ky ky hu ru ru cs ky ky krc ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ru ky ky ky ky ky ky ky ky ru ru ky ky ky ru ru ky krc ky ky ky tt ky ky ru ky krc ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky kk ru
"Алиби", 27.02.08 - 14-бет: Кыргызтаануу...•
Кыргыз качан жана кайдан чыккан?
Кыргыздар өз тарыхыбызды билебизби? Күнү кечээ экс-мамкатчы О.Ибраимов кытай архивдеринен көтөрүп чыгып, кыргыз улутунун жаралыш тарыхын 2500 жыл экен деп, бир дуулдап барып басылдык эле.
Бүгүн дагы бир экс-мамкатчыбыз Д.Сарыгулов "Кемтилген китеп, кемиген кыргыз" аттуу китебин жазып, жарыкка чыгарды. Тарыхий-публицистикалык ыкма менен жазылган бул китептен автордун бүгүнкү бийликке, бүгүнкү заманга болгон инсандык ачык позициясынан тышкары кыргыз улутунун, кыргыз мамлекетинин түптөлүшүн 4миң жылдан (бүгүнкү тарыхыбызга 2008-жыл болгондугун эске алып койгула) ашуун мезгилге жеткирип, жеткиргенде да илимий булактардан алынган далилдер менен бекемдеп берүүсүнүн өзү эле китептин ат көтөргүс жүктү көтөрүп тургандыгынын ачык-айкын далили деп эсептесек болот.
Кыргыздын түпкү теги сактардан, арийлерден башталабы? Түрк атабыз Кыргыздын бир бутагы болуп калабы? Манас атабыз эпостук каарман эмей эле, чыныгы турмушта жашап өткөн адамбы? Биздин заманга чейинки миң жылдыкта азыркы Өзбекстандын аймагында Манас каналы болгонбу? Мына ушул жана башка көптөгөн суроолорго жоопторду "Алиби" гезитинин сандан-санга жарыялануучу Д.Сарыгуловдун китебинен тапсаңыздар болот.
( Башы өткөн санда )
Сүрөттө даана көрүнгөндөй, бул тамгалар кыргыз урууларына таандык (Ай тамга, Айры тамга, Куш тамга, Жагалмай тамга, Жаа тамга, Кылыч тамга, Орок тамга, Керки тамга ж.б.).
Томпой, чүкөлөр, алардагы сүрөт, белгилер жөнүндө көп маалыматты белгилүү тарыхчы Кызласов Л.Р. өз китебинде берген1.
Төртүнчү сүрөттө б.з.ч. XVIII-XVкк. таандык мүрзөдө табылган томпойлор көрсөтүлгөн.
Сүрөт №1. Астрагалы со знаками из таштыкских склепов
Кыргыздан башка жалаң эле түрк элдерин албайлык, алтай элдеринин бири да бүгүн ордо оюнун сактап калган эмес (көбү бул оюнду билбейт).
Кийинки эле эки жылда ордо оюну боюнча Кыргызстанда беш республикалык мелдеш өттү.
Кыргыз тилинде томпой менен чүкөгө байланыштуу (мен билген) 30 сөз, сүйлөм бар: томпой, чүкө, абалак, сака, упай, ордо, үч тапан, чик, бөк, айкүр, таа, оңко, чоңко, кадамак, тоорумак, уратмай, боорго алмай, кынкай атмай, чертмей, топко түшмөй, сабап чертмей, бай чертмей, какмай, кан атмай, кыйыр, ашык, үчэм, кан таламай, окчу, кийикчи ( мен билбеген да сөздөр болуу мүмкүн).
Кыргыздын улуттук оюндарынын ичинде чүкөгө байланыштуу 25 оюн бар (Көпчүлүк төрт-бешин гана билет)!
Бүгүнкү күнгө чейин баланы бешикке бөлөгөндө сөзсүз чүкө менен ырымдалат, бешикке чүкө байланат!
Демек, томпой, чүкө таш доорунан баштап кыргыздын салтына, ырымына, оюндарына, жалпы эле жашоо шартына бекем кирип, ХХI кылымга чейин ыйык сакталып келген.
Атүгүл бүгүн да кыргыз чүкөнү таза мүлжүп, жакшылык тилеп, калчап (ар кандай түскө боеп), сактап, чогултуп жүрөт (өзгөчө айыл шартында).
Бул - кыргыз улутунун таш доорунан бери калыптанган кыргыз урууларынын белгиси.
Кыргыз урууларынын бир эл болуп биригиши, албетте узак мезгилди талап кылган. Алгачы, он, анан кошулуп олтуруп отуз, кийин кырк урууга жетип, кырк-ог (уруу) - (ы)з (көпчүлүк сандын белгиси), кырк уруубуз, кыргыз болуп, уруулар бирикменин аталышы катары тарыхка б.з.ч. II кылымда кирип калган.
Эми байыркы кыргыз урууларынын дөбө мүрзөлөрдө табылган экинчи белгиси.
"Карасукские женщины (XII к.б.з.ч. - VIII к.б.з.ч.) носили длинные волосы, заплетенные в косы, к которым подвешивались бронзовые украшения - лапчатые привески. Некоторые виды украшений также ведут свое происхождение от андроновских: лапчатые привески, перстни, скобки, трубочки-пронизки"1.
"Из украшений, особенно характерными для карасукских могил являются бронзовые литые лапчатые привески… Они вплетались в косу вверху одна над другой по одной и на конце пучком из шести штук. Вероятно, закинутую на грудь косу украшали и лапчатые привески одного из погребений около Батеней, где располагались одна над другой, наискось по груди"2.
Бала кезимде (ХХ кылымдын элүүнчү жылдары) чоң энелерибиздин баары чач учтук менен жүргөнү эсимде (күмүш тыйындар, шурулар ж.б. менен кооздолгон).
Демек, бул салт үч миң жыл мурун эле калыптанганын тарых тастыктап жатат (орус, немис, француз, араб элдеринде мындай көрүнүштү кезиктире албайбыз).
Кыргыз байыркы эл экенинин дагы бир белгиси - бүгүн да кийип жүргөн белдемчиси (жылуу, бөйрөктөрдү сууктан сактап, бели сайма менен кооздолуп, этеги кырка кундуздун териси менен кармалып, өтө жарашыктуу).
Бир да топчусу жоктугу - кийим байыркы доордо, топчу ойлонуп табыла электе эле пайда болгону.
Мындай кийим европа элдерин айтпай эле коелук, түрк элдеринин биринде да жок!
Төрт миң жыл тарыхы бар кыргыз эли гана 48 муунду таанып, ар бирин өз аты менен атап, ажырата билген, (баладан улуу Турпакка чейин 28 муун, Атадан төмөн Үркүнгө чейин 20 муун).
Өнүккөн батыштан келгендерди сурасаң - үч атасын айта алышпайт.
"Из элементов мужской одежды в погребениях андроновской эпохи (II миң жыл б.з.ч. - 1200 жыл б.з.ч.) находят множество ременных пряжек, нашивных бляшек полусферических, ромбических и треугольных"2.
"Комплекс северно-и центральноазиатских рельефных изображений на бронзовых, золотых и деревянных бляхах и аппликаций из щелка и войлока (в тагарскую эпоху) весьма разнороден"3.
Демек, кемер курлар, оюмдар төрт миң жыл мурун эле пайда болгон экен да!?!
Пазырык дөбө мүрзөлөрдө табылган көөкөр, ат жабдыктагы оюмдар, жүгөн, куюшкан, басмайылга кадалган алтын жасалгалар кыргыздыкы болгону ачык эле көрүнүп турбайбы (муну 2006-жылы Кыргызстанга келген орус тарыхчылары өздөрү айтып жатышты)!!
"Пользование в карасукскую эпоху (ХII в. до н.э.) легким разборным жилищем также вполне возможно, поскольку в последующее, тагарское время настоящая кошмовая юрта была, по-видимому, достаточно распространена, если нашли необходимым изобразить её на скальном рисунке тагарского поселка в одном ряду с деревянными и саманными избушками"4.
"На одной из скал имеется рисунок целого тагарского поселения (VIII к.б.з.ч.). В ряд стоят четыре дома и одна юрта"5.
"Происхождение киргизской юрты от андроновского жилища" деген бешинчи сүрөт орус тарыхчы Кузьмина Е.Е. китебинен алынды6.
Алтай топ элдеринин бири да тоголду билбейт (Үркөр топ жылдызы Ай менен тогошкондо тоо, ашууларда кар жаайт). Кыргыздар тоголдо көчүп, ашуу ашып, ууга чыккан эмес, аш-той берген эмес.
Саймалы-Таш сүрөттөрүндө үркөр менен Ай тогошкону чегилген. Бул сүрөттөр б.з.ч. II миң жыл мурда башталган (Андронов, Карасук маданияттары доорунда).
Демек, ал сүрөттү кыргыздын байыркы бабалары чеккен. Тогол күндөрү көрсөтүлгөн жыл санагы (календарь) беш жылдан бери Кыргызстанда гана чыгарылат, дүйнө элдеринин биринде да жок.
Бүгүнкү күнгө чейин кыргызда жиликти чагып (чучугун алып) анан гана ыргытат (шаардыктар, мүмкүн, бул салтты унутуп бараткандыр).
Бул салт андронов доорунда эле калыптанганын (ХХ к.б.з.ч. - ХII к.б.з.ч.) тарыхчылар белгилейт.
"Об этом можно судить по находкам большого количества расколотых костей на всех (андроновских) поселениях"7.
Түрк элдеринин көбүндө бүгүн мындай салт сакталбай калды.
"Каковы другие отличия андроновского животноводства? По данным В.И.Цалкина, андроновская культура была единственной (!) где полностью отсутствовало свиноводство!"8.
Демек, кыргыздар төрт миң жыл мурун эле чочко баккан эмес!
Ушул китептеги маалыматка таянсак, 36,7% бодо мал, 16,7% жылкы, 46,2% - кой-эчки мал чарбасын түзгөн (окумуштуу-тарыхчылар таштандылардагы малдын сөөктөрүн иликтеп, ушундай тыянакка келишкен).
Ошондой эле, төрт миң жыл мурун, талаачылык жаңы эле өздөштүрүлө баштап, таш жана сөөк соколор менен жер айдалган доордо, арпа менен буудайга караганда таруу арбын түшүм берчү. Таруу - дан өсүмдүктөрдүн отоо түрүнө кирген соң, жерди чийип эле (таш же сөөк соко менен), сээп койсо түшүм берген (буудай, арпага салыштырганда).
Демек, бозону кыргыз төрт миң жыл мурун эле билип, бүгүнкү күнгө чейин жасап келатат. Казак, өзбек, деги эле түрк элдеринин бири да бозону билбейт. Бул дагы кыргыз байыркы эл экенинин талашсыз белгиси.
Афанасий, андронов, карасук, тагар, таштык маданияттарына таандык жалпы окшоштуктардын эң олуттуусу - дөбө мүрзөлөр (сак, усунь элдеринен калган дөбө мүрзөлөр Кыргызстандын аймагында бүгүн да көп кездешет эмеспи).
Кыргыз урууларына таандык бул салт биздин заманда эки миң жыл бою сакталып, бүгүн кыргыздарда гана топурак салуу салты болуп жашап келатат. Анын мааниси өтө терең.
"Бир топурактан жаралып, бир топурактан жай табабыз. Каныбыз бир, Мекенибиз бир, элибиз бир, тагдырыбыз бир, Ата журтубуздун топурагы баарынан улуу жана ыйык. Акыры баарыбыз бара турган жай ушул" дегенди туюндурат.
Топурак салуу - баардык таарынычтарды кечирип, баш кошуп, ынтымакка келип, биримдикти сактоо салты.
Кыргыз эгерим өз сөөгүн бөлөк жерге койгон эмес (төө менен болсо да, ашуулар ачылганча кышы менен күтүп) өз жерине, өз элине алып барып коюлган.
"При похоронах каждый раз резали барана, реже быка или лошадь, устраивали погребальное пиршество и умершему давали четыре определенных куска мяса - всегда лопатку, кусок грудинки и два куска задней ноги"1.
Бул маалымат карасук маданиятына таандык деп келтирилет (XII к. б.з.ч. - VIIIк. б.з.ч.), демек - үч миң жыл илгери эле сөөк узатууда мал сою салты кыргызда калыптанган экен.
Таш доорунда коомдо энелик мамиле үстөмдүк кылып турганда (матриархат) тирүүлүктүн баары, жаралуу, тукум улоо Умай энеге таандык деп, кыргыздар Умай энени ыйык тутуп, таазим кылып, бүгүнкү күнгө чейин ушул ишеничин сактап келди.
Аялзатка болгон мамиле таш доорунда эле калыптанып калган үчүн, кыргыз "аял - көл, эркек - сел", "аялдын тилеги күчтүү, эркектин билеги күчтүү", "кыздын кырк чачы улуу, ал мейман" деп айтат. Ушул үчүн кыргызда аялды кемсинтүү, басынтуу болгон эмес. Аялга колуң тийсе тукумуң өспөй, жалтак болуп калат дешчү.