ru ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ru ky ky ky ru ky ru ky ru ru ru ru ru ru ru ru bg ru ru ru ru ru ru ru ky ru fr ky ru fr ru ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ru ru fr ru mk fr ru fr ru ru fr ru fr ky fr ky tt ky ru fr ky ky ru fr ky fr ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ky ru ru fr hbs_cyr uk fr ru ky fr ky ce fr ky ky fr uk ru uk fr ky ky fr ru ru fr ru ce fr ky ce fr tt ky ky ru ru fr ky fr ru ru ru ru fr mn en fr myv fr ky ky fr ky uk fr ru ru fr ru ru fr ru kk fr ru ky fr ru kk fr ky fr ru ru
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
2008-жылдын 8-апрелиндеги Кыргыз Өкмөтүнүн № 340-4-токтомунун негизинде, ар жыл сайын август айынын алгачкы аптасынын жума күнү "1916- жылдагы Кыргыз элинин улуттук көтөрүлүшүнүн курмандыктарын эскерүү күнү" деп белгиленген. Быйыл бул күн 5-августка туура келип, Улуу Үркүн окуясына 95 жыл болгондугу менен коштолду. Буга байланыштуу "Кыргыз эл" коомдук бирикмеси 5-августта Ысык-Көлдүн кадимки Каркыра жайлоосунда Үркүн шейиттерин эскерүү күнүн белгилешти. Ага кошумча, ушул жылы бул эскерүү күнүнө карата Бишкектеги мамлекеттик тарых музейинде тээ 1916-жылдан бүгүнкү күнгө чейинки Улуу Үркүн боюнча чогултулган орчундуу материалдык жана документтик фактылардын негизинде көргөзмө ачылды.
Негизи тарыхтагы маалыматтарга таянсак 1916-жылдагы "Үркүн" Орусия падышачылыгына каршы багытталган Орто Азиядагы эң ири көтөрүлүш болгон. Ошол кездеги орус тарыхчыларынын тили менен бул боштондук күрөш "Үркүн" аталып калганы менен чындыдыгында ошол учурдагы саясий жана социалдык кырдаалды "Кыргын" деп атасак эч жаңылышпасак керек. Бул геноциддик кыргындын, мыкаачылык кыянаттыктын эң негизги себептеринин бири-орус дыйкандарынын көп санда көчүп келүүсү жана аларды отурукташтырууда кыргыздарга карата зордук-зомбулуктардын күчөшү.
Экинчиден,19-кылымдын аягы 20-кылымдын башындагы төрө пейилдик, падышалык Орусиянын ашынган адилетсиздиги, катаал аскердик-административдик жана салык саясатын жүргүзгөнү, жергиликтүү калктын жер сууларын, мал мүлкүн, күч колдонуп тартып алуусу жергиликтүү элдин толкундоосунун жаралышына алып келген. Улуттук боштондук күрөш 1916-жылы 4-июлда Кожентте башталып Түркстан чөлкөмүн камтыган. Көтөрүлүштүн негизги очогу Жети-Суу аймагы же түндүк Кыргызстан болуп калды. Чүй, Ысык-Көл, Нарын,Талас аймактарынын калкы орус аскерлерине, оторчуларына каршы мекенинин эртеңки бейпилдиги, көз карандысыздыгы, бейкут жашоосу үчүн өзгөчө каармандык, тайманбастык менен күрөшкөнү маалым.
Албетте, Орус падышасынын аскерлери менен жергиликтүү элдин күчүнүн тең эместиги кыргыз элинин жабыр тартышына алып келген. Атайын жазалоо отряддары мыкаачылык жана мерездик менен элдин толкунун басууга аракет жасашкан. Кырылгандан калган кыргыз калкы Акөгүз, Бедел, Барскоон, Сөөк, Жаак, Жууку, Үзөңгү-Кууш, Сарыжаз, Эңилчек, Торугарт, Эркечтам сыяктуу ак кар, көк муз ашуулар менен Кытайга карай качууга аргасыз болушкан. "Жол азабы, көр азабы" демекчи, нечен мыкты кыргыз жигиттер, солкулдаган жаш кыз - келиндер, эне сүтү оозунан кургай элек, наристелер, карыганда өз мекенинен айласыз айрылып бараткан чал-кемпирлер, азып-тозуп, ач-жылаңач көрбөгөн азаптары калган жок. Ошондогу миңдеген кыргыздардын тагдырын кийин Касымаалы Баялинов"Ажар", Мукай Элебаев "Узак жол" чыгармаларында чагылдырууга аракет жасашты. Көроокаттын азабынан өзү алдейлеп баккан кыз-уулун Какшаал менен Кашкардын элине саткан ата-энелердин ошондогу абалына ким түшүнмөк?!
Тарыхый документтерге кайрылсак, 1916-жылы Россия падышачылыгынын согуш министри өзүнүн жарлыгы менен 42 замбирек, 69 пулемет, 15 батальон, 33-казак (орустардын атчан армиясы ) жүздүктөрүн, 2 казак-орус полкун, замбирек менен куралданган атчан батарея жөнөткөн. Борбордук Россиянын башка облустарынан алынып, 35 рота, 24 казак-орус жүздүгү, 240 атчан чалгынчы, 16 замбирек, 47 пулемет жиберилген. Ошону менен 1916-жылдын август айынан сентябрь айына чейин кыргыз аймагына ондогон жазалоочу отряддар келип түшүп, элди айоосуз кыргынга учуратышкан.
Азыр биздин колго жеткен фактыларга көз чаптырсак, албетте, төбө чачың тик туруп, денедеги каның үркөт. Бирок, чындык деген чындык, тарыхты кийинки урпактар да так биле жүрсүн деген ниет менен айрымдарынан үзүндү келтирели:
Кыргыз жергесине аскердик стратегиялык экспедиция менен келген генерал, бээсин ташка тартып, мине албай жаткан кыргыз абышканы атып өлтүрүп, башын дорбого салып Санкт - Петербургдагы этнографиялык музейге "байыркы жапайы кыргыздын башы" деп, экспонат кылып койгондугу айтылат. Бул шовинисттик мыкаачылык фактыны эгемендүүлүк жылдарында "Казак адабияты" (кыргыз эмес) гезити басып чыгарган. Ал экспонатты совет бийлиги орногондо гана алып салышканы маалым.
Ошондой эле жазалоочу орус солдаттарынын падышалыкка тапшырган отчетторунан алып карасак, төмөндөгүдөй фактылар калкып чыгат:
Жети суу областынын аскер командачысы М.А. дагы бир жазалоочу отряддын начальниги 1916-жылдын 28-августундагы рапортунда мындай деген.
"Ущелье на протяжении 8 - 10 верст по р. Тюпе было очищено от Киргизов, имущество вместе с юртами (200-300штук) сожжены нами, а скот весь у них захвачен и угнан нами к городу Прежевальску и в село Теплоключенском и сданы. Киргизов убито и ранено человек 70 - 80. Взято живыми 13 человек, которые сданы в Прежевальскому тюрьму. Скота захвачены; лошадей - 172, рогатого 1645 и овец 10221 а всего 12038 голов.
Бул маалымат бир эле жазалоочу отряддын берген отчету. Мындай отряддар ал учурда кыргыз аймагынын түндүк жагынын баардык айылдарында кыргыздарды кырып-жоюу, тукум курут кылып жерин басып алуу аракеттерин кызуу жүргүзүп жаткан мезгилдери эле.
Семиречье областынын аскер губернатору Алексеевдин Николай IIге тапшырган рапортунан:
Нападению подверглась 94 селения в котором сожжено и разрушено 5373 двора. В селениях на полях и на дорогах было убито 1905 обоего пола (и мужчины и женщины) ранено 684 взято в плен и безвести пропало 1105 человек.
"Албетте, кыңыр иш кырк жылда билинет" демекчи, мындай ондогон фактылар ачыкка чыгып, тарыхтан орун тапканы менен, биздин айталы дегенибиз, ошол 1916-жылдагы улуу элдик боштондук кыймылында кыргыз улуту кокустуктан тукум курут болуп калуу абалына кептелгендигинде. Эл ээрчиткен азаматтардын акылмандыгы менен Кытай империясынын аймагына өтө качпаганда, ким билет, орус жазалоочулары акыркы кыргызга чейин атып коюшат беле?!
Азыр бул боюнча иликтөө жүргүзүп келгендердин эсеби боюнча, кыргыз эли көтөрүлүштө жалпысынан 119 215(жүз он тогуз миң эки жүз он беш) кишиге же болбосо 41,4 пайызга азайган. Бул албетте, чоң жоготуу.
Ушул жана башка Улуу Үркүн боюнча материалдар азыркы учурда Мамлекеттик Тарых музейиндеги көргөзмөдө толугу менен турат. Тарыхтын жаңы бүктөмдөрүнө кызыккандар болсо музейге баш багып таанышып чыкса болот.
кыргыз тилиндеги гезит "Алиби"
email • архив • редакция
Парламент коом жана бизнестин кызыкчылыктары үчүн иштей баштады
Парламент и общество ищут пути…
Жогорку Кеңештин депутатына 7000 жумушчу кайрылды…
Бразилия - новый партнер Кыргызстана…
Жизнь, когда кости -
по 25 сомов за кг…
Кому на Руси, то есть, в KG жить хорошо?
Новая тема со старыми фигурантами
или особенности кыргызской политики
Вицелер парады же жумуртканы күздө санайбызбы?
"Единый Кыргызстан" ("Бүтүн Кыргызстан") един с Вячеславом Ханом?!
"Социалдык багыттагы" көбүртүлгөн өлкө бюджети
"Социально-ориентированнный" бюджет страны с воздушными цифрами
же өлкө казынасын кантип толтурууга болот?
или как можно пополнить бюджет страны?
"Я всем сердцем люблю мой Кыргызстан!"
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Токтогулдун милициясы ИИМдин буйругун аткарбагандыктан
Сотрудники милиции Сузакского района будут нести ответственность за утери табельного оружия
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Нобель сыйлыгынын лауреаттарынын жолугушуусунда доклад жасады...
Орустар алтын медаль беришиптир...
Кызык, эмне болуп жатат деги….?
Кыргызстандын жарандарына жасалган мыйзам ченемсиз эксперименттер
В Кыргызстане многие еще только ждут своего часа
Курманбек Салиевич Бакиев, тур ордуңдан, сот келатат!
"Мой курс - отстранить родственников президента от власти"
Курманбек Бакиев кимди мураскер кылып калтырат?
Кого Курманбек Бакиев назначит преемником?