ky ky el ru ru cs mn ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ru ky ru ky ru ky ky ky ky ky ru ru ky ky bg ky ky tt ky ky ru bg ky ky uk ky ky ky ru ru
"Аалам", 18.04.08 - 5-бет: Чотуўду какчы…•
"Өкмөт куру сөз менен чектелүүдө"
- Акматбек мырза, дүйнө бетин каптаган экономикалык кризис эмнеден улам келип чыгууда? Бизге анын таасири кандай болот?
- Дүйнөнү каптап келаткан экономикалык кризисти анализдей турган болсок, буга түздөн-түз доллардын тиешеси бар. Доллар дүйнө экономикасында чоң роль ойнойт. Анын түшүп кетүүсү сөзсүз кризисти жаратат. Евронун күч алышы, азык-түлүктүн, нефтинин кымбатташы дүйнөлүк инфляциянын күчөө тенденциясы экени айдан ачык. Мен да буга толугу менен кошулам. Кайсы мамлекет болбосун, мындай кризистерден чыгып кетүү үчүн татыктуу программасын түзүшү керек. Инфляция - бул экономиканын мите курту. Инфляцияны сактай албасаң, кылган ишиң, жетишкен ийгилигиң, бардыгы жел болуп учуп кетиши толук мүмкүн. Мисалга, Казакстан кен-байлыктарга, нефтиге бай өлкө. Жакында алардын инфляцияга каршы өкмөттүк программасы менен таанышып чыктым. Анда нефтинин, электроэнергиянын, ундун баасы менен инфляцияны регулировка кылып кармоо көрсөтүлгөн.
Биздин Кыргызстанда инфляция былтыр 20% дан ашып кетти. Расмий 20 % деп берилди. Экономиканын өсүшү 8,9% болду. Бирок, 20% инфляция деген өтө кооптуу абал. Себеби, инфляция быйыл да ушул көрсөткүчтү түзө турган болсо, экономикабыз таптакыр эле какап калуусу толук күтүлөт.
- Баалардын салмагын кармоого бизде кандай мүмкүнчүлүктөр бар?
- Баа өскөндө өкмөт аргасыз айлык акыны көтөрөт. Айлык акыны көтөрүү өлкөнүн экономикасын өмгөктөтөт. Мындай абал туулганда бизде экономикалык балансты сактай турган эч мүмкүнчүлүк жок. Кен байлык, алтын запастарыбыз да эч нерсеге жарабай калат. Ошон үчүн мен ойлойт элем. Дүйнөлүк кризисти жаратып жаткан нефть, азык-түлүк, айыл-чарба продукцияларынын баасы кандай өсүп жатса, биз да өз мүмкүнчүлүгүбүздү колдонушубуз керек. Бизде жападан жалгыз электроэнергия деген таянычыбыз бар. Азыр ошонун тарифин көтөрөбүз деп атышат. Эгерде биз электр энергиянын тарифин көтөрсөк, анда бизде мындан да жогорку баа өсүш күчөйт. Электрди колдонуу менен жасалган продукциялар сөзсүз көтөрүлөт. Биз мындай кылбашыбыз керек. Биз башка жолду издеп, инфляцияны электр энергиянын баасы менен регулировка кылуубуз зарыл. Менин маалыматтык анализиме караганда азыр айтылып жаткан тарифти көтөрүү маселесинде эч кандай талдоо жок. Жөн эле куру сөздөрдү айтуу менен чектелип жатышат.
- Биздин өкмөттө бул кырдаалдан чыгуу, кризиске каршы туруу программалар, аракеттер барбы?
- Өкмөт тарапта кризистен коргонуу, инфляцияга каршы туруу деген аракеттер жок. Муну куру эле сөз катары айтып жаткан жерим жок. Мен талдап, изилдеп, алардын иштери, пландары менен таанышып көрүп, анан айтып жатам. Мисалы, президент айтты: "Биз аракет көрбөсөк, күздүн күнү электр энергия үзгүлтүккө учурайт. Кышында мурдагы Тажикстандын кейпин кийип калабыз. Тезегиңди даярда" деп. Биз тезек даярдоо сөзүн саясатка айландырбашыбыз керек. Президент туура айтты. Чындап эле кыйын кырдаал түзүлсө, андан чыгуунун жолу болуш керек да. Сөзсүз эле талаага барып тезек терүү деп түз түшүнбөй, башка альтернативасын издегиле деген өңүтүн да түшүнүүбүз керек да.
- Мисалга кандай альтернативаны сунуштаар элеңиз?
- Бүгүнкү күндө өкмөттүн бир да адамы өзүбүздөгү көмүр кенин иштетүүчүлөрдү кабыл алып, "Ай, силерге эмне жардам керек. Көмүрдү элге кантип жеткиребиз? Кандайча иштетсек болот?" деген кеңештерин айтып, альтернатива издешкен жок. Мен ушуга таңкалам. Анан кантип тезек терген доорго келбейбиз? Президент тезек тер деди деп эле алакан жайып олтуруу уят. Колдо бар мүмкүнчүлүктү эртерээк пайдаланбасак, эл жакында талаада тезек талашып калаары анык.
- Айтмакчы, бизде импорт, экспорт дегендердин абалы кандай?
- Эгерде соода балансын экономиканын закону менен алып караганда соода балансы плюс менен чыкканын Кыргызстан тарыхында көрө элекмин. Бизде акыркы үч жылдыкта импорт экспортко караганда төрт эсе көп. Бул экономиканын мыйзамы менен караганда аябай терс көрүнүш. Мунусу аз келгенсип, эми инфляция соккусу араң дегенде жетилип, бутуңа турайын деп келе жатканда сулата чапканы турат…
Сындап, сынайлы дедик. Биринчи үлкөн саясатчыларга "тиш салып" турубуз. Баары кыйын, баары эле ажону "туздамайга" маш. Деги журт атасы болуу, кыргыздын жүгүн көтөрүү оңойбу? Бул мезгил сыноосундагы кеп болсун… Андан көрө мурда-кийинки оппозиция жээгиндеги мыктыларды электен өткөрүп көрөлү. Балким улут лидери болчулар байкалаттыр. Артыкчылык-кемчиликтерине (мүнөзүнө) кайырмак ыргытып көрөлү…
Артыкчылыгы: мамлекетти башкаруу ишинде тажрыйбасы бар, кыйын уюштургуч. Саясатчы катары жүрөктүүлүгү, тайманбастыгы менен аброюн сактай алат. Өжөр. Боорукерлиги да бар. А эң башкы сапаты -- ал элди ээрчиткенди билет…
Кемчилиги: жеңилирээк. Ишенчээк. Менменсинүүгө ыктап, өзүн өзгөчө жогору койгонду сүйөт. Кыялы чукул, бат жинденет.
Артыкчылыгы: саясатчы катары такшалган, ар бир кадамы тыкыр, кыраакылыгы менен башкалардан айырмаланат. Мыйзамды чагат. Сындаганга уста. Сөзүнүн таамайлыгы, курчтугу менен айырмаланып, саясатта узак чуркоонун жолун билет. Жашоо адилеттигин дайым туу тутат.
Кемчилиги: кызуу кандуу. Бат-бат жинденет, өзүн кармай албай кетет. О.э. аткаруу бийлигинде иштебегендиги, өзүн бул жагынан көрсөтпөгөндүгү коомчулукка маалым.
Артыкчылыгы: жетекчилик кызматтардын ар кырлуу тепкичинен өткөн. Тажрыйбасы мол. Профессионал дипломат. Сыпайылыгы, ички маданиятынын бийиктиги менен көптөрдөн айырмаланат. Эки жүздүүлүктөн алыс. Кыраакы. Сезимтал, ой жүгүртүүсү бай.
Кемчилиги: оппозицияда чоң абройго ээ болгону менен, карапайым калк катмарына жүзү анчейин ачыла элек. Ушул багытта жасаган аракетиби, айтор, популисттикке алдырып иймейи да бар. Ошентсе да, ораторлук жайы анчалык өнүккөн эмес.
Артыкчылыгы: экономика саясатын жеткилең түшүнгөн кыйын эсепчи. Саясатта туруктуулугу, көктүгү, күрөшө билгендиги менен айырмаланат. Табиятынан кайраттуулугу, жигитче эсептеше билгендиги да көңүлгө толорлук. Жолдошчулукка бекем. Сатпайт. Мыкты бизнесмен.
Кемчилиги: текебер. Кекирейме. Өзүнө ашкере шоу-реклама жасайт. Мындай кадамы көп учурда коомчулукту ирээнжитиши да мүмкүн. Регионализм менен "ооруйт". Аткаруу кызматында өзүн көрсөткөн эмес.
Артыкчылыгы: бийик интеллектуал. Дипломатия айдыңын кыйын өздөштүргөн. Саясатчы катары кыраакы. Сөзү менен ою төп келишет. Тили менен адамдарды өзүнө тартат, кооз сүйлөйт. Амалдуу. Күрөшчүл. Жасаган ишинин майын чыгарат, билимдүү.
Кемчилиги: көп сүйлөйт, кээде ишинин жыйынтыгы көрүнбөй калат. Пайдалуу адамдарды жандаганга "уста". Саясый туруктуулугу жетишсиздей. Өтө эле акылдуусуна берип, учур саясатынан аксап калат.
Артыкчылыгы: эларалык байланыштарга тыкыр, бу жагынан мол тажрыйба топтогон. Бир калыпта жүргөнү, ашыкча чарпылбаганы, акылынын жетиктиги жагынан көзгө көрүнөт. Токпейил, төрөпейилдик касиеттери да бар.
Кемчилиги: ичи тар. Саясый позициясы белгисиз. Өзүнүн мүмкүнчүлүгүн пайдалана албайт. Саясатта борпоң. Ыргылжың жайы да сезилет.
Артыкчылыгы: саясатта булгана элек. Адамгерчиликтүү. Боорукер. Карапайым адамдарга жүрөгү жакын. Бизнестин битин сыгат. Идиректүү. Жигитчиликти жогору коет, саткынчылыктан алыс. Түз жүрөт.
Кемчилиги: чоң саясатта өзүн ачып бере элек. Ашкере шектенчээк, сак. Өзүнүн деңгээлинен амбициясы ашып кетет. Саясый имиджи толук кандуу түзүлө элек. Саясатчы катары курч эмес.