hbs_cyr en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru uk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky tt ru ky ky ky ky ky ky ru hu ru ky ru ky ru ru ru ky tyv ru ru ky ru ru ky ru ky ru mn ru bg ru ru ky ru ru ru ru ru ky ru ba ky ru en en ru ru ru
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
Жакында борбор калаабызда "Консул" ресторанында Сартбаев Алмаз менен Алтыбаева Алтынайдын жаңыланган, жакшыртылган комсомолдук тоюна күбө болдук.
Комсомолдук үйлөнүү тою кайра жаралууда
Калың да, каада да эмес, кыз-уулдун бактысы кымбат
Болочок жубайлар көптөн бери таанышып, сүйлөшүп сырдашып, эми экөө тең бир үй-бүлө болуп чогуу жашоо боюнча убадалашкан экен. Жаштардын бул чечими ата-энелерге белгилүү болгондон кийин, күйөө баланын өз энеси Сартбаева Дамира, колуктусунун ата-энеси Алтыбаев Карабанбек, Алымкулова Светлана болушуп, куда-кудагыйлар той берүүнүн тартиби жөнүндө ийри отуруп түз кеңешишет. Той берүүнүн ийнесинен жибине чейин, майын чыгара талкуулашып талдашыптыр. Эң биринчи негизги маселе - калың төлөөнүн кажети барбы же жокбу? Эгерде калың төлөй турган болсо эмне менен өлчөнөт? Акча менен болсо анын суммасы канча болуу керек?
Баягы эле сары эсеп, соодалашуу. Акыры кыздын ата-энеси түшүнүктүү, интеллигент, ийкемдүү адамдар, экөө тең жогорку билимдүү, жогорку маданияттуу инсандар болгондуктан, бир ооздон "биз калың албайбыз, калыңдын бизге кереги жок" - деп чыгышат. Тек илгертен келе жаткан салт экен, ошондуктан коомдук пикирден эле кылчактадык. Элде калың албаса "жетим кыз узаткансып же кызынан кутула албай жүргөнбү" - деген ушак-айыңдан айбыккан иш эле. Биз калыңга кызыбызды сатпайбыз.
…Мындай карап көрсөңүз чынында эле кызынан калың албаган элдер, улуттар толуп жатпайбы. Өзбек эли кызын узатканда эч качан кудаларынан калың доолабайт. Калың алуу салты жок бул улуу элде. Калың деген балакетиң үч уктаса түштөрүнө кирбейт. Тескерисинче кеми үч жылга жете турган кызынын кийим-кечесин камдап узатат.
Же, илгерки өткөрүлүүчү комсомолдук тойлордо качан калың алышчу эле.
Ал эми шариятта, Мухаммеддин хадистеринде калың жөнүндө эч нерсе айтылбайт, бирок калың төлөнсө чоң күнөөгө капталары, ал акыл-насаттарда катуу эскертилет.
..,Азыркы кыргыздар калың жөнүндө кандайча түшүнүктө жүрүшөт.
Барышпаса келишпесе - анын эмнеси куда сөөк болсун. Эгерде алыстан куда күтсөң, жуучу жиберип, мына ушинтип калың төлөп, кийит кийгизип шаан-шөкөт менен аласың. Калыңды көп алсаң, кийитти көп кийгизсең чыгымды эки жак өз алдынча бирдей көп тартса - ажыраша албай чырмалышып, жуурулушуп калат да, жаштардын никеси бекем болот деп аргументтештиришет.
…Ал эми бул тойдо, куда-кудагый калыңдан баш тартса, биз кыздан "сеп" албайбыз, "сеп" даярдап убара болбогула деп макулдашышат. Сеп деле калыңдан арзан эмес, кымбатка жасалат.
Небере кызымдын себи эле деп нечен байбичелер шырдагын шырып, көз майын кетирип, көз айнегин мурдунун учуна илип, колун жоорутуп отурганын айыл-апага барганда көп эле күбө болуп жүрбөйбүзбү. Кокуй, ала-кийизи андай, алты-каты тигиндей, туш кийизи мындай болсун, канчалык каражаттар, чымыркануулар, эки-үч жылдык мээнетти талап кылат. Күйөө баланын ата-энеси да, колуктунун ата-энеси да суй жыгылышат.
Кыз калыңына кайын байыбайт
Илгери, 70-жылдары Ош педагогикалык институтунун доценти Айдашевдин кызына таластыктар куда түштү. Калыңын "калдайтып, Ошко жоон топ кудалар келишти. Айдашевдин үйүнө барышып калың төлөө маселесин көтөрө баштаганда эле, болочок куда-кудагыйы асман-айдан кетишип "кызыбызга калың албайбыз, кызыбыз сатыла турган мал эмес. Силер той берип чыгым болуп атасыңар, андан көрө биз ошол чыгымдарды тең көтөрүшөлү силер кыйналгандай болбогула" - деп маселени кабыргасынан коюшат. 4-5 күн таластык кудалар калың алдыра албай убараланышат.
- Я, айланайын кызга калың албайт деген эмне деген шумдук дешип, таластыктардын таарынычына чек жок.
- Ээ! Ушундай да куда сөөк болчу беле… Жедеп чарчаганда тоюн өткөрүштү. Тою ойдогудай жакшы өттү. Той тараганда ой! Биздин кудабыз укмуштуудай сонун турбайбы. Биздин кудабыздай куда жок деп, келин алып ыраазы болгон таластыктар өз жергесине аттанышты.
Ошол кезде Ысык-Көлдөн кыз алышып калыңын көтөрүп, алыстан чаалыгып-чарчап барган кудаларды үйүнө жолотпой кууп, баланча шаарда баланчабыз бар, түкүнчө шаарда түкүнчөбүз бар, ошолорду алып келмейинче үйгө кирбейсиңер деп, кудаларынын шагын сындырчу.
Нарын тараптан кыз алсаңыз, жуучуларды кыштын кыраан суугунда да үйүнө киргизбей каргап шилеп, жети атасынан берки абийириңди аштай төгүшчү. Мына ошол куда-кудагыйлар жогорку эле билимдүү кишилер. Же кызына сеп жүктөп баргандар бизди түшчүлүк жерге жеңил машина менен тоспостон, уялбай жүк ташыгыч-грузовойду алып келишиптир деп чатакташып "себин" бербей талаадан эле эки күнчүлүк өз жерине кетип калганын көргөнүбүз бар. Айылга барсам эл-арасында уу-дуу сөз. Бул эмнеси десем, ачуулуу үнү менен "Бул деген обу жок көпкөндүк" - деген. Айыл ападагылар бул окуяны билгенден кийин, бардыгы жерге түкүрүшүп, айылдан кошуна менен катташпай калдык дешти эле.
Той деп ушуну айт
Тойдун эрке кызы (тамадасы) белгилүү Саламат Садыкова маданияттуулуктун, чечендик чеберчиликтин бийик деңгээлинде элди тейлеп жатты, кызыктуу, күлкүлүү бирок одоно эмес анекдоттордон да сүйлөгөн сөзүнө кыстара кетип элдин купулуна толду. Тойдо көп эле кишилер сүйлөдү, бирок өздөрүнүн сөзүндө бирөө дагы "горько" деп кыйкырышкан жок, кыстап шыпкап ичип жибергиле деп кыйнашкан жок.
Тойдо квартеттин, оркестрдин коштоосунда элдин сүйүктүү ырчылары Таалай Нурмамбетов, Гүлзат Байзакова созолонтуп кыргыз ырларын ырдашат, дүйнөнү кыдырып көп сынактардын жеңүүчүлөрү айдай сулуу бийчилер, келишимдүү жигиттер кыргыз бийлерин аткарышат. Дүйнөлүк классиктердин музыкасы биринин аркасынан экинчиси жаңырат. Делебеңди, этикалык, эстетикалык сезимиңди козгойт. Чыныгы жыргалга, майрамга, жаштардын кубанычына денең балкыйт, көңүл сергийт.
Сүрөтчүлөр сүйлөгөн сөз мезгилинде аппаратына түшүрүп ала коюп, он-он беш минутанын аралыгында түстүү сүрөттөрдү өзүңө тартуулап жатты. Тойдун акырында музыка коштогон, тамаданын сөзүнүн коштоосунда жана текстер кыскартылган 15 минуталык кинотасманы тартуулашты.
Албетте, тойдун башталышында "Бакыт үйүнөн" ("Дом счастье) ЗАГСтын өкүлдөрү келишип Алмаз менен Алтынайдын никесин кыйышты жана Күбөлүктү күйөө бала Алмазга колмо-кол тапшырышты.
Үйлөнүү церемониясы, ырым-жырымы, анын сценарий - программасы укмуштуудай түзүлгөндүктөн той майрам деңгээлинде өткөрүлдү.
Мен өзүм деле кыргыз, казак, өзбек орустардын үйлөнүүгө арналган чоң тойлоруна, ыраакы чет мамлекеттерде көптөгөн атактуу үлпөттөргө катышкан кишимин, бирок мындагы тойдун жыргалчылык кубанычын биринчи жолу башыман өткөрдүм. Кыргыздын бир борбойгон уулу, кыргыздын бир борбойгон кызынын үйлөнүү үлпөтү, адам көрбөгөн бир шаанилүү салтанатта өттү. Комсомолдук тойдун жаңыланган башатынын көзүн ачып койду. Мөл, тунук булак кең жайыкка чыгат эмеспи.
…Башка үйлөнүү тойлордун өзөгүн кымбат баалуу белектерди таркатуу түзөт. Кеми 2 же 3 саатка созулат. Тойго катышкан адамдарды зериктирет, чарчатат. Тынчы кеткен адамдар тойдун акырын күтпөстөн, өзүнүн белегин тапшыргандан кийин, оор жүктөн жеңилдегенсип, беш бармагына күтпөстөн кетип калышат.
Ал эми "Консулдагы" тойдун өзөгүн ыр-күүлөр, нечен сонун обондор бийлер түздү. Дүйнөлүк классиктердин чыгармалары алым-сабак аткарылып жатты. Жакшынакай кыргыз бийлерин келген артисттер эле тартуулабастан, тойго катышкан жаштар, улгайган адамдар өзүлөрү чыгып чер жазышты. Баалуу белектер таркатылган жок. Бирин экинчиси алмаштырган оюн-зоок шоу-концерт бул тойдун өзгөчөлүгү болду. Эстелик белекчелерди конкурска катышкандардын жеңүүчүлөрү гана алышты. Той билгичтик менен күн мурун иштелип чыккан сценарий программа боюнча өткөрүлгөндүктөн, ар кыл рангадагы чиновниктер, зор бизнесмендер зерикпестен акырына чейин болушту. Кекирейип менменсинүүлөр болгон жок. Бирдейлик, биртеңдүүлүк өкүм сүрдү. Той-тамаша кечки саат 6.00дон түнкү саат 12.00ге чейин созулду.
…Азыркы тойдо, куда-кудагыйлар "калың", "сеп" эмес, кийит кийгизишпейли деп чечишиптир. Тойдо күйөө балага бир, эки эле калпак кийгизишти, келинге ырымга эки, үч жоолук салышты. Чындыгында азыркы тойлордо кийит кийгизүү ыксыз ысырапкорчулукка алып барып жатат. Ош базарына барсаңыз кийит камдаганы келдик эле деп шаардык, элеттик болочок куда-кудагыйлар улуттук орнамент сайма менен кооздолгон таңгакталган эр, аял чапандарын жүктөп алып жүрүшкөндөрүнө жолугасыз. Калпактын түрлөрүн жаштардыкы, кыздардыкы, чоңдордуку, белдемчи, шөкүлө, такыя, бакай калпак, чырашталган калпак, баркыт жээктеген калпак бардыгынан чогултуп алып кетишет. Кийин тойлордо, аштарда алтымыштан ашык чапандар, кементайлар, 40,50дөн ашык калпактар кийгизилет. Кайчы кийгизүүлөр башталат.
Бул кийиттер күндөлүк турмушка ылайыксыз болгондуктан кайта эле Ош базарына барып арзандатылган баага сатылат. Ал жакта кымбаттатылган баа менен жаңы кардарларга (куда-сөөк күтүп аткан адамдарга) узатылат. Ушинтип кийиттин айлампасы чимирилет. Кийин "дүкөн чирикке" айланат да бизге кийит кийгизиптир деп куда-сөөктүн ичтеринде ыраазычылык эмес, күптүчүлүк дүмпүйөт. Же кызына калың алып беришти дейли. Айылда жашаган күйөө-баланын ата-энеси "кошумча кошуу" салтын колдонушат. Ага-туугандарын, куданын алдына түшөөрдө акылдашуу, кеңешүү маселесин талкуулоого чогулушат. Себеби ошончо калыңды төлөөгө баланын ата-энесинин чамасы чактыгынан болот, кээде колунда барлар деле "кеңеш" курушат. Келгенде өзүлөрүнүн мүмкүнчүлүгүнө жараша калыңга кошумча топтошот. Албетте өз ак эмгегинен, маңдай тер менен тапкан акчасы калыңга кетип атса ичи ачышып, ич күйүүсү калат да, кийин жаңы келинди
Төмөн карасаң жапкак - деп ушактап чүнчүтпөйбү. Же шаарда үйлөнүшүп, батирде жашап аткан уул-келинине ата-эне келинин көргөнү келгенде, уулун жалгыздап чакырып алышып, биз деген келиндин калыңына калдайтып тигиндей калың төлөдүк, ал калыңга бул тууганың мынча, тиги тууганың тигинче кошту. Кийитин кийгизип атып эле чарчадык, дегеле кабыргабыз кайышып калдык деп келген сайын уулунун кулагынын кужурун алат эмеспи. Ал эми күйөө бала ата-эненин кысталганынын өчүн башка жол менен кайтарып алуусу бештен белгилүү. Ал келинчегинин көзүнө чөп салуу менен кеткен калыңдын кандайдыр бир өлчөмүн кайрып алат эмеспи. Мындай үй-бүлө келечекте чың, гармониялык үй-бүлө болот деп ким кепилдикке өтөт?
Кокус келин ата-эненин купулуна толбой калсачы? Алган катының ушубу, тез жогот мунуңду деп айтары ачык иш!
…Биз катышкан тойдо жогорудагы айтылгандардын бардыгы көз алдыдан тизмектешип өтүп турду. Бүгүнкү күнгө чейин жана азыр өткөрүлгөн тойлордо, кандайдыр бир аша чапкандык ысырапкорчулук, маданияты азыраак өтө эле одонолук, адамды ичирткенткен ызгаардын илебин айгинелеп, ашкерелеп салат.
Бул тойдо столдор учу кыйырына көз жетпеген, узатасынан жасалгаланбастан, он киши отурганга ылайыктанып тегерек столго сервировкаланыптыр. Тейлөөчүлөргө да ыңгайлуу болот экен. Дасторкон ар-түрдүү чүйгүн, таң каларлык даамдардын көптүгүнөн стол титирейт. Чакырылган меймандар чектелүү болгондуктан, куда-кудагыйларды, меймандарды ызаттоо көңүлдөгүдөй болуп бардыгынын жүзү жайдары, майрам ойдогудай болуп тойдун көркүн чыгарып турду.
"Кутбилим", жањы саны... • кыргызча... o
email • архив • редакция
Билим гана экстремисттик мүдөөнү жок кылат
Болочок спортсмендерге мүмкүнчүлүк түзүлдү
Налоговое бремя как катализатор коррупции
Кыргызстандагы дин: ыймандуулукка жолбу же экстремизмдин куралыбы?..
Өзүң ким да, диниң ким?!.
"Байлык үңкүрүнүн" дайыны табылар бекен?
Нурдай жанган Нуржамал Ибраева
В НАЧАЛЕ ЖИЗНИ ШКОЛУ ПОМНЮ Я
Мектебим - алтын бешигим
Итоги конкурса сочинений на тему: "Победа 45-го - великий подвиг советского народа"
национальный университет - колыбель чемпионов
Комсомолдук үйлөнүү тою кайра жаралууда
Free Teaching Methodology Service