ky en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru kk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru
"Агым", 03.06.08 - 7-бет: Бетме-бет..•
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
"Алиппе" тегерегиндеги айкаш эмнеден чыкты?
"Алиппе" боюнча сын макала жарыялаганбыз ("Бекен бакка бука бак" же "Алиппе" талапка жооп береби?"). Андан кийин ошол окуу китебинин авторлорунун бири Алмазбек Токтомаметовдун каршы пикири жарык көрдү. Маселени дагы тереңдетүү максатында Кыргыз билим берүү академиясынын (КАУ) кызматкери Сейит Жаанбаев менен "Алиппенин" автору Алмазбек Токтомаметовду бетме-бетке чакырдык.
Сейит Жаанбаев: - Ачыгын айтканда, жаңы "Алиппени" эптеп-септеп өткөрдүк. Сынак өз деңгээлинде жүрбөй калды. Бирок, бара-бара оңолот бекен деген ниетте чыга берсин деп уруксат бердик. Акча каражатынын тартыштыгына байланыштуу "Алиппе" 30 миң, "Мекен таануу" 20 миң нускада чыксын дегенбиз. Мен ушул уюштуруу иштеринин тегерегинде гана жооп бере алам. Ал эми окуу китебинин бети жылышып кетиптир, сөздөрү түшүп калыптыр дегени биздин милдет эмес, ал министрликке тиешелүү.
Жер-жерлерде сынакты өткөрүү, авторлор менен тегерек үстөл уюштуруу бизге милдеттендирилген. Бирок, сынак уюштуруу боюнча Академияга бир да тыйын которулган эмес. Болгону он миң сомдун тегерегинде кагаз, карандаш алып берген. Сынак өткөн 65 класстагы мугалимдердин пикирлеринин негизинде авторлор колжазмаларды оңдоп чыгып, мага тапшырышкан. Андан кийин оңдолгон колжазмаларды каякка тапшырам деп 3-4 жолу министрликтен сурадым. Себеби, эксперттик комиссия жок, тарап кеткен эле. Ал эми КАУнун бөлүмдөрүнө берүүгө болбойт, себеби, эки китептин автору тең бизде эмгектенет. Ошону менен колжазма алты айдан ашык менде турду. Качан гана китеп чыксын деген чечим жарыялангандан кийин гана министрликке өткөрүп бердим.
- Биздин гезитке берген маегиңизде С.Рысбаевдин "Алиппеси" жараксыз деп табылсын деген министрликтин, КАУнун чечими жок деп айткан элеңиз. Ал эми Алмазбек мырзанын колунда "Алиппени" 2004-жылдан тартып чыкпасын деген чечим бар экен.
С.Ж.: - Менин колумда жараксыз деп табылсын деген документ жок...
Алмазбек Токтомаметов: - Бүгүнкү күндө министрлик окуу китептери канчалык деңгээлде камсыз болгонун айталбай атат. Ал эми макалада С.Жаанбаев 45 миң "Алиппе" бар, дагы 15 миң чыгарсак жетет дейт. Мындай маалыматты кайсы негизге таянып айтканын түшүнгөн жокмун.
С.Ж.: - Министрликтин атайын адистери бар. Алар канча окуу китеби бар, канчасы жок экенин такташкан экен. Ошол справканын негизинде 45 миң "Алиппе" китеби бар деп айткам.
- Рысбаевдин "Алиппеси" жараксыз деп табылган документ Сейит агайда жок экен. Анда сиз кайсы негизге таянып айтып атасыз?
А.Т.: - Рысбаевдин "Алиппеси" чыкканда 18 предметтик комиссия иштеген. Ошол комиссия биздин китепти жактырып, Сулаймандын китебин ушул турушунда басууга болбойт деген бүтүм чыгарган. Муну далилдей турган комиссиянын чечими бар.
- Сейит мырзанын айтымында конкурс легитимдүү болбой калган. Ал эми сиз бул ойго каршы экениңиз маалым.
А.Т.: - Конкурс 2004-жылы башталып, 2005-жылы бүткөн. Андан бери үч жыл өтсө да жыйынтыгы чыгалек. Бул министрликтеги иштин туура эмес уюштурулгандыгынан болуп атат. КАУ 2006-жылдын 14-декабрында ?345 катын министрликке жолдогон. Анда: "Биз министрлик берген акчанын баарын иштеттик, калган 53865 сомду 2007-жылы которуп берсеңер туура болот" деп жазылган.
С.Ж.: - Академиянын президенти Калдыбаев министрликке 53865 сом сурап кайрылганы чын. Өкмөттөн 300 000 сом акча 7 окуу китебин сынактан өткөрүү үчүн бөлүнгөн. Бирок, акча Академияга берилген жок. Сынакты өткөрүү баштан аяк бизге милдеттендирилсе, жооп берет элек. Окуу китептерин жер-жерлерге жеткирүү боюнча Академия иш жүргүзгөн эмес. Ал министрликке тиешелүү. Китеп жетпей, 2-3-чейректен окутулуп калганы дагы ошондон. Мына ушул негизге таянып, конкурс легитимдүү болбой калган деп айттым.
- Жарык көрөлек жатып окуу китептери талаш-тартыштын чордонуна айланды. Буга эмне себеп болду деп ойлойсуздар?
С.Ж.: - Сынак өткөрө турган мугалимдерди болбоду дегенде 10 күндүк курстан өткөрүш керек болчу. Мунун баары планга киргенине карабай, акча каражаты бөлүнгөн жок. Бул маселе боюнча ошогездеги конкурсту уюштуруп, башында турган Иваниковду чакырсаңар болмок. Учурда ал киши министрдин орунбасары.
А.Т.: - 28-апрелде министр айым окуу китептеринин авторлорун чакырган. Бирок, жолугушууга Иваников чыкты. Бүгүнкүдөй талаш кырдаалды түзүп, боткону чалгандардын башында Иваников мырза турат. Ошол жолугушууда ал киши менен сүйлөшүүгө негиз жок деп чогулуштан чыгарып жибергенбиз.
- "Алиппе" китеби оңдолду, басууга даярдалды дедиңиз. Бүгүнкү күндө анын сапаты кандай? Оңдолгон вариантты КАУга, министрликке көрсөттүңүздөрбү?
А.Т.: - "Алиппенин" сапаты учур талабына жооп берет. Мен биринчи жолу китеп жазып аткан жерим жок. Учурдан пайдаланып айтып кетсем, "Алиппени" жакшы түшүнгөн адис адамдар КАУда чогулуп, ушул окуу китебин талкууласак жакшы болот эле.
С.Ж.: - Алмазбек айткан сунушка кошулам. Жалгыз эле "Алиппе" эмес, сынакка коюлган бардык окуу китептерин ошентсек туура болмок.
- Талаш жаратып аткан "Алиппе" быйыл жарык көрөт турбайбы?
А.Т.: - Сөзсүз. Негизи 30 миң нускада чыгышына каршы болчумун. Бирок, шартка байланыштуу бул сунушка макул болууга туура келди.
Акыйкаттан жалган айыңы көп...
Кыргыз журтчулугунун эсиндедир, ушул жылдын апрель айында ЖК вице-спикери К.Исабеков маалымат жыйынын өткөргөн. Анда эл өкүлү Франциянын айрым журналисттери кыргыз элинин аброюна шек келтирип, кыз-келиндерибиздин жашоосун терс чагылдырган макаланы миллион нускалуу журналга басканына күйүп-бышкан. Мындай жалган маалыматты таратканы үчүн чара көрүүнү өтүнүп, журнал чыккан мамлекетке кайрылабыз деген. Айтмакчы, макаланы жазган айым Американын жараны экен.
Андан көп өтпөй алыскы Парижден күйөө балам Давид Гозер жана кызым Мээримден кат келди. Катка кошуп ушул чакан макаланы да салып жибериптир. Күйөө балам бөтөн элдин уулу болгону менен кыргыз деп күйөрүн ушул макаладан туюп, жүрөгүм жылыды…
Каныбек ЖУНУШЕВ, акын, Кочкор району.
Акыркы убакта француз массалык маалымат каражаттарында кыргыз аялдарынын турмуш абалын чагылдырган макала, телеберүүлөр жакшы нукта бара жатат. Ошентсе да, айрым макалаларда кыргыз аялдарынын абалы өтө трагедиялуу, оор мүнөздө сүрөттөлөт. Маселен, "Мэри Клер" журналындагы "Кыргызстан: жибектен - нашаага" аттуу макалада кыргыз кыз-келиндери мындайча сыпатталат: "… Кечээ бул жерде жибек сатылса, бүгүн героин сатылып жаткан учуру. Орто Азиянын мындай кичинекей өлкөсүндө аялдарды зордоп никеге туруунун, апийим сайынуу менен сойкулуктун ортосундагы туңгуюктан башка жол жок. Азыркы учурда Кыргызстан менен коңшу Тажикстан жана Өзбекстан өлкөлөрүндө жаш кыздардын өз эрки менен турмушка чыгуу, энелик ыйык бакытын коргоо мындай турсун, жадагалса жакшылап билим алышпайт. Ошондуктан алардын тагдыры аянычтуу…"
Туура, башка өлкөлөрдөй эле Кыргызстанда мындай терс көрүнүштүн бар экенин тана албайсың. Мындай көрүнүш Ошто, Бишкекте, Москвада, Киевде, жадагалса Париждин ээн көчөлөрүндө кездешет. Бирок, "Мэри Клер" журналисти жазгандай массалык түрдө эмес да. Андай болсо, кыргыз эли тукумкурут болуп кетпейт беле?! Баамымда аталган басылма бул макаланы окурмандардын назарын буруу менен журналдын нускасын көбөйтүү максатында жазышкандай.
Кыргыз кыз-келиндеринин турмуштагы ролу зор. Алар эркектер менен тең укукта жашап келишкен жана жашай бермекчи. Кылымдардан бери келаткан тукум улоо, үйбүлөнүн ынтымагы кыргыз кыз-келиндеринин таза, бекем, туруктуулугуна байланышкан. Учурда кыргыз аялдары алыскы Кытай, Корея, Түркия, Европа өлкөлөрүндө соода-сатык жана элчилик, журналисттик кызматтарды аркалап, өз өлкөсүнүн кадыр-баркын көтөрүп, экономикага чоң пайда алып келишүүдө.
Кыргыздын жүзү, үнү болгон "Манасты" барактап чыгалычы. Эпосто айкөл баатырдын жубайы Каныкей ордонун ички-тышкы мамилесин жөнгө салган акылман аялзаты катары сүрөттөлөт эмеспи. Же болбосо, Курманжан Датканын тарых-таржымалы - кыргыз энелеринин жүзү экенин ким танат? Мына ушундай акылман, баатыр энелердин урпактары сойку, баңги десе ким ишенет? Андыктан, француз маалымат каражаттары Кыргызстан тарыхын терең изилдегенден кийин гана өз пикирлерин объективдүү чагылдырышса жакшы болмок…
Макалада алакачуу салты боюнча да кеп козголуптур. Кыздарды алакачуу - кыргыздын көптөн бери келаткан салты болчу. Айрым учурда ата-энелери макулдашып, ошол салтка ылайык үйлөндүрчү. Совет доору кулагандан кийин турмуш-тиричилик оорлоп, бир жагынан үйбүлөлүк, нике тууралуу мыйзамдар бузулду. Калың төлөө, үйлөнүү тойунун чыгымдарына байланыштуу алакачуунун фактылары да көбөйүп кеткендей. Алакачуу негизинен айыл жергесинде көп байкалат. Нашаа чегүү, аракка берилип кетүү, тилекке каршы, айрым аялдардын тагдырына балта чабууда. Мындай терс көрүнүштү мамлекеттик деңгээлде чечүү зарыл.
Учурда Кыргызстан өнүгүү жолунда. Жаратылышы кооз өлкөгө жылдан-жылга дүйнөнүн төрт бурчунан саякатчылар, туристтер агылып келүүдө. Туристтик тармак - экономиканын өнүгүшүнүн зор рычагы, эларалык байланыштын ачык жолдорунун бири болуп эсептелет.
Ал эми кыргыз аялдарынын абалына "күйүп-бышкан" француз журналисттери терс көрүнүштөр менен сүрөттөп, кыргыз элинин туризм тармагына чоң залакасын тийгизип жатканын билишет болду бекен?.. Же болбосо, акыйкатынан жалганы көп макала менен бүтүндөй бир мамлекеттин аброюна доо кетирүү абийирдүүлүккө жатпайт деп ойлойм. Кыргыздын уюткулуу, келечектүү эл экенин дүйнө эли билет жана мындай жалган маалыматтарга эчким ишенбейт.
Давид ГОЗЕР, тарых жана география илимдеринин доктору,
Кыргызстан боюнча эксперт, "Бордо-3" университети