el en hbs_cyr ru ky tt en sv fr de de fr fr fr fr en en kk ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky mhr ky ky ky ky ru kk tt kk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky hu ky ru
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
"Айыл чарба министрлиги статист эле болуп калды…"
- Сайдулла Канболотович, парламенттеги агрардык саясат, суу ресурстары, аймактык өнүктүрүү комитетинин башчысы катары өкмөттөгү бул тармактын ишине канааттанасызбы?
- Тилекке каршы, Кыргызстан агрардык өлкө дегенибиз менен СССР таркагандан тартып эле бул тармак көңүл сыртында калып, кадрдык да, ресурстук да, материалдык-техникалык да кыскартууларга көп учурады. Ошонун жыйынтыгы менен азыр элдин баары эле көрүп тургандай, Айыл чарба министрлиги болгону статистика менен эле алек болуп калды. Айыл өкмөттөр районго, райондор облуска, облус борборго күнүмдүк маалымат берет, башка иш жок. Атургай бүгүн эч ким, ошол эле министрлик да быйыл канча буудай жыйнап алдык, так айтып бере албайт. Ушундай абалда бул министрликтин ишине кантип канааттанасың? Ал эми чын-чынына келгенде, элибиздин 80 пайызы айылда мал менен, жашылча-жемиш менен жан сактап келе жатат. Андыктан туризм, кызмат көрсөтүү же соода-сатыктан мурун айыл чарбасын алдыңкы орунга койгон мамлекеттик саясат болсо элдин жашоосуна кам көргөн болот элек…
- Мал деп калдыңыз, бүгүнкү күндө биздеги ветеринардык-санитардык абал кыйын кырдаалдан чыга албай турат. Буга комитет канчалык жоопкер?
- Парламенттин, анын комитеттеринин милдети бул ошол тармак боюнча мыйзамдык базаны чыңдоо жана анын аткарылышына көзөмөл жүргүзүү. Эгер биз жер-жерлерге барып малды дарылап жаткан болсок, түз жоопкер болот элек. Бирок комитет сен айтып жаткан ветеринардык абал боюнча бир канча жолу чогулуш кылдык, тиешелүү кызматтар менен кеңештик, аларга тапшырма бердик, иштерин көзөмөлгө алдык. Анткен менен бир нерсени ачык айтып кетейин, бул ветеринария жаатына тилекке каршы бир дагы ишбилги, профессионал жетекчи келбей койду. Бүгүн биз бул борбордогуларды күндө чакырып талап коюп, тапшырма бергенибиз менен облустун, райондун деңгээлинде эч бир көзөмөл жок, эмне иш жасалганы белгисиз. Ушуну көрүп отуруп менде бир ой пайда болду, көрсө алар өздөрү бул тармакты түшүнбөйт экен. Ишти билбегенден кийин алардан бир нерсени үмүт этип болобу?
Ооба, сен айтып жаткандай бүгүн мал эмне деген оорулар менен ооруп, ылаң каптап, кырылып жатат. Аларды өз убагында дарылап, салттуу түрдө текшерип, алдын ала вакцинация кылып, 5-10 жылдап кайталануучу кээ бир ооруларды алдын алуу деген иштер жеткиликтүү жүрбөй жатканын жашырганга болбостур. Дагы жакшы, Кудай бизге жагымдуу жаратылышты, табиятты тартуулаптыр. Аба ырайынын кескин ысышы же кескин суукташы менен эле мал арасындагы вирустар өлүп, ошонун аркасы менен эле мал ылаңдан кутулуп, жан сактап жатышат. Болбосо бүгүнкү ветеринардык кызматтын жардамына таянсак мал-жандыктан ажырап калчудайбыз.
- Эртең ББга киргени турабыз, экспортко даярбызбы? Малды идентификациялайлы дегенибиз менен тиешелүү лабораториялар жок экен, анан кантип малдардын тазалыгына кепилдик кагазын алабыз?
- Дүйнөлүк алдыңкы агрардык өлкөлөр сыяктуу эле малды идентификациялоо мыйзамын киргизгенибиз жакшы эле болду. Бирок бул аябай чоң жумушту талап кылган процесс болуп жатат. Анын көбүнүн аягы келип эле каражатка такалат. Бүгүнкү күндө каражат чечиле элек. Польшадан келген насыя боюнча да суроолор бар. Эгер биз муну чечсек ББга кирсек да, кирбесек да өзүбүз үчүн малдын эсепте болушу керек нерсе. Анткени ал мыйзамдын негизи барып эле экспортко такалат да. Бүгүн биздин малдын этине кызыккан дүйнөдө көп мамлекеттер бар, алар сунуштарын эчак эле беришкен.
Ал эми лаборатория маселесине келсек, бул маселе да ачык бойдон турат. Бүгүн бизде экспортту кой, өлкө ичиндеги керектөөгө кепилдик берүүчү жөнөкөй лабораториялар дагы жок. Бул деген айыл чарба саясатынан мурун бүгүн өлкөдө тамак-аш коопсуздугу коркунучта деген эле кеп. Ушул жерден биздин өкмөттүн бул тармак боюнча ишти билбегенин дагы белгилеп кетейин. Анткени мындан үч жыл мурун Бишкектеги ботаникалык бакка биолаборатория курууга инвесторлор келсе, бейөкмөт уюмдар каршы чыгып, өкмөт алардын тилине кирип курууга уруксат бербей койгон. Эми андай ири каражатты салууга эч ким келбейт болуш керек. Андыктан биздин комитет так ушул лабораторияларды куруу боюнча биртоп сунуштарды иштеп чыгып, тиешелүү кызыкдар тараптар менен сүйлөшүү жүргүзүп жатабыз.
- Бүгүнкү күндө ветеринардык дары-дармектер кайдан, кандай сапатта келип жатат, так көзөмөл барбы?
- Бүгүнкү күндө кагаз түрүндө көзөмөл бар деп айтылат, бирок тилекке каршы иш жүзүндө көзөмөл жок. Аймактарга барсаң, базарларда, көчөлөрдө ар ким эле ветаптекаларды ачып алып, каалаган эле дарыны малчыларга сатып жатышат. Бири Кытайдыкы, бири Индияныкы, дагы бирөө Орусияныкы же Өзбекстандыкын. Иши кылып алуучулар да, сатуучулар да ал дарынын сапаты, кепилдиги, малга берүү тартиби деген нерсеге кызыгып, котормосун сурап койгон жери жок. Ушундай башаламандыктан улам эки жыл мурун Сузакта канча мал кырылып калганын уксаң керек. Буга кошумча, бүгүн ветеринардык кызматтар ошол дарыканалар ветеринардык дары-дармектерди алуу-сатуу, сактоо эрежелерин сактап жатышабы же жокпу, көзөмөл кылышкан жок. Эгер кайсы бир дары өзүнүн сакталуу шартынан бир аз эле ысыкта же муздакта туруп калса күчүн жоготоорун же тескери таасир берээрин эске алсак, анда бүгүн биз ветеринардык дары-дармектерди эмес, тескерисинче, ууландыруучу заттарды малга ташып берип жаткандай абалдабыз.
Кыргыз жери сопсонун, бардыгынан Ош сонун
Кыргызстан бир бүтүн дене болсо, анын бир көзү Бишкек, экинчи көзү ордолуу Ош шаары. Эки шаар тең кыргыз элине кайрат, дем-күч берип, келечекке умтулган жаштарды, студенттик кези, жаштыгы өткөн ата-апаларды, алтургай тээ алыскы чет өлкөлөрдө жүргөн боордошторубузду өзүнө магниттей тартып турат. Ошондой касиетинен уламбы, айтор азыркыга чейин Бишкекке, Ошко арналган обон, ырлар, сүрөттөр, чыгармалар көп. Чынында Ош шаары кызыктуу тарыхы бар байыркы шаар. Ошол себептен 2000-жылы Ош шаарынын 3000 жылдыгы республикалык деңгээлде белгиленип, ошол жылдан тарта 5-октябрда Ош шаарынын күнүн белгилөө салтка айланган. Быйыл да ушул күнү Ош шаарынын күнү кызуу белгиленип, өзгөчө чоң салтанат менен өттү. Майрамга удаалаш Ош шаары тууралуу айрым тарыхый кызыктарды ортого салууну туура көрдүк.
? Окумуштуулар азыркыга чейин Ош шаарынын аталышы боюнча талашып бир чечимге токтолуша элек. Көптөгөн уламыштар шаардын түптөлүшүн Александр Македонский менен Сулайман пайгамбарга байланыштырышат. Ал уламыштардын биринде Сулайман падыша өз аскерлерин баштап бараткан болот. Алдыда соко тарткан эки өгүз. Сулайман тоого жеткенде падыша "Хош!" деген экен. Кыргызча айтканда "жетишет" дептир. Ош шаарынын аталышы ошондон келип чыккан деген божомол бар.
? Айрым окумуштуулар Ош шаарынын аталышын Манас атабызга байланыштырып, Манасты эр жүрөктүүлүккө, баатырлыкка тарбиялаган Ошпур атанын атынан коюлган дешет. Анткени "Манас" эпосунда:
"Ошпур курган бул калаа,
Өз атына Ош болсун.
Калыстарга дос болсун" деген саптар бар.
? Ош шаары калкынын көптүгү боюнча Бишкектен кийинки экинчи шаар. Учурда шаар калкы 250 миңден ашык адам.
? 1939-жылкы эл каттоодо шаар калкынын саны 33 миң гана адам болгон.
? Ош шаарына шаардын айланасындагы Алмалык, Гүлбаар-Төлөйкөн, Кеңеш, Керме-Тоо, Өзгүр, Орке, Пятилетка, Төлөйкөн, Тээке деген 11 айыл карайт. Алардын калкынын санын кошкондо Ош шаарынын калкы 500 миңден ашат.
? Он, он беш жыл мурун шаар калкынын 48 пайызын өзбек улутундагылар түзсө, 43 пайызын кыргыздар түзгөн. Азыр шаар калкынын 50 пайыздан ашыгы кыргыздар.
? Ош X кылымда Фергана өрөөнүндөгү үчүнчү чоң шаар эсептелип, Кытай, Индиядан Европага бараткан(Улуу Жибек жолу) жолдун кесилиши болгон.
? Ош шаарында темир жол станциясы бар. Ал жүргүнчүлөрдү ташууну 1993-жылы токтоткон.
? Ош шаарынын чок ортосунда орун алган ыйык Сулайман-Тоо 2008-жылы ЮНЕСКОнун "Ыйык тоо" номинациясына кирген.
? Сулайман-Тоонун боорунда орто кылымга таандык мончо жана XVI кылымда Махмуд Бабур курдурткан үй бар.
? Сулайман-Тоо деңиз деңгээлинен 1175 метр бийиктикте орун алып, узуну 2 км, туурасы 250 метр болуп, 5 чокудан турат. Алар: Бууратоо, Шор тоо, Рушан тоо, Ээр тоо, (элдер Келинчек деп да аташат) жана Кекилик учар.
? Кээ бирөөлөр тоону чөгүп жаткан төөгө окшоштурушат. Сыйынуучулардын саны бир жылда 16-17 миң адамды түзөт.
? Ыйык Сулайман-Тоодо Сулайман такты мечити бар. Ага баруучу атайын Жараткандан бала суроочу аялдар үчүн "сыноолор жолу" болгон. Уламыштарда ал жол менен ала жипти аттаган бир да аял өтө албагандыгы айтылат.
? Ош шаарында "полуторка" аталган ГАЗ-АА үлгүсүндөгү жүк ташуучу машиненин эстелиги бар.
? Тарыхый маалыматтарда Ош шаарындагы УКМКнын облустук башкармалыгынын жанындагы убактылуу кармоочу жайды(СИЗО) айтылуу Курманжан датканын дарга асылган уулу Камчыбек датка соодагерлер конуучу мейманкана катары салдыртканы жазылган.
? Орто кылымдарда Ош чыгыш үлгүсүндөгү классикалык шаарга айланган. Негизги үч - цитадел, шахристан жана рабад деп аталган бөлүктөргө бөлүнүп, ири базарлар, кооз мечиттер курулган. Ошондой эле көз уялткан "Дарваза-йи-Кух" (тоо дарбазасы), "Дарваза-йи-Аб" (суу дарбазасы) жана "Дарваза-йи-Мугкеде" (отко сыйынуучулардын дарбазасы) деп аталган даңазалуу дарбазалары менен да атагы чыккан.
? Санкт-Петербургдук археолог, профессор Ю. А. Заднепровскийдин аныктоосуна жараша Ош шаарынын башаты мындан 3000 миң жыл илгери түптөлгөндүгү көрсөтүлүп, Президенттин жардыгы менен шаар майрамы 2000-жылдын октябрь айынын башталышында белгиленген.
Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар