hu en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ru ru ky ky ky kk ru ky ky ru ky ru ru ru ru ru ky ru ky bg tt ru uk kk ru kk ru ky ru ru ky ky ky ru ru ky ru ru ru ru ru
"Фабула", 18.02.11 - 12-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
2010-жыл Кыргызстан үчүн абдан оор мезгилдердин бири болду. Элибиз Ош, Жалал-Абаддагы июнь окуясынан бир топ көйгөйлүү күндөрдү башынан кечирди. Бүгүнкү күндө болуп өткөн бул окуяга байланышкан соттук териштирүүлөрдөн улам жарааттарыбыз кайра сыйрылып, кайрадан ошондогу окуяны эскерүүгө туура келет. Антпеске арга жок. Эми күнөөкөрлөр жана окуянын себепкерлерин татыктуу тактап албасак бул жараат айыкчудай эмес.
Жакында эле июнь окуяларын иликтөө милдети жүктөлгөн Улуттук комиссия, андан сырткары Кыргызстандын акыйкатчы институту да өз жыйынтыктарын чыгарышты. Ал эми интернет айдыңында "Ош демилгеси" деп аталган топ "өзбек тараптын көзү менен алганда" деген маанайдагы өзүнүн иликтөөлөрүнүн жыйынтыктарын жарыя кылды. Бул тема коомчулуктун талкуусунда турат. Пикирлер арбын, "тиешелүү күч органдары кыраакылыгын жоготуп койгон", "чагымчылар пайдаланып кетишкен" деген тыянактар айтылууда. Кыргыз бийлиги күнөөлүү деп таап, издөө салынган Кадыржан Батыровду актаган "акылдуу анализдер" да жок эмес...
Жакында Ош жана Жалал-Абаддагы июнь окуяларын иликтөө боюнча эл аралык комиссиясынын жыйынтыгы жарыя болгону турат. Аталган комиссиянын төрагасы, ЕККУнун (ОБСЕ) Парламенттик ассамблеясынын Борбор Азия боюнча өкүлү Киммо Килюнен иликтөө жыйынтыгын февраль айында чыгарып жарыя кылды.
Расмий маалыматтарга таянсак, июнь окуясында 446 киши каза болуп, 2000ге жакыны жаракат алган. Алардын ичинде укук коргоо кызматкерлери да бар. Бир катар маалыматтар боюнча белгисиз болуп табылбай жаткандардын саны 57. Ал эми келтирилген жалпы чыгым миллиард сомдон ашып түштү.
Эки элди араздаштырып, оттун тутанышына салымын кошкондорду таап жазалоо иши алигиче аксап келет. Мына, жакынынан айрылып жаны сыздаган элдин муңун саясий оюнга айландыргандар кара жанын Кыргызстандан алып чыгып качып кетишти. Ортодо карапайым калк чайналды.
Тиешелүү маалыматтар менен таанышып, ММКлардагы маалыматтарды окуп жана эл менен болгон маекте, алардын бардыгынан бул калаба 10-июнда Ош шаарынын ар кайсы жерлеринен салют, ракеталардын бирдей убакытта атылып, анан башталгандыгы айтылууда.
Муну адистер даярдалган топко жаңжалды баштоо үчүн атайын дайындап берген белгиси деген бүтүм чыгарышты. Андан сырткары эл арасында алдын ала кээ кишилердин "жакында Өзбекстанга кошулабыз" деген маанайдагы кайым айтышуулары, курал-жарактардын көп сатылып алынганы туурасында да кеп тараган. Тиешелүү адистер менен сүйлөшө келгенде, өзбек улутундагы бир катар саясатчылардын өлкөдө абалды дестабилдештирүү боюнча конкреттүү даярдыктары болгондугун айтышат.
УККнын мурунку кызматкери терроризм боюнча адис Иманберди Жалилов "Бүгүнкү күндө алардын (өзбек тарап- Авт) баштаганы туурасындагы маалыматтар бар. Эл аралык куткаруучулардын "сигналы" болгон SOS деген сөздү үйлөрдүн үстүндө, дубалдарга жана дарбазаларга жазуу үчүн 1,5 млн. долларлык 15 тонна сапаттуу сыр сатылып алынган. 2009-жылдын октябрь-ноябрь айынан тарта кичине эле бир нерсе болсо, 200-300 гө чукул өзбек улутундагы адамдар чогулушуп жашыруун жолугушууларды жүргүзүп турушкан. Бул жерде атайын мурдатан даярдалып келген план, иш-аракет экени ачык байкалып турат", -деп билдирет.
Ал эми адистердин айтымында, буга чейин кат жүзүндө жогору бийликке же жергиликтүү бийликке өзбектерден кыргыздардын үстүнө арыздануулар түшкөн эмес. Бул боюнча серепчи, адис Талант Разаков "Биринчи өзбек жаштары чыкты, кыргыздар чыккан жок. Буга чейин өзбек улутундагылар бир да жолу расмий түрдө "бизге кысым болуп жатат" деп бийликке кайрылуу жасаган жок. Айтпай, дебей 10-июндан 11ине караган түнү Ош шаарынын 5 жеринде сигнал берүүчү кызыл ракеталарды атып, азан айтып, өз билгенин кылып, кыргыздардын көчөлөрүндөгү дүкөндөрүн калтырбай таң аткыча талкалап, тартипсиздик кылып, өрттөшкөн жана Ош пединститутунун жатаканасын талкалашкан...", деп билдирет.
Кептин баары 1990-жылдагы окуяга туура баа берилбей калгандыгында. Автономия талап кылуу маселеси ошол 90-жылдары эле пайда болгон. СССР президенти М.С. Горбачевго, Жогорку Советтин Президиумуна, борбордук ММКга Жалал-Абаддагы өзбек аксакалдардын атынан жана Өзбекстандын микробиология институтунун окумуштуулары кол койгон кат барган. Ал катта "Кыргыз тилин мамлекеттик тил кылып коюп кыйналып жатабыз, биз тилибизди сактап калуу үчүн бизге автономия бергиле" деген маани камтылган. Ал эми Оштогу кыргыз жаштары бийликке жер берүү талабы менен чыгып, Ош конфликтисине туш болушкан. Эми бул "июнь окуясы" дегенибиз ошол 1990-жылдагы конфликттин эле уландысы болуп отурат.
Эгерде 1990-жылы болгон Ош окуяларына өз учурунда татыктуу баа берилип, себепкерлер татыктуу жазаларын алганда, 2010-жылдагы кайгылуу окуяга алдын ала бөгөт коюлмак. Өзбек тили эч кандай ыдык көргөн тил эмес. Кыргызстан боюнча 267 өзбек мектеби бар, Ош шаарындагы мектептин 22си өзбек тилинде окутат. Ош шаарында "Эл артисти", "Эмгек синирген артист", "Агартуунун отличниги" наамын алгандардын көбү өзбек улутундагы туугандар. Буга чейин бир нече газета, 7 телерадиосу болгон. Бул аймакта Өзбекстандын 8 каналы тартып, 147 күн бою ушул тилде телеберүүлөр үстөмдүк кылып турган, бул боюнча анализ кылган бирөө да болгон жок", - дейт Иманбек Жалилов.
"Кыргыздар өзбектерге карата геноцид жасады дегени чындыкка туура келбейт". Ошто июнь коогалаңында ажал улут тандабай турган кезде, чет элдик интернеттеги бир катар сайттарда, ММКларда "Кыргызстанда өзбек улутундагыларга геноцид жасалып жатат, кырып салышты" деген маанайдагы бир тараптуу маалыматтар чыгып кетти. Кыргызстан туурасындагы таптакыр маалыматы жок же кабары аздар, албетте, буга ишенди. Кыргыздар жана Кыргызстан дүйнөлүк маалымат айдыңында жаманатты болуп, "варвар", "жырткыч", "улутчул" деген тиешесиз атка конду. Бир жактуу маалымат кеткендигин көзөмөлдөгөнгө, журналисттерди ээрчитип алып, жабыр тарткандарды көрсөткөнгө, тутанган өрттү өчүрүүнүн түйшүгүндө жүргөн бийликтин чамасы жеткен жок.
Кыргыздар геноцид жасап жатат деген пикирге макул эместигин билдирген эл арасындагы журналисттердин бири, 10 жылдан бери Борбор Азиянын ар кайсыл аймактарында жашап, иштеп келген даниялык журналист Майкл Андерсен: "Тилекке каршы дүйнөдөгү абройлуу маалымат каражаттары бул боюнча "этникалык кагылышуу, этникалык тазалоо" деп баа беришүүдө. Мен буга таптакыр кошулбайм. Бул канчалык опурталдуу экенин түшүнүү керек. Бул кыргыздар менен өзбектер ортосундагы уруш эмес, кичинекей кылмыш топтордун, бандиттердин эрегишинен тутанган окуя. Батыштагы медиа ушуну алигиче түшүнбөй жатканы мени аябай кыжаалаттандырат"-деп жазат ал.
Ал эми бул тема боюнча оштук интеллигенция өкүлү Б.Тохтомаматов: "Балким, мени уккандар туура эмес түшүнөттүр, бирок геноцид деген жаңылыш айтылган кеп, биз мындан ары да ушул жерде жашашыбыз керек да. Мен бул сөздү мындан ары колдонбоого чакырат элем. Тарых качандыр бир кездерде өзүнүн баасын берет"- деген ойду айтты.
Ал эми саясат таануучу Орозбек Молдалиев геноциддин белгилерине илимий аныктама берип, Ош окуясында алардын бир да элементи кезикпегендигин айтат. Тескерисинче, улуттук комиссия изилдей келгенде, улуттук пропорцияда аларга эч кандай чектөө коюлбагандыгын маалымдады. "Геноцид - тукум курут кылуу" деген саясат. Анда бардык адамдарды эркек аялдарды жана жаш балдарды кырып салат, Кары-картандары калат да, улут акырындык менен жок болот. Дагы бир ыкмасы зордоп башка улуттарга жаздырып коёт элди, ошентип отуруп жок болуп кетет. Мындай саясат Кыргызстанда жок. Чырды өзбек тарап баштаганы да чын, уюштуруп, куралдандырып кадимкидей даярдык болгону да чын. Мушташ болгондон кийин, бир тарап үстөмдүк кылып, экинчи жагын уруп коет да, токмок жеп калган жагын геноцид болуп калды десек туура болбойт. Кыргызстандагы улуттардын санын салыштырып чыктык, пропроция боюнча эч жерде өзбек улутундагыларга чектөө жок экендиги көрүнүп турат. Тескерисинче, өзбек тилинде деп бөлүнүп алып Маданий борборуна чогулуш өткөрүп, каалаганын окутуп жатышпайбы, анан өзбек улутундагыларга кайдагы чектөө. Мектептер, университет жана театр өз тилинде тейленип жатса каери геноцид?" -деген аныктамага таянды.
Чыңалган абалды кантип жумшартуу керек?
Оттун ортосунда калган Ош, Жалал-Абадга барып, шаар аралап, эл турмушка көз сала келгенде, дегеле азиялыктардын көтөрүмдүүлүгүнө, өлүм менен бетме-бет кездешкен, жакынын жоготкон, үйү өрттөнүп талаада калган, жакынын жайына көмгөн адамдардын тополоңдон кийин чыйралып, өзүнө келип кадимкидей иштеп, окуп жашоо улантып жатканын көрүп баа бересиң. Сыртта туруп сын тагуу, окуяга аралашпай үстүртөн кабар берүү башка, ал эми элдин арасына кирип, алар менен азапты тең бөлүшүү таптакыр башка...
Эми эл башчылары калк арасындагы кадыр-барктуу адамдар тарабынан комплекстүү түрдө жакындатуучу, ийге келтирүүчү чараларды талап кылып турат. Дыкаттык менен иш алып барып, маселени кылдаттык менен карабаса, от алып кетүү кооптуулугу жок эмес.
Куралдуу карама-каршылык бүткөнү менен, абал баары бир чыңалып турат. Мындай жагдайда кантүү керек деген сурообузга адис О.Молдалиев мындай деп жооп берди: "Постконфликт синдром деп коет. Эл аралык полицияны киргизбей койдук, ал эми мындай жагдайда эл менен кантип иштеп, эмне кылышты биздин милициялар билбейт. Укук коргоочу бар, адам укугун коргош керек деп эле жүгүрүп барып, милиция сабап салыптыр, зомбулук болуп жатыптыр дегенден башкага жарабайт... Конфликттен чыгуунун өзүнүн багыттары болот. Күч органдары, психологдор, жергиликтүү бийлик кантип иштеш керектиги туурасында өзүнүн ыкмалары бар. Бул жерде басым көрсөтпөй, ишти эки тараптын тең пикирин эске алышы керек. Ал үчүн комплекстүү чараларды иштеп чыгуу зарыл".
кыргыз тилиндеги гезит "Форум"
email • архив • редакция
- Учурда жумасына 5 жолу
кыргыз тили сабагын окуп
ДУРУС ЖОЛГО ТҮШТҮ ЭЛЕ…
Р. Момбеков Мамлекеттик тил комиссиясына барды…
Рыспек Бекназаровдон 300 миң доллар "сындырганбы"?
Министрлер 14 миң сомго тоебу?
МЕГАКОМ: дагы бир көз б оёмочулуктун бети ачылды!
Ширин Айтматова, "Ата Мекен" фракциясынын депутаты:
Булбул да, дулдул да акын...
Анатай Өмүрканов, Кыргыз эл акыны:
"Кай жериң зыркыраса жан ошерде,
Эч бир жан оорубасын өмүрүндө..."
Диагноз:Клиника имени Ахунбаева больна, и сейчас под угрозой потери не только его имени, но и его наследия!
Айбек Карымов студия ачат…