ru ky fr cs ru ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk ky tt ru ky ky ru ru ru ru ky ky ky ky ky ky ru ru ru ru ru ky en ru
"De-факто", 21.02.08 - 5-бет: Оппа, оппозиция...•
Самарадагы кайын- журтуна качып кетет…"
-Азимбек Анаркулович, сиз парламентте чегара маселелери боюнча терең адистешип алган депутат элеңиз. Кайрылган бир себебим, Каркыранын тең жарымын Казакстандын парламенти өзүбүздүкү деп ратификациялап алып, азыр биздин жерде казак аскерлери автоматчан турушат?
-И, казак президенти Н.Назарбаев былтыр бизге расмий иш сапары менен келгенде парламентарийлер менен да жолукмак. Мен Акүйдөгүлөргө айтып, "ал сүйлөсө мен да ордумдан ага берчү суроолорумду берем, сүйлөйм" десем "Бекназаров орой суроолорун берет" дешип, Назарбаевди "Хаяттка" алпарышып, депутаттардан спикер М.Султановду баш кылып, ийилме депутаттар тобу менен жолугуп, бек-бек сүйлөп жекирип туруп кете берген.
-Курманбек Бакиев марттын этегинде Астанага расмий сапар менен барат. Ага чейин Көлдөгү талаш пансионаттарды, Каркырадагы жерди казактарга карматуу ишин ылдамдатып жатышат? 2001-жылдан бери мурунку депутаттар бул маселени четке кагып келген. Азыр "ак жолчулар" жабылып макул деп кол көтөрүп, жактап берчүдөй?
-Казак-кыргыз чегарасы боюнча эки келишимге кол коюлган. Бири - Хантеңир чокусу боюнча. Мурда бул чоку кыргыздын территориясында болуучу. Анан кытай-кыргыз-казак - үч мамлекеттин чегара эларалык чекити болуп Хантеңир кабыл алынганда, аны биз ратификациялап салганбыз. Ошондо "Кыргызстан" депутаттык тобу буга каршы чыгып, мен "Акаев дагы бир ирет жалган айтып жатат, Хантеңири бизге калды деп. Хантеңири үч мамлекеттин чегара чекити болуп калды" деп айткам. Ошол чокудан түштүк-батышка - Памир тоолоруна чейин кыргыз-кытай чегарасы созулуп кетет. Бул жагынан казак-кыргыз чегарасы башталат. Ошондо ошол чекиттен (мурда арыраактан кетчү эле да) Кытай Казакстанга тиешелүү бир канча аянт жерди өзүнө алды. Хантеңирдин түндүк-батыш тарабынан Каркыра жайлоосу орун алган. Казакстан да Хантеңирдеги бул эларалык чекитке бирдей ээ болгондуктан, казактарга ошол жерлерде альпинисттик чоң база керек. Туристтерди тартуу үчүн казактарга Каркыранын жарымы керек. Ошондуктан казактар Каркыранын бизге тиешелүү тегиз жерин алат дагы, анын ордуна бизге жайытка да жараксыз аска-тоо, тикен баскан үч эсеге арбын жер берет. Биздин С.Аламанов парламент комитетинде бул маселени карап жатканда "ой, биз алардан үч эсе арбын жер алып атпайбызбы" дегенде айткам, "Эй, Аламанов, биздин жердин 97%ы - ансыз деле тоо-таш. Анан ага кошуп алакандай түз жайлообуздун жарымынан ашыгын бөлүп бергенден уялбайсыңарбы" деп. 2001-жылдан баштап өкмөттөн эки ирет келишти. Экөөндө тең комитетте артка кайтарганбыз. Чегара маселеси боюнча И.Исаковдун комитетинде жараксыз деп таап, жер-жеринде барып каралсын деп чечим чыгарганбыз. Ошондуктан Маймак казактарга өтүп кетпеши үчүн Алымбай Султановду "өз округуңда иште", Айдар Керимкуловго "сен да өз округуңда Токмоктун тегерегиндеги 12 гектар жерди бербей алып калгын, жөн эле Берметтин себине кошуп берип жиберишпесин" деп тапшырма бергенбиз.
-Чүйдөгү чегарада азыр деле талаштуу жагдайлар бар да?
-Казак туугандар айланта жасалма канал куруп биздин жерди өздөрүнө ыйгарып алып коюп жатышпайбы, эларалык тартип боюнча чегара нукура сайдын ортосу менен же болбосо жол менен чектелип кетет. Жасалма каналдын эсебинен 12 гектар жерибиз казактарга өтүп кеткен жатпайбы.
-Ал жерге эмнеге кызыгышты?
-Эрке күйөө бала Адил ал жерге - чоң трассага эки чоң заправка куруш үчүн кызыккан. Бизнес кызыкчылыгын көздөгөн. Ал трассада авто үзүлбөй өтөт. Экинчиден, ал жерге казак постун орнотуп, биздин элди тосуп кыйнайт, туурабы? Анан Ыстык чекити боюнча үч мамлекеттин өзүнчө келишими болуп, ал ратификацияланып калган. Биз жер-жерлерге депутаттарды жөнөткөндөн кийин бул аймактардагы талаш маселелер 2001-2004-жылдар аралыгында каралбай калган. 2001-2003 -жана 2004-жылдары казак тараптан ошол жерлерди алабыз деген аракеттер болду, Акүйдөн парламентке келип атышты, биз ынаганыбыз жок. Анан 2007-жылы Н.Назарбаев чегаралар эле эмес, Көлдөгү 4 пансионат боюнча бизге муссораванный иш жасады. Негизинен, Көлдө казактардын 7 пансионаты бар. Н.Назарбаев бул маселелерди эртелеп чечип бергиле деп көп суранды. Анан өткөн жылы атайын өзү келди, "кыргыздарга келип, парламенттен суранам" деп. Аны угуп мен М.Садыркуловго айттым: "Мен да Назарбаевге бере турган жүйөөлүү суроолорду берем. Протоколуңар бузулуп, уят болуп калбагыла деп. Үркүп калышты. Жанагы "Хаяттан" тилалчаак депутаттарды кабылдап атканы ошол себептен. Мен айтмак элем: "Нурсултан Абишевич, бир боор эл десеңиз, бир тууган катары көрсөңүз, пансионаттарды талашпай эле койбойсузбу, арендага албайсызбы? Өзүңүз деле Байконурду Россияга бербей, ал жер үчүн арендага жылына миллиондогон доллар алып жатпайсыңарбы. Демек, бизге келгенде да адилет болуңуз. Эгер тереңдешип талдасак, союз тарагандагы объекттердин үлүшү биздики десеңиз, анда биздин Кенесанархайдагы кыдыракей сарайларды эмне үчүн алып койдуңуз, сарай менен пансионаттардын статусу бирдей эле эмеспи. Сарайларды бизден сурап да койбой алып койдуңар го" деп айтмакмын. Каркыра тууралуу айтылмак. Жериңиз быягы Уралга чейин, тыягыңыз Сибирге чейин кеңирсип жатат. Анан биздин алакандай жерибиздеги пансионаттарды алсаңыз, анан аз өтпөй жок сурап ал жерлерге майда анклавдарды ачсаңыз, жайлообузга көз артсаңыз - бул калыстыкпы демек элем. Анан да казак-кыргыз салтында эч убакта эзелтен көчмөн элдерде жер алган эмес, көчмөндөр жерди өтө барктаган. Мына азыркы "самопал" кыргыздар айтат: "Эй, жериң каякта?" деп. Илгери бабаларыбыз: "Сен кайсы жердин кулунусуң?" деп сурашчу. Жер - түбөлүк, улуу, ыйык. А биз анын продукциясыбыз дешкен. А биз азыр, тескерисинче, адамды өйдө коюп, жерди анын менчиги катары санап жатпайбызбы. Жер-түбөлүктүү ыйык нерсе. Аны менчикке берген да туура эмес. Ушуга каршы көп жылдар кармашып келдим. Жерди менчиктеп, "бул менин жерим, укум-тукумумдуку" деген күнөө, макирөө иш. Мейли ижарага 100 жылга бер, бирок менчикке бербеш керек эле. Жер талаш үчүн чоң согуштар болуп турган.
Айткандай, "Хаятта" Назарбаев биздин депутаттарды кадимкидей урушуп, казакча "мен ал жайларды көрүмө алып кетемби, осол жерде калат гой, не эмгише шешпейсиңдер" деп жекириптир. Аны диктофондон өзүм уктум. Эртеси төрага Маратка айттым: "Жаман үйдү коногу бийлейт" десем, чычалады. Кийин Султанов баш болгон "Алга, Кыргызстандын" депутаттары Казакстанга барып, дагы сүйлөшүүлөр болду. Бирок, алар баары бир чегара, пансионат маселеси парламенттен өтпөсүн туюшуп, жыйын талкуусуна алып чыгуудан тайсалдашты. Кыргыздын бир кудакаары сапаты - өзү урунуп, сатып жиберет. Азыркы парламенттеги "ак жолчулардын" арасында деле улуттук намысы бар жигит-кыздар аз эмес чыгаар. Мына, буга чейин чегара үчүн күйүп, добуш бербей келген үч депутат отурат: бири - ЖК төрагасы А.Мадумаров. Ал катуу каршы чыгып келди буга чейин. Бейше Акунов жана Николай Байло. Эми бийлбейм, Адахан Кимсанбаевич спикер болуп турганда пансионаттар, Каркыра, Чүй чегаралары боюнча тике турат, өткөрбөйт деп ойлойм.
-Казак тарап биздики деп жаткан пансионаттардын тарыхы кандай?
-1991-жылы эгемендүүлүк ала баштаганда Москвада ВЦСПСтин - союздук профсоюздун объектилерин эмне кылабыз, мамлекеттер өздөрүнчө карап, чечишип алсын деген токтом чыгарышкан. Ошондон соң Казакстан пайдаланган объектилердин баары казактардыкы деп, Назарбаев келип, биздикилер ратификациялап беришет. "За исключением 4-статьи" деп кабылдашат. 4-статья пансионаттарга тиешелүү болчу. Пансионаттарды мамлекеттики дешкен. Бир топ саясатчылар А.Акаевге кирип, көндүрүп, кол койдурушат. Анан М. Шеримкулов ЖК төрагасы маалында ошол төрт объект мамлекеттики болсун деп токтом алышат. Бирок өкмөт ал объектилерди мамлекеттики деп казактарга кайра арендага берели деген келишим түзүшө элек. Мен биз тараганга чейин мыйзам долбоорун жазып атат элем. Анда ушул пансионаттар Кыргызстандын менчиги деп мыйзам кабылдатып салайын деп аттым эле, үлгүрбөй калдым. Анткени, легендарлуу парламент чыгарган токтомду аткарбай коюштубу, анда мыйзамды аткарбашка чаралары жок. Так что, Казакстан бул төрт пансионаттарга ээ деген эч кандай юридикалык негиздемеси жок. Тескерисинче, кыргыз өкмөтү аларга "ушунча жылдардан бери бул жайларды бекер пайдаланып келдиңер" деп иск берсе, эларалык сот деле калыс чечери бышык. Анткени, казак тарабы бизге бир тыйын да аренда акы төлөгөнү жок.
-Бул төрт пансионат боюнча экен. Ал эми калган үчөөсүчү?
- Ал үч пансионатты Айдарлар берген. Чын-чынына келгенде юридикалык жактан биздики болгону менен Көл жээгинде эле казактар ээлеген 20дан ашык пансионат бар. Мисалы, Ленин атындагы заводдун "Сейил" деген 50 гектардан ашык аянты бар пансионаты бар эле. Айдардын убагында аны казак жигиттерге кармата берген. Революциядан соң аны кайра алып туруп Ленин заводунун алдындагы фирмага бергенбиз. Аны Чолпоната соту кыргыздарга калтырган чечим чыгарса, Зулпуев облсот менен Чолпоната сот төрагасын борборго чакырып, "баланча жерде бирөөнө жолугасыңар" дейт. Ал жерге барышса, казактардын арасында биздин Ширшов отурган экен. Ал сотторго "что за прокол!" деп сөөмөйүн көзөптүр. "Тез чечимди оңдогула, болбосо экөөң тең кызматтан кетесиңер" дейт. Аны мен парламентте айткам. Ысыккөл облсоту коркуп, кайра казактардын пайдасына чечти. Ал эми Кант цемент-шифер комбинатынын Көлдө "Витязь" пансионаты бар эле. Ал да казактарга өткөн. Ал кездеги депутат С. Урманаев парламентте айткан, казактар "Витяздын" жанындагы 9 гектар жерди коштуруп алган. Ушуга окшогон жосундар … Мындан сырткары, Көлдө өзбектердин "Рахат" баштаган онго чукул пансионаттары бар. Эгер биз 4 пансионатты казактыкы деп ратификациялап берсек, анда бул жерлер анклав болот. Юридикалык жактан алар ээ болуп калат да, эртең алар жол кылабыз деп дагы жер сурайт. Ошондуктан, бербеш керек. Берсек, "аа, эмесе биз да барбыз " деп өзбектер келет. Алар "казак-кыргыз талашы эмне болоор экен?" деп күтүп, байкап турушат. Мына, Медеону ким курган - ВЦСПСтин- баарыбыздын профсоюзга төлөгөн акчабызга курулган. Биз "Медеодо биздин дагы үлүшүбүз бар, бергиле" десек жарашпайт бекен, жарашат! "Жыгачтын жумшагын курт жейт" дегендей, он жети жылдагы "Кыргызстан - наш общий дом" саясаты кыргызды талашмайга түшүрдү. Тажиги да, казагы да, кытайы да, өзбеги да алакандай жергебизди талап бүттү, талап да атат. Биз болсо эч бирөөнөн жер талашпайбыз. Анан мага окшогондор жер муштагыласа, биздин бийлик бизди согот. Хантеңирди, 140 миң гектар жерди Кытайга өткөзүп берген С.Аламанов азыр деле ошол Акаев тушундагы кызматында отурат. Муну соттош керек болчу да, чындай келгенде. А.Атамбаев премьер - министр болгондо айттым: "Аламановду кетирбейсиңби, казакка, кытайга өткөрдү, эми мунуңар жерибизди тажик менен өзбекке өткөрөт. Анан ошол эмгеги үчүн Акшумкар орденин тагып, андан соң кетиресиңерби?" десем, унчукпайт. Аламанов менен Бакиев Сохту берүүгө кол коюп - бир уят болушкан эмес беле. "Азаттыктан": "Аламанов, сиз билимдүү теоретик кишисиз, өзбектер сиздин теорияңыз менен сүйлөшпөйт. Алгысы келген жерге түз эле көчүп кирет, кете бербейсизби" десем, ал "Сиздики туура, өзбектер менин билимиме кайдан теңелсин" деп кайра мага кошулуп атпайбы. "Алар ушул жерди бересиң деп эле аңдарды казып салышты" дейт. Туура, өзбектер чегараны бир тараптуу өздөрү билип 1994-жылы эле чек аңдарды казып койгон. Биздин өкмөт ошондо эле, кийин Каратегинди бомбалап атканда эле нота жиберсе болмок. Тетиринче, унчукпай, силердики туура деп отурбайбы. Чаткалдан казылган аң Аксыга келип токтоду. 5 жыл болду. 153 чакырым. Мен токтотком. 13 талаштуу жер бар. Эгер өзбектер каалагандай чек кетсе, анда Аксыдан 133 гектар жер аянты өзбектерге өтүп кетмек. Азыр аксылыктар "тетиги жерге эгин экчүмүн, эмнеге кубалап атышат" деп сурашат. Аламанов ага күйгөн жок. Атамбаевди Аксыга былтыр ээрчитип барып "26 түтүн өзбектер тарапта там-ташы, мектеби, үлүш жери менен калып жатпайбы, көчүрөсүзбү?" десем, "чыкпай отура бергиле дейт. Келгенде айттым "алар анклав болуп укуксуз жашап жатат, же көчүрүп, же кепилдик берем деп кесе айтпайсыңбы" дедим.
-Вице-спикер К.Исабеков баштаган депутаттык комиссия бар экен. Булардан сурасам, "Каркырада кар калың, апрелдин башында барып өз көзүбүз менен көрөбүз" дейт.
-Көргөндөн майнап жок. Мен аларага ишенбейм. Депутат кезинде Садыр Жапаров да комиссияны Каркырага алпарып, бозүй тигип тосуп, көрсөтүп келген. Биздин депутаттар да барып көргөн. Анын кажети жок. 4 жерде - Маймакта, Жайылда, Токмокто, Каркырада талаш жерлер бар.
- Маймактын ордуна бизге Жайылдан мүрзө аймагын беришкен. Ал - кыргыздын мүрзөсү. Аны -бул биздин ата-бабанын мүрзөсү деп далилдеп койсок болот. Бул жерлерди 2001-жылдан бери барып көрө берип тыянак чыга элек. Муну ратификациялабай койгон оң. Бирок мен азыркы бийликке, "ак жолчу" депутаттарга ишенбейм. Жерлерибизди кармата бериши да мүмкүн. Андан көрө ал жерлерге тездеп кыргызды көчүрүп, инфраструктурасын жасап бере салыш керек. Мен дагы бир мыйзам долбоорун жазып аткам. Ал "Чегара алкагында жашаган калктуу конуштарга мамлекеттик кепилдик" деп аталат. Мен муну азыркы депутаттардын бирине берем, өткөрсө элге сообу тиет. Мына , Каракалпакиядан көчүп келген казактарды Маймакка кыдырата кондуруп койду. Биз да чегара тушка көчкөндөргө эки эсе айлык берип, балдарын армияга албай, окутуп, үй салып берип, пенсияга эртерээк чыгара турган мыйзам токуп аракеттенбесек, төрт тарабыбыздан кысып, көчүп келип конуп алып атышпайбы. Алардын президенттери патриоттор экен да. Бизде өзүбүздүн инвесторлор турса, аны пайдалангандын ордуна чет өлкөлөрдө качып жүргөн, коррупциялашкан, Интерполдо издөөдө жүргөн инвесторлорду Кыргызстанга чакырып келип атышпайбы. А.Салымбековго окшогон байларга бербейби "иштет" деп. Байларыбыз деле аз эмес.
Жер-чегара бир эле жолу каралып чечилет, анан бүттү. Мына , Жантайдын катачылыгы менен канча жерди алдырдык. А.Акаевдин катасы менен ири жерлер башкага өттү. К.Бакиевдин катачылыгы менен Сох аз жерден колдон чыга жаздады. Парламент бакырып атып сактап калбадыбы. Биз азыр Кытайдан темиржол келатат деп сүйүнүп атпайбызбы. Мен буга каршымын. Себеби, темиржол кытайдыкы, эларалык конвенцияда жол жээктери да ошол жол ээсиники. Биз дагы жер берип жатпайбызбы. Кытай темиржолунан бизге пайда деле жок. Кытай товарлары машине менен эле ташылып жатпайбы.
-Он жылдап эмне үчүн кыргыздар өзүнө чыгым келчү саясат менен алек?
-17 жылдан бери колдон келишинче талкаладык. Четтен 30 заводду бир кыйраткан ПЕСАК программасын иштеттик. Ага бири да жооп берген жок. Акаев, Танаев ж.б. кана жоопко тартылганы? Алар Москвага барып алышып, тайраңдашып, "один из богатых людей в мире" катары Ельцинди көмгөнгө катышып, катындары орден-медал алып жатышат. Өздөрү, балдары Кыргызстандан уурдап кеткен акчага "Вечерний Бишкек" деген, "Газпромго" килейген микрорайондорду куруп жатышат. Ушул да акыйкаттыкпы?! Азыркы бийлик деле ошону сезип турат, "аа, биз деле Россияга кете беребиз" деп. Мына Чудинов деле Танаевге окшоп Россияга көчүп, жыргап-куунап жашай берет. Бакиев деле керек учур болсо Самарадагы кайын-журтуна барып жашай берет.
-Эмне үчүн ушуга жол берип жатабыз?
-Биздин оппозициянын айрым лидерлеринин катачылыгы болду. Анткени, 2002-жылы ушул маселелер каралганда -экс-президентке кол тийбестик жөнүндө мыйзам жазып киргизишкен. Ошондо жакалашканга чейин баргам - "президент кылмыш кылганга жол ачып жатасыз" деп. Ал "кийинки президент мурункусун камай берсе жакшы болобу?" дейт. Ооба, президенттиктен түшкөндө камап салышпасын деп таза иштейт. Колтийбестик алса, ал президент кезинде баарын сатып, эртең кете берем дейт да. Азыр Бакиев да ошол түшүмдү пайдаланып жатат. Булар эч убакта эч нерсеге жооп бербейт. Мен Башкы прокурор тушунда көптөгөн чиновниктерге иш козгоп, жаман көрүнбөдүмбү. Мисал айтайын, Турдумамбетов менен Садыркулов. Турдумамбетов Кыргызстандын көп мүлкүн сатты. Дале сатып атат. Кайра алып барып отургузушту сата турган кызматка. Бул жигит губернатор кезинде Бакиевге Көлдөгү "Солнышко" (Күнчубак) пансионатын менчиктештирип берген. 32%ы-Турдумамбетовдуку, калганы Бакиевдики. Бакиев президент болгондон кийин ушул пансионатка үч жүздөн ашык мыкты коттедждер курулду. Садыркулов деле Акаевге чемодандап акча ташып жүргөн. Ал Бакиевге ташыган жок бекен, таптазабы? Ташыбаган үчүн М.Абдылдаевди айдап койду. Бегиш Ааматов 93-жылкы Конституция деп эле ыйлап калат. Аныкы туура. Себеби, эгемен машинебизди кайда айдайбыз деген баштапкы нокотко кайра барышыбыз керек. Бизде бардак болуп атпайбы. Кылмышкер Рыспектин тоюна президент атынан барып Мадумаров сөз сүйлөп атпайбы. Ош губернатору Тезекбаев Рыспекке ийилип белек берип атпайбы. Анан булар менен иштеше албайм деп 12-июнда Бакиевге рапорт жазгам. Ал рапорт И.Исаковдун чөнтөгүндө жүрөт. Мени сентябрда бошотподубу.
-Ревкомдун жыйыны өттү. Эмне маселелер көтөрүлгөндүгү тууралуу айта аласызбы?
- Биз президентке 24-мартта отчетуңду бер да, "берген убадаларымды аткара алган жокмун" деп отставкага кет деп жатабыз. Жок дегенде камоого санкция берилген Танаевди, Акаевдерди, Зотовду ж.б. бер деп Путинге кат жазып кое албадың, аракеттенбедиң деп жатабыз. Интерпол аларды эмнеге кармабайт. Түшүнбөйм. Айдар Акаев Москвада "Вечерний Бишкек" деген кичи район курдуруп атпайбы, Танаев деле турбайбы, Адил Н.Назарбаевдин администрациясында иштейт экен - табалбайбы? Кеп - КМШ боюнча коррупция тутумдашкан. Булардын тамыры бир, бири-бирин коргойт, аяйт. Ошон үчүн Бакиево-Акаевская коррумпированная система до сих пор продолжается деп айтып келатпайымбы. Булардын тамыры бир. Танаевди кармап келсе ал Бакиевди, жок дегенде 2-3 министрди кошо ала жатат. Азыркы Чудиновдун өкмөтүндө убагында үстүнөн кылмыш иши козголгон алты адам министр, өкмөт мүчөлөрү болуп иштеп жатышат. Муну кылмыш өкмөтү деп койсо болот. Анан кантип оңобуз. Кант цемент-шифер комбинатын алып элге бердим эле, кайра казактарга беришти, туурабы? Ошондуктан, "революция мүдөөлөрүн аткарбадың, кет" деп жатабыз. 24-мартта көрөбүз. Эгер тоготпосо, марттын этегинде чоң саясий акция кылабыз. Ал кандай болот -айтылбайт.
► Бул айылда негизинен кыргыз гезиттери
электрондук тиркеме түрүндө жарыяланат.
► Архивге, емейлге жана редакцияга шилтемелер
ошол гезиттин башбарагында берилген.
► Жеке макала жарыялоого буйрутмалар кабыл алынат.
► На сайте публикуются в основном кыргызскоязычные газеты в виде электронных подшивок данных газет.
► Ссылки на архивы, емейл и данные о редакции
указаны на главной странице конкретной газеты.
► Принимаются заказы на публикацию частных статей.
Алган материалга шилтеме бериңиз!
◄ © J.Janyzak, Kyrgyzstan ►
Ссылки на взятые статьи обязательны!