ru en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ru ky ky ru ky ky ru ky ru ky ru ky ru ky ky ru ky ky ky ru ky ky ky ru ky ru ru ru ky ru ru ky ky bg ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru
"Айат пресс", 18.06.09 - 5-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
"Калмактар түндүгүңөрдү аялыңар, түнүңөрдү катыныңар көтөрүп калсын деп каргаган"
- Жоомарт мырза, борбордук "Ала-Тоо" аянтына кыргыздын тарыхый душмандары Коңурбай, Жолой, Нескара, Шыпшайдарлардын айкелдери коюлганын ар ким ар кандай баамдап атат. Сиз бул айкелдерди кандай себеп менен коюлду деп ойлойсуз?
- Кылым алмашып, доор өткөн сайын эл турмушу өнүгүп, салты, сөзү, тили өзгөрүп, жаңы түзүм болот экен. Тарыхчылар божомол менен кыргыздардын отурукташканына бери жагы 2200, ары жагы 6000 жыл деп атат. Ошол отурукташкандан бери кыргыз эли шаар жашоосунун түзүлүшүн тактап алышы керек. Ордо шаарыбыздын аянты ант ала турган жер, ыйык мазар. Ушуну Чынгыз Айтматов 1982-жылдары талашып атып "Ала-Тоо" болсун деп ат койдурган. Аэропортко "Манас" деп ат берген да ушу Чыкем болгон. Эми шаарыбызды Бишкек туу жыгаар атабыздын ысымынан атаганыбыз менен барыбир багы ачылбай келатат. Менимче, Бишкек баатыр жоого чыкканда Манастап ураан чакырган. Мисалы, адамга атты туура эмес койсо, бактысы ачылбай калат деген сөз бар. Анын сыңарындай борборго Манас атабыздын ысымын беришибиз керек. Айрым акылсыздар айтып жүргөндөй Манас бул жөн эле жомок эмес. Ал ушул дүйнөдө жашаган жери, теги айгинеленген кыргыз баатыры. Адамдар да алыста болобу, жакында болобу "Манаска баратабыз", "Манастан келатабыз" десе, кандай сонун болор эле. Биздин Бишкек кыргыздар үчүн чоң шаар болгону менен чоң-чоң өлкөлөр үчүн кенедей эле кыштак. Мына борбордогу "Ала-Тоо" аянтынын тагдыры да ушундай кырдаалга тушукту. Бул аянттын негизги долбоору башынан эле чийки. Мисалга алсак, Ленин музейи бир дыңкыйган кунары жок имарат. Эч кандай жарашыгы жок. Түндүк кармаган аялдын эстелигин бири "көпөлөк аял" десе, бири каргышка калгандын белгиси деп айтышат. Көчөдө баратканда мени тааныгандар "уялбайсыңарбы, ушуну эмнеге коесуңар" деп жаман көрүшөт. Керек болсо жакалашкан учурлар болгон. Бир сөз менен айтканда, бул эстеликти каргабаган кыргыз жок. Анан кыргыздын тарыхый душмандарынын айкелдери аянттын чок ортосуна коюлуп калганы да өзүнчө бир наадандык. Булар менимче кызматка, наам даражасына байланыштуу коюлуп аткан иш. Бирок Тургунбай Садыков менин кесиптешим жана улуу аксакал адам катары мен ага күнөө кое албайм. Айкелдерди негизи көркөм сүрөт академиясынын студенттери, Тукемдин демилгеси менен жасашыптыр. Эми бүтүндөй журт ошол айкелдердин авторлорун каргоодо. Мен байкуш жаш балдарды аяп атам. Муну биз студенттердин эмгеги катары карап, негизги идеясы кимге таандык экенин билип, анан тыянак чыгарышыбыз керек.
- Бир кезде өзүңүз аянтка Манастын эстелигин кырк чоросу менен коюш керек деген сунушту айтып чыктыңыз эле. Бул ишти жасаганга эмнеге катышкан жоксуз?
- Ал долбоор менин өнөрканамда турат. 2006-жылы Ошто "Кылымдар таңы" деген сүрөт тартып келгенде, аны өлкө жетекчилиги көрүп, мага жетекчиликтен "Ала-Тоо" аянты боюнча долбоор даярдоо иш-чаралар пландалып, ошону жасоого сунуш түшкөн. Бирок ишке ашкан эмес. Менин ошол кездеги пластилинден жасаган айкелдерим ысыктын кесепетинен ээрип, формасын жоготуп койду. Аянт деген кыргыздын сыймыгы болушу зарыл да. Эл аянка келгенде ыйык жерге келгендей сезип, мазардан дем күч алгандай болушу керек. Москвада так ушундай. Мен кадимкидей "Кызыл аянттан" сүрдүгөм. Менин оюмча, Бишкек шаарына Манас атабыздын аты коюлуп, борбордук аянттын кабагы ачылганда гана кыргыз мамлекети үчүн жакшы жол ачылат.
- Ушул айкелдерди аянтка койгондон кийин көп өтпөй нааразы пикирлер айтылганда Бишкек мэриясы маданият министрлигине шылтап, министрлик мэриянын иши деп эч ким моюнга албай атканын кандай баалайсыз?
- Өнөрканамда олтуруп, аянтка жаңы эстеликтер коюлганын угуп, көргөнү бардым. Мындай нерсе мага жаңылык болду. Ал жерде кыдырып жүрүп карасам, өзүбүздүн окуучулардын иши экен. Ошо жерден эле биздин аксакалыбыздын адаты кармаган турбайбы дедим. "Жаман адат - тагдыр бузат" дегендей, Лениндин эстелигин алгандан кийин аялдын айкелин тургузушпадыбы. Бул да ошол Туке аксакалдын эмгеги. 17-кылымда кыргыздар калмактарды кууп, кыргынга алышкан экен. Ошондо калмактардын касиеттүү адамы "түндүгүңөрдү аялыңар, түнүңөрдү катыныңар көтөрүп калсын" деп каргаган. Элден каргышты кетиришибиз керек. Мен албетте энеге акараат келтирбейм. Менин ата-энем чабан болуп, бозүй тигип, түндүк көтөргөн адамдар. Бул эстелик өзүнчө бир плагиат. Мындай акмакчылык "өзүм билем, өтүгүмдү төргө илем" дегендиктен келип чыкты. Чыгармачылыкты коомго көргөзөрдө, комиссиядан өткөрүп, анан алып чыгыш керек эле. Булар баланын чала жасалган ишин аянка орнотуп алганына корстон болуп олтурушат. Менин пикиримде, Тукем жанагы аялга кошул-ташыл кылып ушул кыргыздын душмандарынын айкелин аянтка атайын койду. Мейли, орденди чакалап алса деле аксакал болгондон кийин Эл баатыры дегенге татыктуу болуп жакшы, акыл-эси менен картайышы керек да. Өзүнөн кийинки муунга акыл айтып, мурас калтырбайбы. Мен кесиптеш катары, кыргыз Эл баатыры катары Тукеме жакшы картайышын каалар элем. Жанагы менин балдарыман да жаш балдарды каргышка калтырбай эле койсо болмок. Тукем эси барда этегин жаппаса, калктын каргышына калат. Ал эми мамлекеттеги жетекчилер бири-бирине шылтаганы уят. Алардын мындай акмакчылыгына мамлекеттик катчы көз салбай эмне кылып олтурат?! Бизде Туу, Герб, Гимндин тагдыры дале чечилбей келатат, ар кимди туурабай, тукумга жакшы адатты, жакшы салтты калтырышыбыз керек эле.
Күлбөгөн жериңер менен күлгүлө!
Азыркы бийлик Алатоо аянтына өз бейнесин өзү орнотуп алып, чочуп кетти. Өз бейнеси эмей эмне… Шыпшайдар, Нескара, Коңурбай, Жолой кыргыздын тарыхый душмандары экенин билиппи же билбейби, же каймана маанисинде эрте эле өздөрүнүн айкелин орнотуп коелу дешкенби, шаар бийлиги баш болуп актанганга алеңгир түшүп, айкелдердин авторун издеп калышканы... Долбоорду ишке ашыраарда табылган автор, иш-чаранын арты ызы-чуу менен коштолор замат табылбай убара кылды. Кудум Кыргызстанда ким бирөөнүн сөөгүн сөпөт кылып өрттөгөндөр менен кимди ким атып кеткени табылбай калган окуяларга окшоп, бул шумдук кимдин идеясы болгонун таба албай калышкандарына күйөсүң. Азырынча бир гана Т.Садыковдун эмгеги дегенге учкай токтолуп атышат. Макаланын аталышын "Окшошкондор" дегеним - кыргыздын баатырларына эстелик тургузабыз деп ага кыргыздын душмандарын аралаштырып алып Алатоо аянтын "көрктөгөндөрдү" кыргыз душманы дебегенде ким дейбиз? Демейде И.Кадырбеков, А.Жекшенкулов, И.Исаковду мамлекеттик кызматты кыянаттык менен пайдаланды деген каруусу катуу Бакиев бийлиги мындай маңкуртизм идеясын ишке ашырган төбөлдөрүн жазага тартууга эмнеге тили кыскара түштү?! Таңгаласың… Жок эле дегенде, айкелдерди шашылыш түрдө кайра алуудан мурда, "ооба, булар кыргыздын тарыхый душмандарынын эстелиги. Бирок дүйнө тарыхында, дүйнө маданиятында деле өз душмандарынын эстелигин тургузган элдер бар" деген аргументти көтөрүп чыккан бийликтин бир да билерманы болгон жок. Демек, алар четөлкөгө чыкканда башка элдердин маданият, тарыхына да өмүрү кызыкпаган үчүн шылтоо тапканга да жарабады. Алар бүгүн байкоосуздан орнотулуп калган душмандардын айкелин шашылыш кайра ала койгону үчүн эле элдин сабыры басылып калбайт. Тескерисинче, муну угуп, түкүрүнгөн элдин ачуусу дагы көпкө кайнай турган болуп калды…
Окуянын эң кызык жери, айкелдердин ачылышына ажобуз өзү катышып, жайдаңдап күлүп кудуңдаганы - Бакиевдин билим жана маданий деңгээлинен дагы бир жолу ачык кабар берип койду. Эгерде мындай окуяны Акаевдин тегерегиндегилер жасаган болсо, ишти кайра кыл жип менен буугандай бүтүрүшмөк. Алар бир гана мындай ишти эмес, кылмышты да кыл жип менен буугандай бүтүргөнгө маш эле. Себеби, Акаевге кеңеш бергендердин да билим деңгээлдери бийигирек үчүн кылган кылмышы менен кылыгынын жиги оркоюп көрүнчү эмес. А Бакиев бийлиги жаңы эле мактанып, жаңы эле ооздору жыйыла электе эл арасынан "Манас" жомогун дадил окуп чыккандардын бирин-экини айкелдердин ачылышы болгон күнү Шыпшайдардын колун сындырып салганын эрдиктин эрдиги атагандарга биз да кошулабыз. Кыргыз арына тийген бул окуяны адегенде вандализм атагандар өздөрү бүгүн өздөрүнүн маңкурт экенин билип алганы оң. Болгондо да борбор шаардын чок ортосунда жайгашкан көзгө басар аянттардын биринде колу сындырылган Шыпшайдар мергендин кыргызга жаа тарткан колун сындырган кайсы кыргыз болсо да, көкүрөгүндө намысы бар баатыр экен. Мамлекеттик символдорго биз ошол Шыпшайдардын колун сындырган белгисиз кыргыздай мамиле жасаганга үйрөнмөйүн, кыргыз өзүнүн улуттук намысын коргой албайт. Кыргыз көчүн түзөчүлөр бүгүн ошол белгисиз кыргызга окшоп, элдин арасында жүргөнүнө шүгүр. Бул демек, кыргыз көчүн оң жолго салчулар бийликте отургандар эмес, эл өзү деген кеп. Мындай каңкуу - кыргыз душманын бүгүн бийликте отургандардын арасына издешибиз керек деген ишарат.
P.S. Аталган окуя боюнча шаарбашы Н.Түлеев өзүнүн эки вице-мэри Андрей Филатов менен Элмира Иманалиевага сапатсыз курулган бетон статуя үчүн сөгүш жарыялап, айкелдерге шаар бюджетинен коротулган 520 миң сомду экөөнүн мойнуна жүктөп койду. А коомчулук арасында болсо жабылуу аяк ушул бойдон жабылып калбайт деген пикирлер күч алууда. Себеби, тарыхый душмандардын айкелинин артынан "Манас" эпосундагы жалпы каармандардын эстеликтери да жапырт алынганы коомчулуктагы түшүнүксүз ойлорду мурдагыдан да күчөтүп койду.
кыргыз тилиндеги гезит "Айат пресс"
email • архив • редакция
Бакыт БЕШИМОВ, ЖКнын КСДП фракциясынын лидери, БЭКтин президенттик шайлоо штабынын жетекчиси:
"Азыркы бийликти четөлкөлүктөрдүн Кыргызстанда орнотулган бийлиги деп аташыбыз керек"
"Атамбаев эмнени гана көргөн жок…"
"Калмактар түндүгүңөрдү аялыңар, түнүңөрдү катыныңар көтөрүп калсын деп каргаган"
Борбордук аянтка орнотулган кыргыз душмандарынын эстеликтерине эмне кебиңиз бар?
"Майыппы, оорукчанбы бапестеп багышат экен"
"Жаз болсо жерди унутпа, бак консо элди унутпа" деген туурабы?
Айтылып, жазылып бүтпөс Айтматов
Бешиктеги баланын бек болоорун ким билет?
Бириксек - колдон келет!
Ох, жырга-аал, кум ысык экен!