uk ru ru hbs_cyr ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru kk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky tk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky cs ky ky ru ky ky ky ky ky ky kk ky ky ky ky ky ky ky la ky be ru ru ru ru ru ru ru ru bg ru ru ru ru ru ru ru
Асан Ахматовдун "Кылыч жана калем" деген китебинде "Чынгызхан көлдүн жээгинде келечекти айтып бере турган, түбөлүк жаштыктын сырын билген бир даанышман олуя жашай турганын уккан. Эми жашы өтө баштаганда олуя менен жолугушууга, ошол өлбөстүктүн сыры аны Тянь-Шань тоолоруна алып келди" - деп автор Чынгызханды Ала-Тоого, Ысык-Көлгө алып келип, Манас айткан Тынар деген балага жолуктурат. Окуя, философиялык ойлорго жык, өтө жогорку көркөмдүктө сүрөттөлгөн. Китепке кошумча ой толгоо.
Чыңгызхан: - Аттангыла! Моңол элине, жерине аттайбыз! - деп буйругун берип койгон. Анын буйругун жоокерлери өз убагында так аткарып гана койбостон, кай убакта болбосун ойлонбой туруп, Чынгызхан үчүн жандарын кыюуга дайым даяр эле. Чынгызхан эмнегедир бул буйругунан кайтып:
- Көл жээгинде дагы бир түн түнөйбүз! - деген буйрукту кайра алышты. Мындай күтүлбөгөн жарлыкка жан жоокерлери түшүнө беришкен жок. Чынгызхан да себебин айтпады.
Тегерете бийик тоолор менен чеп болуп курчалып, жаратылышта болгон сулуулуктун баарын өзүнө чөгөрүп алгансып, индий кызынын маңдайына бүткөн калдай болуп, жутуп жиберчүдөй суктанткан, чалкып жаткан ушул көлдү Чынгызхан кош алаканына салып, төкпөй-чачпай моңол элине алып кеткиси келип турду. Аттиң! Антүүгө эч мүмкүн эмес экен. Колдон келбегенин карачы?! Менменсинген нечендеген падышалар баш ийген Чынгызханга, минтип жансыз көлдүн багынбай турганына улуу кагандын бир эсе ызасы келсе, бир эсе ала албаган аласасы бардай, ушундай кооз көлдү таштап кетүү, кайра экинчи жолу бул көлгө кайрылып келбесине, кайра экинчи жолу бул көлдү көрбөсүнө, өмүр бою эңсеп жүрүп өтөрүнө, ушундай керемет кооз жер жалаң кыргыз элине таандык экенине Чынгызхандын жүрөгү сыздап, ичи туз куйгандай ачышып турду.
Моңол элинин сүйүп, мактап ырдашкан Кер-Өлөңдөй жери бар, бирок анда мындай Ала-Тоо жок. Моңол элинин сүйүп, мактап ырдашкан дарыясы бар, бирок анын куймасында мындай кооз көл жок. Анын: - Көл жээгинде дагы бир түн түнөйбүз - деп айтканынын себеби да ушул эле…
Түн бир оокумга чейин Чынгызхан уктай албай жатты. Ысык-Көлдүн бир калыпта жээкке шарпылдап урулган дабышы, анын беттен сылаган түнкү салкын мээлүүн жели, тээ качанкы өткөн замандагы балалык чагын эске түшүрдү. Апасы Оэлун Чынгызхандын моюнунан кучактап, бооруна кысып, айланып-кагылып, баласынын бетинен өөп жыттап жаткандыгы, апасынын жан жыргаткан жагымдуу жумшак илебиндей илеп көл жактан уруп турду. Чынгызхандын бүткөн бою балкып, магдыраган боюнча уйкуга кетти.
Чынгызхан уйку суроонун ортосунда: же өңү экенин, же түшү экенин ажырата албай, көл жээгинде Манас айтып жаткан Тынардын жанына жай басып барды.
Кара терге түшкөн Тынар, улам бир ордунан көчүк козгой жылып, өйдө-төмөн жаңсаган колдорунун кыймылдары, кудум жоо менен өзү алышып жаткандай сезилип, жанына келген Чынгызханды да байкабай, улам кызыгандан кызып, буркан-шаркан болуп Манас айтып жатты.
Бирде: бороон-чапкын, алай-дүлөй кыш болуп, бирде күн күркүрөп асман айрыла чагылган түшүп, нөшөрлөнгөн жаан жаап, кайра эле денең балкыта мемиреген жаз болуп; бирде ач кыйкырык чуу болсо, бирде шарактаган дуу болуп жаткандай көзгө көрүнүп, табийгат менен адамдын ички жан дүйнөсү бирге жуурулушуп, Чынгызхан өзүн кошо аралашып жүргөндөй бөлөк дүйнөгө туш болду.
Бир маалда балык жон болгон белестен ашып түшкөн бир топ атчандар кудум тоо көчүп келе жаткандай көрүндү. Чынгызхан чоочуп кетти; кишен үзө секирип асман жара азанаган аргымактай, Чынгызхандын жүрөгү көкүрөк жарып жиберчүдөй тээп чыкты.
- Жоо келе жатат! Аттангыла! - деп, аз жерден жан жоокерлерине буйрук берип жибере жаздады. Эмнегедир анте албады. Абдан аптыга дем ала, удургуган ойлору сымал бир жерге турбай, кооптонуу сезими тынчын алып турду.
Келе жаткандар баягыдан улам даана көрүнө баштады. Астыда: көл жактан соккон желге асман менен көлгө түстөш көк асаба туусу желбиреп, ага каралаш, жылкы баласынын камбары, куйрук жалы жайкалган ак боз аттын үстүндө опол тоодой болуп отурган адамдын буудай иреңдүү жүзүнөн нур төгүлүп, кере карыш бешенеси толгон айдай жаркырап, эки жагында эки жолборс ойноп, өзү менен кошо төбөсүндө калкып келе жаткан ак булутту көрүп туруп, жанатан бери Тынар айтып жаткан Манастын, Айкөл Манастын дал өзү экенин Чынгыз хандын жүрөгү айттырбай сезди.
Караңгы түндүн көркүн ачкан асмандагы толгон ай экенин, кара жердин көркүн ачкан чалкып жаткан көл экенин, Манаска Айкөл деген ат тегин жерден коюлбаганын, ага ай менен көлдүн касиетинен коюлган ат экенин, аты менен заты бири-бирине шайкеш келип турганын көргөн Чынгызхан: илгертен бери издеп жүргөн бир боору келе жаткандай, аны эми тапкандай Чынгызхандын бүткөн бою балкып, ички рухий жан дүйнөсү коргошундай эрип турду.
Чынгызхан ойгонуп кетти. Көзүн ачса, жанында эч жан жок эле. Көл жактан соккон жел беттен сылап, улуу каган көпкө ойлуу жаты.
- Ханым, мен жаныңдамын.
- Түндө түшүмө кыргыз жери кириптир. Асман тиреген Ала-Тоого, көздүн карегиндей сактап, тумардай кастарлашкан Ысык-Көлгө дагы барыпмын. Барсам, көл жээгинде эс алып кырк чоросун ээрчиткен Айкөл Манас хан ордосу Таласына кайра кайтып бара жаткан экен:
- Айкөл Манас! Токтоңуз! Мени өзүңүз менен кошо ала кетиңиз?! - деп артынан ээрчип алыптырмын…
Чынгызхан сөздү башкадан баштайын деп ойлогон. Ал балалык кезин, ал күндөр экинчи кайрылып келбесин, татарлардын атасына уу берип өлтүргөнүн, Борте менен балапан кезден баш кошкон бактылуу күндөрүн, меркиттер Бортени Чынгызхандан тартып кеткенин, ал кезде Чынгызхан жалгыздык, алсыздык кылганын, ошол ызалуу күндөр ошол убактан ушул убакка чейин экөөнүн тең жүрөгүндө так болуп калганын, ага Бортенин эч күнөөсү жок экенин, ошондой оор замандан азыркы күнгө чейин Чынгызхандын ысык-суугун, азап-тозогун, ачуу-таттуусун бирге тарткан бир гана Борте экенин, андан жакын эч жан жок экенин, ага ыраазы экенин айткысы келген.
- Ханым ал көлдү бир көрүү менен кумарың канбайт, көчүп барып жашай турган жер экен деп айтпадың беле? Борте көпкө ойлуу олтуруп калды. Тагдыр Чынгызхандан күчтүү эле.
- Борте, бул жалган дүйнөдө эмне арманым бар, өзүм менен кошо ала кетпей: мага, балдарыңа айтып кетпейсиңби? - дегиң келип турат. Мен сенин оюңду кантип түшүнбөйүн. Бул жарык дүйнөдө менин жаратканга арманым жок. Көкө Теңир мага өмүр бергенине жазабы? Кудай берген өмүрдү кандай жашаш керек, ал ар бир адамдын өзүнөн. Менин арманым жок, аманатым бар. Ал, мен баштарын бириктирген эл, ал мен түзгөн мамлекет. Ошолор аман болсо, бүтүн болсо экен дейм. Ушу аманатымды кимге тапшырам?
- Ханым, Айкөл Манас да өз элин, өз жерин коргоп, баштарын бириктирип: бир эл, бир журт кылган экен деп айтпадың беле. Мына ошол кыргыз эли ошо күндөн ушу күнгө чейин өзүнчө мамлекет болуп жашап келе жатпайбы. Сенин моңол элиң да ошол элдей болуп, сенин жолуңду жолдоп, максатыңды улай берет.
- Борте, Айкөл Манас төрөлгөндө, колуна уюган кан уучтап түшкөн деп кыргыздар айтышкан эле. Мен да ошентип төрөлүпмүн. Ушул сырды өмүр бою чече албай келем.
- Ханым, моңол эли кырк урууга бөлүнүп, ар кимиси ар кайсы кокту колоттордо жайпак талааларда баштары бирикпей бытыранды жашап, бири-бири менен жоолашып, сырткы душмандарга таланып, тонолуп, жоонун кылычынын мизи моңол элинин канына боёлуп, моңол элинин каны чачылбаган жер калган эмес. Кум жыйылып таш болбойт, кул жыйылып баш болбойт дейт. Мына ошол чачыраган элиңди курап, жериңди коргоп бүтүндөй бир чоң мамлекет курдуң. Сен айткан Айкөл Манасты да кыргыз элинин каны да көрүнгөн жерге төгүлбөсүн, кыргыз элинин каны көрүнгөн жерге чачылбасын деп, Көкө-Теңир кыргыз элинин бешенесине атайын жараткан. Силердин алаканыңарга уюган кан уучтап түшкөн себебиңердин сыры мына ушунда. Кыргыз эли менен моңол элин силердин рухуңар дайыма колдоп жүрөт.
- Борте, кыргыз элинин Айкөл Манас жөнүндө доордон-доорго, муундан муунга ыр менен айтып келе жаткан манасчылары бар. Бизде андай манасчылар жок. Мен жөнүндө ким айтат?
- Ханым сен жөнүндө жазып жүргөн Рашид-ад-Диниң бар. Сен жөнүндө жазгандар дагы көп болот.
- "Адамдар айдын аркы тарабын көргөн кылымда дагы бир Чынгыз төрөлөт. Ал дүйнөнү акылман ойлору, сөздөрү, китептери менен жеңет. Бул ыйык көлдүн жээгине ал да келет" - деп, сен көргөн кыргыздардын миң жашаган олуясы астын ала айтты дебедиң беле. Ошол Чыңгыз, Айкөл Манастын урпактары болот. Кыргызда: Айкөл Манас менен Чыңгыздын урпактары дагы улана берет. Ханым муну тукум улоочулук дейт, ханым түбөлүк өлбөстүк деп мына ушуну айтат.
- Борте, адам өз тагдырынан өзү качып кутула албайт тура. Кош Борте! Кош менин асыл жарым! Мен Айкөл Манаска кеттим…
Мен ал кезде юрфактын сырттан окуу бөлүмүндө окуучумун. Жайкы сессияга барып, Ашымдын үйүндө элем, - деп сөзүн баштады. Жумабай аке (Жумабай Үмөталиев өмүр бою ички иштер бөлүмүндө иштеген, жөн билги адам. Ашыкең менен бир окуп, бир чоңойгон, тууганы болот) бир маалда телефон шыңгырап:
- Чыкем Социалисттик Эмгектин Баатыры наамын алды. Келбейсиңби? - деп Эркин Борбиек сүйүнчүлөдү.
- Азыр Жумабай, жүр кеттик.
Биз барганда Чыкемин кабинетинде: Сүйүнбай Эралиев, Марклен Баялинов, Жолдошбай Абдыкалыковдор бар экен. Чыкемин катуу толкунданганы байкалып турду. Куттуктоо тосттор айтылып жатты.
- Ашым бул жигитти тааныган жокмун?
- Чыке, сиздин эсиңизде барбы? Айылда коончу Үмөтаалы деген аксакал бар эле го, ошонун баласы, аты Жумабай.
- Кантип эсимде болбосун.
- Чыке, Үмөтаалы коончунун коонуна уурулукка бардыңыз беле? - Ашым тамашалап калды.
- Антпесе бала болобу. Уурулукка барам деп жолдошторума убада бергем.
Согуш мезгили. Анда мен селсоветте катчы болуп иштейм. Колхоздун жумушу, күнү-түнү тыным жок. Кээде жолдош балдар чогулуп, чарчап-чаалыкканга карабай, түн ичинде көпкө сүйлөшүп отурар элек. Бир жолу түндө жолдош балдар чогулуп келип калышты. Балдардын арасында жууну бышыгыраагы Сейтаалы эле. Ал менин курдашым да, сырдашым да болуучу. Сөздү ошо баштаса болобу.
Үмөтаалынын коону бышып калыптыр деп уктук. Эртең түндө уурулукка барабыз. Сен барасыңбы?
- Сени билебиз, сен сельсоветте иштейсиң. Барасыңбы, жокпу?!
- Эй, ынтыкпай шыр айт, биз үчүн жей тургансып. Барсаң барам де, барбасаң барбайм де. Барсаң бизге кошуласың, барбасаң эртеңден баштап сени бөлүп салабыз.
Элдин баары болбосо да, Чыңгыздын артынан далайлары сөөмөй кезеп: - Ана контордун баласы, -деп сырт салгандары бар эле. Ушул жумушка иштеринде, сельсовет Кабылбектин мээнети зор болчу. Кабылбек: жаман менен жакшыга тең караган, кара кылды как жарган калыс, жумуш десе күнү-түнү ат үстүнөн түшпөгөн ишмер адам эле. Чыңгызды жумушка аларда районго өзү менен кошо алып барат. Райком контордун баласы деп, макул болбой коёт. Кабылбек орусча сүйлөгөндү ныпым билчү эмес. Ошону бетине кармап, өз керт башын кепилдикке коюп, айылда Чыңгыздан башка эч ким орусча билбесин, кагаз иштеринде кыйналып жатканын айтып, Чыңгызды жумушка зорго орноштурган. "Контордун баласы" деген бир ооз сөз, өлү жоордой болуп, күнү-түнү жүрөктү эзип жүргөн убакта, булардын да минтип кыйнап турганын карабайсыңбы?!
- Жана эле ошентбейсиңби, эркек бол да.
Түшкө чейин мени ой басып жүрдү. ?мөтаалы коончу эшегине эки капты теңдеп артып, түштө селсоветтин конторуна келип калыптыр. Кабылбекти көрүп:
- Каке сиздин барыңыз жакшы болбодубу. Мээнетим жанып, коон менен дарбыз жылдагыдан жакшы салды. Алгач бышканынан сиздерди ооз тийсин деп алып келдим, - деп бир кап коон, бир кап дарбызды Үмөтаалы коончу контордун ичине зорго көтөрүп кирди.
Ошондогу коондун ширин даамын айтпа. Андан бери канча коон жесем да, ошондогу коондун даамындай даам, ошондогу коондун ширесиндей шире али көрө элекмин. Таңдайыма татып калыптыр.
Кңндңз Сейталыны таптым да: - Балдарды түндө конторго ээрчитип кел! - дедим. Түндө келген жолдош балдарыма арткан коон, дарбыздын баарын ортого койдум.
Ошентип, уурулуктан Үмөтаалы аксакал өзү куткарып калган - деп, Чыкем балалык кезин эске салып өттү.
Тост кезегин Ашым алып:
- Чыке, сиздин адабият майданындагы зор эмгегиңизди баалап, мамлекеттик эң жогорку сыйлык - Социалисттик Эмгектин Баатыры деген наамды бериши менен куттуктайм! Бул сыйлык жалаң эле сиз эмес, жалпы Шекер айылыны сыймыгы, жалпы кыргыз элинин сыймыгы! Сиздин болот калемиңизден жаралган чыгармаларыңыз: назик, кооз гүлдөрдөй жадырап жайнап, ар бир окурмандарыңыздын жүрөгүнөн орун алып, эч убакта соолубасын! Сиз эки жыйырма бешке эми чыктыңыз. Сиздин зоболоңуз, Айкөл Манастын чокусундай улам бийик көтөрүлө берсин!
Менин калемдештерим, эгер уруксат берсеңиздер, Шекерлик туугандарым менен сүрөткө түшүп коёюн деп, Чыкем жанатан бери сүрөткө тартып жүргөн "Комсомолец Киргизия" газетасынын фото корреспондентин чакырып, Чыкем, Ашым үчөөбүз сүрөткө түштүк.
Кийинчерээк, Ашымга айттым: - Чыкем менен түшкөн сүрөттү алып бер, - деп. "Улуу адамдын андай шартта түшкөн сүрөттөрү, көрүнгөн адамдарга бериле бербейт" - деп сүрөтчү болбой коюптур.
Биз, Айтматовду Айкөл Чыңгыз деп айта албайбыз. Биз Айкөл Манас деп айтабыз.
Биз Манасты залкар жазуучу деп айта албайбыз. Биз дүйнөлүк адабиятта, кыргыз элинин залкар жазуучусу - Чыңгыз деп айтабыз.
Кыргыз эли канча жашаса, Манас менен Чыңгыз ошончо жашайт!
Талас облусу, Кара-Буура району, Шекер айылы, Кененбай Мырзанаев.