ru ky el cs ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky tt ky ky ru ru ky ru krc ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky krc ru
"Алиби", 31.10.08 - 13-бет: •
Бир заматта Адеминин бети ысып, жүрөгүнүн кагышы катуулай түштү. Анан Баатырды жактырып калгандыгын кимдир бирөө билип, туюп калгансып, кадимкидей уяла түштү. Бирок, сыр алдырбай Баатырдын аркасынан ээрчип баратты. Экөө тигүү цехине киришти. Тигүүчү машиналардын шакылдаган үнү, машиналарга үңүлө тиктеген кыз-келиндер цехке кожоюндун кирип келгендигин байкашкан да жок. Ар ким өз иши менен алек болуп атышты. Качан гана Баатыр үнүн бийик чыгарып
- Кыздар, бир саамга ишиңизңерди токтото турсаңар деп айтканда гана цехтин ичи тынчый түштү. Баары Баатырды карап калышты.
- Бизге жаңы тигүүчү келди. Аты Адеми экен. Мектепти жаңы гана бүтүп келиптир. Өгөйлөбөй араңарга кошуп алгыла - деп өктөм сүйлөдү. Тигүүчүлөр жапырт Адемиге көз салып, аны башынан бутуна чейин сынап караганга жетишишти. Бир-экөөсү баштарын тийгизе күбүрөшкөнгө да үлгүрүштү. Чынында кыздын ашкере сулуулугу көпчүлүк кыз-келиндерге жаккан жок.
Ошентсе да, эч бири сыр беришпеди. Адеми ар бири менен илбериңки таанышып, анан Баатыр көрсөткөн тигүүчү машинага олтура кетти. Цехтин бригадири болуп иштеген Жайнагүлгө, Баатыр Адемини катуу дайындады. Аны өзүнүн кабинетине ээрчитип келди.
- Жайнагүл, жаш кыз экен, жаманын жашырып, жакшысын чыгаруу - сенин колуңда. Билбегенин үйрөтүп кой. Андан кемип калбайсың. Айтор, Адеминин тигүүчүлүк тагдыры сенин колунда. Анан бир нерсе эсинде болсун, бул эмгегиңди кур койбойм. Өзүм ыраазы кыламын. Бирок, бул жөнүндө жан адам билбесин. Керек болсо, Адеми да билбеши керек. Түшүнүктүүбү?
- Түшүнүктүү. Аны эмне анча канатыңа калкалап атасың. Жүрөгүңө чок таштап койгон го?
- Тамашакөйлүгүң качан калат? Мен баарыңарды эле канатыма калкалап жүрбөймүнбү. Же калппы?
- Аның чын дечи. Бизге жумуш берип, өкмөт бакпаган адамдарды багып атасың. Биз сага ыраазыбыз.
- Ии, кичине ошентип койсоңор. Менин деле аракетимди баалап билсеңер. Болду, сөз бүттү. Адемини сага тапшырдым. Азыр бир даана шымды жалгыз өзүнө берип көрчү. Кандай тигет экен, экөөлөп байкайлы.
- Макул, сен айткандай кылайын - деп Жайнагүл цехти көздөй бет алды. Ал кетери менен Баатыр көздөрүн жуумп, креслосуна чалкалай кетти. Адеминин жылмайганы кайра-кайра көз алдына тартылат десең. Бир көргөндө жактырып калды окшойт. Ошол күнү кечке чейин жашоосунда бир жакшылык болгондой өзүнчө кудуңдап, өзүнчө сүйүнүп жүрдү. Ал эми Адеми болсо, Жайнагүлдүн тапшырмасын зыңкыйта аткарды. Бригадир келин Адемиден мындайды күтпөсө керек. Бир эсе таңкалды, бир эсе сүйүндү. Анткени, Адемидей таланттуу тигүүчүлөр бардык жерде таңсык эмеспи. Мындай тигүүчүлөрдү цехтер айлык көбүрөөк төлөп бериппи, же дагы башка нерселерге кызыктырып, жумуштан кетирбей кармап калганга аябай аркет кылышат. Адеми тиккен шымды колуна кармап, Жайнагүл дароо Баатырга жөнөдү. Тимеле, энеси эркек төрөгөндөй сүйүнүп алыптыр.
- Баатыр, мындай алтын колдуу кызды кайдан тапкансың? Тиккен шымынан бир кынтык таба албадым. Карачы, баары өз орду менен тигилгенин. Мунуң бизди жыргатат. Атаңдын гөрү десең, ушундай тигүүчүдөн ону болгондо, биздин цехтеги кээ бир келесоолорго көз каранды болмок эмеспиз. Баатыр, Адеми тиккен шымды колуна алып, шашпай карап чыкты. Ал дагы кемчилик таба алган жок. Анан өзүнчө сүйүнүчү көбөйдү.
- Жайнагүл, Адемини бизге Кудай айдап келди. Мындай таланттуу тигүүчүнү колдон чыгарбашыбыз керек. Тескерисинче, ал кызга иштөөсү үчүн бардык шарттарды түзүп берем
- Кандай шарт? Жайнагүлдүн суроосунан Баатыр буйдала түштү.
- Эми кандай десем, мисалы, жаңы машинага олтургузалы. Сапаттуу тигүү үчүн кандай шарт керек экендигин өзүң жакшы билесиң да.
- Ии, ошондой десең.
- А, сен кандай ойлодуң эле?- деп Баатыр Жайнагүлгө сырдуу тигиле калды. Жайнагүл Баатырды жакшы билет. Ушу тигүү цехин ачкандан бери Баатыр менен иштешип келет. Экөөнүн үйбүлөлүк карым-катышы да бар. Баатыр өзүнө кандай ишенсе, Жайнагүлгө ошондой ишенет. Экөө кээде жанагинтип тамашалашып калышат, кээде иштин кызыкчылыгы үчүн уруша кетишет. Анан кайра эле элдешип алышат. Анан экөөнүн сырдашканычы? Бири-биринен эчтеке жашырышпайт. Ушунчалык жакшы турмуштук достор. Цехке жаңы келгендер экөөнү эрди-катын деп ойлошу мүмкүн. А чынында экөө андай эмес. Жөн гана жакшы санаалаштар десек болот. Жайнагүл, Баатырдын мүнөзүн жакшы билгендиктен, анын ички дүйнөсүндө эмне болуп атканын аялдык сезими менен туюп атты. Ошентсе да, оозанып Адеми тууралуу кеп баштаган жок.
- Мен деле ошондой ойлодум. Эртең Адеми үчүн атайын жакшы машина сатып келбейсиңби?
- Ошондой кылганың туура го. Анткени цехтеги машиналардын баары эскирип бүттү. Четинен кайрадан жаңыртпасак болбойт.
- Сен айткандай кылайын, Жайнагүл. Азыр сен цехке бара бер. Анан Адемини мага чакырып койсоң ээ?
- Болуптур. Жайнагүл шымды алып, цехке кетти. Ойлонуп олтурган Адеминин жанына барып
- Сени, шеф чакырып атат - деди. Аны укканда Адеми бир кызыктай болуп кетти. Адамдын ою күлүк эмеспи. Оюнда тиккенимди жактырбай калган го деп ойлоду. Акырын басып, Баатырдын иш бөлмөсүнө баш бакты.
- Адеми, кел олтурагой. Баатырдын эркелете сүйлөгөнү кызды ого бетер оңтойсуз абалга калтырды. Кыздын бети өзүнчө эле кызарып чыкты.
- Сен аябай жакшы тигүүчү турбайсыңбы?! Бизге сендей тигүүчүлөр аба менен суудай зарыл. Мен Жайнагүл менен сүйлөштүм. Эртең атайын сен үчүн жаңы машина сатып келмек болдум.
- Коюңузчу… Кыз жандана түштү. Анан баягыдай жылмаюусу жүзүн аралап, ажарына чыга түштү. Ушул абалында Баатырдын көзүнө баштагыдан да сулуу, баштагыдан ажарлуу, баштагыдан жылдыздуу көрүнүп кетти. Баатырдын оюна койсо ушу тырнактай кыздын бир жылмаюусу үчүн бар байлыгын алмашмак. Себеби, Адемини аябай сүйүп калды. Жигиттин башына Сүйүү келди. Ойлоп көрсө, катары менен балканактай эки уул төрөп берген аялын дагы ушунчалык сүйбөптүр. Тагдырдын тамашасын кара, минтип эки балалуу болгондон кийин Адемиге жолуктуруп атат. Аттиң десең бир аз эртерээк жолукканда эмне? Анда Адемини эч кимге бербей, үлпүлдөтүп гана өзүнө жар кылып алмак. Эми кантет? Кандай айла кылат? Бир көз ирмемде Баатыр мына ушуларды ойлогонго үлгүрдү. Маңдайында маралдай маңкайып олтурган кыз аны бүткүл оюнан адаштырып, айтар кебин таптырбай абдаарытып койду. Мынакей сүйүүнүн күчү.
- Эгер кааласаң эртең экөөбүз базарга чогуу баралы. Сага жаккан машинаны сатып алабыз. Анан тыкылдап иштей бересиң, не дедиң?
- Мейли, сиз айткандай болсун. Эртең кайсы жерден жолугам, сизге?
- Эртерээк ишке кел. Ушул жерден жолугабыз.
- Азыр цехке бара берейинби?
Адеми акырын басып, Баатырдын иш бөлмөсүнөн чыгып кетти. Ал кетээри менен Баатырдын жан дүйнөсүн аңгыраган боштук ээлеп, Адемисиз ага жашоонун маңызы жоктой сезилди.
Коргоого муктаж - аял заты,
билинет ушундан - жигит баркы
Аялды эмнеге гана теңебедик? Азыр деле баа жеткис нерселерге салыштырып, мактайбыз да мактайбыз. Салтанаттарда сылап-сыйпап асманга көкөлөткөнүбүз менен азыркыдай чак челекейи түшкөн коомдогу ролу, орду, нарк, насили, тараза ташынын салмагы жөнүндө баш ооруткан ким бар? Аялдар конгрессиби?
Экономика саз түбүнө тарткан сайын аялдардын социалдык абалдары оордогондон оордоп баратат. Анын утурумдук көйгөйүн мындай кой, бала-бакырасынын түйшүгү, эртеңки күндүн сар-санаасы, өзүнүн психикасын, мамиле-талабын өзгөртүп таштады. Ал коомдогу эң эле өтүмдүү товар сыяктуу күчүн, мүмкүнчүлүгүн, абийир-намысын, кала берсе денесин сата баштады десек жаңылышпайбыз.
"Аялдар базарда, эркектер казанда"-деп бекеринен айтылып калбаса керек. Бүгүнкү күндө жалпы коомубузга белгилүү болгондой, коммерцияга, соода-сатыкка ыктуу, эпчилдиги, өз салмагынан эки-үч эсе көп жүктү жердин түбүнө жеткирип, сооданын ышкысына байлангандардын дээрлик көпчүлүгү -аялдар. Булардын бизнесинин пайдубалы базар экономикасына баш бакканда түптөлдү.
Неге дегенде, аял заты эркекке караганда каражатты үнөмдөө жагынан артыкчылыкка ээ болчу. Аракка, сырага, тамекиге кызыккан аялдар жок эле. Реккеттер да аялдарга эркектердей катуу талап кое алышчу эмес. Эптүүлөр белгилүү бизнесмендерге айланды.
Пулдуу бизнесмен аял менен көр тирилигинин айынан кудайдын куттуу күнү базарда саргарып отуруп, соодасын жүргүзгөн майда соодагерлердин, же болбосо, кашыктап айран-сүтүнө чейин көтөрүп саткан аялдын социалдык абалы асман менен жердей. Жашоо- шарты, коомдогу ээлеген орду гана эмес, мамиле, көз-караш, психологиясы боюнча да жиктелтип калды.
"Башка түшсө байтал жорго"-дегендей, интеллигенция деп тааныган катмар, апыл-тапыл коммерцияга кирип кетишти, айтор, эжекесинин жанына окуучусун отургузуп, тамеки, семичке саттырып койду.
Аттиң, беш жыл бою окуп, бирде ач, бирде ток жүрүп жеткен диплому сандыктын түбүнө түшүп, азыр бул "интеллигент аялдын" кээде жасаган мамилесинен, анын жогорку билимге ээ экндигине ишене албай кетесиң.
Аял канчалык тириликке баш оту менен кирип, жан далбастаганы эркектин илгеркидей вазыйпасын айтпайын, өз көмөчүнүн айланасында пассивдүүлүгүн, ыкшоолугун көрсөтүп жаткан жокпу? Үйгө кирип казан-табак кармаган күйөөсүнө каралашат. Көчөгө чыгып базар кызытып, соодасын кылган аялдын табигый милдетинен башка бүгүнкү мезгил мажбурлаган эки эселенген жүктүн кысымында кайсы интеллигент, кандай жан-дүйнө жөнүндө сөз болушу мүмкүн?
"Жан баккан баатыр"- деп аялынын эптеп таап келгенине коргон болуп отурган эркектердин өзүнчө бир командасы пайда болуп келатканы эч кимди таң калтырбай калды.
Доордун өзгөргөнүн карачы. Кечээ эле үй-бүлөдө бийликти эч кимге бербеген эркеги-бүгүнкү күндө үй-бүлөсүн бакмак тургай, өзүнүн күнүмдүк тамгына каражат таппай, ага караганда базарда чайкоочулук кылган аялынын кирешеси зор болуп, анын сөзү да өктөм. Ошентип, кечээги эркектин үстөмдүк доору кулап, аялдар үстөмдүгү орногондугун жашырууга мүмкүн болбой калды.
Баары сатыкка чыкты. Ыйман чыркырап турса да, "кекиртек кыйла жерге секиртеттин" чеңгээлинде калып, ааламды сел алса кабагым-кашым дебеген кайдыгерлик оорусу эки көзүңдү, оозуңду, бооруңду, жүрөгүңдү кош каптап кеткендей кайрымдуулук бизден безип кетти…
Жада калса, бир тамчы акка зар болгон үй-бүлөлөр айылдарда четтен табылат. Колунда болгон бирин-экин туякты кара курсактын айынан сатып жеп, канчасынын малканасы аңгырап калды. Официалдуу маалыматтарга караганда, Кыргызстанда 80 пайыз аял аз кандуулук оорусунан жабыр чегери баарыбыз үчүн бештен белгилүү.
Пендедеги эң таза сезим-сүйүүнүн да баркы кетти. Базарга алып чыга албаганы менен сатылып жана сатып алына баштады. Жер каймактагандан эле адам баласы ушул сезимдин жандырмагын табалбай келатса, эркиндикке элирген сүйүүнү товарга айлантып, соодалашканга өттү. Чоңдордун мамилесин романдан гана окуп билбесек, эми турмушка аттанган балдарыбыздын эркине койбой, ата-тегине карап куда-сөөк адатын таптык. Айылдагы эселек, дирилдек кыздар окууну бүтүп-бүтпөй, турмуш курууга ашыгышат. Бир-эки турмушу бузулган, жашы улгайгандарга жар болуу эрөөн көрүнбөй калды. Эркектерге кош-кош аял алуу көрүнөө да, көмүскөдөгү да адатка айланып калды. Анысы аз келгенсип, ак үйдөгү биринчи атка минерлер, депутаттар, эки-үчтөп кошоктоп аял алууну модага айлантып алышты.
"Айды этек менен жаап болбойт"- дешет илгеркилер, канткен менен ар нерсенин өз баасы болуш керек да, Кыргызстанда аял менен эркектин өз ордун табар мезгил келер, бирок ал учурга жетүү үчүн эң алгач эр жигиттерибиздин бийик ар намысы керек болор. Мезгил бизден намыс үчүн гүлдөй өмүрдү аябай күрөшүүгө, ошол бааны, баркты, абийирди бизден талап кылып жатпасын!