bg ky ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky cv ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky tt ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ru ru ru ru ru ru ru ru bg ru ru ru ru ru ru ru ru ky ru fr ky ru fr ru ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ru ru fr ru mk fr ru fr ru ru fr ru fr ky fr ky tt ky ru fr ky ky ru fr ky fr ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ky ru ru fr hbs_cyr uk fr ru ky fr ky ce fr ky ky fr uk ru uk fr ky ky fr ru ru fr ru ce fr ky ce fr tt ky ky ru ru fr ky fr ru ru ru ru fr mn en fr myv fr ky ky fr ky uk fr ru ru fr ru ru fr ru kk fr ru ky fr ru kk fr ky fr ru ru
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
Ал учурда Кашкарда Үрүмчү өкмөтүнүн өкүлү катары кыргыздар Мадотай деп атаган, дунган улутундагы Ма Жуң Яң бийлик жүргүзүп турган. А Кашкар шаары болсо, Эски шаар, Жаңы шаар деп, эки бөлүктөн турчу. Осмонали башчылык кылган козголоңчулар менен сүйлөшүүгө барып, акырында Ма Жуң Яң өз аскерлерин сактап Жаңы шаарга чыгып кетип, ошол жерде тосмо коюп жайгашып алган болчу. Жаңы шаардын чыңдоосу бекем, ал эми Осмонали паашанын аскерлеринин курал-жарагы өтө начар болгондуктан, аны багынта алышпайт. Ага болбой эле Кашкардын эски шаарын басып алган козголоңчулар Осмонали пааша менен Темир шижаңдын ортосунда бийлик талаш келишпестиги чыгып, ал куралдуу кагылышууга жетет. Бул эки күчтү бири-бирине тукуруп, бул кагылышууну Ма Жуң Яң атайылап уюштурган. Бир салгылашта акыры Осмонали пааша жеңилип, шаарды таштап чегинүүгө аргасыз болот. Бирок, анын артынан сая түшкөн Темир шижаң дунган аскерлеринин капканына кабылып, өлтүрүлөт. Осмонали кайра Кашкардагы бийликти ээлейт. Бирок ал Кашкарда бийликти көпкө кармап тура алган эмес. Англия агентурасынын адамы эсептелген Сабит дамылла Абдулбакиев баштаган багы бир топ ага каршы аракет кылып, Осмоналинин өзүнүн эле кол алдында кызмат кылган кыргыздар Чыпак казы, Орозбек шанжаңды, анан Жаныбек казы, Ади баш болгон советтик басмачыларды ага каршы салышат. Ошентип Осмонали пааша Кашкарды таштап, тоого чыгып кетүүгө аргасыз болот. (Кийинчерээк кытай аскерлерине колго түшүп, түрмөдө өлгөн.)
Көөнө шаардагы бийликти Сабит дамылла Абдулбакиев жетектеген күчтөр тартып алып, 1933-жылдын 12-ноябрында Кашкарда Чыгыш Түркстан ислам жумхуртияты (республикасы) аталган мамлекет түзүлгөндүгүн жар салып, жаңы өкмөт түзөт. Өкмөт башчысы деп, Кумулда башталган көтөрүлүшчү күчтөрдүн жетекчиси Кожонияз ажыны сырттан шайлашат. Кожонияз ажы ал учурда Аксуу, Кумул округдарында согушуп жаткандыктан Кашкарга келген эмес. Кашкардагы козголоңчуларга көмөк дагы көрсөтө албаган. Ошондуктан ал "республиканы" Англия чалгындоо кызматынын көрсөтмөсү боюнча Сабит дамылла өзү эле билгениндей башкарып турган. Ал өкмөттө кыргыздардан Чыпак казы өкмөт башчынын орун басары жана каржы министри, Орозбек аскер министри, Жаныбек казы кеңешчи аталган "креслолорго" ээ болот. Арийне, бул жаңы өкмөттүн өкмөт аты эле болбосо, бийлиги жалгыз Кашкар шаарын да толук көзөмөлдөгөнгө жете берген эмес. Жаңы шаар мурдагыдый эле Үрүмчү өкмөтүнө жан тарткан Ма Жуң Яңдын аскерлеринин колунда турган. Алар 1934-жылыдын апрель айында Көөнө шаарга чабуул жасап, "Чыгыш Түркстан Ислам Республикасын" таратып, Кашкарды кайрадан толук ээлейт. Ошентип бул "мамлекет" болгону 5 ай гана жашап, жоготулган. Лидери Сабит дамолла өкмөт аскерлеринин колуна түшүп, камакка алынат. Башка лидерлери туш-тушка качат. Ади паңсат ага чейин эле Жаныбек казы тарабынан өлтүрүлгөн болчу. Ал эми Жаныбек казы тууган-уруктары менен Пакистанга өтүп кеткен. (Ал кезде Индия экиге бөлүнө элек, анан да Англиянын бийлөөсүндө болчу.)
35-кыргыз атчандар полкунун түзүлүшү
Кытайда жарык көргөн "Генерал Ысакбек" деген эскерме китепте бул мезгилде Ысакбек Осмонали паашанын чакырыгы менен Кашкарга барып, өз аскерлери менен кытай бийлигине каршы согушка катышканы, Осмоналинин армиясында пейжаң (пей-кытайча эскадрон чамасындагы аскер бөлүгү) болгондугу айтылып, бирок ал башка фактылар менен бекемделбей, кайра чаташып калган. Башка булактарда Ысакбектин Осмонали менен кошо согушканы тууралуу дегеле кабар жок. Демек, буларды тактоо керек.
Ысакбектин ысмы Чыгыш Түркстан Жумхуриятынын жоюлушунан көп өтпөй кайра атала баштайт. Сабит дамылла түзгөн бул өкмөт англиялык багытта, Кашкардагы Англия консулдугунун көрсөтмөсү менен иш жүргүзгөн. Андыктан анын жашашы Советтер Союзунун кызыкчылыгына таптакыр каршы келген. 1933-жылы Үрүмчү провинциалдык өкмөтүндө дагы бийлик алмашып, 1928-жылы Яң Зеншинди алмаштырган өкмөт башчысы Жин Шурин өзүнүн айланасындагы эле адамдар тарабынан атып өлтүрүлүп, анын ордуна кыйла прогрессивдүү түр көрсөткөн, полковник Шен Шицей бийликке келген. Ал бийликке келген биринчи күндөн эле СССР менен ысык мамиле түзүп, Шинжаңдагы ички маселелерди СССРдин жардамы менен жайгаруу чечимине келген. Кашкардагы өкмөттү дагы ал советтик өкмөттүн жардамы менен жок кылышы керек эле. Ушул жерге келгенде Шинжаң өкмөтү менен Советтер Союзунун ою бир жерден чыгып, советтик атайын кызматтын көрсөтмөсү менен аракеттенип жаткан Ысакбекке басым жасап, аны күчтөндүрүп, англиялык багыттагы күчтөргө каршы салышат. Ошентип, Ысакбектин аскерлери бул учурда Шинжаң өкмөтү менен СССРдин Түштүк Шинжаңдагы ишенген аскер күчүнө айланып, ага эки тараптан тең жакшы жардам берилет. Ошентип, Ысакбек 1935-жылы Кашкар аймагын СССРден качып өткөн басмачы топторунан жана англиялык багыттагы жергиликтүү күчтөрдөн толук тазалап бүтөт.
Ошол эле жылы Ысакбек майда чегарачы отряддарды бириктирип, өкмөттүн карамагындагы кыргыз атчандар полкун түзөт. 1935-жылы түзүлгөндүктөн 35-полк аталган бул аскер бөлүгү өкмөттүк аскер күчтөрдүн курамына кирип, бүтүндөй чыгымы, курал-жарак, оокат-ашы өкмөт тарабынан каржыланган. Ал эми элден аскер алып, курамды толуктоону Ысакбек өз алдынча жүргүзгөн. Аскердик күжүрмөн даярдык, саясий-идеологиялык багыты советтик негизде болгон. Анткени, совет өкмөтү полкко курал-жарак жагынан гана жардамдашып чектелбей, кадрдык жактан да көмөк көрсөткөн. Мурда жашыруун аракет кылып келген Р. Мавлянов, Молдо Шермат, М.Матназоров сыяктуу кыргызстандык офицерлер полктун командирдик курамын түзгөндөн сырткары, майор Сафин, Будлов деген орус офицерлери кеңешчилик милдет аткарган. Полктун штабы Көөнө-Улуу-Чат айылында жайгашып, бүтүндөй Кашкар, Хотен округдарынын СССР, Индия менен чектешкен аймагындагы чегара зоналарын көзөмөлдөй баштаган.
Бул атчан кыргыз аскер бөлүгү куралдуу кагылыштардын чордону болгон Кашкар аймагында тез эле өкмөттүк башка аскер бөлүктөрүнөн күжүрмөн-согуштук даярдыгы жагынан артыкчылык кылган аскер күчүнө айланып чыга келет. Өз аскерлерин күчтөндүрүү менен Ысакбек дагы өзгөчө кадыр-баркка ээ болуп, таасирдүү адамдардын бирине айланып, Кашкардагы саясий, чарбалык иштерди дагы батыл чечүүгө катыша баштайт. Ал эми 35-полктун мындай тез убакытта Түштүк Шинжаңда даң салган атактуу аскер бөлүгүнө айлангандыгынын бир түрткүсү Ысакбектин СССРдин ишенимине кирип, жакындан жардам алууга жетишкендиги болсо, экинчиден, өзүнүн уюштуруучулук, аскер башчылык мыкты сапат-жөндөмүнүн жемиши болгон.
Алга,алга, бир, эки, үч,
Бир, эки, үч, бирдикте күч!
Бизди туура жолго баштайт,
Биздин ураан: алып курал,
Жеңип жоону, эл коргойбуз!
Жеңишке аттан, алга, алга!
Бир, эки, үч, бирдикте күч,
Бирдик туусун бийик карма!
Бул Ысакбектин полкунун марш ыры. Ушундан эле ал өзү кандай саясий көз карашта болгондугу жана аскерлерин кайсы идеялык нукта тарбиялаганы айкын көрүнүп турат.
1935-жылдан 1937-жылга чейинки аралыкта Чыгыш Түркстанда негизинен тынчтык өкүм сүрүп турган. Ошондуктанбы, Ысакбектин аскердик ишмердигине байланыштуу маалыматтар бүдөмүк. Кай бир маалыматтарда түптөлгөндөн көп өтпөй эле Шен Шицей Ысакбектин таасиринин өсүп кетишинен этиеттенип, анын полкун таркатып, а өзүн Улуу-Чат ооданына аким кылып дайындап, жарандык жумушка чектеген деген да маалымат бар. Кай бир жерлерде, кыргыз полкун таркатпай эле, Ысакбектин өзүн гана полк командирлигинен алып, жарандык кызматка дайындаган деп жазылыптыр. Эмнеси болсо да булар дагы тактоого муктаж.
Чындыгында эле ушул аралыкта анын ысмы жарандак, чарбачылык маселелерде көбүрөөк кепке алынат. Ысакбек ушул жылдары Шинжаңда жашаган кыргыздардын жашоо-турмушун оңдоого, келечеги үчүн кам көрүүгө көп күч үрөптүр. Ал өкмөттү көндүрүп, мамлекеттик бюджеттен каражат ажыраттырып, Шинжаңдагы түрк элдеринин тарыхында биринчи жолу мектептерди салдырат. Кашкарда уйгур, кыргыз балдары мамлекет эсебинен окутула баштайт. Идиректүү жаштар тандалып, СССРге окууга жөнөтүлөт. (Алар негизинен Ташкен шаарына келген). Калктын саламаттыгы үчүн кам көрүлөт. Мисалы, дал ошол жылдары Улуу-Чат ооданынын Сакал айылында кокусунан чума жугуштуу дарты чыгып, ал кезде ал тараптагы кыгыздардын доктур дегенден кабары болбогондуктан, тез эле айылга тарап, ондогон адамдардын өмүрүн алып кетет. Бул коркунчтун алдын да Ысакбек алып, ал ошондо СССРден тездик менен докторлорду чакырып, чара көргөндүктөн, чоң апааттан эл аман калган деп айтышат.
Кедейлерге кам көрүп, ал тургай, өкмөттөн азыркы тил менен айтканда, грант алып, ага мал (мисалы, ар бир түтүнгө он кой, бир уй) сатып алып, кембагалдарга бөлүштүрүп берет. Жаңы дыйканчылык жерлер өздөштүрүлүп, көчмөн кыргыздарды отурукташтыруу иштери жүргүзүлөт. Анын Үрүмчүдөгү өкмөт баштыгы Шен Шицейге койгон талабы менен Улуу-Чат өзүнчө оодан- район болуп түзүлүп, бул оодандын инфраструктурасын өүктүрүү багытында үлкөн аракет башталат. Жолдор салынып, оңдолуп, жаңы көпүрөлөр салынат. Айтор, айта берсе, көп. Мурда болуп көрбөгөн, советтик системанын үлгүсүндөгү социалдык долбоорлор ишке ашырыла баштайт. Албетте, бул иштердин демилгечиси Ысакбек болгондугу айтпаса да түшүнүктүү болуп турбайбы.
кыргыз тилиндеги гезит "Фабула"
email • архив • редакция
Парламент коом жана бизнестин кызыкчылыктары үчүн иштей баштады
Парламент и общество ищут пути…
Жогорку Кеңештин депутатына 7000 жумушчу кайрылды…
Бразилия - новый партнер Кыргызстана…
Жизнь, когда кости -
по 25 сомов за кг…
Кому на Руси, то есть, в KG жить хорошо?
Новая тема со старыми фигурантами
или особенности кыргызской политики
Вицелер парады же жумуртканы күздө санайбызбы?
"Единый Кыргызстан" ("Бүтүн Кыргызстан") един с Вячеславом Ханом?!
"Социалдык багыттагы" көбүртүлгөн өлкө бюджети
"Социально-ориентированнный" бюджет страны с воздушными цифрами
же өлкө казынасын кантип толтурууга болот?
или как можно пополнить бюджет страны?
"Я всем сердцем люблю мой Кыргызстан!"
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Токтогулдун милициясы ИИМдин буйругун аткарбагандыктан
Сотрудники милиции Сузакского района будут нести ответственность за утери табельного оружия
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Нобель сыйлыгынын лауреаттарынын жолугушуусунда доклад жасады...
Орустар алтын медаль беришиптир...
Кызык, эмне болуп жатат деги….?
Кыргызстандын жарандарына жасалган мыйзам ченемсиз эксперименттер
В Кыргызстане многие еще только ждут своего часа
Курманбек Салиевич Бакиев, тур ордуңдан, сот келатат!
"Мой курс - отстранить родственников президента от власти"
Курманбек Бакиев кимди мураскер кылып калтырат?
Кого Курманбек Бакиев назначит преемником?