bg ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk ky ky ru ky ru ru ru ky ky ru tt ru ky ru ky ru ru ru ru mhr ky ky ru ru ky ky ky bg hbs_cyr ru kk ru ru mr ru ky ru ky ru ky ky ru ky ru ky ru fr ky ru fr ru ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ru ru fr ru mk fr ru fr ru ru fr ru fr ky fr ky tt ky ru fr ky ky ru fr ky fr ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ky ru ru fr hbs_cyr uk fr ru ky fr ky ce fr ky ky fr uk ru uk fr ky ky fr ru ru fr ru ce fr ky ce fr tt ky ky ru ru fr ky fr ru ru ru ru fr mn en fr myv fr ky ky fr ky uk fr ru ru fr ru ru fr ru kk fr ru ky fr ru kk fr ky fr ru ru
"Форум", 29.01.10 - 12-бет: •
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
Келечектеги урпактарыбызды орус же кытай болгула дейбизби?!.
Эгемендүүлүктү алгандан баштап, мурда өткөн улуу инсандардын айкелдерин тургузуу өнөкөткө айланып бара жатканы баарыбызга белгилүү. Бирок, ошол айкелдерди, "бул ким эле?" - деп, азыркы жаштардан жана мектеп окуучуларынан сурап калсаң, бул атактуу койчуман болсо керек - деп, жооп берери чындык. Анткени, Усубалиев мамлекет башчысы болуп турганда койдун башын 15 миллионго жеткирем деп, кыргыздын бардыгын койчу кылып, манкуртка айландырган. Завод-фабрикаларда, интеллегенцияда дээрлик орус калкы иштеп калган. Натыйжада, иш кагаздар, өз ара мамиле кылуу орус тилинде жүргүзүлгөн. Орус тилин билбеген айыл-кыштактардан барган улан-кыздарды "тил билбейсиң" деп, завод-фабрикаларга алган эмес, алса да кара жумушка иштешкен. Ал турсун ар бир жаран жумушка кирүү үчүн арызды да, расмий тилде жазган. Акырында барып, өзүнүн эне тилинде сүйлөгөн жарандарды маданиятсыз деп жектеп, адам катары көрүшпөй калышкан. Кыргыз тилин мындан ары өнүктүрбөө максатында Усубалиев "орус тили - экинчи эне тилибиз" деп сессияга сунуш кылып, Конституцияга киргиздирип койгон. Мындай сунуш "киргиздерге" жага берди болуп, расмий тилди күчөтүп жиберишти. Эне тилибиз мурда кандай паска түшүп кеткен болсо, бүгүнкү күндө деле ошол калыбында калып келет. Кыргыз эли жаңылангандан кийин деле, мамлекет башчыларыбыз Усубалиевдин жолунда эле бара жатышат десек жаңылышпайбыз. Акыркы беш жылдыкта эне тил боюнча ич жылытарлык иш болгону жок. Тескерисинче, мамлекеттин чоң-чоң жыйындары, эл аралык жолугушуулар расмий тилде өткөрүлөт, иш кагаздардын бардыгы расмий тилде жүргүзүлөт. Жаңыдан болгон спикер Курманов айтып жатпайбы "башка улуттарды сыйлашыбыз керек" - деп. Кыргыз эли орустарды 200 жылдан бери сыйлап келе жатабыз, бизди сыйлаган эч ким жок. Чиновниктерибиздин өзүбүздүн эне тилибизге болгон мамилесин астыртан жакшы баамдаган Россиянын төбөлдөрү жардам көрсөткөн болуп, Кыргызстанда орус тилинен сабак берген мугалимдердин айлыгын 20 пайызга көтөрүүнү сунуш кылып жатышат. Бул сунуштарды колдогон биздин жетекчилердин кыргыз тил сабагын кыскартып, эне тилибизди жоюунун үстүндө иштеп жатканын жалпы эл көрүп туруп, үндөбөй жатканын келечек муун кечирбесе керек.
Бүгүнкү күндү эле алып көрөлү, Исаков кызматтан эмне үчүн бошоду? Ал армияга кыргыз тилин киргизип койгондугу үчүн гана бошотулду. Андан башка иште анын эч кандай кемчилдиги болгон эмес. Мамлекеттик тил боюнча мыйзам жетекчилер тарабынан толук кандуу аткарылбагандан кийин, башкы көч кайда кетсе, биз да ошол жактабыз дегендей кылышып, улуттук телеберүүлөр да дээрлик расмий тилге өтүп алышкан. Орус тилин билбеген айылдык жарандар көбүнесе Өзбекстандын жана Казакстандын сыналгыларын көрүп калышкан. Ош шаарынын тургундары Өзбекстандын берүүлөрүн көрсө, Бишкектиктер улуттук каналды дээрлик көрүшпөйт. Ошондуктан, кыргызча берүүнү 90 пайызга жеткирүү керек. Ошондо гана айылдык да, шаардык да жарандар көрө башташат. Кыйналган кыргыздарга боло берет деп, айылда улан-кыздарды кыргызча окутабыз. Жогорку жана атайын окуу жайлардын бардыгы орусча окутушат. Айылдан барган улан-кыздар орус тилин билбегендиктен бардыгы сабакты жаттап окушат. Жаттаган билим экзаменден кийин эле унутулуп калат да, ал студент кайсы институтту, эмнени окуганын да билбей калып жатышат. Ал студенттен кайсы адис, илимий кызматкер чыгат. Жетекчилерибиздин жаштарга болгон бул "камкордугун" эмне деп түшүнсө болот? Ал эле эмес, "кыргыз тили - жарды тил, колдонууга ылайыксыз, бул тил менен өнүгө албайбыз. Ошондуктан, расмий тилде гана иш жүргүзүп, мамлекеттик тилди колдонбой койсо болот" - деген маселенин үстүндө иштеп жатпайбы? Ата-бабаларыбыздын миллиондогон жылдардан бери, ар түркүн кыйынчылыктарды жеңип, бизге чейин жеткирип келген тилин жокко чыгарып койсок, анда бизден кийинки улан-кыздарга жана балдарыбызга, келечек урпактарыбызга эмнени өткөрөбүз, же орус, же кытай болгула дейбизби?
УИАнын Ч. Айтматов атындагы тил жана адабият институтунун жетекчиси:
"Чыгымды өкмөт көтөргөн жок"
Жакында илим - билим жаатында, өзгөчө эне - тилибизге байланышкан чоң окуя болду. "Кыргыз-тилинин сөздүгү" 1000 нускада жарык көрүп, кечээ анын бет ачары Кыргыз улуттук илимдер Академиясында болуп өттү. Бул сөздүккө 50 миңден ашык сөз камтылган. Китептин салмагы 4 килограмм. Айта кечтү нерсе, кыргыз тилинин сөздүгүн чыгаруу (1984-жылы жоголуп, уурдалгандан кийин чыккан 18 миң сөздүктү эске албаганда) кырк жылдан бери колго алынбай келген. Шылтоосу-баягы эле кендирди кескен каражат маселеси. "Өйдө тартса өгүзү өлүп, ылдый тартса арабасы сынып" өлбөстүн күнүн кечирип келаткан өкмөт бул китепти чыгаруу маселесин, ийне менен кудук казып келе жатышкан илимпоздордун жеке иши катары санап, аларга көңүл да бөлгөн эмес. Акыры бул эмгекти, президентке түздөн- түз караштуу болуп келген Мамлекеттик тил комиссиясын карап отурбай, Улуттук илимдер Академиясынын илимпоздору өз демилгелери менен чет элдик басмаканадан келишимдин негизинде басып чыгарышты. Биз бул ишти колдоп, китептин түзүүчүлөрүнүн бири жана эмгектин баш редактору белгилүү окмуштуу А. Акматалиев менен маектештик.
- Абдылдажан агай, көп жылдардан бери жарык көрбөй келаткан "Кыргыз тилинин сөздүгү" акыры китеп болуп жарык көрүптүр. Чынында бул китептин элибизге мааниси абдан зор эмеспи. Алгач, китептин мынча кечигип чыгышынын себебине токтолсоңуз.?
- "Кыргыз тилинин сөздүгүнүн" биринчиси 1969-жылы чыккан. Бирок, ал китептеги "А" дан "Я"га чейинки сөздөр болгону 24 700 сөздү түзгөн. Экинчиси, 1984-жылы чыккан. Ал китепке "А"дан "К" га чейинки эле сөздөр топтолуп, бардыгы болуп 18 миң сөз болгон. Бирок, биринчиден ал эмгектерге ошол кездеги идеологияга байланыштуу көбүнчө эл аралык сөздөр, терминдер камтылган. Бирок, кыргыздын психологиясына ылайык: тамак-аш, зергерчилик, саяпкерчилик, мергенчилик, саймачылык, үрп - адаттарына, каада-салттарына, динине байланышкан сөздөр кирбей калган. Экинчиден, кыргыздын залкарлары: Калыгулдун, Арстанбектин, Молдо Кылыч, Молдо Нияздардын ж. б. акыл-насаат сөздөрү мисалга алынган эмес. Кыскасы, ал эмгектер саясатташтырылган десек болот. Ошондой болсо да, ал сөздүктөр өз убагында ролу чоң болуп, коомго өз милдетин өтөгөн. Бирок, андан бери көп жыл өттү, заманга жараша жана кайра куруу мезгилинен бери адамдардын психологиясында революция болду. Аны менен кошо көп сөздөр жаңылынды, тилибизге жаңы терминдер кирди, көп сөздөр эскирди.
1984-жылы сөздүктөрдүн кол жазмасы кандайдыр бир белгисиз себептер менен жоголуп кеткен. Бирок, бул ишке кимдер жол ачып, кимдер кийлигишкенин жакшы билбегендиктен улам, ал жөнүндө кеңири айта албайм. Эске сала кетчү нерсе, башкалар ойлошу мүмкүн, ошол жоголгон сөздүк табылып, ошону чыгарып жатышат деп. Баса белгилеп айтайын, бул сөздүк таптакыр башка жаңы сөздүк. Бул сөздүк азыркы доордун талабына ылайыкталган, көп талаштуу сөздөрдүн (М: диалектикалык ж.б.) маанисин элге жеткиликтүү кылып ачып бергенге аракет кылдык. Кыскасы, бүт тармак боюнча сөздөр кирди.
- Айтсаңыз, 1984-жылы жоголуп кеткен сөздүк, канча сөздөн турган сөздүк эле? Жоголгон сөздүк жөнүндө сиз "билбейм" дегениңиз менен, башкалар ал окуя кандай болгону тууралуу ачык эле айтып жатышпайбы?
- Мен аны билбейм, ал жоголгон сөздүктү такыр көргөн эмесмин. Башкалар айтса, айтып жаткандыр, алар айтсын. Себеби, алар өздөрү ошол окуяга аралашып жүрүшкөн да. Бирок, ал жоголгон сөздүктөр бүгүнкү күндө табылса деле, аны чыгаруу таптакыр талапка ылайык келбейт. Себеби, жогору да айткандай маани-маңызы башка болуп калды.
- Эми китептин даярдалышы, кеткен каражаты жана элге таратуу, жайылтуу маселесинен кеп козгосоңуз?
- Бул сөздүктү сегиз адам алты-жети айдын тегерегинде топтоп даярдады. Ал эми кеткен чыгымын өкмөт көтөргөн жок. Китептин чыгымын биздин жерде өз ишмердүүлүгүн жүргүзүшкөн чет элдик "Евразия-пресс" басмаканасы келишимдин негизинде көтөрдү.
- Бул китептин сатыктагы негизги баасы канча сом болот?
- Ал жагын биз айта албайбыз. Азыр чечиле элек. Баасын басмакананын жетекчилери кеткен чыгымды жаба тургандай кылып, өздөрү кеңешип коюшат. Болжол менен бул өтө көлөмдүү китеп болуп жаткандыгына байланыштуу 2500, 3000 сомго чейин болушу мүмкүн.
- Бирок, бул китепти андай акчага илим-билимге кызыккан элита чөйрөсүндөгү адамдар эле албаса, көпчүлүктүн алып окууга чамасы чак келбей калаары белгилүү да. Бул жагын да ойлонуштуруп, нускасын көбөйтүп, дагы бастырып чыгаруу үчүн өкмөттөн колдоо сурадыңыздарбы?
- Буга чейин өкмөткө сунуштоо болгон эмес. Ал маселени буйруса, өкмөткө эми сунуштайбыз. Бул китептен жок дегенеде 40-50 миң нуска чыкса жакшы болоор эле. Азырынча, эң башкысы, кырк жылдан бери чыкпай келаткан мындай баалуу сөздүктүн сатыкта турган баасы кымбат болсо дагы, арзан болсо дагы, айтор, чыгып калганы өзү бир чоң окуя болду.
кыргыз тилиндеги гезит "Форум"
email • архив • редакция
Максимдин мүлктөрү камакка алындыбы?
60 тыйынга араанын ачкан ким?
"Теңир жолунан адашкан адам"
"Жолдошумду актаган бир азамат сот чыгаарына ишенем"
ыйык эч нерсе жок"
Келечектеги урпактарыбызды орус же кытай болгула дейбизби?!.
Бооруңду ботко кылгың келеби?
Анда, "Форумдун" күлкүлөрү сиздер үчүн…
Кышкы Олимпиадага Кыргызстандан эки спортчу катышат
Парламент коом жана бизнестин кызыкчылыктары үчүн иштей баштады
Парламент и общество ищут пути…
Жогорку Кеңештин депутатына 7000 жумушчу кайрылды…
Бразилия - новый партнер Кыргызстана…
Жизнь, когда кости -
по 25 сомов за кг…
Кому на Руси, то есть, в KG жить хорошо?
Новая тема со старыми фигурантами
или особенности кыргызской политики
Вицелер парады же жумуртканы күздө санайбызбы?
"Единый Кыргызстан" ("Бүтүн Кыргызстан") един с Вячеславом Ханом?!
"Социалдык багыттагы" көбүртүлгөн өлкө бюджети
"Социально-ориентированнный" бюджет страны с воздушными цифрами
же өлкө казынасын кантип толтурууга болот?
или как можно пополнить бюджет страны?
"Я всем сердцем люблю мой Кыргызстан!"
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Токтогулдун милициясы ИИМдин буйругун аткарбагандыктан
Сотрудники милиции Сузакского района будут нести ответственность за утери табельного оружия
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Нобель сыйлыгынын лауреаттарынын жолугушуусунда доклад жасады...
Орустар алтын медаль беришиптир...
Кызык, эмне болуп жатат деги….?
Кыргызстандын жарандарына жасалган мыйзам ченемсиз эксперименттер
В Кыргызстане многие еще только ждут своего часа
Курманбек Салиевич Бакиев, тур ордуңдан, сот келатат!
"Мой курс - отстранить родственников президента от власти"
Курманбек Бакиев кимди мураскер кылып калтырат?
Кого Курманбек Бакиев назначит преемником?