bg en hbs_cyr ru ky hu ky ky en sv fr de de fr fr fr sv en fr en ja fr de ky ky ky ky ky ky ky ky ky mn ky ky ky ky tt ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
Мен, Кыргызбай ажы Нуркулов быйыл 89 жаштамын. Ала-Бука районунда жашайм. Атам Нуркул Орозалиев 1868-1944-жылдары жашап өткөн. Ал өз кезегинде Кыргызстанда Совет бийлигин чыңдоого жана суу чарбасын өнүктүрүүгө чоң салымын кошкон инсан. Чоң атам Тоймат уулу Орозалы Кетмен-Төбө, Ала-Бука жергесинде миң башы, бий болуп эл башкарган экен. Санжыра боюнча Орозалы ХIХ кылымдын ортосунда Ат-Башы, Ак-Сайды жердеген черик уруусунун чоң манабы Тоймат уулу Турдуманбет бийдин бир тууганы болгон. Турдуманбет бий 1863-жылы жазында 5 миң түтүн черик уруусунун атынан Россия падышачылыгына кат жазып, букаралыкка кабыл алуусун өтүнүп, элчилерин жөнөткөн. 1863-жылы 13-октябрда Турдуманбет бий Тоймат уулунун элчилери Омскиде Батыш Сибирь генерал-губернаторунун алдында Россиянын букаралыгына өткөндүгү жөнүндө ант берген. Бул маалыматтар белгилүү тарыхчы, профессор Өскөн Осмонов жазган окуу китептеринде так жазылып жүрөт. Ата-бабаларымдын тарыхка чоң из калтырганы мени, балдарым менен неберелеримди сыймыктандырат.
Өз атам Нуркулдун көркөм образы, анын граждандык согуш жылдарында ыктыярдуу отряд түзүп ага командир болгону, анын отряды 1920-1923-жылдары Кызыл-Жар, Чаткал өрөөндөрүнөн чыккан Аман палван, Арзымат, Баястан, Жакыпбек, Султан, Акматбек өңдүү басмачылардын топторун талкалаган эрдиктери үчүн 1923-жылы Кызыл-Туу ордени менен сыйлангандыгы Кыргыз эл жазуучулары Сагындык Өмүрбаевдин "Өрттү кечүү", Төлөгөн Касымбековдун "Кел-кел" романдарында жазылган.
Тынчтык заман орногондо атам Нуркул өмүрүн Чаткал, Ала-Бука, Касан-Сай, Падыша-Ата сайларындагы сууларды бөлүштүрүү ишин жетектөөгө, Фергана өрөөнүндө дыйканчылыкты өнүктүрүүгө арнаган.
Чоң аталарымдын, өзүмдүн атам Нуркулдун өрнөктүү өмүрлөрүн татыктуу улантууга аракет жасадым. Өмүр бою эл агартуу майданында эмгектендим. Мектептерде мугалим, окуу бөлүмүнүн башчысы, директор болуп иштедим. Бир катар райондордо билим берүү бөлүмдөрүн жетектедим. Эмгегим бааланып, элдин алкышына татыдым, "Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген мугалими" деген ардактуу наамга ээ болдум, СССРдин жана Кыргыз Республикасынын эл агартуусунун отличниги болуп таанылдым.
Айтайын дегенимдин негизгиси бул эмес. Көптү көргөн адам катары мени мекеним Кыргызстандын келечеги көп ойлондурат. Радио, телевизор жана гезиттердеги маалыматтарды окуп талдап, республикабыздын жетишкендик терине кубанам, кемчиликтерине кадимкидей жүрөгүм ооруйт. Кыргызстандын карыя атуулдарынын бири катары, канткенде Кыргызстан социалдык-экономикалык жактан оңолот деген суроонун үстүндө көп ойлоном. Башыма ар кандай ойлор келет. Элге, жетекчилерге билдирсем менин пикирим эске алынып, өлкөбүздүн өнүгүшүнө түрткү болоор беле деген да пикирге келем. Калем алып бул макаланы жазышымдын негизги себеби да ушунда. Эмесе өз ойлорумду ортого салайын.
Жаңгак өстүрүүнү колго алсак
Кебимди Арсланбап жаңгак токоюнан баштагым келет. Бул жаңгак токоюн кудайым кыргызга энчилеп берген. Мындай байлык дүйнөнүн бир да жеринде кездешпесе керек. Дүйнө элине "грек жаңгагы" деген ат менен белгилүү болгон кыргыздын жаңгагынын адамдын ден соолугуна тийгизген пайдасы байыркы замандарда эле далилденген экен. Эмне үчүн экономикалык жактан өтө натыйжалуу болгон жаңгак өндүрүү иши жолго коюлбай келет? Кудай берген Арсланбап жаңгак токоюн сактап кеңейтүүнүн ордуна, жаңгак жыгачынын баалуулугун түшүнгөн, акчаны жанынан артык көргөн шылуун-ишкерлер токойду кыйып, сатып жатканын укканда зээним кейийт. Менин укканым боюнча Улуу Ата Мекендик согуш жылдарында союздаш державалардын башчыларынын Тегерандагы жолугушуусунда АКШнын президенти Рузвельт Сталинге Кыргызстандагы Арсланбап жаңгак токоюн саткыла же арендага бергиле деп сураган имиш. Ошол кезде Кыргызстанда 200 миң гектар жерде жаңгак өстүрүлчү экен. Азыр канча калганы белгисиз. Жаңгак Кыргызстандын дээрлик бардык аймактарында өсөөрүн турмуш көрсөттү. Кыргызстандын түштүгүндөгү бири-бирине уланган Падыша-Ата, Сары-Челек, Ноокен, Сузак, Өзгөн жерлеринде бөксө тоолордун бооруна, капчыгайларына, тоо этектерине жаңгак эгип, токойго айландырса болоор эле. Жаңгакты Сары-Өзөн Чүйгө, Таласка, Ысык-Көлдүн айланасына, өзгөчө шоссе жолдорунун жээктерине тиксе 8-10 жылда эле мөмө бере баштамак.
Жаңгак элибизге пайдалуу азык болмок. Ашыгын жыйнап, чет мамлекеттерге экспорттоо мүмкүнчүлүгү ачылмак. Кытай Эл республикасында да жаңгак өстүрүүгө көңүл бөлүп, анын жапыз (полу карлик) түрүн ойлоп таап, көп жерлерге өстүрүп жатат деп угам. Бирок Кытайдын жаңгагы кыргыз жаңгагындай сапатка жетпесе керек. Мен билгенден акыркы жылдары Түштүк Корея Кытайдын эмес Кыргызстандын жаңгагына кызыгып, тонналап алып кетүүдө. Кыргыз жаңгагына кызыккан өлкөлөр менен атайын контракт түзүп, даярдоо бөлүмдөрүн ачып, баасын аныктап койсо эл өзү эле жаңгакты жыйнап бермек. Жаңгак менен катар Баткендин өрүгүн көбөйтүп, анын түшүмдүүлүгүн көбөйтсөк. Бул дагы Кыргызстан экспорттон чоң пайда таба турган тармак болмок. Бул кирешелүү тармакты өнүктүрүү жагын мамлекет жетекчилиги колго алат деген ойдомун.
Мен динге берилген адаммын. Алладан насип болуп, Меккеге барып зыярат кылып келгем. Куранды, диний китептерди көп окуйм. Ал китептерде бейиш сүрөттөлүп жазылат. Ошол китептердеги бейиштин сыпатталышын окуганда көзүмө өзүбүздүн мекенибиз Кыргызстандын жаратылышы элестейт. Алла баарыбызга бейишти насип кылсын.
Кээде кудай кыргыз элине бейиштин үлгүсү болгон жер соорусун энчилеп бергенби деп да ойлойм. Кыргыз жери, өзгөчө тоолору, талаалары жай мезгилинде атыр жыты аңкыган гүлдүү чөптөргө оролот. Ар бир чөптүн, өсүмдүктөрдүн гүлүндө даяр, экологиялык жактан таза балдын тамчысы жатат. Аларды жыйнай турган бал аарыларын, бал челектерди көбөйтүү, бал өндүрүшүн колго алуу мезгилдин талабы. Бал челек кармоону үйрөнүп алса, ар бир эле адамдын колунан келет. Бал челек кармоо кесибин мектептерде деле үйрөтсө болот. Жакшысы, мындай кесип ээлерин атайын билим берүүчү кесиптик окуу жайларында, жогорку билимдүү адистерди агрардык университетте деле көбүрөөк даярдаса жакшы болмок. Бал өндүрүү ишин жакшыртуу үчүн аны жакшы баада кабыл алып, чет өлкөгө экспорттоочу ишкерлерди аныктоо керек. Акыркы жылдары бал өстүрүү Кытайда да күчөптүр. Бирок эл аралык экспертиза көрсөткөндөй, алардын балынын сапаты Кыргызстандыкына жетпейт экен. Кыргызстанда өндүрүлгөн бал эл аралык көргөзмөлөрдө жогору бааланып, Япония өңдүү өлкөлөр аябай кызыгып жатканын угуп, билип жүрөбүз.
Таза суу жана суусундук-
Кыргыз элинде "Элдин башы болгуча, суунун башы бол" - деген накыл сөз бар. Кудайдын буйругу, Манас баштаган ата-бабаларыбыздын акылмандыгы, баатырдык күрөшү менен Кыргызстан суунун башына жайгашкан, суу ресурстары боюнча Борбордук Азиядагы эң бай өлкө болуп эсептелет. Эми бул байлыкты акыл-эс менен натыйжалуу пайдалануу башкы маселе. "Суу сыйлаган зор болот, суу кордогон кор болот" дейт элибизде. Элдин негизги байлыгы болгон сууну коңшу элдерге өз кызыкчылыгы үчүн сатып жибергендер кудайдан кандай жаза алганына баарыбыз күбө болдук.
Нарын дарыясын бизге кудай берген, түшүнгөнгө бул дарыя кыргыз элинин соолубас кенчи. АКШда Аппалачи тоосунан агып түшкөн Теннеси деген биздин Нарын дарыясына окшогон дарыя бар. Экономиканы өнүктүрүүнүн жолдорун жакшы билген АКШнын өкмөтү бул дарыяга 25 ГЭС куруп пайдасын көрүүдө. Келечекте Нарында да ушунча ГЭС курулушу керек. Эми кептин баары курула турган ГЭСтерди ар кандай себептер менен башка өлкөлөргө тарттырып жибербей, аларга кыргыз мамлекети, кыргыз эли ээ болушу керек.
Бир кезде иче турган таза суу бензинден кымбат болот экен десе ишенчү эмеспиз. Эми ошол сөздөр чындык чыкты. Чет мамлекетке барып келген тааныштарым, уул-кыздарым ал жакта иче турган таза суу өтө таңсык, керек болсо бензинден да кымбат экендигин айтып жатышат. Ал эми биз анын баркына жетпей ысырап кылып жатабыз. Куранда деле ысырапкорчулук менен пайдаланган суунун акыреттеги сурагы өтө катуу болот деп айтылат. Байкашымча эл, өзгөчө жаштар спирт ичимдиктеринен оолактагансып калды. Муну той-топурлардан көрүп жүрөм. Бирок дагы эле масчылык деген жексур көрүнүш, элибизге көп зыян келип, далай өмүрлөрдү кыйып жатат. Мекенибиздин негизги байлыгы болгон таза сууну экспорттоо маселеси мамлекеттик жогорку деңгээлде колго алынышы керек. Жаратылыштын кыргызга берген бул байлыгы үнөмдүү пайдаланылып, жогорку баада сатуу ишин жолго коюш, кен казып алгандан жеңил эмеспи.
Кыргыз элинин байыртадан эле негизги суусундугу кымыз болгон. Эми кыргыз эли арактан баш тартып, ата-бабасы ичип келген кымызга өтүшү керек. Азыркы учурда кымыздын баа баркы, анын ден соолукка пайдасы дүйнө элине белгилүү болуп калды. Кымызды жасоонун технологиясын кыргыздан жакшы билген эл жокко эсе. Кыргызстандын жер шарты, табияты, жылкы чарбасын өстүрүүгө өтө пайдалуу. Жылкынын санын көбөйтүп, адистештирилген фермаларды түзүп, кымыз өндүрүү ишин натыйжалуу тармакка айландырууга эмне үчүн болбосун. Кымыз өндүрүшүн жолго коюу менен өз элибиздин кымызга болгон талабын канааттандырып, бул баалуу суусундукту чет өлкөгө жыл бою экспорттосо болот деген пикирдемин.
Кыргыз элинин жаратылышын, өзгөчө тоолорун көрүүгө кызыккан туристтер үчүн жылкы чарбасынын өнүгүшү, жылкыны транспорт катары пайдалануу да элибизге пайда алып келмек.
кендирин кескен коррупцияны жок кылуу негизги максат
Айрымдар коррупция десе паракорчулукту эле түшүнөт.Коррупция өтө кеңири тараган, өтө зыяндуу көрүнүш экендигин, анын кесепетин баарыбыз көрүп жатабыз. Коррупциянын эң зыяндуусу казынага кол салуу. Кызмат абалынан пайдаланып, казынага кол салгандар көбөйсө, ал мамлекет эч убакта оңолбосун тарых далилдеген. Диний китептердин биринде мындай уламыш бар. Ислам тарыхындагы белгилүү Осмон халифтин кабыл алуусуна анын жакын тууганы келет. Аны кабыл алып жатып Осмон халиф: "Сен мамлекеттик иш менен келдиңби же туугандык маселе менен келдиңби?" - деп сурайт. Тигинин тууганча келгенин уккан халиф күйүп турган чыракты өчүрүп, башка чырак күйгүзөт. Муну көргөн тууганы: "Эмне башка чыракты күйгүздүң?" - деп сураса. Халиф: "Биринчи чырактын күйө турган майы казынанын акчасынан, экинчи чырактын майын өзүмдүн акчама сатып алгам, тууганча сүйлөшүү үчүн казынанын майын пайдаланганга акым жок" - деген экен. Ушундан улам араб эли, анын башчылары VII-VIII кылымдарда Араб халифатын түзүп, аны дүйнөлүк империяга айлантып, ислам динин,маданиятын тараткан. Кыргызстандагы жүздөгөн мамлекеттик кызматкерлерди айтпай эле коеюн, өлкөнү 1991-2010-жылдары башкарган эки призидент казынага кандай мамиле кылды? Азыркы аткаминерлер казынага кол салганды адатка айлантып алганын кантип жашырабыз. Бир коррупционер кармалса, анын ордун андан ашкан экинчи коррупционер ээлеп жатпайбы.
Коррупцияга каршы күрөштү күчөтүү боюнча Президент А.Атамбаевдин саясатын жапа тырмак колдоп, бул илдеттен кутулбасак, кыргыз элинин турмушу такыр оңолбойт. Бул өнөкөткө айланган жексур көрүнүштү жоюу оңойго турбайт. Мыйзамдуулукту коргой турган ички иштер министирлигинин айрым кызматкерлери, айрым сот, прокурорлор пара алмайынча жашай албай калганын эл көрүп, билип, ошолордон жардам алуудан үмүттөрүн үзүп коюп жатпайбы.
Мамлекеттин негизин жер менен эл түзөт. Ата-бабадан калган жерибизди сактайлы, ар бир укум жер үчүн күрөшүү керек. Чек араларды тезирээк тактап, коргоо зарыл. Бул иште мамлекеттик тийиштүү органдар чечкиндүү аракет жасашы керек. Чек араны тактоодо жалтактоонун кереги жок. Бул иште коррупцияга жол бербөө эң башкы талап.
Жаштарга татыктуу тарбия берели
Элибизде "Атаны көрүп уул өсөт, энени көрүп кыз өсөт" деген накыл сөз бар. Менин баамымда ата-бабадан бери уланып, элди эл кылып сактап келген нарк-насип жоголуп баратат. Айыл-кыштактарда үлгү болоорлук карылар чанда кездешет. Өздөрү тескери иштерди жасаган, арак ичкен чалдар бар. Жаштарга акыл айтмак турсун, жөндөп бата бере албаган чалдардын саны көбөйдү. Совет доорунда да жаштарды тарбиялоонун эң сонун жолдору, эрежелери бар эле. Ата-энесинин сөзүн укпай, эртеден кечке телевизор, компьютер ойногон, басса-турса чөнтөк телефонду шыкаалаган эле балдар. Ааламдаштыруунун шартында, ата-энелер балдарын ошол интернетке, телевизорго тарттырып жибергендей жагдай жаралды. Шаарды коелу, айыл жергесиндеги улан-кыздардын баштары батыштын идеологиясын таратуучу оюндарды, кинолорду, радио, теле көрсөтүүлөрдөн арылбайт. Жергиликтүү радио уктурууларга, телекөрсөтүүлөргө балдар, жаштар көңүл бурбай баратат.
Жаштарга тарбияны күчөтүү зарыл. Бул үчүн ата-энелер, улуу муундагылар өздөрү үлгү болушу абзел. Балдарында аруу сезимдерди, адамгерчилик бийик сапаттарды калыптандыруу үчүн ата-энелер балдарын маңдай тери менен тапкан адал оокат менен багышы зарыл. Арам жол менен табылган акча менен багып өстүргөн уул-кыздардан келечекте жаман адамдар чыгаары, тукум бузулаары ыйык хадистерде көп айтылат. Мунун чындыгын турмуш деле көрсөтүп жатат. Муну үй-бүлө күткөн ар бир адам ойлонуп, келечектеги балдарын маңдай тери менен тапкан акча менен багууну адатка айлантышы керек. Мына ошондо коррупциянын негизги тамыры үзүлөт.
Урматтуу окурмандар бул макалада карыялык оюмду айтууга аракет кылдым. Пикиримди жалпы эл, эл башчылары эске алат деген ишеничтемин.
Кыргызбай ажы Нуркулов, Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген мугалими, Кыргыз Республикасына өзгөчө эмгек сиңирген пенсионер, Ала-Бука району.