kk ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ru ky ru uk ru ru ru myv ky ru ky ky ru tt ru ky ru ru kk ru ky ky ru ky ru ru bg ru ky tt ru ky ru ky ru ky ru ky ru ru ru ky ky ru ba ru ky ru fr ky ru fr ru ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ru ru fr ru mk fr ru fr ru ru fr ru fr ky fr ky tt ky ru fr ky ky ru fr ky fr ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ky ru ru fr hbs_cyr uk fr ru ky fr ky ce fr ky ky fr uk ru uk fr ky ky fr ru ru fr ru ce fr ky ce fr tt ky ky ru ru fr ky fr ru ru ru ru fr mn en fr myv fr ky ky fr ky uk fr ru ru fr ru ru fr ru kk fr ru ky fr ru kk fr ky fr ru ru
"Форум", 20.08.10 - 12-бет: •
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
Жакындан бери басма сөз беттеринде "Тегиңди, жети атаңды бил, кыргыз!" деген алгы сөздөр байма-бай айтылып келүүдө. Батыштын, орустун маданиятына ооп бараткан жаштарыбыз (орто муундардын айрым өкүлдөрү дагы) бул сөздөрдүн төркүнүн түшүнө береринен күмөнүм бар. Алар кыргыз элибиздин байыркы, улуу, түбү терең, теги тектүү (хандардын тукумдары) эл экендигин кантип биле алышат? Азыр заманга жараша орусча сүйлөп, орусча ой жүгүрткөн (бул алардын күнөөсү эмес), бирок жүрөгү "кыргыз" деп соккон мекенчил жаштарыбыз көп. Мамлекеттик тилибиз жашообуздан өзүнүн татыктуу ордун ээлесе, бул көйгөйлөр да өз ордуна келчү нерсе...
Бирок ушул жерде баса белгилей кетсек: эне тилибиздин кадырын кемитип, Башкы мыйзамды орусча жазып, кайра кыргыз тилине которуп жаткандыгыбыз да көңүлдү чөгөртчү көрүнүш! Балким, коомубузду чырмап, тушап алган кризистердин өзөгү, бардык кесепеттер тарыхыбызды, санжыраларыбызды, эне тилибизди,салтыбызды, наркыбызды унуткарып, дилибиздин башка нукка ооп кеткендигинен болбосун?!
Кыргыз тилинде "алмустактан бери" деген сөз бар. Байкап көрсөк, муз доорун айтып жаткандай. Демек, кыргыз элинин эс тутумунда калган ушул сөздөн кийин элибиз жер каймактаган мезгилде эле жаралган байыркылыгын эч ким жокко чыгара да албайт, тескерисинче, кытай тарыхчылары да журтубуздун улуулугун далилдеп, кыргыздардын түпкү аталары "гун", "усун", "сак", "булут" ("бурут" деп да айтылып жүрөт), андан кийин Уузхандан "кыркууз-кыргыз" болгондугун далилдеп жүрүшөт. 2002 -жылы мамлекеттүүлүгүбүздүн 2200 жылдыгын өлкөбүздө майрамдаганыбызды да эске алсак болот! Өзүбүздүн санжырачы аталарыбыздын айткандары да буга төп келет. Алардын айтымдарында - Нух пайгамбардын урпактарынын ичинде: Күнхан, Айхан, Жылдызхан аттуу хандар өткөн. Уруу аталыштарын изилдесек, "гун" - деген сөз кадимки эле "күн" деген сөздү (башка элдер өз тилдерине ылайыктап алышса керек?) түшүндүрүп тургансыйт. Жергебиздин айрым аймактарынан, Алтай, Орхон, Эне-Сайдан табылган "саймалуу таштарындагы" (байыркы кыргыз жазууларында, аскага чегилген сүрөттөрүндө) башы кадимки күн келбетиндеги кишинин элестери кезигет.(Азыр Улуттук 1-каналдын "Улутман" телеберүүсүнүн, ошондой эле "Көк асаба" газетасы колдонуп жүргөн логотиптерди караңыз). Ошондуктан, жандуу-жансызга эң керек, анын үстүнө адам баласы бардык жакшы нерселерди Күндүн нурунан жана эне сүтүнөн алат эмеспи!-анын сыңарындай, Күндүн улуулугун, керемет күчүн байыркы бабаларыбыз айныксыз сезип, өздөрүн "Күн балдарыбыз" дешкендир, же балким, санжырада айтылган Күнхандын урпактарынан тарасак керек? (Байыркы египеттиктер да өздөрүн "Ра" - Күн тукумунанбыз деп эсептешип, Пирамида беттерине башы күн сыяктуу адамдын сүрөтүн тартып калтырышкан). Азыр биздин желегибизде да күндүн элеси тартылгандыгы бекеринен эместир? Бирок түндүк тикесинен туруп, күндүн энергиясын тосуп турат. Бабаларыбыздын астрономиядан, математикадан мыкты кабарлары бар аалымдар болгондугун - жыл эсебин алып, жылдыздарга карап: Түшүм кандай болот? Кургакчылык болбойбу? Кыш кандай өтөт? Жут болбойбу? Душман басып кирбейби?-деген суроолорго жооп алып турушкандыгын эпос, дастандарды окуганыбызда күбө болуп жүрөбүз. Ал эле эмес, боз үйдүн түндүк-ууктары да асман телосу Күндү элестетип турбайбы? Ал эми түндүктүн үлгүсү кийин арабанын дөңгөлөгүнө ооштурулуп, андан "Улуу жибек жолу" менен башка өлкөлөргө тарап, арабанын негизинде алгачкы автомобилдер жасалганын тарыхтан билебиз. Математика илимин мыкты өздөштүрүшүп, бабалар жасаган ачылыштар ошол эле кербен жолдору менен арабдарга да ооп кеткен. Мисалы, боз үйгө байланышкан геометриялык түшүнүктөр, жоокердик аскерий топторго байланыштуу "он башы", "жүз башы", "миң башы", "түмөн башы" - он миң колго жооп берген аскер башы, жаанын жебесинин, мылтыктын огунун канчалык аралыкка жетээрин эсептеп чыгуу ж.б. Ошондой эле, ата- бабаларыбыз табият менен камыр-жумур таттуу мамиледе болушуп, кумурскалардын уюгуна да залал келтирбей: "торгойдун жумурткасына тийбе, убал болот, чөптү кор кылсаң, көзгө зыян", "Күлүңдү бир жерге додо кылып төк, көчкөн журтуңду тазалап кет, ичкен сууңду булгаба, ашык отун алып, тал-теректи жөнү жок кыйба" - деп балдарын жаратылышка аяр мамиле кылууга тарбиялашкан. Теңирдин жараткан тоо-ташына, суусуна сыйынышкан. Бирок ошол эле учурда "катылган кас-душмандын катыгын" берген каарман, сырттан болушкан! Жыл эсеби демекчи, азыр кытайдын атынан дүйнө эли колдонуп жүргөн 12 циклден турган жыл санактын негизин да кыргыздар түзгөндүгү айтылууда. "Он экинин бири жок, уй байлаарга жиби жок" деген макалда да жыл санагына кирген жаныбарлар жөнүндө сөз болуп жаткандыр? Кайсы бир доордо кыргыз каган жашап, ал колго түшкөн кытайдын сулуусун алат. Кагандын көзү өткөн соң, ал төркүнүнө жыл саноонун жолун үйрөнө кеткен делет. Дүйнөнүн Жети укмушунун бири-"Улуу Кытай дубалдары" да "гундардан" коргонуу зарылчылыгынан улам курулган. Ошондой улуу чепти курууга аргасыз кылган ошол "гун" бабаларыбыздын баатырдыгына, эр жүрөктүүлүгүнө таң бербей коюуга болбойт!
Ал эми "усун" - деген сөздүн түпкү мааниси "узун адам" дегенди түшүндүрүп жаткансыйт. Кадимки Атлантида (зор, акылман адамдардын өлкөсү) бизде болгонбу?- деп ойлоого да негиз бар. Мындан бир нече жыл мурда Ат-Башы өрөөнүндө кой баккан чабан жайыттын ачылып калган жеринен узун адамдардын сөөктөрүн таап алган фактысын билебиз. 2 метрден да ашык -ал сөөктөр кийинкилердики болсо, "усундар" чындап эле дөө болушкан го? - деген ойго келесиң ("МАНАС" дастанындагы хан Кошой бабабызды эле алалы, 90го чамалаган курагында дөө Жолой менен күрөшүп, аны жыгып жатпайбы?)
"Сактардын" аты айтып тургандай, жоокердик заманда аман калыш үчүн болгон күчтөрүн жумшап, алгыр куштай шамдагай, жолборс-илбирстей өтө сак, чулу булчуңдуу, ат жалы менен тең ойногон, көзгө атар мерген, эр жүрөк азаматтар болушкандай. Адамзат тарыхында үлкөн из калтырган улуу кол башчылар өздөрүнүн согуштук жүрүштөрүн "ийне-жибине" чейин летописке калтырышкан. Ошондой атактуу кол башчылардын бири Александр Македонский ( кыргыздар аны Искендер Зулкарнайн деп атап алышкан) байлыгы ашып-ташыган Индияны басып алуу үчүн өзүнүн аскери менен келе жатып, кыргыз элинин чегине жеткенде 500 жоокер жигитке жолугат.. Алардан "Силер эмне турасыңар?"-деп сурайт.Биз силерди чектен өткөрбөйбүз!-дешет. Кол башчы: -Менин 20 миң колум бар, силер алардан коркпойсуңарбы?-десе, анда жигиттер - Акыркы жоокерибиз калгыча урушабыз!- деп жооп беришет. Ошол кайраттуу, тайманбас духка, жоокердик эркке баа берген Александр Македонский кыргыз элин чаппастан, четтеп өтүп, Индияга сапар алганы туурасында летописке жаздырып калтырган. Элибизде айтылып калган "Чептен эрдин күчү бек" деген макал дал ошондой окуялардын негизинде жаралгандыр?(Бул маалымат жакында КТРдин "Улутман" берүүсүндө да айтылды.)Ушундай элдин тукумдары - кыргыздар, Византияда түрктөрдүн Осмон империясын түптөп, (Түркияда кыргыздын баатыр жоокерине арналып тургузулган тарыхый айкел буга күбө, ал эми түрктөр европалыктарды 4 кылым башкарып турушкан), ошондой эле, Чынгызхандын жоокерлери менен бирдикте "биздин эзелки баатырларыбыз "Азиянын арстандары" - деген ат менен Европаны багынткан, андан тышкары "кыргыз эли монгол аскерлерин тапталган күлүк-буудандар, жалаңдаган курч кылычтар, башка жоо жарактары менен да камсыздап турган"- деген пикирлер бар. Ага чейин Атиллахан (Адылхан Мундузхан уулу 450-ж.ж. төрөлгөн, Рим империясына чейин жетип, тили буруу кызга үйлөнүп, анын колунан ууланган шарап ичип, набыт болуп, көздөгөн максатынын аягына чыкпай калган кыргыз элинин улуу кол башчыларынын бири) Европага жүрүш жасап, көп өлкөлөрдү каратып, географиялык топонимдерге - жер-суу аталыштарына кыргыз тилинде из калтырган. Мисалы: Балтык деңиз (Балтика), Балкан жарым аралы, Кара деңиз, Сыр-дарыя, Алп тоолор (Альпы), Карып-Ат тоосу (Карпат), Күн-Барыш (Париж - француздар бул сөздүн маанисин азыркыга чейин чечмелеп берише элек), ал эми венгер эли өздөрүн (Хунгария ) " гун тукумдарынан калганбыз"- деп эсептешип, күндөлүк турмушунда "казан", "айран", "бычак" ж.б. сөздөрдү бүгүн да колдонуп келишет.
Мындай топонимдерди "гун", "усун", "сак" бабаларыбыз жашап өткөн башка аймактардан да кезиктирсек болот. Алсак, Манас-Көл, Кыргыз-Көл, Миң-Суу, Шибер (Сибирь), Эне-Сай (Енисей), Түмөн (Тюмень), Орол тоо (Урал), Байкөл (Байкал), Кызыл-Жар (Красноярск), Алты-Ай (Алтай), Ала-Аска (Аляска), Камчы-Атка (Камчатка), Хан-Туу (Ханты-Мансийск), Кабар (Хабаровск) , Жыртыш (Иртыш) , Калың (Калыма), ж.б. Ушундай аталыштар азыркы Кытайдын Уйгур автономиялык областынан да кезигет; Артыш, Үч-Турпан, Кашкар, Какшаал, Кызыл-Суу, Чоң-Жылдыз, Кичи-Жылдыз, Үрүмчү, Ак-Чий ж.б.
Байыркы бабаларыбыздын кайгырса кайгысын бөлүшкөн, кубанса көңүл кушун көкөлөткөн, ар заманда аларды коштоп жүргөн касиеттүү үч кыл комузубуз да дайыма чоң сөз кылууга арзыйт! Чынгызхандын тун уулу Жоочу кырсыктап, набыт болгондо хандын каарынан корккон эл кантип угузуунун айласын табышпай, Бука аттуу адам комуздун муңдуу күүсү менен угузат эмеспи. Ошол себептен, "Кет, Бука!" күүсү чыгып, бизге чейин жетти. "Ко-муз" - деген сөздөн балким, кийинчерээк "музыка" деген сөз да жаралгандыр? Анткени комуз индиялыктардын - тар, испаниялыктардын -гитар, орто азиялыктардын - дутар аспаптарынан да улуу, байыркы. Комуз күүлөрүндө Бахтын, Моцарттын чыгармаларында кездешпеген музыкалык татаал кайрыктар, ноталар бар экендигин европалык искусство иликтөөчүлөрү да айтып жүрүшөт!
Жыйынтыктап айтканда, ата - бабаларыбыз ар бир адамдын тек-жайын, уруусун сүрүштүрүп, "жети атасын билбесе, ал кулдун тукуму" - деп, урпактардын генетикасынын таза (биздин арий тукумунан экенибизди 2 жыл мурда америкалык генетик-окумуштуулар далилдешти) болуусуна кам көрүшкөн. Натыйжада, эл ичинде акылы, дене мүчөсү кем наристелердин төрөлүүсү учурабаган. Азыркы техника жана технологиянын заманында өзүбүздүн тек-жайыбызды билип, эне тилибизди кадырлап, тарых, санжыра, салт менен наркыбызга баа берип, кыргыз болгонубузга сыймыктануунун да мааниси зор. Ошондуктан "Куштун баары эле шумкар эмес, жылкынын баарысы эле тулпар эмес" дегендей, Батыштын маданияты, дүйнө таанымы, философиясы биздин менталитетке туура келе бербейт. Ошол себептүү, ааламдашуу процессине туруштук берип, башка элдерге сиңип, улутубуз жоголуп кетпей, коомубуз өзүнүн нукура жолу менен гана өнүксүн десек, ар бир эр көкүрөк жаш жигит, суйсалган сулуу кыздарыбыз элибиздин нарктуулугун, улуулугун, тектүүлүгүн билип, эне тилинин наркы-баасын түшүрбөй, "көзү көргөн менен көөдөнү сокур" дедирбей, МЕКЕНЧИЛ болууга убакыт жетти! Терең билимге ээ болуп, каалаган 3-4 чет тилин үйрөнсүн. Бирок "ЖЕТСЕ ДА БАШЫҢ БУЛУТКА, КЫРГЫЗ ЭКЕНИҢДИ УНУТПА!"-дегим келет.
Сапарбаева Айканыш Керим кызы
кыргыз тилиндеги гезит "Форум"
email • архив • редакция
БИРОК УУРУ КЫЛЫП УРУП-СОКПО!
КСДПга төрт партия кошулду
шаардын четине көчүрүү зарыл…
Мырзакматовдун тизгинин какчулар барбы?
КРнын эмгек сиңирген артисти, ырчы:
"Искусствону эч качан сатып алалбайсың"
Парламент коом жана бизнестин кызыкчылыктары үчүн иштей баштады
Парламент и общество ищут пути…
Жогорку Кеңештин депутатына 7000 жумушчу кайрылды…
Бразилия - новый партнер Кыргызстана…
Жизнь, когда кости -
по 25 сомов за кг…
Кому на Руси, то есть, в KG жить хорошо?
Новая тема со старыми фигурантами
или особенности кыргызской политики
Вицелер парады же жумуртканы күздө санайбызбы?
"Единый Кыргызстан" ("Бүтүн Кыргызстан") един с Вячеславом Ханом?!
"Социалдык багыттагы" көбүртүлгөн өлкө бюджети
"Социально-ориентированнный" бюджет страны с воздушными цифрами
же өлкө казынасын кантип толтурууга болот?
или как можно пополнить бюджет страны?
"Я всем сердцем люблю мой Кыргызстан!"
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Токтогулдун милициясы ИИМдин буйругун аткарбагандыктан
Сотрудники милиции Сузакского района будут нести ответственность за утери табельного оружия
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Нобель сыйлыгынын лауреаттарынын жолугушуусунда доклад жасады...
Орустар алтын медаль беришиптир...
Кызык, эмне болуп жатат деги….?
Кыргызстандын жарандарына жасалган мыйзам ченемсиз эксперименттер
В Кыргызстане многие еще только ждут своего часа
Курманбек Салиевич Бакиев, тур ордуңдан, сот келатат!
"Мой курс - отстранить родственников президента от власти"
Курманбек Бакиев кимди мураскер кылып калтырат?
Кого Курманбек Бакиев назначит преемником?