ky fr cs ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky tt ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky en kk ky krc
"Ачык саясат", 06.02.09 - 4-бет: •
Топчубек Тургуналиев-КЭРКтин, БЭКтин Улуттук кеңешинин мүчөсү, саясий куугунтукка каршы комитеттин төрагасы:
- Топчубек мырза, саясий куугунтук кандай өлкөлөрдө болот?
- Антидемократиялык, адилеттиги жок бийлик үстөмдүк кылган өлкөлөрдө.
- Саясий куугунтук деген эмне?
- Элдин эркиндигин эңшерүү: тынчтык маанайда чогулууга, жыйын өткөрүүгө, жүрүшкө чыгууга, өз пикирин ачык айтууга ж.б. аракеттерге каршы. Адам укуктарын укуруктоо: башчыларга акаарат, айбат, атаандаштык кылып, оодарам деп, оппозициялык күрөшкө чыккандарга каршы бийликтин зордугу, кордугу.
- Мындай көрүнүштөр Кыргызстандын өткөн тарыхында болгонбу?
- Болгон. Болгондо да репрессия, кыргын түрүндө. Өтө трагедиялуу окуялар арбын.
- Мейли. Жеке адамга, кыргыз улутуна каршы саясый куугунтук XIX кылымдын аягында, XX кылымда болгонун айтайын. Кыргыздын улуу демократ акыны Токтогул Сатылгановду ошо кездеги жергиликтүү кыргыз бийлиги менен Орусия империясынын баскынчылары биригип бир эмес, эки жолу түрмөгө салган. Эл акынын куугунтуктоо элди да куугунтуктоо менен барабар.
XIX кылымдын 70-жылдарында мыкаачы скобелевдер Түштүктө кыргын салган. Биринчи дүйнөлүк согушка барбайм деген биздин миңдеген бабаларыбызды куугунтуктаган, камаган, аткан. Анан, Орусия колониялык кыянатчылыгын кылып, кыргызды кырган 1916-жыл- биздин гана эмес, адамзат тарыхындагы эң көп адам кырылган кыргындардын бири болгон.280миң кыргыз кырылган.
- Өткөн кылымда кыргызды беш жолу репрессиялашты, кырышты. XXI кылымда бир жолу.
- Бирин айттыңыз.Калган төртөө-бешөө?
- Калган төртөө коммунисттик империя доорунда болгон.
- Жыйырманчы жылдары "басмачы,душман" деп он миңдеген кыргызды кырышты. Адилет сөз: өз Ата Мекенин коргогон биздин аталарыбыз басмачы эмес, тэ-э Москвадан жиберилген Фрунзелер басмачы эле да. Бул-экинчи.
"Кулак"деп миңдеген кыргыз үй-бүлөлөрүн барса-келбес жакка-Сибирге, Украинага айдашты. Далайы жолдо - белде өлүп, сөөгү сөпөт болду, далайы Кыргызстанга кайра келбей калды. Бул-үчүнчү кыргын болгон.
Төртүнчүсү- "улутчулдар", "социал-туран партиясын түзүүчүлөр", "эл душманы"-деп, кыргыздын намысы болгон уютку, чыгаан, көкжал уул-кыздарын 30-жылдары кырды.
Бешинчиси- "келечекте интернационалдык-социалисттик бир эле улут калат" деген саясат үстөмдүк кылып, улуттун эң ыйык, асыл нерселерин- тилин, дилин, улуттук жан-дүйнөсүн жок кылуу ишке аша баштаган. Тилекке каршы, орусташтыруу азыр да жүрүп жатат. Кыргыз эли "кыргыздар" жана "киргиздер" болуп, тили, дили жагынан азыр экиге бөлүнүп турганы бекеринен эмес. Президент баш болгон башчылардын көбү көп учурда өз эне тилин- Мамлекеттик, Конституциялык тилибизди жерип, жыйындарды, иш кагаздарды орус тилинде жүргүзүп жатканы-Кыргызстанда орусташтыруу доору дагы деле күчүндө экенине далил.
Маселени мындай коюу улутчулдук эмеспи?
- Жок. Орусташтырууга каршы чыгуу - улутчулдук же орус тилин, орус маданиятын тануу эмес. Улутчулдук менен улуттун кызыкчылыгын коргоонун айырмасы асман менен жердей. Мен улутчулдукка каршымын. Орус тили, маданияты кыргыздын келечек муундарына да керек. Кеп башкада: кыргыз улутун, анын улуу маданиятын, "Манасты", башка улуу дастандарды жараткан тилин, дилин, мухиттей жан-дүйнөсүн сактап калуу тарыхый зарылчылыгы турат. "Расмий тил" деп орус тилин Баш мыйзамга жазып алышып, улуттук тилибизди-мамлекеттик тилди тебелеп жатышат. Менин тилегим: кыргыздын бүгүнкү, келечек укум-тукуму, кыргыз атпайдын баары, бери дегенде үч тилди түш жоруй тургандай билсе дейм-кыргыз тилин, англис, орус тилдерин.
- Кечээги, бүгүнкү бийлик саясый куугунтуктун кандай ыкмаларын колдонуп, кимге каршы иштеп жатат?
- Албетте,уюшкан оппозицияга-БЭКке каршы: Саясий себептери самсаалап көрүнүп турган "кылмыш иштерди" козгоо, соттоо, камоо; тынч жыйындарды өткөрбөө; эл арасындагы чечкиндүүлөрдү тизгиндөө; бийликке каршы чыга турган элге дагы каршы топторду түзүү, аскерди, башка куралдуу күчтөрдү колдонуу чечимдерин кабыл алып, өз бийлигин сактап калуу аракеттери. Кыргызстан адегенде "демократия аралчасы" деп аталып, анан ал жолдон адашып, алдастап келаткан кийинки 18 жыл жөнүндө сөз кылалы.
- Эмне үчүн акыркы 18 жыл жөнүндө бир сөз. Эки президент болбодубу?
- Ооба, эки президент болду. Экөөнүн бийлик тукуму бир: авторитардык диктатура, үй-бүлөлүк- мафиялык үстөмдүк. Биринчиси баштаган, негиздеген, а экинчиси ого бетер өркүндөтүп жатат.
- Кыргызстан эркин, эгемендүү өлкө деп жарыялангандан кийин саясий куугунтук кимге каршы, качан башталды эле?
- 1993-жылы "Республика" аттуу эркин гезитке каршы адегенде Акаев ошол жылы өз колу менен арыз жазып, "Республика" гезитин, З.Сыдыкованы, Т. Слащеваны соттотту.Кийин, 1996-жылы Акаевдин ошо кездеги ашынган ашынасы, "Кыргызалтынды" мыкчып, өзүнө-өзү батпай кычырап турган Дастан Сарыгулов "мени ушактады, намысыма шек келтирди" деген арызы менен соттотуп, 200 миң сом акчалай айып төлөттү, Замира айымды каматты. Жазылгандын чындыгы бар болчу: газета баяндаган окуя боюнча кийин Сарыгуловдун өзүнө кылмыш иш козголгону жалпыга маалым.
Ошентип, "демократия аралчасында" бийликтин алгачкы зордугун силердин кесиптешиңер- журналисттер, сөз эркиндиги көргөн.
- Андан кийинкиси да сөз эркиндиги тарапта болду. 1994-жылдын августунда Акаевдин ачык талабы менен Л.Жолмухамедова баш болгон "Свободные горы" гезити соттолду, жабылды. Ал парламенттин гезити эле. Бийлик башчы мыйзам чыгаруучу бийликтин органын жок кылды. Себеби, Жолмухамедовалар XX кылымдагы эң чоң кылмыш-Кумтөр алтыны Акаев башында турган шылуундар менен эл аралык шумпай Бирштейндер-жанын Шайтанга саткан аферисттердин чөнтөгүнө кеткенин көкжалдык Рух менен жазышкан.
- Оппозицияга, саясатчыларга каршы куугунтук качан башталган?
- 1995-жылы. "Акаев Баш мыйзамды бузуп, үчүнчү жолу президент болгусу келип жатат, муну узурпация дейт, шайлоого катышууга укугу жок"- деп "Республика" гезитине баяндаганым негизги себеп болуп, анан "мени казак" - деди, "мазактады"- деп өз колу менен арыз жазып, Жумагазы Чоңаюу экөөбүздү түрмөгө салды, соттотту. Кыңыр иш кырк жылдан кийин эмес, аздан кийин эле билинип калбадыбы. Анын ата-теги кыргыз, казак, деле эмес, калмак экенин газеталар жазбадыбы. Калмак болсо эмне экен? "Калмакмын"-деп сыймыктанбайбы? Жашырбай-этпей эле…
Ошол жылдан кийин саясый куугунтук шыр кетти.
- "Бул-саясый куугунтук!"-деп калыс баа бергендер болду беле?
- "Эларалык мунапыс" уюму (Amnesti International). Акыйкат үчүн чечкиндүү күрөшкөндүгү, калыстыгы, көкжалдыгы үчүн ал уюм Нобель сыйлыгына татыктуу болгон.
1996-2000- жылдары бул уюм Кыргызстанда саясый куугунтукка туш болгон бир нече адамга "абийир туткуну" аттуу наам ыйгарган.
- Аттарын атап өтсөңүз.
- Биринчи кылып мага (мен үч жолу алдым),Жумагазы мырзага берген. Анан З. Сыдыкова, Ы.Өмүрзаков ж.б. ушул наамды алышкан.
Баса, саясый куугунтук жеке адамдарга гана эмес, бийликти сындаган же оппозициялык уюмдарга да болгон. Айтсам, 1990-1991-жылдары Кыргызстан демократиялык кыймылы,1991-жылдан баштап менин демилгем менен түзүлгөн 1993-жылы "оппозициялык партия" - деп жарыяланган "Эркин Кыргызстан" демократиялык партиясы, 2001-2002-жылдары мен уюштурган Абийир туткундарынын бирикмеси ж.б. бийлик тарабынан кысым, куугунтук көрүп жатты. Каттоого 3 жолу кайрылсам да өткөрбөй коюшту. Дагы бир нерсе- Акаев, Бакиев бийлигине каршы чечкиндүү чыккан аксылыктарды аттырганын Бириккен Улуттар Уюмунун аныктамасы боюнча кыргын (геноцид)деп айтса болот.
- 2005-жылдагы Элдик революциядан кийинки саясий куугунтук жөнүндө айта кетсеңиз?
-Эгерде Акаевдин учурунда бир жылда бир, эки саясий куугунтук болсо, Бакиевдин заманында куугунтук деген жылдап, айлап эмес, өзгөчө акыркы мезгилде жумалап, күндөп күчөп жатат.
- Сөзүңүзгө аралжы, ошол куугунтук көрүп жаткандарды белгилеп өтсөңүз?
- Акыркы 20 күндөгүсүн эле айтайын: БЭКтин башчылары-И. Исаковго, Э. Каптагаевге, Э. Булекбаевге, А.Бекназаровдун, А. Жекшенкуловдун баласына, инисине, Ө.Текебаевге, Р.Жээнбековго, бүтүндөй уюмга, Элдик ревоюциялык кыймылга иш козгошуп соттой баштады. "Кылмыш иш" дейт, бирок ары жагында саясый себеби ачык эле көрүнүп турат.
Куугунтуктун дагы бир ыплас, жийиркеничтүү түрү-оппозиция анабашчыларынын туугандарына, балдарына кыр көрсөтүүсү. Б. Бешимовдун жакшы иштеп жаткан инисин кызматтан алышты, А Бекназаровдун, менин балдарымды "атаңарды кой дебейсиңерби!" маанисинде коркутуп жатышат.
Тигине, эл эң сүйүктүү радиосун"Азаттыкты"мурдагыдай кенен уга албай калды. "Де-Факто", "Алиби" гезиттерин муунтушту. Р.Жээнбеков, Ж. Эдигеев, Э.Байсалов, Ч. Орозобекова, У.Осмонов, саясий эмиграцияда. И. Кадырбеков 9 айдан бери камакта, жергиликтүү депутат С. Аргынбаевдин артынан түштү бийликтегилер. Куугунтук жегендерди айта берсе толуп жатат.
Ии-и, кызык тарых. 2005-жылы февраль-март шайлоолорунда К. Бакиев да куугунтукталган. Д. Үсөновго каршы ондогон иш козголуп, соттолуп, 6 саат камалган, чыдай албай сынган. Мунун баарын унутушту…
- Топчубек мырза, саясий куугунтукка каршы комитетин түзүпсүңөр. Ошол жөнүндө сөз кылсаңыз?
- 14-январда түздүк. Саясий куугунтук күндөн-күнгө күчөп, таскактаган ылдамдык менен жүргүзүлүп жатканына байланыштуу, ошого каршы күрөшөлү деп уюштурдук.
- Комитеттин курамында кимдер бар?
-Белгилүү юрист, адвокаттар-М. Чолпонбаев, С. Жайчыбеков, Н. Абдылдаева; айтылуу укук коргоочулар- А. Сасыкбаева, А. Абдрасулова, Д. Ошурахунова; көкжал журналисттер-Б. Букашева, Б. Жээнбеков, Т. Абдылдаев.
- Комитеттин төрагасы ким?
- Мени шайлашты. Т. Абдылдаев-жооптуу катчы. Б. Жээнбеков, М. Чолпонбаев, А. Сасыкбаевалар- бөлүм башчылар.
- Иш ыкмаңар кандай болот?
- Саясий куугунтукка кабылгандарды, аларга каршы козголгон иштерди иликтөө сотто коргоо, адвокат, коомдук коргоочулар менен камсыз кылуу, саясий куугунтук жөнүндө элге дайыма маалымат берип туруу, саясый куугунтук себеби менен түрмөгө отургузулгандарга "абийир туткуну" деген наам ыйгаруу, эл аралык укуктук уюмдар менен тыгыз байланыш түзүү.
- Комитет Ревкыймылдын же БЭКтин этегин кармаган уюмбу?
- Жок, өз алдынча уюм.
- Мындан ары куугунтук токтойт деп ойлойсузбу же тескерисинче күчөшү мүмкүнбү?
Себептери: а) Башчылардын көзүнө бийлик ажалы көрүнүп калды;
б) К.Бакиев президенттик экинчи мөөнөткө да калам деп жанталашып жатат. Ошондуктан каршы тарапты-саясий оппозицияны жок кылуу же бөлүп-жаруу, жок дегенде ормон опузага салып оңураңдап туруу;
в) Негизгиси-мындан ары да үй-бүлөлүк- мафиялык башкарууну сактап калуу;
г) Кыргызстандын келечек тагдырын чечүүчү стратегиялык өндүрүш мекемелерин, табигый байлыктарын канталамайга каршы чыккан күчтөрдү тизгиндөө, колунан келсе тукум курут кылуу.
Бирок, биз күчөйт экен деп аттын башын буруп кетпейбиз. Күрөштүн аягына чейин, жеңишке чейин бекем турабыз. Саясий күрөшкө чыдагандар чыгат да…
Бул маекте көтөрүлгөн көйгөй маселелер боюнча, айтылган сунуштарга байланыштуу пикириңерди мага айтсаңар, гезитке жазсаңар деп өтүнөм.
Менин дарегим: Бишкек, Орозбеков 112-22,
Тел: 66-28-65; (0772) 53-94-04; (0543) 10-74-15;