ru ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ru hu ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ky ru fr ky ru fr ru ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ru ru fr ru mk fr ru fr ru ru fr ru fr ky fr ky tt ky ru fr ky ky ru fr ky fr ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ky ru ru fr hbs_cyr uk fr ru ky fr ky ce fr ky ky fr uk ru uk fr ky ky fr ru ru fr ru ce fr ky ce fr tt ky ky ru ru fr ky fr ru ru ru ru fr mn en fr myv fr ky ky fr ky uk fr ru ru fr ru ru fr ru kk fr ru ky fr ru kk fr ky fr ru ru
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
Сынчынын сыңар өтүгү майрыкпы?
Кыргыз Республикасынын Президенттик кызматына талапкерлердин мамлекеттик тилди билүүсүн аныктоо боюнча Борбордук шайлооо комиссиясы түзгөн Тил комиссиясы тууралуу ойлоп отуруп, ушул макалды эстедим. Түзүлгөн комиссиянын курамы жөнүндө буга чейин эл арасында түрдүү сөз болсо да, мен ага анча маани бербей, "эми ар ким, ар нерсе дей берет да, айрыкча биздин коомдо" деп көңүл кош мамиледе элем. Ырасында, комиссиянын курамында чыныгы адис кыргыз тилчилер, бир-экөөнү эске албаганда, жок экен, эмне үчүн мыкты кыргыз тилчилер кирбей калды экен деп гана койгом. Эми минтип, бир кыйла убакыт өтүп, аталган комиссия ишин баштап, президент болчумун дегендерди четинен килемге чакырып, "жонунан басып, азуусун ачып көрүп", сынактан өткөрүп, ал тургай бир-экөөнү "тилди билбейт экен" деп экзаменден жыккандан кийин гана Борбордук шайлоо комиссиясынын булар тууралуу атайын иштеп чыгып бекиткен 3 бетке толор-толбос жобосун кокусунан көрүп, окуп алып, эсим эки болуп, эндиреп отурам.
Анткен себебим, ушул үч бетке толор-толбос жобонун өзүндө, биринчи вариантында, он тогуз ката бар! Ал эми логикалык жактан так эмес сүйлөмдөрдү кошчу болсок, андан да ашат! Олдо, Кудай, ай! Деги биз, бир ишти качан так, туура жазар экенбиз! Ойлонуп отуруп, айлам кетип, ишенип-ишене албай, бул менин колумдагы жөн эле "черновой вариант" болсо керек, башкасы бар бекен деп интернетти ачып карадым. Кудай жалгап бар экен. Сүйүнүп кеттим, окуй баштадым, окуп отуруп жыйырма бир ката таптым! Күйбөгөн жерим күл болду, логикалык, стилдик мүчүлүштүктөрдү айтпай эле коеюн. Деги ошо жерде мен мыкты кыргыз тилчи деп эсептеген, филология илимдеринин доктору Т. Маразыков, илимдин кандидаты Н.Казыев дегендер бар эле, ошолор бир карады бекен деп ойлодум! Биринчисин го "черновой вариант" дейли, эми муну канттик? Айтса, биринчи колго тийген жобону да Борбордук шайлоо комиссиясы бергенсиди эле. Алда кокуй, өлөттүкү ай! Кыжаалат болуп отуруп, мамлекеттик тил жөнүндө, анын учурдагы ал-ахыбалы, эл-жер, өлкө тууралуу толгон-токой түйшүктүү ойго түшүп кеттим. Качан, качан, качан эми биз кадимкидей болобуз?! Качан башкаларга теңелебиз, тең ата болобуз? Жок дегенде ушул бир кичинекей үч бетке толбогон жобону дурустап жазалбайбыз, анан кантип оңолуу жөнүндө, тилдин тагдыры жөнүндө сөз кылабыз.
Арийне, тил маселеси менен өтө көп нерсе чиеленишип, ашташып жатат. Бул жерде эмоциядан мурда акыл керек. Маселе өтө терең, көп тармактуу, элибиздин элдиги менен байланышкан, көп жазылды ал жөнүндө, дагы айтылат, жазылат. Мен эми аны коюп, баштапкы сөздөн алыстабай, темага кайрылайын. Деги мамлекеттик тил боюнча сынакты абсурдга айландырбай, кадырын кетирбей, акыл менен өткөрсөк баарыбызга пайда эле. Болбосо пайдасынан зыяны көп болуп, саясий куралга айланып кетиши турган иш. Анда чыр чыгат, анда эле иш өлдү дей бериңиз.
,,Кайдагы он тогуз, жыйырма ката, кайсы логикалык так эместиктер" деп Тил комиссиясы менен БШК ачууланып, арданбасын үчүн, төмөндө жободогу кездешкен бардык каталарды болбосо да, айрымдарын мисал катары келтирейин. Бардыгын көрсөткөнгө бул жерде гезит бети чак келбес. Эгер зарыл болсо, убагында көрсөткөнгө даярмын. Айта кетчү бир нерсе, бул тууралуу сөз кылып жатып, Тил комиссиясындагылардын эч кимиси менен алыш-беришим жок, алардын бардыгы коомдо өз орду бар, кадырлуу кишилер экенин белгилейм! Мындай каталар бар экен деп белгилөө, мен алардан кыйынмын дегендик эмес. Болгону бир ишти кылсак, жакшы жасасак, оңолсок, өссөк деген эле күйгүлтүк. Эгерде Тил комиссиясынын курамында адис тилчилер көбүрөөк болгондо, балким мындай болмок эмес беле дейсиң аргасыздан.
Анда эмесе караңыз, "Тил боюнча комиссия жөнүндө Жобо" деп аталган документтин биринчи эле сүйлөмү, темасында жобо деген сөз чоң тамга менен жазылат. Мында жобо деген сөздү чоң тамга менен жазуунун кереги жок. Бул орфографиялык ката. Биринчиден, мындай жоболор турмушта ого эле көп, андыктан жобо деген сөз энчилүү ат эмес, чоң тамга менен жазылгыдай! Экинчиден, документ " Тил комиссиясы жөнүндө жобо "деп аталып, энчилүү ат катары жобо деген сөз эмес, тил деген сөз баш тамга менен жазылат.Эгерде аталган жобо өтө чоң саясий мааниге ээ болгондо (мисалы "КПССтин Уставы", "Кыргыз Республикасынын Конституциясы" ж.б.у.с), анда жобо сөзүн баш тамга менен жазса болот болчу. Ушуга окшош эле ката кийинки сүйлөмдө кезигет: "... Кыргыз Республикасынын конституциялык Мыйзамынын 51-беренесине ылайык..." деп. Мында конституция деген сөз чоң тамга менен, мыйзам кичине тамга аркылуу жазылат. Бул эреже, анткени Конституция деген сөз чоң саясий мааниге ээ, мыйзам жалпы ат. Ошондуктан, кыргыз орфографиясынын эрежесинде: " ...Устав, Программа, Декрет, Пакт, Конституция ж.б. сөздөр катышкан зор саясий мааниси бар документтердин наамдарынын биринчи сөзү жана ага кошулуп айтылган жогоркудай сөздөр баш тамга менен жазылат", - дейт. ( Караңыз: Э. Абдулдаев, Д. Исаев Кыргыз орфографиясынын эрежелери, Ф.,1986,74-бет ).
Ырас, кыргыз орфографиясынын эрежелери көп жолу өзгөрдү, айрыкча кийинки учурда. Антсе да, тилчилер билет, бул багытта акыркы кезде аталган кыргыз тилчилерден өткөн эч ким болбогонун, агайлар, кыргыз тилин, анын орфографиясын көп жыл изилдеп, терең түшүнүшкөнүн, соңкулар ушулардын эле начар көчүрмөсү экенин.
Дагы бир мисал: "тил боюнча комиссиянын жыйналышына 9 мүчө катышса, тил боюнча комиссиянын жыйналышы укук ченемдүү болуп эсептелет", - дейт жободо. Көрүнүп тургандай, мында, бир сүйлөмдө эки ката орун алган. Биринчиси - "тил боюнча комиссия" деген аталышта тил деген сөз кичине эмес, чоң тамга аркылуу жазыларын жогоруда айттык. Ушуга байланыштуу ошол эле Э. Абдулдаев, Д. Исаев: "...коомдук уюмдардын, мамлекеттик ар түрдүү мекемелердин, окуу жайларынын наамдарынын биринчи сөзү... баш тамга менен жазылат",- дешет. (Аталган китеп, 73-бет.) Тил комиссиясы ушундай нерсе, демек, анын наамындагы тил деген биринчи сөз баш тамга аркылуу жазылуусу керек. Ал эми биздин комиссиядагы президенттикке талапкерлерден сынак алган адистер, аталган наамды, жободо ар жерде ар түрдүү, кээде кичине, кээде чоң тамга менен жазып ого эле көп ката кетиришкен. Мындан улам, алар орфографиянын бул эрежесин билбейт деген жыйынтыкка келесиң.Көрсөтүлгөн сүйлөмдөгү экинчи ката - "укук ченемдүү" деп кош сөздү ортосуна дефис белгисин койбой жазгандан кеткен. Туурасы - "укук-ченемдүү" деп жазылышы абзел. (Караңыз: жогоруда көрсөтүлгөн китеп, 66-бет)
Кийинки мисал: "... Мамлекеттик телекөрсөтүүсү талапкерлердин мамлекеттик тил сынагын түз ободон чагылдырууга милдеттүү." Байкалгандай, сүйлөмдөгү "Мамлекеттик телекөрсөтүүсү", "мамлекеттик тил сынагы" деген сөз айкаштарындагы мамлекеттик деген бир эле сөздү эки башка - биринде чоң, кийинкисинде кичине тамга менен жазуу, дагы эле болсо, эреже билбегендик же анча көңүл бөлүп, элес албагандыктан келип чыккан ката.
Эми жободо кездешкен каталардын башка түрүнө өтөлү. Жободо жазылат: "Ал эми акцент жана диалектикалык өзгөчөлүктөр, сүйлөө дефектери баалоодо критерий катары эсептелбейт." Жобонун ушул эле жеринде "... президенттик кызматка талапкерлердин кыргыз адабий тилинин нормаларын сактай билүүсүнө....... көңүл бурулат" дейт. Ойлоп көрүңүз, биринчиден, тил илиминде "диалектикалык өзгөчөлүктөр" деген түшүнүк да, термин да жок! Диалектика деген термин философияда бар, ал анын бир бөлүгү! Эгерде авторлор диалектилик өзгөчөлүктөрдү эске алып жатышса, анда "диалектикалык" дебей "диалектилик"деп туура сүйлөп, жазышсын. "Адабий тилдин нормасын бузбай, кесиптик терминдерди сүйлөө максатына ылайык өз орду менен пайдалана билишсин" Анткени президенттикке талапкерлерден өздөрү ошону талап кылабыз деп жатат.
Экинчи нерсе, адабий тилдин нормаларын бузбай, таза сүйлөөнү талап кылып коюп, анан диалектилик өзгөчөлүктөргө, акцентке, сүйлөө дефектилерине көңүл бурбайбыз, ал "баалоодо критерий катары эсептелбейт" дегендери эмнеси?! Ээ, айланайын, логика деген каякта?! Анда эмнеге адабий тилдин нормасын сактоого көңүл буруп, талап кыласыңар? Андан да кызыгы, эгерде президент болчумун деген талапкер таптакыр эле сакоо болуп, анын сүйлөгөнүн эл жакшы түшүнө албаса, бирок өтө бай, акчалуу болсо эмне кыласыңар? Болбосо кыргызча өзү жакшы түшүнгөн, бирок орус, англис тилдерин аралаштырып өтө жаман акцент менен сүйлөгөн, ошонун айынан анын сүйлөгөнүн карапайым калк түшүнө албаган бирөө болсочу? Кыскасы кызык! Кокус тил сынагынан комиссия, бул өңдүү талапкерди өткөрбөй койсо, анда ал комиссияны сотко берет. Анткени комиссия өзү өз жобосунда жазып жатат, мындайга көңүл бурбайбыз, баалоодо ал критерий эмес деп.
Башка бир мисал: БШК " ... талапкердин мамлекеттик тилди билүүсүн тил боюнча комиссиянын корутундусунун негизинде белгилейт" дейт. Ээ, ботом, БШК талапкердин мамлекеттик тилди билүүсүн белгилегидей эмне, ага эн салып, тамга басабы? Кыргызча туура айтсак, БШК талапкердин мамлекеттик тилди билүүсүн билет, билбейт деп аныктаса керек эле. Андан ары: "... Талапкердин мамлекеттик тилди билүүсү мамлекеттик тилде окуй, жаза, өз оюн баяндай билүүсү менен аныкталат", - дейт. Менимче комисссия талапкердин ушуларды кандай деңгээлде аткара билүүсүн текшерүү аркылуу аныктаса керек. Комиссия ошон үчүн түзүлдү да.
"Чечим мамлекеттик тилде чыгарылат жана тил боюнча комиссиянын жыйналышка катышкан бардык мүчөлөрүнүн колу коюлгандан кийин расмий негизге ээ болот." - дейт жобонун дагы бир жеринде. Эгерде так, туура болгубуз келсе, чечим расмий негизге эмес, расмий укукка ээ болот. Кыскасы, бул өңдүү каталар, мүчүлүштүктөр жободо көп. Жогоруда эскергендей, баарын айтып, көрсөтүп отурганга гезит бети чак келбес. Бир эле "тил боюнча комиссиянын" деген сөз айкаштарынын текстте колдонулушун карап көрсөңүз төбө чачыңыз тик турат. Илгери, бир айтканын кайра кайталай бергенди кыргыз тантык дечү экен. Мен комиссиянын мүчөлөрүн андай дебейм. Ашык кетсем кечирим сурайм. Бирок мындай болбойт, туугандар! Бул силерге деле уят!
кыргыз тилиндеги гезит "Алиби"
email • архив • редакция
Парламент коом жана бизнестин кызыкчылыктары үчүн иштей баштады
Парламент и общество ищут пути…
Жогорку Кеңештин депутатына 7000 жумушчу кайрылды…
Бразилия - новый партнер Кыргызстана…
Жизнь, когда кости -
по 25 сомов за кг…
Кому на Руси, то есть, в KG жить хорошо?
Новая тема со старыми фигурантами
или особенности кыргызской политики
Вицелер парады же жумуртканы күздө санайбызбы?
"Единый Кыргызстан" ("Бүтүн Кыргызстан") един с Вячеславом Ханом?!
"Социалдык багыттагы" көбүртүлгөн өлкө бюджети
"Социально-ориентированнный" бюджет страны с воздушными цифрами
же өлкө казынасын кантип толтурууга болот?
или как можно пополнить бюджет страны?
"Я всем сердцем люблю мой Кыргызстан!"
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Токтогулдун милициясы ИИМдин буйругун аткарбагандыктан
Сотрудники милиции Сузакского района будут нести ответственность за утери табельного оружия
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Нобель сыйлыгынын лауреаттарынын жолугушуусунда доклад жасады...
Орустар алтын медаль беришиптир...
Кызык, эмне болуп жатат деги….?
Кыргызстандын жарандарына жасалган мыйзам ченемсиз эксперименттер
В Кыргызстане многие еще только ждут своего часа
Курманбек Салиевич Бакиев, тур ордуңдан, сот келатат!
"Мой курс - отстранить родственников президента от власти"
Курманбек Бакиев кимди мураскер кылып калтырат?
Кого Курманбек Бакиев назначит преемником?