ky en en en en en en bg ky ru mn ky ky ky kk ky ky ky ky kk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ru ky ru ky ru ky ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky bg ky ru ky ru ky ru ky ru bg ru tt ru ru ru ru ky en en en en en en en en en ru
"Тил - улуттун жаны" аттуу китебин окугандан кийинки ой
Бул китептин столумда жатканына көп болгон. Караш үчүн коюп койгон китептердин арасында эле. Ырасын айтсам, акылдуу, кооз сөздөрдү (анын баары жасалма болгондуктан) угуудан да, айтуудан да жадагам. Кудайдын тынымсыз таасир этээри чын, көңүлүм чөгүп, айласыз жүргөн күндөрүмдүн биринде, ошол китеп колума тийди. Аны ким карматканын, эмне үчүн кармаганымды билбейм. Анан калса мен үчүн окуй турган китептер жоктой туюлат...
Китептин алгачкы саптарын окуганымдан кийин эле, отурган ордумдан жылбай, күүгүм киргенин туйбай, алиги китепти окуй берген экемин, ой чабыты, тилинин кыска, тактыгы өзүнө тартып, ошол боюнча аны бир дем менен окуп бүттүм. Китептин авторун мурун укканым бар эле. Айрым макалалары менен тааныш болчумун. Кыска мөөнөткө чай ичишип, кобурашкан учурум болгон. Көзүн саал жумуп, шашпай, ар бир сөздүн, сөздүн эмес тамганын мазасын чыгарып, айткан оюна уюган темирдей бекем ишенип, сени ынабай коюуга мүмкүнчүлүк бербей, коңур добушта кобураарын көргөм. Дал ошондой кобурап, өзүнүн үнү менен айтып бергендей, ыракаттуу окуп бүттүм. Калп айткан менен болобу, моокумум канды. Мен дагы кээде ушинтип сүйлөп алганда моокумум канып калат.
Кыргыз тилинин мамлекеттик тил болгонуна быйыл 21 жыл толду. Кыргыз тилине 21 жыл болду деп айтуунун өзү деле күлкүлүү. Айла жок айтылган сөз... Тескерисинче: кыргыз тилинин жоголуп баратканына 21 жыл болгон жокпу (?) деген ой келет.
Мен Жумгал жергесинде "Мамлекеттик тил жана улуттук идеологияны өнүктүрүү борбору" деген коомдук башталыштагы мекеме ачып, эки жылдан бери иш жүргүзгөн болом. Сыягы, азыр көпчүлүк ойчулдар: айыл адамдарында улуттук нарк, мамлекеттик тил сакталып турат деп өздөрүн алдашат көрүнөт. Азыр айылдыктар шаардыктардын деми менен жашап калышкан. Шаар болбосо - элетте жашоо керек. Шаардан кичине шыбырт кетсе, аны айыл эли апырып-сапыртып жиберет. Жеке турмушта азыр айыл менен шаардын айырмасы болбой калды. Биз айылда туруп этти, сүттү, картошка, жер-жемиштерди шаардыктардан кымбат баада сатып жейбиз. Шаарда жашап, кой, эчки багып, эт, сүт саткандар көп. Кийген кийимдерибиз, жүрүм-турумубуз, шаардыктардан айырмабыз жок. Көргөнүбүз телевизор, видик, окуганыбыз "Супер-газета". Сүйлөгөнүбүз орусча-кыргызча аралаш. Жазганда деле ошондой жазабыз. Иш кагазыбыздын көпчүлүгү орус тилинде жүрөт. Кокус кыргызча жазсак бир сүйлөмдүн ичинде 3-4 орус сөзү аралашат же, ойду так билдирбеген чалагайым сөздөрдөн түзүлөт. Мындай жашоо - канга сиңген адатка айланган. Кыргыз балдардын теңинен көбү орус класстарда окушат. Орус тилинде так сүйлөбөгөндөр, жаза албагандар дале кызматка алынышы кыйын. Аларды сабатсыз катары баалашат. Айылдарда клуб, китепкана дегендер дээрлик иш жүргүзбөй калышкан. Штаттары бар, айлыктары төлөнөт, бирок жүргүзүлгөн иштин майнабы жок.
Байас Турал "Тил Кербени" менен Жумгал жергесине келгенде "Жумгал эли абдан саясатташканын..." байкаптыр. (226-бет). Сыягы туура байкаса керек, мен райондогу бейтапкананын башкы врачынын иш кагаздарын карап олтуруп, анын мамлекеттик тилде жазылбай жатканын айтсам, ал келин мени жактырбай карап: "Шакин байке, сиз эмне үчүн орустарды жек көрөсүз?" дейт. Мен кыйлага ай-таар сөз таппай калдым... Райондук элге билим берүү бөлүмүнүн башчысы: "...Сиз Тажикстандагы чатакты көздөп турат көрүнөсүз?.." деп чочутат. Кыргыздын уюткусу жаткан Жумгал жергесинде кыргыз тилине коюлган мыйзамдуу талапты кабыл алуудагы жетекчилердин мамилеси ушундай...
Менин жеке баамымда азыр кыргызча ойлонуп, кыргызча кийинип, кыргызча тамактанып, кыргызча так сүйлөп, кыргыз күүсүн угуп, кыргыз комузун чертип, кыргыз элинин эртеңин ойлогон адамдын табылышы кыйындап баратат десем, балким айрымдар чычалашып, көпчүлүгү ишенбей коюшу мүмкүн. Аларды аныкташ үчүн жасаган иштеринен байкоо керек. Өздөрүн кыргыз сезгендер кылайып кыргызга окшобогондугу жасаган иштеринен көрүнүп турат. Кокус аларды кыргыз элине мүнөздүү эмес десең, "бардыгы зарылдыктан келип чыгат" деп жооп беришет. Алардын ойлору боюнча кыргыздар гүлазыкты, эжигейди, көркөмдүү кийимдерди, күүлөрдү, дастандарды, төкмөлөрдү, шырдакты, оймону, сайманы, темир комузду, чечендикти, саяпкерликти, мүнүшкөрлүктү, зергерликти, насыятты, жаңылмачты, макалды, лакапты ж.б. зарылдыктан ушул күнгө чейин колдонуп келишсе керек. Эгерде бабалар курсагы менен ойлонушса, жаңылмачсыз деле жашоосун улантышмак беле?.. Өздөрүн элге кызмат кылышып, кыргыздын келечеги үчүн кызмат кылып жүрөм дешкен "крутойлор" жогорудагы кыргыздын асыл нарктарын билишпегенин намыс көрүшпөйт. Ошондон улам Байас Турал "...Мындан ары биз адамдарды улутту өстүргөн ишине карап баалашыбыз керек!"- деп
Байас Турал кыргыздарды "киргиздер" болуп калды деп кейийт. Муну менен кыргыздар орус улутуна ооп, кыргыз болбой калды дегиси келет. Кыргыздар "киргиз" болуп эле токтоп калса, Алтайдагы, кытайдагы кыргыздардай элдүүлүгүн, улуттук асыл нарктарын унута койбос эле. "Киргизден" дагы зыяндуу дартка чалдыкканын эмнеге байкамаксан болуп жүрөбүз?.. Бүгүнкү кыргыз мамлекетинде жашаган кыргыздар күбөгө айланып баратышат. Алар өздөрүнүн асыл нарктарын өздөрү жеп жатышат. Күбө жеген асыл нарктар кайра калыбына келбейт. Аны кайрадан күнүмдүк жашообузга колдонушубуз кыйынга турат. Мунун негизги себеби, кыргыз эчак улуттук дилинен, дининен ажыраган. Дилинен ажыраган адам көрүнгөн динге кирип кете берет. Дили менен динин алмаштырган адамга улут тагдыры кызык эмес. Ал жеке жашоосунун кызыкчылыгын гана көздөйт... "Мен динимди алмаштырышым мүмкүн, эзели дилимди алмаштыра албайм!" деп атпайбы, кытай сакчысы, Жайсаңдын "Манасында". Дилинен ажыраган адамга тилдин зарылчылыгы канча? Улутту кармап турган ыйык сезим - ал улуттук дил! Демек, элибиз улуттук дилинен эчак ажыраганын элден мурун ЭЛИТАЛАР сезиши керек. Ошондон кийин гана ДИНДИ ойлонобуз.
Гандидей болуп ким күйөт?
Биз азыр "оппозиция" деген сөздү өтө жактыруу менен кабылдап жүрөбүз. Мунун кыргызча түшүндүрмөсүн мен так билбейм. Баамымда көз караштардын ажырымын билдирсе керек. Алар негизинен эл таламын талашып, элдин көкүрөгүндөгү ачуу чындыкты козгоп, бүйүрүн кызытып, аларды "бакытка" баштоочу бир топ сыяктанат. Ошол топ кайсыл элдин таламын талашып, келечегин көздөйт? Кыргыздынбы же интерна-ционалдынбы? Сыягы алар кыргыз элинин кызыкчылыгын көздөгөн жери жок. Аларга таламын талашкан утурумдук сүрмө топ болсо болду. Сүрмө топко деле утурумдук кызыкчылык керек. Алар улуттун келечеги, кыргыздын тамырына доо кетирбөө маселесин көздөп жатышкан жок. Эгерде оппозициялык маанайдагы эл өкүлү улут намысын, улут келечегин, улут дилин, улут динин, наркын, тилин, салтын коргоп чыкса, анда ал инсан улуттук асыл нарктарды толук өздөштүрүп, кыргыз тарыхын так билип, өзүнүн жаш курагына жараша улуттук
кийим кийинип, улут намысын коргогон ниеттеш адамдар менен иш баштаса, аны эл чакыртпай, акча төлөтпөй эле ээрчип алышмак. Кезинде Улуу Индия эли Англияга көз каранды болуп турганда кара-
пайым элдин өкүлү Ганди бир дагы күч колдонбой, өзүнүн улуттук кийимин үстүнөн түшүрбөй, улуттук салтын, наркын, тилин бекем тутуп, кышында Лондонго жылаң аяк, ак матасын жамынган абалында барбады беле!.. Ошондой улут өкүлүн улуттун карапайым эли кантип ээрчибей коймок!? Бизде Гандидей улуттун асыл нарктарын так билген, улут намысы үчүн башын байлаган, улуттун кийимин, тамагын, дилин, динин, тарыхын так билген инсан барбы?! Менимче, көкүрөктө улут намысы күйбөй туруп, элдин эзелки асыл нарктарын өзү тутунбай туруп, улуттук дилди, динди ажырата албай туруп, ар кошкон элди акчага сатып алып, алдап, жеке максатка жетүүнүн арты жакшылык менен бүткөн эмес. Тарых - элдин өткөнүн билүү үчүн жазылбай, анын жакшы жана начар жактарын үйрөнүү үчүн да керектелет. Муну жакында мекенинен качкан бийлик ээси аныктады...
"Кыргызстанда жашап жатып, анан кыргыз тилинин өнүгүшүнө каршы болуп жаткандарды "кыргыздын тузу урсун" дейбиз. Ким кыргыз тилине жана ал тилдин ээси болгон кыргыз элине жамандык кааласа, ал жамандыгы айланып өз башына тийсин!" (137-б.) деп каргайт Байас Турал. Ал эмес, улуттук тилди коргоп үн кошуп коюшпаган кыргыз акын-жазуучуларына таарынат. Өз ара үч-төрткө бөлүнүп ынтымакка келе албаган жазуучулардын эмнесине таарынат дейм да! Ал бийликти өзү тартып алды эле, эмнени өзгөртүп жибергени көрүнбөйт... Андан көрө "эмне үчүн кыргыздын биримдиги кетип, ынтымагы жок?" деген суроого жооп издесе болбос беле! Мунун себеби: кыргыз ыйык дилинен, дининен эчак ажыраган. Улуттун өзүнүн ыйык тили, дини бар экенин эчак унуткан. Ошондуктан биримдигибиз, ынтымагыбыз жок болгонун эл башкарган эл башчылар билгиси келбейт. Сыягы, билүүнү да каалашпайт. Элге жакшылык каалаган мекенчил азамат улут үчүн Гандидей күйүп, кара башын сайып койгонду көрө албай жатпайбызбы! Менин оюмча, адам бирөөгө сын айтуудан мурун өзүндөгү жетишпегендиктерди сындан өткөргөнү дурус. Эгерде өзүм айта турган талабыма өзүм так, шайкеш келсем, анда менин айтканым кандай гана жарашып калмак!
"Манас" -кыргыздын ыйык куту
Ушул убакка чейин улуттун "кыргыз" деп аталып калганын тактай албай келебиз. Ар ким ар кандай божомолдорун айтышып, ошол ойлорун чындык катары сезгендеринин ичинде Байас Турал дагы бар. Биздин түпкү бабабызды (ал түпкү деле эмес) Улус, Угуз, Огуз деген ысымдар менен аташып, анын чыныгы атынын бурмалангандыгын билишпей, анан "ошол улуу бабабыздын Кыргыз аттуу небереси болгонун" (221-б.) айрым жазмаларга таянып кеп кылат. Ошол таянган жазмалар деле божомол экенин туюп турушуп, туйгулары келишпейт. Аларды илимий эмгектер деп аташат. Ошол божомол илимий эмгектерге ишенишип, Улуу Кудайдын сырдуу белектерине ишенишпейт. Ушул күнгө чейин Улуу "Манас" дастанын жомок катары карашат дагы, кайра аны болгон, жашаган адам деп, арбагына сыйынышат. Эгер ал жомок болсо, кайдагы арбакка сыйынганы белгисиз. "Манас" жөнүндө жазылган дастандарга караганда, "Манас" дастанын изилдеген илимий эмгектер көп. Жазылган илимий эмгектерге ишенишет дагы, Улуу Кудай тарабынан ыйык сыр кылып берилип жаткан МАНАС илимине ишенишпейт. Ушундай ойку-кайкы ойлордун арасында Байас Турал дагы "МАНАС менен азыктанмайынча кыргыз "КЫРГЫЗ" болбой турганына көзүм жетти!" деп так оюн билдирет. Бирок эле улутту МАНАС менен азыктандырууга кам урбай, кыргыздын "киргиз" болуп баратканынан чочулайт. Элди МАНАС менен азыктандыруу үчүн эмне кылуу керек деген ой эч кимдин мээ кыртышына кирбейт. Тактап айтканда Улуу Манас бабабыз 670-жылы Алтайда, Канттуу деген аймакта, (кийин Канти-Мантийский автономиялуу облус болгон) Бөйрөктүү жайлоосунда, 6-августта, таңга маал жарык дүйнөгө келгендиги тууралуу Улуу Кудайдын жиберген маалыматына ишенгилери келишпей, аны "шарлатандык" дейт. Бул маалыматтын ишеничтүү жагы анын эң мыкты поэзиялык саптар менен жазылгандыгында. Бирок, бу поэзия Анатай Өмүрканов, Соорон сопу сыяктуу акындарга жакпай тургандыгы өтө эле шектүү. Жакпай калуунун себеби жөнөкөй эле: аны тапкандар бир көзгө көрүнбөгөн бечара пенделер. Кокус бул маалымат мамлекеттик деңгээлдеги белгилүү элита тарабынан айтылса, анын "киргиз" экенине карабай, түкүрүгү жерге түшпөй калмак.
Жайсаңдын "Манасында" мен кыргызмын деп, кыргыз тамырынын кайдан чыккандарын издеп жүргөндөрүнүн бардыгы бар. Айталы, Баасыз тукумунан тараган Көкөтөй бабабыздын касиеттүү арбагы уюткулуу улутубуздун Адам-Ата, Обо-Энеден берки келаткан тамырын, алардын мекендеген жери кум басып калган Троя шаарынан бери созулганын, ынтымагыбыздын жоктугунан чабылып-чачылганыбызды, Гректин (анын тамыры Күндөн тараган) "Илиядасын" Гомер сокур эмес. Керк сокур акын айтканын, Керктен кийин Була акын улантканын,
кийинчерээк Күндөр (Гун), Узундар (Усун), Сактар, Булуттар (Буруттар) Ууздар, (Угуз), Кыркууздар, кыррыздар болуп, улут аты душмандан сактануу айласында улам өзгөрүп турганын узун сабак кеп кылат. Улуттун аты Кыкууз деп аталып, (Кырк уруунун башын бириктиргенден улам ушинтип аташкан), анын ханы Эштек Коконго ордосун көтөргөн учур 6-кылымдын экинчи жарымы эле. Эштек Хан Анжыяндагы Алоокени сүрүп чыгаруунун айласын көздөп, арабдарга өз элчисин жибергени ырас. Эгер алар кытайларды сүрүп чыгарууга көмөктөшсө, алардын динин кабыл алууга убада кылганы чын. Бирок Эштек 25 жашында каза болгондон кийини Али-Халифа жетектеген куралдуу аскер келип күч менен баш ийдиргенин айтып турат. Муну тарыхчылар деле төгүнгө чыгарбаса керек. Ошондон кийин кыркууз деген аталыш айтканга ылайыкталып, КЫРГЫЗ делинип, анын биринчи ханы Жакып хан ордосун Алтайга-Канттууга көтөргөн. Жакыпты Алтайга кетирүүгө себепчи болгон Санжыбек өзү бек, өзү хан болуу максатын көздөп, ошондон кийин ӨЗҮБЕК деген аталыш менен кыргыздардан бийлигин бөлүп алган. Бул тарыхый маалыматтарды эң сонун поэтикалык саптар менен баяндаган 150 басма табакка жакын китептерди кызыгып окуунун ордуна, өздөрүн кыргыз сезген, кыргыздын түндүгүн көтөрүп турабыз дешкен эл акындары, манасчылар, манас изилдөөчүлөр - бир жугуштуу илдет келе жаткандай жек көрүү менен кабыл алышты (Кабыл алышкан жок десек деле болот). Анын себеби деле түшүнүктүү: эзелки ичи тар, өзүмчүл, көралбастыктын кетпеген кесепети иритип турат. Ушул китептерди мен Байас Туралга дагы бергенмин, бирок, алиге окуганга чолоосу тийбей жүрсө керек...
Кезинде Бруно аттуу бир пенде Жердин тоголок экенин далилдеш үчүн өлүмгө башын байлагандай, мен дагы Жайсаңдын "МАНАСЫН" кыргыз улуту үчүн Улуу Кудай тарабынан мурас кылып жиберилген, арабдардын "ЫЙЫК КУРАНЫНДАЙ" ыйык экендигин далилдеш үчүн, бардык жазаларга барарымды айткым келет!
Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер.
кыргыз тилиндеги гезит "Кыргыз туусу"
email • архив • редакция
Максат - жөн гана калыбына келтирүү эмес,
Көңүл борборунда - Кыргызстан
Бишкекти Манас шаары деп атайлы!
Чет өлкөдө жүрсөм да, каным кыргыз!
"Алдыңкы айыл аймагы" конкурсуна
Казакстан: индустриялык-инновациялык өнүгүү жолунда
Ооруну сурасаң, айыкканга тете
Камбартеп - кыргыздардын эр өнөрү
Warning: include(../../ohkaptal.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/tuusu/10/0824_13.htm on line 53
Warning: include(../../ohkaptal.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/tuusu/10/0824_13.htm on line 53
Warning: include() [function.include]: Failed opening '../../ohkaptal.htm' for inclusion (include_path='.:') in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/tuusu/10/0824_13.htm on line 53
Warning: include(../../rec_art/0_rec.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/tuusu/10/0824_13.htm on line 53
Warning: include(../../rec_art/0_rec.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/tuusu/10/0824_13.htm on line 53
Warning: include() [function.include]: Failed opening '../../rec_art/0_rec.htm' for inclusion (include_path='.:') in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/tuusu/10/0824_13.htm on line 53
Warning: include(../../news/0_art.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/tuusu/10/0824_13.htm on line 53
Warning: include(../../news/0_art.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/tuusu/10/0824_13.htm on line 53
Warning: include() [function.include]: Failed opening '../../news/0_art.htm' for inclusion (include_path='.:') in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/tuusu/10/0824_13.htm on line 53