ky ky fr cs ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk ky ky ky ru ky tt ky ky ky ky tt ru ky ky ru ru ru ru ky ky ky ky ky ky ru ru ru ru ru ky en ru
"De-факто", 22.05.08 - 11-бет: Жер жїрєгїнїн да, эл жїрєгїнєн жарака кетпесин...•
Жер жүрөгүнөн да, эл жүрөгүнөн жарака кетпесин
"Гиндукушта жер титиресе, эки айдан кийин бизде кайталанчу эле"
Афганистандын Гиндукуш районундагы 5-майда жана 13-майдагы жер титирөөнү эч ким байкаган жок, мына так ушу Гиндукуштан кооптонуш керек. 2002-жылы, 2004-жылы да Гиндукушта жер силкинип, эки айдан кийин бизде да 5-6 баллдагы жер титиреген. Себеби, Гиндукуш менен биздин Тяншан
Союз тараганы Кыргызстанда жаратылыш кырсыктары күч алгансыды. Анын үстүнө "какаганга муштагансып", Орто Азияда биздин өлкө жер көп титиреген аймактан орун алган. 12-майда канатташ жайгашкан Кытай өлкөсүнүн Сычуань провинциясында 9 баллга жеткен жер титирөөдөн Кытай кызылдай канга чыланды. 21-майдагы статистикалык маалыматына таянсак 40 миң 75 адам каза тапса, 247 миң адам жарадар, 32361 адам дайынсыз жок. Кытай өлкөсү каргашадан 360159 адамды гана сактап кала алды. Албетте, мындай жер титирөөнүн кесепети бизге да жетпей коюшу мүмкүн эмес. Чектеш, коңшулаш өлкө болгон соң кооптонбой коюуга болбойт. 13-майда болсо Афганистандын Гиндукуш аймагында да жер титиреди. Былтыр Ош, Кочкор, Көл ж.б. жерлерибизде да жер силкинип, алапайыбызды таппай калган элек. Алдыда бизди кандай күндөр күтүп турат деп кооптонуп, КР УИАнын сейсмология институтунун директору Канат Абдрахматовду сөзгө тарттык.
-Канат Эрмекович, урабастай болгон улуу Кытай трагедиясынан улам кыргыздар да кыйла коркуп калышты. Коңшулаш болгон соң биздин да жер силкинбейби?
-Тезирээк акча табууну көздөгөндөр, деги эле эрте үйлүү болгусу келген адамдар сапатсыз курулуштарга жол берип атканы жашыруун деле болбой калбадыбы? Кандай чара көрө аласыздар?
-Жаандан кийинки козу карындай жайнаган курулуштар жөнүндө айта берип чарчадык, эч ким уккусу жок, алардын азабынан канча өмүргө коопсуздук туулууда. Мындай курулуштар өзгөчө Ош областында күч алды, ал жерде эл "батыраак үй салалы" деп, фундаменти жок чампалай коюп атышат. Жерди кичине казып, таш ыргыта салып эле, он күн ичинде үй бүтүрө коюшат.
-Өкмөт элге түшүндүрүү иштерин жүргүзсө жакшы болмок да.
-Менин да күйгөнүм ушу, биздин өкмөт өзгөчө кырдаалдардын алдын-алуу үчүн иш жүргүзпөстөн, "жоо кеткен соң кылычыңды ташка чап" дегендей катуу кырсыктардан кийин гумжардам таратып, жергиликтүү бийлик чоңдорун тизип, өзүнчө баатыр боло беришет. А мурда кайда жүрүштү эле? Элге палатка, ун таратып "боорукер" болгондун ордуна балдарды, атуулдарды кыйын кырдаалдарда өзүн кандай алып жүрүү керек, үйдү салуунун жол-жобосун ж.б. пайдалуу иш, кеп-кеңештерди күнүгө өткөрүшпөйбү. Себеби, жер титирөөдө майрам, эс алуу деген расписание жок. "Кырсык каш кабактын ортосунда" деп күттүрбөй, каалаган убакта кирип келиши мүмкүн. Кырсыктын алдын алалы десек биздин өкмөт курулуштун баарын инвентаризациялап, катуу текшерип, тыкыр көзөмөлгө албаса болбойт. Бирок, бул кээ бир чиновниктер үчүн пайдасы жок. Кийин сапатсыз, стандартка, нормага ылайык келбеген курулуш азабынан кыйла өмүрлөр талкаланса ага эч ким жоопкер болгусу келбейт да. Жоопкерчиликти мойнуна алгандан көрө алакан жайып кутулуудан оңой нерсе жок.
-Сейсмология боюнча улуттук программа түзсөңөр жакшы болот беле?
-Программа боюнча айтсам кызык, кечөө жакында Интернетти казып отуруп мен "2003-2010-жылдардагы сейсмикалык коопсуздук" деген программа таап алып атпайымбы. Ал 2002-жылы түзүлүп, өкмөт №737 токтому менен бекитип бериптир, 2010-жылга чейин иштейт экен. Тынчсызданганым, түздөн-түз тиешеси бар сейсмология институту бул программа жөнүндө таптакыр маалыматы жоктугу, өкмөт да, түзгөндөр да айткандан эригиптир. Демек, муну атайы бирөө түзүп, акча алып, сол чөнтөгүнө солоп койгон. 2010-жылдан кийин "мына программабыз бар" деп көтөрүп чыгышмак. Эң кызыгы, программаны аткаруучу болуп 31 мамлекеттик мекеме бекиптир. Тизме боюнча баарынан сурамжыласам, булар көрмөк тургай укпаптыр. Албетте, программанын бир нече пункттарында жакшы нерселер бар, бирок ишке ашырылган эмес. 2011-2015-жылдарды утурлап биз "Сейсмологиялык тобокелдерди азайтуу боюнча көп жылдык улуттук программа" түзгөнбүз, ага ылайык "Сейсмологиялык коргоо мыйзамы" деген мыйзам долбоорун жазып, өкмөткө, депутаттарга, коопсуздук кеңешине бергенбиз. Азырынча ың-жың. Мыйзам кабыл алынып, программа иштесе жакшы натыйжа бермек.
-Көп учурда кырсыктардан соң өкмөткө, Чукул кырдаалдар министрлигине (ЧКМ)нааразычылыктар күч. "Өз ишин билбегендер ичтен иритип атат" дешип.
-Эл деген тараза да. Кыргызстан эгемендүүлүк алганына 18 жылдын жүзү болду. Ошончо жылда биздин Чукул кырдаалдар министрлиги 12 министрдин "башын жеди". Бири да профессионал эмес, ар кыл тармакта жүрүп, убактылуу конуп калышкандар. Россияда болсо 15 жылдан бери ЧКМти Сергей Шойгу жетектейт. Шойгуну баласынан чалына чейин таанып, жакшы көрүшөт. А биздин министрлерди эл эмес, бийликтегилердин өздөрү араң тааныйт. Ушундан улам ЧКМ биздин чиновниктер үчүн трамплин болуп калгандай, өзүнө упай же акча топтоп, андан да бийик кызматтарга секирик жасайт. Кыргыздын бийликти сүйгөн адамдары эптеп эки кишини башкарыш үчүн керек болсо "төрөт үйүнө чоң болосуңбу ?"десе ага деле макул. Нью-Йоркто качандыр бир жолу мындай практиканы колдоно коебуз деп аз жерден аман калышкан. Алар өрт өчүргүчтөрүнө "силер канчалык өрттү көп өчүрсөңөр, айлыгыңар ошончо көбөйөт" деп коюшуп, ошо жылдары Нью-Йоркто болуп көрбөгөндөй өрт өрчүгөн. Көрсө, өрт өчүргүчтөр "айлыгыбыз көбөйсүн" деп өздөрү объекттерге өрт коюшчу тура. Ушул сыяктуу биздин ЧКМ үчүн кырсык көп болуп турганы алда канча пайдалуу. Кырсыкка канча каражат бөлүнсө, ошончо кол ысыыры келесоого да белгилүү. ЧКМ кырсыктын алдын-алыш үчүн эмес эле, эл аралык донорлор жана коомдук уюмдар берген палатка, кийим-кече, тамак-ашты таратыш үчүн түзүлгөндөй. Анан көп өтпөй базарларда гумжардам сатылып атканын көрөсүң. Бизде элдин ыйынан акча жасагандар Кудайдан да коркпой калды. Жыл сайын Кыргызстанда үч миңге чукул жер титирөөлөр болуп турат. 4-5-6 баллга жеткен орточо жер титирөөдөн салыштырмалуу 10-15 болсо, бир жолу катуу жер силкинет. Кээ бир жылдары 20га жетет. Биз "2007-2008-жылдары Кыргызстанда сейсмикалык активдүүлүк күчөйт, Ошто, Кочкордо жер титирейт" деп бир канча жолу эскерткенбиз. Бирок, бийликтегилер, Чукул кырдаалдар министрлиги эч кандай чара колдонбогондуктан, жыйынтыгын көрдүңөр.
-Жакынкы аралыктарда жер титирөөгө божомол кандай?
-Алай өрөөнүндө 1992-жылдан бери жер титирөө болот деп күтүп атабыз, ал божомол туура келсе 7-8 баллга жетет. Бирок, 2009-2010-жылдары бейкапар жашай бергенибиз оң, жаратылыш каарын төкпөйт. 2011-2015-жылдары Чүй, Чоңкемин, Ысыккөл аймактарында катуу жер титиреши күтүлүүдө. Андан сырткары 2011-жылы күн энергиясы активдешип, жер силкингенге катуу түрткү берет. 1885-жылы Ысыката өрөөнүндө катуу жер титиреген, бул боюнча тенденция бар, мындай окуялар ар бир 100-115 жылда кайталанып турат. Өзүңөр эсептеп көргүлө, андан бери канча жыл өттү. Азырынча убакыт бар, бийлик элди ойлосо күтүлбөгөн кырсык менен мышык-чычкан ойноого болбосун түшүнүп, элди өзгөчө кырдаалга даярдап, тренинг, семинарларды өткөрүп, адистерге теле-радиодон сөз берип, ММКларга байма-бай чыгарсын. Биз эч кимди коркутуп-үркүткүбүз келбейт, болгон милдетибиз -кырдаалды айтышыбыз керек. Эртең кеч болуп кала электе кыймылга келгенибиз туура.
Чукул кырдаалдар министрлиги 12 министрдин "башын жеди". Бири да профессионал эмес, ар кыл тармакта жүрүп, убактылуу конуп калышкандар. Россияда болсо 15 жылдан бери ЧКМти Сергей Шойгу жетектейт. Шойгуну баласынан чалына чейин таанып, жакшы көрүшөт. Кыргыздын бийликти сүйгөн адамдары эптеп эки кишини башкарыш үчүн керек болсо "төрөт үйүнө чоң болосуңбу?"десе ага деле макул.
Нарында СПИДден курман болгондорду эскеришти
Нарын облустук СПИД борборунан алынган маалымат боюнча облустта 20-21-май күндөрү СПИДден көз жумгандарды эскерүү күнү болду. Бул күндөрү Нарын шаарындагы баардык окуу жайларда жаштар арасында түшүндүрүү иштери атайын семинар, лекциялар өткөрүлдү. Расмий маалыматтар боюнча бул оору менен Нарын облусунда үч адам катталып, бирөө өткөн жылы көз жумган. Ал эми экөө учурда Бишкекте түрмөдө отурушат. Жыл башынан бери ушул күнгө чейин Нарын облустук СПИД борборунда 2 миң 40 адам анализ тапшырышкан. (www.azattyk.org)
Ылжыган масс түн ичинде кетип баратса, милиса токтотот:
-Алкоголь менен масчылыктын зыяндуулугу боюнча лексия укканы баратам!
-Түнкү саат үчтө сага лексияны ким окуйт экен?
Милисанын протоколунан: "Жалаң далилге таянган сурактын натыйжасында айыпталуучунун нерви бошоп, андан кийин ээги кыйшайып, эки кабыргасы сынып кеткен".
► Бул айылда негизинен кыргыз гезиттери
электрондук тиркеме түрүндө жарыяланат.
► Архивге, емейлге жана редакцияга шилтемелер
ошол гезиттин башбарагында берилген.
► Жеке макала жарыялоого буйрутмалар кабыл алынат.
► На сайте публикуются в основном кыргызскоязычные газеты в виде электронных подшивок данных газет.
► Ссылки на архивы, емейл и данные о редакции
указаны на главной странице конкретной газеты.
► Принимаются заказы на публикацию частных статей.
Алган материалга шилтеме бериңиз!
◄ © J.Janyzak, Kyrgyzstan ►
Ссылки на взятые статьи обязательны!