ky en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru cs ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ru hu ru tt ru ky ru ru ru ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky bg ky ru ky ky ru ru ru ky ru ky ru kk ru ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru tt ru ky ru ky ru
"Агым", 15.01.10 - 27-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
Жекшемби күнкү лаззатта - аял өзүн жаман сезип, дене табы көтөрүлүшү мүмкүн. Эгер боюнда болуп калса перзенти копол, орой, ата-эненин тилин албаган бала болуп калышы ыктымал.
Дүйшөмбүдөгү лаззатта - өзүн жакшы сезет, денеси сергек болот, боюна болгон балдары ажарлуу, акылдуу чыгат.
Шейшембидеги лаззатта - өзүн жаман сезет, бөйрөк ооруга чалдыгып, боюна бүткөн бала да начар чыгышы мүмкүн.
Шаршембидеги лаззатта - өзүн жаман сезет, талма ооруга чалдыгып, боюна бүткөн бала араңжан төрөлөт.
Бейшембидеги лаззатта - өзүн жакшы сезет, дени сак болот, төрөлгөн балдары мартабалуу болушат.
Жума күнкү лаззатта - өзүн жакшы сезет, дени сергек болот, боюна бүткөн балдары зээндүү болушат.
Ишембиде лаззатта - өзүн жаман сезет, төрөлгөн балдары заар, көржеме болот.
Эмне үчүн адамдар көп ооруйт десе, көрсө, лаззатка көрүнгөн күндө эле бата бербей, эрежесин да билүү керек турбайбы.
Кыз күйөөгө тийгенге чейин жигиттер менен жүрүп кыздыгы менен кош айтышканын байкабай калат. Анан эле ыймандуу бирөөнүн көзү түшүп, кыздын колун сурайт. Мындай болот деп ойлобогон кыз дароо макулдугун берет. Жигит тарап куда болуп келип, той болор күндү белгилешет. Ошондо кыз ички сырын апасына айтып, кеңеш сурайт:
- Эч нерсе эмес, - дейт апасы кебелбей, - нике түнү төшөккө жатарда бир даана кулпунайды салып кой, күйөөң эч нерсе байкабай калат. Нике түнү кыз апасы айткандай жасайт. Жигит чын эле байкабайт. Үч күндөн кийин апасы сурайт:
- Баары сиз айткандай болду. Шек албады. Бирок эзилген кулпунайды сууруп чыгып текчеге койсом, күйөөм сырттан кирип, ай дегиче болбой жеп койду. Апа, эми эмне болот?
- Эч нерсе болбойт кызым, кезинде атаң бүтүн помидор жеп да өлгөн эмес.
Ата, казанды дагы ур!
Совет мезгилинде көпкөлөң парторг жалгыз эрке уулуна эрте эле аял алып берет. Үч күн өткөндөн кийин уулун чакырып түнкүсүн эмне кылып жатышканын сурайт.
- Эч нерсе деле кылган жокпуз, - дейт баласы, - биртопко чейин жомок айтышып, аркы-беркини сүйлөшүп уктап калабыз.
- Жарабайт, - дейт атасы, - баланын иши дайым чала. Угуп тур балам, мен сырттан казанды какканда аялыңды жылаңач чечиндиресиң. Чечиндиргенден кийин өзүң да чечин. Анан киндигинен ылдый бир карыш жерине тиги чормоңду кийиресиң. Мен сырттан казанды каккан сайын өйдө-ылдый өпөңдөй бересиң.
Парторг түн киргенде казанды бир жолу кагып, эмне болду дегендей тыңшап калат. Баласы да атасы айткандай жасап күтүп турат. Бул тынчтыкка чыдабаган парторгдун келини "эй, казанды тез-тез ургулачы" деп кыйкырган экен.
Жаңы кыргыздын аялы ойношу менен акышын салып кыйкырып, жыргалдын туу чокусуна аз калганда сырткы эшик ачылып, күйөөсү келе жатканы байкалат. Аял ойношун шкафтын ичине кир деп үстүнөн түшүрөт да, ысытма болуп ооруп жаткан адамдай түр көрсөтүп ого бетер онтоп кирет. Аялынын түрүн көрүп айласы кеткен күйөөсү сырт кийимин чечип шкафка илейин деп эшигин ачып жашынып турган эркекти көрөт да:
- Келесоо! - дейт ызырынып, - адам ооруп өлүп баратса "тез жардам" чакыруунун ордуна жашынмак ойноп жүргөнүн көр!..
Шарапатты көп ойлойм. Экөөбүз мектепте чогуу окуганбыз. Бой жетип калган мезгилибиздеги бир окуя эсимден такыр кетпейт
Дарыянын четинде күрүч талаалары көп болгондуктан, жасалма көлдөр да көп эле. Бир жолу Шарапат экөөбүз козу жайып олтурсак ондон ашуун айылдын тентек балдары бизден анча алыс эмес көлмөгө келип дырдай жылаңач түшө башташты. Кызыгып кетип мен да бардым. Балдардын арасында армияга барбаган Жунус да жүрөт. Турсий кийген жалгыз ошол. Суу бат эле ылайланып кеткендиктен, тунганча кумда жатабыз. Анан Самат деген тогузунчу класста окуган бала кыздардан кеп салып, алардын аялуу жерин сүрөттөп айта баштайт. Ушунчалык Биз болсо дем тартпай угабыз. Ал пионер лагерине барганда тарбиячылардын жылаңач денесин көргөнүн айта берип түгөтө албайт. Атургай жылаңач аялдардын сүрөтүн да укмуш тартат. Анан шарик түртмөй оюнун баштадык. Ал өтө жөнөкөй. Ылайдан жарым карышка жетпеген түтүк жасап анын экинчи учуна жүндөн тоголоктонгон шарик коюлат. Ким ошол шарикти түтүк аркылуу алигисин салып түшүрсө жеңүүчү болот. Баарыбыз колубуз менен ушалап тургузуп түтүккө салабыз. Бирок шарик оңой менен түшпөйт. Атургай Жунус да түшүрө албады. Акыры белин артка эңкейтип жатып шарикти Самат түшүрдү. Оюн бүтүп таза сууга чайынып кийингенден кийин балдар үйлөрүнө жөнөштү. Мен түш оогондо Шарапатка келдим.
- Кезекке туруп эмне кылып аттыңар? - деди Шарапат.
- Жөн эле ойнодук.
- Жөн эле деп коет, эмне жашырасың, чыныгы классташ болсоң айтасың.
- Кантип айтам, ал уят да.
- Айта бер, мен эч кимге айтпайм.
- Чын эле эч кимге айтпайсыңбы?
- Айтпайм деп сөз бербедимби.
Эми ойлосом Шарапат ошондо 16-17 жаштагы кадимкидей жетилип, эркек самаган кыз экен. Ал экөөбүздүн ошол сөзүбүздөн кийин өңү тамылжып, бир башкача өзгөрүлө түштү. Мени козголсун дегендей колун койнуна салып, кош алмасын эзгилеп алды да:
- Кана, көрсөтчү, сеники да турабы? - деди.
Мен Шарапаттын дүүлүгүп, эки бети алоолоп жатканын байкадым.
- Оболу сен көрсөт.
- Биринчи эркектер көрсөтөт.
Шарапат киши жокпу дегендей айланага бир сыйра көз жүгүртүп, кызылдан тигилген чыт шалбарын ылдый түшүрүп, көйнөгүн өйдө көтөрдү. Мен анын жан жерин көргөндө бүткөн боюм дүркүрөп, бир башкача болуп кеттим. Башка чыдап туралбайт элем. Чуркап жетип Шарапатты басып жыгылдым. Ал кенедей да каршылык көрсөткөн жок. Моокумум канганча кучактап жаттым… Мунум Шарапатка жакпады окшойт. Ал бир убакта өйдө болуп коюу тикендердин далдасына өттү да, энеден туума чечинип, астыбызга тезек терген капты жайды…
Өмүрүмдө далай аялды көрдүм. Бирок Шарапаттын ошентип жатканын эч кимге окшоштура албадым. Ошол күнү Шарапат экөөбүздүн бетибиз ачылып, ысык сезимге бөлөнүп жаттык. Ал кош алмасына колумду басат, бетимден өөп, жакшы көргөнүн билдирет. Эми ойлоп көрсөм ал өнөрлөрдү мага да, Шарапатка да эч ким үйрөткөн эмес. Тек гана табигый ышкыбыз ойгонуп, экөөбүздүн аракетибиз өзүнөн өзү жасалып жатты. Бул деле жаратылыштын мыйзамы экенин ошондо түшүнгөм.
Мен Шарапат менен кеч күзгө чейин жолугушуп жүрдүм. Ал бирге окуган менен кадимкидей жетилип, сулуусунан келген каратору кыз болду. Колдору эмгекке бышкан шамдагай эле. Чоң жигиттер, мугалимдер тийишсе кадимкидей кызганчумун. Экөөбүздүн мамилени жан адамга айтпадым. Самат сыяктуу мактанган да жокмун. Бирок көлмөгө келгенде шарикти Самат менен бирдей түшүрүп жүрдүм. Кийинчерээк Шарапат мага түшүнүксүз себептер менен мени жанына жолотпой койду. Сыягы көп нерсени түшүнүп калса керек. Ал мектепти аяктап шаарга окууга кетти. Кийин алыскы райондордун бирине турмушка чыгып кеткенин уктук.
"Эки тоо көрүшпөйт, эки адам көрүшөт" деген чын экен. Экөөбүз он жылдан кийин мугалимдердин курсунда жолуктук. Дагы эле ажарлуу, дагы эле сүйкүмдүү. Өткөндөрдү эстеп күлүп жүргөнүн айтты. "Шарик түшүрбөйлүбү" деген сунушума макул болбоду. "Барган жерим жакшы, күйөөм эстүү жан, күнөө кылбайын" деп жүзүмдөн өөп коштошо берди.
"Календарь оңолсо, калкка жакшы болмок"
Бүт ааламда жашоонун, тиричиликтин башталышы убакыт, күн, ай, жыл эсебинен, тактап айтканда, календардан башталары анык. Бирок кылым тогошкону менен илгертен жыл сүрүштүрүп, өз алдынча убакытты эсептеген кыргыз календары оңдолбой келет. Жакында редакцияга азыркы календардын мүчүлүштүктөрүн айтып, "календарыбызды астрономиялык-физикалык табигый мыйзамдарга туура келтирсек болбойт беле" деп Жалал-Абад облусунун Көк-Бел айылынын тургуну Анарбек Темиркулов келиптир.
- Анарбек ага, азыркы календардын эмнесине макул эмессиз?
- Азыркы календарда мүчүлүштүктөр өтө эле көп. Муну кезинде окумуштуулар да эске алган эмес. Менин сунушум, 17-мартты кайра 1-март кылып астрономиялык-физикалык табигый мыйзамга туура койсок. Кайсы жагынан далилдебейли күн-түн 21-мартта эмес, 17-мартта теңелет экен. Тарыхка кылчайсак, 1-март Юлий Цезардын убагында күн-түндүн теңелүүсү катары жаңы жыл деп майрамдалчу экен. Кийин Цезар жаңы жылды эки айга артка жылдырган. Ошентип мезгилдер жаздан башталбай кыш, жаз, жай, күз, кайра кыш менен бүтүп калган. Бул суткалык айырмачылыктарды жараткандыктан, Рим папасы Григорий XIII юлиан календарындагы ыңгайсыздыктарды жоюу максатында 5-октябрды 15-октябрь кылып 10 күн аттап, күн-түндүн теңелүүсүн 21-мартка алып келиптир. Кийин В.И.Лениндин сунушу боюнча РСФСР Совнаркому юлиан жана григориан календарында 13 күн айырмачылык бар деп, 1918-жылдын 1-февралын 14-февралы деп кабыл алган. Ушундай аттап кетүүлөрдүн натыйжасында латын айларынын 23 күнү жылып кеткен. Ошол кезде Совнарком 13 күндү артка кайрыганда латын айлары биринчи күндөрүнөн башталмак. Мунун кесепетинен зодиак айлары да айдын жыйырмасынан башталып калып отурат.
- Болуптур, сиз айткандай кылдык дейли, мындан эл эмне утат?
- Календарды туураласак жылдын төрт мезгилинин башталышы, аякташы ордуна келип, күн-түндүн теңелүү күнү такталмак. Экинчиден, зодиак айлары ар бир айга дал келип, жайкы, кышкы чилде так аныкталмак. Апта, айлар аталыштарына жараша ордуна келип, айыл чарба жумуштарын жөнгө салууга зор салым кошулат. Мындан сырткары, бул календардын колдонулушу менен жылдын орточо узактыгынан ашык болгон 28 секунд 1 секундага ылдыйлап, глобалдык жылуулуктан адамзат кичине болсо да арылмак. Эгер бул ишке ашса кыргыз тарыхта калат.
- Ай, апта айлары ордунда эмес дедиңиз. Муну кандай түшүндүрөсүз?
- Ал жөнөкөй эле. Мисалы, сентябрь - латынча september - septem - 7 дегенди, oktober - 8, november - 9, dezember - 10 дегенди билдирет. Азыр декабрь 12-ай болуп жүрөт. Көрдүңүзбү, азыркы айлар маанисине жооп бербейт. Башкача айтканда, айлар эки орун артка жылып кеткен. Бул катачылыктарды эске албай, григориан календарына кыргызча айларды чаптап салдык. Натыйжада Чын куран айы биринчи айтылбай, анын ордуна Жалган куран айы туруп калды. Мындан улам башка айлар да бир орундан жылышып калды. Эгер кыргызча айлардын тогоолдорун, жаңы күндү, жаз мезгилиндеги үркөрдү, астрономиядагы беш тогоолду жана күн-түндүн теңелүүсүн эске алып, 17-мартты 1-март десек, айлар ордуна келет. Ошондо Жалган куран акыркы ай болот. Баса белгилей кетчү нерсе, айлардын аякташы да григориан календарында чаржайыт. Ал эми аптага келсек, жекшемби жума башында турушу керек. А биз аны акыркы кылып койдук. Чечмелейли, жекшемби - як-шам-ба дегенден келип чыккан. Бул жерде "як" бир дегенди билдирет. Акшам - таңкы жарык, ба - байламта. Дүйшөмбү - ду-шам-ба. Ду - эки дегенди билдирет. Шейшембиде се - 3, шаршембиде чор - 4, бейшембиде панч - 5, ишембиде иши - 6, жумада йума - жума дегенди билдирет. Анан кайдан барып дүйшөмбү биринчи күн болсун. Орустардыкын деле карап көрөлү, "среда" "ортосу" дегенди билдирет. А "среданы" карасаң аптанын ортосунда эмес.
- Айлардын аякташы да чаржайыт дедиңиз…
- Жаз мезгилинин астрономиялык суткалык узактыгы 93 сутка. Аны 3кө бөлсөк 31 күндөн болот. Алар Чын куран, Бугу, Кулжа айлары. Жай мезгили да 93 күн. Андыктан бул мезгилдин Теке, Баш оона, Аяк оона айлары да 31 күндөн болот. Күздүн астрономиялык суткалык узактыгы 90 сутка. Аны үчкө бөлсөк ар бир ай 30дан аяктайт. Кыш мезгилинин астрономиялык суткалык узактыгы 89 сутка. Ошол себептен Үчтүн айы 30, Бирдин айы 30, Жалган куран айы 29-30 күндөрдөн болушу керек. Мындай болгондо латын, зодиак айлары да иретке келет. Бул календарды астрономиялык-физикалык табигый мыйзамга туура десек болот. Буларды эске тутууга да жеңил. Мурдагыдай кайсы ай канчасынан жаңырат деген баш оору жоюлат.
- Айыл чарба жумуштарына сиз сунуштаган календарь кандай таасир бере алат?
- Азыр жазында жер карайса эле жер айдап эгин сээп киришет. Бул туура эмес. Төмөнкү зонадагы эл жок дегенде беш тогоол өткөндөн кийин айдап-себүүнү башташ керек. Мындан эрте себилген эгин начар чыгат же чыкпай калат. Ал эми ортоңку, бийик тоолуу зонада үч же бир тогоол болгондо гана айдап-себүү жүргүзүлөт. Дыйкандар буга маани бербегендиктен, азыркы колдонуп жүргөн календарда, гезит-журналдарда тогоолдор көрсөтүлбөгөндүктөн айыл чарбасында түшүм жакшы болбой жатат.
- Сиздин календарь боюнча жай, кыш чилделери кайсы убакыттарда болот?
- Жайкы чилде 13-июлдан башталып 21-августта бүтөт. Бул жерде жайкы мезгил 93,6 сутка болгондуктан жайкы чилде 2-3 күн узарышы мүмкүн. Кыш мезгили өзү 89-90 сутка болгондуктан, анын ичинде кыш чилдеси 40 күн. Кыш чилде 12-январдан башталып 21-февралда чыгат. Бирок, 21-февралдан 17-мартка чейин кыш күчүндө болот. Чилденин так ортосу 31-январды кыргызда каңтар дешкен. Бул айткандарым кыргыз календарынын пайдалуу жактарынын азы гана. Эгер жакшылап түшүнсө мен сунуштап жаткан кыргыз календарынын пайдалуу жактары абдан көп. Кыргыз эли туурамачылыкты, оомачылыкты коюп, касиеттүү Ноорузду жаңы жыл кылып, календарыбызды оңдоп-түздөсөк болот эле. Мен канча жылдан бери кыргызча, латынча, зодиак жана айлар бир системага келтирилген долбоорду сунуштап келатам. Буга өкмөт, ажо, парламент маани берсе өтө чоң утуш болмок.
Бетти даярдаган Мелис СОВЕТ уулу, тел.: 386713, e-mail:melis@vb.kg
кыргыз тилиндеги гезит "Агым"
email • архив • редакция
Эгемендүү, бирок эркин эмес
Кытай кыргыз ГЭСине кызыгар бекен?
Суу башы болгонубуз кайсы?
Жайлоо - белет алгандай театр беле?!
Жерде мунай, асманда Кудай!
"Илим чөйрөсүнө да жаңылануу саясаты зарыл"
Кызыл шапкечендер оңолмоюн коом оңолбойт
Каргайын десем жалгызсың, каргабайын десем…
Бара берсемби же пара берсемби?
Билимдин билиги чындап жануудабы?
Сыйлык да, сыймык да "Агымда"
"Ак калпак дайыма жанымда жүрөт"
КР эмгек сиңирген артисти Расул МАМАТКУЛОВ:
"Артисттерге аракеч болуу оңой"
Махабат рыцарынын туулган күнү
Адам өмүрүн кыйган зилзала, кылтакка илинген баңги "королу" жана талашка түшкөн Чернобыль апааты
Эсен болуп эстей жүр
Виталий мыкты европалык боксчу
Оорунун уяты жок, дарты катуусу гана бар
Канайымдардын тактысы жана бактысы
Аптадагы күндөрдүн лаззатка таасирлери