be ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ky en sv fr de de fr fr uk en fr en ja fr fr uk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk ru ru ru
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
Ар бир адам саламаттыгына өзү гана кам көрө алат
Учурда, жүрөк-кан тамырлар оорусунун кеңири жайылышы жана бул илдет жаш-ка­рысына, жашаган аймагына карабай, адам өмүрүн капилеттен алып кетип жатканы медицина кызматкерлеринин эле эмес, жалпы коомчулуктун да тынчын алып жаткан факт.
Республикалык медици­на­лык-маа­лымат борборунун билдирүүсүнө ылайык жүрөк-кан тамыр оорулары (50,1%), травма жана ар кандай уулануулар (10%), рак илдети (9,4%), дем алуу органдарынын оорулары (7,2%) адамдардын өлүмүнүн негизги себептеринен болуп саналат. Ошондуктан республиканын саламаттыкты сактоо министрлиги бул маселени чоң көйгөй катары күн тартибине коюп, аны чечүү максатында адам өмүрүнө коркунуч туудурган мындай оорулардын алдын алуу жана жоюу үчүн Бүткүл дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун көмөгү менен атайын жумушчу топ түзгөн. Бул багытта алдын ала изилдөө жүргүзүү менен жугуштуу эмес оорулардын (ЖЭО) алдын алуу жана көзөмөлдөө чараларын жүзөгө ашыруу боюнча мамлекеттик программа иштелип чыккан. Ал программаны жүзөгө ашыруу жолдорун, андагы колдоого аларлык жана мүчүлүш жагдайларын талкуулоо максатында министрлик Бүткүл дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун Европа региондук бюросу менен биргелешип, 17-18-апрелде "Кыргыз Республикасында 2013-2020-жылдары жугуштуу эмес оорулардын алдын алуу жана көзөмөлдөөнүн мамлекеттик программасы" аттуу семинар өткөрдү. Ушул иш-чара, андагы көтөрүлгөн маселелер тууралуу маек куруп берүүсүн өтүнүп, Кыргыз Республикасынын саламаттыкты сактоо тармагына эмгек сиңирген ишмер, Саламаттык сактоо министрлигинин башкы адиси Роза Сейталиевна Жакыповага кайрылдык.
- Роза айым, алгач өткөрүлгөн семинар, анын акыркы учурларда адам өмүрүнө чоң апаат келтирип жаткан инсульт, инфаркт, диабет сыяктуу оорулардын кыскарышына карата таасири тууралуу айтып берсеңиз?
- Семинарга мамлекеттик органдардын, бейөкмөт уюмдардын, донордук коомчулуктун өкүлдөрү катышты. Өткөрүлгөн иш-чаранын негизги максаты азыркы убакта бүткүл коомчулуктун тынчын алып жаткан Сиз атап өткөн ооруларды жеңүү боюнча эл аралык жана улуттук деңгээлде натыйжалуу иш алып барууга жетишүү болуп саналат. Анда бул багытта иштелип чыккан улуттук программаны жүзөгө ашыруудагы мүмкүнчүлүктөр, мында кездешкен негизги тоскоолдуктарды жеңүү жолдору талкууланды. Өкмөтүбүз аталган мамлекеттик программаны жылдын аягына чейин бекитип берсе, аны жүзөгө ашыруу боюнча алгылыктуу иштер аткарылмакчы.
- Кийинки мезгилде жүрөк-кан тамыр оорулары көбөйүп жана "жашарып" да баратат деген пикирлер бар. Буга карата Сиздин оюңуз кандай?
- Ооба, бул оорулардын көбө­йү­шү жана анын кесепетинен өлүмгө дуушар болуу калкыбыздын, анын ичинде медицина кызматкерлеринин тынчын алууда. Жакында уюштурулган иш-чарада жалпы эле жугуштуу эмес оорулар жөнүндө сөз болду. Алардын орчундуусу да ошол жүрөк-кан тамыр оорулары болуп саналат. ЖЭО калк арасындагы өлүмдүн көбөйүшүнө, адамдардын эмгектенүү жөндөмүнөн убагынан эрте эле ажырашына, майып болушуна алып келери баса белгиленди.
Республикада пенсия курагына жетпей, оорусуна же майыптыгына байланыштуу пенсияга эрте чыккандардын жалпы санынын 19,6%ы жүрөк-кан тамыр оорулары менен ооруган адамдар. Бул өлкөнүн экономикасына, калктын социалдык турмушуна терс таасир тийгизээри бышык.
Акыркы маалыматтарга таянсак, жылына орто эсеп менен ЖЭО менен жабыркаган 100 миң калкка карата алганда 4877 адам жүрөк-кан тамыр, 90,4 - онкологиялык, 88,2 - диабет оорулары менен ооруйт.
- Негизинен бул оорулардын пайда болуу себептерин стресс менен көп байланыштырышат эмеспи. Азыркы биздин жетип-жетпеген "оомалуу-төкмөлүү" жашообуздан улам, ушул оорулар көбөйүп кеткен жокпу, калкынын жашоо деңгээли жогору мамлекеттерде бул абал кандай болду экен?
- Мен биринчи кезекте бул оорулардын дүйнө жүзү боюнча дең­гээ­лине токтолоюн. Бүткүл дүй­нөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун Европа бюросунун маалыматтары боюнча Европа региондорунда өлүмдүн санынын 86%ынын 77%ы жогорудагы аталган оорулардын кесепетинен болгондугу айтылат. Серепчилердин пикири боюнча ушундай темп менен жүрүп отурса, 2030-жылга чейин бул сан мындан үч эсеге көбөйүшү мүмкүн. Мына ушуга байланыштуу БУУнун Башкы ассамблеясында 2011-жылдын сентябрында ЖЭОну XXI кылымдын бүт дүйнөдө социалдык-экономикалык өнүгүүгө тер таасирин тийгизип, өнүгүүдөгү жетишкендиктерди артка тарткан негизги коркунучтуу илдети катары карашкан. Бул көйгөйлөргө дүйнөлүк коомчулук, мамлекеттер олуттуу жана жоопкерчиликтүү мамиле жасап, алдын алуу чараларын көрүүсү зарыл.
Ал эми суроонун экинчи бөлү­гүнө кайрылсак, ашкере чарчоо, стресс абалы, башка сырткы факторлордун таасири бул оорулардын жаралышына сөзсүз себепкер болот. Бүткүл дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюму жүрөк-кан тамыр, рак, диабет жана дем алуу органдарынын өнөкөт ооруларын алдын алуунун глобалдык стратегиясы катары бөлүп көрсөткөнү кокустук эмес. Бул оорулардын пайда болуу себептерине ылайык баарына тиешелүү жалпылыктар бар.
Алсак, тамеки тартуу, туура эмес тамактануу, алкоголь ичимдиктерин ичүү, аз кыймылдоо жана башкалар. Бул терс өнөкөттөр, өз кезегинде семирип кетүү, кан басымынын жогорулашы, организмдеги май жана углевод алмашуусунун бузулуусуна алып келет. Бул илдеттердин баарына тиешелүү коркунуч фактору катары жогоруда аталаган жаман адаттар кирет. Ошондой эле, алардын алдын алууга, жашоо образын туура жолго коюуга боло турган мүмкүнчүлүктөр да бар.
Ушул маселе боюнча Бүткүл дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун Европа бюросунун маалыматына назар салып көрөлү: ЖЭОнун негизги коркунуч факторун жок кылуу менен 80% жүрөк оорусун, инсультту жана 2-типтеги кант диабетин, 40% рак илдетин болтурбай коюуга болот экен.
Ошентип, Европанын бир катар өлкөлөрүндө жогорку ажалга орток илдеттерди азайтууга жетишишкен. Жүргүзүлгөн изилдөөлөр көрсөткөндөй, ал ооруларга каршы күрөштөгү жетишкен ийгиликтердин 50%ы коркунуч факторлорун алдын алуудан, ал эми 23-46%ы дарылоонун натыйжасында болгон.
Ал эми бизде көпчүлүк учурлар­да негизинен ооруну дарылоого көңүл бурулуп, анын алдын алуу экинчи планда калып калгансыйт.
- Семинарда оорунун алдын алуу чаралары боюнча кайсы маселелерге басым жасалды?
- Жогоруда айтылгандай, мезгил калкыбыздын саламаттыгына терс таасир тийгизип, адам өлүмүнүн көбөйүп жатышына түздөн-түз себепкер болгон ооруларды азайтуу, дарылоо жана алдын алуу иштериндеги стратегияны жана тактиканы аныктоодо приоритеттүү багыттарды тандап алууну талап кылууда. Ошондуктан ЖЭОго каршы күрөш жүргүзүүнү комплекстүү уюштуруу калктын саламаттыгынын начарлоо процессин гана токтотпостон, ден соолугун чыңдоого да зор өбөлгө түзөт. Учурда бул жаатта өлкөбүздө бир топ чечилбеген маселелер бар. Алардын бири - коомдук саламаттыкты сактоонун ролун туура аныктоо. Саламаттыкты сактоонун алгачкы деңгээлинде бул оорулардын адам өмүрүнө залалын азайтуу жагдайында иштеп чыга турган негизги багыттар катары төмөнкүлөрдү айтаар элем: оорунун алдына алуу (профилактика), дартты өз убагында табуу (диагностика) жана дарылоо. Ошондой эле, дарттапма жана дарылоо технологияларынын бардык аймактарда жетиштүү болуусу, бул илдеттерге каршы күрөштө негизги ролду ойнойт. Мындан сырткары, менежменттин жаңы ыкмаларын киргизүү саламаттыкты сактоонун экинчи жана үчүнчү деңгээлдеринде бул багытта ишти оптималдаштырууга зор өбөлгө түзөт. Өткөн иш-чарада ушул маселелер боюнча приоритеттүү багыттарды тандоого жетиштик деп ойлойм. Бул программанын негизги багыттары Кыргыз Республикасынын 2012-2016-жылдарга карата саламаттыкты сактоо тутумун реформалоо боюнча Улуттук программасынын максаттары менен дал келет.
- Роза айым, Сиз тажрыйбалуу медик, башкы терапевт катары жогоруда айтылган, ажал коштогон ооруулардан кантип сактанууга боло тургандыгы тууралуу окурмандарга кыскача айта кетсеңиз?
- Жогоруда сөз кылган илдеттер негизинен адам өзү жасап алган оорулар деп айтсак болот. Анткени, ал ооруулардын адамдын туура эмес жашоо образынан эле келип чыгат. Маселен, биз, Сиз - бардыгыбыз эле өзүбүздүн ден соолугубузга алдын ала кам көрбөйбүз, ооруп калганда гана врачка жөнөп калабыз. Эми коомубуздагы адамдардын жашоосу ар кыл, кээсинин турмушу материалдык жагынан начар, алар көбүнчө ошол турмуштун айынан капа же сарсанаа болуп, ар кандай стресске дуушарланып, ар кандай илдетке чалдыгышат. Муну объективдүү себеп катары карайлы.
Ал эми турмуш-шарты жакшы айрым адамдар өздөрүн жаман адаттардан оолак кармайбыз, режимди туура сактайбыз деп ойлошот. Алардын арасында да жогорку аталган оорулар менен жабыркагандар четтен табылат. Ошол эле адамдар байкоосуздан "ооруну өзүнө чакырып алаарын" билишпейт. Анткени, биздин элибиздин менталитетине байланыштуу конокко көп барабыз, тамакты ашыкча жеп, уйкудан калган учурлар боло жүргөн көрүнүш. Мына ушул өнөкөттөр деле жыйыла берип, ооруунун пайда болушуна өбөлгө түзөт.Ден соолугум чың болсун деген адам күнүнө 3 км жөө жүрүшү керек.
Азыркы учурда өнүккөн өлкө­лөрдө жашоо образын турмуштун агымына, шартына карата өз­гөртүүгө, адамдар өзүн-өзү көзө­мөлдөөгө өзгөчө мамиле кылышат. Биз дагы ошондой жолду тандашыбыз керек, ар бир адам өз саламаттыгына өзү гана кам көрө алат, биз майда нерсе деп, көңүлгө албай койгон өнөкөт чогула берип, оор илдетке алып келиши мүмкүн экендигин эстен чыгарбашыбыз керек. Мекендештерибизге айтаарым, жалаң эле медиктер эмес, бардыгыбыз ооруну айыктырууну, аны болтурбай коюуну биринчи планга коюшубуз абзел. Ал үчүн курагыбызга, жашоо шартыбызга, иштеген ишибизге карабай, сергек жашоого үйрөнүшүбүз зарыл. Сергек жашоо - бул тамеки тартуудан, алкоголь ичимдигин ичүүдөн оолак болуп, туура тамактануу режимин бузбай, дене-тарбия көнүгүүлөрүн убагында жасап, көп кыймылдап, витамини көп азыктар менен тамактанып, майда-чүйдөгө капаланбай, өзүн-өзү сактоо.
- Куруп берген маегиңизге ыраазычылык билдиребиз, түйшүк­түү ишиңиздерди ийгилик коштосун.