cs ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky tt ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky tt ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ru ru ky ky ru hu ru ky ru ky ky ru ru ru ky ru ky ru ky ru kk ru kk ru ru ky ky ru ru uk bg ky ru tt ky ru ky ru ru ru ru ky ru ru ky ru ky ru mn ru ky ru fr ky ru fr ru ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ru ru fr ru mk fr ru fr ru ru fr ru fr ky fr ky tt ky ru fr ky ky ru fr ky fr ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ky ru ru fr hbs_cyr uk fr ru ky fr ky ce fr ky ky fr uk ru uk fr ky ky fr ru ru fr ru ce fr ky ce fr tt ky ky ru ru fr ky fr ru ru ru ru fr mn en fr myv fr ky ky fr ky uk fr ru ru fr ru ru fr ru kk fr ru ky fr ru kk fr ky fr ru ru
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
Биздин артыбызды ким басат?
же цифралар Кыргызстандын биринчи "постсоветтик" мууну тууралуу эмне дешет?
Жумушсуздуктун эбегейсиз өсүшүнөн эмгек миграциясы массалык көрүнүшкө айланды. Ушул учурда ар кандай расмий эмес маалыматтык булактарга ылайык 20-35 жаштагы 700 миңден 1 миллионго чейинки жаш жарандар эмгек мигранты болуп өлкөдөн чыгып кетишкен. Орто эсеп менен алардын 25%ын жогорку жана атайын орто билимдүүлөр, 75%ын орто билимдүүлөр түзөт. Экономикалык жигердүү, эмгекке жарамдуу, 70%ы тукум улай турган (репродуктивдүү) курактагы жаш муундун дээрлик бир катмары чет мамлекетте жүрүшү өз учурунда өлкөдөгө демографиялык абалга, үй-бүлө институтунун туруктуулугуна, кеңири мааниде алганда мамлекеттин геосаясаттык, улуттук коопсуздугуна терс таасирин тийгизбей койбойт.
Англиялык абройлуу "Индепендент" ("Тhe Independent") гезити 2010-жылдын 3-февралындагы санында "Кыргызстандын эркектери кайда жоголушкан?" деген темадагы макаласын жарыкка чыгарып, анда жогоруда айтылган жагдай тууралуу минтип жазылган: "Кыргызстандын калыптанган салттуу маданияты монголдордун түмөн жоосунан, советтик армиянын басмырлоосуна чейин чыдап келген. Эми ага жакырчылык коркунуч туудуруп, кайрадан көчмөндүккө кайтарышы мүмкүн. Жаш эркектердин дээрлик бир мууну бөлөк мамлекеттерге жумуш издеп кетишкен. Мисалы, Тянь-Шань тоосунун койнундагы Темир-Канат айылынын эмгекке жарамдуу калкынын 75%ы кетип калган, ал эми жалпы Кыргызстан боюнча 800 миң, негизинен 18-35 жаштагы эркектер эмгек мигранты болуп өлкөдөн чыгып кетишкен. Ушул 800 миң жаш кыргыз эптеп 100-500 доллар таап алып, Петербургдан Сибирге чейинки курулуш аянттарында, фабрикаларда, заводдордо, фермаларда, талааларда иштөө үчүн аттанып кетишкен". Мына бул бир эле мисал.
Деформацияланган муунбу? Мамлекетте терең ойлонуштурулган жаштар саясатынын жоктугу, жумушсуздук, иштебей калган социалдык "лифттер", жаш муундун мышык ыйлаарлык социалдык-экономикалык абалы анын десоциализацияланышына, руханий, адеп-ахлак дүйнөсүнүн төмөндөшүнө жана бүтүндөй коомдун деформацияланышына алып келди. Жаштар арасында алкоголдук ичимдиктерди ичүү, чылым чегүү (ошондой эле насвай атуу) кескин жайылууда.
Кыргызстанда кылмыш жасагандардын 50%ын 30 жашка чейинки улан-кыздар, 7%ын өспүрүмдөр түзөт. Өтө криминалдашкан категория болуп 18-24 жаш курагындагылар саналат, себеби алардын үлүшүнө жыл сайын жасалып жаткан кылмыштардын 21%ы туура келет.
Акыркы он жылдыктын ичинде эле баңгичилик оорууна чалдыккандардын саны 6 эсеге өсүп, 2009-жылдын аягына карата наркологиялык каттоодо турган 15тен 35 жашка чейинки жарандардын саны 10 миң адамды түзгөн. 2010-жылы алкоголдук көз карандылыкка кабылгандардын каттоодо турганы 34,9 миң кишиге жеткен. Ушуну менен катар эле, акыркы мезгилде орто статистикалык баңгичинин жаш курагы республика боюнча 13-14 жашка чейин "жашаруу" тенденциясы сакталууда. Мына ушул кыргыздын үч уктаса түшүнө кирбей турган жат көрүнүштөр анын бүтүндөй генофондуна коркунуч келтирүүдө. Ондогон, жүздөгөн жылдар бою топтолгон социалдык, рухий, маданий, интеллектуалдык, экономикалык байлыгыбызды кимге калтырабыз? Жаш муун ага калтырылган мурасты сактап, көбөйтүп, келечекте акыл менен колдоно алабы?
Нике стратегиялары. Илимдин өңүтүнөн караганда жаш муундун эң маанилүү функциясы - бул тукум улоо, коомдогу калыптанган социалдык-маданий тутумду, ченемдик-баалулук тартибин укумдан тукумга өткөрүп берүү.
Ал эми үй-бүлө коомдун туруктуулугунун негизги таянычы, аны биологиялык улантуучу фактор болуп эсептелет. Кыргызстан башынан кечирип жаткан чукул мүнөздөгү социалдык-экономикалык өзгөрүүлөр мезгилинде үй-бүлө институтунда эмне болуп жатат деген суроо көңүлдү бурат. Дүйнөнүн өнүккөн өлкөлөрү үй-бүлөнү жашоонун бирден бир башкы таянычы катары карап, ал дуушар болуп жаткан деформацияларга өзгөчө тынчсызданышууда. Себеби бул өз учурунда коомдун келечеги үчүн күтүүсүз кесепеттерге алып келиши мүмкүн.
Социомаданияттык кризис же өткөөл доордо үй-бүлөнүн мааниси жана турмушта ойногон ролу артат, анткени ал инсан жана коомдун ортосундагы ар кандай таасирди жумшартуучу "буфер" катары кызмат аткарат. Так ушул үй-бүлө институту гана өзүн ар түрдүү жагдайларга ылайыкташуу жөндөмдүүлүгү зор, жогорку функционалдуу тутум катары көрсөтө алды.
Статистикалык маалыматтарга ылайык, Кыргызстанда ар жыл сайын 44400 никелешүү катталып, ошол эле мезгилде 7400 үй-бүлө ажырашып турат. Жылына орто эсеп менен 1000 адамга 8,8 никелешүү жана 1,4 ажырашуу туура келет. Мындай көрсөткүчтөр жалпысынан республика боюнча "никелешүү-ажырашуу" процессинин оң динамикасын чагылдырат.
Заманбап экономикалык шарттарда баш калкалай турган жай маселеси жана үй-бүлө куруу бири биринен ажырагыс түшүнүктөргө айлангандыгы жашыруун сыр эмес. Жеке үйдүн (же квартиранын) жоктугу жаштардын үй-бүлө түзүү ниеттерине жана репродуктивдүүлүк жүрүмүнө терс таасирин тийгизет. Ал эми бул өз убагында республикадагы жалпы демографиялык жагдайды жагымсыз натыйжаларга алып келиши толук ыктымал.
2009-жылдагы Кыргызстандын калкын каттоонун жыйынтыктары боюнча фертилдүүлүк коэффиценти (башкача айтканда бир аялдан төрөлө турган балдардын орточо саны) кыргыз кыздарында - 2,5 бала, өзбек жана тажиктерде - 2,6 баланы түзгөн. Бул көппү же азбы?
Эгерде ушундай тенденция сакталып кала турган болсо, жакынкы келечекте биздин коом "карый" башташы толук мүмкүн, башкача айтканда коомдун курамындагы карыялардын үлүшү жогорулайт. Бул төмөнкү факторлорго байланыштуу болот: биринчиден, 1950-жылдары төрөлгөн калктын олуттуу бөлүгү эмгекке жарамдуу курактан чыгат, экинчиден, саны жагынан аз муунду төрөгөн (2 ден ашык эмес бала) жигердүү репродуктивдүү курактагы (20-29 жаштагы) жаш айымдардын саны кыскара баштайт.
Үмүттүн өчпөс оту. "Постсоветтик" же азаттыкты алган Кыргызстандын алгачкы муунуна салынган статистикалык саресеп бүдөмүк келечектин сүрөтүн көз алдыбызга тартат. Бирок, кургак статистика бүгүн чоң турмуштун босогосун аттап жаткан жаш муундун чынында эле ким экендиги, кандай экендиги тууралуу толук жана даана билүүгө мүмкүндүк бербейт. Артыбызда ким келе жатат? Улуу муундун ордун ким басат? 10, 20 же 30 жылдан кийин алар өлкөнү кандай келечекке алып келет? Бул суроолорго жоопту такай жүргүзүлгөн социологиялык изилдөөлөр гана бере алат. Бирок, тилекке каршы, мамлекет мындай маалыматка кызыкдар эместей. Республикада жаштар маселесин илимий изилдеген бир да мекеме түгүл, лаборатория да жок. Жыйырма жылдык жаңы тарыхыбызда ушул күнгө чейин мамлекет тарабынан жаштар чөйрөсүндөгү масштабдуу изилдөөлөр жасала элек. Айрым окмуштуулардын жеке изилдөөлөрү гана тоо борун жырып чыккан булактай, жаш муундун жашоо-тиричилги, жүрүм-туруму жөнүндө аздыр-көптүр маалымат берип келет.
Биз мындан ары бардык күнөөлөрдү өткөөл мезгилдин мойнуна арта салганга акыбыз жок, себеби бүгүнкү жаштар кандайдыр бир деңгээлде, жаманбы же жакшыбы, моралдык, адеп-ахлактык, идеялык жактан калыптанды. Алар эми мамлекеттин көзүн карабаган, өз күчүнө жана мүмкүнчүлүктөрүнө гана таянган муунду жаратышууда. Алардын аң-сезиминде өзүмчүлдүккө чылгый баткан баалуулуктар орноду.
Эми ушул жаш муунда катылган зор социалдык булакты коомдук пайдалуу нукка кантип бурабыз? Бул маселенин ийгиликтүү чечилиши мамлекеттик жаштар саясатынын тутумун бардык деңгээлде - алгачкы эрежелеринен баштап укуктук-ченемдик базасына чейин, ошондой эле ал саясаттын региондордон борборго чейинки ишке ашуу баскычтарын толугу менен реформалоо аркылуу гана ишке ашат деген ойдобуз.
Бул багытта төмөнкү ой-табылгаларыбызды сунуштаар элек:
заманбап жаш муунду тарбиялоонун жаңы стратегиясын жана программасын улуттук мүдөөлөрдүн негизинде кайрадан иштеп чыгуу зарыл. Жаш муунду улуттук тарбиялоодо биринчи кезекте үй-бүлө институтунун, бала-бакча, баштапкы мектептердин ордун жана милдеттерин (функцияларын) тактап, алардын жаңы социалдык-экономикалык шарттарга шайкеш иштөөсүн камсыздоочу механизмдерди ишке киргизүү зарыл;
бардык мектептердин (мамлекеттик, муниципалдык, менчик) башталгыч класстарынын окуучуларында (1-4 класстар) жана үй-бүлөдө кыргыздын рухий байлыктарында (жомоктордо, эпостордо, макал-лакаптарда, элдик ырларда ж.б.) жана келечектүү салттарында камтылган баалуулуктардын негизинде улуттук көз-караш, ой-толгоону калыптандыруу абзел;
мектептердин жогорку класстарында, колледждерде, лицейлерде, ЖОЖдордо улуттук маданият, улуттук тарых жана философияны дүйнөлүк рухий байлыктар менен туура айкалыштыруу аркылуу цивилизациялардын бири-бирине ширелүүсү башталган ааламдашуу шарттарында улутман, мекенчи, жоопкер, намыскөй жарандарды тарбиялоо өтө актуалдуу болуп калуусу тийиш;
демек, жаш муунду жаңы багытта тарбиялоо, алардын жаратман жигерин коомдук пайдалуу нукка салуу программасы мамлекеттик жаштар саясатынын өзөгүн түзүп, ал эми аны ийгиликтүү турмушка ашырууга мүмкүндүк берген атайын даярдалган адистер керек. Ал үчүн ЖОЖдордо "жаштар менен иштөө" деген кесипчилик боюнча адистерди даярдоо маселесин Билим жана илим министрлиги Жаштар иштери боюнча мамлекеттик мекеме менен бирдикте ойлонушу керек;
мамлекеттик жаштар саясатынын натыйжалуулугун, ыкчамдыгын арттыруу максатында ага илимий колдоо көргөзүлүшү зарыл. Кыргызстан көз карандысыздыкты алгандан бери ушул күнгө чейин (айрым изилдөөчүлөрдүн жеке маанидеги иштерин көңүлгө албаганда) жаштар маселелери боюнча бир дагы республикалык деңгээлдеги жана масштабдагы толук кандуу изилдөө болгон эмес. Жаштар иштери боюнча мамлекеттик мекеме статистикалык гана маалыматка ээ болуп, ал эми жаштар арасындагы процесстердин өнүгүшүнүн динамикасы жөнүндө бир дагы маалыматы жок. Андыктан, жаштар чөйрөсүндө болуп жаткан процесстердин күрөө тамырында колду дайым кармап, алар жөнүндө так жана туура маалыматка ээ болуш үчүн такай социологиялык изилдөөлөр, мониторингдер жүргүзүлүп турушу абзел. Бул үчүн атайын Жаштар маселесин илимий изилдеген институт түзүү максатка ылайыктуу;
жаштар саясатынын башкаруу тутуму материалдык жана кадрдык жактан бекемделиши керек. Жаштар иштери боюнча мамлекеттик органдын статусу ар бир административдик реформа сайын өзөрүүгө дуушар болот. Бул жагдай мындан ары улана берсе, кандайдыр бир алгылыктуу натыйжа жаралышы мүмкүн эмес;
жаштар саясатын жүргүзүүнүн методологиялык негиздерин өзгөртүү керек. Мамлекеттеги бардык тармактык саясаттар тигил же бул деңгээлде "жаштар" компонентин өзүнө камтыйт. Андыктан аларды иштеп чыгууда жаштардын талаптарын жана мүдөөлөрүн эске алуу зарыл;
жаш муун мамлекеттик жаштар саясатын "бутасына" эмес, анын жигердүү катышуучусуна айланганда гана коомдук жаратман, өнүктүрүүчү күчкө айланат. Ошондой эле алар терең кризис шартында, социалдык-саясий туруксуздук маалында да келечекке болгон ишенимсиз, үлбүлдөп жанган үмүттүн отусуз жашай албайт. Дүйнөлүк тажрыйба тастыктагандай кризистен чыгуу негизинен улуттун инновациялык жөндөмдүүлүгүнө байланыштуу болот. Андыктан мамлекеттин милдети ар бир жаш жаран өзүнүн жөндөмүн, талантын жана мүмкүнчүлүктөрүн тоскоолдуксуз жүзөгө ашыруу үчүн тиешелүү шарттарды түзүп берүүдө камтылуусу зарыл. Анткени бул жаш муунга XXI кылымда жашап, улуу муундун ишин татыктуу улантуу тарыхый милдети жүктөлгөн.
кыргыз тилиндеги гезит "Айкын Саясат"
email • архив • редакция
Митингдер эмнеге күчөй баштады?
Ооз менен кимдер орок орот?
(же кыраакылык туурасында ачуу кеп)
Президентти "Кетсин!" дегендер ким?
ЖКнын "Республика" фракциясынын депутаты:
Бишкек шаардык Ички иштер Башкы
"Элибиздин бейпил турмушу бизге майрам менен барабар"
Тууга туура түшүнүк берели
Биздин артыбызды ким басат?
же цифралар Кыргызстандын биринчи "постсоветтик" мууну тууралуу эмне дешет?
Улуттук Банкты саздан сууруганга ким жолтоо болууда?
Осторожно, за тобой НаБлюдают!
Коомчулук маскаралоочу объектпи же Акопяндын кезектеги
"БИР КАНАТТУУ КУШ БОЛБОЙТ"
Парламент коом жана бизнестин кызыкчылыктары үчүн иштей баштады
Парламент и общество ищут пути…
Жогорку Кеңештин депутатына 7000 жумушчу кайрылды…
Бразилия - новый партнер Кыргызстана…
Жизнь, когда кости -
по 25 сомов за кг…
Кому на Руси, то есть, в KG жить хорошо?
Новая тема со старыми фигурантами
или особенности кыргызской политики
Вицелер парады же жумуртканы күздө санайбызбы?
"Единый Кыргызстан" ("Бүтүн Кыргызстан") един с Вячеславом Ханом?!
"Социалдык багыттагы" көбүртүлгөн өлкө бюджети
"Социально-ориентированнный" бюджет страны с воздушными цифрами
же өлкө казынасын кантип толтурууга болот?
или как можно пополнить бюджет страны?
"Я всем сердцем люблю мой Кыргызстан!"
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Токтогулдун милициясы ИИМдин буйругун аткарбагандыктан
Сотрудники милиции Сузакского района будут нести ответственность за утери табельного оружия
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Нобель сыйлыгынын лауреаттарынын жолугушуусунда доклад жасады...
Орустар алтын медаль беришиптир...
Кызык, эмне болуп жатат деги….?
Кыргызстандын жарандарына жасалган мыйзам ченемсиз эксперименттер
В Кыргызстане многие еще только ждут своего часа
Курманбек Салиевич Бакиев, тур ордуңдан, сот келатат!
"Мой курс - отстранить родственников президента от власти"
Курманбек Бакиев кимди мураскер кылып калтырат?
Кого Курманбек Бакиев назначит преемником?