ky ky fr cs ky ky ky ky ky ky ky ky ru ru ru ru ky kk ru ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru tt ru ky ky ru ru ru ru ky ky ky ky ky ky ru ru ru ru ru ky en ru
"De-факто", 20.05.08 - 4-бет: Ырасмий бийлик не дейди?..•
Марат КАЙЫПОВ, Адилет министри: "Көп аял алган эркектер көбөйүп атат"
-Эркектер арасында бир учурда экинчи-үчүнчү аял алгандар көбөйүп баратканы жашыруун эмес. Демек, бул коом жакшы жагына өзгөрүп, кыргыздын турмушу оңолуп баратканынан кабар берет. Кыргыздар бул кадамы менен кылымдан кылымга келаткан, канга сиңген салт-санаасынан кайда качып кутулмак. Аялдар да чычалабай, көп аялдуулук боюнча маселеге көз карашын өзгөртүшү керек. Мыйзамдан көп аял алуу кылмыш деген статьяны алып салуу керек, анткенибиз өзүбүзгө жакшы. Себеби, Улуу Ата Мекендик согуштун маалына салыштырмалуу азыр Кыргызстанда балдар үйлөрү толтура. Үйбүлө багабыз деген аялдар балдарын таштап аргасыз чет өлкөлөргө кетип атса, жакшы жашоонун айынан көп бөлүгү сойкулук менен алпурушуп көчөдө жүрүшөт. Ал эми эки-үч аял алган адам ачыкка чыга албайт. Себеби, аны мамлекет жазага кириптер кылышы толук ыктымал, ошондон коркушат. Анын үстүнө экинчи-үчүнчү аялдан төрөлгөн балдардын да маселеси өтө олуттуу. Кара жанын ойлоп, өйдө-төмөн сөздөргө илинбейин деген кээ бир эгоист "күкүк аталар" алардын атасы экенин моюндабай атпайбы.
-2008-жылы калыптанып калган тенденцияларга баам салсак, быйыл инфляция 12-15 пайыздык чектен ашып кетиши мүмкүн. Эл аралык валюта фонду дүйнө абалына көз салып, 1928-1933-жылдардагы улуу депрессиядагыдай өтө оор финансы кризиске тушалганын айтышууда. БУУнун божомолун боолголосок, азык-түлүк товарларына болгон баа керек болсо өскөндөн өсүп отурат, 2010-жылга чейин арзандабайт. 2015-жылы арзандашы мүмкүн, бирок 2004-жылдагы азык-түлүктүн баасы кайтып келет дегендер жаңылышат, баалар кыйла кымбат сакталат. Бүткүл дүйнөлүк банктын изилдөөсү боюнча азык-түлүккө асмандаган баанын айынан кедейчилик менен күрөшүү да оңойго турбайт окшоп калды. Экономикалык туруксуздукка ВВПнын өсүш темпи ылдыйлаганы да таасир этти. 2008-жылы январь-апрелде 6,3 пайызды түздү. Бул 2007-жылга салыштырмалуу 2,3 пайызга аз дегендик. Биз экономиканы өнүктүрүүнүн негизги базалык сценарийинен четтеп кеттик.
-Кыргызстанда акыркы 18 жылда "Кумтөр" сыяктуу масштабдуу да, олуттуу да эч нерсе түзүлгөн жок. Мындай ишканалар дүйнө жүзүндө эки-үчөө гана. Эгер ишкананын бийик шартта иштеп атканын эске алып, салыштырсак, мындай ишкана Чилиде гана бар. Мамлекет алтынына гана кызыгып, экология жагдайын ойлобой атат деген маалыматтар жалган. Бу жерде күнүгө экология боюнча мониторинг өтүп, алардын байкоолору айлана-чөйрөнү коргоо агентствосуна билдирилип турат. Жогорку Соттун "Кумтөр" боюнча Канада менен кыргыз тараптын келишимин токтотуу чечимине макул эмесмин. Сот өкмөттөн өкүлчүлүк чакырбай туруп, жыйын өткөрүп чечим чыгарган. Мындай болбойт да. Биз бул чечимди сот аркылуу талашып-тартышабыз. Мен геология жана минералдык ресурстар агентствосуна соттошуу үчүн тиешелүү документтерди даярдагыла деп буйрук бердим.
"Ак шумкар" "Ата Мекенден" бөлүндү
Акыркы парламенттик шайлоонун алдында "Ак шумкар" партиясы "Ата Мекенге" кошулуп, 16-декабрдагы шайлоого чогуу барган болчу. Партиялык тизменин алдыңкы катарына эки партиянын тең көрүнүктүү өкүлдөрү киргизилген. Мурда "Демократиялык күчтөрдүн кошууну" партиясынын негизинде түзүлгөн "Ак шумкарга" кирген бир топ саясатчылардын ичинен айрымдары (мисалы, К. Иманалиев) өздөрүнчө партия түзүп ("Туран"), башкалары (Б. Бешимов, К. Карабеков, Э. Байсалов жана башкалар) бөлөк партияларга кошулуп кеткени бар.
Эки партиянын кошулушу тактикалык гана максаттарды көздөгөнү ошондо эле көрүнүп калган. Анткени эки партияны президент К. Бакиевге каршы позициясы эле бириктирбесе, калган көп маселелер боюнча көз караштарында айырма чоң болчу. Бул жерден "Ата Мекен" партия катары утпай эле, тескерисинче уттурду, анткени социалисттик партия болуп аталганына карабастан ири бизнестин өкүлдөрүнүн либералдык кызыкчылыгын коргогон партия менен бирикти" деген саясат таануучулар болгон.
Эми ошол "Ак шумкар" кайрадан "Ата Мекенден" бөлүнүп кетмек болду. Кошулган өнөктөштөрүнө нааразылыгын билдирген жок, тескерисинче ыраазылыгын айтып, "зарыл маселелер боюнча иштешкенге дайым даярбыз" деген маанайда коштошту. Бирок мурда бул партияны көпчүлүк Кубатбек Байболов менен Темир Сариев аркылуу таанып калган болсо, эми кезегинде оппозициянын аталыгы катары кызмат өтөгөн Байболовдор үйбүлөсү менен саясаттан кеткенден бери аттуу-баштуу саясатчылардан бул партияда Т. Сариев жалгыз. Анын электораты негизинен Сокулук районунун калкы менен чектелет.
Бул бөлүнүүдөн "Ата Мекен" уттурган жок, тескерисинче утту. Анткени өзүнүн идеялык оппоненттери менен баш бириктирди деген дооматтан кеч болсо да арылды. Албетте, К. Байболов, Т. Сариев сыяктуу чоң саясатчылардын финансылык жана ачык саясий колдоосунан ажырады, бирок ал убактылуу гана кыйынчылык.
"Ак шумкар" болсо чоң сыноого туш келди. Анткени ал азыр өз алдынча партия катары чоң саясий күчкө айлангысы келсе, платформасын пропагандалап, башка партиялардан эмнеси менен айырмаланаарын так көрсөтүп, элге жакындаш керек. Бул партия, негизинен, "баарын базар шарты түзөйт, мамлекет ага жолтоо кылбаса болду" деген маанайдагы рынок фундаменталисттеринин клубу. Анын социалдык базасын түзгөн ишкерлердин баары бүгүн бийликке каршы чыккандан жүрөксүп калышкан, ансыз партиялык иштин негизги куралдарынын бири болгон финансы ресурсун тартыш кыйын. Ал эми рынок фундаменталисттери азыр саясий партия катары элге сунуштай турган же бийликке каршы кое турган нерселер аз. Кийин Кыргызстанда ортончу класстын түбү түптөлгөндө эле арбып чыкпаса...
Эгерде "Ак шумкар" өзүнүн табигый жолуна түшүп, ошол нукта өнүгө турган болсо, бир топ жылдан кийин "Ата Мекендин" идеологиялык атаандашы болуп чыгышы толук ыктымал. Демек, бизге мүмкүн эместей сезилген кызыктар али алдыда.
Совет бийлиги Каркыраны экиге бөлүп, таштап кеткенге мажбур кылган
Менин балалык кезим, жайкы каникулум Каркыра менен Казакстанда өтчү. Аксакалдар олтуруп сүйлөшүп калганда, биз да сөзүн угуп калчубуз. Алар "Каркыра деген айылда жашап турган кезде Казакстанды советтик өкмөт бөлгөндө, Каркыра айылын таштап кеткенге айла жоктон барганбыз" деп айтышчу. "Суунун аркы өйүзү Казакстан, берки өйүзү Кыргызстан дегенде, биздин Каркыра айылы Казакстанга кирип калган. Азыр ошол жерде биздин ата-бабаларыбыздын бейиттери (мүрзөлөрү) бар" деп калышчу аксакалдар.
Анан дагы Чоңташ айылындагы аталарыбыз: "Бала кезибизде, 14-15 жаш курагыбызда Казакстанда катуу ачарчылык болгон, 1932-жылдан баштап. Бир күнү эртең менен эл ызы-чуу, кыйкырык-өкүрүктөн ойгонуп кеттик. Айылга казак туугандарыбыз ыйлап келишиптир. Ары жакка чуркап барсак, сай-сайларда кишилер өлүп жатат. Мындайды көрбөптүрбүз, жаман болдук. Куран окуп, ошол эле жерге көмдүк. Айылга келсек, дагы кишилердин өлүгү бар экен, аларды да көмдүк. Ачарчылык элибизге келбесин, калган казак туугандарыбызды багып алганбыз. Күйөөсү өлгөн келиндерге, бойго жеткен кыздарга абаларыбыз үйлөнүшкөн. Андан кийин Казакстандан эл көп агылып келди" дегендери эсимде бар. Алардын айрымдарынын көзү азыр да тирүү.
Бүгүнкү күндө Ысыккөлүбүздө кыз алышып, кыз беришип, миңдеген казак үйбүлөлөр жашайт. Сүйлөгөндө да кыргыз тилинде сүйлөшөт, эч айырмабыз жок. Түп районунун эки-үч айылында көпчүлүгү казак туугандарыбыз жашайт. Кээ бир айылдарда казактар элдин 30-40%ын түзөт, калганы орустар (кыргыздардан эки-үч эле үйбүлө бар).
Мен Казакстандын Кеген районуна көп барам (бүгүнкү күндө Райымбек району). Ошол жактын эли кыргыздарга аябай жакын. Тойлордо же эл чогулган жерлерден "айланайын кыргызым", "айланайын кыргыз эли" деп жалынып сүйлөшөт. Мен ал жакта өзүмдү айылымда жүргөндөй сезем. Кыргыз болсом да казактын ырларын ырдап, домбурасын черткенге көнүп калгам. Бүгүнкү күндө бийликтин туура эмес иштерине, депутаттарды колдонуп кыргыз менен казакты кайраштырып жатканына жүрөгүм ооруп турат.
2006-жылы Алматыдан күтпөгөн жерден криминалдык авторитеттер менен жолугуп калдым. Алматыдан бир жигит менен жолугуп, Чолпонатада ишке ашыра турган долбоорлорум жөнүндө айтсам, криминалдык авторитеттерге жолуктуруп жатпайбы. Мен алардын ким экендигин сүйлөшө келгенде түшүнүп жатпаймынбы. Менден алар "Түптүк экенсиң, Каркыранын жерин алып бербейсиңби. Биз ал жерге чоң базар курабыз" дешти. "Акимге чык, губернаторго чык, анан сенин долбооруңду чечебиз" дешти, анан тарап кеттик. Мен аларды тез унутууну чечтим. Бүгүнкү күндө Каркырага базар салынып жатат.
1998-жылы А.Акаев менен Н.Назарбаев куда болгондо (бир чети Акаев жээн да болуп чыкты) казак туугандарыбыз 8 чакырым кирип келип, бажыкананын вагонун коюп салышты (картадан көрүнүп турат). Алардан сурасаң "Силерге кеткен контрабанда жолун көрбөй калат экенбиз. Ошон үчүн жайкысын коюп койдук" дешти. Ошол кезде Түп айылдык кеңешинин төрагасы Элебай деген казак улутундагы киши болчу. Балким, анын уруксаты менен Санташ айыл өкмөтү бажы постуна көз жумуп коюшканбы деген ой келет. Анткени Ошто да, Баткенде да жерлерди жергиликтүү бийлик чечип койгон учурлар арбын. Азыр эми айла жок депутаттар талаш жер экен деп жатышат.
Биздин кыргызстандык патриоттор партиясы төрөлгөнүнө эки жылдан ашты. 2006-жылы Кубанычбек Исабеков аркылуу жалаң бай депутаттарга Казакстандагы кыргыз жарандарын кулчулуктан куткарганга акча сурап кайрылганбыз. Бирөө дагы бир тыйын берген жок. Миграция боюнча эл аралык уюмга да каражат сурап кайрылдык, алардан да бир тыйын чыккан жок. "Кулчулуктагы адамдарды бул жакка алып келсеңер, биз ошолорго жардам беребиз" дешти. 2003-жылы Казакстандан 5 кишини, 2006-жылы 6 кишини кулчулуктан өз каражатыбызга бошотуп келдик.
Биз ушул кайрылуу менен бийликке да билдиребиз: Чегараны Союз убагында бөлүштүрүлгөн бойдон калтыргыла. Болбосо биз, элим-жерим деген патриоттор, бүткүл Кыргызстанга жарыя кылабыз. Абалар, эжелер, жигиттер, кыздар, элим-жерим деп күйгөн чыныгы патриот болсоңор, эч качан кир жана ыплас иштерге аралашпасаңар, келгиле, бир топко биригели!
► Бул айылда негизинен кыргыз гезиттери
электрондук тиркеме түрүндө жарыяланат.
► Архивге, емейлге жана редакцияга шилтемелер
ошол гезиттин башбарагында берилген.
► Жеке макала жарыялоого буйрутмалар кабыл алынат.
► На сайте публикуются в основном кыргызскоязычные газеты в виде электронных подшивок данных газет.
► Ссылки на архивы, емейл и данные о редакции
указаны на главной странице конкретной газеты.
► Принимаются заказы на публикацию частных статей.
Алган материалга шилтеме бериңиз!
◄ © J.Janyzak, Kyrgyzstan ►
Ссылки на взятые статьи обязательны!