ky ky el ru ru cs bg ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk ru tt kk ky tt ky ky ky kk kk ky tt ky ky ky tt ky tt cs tt ky ky ky ky ky ky ky mhr ky ky ky tt ky ky tt ky ky ky kk ky ky ru kk ky ky ky ky tt de cv krc ky ky ky ru
"Алиби", 12.03.08 - 11-бет: Ыр сабындагы Ємџр...•
Өнөрлүү адамдын өмүрү сахнада өтөт. Ал эми сахна дегениң миңдеген аруу көздөрдү арбап, босогосунан төрүнө чейин ыр-күлкү кетпеген нары ыйык, нары ажайып жай.
Өз элине эбак белгилүү болгон төкмө ырчылардын залкары-Эстебес Турсуналиев мына ушул ажайып жайда быягы Кыргызстан, тиягы Казакстан гана эмес, чет элдерге чейин таанылып, күкүктөнгөн дайрадай күрпүлдөй ырдап, талантын эл-журтуна талыкпай тартуулап келген.
Бизди жаратып, жашатып жаткан табигатты, элге өмүр, жерге өң берген асыл эмгекти, өмүр менен өлүмдү, деги койчу, адам менен анын жан дүйнөсүн төкмөлүк таланты менен көркөмдөп төгүү жагынан-Эстекенин алдына азырынча эч ким чыга элек. Сейрек учурай турган төкмөлүк өнөрдү медер тутуп, көркөм өнөрдүн көөнөрбөс мурастарын даңазалап, жарым кылымдан ашык өзү сүйгөн элинин жарпын жазып келген Эстебес Турсуналиевдин эмгеги жогору бааланып:
1964-жылы Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти;
1972-жылы Кыргыз Республикасынын эл артисти;
1974-жылы Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыктын лауреаты;
1994-жылы Казак элинин калк акыны деген ардактуу наамдарга татыктуу болгон.
2001-жылы Биринчи даражадагы "Манас" ордени менен сыйланган.
1976-жылдан өмүрүнүн акырына чейин филармониянын алдында түзүлгөн "Эл шайырлары" тобун жетектеген.
Э. Турсуналиев Эл аралык "Руханият" ассоциясынын лауреаты. СССР жазуучулар союзунун мүчөсү. Сегиз ырлар жыйнагы жарык көрдү. Элүүдөн ашык ырлары-радионун алтын фондусуна жазылган. Гастроль менен он алты чет өлкөдө концерт берген. Э. Турсуналиев төкмө акын эле эмес, манасчы, комузчу, лирикалык ырларды да ийине жеткире аткарган чебер болгон.
Э. Турсуналиевдин жубайы Райкүл
Мен Нарын облусунун Жумгал районуна караштуу Жаңы-Арык айылында туулуп, өскөм. Бала кезимен өнөр жаатына багыт алдым. Мектепте окуп жүргөнүмдө эле ырга аралашып, 1958-жылы 10-классты аяктап жаткан кезимде ошо кездеги маданият министри Токтоналы Шабданбаевдин сунушу менен филармонияда иштеп калдым. Мен келгенде Эстебес жетектеген тобу менен Казакстанга гастролго жөнөп жаткан кези экен. Мени да кошуп жиберишти. Кийин, өзү айтып жүрбөдүбү, жаңы келгенимде эле мага ашык болуп, көз сала баштаптыр. Гастролдоп жүргөн кезибизде эмгек сиңирген артист, Шекербек Шеркуловго мени кайтартып коюптур. Шекербек аксакал тамашалап күлүп калаар эле:"Мен Раяны жеңедей болуп өзүм кайтарып жүрүп, Эстекеге өзүм алып бергем"-деп.
Эстеке экөөбүздүн баш кошконубузга, биринчиден-тагдыр себеп болсо, экинчиден-кайненем себеп болду. Филармонияда болгон кенцертке Эстебестин энеси жана таежеси келген.Энеси бир көргөндө эле жактырып, "бул кайсы элдин, кайсы жердин кызы экен?",-деп көз артыптыр. Эстебестин эле ашыктыгы эмес, кайненемдин мындай көз карашынан улам менден өткөн бул дүйнөдө бактылуу адам жоктой сезилди. Ушундан баштап Эстеке экөөбүздүн бири-бирибизге болгон сүйүүбүз, сезимибиз ого бетер күчөп, оттой жанып, кыз-жигит болуп жүрүп, 1959-жылдары баш коштук. Өмүр бою ынтымактуу, бири-бирибизди кадырлай билген жубайлардан болдук. Үй-бүлөнүн башкы касиети: бири-бирине ишенимдүү, мээримдүү, күйүмдүү болуу эмеспи. Биз чындап эле көпчүлүк көз арткан, суктанаарлык үй-бүлө болуп өмүр сүрдүк. Үйдүн куту, балдардын энеси, күйөөсүнүн асыл жары болуу аял затынын баарынын эле маңдайына жазылган бакыт эмес. Мен бактым тоодой аял затынын бири боло алдым. Кудайга шүгүр, алты уул, эки кыздуу болдук. Балдарыбызды чоңойтуп кыз берип, келин алып дегендей, он төрт неберелүү, үч чөбөрөлүү болдук. Чоң ата,таята, чоң эне,таене болуп небере жытын жыттап, бактылуу күндөрдү башыбыздан өткөрдүк.
Чиркин тагдыр миңдеген өмүрлөрдү калчап, адамзатты мезгил агымы менен агызып бараткан жолунда өмүрдүн кымбаттыгын, кайталангыстыгын, аманаттыгын туюп отурам. Адамзаттын ар бир күнү табышмак, эртеңкиси туман болот турбайбы. 2005-жылы 10-октябрда күтүлбөгөн жерден ач ажал Эстекени алып тынды.
Азыр "Эл ырчысы Эстебес" тобунда эмгектенип келе жатам. Бул топто анын кесиптештери Тууганбай Абдиев жетектеген ырчылар Нуржамал Табалдиева, Токтобүбү Черикчиева, Малик Аликеев, Аалы Туткучов, Гүлгакы Сагындыкова жана мен, Райкүл Деркембаева, ж.б. эмгектенип жатабыз.
Эстеке "казактын калык акыны, кыргыздын төкмө акыны…"эле. Кыргызстан эмес Казакстанда анын он алты жаштан жетимиш төрт жашка чейин сиңирген эмгегин казактар баалашып Жамбул облусунун Тараз шаарынын бир көчөсүнө Эстебес Турсуналиевдин аты коюлду. Биздин мамлекет тарабынан 250 000сом эстелигин орнотууга жардам берилди, буга ыраазымын. Менин өкмөттөн суранарым: Эстекенин наамына көчө, кино театрлардын бирине ысымын жана эң негизгиси-музей ачып беришсе жакшы болоор эле.
Эстекенин көзү тирүүсүндө, Союз учурунда, "Эл Баатыры" деген наамга сунуш кийирилип, бирок каралбай калган. Анын көзү жок болсо да, элеси ар бирибиздин жүрөгүбүздө жашай бермекчи. Эми деле берип коюшса арбагы билээр… Мен бул сунуш менен өкмөткө кайрылгам. Бул маселени, буюрса, март айында депутаттар караганы турушат. Оң жагына чечип беришет деген үмүт чоң.
Сандык-Төр, Шумкар, Чоң Чычкан,
Сарымсак, ышкын терип жеп
Калем алып ыр жазып
Уңгулуу ырдан жазгын деп
Байдыкең азыр эл акын,
Сыймыгын алган кең акын.
Эсепте толгон акын көп
Агы жок али чачында.
Акынды бир аз жүдөткөн
Акмолдо деген капыр да
Аны да Бакең тоотпой,
Жалкоолук жок, чарчоо жок
Жазып жатат азыр да.
Эки агаң көздөй шашылба,
Эстебес Турсуналиевди атпай кыргыз элинде ким билбейт? Ал барбаган айыл, ал кирип ырдабаган үй жок болсо керек. Аны тоонун ташы, адырдын чөбү, айыл адамы эмес итине чейин таанычу. Үнүн угуп, комузун тыңшаган жандын жарпы жазылып, көңүлү ачылып калаар эле. Илгеркилер айткандай "Жакшынын өлгөнү-дайранын солуганы" турбайбы. Сакалдуу, көкүлдүүлөрдөн комиссия түзүлсө да айтылуу акындын 75 жылдык юбилейи өтпөй калды өткөн жылы. "Музей курабыз!" деген убадалар жел убада болуп, суу кечпей калды. Музей эмес, анын ысмы бир көчөгө да бериле элек…
"Басмайылдын кысканын башка билбейт, ат билет, азамат эрдин азганын жакын билбейт, жат билет" деген туура кеп окшобойбу. Эл ырчысы Эстекең ээк какканда, боордош казак калкынын да каңырыгы түтөп, жүрөгү зилдеп, казак жазуучусу Мырзатай Жолдошбеков: "Казактын не кубанчынан, не салтанат жыйынынан калган эмес эле жарыктык. Суусар бөркү башында, кыргыз чапаны ийнинде, комузу сүйлөп, өзү булбулдай сайрачу. Алла Таала өзү анын көмөкөйүнө ырдан уя салгандай эле" - десе, ошол кезде Казакстандын маданият министрлигинин милдетин аткаруучу Е.Байжанов: "Кыргызстан менен Казакстандын эл чыгармачылыгы орду толгус жоготууга учурады. Эстебес Турсуналиев элдик оозеки чыгармачылыктын залкары эле. Анын элеси баарыбыздын жүрөгүбүздө жашайт" - деп көңүл жубатып, ак ниет, чын жүрөктөрүнөн чыккан алтындай сөздөрүн айтышкан. Түбөлүк жайына узатаарда коштошуу аземине Казакстан президентинин администрация башчысы өзү келип, президент Н.Назарбаевдин орду толгус жоготууга арнап жазган кайгылуу көңүл айтуусун калдайган калың элге окуп бергенин "Өлгөнүн барктамайынча, тирүүнүн иши оңолбойт" - деген уңгулуу сөздүн урматы деп түшүнгөн абзел. Бул оюбузду казактардын Тараз калаасында "Эстебес Турсуналиев" атындагы көчөнүн пайда болушу да тастыктап турат. Биздечи?
Биз бүгүн өлкөбүздүн вице-премьер министри Досбол Нур уулуна, маданият министири Султан Раевге, Бишкек шаарынын мэри Данияр Үсөновго, Талас областынын губернатору Б.Бейшенбековго, акын туулуп-өскөн Манас районунун акими А. Осмоналиевге кайрылмакчыбыз: Эстебес Турсуналиевдин жубайы Райкүл эжебиздин кулак кагышы бир үй-бүлөнүн эркеси эмес, жалпы кыргыз элинин ыр нөшөрлүү сыймыгы, улуу акындын ариети, улуттун ар-намысы жөнүндө маселеге айланууда