ce ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ky ky ky ky ba mn ky kk hbs_cyr ru kk ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky dty ky kk ky ru ru mn ky ky lez ky kk ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ru ky ru ru ru ru ru ru ru ru bg ru ru ru ru ru ru ru ky ru fr ky ru fr ru ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ru ru fr ru mk fr ru fr ru ru fr ru fr ky fr ky tt ky ru fr ky ky ru fr ky fr ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ky ru ru fr hbs_cyr uk fr ru ky fr ky ce fr ky ky fr uk ru uk fr ky ky fr ru ru fr ru ce fr ky ce fr tt ky ky ru ru fr ky fr ru ru ru ru fr mn en fr myv fr ky ky fr ky uk fr ru ru fr ru ru fr ru kk fr ru ky fr ru kk fr ky fr ru ru
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
Улустун күнү - улуу Нооруз
Кыргыздын чыныгы Жаңы жылы босогодо турган кез. Элибизде эзелтеден Нооруз күнү таарынычы бар адамдар кол кармашып, чын дилден бирин-бири кечиришип, жарашышкан. Бардык араздашуу эски жыл менен кетти деп эсептешкен жана андан кийин аны эч бир көңүлгө алып козгошкон эмес. Нооруз 2009-жылы ЮНЕСКО тарабынан Адамзаттын материалдык эмес, маданий мурастарынын тизмесине киргизилген.
Кыргыздар Нооруздун келиши менен "жер жарылып чөп чыкты, желин жарылып сүт чыкты…" деп ураан чакырышкан. Жаңырган жылда эл-журттун, мал-жандын аман-эсен, тынч, кырсыктан тышкары жана эгин берекелүү болушун тиленишкен. Арпадан же буудайдан көжө, сүмөлөк кайнатып, ар бир үй-бүлө сый тамагын жасап, айыл-апасы менен чогуу ичишкен.
Эски жыл аяктап, эртең Жаңы жыл деген күнү өткөрүлүүчү ырым-жырым салты "Жыл ажыратыш" деп аталып,бул учурда арча, чекенди, адырашман түтөтүп:
Жарык күндү кеңири берди.
Алас, алас",- деп аласташкан.
Илгери ата-бабаларыбыз Нооруз күнү кош өгүзгө соко кошуп, жер бетин алгачкы жолу тилишчү. Тапка келген жерге бороз салып бараткан дыйкандын артындагы жоон топ этектериндеги үрөндү чачуу менен элдик ырларды созолонто ырдашкан.
АРПА - АМАНЧЫЛЫК ДАНЫ
Кыргыздар сүмөлөк менен катар Жыл ажыратыш күнүнө карата арпа, буудай же жүгөрү өндүрүп, сокуга түктөп кабыгынан арылтып, акталган данынан чоң көжө жасашчу. Ал табияттын өлбөстүгүн айкындоочу, дүйнөнүн, жашоо-турмуштун гүлдөп-өнүгүшүнүн даамы катары бааланган. Аталган дандардын ичинен өзгөчө арпага басым жасап, баалашкан.
Айрым бир уламыштарга караганда, бир улукман арпа өскөн эгин талаасынын жанынан өтүп баратып арпага коё берилген суу жолго чейин агып жатканын байкайт. Ошондо: "Арпа - аманчылык даны, анын чөбү - жакшы чөп. Арпаны аралап өткөн же андан чыккан суу чарчоону басып, ашказан ооруларын айыктырат. Бул суудан ким ичсе, жаңы жылдын арпа бышыгына чейин ар кандай оорулардан сакталган болот",- деп айткан экен. Ал эми Мухаммед пайгамбар: "Арпа уну - таңсык даам. Денеңизден кубат кеткен убакта арпа нанын көбүрөөк жеш керек",- деген.
Нооруз көжөсү акталган арпадан (перловка), кээде акталган буудайдан да жасалат.
Элибизде "жети санында сыйкырдуу күч бар" деген ишеним бар. Анын сыңарындай, чоң көжө да 7 даамдан жасалуусу кажет. Азыркы убакта көжөгө сабиз, болгар калемпири, картошка, ашкөк жана башкаларды кошушат. Ал эми илгери чоң көжө май, эт, акталган арпа (же буудай), суу, туз, сүзмө жана көктөрдөн жасалчу. Чоң көжөнү айыл аксакалдары үймө-үй кыдырып ичип, ал үйгө ак дилинен баталарын беришкен.
Керектелүүчү азыктар (бир порцияга):
1. Акталган арпа (перловка) же буудай - 50 грамм
2. Эт - 200 грамм
3. Суу - 1 литр
4. Пияз, сабиз - 1 даанадан
5. Май (өсүмдүк майы) - 60 грамм
7. Сүзмө (айран же эзилген курут)
1. Алгач акталган арпаны же буудайды өзүнчө бир идишке эртелеп жылуу сууга чылап коюу керек (көөп чыккыча).
2. Акталган майга этти, пиязды, сабизди, тузду салып кууруп алабыз.
3. Үстүнө суу куюлуп, кайнатылат.
4. Акталган арпа салынып, бышканча жай отто кармалат.
5. Даяр болгон көжө чоң чыныларга куюлуп, сүзмө катыкталып дасторконго берилет.
Ушул эле тамакты куурубастан, азыктарды утурлай салып кайнатуу жолу менен да жасоого болот.
"Кекилик - куштай, келин - кыздай" болбойбу?..
Ар бир эне баласынын бактысын гана каалайт. Тогуз ай боюна көтөрүп, толгоосун тартып, апакай бөпөсүн бооруна кысып, түн уйкудан калып ардактап, болгон энелик мээримине бөлөп чоңойткон баласына кандай гана эне кара санайт болду экен?.. Кеп уул-келиндин ата-энеге кайтарымдуу мамилеси туурасында болуп жатат. Энелер менен көп эле баарлашып көргөн жайым бар. "Кокуй, кекилик куштай, келин кыздай болчубу"- дегендерди четтен табасың. Кыздан өтөөрү жок, качан да болсо күйүмдүү, дайыма абалыңды сурап, үйрүлүп турат дешет. Ушу келиним жакшы, оюмдагыдай, ыраазымын дегендер аз. Эмне үчүн? Сиздер менен ушул темада сырдашалы, урматтуу окурман!
Тарбия башаты - энеден
Ушуга макулсузбу? Себеби болочоктогу бирөөгө келин болчу кызды үйдө негизинен эне тарбиялайт тура. "Уядан эмнени көрсөң - учканда ошону аласың", "Кызга кырк үйдөн тыюу", "Жакшы кыз - жакадагы кундуз", "Энесин көрүп кызын ал"... дагы-дагы ушул сыяктуу кыргыздын салмактуу, таасын айтылган алтын кептери жөн жеринен айтылбаган чыгар. Анан калса кыз балага үйдө абдан сый-урмат көрсөткөн кыргыздын салтынан айланса болот. Кыз бала төрдө олтуруп, эркек балага караганда ага көбүрөөк сый көрсөтүлөт. Кийимдин жакшысын, тамактын таттуусун кызга берет кыргыз. Дээринде бар кыз ар бир кыймылдан тарбия алат. Ага чоң апа, эне, жеңе дегендердин ар биринин баскан турганы, кылганы, сүйлөгөнү жана башкаларга мамилеси сабак болушу зарыл. "Кыздуу үйдө кыл жатпайт" дегенди эске алып, эмгекке үйрөтүүнү унутпаш керек энелер. Эркек кишини кантип урматтап алыш керектиги дал ушул үй-бүлөдөн башталат. Ата менен ага-ини кыз бала үчүн өзгөчө орунда тураарын энелер айтпаса ким үйрөтөт? Эркектин алдынан тастаңдап, буюмду буту менен теппей, эркектин кийимин, ал олтурган төшөктү тепсебей, эр бүлөнүн буюмдарына аяр мамиле жасаган бабалар наркын кыздар кичинесинен тартып билип өскөнү оң.
Бүкөн Караева, кайын эне: - Кудай мага кыз баладан айткан жок. Балага башым чукак болду. Эптеп кыйналып, молдо менен кожого, доктурларга барып жүрүп жалгыз уулумду таптым. Отуздан өтүп барып тапкан уулубузга атасы да, туугандарыбыз да кубанып, кудайдан өмүр тиледик. Бардыгы эле жакшы, уулум окуду, анан биз күткөн күн келип, босогодон ак жоолукту башына салып, ушундай сонун сезим менен кабыл алган келиним жарашпай калды. Очор-бачар көп бүлөнүн кичүүсү экен. Кайсы арманымды айтайын. Уулум мени күнөөлөйт. Башынан эркелетип, көзүн карап олтуруп жаман үйрөттүңүз дейт. Жаш немени кызымдай кабыл алып, башка бүлөгө көнгүчө колдогонум деп жүрдүм да. Азыр экинин энеси. Неберелеримди кантип кыям. Көп нерсени уулума айтпай атасы экөөбүз ичтен сызабыз. Очогу бузулбаса экен дейбиз. Ансыз да баламдын жүрөгү оорукчан болуп баратат. Кудай ыйман берип, бир күнү оңолоор дейбиз. Кайдан?.. Кошуна колоң, туугандар менен урушпаган кишиси калган жок, уулумдун жолдоштору, аяштарынан дагы чыкты. Жаш туруп мынча заардуусу, чиркин! Жаман кайнене болдуң деп абысындарым жемеге алышты. Катуу айтып, урушуп көрбөгөм, эми кудай өзүнө ыйман бербесе кантейин? Энесин да укпайт, акыл айтса кайра өзүнө кыйкырганын угуп таң калгам. Баланы эрке кылбаш керек дешет. Антейин десем менин уулум деле жалгыз болуп бөпөлөдүк, бирок акылы менен. Баягы жетесинде жок деген чын окшойт..
"Эне тарбиясын көрбөгөн" деген суук сөздөн сактасын...
Кыдыралиева Уулболсун - Баатыр-Эне: - Төркүнүм Кеминден, апам Батма 90 жаштан ашып жашап өткөн киши эле. Үйдө эки эжем болуп үч кыз өстүк. Атама караганда апаман коркуп тураар элек. Ачуусу келгенде ай-буйга карачу эмес, өзү да эркек сымал, балбан мүчөлүү алп аял болгон. Эркек бир тууган жок, атам-апам багып алган уулду ага-ини кылдык. Батма апамдын тарбиясын менин кыздарым да көрүп калды. Ал киши биздикине келгенде айыл ичинде чоң майрам болоор эле. Айыл кыз-келиндери анын уламыштарын, жомокторун, уккан-көргөндөрүн угууга атайын келишет эле, анан кезектешип чакырып чай беришчү. Көрсө бейиши болгур, апамдын бардык кыймылы тарбия экен. Мен да азыр бир чоң үй-бүлөнүн энесимин. Өзүм жети уулдуу болдум, азыр алтоо аман. Келиндерим кудайга шүгүр. Кыздарым да үч жерде өз бүлөлөрү менен, кудагыйларымдын жаман кептерин уккан жокмун. Эне үчүн бул чоң жеңиш. "Баягынын энеси кайсыны үйрөтүп коюптур, эне тарбиясын көрбөгөн" деген суук сөз уккандан кудай сактасын. Эне кызга да, келинге да өзү сынчы болгону дурус. Эми мен келиндериме кылган тарбиям башкача. Эзели бири-бирине билдирбеген таалим тарбияларым бар. Баарын бирдей алып жүрүү менен арасында айрымдарын башкачараак тарбиялаган учурлар болот. Жаш келинге акырын түшүндүрүү керек. Кайын эненин камырынан дешет. Келиндин келгендегиси эстен кетпейт. Күлкүлүү бир окуяны айтап берйин: Уулдарымдын бири жаңы төрөлгөндө кускак болду. Адеп куса бергенинен коркуп кайтарам. Анан кайын энем бир ырым жаса деп айтты. Айылда чоң абысыным бар эле, ачуусунан баары коркушчу, бирок ак көңүл жан эле. Ал убакта суу колонкасы айылда бир-экөө, алыстан эки чакага суу алып келаткан жеңемди күтүп турдум. Ысыкта чарчап,тердеп суу көтөрүп биздин үйдөн өтө бергенде чуркап барып чакадагы cуусун төгүп салдым да, майга бышырылган токочту сала коюп качып кеттим.
Жини менен айкырып, чала-була апчып жетпей калды. Анан чакадагы токочту көрүп алып жоошуй түштү. Түшүндү окшойт. Кийинки күнү өзүм барып эки чака суу жеткирип берип батасын алгам. Абысындар да бири бирибизге көп үлгү болоор элек. Алгачкы жылдары келинге кайын эненин колдоосу зарыл. Анан аны таптакыр эле түшүнбөй койгону болсо башка кеп. Эзели оңолбогон адам өзүнө эле шор табат. Азыр ошол Батма апамдын тарбия сандыгынан эсимде калгандарын сунуш кылайын.
Батма апанын тарбия сандыгынан
Эрте туруп оокатыңды кылып үйрөн, кудай таала дагы ырыскыңды таң менен берет.
Шыпыргыны тикесинен койбо, аны аттаба.
Камыр жайган үбөлүктү жаткырып коюп жүр.
Идиш-аягың жуулбаган бойдон калбасын, түндө калса шайтан уялайт.
От жакса күйбөгөн, камыр ачытса ачыбаган, айраны уюбаган аял жакшы аял болбойт.
Жаш баланы теппе, баланын кийимдерин жууганда түнгө сыртка калтырба.
Тили чыга элек балага күзгү көрсөтпө.
Тамакты сукулдап биринчи жебе, тамак бышырып жатканда да берекесин кетирип, четинен чукулаба, келин нысаптуу болгону дурус.
Ак жоолук башыңа түшкөн жердин кулуну болуп, батасын алганда гана көгөрөсүң, күйөөң жакшы, ата-энеси жаман деген болбойт.
Ата-энеге кандай мамиле кылсаң, өз балаңан ошону көрөсүң.
Каадалуу, нарктуу энелерибиздин келин тарбиялаган тажрыйбаларынан билгениңиздерди биз менен бөлүшүүгө чакырабыз. Сиздерден дайыма кат-кабар күтөөрүбүздү унутпаңыздар!
кыргыз тилиндеги гезит "Айыл деми"
email • архив • редакция
Парламент коом жана бизнестин кызыкчылыктары үчүн иштей баштады
Парламент и общество ищут пути…
Жогорку Кеңештин депутатына 7000 жумушчу кайрылды…
Бразилия - новый партнер Кыргызстана…
Жизнь, когда кости -
по 25 сомов за кг…
Кому на Руси, то есть, в KG жить хорошо?
Новая тема со старыми фигурантами
или особенности кыргызской политики
Вицелер парады же жумуртканы күздө санайбызбы?
"Единый Кыргызстан" ("Бүтүн Кыргызстан") един с Вячеславом Ханом?!
"Социалдык багыттагы" көбүртүлгөн өлкө бюджети
"Социально-ориентированнный" бюджет страны с воздушными цифрами
же өлкө казынасын кантип толтурууга болот?
или как можно пополнить бюджет страны?
"Я всем сердцем люблю мой Кыргызстан!"
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Токтогулдун милициясы ИИМдин буйругун аткарбагандыктан
Сотрудники милиции Сузакского района будут нести ответственность за утери табельного оружия
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Нобель сыйлыгынын лауреаттарынын жолугушуусунда доклад жасады...
Орустар алтын медаль беришиптир...
Кызык, эмне болуп жатат деги….?
Кыргызстандын жарандарына жасалган мыйзам ченемсиз эксперименттер
В Кыргызстане многие еще только ждут своего часа
Курманбек Салиевич Бакиев, тур ордуңдан, сот келатат!
"Мой курс - отстранить родственников президента от власти"
Курманбек Бакиев кимди мураскер кылып калтырат?
Кого Курманбек Бакиев назначит преемником?