ky en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru ky ky tt ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ru ky ky ky ky ru mn hbs_cyr ky ky ky myv ky ky ky ru ky ky ky ru ky ky tt ky ky ky ky ky ky ky ru
"Агым", 24.10.08 - 14-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
Биздин "Агымдын" Алыкесинин б.а., Алым Токтомушевдин китеби чыкты. Китепти мурдагы кожоюн Мелис Эшимканов коштоду. Бу кишиге жардам берген адамдар көп экенин билдик. Жылуу сөз айтайын дегендер да бар. Ошон үчүн белгилүү жазуучу Бейшебай Усубалиевге, анын иниси, акын Олжобай Шакирге сөз бердик. Эскерте кетерибиз, үчөө тең, А.Токтомушев да Нарындан. "Трайбалчык" деп ойлобогула!
"Кыргыз бир китеп чыгарса эле тарыхта калам деп ойлойт". Маңдайга матай койгондой бул сөз Асыл Саке, Эсил Сакеники (Жигитов). Бирок башымды ташка койгуласам да кайдан тарыхта калмак элем деген кыргыз бар. Жапжалгыз кыргыз. Ал - Алым Токтомушев.
Алыке ушу жашка келгени айды да жазды, жерди да жазды, көрдү да, окту да, чокту да жазды. Алар күнүмдүк басмасөзгө күргүштөп жарыяланып келет. Бирок китеп кылып чыгарбай атат (бирин-экин жыйнактарын эсепке албаганда). Себеп? Тарыхта калбайм дейт. Биз айттык, тарыхта каласыз, "Жолбүгүндү" жатакалып окуп аткан кыргыздар окуйт деп ушул жыйнагын чыгарып салдык. Чыгарганга каржы таап берген "Акун" фирмасына, анын жетекчиси Чыныбай Турсунбековго алкыш айтабыз.
Окуп көргүлө, ой-сезимиңизге сөзсүз от таштайт.
Кыргыз кыйырына аттын кашкасындай таанымал зирек жана ойчул акын, журналист Алым Токтомушев
"Эски дептер" аттуу жаңы китебин чыгарды. Биз анын ичиндегилерин окуп чыктык да, атын мындайча оңдоп койдук:
Китеп ыр, эссе, котормолордон турат. Китепти окуп жатканда бир жагымдуу жыт уруп турат. Ал - кыргыз жыты. Мен билгенден Алым байкеден өткөн окумал адам жоктур. Бирок ошолорго көмүлүп калбай, кыргызча кыйкырып жатпайбы. Өз кезегинде Чыңгыз атабыз да кыргызча чыңырып чыгып, алакандай кыргыз элине бүт дүйнөнү багындырып берген. Мен "Саманчынын жолун" айтып жатам. Согуштун бети жок экендигин ааламга ушу чыгармадай чыркырап далилдеп берген бир чыгарма дүйнөлүк адабиятта бар болду бекен!..
Алым байке да жыргалынан жыласы көп бул дүйнөнү кыргызга кыргызча түшүндүрүүгө жарап келатпайбы. Эсселерин окуп көрүңүз. Мидин да, Байдылда да, Жалил да, Жоробек да казкатар тизилип, маңдайына бажырайып тура калышат.
Алым байкенин ырларын окугандан дайыма чочулап турам. Котормолору да ушундай. Мен анын метафораларынан корком. Мына, отуз жылдан ашуун убакыттан бери метафора жөнүндө дарс окуп келем. Бирок ошентсе да негедир жазгана берем. Көрсө, жүрөк акылы менен жаралган метафора бөлөк болот окшойт (Алым байкенин ырларын окуп көрүңүз - буга толук ынанасыз). Мээ акылы менен жаралган метафора бөлөк. Мээ акылын көбүбүзгө эле берет окшойт, а жүрөк акылын оңой менен бербейт көрүнөт. Бул балким адамзаттын бактысыдыр, же шорудур…
Дүйнөлүк маданият менен кыргыз нуркунун ширелишинен жаралган Алым байкенин ырларын окуп жатканда мына ушуларды ойлодум.
"Тилимдин учунда эле турат, бирок айталбай жатпаймынбы!.." деп кутулат кыргыздар. Бирок мээ тилинде болбой жатканын, мээ тилинде болсо гана кызыл тил сайрай аларын элес алышпайт.
Бул жагынан алганда, Алым байкенин телегейи тегиз. Эгер эне тилде кимдир бирөө ыраазы болсо, ушу Алым байкеге ыраазы болор…
"Жалбырактар жазды сагынат" дептир Алым байке. А биз анын жаңы китебин сагына баштадык. Азырынча колубуздагы "Эски дептерди" окуй туралы.
Бейшебай УСУБАЛИЕВ, жазуучу, филология илиминин доктору, профессор
Туурадан чыккан туура сөз
Алым Токтомушев 60ка чыкты. Жаман оюмда: ушуга чейин окурман колуна тийбеген китебин маараке шылтоосу менен чыгарып бере турган капчыктууларыбыз көп эледир дегем. Жок, жалгыз Мелис Эшимканов гана үй тартуулаптыр. Мен эмне кыларымды билбей, алеңгир болдум. "Акун" компаниясынын кожоюну Чыныбай Турсунбеков менен кезегинде чогуу иштешип, ага-инидей мамилеси бар экенин уккам. Ошол эске келип, Чыныбай мырзага телефон чалып:
- Мен сизге тарых үчүн, биздин адабият үчүн тилемчилик кылып телефон чалып атам, - дедим олуттуу.
- Ии, эмне болуп кетти?
- Алым Токтомушев деген алтымышка чыгып атат. Поэзиясын билесиз… - Көп сөз айтканым жок, болду, ушул. Азыркы абалы акча "сааган" бизнесмен болсо да жаны акын эмеспи, "баландай күнү Алым байкеңди ээрчитип кел" деди. Айтылган күнү улагасын аттадык.
- Канча керек? - деген Чыкенин суроосуна Алыкем 1000 доллар сураганына күйүп кеттим. 1000 деген эчнерсеге жетпестигин айтып чырылдасам, Алыкем ал жерден да кадимки кежирлигин карматып, "жо… жетет" деп туруп алды… Кыскасы, Ч.Турсунбеков перс шахындай болбой, бухаралык шахтай Алыкедей асыл инсанаттын кадырын сыйлап, ажаатын ачты.
Сыртка чыккандан кийин, "Алыке, 1000 доллар эмнеге жетет?" - десем, "Жеткенинче чыгарабыз да. Мени ким окуйт дейсиң? Кубатбектин "Жети сөзүн…" сатып албаган кыргызга менин китебимдин кереги бар дейсиңби. Тек гана айрым апендилер үчүн чыгарып койсом болду" деп койду…
Болсо болуптур, мына эми ал китеп жарыкка чыкты. "Жыргаганымдан жылкычы болупмунбу" дегендей, китептин аталышы - "Эски дептер". Эмнегедир ушул аталышы эле жүрөгүмдү зырпылдатып алды. Мунун артында сөз каткан Алыкенин өмүрү жатат. Тээ, канча жылдардан бери саргайган барактарда сакталган ырлар кагазга эмес, ташка чегилгендей… Алардын канчасы жадымда жүрөт. "Карегимди калбас үчүн дат басып,/ Кирпигимди турсун кээде жаш басып" деп, эсиңди эңгиретер саптарды жазган Алыкенин мындан да көп ыр, көп томдуктарды "бүркүп" салууга кудурети да, дарамети да жетмек. Тек ал ушунусу менен эле сөздү суудай сапырган "жижиң" калем акын-жазуучуларыбызга үлгү болор.
Албетте, берчүсү мындан да арбын эле, бирок антейин десең Токтомушев берчүсүн берип эле келатпайбы. Жазбай жатып алган жок, акыркы 15-16 жылдан бери "Асаба", "Агымдагы" "Жолбүгүн" рубрикасы менен саясаттын күрөтамырын кармаган, кыргыздын сабаттуу бирден бир автору болдубу? Саясат эпкинине Алыкечелик ырааттуу саресеп салган интеллигенциянын башка өкүлү болдубу? Жок. Башканы билбейм, менин компасым Алым Токтомушев болду. Саясый турмушта эмне болуп атканын андан ашыра жазгандарды көргөнүм жок. Анын далай жолу "Жолбүгүнүн" окуп, жашоо жалаң поэзиядан турбасын, ошоле учурда поэзиясыз, демек жандүйнө катышысыз саясый да, экономикалык да чыныгы макалалар жазылбасын түшүнгөн учурларым болду. Ал эми бирин-экин ырларын окуп калсам, үлгү алдым. Ырды да, макаланы да кан менен тердин ортосунда жазгандыктан, Алыке мага ошон үчүн - устат, ошон үчүн - компас.
Очоктон отуң өчпөй, күйүп турсун!
Белгилүү коомдук-саясый ишмер, КР эмгек сиңирген дарыгери Жуман Акималиев менин түшүнүгүмдө ой-чабыты терең, билими-жуураты бай, маданияты бийик, көптү көргөн, көптү билген чыныгы интеллегент инсан. Жуман аке мыкты сүйлөгөн, мазмундуу ырларды жаратып, комузда кол ойнотуп, ийине жеткире ырдаган, бөлөк музыкалык аспаптардын да "жаагын айрыган" өтө ышкыбоз адам.
Мен өз кезегинде анын 60 жылдык мааракесине багыштап, атайын ыр түрмөгүн жазган элем. Ошол салтымды улантып, Жумакемдин 70 жылдык торколуу тоюн да ыр менен куттуктап коеюн дедим.
Жылдар учуп, көзгө такыр илинбестен,
Арт жакка сүңгүп жатат, "тирилбестен".
Кечээ эле күйүп-жанган алгыр жигит,
Айтууга оңой болгон ушул жаштын,
Канчалык татаал дабан-белин аштың.
Дагы арбын алды жакта басаар жолуң,
Тейлейли, амандыгын асыл баштын.
Шилтеген ар убакта кенен кадам,
Убада, сөзгө дайым бекем адам.
Сапатын ушул сонун Жумакемдин,
Жактырат эркек эмес, далай "мадам".
Жайлоонун күчтүү чөбүн тулаң дешет,
Шамалын Көлдүн күчтүү - "улан" дешет.
Бирден бир ак халатчан Жуман дешет.
Жаркылдап, арабызда өзүң барда,
Жан эргип, тамашалуу сөзүң барда,
Атыңды үч жерге тең ыйгарганы -
Чоң сыймык, чынын айтсак, көзүң барда.
Жумаке, күнүң батпай, күлүп турсун,
Очоктон отуң өчпөй, күйүп турсун.
Үйбүлөң, туугандарың, асыл жарың,
Ардактап, сени аркачан сүйүп турсун!
КР маданиятына эмгек сиңирген ишмер, атайын ыйгарым укуктуу элчи