tt ru ru tt krc ru ru be ru cv ru ru ky de ru kk be ru ky cv bg ru ru ru ru ru ky ru ru hbs_cyr ru kk ky mn sah ru ru ru ky ky ru ky mn ky ky tt ba ky ky ky ky ky kk kk ru ru ru ky ky ky ky tt kk tt mrj tt ru hbs_cyr ky ru lez sah sah ky kk ru ky ky ky hbs_cyr ru ru kk ky cs ky sah ky ky ky ky ky ky ru ru tt ky ky ru kk ky ru ky ky hbs_cyr ky be ky ky ky ky krc ru ky sah mk tt ky so mn mn tt ru ky ky av ky ru ru krc tt ky mn tt kk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky en ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky en ru ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky cs mn ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky en ru ru ru ru ky ky ru tg ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ru uk ky ky ru ru uk hbs_cyr ru ru ru ru fr en en en en sv fr de de fr fr fr sv en fr en ja fr de fr es nb fr de en en sv de de fr en fr it fr en ru ru ru ru mk ru ru bg ru bg ru ru ru ru ru ru bg ru ru bg ru ru ru ru ru ru ru ru ru
Архивы Үй-бүлө – Страница 2 из 8 – РухЭш
Абалтан эле ар бир эл адам насилин сактоо, ар бир адам эл наркын барктоо абыгерчилигин чегип келет. Арыбас жашоо мыйзамы ушу. Ай-ааламдын Ээси Жараткандан кийинки адамдын жан азыгы, ат байлар алтын казыгы: Ата-эне, Ата мекен, Эне тил. Элибиз бул туу дөөлөттөрүн үч муун жомогу, үч кыл комузу, үч бурч тумары сыяктуу кастарлап сактап, муундан муунга мурастап келет.
Дүйнөдө ыйыгы жок бир да эл, улут, коом, жамаат жок. Алардын илим-билими, жазуу-сызуусу, өнүккөн маданий жетишкендиктери болбошу мүмкүн. Бирок карманган ишенимдеринин, кастарлаган окууларынын, тутунган диндеринин баары акыры келип Жараткандын чексиз улуу кудуретин, ченемсиз албан касиетин таанып, анын барлыгына жана бирлигине, актыгына жана адилдигине, айкөлдүгүнө жана аруулугуна, мээримдүүлүгүнө жана кечиримдүүлүгүнө… байланбай койбойт.
Кыргыздар да Жараткан, Кудай, Алла, Теңир деген сөздөр аркылуу кудурети теңдешсиз, айкөлдүгү ченемсиз ай-ааламдын Ээсин, бар-бирликтин Башкаруучусун түшүнөт. Жараткан өзүнүн токсон тогуз ыйык ысымында сыпатталгандай: Мээримдүү, Кайрымдуу, Адилет, Акылман, Акыйкат, Айкөл, Боорукер, Ишенимдүү, Сабырдуу, Кечиримдүү, Билүүчү, Угуучу, Көрүүчү, Көзөмөлдөөчү, Жазалоочу, Колдоочу, Туура жол көрсөтүүчү… улуу кудурети менен бүткүл адамзатты башкарып, элчилери (пайгамбарлар) аркылуу өз буйругун ишке ашырып турат.
Адамга бардык нерсеге бийлик жүргүз деп, алардын атын үйрөттү, жанына түгөй тартуулады, атүгүл периштелерди ага баш ийдирди. Андан баш тарткан шайтан жерге кубаланды. Аттиң, андан соң Жараткандын эмес, шайтандын тилине кирип, анын каарына калып, түгөйлөр да жерге кубаланды… Булар эмненин шоораты?
Ал: 1. Түгөй (аял же эркек); 2. Бөлүнүп калган жер; 3. Бөлүү, ажыратуу деген маанилерди билдирип, жаралуу дайым жарылуу (көз жаруу), биригүү ажыроо, өнүгүү бөлүнүү менен коштоло тургандыгын туюнтуп турат.
Анан Жараткан адамга жан салып, өзүндөгү асыл касиеттерди: эркиндикти, мээримдүүлүктү, кечиримдүүлүктү, айкөлдүктү, адилеттүүлүктү… ыроолоду. Жакшылык-жамандыкты айра таануу, уят-сыйытты билүү, ыйман-ынсапты сактоо, башканы өзүндөй көрө билүү жөндөмүн берди. Аны эч ким жана эч нерсе: акыл да, сезим да, байлык да, бийлик да көз каранды, кул кыла албас касиет тартуулады. Аны сынаш үчүн ар түрдүү эл, коом, өң-түс, аял-эркек, бай-кедей кылып койду… Анан адам ушул үмүт-тилектерди, ишенимди аңдай, актай алдыбы?
Чынында бүгүн адамда Жараткандын бул адилет ишенимине арзуудан өткөн асыл максат жок! Анда Жараткан күткөндөй адам болуудан башка арга да жок!
…Ошентип, адам ар убак бардык изги, асыл нерселерге: актыкка, тазалыкка, кооздукка, акыйкатка умтулат. Өзү да башкалардан ушуну күтөт. Бирок ал бардык нерсеге аздап үйрөнүп, акырындап үйралган сыңары, аларды таанып-билүүгө да аздап келет. Айталы, адам өзүнүн сырын, чындыгын, кайгы-кубанычын бирөө менен бөлүшкүсү келет. Анын колдоосун күтөт. Ал качан ушинтет? Ал качан өзү ишенген, аны уга турган, түшүнө турган, эң башкысы – аны кечире турган жанды тапканда гана ушинтет.
Атаганат, турмушта андай адам дайыма эле кезиге бербейт, кээде… түк кезикпейт да. Ошондон кийин, ал адамдардан көңүлү калат. Өзү менен өзү болгусу келет. Бирок адамдын бешенесине жазылган улуу мүмкүндүк бар, ал – Жаратканга кайрылуу. Андан колдоо күтүү, ага сырын ачуу мүмкүндүгү. Адам Жаратканга табынып, ага кайрылганда гана бүтүндөй жан сырын: көңүл черин, көкүрөк күйүтүн, арзуу-тилегин, кубаныч-кайгысын ачык айта алат. Ага агынан жарылып төгүлө алат. Жараткан да арыз-муңуңду, каалоо-тилегиңди, суроо-датыңды муюп угат.
Ошентип, төгүлүп алып, толо түшөсүң. Айтып алып, агара түшөсүң, табынып жатып, тазарасың, түшүндүрүп жатып, түшүнөсүң… Демек, Жараткандын кудурети – адамга ыймандык жарык жол жандырар керемет. Ага таяныч, кубат берер кудурет. Ошон үчүн адам аны жүрөгүнүн толтосунда сактап аздектеп, ага сыйынып келет. Ошентип, Жаратканга болгон ишеним, башкадан мурда, адамдын өзүнө керек. Ал адамга тазаланууга, татыктуу жолго түшүүгө, өзүн таанууга мүмкүндүк берет. Демек, Жараткансыз жакшы турмушка жетем, Теңирсиз башкаларга тең болом, Кудайсыз куттуу коом курам, Алласыз адилеттүү турмуш орнотом деш – өзүн алдоо менен барабар. Көөдөнү бош адам дайым жарты.
Тилекке каршы, бүгүн адам баласы Жаратканды тааныбай, анын жан дүйнөсүндө акылга сыйбас алааматтар жүрүп жатат. Ал арада жаңы ишеним жаратуучулар, жашоонун чыныгы жолун билебиз, көрсөтөбүз деген «көзү ачык» окуулар көбөйдү. Өзүбүздүн эле улутташтар Теңирман, Манасман, Мусулман, Жоломан болуп бөлүнүп, эл ичинде ынтымак ыдырап, ишеним алсырап баратат.
Жараткан болсо бизден Адам бол, Адамман бол деп үмтөткөнү үмтөткөн! Ошондуктан, кыргыз урпагы өз жан дүйнөсүндөгү ыйык, бийик дөөлөттөрү менен ата-салтындагы акыйкат, аруу ишенимдерин асырап, сактап калуунун аргасын баса ойлонууга тийиш. Бул анын Жаратканга, демек, өзүнө карай жолундагы өтө жооптуу кадамы болмокчу…
Сабыр ИПТАРОВ: Кыргыздын медери – бала
«Балалуу үй – падышалуу үй». Бул макал элибиздин бала жана анын коомдогу орду тууралу кеменгер ой тыянагы десек болот. Биз анын кызматчысыбыз. «Вазир жакшы – хан жакшы» деген нусканын төркүнү ошол жакта. Демек, падыша жакшы болуш үчүн, биз жакшы болушубуз керек. Бирок бүгүн коом да, бала да, ага кызмат көрсөткөн тармак да оору.
«Биринчи байлык – ден соолук» деген менен, дал ошол билим берүү тармагы баланын ден соолугун да, жан соолугун да көп жагынан өксүтүп жатканын тана албаспыз. Демек, аны дарылаш керек. Бул үчүн адегенде, анын ичтейин изилдеп, эртеңкисин эске алып, туура диагноз коюу зарыл. Бул максатта ар түрдүү деңгээлде, ар кандай курамда, ар түрдүү темада көптөгөн жыйындар өтүп келет. Бирок негедир аларга бала чакырылбайт. Өз оюн айтууга ага шарт түзүлбөйт.
Балким, маселе дал ушул жерде – бала дүйнөсү менен чоңдордун, биздин мүдөөлөрүбүздүн ортосундагы ажырымда болуп жүрбөсүн? Адатта, консилиумда: Оорулуу өзү эмне дейт экен, биздин чечимибизге карата анын ою кандай экен» деген да суроо коюлат. Атүгүл, анын ою чечүүчү өңүттө эске алынат. Эгер баланы бүгүн билим берүү системасынын көйгөйүн талкуулаган кайсы бир жыйынга чакырсак, анда ал, балким, муну айтмак:
«Урматтуу эже-агайлар. Сиздер көбүнесе мен жөнүндө эмес, мени курчаган чөйрө тууралу сөз кылып жатасыздар. Мектепти оңдош, китепти жакшыртыш керек, компьютер бериш керек… дедиңиздер. Ырас, булар керек. Бирок алардын баары – менден тышкары турган нерселер. Мага баарынан кымбат нерсе – менин ден соолугум. Бирок тилекке каршы, мен курсактан эле оорулуу болуп төрөлдүм. Төрөлгөндөн кийин дагы төрт ооруга кабылдым.
Адегенде үй-бүлөмдүн абалын айтайын. Ата-энемдин бири – врач, бири – мугалим. Экөө тең – мамлекеттин көзүн карагандар. Айлыкты көбөйтсө, жакшы иштейбиз дешет. Билбейм. Бирок айлык менен кошо билим, боорукерлик, мээрмандык… кошо берилеби? Менимче, бүгүн аларга жашоонун маңызы жана максаты жагынан билимин, түшүнүгүн кеңейтүүлөрү керек сыяктанат. Дүйнөлүк деңгээлде ЮНЕСКО, ЮНИСЕФ сыяктуу уюмдар «Чоңдорду окутуу» маселесин көтөрүп жатышы бекер эместей.
Экинчиси – бакчадагы тарбиям. Ал жерде жылуу, курсак ток. Бирок бир аз барганым менен бат эле кайра чыгарып алышты. Тарбиячың жакшы карабайт экен дешти. Мен сыяктуу балдардын көбүнө ал жерге барууга мүмкүн болбоду. Аттиң, алар да барганда мен досторумду тапмакмын. Оюнчук, китеп, компьютер ошол жерге керек болчу. Ата-энемди, үйүмдү сагынуу бакчадан башталмак. Бирок эртең менен таттуу уйкумдан ойготуп, жетелеп келип, таштап кетишкени жакчу эмес.
Үчүнчүсү – мектеп. Ал өтө чоң. Баарыбыз топурап, «коюу чаңдын ичинде» сүрмөтоп болуп, анонимдүү жашайбыз. 35-40 бала бир класста отуруп, бири-бирибиздин жүзүбүздү эмес, желкебизди карап отуруп, 11 жыл билим алдык. Химиядан күкүрттүн реакциясын көзүм менен көрбөй, көмүр кычкыл газын мурдум менен жыттабай, обон-күүлөрдү кулагым менен укпай эле окууну «төрт», «бешке» бүтүрдүм.
5-класстан зээндүү экенсиң деп борборго топтоп, интернатка жайгаштырышты. Шарт жакшы эле болду. Бирок теңтуштарым, ата-энем, айылым, кулунум, күчүгүм – бүт айылда калды. Сагынычым күчөп, атайын начар окуй баштадым. «Жаңылыптырбыз» деп 7-класстан кайра чыгарып жиберишти. Мектептеги агай-эжелеримдин менин сабагымды жакшы окугула дегендери эмес, адам болгула дегендери эсте калды.
Анан жогорку окуу жайга өттүм. Ал жерде толук эркиндик экен. Эч ким менден эч нерсени талап кылган жок. Старостам гана сессияда зачет-экзаменге мынча сом алып келесиң деп талап кылчу. Мени ошол гана окутту. Бир күнү «бүттүң» деп диплом карматышты. Азыр чын эле ишим бүткөнүн сезип, ара жолдо турам. Жөн эле иштегенге көңүлүм жок, адистигим боюнча иштегенге билимим жок. Эң башкысы – мектепке мугалим болуп барбайм. Өзүмдөй балдарды көбөйткүм келбейт.
Үйлөнүп, балалуу болсом дейм. Баламды сүйүп, башкача тарбиялагым келет. Башкача ата, башкача эне болгум келет. Бакча, мектеп, окуу жайы, коомчулук – баары үй-бүлөгө, ата-энеге жардамчы гана экендигине көзүм жетти».
Бала мына ушуну, дагы башка көп нерселерди айтмак. Демек, коомдун бүгүнкү оңолуусу балдардын эмес, чоңдордун оңолуусуна, алардын көрсөткөн өрнөгүнө, алардын бала деп толгонуусуна, баланын кадыры, ден соолугу, көңүлү, жан дүйнөсү, бир сөз менен айтканда, баланын адамдык парасаты кандайча эске алынгандыгына байланыштуу болуп турат. Чыныгы кубанычты өзүңө өзүң эмес, өзгөлөргө жасаган ишиңден аласың. Кыргызстанда эң башкы дөөлөт, эң башкы мүдөө, эң башкы асылдык, эң башкы медер – бала, «Кыргызстан – балдардын өлкөсү» деген ураан болсо, бүт дүйнө бизди танданып карамак. Ошондо, «Бала – падыша» деген макалдын төркүнүн түшүнүп, «Бул эл ошондуктан падышачылык түзбөй, бирок, эл болуп, журт болуп, нарк сактап, маданият жаратып, маңыздуу жашап келген тура, капырай!» – деп суктанып да, тамшанып да, урматтап да карашмак.
Жерибиз менен дүйнөгө таанылалы деп максат коюу – жетишсиздик кылат. Жерге болгон мамиле менен таанылуу – татыктуу иш. Өзүн күнгө тоскон жаркырабайт. Алтын ачык жатпайт. Ал тереңде, жаратылыштын койнунда жатат. Кеп алтынды күрөп, казып алууда эмес, кеп андан бриллиант иштеп чыгарууда. Дал мына ушуну жасай турган биринчи дабагер – ата-эне, үй-бүлө, алардын жаңыча түшүнүгү, аларга жардам берүүчүлөр – бакча, мектеп, тарбиячы, мугалим, насаатчы ж. б. Кеп балага кооз буюм сатып берүүдө эмес, кеп бала жөнүндөгү ар бирибиздин көз карашыбыздын «кооз болушунда». Адегенде чоңдор, өзүбүз окуйлу. Баланы сүйүп калган кишиге китептин анча кереги жок. Себеби, анда китептегиден миң эсе кымбат, баалуу нерсе – адамдык мамиле бар, адамдык сезим бар, мээрим бар. Бала, аарынан мурда, мектептин эмес, өзүн сүйүп турган адамдын жылуулугун сезсин. Эң башкысы – биз, чоңдор, баланын табиятын түшүнөлү. Колубузда табият тартуулаган табышмактуу белегибиз, калтырар изибиз, унутулсак издээрибиз, кайгырсак кубантарыбыз, тажасак эрмегибиз, ар убак таянар медерибиз бар.
Аларды сүйөлү, алтын бербейли, адеп берели, акча бербейли, максат берели, ишеним берели, дем берели, кайрат берели. Алар жалгыз эмес экендигин сездирели, тууган-туушканы, ага-эжеси, эли-жери, салт-наркы, тили, маданияты бар элдин урпагы экенин сездирели, улуу аталарынын, энелеринин өрнөктүү өмүрүн жомоктоп айтып, бийикке талпынталы. Буга бюджеттик акчанын кереги жок. Мына ушундай реформаны – чоңдордун, ата-энелердин аң-сезимин өзгөртүүчү, таалим-тарбиялык билимин жогорулатуучу, кесиптик чеберчилигин өркүндөтүүчү системалык реформаны ишке ашыруу зарыл. Бизге азыр балага билим берүүчү реформадан да, чоңдордун, мамлекеттин, ата-энелердин балага болгон мамилесин өзгөртүүчү реформа керек болуп турат…
Сабыр ИПТАРОВ: Кыргыздын адеби – Жөндүүлүк
Ааламдашуу доорунда ар бир эл өз нарк-сөөлөтүн өксүтпөй сактап калышы үчүн, оболу, өзүнүн барк-дөөлөттөрүн терең аңдап-таанып, алардын жаралуу жана калыптануу жолунун мыйзам ченемдүүлүктөрүн кылдат өздөштүрүп, алардын өрүштүү көрүнүштөрүн күнүмдүк жашоо-турмушунда кеңири колдоно билиши зарыл. Мында адептик асылнарктардын тарыхын жана табиятын маданий өңүттө таанып-билүүгө бөтөнчө орун таандык.
Адатта, маданиятты коомдогу көркөм кунары бийик, эмоциялык таасири күчтүү рухий жана материалдык дөөлөттөрдү жаратуу, сактоо, өздөштүрүү жана жайылтуу системасы катары карашат. Тарыхый-маданий өңүттөн алганда, тигил же бул дөөлөттүн жаралышы коомдук талап менен аныкталат. Талап кандай болсо, товар ошондой болгон сыңары, маданияттын тиби адамдын тибин калыптайт. Андыктан, элдин адеп маданияты тууралуу сөз кылганда биз аны рухий-адептик дөөлөттөрдү жаратуу, өздөштүрүү, жайылтуу жана сактоо «өндүрүшү» катары комплекстүү карашыбыз керек.
Бул төрт салаа өз ара ширелишип, шайкештикти түзгөндө гана тигил же бул «маданий-адептик модель» өз олутунда сакталып, адамдарга жана коомго астейдил кызмат өтөйт. Бул мааниде, адамдын өзүн уникалдуу маданий таберик десе болот. Себеби, ар бир адам – элдик маданият менен анын адептик аракет-дымагынын үзүрү жана күзгүсү.
Маданият араб тилинде «көркөм», «кооз» деген маанилерди билдирет. Эне тилибиздеги «жөн» деген чулу, төл сөз кыйла даражада анын илимий маанисине жакындап келет.
Жөн: 1. Эреже, тартип; 2. Багыт, жол; 3. Туура, ылайык; 4. Тим, тынч ж. б. маанилерди билдирет. Андан «жөндөм», «жөндүү», «жөнөкөй» деген көптөгөн маданияттык түшүнүктөр жаралат.
Жөндүүлүк, жөн билгилик, жөнү менен болуу – кыргыздын негизги адептик эрежеси болгон. Жөндүүлүк – кубулуштун ички табиятына мүнөздүү көрүнүш. Бардык нерсе өз жөнү менен жашайт. Жөн – эч өзгөрбөс мыйзам да эмес, улам өзгөрмө каада да эмес, ал – мезгил менен мейкиндикке шайкеш, коом аныктаган туура, орундуу, ылайык иштин тартип-эрежеси, багыт-жолу. Адамдар канчалык жөндүү иш кылса, анын майнабы ошончолук орундуу болот («Адат – адат эмес, жөн – адат»).
Кыргыз эли өзүнүн сан кылымдык тарыхында ушундай адеп жөнүнө байланыштуу не бир көз кайкыган көрөсөн үлгүлөрдү жаратып, сактап, өнүктүрүп-өрчүтүп, укумдан-тукумга калтырып келген. Арийне, адам баласынын эң абалкы адептик мүдөөсүнүн бири – өз тукумун улап, аны калкалап сактоо болсо, соңу келип ар бир адамдын өзүнөн өзүн жасоосу, атадан балага, энеден кызга, улуудан кичүүгө адамча жашоонун өрнөгүн таалимдеп калтыруу маанилүү болгон.
Коомдун өрчүп-өнүгүшү менен элдин адептик байманасы да улам тереңдеп, байып келе берген. Тилекке каршы, биз бүгүн алардын көбүнүн төркүнүн, түпкү сырын ачык биле бербейбиз. Ошентсе да, алар эл ичинде кеңири сакталып, адамдын адам болушуна астейдил кызмат аткарып келе жатат.
I. Кыргыз адеп маданиятынын жаралуу мезгилдерин болжолдуу төмөндөгүдөй доорлорго бөлсө болот. Абалкы көөнө кыргыз адеп маданияты өз ичине байыркы замандардан баштап б. з. IV кылымга чейинки мезгилди камтыйт. Аны теңирчилик доору деп да аташат. Бул учурда адамдын табиятка болгон кастарлуу мамилеси өтө бийик даражада болуп, экологиялык адеп жөнү калыптанган. Эл ичинде азыркы күнгө чейин бекем сакталган: малды теппе, күлдү баспа, отко түкүрбө, эшикти кулачтаба, үйдө ышкырба, караңгыда сууга барба, чөптү кордобо, жаныбардын уюгун бузбадеген сыяктуу адам турмушунун көп жагына так кесер тыюу салган турмуштук ырым-жырымдар, ар түрдүү жаратылыш кубулуштарына, буюм-тайымдарга, ыйык жайларга сыйынуу сыяктуу ишенимдер – мына ушул доордун адептик үлгүлөрү.
Орто кылымдардын (Манас доорунун) адеп маданияты V-ХIII кылымдарды камтып, бул доор улуу Кыргыз дөөлөтү өкүм сүргөн мезгилдерге туура келет. Бул учурда Эне-Сай, Миң-Өзөн, Сибирь аймактарын мекендеген кыргыз уруулары адептик маданияттын көөнөрбөс үлгүлөрүн жараткан.
Бөтөнчө баатырдыкты, антка, шертке бекемдикти, мекенге берилгендикти, күжүрмөндүктү, эр оюндарын, эрдикти, каармандыкты даңктаган адептик дөөлөттөр – ушул доордун мурасы («Эр жигит эл четинде, жоо бетинде», «Жаздыктан өлгөн жаман ат, жоодон өлгөн салтанат», «Баш канжыгада, кан көөкөрдө»).
Мусулманчылык адеп маданиятынын доору ислам дининин таасири кеңири тараган XIV-XVIII кылымдарды камтыйт. Бул учурда диний эрежелер негизги адептик талаптардан болуп, алар элдин каада-салт, үрп-адатына, жашоо-тиричилигине кеңири сиңип, күндөлүк жашоо турмуштун адептик жол-жобосуна айланган («Бу дүйнө жалган, тиги дүйнө чын», «Берген да Кудай, алган да Кудай», «Кудайды көзүң менен көрбөсөң да, көкүрөгүң менен тааны»).
XIХ-XX кылымдарда кыргыздардын коңшу элдер жана Россия менен алакасы арткан, отурукташуу, кыштак, шаар куруу, мектеп ачуу, коллективдүү таалим-тарбия усулу өрчүгөн доор катары мүнөздөлөт. Бөтөнчө революциядан кийин теориялык педагогиканын даражасы бийиктеп, коомдук жана жекече практиканын ролу төмөндөп, руханий, моралдык дөөлөттөрдү саясый, идеологиялык түшүнүктөр алмаштырган.
Бул учурда адептик дөөлөттөр ашкере таптык, атеисттик мүнөзгө ээ болгон («Партия – биздин доордун акылы, ар-намысы жана абийири», «Дин – элдин башын айландыруучу апийим»).
Эгемендик доордун адеп маданияты XX кылымдын аягынан тартып азыркы учурга чейинки мезгилди камтып, эл өзүнүн адептик турмушунда жаңыча, өтө карама-каршылыктуу доорду башынан кечирүүдө. Бул учурда, бир жагынан элдин тарыхый акыл-эсинде бекем тамырлаган адептик дөөлөт-мурастар жанданып, улуттук нарк-сезим ургаалдашып жатса, экинчи жагынан, жаңы заман алып келген терс адептик үлгүлөрдүн эпкини шардана жүрүүдө. Андыктан, азыркы доордун адептик маңызын кайсы дөөлөттөр менен түшүнүктөр аныктайт, муну келечек көрсөтөт.
II. Рухий-адептик дөөлөттөрдү өздөштүрүү адам тарбиясы, ата-эне тарбиясы, ага-тууган тарбиясы, эл тарбиясы сыяктуу институттар тарабынан жүзөгө ашырылган. Адам тарбиясы «Атадан алтоо болсоң да, ар жалгыздык башта бар» деген адептик осуятка негизделип, ар бир адамдын кайталангыс касиетине жана мүмкүнчүлүгүнө басым жасалган. Адам өмүрү кандан тамырлап, тектен азыктанып, ата-бабалардын рухий-психологиялык, биогенетикалык жана социопедагогикалык байманасынын таасиринде болору эске алынган: «Аккан арыктан суу агат», «Алма сабагынан алыс түшпөйт». Ошону менен бирге эле «Адам болуу аста-аста» экендиги эскертилип, «Өз акылың – өзөк менен тамыр, киши акылы – кишен менен тушоо» болору таалимденген.
Ата-эне тарбиясында адамдын кыз бала, эркек бала катары артыкча сапаттарын өнүктүрүүгө, улуу-кичүү, алыс-жакын алака-мамилесинин жол-жобосун аңдай жана аткара билүүгө, үй-бүлөлүк дөөлөттөрдү, психоэмоционалдык сезимдерди тарбиялоого басым жасалган. «Ата көргөн ок жонот, эне көргөн тон бычат», «Улууга урмат, кичүүгө ызаат» адептик жоболору үй-бүлө мүчөлөрүнүн ар бирине өз-өзүнчө талап коюп, адамдын муундар сабындагы данакерлик ордун так аныктап, атуулдук-мураскерлик сапаттардын калыптанышына шарт түзгөн.
Ага-тууган тарбиясы аркылуу адамдын жарандык, моралдык-этикалык сапаттары калыптанып, башкы көңүл ар-намыс, туугандык ынтымак, биримдик сезимдерин бекемдөөгө бурулган. «Дос жакшы, миң достон бир тамыр, миң тамырдан бир сөөк, миң сөөктөн бир жаман тууган артык», «Туугандын азары болсо да, безери болбойт» деген адептик нускалар адамды белгилүү бир туугандык-жамааттык топтун жүгүн көтөрүүгө тарбиялап, келечектеги олуттуу жаңыча инсандык, социалдык милдеттерди аткарууга даярдаган.
Тилекке каршы, кийинки учурларда тарбиянын бул түрүнүн милдетин мектеп, көбүнчө идеологиялашкан коомдук уюмдар аткарып, ал өзүнүн ички мүмкүнчүлүгүн толук ача албай, атүгүл, кээде турмушка каршы келген көрүнүш катары четке сүрүлүп келүүдө. Адамдын атуулдук жетилүүсүндө баа жеткис мааниге ээ болгон коомдук-адептик институттун табиятын терең иликтеп, анын өрнөктүү, өрүштүү көрүнүштөрүн орундуу колдонуу – бүгүнкү күндүн орчундуу талабы («Өсөр өзүн сыйлайт, өспөс жатын сыйлайт, өзүңдү жаттай сыйла, жат жанынан түңүлсүн»).
Эл тарбиясы – кыргыз адеп маданиятындагы эң бийик руханий-маданий дөөлөт. Эл уулу, эл кызы болуу, элдик адам наамына конуу – адам жашоосунун маңызын аныктаган эң башкы асылдыктардын бири. Анда элдин албан акыл-ою, дүйнө таанымы, максат-мүдөөсү толук чагылып, таалим-тарбиялык маданиятынын улуттук модели таасын иштелип чыккан. Этнопедагогикалык изилдөөлөр элдик тарбиянын баа жеткис мүмкүнчүлүгүн жана ички күч-кубатын улам айкын далилдөөдө.
III. Элдин адеп маданиятын жайылтуу акын-ырчылар, уста-уздар, саяпкер-мүнүшкөрлөр сыяктуу өнөр адамдарынын энчисине тийген. Алар өз өнөрү аркылуу «Устадан шакирт өтөт» адептик эрежеси боюнча өзүнөн мыкты шакирт даярдоого умтулушкан. Адамдын коомдогу орду анын жекече чеберчилиги менен ченелген («Өнөрлүү – өлбөйт», «Чымчыкты сойсо да, касап сойсун»). Адептик дөөлөттөрдү кеңири жайылтууда элдик жыйындардын, той-топурлардын, турмуштук ар түрдүү жөрөлгөлөрдүн ролу өтө зор болгон.
Адептик дөөлөттөрдү сактоо – элдик маданияттагы маанилүү талаптардын бири. Эл өзүнүн адептик көз карашын таш бетинде да (Орхон-Энесай жазмалары), жер, суу аттарында да, адам ысымдарында да, көркөм сөз берметтеринде да, көөнөрбөс каада-салт, ырасым-жөрөлгөлөрдө да сактап келген. Алардын жердиги бузулбай, таза сакталышына жалпы элдик көзөмөл, камкордук күчтүү болуп, мезгилге ылайык өнүктүрүп, жаңылап, башкача айтканда, жөнгө салып турууга мүмкүндүк түзүлгөн.
Ошондон улам алардын адепки кайталангыс жалпы адамзаттык терең маңызы жана улуттук бөтөнчөлүгү көөнөрбөй, бүгүнкү күнгө чейин сакталып келе жатат.
Айтылгандар элибиздин адеп маданиятынын тарыхы канчалык бай, табияты канчалык көп кырдуу экендигин таасын тастыктап турат. Андыктан, элдин адеп маданиятын жаратуу, өздөштүрүү, жайылтуу жана сактоо жагын толук камтыган комплекстүү Улуттук программа иштеп чыгуу – күн тартибинде күйүп турган маселе!
Ал эми төмөндөгү төрт көйгөй анын ар бир багытынын көч башында турган иштерге кирет:
– Адамдын аты-жөнүн айтуу, жазуунун улуттук бирдиктүү үлгүсүн иштеп чыгуу (жаратуу);
– Таалим-тарбия ишин этнопедагогикалык негизде уюштуруу жана алып баруу (өздөштүрүү);
– Элдин адеп маданиятынын антологиясын түзүү (жайылтуу);
– Элдик педагогиканын улуттук музейин ачуу (сактоо)…
Үмүт АСАНОВА: Таза аң-сезим жана бекем үй-бүлө – бекем мамлекет
«Ар бир нике мамлекеттин керегине жараш керек»
Япондук аялга кайрылып, суроо беришет: — Сиз эмне үчүн мамлекеттик жумуштарда иштегенге аракет жасабайсыз?
Япондук аял жооп берет:
— Анда балдарымды, күйөөмдү  ким карайт? Мен өзүмдү да жакшы алып жүргөнүмө убакытым да, чолом да жетпей калат да…
«Ар бир бактылуу үй-бүлө бири-бирине окшош, бактысыз үй-бүлөлөр өз алдынча бактысыз» деп жазган улуу орус жазуучусу Лев Толстой. Бактылуу же бактысыз үй-бүлө деген түшүнүктөрдүн көрсөткүчтөрүнө эмнени киргизебиз? “Бактылуу үй-бүлө” деген аныктама кулакка жагымдуу, кайсы бир үй-бүлөгө кайрылып, аны колдонсок, ал үй-бүлө мүчөлөрүнүн көңүлүн көтөрөбүз, дагы да жакшы маанай жаратабыз, дагы да жакшырууга болгон потенциалдарын көтөрөбүз. “Бактысыз үй-бүлө” деген түшүнүктү өтө этият менен колдонушубуз абзел. Көркөм чыгармаларда (Толстой колдонгондой) буларды колдонсо, эч кимге тиешеси жок, турмуштун айтылуу чөйрөлөрүнүн жалпы бир көркөм чагылдыруусу катары кабыл алынса болот.
Дегеле үй-бүлө жөнүндө илим – өтө татаал, көп кырдуу, көп илимдердин багыттарын байланыштыруучу изилдөөлөрдү талап кылган комплекстүү илим десек болот. Үй-бүлө экономикасы, психологиясы, генеалогиясы, саясаты, идеологиясы, этикасы, эстетикасы, социологиясы, философиясы деп ар кандай илимдердин көз караштарында айтылуу маселени чагылдырсак болот. Ал эми алардын ичинде жогоруда белгилегендей – аныктоо маселелери турат: бактылуу-бактысыз, конфликттүү-конфликтсиз, бай-кедей, туруктуу-туруксуз ж.б. жана алардын көрсөткүчтөрүн белгилөө менен бирге – себептерин ачуу маселелери турат. Мына ушул максатта биз коом, анын экономикасы, саясаты, билим берүү системасы, дегеле өнүгүү деңгээли менен байланыштырганга мажбурбуз.
Байыркы гректер айткан экен: Бүт заттардын өлчөмү – Адам. Адамдын өнүгүү деңгээлине, билим сапатына, адамдык касиеттерине, дүйнөгө болгон көз караштарына, руханий бийиктигине, тазалыгына жараша биз коом жөнүндө айтабыз. Адам болсо тигил же бул улутка, элге таандык болот. Демек, тигил же бул адам  —  улуттун, элдин күзгүсү, Адам – мамлекетте жашайт. Демек, адам – ошол мамлекеттин көрсөткүчү.  Адам – үй-бүлөдө төрөлөт, үй-бүлөдөн алгачкы билимин, сезимдерин, түшүнүктөрүн, айлана-чөйрөгө болгон көз караштарын калыптайт. Адам жашоого болгон демди үй-бүлөдөн алат – ишенимди, күчтү, үмүттү. Үй-бүлөнүн сапатына жараша мамлекеттин сапаты келип чыгат. Байкасак, дүйнөлүк картада үй-бүлөлөрдүн туруктуулугуна, бекемдигине жараша күчтүү мамлекеттер өкүм сүрөт. Үй-бүлөлүк туруктуулук, бекемдик деп эмнени айтабыз?  Үй-бүлөнүн чордонун түзгөн жубайлардын бири бирине жасаган таза мамиленин, балдар үчүн булар ата-эне болгон адамдардын аларга жасаган камкор, башкаларга жоопкерчиликтүү жана ишенимдүү мамилелеринин негизинде гана үй бүлөнүн касиети түзүлөт.
Байкасак, тарыхта аттары калган адамдардык дээрлик көпчүлүгү – жакшы үй-бүлөдөн чыккан жана чыгууда. Энелери үй тиричилик, баланы багуу, күйөөлөрүнө кам көрүү менен алек болот мындай үй-бүлөлөрдө. Энелердин жеке кызыкчылыгында үй бүлөсү, балдары, күйөөсү, алардын бакубаттуулугу, ден соолугунун бекемдиги, үйдүн тазалыгы, даамдуу тамактангандыгы, кийим-кечеси ар дайым жуулуп, таза болгондугу жатат. Алардын ар бир кыймыл-аракетинде, мамилесинде энелик, жубайлык сүйүү (мээримдүүлүк, боорукерлик, баарын байкагандык, этияттык, кам көрүү) өкүм сүрөт.
Мындай үй-бүлөлөрдө Эне, чындыгында, ар убакыт мажбурланбаган, тескерисинче, терең табигый сүйүүдөн жаралганы үчүн – өзүн өзү курмандыкка чалууда. Мындай үй бүлөлөрдө Ата да өзүнүн табигый аталык, жубайлык функциясын жоопкерчиликтүү, таза, бийик аткарууда. Мындай үй-бүлөлөрдө эч качан жасалмалуулук байкалбайт. Мына, таза үй бүлө деп биз ушуну айтабыз.  Ата, атадай, эркектей күчтүү, эрктүү, камкор, үй-бүлөсү үчүн жоопкерчиликтүү. Бул эмнеге болгон жоопкерчилик? Эң оболу, алган аялы үчүн, анын жакшы (тынч, ток, дени сак, канагаттанган) жашоосун түзүү үчүн, балдары үчүн (алардын билим деңгээли, тарбиясы, келечеги) үчүн жоопкерчилиги.
Эркектин да, аялдын да коомдун алдындагы жоопкерчилиги – үй-бүлөнүн алдындагы жоопкерчилик деп баса белгилейбиз. Бул бийик сезим – табигый да, үй-бүлө, адамдын өзү тарабынан тарбияланган коомдук да сезим. Бул жоопкерчилик сезим – үй-бүлөдөн, анда өкүм сүргөн мамилелерден башталат. Бүгүнкү Ата – кечээки Бала. Бала кезиндеги жакшы Атанын тарбиясын көргөн адам эч качан жоопкерчиликсиз болбойт. Бүгүнкү Эне – кечээки Кыз. Бала кезиндеги жакшы Эненин тарбиясын көргөн Кыз эч качан жоопкерчиликсиз болбойт. Табигый, генетикалык эс тутум мыйзамы да, тарбия, коомдук факторлордун да иштегенин көрөбүз бул жерде.
Бирок мындай таза, бекем үй-бүлөлөрдү кантип түзсө болот? Азыркы ааламдаштырылып жаткан замандын да, Совет коомунда улуттук баалуулуктар жокко чыгарылып жаткан маалынын да натыйжасында өскөн жаштардын, жалпысынан, коомчулуктун үй-бүлөгө болгон мамилеси түп тамыры менен өзгөрүүдө. Үй-бүлөлөр тез курулуп, тез ажырашып жатканда, таштанды балдар күндөн күнгө көбөйүп жаткан мезгилде, үй-бүлөлүк конфликттер өсүп жаткан мезгилде, жалпысынан “таза жана бекем үй-бүлө” жөнүндө кеп кылуу менен чектөө “интеллектуалдык ыйманга” таптакыр жатпайт деп баса белгилейбиз.
Тескерисинче, биз, илимпоздор, бул кризистүү абалдын себеп, тамырларын издегенге жана тапканга аракет кылып, ошол себептерди кандай жолдор менен же азайтып, же жокко чыгарыш керек деген маселени козгошубуз абзел. Себеби, үй-бүлө чөйрөсүндө өкүм сүргөн абал – бир жагынан, мамлекетте өкүм сүргөн абалды күзгүдөй чагылдырат, экинчи жагынан, мамлекет дагы үй-бүлөнүн абалынын чагылдыруусу десек жаңылышпайбыз. Мамлекеттин экономикалык, саясый, этикалык, экологиялык, психологиялык, укуктук кризисин түздөн түз үй-бүлө абалынан байкайбыз.
Албетте, мамлекет оңолсо, үй-бүлө оңолот, үй-бүлө оңолсо, мамлекет оңолот, бекемделет деген методологиялык тезис менен чектелбей, үй-бүлө көйгөйлөрүн чечкенге аракет кылалык. Себеби, башка дагы методологиялык көз карашты бул жерде биз тартуулайбыз. Бул эмне деген көз караш, эмне деген философия? Мурунку материалисттик философияда – аң-сезимди турмуш шарттары калыптайт, аң-сезим, духту материя, жаратылыш калыптайт деген принцип жатат. Материалисттик философияда – элдин кызыкчылыгы үстөмдүк кылынат, жеке инсандын кызыкчылыгы четке кагылат.
Ал эми күнүмдүк турмушубуз ар бир мисалында көргөзүп жатат: Жок, адам өзү өзүнүн тагдырына ээ, турмушу анын  аң-сезимине (билим деңгээлине, сезим сапаттарына, адамдык касиетине) жараша болууда. Өзүнүн эрки, күчү менен, инсандык касиеттери менен ал турмушту жеңет!  Адамдын руху, аң-сезими, эрки, каалоолору, кызыкчылыктары үстөмдүү экенине акыркы 20 жылда күбөбүз! Мурунку материалисттик философия адамдын инсандык касиеттерине балта чапкан десек жаңылышпайбыз.
Эмне үчүн? Себеби, айлап-жылдап бүт массалык маалымат каражаттары аркылуу, билим берүү институттары аркылуу, бул идеология эртеден кечке тартууланып жатып, бара-бара коомдук иждивендүүлүк, жоопкерчиликсиздик, чыгармачылыксыздык, манкурттук сезимди тарбиялап койгондугуна күбө эмеспизби? Биз бүгүн дагы ошол чоң Дөөгө айланган ички куртубуздан али ажырай элекпиз. Өзгөчө, биз, интеллектуалдык жана саясый (бийлик) чөйрөдө алектенген адамдар. Мына, ушул ойго ээ болгондон кийин, биз башында турган  бүт идеологиябызды бутуна коелук  жана күнүмдүк иш аракеттерибизде аны талыкпай тартуулайлык!
Сөз бир кана “Аң-сезим, рух, жан – биринчиликте турат, материя, жаратылыш, чөйрө экинчи ирээтте” турат деп жаңы бир лозунг катары кыйкырыш эмес, жок, кандай аң-сезим, кандай рух, кандай идея менен жакшы, дөөлөттүү, тынчтык үстөмдүк болгон, бактылуу турмушка жетсе болот деген ойду тартуулашыбыз абзел.
Мына, Совет коому кулаганда, эл жашоо үчүн болгон бүт инстинктин ишке ашырып, четке кетип, үйдө калгандар болсо бүт эркин жыйнап жашоого болгон иш-аракеттерин жасаганын көрдүк. Мурунку материализмдин кесепеттери катары, жакшы жашоо деген бул – мүлк, байлык, материалдуу нерселерге ээ болуш деген ойлордун калыптанганына жараша күрөш өкүм сүргөндүгү далил. Байлык, акча, мүлк, мал, дегеле жалаң материалдуу нерселерге жанды чабыш үстөмдүк кылганын кантип танабыз? Албетте, булар да керек, мунсуз да мүмкүн эмес турмушта.
Ушунун баары үй-бүлөнүн, эң оболу руханий курум экенине балта чабат. Көпчүлүк учурда, үй-бүлө турмушка керектүү гана, материалдык институт катары кабылданып, бара-бара анын түпкү руханий пайдубалдуулугу жоголо баштайт. Мындай максат менен курулган үй-бүлө адамды канагаттандырбайт, ал башка жерден байланыш издейт, үй-бүлөдө кир, эки жүздүү мамилелер өкүм сүрө баштайт. Көпчүлүк учурда үй-бүлөлүк зордук-зомбулук үстөмдүк кылат. Мындай үй-бүлөдө  төрөлгөн жана өстүрүлгөн балдар бузулат, терс, криминалдуу иштерин жасайт. Келечекте бул балдар да аялдарына зордук-зомбулук көрсөтө баштайт. Үй-бүлөлөр бузулат, ажырашуулар көбөйөт. Балдар же атасыз, же энесиз өсүшөт. Мына, материалисттик, жан, рух маселесин четке каккан идеология эмнеге алып келет. Бара-бара коомдун кризисине, мамлекеттин алсыраганына жол ачылат.
Биз айтабыз: коом, мамлекет – үй-бүлөдөн башталат, бирок үй-бүлө да, мамлекет да – инсандан башталат. Инсандын ич дүйнөсүнүн тазалыгы, эрктүүлүгү, терең жана бекем сүйүүгө болгон жөндөмдүүлүгү, жоопкерчиликтүүлүгү, башка адамдын ар-намысын, укуктарын сыйлай билгендиги, билимдүүлүгү, кенендиги, ар дайым өзүн өзү жакшыртууга болгон иш-аракеттери  — мына ушул касиеттер үй-бүлөнүн да, мамлекеттин да бирден бир тиреги. Мындай тазалануунун илгертен бери, кылымдан кылымга өтүп, мындай таза аң-сезимди калыптай турган технологиялар баарына маалым, бирок аларды аз гана адам колдонот. Булар – медитация, йога дем алуу жана машыгуулары, тай чи көнүгүүлөрү, буларга – чын дил менен аткарылган намаз да кирет.
Мына ушундай инсандын аң-сезимин стресстерден, депрессиядан, ар кандай коркуу  сезимдерден тазалануу процессинде жүргөн адамдарга, өзгөчө, жаштарга айтабыз: келечек жубайыңды тандай бил деп. Аң-сезими тазаланууда болгон инсандар утурумдук “сүйүүдөн” оолак болот, алар келечек жубайын тандоодо “бир туугандык” сезими пайда болгондугуна таянат. Мындай “бир туугандык” сезимдин негизинде сүйүүдө курулган үй-бүлөлөр туруктуу жана түбөлүк болуп чыгат. Мындай үй бүлөдө – балдар ачык, эч нерседен коркпогон, чыгармачыл болуп чоңоет. Албетте, муну да изилдеш керек. Кандай учурда айтылуу “бир туугандык” сезимге негизделген сүйүү өкүм сүрөт?  Чындыгында, адам башка адамды кайсы бир сапаттары үчүн сүйүп калганда, айтылуу сапаттар азайып же жокко учураганда, ал сүйүү азая баштайт же таптакыр өчөт. Анын орду толтурулбайт.
Адам үй-бүлөдө канагаттанбаган турмушту башынан өткөзө баштайт. Балдар төрөлөт. Алар да акыры бактысыз (коркок, оорукчал, эрксиз, эки жүздүү, ишенимсиз) болуп чоңоет. Бул үй-бүлө ошентип же жансыз өкүм сүрөт, же жубайлар башка жактан байланыш издей башташат. Ошентип, эки жүздүүлүк – нормага айланат. А бекем, күчтүү мамлекетке эрктүү, таза, ачык, чыгармачыл, кенен, башкара билген адам керек.  Демек, үй-бүлө сапаты түздөн-түз мамлекеттин сапатына таасирин тийгизүүдө.  Ошон үчүн биз айтабыз: Эй, Адам! Өзүңдүн тагдырыңдын да, мамлекетиңдин да тагдыры  өз колуңда!
Бактылуу болом десең, аң-сезимиңди адамзат кылымдар бою сен үчүн чыгарган технологияларды колдонуп тазала, кеңейт, стресстериңен, ооруларыңан арыл, жүрөгүңдү ааламдаштыр, улуу Сүйүүгө, Даанышмандуулукка, Билимдүүлүккө бөлөн! Ушундай гана аң-сезим абалынан келип чыгат Улуу Жоопкерчилик. Жасалмалуу эмес, табигый, чыныгы Бакытты алып келген Жоопкерчилик! Мына ошондо гана, бул макалага эпиграф катары келтирилген Платондун идеясы ишке ашат: “Ар бир нике мамлекеттин керегине жараш керек” деген!
Бакытбек АБДУЛЛАЕВ: ЖРТдан 110 балл алалбаган үмүтсүз жаштарга эмне болот?
Менин оюмча, жалпы республикалык тестирлөөнү (ЖРТ) эч качан жоюп салбаш керек. Себеби, бул жогорку окуу жайга (ЖОЖ) өтүүдө коррупцияга бөгөт коюунун бирден бир жолу жана сапаттын жогорулашына өбөлгө. Бул тест өзүн 2002-жылдан бери тастыктады. ЖРТны алып салуу — коррупциялашкан ЖОЖ ректорлорунун жана жетекчилердин эле чөнтөгүн толтурат.
Акыркы күндөрү коомдун көз жаздымында калып кеткен маселе бар. Бул тема популярдуу футбол чемпионаты же чуулгандуу коррупция, Бурулайдын өлүмүнчөлүк талкууланбашы мүмкүн. Бирок 20 миңдей үй-бүлөнү кызыктыргандыктан маанилүү.
14-июнда КР Билим берүү жана илим министрлиги ЖРТ жыйынтыгын жарыялады. Маалыматка ылайык, ЖРТнын негизги тестине жалпы 45607 адам катышып, 29049 адам кыргыз тилинде, 16558 адам орус тилинде тапшырган. Тарых сабагынан 24963 адам, биологиядан 14309, химиядан 10 922, математикадан 10 624, англис тилинен 9674, физикадан 5541 адам тест берген. 2018-жылы ЖРТ катышуучуларынын орточо баллы 119,4 болуп, 2017-жылга салыштырмалуу 2 баллга көтөрүлдү. Орточо балл 2017-жылы – 117,8 балл; 2016-жылы – 115,4; 2015-жылы – 114,9; 2014-жылы-104,9 болгон. 110дон жогору балл алып, ЖОЖдорго тапшыруу укугуна ээ болгондор 26 180 адамды же тесттин катышуучуларынын 57%ын түзсө, 110 баллдык барьерди өтө албагандар 19427 адамды (же жалпы катышуучулардын 43%!!!) түзгөн.
Медиа бул тема боюнча айсбергдин суу үстүнөн көрүнгөн тарабын чагылдырды. Коомчулук ЖРТда эң жогорку балл алган 59 окуучу жөнүндө гана сөз кылды. Алардын 32си кыз бала болсо, 27си эркек бала. Жогорку балл алган же алтын серфтификатка ээ болгон 59 окуучунун 43ү Бишкек шаарындагы мектептердин бүтүрүүчүсү, 16сы гана региондордон. Тактап айтканда, Ош шаарынан — 4, (калкы эң көп Ош облусунан бир да алтын сертификат жок!), Ысык-Көл облусу – 3, Нарын облусу – 3 (үчөө тең Ат-Башы районунан), Талас облусу – 2,  Чүй облусу – 2, Жалал-Абад жана Баткен облусунан 1ден окуучу алтын сертификатка ээ болду.
Бишкек шаары менен региондордун ортосунда ажырым абдан чоң экени байкалат. Каршы аргумент айтылышы мүмкүн. Ал мындай – республика боюнча мектептер 4 категорияга бөлүнөт: 1) Бишкек шаарындагы мектептер; 2) областтык борбордогу жана чакан шаарлардагы мектептер; 3) айылдык мектептер жана 4) бийик тоолуу аймактагы мектептер (2006-жылы ушул категория да кошулган). Бүгүнкү күнгө чейин 5000дин айланасындагы гранттык (бюджеттик) орундун 60-67% айылдык мектеп (Бишкек шаарынан башка) бүтүрүүчүлөрүнө берилип келет. Тагыраагы, 2017-жылдагы статистика боюнча 4561 бюджеттик орундан 1) 821и (21,7%) Бишкек шаарындагы мектеп бүтүрүүчүсүнө; 2) 664ү (17,9%) областтык борбордогу жана чакан шаарлардагы мектеп бүтүрүүсүнө; 3) 2171и (46,3%) айылдык мектеп бүтүрүүчүсүнө; 4) 867си (14,1%) бийик тоолуу аймактагы мектеп бүтүрүүчүсүнө жана 38и Казакстан, Тажикстан, Орусия сыяктуу өлкөдөн тапшырган бүтүрүүчүлөргө бөлүштүрүлгөн. Мурдагы жылдарда да ушундай квота сакталган.
Алтын сертификатты мектептердин деңгээлинде карай турган болсок, Бишкек шаарындагы №61 физика-математика мектеп-лицейинин окуучулары 12 алтын сертификат менен алдыга чыккан. Бишкектеги №70 мектеп-гимназия – 6, Бишкектеги «Айчүрөк» лицейи (Сапат) – 4, АУЦА-Билимкана-3, Таластагы  «Манас Ата-Сапат» балдар лицейи — 2, Ч.Айтматов балдар лицейи (Сапат) -2 , Караколдогу Х.Карасаев лицейи (Сапат) – 2 ж.б.у.с уланат.
№61 мектептен алтын сертификат алгандар кантип көп чыгат деген суроого бул мектептин илгертен келген калыптанган окуу процесси жана ЦООМОдо (Тестти түзгөн мекеме) иштегендер ушул мектепте да сабак беришкендиктен кааласа каалабаса окуучуга таасири болору айтылып келет. Ал эми билим берүүнүн флагманы Сапат билим берүү мекемесинин лицейлеринин окуучулары жалпысынан 14 алтын сертификатка ээ болушкан.
Негизи, жарыш болгон жерде баары ийгиликтүүлөрдү сүйлөшөт эмеспи. Бишкекте же шарты жакшы мектепте окуган окуучунун жогорку балл алышы нормалдуу көрүнүш. Бирок Нарын облусунан тоолуу Ат-Башы районунун 3 башка мектебинен 3 окуучунун алтын сертификат алышы чынында алкышка татыктуу!
ЖРТ – татыктуулардын социалдык-экономикалык статусу же жашаган жерине карабай ЖОЖго бюджеттик негизде окуй алышына чоң өбөлгө жана кепилдик. Тестти уюштурган мекеме “Бул тест мектепте алган билимди толук өлчөбөйт, бирок баланын ЖОЖдо окуп кетүүсү үчүн логикалык ойлонуусу, речтик ойлонуусун өлчөгөн жана адилеттүүлүктү сактаган инструмент”- деп белгилейт. Макул болбой коюу мүмкүн эмес.
Жогорудагылар медалдын бир тарабы эле. Эми медалдын башка тарабына келели. Баланын билимдүү же билимсиздигин ЖРТ баллына карап шарттуу баалай турган болсок:
0-60-109 балл – эң төмөн деңгээл;
110-149 балл – канааттандырарлык деңгээл;
150-199 балл – жакшы деңгээл;
200-249 балл – жогорку деңгээл.
Буга карап туруп, 2009-жылдан бери ЖРТда 110 баллдан аз алгандардын (саны жана % өлчөмү) тенденциясы төмөндөгүдөй:
ЖРТга 2009-жылы 33579 адам катышып, 110 баллдан аз алгандар 13491 (40%) түзгөн.
2010-жылы 30269 адам катышып, 110 баллдан аз алгандар 12680 (41%) ,
2011-жылы 39525 адам катышып, 110 баллдан аз алгандар 17470 (44%)
2012-жылы 55546 адам катышып, 110 баллдан аз алгандар 26034 (46,8%)
2012-жылдан баштап 110 баллдан төмөн алгандар ЖОЖго окуй албайт деген эреже киргизилген.
2013-жылы 52777 адам катышып, 110 баллдан аз алгандар 24969 (47 %)
2014-жылы 53200 адам катышып, 110 баллдан аз алгандар 28654 (53,8%)
2015-жылы 53048 адам катышып, 110 баллдан аз алгандар 20751 (39%)
2016-жылы 52039 адам катышып, 110 баллдан аз алгандар 19671 (37%)
2017-жылы 48449 адам катышып, 110 баллдан аз алгандар 15909 (32,8)
2018-жылы 45607 адам катышып, 110 баллдан аз алгандар 19427 (42,5%)  түзгөн.
Быйыл ушул 20 миңге жакын бала эми ЖОЖго окуу кыялы да ишке ашпайт.
Бир жылда 11-классты орточо 60-65 миң окуучу бүтүрөт экен. Быйыл т.а 2018-жылы 9-классты бүтүргөндөрдүн саны 93 874 болсо, 11-классты – 59 463 окуучу бүтүргөн. Акыркы жылдары 9-класстан кийин кесиптик-профессионалдык лицейлерге тапшыргандар көбөйүп баратканын адистер белгилешет. 9-класс бүтүрүүчүлөрү менен 11-класс бүтүрүүчүлөрүнүн санынын ортосундагы айырма ошол себептен. ЖРТга былтыры же мурдагы жылдары мектепти бүтүргөндөр катышканын эске албаганда деле 60 миңдей бүтүрүүчүнүн 14 миңдейи ЖРТга катышпаган. 14 миң деле аз сан эмес. Албетте, келечегин бир гана ЖРТга байлабай  же баары эле жогорку билимдүү болууну туура көрбөгөндөр да бардыр. Болгону, болжолдоого мүмкүн. Алардын кээ бири кесиптик-профессионалдык лицейге же чет өлкөдөгү ЖОЖго окуйттур, же Москвага барып иштейттир…. А бирок жогорку билим алам деп 45607 адам тапшырып, анын 20 миңдейи 110 баллга жетпей ЖОЖго өтүү үмүтүнөн да кол жуушу маанилүү көйгөй эмеспи? Бул билим берүү сапаты төмөндүгүнүн белгиси эмеспи?
Окуучулардын билим деңгээлин өлчөгөн эл аралык абройлуу PISA(The Programme for International Student Assessment) сынагына кыргыз окуучулары 2006- жана 2009-жылдары катышып, 65 өлкөнүн ичинен 65-орунду алган. Кийинки жылдары бул сынакка катышуудан бийлик тарабынан баш тартылган. 2018-жылдын 16-мартында министр Г.Кудайбердиеванын “PISAга сөзсүз кайтабыз”- дегени үмүт берет. Рейтингде акыркы орунду алсак дагы PISA аркылуу билим берүү системабыз эмнеден өксүп жатканын жана кандай өзгөрүү болуп жатканын ар 3 жылда өтчү бул сынак аркылуу анализ кылууга мүмкүн болот.
Маселеге кайтсак, ЖРТны акыркы 10 жылда катышкандардын 15% жакшы деңгээлде (150-199 балл), орточо 2-3% (200 баллдан жогору) жогорку деңгээлде тапшырыптыр. Мындай айтканда 100 баладан 2-3 бала эле жогорку баллы менен мактана алат.
Дагы кайталайм, ЖРТны эч качан алып салбаш керек. Бул бирден бир ЖОЖго өтүүдө коррупцияны алдын алат. Бул тест өзүн 2002-жылдан бери тастыктады. ЖРТны алып салуу өлкөдөгү 56 ЖОЖ ректор жана жетекчилердин эле жеке чөнтөгүн толтуруп, коррупцияны арттырат (Министрликтин сайтындагы маалыматка ылайык өлкөдө 31 мамлекеттик, 19 жеке менчик жана 6 чет элдик ЖОЖдун филиалы бар). Кыргызстандагы ЖОЖдор план боюнча жылда 17-18 миң окуучу кабыл ала алат. Сырттан келген чет элдик жана сырттан (дистанциондук) же экинчи жогорку окуу менен дагы 17 миңдей кабыл алынат. Бирок ЖОЖдорду толтуруш үчүн же 20 миң окуучунун психологиясы бузулбасын деп эле 110 баллдык барьерди алып салуу да туура эмес. ЖОЖдо окуш үчүн кандайдыр бир деңгээл керек…
ЖРТдан 110 балл алалбай калгандардын басымдуу бөлүгүн айыл жергесиндеги абитуриенттер түзөт. Шаарда ЖРТга даярдык курстарын кеңири, бирок айылда ЖРТга даярдык курсу барбы? Айылда шарт барбы? Шаардагылардын көпчүлүгү 110 баллды өткөн үчүн контракттык негизде болсо да ЖОЖдо окуу мүмкүнчүлүгү бар. Бишкек шаарынан тапшыргандардын негизги тесттен орточо баллы 130 жана жогору балл.  Ал эми айылдык (региондор) мектептердин орточо 109-110 балл болгондуктан алардын ЖОЖдо окуу мүмкүнчүлүгү жана үмүтү да жоголот.
110 баллдан өтпөй калгандардын психологиялык абалын “ЖРТдан өтпөй калдым, эми эмне кылам? Жогорку билим алууга укугум жокпу? Ата-энеме кантип айтам? Москвага кетсемби? Досторумдун алдында кантип жүрөм?” – сыяктуу суроолор менен сүрөттөөгө мүмкүн. Чет өлкөдөгү кээ бир мамлекеттерде ушундай абалдар суицидге чейин алпарган окуялар бар.
Бул жазууда 110 балл алалбаган 20 миңге жакын баланын сапатсыз билимин тастыктап эле койбой, алардын жашоодон үмүтүн өчүрбөштүн жолун жогорку масштабда кароо керек экенин айткым келди. 20 миң бала деген 20 миң үй-бүлө, ар бир ата-эне кызын же уулун жашоодо өз жолун таап кетишин каалайт. Анүчүн мектептеги  билим берүүнүн сапатын жогорулатуу үчүн адаттан тыш чараларды көрүү керек. Негизи, билим берүү системасын оңдош үчүн мугалимдердин моралдык да социалдык да статусун (мотивациясын) көтөрүү керек. Мындайча айтканда, мугалимге биринчи кезекте көңүл бурулушу керек. Өнүккөн өлкөлөр билим берүү системасын мына ушинтип трансформациялап гана өнүккөн экен.
Мектепти бүтүрүп, келечектеги кесибин тандап, кыял куруу алдында турган мындай жаштарга кантип үмүт берүү керек? Бул абдан олуттуу маселе эмеспи? Жаштардын келечекке ишенимдүү карап, ар тараптуу өсүшүнө жардам берүүгө башкача өңүттөн жол көрсөтүү үчүн кеч калбадыкпы?
Сайтка почта аркылуу жазылуу
Жаңы материалдар тууралуу маалымат алып туруш үчүн, почтаңардын дарегин жазгыла.
Присоединиться к еще 6 245 подписчикам
Ата-энелерге кулак кагыш: Баланы кантип ийгиликтүү адам кылып тарбиялоо керек?
Чыңгыз АЙТМАТОВ: Деңиз бойлой жорткон ала дөбөт
Улуттук университеттин көмүскө жагдайларын ким териштирет?
Олжобай Шакир: Улуттук баш кийим Байпакбаевдин да, Калпакбаевдин да колдоосуна муктаж эмес
«Өлгөндөн калган адабият»: Уучу куру эмес улуттук поэзия (конкурска)
Айтматовду кайрадан окуганыбызда: «Ак кеме»
Амантай Кутманалиев: Тырмакчанын ичиндеги «калмак» досумдун ишине мен да тилектешмин
Болотбек Таштаналиев: «Антистандарттагы» алты «кумалак»: Поэзия - порнография эмес
Абдиламит Матисаков: «Атамды көргөн өлбөсүн...» (шедевр)
Просмотр полной версии сайта
Сайт работает на WordPress