ru cs kk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk ru tt ru ky ky ru ru ru ru ky ky ky ky ky ky ru ru ru ru ru ky en ru
"Асман пресс", 12.03.09 - 4-бет: •
Чолпонбек Абыкеев, мамлекеттик архив агенттигинин директору:
"Бийлик менен оппозициянын жолугушуусунда коюлган маселелер сөзсүз чечилиши керек деген көз карашта карабашыбыз керек"
- Чолпонбек мырза, акыркы учурлардагы бийлик менен оппозициянын өкүлдөрүнүн жолугушуп, сүйлөшүүлөрүн коомчулук ар кандай баалап жатат. Сиздин оюңузча, бул сүйлөшүүлөр кандай форматта өттү? Дегеле кандай маанайдагы сүйлөшүүлөрдү күттүңүз эле?
- Коомдо оппозиция жана бийлик деген боло берчү көрүнүш. Ошондой эле алардын ортосундагы сүйлөшүүлөрдү деле табигый көрүнүштөрдүн бири катарында кабыл алыш керек. Албетте, маселе бир күн мурдагы оппозиция менен бийликтин биринчи сүйлөшүүсүнө кимдер катышып жаткандыгында деле эмес, маселе эки тараптын бет маңдай олтуруп сүйлөшүү жүргүзүү процесстин башталгандыгында. Сөзсүз түрдө эле жолугушууда коюлган маселелер чечилиши керек деген көз карашта карабашыбыз керек. Сүйлөшүүлөрдүн башталганынын өзү эле чоң нерсе. Анткени, бул оппозиция эмне жаңылыштыктарды кетирип жатат, бийлик эмне кемчиликтерди кетирип жатат, кимиси эмне кылыш керек эле деген маселелерге жооп издөөнү улантат деп ойлойм. Экинчиден, коомдун өсүп-өнүгүүсү үчүн оппозициянын күчтүү болгону да жакшы. Оппозиция канчалык күчтүү болсо, бийлик ошончолук көзөмөлдө болот. Бийлик дагы оппозициядан эч убакта коркпошу жана аны нака эле душман катары кабылдабашы керек. Башкача айтканда оппозицияны коомдун өнүгүүсүн жандандыруучу күч катары кабылдаш керек.
Оппозиция өкүлдөрү бириктик, күчтүүбүз деп жатышканы менен тилекке каршы, биздин Кыргызстандагы азыркы оппозиция алсыз. Эң башкысы оппозициядагы адамдардын 90%ы кечөө эле бийликте туруп, асты премьер-министр, министр болуп жүргөн адамдар. Алар ошол кызматта турганда көрүнө тургандай эмне иштерди жасашты эле? Алардын арасында "Мен мобул программамды ишке ашырайын десем президент тскоол болуп жатат, ошон үчүн премьерликтен же министрликтен кетип, оппозицияга кошулуп ушул ишимди аткарам" деген адам болгон жок. Булар кызматтан иштей албагандыгы жана иштен кетирген кемчиликтери үчүн кызматтан түшкөндөр. Бийликте олтургандар оппозицияга же оппозициядагылар бийликке келгенде деле кыйратып иштеп кеткен жери жок да. Эл катары эле иштеп келатышат. Бирөөнү сындаш оңой нерсе, бирок, ошол ишти өз жон тери менен сезип, көтөрүү абдан кыйын. Элге жагыш өтө татаал маселе. Оппозицияга элдин ишенбегендиги алардын лидерлеринин көбү бийликте жүргөндө президентти асыл адам экенсиз деп ыйлап ийгенге чейин барып, кызматтан түшүп калганда оппозиция болуп чыга келгендигинде. Эгерде оппозицияда жаңы лидерлер, жаңы адамдар болсо анда эл оппозициядан үмүттөнүп, ээрчийт беле деп ойлойм.
Же болбосо эгер оппозиция жаңы жол сунуштап, эмне себептен, кайсыл маселе боюнча бийлик жакшы иштей албай жаткандыгын конкреттүү белгилеп берсе, балким кандайдыр бир салмакты ээлемектир. Анын ордуна бардыгы тең дайыма жеке кызыкчылыктарын коомдук, мамлекеттик кызыкчылыкка алмаштырып коюп жатышат.
- Оппозициянын негизги талабы эле куугунтуктоону токтотуу талабы болбодубу? Кийинки учурлардагы оппозициянын дээрлик бардык өкүлдөрүнө кылмыш иштерин козгоо, алардын жакын адамдарына болгон кысымдардын тегерегинде эмнелерди айта аласыз?
- Туура, куугунтукту токтоткула деп талап коюп жатышат. Бирок, бул жеке кызыкчылык да. Тескерисинче, биринчи бүгүн экономикалык кризис болуп баратат, ошол кризистен момундай жол менен чыгып кетели деген талапты коюшса жалпы кызыкчылык үчүн иштешкен болоор эле. Эмнегедир бийликте иштеп жүргөндө ошол адамдар жакшы болуп, бүгүн кылмыш иши козголуп жатканда эл дагы "чын эле куугунтук болуп жатабы" деп ойлонуп калды. Башкача айтканда коомдо эки ача пикирлер пайда болду десек болот. Кээ бирлери "Эгер кылмышы болбосо оппозицияга өтпөйт болчу. Кылмышын билет, ошондуктан акыры жооп берүүгө туура келет деп алдын ала оппозицияга өтө качкан" деген кептер да айтылууда. Негизи эле күнөөкөрлөр жөнүндө айтууда абдан кылдат болуш керек. Анткени, адамды күнөөлүү, кылмышкер деп сот гана жыйынтык чыгара алат. Мен көп жыл бою оппозициялык гезитти жетектеп келген адам катары мындай маселелердин юридикалык жагын терең түшүнүп калгам. Алдын ала "бул кылмышкер" деп айтканга эч кимдин акысы жок. "Кылмышка катышы бар деп тергөө жүрүп жатат" деп айтса туура болот.
- Өзүңүз айтмакчы, оппозициялык эркин гезитти жетектөө менен эски бийликтин ишин сындап, революция жасаган адамдардын катарында алдыңкы орундарда турасыз. Бирок, улам убакыт өткөн сайын мындан төрт жыл мурда болгон март революциясынын тегерегинде да ар кандай маалыматтар айтылып, айрымдары "Бизге революция эч нерсе берген жок" деп келишүүдө. Чындыгы барбы?
- Коомдо жашап жаткандан кийин коомдон тышкары жашоого мүмкүн эмес деген сыңары, бардыгыбыз эле коомдун агымы менен жашайбыз да. Улам алдыга жылуу, өнүгүү процесси болгон сайын бардык нерсеге улам тереңден кароого туура келет экен. Бирок, мен 24-март туурасында бир гана нерсени айтаар элем. Бүгүнкү күндө революциянын талаптары аткарылган жок деген пикирлерге мен кошула албайм. Себеби, ошол март окуясынын алдында конкреттүү түзүлүп, кабыл алынган программа болсо бир жөн эле. Андай программа жок болчу. Бир гана максат-Акаевдин бийлигин алмаштыруу болгон. Ошондо түзүлгөн ревкомдун 9 мүчөсүнүн бири мен болчумун. Кийин 17 адам болуп, анын ичинен айрымдары кайра чыгып кетишип, акыры 11 киши калбадыбы. Ревкомдун бардык жыйындарына катышып, майда маселелеринен бери күбө болгон адам катары бул чындыкты мен коркпой айта алам. Мен бир да жерден андай программаны көргөн эмесмин.
Негизи бийликти тартып алабыз деген деле максат болгон эмес. Акаевдин качып кетерин да билген эмеспиз. Максатыбыз эле Акаев кийинки шайлоого катышпайм, күзүндө бийлигимди өткөрүп кетем деген эле сөзүн айтса тарап кетебиз дегенибиз. Бирок, жанагыдай тарыхый шарт болуп кетпедиби. Эгерде бардыгын алдын ала даярдасак, пландасак азыр ошондон бир жыйынтык чыгарат элек деп ойлойм.
Албетте, жаңы бийлик капысынан келип калды, бирок, система баштагыдай эле кала берди. Негизги маселе так ушул системада турат. Эгерде оңолобуз десек системанын жаңы жолун табышыбыз керек. Ал эми биз тилегибизге жетпей калдык деген куру дооматтар азыр канча айтылса дагы суу кечпейт. Ошол эле учурда азыр бийлик адамы болуп туруп Акаевдин бийлигин жамандагандан алысмын.
Бирок, бир фактыны айтып коюш керек. Мурда республика боюнча 9 эле мектеп курулган болсо, азыр 120 мектеп курулуп жатат. 15 жылдан бери укук коргоо кызматкерлерине бир да жолу көңүл бурулбай келсе, азыр 120дан ашык кызматкерге жана социалдык коргоого муктаж 240тан ашык майыптарга үй берилди. Камбарата-2 ГЭСинин курулушуна 2008-жылы 2 млрд. сомдон ашык каражат сарпталса, 2009-жылы 3млрд. дын тегерегиндеги акча сарпталганы турат. Бул кыргыздын келечеги үчүн жасалып жаткан чоң иш. Эгер бул акчага Бишкектин тегерегине кичи район курса эмне деген үйлөр салынат эле. Демек, бүгүнкү бийлик иштеп жатат. Бир-эки жыл пикет, митингдер менен алектенип келип, чындап иштегенине эки гана жыл болбодубу. Ушунун баарын элге туура түшүндүрүү зарыл.
- Кечиресиз, маалыматты туура жеткирүүдө бизге окшогон журналисттердин орду чоң эмеспи. Журналистикада сиздин да бараандуу эмгегиңиз бар. Кийинки кездердеги журналисттердин ишине кандай баа берип кете аласыз?
- Заман экономикалык жактан аксап, адамдардын жашоо-шарты төмөн болуп турган кезде эң бир жалданган катмар журналисттер болуп калды. Ким канча, кандай акча берсе ошого жараша иштеп берип, жан багуунун айласына көбүрөөк кирип кетишпедиби. Экинчиден, гезиттин кожоюнунун көз-карашын чагылдыруу менен бир тараптуу болуп калган журналисттер да көп. Дагы бир белгилеп кое турган нерсе, биздеги аты таанымал байлар мамлекетке тиешелүү салыгын төлөп, өздөрү ээлик кылган гезитин орточул кылса туура болмок. Биз андайга жетише элекпиз. Журналисттер болсо канчалык терс маалыматты берсем ошончолук табам деген түшүнүк менен калып, аркасында чоң жоопкерчилик жаткандыгын түшүнсө дагы түшүнмөксөн болушат. Өз пикирин коомго таңуулаган оорудан арыла албай келаткандыгыбыз мени абдан өкүндүрөт. Менин журналисттик иш-тажрыйбамда деле кемчиликтер болгондугун моюнга алыш керек. Кийин гана жоопкерчилик бар турбайбы, ошондо туура эмес кылыптырмын деп өкүнгөн учурлар да бар. Анан турмуштук тажрыйбасы аз, жаш журналисттердин агымы келип, алар дагы айрым учурларда туура эмес маалыматты кетирип жатышат. Аларга туура багыт бере турган редакторлордун да көпчүлүгү жаш болуп, туура багытты бере албай жаткандыгынан улам соттошуулар, бири-бирине болгон таарынычтар болгон жагдайлар арбын. Өткөндө Б.Шерниязовдун маегин окудум. Коомдогу ар кандай карама-каршылыктардын болушуна силер, журналистер да күнөөлүүсүңөр деп айтыптыр. Журналистикада маалымат кандай болсо бурмалабай туруп ошондой берүү деген дүйнөлүк принцип бар да. Эгер өз кызыкчылыгы үчүн бурмалоо болсо ага, эң биринчиден, редактор жооп бериши зарыл.
- Бизде идеология, улутту сактап калуу өңдүү чоң маселелер бар эмеспи. Идеология бизде кайсыл жагынан өнүгүүдө?
- Дээрлик 15жылдан ашык убакыттан бери идеологиянын үстүндө иштеп келатам. Диндик, мамлекеттик, мамлекеттеги агрессивдүү сырткы өсүшкө каршы идеология, экономикалык, ж.б. идеология дегендер бар. Мамлекеттик кызматка келгенден соң мамлекеттик жашыруун идеология болооруна да күбө болдум. Бизде идеология бар. Жалпы мамлекетибиздин өнүгүү принциби демократиянын негиздери. Биздин идеологиябыз азыр бир гана Конституция. Мамлекеттик түзүлүш, Өкмөт, Жогорку Кеңеш, сот органдарынын иштеп жатышы кайсыл бир деңгээлде мамлекеттик идеологияны ишке ашырып жаткандыгы.
Ал эми улуттук идеологияга келе турган болсок, албетте, бул абдан татаал процесс. Улуттук идеология өзүнүн табигый жолу менен өнүгүп жатат. Ага мамлекеттик кызыкчылык болгон жок. Ушул жерден улуттук идеология кайсыл аргументтердин негизинде өнүгүп жатат деген суроо пайда болушу мүмкүн. Буга салт-санаалардын кайсыл бир жаңы формалары-тушоо кесүү, үйлөнүү, жамандык-жакшылык арасында улуттук катыштар, өзгөчө уруулар арасындагы такталыштар кирет. Демек, улуттук идеология жанданып, өзүн-өзү тирилтүүгө аракет кылып жатат. Бул да акырындык менен улуттун ишин жүргүзүүдө. Кийинки учурларда тарых изилдөө, оозеки өнөрлөр-айтыш, дастан ж.б. улуттук идеологиянын элементтери пайда болууда.
Идеология десе эле көбү Конституция сыяктуу эле атайын жазылган, беренелери бар мыйзам болсо деп кыялданышат. Идеология деле коомдун өсүшүнө, учурга жараша өзү тандап өнүгөт. Бирок, биздин улуттук идеологиябыз жай өнүгүп жатат дегенибиз менен бир чети туура экен. Анткени, улуттук идеологиянын өзөгү улуттук тилибиз да. Мындан 10-20жыл мурдагыга салыштырмалуу тил маселеси алдыга жылып, азыр Чүйдөн башка аймактардын баарында иш-кагаздары кыргыз тилинде болуп калды. Мен өзүм деле тил маселесин көтөрүп, миллиондон ашык адам тил кыймылына мүчө болуп жүргөндө, бир-эки жылда эле баары кыргыз тилинде, мамлекеттик тилде сүйлөп калса дечүмүн. Көрсө жай жасалган иштин деле пайдасы бар экен. Мына азыр Кыргызстанда жашаган башка улуттун өкүлдөрү аз-аздап кыргыз тилинде сүйлөй башташты. Башкача айткандай кысылбай, жумшак формада тилибиз мамлекеттик тил катары жалпы Кыргызстандын элине сиңип баратат. Болбосо, улуттар аралык пикир келишпестиктер бизде да болот беле деген ойго келем. 20 жыл ичинде Кыргызстанда гана улуттар аралык пикир келишпестиктер чыккан жок. Мисалы, Прибалтикада, Украина, Молдавия, Кавказда тил боюнча канча карама-каршылыктар болду.
Эң башкысы улуттук идеологиянын башында улут өзү турат. Азыр улуттун өзүн-өзү таануусу дагы жай болууда. Тил кыймылы түзүлгөндө да башка улуттарга өз тилиңди таңуулаба, тескерисинче, өз тилиңди өзүң сыйла деген нерсени негизги девиз кылганбыз. Кыргыз өзүн улут катары сыйлабаса, башка эч ким сыйлабайт. Өз мамлекетин, тилин, мекенин сыйлоо ар бир кыргыздын милдети болуш керек.
- Мамлекеттик кызматка кеткенден бери чыгармачылыгыңыз солгундап калгандай туюлат…
- Чыгармачылык эч убакта унутта калбашы керек. Учурда 5 томдукту даярдап, "Бийиктик" басмасына берип койдум. Ал томдукта мурда үзүндүлөрү гезит бетине жарыяланып келген "Ай менен жарышкан автобус" аттуу романым, бир нече жаңы новеллалар кирди. Ошондой эле көп жылдан бери улут, тарых туурасында ойлонуп, бир чыгарма жаратсам деген тилегим бар эле, "Намыс" деген чоң романымдын этегине чыга албай ошонун үстүндө иштеп келатам. Аны менен катар эле адамдын психологиясынын калыптанышына өбөлгө түзө турган дагы бир чыгарманын үстүндө эмгектенүүдөмүн. Союз учурунда "Морал и личность" деген адамдын психологиялык жол табышына шарт түзгөн китептер чыкчу эмес беле. Азыр Кыргызстанда андай чыгармаларды жазган адамдар жокко эсе экен. Азыр коомубузда мен киммин деп турмуштагы жолун, кесибин таппай, ар кайсыл кесипти сүзгүлөп жүргөн адамдар көп. Ошондуктан мындай адамдарга кичине болсо да жардамы тийсе деген максатта "Коом жана жеке адам" деген чыгарманы жазып жатам. Бул чыгарманы баштоого негизи көп нерселер түрткү болду. Бир гана мисал, президенттик шайлоодо өз кандидатурасын президенттикке талапкер катары көп адамдардын койгондугу мени таң калтырды. Албетте, бул жерде амбиция да бар. Бирок, алардын жоопкерчиликти моюнга алуу кандай татаал экендигин түшүнбөгөндүгү абдан таң калтырды. Ошондон улам адам коомдогу өзүнүн ордун ар дайым эле билбейт турбайбы деген ойго келгем.
► Бул айылда негизинен кыргыз гезиттери
электрондук тиркеме түрүндө жарыяланат.
► Архивге, емейлге жана редакцияга шилтемелер
ошол гезиттин башбарагында берилген.
► Жеке макала жарыялоого буйрутмалар кабыл алынат.
► На сайте публикуются в основном кыргызскоязычные газеты в виде электронных подшивок данных газет.
► Ссылки на архивы, емейл и данные о редакции
указаны на главной странице конкретной газеты.
► Принимаются заказы на публикацию частных статей.
Алган материалга шилтеме бериңиз!
◄ © J.Janyzak, Kyrgyzstan ►
Ссылки на взятые статьи обязательны!