ru cs tt ky ky tt ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky mk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru
"Аалам", 20.01.09 - 11-бет: Полит-элита...•
Кыз менен жигит кыйла мезгил бири бирин жактырып, бирисиз бири жашай албай турган абалга жеткенде жигит кыздын үйүнө келип, колун сурамакка эшигин каккан экен. Ичкериден "Бул ким?"деген суроо угулат. Жигит "Менмин"деп жооп берет. Кыз угуп туруп эшигин ачпаптыр. Сүйгөнүнө жолуга албаган жигит эртеси дагы келип эшик кагат. "Сен кимсиң?" деген суроо дагы угулат. Жигит "Менмин" десе дагы эшик ачылбайт. Айласы кеткен жигит эмне кылаарын билбей акылмандан кеңеш сурайт. Үчүнчү күнү эшик каккан жигит " Бул ким?" деген суроого "Бул-сен" деп жооп кайтарат. Ошондо гана эшик ачылып, кыз жигитти кабыл алган экен...
Өмүрлүк түгөй болуу-татаал, тынымсыз эмгекти талап кылган узак сапарда өнөктөш жолдош болуу дегенге барабар. Ал жолдо эки адам бирдей аракеттенип, бирдей кадам таштаса турмуштун жүгүн тартуу кыйла жеңил болот. Мындай сапар алдында ар бир адам тандаган түгөйүнүн ишенимдүү экенине, көздөгөн максаттары бирдей, кызыкчылыктары чогуу экенине көзү жеткен соң гана чечим кабыл алганы абзел. Бул тагдыр чечээр өзгөчө маселеге жеңил ойлуулук менен мамиле жасап жаңылгандар өзүн эле эмес, өзгөлөрдү да беймазага салып, оңой менен кутулгус кыйынчылыктарга туш болот . Тилекке каршы азыркы учурда кыргыз коомчулугунда үй бүлө мамилелери олуттуу кыйынчылыктарга учурап жатат. Туш келди үйлөнүп, башаламан мамиленин кесепетинен ажырашуулардын саны тынымсыз өсүп баратат, үй бүлө, никелешүү мамилелериндеги мыйзам бузуулардын масштабы мурда болуп көрбөгөндөй кеңейди. Мунун баардыгы тең бизде жаштарды үй бүлө курууга даярдоо жаатында сабатсыз экендигибизди, коомдук өсүшкө түздөн түз таасир этүүчү бул маселеге олуттуу көңүл бурулбаса улут келечегине кедергисин тийгизээрин көрсөтүп жатат.Келечекти ойлогон башка өлкөлөрдө бул маселеге адамдардын өздөрү, коом тарабынан кандай мамиле жасалаарын карап көрөлү.
Мусулманчылыкты катуу тутунат деген Иранда байманалуу, ата-энесинин көзүн карабаган күйөөлөр барктуу. Үйлөнөөр алдында алар колуктусуна "магрие" (магр-сүйүү дегенди билдирет) деп кымбат баалуу белектерди-үй, квартира же алтын монеталардан турган акча тартуу кылат. Колукту да күйөөгө кымбат баалуу шакек же тойдо кие турган костюм белек берет. Үйлөнүү той учурунда аялдар эки жаштын төбөсүнө эки чоң тоголок кантты үбөлөшөт, анысы-ар дайым жолуңар ачык, жашооңор таттуу болсун деген тилекти билдирет.
Ислам боюнча эркекке төрт аял алууга уруксат .Бирок күйөөгө чыгып жаткан учурунда колукту күйөөсүнүн өмүрүнүн акырына чейин бир гана жубай болууга шарт коюп, ал шартты документалдуу түрдө моюнга алса, анда андан башка аял алууга күйөөнүн укугу болбойт. Эгер ага макул болбосо, анда үйлөнүү тою токтотулат. Ошондуктан Иранда аялынын үстүнө токол алгандар анчалык деле көп эмес.
Иранда ойношчулукка , жыныстык ээнбаш байланыштарга катуу тыюу салынат.
Никеси жок жыныстык байланышка барган аялды коомчулук катуу жерийт, мамлекет да мындай байланышка тыюу салат. Ошон үчүн убактылуу байланыштар да сөзсүз түрдө мыйзамдаштырылат. Баш кошоор алдында жигит да, кыз да медициналык жайларга барып, кандын анализин тапшырып, тукум куучулук оорусу же башка илдети жок экенин аныкташат.
Той учурунда диний да, административдик да каадалар жасалат. Алар мечитте эмес, үйдө, кай бир учурда ресторанда аткарылат. Жеке нотариалдык конторанын нотариусу келип, салтанаттуу сөз сүйлөп, өзү ала келген граждандык абалды каттоочу китепке жаш үй бүлөнүн никесин каттайт. Салтанатка дин кызматкери да чакырылат. Ал никенин диний шарттарын түшүндүрөт. Бул ыйык сөздөр ар бир мусулман үчүн түшүнүктүү.
Ирандыктардын басымдуу көпчүлүгү тойго ашепке чыгым болгондун ордуна чакан эле кече уюштуруп, акчаны андан көрө кызыктуу саякатка жумшоону туура көрүшөт. Ажырашуунун саны Иранда абдан эле төмөн.
Түркиянын ири шаарларында жаштар бири бири менен таанышып, макулдашып анан үйлөнүшөт, элет аймактарында болсо эскиче кудалашмай күчүндө. Кудалашкан учурда жигит тараптан бир нече эркектер болочок колуктунун ата энесине алдына барышат. Кыз көңүлдөрүнө төп келсе жигитти кыз тарап сынап, акыры келишим түзүшөт. Ал "Сөз кесими "деп аталып, колуктуга шакек, жоолук салышат, кудалар алып келген даамдан кыздын тууган туушкандары ооз тийип, жигит менен кыз ата энелеринин батасын алып, колдорун өбүшөт. Дээрлик бардык аймактарда калың берүү жоюлуп, энени гана ыраазы кылуу адаты калган. Андан соң жигит тараптын туугандары кыздын үйүнө келип, шакек салып, эки жаштын баш кошоору бекемделет. Кокус бул келишим үйлөнүү тоюна чейин бузулса, бузган тарап алган баалуу белектерди кайтарып беришет.
Эртең той болот деген күнү кыздын үйүнө эже-сиңдилери, коңшу-колоң аялдар чогулушат. Ата-энеси аман, эч кимисин жогото элек кыз күмүш же жез табага күйөөнүн үйүнөн алынып келинген хнаны даярдайт. Аны кыздардын ырларынын коштоосунда чыккан той кийимчен колуктунун колу- бутуна сыйпашат. Күйөө тараптан келишкен эркектер колуктунун колуна акча карматышы шарт.
Колуктуну алып келүүгө жигит тараптан көп адам барат, жакын жер болсо жөө жалаңдап, добулбас кагып, алиги Той желегин көтөрүп алышат. Туугандары менен коштошкон кыздын белине эркек бир тууганы "кыздык белгинин " курун байлайт. Кыздын сандыгынын акысын төлөгөн соң жигит тарап аны өз машинесине салып, бардыгы ырдап чоордогон салтанат менен айылды айланышып, жигиттин үйүнө келишет. Кайын эне босогодон келинине белек берет. Келиндин "мүнөзүнө таасир этчү" ырым-жырымдардан кийин жигит кызды колунан жетелеп үйүнө киргизет. Андан соң жигитти достору алып кетип, мончого барышып,"күйөөнүн"чачын тегиздетишет. Атайын тигилген костюмду кийип, кечки намаздан келген соң молдо эки жашка нике кыят.
Баш кошуп жаткандардын бөлмөсүндө кадырлуу байбиче кыздын колун жигитке карматат. Экөө кыздын төркүнүнөн алынып келинген тамакты чогуу жешет.
Эртеси төшөк жыйган келин жигиттин төшөктө калтырып кеткен акчасын алат. Айрым жерлерде кыз белгисине алигиче чоң маани берилип, кокус ал жок болуп калса ыр-чыр менен колуктуну кайра жеткирип берүү дале сакталган. Айрым жерлерде эртеси "дувак"деп аталган кечеге аялдар чогулушуп, колукту чогулгандардын алдында бийлеп, "белгиси" бар шейшепти көрүнөө жерге жайып коюшат.
Үйлөнүү тою шаршембиден же жумадан башталып, эки-үч күнгө созулат.Той берилип жаткан үйдүн короосуна атайын желек илинип анын учунда пияз же алма сайылат.Тойдо кыздын себи берилет. Түркияда да ажырашуулардын саны эң төмөн.
Өзгөлөрдүн мисалын өзүбүздүкүнө салыштырып көрүп, үй бүлө,нике курууга жөн салды бир боло жүрчү нерседей эмес, өмүрдүн өзгөчө бир маанилүү маселе катары карасак деген ниетте болдук.
Материал АКШнын Кыргызстандагы элчилигинин Демократиялык комиссиясынын колдоосу менен даярдалды.
…Келин үйдөн окчунураак барып, дарактардын арасындагы далдаа жайга отура калып, заарасын төгүп жатканда так эле бет маңдайында бир ак жыландын аны тиктеп турганын көрдү. Чыңырып, ыргып тура чуркап, үйгө, эрине келип көргөнүн айтып безилдеди эле, эркек дароо колуна илешкен кетменди көтөрө жүгүрүп, ошол замат кубалап жүрүп ак жыландын өмүрүн тындым кылды, жасаатын көтөрүп келип, майдалап кыркып, жемге кошуп туруп "Кубаты артат!" - деди да, эшегине жедирди.
Элетте эрте турушат. Эр-катын да мал-келин жайгарганы жер агарары менен турушту. Кызык, эркектин жанында бир кара жылан тоголок тартып, күлчө кебетеленип жатыптыр. Эптеп док, опуза көрсөтүп отуруп сыртка айдап чыкты. А аялы ошондо жыландын көздөрүнөн тоголок-тоголок жаштарды көрдү, чай ичип отуруп айтса күйөөсү кагып койду:
- Дөөдүрөбөчү! Жылан дагы ыйлайбы? Каяктагы жашты айтасың!..
Анан күйөө чөп оргону бак аралап кетти. Аялы майда-барат иштерин бүтүрө салып, сөрүдөгү балышка (жаздыкка) жамбаштап жата кетти эле, дал жанында күлчөгө окшоп баягы жылан… Аттап-буттап тура калып айгай салып күйөөсүнө жетти. Пискадай (лезвие) курч орогун көтөрүп күйөөсү жетип келди, бирок, өлтүрүшкө ниет койбоду, эптеп чочутуп-үркүтүп отуруп жолго айдап чыкты.
Ошентип, кара жылан эч кетпеди. Алар кайда болсо ошоерде күлчө тартып жатканы жаткан. Күндөрдүн биринде аялдын төркүндөрүнүкүнө барышып, күн кечтеп кетип, калышка туура келди. Эртелеп турушса кара жылан ошол үйдө дагы эле күлчө тартып жатат. Келинге бул ирет дагы жыландын көздөрүндөгү тоголок-тоголок, туптунук шүүдүрүмдөй жаштар көрүндү.
Эркектин кайынатасы алардын тоого, малчылардын арасына кетишин, антпесе жыландан кутулбастыгын айтты. Коркунуч, жан далбасасы нени гана жасатпайт дейсиз, ошентип, жигит ошол эле күнү аялын тоого көчүп бараткандардын сабына кошуп ийип, өзү артынан болгон малын айдап кетти. - Ох! - деди кыштактан узаганда артын бир карап алып, - Жыландан энди кутулдук окшойт! Энеңди урайын, баягы агын бекер өлтүргөн экем! Даараткана турса бакка барып, энеңди урайын сийгек катын бекер кабылган да ошого!..
Жок, ал ашыккан экен. Кыйла жүргөн соң дайрадан суу ичип жаткан эчкилерин аркы өйүзгө айдап жатса баягы кара жылан көк серкенин мүйүзүнө оролуп алып, аны тиктеп турат. Бул ирет анын көзүндөгү жаштар жигитке шүүдүрүмдөй "жылт-жулт" этип көрүндү.
- Катын баягы күнү чын эле айткан экен! - деди ичинен. Жыланды эптеп мүйүзүнөн түшүрөйүн десе, серке качып, колго кирбей койду. Жылан жайлоого кошо барды. Кайынатасынын чама-божомолу түккө турбады, тоодон кайтышты.
- Жылан энди кыштакка баралбас. Ушунча алыс жайлоодо эле калар адашып! - дешти. Кайтар алдын короого камап алышып, кой, эчкилеринин мүйүзү эле эмес, жүндөрүнөн бери кармалап, көзөмөлдөштү. Жылан жок.
…Эртелеп турушса астанадан эки аттам ичкериде күлчө тартып баягы жылан жатат. Эркек дагы кубалап чыкты. - Өлтүрсөм кутуламбы! - деген арам күдүк келди дилине. Кайра коркту: - Бирөөсүн өлтүрсөм мунусу кубалайт, а кокус мунусун тындым кылсам дагы көбөйүп кетеби?!.
Бир күнү күйөө базарлап кетти. Бешим ооп үйгө келсе дал баягы бак ичинде, өзү ак жыланды өлтүргөн, сийген жеринде аялы дем тартпай өлүп жатыптыр. Эки аттам жерде кара жылан күлчө тартып жатат, көздөрүндө жаш жок, күлүмсүрөп, табалап тургандай. Эркек айкыра албады, өкүрүп-бакырышка дарманы жетпеди. Жылан экөөсү көз кадашып калышты. Жылан сыйкырлап койгон сыяктанат, эркек эбелек сыңары жепжеңил абалда турду. Кыйладан кийин эсине келип, коңшусунукуна жөнөдү. Көздөрүндө шүүдүрүмдөй тунук жаш турду…
Жыландардын бири-бирине болгон арзуу, махабаты, эркелегендери, бири үчүн жандарын курмандыкка чалышы - адамзатта чанда гана кезикчү сейрек көрүнүш. Эгер эркегин өлтүрсөң ургаачысы, аялын тындым кылсаң күйөөсү касас албай койбойт экен, жыландардын кеги, өчү эч бир жазылбайт. Көптү көргөн көөнө кишилердин айтышына ишенсеңиз, эрди-катын жыландардын кошулуп, демек, төшөк оюнун салып жатышканын көргөн адамдын бу дүйнөдө телегейи тегиз болуп, бактысы башынан ашып-ташып, төгүлүп жашайт экен!..