ky en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru sah ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ru tt ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ba tt ky ky ky ky ky ky ru ky ru hu ru ky ky ru bg ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ky ru ky bg ky ru ky ru ky ky ru ky ru ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru ru ru ce ru kk ru ky ru ru ru kk ru ru tt ru ru ru
"Агым", 05.06.09 - 17-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
Ислам динине чейин ата-бабаларыбыз, байыркы көчмөн кыргыздар Көкө теңирге сыйынышып, Көк асаба көтөрүшүп, эчен кылымдар бою оомал-төкмөл замандарда душмандардан бирде жеңилип туусу кулап, түндүгү жерге түшүп, бирде түндүгү көтөрүлүп душманын жеңип, Көк Асабасын желбиретип келишкени тарыхтан белгилүү.
Азыр дүйнө жүзүндө он миллиондогон, кырк миллиондогон эл мекени жок, ар кайсы өлкөдө чачыранды болуп жүрүшкөн убакта, биз беш миллионго жетпесек да Кыргызстан деген бейиштин төрүндөй болгон мекенибиз бар экенине теңирчиликти бийик туткан ата-бабаларыбыздын эмгеги зор. Кийин мусулман болдук дегенден баштап деле тутунуп келген көпчүлүк ырым-жырымдарыбыз, салт-санааларыбыз теңирчиликке таандык.
Манасты айтсаң "кайдагы жомокту айтасың" деп шылдыңдап күлгөн өзүбүздүн кыргыздар бар. Деги эле Манаска тарыхта дүйнө элине аттары аттын кашкасындай таанымал Аттила, Чыңгызхан, Тамерлан сыяктууларга карагандай эмес, башка өңүттө карашыбыз керек деп эсептейм. Манасты жомок дей турган болсок, анда тамга тааныбай, окуганды, жазганды билбеген сабатсыз адам Саякбай атабызга миңдеген саптан турган дастанды талыкпай жатка айттырган, ошол Манас атабыз сыйынган Көкө теңирдикинен башка кандай күч болушу мүмкүн?..
Динге катуу тыюу салган баягы СССР кулап, азыр мусулманчылыкка баш-оту менен кирип, калпагыбызды чанып башына селде оронгондор, жакшынакай оймо-чийме салынып кооздолгон улуттук кийимдерибиз кымкап чепкен, кемселдерибизди чанып дамбал кийгендер, шөкүлө, жоолук, элечекти чанып, кара мата менен жүздөрүн жашырып оронгондор, ал тургай паранжы кийгендер көбөйдү.
XIV кылымдын экинчи жарымында дүйнөнү дүңгүрөткөн айтылуу Аксак Темир (Тамерлан) "дини, ишенген нерсеси жок мамлекет эшик, терезеси жок үйгө окшош" деп айткан экен. Албетте, ар бир элдин өзүнүн ишенип туткан дини болуш керек. Бирок бизге улуттук асылдуулуктарды жокко чыгарган мусулманчылык эмес, теңирчилик керек. Мусулманчылыктын дагы бир терс жагы, дүйнө жүзү боюнча кайсы жерде ызы-чуу, кан төгүү, от күйгөн жерлердин бардыгынын башында ушулар турат. Мусулманчылыкты да Хизб-ут Тахрир, Вахаби, Талип ж.б. жик-жикке бөлүп алышкан. Аркы дүйнөдө убада кылынган бейиш үчүн күнөөсү жок наристе балдарды кошуп, өзүн жардырып өлгөнгө даяр зомбилерди чыгаргандар да дал ушул мусулман фанаттары. Ушулардын айынан акыркы мезгилде Ооганстан менен Пакистанда эмне алаамат болуп атканын баарыбыз жакшы билебиз.
Ал эми тазалыкты, аруулукту ыйык тутуп, бейкүнөө кан төгүүдөн качкан теңирчиликти айтсаң, "сууга сыйынган кайдагы жапайычылыкты айтасың" деп күлгөндөр чекеден чыгат. Айтайын дегеним, дал ошол сууга сыйынган кыргыздар жөнүндө. Бабалар "суу сыйлаган зор болоор, суу кордогон кор болор" дешип, сууга өзгөчө мамиле кылышкан. Сууга сийбе, түкүрбө, жаман түш көрсөң сууга айт, суу жакшыны агызып келип, жаманды жууп кетет. Суу ыйык. Суу жакшыны ыроолойт, жаманды жылоолойт. Суу - өмүр, жашоо булагы. Суу аздектегенге мүрөк, аздектебегенге өлөк. Суунун каарына калсаң кыян болуп кыйратат дешип, сууга жандуу нерсе катары мамиле кылышкан.
Манас төрөлгөндө да Акбалта абасы чаначка улуу тоонун булагынан сузуп келген мүрөктүн суусуна Чыйырды энеси киринткенде дал ортосуна бармак басым жерге суу тийбей калып, кийин ошол жерине Коңурбайдан найза жеп өлгөнү айтылат. Жакында эле суу жандуу нерсе экенин дүйнөгө аттары белгилүү окумуштуулар айтып чыгышты. Ошолордун арасынан жапан окумуштуусу мындай тажрыйба жүргүзөт экен. Ал бирдей үч айнек идишке бирдей өлчөмдө күрүч салып, ар бирине бирдей көлөмдө суу куят. Анан күнүгө эртең менен биринчи идишке жакын келип капкагын ачып "сен жакшысың" деген сөздү айтат. Экинчи идиштин жанына келип капкагын ачып "сен жамансың" деген сөздү айтат. Үчүнчү идиштин жанына келип капкагын ачып бир азга тиктеп турат да, эч нерсе айтпастан кайра капкагын жаап коет. Ал ушул нерсени отуз күн бою кайталайт экен. Отуз күндөн кийин биринчи идиштеги күрүч апапак болуп өнүп, аябай жагымдуу жыт чыгарып калган болот. Экинчи идиштеги күрүч карарып, жагымсыз жыт пайда болгон. Үчүнчү идиштеги күрүч эч кандай жыты жок эле көгөрүп кеткен болот. Таңгалдырганы, бир бөлмөдө, бирдей температурада, үч бирдей идиштеги сууга үч башка мамиледен үч башка нерсе келип чыгып отурат. Ушунун өзү эле суунун өтө сезимтал, жандуу нерсе экенин далилдеп отурат. Демек, жогоруда сөз кылган сууга сыйынышкан биздин ата-бабалар биз ойлогондой караңгы эмес, бизге караганда алда канча акылдуу болушкан.
Ошол эле окумуштуулардын айткандары боюнча дагы башка окумуштуулар массалык кыргын салуучу курал жасоонун планын түзүшүп, схемасын чийип талкуулашып, баары бир бөлмөдө айнек идишке куюлган суудан ууртай отурушуп баары ошол суудан ууланып өлүшкөн. Муну суунун жанында суу ичип отурушуп, каардуу, жаратылышка зыян келтире турган нерсени түзүшкөндүктөрү үчүн суунун каарына калышкан деп түшүндүрүшөт.
Мындан сырткары, акыркы убактардагы батыш мамлекеттериндеги көптөгөн суу ташкындары, жүз миңдеген адамдардын өмүрүн кыйган Түштүк-Чыгыш Азиядагы цунами кырсыгы адамдардын жаратылышка, эң оболу жаратылыштагы жашоонун маңызы болгон сууга аябагандай аеосуз терс мамилесине болгон суунун жообу экендиги айтылат. Сууну ичерде жаман нерсени ойлобо, жаман сөз сүйлөбө. Ичкен сайын, жуунуп чайынган сайын суудан жакшы сөзүңдү аяба, анткени суу ыйык, суу улуу. Жарык берген да суу, жылуулук берген да суу. Суу сактагычыбызда суу калбай калып, кышы менен үшүп чыкпадык беле кыргыздар.
Ал эми буга териккен мусулман кыргыздарга айтарым, суусуз бир күн жашап көргүлөчү.
Элдик обондордун нукура үлгүлөрү концерттерде же радиодо сейрек аткарылып жүргөн айрым бир ырларда гана сакталып келүүдө. Алар Атай, Муса, Жумамүдүн, Бектемирдин ырлары. Компьютердик музыка каптаган бул заманда аткаруучунун кыймыл аракетинен ырдаган обондоруна чейин роботтошуп калгандай. Сезим козгогон кайрыктар, ырдап жатканда ар кандай нюанстардын жоктугу, "дүкү-дүк", "шака-шак" эткен окшош ритмдер бизди кайда алып барат деп кооптонтот. Мезгил өтүп жатат учкан куштай. Бүтүндөй бир муунду биз колдон чыгарып, тил сыңары эле музыкалык табитин да буздук. Сезимдери "сокур", көкүрөгү көңдөй жаштар арбындап барат. Андайларды алыс барбай эле тегерегиңдеги айрым жаштар менен маектешсең эле маселенин тереңдигине көзүң жетет. Не деген керемет кайрыктарды унуткарып, батыштын ритмдеринин тепсендисинде калдык. Ушундайда нукура кыргыз "жыттанган" обондорду ободон угуп калсаң жаның жыргай түшөт. Ошолордун бири бүгүн "Обон-казынабыздан" алып чыга турган калк арасында Боогачынын "Үкөйү" аталган белгилүү ыр.
Казалчы, обончу, ырчы Боогачы Жакыпбек уулу Ат-Башынын Ак-Муз айылында 1866-жылы жарык дүйнөгө келген деп көрсөтүлөт белгилүү музыка иликтөөчү, элдик таланттар тууралуу баа жеткис маалыматтарды жыйнап жүргөн Балбай Алагушов агабыздын "Булбулдар" аттуу китебинде. Боогачынын калк ичинде казалчы катары кадыры чоң болгон. Атүгүл 1925-жылы анын "Секетбайлар" аттуу ырлар жыйнагы Москвадан жарык көрүптүр. Жазган секетбайларынын дээрлигин өзү комузга салып ырдачу экен. Ошолордун ичинен элге кеңири тарап, ушул күнгө чейин ооздон түшпөй ырдалып келе жатканы - "Үкөй".
Кайсы бир кыз узатуу тойдо өткөн жаштардын оюн-зоогунда Уулкан аттуу кызга Боогачынын көзү түшөт. Кыздын кайдыгер эмес мамилеси да билинет ушул тойдо. Ошондон көп өтпөй Боогачынын "Үкөйүм" (Уулканды ушинтип эркелеткени) аттуу ыры эл аралап кетиптир. Кийин Уулканды ата-энеси кудалаган Чойбек болуштун Салмаке аттуу уулу алып кетип бара жаткан жеринен Боогачы артынан кууп жетип, аттан түшпөй "Үкөйүн" кайта-кайта ырдап жатып Салмакенин колунан сууруп кеткен деп айтылат уламышта. Боогачы Уулканга үйлөнгөн жана үйлөнгөн эмес деген эки ача кеп да эл арасында жашап келет. Анын кыз-келиндерге жакын, ойноок мүнөз экенин калтырган казалдарынан, күйгөн секетбайларынан байкаса болот. Анын өмүр баянындагы кыска мөөнөткө өрөөнгө болуш болуп шайланып, кийин ошонун айынан абакка айдалганы, калк камын көргөн кадырлуу адам болгону тарыхта калбастан бир эле "Үкөйү" менен тарыхта калышы, таланттын күчүн тастыктап турат.
Алалуу жылкы элде бар,
Ашыктык милдет сенде бар.
Армандуу болдум жете албай,
Үкөйүм, а өз милдетиң менде бар.
Кулалуу жылкы менде бар,
Курдаштык милдет сенде бар.
Кусадар болдум жете албай,
Үкөйүм, куп милдетиң менде бар.
Ар убак турат эсимде,
Ай тийген тоонун бетинде.
Күн тийген тоонун бетинде.
Даярдаган Турдубек ЧОКИЕВ, композитор
кыргыз тилиндеги гезит "Агым"
email • архив • редакция
"Түз жолдон чыгарган азгырыкка
Өлкө башчысы Карзайдын сунушун кабыл алабы?
Дооронбек Садырбаев оппозициянын эле эмес, элдин да адамы
"Кара эчкиге жан кайгы, касапчыга Пи Ар кайгы"
Алик Орозов, "Демократиялык ордо союзу" кыймылынын төрагасы:
"Өз мүчөсүн коргобогон ШОС, ОДКБнын кимге кереги бар?"
Ырайымсыз өзбек бийлиги, сырттан байкап турган Америка
Өчөйгөн экономикага курсак курулдагы үйүр
"… Чыныгы эркекти убакыт көрсөтөт"
Мирлан САМЫЙКОЖО уулу, жаш акын:
"Акын сөрөй ода ырын жазбаса …"
Климаттын өзгөрүсүнөн Ала-Тоо Кара-Тоо болобу?
"Эки канатымды, үй-бүлөмдү тирөөч кылып келатам"
"Суу сыйлаган зор болор..."
Майып - дарттан эмес, адамдын өзүнө кайдыгерлигинен болот
Издейм сени, арасынан элдерди
Ак терек - көк терек
"Элдин баасы - менин ырыскым"