el en hbs_cyr ru ky hu ky tt en sv fr de de fr fr fr fr de en ky ky ky ky ky ky ky tt ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky sah ky ky ky ky ky ky ky ky ru ru
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
Шылуундардын курмандыгы болуп, жасалма алтындарды сатып албоо үчүн эмнени билүү зарыл?
Акыркы кезде Кыргызстандын зер буюмдар рыногундагы асыл буюмдардын сапаты тууралуу маселе улам козголуп жатат. Буга айрым алтын сатуучулардын таза иштебегендиги себеп болууда.
"Жылтырактын бардыгы эле алтын эмес" деген кепти көпчүлүгүбүз билип, анын маанисин жакшы түшүнсөк керек. Бул таамай айтылган сөз. Бирок бүгүнкү күндүн прогресси алдыга кеңири арымын таштагандыгына байланыштуу, накта алтын менен жасалманын айырмасын ажыратып билүү улам татаалдап келет. Заманбап технологиялардын жардамы менен сапаты төмөн металлды алтынга түспөлдөш кылып коюу кыйынга деле турбай калды. Соода борборлорунун текчелеринде толгон-токой сөйкө, шакек, билериктер бар. Алардын көптүгү жөнөкөй адамдын башын айлантат. Зер буюмдарды сүйүүчүлөр, шылуундардын кайырмагына илинбеши үчүн кандай чара көрүү керектигин чечмелегенге аракет кылалы.
Октябрь айынын башында Кыргызстандын ордо калаасында чоң ызы-чуу болду. Өлкөнүн эң ири "Алтын" зер буюмдар борборуна чак түштө эле агрессивдүү маанайдагы топ адамдар кирип келген. Дүкөнгө чабуул жасагандардын басымдуу бөлүгү аялдар болчу. Алар дүкөндү жер менен жексен кылабыз деп кызматкерлердин жүрөк үшүн алышты.
Алтын зер буюмдардын баасын төрт эселеп көбөйтүп жатат деп айымдардын бири нааразычылыгын айтып жатса, жок, төрт эмес, он эсе деп экинчиси кошумчалады.
Көрсө, ири атаандашы "Алтынга" көптөн бери тиш кайрап жүргөн майда соодагерлердин "жихад" уюштуруусуна жергиликтүү гезиттердин бириндеги макала себепкер экен. Ал макалада борбор базарларында сатылган зер буюмдардын сапаты көбүнесе өтө төмөн болот деп жазылыптыр. Эмне себептен элдик соодагерлер өз ачуусун "Алтын" борборунан чыгарганы табышмак бойдон калды. Дагы жакшы коопсуздук кызматы топтошкон элдин кысымын токтото алышты. Бирок провокациянын кайталанышынан чочулаган кызматкерлер соода борборун жарым күнгө жаап турууну эп көрүштү.
Бишкекте асыл металл толтура! Шаар ичиндеги эң ыплас жерлерде "Алтын" деген жазуусу менен ачылып, ишин жүргүзүп жаткан майда күркөлөрдүн тезинен көбөйүп кеткенин көпчүлүк байкаса керек. Андай соода түйүндөрдө сатылган буюмдардын басымдууларынын сапаты чеке жылытарлык эмес. Бүгүнкү күндө жөнөкөй сатып алуучуну мындай кой, жадагалса өз ишин мыкты билген адис көз өлчөм менен зер буюмдагы баалуу металлдын пайызы канчалык экенин аныктай албайт. Ал мындай турсун тажрыйбалуу зергерчи да атайын реактивдин жардамысыз таза алтын экенин так билбейт. Реактив өзү да жүз пайыз кепилдик бербейт, себеби ал алтын буюмдун тышкы катмарын гана текшерет.
Үлгү (проба) кымбат баалуу эритменин 1000 граммындагы асыл металлдын курамын көрсөтөт.
Баалуу эритме - бул асыл металлдардын (алтын, күмүш, платина) башка асыл жана түстүү металлдар (жез, цинк ж.б.) менен болгон эритмеси.
Маселен, 585-үлгүдөгү асыл эритменин 1000 граммына 585 гр аффинаждалган таза алтын (999,9-үлгүдөгү), 205 гр күмүш жана 210 гр жез туура келет. Мамлекеттик стандартка ылайык, жез менен күмүштөн тышкары башка легирленген компоненттердин болушуна тыюу салынат. 375-үлгүдө мамлекеттик стандартка ылайык, 375 гр таза алтын, 100 гр күмүш, 487 гр жез жана 38 гр палладий болушу керек.
Ал ортодо, сапаты төмөн контрафактылар көбөйүүдө. Көпчүлүк эксперттердин пикири боюнча, соода борборлордун текчелериндеги зер буюмдардын басымдуу бөлүгү жашыруун иштеген цехтерден түз эле келип түшкөн.
Кыргызстандагы зер буюмдардын 50 пайыздан ашыгы кайдан, кантип келгени белгисиз. Пробирдик экспертиза бөлүмүнүн жетекчиси Майрамкан Акыбаеванын айтымында, бизде контрафактык продукция жайнайт. Андай буюмдар өтө морт келип, алардын арасында "үйлөтүлгөндөрү" да аябай көп. Мындай чынжырчалар көлөмдүү көрүнгөнү менен ичи көңдөй болот.
Белгилей кетсек, мурда биздин чоң ата, чоң апаларыбыз зер буюмдун саргылтың болуп турганы жогорку сапатынан кабар берип турат деп ойлошчу. Бирок бүгүнкү күндүн технологиялык мүмкүнчүлүктөрүн эске алганда бул далилдин да эскилиги жеткени түшүнүктүү.
Учурда металлдын өңүнө карап сапатын аныктоо мүмкүн эмес. Себеби, азыр түстүү алтынга суроо-талап жогору. Бул эритмеге кошулган кошулмалардын эсебинен ишке ашат. Никель, платина жана палладий алтынды агыш кылат, кобальт - кызыл, ал эми жез саргылтым түс берип турат. Мындай кесиптик сырлар менен зергерлер ассоциациясынын президенти Чыңгыз Макешев бөлүштү.
Алтын, жез жана күмүштүн эритмеси учурда мода деп эсептелген күлгүн түстү берет. Алтын, кобальт жана хромдун эритмесинин натыйжасында кийинки жылдардын ачылышы катары айтылып жүргөн - кара алтынды алып жүрүшөт.
Дагы бир жаңылыш пикир - бул алтын буюмдагы үлгүнүн (проба) болушу. Мында да эксперттер алтын буюмдун үлгүсүн жасап коюу чебер үчүн кыйынга деле турбайт деп бир ооздон айтып келишет. Белги басууда ушундай.
Кыргыз Республикасынын алдындагы мамлекеттик пробирдик көзөмөлдөөсүнүн 1991-жылдын 1-августунда кабыл алынган токтомуна ылайык, КРде жасалган же өлкөгө алынып келинген зер буюмдарга жана асыл металлдарга пробирдик белги басылышы керек. Кыргыз Республикасынын Каржы министрлигинин алдындагы асыл металлдар департаментинин пробирдик көзөмөлдөө инспекциясы Кыргыз Республикасынын мамлекеттик пробирдик белгисинин жападан жалгыз сактоочусу болуп саналат.
Пробирдик белгиден тышкары зер буюмга атайын белги да басылышы керек. Атайын белги - бул асыл металлдан зер буюмду жасаган ишкананын жеке белгиси.
Колго жасалган асыл буюмдарга көбүнесе мурунку союздун белгисин басышат. Бирок союздун тараганына 20 жылдын жүзү болду. Эмне себептен сатып алуучуларды бул нерсе кабатыр кылбайт, мен үчүн түшүнүксүз, - дейт Майрамкан Акыбаева.
Эгер зер буюм Кыргызстанда жасалган болсо анда түндүктүн элеси менен үлгүсүнүн сандык белгиси түшүрүлгөн белги басылышы зарыл. Андан тышкары өндүрүштүн жеке белгиси да коюлат.
Ал эми зер буюм РФтин аймагында жасалган болсо анда ага орустардын улуттук баш кийимин кийип турган кыздын элеси, үлгүнүн сандык белгиси жана өндүрүштүн өз белгиси түшүрүлөт. Эгер Россиянын же башка өндүрүшчүлөрдүн товары биздин өлкөдө сатылып жаткан болсо, ага да өндүрүшчүнүн үлгүсүн далилдеп, Кыргыз Республикасынын Каржы министрлигинин алдындагы асыл металлдар департаментинин пробирдик көзөмөлдөө инспекциясынын белгиси басылат.
Сиз өзүңүздүн сатып алган буюмуңуздун сапатынан күмөн санап жатсаңыз, экспертизага кайрылсаңыз болот. Кулагыңызга күмүш сырга, быйылкы жылдан тартып жогорудагыдай экспертизалар бепбекер өткөрүлөт. Болгону жаныңызга паспортуңузду аласыз. Анан жыйырма мүнөттүн ичинде эксперттер сиздин иймегиңиздин же чынжырчаңыздын аныгын аныктап бере салышат.
Бирок бул иштин жарымы гана. Накта кызыктар, алданып калган кардар өз укугун коргоп, сапаты төмөн товардан баш тартып, акчасын кайтарып алууга аракет кылганда башталат.
Бишкектин тургуну Наргиза Абдыжапарова көңүлүнө жаккан шакекти сатып алуу үчүн бир канча убакыттан бери акча чогулткан. Тилеги ишке ашып, Наргиза асыл буюмду борбордогу ири дүкөндөрдүн биринен сатып алат. Арзандатылган баа боюнча алганына ал ого бетер кубанып, айрым мүчүлүштүктөргө маани да берген жок. Шакектеги үлгүдө 583 деп жазылып турса, биркасында 375 деп турган экен. Демек асыл буюмдун курамындагы алтындын пайызы эки эсе төмөн. Бирок сатуучулар бирка туура эмес тагылып калган деп ишендиришкен.
- Үйгө келгенден кийин асмандан жерге түшүп, сатып алган буюмумду жакшылап карап чыктым. Шакектин сапатынан күмөн санап баштадым. Ошондо аны Каржы министрлиги алдындагы асыл металлдар департаментиндеги экспертизага алып бардым. Экспертизанын жыйынтыгы чыгарылганда кагазда шакек 375 үлгүдө экени бакыйып жазылып турду. Анысы аз келгенсип, экспертиза чыгарылган жыйынтыкка ылайык шакектин салмагы да жүздөн бир граммга азыраак экен, -деп Наргиза айтып берди.
Экспертиза өткөрүлгөндөн кийин нааразы кардар кайрадан дүкөнгө барат. Анын далилдерин уккан сатуучу, бул тууралуу алдын ала эскертилгенин, ошого байланыштуу кыйла арзан баада сатканын айтып, күнөөсүн такыр мойнуна албай коет.
375-үлгүдөгү алтын буюмдун 1 граммынын орто баасы 1350 сом. 585-үлгүдөгү буюмдун 1 граммынын баасы 2500 сом. Канчага көп төлөп жатканыңарды эми эсептеп көргүлө. Ар бир граммына 1150 сомдон. Эгер сиз 2 грамм салмактагы шакек сатып алсаңыз анда өз баасынан тышкары 2300 сомго көп төлөп берген болосуз. 4 граммдык сөйкө алсаңыз, анда - 4600 сом! Ал эми 10 граммдык чынжыр алсаңызчы? Демек 11 500 сомду жөн эле шылуундардын чөнтөгүнө салып бересиз. Сизди канчалык деңгээлде алдап жатышкандыктарын элестеттиңизби? Сиз текке кеткен каражатка башка абройлуу дүкөндөрдөн дагы бир топ асыл буюм сатып алмаксыз.
Жасалма алтынды сатуу менен алектенгендерди кандай жаза күтүп жатканын билүү үчүн "Вигенс" бирдиктүү укуктук борборуна кайрылдык.
- Жогорудагы иш-аракеттер Кылмыш кодексинин 166-беренесине - алдамчылыкка туура келет. Бирок биздеги мыйзам жакшы иштелип чыкпагандыгына байланыштуу сатуучуларды юридикалык жоопкерчиликке тартуу мүмкүн эмес. Мыйзамга ылайык, алтын сатып алган кардар алтын сатып алып жатканын билет. Ал алтын кандай үлгүдө болушу керектиги эске алынган эмес. Мына ушундай башаламандык, -деп "Вигенс" борборунун жетекчиси Владимир Плужник жооп берди.
Дагы бир кызык окуяга Чүй облусунун тургуну Турсун Турусбекова туш болду. Ал айым өмүрүндө биринчи жолу алтын билерикке акча чогулткан. Бишкектин чок ортосунда жайгашкан соода борбордон билерикти сатып алууну чечип, сатуучунун кеңеши менен өрмөсү татаал билерикти тандап алган. Албетте баасы да биртоп эле. Кийинчерээк сапатына арсар болгон Турсун алтын билеригин экспертизадан өткөрүп, биркасында көрсөтүлгөн салмакка дагы 0,1 грамм жетишсиз экени белгилүү болгон.
- Кайра дүкөнгө кайрылганымда, сатуучулар бул мыйзам ченемдүү эле нерсе, алтын өлчөгөн тараза желдин жүрүшүнө жараша да өзгөрө берет деп ишендиришкен.
Адистер мындай пикирге такыр макул эмес. Жүздөн бир үлүштөгү айырманын болушу да мүмкүн эмес.
- Зергерлер чөйрөсүндөгү айырмачылыктарга абдан кылдат мамиле кылынат. Бул жакта кенедей айырма да маанилүү. Эгер зер буюмда 5, 6 грамм деп жазылып турса, ал сөзсүз 5,6 грамм болот, - деди зергерлер ассоциациясынын президенти Чыңгыз Макешев.
Зер буюмдун туура эмес салмагын көрсөтүп саткан соодагерлер сизди алдап жатат. Көпчүлүк учурда биркада көрсөтүлгөн салмак менен буюмдун нукура салмагынын айырмасы 0,2-0,5 граммды түзөт. Эми ысырап болгон чыгымдарыңарды эсептей бергиле. 500 сомдон 1250 сомго чейин. Сизде ашып-ташып турган акчаңыз барбы?!
Алтын буюмдар эч убакта модадан чыкпайт. Муну түшүндүргөн бир олуттуу себеп бар: алтын өзүнөн өзү эле абдан көрктүү жана ээсине укмуштуу маанай тартуулайт. Ошондой эле алтын сатып алуу, каражат салуунун эң ишенимдүү жолдорунун бири. Эң негизгиси ал сизге бакыт тартуулап туруусу керек.
Алтын сатып алгандар аны бүгүн алып, эртең ыргытып салышпайт. Бул узак мөөнөткө алынган буюм. Мусулмандардын салты боюнча алтын буюмдар бешик той, тушоо кесүү, үйлөнүү той, сөйкө салуу сыяктуу салттарда сөзсүз белекке берилет.
Бирок контрафакт жолу менен келген буюмдардын үлгүсү да текшерилбейт, ал эми мамлекеттик стандарт тууралуу кеп козгоонун да кереги жок. Мындай буюмдардын курамында алтынды кой күмүш менен палладийдин да болушу күмөн. Анысы аз келгенсип, мындай буюмдардын курамында болгон сымап, коргошун, хром, мышьяк жана башка токсиндүү металлдардын болушу ден соолукка зыян. Бул металлдардын адамдын организмине кичинекей таасири да адамдын бөйрөгүн, боорун оорутуп, илдет алып келет. Эң коркунучтуусу, бул оор металлдарды адамдын организминен жууп чыгаруу мүмкүн эмес.
Үлгүсүнө дал келбеген, кара так басып, деформация болуп кетип, ден соолукка, өзгөчө наристелердин саламаттыгына терс таасирин тийгизген алтынды сатып алуунун эмне кереги бар? Кээде сапаты төмөн асыл буюмдар терини карартып, айрымдардын аллергиясын козгоп жиберет. Эгер бирөө-жарымга мындай белек кыла турган болсоңуз, сизге ыраазычылыгын деле билдирбесе керек.
Жасалманы сатып алуу коркунучун
кантип алдын алуу керек?
Баарынан мурун, көчөдөгү киоск менен базарлардан кымбат баалуу буюм сатып алууну унутуңуз. Жасалмалардын үлгүсү ар дайым начар түшүрүлөт.
Белги басуунун бир нече түрү бар: алар - лазердик, электр-учкундуу жана механикалык.
Жашыруун устаканаларда түшүрүлгөн белгилер, көбүнесе так эмес жана ыксыз болот.
Ушу тапта белгилерди жогорку технологиялык жабдыктардын жардамы менен даярдашат. Ансыз сапаттуу пробирдик белги жасоо мүмкүн эмес. Ошондуктан жасалмалардын арасынан оңураак белгинин болушу жокко эсе. Лупа алып, аны кылдат изилдеп чыгыңыз. Алгач эле сиздин көзүңүз белгинин түз коюлушуна түшөт. Ал буюмдун кырына параллель келүүсү абзел.
Кийинкиси, белгинин ичиндеги сандар - алар кыйшык эмес түз болушу керек. Ошондой эле пломбасы бар биркага да көңүл бөлүүнү унутпаңыз.
Абройлуу зер буюмдар дүкөнүндө гана сиз эреженин чегинен чыкпай сапаттуу асыл буюм сатып аласыз.
1. Зер буюмда сөзсүз бирка болушу керек. Анда сиз сатып алган товар тууралуу негизги маалымат берилет. Ал буюмга жип жана пломбанын жардамы менен бекитилет (пломбанын болушу сөзсүз аткарылчу шарт!). Бардык биркаларда 2010-жылдын 2-мартында КРдин Өкмөтү кабыл алган №118 - "КРдин аймагындагы соода жүргүзүү тартибин бекитүү" тууралуу токтомуна ылайык төмөндөгү маалымат камтылышы керек:
Өндүрүштүн аталышы жана товардык белгиси
Асыл металлдын үлгүсү жана аталышы
Буюмдун салмагы грамм менен
Конструктивдик өзгөчөлүгү (көлөмү, аталышы)
2. Буюм сатылып алынгандан кийин абройлуу зер буюмдар дүкөндөрүндө сөзсүз чек берилет. Анда товардын үлгүсү, салмагы жана грамм үчүн баасы жазылат, андан тышкары асыл таш болсо ага мүнөздөмө берилет.
3. Кыргыз Республикасынын алдындагы мамлекеттик пробирдик көзөмөлдөөсүнүн 1991-жылдын 1-августунда кабыл алынган токтомуна ылайык, КРде жасалган же территориясына алынып келинген жана дүкөндөрдө сатылып жаткан зер буюмдар жана асыл металлдар мыйзам аркылуу бекитилген тиешелүү үлгүлөргө туура келип, пробирдик белги басылышы керек.
4. Буюмдун салмагы биркасында көрсөтүлгөн салмакка ар дайым туура келүүсү зарыл.
Абройлуу дүкөндөрдө гана сиз бир катар бекер кызматтар менен колдоно аласыздар: атайын таразада өз буюмуңуздун салмагын өлчөйсүз жана бриллиант таштын аныгын билсеңиз болот.
Ден соолуктун эсебинен үнөмдөө болбойт
Алтын жөн эле көрктөн тышкары - бул жер кыртышында пайда болгон түбөлүк элемент. Бирок жасалмалар сиздин ден соолугуңузга зыян экенин унутпоо зарыл.
Маселен, 585-үлгүдөгү асыл эритменин 1000 граммына 585 гр аффинаждалган таза алтын (999,9-үлгүдөгү), 205 гр күмүш жана 210 гр жез туура келет. Мамлекеттик стандартка ылайык, жез менен күмүштөн тышкары башка легирленген компоненттердин болушуна тыюу салынат. 375-үлгүдө мамлекеттик стандартка ылайык, 375 гр таза алтын, 100 гр күмүш, 487 гр жез жана 38 гр палладий болушу керек. Бирок контрофактык буюмдардын үлгүсү да текшерилбейт, ал эми мамлекеттик стандарт тууралуу кеп да козгоонун кереги жок. Мындай буюмдардын курамында алтынды кой күмүш менен палладийдин да болушу күмөн. Анысы аз келгенсип, мындай буюмдардын курамында болгон сымап, коргошун, хром, мышьяк жана башка токсиндүү металлдардын болушу ден соолукка зыян. Биз бул тууралуу мектептеги химия сабагынан өткөнбүз. Бул металлдардын адамдын организмине кичинекей таасири да адамдын бөйрөгүн, боорун оорутуп, илдет алып келет. Эң коркунучтуусу, бул оор металлдарды адамдын организминен жууп чыгаруу мүмкүн эмес, -деди дарыгер Нина Агафонова.
Үлгүсүнө дал келбеген, кара так басып, деформация болуп кетип, ден соолукка, өзгөчө наристелердин саламаттыгына терс таасирин тийгизген алтынды сатып алуунун эмне кереги бар? Кээде сапаты төмөн асыл буюмдар терини карартып, айрымдардын аллергиясын козгоп жиберет.