hbs_cyr ky el fr cs ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky myv ky ky ky ky ba tt mn kk ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ru tt so kk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky hbs_cyr mn ky ky ky hy ru ru tk mn kk ky ky ky bpy ky ky ky ky kk kk kk kk kk kk ky ba ba mk kk kk ky ky ru ru ru ky ky ky ru ru ru en
Кыргыз жазуу эрежесинин оңдолуп-толукталган жаңы редакциясын практикада колдонуу тууралуу мектеп мугалимдери, ЖОЖдордун, орто окуу жайларынын, лицейлердин окутуучулары үчүн методикалык колдонмо
§1. Эреженин толукталган жаңы редакциясынын кабыл алынышынын зарылдыгы эмнеде эле?
2008-жылдын 26-июнунда КР ЖКнын сессиясында кыргыз тилинин жазуу эрежесинин оңдолуп-толукталган жаңы редакциясын бекитүү тууралуу токтом кабыл алды.
Өзүңүздөргө белгилүү, 1992-жылда КР ЖК тарабынан кабыл алынган кыргыз орфографиясынын эрежелеринин жаңы редакциясында бир катар кемчиликтер болгон. Алар кайсылар эле.
1. Бардык сөздөрдү угулушунча жазууга жол берүү менен, тилдеги орфоэпия (сөздөрдү туура айтуу) эрежеси четке кагылган;
2. Эне тилибиздеги эчактан бери калыптанып, салтка айланып калган фонетикалык системабыз бузулууга учураган;
3. Энчилүү жер аттарын жана кошмок сөздөрдү жазууда тилибиздин өзгөчөлүгүн эске албоого жол берилген;
4. Орус тилинен жана ал тил аркылуу кирген сөздөрдү тилибиздин мыйзамына баш ийдирип жазууда алфавиттеги айрым тыбыштарды четке кагууга алып келген;
5. Орфографиялык эреже теориялык жобо эмес, практикалык колдонмо экендиги көңүлгө алынбаган, мисалдары эски, ага учурда жыш колдонулган жаңы түшүнүктөр, сөздөр, сөз айкаштар камтылбаган.
Мына ушундай олуттуу теориялык да, практикалык да мүчүлүштүктөрүнө жараша аталган "жаңы эреже" элге жакшы сиңбегендигинен, элибиздин турмушуна ылайык келбегенинен улам, өзгөртүүлөрдү жана толуктоолорду киргизүүгө туура келди.
§2. Толукталган жаңы эрежедеги практикалык сунуштары кайсылар?
Эми эреженин өзгөртүүлөр жана толуктоолор киргизилип кайрадан иштелип чыккан жаңы редакциясынын өзгөчөлүктөрү, анын практикалык алгылыктуу жаңы сунуштары тууралуу сөз кылалы.
- Андагы айрыкча көңүл буруучу жагдайлары эмне?
- Түздөн-түз практикада колдонулуучу такталган жоболору кайсылар?
- Мугалимдер окуучуларды орфографиялык сабаттуулукка үйрөтүүдө эмнелерге түздөн-түз көңүл бөлүүлөрү керек?
Биринчиден, кыргыз тилинин тыбыштык системасы 36 тамга жана 39 тыбыштан турат. Графикалык жагын эске алсак, ал тыбыштардын тамгалар менен белгиленип жазылышы, ал эми алфавит алардын ирет-тартиби менен орун алышы. 39 тыбыш болсо тилибиздин тыбыштык системасынын өзгөчөлүү табияты.
Андай болсо, тилибиздеги 39 тыбыш кайсылар?
1) алфавитибизде 2 тамга, ажыратуу (ъ) жана ичкертүү белгилери (ь) тыбыш бербейт.
2) йоттошкон е, ё, ю, я тамгалары алфавитте жайгашкан и, э(е), у, а тыбыштарынын курамынан турган татаал тамгалар болгондуктан, булар дагы өз алдынча тыбыштык касиетке ээ эмес. Ошондуктан буларды алфавиттеги 36 тамгадан кемитебиз, анда бизде 30 тыбыш калат.
2) к, г, ж тамгалары да эки тыбышты берген фонемалардын графикалык белгилери болуп эсептелинет, тактап айтканда, алардын ар бири экиден тыбышка ээ. Анткени к тамгасы кы, ки тыбышын, г тамгасы гы, ги тыбышын, ал эми ж болсо жы жана дж тыбыштарын туюнтат.
Мисалы кы: карга, бакыт, кыргыз
ки: китеп, килем, көкүл
гы: бугу, чалгы, сагыз
ги: гүл, көгүчкөн, Гүлай
жы: жылан, жоолук, жолборс
дж: журнал, муктаж, мажбур, ж.б.
4) Ошондой эле, тилибизде, мындай сөз ажыратуучу касиетке ээ болгон алты созулма үндүү фонемалар бар. Алар: аа, оо, уу, ээ, өө, үү. Мына ушул үч (к, г, ж) жана алты созулма үндүү фонемаларды кошкондо, тилибизде 39 тыбыш бар экендиги келип чыгат.
Тактап айтканда: 25и үнсүз тыбыштар (анын ичинен: алтоо - уяң: м, н, ң, р, й, л; сегизи - жумшак: б, в, д, ж(жы), ж(дж), з, г(гы), г(ги), сегизи-каткалаң: п, ф, с, ш, щ, ч, х, к(кы), к(ки), т, ц, ал эми 14ү үндүү тыбыштар (анын ичинен: сегизи - кыска: а, э, о, ө, ы, и, у, ү; алтоо - созулма: аа, ээ, оо, өө, уу, үү )
Бул тууралуу мындай ачык сөз кылганыбыз - айрым жаш мугалимдерге жардам болсун дедик.
Экинчиден, жогоруда айтылып өткөндөй, тилде сөздүн туура жазуу эрежеси бар болгондой эле, аны туура айтуу эрежеси ошондой эле зарыл маселелерден болуп саналат. Мурдагы "жаңы" деп аталган эрежеде мына ушул принциптер четке кагылган, т.а. сөздөр угулушунча бирге жазылат деген туура эмес эрежеге ылайык сөздөрдү туура эмес жазуудан (угулушунча жазуудан улам) - алардын лексикалык (жеке табияты) семантикалык (берген мааниси) мааниси бузулган.
Ошонун натыйжасында төмөндөгүдөй келегей көрүнүштөр келип чыккан.
Мисалы: көрө албастык, кара өзгөй, кара ооз, кара ичеги ж.б. кошмок сөздөрү угулушунча бирге жазып көрөлү.
- көрө албастык - ичи тардык деген маанини берери белгилүү. Ал сөздү угулушунча бирге жазганда эки сөз аралыгындагы эки үндүүнүн бири түшүп калып (айтылышына жараша жазганда) бирөө гана сакталат да, көралбастык болуп, мааниси жералбас, өлгөн адамды көр сыртка түртүп чыгарып коюусу сыяктуу башка мааниге өтүп кетет.
- кара өзгөй (текебар маанисин берген) сөзү - карөзгөй (кар-снег) болуп, такыр түшүнүксүз мааниге өтүп кетет.
- кара ооз (оозунан жакшы сөз чыкпаган) деген фразеологизм дагы бириктирип жазганда кар толгон оозго айланса, кара ичеги (майы жок ичеги) дагы кардуу ичегиге айланат да калат...
Демек, тилибиздеги бардык эле кошмок сөздөр бирдиктүү эрежеге баш ийбей турганын, мындай эреже жараксыз эреже экендигин, сөздөрдү жазууда лексика-семантикалык принципти четке кагууга болбой тургандыгын практика далилдеди.
Үчүнчүдөн, ушундай эле туура эмес эреже энчилүү жер аттарын жазууга да киргизилген болчу. Ал дагы кыргыз турмушуна туура келген эмес. Анын себеби мындай.
Кыргыз жери тоолуу, шарт-жагдайы түрдүүчө болуу менен, аталып калуу же пайда болуу себептеринин да ар түрдүү элдик уламыш-тарыхы болгондуктан, түгөйлүү, сыңарлары бир канча сөздөрдөн турган энчилүү жер аттары көп. Мисал келтирели.
- Кожо-Бакырган - Тентек-Сай
- Баш Кууганды ж.б.
Айтылышына (же угулушуна) жараша ушул сыяктуу энчилүү жер аттарын чогултуп бир сөз кылып жазып көрөлүчү. Канча сөз биригип, канча тамгадан турган чубалжыган (бир кулач) сөздөр келип чыгар эле?
- Кыргызтескейалатоосуу, (20 тамга), Сарыөзөнчүй (11 тамга),Торайгыр (8 тамга) же Кожобакыргантентексай (21 тамга) ж.б.
Мындай сөздөрдү 1-2-класстын балдары дептеринин сыртына (башканы коелу) эле сабаттуу жаза алат беле..? Бул - бир. Экинчиси - мындай сөздөр өз алдынча турганда гана алардын лексикалык-семантикалык табиятын, анын этимологиясын (чыгыш тегин) талдап түшүнүүгө болот. Бириктирип жазганда, алардын кайсынысы кандай маани берерин аңдап билбей, эртеңки кыргыз баласы өз айылынын аталыш тарыхын түшүнбөй калат, т.а.:
Тору-Айгыр сөзү - Торайгыр (тор-клетка) болуп, балким, клеткага салган айгыр сөзүнө айланмак.
Жети-Өгүз сөзү Жетөгүз болуп, (жет-кубала) башка мааниге өтөт.
Кара-Yңкүр аталышы - Карүңкүр болуп, чоң үңкүр мааниси жоголуп, кар толгон үңкүргө айланат.
Төө-Ашуу аталышы, эгер сунуш кылынган эрежеге таянып жазылса Төшуу же Ташуу болуп, таптакыр түшүнүксүз абалга туш келмек. Анткени угулушунча жазганда эки сөз аралыгындагы (көбүнчө, кууш үндүү түшүп калып, кең үндүү сакталып айтылат, кээде эки кең үндүүнүн экөө тең сакталып, теңирден тескери эрежеге айланат).
Демек, мындай эрежеден: сөздүн семантикалык-лексикалык мааниси бузуларын көрдүк.
Ушундай жагдайдан улам - түгөйлөрү канча болсо да ар бири өз алдынча мааниси даана билинип турган энчилүү татаал жер аттарынын курамындагы ар бир түгөйү өз алдынча баш тамга менен башталып, арасына дефис белгиси коюлуп жазылганда гана туура болорун белгилемекчибиз.
Ошентсе да, мындай бир көрүнүштү эскерте кетмекчибиз: эгер энчилүү татаал жер аттарынын түгөйлөрүнүн бирөө өз алдынча маани бербей, же мааниси күңүрттөнүп турган болсо, алардын бардык түгөйлөрү биригип бир сөз түрүндө жазылат.
Мисалы, Торугарт, Ооруктам, Улакол, Кеңкол, Аламүдүн, Балгарт, Чаткал, Каракужур, Чалдыбар, Көкөмерен, ж.б. Себеби, булардын бир бөлүгү түшүнүктүү болуп турса, экинчи бөлүгүнүн мааниси күңүрттөнүп, мааниси түшүнүксүз болуп турат. Аларды өз алдынча бөлүп жазууга болбойт.
Ушундай эле себептен улам, бир катар кошмок сөздөр дагы, эгер бир түгөйү толук маанилүү сөз болбосо, алар дагы бириктирилип жазылат.
Мисалы, оозеки, азыресе, көбүнесе, кечкурун, арабөк, карагат, алмончок, карамүртөз ж.б.
Ал эми, эки түгөйү тең ачык маани берген кошмок сөздөр өз алдынча бөлөк-бөлөк жазылат.
Мисалы, көз айнек, ат кулак, темир жол, окуу китеби, ай балта, аш казан, тогуз кат, басма сөз, ж.б.
Төртүнчүдөн, ушундай эле башаламан көрүнүш кыргыз уруу аттарын жазууда да байкалган.
Мисалы, Кыргыз санжырасындагы Куу уул (Долон бийдин кичүү уулунун аты) угулушунча бириктирилип жазганда төрт у тыбышы биригип, КУУУУЛ деген курулуштагы фантастикалуу сөз келип чыгар эле. Тилибизде, созулма үндүүлөрдөн сырткары, бир нече үндүү тыбыштар катар келип айтылбайт да, жазылбайт дагы.
Бешинчиден, эрежеде (албетте, бул мурдагы редакциясында деле ушундай болчу, ошентсе да, даана түшүнүктүү болсун үчүн деп, дагы бир ирет берүүнү туура көрүп отурабыз) этиш сөздөрүнө -ар мүчөсү уланып айтылганда сөздөр төмөндөгүчө жазылат.
1) Эгер аягы үндүү менен бүткөн уңгу түрүндөгү этиш сөзүнө -ар мүчөсү уланса:
ойло+ар=ойлоор болуп, -ар мүчөсү созулуңку айтылып, созулма үндүү түрүндө жазылат. Анткени, уңгу этиштин аягындагы үндүү тыбыш сакталып калат.
2) Эгер аягы үнсүз менен бүткөн уңгу түрүндөгү этиш сөзүнө -ар мүчөсү уланса:
бер+р=берер - болуп, бир эле үндүү жазылат, бирок, созулуңку айтылат. Анткени, ал - кыргыз тилиндеги басым сөздүн аяккы муунуна түшөрүнүн таасири экендигинин бир белгиси.
3) Ал эми, аягы ы, и менен аяктаган этиш сөздөрүнө -ар мүчөсү уланганда да бир эле үндүү жазылат, бирок, мында да созулуңку айтылат:
Себеби, кыргыз тилинде ы, и тыбыштарынын созулмалары жок, тактап айтканда, бул тыбыштар - созулбайт
Алтынчыдан, татаал этиш сөздөрүнүн айрымдарынын жазылышындагы айырмачылыктарга көңүл бөлүү керек.
1) жатат жардамчы этиш сөзү ушул формасында бузулбай айтылса, негизги этиштен бөлөк өз алдынча жазылат.
2) эгер жатат жардамчы этиши оозеки сүйлөө стилин сактап, атат формасында айтылса, ал андай учурда негизги этиш сөзү менен чогуу бирге жазылат.
иштебатат, ж.б. Анткени, мында жатат жардамчы этишинин оозеки формасы атат түрүнө өтүп, формасы менен бирге түпкү мааниси да бузулду, так маани бербей калды.
Жетинчиден, оңдолгон жаңы редакцияда сөздөрдү ташымалдоо эрежесине да тактоолор киргизилди. Мурдагы эрежеде: үч тыбыштан же эки муундан турган сөздөрдү да ташымалдоого болбойт деп эреже берилүү менен, эне сөзү мисалга алынган. Мунун чечилиши ушуну менен эле жеткиликтүү болуп калган эмес. Эми "такталган жаңы эрежеде" эки муундан турган бардык сөздөр ташымалдоого болбой тургандыгы киргизилди.
Мисалы, Э-не эмес, эне,
у-наа эмес, унаа түрүндө, ташымалданбастан бир сапка чогуу жазылат. Бирок, бул жерде муунга бөлүү менен чаташтырылбаш керек. Анткени мындай сөздөрдөгү бир муунду түзгөн бир тамганы (тыбышты) жалгыз бир сапка калтырып жазууга болбойт.
Сегизинчиден, "толукталган жаңы эрежеде" иреттик сан атооч сөздөрүн жазуудагы эрежелерге кошумча жаңы бир эскертүү киргизилди. Анткени, мугалимдер да, окуучулар дагы, жалпы эле бардыгыбыз № (номур) белгисин коюп жазууда 69-орто мектеби, №1-мектеп-интернат - деп, иреттик сан атоочтордон кийин сызыкча белгисин коюп, жаңылыш жазган учурлар жыш кездешет. "Такталган эрежеде" бул учурда сызыкча белгиси коюлбастыгы эскертилди. Анткени ошол сызыкча белгисинин өзү эле жазууда иреттик сан маанисин түшүндүрөт.