамайда),- деген чоң принципти чыгарган.
"Манаста" тек суроо жөнчүлүктө, кан майданда таанышууда төмөнкүдөй саптар менен такып айтылып, чындыгын сурап турган:
"Түп атаңды түрүп айт,
Тек атаңды терип айт,
Тегин анын ачып айт.
Чоң атаңдын өзүн айт,
Как эле кара көзүн айт.
Атаң тектүү эр болсо,
Жашырып айтып не пайда…" (Ж. Мамай, "Семетейде").
Тегин бурбай айтып жүрүүнүн маданияттык катмары адамдардын өзүн түшүнүү, түбүнүн адамзатка жасаган иштери менен мактанып, жаратып кеткен маданиятты кийинкилерге үлгү катары алып жүрүүгө алып барган. Ушул жерде кыпчый кете турган бир сөз, "Манасты" 8 урпакка чейин улантып айтуу "Манас" рухун кийинки мууну улаганынын далили экенин элеп жатабызбы? Эгерим элебесек, Манастын 5-урпагы болгон "Сейиттин" төмөнкү сөзүн тыңшап көрөлү:
"Түп атам уксаң Таласта,
Айкөл Манас шер өткөн.
Ал өңдөнгөн ким өткөн.
Кылым кытай көп журтту
Кылымга аты тарады (Ж. Мамай "Сейитте").
Мына ушул саптарда бабалардан сыймыктануу, улам кийинки урпагы мыкты болгонуна мактануу (Манастан Семетей тың чыгып, ата кегин алганы менен), бабалардын күч- кубаты жетиштүү инсандар экенин айтып, укканы жоо жак болсо жүрөгүнүн үшүн алып, укканы өз болсо оорактантып турган өнүмгө жетишкен. Ушундан улам "кыргыздар бабалардын рухун улаган эл" дегенге ишенсе болот. Ал эми "Манастын" алдыңкы үч урпагын гана таанып, кийинки 5 урпагына шектүү карагандарга айтар ачык сөз "Манас-байыркы кыргыз рухунун туу чокусу",- дегенди "Манастын" кийинки 7 урпагы ал рухту чыныгы тутунуп жашап, бабасынын изин баскандар болгон. Эгерим өзүбүздү анык таанысак, "Манас" рухунун ичине "Семетей руху, Сейтек руху, Кененим руху, Сейит руху, Асылбача- Бекбача руху, Сомбилек жана Чигитей руху" бар экенин унутпоого тийишпиз. Алардын Манас рухун кандай тутунганын билсек, урпактар бабаларынын рухун кандай аздектегенин үйрөнөбүз.
кыргыз тилиндеги гезит "Агым"
email • архив • редакция
Парламент коом жана бизнестин кызыкчылыктары үчүн иштей баштады
Парламент и общество ищут пути…
Жогорку Кеңештин депутатына 7000 жумушчу кайрылды…
Бразилия - новый партнер Кыргызстана…
Жизнь, когда кости -
по 25 сомов за кг…
Кому на Руси, то есть, в KG жить хорошо?
Новая тема со старыми фигурантами
или особенности кыргызской политики
Вицелер парады же жумуртканы күздө санайбызбы?
"Единый Кыргызстан" ("Бүтүн Кыргызстан") един с Вячеславом Ханом?!
"Социалдык багыттагы" көбүртүлгөн өлкө бюджети
"Социально-ориентированнный" бюджет страны с воздушными цифрами
же өлкө казынасын кантип толтурууга болот?
или как можно пополнить бюджет страны?
"Я всем сердцем люблю мой Кыргызстан!"
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Токтогулдун милициясы ИИМдин буйругун аткарбагандыктан
Сотрудники милиции Сузакского района будут нести ответственность за утери табельного оружия
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Нобель сыйлыгынын лауреаттарынын жолугушуусунда доклад жасады...
Орустар алтын медаль беришиптир...
Кызык, эмне болуп жатат деги….?
Кыргызстандын жарандарына жасалган мыйзам ченемсиз эксперименттер
В Кыргызстане многие еще только ждут своего часа
Курманбек Салиевич Бакиев, тур ордуңдан, сот келатат!
"Мой курс - отстранить родственников президента от власти"
Курманбек Бакиев кимди мураскер кылып калтырат?
Кого Курманбек Бакиев назначит преемником?