hu en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru ru uk ba ky ky ky ky ky ky ba ky ky ky ky ky ky ky ky ky ko ky ky ky ky ky lv ky ky ky ru ky ky ky ky ba ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru hu ru ky ky ru ky ru ky ru ky ru ru ky ru ky ru ky ky ky ru ru ky ky bg ru ky ky ru ru ky ru ky ru be ru ky ru ky ky ru ru uk ru kk ru
"Фабула", 14.06.11 - 15-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
...Куданыкын кудай камдайт дейт. Ал жагынан коркпой эле кой".
Машаев он беш күнчө айылында жүрдү. Классташтары менен чер жазыша сүйлөштү, атасын ээрчитип, куран окутчу жерлерге барды. Эки күн тоого чыгып келди… Жакшы эс алды ушу жолу.
Шаарга келээри менен таякесиникине барды. Энеси берип жиберген эки тоок, боорсок, каймагын берип, таякеси экөө терең кептен баштап, бир бөтөлкөнү жара тартып, ошол күнү Машаев ошол жерге конуп калды.
Эртеси турса телефон шыңгырайт. Чалган Миша экен. Бул номерди билчү.
- Эки күндөн бери издейм,-деди Миша амандашкандан кийин. Сизди начальник издеп жатат.
- Эй, менин отпускам бүтө электе эмнеге издейт экен?
- Билбейм. Мени тап деген.
Машаев жуунуп-таранып, таякеси менен чогуу отуруп, чайдан шашпай ичип, бөлүмгө келди.
Начальникке кирсе, ал жайдары кабыл алып, ал-абалын сурап, анан айтты:
- Машаев, сени куттуктап коеюн, сен бизден кеттиң, жөн кетпей, угронун начальниги болуп кеттиң.
Көрсө, Машаевди борборго жакын райондордун бирине которуптур. Ал районду жакшы билет, ар кошкон улут жашаган, криминалы айда көп жер. Начальник болгонуна Машаев көп деле сүйүнө берген жок. Көнүп калган жеринен кимдин кеткиси келет эле. Бирок барбайм деп айтууга да акысы жок, буйрук деген - буйрук!..
Отпускасы бүтөөрү менен жаңы чектелген районго келип, жаңы начальниктин кабинетинде турду. Жаңы начальник Турат Машаевге дароо эле жакты. Байкаганы - бул полковник наамын жаңы эле алган киши көзгө тике карап, сөздү түз сүйлөгөн неме экен. Мурда бул киши жөнүндө Машаевдин укканы бар. Ишине өтө так, эч нерседен кайра тартпаган, заң-закүндү бузган кол алдындагылардын чакчелекейин чыгарган, анан эң негизгиси - эч кимге сатылбаган неме экенин билчү. Өзү таза адамга өзүндөйлөр жагат эмеспи. Анан анын азыркы кеби Машаевди биротоло берилтип, сыйлатып салгандай болду.
Начальник Машаев менен жарым сааттай сүйлөшкөндөн кийин өзүнүн орун басарларын, угронун бүткүл составын кабинетине чакырып, Машаевди тааныштырып, ишине ийгилик каалады.
Машаев жаңы кабинетине отуруп, кызматкерлер менен шашпай таанышып, учурдагы аткарылып жаткан иштердин чет-бучкагын укту. Анын баарын көзү ойноктогон орун басары айтып берди. Ушул өзү курдуу жигит Машаевге бир көргөндө эле жаккан жок. Ошол ойноктогон көзүндө балакет-бастандын баары бар көрүнөт. Наамы - капитан. Баса, ушул жерге чектелип жатканда Машаев майорлук наам алып, эми "майор Машаев" болуп, уйкашып жатып калды.
Орун басардын аты Темиркан, фамилиясы-Батырбеков экен. Аты да, фамилиясы да жакшы угулат. Темиркан да Машаевди ичинен көп жактырбай турду. Анткени начальник мен болом деп жүргөн эле. Анан калса бу майоруң кейкейген, керейген немедей сезилди. Ошентип, начальник менен орун басар сыртынан билинбегени менен, бирин-бири жактырбай турушту, ошол алгачкы күнү эле.
Машаев бөлүмдөгүлөрдүн жардамы менен бир квартира таап, аз жүгүн көчүрүп, мурунку иштегендерине чай берип, коштошуп келүү үчүн Тураттан эки күнгө суранып, Бишкекке келди. Дароо бөлүмгө барып, Мишаны таап, базар кыдырып, аны-муну алып, кечинде иштен бошогондо милийса досторун чакырып, тамагын берди. Жатаканасын үйлөнмөкчү болуп жаткан Мишага калтырып, аз идишин, жууркан-төшөгүн машинасына салып, жаңы ишине биротоло келди…
Ошентип, Машаев жаңы орунга олтуруп, ишин катуу баштагандай болду. Ошол көчүп келип, бирөөнүн квартирасынын бир бөлмөсүнө киргендин эртеси ал полковникке барды.
Турат Машаевди бир көргөндө эле жактыргансып калган эмеспи, жылуу кабыл алды:
- Ии, жолдош начальник, кел,-деп орун көрсөттү.
- Сизден бир нерсе сурайын деп келдим, жолдош полковник,-деди Машаев орун алгандан кийин.
- Мага угронун начальниги катары эркиндикти кеңири бериңиз деп айтайын дегем.
- Эркиндикти бербей жаткан ким экен? Келе элек жатканда капаска түшүргөндөр чыктыбы?
- Жок. Бөлүмдөгү иштердин көбүн өзүм чечип, ар бир кызматкерге жеке жооп берейин дегенди айттым.
Полковник бул жигиттин курчтугуна ыраазы:
- Азырынча сен ишиңди баштай элексиң, мен сага аны кыл, муну кылба деп да айта элекмин. Туурабы?
- Туура, жолдош полковник.
- Туура болсо, эч нерседен кападар болбой, иштей бер. Менин талабым эле ошол - таза, тың иште. Калганы онунчу маселе. Түшүндүңбү?
- Таза иштесең, тың иштесең - артыңда мен турам. Тескери кетсең - менин да тескери кеткеним. Бара бер…
Машаев шефинин кабинетинен көңүлдүү чыкты. Полковник Турат жөнүндө мурун уккандары ашып-ташып кеткендей болду. Эми эч нерседен тайманбастан Машаев Турат үчүн жанын берүүгө даяр эле. Анткени таза, курч деп уккан адамы ал уккандан алда канча жогору сезилди….
Машаев баарын чогултуп, айтайын деген, жо-ок, жасалма эмес сөзүн айтып турду:
- Балдар, буйрук ушундай экен, мен силерге начальник болдум. Ошондуктан алгачкы сөзүмдү угуп коюуңуздарды суранам. Азыр биз жөнүндө...
УЛУУ ЭМИР ТИМУРДУН ИМПЕРИЯСЫ
...балдары арасында сөз да болгон эмес. Мироншахтын үчүнчү баласы Халил султан бардык атаандаштардан мурун Самаркан шаарын басып алып, чоң атасынын тактысына отурат. Ага дайыма кеңешчиси болуп бир ойнош кызы акыл айтаар эле. Пир Мухаммед дайыма мени Темирлан чоң атам мурас катары өз ордуна калтырган деп кармашкан аракетинен майнап чыгара алган эмес. Кийин Халил султанды 1409-Уй жылында Хорасандан Шахрух Самарканга келип бардыгын өз жайына койгон. Ошондон кийин балдары менен неберелери империяны бытыранды кылып, бөлүп чача башташкан. Мындай ыңгайдан пайдаланышып аймактарда кайрадан баш көтөрүшкөн. Султан Ахмед Жалайыр Багдадга, Кара Жусуп Кара Ордого келип, Азербайжанды, Табризди тартып алган. Булар мурун эл арасында жашынып улуу эмирдин бийлигине билинбей, качкын катары жүрүшкөн эле. Улуу эмирдин балдарынын ичинен жалгыз гана Шахрух борбордук бийликти чыңдоого аракет кылган. Бирок аны жер-жерлердеги аймак башчылары колдошкон эмес.
Эбегейсиз чоң аймактагы Мавераннахр империясын Темирлан өз колу менен түзгөн. Анын аймагы түндүктөн Грузия, Армения, түштүктөн Ирак, чыгыштан Индия, батыштан Кичи Азия, Европанын башталышына чейин, ал тургай Европанын бир өңүрүн ээлеп турган. Бирок ушундай ири империянын өмүрү кыска экен, бир кылымга да жеткен жок. Алар бытыранды болуп отуруп 1449-Жылан жылында түп тамыры менен жок болду.
1405-Тоок жылынын 18-февралында улуу эмирдин дүйнөдөн кайтканына байланыштуу улуу Кытай сепилинин мурда долбоорлонгон 5 миң 500 км дубалы курулбай дароо токтогон. Улуу эмир дүйнөдөн кайтканда Кытай эли үч күн майрамдаган. Жерге бир да казык кагылбаган, бир да малга жүк артылган эмес. Эл текши мас болуп Темирландын өлүмүн бири-бирине кабарлашып, чексиз кубанычта болгон.
Эми окурмандарыма кыскача Улуу Кытай сепили, анын максаты жана курулуш тарыхы жөнүндө бир аз баян жаза кетейин.
Кытай аймагындагы Улуу Кытай сепилин куруунун Кытай элин башкаруучулардын негизги максаты болуп жалпы түрк көчмөн элдердин куралдуу күчтөрүнөн элин сактап калуу максаттары эле. Улуу Кытай сепилинин жалпы курулуш иштерине ондогон млн. кытай улутундагы курулушчу кулдары эмгектенген. Курулушту башкарууда Кытай генералы Гуань башчылык кылган. Кытай Улуу сепили Кытайдын чыгыш аймагындагы Сары дайранын эки жак жээги тең бийик 50-60 метрдей келген кум, шагылдуу тик жардан башталып дайранын эки Жак жээк аралагы 350 м аралыкты түзгөн. Тик жардын кырынан башталган түштүктү көздөй созулган бийик Улуу Кытай дубалы жердин рельефтик бийик тоолуу кырлары менен эч бир техникасыз жумушчу колу менен курулуп, бүгүнкү күндө жалпы узундугу 7200 км батыш тарапты көздөй курушкан. (Улуу Кытай сепилинин сүрөтүн караңыз).
Дайранын бийик кырынан эч бир жан өтө албас кылып бийик дубал курулушу башталып №1чи белги берүү мунарасы курулуп, экинчи белгилүү аралыкта кырдын чокусун кийинки кыр бири-бири менен көрүнүү байланышы катары кырларда эстафета сыяктуу суук кабар туулуп калса ушул мунаралар аркылуу андан ары бири-бирине белги берүү максатында, күндүзү кара түтүн, түнкүсүн от чыгарып улам кийинки аралыктагы кырларга белги берүү максатта курушкан.
Улуу Кытай сепилинин курулушу башталганда Кытай империясы карапайым элдерге атайы салыктын наркын 20 эсеге көбөйтүп ташташкан. Салыкты төлөй албаган элдерди үй-бүлөө башчысы алардын кара жумушка жарай турган балдарына чейин курулушка алып кетишкен. Андай адамдарды салыктан кутултуш үчүн курсагын гана тойгузуп Улуу Кытай сепилинин курулушуна бекер иштетишкен.
Курулуштун башкы архитектору Юуй-Кай-Шань деген адам болгон. Курулуш башталгандан бүткөнгө чейин ар кандай себептер менен техникалык курулуш коопсуздук окуялардан же ар кандай оору менен жалпы өлгөндөрдүн саны 8 млн. 120 миң адам болгон. Курулуш жетекчилери өлгөн адамдарга аябай катуу мамиле кылышып, алардын жакындарына да угузушпастан ошол курулуштун жанындагы жерлерге тереңдиги 1,5 м дей келген чоң чуңкурларды казышып өлүктөрдү баш аламан хаос түрүндө ыргытышып көөмп таштаган.
Улуу Кытай сепилинин аймактык орто ченинде бийик тоолуу кырдан атайы түздүккө куруп түшүрүшүп кайра сепилдин дубалын бийик тоолуу кырларга улантып куруп алып чыгып кетишкен. Мындай курулуштун дагы өзүнчө экономикалык жана стратегиялык коргонуу максаттары болгон. Бул Улуу Кытай сепилинин түздүккө түшүрүлгөнүнүн себеби өзүнчө узун ромбу түрүндө кичинекей шаарча кылып Улуу Жибек жолунун соодагерлерин кабыл алууга ыңгайлаштырып куруп кетишкен. Ал шаарчанын атын Зья-Ун-Гань деп аташып ошол курулган. "Улуу Кытай сепилинин жүрөгү" деп аташкан. (Улуу Кытай сепилинин жүрөгү Зья-Ун-Гань шаарчасынын план-схемасын караңыз). Шаарчанын ичинде соодагерлер үчүн товар кабыл алынуучу склад, кампалар сатууга ыңгайлаштырып курулган соодагер менен сатып алуучунун ортосундагы текчелер эс алууга атайы конок үйлөр андан сырткары жүк көтөрүүчү төөлөргө минип жүргөн аттар үчүн атайы малканалар алардын жем, чөптөрү үчүн дагы малкана складдары курулган.
Улуу Кытай сепилинин жүрөгү болуп эсептелген бул Зья-Ун-Гань шаарчасы негизинен Улуу Жибек жолунун курамын дубал аркылуу кытайдын түштүк аймак тараптарына өткөрүү болуп эсептелген.
Курулуш башталаарда ар кандай сейсмикалык күчтөргө туруктуу болуш үчүн 6 метр тереңдикте курулуш астына фундамент катары узатасынан аң казылып, ал терең чуңкурга биринчи катары 20-30 см дей кум төгүлүп, тапталып кайра экинчи катары ушул эле калыңдыкта топ камыштан катуу таңылган калың бөлүгүнө кум аралаштырып төгүп улам ушундай кайталанган...
кыргыз тилиндеги гезит "Форум"
email • архив • редакция
Жерде эле калсын убада
Сасыкбаева, сак болчу деги
Кайран Каттани кайтып келмей болду
Ташиев үчүнчү революция жасагысы келип жатабы?
Реймандын шкафындагы дагы бир сөлөкөт
"Президентти Ошко көчүрүп коюудан маселе чечилип калбайт"
"Театр, кино, китеп, салттык
музыка эбак эле четте калган"
"Эч кандай деле сыйлык ыйгарган адам болгон жок..."
КЫРГЫЗ ЭЛИ МЕНЕН ТҮРК (ТҮРҮК)