ru en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ru hu ru ky ru ru ru ru ru ky ru ru ky ky ru ky ru ky ru ky ru tt ru ru ru ru ky ru ru ky ru ru ky ru ru ru ru ru ky ky ru
"Айат пресс", 17.09.09 - 6-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
"Ашказан, он эки эли ичеги жарасы жугуштуу"
"Катуудан тиш, жумшактан ич оорубасын" демекчи ички органдарды т. а. өпкө, жүрөк, ашказан, боор, бөйрөк, ичеги-карын оорууларын дарылоочу улуттук госпиталдын терапия бөлүмүндө 30 орундук бар. Бул бөлүмдө улуу Ата Мекендик согуштун, Афган, Баткен согушунун катышуучулары дарыланышат. Көпчүлүгү карылар, пенсионерлер жана ардагерлер болгондуктан дарылануу акысыз, бар-жогун мамлекет көздөп келет.
Ашказандын жана он эки эли ичегинин жара оорусу ашказан ооруларынын ичинен негизги орунду ээлейт. Кийинки учурда бул оорулар жаштар арасында көбөйүп, эмгекке жөндөмдүүлүк жоголуп, өлкөбүзгө экономикалык көп чыгымдарды келтирип жатат. Бүгүнкү күндө ашказандын жарасы, он эки эли ичегинин жара ооруусу актуалдуу көйгөй болуп эсептелет.
- Болот Ешинович, ашказанга жана он эки эли ичегиге жара эмнеден улам пайда болот?
- Аталган эки органга 80 пайыз жаранын пайда болуусуна "Геликобактер Пилори" деп аталган бактерия себепкер болот. Бул бактерияны адам ичкен тамак-ашы менен кошо жуктуруп алат. Таза жуулбаган идиш-аяк аркылуу ашказанга кирип, ашказандын ичиндеги былжыр кабыкчанын астына жайгашат да, адегенде "гастрит", кыргызча айтканда ашказандын былжырча кабыкчасынын сезгенүүсүнө алып келет. Жуктурган адам дарыланбай жүрө берсе, жүрүп-жүрүп жарага айланат. Ал эми 20 пайызы нерв системасына байланышкан стресстик абалга көп кабылган, туура эмес тамактанган, тамакты өтө ысык же муздак ичкен, режимди бузуп убагында тамактанбай бирде ачка, бирде ашыкча ичкенден, алкоголдук күчтүү ичимдиктерди ичип, тамекини көп тарткандан улам пайда болот. Кээде адамдар ооруга байланыштуу узакка дары ичкендиктен, химиялык заттарды уксус, жегич кислоталарды байкоосуздан жутуп алган учурлардан да жара пайда болот. Адамдан-адамга шилекей аркылуу идиш аяктан, өбүшкөндөн жугат. Себеби, адамдын организминдеги бактерия көбөйүп, шилекей, заң аркылуу бөлүнүп сыртка чыга баштайт.
- Ашказан менен он эки эли ичегинин жарасы бири-биринен айрымаланып оорутабы?
- Алгач өнөкөт гастрит болуп катуу оорубагандыктан адам көп жыл дарыгерлерге кайрылбай жүрө берип жарага өтүп кетет. Жара пайда болгон соң экөөндө тең катуу ооруйт. Ашказандагы жара тамак ичкенден кийин 10-15 мүнөт өтпөй сыздап ооруп чыгат. Ашказандын тушунан белге чейин ооруп, бөйрөккө чейин тарайт. Эгер жара ашказандын жогору жагында, кызыл өңгөчтөн кийин жайгашса, ал жүрөккө да берип, көпчүлүк "жүрөгүм ооруп жатат" деп коюшат. Ал эми он эки эли ичегинин жарасы тескерисинче тамак ичкенде оорубай, басылып калат да, тамак сиңип курсак ачканда кайра ооруйт. Тамак ичсе кайра басылат, он эки эли ичегинин жарасы түнкүсүн оорутат.
- Алгачкы белгилери кандай болот?
- Адам зарна болуп, кекирип, кусат. Кээ биринин ичи катат. Кээде тамак ичкенден кийин ашказан түмпүйүп, тамак көпкө сиңбейт. Мындай белгилерди байкаган адам тезинен врачка кайрылуусу керек. Кайрылбай жүрө берсе өтүшүп кетип, коркунучтуусу кусканда канап кетет. Себеби, жара ашказандагы былжыр кабыкчанын кан тамырларын тешип кетүүсүнүн кесепетинен канайт. Кан кусат десе көпчүлүк "таза кан кусат" деп ойлошпосун, күрөң түстөгү кан кусат, күрөң түстөгү кусканы кан кускан болуп эсептелет. Кээде куспай эле, аз-аздан кан агып ичеги менен ылдый кетип заң менен чыгат. Заңдаган адамдын заңынын түсү капкара боло баштайт. Бул да жаранын канаганынын белгиси, демек адам кан жоготуп жатат. Канагандын жеңил жана оор түрү бар. Адам бул нерселерди байкаары менен тезинен дарыгерге барышы керек. Кусканда тез жардам чакыруу зарыл. Эгер канды көп кусуп, бир кусканда эле 2-3 литр кан кусуп жиберсе, адам ошондон нары өлүмгө дуушар болуп калат. Андыктан тезинен хирургдарга кайрылса операция менен сактап калууга мүмкүнчүлүк болот. Убагында кайрылгандар дары менен эле айыгып кетет. Мурда айыкпайт, өнөкөт оору дечүбүз. Азыркы дарылар менен "Геликобактер Пилори" бактериясын өлтүрүп, ашказанды тазалап, жара оорусун айыктырса болот.
- Жаранын кесепетинен ашказан, он эки эли ичеги тешилип кетсе кандай коркунучтарды жаратат?
- Адам ооруга чыдап, табыптарга барып чөп-чар ичип, убакытты өткөрүп жүрө берсе ашказандын былжыр кабыкчасындагы жара тереңдеп, ашказанды тешет. Ашказанбы, он эки эли ичегиби жаранын кесепетинен тешилсе перитонит деген өтө оор ооруга алып келет, бул оорудан айыгыш кыйын. Тешилген жерин бүтөп, ичин тазалаш керек. Перитониттен 80-90 пайыз адам убагында дарыланбай каза болгон. Ашказандын, он эки эли ичегинин жарасы ракка да өтүп кетиши мүмкүн. Билесиздер рак оорусу айыкпас дарт. Жара бир айыгып, кайра жабылып жүрө берсе берч болуп ал берчтер ашказанды, он эки эли ичегини ичкертип жиберип, адамдын жеген тамагы нары өтпөй ашказанга жыйылып, аны кайра кусуп салат. Буну биздин тил менен "стеноз" деп коет. Адамдын организимине тамак өтүү токтоп калса бул чоң чатак. Эмнегедир бизде ден-соолукка кам көрүү шалаакылыкпы же жалкоолукпу белгисиз, көп адамдар дарты өтүшкөндө гана кайрылышат.
"Колго жасалган парта, доскалар сакталуу"
"Адал адам эмгек кылат, ар бир иштин өтөсүнө чыгат" демекчи кесибин сүйгөндөр көп болгон менен мугалимдер арасында кесибин таштагандар арбын. Өзгөчө өмүрүн балдарга арнаган агайлар аз. Андыктан кесибин сүйгөн, патриот адамдардын катарын
Нуркалый Байматович толуктайт. Бул инсандын кесиби-физик, 1985-жылы КМУну аяктагандан тарта билим берүү тармагында. 1985-жылдан 1992-жылга чейин Бишкектеги № 5-улуттук компютердик гимназияда завуч болуп иштеп,1992-жылы А. Каниметов атындагы №1-жатак мектебине жетекчи болуп шайланат. Ээнсиреп, "мына сатылат" деп калган, 1962-жылы курулган имараттын бүлүнгөнүн бүтөп, чачылганын жыйнап, үзүлгөнүн улап, ар кандай бут тосууларга майышпай эмгектенип келет. Ал эми гимназия боюнча айтсак, гимназияда таланттуу балдар үчүн комуз, бий, жаш инспекторлор, футбол, волейбол, баскетбол ийримдери бар. Былтыр 547 окуучу менен окуу жылын аяктап, быйыл дагы эки класс кошумча ачышты. Өкмөттүн №310-токтому менен бир окуучунун жашаганына он айга 1700 сом. "Гимназист" коомдук бирикмесине 1800 сом төлөнөт. 1992-жылы иш баштаган мектеп 1992-жылы жана 2004-жылы 2-жолу Адилет министрлигинен "гимназия-жатак мектеби" деп каттоодон өтүшкөн.
- Беш жылда бир статусту такташ үчүн министрликтен аттестациядан өтөбүз. Ачылганда экономикалык тармакты тереңдетүүдөн баштагыла деп буйрук чыккан. Профессор, доктор К. Чалованын жетекчилиги менен "Бухгалтердик эсеп" деген эки китепти колледж, ЖОЖдор үчүн чыгардык. Милдетибиз окуучуларды ар тараптан өнүктүрүп, билимин өстүрүү, чыгыш тилдерин үйрөтүү болгондуктан 1992-жылдан баштап маркум Аксенрод Исих Михайлович окуучуларга япон тилин 2004-жылга чейин окутту.1996-жылы 18 бүтүрүүчү КУУнун чыгыш тилдер факультетине өткөн. Уулжан деген кызыбыз КМШ боюнча Япония элчилиги Казакстанда ачылганда Казакстанда иштеп жүрүп, учурда Японияда иштейт. Бир тил менен эле чектелип калбайлы деп 1998-жылы араб тилин, 2007-жылы кытай тилин киргиздик. Англис тили милдеттүү түрдө окутулса, кошумча үч тилдин бир же экөөн окуучу тандап алып окуйт. Бизден бүткөн окуучулар ЖОЖдордо алдына камчы салдырбай билим алышат.
- Администрацияда 5 адам, 44 мугалим, жатаканада 14 тарбиячы эмгектенет.
Интернат болгондуктан күнү-түнү бул жерде жүрөбүз. Кечинде администрациядан сөзсүз бир адам түнкү саат 11-12ге чейин калып, балдар уктагандан соң кетет. Ар бир жатаканада экиден тарбиячы күзөттө турат. Капысынан бала ооруп калса, тез жардам чакырып, кайсы ооруканага тапшырганы боюнча эртең менен доклад берет.
1992-жылы бул имаратка окууга мүмкүн болбой калган. Жылуулук берүү системасы толугу менен бүлүнгөн, парта доска, китеп, керебет деген жок. Имарат сатылып кетүүгө даяр болгон. Шаардагы №2-орус интернатты "Себатка" берилип жатканда билим берүү башкармалыгына айтып керебет, шкафтарды жүктөп келдим. Парта, доска бербей койгондуктан шаарды кыдырып, партанын темирлерин чогултуп, партаны колго, полго салынган линолеумдан доска жасаганыбыз, алигиче сакталуу. Кара-Балтадагы базадан жылыткыч системаларын алып келип, китептерди ар тараптан чогултканыма эмгек жааматым күбө.
Жакшынын жолун тозгон көп,
жамандык кылып озгон көп
-1994-жылы "Себат" фирмасынан, Түрк элчилигинен, Түркиядагы билим берүү министрлигинин өкүлү болуп үч адам келип "имаратты бошот, сатып алдык" деп бир ай жүрүштү. Мэриядан "түрктөргө бергиле, лицей ачышат" дешти. Ошондо жалгыз Ак үйдүн астына ачарчылыкка чыктым. Мэриянын, министрликтин, акимчиликтин өкүлчүлүктөрүн топтоп, вице-премьер Мира Жангарачева кабыл алды. Түрк өкүлдөрү да келишти. Көрсө өкмөттөн уруксат берилбей эле, мэрия, билим берүү министрлиги жана акимчилик үчөө биригип ич ара берип коюшкан экен. 2000-2001-окуу жылы Ак үйдүн бир кызматкеринин аялы бизге завуч болду. Кийин ага "ордуңду бер" деп мени кетиришти, 14 ай бош жүрдүм, 21 жолу соттоштук. Аягында "мыйзамсыз жумуштан алынган" деп соттун чечим чыгып, кайра келдим. Келсем интернатты жоюп, Казакстандын окуу маданий борборун ачып, Кыргызстандыкы жана Казакстандыкы болуп эки директор олтурат. Казактардын желеги илинген, биздин желек жок. Аларды кетире албай кыйналып, окуу иштерге тоскоолдук болуп, 6 ай дегенде араң алдык. 2005-жылы да тогуз айда 47 жолу текшерүү болуп, кайра-кайра үстүмдөн арыз жазылып жумуштан кетип, 9 айдан кийин "жалган арыз менен алынган" деп кайра ишке келдим. Шаардын вице-мэри башка улуттагы аял болчу, ошону уюштурган деп сотто арыз жазгандар айтышты. Эгер мындай бут тосуулар болбогондо гимназия оңолуп, жогорку көрсөткүчтө болмок. Акыркы үч жылдан бери кудайга шүгүр.
Кичүү уулум Нурсултан Тагаев 9-класста окуйт. Уулум мурда башка мектепте окуган. Ал мектепте акчалуу, тыйыны бар адамдардын балдарына карап, биздин балдарга көңүл бурулбай калган. Биерде жакшы, уулум кошумча сабактардан япон жана араб тилин окуп, жакшы сүйлөйт. Нуркалый Байматовичтин жетекчилиги астында мугалим, тарбиячылар жакшы тарбиялашат. 20 жыл мугалим болуп эмгектенгендиктен үч жылдан бери мугалимдердин окуучуларга болгон камкордугун байкап келем. Мектептин ремонтун жакшы кылышыптыр. Жатаканаларын көрүп чыктым, бөлмөлөр таза, тамак-ашына да күбө болдум. Бары ойдогудай.
кыргыз тилиндеги гезит "Айат пресс"
email • архив • редакция
ДҮЙНӨНҮ ТҮРӨ КЫДЫРГАН РАЙКАН АЛКАНОВ
Чек ара, аскер аба базасы жана кордолгон кыргыз
"Мончоктой кыздан качкан болбойт"
"Ашказан, он эки эли ичеги жарасы жугуштуу"
Акын менен сүрөткердин мейкини чексизби?
Аргымагың менен арышың кең!
Тоок жебей томураң кал!
"Мага үйлөнүүгө али эрте"
"Үлпөт тоюм жомоктогудай өтөт"
"Нышанбек Кочкоровдун уулу эмесмин"