uk cs ba ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky hbs_cyr ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru
"Алиби", 14.11.08 - 11-бет: •
Акыйкатсыз сот - өз элине атылган ок
Бүгүнкү күндөгү кыргыз мамлекети ХХ кылымдан бери жашап келип, кайрадан доордун жаңы бир тепкичине көтөрүлгөндөй болду. Ар мамлекеттин өнүгүү тарыхы болот. Биз кайсы деңгээлге келдик?
Кыргыз мамлекетинин этнопсихологиясы анда жашаган ар бир адамдын интеллектуалдуу мүмкүнчүлүгүнүн өзгөрүшүнө жараша болот. Жарандарынын акыл сезими, өзүн -өзү таануусу өзү курчап турган чөйрө менен гармонияда болуп, өзүңдөн башканы түшүнгөндө асыл сапатка ээ боло баштайт..
Улуттук аң-сезим ойгонуп, ыйманы тазаланып, эртеңки жакшы жашоого ишеним пайда болуп, өлкөдө сот иштери акыйкат болсо мамлекет күчтүү мамлекетке айланары өнүккөн өлкөлөрдүн мисалынан айгинеленип келет…
Кайсы мамлекеттин укук коргоочулары акыйкат болсо, ошол өкмөткө ишеним артып, жарандары да туруктуу адилет жолду табигый мыйзам ченеминде тандап алып күн кечирет. Ал эми акчага сатылган соттун чечимдери эл арасын иритип, түрдүү кылмыштарды күчөтөт. Мамлекет оңолбостон бузукулар көбөйүп, мыйзам күчүнө кирбей алсырайт, эл башына кайгы келип, турмуштары оорлой берет. Бул байыркы Рим мамлекетиндеги окуя эле.
Падыша жалгыз олтуруп, ойлоруна саресеп салат.
Өткөн чакты эстейт. Кайдан-жайдан кайгырган, муңканган бир эненин үнү угулуп элеси келет. "Оо, падышам сен неге башыңды жерге салып мүңкүрөңдүң?" - деген суроо берет.
- Мен олтурган падышалык так сүйүнтпөдү. Элдин турмушу оор, мамлекетим жарды, алсыз, коңшулар кол салса бийлигим ыдырайт. Көпкө чыдай албас бекемин… - дейт кайгылуу .
Ошондо падышага көрүнгөн элестен өзүнчө бир доош чыгат.
- Падышам, сен тыңша, мен айтайын. Мен муң-зарга, кайгыга кабылган элдеги энелердин биримин. Карачы, кандай гана адилетсиздикте эл жашап жатат. Эчендеген кылмыш жасагандар да, энеден уланган. Алар аялдын мээнети, маңдай тери, кубаныч күткөн кыялы эле. Эмне себептен кайгы көбөйдү. Сезесиңби падышам?
- Жок сезе албадым, негедир билгеним аз, - деп желкесин кашыды. Кайрадан жанагы назик үндү тыңшады.
- Өлкөдөгү ак- караны ылгоо үчүн сот бийлигин орнотконуң эң туура. Ал сотуңдун акылын калчадыңбы?
Дүйнө-мүлк деген адамда адилет чындык болбойт. Эчендеген адилеттик тепселип, алтын-күмүшкө көмүлүп, эки адамдын чырына адилет карай албай калат.
Падышам сага айтаарым, аялзатынын жүрөгүнүн тереңинде жаткан азапты туя алган, көкүрөгү зирек гана пенде сот боло алат. Ал эми ушул күнгө чейин иштеп жүргөн башкы сот акыйкат чече албай, элдин ички дүйнөсүн иритип, ыйманын жоготуп, кара санатайлык кара тумандай каптап тумчуктурса, кантип турмуш өсөт.
Падыша дагы бир карады да:
- Сен кимсиң? - деди..
- Мен акыйкаттын кудайы Фемидамын, эки адамдын ортосундагы чыр-чатакты көкүрөгүм менен сеземин. Көзүм көрбөсө да көкүрөгүм, дил чырагым менен билемин. Ак-караны ылгоодогу нурлуу сөздөр чыгып көрсөтө алам. Эгер мени уксаң бир сөз айтайын, ошол буйрукту аткара алсаң мамлекетиңди түздөйсүң.
Падышанын жүрөгү өз огунан чыгып кетчүдөй болду. Ошондо Фемида: "Акыйкатты билбеген сотуңдун жон терисин, сыйрып, стол жасаткын да жаңы сотту отургуз"- деди.
Ак ниет адамдары кор болуп, эмгек сүйбөгөн кара ниет дүнүйөкөрлордун күнү тууп, чындык чыркырап ыйлап, кылмышкерлердин ордуна бейкүнөөлөр зынданга отуруп калганда падыша эң башкы сотту өзүнө чакыртты. Узун жеңдүү кара, өтө сүрдүү кийими менен падышанын алдына келди башкы сот.
- Ушул мезгилге чейин адилеттүү иштедиңби?
- Элдин тагдырын адилет чечип, калыс болуу берилбеди беле?- деп падыша каардуу карады.
- Улуу урматтуу падышам акыйкат иштедим ?- деди сот.
- Мамлекет тарабынан канча маянаң бар? Ошол кездеги белгиленген эмгек аксын айтты.
- Отурган үй -мүлкүң , колуңдагы дүнүйөң канча? - деди падыша.
Сот ойлоно калды да,бар дүнүйөсүн толук айтсамбы же жарымын жашырып койсомбу дегенин падыша сезе койду. Жылдык тапкан эмгек акысын жана канча байлык-мүлкүн териштирип койгон экен, соттун жооп беришин күтпөй эле падыша айта салды. Демек, тапкан эмгек акыңдан он эсе ашык дүнүйөгө ээ турбайсыңбы. Мага анын баарысын жеткиришти, эл билет экен . Соттун башы шылкыя түштү. Падышанын сүрүнөн жалган айтып, бар дүнүйө- мүлкүн жашыра алган жок.
- Ырас падышам сиз билгендей дүнүйө мүлкүм бар -деди сот.
- Сен мыйзам бузуп дүнүйө тааптырсың. Чындыкка, адилеттикке караган жазалоочу мынчалык байыбайт мамлекеттин мыйзамын бузгандыгың үчүн мен сени жазалаймын.
Эмне жаза берээр экен деп сот камаарабады.Канча пендени зарланттың, какшаттың? Канча көз жашка себепчи болдуң, эсебин өзүң берчи? - деп падыша отурган тактан түштү.
Сот эчен жыл эски падыша менен иштеп жүрүп, пенденин тагдырын чечкен жазасын көз алдына келтире баштады. Кандайдыр бир ыйлаган көз жаштар, аял затынын элестери келе берди. Ал соттун көз алдына да Фемида келген экен Падыша желдеттерин чакырды: " Өз калкына акыйкат сот болбогону үчүн мына бул ишеничти актабаган дүнүйөпороздун жонтерисин сыйрыгыла?" - деп буйруду. Сот кыйкырып жансоого сураганда, бир да кишинин боору ачыган эмес. Бири да кыйкырып кой дебеген. Анан ошол териден отургуч жасатты.
Ошондон баштап 100 жыл аралыгында олтурган соттор адилет болуп, мыйзам бузулбай, мамлекет оңолуп кетет. Ар бир жаңыдан коюлган соттор чечим чыгарып жатканда отурган креслодон бир добуш угулуп туруучу дешет. "Адилет бол, акыйкат бол, мыйзам бузсаң мага окшоп териң сыйрылат" - деп кайталап турчу экен. Ошонун натыйжасында Рим Европа гана эмес, дүйнөдөгү күчтүү мамлекетке айланган
Балким, бул окуя чындыр же жалгандыр, аны далилдей албаймын. Кыргыз элинде кээ бир кесир рухтагы адилетсиздерди аксакалдар азыр да "жон териң сыйрылгыр"- деп айтышат, мүмкүн ошондондур. Азыркы мезгилде Кыргыз Республикасына сот реформасы өтө зарыл.
Бүгүнкү күндө адилетсиз соттор барбы бизде? Жон терисин тирүүлөй сыйрый турган жазага жакын жазаны практикалык эмес, теориялык болсо да жүзөгө ашырып койсо болобу?
Алар кимдер эле, жаза алабы?
Адилетте, ак-кара бирдей жүрөт. Адилеттүүлүк менен карөзгөйлүк, чындык менен жалган, күлкү менен кайгы, айтор булар жашоонун мыйзам ченеми.
Менин акыл токтотуп калган мезгилим Советтик коммунистик партиянын дооруна туш келди. Ал мезгилде сотторду, элдик кеңешчилерди элдер өздөрү шайлоочу. Бирок, мынчалык чектен чыккан эмес эле. Эки (заседатель) кеңешчи элдин арасынан чыккандыктан, алардын үнү да пенде тагдырын чечүүгө кошула алышчу. Ошондуктан Элдик Сот деп аташчу эле. Кандайдыр бир чындык чагылдырылып туруучу. Мыйзамды одоно бузган укук коргоочулар негедир билинчү эмес. Кантсе да элден чочулоочу. Ал тургай бийлик башында турган башчылар жакшыраак үй куруп, дүнүйө жыйнагандан коркушчу. Көпчүлүгү ак, адилет иштеп, дүркүрөп өскөн СССРден Америка жана башка капиталисттик өлкөлөр сестенип турары чындык эле. Эми биз эгемендүү мамлекет болгонубузда кандай болду? Эмнеге жетиштик?
Эмне үчүн Кыргызстандын жарандарынын көбү кетип калышты деген пикир бар. Чет элге барып эмгек акы көп алышып жатат.
1990-жылдан кийин демократия доору келди.
70 жыл коммунистик партия жыйнаган мүлк 15 жылдын ичинде тонолуп, бузулуп жок болду. Эчен ирээт Конституциябыз оңдолуп-түзөлүп, легендарный парламенттер мыйзам кабыл алышып, карапайым калк иши, жашоо каражаты жок мүнкүрөнүп калганда, кайдасың "Бир боор энем Россия" - деп эчендеген ишке жарамдуулар, алардын артынан сансыз тууган-урук, жакын тамырлары кете баштады. Бийликке келгендер элди ойлобой эле ач көздөнүп, алдым-жуттумданып, материалдык байлык деп жүрүшүп, руханий байлыктан жардылана түштүк. "Ишенген кожоң сууга акса, алды алдыңан тал карма" болушту. Тим эле туман каптагандай.
Өзүмдүн жеке башымдан өткөн сот бийлигине ишим түшүп, 8 жыл ичтеги айта албаган ат көтөрө алгыс бир арманда калган элем. Болгону үй-бүлөдөгү келишпестик, түркүн пикир, эски феодализм деген көз караш менен жаңыга умтулуу прогрессивдеги ой пикирдин бир-бирине дал келбей ажырашуунун айынан биргелешип өмүр сүргөн өмүрлүк жарым менен чогуу жашаган кездеги үй - мүлк талашы тууралуу сот бийлигине кайрылган элем. Ошол мезгилде Ноокат райондук соттун төрагасы Бокоев Каныбек болучу. Өзү жалгыз соттун ишин карап, мен алыс жактан телеграмма жиберип, менсиз карабагыла дегенине карабай, мындай деген чечим чыгарып колума карматты. 1-декабрь 1997-жыл председатель Бокоев К., секретарь Бодоев А. адвокат Алымбеков Зулум.1971-жылы турмуш курулуп, төрт перзенттүү болгондон кийин, 1989-90 жылдары жаңырып салынган үй-мүлкү ал сот чечиминде мындай деп жазылыптыр. "Бул үй ата-энесинен калган мурас, аялынын укугу жок, салымы жок" деген чечим чыгарыптыр. Андан кийин эчендеген салгылашуу, кармашуу болуп Ош областтык соттун председатели Сапарбек Абдрахманов бул чечимди кайрадан бузду. Акыйкат соттор да бар экен, Ош шаардык сотунда Жамашева Феруза адилет болуп берди. Кандайдыр бир акыйкаттык алга атасынан каны менен берилген генетикалык тукум куучулук табигый касиеттей көрүнөт. Жамашев Зулум аксакал убагында элге жарыгы тийген, эл ыраазы болгон ак дил аксакал экенин угуп калган элем. Көп жыл Жогорку Соттун председатели болуп келген экен. Жамашева Феруза шаардык сотто карап, менин акым, укугум бар экенин далилдеп, үй-мүлктү экөөбүзгө тең бөлүнсүн деген чечим чыгарды.
Жогорудагы аныктамада юридикалык калыстык барбы?
Кээ бир ак жеринен караланып түрмөдө какшагандар азбы?
Шаардык соттун төрагасы Сүйөркул Турдакунович, Жогорку соттун чечиминен кийин болдум. Өткөн мезгилдеги нерселерди баарын чубатып айта баштаганда эле делону көрүп түшүнгөндөй болду. Алдагы негедир алдыга жылдыра алган жок, ишти чала өлүк жыландай кылып. Иш ордунан козголбоду. Үч жолу Жогорку сотко барып келди. Андан соң өзү карады. Токтосунов Жумашбекти иштеген жеринен чакыртып Ноокат райондук нотариустун башчысы Асыранов Байжигитти кошо чакырып, прокурор Ы. Атамбаевдин катышуусу астында адилеттик менен өзүмө тиешелүүсүн бөлүп берди. Акыйкатчылыктын жарыгы тийип, балдарыма, неберелериме тиешелүү мүлктү бөлүштүрүү ушинтип 8 жыл аралыгында араңдан зорго аягына чыкты. Айтайын дегеним акыйкатчылыкты, адилеттүүлүктү талдап билүү канчалык кыйын. Ага жетүү андан да ыйык. Ош шаардык сотто Сүйөркул Тургунбаевичке жолугуп, өзүмдүн "Жан дүйнө жаңырыгы" аттуу китебимди тартууладым.
Акыйкат деген сөздү кандай түшүнөсүз? -дедим. Бир аз ойлоно калды. Менден ал суроону күткөн эмес эле.
Төмөндөгү өз башынан өткөндөрүн тизмелеп, университтетин юридикалык факультетин бүткөнүн айтып жобурап турду.
Атам элдин эң момуну, бирөөгө жамандыгы жок орто дыйкан болучу. Апам раматылык өтө эмгекчил, сергек, зирек аял эле. Биз үчүн камкордук көрүп, балдарын окутуп, элдин керегине жараган билимдүү адам кылыш керек деген максат койгон. Ошол кезде олтургучтан тура калды да, тике туруп терезе жакка басып, көз алдына бир нерсе элестеткендей болду. Өткөн чактагы бала кезин сүйлөп берди. Кийин чоңоюп, орто мектепти бүткөндөн кийин апам өжөрлүк менен окууга жөнөттү.
Талыкпаган билим көлүнө чөмүлүп философ эжекебиз Рахат Ачыловадан Роза Отунбаевадан юридикалык илимдин доктору Кубанычбек Нурбековдон сабак алдым. Негедир алардын терең билимин үйрөнүп, китепканадан чыкпай, көп китептерден канчалаган акыйкаттыкты издөөдө болдум. Турмуштагы адамзаттын психологиялык өзгөрүүлөрдүн мыйзам ченемин билүү, түркүн философиялык ой толгоолорду ылгап, кодекстерди билүү, жашоо- эреже, нравалык мыйзамды окууну түшүндүм. Ал мезгилде жакшы билим алып, өз эмгегим менен экзамен тапшырдым.
Акыйкаттын туу чокусуна умтулуу, жетүү жашоонун маңызы деп ойлойм. Жашоо жалаң эле материалдык байлыктан турбайт экен. Азыркы кезде айлана-чөйрөгө карап, кээ бир сотторубуз, адилетсиз чечимдерди да чыгарып жатпайбы. Ушул кезде саамга тунжурап унчукпай туруп калды. Ал сезимди мен да туюп турам. Неге кыргыз мамлекетинде, кыргыздар арасында ушунчалык мыйзам бузулат.
Мен өзүм да ушул кезде жооп таба албайм.
Адилеттүүлүк жогорку жактан башталабы?
Бийлик адилет болсо, эл арасында да адилеттүүлүк болмокпу? Жоопсуз калган суроолор, кайрадан сөзгө өттүк.
Сизге адилеттүүлүк акыйкатты жашыңыздан эле апаңыз үйрөткөн экен да дедим.
Апам 58 жашында көзү бул дүйнөдөн өттү "Кош айтышаарда кызылым кырда калды, жашылым жарда калды" - деп өкүттө кетти. Апамдын элеси дайыма келе берет. Чындыгында эле апасынын, акыйкат адилеттүүлүктү издеген эненин элеси балким Фемида болуп калгандыр деген менде ой калды.
Этикалык эстетикалык эрежелерди билүү эң зарыл экен.
Искак Раззаков. - "Сен бирөөнүн кыйындыгынан коркпо, өзүңдүн чабалдыгыңдан корк" - деген экен. Ырас эң кыйыны өзүңдү-өзүң таанып -билүү, эң оңою- бирөөгө акыл үйрөтүү экен деп сөзүн аяктады. Чындыгында сот болуп иштөө-адамдын тагдырын экинчи кудай болуп чечүү. Бул не деген түйшүктүү иш.
Акыл эсиң менен чындыкты таанып, калыс болуу оной эмес.
Жер жүзүндөгү пенде тагдырын чечээр сот, акыйкаттын ак-карасын тааный бил.
Жүрөгү сыздаган энелердин элестет. Бул жашоодо адилеттүүлүк өкүм сүрсүн
Өктөм Мамаева Санкт - Петербург шаарындагы Кыргыз диаспорунун өкүлү. Кыргызстан журналисттер Союзунун, кыргызстандыктардын "Замандаш" эл аралык ассоцациясынын мүчөсү.