ky ky fr cs ky ky ky mn ky ky tt ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk ky ky ru ky hbs_cyr kk ru ky ky ky ky uk ky ru tt ru ky ru ky ru ky ky ky ru ky ky kk ky ky ky ru ky ru ky ky ky tt ru ky ky ru ru ru ru ky ky ky ky ky ky ru ru ru ru ru ky en ru
"De-факто", 19.02.08 - 2-бет: Кыргыз кечи...•
Каркыра жайлоосу: 620 гектар казактарга кетти
Казакстан менен Кыргызстан ортосунда кыргыз-казак чегарасын тактоо боюнча келишимге 2001-жылы 15-декабрда кол коюлган. Бул келишимди казак парламенти 2003-жылы ратификациялаган, бирок Жогорку Кеңеш ратификациялабай келатат. Кыргыз депутаттары эмне үчүн бул келишимден мынчалык чочулашты? Парламенттин тиешелүү комитетинде каралат дагы, палатанын кароосуна жетпей кайра ыргыйт. Чегараларды делимитациялоо жана демаркациялоо боюнча комиссиясынын башчысы Саламат Аламанов канча ирет парламент трибунасына чыгып, карталарды алып чыгып, түшүндүргөнгө кам уруп калган кезде кайра эле депутаттар кароодон баш тарткан учур бир эмес, бир нече ирет кайталанды. Казак парламенти 5 жыл мурда ратификациялап койсо, кыргыз тарап эмнеден чочулайт деген мыйзам ченемдүү суроо туулат. Көрсө, бул келишимде кадимки Каркыра жайлоосунун тагдыры чечилип аткан экен. Мурдагы парламенттин көпчүлүк депутаттары бул келишимди катуу сынга алып, убагында "Үзөңгүкуушту кытайлыктарга алдырганга барабар" деп айтып чыгышкан. Дал ошол депутаттар мурдагы парламентти бул келишимге каршы үндөп, палатанын кароосуна жуутпай келгени чындык. Аскар Акаевдин тушунда кол коюлган бул келишим ошентип 7 жыл бою абада илинген бойдон турат. Кыргыз-казак чегарасында эки-үч урунттуу талаш жерлер бар. Эң башкысы, кеп Каркыра жайлоосу тууралуу болуп атат. Дегеле Каркыра жайлоосу кимдики эле? "Манас" эпосунда Көкөтөйдүн ашы ушул Каркыра жайлоосунда өтпөдү беле?! Эпосто минтип айтылат:
Жилик чагар ташы жок,
Аккан булак суусу бар.
Мына, ушинтип "Манаста" макталган Каркыра жайлоосу менен кыргыз элинин тарыхы да, дили да бир. Каркыранын жарымынан көбү Казакстандын аймагында керилип жатат. Казактарга тиешелүү жерге тийишпейбиз, Кыргызстанга тиешелүү 400 чакырымдай жердеги, узундугу 86 чакырымга созулган Каркыра жайлоосу кертилип, бир үзүмү казактарга кетип, казак бийлиги болсо чегара постун жылдырып алышты. Кеп төркүнү ошондо. Картаны алып карасак, Каркыра жайлоосунда үч сызык бар. 1930-жылы Бүткүл россиялык борбордук комитети Кыргыз жана Казак АССРлер ортосунда чегараны тактоо тууралуу токтому чыккан. Ошондо чийилген чегара сары сызык менен турат. Андан кийин 1961- жылы Кыргыз ССРинин Жогорку Советинин указы чыккан. Ал боюнча чегара кызыл сызык менен турат. Ал эми 1968-жылы Кыргыз ССРи менен Казак ССРинин Жогорку советтери чегараны тактоо боюнча келишимге кол коюшкан. Эгемендик алгандан кийин кыргыз-казак чегарасы 2001-жылы ырасмий тастыкталды десек болот. Бирок Каркыра жайлоосундагы 1930-жылкы негизги картадагы бизге тийиштүү делген 620 гектар жер казактарга өтүп кетти. Азыр ал жактагы чек ара посту 10 чакырымдай бери жылып, казактар өз чегин катуу кайтарып атышат. Совет убагында чогуу мал жайып, кыштап, жайлап жүргөн кыргыздар азыр ошол чектен ары өтө албай калышты. 2001-жылкы бул келишим казактардын пайдасына чечилгендиги анык. Ошондуктан казак парламенти 5 жыл мурда ратификацияласа, биздин депутаттардын ратификациялабай кармап келатканы ошондон. Үзөңгүкууштан оозу күйүп калган депутаттар тарых алдында абийирибиз таза болсун деп бул келишимди карабай коюшту. Бирок, азыр парламент президенттин колунда. Ушул күндөрү Акүй кыргыз-казак чегарасы боюнча бул келишимди парламентке кайра түртүп аткан кез. Президенттин партиясы болгон "Ак жолдун" 71 желдети бул келишимди ратификациялап берери түшүнүктүү. Ал гана эмес, кыргыз бийлиги убагында Айдар Акаевге кылмыш ишин козгоп туруп, кайра тартып алган 4 пансионатты кайрадан Казакстанга бердиртүү аракетин катуу баштады. Жакында парламент пансионаттарды казактарга берүү маселесин да карап, оң жагына чечип бериши керек. Учурда Тышкы иштер министри Эднан Карабаев Астанага кетти. Ал президент Курманбек Бакиевдин март айында боло турган Казакстанга ырасмий сапарына даярдык көрүп жүрөт. Президент Бакиев марттын экинчи жарымында (22-мартта барышы мүмкүн-ред.) Астанага барганда куру кол барбай, Нуракеге белек менен барышы керек. Демек, ошого чейин көл жээктеги пансионаттардын тагдыры чечилип, 7 жылдан бери багы ачылбай турган жогорудагы келишим ратификацияланып калышы керек.
P.S. Кыргыз-казак чегарасын тактоо иштери жана талаш аймактардын тагдыры кандай чечилгенин кыргыз өкмөтү алдындагы чегараларды тактоо боюнча комиссиянын башчысы Саламат Аламановдун өзүнөн эмки саныбызда угабыз.
"Победитель будет развивать свою победу" дейт. Курманбек Салиевич болуп көрбөгөндөй зор жеңишинин тамырын ого бетер матырып, кайра бошоп кетпеш үчүн "жүзүнчү" мыктар менен болушунча баса уруп бекемдеп жатат. Бирок, "Көкөтөйдүн ашы - көп чырдын башы" демекчи… качып кеткен президент үчүн Көкөтөй ашы бул 2005-жылдагы февраль шайлоосу болуп берген. К.Бакиев буюрса, жарасы ырбаак андай шайлоону өткөрүп койду. Бул анын биринчи илдети. Экинчи илдет - өлкөнүн стратегиялык аймактарын: электр кубатын, Кумтөрдү, Көлдү, Каркыраны ж.б. Көзгө сүртөр дары болгон объектилерди "ары түрткөндөн" келип чыгат. Анткени, бүгүнкү Бакиев курсу түптүз эле ошол жолго желек булгап кетип баратыр. Үчүнчү чоң илдет - президенттин кадрдык жана өлкөнүн ички ириген идеологиялык саясатынан улам жаралат. Анткени, К.Бакиев үчүн өтө талуу болгон ичкилик - оң, сол саясаты, түндүк-түштүк маселеси ажыдаардын куйругундай булаңдап чыга келди. Анан калса байкадыңызбы, Курманбек Бакиев өзүнүн администрация башчысына, түздөн-түз ишин оң ийнине салып көтөрүп келаткан адамына үрөй учурган кулак, сөөмөй "белеги" жетсе да "лам" этип үн катып койгон жок… Бул жетинчи кабаттагы жакшы белги эмес.
Өткөн жумада Акылбек мырза "Азаттык" радиосу аркылуу "Кумтөр" келишими боюнча "Центеррадан" Айдар Акаев 400 млн. доллар пара алганын айтып чыкты. Ал келишим алтындын пайдасынын 85%ы канадалык фирмага, 15%ы Кыргызстан үчүн деп Торонто шаарында түзүлгөн эле. Айдардын жандоочтору катары ал келишим үчүн Танаев, Абилдаев баштаган топ барганы айтылат. Демек, Акылбек Үсөнбекович, дээрлик бир жыл бою кыргыз алтынынын тагдырын чукуп, документтерин аңтарганыңыз ырас болсо, анын ачуу чындыгын жашырбай бүт ачык айтып чыгыңыз. Кыргыз бийлиги, Кумтөр боюнча эмне үчүн өткөн жылы Алмаз Атамбаев менен Орозбек Дүйшеев экөөлөп жазып чыгып, кайрадан түзгөн келишимди четке кагып жатат. Анын сыры эмнеде? Балким ал келишимдеги Алмаз Шаршеновичтин да жашыруун быкыйын таап чыгаарсыз. Бийлик "Кумтөр" боюнча бүдөмүктөткөн өзүнүн үчүнчү жаңы келишими боюнча оозана баштады. Мынча болду, ал жаңы келишимдин да күңгөй - тескейин ачык айтып чыгыңыз.
Эмне үчүн кыргыз жеринде жаткан кен байлыктын тагдырын дайыма башка өлкөлөргө барып алып чечишет? Акылбек мырза "Кумтөрдүн" өткөн да, соңку дагы тарыхынын документи бүт үтүр, чекитине чейин папкеңизде катылуу дешет. Андай болсо, эртең "Кумтөрдүн" жарыгы дале элге тийбечү болсо, анын жарыгына сиз да далыңызды салып тосушкан болосуз.
1993-жылы 360 депутаттын башын бириктирген легендарлуу парламент Чолпон айымды Курманжан даткага теңеп, президент албаган статусту берип, "15 жыл ордуңдан былк этпей Консотту башкар, кол тийбестикти ал" дешип, сот таажысын кийгизишкен эле. Быйыл ошол 15 жыл өтүп түгөндү. Таажы, кол тийбестик да тамам болду. Аны Чолпон айым өтө зирек ойлонду дагы , ак жоолукту алдынан салынып, аяр басып "Ак жолдун" башкы штабына өттү. Бүгүн көзүбүз көнүп калганы болбосо башында "Баекова депутат болом дептир" дегенди укканда "атаңкөрү ээй, амалга айла жок, Баековага да депутаттык керек экен…" дешип далайлардын калпактары башынан ыргыган. Ооба, байлык менен бийликтен бөлөк бу жарыктык дүйнөдө кол тийбестик деген да лаззат бар экенин каратамандар качан ойлоп коюшуптур дейсиң. Анан калса душман белде, жоо жакада болуп Чолпон айым кокус колун жайып үйүндө отуруп кала турган болсо "аар-р" этип басып жыгылчу арыстандар табылбай коймок эмес. Эмне дегенде кол жоолуктай алмашылган Конституция кайсы бийлик болбосун анын арыгын чаап, жол болуп төшөлүп келет. Бизге жаңы заман, жаңы система керек деп какшаган, чарчаган, башы айланган эл дал Чолпон Турсуновнанын өзүнөн жооп укканга жүдө кызыктар. Ансайын Чолпон айым спикерлик трибунадан ашыкча кеткен четте отургандарды айына бир жолу каарып-каарып койгону болбосо, унчукпайт. Үн катпайт.
Кубанычбек Исабеков, ЖК вице-спикери:
- Казакстан Каркыра боюнча мындан эки жыл илгери эле ратификациялаган. Биздин өкмөттүк адистер, депутаттар мүчө болгон делегация барып, сүйлөшүүлөр оңдуу болбой келген соң тиешелүү уюм өкүлдөрү кошулган парламенттик комиссия түзүлгөн. Биз СССР уюшулганда чегаралар боюнча - Каркыра да кирген документке Калинин кол койгон фактыны таптык. Тарыхый материалдарды бүт көтөрүп атабыз. Комиссия башында мен турам. Азыр кар калың болгондуктан комиссия Каркырага баралбай турабыз. Апрелдин башында барып, баарын ченеп, өз көзүбүз менен көрөбүз. Каркыра кыргыздыкы экенин расмий далилдеп, парламент жыйынына алып чыгам. Өткөн жумада Токмок аймагын кыдырдык. Эларалык тартип боюнча чегара суунун тең ортосунан бөлүнөт. Казак тарабы суу жээктерине дамбаларды коюп алыптыр, биз тараптан жээк желип отуруп чоң трассага жетиптир. Биз да дамба курууга өкмөттөн 30 млн. сом бөлүнсүн деген чечим чыгарабыз. Болбосо жерибиз коңшуларга өтө берери анык…
-Көлдүн тегерегин бүт эле казак туугандар ээлеп атпайбы. Бул жаңылык деле болбой калды. "Ой, тыйсаңар боло" деп бийликке айта берип тил тешилди. Эч ким сөзүңдү укпаса, жаман көрүнүп эмне кереги бар деп нааразы болот экенсиң. Ратификация жасашса - алганы да.
Коррупциянын алдын алуу боюнча
-"Эларалык сотко беребиз" деп чамынган өнөр таап алды кыргыздар, ал жерде акчалуулардын эле укугу корголгон көптөгөн мисалдарды келтирсе болот. Бизди тоготуп да коюшпасы бышык. Казакстан "Каркыра биздики" деп ратификация жасай берсин, мыйзам боюнча биздин парламент да ратификация жасоосу керек. Ага чейин жайлоо талаш абалда тура берет.
-Каркыра жер замандан эле кыргыздыкы. Казактар кийин эле коюн улам берилетип жайып отуруп анан эми биздин жер деп атпайбы. Солженицын айткандай, төөсүн байлаганга казык каккан жердин баары эле казактыкы боло береби. Коомчулук көтөрүлүшү керек. Акылга сыйбаган иш болуп жатпайбы.
маданиятына эмгек сиңирген ишмер:
-Каркыра тээ Манастан бери эле өзүбүздүкү. Эпосто деле бадырайып айтылып, чоң аш ошол жерде өткөн да. Кайдан жүрүп анан казак туугандардыкы? Өзүбүздө да күнөө бар, унчукпай атпайбызбы. Жалпы коомчулук мындай болуп жатканын билбейт. Каркыра - жомок жер да. Алдырып коюп отура беребизби? Ич күйөт.
- Казак-кыргыздын ынтымактуу коңшулук мамилесин кудай өзү берген. Каркыра эки элге тең жайлоо. Бирок бизге тиешелүүсүнө көз арткан болбойт. Жер басып алуудан согуштар чыккан. Бийлик эмнеге унчукпай отурат - түшүнүксүз. Акчасын алышкан го дейм?.. Болбосо "кой-ай" деп кыймылдаш керек да. Ысыккөлдөгү төрт ири санаторий да казактарга берилгени жатат. Түштүктө жерибизди тажик, өзбектер басса, түндүктө кытай, казак басса-кайда барабыз, мамлекетпизби деги? Улуттук намысыбыз кана?! 1000 гектар Үзөңгүкуушту кытайга бердик - бул түбөлүк эстеп, кабырга кайышар өкүт. Акаевди жердин кусуру уруп, элден качты. Мартта президент Бакиев Астанага расмий иш сапары менен барат экен. Курманбек Салиевич коркок-билиш болбой, Каркыра тууралуу бекем айтышы керек. Бизде айдоо жер 1 адамга 20 сотыхтан тиет. Казакта 1 адамга - 2 гектардан. Анан коңшу биздин алакандай жерибизге көз артканы эмнеси?
-Түндүктү эле эмес, Сарычелек, Арсланбапты, Баткенди деле талап атышпайбы. "Көлдөгү саналуу жерибизди сактап калалы, сатпайлы" деп президентке үч ирет арыз менен кайрылдык, аттуу-баштуулар. Президент унчукпайт. Кытайдын куурчагындай болуп "көтөр" десе кол көтөрүп берген депутаттарда намыс болушу мүмкүнбү. Илгертен эле алакандай жери үчүн кыргыз канын төгүп коргоп келген. Мынакей, өзбек бир жакка көчсө, жерин өзбекке гана сатат. Азыр кыргызда намыс ойгонбой уктап атат. Эшегине жараша тушагы болуп атабыз.
► Бул айылда негизинен кыргыз гезиттери
электрондук тиркеме түрүндө жарыяланат.
► Архивге, емейлге жана редакцияга шилтемелер
ошол гезиттин башбарагында берилген.
► Жеке макала жарыялоого буйрутмалар кабыл алынат.
► На сайте публикуются в основном кыргызскоязычные газеты в виде электронных подшивок данных газет.
► Ссылки на архивы, емейл и данные о редакции
указаны на главной странице конкретной газеты.
► Принимаются заказы на публикацию частных статей.
Алган материалга шилтеме бериңиз!
◄ © J.Janyzak, Kyrgyzstan ►
Ссылки на взятые статьи обязательны!