ky ru ky ba ky ky ru ky mhr bg ru ky ru ru myv ru hbs_cyr ky ba ky ky ru ky mhr bg ru ky ru ru myv ru hbs_cyr ky ru ky en de en en ru ru ky ky ky ky ky ky ky en ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru tt fr es es nl ky ky en ky ky ky ky ru ru ky ru de ky de ky de ky de ky de ky de ky de tt ky ky ru ru ru uk hbs_cyr ru ru ru ru fr en en en en sv fr de de fr fr fr sv en fr en ja fr de fr es nb fr de en en sv de de fr en fr it fr en en
ЖАҢЫ, МААНИЛҮҮ МАЕК — Өмүрбек Текебаев: “Атамбаевдин түшүнүгү, деңгээли карапайым Камчыбектикинче болбоду” | Чындык.kg
Өмүрбек Текебаев, “Ата Мекен” партиясынын лидери:
Ат-Башы, Алайдан эмнеге кыйындар көп чыккан?
— Мелис Эшимканов – кыргыздын чыгаан жигиттеринин бири болгон. Өз кезегинде ал кыргыз тилдүү гезиттердин эң тираждуу, таасирдүүсүн чыгарды. 1990-2000-жылдар аралыгында кыргыз окурмандарынын арасында пикир жаратуунун монополиясы Мелисте болчу. Ал кээде мага “Өмүке, Ат-Башы кичинекей эле жер, бирок, бүт кыйындар ошол жерден чыккан. Кыргызстандын финансист-банкирлери, бизнесмен-базаркомдору…” деп мактаныч тамаша иретинде айтып калат эле. Чын эле ошол кездеги гезиттердин редакторлорунун көбү, күчтүү журналисттер Нарындан, Ат-Башыдан болгон. “Эмне үчүн ал жактан чыгат?” деп сурасам, ал түшүндүрө албайт эле. “Биз “черик” деген уруудан болобуз, “черик” “чек арачы” дегенди билдирет. Чек ара кайтарып жүргөнбүз да” деген өзүнүн гипотезасы бар эле. Андан ары түшүндүрө алчу эмес. Анан мен баам салып, байкап көрсөм, Кыргызстандын эки кичинекей жери бар экен. Ат-Башы, Алай. Борбордон алыс, бир кычыктагы райондор. Алардын эли чоң айылдын элиндей эле чакан, бирок, республиканын коомдук-саясий, экономикалык, маданий турмушунда алардын салымы пропорционалдуу эмес, чоң экенин байкадым. Жогорку Кеңештин өткөн чакырылышында 120 депутаттын 17си Алайдан болгон. “Ушундай кыйындар эмнеге ушул чакан айылдардан көп чыгат” дегенге Мелис раматылык жооп таппай кетти. Мен да көп жылдардан бери “эмне үчүн андай?” деп ойлоп келдим…
“Эшимканов издеген суроого жооп таптым”
— Геосаясаттын торт законун окугандан кийин, мен Мелис Эшимканов издеген суроого жооп таптым. Убагында Батыш менен Чыгыштын экономикалык байланышын камсыз кылып турган Жибек Жолунун бир тилкесине кыргыздар ээлик кылган. Жөн гана ээлик кылбай, кербендерди тосуп алып, жайгаштырышып, керек болсо коопсуздугун камсыз кылып, Андижан, Ташкентке же, андан ары Бухара, Самаркандга, чейин узатып барып келип турушкан экен. Ошон үчүн атбашылыктар менен алайлыктар көп эл менен мамиле түзгөн, көп соодагерлерди көргөн, дүйнөдө эмне окуялар болуп жатканан (ал кезде интернет жок), кандай эл, кандай маданият бар экенинен кабардар болгон, эң башкысы, экономикалык байланыш бар калк болгон экен. Тарыхтан деле алайлыктар Андижандын, Ташкенттин базарларын кармап келишкенин, Кокон хандыгында Ош менен Андижандын мэрлери кыргыздар болушканын билебиз. Ошондон улам алайлыктар менен атбашылыктарда өзгөчө менталитет пайда болуп, муундан-муунга берилип келе жатыптыр. 1990-жылдарда жаңы тарыхый жагдай жаралганда ошол менталитет ишке жараптыр.
— Геосаясаттын төрт закону Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолунун курулушунун маанисин түшүнүш үчүн да маанилүү.
Хэлфорд Маккиндер аттуу англис окумуштуусу дүйнөдө цивилизацияны шарттуу түрдө экиге бөлгөн. Деңиз цивилизациясы жана кургак жер цивилизациясы. XVI кылымга чейин кургак жер цивилизациясы дүйнөдө үстөмдүк кылган. Ал замандарда Кытай менен Индия жомоктогудай бай жашашкан. Алардын эли Европа элине караганда 2-3 эсе жакшы турушкан. Аларда илим менен техника, маданият өнүккөн. Европа элдери бүгүн биз Америка менен Европага кандай көз артсак, суктансак, мындан 400 жыл мурун Чыгыш алар үчүн жомок болуп, суктанышкан. “Ошол жакка келсек” деп алар жол издеген. Жүздөгөн жылдар бою ал жол Орто Азия аркылуу өткөн. А Кытайдан келген жол Кыргызстан аркылуу өткөн. Бирок, XVI кылымдарда европалыктар Африканы айланып өтүп, Индияга жол ачышат. Ошентип, Улуу Жибек Жолунун мааниси кыйла төмөндөйт. Советтер Союзу Кытай менен чек араны жапканга чейин регионалдык мааниде болсо да, Жибек Жолу иштеп турган.
Европа өлкөлөрү деңизди өздөштүрүп, деңиз жолдорун ресурс катары өз көзөмөлдөрүнө алгандан кийин, дүйнөгө үстөмдүктү Европа мамлекеттери, ошонун ичинде Англия жүргүзүп калат. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин АКШ деңиз жолдорун, демек дүйнөлүк сооданы көзөмөлдөп турат. Мурун дүйнөнү Чыгызхан башкарса, Британия Чыңгызхандын империясынын ордун алмаштырат. Ошентип, Европа менен Азияны гана эмес, дүйнөнүн төрт бурчун байланыштырган жолду алар ээлеп отуруп калган. Кургак жер цивилизациясына кирген Россия менен Кытайдын баркы бир топ түшөт. Албетте, Орто Азия дагы өзүнүн каржылык булагынан ажырайт.
Англис окумуштуусу Маккиндер “хартланд” деген түшунүктү киргизген. Ал “орто жер” – Орто Азия экен. Чоң Орто Азияга Афганистан, Иран, Түркмөнстан, Өзбекстан, Кыргызстан, Казакстан кирет. Индиядан келген жол да, Кытайдан келген жол да Орто Азия мамлекеттери аркылуу өткөн. Ошол заманда “ким Орто Азияга ээлик кылса, Ал ЕвроАзия континентине ээ болот. Ким ЕвроАзияга ээ болсо, ал дүйнөнүн ээси болот” деген түшүнүк, ишеним калыптанып калган. Ошон үчүн Чыңгызхан Орто Азияны ээлеп, Жер Ортолук деңизине чейин барып, “дүйнөнү ээледим” деп жарыялаган. Чыңгызхандын, андан кийин чыңхызиддердин империясынын жаралышынын негизги себептеринин бири Жибек Жолун көзөмөлдөп, андан эбегейсиз пайда көрүп туруу болгон. Монголдор кербен сарайларды куруп, каракчыларды жоготуп, соодегерлердин коопсуздугун камсыз кылышкан. Монгол империясынын убагында Чыгыш-Батыш экономикалык, маданий байланышы болуп көрбөгөндөй күчөгөн. Бирок, деңиз жолдору ачылгандан кийин, деңизге ээ болгон өлкөлөр дүйнөгө ээ болуп калышты. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин АКШ деңиз жолдорун, демек, дүйнөлүк сооданы көзөмөлдөп турат.
— Жибек Жолу мурунку маанисине кайра ээ боло алабы?
— Акыркы жылдары чыгыш өлкөлөрүнүн, өзгөчө Кытайдын экономикасы өсүп, деңиз жээгиндеги табигый ресурстар азайып, континенттин ичиндеги: (ички Кытай, Сибирь) ресурстарды өздөштүрүү зарылдыгы келип чыгып, жолдор курулуп жатат. Тез жүргөн темир жолдор, автомобиль, аба жолдору курулуп, кургак жер цивилизациясы дагы кайрадан баш көтөрө баштады. Европа менен Кытайды байланыштырган Казакстан, Россия аркылуу темир жолдор бар болсо да, дагы курулмакчы болуп жатат. Акыркы 20 жылда Казакстан Кытай аркылуу эки жаңы темир жол курду, азыр үчүнчүсүн курганы турат. А биз 25 жылдан бери бир чакырым темир жол курган жокпуз. Автожолду эсепке албаганда, ата-бабаларыбыз көзөмөлдөгөн табигый дарбазаларыбыз болгон Торугарт менен Эркечтамды эл аралык соода деңгээлинде ишке киргизе албадык. Мен муну кылмышка тете мажирөөлүк, шалаакылык деп эсептейм. Эгер, биз “хартланддын” бир бөлүгү табигый дарбазаларыбызды темир жол менен ачсак, Кыргызстандан келечекте жылына 20-30 млн. тонна жүк, Чыгыштан Батышты, Батыштан Чыгышты көздөй өтүп турат. Жылына 500 млн.- 1 млрд. доллардан кем эмес транзиттен акча табабыз. Эң башкысы, Кыргызстан өзүнүн чыгарган товарларын үч океан: Тынч океан, Инд океан, Атлантика океаны аркылуу дүйнөнүн төрт бурчуна таратканга мүмкүндүк алат. Анда Кыргызстан жаңы геосаясий ресурска ээ болот. Транзиттик өлкөгө айланат. Биздин өлкө аркылуу жүк өтөт. Жакынкы Чыгышка, Орто Азияга эң жакын жол Кыргызстан болуп калат. Ошондуктан, бул жолду курушубуз керек. Нарын дарыясы миллиарддаган жыл аккандай эле, адамзат жашап турганда темир жолдон жүк өтүп, Чыгыш менен Батыш элинин ортосунда карым-катнаш улана берет. А бирок, Алмазбек Атамбаев темир жолду да “Өзбекстан менен биргелешкен ишкана түзүп, 50-50 пайыз менен чогуу курабыз” деп Өзбекстанга убада берип койду. Ата-бабабыздан калган мурасты, келечек муунга калтыра турган ырыскыны Өзбекстанга берип койду! Муну да кечирилгис ката, ал турсун, улуттун кызыкчылыгын саткан кылмыш катары баалайм.
Курманжан датканын уулу Камчыбек контрабандистби же улуттук баатырбы?
— Курманжан Датканын уулу Камчыбек контрабандада айыпталып, аны Россия империясынын соту өлүм жазасына тартканы баарбызга белгилүү. “Контрабандист болсо, анан эмнеге биз аны муундан-муунга аңыз кеп кылып, романдарды жазып, улуттун баатыры катары сактап келебиз?”,-деп мен Союз убагында ойлоп журдум эле.
Кыргыздар Чыгыш менен Баташты бириктирген Жибек Жолунун дарбазаларына (Эркечтам, Торугарт) ээлик кылышкан. Ага ээлик кылыш үчүн чыгаан болуш, байлыгыңды, колуңдагы ресурсуңду тартып алгысы келген душмандын мизин кайтарыш үчүн кайраттуу, күчтүү, бекем болуш керек. Алайлыктар менен атбашылыктар ошондой касиетке ээ болушкан. Камчыбек Кыргызстандын бул территориясын геосаясий ресурс катары “Кудай бизге берген, биздин ата-бабаларыбыз бул жерден пайда көргөн, бизге мурас кылган, биздин бала-чакалар ырыскысы» деп ишенген. Алардын идеологиясы мына ушундай болгон. Орустар күч менен тартып алганда да, алар моюн сунуп, тааныган эмес. Россиянын законуна баш ийбестен, ата-бабадан калган өз укуктарын талашкан. Суверенитет кыргызча Эгемендик. Эгемендик деген “ЭэсиМин” (эгесимин) деген сөздөн келип чыккан. Демек, ал контрабиндист эмес. Ал улуттук боштондук үчүн күрөшкөн баатыр, лидер. Ошондуктан, кыргыз эли аны баатыр катары даңазалап келет.
Ал эми Камчыбектин алдында бүгүнкү биздин жетекчилерге кандай баа берсек болот? Камчыбек түшүнгөн геосаясаттын мыйзамдарын, улуттук кызыкчылыкты тушүнбөгөн Кыргызстандын бүгүнкү бийлигин кандай бааласак болот? Камчыбек алдында Атамбаев кандай масштабдагы, кандай мүнөздөгү мамлекеттик ишмер болуп калат?
Камчыбек кичинекей айылдан, өрөөндөн чыккан ишмер болгон менен, ал Мирзиеевдей геосаясаттын төрт мыйзамына ылайык, кыргыздардын кызыкчылыгын коргоп жатпайбы. Геосаясатта «ыңгайлуу географиялык точка» деп аталган Жибек Жолунун Алай дарбазасынын маанисин түшүнүп, ага болгон кыргыздардын суверендүү укугун коргоп жатпайбы. ХХl кылымда “Суверендүү мамлекеттин лидеримин” деген Атамбаевдин түшүнүгү, кылган иши жүз элүү жыл мурунку өрөөн башчынын түшүнүгүнөн да, кылганынан да төмөн болуп жатат го…
Бүгүн Кыргызстандын территориясы эки чоң геосаясий ресурска Кыргыздар монополиялык ээлик кылганга шарт түздү. Биринчиси, гидроэнергетикалык ресурс. Экинчиси, коммуникациялык ресурс (жолдор, газ, электр өткөргүчтөр). Мына ушул эки геосаясий ресурсубузду тең Атамбаев Өзбекстанга бекер карматып жиберди. Эмнеге бекер деп жатам? Анткени, Атамбаев “Биргелешкен ишкана курабыз” деп, Өзбекстанга убада берди. Ал деген айтылган ресурстарыбыздын “жарымы Кыргызстандыкы, жарымы Өзбекстандыкы” болот деген сөз.
— Кыргызстандын бош финансы каражаты жок. Өз алдынча ГЭСти да, темир жолду да кура албайт. Өзбекстан менен чогуу курган бизге пайдалуу эмеспи?
— Бул жаңылыш жол. Биринчиден, биздин сууга көз арткан, суудан көз каранды болгон өлкөнү, биздин сууну көзөмөлдөп башкарууга жакын жолотпошубуз керек. Экинчиден, Өзбекстан биздин түгөнгүс ресурсубузду бекер алып жатат. Кыргызстан ГЭСтерди куруш үчүн Биргелешкен ишканага өзүнүн географилык орду менен, Кудай берген түгөнбөгөн гидроресурсу менен кирет. Өзбекстан эмнеси менен кирет? Эч нерсеси менен кирбейт, бекер кирет. Демек, биздин үлүшүбүз баа жеткиз. Анан ошол ишкана 5-10-млрд. доллар карыз алып, ГЭСтерди куруп, андан чыккан электр энергиясын сатып, түшкөн акчанын эсебинен карыздан кутулат экен. Өзүбүздүн топубузду өзүбүзгө кийгизип, биздин ресурстан түшкөн акчанын эсебинен карыздардан кутулгандан кийин, ГЭСтердин жарымы биздики, жарымы Өзбекстандыкы болуп калат. Бул кандай улуттук саясат болсун?! Бул улуттук кызыкчылыкты коргоо эмес, тескерисинче, улуттук кызыкчылыкты сатуу, чыккынчылык болот.
Темир жол да – түгөнгүс геосаясий стратегиялык ресурс. Биз Темир жолун куруучу Биргелешкен ишканага ушул түгөнгүс геостратегиялык ресурсубуз менен киребиз, а Өзбекстан эч нерсе кошпойт. Анан Биргелешкен ишкана түзүп алып, ишканага 5-6 млрд. доллар карыз алабыз. 15-20 жылдан кийин Биргелешкен ишкана (темир жол өзу) карызды төлөп бүтүп, жолдун жарымы Кыргызстандыкы, жарымы Өзбекстандыкы болуп калат. Демек, Өзбекстан темир жолдун жарымын бекер алып жатат. Камчыбек “жолдун жарымын да орустарга бербейм” деп күрөшүп өлгөн. Бизчи? Куруп алган хан сарайда чардап жатып, бир шайлоонун жыйынтыгы деп улуттук кызыкчылыкты Өзбестандын колуна кармата берген Атамбаевдин саясатын токтото алабызбы? Камчыбектин деңгээлине көтөрүлө алабызбы?
Мен, Президент Сооронбай Жээнбековко, бүгүнкү Өкмөткө “Атамбаевдин бул саясатын токтоткула!” деп чакырык таштап, кайрылам. Ата-бабалардын, келечек муундун алдында уят болбойлу.
(Маекти даярдоого жардам берген адвокат Таалайгүл Токтакуновага ыраазычылык билдиребиз)
Соңку макалаКылчайнашкан саясий кырдаалдар ТЕМИР САРИЕВдин эрктүүлүгүн далилдеген!
Кийинки макалаСооронбай Жээнбековдун кайрылуусу — президенттик аппараттын чабалдыгын көрсөттү
АБАКТАГЫ АЙБАТ! Өмүрбек ТЕКЕБАЕВ: “Атамбаевдин ою башка экен, биздин жардамыбыз менен “Центерраны” кысып, соодалашкан окшойт”
Искендер Кадыркулов, “Түндүк электрдин” башкы директору: 10 айдын жыйынтыгы боюнча көрсөткүчтөр 100 пайыз болду
Асия Сасыкбаева, экс-депутат: «Атамбаевдин ар бир сөзү калп»
Пикир калтырыңыз Отменить ответ
Бүгүн сотто Текебаев прокурорго: «Эй Айбан, Былжырабай отур!»
СДПКнын активисттери, СДПКны чанып Сариев менен Бабановго кире качты…
Текебаев бийликтин күбөсү Модинди жарга такады. Бийликтин апыртмалары ачылганы калды (бүгүнкү...
Өмүрбек Текебаев президенттик шайлоого катышат…
«Жаман иттин аты Бөрүбасар»деген ушул тура…
ӨМҮРБЕК ТЕКЕБАЕВ: Сөзүң өлгөнчө өзүң өл дейт! Мен андай мүмкүнчүлүктү Атамбаевге...
Биздин күч — ачуу чындык!
Чындык.kg — маалымат агенттиги, чыгарылган материалдар үчүн жоопкер эмес. Материалдарды колдонууга уруксаат сайтка гиперссылка берүү шарты менен гана берилет.
Бишкек шаары, тел.: +996 553 414115,