ky ru bg ru ky ru ru ru ky ky ky ky ky uk ky be tt hbs_cyr ky krc cv ky ky ky kk ky hbs_cyr ky en ky en ky ky ky ky en ky ky en ky ky en ky ky ky en ky ky ky ky ky en ky ky ky ky ru ky en ky ky tt es en es fr es ru ky ky ky mhr ky ru es et nb tr ja lt es fr tr en ru hbs_cyr ru ky ky ky tt cv ru ru ky ky mk kk kk el ru kk ru ru hbs_cyr hbs_cyr hbs_cyr fr en fr fr en fr en en sv fr de de fr fr fr sv en fr en ja fr de fr es nb fr de en en sv de de fr en fr it fr de en
Н.Ишекеев: “Мамлекеттик тилге мамлекеттик мамиле жасалышы зарыл… ”
Дарегибиз: Кыргыз Республикасы Бишкек шаары Ж. Бөкөнбаев көч. 182
Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиянын төрагасы Назаркул Ишекеев “Эркин Тоо” гезитинин окурмандары менен түз байланышта болду. 2 сааттык түз байланышта окурмандар өзүлөрүн кызыктырган, түйшөлткөн суроолорго жооп алышты.
Райгүл,  Бишкек: – Назаркул агай,  мамлекеттик мекемелердеги мамлекеттик тилдин абалы кандай?
Н.Ишекеев:  -Саламатсызбы! Райгүл айым, сурооңузга рахмат! Дүйнөдө беш жарым миңден ашуун тил бар. Алардын арасынан 197синин мамлекети бар. Биздин алакандай элибиз сүйлөгөн кыргыз тили ошол 197 тилдин арасына кирип калганы зор бакыт экендигин туя билишибиз керек.
Туптуура 28 жыл мурун “Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик тили жөнүндө” мыйзам кабыл алынган. Бир топ жыл өтсө да, кыргыз тилибиздин өнүгүүсүнө жана келечегине багытталган иштерде жылыштар жай жүрүп жатканын баарыбыз сезип турабыз. Бирок, тилибизге байланышкан бардык маселелерди чечүү боюнча саясат жүргүзүлүүдө. Кыргыз Республикасынын Президентинин 2013-жылдын 1-июлундагы №155 “Кыргыз Республикасында мамлекеттик тилди өнүктүрүү жана тил саясатын өркүндөтүү боюнча чаралар жөнүндө” Жарлыгына ылайык “Кыргыз Республикасында 2014-2020-жылдары мамлекеттик тилди өнүктүрүүнүн жана тил саясатын өркүндөтүүнүн Улуттук программасы кабыл алынган. Кабыл алынган программанын эки өзгөчөлүгү бар. Биринчиси Кыргызстандагы этносторду бириктирүүчү ынтымакка чакыруучу касиетке ээ. Экинчиси программа алгачкы жолу Өкмөт тарабынан каржылоого ээ болду. Булар программанын иштешине абдан ыңгайлуу шарт түздү. Ушу тапта иш ордунан козголуп, жылыштар бар.
Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиянын 2017-жылдын 28-февралындагы №39 буйругунун негизинде түзүлгөн комиссия мүчөлөрү тарабынан 2017-жылдын март-июнь айларынын аралыгында Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн курамына кирген министрликтерде Кыргыз Республикасынын Президентинин 2013-жылдын 1-июлундагы №155 “Кыргыз Республикасында мамлекеттик тилди өнүктүрүү жана тил саясатын өркүндөтүү боюнча чаралар жөнүндө” жана 2014-жылдын 2-июнундагы № 119 “Кыргыз Республикасында 2014-2020-жылдары мамлекеттик тилди өнүктүрүүнүн жана тил саясатын өркүндөтүүнүн улуттук программасы жөнүндө” Жарлыктарынын аткарылышынын жүрүшү менен  жеринде таанышып чыкты. Мониторинг жүргүзүүнүн жыйынтыгында министрликтерде орто эсеп менен иш кагаздарынын 80 пайызы расмий тилде,  болгону 20 пайызы гана мамлекеттик тилде жүргүзүлөрүн айкындады.
Таир Райимжанов, Ноокат району: –Тил жаатында өлкөдө  айрым маселелер бар. Мисалы, өлкөнүн түштүгүндө дыйканчылык, устачылык, курулуш тармагы өнүккөн.  Түндүктө болсо мал чарбачылыгы колго алынганы белгилүү.  Ушул тармактарга байланыштуу аймактарда өзгөчөлөнгөн сөздөр бар эмеспи. Ошол диалектилик сөздөрдү колдонуу менен тилибизди байытсак деген ой…
Н.Ишекеев: –Сиздин сурооңуз абдан жакты. Тил тышкы жана ички булактардан байыйт. Окурман белгилеп кеткендей, кайсы бир деңгээлде тилибиздин ички булактарын  пайдалана албай жатабыз. Бул багытта Улуттук илимдер академиясынын окумуштуулар тобу бир катар иштерди жүргүзүүдө. Буга далил катары Ж.Муканбаевдин “Диалектологиялык сөздүгү” чыгарылгандыгын айтсак болот. Биз ички диалектилердин аталыш, түшүнүктөрүн  ишенимдүү түрдө тилдин жалпы коруна кошушубуз керек.  Тилдин ички булактан баюусу абдан маанилүү. Андыктан оюңузду толугу менен колдойм. Баарыбызды бириктирген чоң баалуулук – адабий тил. Канчалык көркөм чыгармаларды көп окусак,  теле-радио, басма сөздөн мазмундуу материалдар жарыяланса,  элдин тилдик биримдиги бекемделет.
Айгүл, Нарын шаары: –Мамлекеттик тил боюнча улуттук комисия тарабынан билим берүү тармагында мамлекеттик тилди өнүктүрүү боюнча кандай иштер жасалып жатат? Өлкөдө  тилчи мугалимдер жетиштүүбү?
Н.Ишекеев:  –Жогорку окуу жайларындагы мамлекеттик тилдин абалы жүрөк жылытарлык эмес. Учурда ЖОЖдор менен байланышты чыңап, тыгыз иш алып баруудабыз. Себеби, мамлекеттик тилди өнүктүрүү боюнча Улуттук программада ЖОЖго өзгөчө көңүл бурулуп, зор милдеттер коюлган. Жыл башынан бери ЖОЖдогу мамлекеттик тил проректорлору менен бир нече жыйын  өткөрүп, Улуттук программа боюнча аткарылган жана аткарыла турган маселелерди талкууга алдык. Ушуну менен бирге, жылдын башынан ЖОЖ, мектеп мугалимдери үчүн 10дон ашык конференция, бир топ жыйындарды өткөрүү улантылууда. Билим берүү министрлиги да  тил маселесине өзгөчө көңүл бурууда. Ал эми кыргыз тилчи мугалимдер жетиштүү. Бүгүн республиканын бардык окуу жайларында филология факультеттери бар.
Султан Темирбеков, студент: –Мен Назаркул Ишекеевичтен  “Кыргызтест” системасы тууралуу сурайын дегем? Жакында президенттикке талапкерлер тил сынагын тапшырды.  Ушул туурасында айтып берсеңиз?
Н.Ишекеев:  –Кыргыз Республикасынын Конституциясынын 62-беренесинин 1-бөлүгүнө жана “Кыргыз Республикасынын Президентин жана Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаттарын шайлоо жөнүндө” Кыргыз Республикасынын 2011-жылдын 2-июлундагы № 68 конституциялык Мыйзамынын 51-беренесине, Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2017-жылдын 13-июлундагы №430 “Кыргызтест” мамлекеттик тилди билүү деңгээлин аныктоо системасы жөнүндө жобону, Мамлекеттик жана муниципалдык кызмат орундарына талапкерлигин койгон жана аларды ээлеп турган адамдар үчүн мамлекеттик тилди милдеттүү түрдө билүү деңгээли жана көлөмү жөнүндө жобону бекитүү тууралуу” токтомуна ылайык Кыргыз Республикасынын Президентинин кызматына талапкерлердин мамлекеттик тилди билүү деңгээлин аныктоо эл аралык стандарттарга ылайык иштелип чыккан “Кыргызтест” системасы аркылуу жүргүзүлдү. “Кыргызтест” системасы биздин турмушубузда жаңы көрүнүш, жаңы иш. Жаңы иш болгондон кийин анын айрым кемчилик жактары да жок эмес. Өзүңүздөр кабардар болгондой,тест төрт субтесттен турат. Биринчи субтест “Лексика-грамматика, жазууда” эч кимдин кийлигишүүсү жок, компьютер өзү алып, өзү баа коёт. Ал эми “Угуу” жана “Окуу” субтесттеринде өзү тандап алган тексттерге жараша тапшырманы бланктык түрдө аткарат. Соңку “Сүйлөө” субтести гана эксперттик комиссия тарабынан бааланат.
Экинчи сурооңузга жооп берейин: Кыргыз Республикасынын Президентинин кызматына талапкерлердин мамлекеттик тилди билүү деңгээлин аныктоо боюнча тестирлөө 26-июлда башталып, жалпы 47 талапкер сынакка катышып, 44ү мамлекеттик тилди В2 деңгээлинде билээрин тастыктаган сертификатка ээ болду.
Нурлан Алмырзаев, эмгек ардагери: –Улуттук комиссия эгемендиктин 26 жылдыгына карата 26 жаңы китеп чыгарганы тууралуу жалпыга маалымдоо каражаттарынан маалымат алдык? Китептер кандай шартта чыгарылып жатат?
Н.Ишекеев: -Кыргыз Республикасында 2014-2020-жылдары мамлекеттик тилди өнүктүрүүнүн жана тил саясатын өркүндөтүүнүн Улуттук программасынын алкагында жаш калемгерлердин чыгармаларын “Дүбүрт”, улуу муундагы жазуучулардын чыгармаларын “Азыркы адабият”,  кыргыз тилинен орус тилине же башка тилдерге которулган көркөм чыгармаларды “Дүйнө”, орус ж.б. чет тилдерден которулган көркөм чыгармаларды “Дүйнөлүк адабият” сериясы боюнча чыгарып келе жатабыз. Мындан сырткары, “Кыргыз Республикасында элдин биримдигин жана этностор аралык мамилелерди чыңдоо Концепциясына” ылайык Мамлекеттик тилдин бириктирүүчү ролун жана тилдик көп түрдүүлүктү өнүктүрүү багыты боюнча окуу, илимий, көркөм, колдонмо жана башка адабияттарды мамлекеттик тилге которуу, кыргыз тилиндеги көркөм чыгармаларды, илимий жана башка адабиятты башка этностордун тилдерине, дүйнөлүк тилдерге которуу практикасын жандандыруу боюнча бир катар иштер аткарылды.
Бул жылы аталган Улуттук программага ылайык жана Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 6-апрелиндеги №151 буйругунун негизинде  Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссия тарабынан “Азыркы кыргыз адабияты”, “Дүбүрт”, “Дүйнөлүк адабият”, “Дүйнө”, “Тарых жана маданият” серияларынын алкагында жаңы 26 китеп жарык көрүп, бет ачар аземи Кыргыз Республикасынын Эгемендүүлүк күнүн утурлай 29-августта А.Осмонов атындагы Кыргыз Республикасынын Улуттук китепканасында өткөрүлдү.
Сырга Капарова: –Башка этнос өкүлдөрүнө мамлекеттик тилди тез үйрөтө турган методикалар иштелип чыкканбы?
Н.Ишекеев: -Азыркы учурда башка этнос өкүлдөрү үчүн Эл аралык уюмдардын колдоосу менен Улуттук комиссиянын алдындагы Окуу-маалымат борбору тарабынан “Кыргыз тилине үйрөтүү” аттуу мугалимдер үчүн колдонмо, андан сырткары башка этностордун жаштары үчүн: “Кыргыз тили” (башталгыч деңгээл), “Кыргыз тили” (улантуучу деңгээл), “Кыргыз тили” (угуп түшүнүү), “Кыргыз тили” (жогорку деңгээл) аттуу тез, оңой үйрөнүүчү окуу-усулдук комплекс иштелип чыккан. Ал эми жакында, улуу курактагы этнос өкүлдөрү үчүн “Кыргыз тили” мультимедиялык методикасы жарыкка чыкты. Учурда алар этнос өкүлдөрү менен алардын окутуучуларына акысыз таратылып жатат.
Айдана, банк кызматкери: –Жаштар азыр интернет аркылуу маалымат издеп, ошол жерден тил үйрөнүп жатышат? Бул багытта кандай иштер жасалып жатат?
Н.Ишекеев: –Учурда Кыргыз Википедиясын өнүктүрүү боюнча алгылыктуу иштер жүргүзүлүп, кыргыз тилиндеги макалалардын саны 66 миңге жеткирилди. Бул көрсөткүч Кыргызстандагы калктын саны менен алганда, 91 кыргызстандык биригип 1 макала киргизгенге тете деп түшүнүүгө болот. Ошондой эле, Google Translate котормо кызматына кыргыз тили 2015-жылдын башында кошулганы маалым. Google Translateге 320 000 фраза которулуп киргизилген. Microsoft Windows, Microsoft Office, Google, Youtube, Android сыяктуу маалыматтык технологиялар тармактары кыргызча кызмат кылууга жетишип, эң көп пайдаланылган Facebook социалдык тармагы кыргыз тилине которулуп жатат. Жаңы маалыматтык технологияларда кыргыз тилин өнүктүрүү багытында мурда “Биздин мурас” коомдук фонду менен иштешип келсек, учурда “Улут Софт” компаниясы менен иш жүргүзүп жатабыз.
Артур Кыялбеков: –Мамлекеттик тил комиссиясына Улуттук программаны ишке ашыруу максатында жыл сайын бюджеттен чоң өлчөмдөгү каражаттар которулуп жатат деп угабыз. Эгер жашыруун сыр болбосо, быйылкы жылы канча каражат которулду жана алар кандай максаттарда пайдаланылып жатканын айта аласызбы?
Н.Ишекеев:  –Бул эч кандай жашыруун сыр эмес. Улуттук комиссия мамлекет тарабынан канча каражат которулганын, алар кандай максаттарда колдонулганын ар жыл сайын эл-журтка ачык кабарлап, отчёт берип келүүдө. Кеп – ошолордун элге кеңири жетпей жаткандыгында. Быйылкы жылы Улуттук программаны ишке ашыруу максатында республикалык эсептен 210 млн. сом бөлүнүп, анын 1 млн. 600 миң сому Улуттук комиссияга, 33 млн. 400 миң сому Улуттук академияга, 500 000 сому Маданият, маалымат жана туризм министрлигине, калганы Билим берүү жана илим министрлигине үлөштүрүлгөн. Бул каражаттар Улуттук программада көрсөтүлгөн конкреттүү иш-чаралар үчүн даректүү негизде которулат жана алардын чыгымдалышы Каржы министрлигинин тыкыр көзөмөлүндө.
“Кыргыз тили” гезити №16-17 (219-220)
Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө мыйзамы
Кыргыз тилин үйрөнүү үчүн видео сабактар
Кыргыз тилин жеңил үйрөнүү боюнча видео сабактар (EASY KYRGYZ LANGUAGE)