hu ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky tt ky ky ky ru bg ky ru hu ru bg lez ky ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ky ru ky ky bg ky ru ru ru ky ky ru cs ky ru mn ru ky ru ru ru ky ru fr ky ru fr ru ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ru ru fr ru mk fr ru fr ru ru fr ru fr ky fr ky tt ky ru fr ky ky ru fr ky fr ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ky ru ru fr hbs_cyr uk fr ru ky fr ky ce fr ky ky fr uk ru uk fr ky ky fr ru ru fr ru ce fr ky ce fr tt ky ky ru ru fr ky fr ru ru ru ru fr mn en fr myv fr ky ky fr ky uk fr ru ru fr ru ru fr ru kk fr ru ky fr ru kk fr ky fr ru ru
"Майдан.kg", 28.09.11 - 7-бет: •
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
КРнын эсептөө палатасынын мамлекеттик башкы инспектору Абдималик КУДАЙБЕРДИЕВ
- Кыргыз элине канаатташ башка мамлекеттерден коррупциялык элементтерди көрүүгө болобу?
- Коррупцияны пайда кылган кыртыштын тигил же бул өлкөнүн географиялык, тарыхый жана менталитеттик факторлору да коррупцияны коом тарабынан кадиресе көнүмүш адат катары кабыл алуусун шарттап жатат. Борбордук Азияда жашаган өзбек, түркмөн, казак, тажик элдеринин жашоосундагы коррупциялык көрүнүштөрдүн табияты чынында бирдей эле, болгону формалары боюнча айырма болушу мүмкүн. Бирок, биздеги "кыргызчылык" деген термин камтып турган элибиздин тарыхый жактан илгертен калыптанган менталитетинин да коррупциянын өнүгүшүндө өз орду бардай сезилет. Майда-барат коррупциялык элементтердин, мисалы, орус, немис ж.б. улуттар иштеген жамааттарда салыштырмалуу аздыгын мисал катары келтирсе болот. Ал эми кыргыз элиндеги жамааттык (круговая порука) психология, "эми кыргызбыз да", "өзүбүздүн адам да, өзүбүздүн кулун да" деген менталитет өлкөдөгү көптөгөн коррупциялык элементтерге кайдыгерликти жаратып, ага бийликтин жоопкерсиздигин кошул-ташыл күчөтөөрү байкалып эле турат. Демек, цивилизациялуу заманга киребиз десек, мындай менталитеттен чечкиндүү арылышыбыз абзел.
- Кыргызстандын ушунчалык коррупцияга малынгандыгына карабастан, сырткы мамлекеттер карыз берип жатат. Деги эле мамлекеттин ички жана тышкы карыздарына кандай карайсыз?
- Туура. Кыргызстан коррупциянын дүйнөлүк жана ички торуна чырмалган абалына карабай, кандай жол менен болсо да арылуу максатында тышкы булактардан, айрыкча, Эл аралык Валюта фондунан (МВФ) жана Дүйнөлүк банкынан (ВБ) тынымсыз карыз алып келет. Мындай карыз акыр-аягы жакшылыкка алып келбеши бештен белгилүү. Аны ички да, эл аралык да талдоочулар саймедиреп айтып келишет. Мисалы, дүйнөлүк экономикалык өнүгүүнүн ана башында турган Англиянын мурунку Премьер-министри, белгилүү мамлекеттик ишмер Маргарет Тетчер өзүнүн "Искусство управление государством. Стратегия для меняющихся мира" аттуу 2003-жылы чыккан китебинин 473-бетинде бекеринен "...Независимое исследование показало, что 66 слаборазвитых стран получают средства от Всемирного банка уже более 25 лет, в 37 странах положение совершенно не улучшилось... Более того, в 20 из этих 37 стран положение даже ухудшилось, причем в восьми случаях объем производства сократился по меньшей мере на 20%" деп жазган эмес. Андан ары М.Тетчер "Действиям МВФ в связи с ними можно и нужно дать отрицательную оценку. ...Есть веские доводы в пользу его упразднения. - "МВФ - не эффективная, ненужная и отжившая свой век структура" (496-б.) деп сунуш кылат.
Чын-чынына келгенде, мамлекеттин кепилдиги менен МВФтен жана Дүйнөлүк банктан алынган карыз акчалардын түпкү сыры - саясий максатты көздөп берилген каражаттар. Албетте, ал акчанын артында бай өлкөлөрдүн геосаясаттык кызыкчылыктары жатат.
Ошого карабастан 2010-жылга карата мамлекеттин тышкы карызы 2.6 миллиард сомдон ашканын, 2010-жыл болсо бюджеттин тартыштыгы реалдуу 31 миллиард сомду түзүп, (Өкмөттүн расмий билдирүүсү 16 миллиард деп айтылууда), ал 2011-жылы болсо бюджеттин тартыштыгы реалдуу 43 млрд сомду түзгөндүгүн (Өкмөттүн расмий билдирүүсү 22 миллиард деп берилди) экенин эстесек, анда тышкы карыздар канчага өскөндүгүн эсептөө дагы да кошумча тактоолорго муктаж.
Дагы бир айта кетчү маселе, Кыргызстандын чарбалык субъекттеринин бюджет жаратуучу стратегиялык деп эсептелген бир катар ишканалары (энергетика, телеком, кыргызгаз жана башкалар) ар жылы чын-чынына келгенде мамлекеттин бюджетине эч канча пайда алып келбесе да, бюджеттик мыйзамдарды бузуу менен аларга үстөккө-босток жеңилдетилген насыя, кредит, грант бөлүнүп келет. Алган насыя, гранттарын кайтармак гана түгүл, мисалы, 2010-жылдын башына карата бул ишканалардын карызы 38.4 млрд сомду түзгөн. Атүгүл бул сан жылдан-жылга жогорулоодо. Анын пайда-зыянын аны жасаган адамдар гана билбесе, жамы журт үчүн бүдөмүк.
- Сиздин оюңузча, Кыргызстан - кедей өлкөбү?
- Жок, мен андай деп эсептебейм. "Жакыр" Кыргызстан - бул орустар айткандай, жөн гана блеф. Бул - миф. Муну биринчиден болуп Аскар Акаев өзүнүн жарандарынын жакырдыгын актоо үчүн ойлоп тапкан. Пайдалуу кен байлыктардын көп түрдүүлүгү боюнча Кыргызстан дүйнөдөгү бай мамлекеттердин бири. Алардын колдонулбагандыгы өзүнчө кеп. Же болбосо бөтөн адамдардын колуна президенттик үй-бүлөлөргө пайдалуу шарттарда берилип келингендигин ошол эле Кумтөрдү эске салсак жетиштүү.
- Кыргызстандыктар азыркы учурдагыга караганда байыраак жашаганга мүмкүнчүлүгү бар. Буга эмне жолтоо болуп жатат? Финансист катары сиз муну далилдей аласызбы?
- Аракет кылып көрөйүн. Айталы, Кыргызстан менен Грузия мамлекеттерин салыштырып көрсөк. Грузиянын аянты Кыргызстандыкына караганда 3 эсе аз, болгону 69,7 миң чарчы метр. Калкы да болжолдуу түрдө ошондой эле - 5,4 миллион адам. Бирок, Грузиянын мамлекеттик бюджетинин киреше бөлүгү 4 миллиард доллар. А биздики орточо алганда болгону 1 миллиард доллар. А бизде баардыгы бар, Грузияда дээрлик эч нерсе жок.
- Грузияда бир, бизде эки революция болуп өттү...
- Революциянын башкы милдети - карапайым элдин жашоо-турмушун жакшыртуу. Тактап айтканда, айлык маяналарды көбөйтүү. Революциянын милдеттеринин бири мамлекеттин бюджетин жогорулатуу десек да болот. 2011-жылдын бюджетинин киреше бөлүгү 61 миллиард сомдун тегерегинде. А менин эсебимде 2010-жылы эле бюджет реалдуу түрдө 100 миллиард сомду түзө алмак. Тактап айтканда, 2 миллиард долларга жакын. Грузиндерге караганда төрт эсе аз эмес, жок дегенде эки эсе болушу керек эле.
- Мамлекеттин бюджетинин көлөмү менен ички дүң өнүмдүн ортосунда түздөн түз көз карандылык бар. Ички дүң өнүм деген эмне? Одоно айтканда, бул бир жыл ичинде өлкө өндүргөн жана колдонгон нерселердин баары, товарларды жана кызмат көрсөтүүлөрдү да кошкондо. Кыргызстандын керектөөсү канча? Биздин статистика кызматынын эсебинде ички дүң өнүмдү алып караганда бюджеттин минималдык керектөөсү айына 100 доллардын тегерегинде. Бул корзинага анткени менен, адам буларсыз жашай албай турган нерселер гана кирген. Ачкадан өлүп калбоо үчүн азык-түлүк, электр энергиясынын акысы, жол кире... Сиздин оюңузча, ушул акчага, бир жылда 1200 долларга адам жашай алабы? Бүгүнкү күндө канча кыргызстандыктын автоунаасы бар! Автоунаа эле бир жылда миң долларга жакын каражатты керектейт. Кыргызстандын ички дүң өнүмүнүн расмий сандары абсолюттуу түрдө чындыкка жатпайт! Эгерде ага ишенсек, кыргызстандыктар акчалай алганда жылына 6 миллиард доллар коромжулайт. Менин эсебимде, чындыкка башка сандар коошот, расмий эмес эсеп боюнча - 10 миллиард доллар. Орусия менен салыштырсак. Акыркы маалыматтар боюнча, жашоо минимуму - 5 миң 300 рублду түзөт. Ал эми ички дүң өнүм киши башына бир жылга 14 миң доллар. Мына ушул реалдуу сандар.
- Демек, кыргызстандыктардын жашоосу жакшы деп айткыңыз барбы?
- Кыргызстандык жарандарыбыздын керектөөсү статистика көрсөткөндөн эки эсе көп. Албетте, баары тең эле мындай эмес - коомдун социалдык ажырымы даана көрүнүп турат. Кыргызстандыктардын азыркыдан төрт-беш эсе жакшы жашоого мүмкүнчүлүгү бар. Мыйзамдар сакталган нормалдуу мамлекетте бюджеттин көлөмү ички дүң өнүмдүн 30 пайызынан кем эмес болууга тийиш (ички дүң өнүмгө мамлекеттин бюджетинин катышы канчалык жакын болсо, өлкөнүн жашоосу ошончолук жакшыраак). Кыргызстанда керектөөнүн эң төмөнкү сандарынан алып караганда да, бюджет кеминде, 2 миллиард долларды түзүш керек. Азыркыга караганда эки эсе көп болууга тийиш.
- Сиз алты жылдан бери иштеп келе жаткан Эсептөө палатасы эмнени карап жүрөт?
- Жакшы суроо. Бирок, келиңиз, макулдашып алалык. Мен азыр көз карандысыз эксперт катары айтайын, анткени, менин көз карашым расмий маалыматка туура келбей калышы мүмкүн… Менин оюмча, Эсептөө палатасы өзүнүн милдеттерин аткарбайт. Маселен, Орусияны алалы. Ал жакта мамлекеттик бюджеттин ар бир беренеси негизделген, ага ылайык бүтүн Бюджеттик кодекс иштейт. Атургай, керек болсо, экспертизаны дайындашат. А биздин ведомстволор таптакыр негизсиз цифраларды: бюджетти мына мынча пайызга көтөрүшүбүз керек деген сандарды гана беришет. Анан депутаттардын алдына мамбюджет жөнүндөгү кабат-кабат мыйзам долбоорун алып келип коюшат. Алар ушул миллион, миллиарддардын баарысына баш-оту менен кирип, эсептеп, аңдай алабы? Жок. Идеялык жактан да, мыйзам жактан да баш оту менен сүңгүп кире турган бир гана Эсептөө палатасы болууга тийиш. Бюджет негиздүүбү же аткаминерлер ашыкча талап кылып жатабы - корутундуну бере турган ушул Эсептөө палатасы. Мисалы, сиз деле кандайдыр бир ишке буйрутма берип жатып, он жолу текшерип, өлчөп чыгасыз да, туурабы?
- Эсептөө палатасынан мындай корутунду талап кылынабы?
- Жок. Эч ким талап кылбайт. Эмне үчүн? Анткени, баарына ушундай кылса ыңгайлуу. Жыл сайын Эсептөө палатасы бюджеттик уюмдардын 4-5 миллиард сомго чейинки финансылык кемчиликтерин ачыкка чыгарат. Анан? Эч нерсе эмес. Себеби, биз азыр 2009-жыл үчүн текшерүү жүргүзсөк, бюджет 2011-жылга түзүлүп жатат. Баарына ыңгайлуу. Эч ким бул махинацияларды эске алып, жөнгө салбайт. Карышкыр да, кой да аман. Чындыгында, ар бир мамлекеттик кызматкердин ишинин натыйжасы болушу зарыл. А бул жерде бүтүндөй бир ведомстводон натыйжа жок болуп жатпайбы. Мен Грузиядагы реформалар тууралуу иликтеп, окуп чыктым. Реформалар, эске салсам, мамлекеттик аппаратты кескин кыскартуу менен башталган. 20 аткаминердин бирөөнү калтырышкан, бүтүндөй ведомстволорду, мамлекеттик автоинспекцияны, санэпидемстанцияны ж.б. ушул өңдүүлөрдү жойгон. Эң туура мамиле!
- Сиз биринчи кезекте кайсы ведомстволорду кыскартат элеңиз?
- Айрым ведомстволорду мен таптакыр алып салыш керек деп эсептейм. Мисалы, Айыл чарба министрлигинин эмне зарылдыгы бар? 300 миллион сомдук бюджет менен алар эмне иш кылып олтурушат белгисиз. Жер-жерлерде болгону 2-3төн кызматкер болсо, калгандары эмнегедир борбордук аппаратка чогулуп алышкан. Туш келген дыйкандан сурап көргүлө, ага айыл чарюба министрлиги эмне кылып жардам берип жатыптыр? Эч ким жооп бере албайт. Чиновниктерди кыскартуу менен кошумча салыктарды жоюудан баштап, Грузия ишкердик ишмердүүлүккө жагымдуу шарттарды түзүп берип, 4 жылдын ичинде 183 өлкөнүн тизмесинде 122-орундан 4-орунга жылган. Коррупциянын деңгээли боюнча артынан санаганда 7-орунда болсо, Кыргызстан 169-орунду ээлейт. Биз деле реформаларды аларга караганда үзүрлүү жасай алмакпыз. Бая жогоруда айтып өткөндөй, бизде баары бар, а Грузияда эч нерсе жок.
- Грузиянын ийгилигинин сыры батыштан олчойгон акча каражаттарын алгандыгында дешет...
- 2009-жылы Грузияга тыштан түшкөн чет элдик каражаттардын салымы 4,5 миллиард долларга жеткен. А Кыргызстан андан кем алдыбы? Тышкы иштер министрлигинин дипломатиялык академиясынын профессору Таалай Эсенаманов бир интервьюсунда америкалыктар жана түштүк кореялыктар Кыргызстандын 29 долбооруна 25 миллиард доллар каражат жумшоого даяр экендигин айткан эле. Анын ишке кириши менен 500 миңге жакын кыргызстандыктар жумуш орундары менен камсыз болмок. Долбоорлор, мисалы, Кытай-Европа автострадасын, Сары-Жаз дарыясына 6 ГЭС куруу, жаңы аэропорттор, көмүрдү кайрадан иштетүү заводдору, кичи кубаттуулуктагы болот эритүүчү заводду, ал гана эмес Кыргызстан жана Сауд-Аравиялык 1 700 км аралыктагы суу түтүгүн орнотуу сыяктуу укмуш долбоорлор. Бирок, биздин айрым чиновниктер ушундай нерсе талап кылышкан, потенциалдуу инвесторлор айласыздан өз пландарынан баш тартууга мажбур болушкан. Мындан жагдайлар абдан көп.
Грузиянын ийгилигинин сыры бул өлкөдө биздикиндей уурулук жок экендигинде. Ал эми биздин Кыргызстандын жетекчилигинен бир гана талап кылынган нерсе - саясий эрк. Өлкөнү тартипке келтирүү үчүн биринчи кезекте, чегине жетип кыйрап бараткан мамлекеттик системаны толугу менен кайрадан уюштуруу зарыл. Финансы менен байланышкан жетекчилик кызматтарга саясатчы болумуштарды эмес, өз кесибин билген профессионал адистерди алып келүү керек. Алардан мамлекеттин бюджетин көбөйтүүнү талап кылуу зарыл. Ал эми милдеттерин аткарбагандарды жумуштан бошотуп гана тим бобостон, кылмыш жоопкерчилигине тартуу керек.
- А саясий эркти кайдан алабыз?
- Бир дагы чиновникти иштөөгө мажбур кылмайынча, кыймылдабайт. Ким аны иштегенге мажбурлай алат? Бир гана эл.
Коррупцияны толук жоё албасак да, азайтып, мамлекеттик бюджетке кош колун тыккан эргулдарды жоопко тартып, элди ойлогон эр-азаматтардын аракети менен ички-тышкы карыздардан кутулуу амалын издесек, жөнөкөй эле эсептөө көрсөтүп тургандай мугалимдердин, дарыгерлердин жана башка бюджеттик кызматкерлердин айлыгын кур эле дегенде 20 миң сомдон жогорулатууга, транспорт, бюджеттик ишканалардын материалдык-техникалык камсыздалышын заманбап талаптарга жооп бергидей аткарууга толук мүмкүнчүлүк бар. Саясий эрки күчтүү, эл камын ойлогон принципиалдуу жетекчи гана Кыргызстандын учурдагы улуттук көйгөйүн өз убагында түшүнүп, мезгилдин мындай тарыхый зарылчылыгын аткара алат.
Ылайым, жараткан кыргыз жергесине ушундай эл башчысын ыраа кылышын тилек кылалы!...
кыргыз тилиндеги гезит "Майдан.kg"
email • архив • редакция
Каптагаев катылбай жүрө албай калганбы...
Таза инсан - адилеттүү бийлик
"Чындыктын орноп, акыйкаттын жеңиши үчүн күрөшөм..."
Билими күчтүүлөр миңди жыгат...
КРнын эсептөө палатасынын мамлекеттик башкы инспектору Абдималик КУДАЙБЕРДИЕВ
Кыргыз Республикасынын президенттигине талапкер Камчыбек Ташиев:
"Чет элдик компанияларды өлкөбүзгө пайда алып келе тургандай тартипке салышыбыз керек…"
Ташиевди болочоктогу президент катары тосуп алышууда
Президенттин алдындагы башкаруу академиясынын ректору Алмазбек Акматалиев:
"Гениалдуу профессор болсом да, жалкоо студентти окута албайм..."
"Алымканды" ырдап берип, ыраазылык алдым..."
Парламент коом жана бизнестин кызыкчылыктары үчүн иштей баштады
Парламент и общество ищут пути…
Жогорку Кеңештин депутатына 7000 жумушчу кайрылды…
Бразилия - новый партнер Кыргызстана…
Жизнь, когда кости -
по 25 сомов за кг…
Кому на Руси, то есть, в KG жить хорошо?
Новая тема со старыми фигурантами
или особенности кыргызской политики
Вицелер парады же жумуртканы күздө санайбызбы?
"Единый Кыргызстан" ("Бүтүн Кыргызстан") един с Вячеславом Ханом?!
"Социалдык багыттагы" көбүртүлгөн өлкө бюджети
"Социально-ориентированнный" бюджет страны с воздушными цифрами
же өлкө казынасын кантип толтурууга болот?
или как можно пополнить бюджет страны?
"Я всем сердцем люблю мой Кыргызстан!"
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Токтогулдун милициясы ИИМдин буйругун аткарбагандыктан
Сотрудники милиции Сузакского района будут нести ответственность за утери табельного оружия
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Нобель сыйлыгынын лауреаттарынын жолугушуусунда доклад жасады...
Орустар алтын медаль беришиптир...
Кызык, эмне болуп жатат деги….?
Кыргызстандын жарандарына жасалган мыйзам ченемсиз эксперименттер
В Кыргызстане многие еще только ждут своего часа
Курманбек Салиевич Бакиев, тур ордуңдан, сот келатат!
"Мой курс - отстранить родственников президента от власти"
Курманбек Бакиев кимди мураскер кылып калтырат?
Кого Курманбек Бакиев назначит преемником?