hbs_cyr ky el cs ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ru ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky tt ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ru ru en
Мекенчилдик мектепке ат коюудан башталабы?
Бүгүнкү сөз кылалы деген тема көптөн бери басма сөз бетинде бирин-серин козголуп жүрөт. Эгемендүүлүктөн кийин республикабыздагы жүздөгөн мектептердин аттарын өз билгенибиздей өзгөртүүгө жетиштик. Ырас, мектептерге аты ыйгарылып жаткан инсандарыбыз да ата журтуна сиңирген эмгектери менен айырмалангандар экени талашсыз. Бирок алардын канчалык деңгээлде мектепке тиешеси бар?
Кеп мына ушунда. Кадыр-баркына, сиңирген эмгегине караганда акча каражаты, тааныш-билиштери көптөр мектепке тиешеси бары-жогуна карабай аттарын койдуртуп жатышканына күбөбүз. Кай бир учурда мектепке, көчөгө жана дагы алыскы айылдарга бир эле адамдын ысмын коюп койгон учур да кездешет. Чындап келсек, ал адамдын өмүр баяны анчалык жүктү көтөрө албайт. Мектепке кайсы бир адамдын атын коюуда анын мектепке, жалпы эле билим берүү жаатына сиңирген эмгеги эске алынса. Бул бир чети ошол адамдын атын алып жүргөн мектептин окуучуларын мекенчилдик патриот сезимге тарбиялоого өбөлгө түзмөк беле. Анткени акыркы мезгилде мекенчилдик сезими жаштар арасында жакшы калыптанбай жатканы жашыруун эмес.
Менин жеке пикиримде билим ордосу болгон мектептерге тарыхый инсандардын аттарын койсок жакшы болмок. Канча миң жылдык карт тарыхы бар кыргыз элинде андай адамдар арбын. Алардын айрымдарына токтоло кетсем, Жусуп Баласагын, Барсбек, Кубат бий, Акбото бий, Атаке, Жангарач, Шабдан, Байтик, Төрөгелди, Боронбай, Алымбек, Нүзүп сыяктуу чыныгы элдик патриот баатырлардын аттарын ардактап мектептерге ыйгарып койсок, балдарга таалим-тарбия жана тарыхты окуп үйрөнүү болмок деп ойлойм. Бул баатырлардын ысымын алып жүргөн жер-суунун аттары деле бар, бирок бизде Алымбек оштуктарга, Боронбай көлдүктөргө, Атаке чүйлүктөргө тиешелүүдөй эле өздөрү чыккан жерге гана аттары коюлуп, чектелүү көз караш тарап кеткени жашыруун эмес. Ушундай эле көз караш кийинки белгилүү азаматтарыбыз Искак Раззаков, Султан Ибраимов, Болот Мамбетов, Абдыкадыр Орозбеков, Жусуп Абдрахманов ж.б. да тиешелүү.
Ар бир доордун маданиятынын туу чокусу, көөнөрбөс кенчи болгон залкарлары болот эмеспи, Жеңижок, Барпы, Сүймөнкул, Бүбүсара, Мыскал, Таттыбүбү, андан бери Жолон, Турар, Рыспай, Асанкалый сыяктуу улут сыймыгын арттырган уул-кыздарыбызды да кийинки муундар унутпай эстеп жүрүшү үчүн түндүктөн чыккан таланттарды түндүккө, түштүктөн чыккан таланттарды түштүккө бөлбөй, жалпылап сый-урмат көрсөтүп, аттарын унутпай атай жүрсөк жакшы болоор эле. Мекентаануу, патриоттук тарбия мектептен башталаарын эсибизден чыгарбай, жогоруда аты аталган жана аты аталбай калган ысымдардын журт даңкын көтөргөн инсандар экендигин моюнубузга алышыбыз парз.
Мен мектепте кырк жылдан ашуун иштеп ардактуу эс алууга чыккан мугалимдердин биримин. Көп жылдык тажрыйбама таянып, жашоо шарттын ылдамдык менен өзгөрүп бараткандыгына байланыштуу мектептин бүгүнкү абалын өзгөртүү керек деп ойлойм. Бул оюмду бир нече себептер менен бекемдегим келет.
Биринчи себеби: орто мектепти 10-класс менен аяктоо зарылдыгы бар. Биз Европаны, башкаларды туураганыбыз менен реалдуу турмуш башканы далилдөөдө. Бала 18ге чыкканда 11-классты бүтөт. Мында уул-кыздардын жаш курагы, Кыргызстандын климаттык шарты, жашоо шарты эске алынганбы? Айрыкча, кыз балдардын физиологиялык, биологиялык жактан жетилген курагын алып караганда. Илгери кыргыздар кыз балдардын бойго жетилүүсүн өзгөчө эсепке алган. Азыр заман бара-бара жакшырып, материалдык жагы оңолуп бараткан кезде балдардын жетилүүсү ылдамыраак. Бул багытта психологдор эмне дейт? Бул жерде кыргыз жеринин климатын да эске алуубуз абзел.
Экинчиден, бала 11-классты бүткөндө мектептен кандай турмуштук навыктарды алып чыгып жатат? Техника, билим өсүп турганда бала анын канчалык деңгээлдеги бөлүгүн өздөштүрүп чыгып жатат? 11-классты аяктаган бала үйдө колдонулган электр приборлордун бузулган тетиктерин билип, оңдоого жарайбы?
Үчүнчүдөн, тоолуу, мал киндиктүү эл экендигибизге байланыштуу айыл чарба жумуштары кайнаган турмушубуз бар. Үй малдарын багуунун, дарылоонун жөнөкөй ыкмаларын окуп-үйрөнүп, ошого багыт алып, турмушка шыр аралашып кеткидей тажрыйбага, билимге ээ болуп чыгышса болот эле го. Мурдагы эмгекке үйрөтүү деген сабактар азыр дээрлик окутулбай калды. Анткени мектептин тиешелүү материалдык базасы жок. Айылдарда жашы улгайып калган болсо да мыкты адистер бар. Жаш муундарга жеткиликтүү билим берүү үчүн аларды эмнеге тартууга болбосун. Анткени алардын иш тажрыйбасынан тышкары айрымдарынын өздүк устаканалары бар. Шыктуу балдарды аларга бекитип берсек, балдарды кесиптик адистикке үйрөтүү маселеси чечилмек. Мисалы, биздин айылда Тойчубаев Мамасали деген өздүк устаканасы бар устабыз бар. Менин оюмча ошол адам менен келишим түзүп же болбосо мугалимдин айлыгы менен мектепте иштетип, ага шыктуу балдарды бекитип берсек жакшы эле болмок. Балдар өздөрү адистикке багыт алса, бир чети айыл элинин жыгач-ташын оңдоп берип турушмак. Менимче, бардык эле айылдарда улуу муундагы усталар, механизаторлор, тигүүчү уз аялдар көп эле болсо керек. Аларды шартына жараша пайдалануу үчүн мектеп директорлоруна укук берип, кесиптик багытта окутуп-үйрөтүү иштерин уюштурууну милдеттендирсе болот.
Мектептин структурасын илгерки мезгилдеги 8-10-класс менен бүтүрүүнү калыбына келтирүү керек деп ойлойм. Дагы бир маселе: азыр мектептерде окутуучу курам дээрлик аялдар. Менимче, бул абалды да өзгөртүү керек. Балдарга таалим-тарбия берүү ишинде эркек мугалимдердин ролу өтө чоң. Жалаң аял мугалимдерден окуган балдардын мүнөзү башкачараак болуп калаарын көбүбүз байкап эле жүрөбүз. Анын үстүнө өспүрүмдөр өткөөл куракка келгенде көпкөлөң тартып, кулк-мүнөзү өзгөрүлө баштайт, аларга өктөм сүйлөгөн агай мугалимдердин кийлигишүүсү зарыл болот. Бул маселени чечүү үчүн педагогикалык кадрларды даярдаганда уул балдарга жеңилдик, артыкчылык берүү максатка ылайык.
Шаар жериндеби, айыл-кыштактардабы баардыгынын эле билим деңгээли өтө төмөн. Анын себептеринин бири - мектептердеги тарбиялык маанидеги темирдей бекем тартиптин жоктугу деп эсептейм. Окуучу окуучудай жүрсүн. Мугалимдерге да мугалимдик форма керек го дейм. Анткени мугалимдин тышкы келбетинин да окуучуга тийгизген таасири зор. Балким мугалимдер да өздөрүнө ылайыктуу бирдей форма кийишсе, окуучуларды тартипке чакыруу жеңилге түшмөк. Менин сунушум - мугалим кийүүчү модель улуттук калорити бар жөнөкөй форма болсо жарашыктуу болоор эле. Мугалимди кийинген кийиминен алыстан таанып турсак, ага карата урмат-сый, мамиле сезилип турат беле, балким. Мисалы, молдонун молдо экенин алда кайдан тааныйсың. Билим, тарбия берүүдө мугалим алдыга озуп, жетектөөчү ролду чындап алса деп тилейм. Турмуштук тажрыйбабыздан көрүп эле жүрөбүз, мугалим өзгөчөлөнүп ашыкча кийинсе же болбосо тескерисинче, өтө жупуну кийинсе окуучулардын кабыл алуусуна терс таасир тийгизет.
Мугалимдин статусун кандай шартта болсо да, ким болсо да урматтай турган деңгээлге жеткирсек, коомубузда ошого жараша алдыга карай жылыш болооруна ишенем.
Умсунган авторлор же китепке азыркы муктаждык
Биз бүгүнкү күндө кылым карыткан кыргыз тилинин мамлекеттик тил катары өсүп-өнүгүү маселелеринин үстүндө түйшөлүп жаткан учурубуз.
Бул актуалдуу маселе 40 жылдан ашуун убакыт мектепте балдарды, болгондо да башталгыч класстагы наристелерге билим берип жаткан мени да ойго салды. Анткени билим башаты - башталгыч класс дегендей, ишти башталгыч класстан баштасак кантет?
Бул ойго мени түрткөн өзүм окутуп жаткан биринчи класста пайдаланылган "Алиппе" китеби болду. Китепти З.Маразыкова менен авторлош болуп жазганбыз. 1995-жылдагы төртүнчү басылышын мен азыр да өз классыма пайдаланып жатам. Бул китепке мен авторлош болгондугум үчүн гана басым жасаган жерим жок. Китептин балдардын тил билимин өздөштүрүүсүнө практикалык жактан алгылыктуу болуп, натыйжа бергендигинен гана пайдаланып келем. Андан калса, андагы орфографиялык баштапкы түшүнүктөр бүгүнкү орфографиянын жаңы эрежелери менен дал келип жатпайбы.
Аттиң, ошондогу айрым билерман мугалимдер эртеңки күндүн талабына караганда, бүгүнкү өздөрүнүн жеке түшүнүгүн жогору коюп жерибегенде, 1995-96-жылдардан бери үзгүлтүксүз окутуп келгенде бүгүнкү күндөгү орфографиянын жаңы эрежелерин кабылдоо оңойго турмак экен.
Анда кеп китеп жөнүндө болсун. Китепти алгач эле ачканда, сынчыл ойломдуу, интерактивдүү методдун негизиндеги шарттуу белгилер көрсөтүлөт.
- өтүлө элек тема
! - эсте сакта
? - жооп бер
o - эрежелер, сөздүктөр
Андан ары окуунун ар бир күнүн, кабылдоо мүмкүнчүлүгүн эске алып, улам жогорулай баштаган, улуттук калориттеги түстүү сүрөттөр менен берилген окутуучу иш тапшырмалар бар.
Бул китептеги дагы бир өзгөчөлүк йоттошкон (я, ю, е, е) тыбыштары жөнүндө. Негизи бул маселе бүгүнкү күнгө чейин талаш-тартышты жаратып келет. Ал чынында, кыргыз баласы үчүн сыйа дегенди сыя, кыйа дегенди кыя деп жазуу мезгилде татаалдыкты түзүп келген. Биз ошону эске алып, алгач "й" тыбышын өткөндө кыйа, сыйа, айак деп бергенбиз (62-бетте).
Аны үйрөнүп бүткөндөн кийин гана йоттошкон тамгалар жөнүндө йенот, чийе, йолка, парашйут, айуу, айаз ата деп, аны кантип туура окуп, туура жазуу экендиги жөнүндө сөз кетет. (69-77-беттер).
Ошондой эле кыргыз тилин окутууда э,е тыбыштары жөнүндө да мындай маселе берилет. "Э" тыбышы сөздүн бардык жеринде бирдей эле колдонулуп, бирдей эле угулат. Мисалы: Түлкү мэнэн үкү (41-бетте). ЭНЕ, ЭЛЕК, ЭЖЕ деген сөздөрдү бул тыбыштарды бирдей эле угууга болот. Ошондуктан бул "Алиппеде" башында ошондой берилет да, кийин гана сөз башында "э" болуп жазылып, ортосуна келгенде "е" менен берилет деген эреже тааныштырылат.
Андан сырткары китепте балдардын логикалык ой жүгүртүүсүн өстүрө турган кызыктуу тексттер: "Танаш менен энеси", "Сүрөттүү ыр", "Ким жеди" жана башкалар, макал, лакап, табышмактар камтылган. Ошондой эле бул китепте "Манас" эпосу, андагы каармандар: Манас, Семетей, Сейтек ж.б. Манасчылар: Сагынбай, Саякбай жөнүндө балдардын жаш өзгөчөлүгүнө жараша маалыматтар камтылган.
Анан да кыргыздын кооз жерлери, жаныбарлар, жаратылыш жөнүндө кызыктуу тексттер бар. Мамлекеттик символикалар жөнүндө да маалымат берилет.
Айтор, бул китеп башталгыч, болгондо да биринчи класстын окуучусунун сабатын жоюуда, эне тил билимин калыптандырууда жеңил да, жугумдуу да, алгылыктуу да болоруна өз практикамда ынанып келем. Ошондуктан, жер-жерлерде башталгыч класстын мугалимдери ушул китепке муктаж болуп жаткандыгын, ушул китеп эле кайра оңдолуп басылса жакшы болоор эле деген ниеттерин угуп да, көрүп да жүрөм. Ошондуктан ушул маселени ишке ашыруу жагын тиешелүү адистер ойлонуп көрүп, аракет жасаса кандай болор эле деген сунушумду билдиргим келет. Балким бул маселеге башка кесиптештер да үн кошоор…
Элге билим берүүнүн отличниги, Бишкектеги №11 орто мектептин мугалими.