ce en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru ky uk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ru ru
"Агым", 17.04.09 - 8-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
А - бу деген менен кыргызга кыйын күн болду. Бир жагынан түрүнөн сүрү айбаттуу бүтдүйнөлүк кризис, экинчи жагынан туңгуч ажобуз туудуруп кеткен кредит эсеси эс оодарат. Үчүнчүдөн, жартылуу жарык бербей өзүнөн өзү соолуп аткан суу, болбоду дегенде кулак тундура кыйкырган оппозициячыл чуу кыйнайт. Бийликке ишенейин десең анысынын бийик-жапыз сересинен коррупция деген балакеттин куйругу сербейип сести алат. Оппозицияга барып корголоюн десең момун бечараларды алдап канын сыккан сүткорлорду көрүп көөнүң чөгөт. Минтип айтсак, чычалак оппозициябыз "бийлик бизди ак жеринен айып тагып кууп атат" деп чучуктай чыңырып чыгары турулуу иш. Ошон үчүн окурман журтка тергөө жана сот аныктап берген карандай фактыларды сунуш кылалы деп турубуз. Калганын калк өзү таразалап алар.
Кыргызстан бу шайлоого кандай келди? Кийинки кезде өлкө аброю өзгөргөнүн моюнга алып коюш керек. Энергетикалык ири долбоор, Американын аскер базасын жабуу жөнүндөгү чечим, Ооганстан менен бүтүндөй Борбор Азия проблемаларын чечүүдө активдүү катышууга даяр экендиги - Кыргызстанды эсептешпей кое албай турган өлкөлөрдүн катарына алып чыкты.
Албетте, мындай "ээнбаштык" жоопсуз калбайт. Анткени жабык клубда оюнчулардын көбөйүшүн эч ким каалабайт. Мындайда шайлоо эң ыңгайлуу эсине келтиргич курал эмеспи. Айрым бейөкмөт уюмдар менен коомдогу эркеталтаңдар өлкө жетекчилигине биринчилерден болуп сөөмөй кезеп чыгышы да бекеринен эмес: авиабазанын чыгарылышын кечире алышпайт.
Өз кызыкчылыгын көздөгөн ар кандай топтор түрдүү долбоорлорду жазып, шайлоодо өз кишисин президенттикке өткөзүп алып, анан ал долбоорлорун ишке ашырганга умтулат. Ошондуктан мындай долбоорлорго өтө кыраакы мамиле жасаш керек.
№1 долбоор - "бөтөн оюндардын талаасы". Кыргызстан үлкөн геосаясый оюнчулардын талаасына айланат. Алар Кыргызстандын, анын элинин кызыкчылыгын, ой-пикирин уруп да койбойт. Далай жыл ушинтип эле келбедиби. Бу долбоордун жалпы жолою мындай: өлкө сырттан бир нече жерден башкарылат, бийликке келген тактекелер бат-бат алмаштырылат (комузу сырттан чертилет), социалдык, маданий, этникалык жасалма тирешүүлөргө тымызын "май куюлуп" турат.
№2 долбоор - "Чоң Борбор Азияда" калыптанып калган мамилелердин системасын кайра бөлүштүрүү. Мында Кыргызстан согуш же башка максаттарды ишке ашыруу үчүн пайдалана турган аймак катары каралат. Жыйынтыгы - Борбор Азиядагы чегаралар өзгөрүп, жаңы мамлекеттер пайда болот. Бул долбоордо Кыргызстан өз алдынча өлкө катары таптакыр эле каралбайт.
№3 долбоор - "Үлкөн Казакстандын бир провинциясы" (бир варианты - Үлкөн Казакстан менен катта Өзбекстандын провинциялары). Казакстандан саясый жана экономикалык жактан күчөп бараткан көзкарандылык. Бул деген стратегиялык жолду тандоодо түбү бир элге, экономикасы кубаттуу өлкөгө өз полномочиелерин жөнөтүү. Казакстан болсо россиялык да, евроатлантикалык да идеяларды бизге өткөрүп турат. Мындайды Кыргызстанга баш-көз болуп, банк капиталы менен бизнес-долбоорлорун киргизип, чегараларды өзгөртүп, аймактарды алмаштыра турган регионалдык державанын позициясы деп коет.
Ушундай эле "өзбек" долбоорун да күтсө болот. Ал Кыргызстанга аймактык экспансия (акырындап жылып кире берүү), түштүктү дээрлик ээлеген өзбектердин талаптарын күчөтүү аркылуу өз таасирин орнотуу жана Кыргызстандын сууларына көзөмөл орнотуу.
№4 долбоор - "дүйнөлүк Халифаттын провинциясы". Эксперттер 2025-жылы Кыргызстандын аймагы ислам өлкөсүнө кошуларын айтып жатышат. Исламча глобалдашуу руханий дөөлөттөрдү коргоодо массалык колдоого ээ болууга жөндөмдүү. Кеп тышкы экспансияда деле эмес. Радикалдуу исламизмдин, андан ары саясый исламдын өсүп кетиши үчүн Кыргызстанда олуттуу булактар бар: мурдакы майнапсыз реформалардан элдин жакырланышы, көп жылдык куугунтуктун белгиси катары ислам кийимдерин жамынган нааразычылыктардын өсүп баратышы, "салтанаттуу коом" куралбай кайра-кайра кыйраган аракеттердин айынан салттуу коомдун кеңейип баратышы. Башкаруу бийлигинин турмушту чындап өзгөртө албай эле ооз көптүрүп сүйлөй бериши мусулман коомчулугунун жинин кайнатат. Эгер идеологиялашкан калкка репрессиялык саясат колдонула турган болсо, анда подполдук исламдан колдоо келип, куралдуу каршылык көрсөтүлүшү бар. Бул долбоорду тышкы үлкөн оюнчулар да түрдүүчө пайдаланып кетиши мүмкүн экенин унутпаш керек.
№5 долбоор - КМШ, КШУ (ШОС), ОДКБ, Россиянын Чоң Евразиялык ж.б. долбоорлордун катышуучусу. Бул Кыргызстанды мурдагы союздук республиканын бири (кыргыздарды совет элинин бир бучкагы) катары карап келген долбоор. Долбоор Кыргызстанды турган жеринен Россиянын Борбор Азиядагы кызыкчылыктарын ишке ашырып, таасирин күчөтүүчү аймакка айлантты. Кыргыз жетекчилиги көп жылдар бою тышкы жардамдардан жана жакшылык ээсинен көзкаранды экенин моюндап келген үчүн өлкөбүз бул долбоордо жөн эле калкы бар аймак катары каралып келген. Өзүбүз ошондой ойдо жүрсөк анан кантип башкача болмок эле!
№6 долбоор - Кыргызстанды экономикалык жылыштардын Борбор Азиядагы терезесине айлантып, тышкы таасирдин орбитасына киргизүү. Кыргызстандын суу ресурстарын экспансиялоо, керек болсо кайсы бир аймагын бөлүп алуу же ал аймакка тышкы түз көзөмөлдү киргизүү. Буга Кыргызстанды энергоресурстардын Россияга альтернативдүү булагына айлантуу долбоору да кирет.
№7 долбоор - Мунайдан кийинки дүйнөнүн Борбор Азиядагы борбору.
Мындай долбоорлор менен аларды аткаруучулардын саны мындан да арбышы мүмкүн. Бирок азайбайт! Кайсы долбоордун артында кайсы топтун кызыкчылыгы, кандай структуралар, атургай кандай кишилер турганын окурман оңой эле байкайт. Мисалы, Америка бийлик көзөмөлүнөн ажырай түштү эле, Пентагондун баш оорусу башталды. Президенттин "эшигибиз ачык" дегени бир аз сооротуп турат. Мындайда сүйлөшүш керек, соодалашыш керек, анан төлөш керек. Болгондо да азоо жетекчилерди алмаштырганга караганда алда канча көп төлөш керек. Анан калса согушсуз төңкөрүштөрдүн технологиясы сыноодон өтүп бүтпөдүбү - Грузия менен Украинаны алыңыз. Мындай төңкөрүштөрдүн өлкөнү далай жылга сазга батырганы, анын айынан ички тирешүүлөрдүн күчөшү долбоор ээлери үчүн чоң олжо. Анткени, алсызды башкаруу оңой. Антип алсырашыбызга кошуналар да кызыкдар экенин байкаш кыйын эмес. Дагы кудайга шүгүр, аларда мындай долбоорлор мамлекеттик деңгээлде кабыл алынганына кабар жок. Бирок болбойт деп болбойт.
Жалпысынан, Кыргызстандын алсырашын, дымагынын басайышын акыркысынан башка долбоорлордун баары самап турат. Булардын ичинен ыймандуулары эле Россиянын долбоору. Бирок ал деле биринчи кезекте Россиянын, анан анык өнөктөштөрү Кытай менен Казакстандын лидерлигин көздөйт. Долбоордо Кыргызстандын орду, салмагы, анын геосаясый салмагына жараша аныкталат. Кыргызстан алсыз болсо позициясы да алсыз, күчтүү болсо позициясы да күчтүү болот. Башкы маселе - тышкы өнөктөштөр Кыргызстанды күчтөнтүш үчүн күчүн да, ресурстарын да жумшабайт. Бутка туруш өзүбүздүн гана милдетибиз.
Биздин карманар жападан жалгыз долбоорубуз №7. Ал президенттин жакында жарыяланган өнүгүү курсунда турат. Президенттин курсу - Кыргызстанды күчтөнтө турган, биз каалаган келечекти, ага жетүүнүн жолдорун так жана даана көрсөткөн бирден бир долбоор.
Бирден бир деген аныктама андан башка долбоор болбойт дегенден чыккан жок. Тек гана Кыргызстандын келечегине арналган долбоорду башка эч ким сунуш кылбаган үчүн айтылып жатат. Мүмкүн андай долбоорду оппозиция алып чыгар. Антсе аракеттери мааниге ээ болуп, идеологиялык пайдубалы түзүлөт. Антпесе, бийликти омуроолоп, бийлик эле көзүнөн учуп турганы - бийликке кайсы бир долбоорду ишке ашырыш үчүн келбей эле, кыйналган коомдун кызылын чокуганы келаткандай таасир калтырат.
Ошондуктан президенттик жарышка чыккандарды талкуулаганда ким кимге жугундуну көбүрөөк куйду, ким кимди жайлады, кимдин көңүлүн ким көмдү ж.б. деп таптакыр эле паска түшүп кетпей, бул маселени Кыргызстандын келечегин көздөгөн долбоорлордун кармашы катары караганыбыз абзел. Чынында эле бүгүн кеп адамдарды эмес, жолду тандоодо турат.
Саясый майданга эл биримдигинен башка эч нерсе туруштук бералбай турган кубаттуу күчтөр, кудай ургандай мүмкүнчүлүктөр, ресурстар чыкты. Президенттик жарыштын өзөгүндө эл биримдиги туруш керек. Бул болсо талапкерлер менен коомдун соодалашчу нерсеси.
Адегенде айтарым, мен да ушу атпай журтка аброю артык "Атамекен" саясый партиясынын өкүлүмүн. Партия аты менен "бир карын майды бир кумалак чиритет" дегендей, ага тымызын кирип алып, ичинен ириткен сүткор атын ачык айтпай турган себеп бар. Анткени макала каарманынын катышы бар бир канча иш боюнча сот иши соңуна чыкса, бир канчасы Чубактын кунундай чубалып соттон сотко сүйрөлүүдө. Айрымынын тергөөсү али бүтпөй туру. Мыйзам боюнча мындай учурда каарман атын ачык атабаш шарт экен. Экинчиден, партия анабашыларына "араңарда ушундайлар бар экен, анан кантип калк ичинен аброй аласыңар?" десек, "арабызга андайларды жолотпойбуз, аныбыз ак иштеп, так жүргөн, таптаза бизнеси менен таанылган адам" деп танып таштабаспы. "Бул айым тегин айым эмес, ал деген союз кезинде кыргызга тазалыгы менен таанымал министрдин кызы. Жакшы үй-бүлөдө жакшы тарбия алып чоңойгон киши мындай ишке аралашмак тургай жакын басып барбайт. Күйөөсү адам укугун акыйкат коргогон жердин абройлуу адиси. Көралбастык кылып атасыңар" деп чыккандар да болбой койгон жок.
Биз сөз кыла турган кызыбыздын аты - Алима. Партия анабашыларынын айткан-дегендери ырас чыкты. Иликтей келсек, Алимабыз чынында эле аты алыска тараган абройлуу адамдын, союз тушунда узак жылдар министрлик кызматты аркалаган кишинин кызы болуп чыкты. Жогорку билими бар экономист, укук коргоо уюмунда иштеген аттуу-баштуу адистин жубайы, колунда бар бардар адамдын бири экен.
2007-жылдын март айында Алимага Жаңыл аттуу айым жолугуп, шаар четинде заңгыраган үйү барын, банктан акча алайын десе банк айылдык үйдү барымтага албай жатканын, ошон үчүн айына 10 пайыздык үстөк менен бир жылга 20 миң доллар таап бере туруусун өтүнөт. (Сурай келсек Жаңыл ага жаңылыш жолуккан бейтааныш бирөө эмей эле, эзелтен эзиле сырдаш курбусу болуп чыкты).
Анан эмне болду? Алиманын айтымына караганда, ары карап ыйлап, бери карап кейип, басса-турса Жаңылдын аянычтуу жүзү көз алдынан кетпей туруп алгандыктан, тааныш-билиштери менен жоро-жолдошторунун жанын койбой атып 20 миң доллар чогулта салыптыр. Ал ортодо Жаңыл үйдүн документтери менен мамкаттоодон "үй күрөөдө эмес, сатыкка даяр" деген справка алып келет.
Жаңыл айым ошентип акактап жетип келсе, Алимабыз кеселдеп калып атпайбы. "Бол эле бол, нотариуска батырак бара калалы, акчаны тезинен ала салалы" деп Жаңыл жанды эзди дейт. Ошентип ордунан кыймылдай албай аткан Алима Жаңылдын жанына сиңдиси Жыргалды кошуп узатты. 2007-жылы 30-мартта Жаңыл Аламүдүн районундагы жалпы аянты 780 чарчы метрлик үй-жайын короо-ташы менен 1 млн. 141 миң 500 сомго (30 миң доллар) баалап күрөөгө койдум деп, ал эми Жыргал болсо бир жылдык мөөнөт менен 761 миң сомду (20 миң доллар) карызга бердим деп келишим түзүшөт. Келишим Аламүдүн райондук нотариалдык округунун жеке нотариусу тарабынан күбөлөндүрүлгөн.
Жаңыл Алима айымга 4-5 ай алган карызынын үстөк пайызын үзбөй төлөп турду. Анан үстөк төлөөнү токтоткон. Бир күнү ал Алима кыздын алдына "көкөй кескен көйгөйлөрүм көп болуп атат, ошолорду чечкенге дагы 70 миң сом, ага кошуп 1500 доллар бере тур, ушуну берсең эле үстөк да төлөнөт, карыздан да кутулам" деп ыйлап келет. Антсе Алима ал акчаны дароо эле таап, ошол замат Жаңылдын колуна карматат. (Оппозициядагы кишилердин баары тең дал ушундай боорукер болот деген ойго кетесиң ичиңен).
Энди кепти узак созбой, иш эмне болуп аяктаганын айталы. Алты айдын ары-бериси бололекте Алима "же карызды төлө, төлөй албасаң үйдү мага каттаткын, сатып акчамды алам" деп чыгат. Айласы кеткен Жаңыл үйүн Алимага каттатып, андан соң аны "Экобанкка" барымтага берүү менен банктан 40 миң доллар кредит алды. Алды да анын баарын Алиманын "берешен" алаканына салып берди. Кыскасы, Алима Жаңыл айымдан баш-аягы 54 миң доллар алды. Ошентип оппозиционер айымыбыз өзүнүн эле карачечекей курбусуна 20 миң доллар карыз берип, үстөгүнө 34 миң доллар өндүрүп чыкты. Бу жагынан кыргыз оппозиционери айтылуу Гобсектен алда канча ашып түшкөнү сокурга деле дапдаана көрүнүп турат.
Акыры Жаңыл айым үйүнөн айрылып, чиедей жаш балдары менен талаада калды. 8 жылга соттолду. (Адилеттик үчүн белгилеп коюш керек, ал айымдын бир канча карыздары болуп айыптоочу башка тарап экен да, биздин каарманыбыз бул сотто күбө катары өтөт.) Күйүтүнө чыдабай кырчындай болгон күйөөсү мерт болду.
Ушу жерде киши тургай иттин башын маң кылган табышмак бар. Ага тергөөчү тургай соту да баш оорутуп убара болгон жок. А бирок аласа-бересенин чоо-жайын иликтей келгенде 54 миң доллар кайдан чыкты деген жүйөлүү суроо туулбай койбойт. Ошондуктан тергөө менен сот материалдарын түрө карап чыгууга туура келди. Көрсө, иштин чоо-жайы мындай экен: Алима менен Жаңыл тергөө менен сотто моюнга алышкандай, 2007-жылдын март айында капилет табышпаптыр. Жогоруда айтылгандай, алар эзелтен эзилишкен дос-курбу. Антпегенде ким эле бир көргөн кишиге ошончо олчойгон каражатты кармата берсин?
Табышмак түйүнү Жаңыл менен Алиманын сиңдиси түзүп, Аламүдүн райондук округунун жеке нотариусу тарабынан 2007-жылдын 30-мартында күбөлөндүрүлгөн келишимдин бир жеринен табылды. Анда мындай шарт камтылган: "Карыз берген тарап күрөөгө коюлган мүлк эсебинен 2006-жылдын 17-январындагы карыз тууралуу келишимге ылайык ошо күндөн ушу күнгө чейинки үстөктөрдү, чыгымдарды, мөөнөтү созулган кошумчалар менен штрафтык санкцияларды кошуп өз талабын толук түрдө канааттандырууга укуктуу".
Демек, Алима Жаңылга 20 миң долларды 2007-жылдын 30-мартында эмес, андан бир жыл мурун, 17-январда берген. Эгер Алима айткандай, Жаңыл беш ай үстөк акыны үзбөй төлөп турганы ырас болсо, Алима айына 2 миң доллардан, кыскасы, 10 миң доллар алган болот. Андан кийин чынында эле Жаңыл эч нерсе төлөбөгөнү көрүнүп турат. Ошондуктан анын карызы 30 миң долларга чыгыптыр. (2007-жылдын 30-мартында түзүлгөн келишимде үй эмне үчүн ашык-кеми жок 30 миң долларга бааланганын баамдап көргүлө: 20 миңи Алимадан алган карыз, 10 миңи жарым жыл төлөнбөй калган үстөк).
Энди, жогорудагы 54 миңдин кайдан чыкканын эсептеп көрөлү. Жаңыл Алимадан 2006-жылдын январында 20 миң долллар алды беле? Алган. Анын үстөгү үч жылда 360 пайыз өссө, 72 миң доллар чыгып атпайбы. Буга 70 миң сом менен 1500 долларды кошсок, 75 миң 500 доллар, кыскасы, али төлөнө элек 20 миң доллар карыз менен кошо Алиманын аласасы 95 миң 500 долларга чаап отурат. Тараптар моюнга алгандай, Алима Жаңылдан 54 миң доллар алып тындым болсо, ар жактагы 39 миңи кайда? (Мындай карыз барын сотто Алима "эгер созулуп кеткен үстөк пайыздар менен пеняларды эсептей келсем, аласам мындан да арбын болмок. Азыркы кезде Жаңыл мени менен эсептешип бүткөн жана ага менин эч доом жок" деп каңкуулаганы да ырастап турат). Эмне, оппозиционер айым 39 миңди кечтиби? Жо-ок. ал 39 миңдин изи азыр Бишкек шаардык Ленин райсоту менен РИИБ ортосунда футболдой тебилип созулуп келаткан сот жана тергөө иштеринен табылууда. Эгер тергөө иши менен сот кароосу аягына чыкса, мунун баары коомчулукка жарыя болот деп ишенебиз.
Демек, Алима айым оппозициялык партиялаштары айткандай таза бизнес менен эмес, мына ушундай "балитика" менен шугулданат. Мына ушундай "балитический" эмгеги жогору баалангандыктан, ал партия Алима айымды өткөндөгү Бишкек шаар кеңешине болгон шайлоодо "заманыбыздын акыл-эси, ар-намысы жана абийири ушунакай кызыбыз" деп жарышка кошкону кызык! Андан кызыгы, партиялаштары аны "таза бизнесмен" катары депутаттыкка сунуштап атса, Алима айым тергөөдө анысын жашырып, "мен деген доордун акыл-эси, ар-намысы, абийиримин" деп догурунбай, жумушу жок үйдө отурган "бечара" аял болуп чыга келет. Көрсө, анын көмүскө кыябы бар экен. Тергөөнү каржы полициясынын иликтөө башкармалыгы жүргүзгөнүнө байланыштуу бир жыл ичинде сүткорлук менен тапкан 30 миң долларын бюджетке төлөнөр мамсалыктын кайда катылганы калкып чыкмак. Алима айымдын айлакерлигин ушундан бил: салык жашыруу фактысы көз көрүнөө кашкайып турганына карабастан, каржы полициясы "салык жашыруу фактысы жок" кыязын кылды. Бу жерде биздин оюбузча, адам укугун акыйкат коргоо уюмунда "ак иштеген" Алима айымдын күйөөсү "күзөтүп" тургандай сезилет. Болбосо ийне-жиптин учугундай шек билинсе Манастын мамысындай маселени сууруп чыкчу каржы полициясы оппозиция айдыңында небак эле айгай таштамак. Каржы полициясы өкмөт милициясы эмес. Укуругу узун, ак иштеген, так иштеген уюм. Анткени ал түздөн-түз ажонун көзөмөлү астында. Кокус алар салык жашыргандарды жашыра турган болсо, адегенде ажо атына көлөкө түшөрү турулуу иш. Ошондуктан алар Алима тургай, оппозициянын опол тоодой тиреги болгон И.Кадырбеков, И.Исаков, А.Жекшенкуловдун тээ атамзамандагы финансылык тартип бузууларын казып чыгып, абакка камап, үйтүрмөгө отургузуп, коркпой-этпей колун куушура толгоп атпайбы. Жыйынтыктай келгенде, оппозиционер айымыбыз бу жагынан да О.Бальзактын Гобсегинен бута атым озуп чыгып отурат. Гобсек көр дүйнөсү менен эч кимге жана эч нерсеге баш ийбеген сүткор болгонуна карабастан мамказынага 7 франктан салык төлөчү экен го!