ky en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ru
"Агым", 04.04.08 - 6-бет: Жан кџйсє, жарык тиет...•
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
"Бийликти эмес, системаны оңдоо зарыл"
Жакында "Демократиялык ордо союзу" (ДОС) деген жаңы саясый кыймыл көз жарды. Аны түзгөндөрдүн башында Коопсуздук кеңеш катчысынын мурдагы орунбасары, өзүн полковник эсептеген (бирок генералдык чини бар) Алик ОРОЗОВ турат. Жаңы кыймылдын зарылчылыгы, азыркыдай татаал кырдаалдан чыгуунун жолу тууралуу өзү менен маектештик.
- Алик мырза, бул кыймылдын артында жалаң отставкадагы генералдар турат деп угуп атабыз. Бекназаровдун ревкому, Коомдук парламент, Жекшенкуловдун "Акыйкат үчүнү" турганда дагы бир саясый кыймылды түзүү зарылдыгы бар беле?
- Жакын санаалаштар, отставкадагы аскер адамдары чогулуп, эл Кыргызстандан качып атат, өлкө ушинтип эле отура береби, кандай кылса болот дегендей маселени көпкө ойлондук. Мени токтоткон да силердин суроо эле, болуптур, биз жүз неченчи кыймыл түзөлү, эл ошого ишенеби деген нерсе кармап келди. Ушу кезге чейинки түзүлгөн саясый уюм, кыймылдардын ишинен эмне үчүн натыйжа жок? Биринчиси, бирөө жумуштан кетсе эле уюм түзүп, "мен тазамын, бийликке келсем эле бардыгын өзгөртөм" деп ойлойт экен. Экинчиси, Конституцияны реформалаш керек деп оппозиция өкүлдөрү ошого көп күч жумшады. А Конституцияны биздин эле эл эмес, башка өлкөлөрдүн эли деле окубайт. Конституция - бул чиновниктердин эле инструменти, ошого таянып элге кызмат кылышы керек. Ноябрда, декабрда кабыл алынган конституцияларды чиновниктер, ал эмес юристтер өздөрү деле түшүнгөн жок. Мен деле түшүнбөдүм. "Реформа үчүн" кыймылын эл ошонүчүн колдогон жок, болгону булар да бийлик талашып атышат деп ойлоп калды. Азыркы шартта бийликке кандай таптаза адам келбесин, баары бир абалды оңдой албайт. Ага "шоктонгондорду" система өзүнө багынтып алат. Мисалы, Абдыганы Эркебаевди сыйлайм, таза, аны коррупционер деп эчким айталбайт. Бирок ал бийликке келсем эле оңдойм деп ойлойт. Эчкандай оңдой албайт. Айтпадыкпы, система тузагынан чыгалбайт. Системаны эл гана оңдойт. 30-жылдардагы Түркияны эстейличи, эшек араба минген өлкө эмес беле. Улуттук лидери чыгып, жерге-жээн, кланга таянбай, элге таянып, анын духун ойготту эле, өлкө кандай көтөрүлдү. Малайзия да 60-жылдары эле эң артта калган өлкө болчу, лидер чыгып элдин духун ойготуп жол ачып койду, мына, азыр бул өлкө туризм Меккеси болуп, жаңы технологиялар боюнча Японияны сүрүп баратат.
Биздин уюмдун максаты - системаны оңдоо. Биз бийлик талашпайбыз, бийликти элге бериш керек. Биз толук маалыматты кийинки жумада таратабыз.
- Кыймылга кимдер кирет? Канча аскер адамы бар?
- Бул дагы жөнөкөй нерсе эмес. Коргоо министрлигинде, милицияда, коопсуздук кызматында мурда иштешкен беш-алты адам бар. Аскер адамдары десе, эл бу кайсы хунта деп чочулабасын, мекен үчүн жаны күйгөн адамдар. Биздин уюмга каалагандын баары эле кире албайт. Артында чубалган коррупциялык куйругу жок, таза, кызматта турганда булганбагандар кошулат. Кызматтан булганып кеткен адамдарды кошпойбуз. Булар кошулду дегенче, эл бизден да жүз бурат. "За спасение Кыргызстана" деген уюмдан Чолпонбаев, Ааматов бизге кошулбайсыңарбы дешти, "Жашылдар" партиясы өз оюн айтып жатышат. "Патриоты Кыргызстана" уюмунан Алмаз Орозбаков, "Кайран эл" Дооронбек Садырбаев 100% колдойбуз дейт. Биртоп экономисттер, юристтер силерге өз ой-пикирибизди билдирсек деп телефон чалып атышат. Бир аял "кетейин деп аттым эле, макалаңызды окуп, калгым келип атат. Эки жылдан бери кирпич завод курайын деп чуркап, чиновниктердин эзүүсүнөн тажап кеттим" деп чалып атат. Мындайлар көп.
- Бийлик менен кантип иштешесиңер?
- Элди алдап, референдум, шайлоо өткөргөн, коомдук пикирге түкүргөн бийлик менен кантип иштешебиз? Бийликке эл эле эмес, Кулов, Атамбаев деле алданып калышпадыбы. Биз акыркы айыл өкмөтүнө чейин жетип, максатыбызды түшүндүрүүгө аракет кылабыз. Аянтка 3-5 миң адам менен чыксаң, бийлик аны оңой эле таркатат, а элдин бардыгы чыкса, аларды таратууга мүмкүн эмес. Эртеби-кечпи бул бийлик да кетет. Кийин келген адам да система тузагында калбашы үчүн ошо системаны оңдоо керек.
Азыр президент да, премьер-министр да жөнеле робот болуп калышкан. Алардын иши бир айга алдынала түзүлөт. Күнүгө, мисалы, саат ондо бир жолугушуу, он экиге бир элчини кабыл алмай, саат экиде бир жыйналыш деп отуруп, он чакты иш-чарага катышышат. Булардын бирөөнө да терең кызыгып, изилдегенге үлгүрүшпөйт. Мисалы, миграция проблемасын президент чечкиси келсе, башкага алагды болбой, бир ай терең изилдеп, адистерди чакырып, бардык тараптан терең билгенден кийин бир чоң жыйын өткөрсө, мындан натыйжа чыкмак. Азыр министр, губернатор, акимдерди бир жыйнап өткөргөн чогулушта эмне сөз болгонун эртеси алардын бири да эстебейт.
- Президент Германиядан келери менен сиз айткандай жыйын өткөрдү. Ушу жыйын сизге кандай таасир калтырды?
- Мында айтылгандар ишке ашпайт, азыр унутулду десек да болот. Анткени, башкалардан мурда президент айтканына өзү ишениши керек. Министрлерди зекигенден пайда жок.
- Денсоолугуна байланыштуу ушак-айыңды мурда коопсуздук кызматында иштегендер чыгарды, анткени, аларды илгери КГБ диверсия катары ушак-айың таратууга окутчу маанисинде пикирди айтты президент. Мурдагы КГБчы катары айтсаңыз, ушундай окуу бар беле?
- Жарым-жартылай туура. Ушак-айың да бир элемент. Мисалы, согуш алдында адегенде ушак-айыңдар таратылчу. Адамдардын моралдык туруктуулугун бошоткондон кийин гана кол салышчу. Бүгүнкү кырдаалда эчким сырттан иштеген жок, ичтен жасалды. Эң башкысы, маалыматтын жоктугу ушак-айың жаратат. Акыры өзү деле ооруганын мойнуна алды го. Мурда болсо жашырып атышкан. Дегеле президентке байланыштуу кандай гана маалымат жашырылбасын, ал сөзсүз ушакка айланып чыга берет. Президенттин ооруганын жашырууга аракет кылышканы - биякта бирдеке болуп хаос чыгып кетпесин деп ойлошсо керек.
- Сиз Коопсуздук кеңеш катчысынын орунбасарлыгынан кеткен себебиңизди басмасөзгө ачык жаздыңыз эле. Акүй "Коопсуздук кеңешинин катчылыгын сураган, бербей койгондон кийин ушинтип чыкты" деген билдирүү жасаган, буга не дейсиз?
- Тескерисинче, мен кетем деп атканда алар Коопсуздук кеңешинин катчылыгына указ чыгарабыз дешкенинен, мен ага чейин арыз жазып кеттим. Анткени, марттын аягы эле, апрель митингиси башталганы турган. Эгер кызматта калсам, митингге чыккан эл менен күрөшүүгө мажбурлашмак. Дагы бир окуя, мурдагы жылы ноябрда президент мени чакырып, "УКК төрагалыгына сенден ылайыктуу киши жок" деп менин пикиримди сурап, кабылдамада Баекованы күттүрүп, экөөбүз сүйлөштүк. Мен УКК боюнча болгонун болгондой айтып бердим: "Жакшы иштеген УКК өлкөдө чымын учканынан бери билет. Бул кызматты оңдоп алсаңыз, өзүңүзгө жакшы рычаг болот. УКК жакшы иштесе, өзүнчө маалымат-аналитикалык борборлордун кереги жок. Мен барсам күнү-түнү жылбай иштейм, иш аябай оор. Мага ишенсеңиз, оңдоо үчүн барам, колуман келбесе өзүм эле айтып кетип калам" дедим. Бирок ошогездеги УКК төрага орунбасарларын алыңыз, алар менен иштеше албайм маанисиндеги дагы башка шарттарды айттым. Президент аябай кызыгып, "мен эртең Ташкентке кетем, келип сага указ чыгарам" деди. Ташкенттен келгенде указды Суталиновго чыгарды. Кыязы, ойлонуп көрүп, мындай неменин кереги жок деп чечсе керек. Акаевдин убагында бирдеме түшүнүп, өз пикирин айта баштаган министрлерди шарт эле кызматтан алчу. Кызматка мыкты адис эмес, макоо, келесоолорду коюп, "мени чукубасын, тийишпесин" деп ойлочу. Кокус чоочун киши кызматка келсе, президенттин тегереги, кландары кулак түрүп калышчу, бул эмне кылар экен дегенсип. Премьер-министрдин авторитети көтөрүлүп баратса, Майрам эже чочулап, шак эле алдырчу. Ошонүчүн мурда деле, азыр деле президенттин командасы болсо да алсыз болуп келгени ошондон.
Антарктидада муз эрисе, Кыргызстанда баа өсөбү? Же машташкандар "тактекеси"
Өмгөктөгөн өкмөт өнө албады го. Мурдагысы "темир Феликси" баш болуп этек-жеңин кымтыланып, ары-бери чайпалып, аның кыймылдагыча эле отставкага кетип калып, жаңы келгени 100 күндүгүн жалаң кымбаттоо менен белгилөөдө. "Жаңы" деп коем да, министрлердин дээрлик баары эпэски болуп турса. Бирок, баалардын азыркы "тактекесинин" жөнү башкада.
Тагыраак айтканда, башкы себеби, адистердин айтымында өлө албай атып, Дүйнөлүк соода уюмуна (ДСУга) жармашып-жабышып жүрүп, мүчө болуп алганыбызда. А тиги уюмуң ааламда кыбыр эткендин баарын койлорду бир короого камагансып киргизип алып, өз саясатын жүргүзөөрүн, өктөмдүк кылаарын убагында биздин аткаминерлер билди бекен? Чындыгында ДСУнун да кадимкидей "политбүйрөсү" бар, ошол аксөөктөрү баарын байкап-тескеп турат. Булар адатта АКШ, Англия, Япония, Израиль, Франция сыяктуу өнүккөн, бүт дүйнөнүн чүйгүн тамак-ашын өзүнө ташыган өлкөлөр. Мунусун ооз көптүрүп, экспорт деп коюшат. Алардын баамында өзүнөн тышка бирдеме алып чыгара алган (башкача айтканда, аларды баккан) өлкө гана өнүгөт имиш. Демек, ач-жылаңач калса да, Кыргызстан башка дүйнөнү багышы керек экен. А эгерде экспортко иштей албасак, анда жалаң импорт менен, б.а., тезек даамданган сүмбө чайы, көмүскө чыгарылган, жыты башты ооруткан кара тапичкеси менен оокат кыла берет экенбиз.
Демек, өзүбүздөн экспортко чыгармак түгүл экономикабыздын башаягы жок, айланкөчөк болуп турган кебетебиз менен кайсы арыбызга ДСУга кирдик экен? Убагында биздеги эле, ал тургай чет элдик калыс адистер да "ушу ДСУга кирбей эле койгулачы" деп жакшы эле эскертишкени эсте. "Электр кубатыбыз бар! Алтыныбыз көп, суубуз мол!" деп бакырышаар айрым аткаминерлер. Дагы бийликтегилер "өсүп атабыз эле өсүп атабыз", "мына, бираз чыдасаңар, жыргализм болот" деп, элди улам сооротушат. Бирок, ушунча жыл казылып жаткан алтыныбыздын наркы, майнабы кана? Электр кубатынын пайдасын ким көрдү?
Мунун жообун Кыргыз айыл чарбасын каржылоо корпорациясынын мурдагы жетекчиси, тажрыйбалуу экономист Бактыгүл Жээнбаева бергендей болду. Маалымат каражаттары менен маегинде бул киши өлкөдөгү былыктарга ушунчалык жаны кашайган белем, бетке чапкандай чындыкты айтып салды. Кен казуу тармагындагы өсүш бар, бирок, ал өсүш карапайым калкка эмес, ал кенди иштетип жаткан компаниянын кожоюндары үчүн гана болуп жатпайбы дейт экономист айым. Баалардын кымбатташын, инфляцияны дүйнөлүк кубулуштарга шылтаган чиновниктердин сөзүн четке кагып, "мисалы, электр кубатын биздеги эле Токтогул ГЭСи иштеп чыгып жатса, буга дүйнөнүн кандай тиешеси бар?" деген суроону кабыргасынан койгон, адис айым.
Ушундан улам кайсы бир абийирдүү саясатчынын биздеги баалардын "тактекесине", электр кубатынын, газдын жана башка зарыл нерселердин опсуз кымбатташы баягы эле өзүбүздүн чиновиниктердин шумпайлыгына, колу тийген жерден уурдаганга машташканына барып такалат дегени эске түшөт. Мисалы, министр Акылбек Жапаров электр кубаты бөлүштүргүч компанияларга келгенде эле жоголуп, уурдалып кетээрин кайсы бир гезиттен ачык айтты го. Муну билген алдуу-күчтүү ири ишканалар ошол бөлүштүргүч компанияларды айланып өтүп, түз эле жогорку чыңалуудагы зымдарга кошулуп алышат дейт министр дагы кошумчалап.
Кайда карасаң жедеп машташып бүткөндөр тарсылдатып тактеке атышат. Сайрандашат, бийлешет, ырдашат. Карапайым эл болсо, улам жакырданып барат. Машташкандардын ушул жоругун мыйзамды сыйлаган абройлуу мамлекеттерде саботаж деп коет. Ага жараша аөосуз чара көрүлөт. Мындайда мамлекет башчынын "бааны кармагыла, токтоткула" деп зар какшаганы ай талаадагы ач кыйкырыкты элестетет…