hu en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk ky ky ru hu ru ru ru ky ru ky ru ky kk ru ky ru ru ky ky ru ky ky ru ru ky lez ru bg ru ky ky ru ky ky ky ru ky ky ru ky ru ky ky ru ky ky ru ky ru ru ky ru ky ru
"Фабула", 24.06.11 - 12-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
жашаган элдин карым-катнашынын уюткусу, данакери болушу керек!"
- Абдылдажан агай, коңшу өлкөлөргө илимий иштер менен барып-келип жүрөсүз, деги эле ал жактардан кандай иштерди бүткөрүп жатасыз?
- Жакында эле илимий командировкадан келдим. Астанада, Алматыда, Ошто, Жалал-Абадда болдум. Казакстандын борборунда "Түрк академиясы" ачылды. Бул гуманитардык багыттагы илимий мекеме болуп саналат. Академиянын максаты - түрк тилдүү элдердин тилин, адабиятын, тарыхын, философиясын тереңден изилдөө. Совет учурунда түрк тилдүү элдин жалпылыктарын изилдөөгө караганда айырмачылыктарына көбүрөөк басым жасалчу. Бул советтик идеологиянын элди бири-биринен алыстатуу, бөлүү, ажырымдатуу атайын максаты эле. Эсимде, докторлук диссертациямды талкуулатканы барганымда москвалык айрым адабиятчылар "тюркоязычная литература" деген сөз айкашын кабыл албай коюшкан. Ошондо атактуу адабиятчы Георгий Ломидзе: "славян тилдүү адабият" деп жазып жүрбөйбүзбү" - деп, мени колдоп чыккан болчу. Түрк академиясы жалпы түрк калкына жалпы, бирдиктүү илимий көз карашты иштеп чыкмакчы.
Ошондой эле совет учурунда "Адабият достугу - эл достугу" деген учкул сөз да бар эле. Ушул учкул сөздүн аркасынан көркөм чыгармаларды которуу, таанытуу, адабият күндөрүн өткөрүү жана башка ушул сыяктуу көптөгөн практикалык пайдалуу иштер аткарылчу. Кыргыз адабиятынын күндөрү Өзбекстанда, Казакстанда, Тажикстанда ж.б. өткөрүлгөн. Бүгүнкү күндө ушундай адабий-маданий иш-чаралар жетпей турат. Менин Алматыга барганымдын себеби да - кыргыз-казак адабий байланышынын проблемаларын эгемендүүлүктөн кийинки мезгилин изилдөө болуп саналат. "Абай жана кыргыз акындары" деген темада баяндама жасадым. Келишим түздүк, биргелешип илимий журнал чыгармай болдук, каражатын Абай институту көтөрмөк болду. Айта кетүүчү жагдай, "Аңыз адам" деген журналдын бир саны "Шыңгыс Айтматов" деп аталат.
Ош жана Жалал-Абад мамлекеттик университеттеринин мугалимдери жана студенттери менен да жолуктум. Айта кетейин, шакирттеримдин бири Каныбек Исаков Ош мамлекеттик университетинин ректору болуп бекитилди. Мен 1977-78-жылдары Ош педагогикалык институтунда окутуучу болуп иштеген элем. Азыр университеттин окутуучуларынын бири Махмуд Кашгаринин жыйнагындагы адабий мурастар боюнча кандидаттык диссертация жазып жатат. Мугалимдер, студенттер жана аспиранттар менен жолугушууда адабият, тил, маданият жана искусствонун актуалдуу проблемалары талкууланды. Менин демилгем жана сунушум боюнча "Адабиятчылардын биримдигин" түзмөк болдук. Бул жаш адабиятчыларды илимге тартуу, өстүрүү, камкордук кылуу менен бирге адабиятты, адабият таанууну пропагандалоо болуп саналат. Азыр жаштар көркөм адабият окубай калышты. Кайсы жерге барбагын, жада калса филология факультеттеринин студенттеринин ичинен да, көркөм тексттерди окубаганы басымдуулук кылаарына кездешесиң. Азыркы жаштардын көбү китеп окубаганы - улут маданиятынын келечеги үчүн чоң кемчилик.
- Курултайга да катышсаңыз керек. Купулуңузга толдубу?
- Андан келип Кыргызстан элинин курултайына катыштым. Курултай максаттуу болду десем болот. Анткени Кыргызстанда жашаган улуттар жана эл "Мекеним - Кыргызстан" деген ураанды турмуш-тиричилигибизде кеңири иш жүзүнө ашыруунун механизмин, жолун таап отурушат. Ынтымакта, биримдикте жашоо, сактоо жоопкерчилиги, милдети мурун титулдук эл деп кыргыздарга гана тагылып калчу. Башка улуттун, элдин өкүлдөрү мейман катары четте кайдыгер карап отурушчу. Ал эми курултайда Кыргызстандагы ынтымакты сактоо бардыгына тиешелүү экендиги баса белгиленди. Өзгөчө, башка улуттун өкүлдөрү өздөрү мамлекеттик тилди өздөштүрүүлөрү эң биринчи, кечиктирилгис күн тартибиндеги маселе катары түшүнүүлөрү мени толкундантты. Мамлекеттик тил саясатын курултай түз жолго, багытка койду. Мурда мамлекеттик тил десе эле улутчул деп күнөөлөп жатып калышаар эле. Көбүнчө башка элдин өкүлү мамлекеттик тил десе эле мажбурлоо, зордуктоо деп түшүнүшөөр эле. Мамлекеттик тил Кыргызстанда жашаган элдин карым-катнашынын уюткусу, данакери болушу керек! Буга чейин башка улуттар гана эмес, биз өзүбүз, кыргыздар да мамлекеттик тил саясатын бир жактуу түшүнүп, жүргүзүп келгенбиз. Бүгүндөн тартып, мамлекеттик тилди үйрөнүүгө окуу китептери жок деген шылтоолор суу кечпей калды, эң башкысы каалоо болушу керек.
- Сиз жетектеген институт кандай иштерди аткарып жатат?
- Биз, Ч.Айтматов атындагы Тил жана адабият институту, "Кыргыздын байыркы жазуулары" деген илимий конференцияга катуу даярдык көрүп жатабыз. Таштагы жазуулар табылган географиясына байланыштуу Орхон-Енисей жазуулары деп аталып калган. Энесай жазууларын белгилүү окумуштуулар кыргыздыкы деген бүтүмгө небак эле келишкен. Кыргызстандын аймагында ал тексттерди "Байыркы кыргыз жазуулары" деп атасак деген сунушубуз бар. Албетте, айрымдар буга каршы болушу мүмкүн, бирок талаштан тактык жаралат дегендей, илимий полемикалар жакшы жыйынтык берет деп ойлойбуз. Азыр институтта кыргыз жазуулары боюнча С.Сыдыковдун, Н.Усеевдин китептери жарык көрдү. Мамлекеттик тил комиссиясынын төрагасы Рыскелди Момбеков да бул оюбузду колдойт деген ниеттебиз. Биздин идеябыз менен Садык Шер-Нияздын пикири далма-дал келип, ал биздин конференциябызды эл аралык деңгээлде өткөрүүгө камкордук кылмакчы.
- Эне тили боюнча дагы айта турганыңыз бардыр...
- Бизде - тил таанууда көп маселелерди изилдөө турат. Мисалы, соматикалык фразеологизм. Чындыгында, мындай маанидеги сөздөргө маани берилбей келет. "Жүрөк" деген сөздү алалы. Ал башка сөздөр менен айкашканда анын ар кандай жаңы маанилери келип чыгат. Коён жүрөк (коркок), суу жүрөк (коркок), таш жүрөк (мээримсиз), кара жүрөк (катаал), ак жүрөк (таза, адал, ак көңүл), жүрөгүндө оту бар (баатыр), жүрөгү агарбоо (көңүлү калуу, ийикпөө), жүрөгү алып учуу (тынчсыздануу), жүрөгү бүтүн (санаасы тынч), жүрөгү даабоо (батыналбоо), жүрөгү жаралуу (кайгылуу), жүрөгү калуу (жалкуу), жүрөгү каноо (жаны кейүү, кайгыруу), жүрөгү курч, жүрөгү оозуна келүү, жүрөгү сыздоо, жүрөгү туйлоо, жүрөгү түшүү ж. б. Алардын абстрактуу ой жүгүртүү менен өз ара карым-катышы... Эгерде көркөм тексттин контекстинде карасак, соматикалык фразеологизмдер каармандардын образдарын ачып берүүдө чоң кызмат аткарып келет.
- Кыргыз адабиятында акыркы жылдары мистикалык жанр жанданып бараткандай, бул тууралуу эмне айта аласыз?
- Кыргыз адабиятында мистикалык көрүнүштөр эгемендүү мезгилден тартып кире баштады. Совет адабиятында бул жат көрүнүш болчу, азыр адабиятыбызды каптап кетти. Бирок алардын баары эле көркөм адабияттын талаптарына жооп бере бербейт. Чыңгыз Айтматов "Тоолор кулаганда" романында Жаабарстын өлүмүнө байланыштуу окуяда мистиканы көркөм ык катары колдонгон. Жаабарс үңкүрдө ок жаңылып өлдү. Бирок эртеси анын денесин үңкүрдөн таппай калышты. Муну кандайча түшүнсө болот?!
Ал эми Казат Акматовдун "Архат" романында мистикалык көрүнүштөр өтө эле жыш. Өзгөчө эң биринчи вариантында. Авторлордун мындай мистикалык көрүнүштөрдү сүрөттөөсүнө эмне себеп болду?!
Адабияттагы бул көрүнүшкө да иликтөө жүргүзүлүшү керек. Кандай учурда бул ыкма өзүн актайт, пайдалуу натыйжа берет, кандай ыңгайда куру убара, көз будамайлоо болуп калат, ушуларга жооп болуш керек.
Чыңгыз Айтматовдой залкарлардын аркасында келечек муундарга өрнөк болчу жасап кеткен иштери калат, айтып кеткен сөздөрү калат. Дегеле, чыныгы художник жараткан көркөм образ көп маанилүү, көп пландуу болот. Ак карлуу Ала-Тоонун бийик чокусунда өмүр сүргөн Жаабарс о. э., тоолуктардын рухун, духун алып жүргөн сөөлөттүү жаныбар, тоолуктардын символу катары берилген. Рыноктук экономиканын утурумдук оорчулугуна майышкан эл акчалуу магнат-мергенчилерге "жем" болуп, утурумдук "товар" болууга аргасыз болуп жатышканы менен, Арсен Саманчиндей намыстуу уулдары бар улуу элдин духу өчпөйт, руху өлбөйт. Сүйүктүү, күчтүү каармандарын кайып кылып жиберүү көрүнүшү кыргыздардын эстетикалык дүйнө таанымында илгертен келаткан нерсе, "көркөм ыкма" деп койсок болот. Манас бабабыздын Ак шумкары, Кумайыгы да, Семетей да кайып болуп кетишет эмеспи. Байыркы таш жазууда аты калган кыргыз каганы Барсбек бабабыз жөнүндө да өзү өлгөндөн кийин сөөгү табылбай, кайып болуп кеткени жөнүндө аңыз кеп айтылат эмеспи.
- Айтматов тууралуу кандай эмгектерди жазып жатасыз?
- Кийинки эки-үч жылдын ичинде Чыңгыз аганын жаркын элесине карата жыйырма төрт ыр, поэмаларды жазыптырмын. Жакында бардыгын бириктирген диск чыкты. Белгилүү артисттер Дүйшөн Байдөбөтов менен Эгемберди Бекболиев музыканын коштоосунда көркөм окушкан. Угуп отурсак, беш сааттык уктуруу болуптур. Чыңгыз аганын дүйнөдөн кайткандыгына байланыштуу күндөрдө биринчи Кыргыз радиосу тарабынан бир жума уктурулду. Эл жакшы кабыл алып жатышат. Дисктерди мектептерге, университеттерге, каалоочуларга бекер таратып берейин деген оюм бар. Сүйүнбай Эралиев айткандай, жан дүйнөңдө ой болсо калем кармасаң эле саптар асмандан түшкөнсүйт. Ал ойлорду өз учурунда жазып калбасаң, кийин учуп кетет. Мен дагы Чыңгыз агай жөнүндө ойлоп, калем кармасам эле саптар тизмектешип төгүлө берет. Таң каласың!
кыргыз тилиндеги гезит "Форум"
email • архив • редакция
Коюнда паспорт, колунда компьютер, бар...
Коюнда паспорт, колунда компьютер, бар, атаң!..
Назарбаев мырза, "бетеге кетип, бел калат…"!
Кыргыз соттору кыргызга кыянаттык кылабы?
"Serpeus Inc." директорлор кеңешинин төрагасы:
"Жогорку Соттун тийиштүү чечимин аткаруу Кыргызстандын экономикасына жаңы инвестицияларды тартууга жашыл жарык берет"
жоругу, жалпы түрк элине көө болбошу керек
Коомдук телерадиоберүү корпорациясынын башкы директору:
"Тунгуч" музыкалуу драма театрынын актеру:
"Театрлардын иштебей жатышына театр жамааты күнөөлүү эмес"
Өлкө коопсуздугу - мамлекеттик тилге көрүлгөн камкордукка
жашаган элдин карым-катнашынын уюткусу, данакери болушу керек!"
"Ак Шумкар КУТ" жаштар коомдук бирикмесинин
төрагасы Айбек Бузурманкуловдун билдирүүсү
Куудул Асанкул Шаршеновду эскерүү
Кырк кыз ат оюнда ойношот…