bg ky en en en en en en ce ky ru ky ky ky cv ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ru hu ru ky uk ru ky ru ky ru ky ru ky ky ky ru kk mn ru ky ky ru ky bg ky ky ky ru ky ce ru tt ru ru ky ru be ky ru ky ru ru ru ky ky ky en en en en en en en en en ru
"Форум", 28.09.10 - 2-бет: •
Үч-төрт күн мурун "Ар-намыстын" анабашы Кулов менен анын "чилиши" Акылбек Жапаров Караколдун телесинде сүйлөп агитациялык ишин аткарып жатат. Кулов кыргызча сүйлөгөн болот, сүйлөбөй кал, "биздин партиябыз" дегенди - "биздин партиясынын", "бир жылдын ичинде" дегенди - "бир жылдын арасында" деп атпайбы. Эми анын бардык сөзүнө, тилдин стилдик жагына баа берип талдаштын өзү келесоолук болор. Тилди билбейсиңби, тантыраба, тилдин касиетин кетирип шылдыңдаба да, эне тилди эзбей билген тилиңде айт. Жок, кыргызча билген болуп жатпайбы, кургур. Намыс деген жок да, болбосо эне тилин, ооба, эне тилин, жарым жыл ичинде өздөштүрүп алса болот да. Куловдо эмне эске тутуу сезими өнүкпөй калганбы, же дагы бир деффекти барбы? Жок, дени-карды соо эле адам го. Анда эмне эне тилин үйрөнө албай жатат. Бир гана жооп - ал кыргыз тилин урганы жок, демек, элине жасаган мамилеси ошондой. Бекеринен орустарды шынаарлап, алардын кызыкчылыгы үчүн кыргызды чака тыйынга сатып жибергенге даяр тургандай болуп жатпайбы.
Жеке мен, анын атасы Шаршенбай Куловду таанычу элем, бир-эки ирет учкай сүйлөшкөнүм бар. Ошондо ал киши "Интуристти" башкарчу, акын катары дурус ырларды да жазчу, кыргызынын тарыхын да, маданиятын да дурус билген жан эле. Ошондой мыкты адам уулуна эки ооз тил үйрөтпөй, "атка така какпай" кеткени түшүнүксүз болуп турат.
Ошентип, Жапаров катуу сүйлөп жатат, кыйраттым маанисиндеби мамлекеттик маанидеги цифралардан айткан болот, мурунку бийликте олчойгон ордум бар эле дегенди кылтыйтат, аздап Бакиевдерди жамандаган болот. Эпадам намысы болсо алар жөнүндө, дегеле эч нерсе жөнүндө үн катпай үйүндө жатмак. Жок, мурунку абийирсиздиктерин унуткан да, депутат болгусу келген. Ар кайсы партиянын эшигин сүзүп жатып анан "Ар -намыска" эптеп баш батырган неме мурунку Бакиев тушунда экономикабыз укмуштуудай өнүгүп жатканын тынбай сайрачу эмес беле. Анын баары Бакиевдин акылмандыгынан, теңдеши жок кыйындыгынан ишке ашып жатат дечү эмес беле. Эми ал сөзүн унуткан, парламентке барып эл үчүн кызмат кылам деп жатпайбы. Жигиттиги курусун!
Илгери дейин, ошол колхоз, совхоз болуп турган кезинде Айыл чарба министрлиги баарын билип турчу, канча гектар жер айдалды, канчасы картошка, буудай, жүгөрү, пахта, тамеки ж.б., канчасы сугат жер, күздүгү менен жаздыгы канча, анан андан канча түшүм алынды, муну да билчү. Анткени ар бир колхоздун же совхоздун жери белгилүү болчу, ал жерге эмне айдаларын колхоз тарап районго ар бир гектарына чейин айтып отчет берчү… Ошентип, Айыл чарба министрлигине даана сандар менен камсыз болчу да.
Эми болсо ошондогуга караганда асман менен жердей айырмалуу. Жердин баарын бөлүп алышкан, маселен, бир айыл округунда миңдеген адамдар өзүнө тиешелүү жерине эмне айдайм десе укук өзүндө. Быйыл буудай айдаса, эмдиги жылы картошка айдайт, үчүнчү жылы кызылча дегендей… Анын баарын айыл округундагылар биле бербейт, божомолдоп туруп акимчиликке отчет берет. Ошентип, так эмес гектарлар Айыл чарба министрлигине жетет. Алар болсо тим эле ар бир картошканын түбүндө отургансып "так, даана" эсебин бергенин кантесиң!
Өгүнү Айыл чарба министри Турдукулов деген мырза баланча тонна эгин алабыз, түкүнчө тонна картошка алабыз, жашылча алабыз деп ар бир тоннасына чейин ишенимдүү айтып жатат. Урматтуу министр ал цифраларды кайдан алды экен? Ушинтип илгерки инерция менен келаткан кызматкерлер эмнени кыйратмак. Дегеле, ушул Айыл чарба министрлиги дегендин кереги барбы? Бу дагы чоң суроо. Мен бул суроону биздин Кыргыз мамлекетинин ичинде айтып жатам. Болбосо, тетиги Россиядабы, Америкасындабы айыл чарба министрлиги ошол чарбасын алдыга сүйрөй иштейт экен го. Бизде болсо, айыл чарбасына бөлүнгөн акчаларды кантип жигин билгизбей жеш керек менен алек болуп келаткандай эле сезилет. Жаңылсам мага сооп дейин… Ойдон чыгарган цифраны айтып адыраңдагандын ордуна, айыл чарбасына эмне жардам берип жатасың, ал кандай жыйынтыкты алып келди сыяктуу кепти айт. Цифраларды көтөрө чаап куру сүйлөгөндү азыр "иттин уулу Байгара" да билет…
Азыр өзүбүздөн, өзгөчө чет элдин басма сөздөрүнөн "кыргыздар тамак-аш жагынан кыйын абалга кептелет" деген сөз тарап турат. Ооба, кыйынчылык болот, бирок ал кыйынчылык өкмөтүбүз жакшы иштеп берсе, оңой эле артта калат. Ырас, ансыз деле дефицит менен кабыл алынган бюджетибиздин ошол дефицити дагы да өстү. Бирок донор мамлекеттер айткан жардамын убагында берсе, анан өзүбүз да аракетибизди кылсак, бул абалдан оңой эле чыгып кетебиз. Салык, бажы кызматтарына тыкыр көзөмөл жүргүзүү азыркы өкмөттүн бирден-бир милдети болуп турат…
Жок, кышта ачка калбайбыз. Бир ууч элин багып алууга өкмөтүбүздүн күчү жетет, анын үстүнө өкмөттү эле тиктеп отурган убак небак өткөн, элибиз камдуулукка үйрөнүп алды небак эле…
Шайлообуз бүтүп, жаңы бийликтин бардык бутактары орду-ордуна келип кадамыбызды таштагандан кийин мамлекетибиздин баскан жолунун аппак тилкеси башталат эмеспи, буюрса дейли…
КЫРГЫЗБЫЗ, КӨТӨРӨЛҮ БАШТЫ БИЙИК
Мурун Кыргызстандагы орус тилдүү гезиттерде кыргыздар жөнүндө коркпой-үркпөй эле каалаган сыпаттамасын багыштап салчу. Кийин, элибиз эгемендик алдык дегенден баштап, бизге да "тиш чыга баштагандан" кийин, орус тилдүү гезиттер сынын азайткансып калды. Бирок акырындан кыргызды басынткан макалалар жылжып турат.
Орустардын Авдеева деген "чала сабат" журналисти бар, анда этика дегенден эч нерсе жок, оозуна келгенди айтып сындаган боло берет, ошол бизге сын айткан болот. Деңгээлине караса боло… Ага көп теңелгенибиз деле жок. Бирок кээде "эй жаныбар аял, кыргыз деген андай эмес, мындай" деп айтып турушубуз эптир…
Бир жылы, атын унутуп калдым, кыргыздын бир патриоту "Дело №" гезити менен соттошту. Соттошту да аларды "киргиз" эмес, "кыргыз" деп айткыла деп жатып жеңилип берди. Еврейлерди оңой менен жеңем дегенди ташташ керек…
Ошентип, официалдуу атыбызды айткандан да жийиркенет орусташкан еврейлер. "Кыргызстан" деген расмий атыбызды орус гезиттери "Киргизстан", "Киргизия" дешет. Биздин бечаралыгыбыздан го деп да ойлойсуң. Анан кандай болмок?!
"Биз кыргызстандыкпыз" деп айткан орусту, же башка улутту рекламалык роликтерден эле көрбөсөк, реалдуу турмушта бир дагы орус, татар, дунган, казак, украин, өзбек ж.б. улуттар айтпайт. Тээтиги океандын ары жагындагы Американы карасаңыз, агы да, негри да, мыктысы да "америкалыкпыз" деп сыймыктанып турушпайбы. А биздин тили буруулар кылымдан кылым ушул жерде жашап келип, суубузга канып, тузубузду татып, тамагыбызга тоюнуп, көпкөн деңгээлге чейин жетиштүү жашап келет да, ошол жашаган жерин накта Мекени кыла албай койду, кылайын деген ниеттери жок. Анткени орустун Россиясы бар, казактын Казакстаны бар, тажиктин Тажикстаны бар, украиндин Украинасы бар, белорустун Беларусиясы бар, чечендин Чеченстаны бар, өзбектин Өзбекстаны бар, азербайжандын Азербайжаны бар дегендей...
Кылымдан кылым жашап келаткан тили буруулар тилибизди үйрөнбөгөнү аз келгенсип, дилибизге небак эле түкүрүп коюшкан. Бу көрүнүш да биздин жамандыгыбыздан, өлжүрөктүгүбүздөн чыккан.
Кечээ жакында тил майрамы деп жер-жердин баары майрамдаган болду. Эй, мындай майрамдардын кенедей да кереги жок! Майрамдап жатып тилди өнүктүрө албайсың, бир керекке жарата албайсың. Сен деген майрамдабай туруп ошол тилде сүйлө, мамлекетиңде жашаган адамдар ошол мамлекеттин тилинде - кыргыз тилде сүйлөсүн. Майрамды эле күсөгөндөр болсо, анда токойчулардын, темир жолчулардын, инженерлердин, бизнесмендердин, шахтерлордун, врачтардын, курулушчулардын, архитекторлордун юристтердин, милициянын, прокуратуранын, журналисттердин, радионун, байланыштын… ж.б. жүздөгөн майрамдар бар эмеспи. Ошолорду каалагандай майрамдай беришсин. Ал эми тилди майрамга такабасын, турмушка өтө керектүү абалга алып кел, сүйлө!
Тилибизди өнүктүрүп жатабыз, өстүрүп жатабыз, керекке жаратып жатабыз дегендер да былжырабасын! Турмуш чындыгы тескери сүйлөп жатпайбы: тилибиз кирди-чыкты кызматын гана аткарып калды, чоң-чоң чогулуштар, кездешүүлөр, семинарлар ж.б. иштердин басымдуу бөлүгү орус тилинде жүргүзүлүп жатат, кыргыз балдары орус тилинде сүйлөгөндү мода кылып алышты, мода кылып алган деген сөз ошол нерсеге берилди деген сөз. Мамлекеттин башында тургандар жалаң гана кыргызча сүйлөп туруп алса, силер да кыргызча сүйлөгүлө деп талап кылса, кыргызча сүйлөбөгөн орусту көрөйүн… "башка түшсө байтал жорго", мына ошол башка түшчү мүшкүлдү алып келе албай жатпайбызбы. Ал үчүн намыс менен эле коркпогон эрк керек, мына ошол экөө биздин жетекчиликте болбой жатат!
Мен да илгери жаздым эле, жанагы америкалык баланы айтам "Манасты" баш кылып үйрөнүп жаткан. Ошону бетке кармап эле көрүнгөн жерге жетелеп жатабыз: Түгөлбай досум көрсөтүүсүнө чейин алып барды го. Ал жакшы, бирок бир америкалык кыргызча үйрөнүп алды дегенди "көзүр" кылыштын анча деле зарылдыгы жок, анын тилди үйрөнгөнү биздин эмес, өзүнүн кызыкчылыгы…
"Кыргыз тил коому" деген бар экен, анын президенти бар экен, ж.б. иттибай-чоттубай топтору бар экен, аларды башка урабызбы?! Мамлекеттик тил болгондон кийин сен ал тилде мамлекеттик маанидеги иш-чараларда сүйлө! Ошондо гана тилибиз тил болуп берет, болбосо, 21 жыл болду деп адыраңдагандан кык да чыкпайт!
Азыр абал ошол: шайлоонун айынан кармашкан окуялар көп болуп жатат, ал ички тытышыбыз боло берет дечи, бирок баарыбыз бир элдин уул-кыздарыбыз, андыктан эң маанилүү ишти - Кыргызстан деген мамлекет бар экенин, кыргыз деген улут бар экенин, аны эч ким басмырлоого акысы жок экенин, жана да биздей улуу эл бу кийинки тарыхта да, мурунку тарыхта да саналуу экенин унуттурбайлы, эки-экиден тытышалы да, мамлекеттүүлүгүбүз жөнүндө маселе көтөрүлгөндө бир бүтүнгө бириге калып туралы. Кыргыздын баскан жолу ошондой! Ал салттуу, намыстуу жолду биз бузсак айбан болгонубуз ошол!
кыргыз тилиндеги гезит "Форум"
email • архив • редакция
ШАЙЛООДОН БАШКА ТУРМУШ БАР...
Роза Отунбаева Барак Обама менен жолугушту
"Биздин партиянын бардык региондо элдин оозуна алынып, колдоого арзып бара жатышы бир топ саясатчыларга тынчтык бербей жатат"
"Замандаш" партиясы элдин алкышына,
Сабиржан Абдыкеримов кайсы партияга "аюу кызматын" өтөп жатат?
"Демократиянын өзү тозок нерсе"
Кыргыз тили империянын тили болгон
"Жараланган турналар" тасмасынын директору:
"Тасмага тартылууга секелек кезимден кызыкчумун"
Warning: include(../../ohkaptal.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/forum/10/0928_2.htm on line 42
Warning: include(../../ohkaptal.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/forum/10/0928_2.htm on line 42
Warning: include() [function.include]: Failed opening '../../ohkaptal.htm' for inclusion (include_path='.:') in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/forum/10/0928_2.htm on line 42
Warning: include(../../rec_art/0_rec.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/forum/10/0928_2.htm on line 42
Warning: include(../../rec_art/0_rec.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/forum/10/0928_2.htm on line 42
Warning: include() [function.include]: Failed opening '../../rec_art/0_rec.htm' for inclusion (include_path='.:') in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/forum/10/0928_2.htm on line 42
Warning: include(../../news/0_art.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/forum/10/0928_2.htm on line 42
Warning: include(../../news/0_art.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/forum/10/0928_2.htm on line 42
Warning: include() [function.include]: Failed opening '../../news/0_art.htm' for inclusion (include_path='.:') in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/forum/10/0928_2.htm on line 42