ky ru bg ru ky ru ru ru ky ky ky ky ky uk ky be tt hbs_cyr ky krc cv ky ky ky kk ky hbs_cyr ky en en en ky en ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky tt en myv ky tt es en es fr es ru ky ky ky mhr ky ru es et nb tr ja lt es fr tr en ru hbs_cyr ru ky ky ky tt cv ru ru ky ky mk kk kk el ru kk ru ru hbs_cyr hbs_cyr hbs_cyr fr en fr fr en fr en en sv fr de de fr fr fr sv en fr en ja fr de fr es nb fr de en en sv de de fr en fr it fr en
Окумуштуу ой бөлүшөт: ЖОЖ: мамлекеттик тилди окутуу маселелери
Дарегибиз: Кыргыз Республикасы Бишкек шаары Ж. Бөкөнбаев көч. 182
Кыргыз тили – кыргыз элинин улуттук тили. Кыргыз жаралгандан бери өзүнүн кыргыз тилинде сүйлөп, жашап келет.
Октябрь революциясына чейин кыргыз тили илимий жактан изилденген эмес. Кыргыз улутундагы биринчи илимий доцент даражасын кызыл профессор наамын алган окмуштуу К.Тыныстанов. Анын “Эне тилибиз” (1928) аттуу китеби кыргыз тилине арналган алгачкы китеп. Бул китептин мазмуну кыргыз тилинин тыбыштык системасын жана лексикасын үйрөтүү менен дидактикалык материалдардын жыйындысынан турган. Ага удаа эле 1934-жылы “Морфология”, 1936-жылы “Кыргыз тилинин синтаксисин” жазган.
Сабатсыздыкты жоюу багытында 1924-1928-жылдарда араб алфавитине, 1928-1940-жылдары латын алфавитине, 1940-жылдан баштап орус алфавитине өтүү иштери жүргүзүлгөн. Ушул иштердин негизги жүгүн көтөрүүчүлөр алгачкы окуу китептерин жазышкан окмуштуу илимпоз агартуучулар И.Арабаев, К.Тыныстанов, Х.Карасаев, А.Шабданов, С.Наматов, О.Алиевдер болушкан. Кыргыз тилинин чыгаан илимпозу профессор Б.Юнусалиев кыргыз тилин изилдөө иштерин дагы бир баскычка көтөрдү.
1970-жылга чейин кыргыз тили орус, өзбек тилдүү мектептерде жетишерлик саатта окутулуп, Кыргыз Республикасында кыргыз тили мамлекеттик тил болбосо да, кандайдыр бир даражада кубаттуу болчу. Андан кийин орус, өзбек тилдүү мектептерде кыргыз тилин окутпай калышты.Анын да себеби бар эле, анткени советтик жалпы бир тилге, анын негизги тили болгон орус тилине өтөбүз деген саясат жүрө баштады. Америка Кошмо Штатына окшош бир гана Советтер Союзу болот. Аны бир эле орус тили тейлейт дегенге бараттык. Башка улутту кой, өзүбүздүн эле кыргыздын балдары жапырт орус бала бакчасына барып, орусча сүйлөп жана орусча  окуй башташты. Орусча жакшы билбесең, ишке да илинбей кала турган абалга жеттик. Ушул кырдаалда кыргыз интелегенциясы кыргыз тилинин абалына тынчсыздана башташты. Эсимде, 1984-жылы Ч.Айтматов өзүнүн кызы Ширинди №5 кыргыз мектептин 1-классына алып келген. Себеби, мен да уулумду 1-класска берген элем. Ошол 1985-жылдан тартып элинин, тилинин тагдырына кайдыгер эмес кыргыздын атуулдары “Кой минтип отурсак тилибизди таптакыр жоготуп алабыз” деп катуу аракетке өтүшүп, жанталаша башташты.
Окумуштуулар, журналистер, жазуучулар жалпы эле кыргыз коомчулугу үстөкө-босток гезит, журналдарга жазышып, радио, телевизордон сүйлөшүп, кыргыз тилин абдан чоң талкууга айландырышты.
Ал мезгилде дүйнөдө көп өзгөрүүлөр болуп, Совет өлкөсүнүн да шайы ооп бара жаткан эле. Кыргызстан КП БКнын бюросу Мамлекеттик тил боюнча комиссия түзүлсүн деп чечим кабыл алат. Комиссиянын төрагасы болуп ошол кезде БКнын катчысы болуп иштеп турган М.Шеримкулов шайланат. Комиссия курамына Ч.Айтматов баштаган көп окмуштуу, жазуучу, тилчилер жана ар улуттун өкүлдөрү киргизилди. Комиссия түзүлгөн мезгил 1989-жылдын январы эле. Ошондон баштап комиссия долбоорду жазышып, аны бир нече жолу талкуудан өткөрүштү. Республикалык газетага жарыяланып жалпы элдин талкуусуна коюлду. Жарым жылдан ашык жалпы элдик талкуудан кийин, 1989-жылдын 23-сентябрында Кыргыз ССР Жогорку Совети өзүнүн кезексиз сессиясында “Кыргыз ССРинин мамлекеттик тили жөнүндө” мыйзамды кабыл алды. Мыйзамга кошумча Кыргыз ССРи СССР элдеринин улуттар аралык байланыш тили катары орус тилинин эркин колдонулушун камсыз кылат деген кошумчасы бар эле. Мыйзам жаңы кабыл алынганганда кыргыз тилин башка улуттун өкүлдөрүнө жана өзүбүздүн орусташкан кыргыздарыбызга үйрөтүү иши катуу жүрө баштады. Өкмөт да Мамлекеттик тилден эч аянбай ири суммадагы акча каражатын бөлүп берди. Бирок, жыл өткөн сайын баары көндүм адатка айланып, солгундай түшкөндөй сезилет. Ага биринчиден, мыйзам кабыл алынган мезгилдерде атайын окуу китептеринин аздыгы, б.а. жокко эсе болгону болду. Экинчиден, биз буга чейин кыргыз тилин эне тил катары окутуп келгенбиз, кыргыз окуучуларына эне тилди окутуу калыптанган салттык ыкма эле да. Азыр башка улуттун өкүлдөрүнө кыргыз тилин үйрөтүш үчүн ошол улуттун өкүлү жеңил кабыл ала тургандай ыкмалар керек болду. Мисалы түрк тилин үйрөнүүчүлөргө TOMER же англис тилин үйрөнөм дегендерге TOEFL сыяктуу. Тилчи мугалимдеринин, методистеринин жана окмуштууларынын алдында ушул өңдүү кыйынчылыктар келип чыкты. Кыргыз тилин салттуу ыкма менен канча болсо мейли окута берсе болот. Бирок, андан убакыт жана  акча короткондон башка эч пайда таппайбыз. Кыргыз өкмөтү токтоосуз тендер жарыялап, атайын окуу китептерин чыгара баштады. Көп сандаган кош тилдүү сөздүктөр пайда болду. Биз китеп палатасынын китепканасынан эсептеп көргөнүбүздө, эски-жаңысы болуп кыргыз тилинин ар тармагынын терминдеринин сөздүгү эле жүздөй экен. Негизинен алардын көбү жогорку окуу жайлардагы студенттер үчүн окуу китептери жана методикалык колдонмолор. Булардын ичинен айрыкча бөлүп көрсөтө турган Кыргыз-Түрк “Манас” университетиндеги кыргыз тилин үйрөтүү боюнча иштер болуп эсептелет.
Кыргыз-Түрк “Манас” унивеситетинде биринчиден, кыргыз тилин үйрөтүү маселеси жеңилге турду, себеби так эле ошол кыргыз тилиндей абалда түрк тилин үйрөнүү маселеси коюлган болучу. Ошондуктан кыргыз тилчи мугалимдер жана окмуштуулар тез аранын ичинде түрк тилин үйрөтүү ыкмасына салып (TOMER) кыргыз тилиндеги окуу программасын, окуу китептерин жана методикалык китептерди даярдап киришти. Биздин оюбузча, бул иш ойдогудай аткарылган, себеби салыштырма эталон катары түрк тилин үйрөтүүчү программалар, окуу китептери жана методикалык колдонмолор түрк тилинде эбак эле турмуштук колдонушта пайдаланылып жүргөн да.
Анан дагы бир чоң артыкчылык, бул окуу жайдагы тогуз айлык даярдоо курсунун болушу. Экинчи артыкчылык кыргыз тилин үйрөтүүгө, түрк тилин үйрөтүүгө кеткендей тепетең сааттардын бөлүнүшү. Үчүнчү артыкчылык, эгерде кыргыз тилин түрк тилиндей үйрөнө албасам окуудан чыгып калам деген студенттин муктаждыгы.
Ушул үч фактор Кыргыз-Түрк “Манас” университетинде кыргыз тилин үйрөнүүнүн ийгилиги десек болот.
Бекеринен университеттеги “Тил башат” тил үйрөтүү топтому 2006-жылы өткөрүлгөн жалпы республикалык конкурста кыргыз тилин үйрөтүү боюнча “Мыкты окуу-методикалык топтом” деп табылып, баш байгени жеңбегендир.
Тилди үйрөтүүнүн университеттеги принциптерине кайрылсак, тил үйрөтүү үч багыттан турат. Алар башталгыч, орто жана жогорку. Тил үйрөтүүнүн башкы курамы окуу китептери. Окуу китебиндеги камтылган темалар тил үйрөтүүгө багытталып, студент үйрөнгөндөрүн турмушта колдоно билгендей болушу керек. Грамматикалык эрежелер ал колдонуунун тууралыгын далилдөөсү зарыл. Студент үйрөнгөндөрүн оозеки жана жазуу жүзүндө сабаттуу баяндап бере алса, уккан лексикасын өзү эч кимдин жардамысыз түшүнсө, бул чоң жетишкендик.
Сабак кызыксыз болбош үчүн кошумча материалдарды колдонот. Алар көркөм фильмдердин түрлөрү, түрдүү тексттер, диалогдор, обондуу ырлар жана саякат-сабактар болуп саналат.
Дагы бир баса белгилеп кете турган нерсе, кыргыз тили боюнча даярдалган тексттер ар бир факультеттин өзгөчөлүгү эске алынып студенттин адистигине жараша даярдалган. Башкача айтканда, студент кесиптик лексика менен алдын-ала таанышып дагы тереңдете берет.
Кыргыз-Түрк “Манас” университетинин кыргыз тил үйрөтүү окутуучулар жамаатынын тажрыйбасы деңгээлдерине жараша бөлүштүрүлгөн лексикалык минимумдун өтө зарыл экени далилденди. Экинчиден, университеттин кыргыз тилчилеринин талбаган эмгегин баса белгилеп кетишибиз керек. Алар мезгил менен кубалашып окуу китептердин, методикалык колдонмолордун улам кийинкилерин жаратып, тынбай иш менен алек. Аларды бул эмгекке шыктандырган өз колунан тарбия алып кыргызча сайрап турган студенттери болуп эсептелет.
Биздин оюбузча, жогорку окуу жайлардын мамлекеттик тилди окутуу бөлүмдөрү Кыргыз-Түрк “Манас” университетинин кыргыз тилин окутуу иш-тажрыйбасын кенен жайылтуу учурдун талабы деп ойлойбуз.
Бул жерде сөзсүз эске алуучу дагы бир жагдай бар. Ал Кыргыз-Түрк “Манас” университетинин өзгөчөлүгү. Биринчиден, университеттин 9 айлык даярдоо бөлүмүнүн болгону, аны башка жогорку окуу жайлардан өзүнүн артыкчылыгы менен өзгөчөлөйт. Экинчиден, кыргыз тилине жарыш түрк тилин үйрөтүү жүргүзүлгөнү дагы бир артыкчылык болуп жатат. Албетте университеттин жетекчилиги, кыргыз тилин окуткан жамааттын түйшүктүү эмгеги да чоң мааниге ээ дечи.
Республикадагы башкы окуу жайлар Кыргыз-Түрк “Манас” университетиндей өзгөчөлүктөргө ээ эмес. Ошондой болсо да аларда мамлекеттик тилди окутуу боюнча жетишээрлик иштер жүргүзүлүп жатат десек болот. Айрыкча Кыргыз-орус Славян университетинде аракет күч. Алардын 2009-жылдын 21-октябрында жогорку окуу жайлар арасында “Мамлекеттик тилди өнүктүрүүнүн өзгөчө маселелери” аттуу илимий-методикалык конференциясын уюштуруп, аны өткөрүүдөгү өтө активдүүлүгү эле көп нерсени айтып турат. Конференцияга катышкандардын 26 доклады жарык көрсө, ошонун ичинен 16сы КРСУнун илимпоздору. Бул окуу жайда мамлекеттик тилди окутуу жакшы багытта жүргүзүлүп жатканы филологиялык, медициналык, техникалык факультеттерде тематикалык минимум сөздүктөдүн түзүлүшү жана окутуу процессинде ошол сөздүктөрдү республиканын калган жогорку окуу жайларында мамлекеттик тилди окутуу жана окутууну өнүктүрүү иштери жүргүзүлүп жатат. Бирок, жалпысынан алганда окутуу процесси али ойдогудай эмес сезилет.
Айрым окуу китептерине токтоло кетели:
А.Мукамбетованын “Жалпы билим берүүчү мекемелеринде кыргыз тилин окутууну инновациялоонун илимий-теориялык негиздери” аттуу китеби кыргыз тилин окутуунун жаңыланган ыкмасы сунуш кылган зарыл китеп деп эсептейбиз. А.Жаманкулованын “Кыргыз  тили боюнча практикалык курсунун куралдык диалогдору” деген китеби абдан жакшы жазылган. Биздин оюбузча, бул китепти кайрадан бастырып, жалпы окутуучу жана окуучуларга сунуш кылыш керек. Ал эми техникалык окуу жайлары үчүн жазылган М.К.Мадумарованын “Кыргыз тили” аттуу китеби сүрөттөрү менен абдан ойлонуштурулуп жарык көргөн китеп. Колдон келсе бул китепти жетишээрлик чоң нускада кайра чыгыш учурдун талабы. К.А.Биялиевдин “Кыргыз тилин мамлекеттик тил катары колдоно билүү методикалык деңгээлдери” аттуу китепчеси кыргыз тилин мамлекеттик тил катары окутуучуларга жетектөөчү китептин маанисинде колдонулат.
Биздин оюбузча, мамлекеттик тилди өнүктүрүү үчүн төмөнкүдөй иш-чараларды аткаруу зарыл. 1). Иш кагаздары окуу жайлардын бардык түрлөрүндө, министрликтерде, мамлекеттик жана жеке ишканаларда, соода-сатык борборлорунда, эс алуу жайларында мамлекеттик тилде жүргүзүлсө, анда кыргыз тилин үйрөнүү зарылдыгы келип чыгат. Келип чыккан муктаждык коомчулукта кыргыз тилине болгон кызыгууну күчөтүп, республикадагы бардык элдер аргасыздан мамлекеттик тилде жазып, окуй башташат. 2). Кыргыз тили баарыдан мурда бизге – кыргыздарга керек. Ошондуктан,
-Кыргыздын өсүп келе жаткан жаштарында мекенчилдик сезимди эртелеп ойготуу;
-Кыргыз тили өзүбүзгө, кыргыздарга гана керек экендигинин чындыгын түшүнүү;
-Кыргыз тилинин зарылдыгын башка улуттун элдерине түшүндүрүүнү кыргыз элинин чыныгы патриоту катарында ар бир кыргыздын мойнуна алуусу;
-Ар бир кыргыз өз баласынын тили кыргызча чыгышына камкордук көрүүсү.
Ал эми ЖОЖдор кыргыз тилин окутуунун бирдиктүү программасын тез арада кабыл алуусу зарыл.
Улуттук илимдер академиясынын Ч.Айтматов атындагы тил жана адабият институтунун социолингвистика бөлүмүнүнүн илимий кызматкери
Алым Токтомушев. “Көл түнү”
Кыргыз тилин үйрөнүү үчүн видео сабактар
Кыргыз тилин жеңил үйрөнүү боюнча видео сабактар (EASY KYRGYZ LANGUAGE)