hu en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru cs ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ru ky ru ky ru ru ky ru ru ky ru ky ru ru ky tt ru ru ru ru ky ky ru hbs_cyr ky ru ru ky ky ky bg ky ky ru ru ky ky ru ky ru ru ky ky ru cs ky ru ky ru ky ru mt ru
"Фабула", 02.08.11 - 13-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
Демократиянын желаргысынын шарданы менен муз козголду. Кечээ эле дүйнөлүк масштабда феномен деп таанылган Чыңгыз Айтматов агабыздын дарегине таш ыргыткандар бүгүн ушул улуу инсандын аты менен жоготкон кадыр-баркын калыбына келтирүүгө умтулушууда. Дүйнөнү титиреткен СССРдин учурунда ааламга белгисиз кыргыз элин чыгаан талант Чыңгыз Айтматов дүйнө элине таанытканын тарых өзү тандырбас. Ал эми Чыңгызды кыргыз таанытканы шарттуу мүнөздө экенин моюнга алганыбыз чындыкка жасаган бир кадам болору анык.
Эсимден чыкпайт, 1970-жылы Украинада аскердик милдетим өтөдүм. Биздин өзүнчө ротада жогорку билимге ээ болгон, техникумду бүтүргөн жаштар көп эле. Ошого карабастан, СССРдин 15 республикасынын бири Кыргызстандын кайда жайгашканын саясий сабактарда көргөзө албагандыгы, кыргыз элин Ыраакы Чыгыштагы чукча, ненец элдеринин бир бөлүгү катары эсептешкени ыза кылган. Республиканын кайсы жерде экенин билбегендер анын жетекчилерин да тааныбасы белгилүү эмеспи.
Кыргыз эли жөнүндө түшүнүгү жок аларга элибиздин ким экенин далилдөөгө атактуулардын ичинен Чыңгыз Айтматовду мисалга келтиргенде алгач эч кимиси ишенген жок. СССРдин саясий картасын алып, Чыңгыз агабыздын туулган жери Таласты картадан көргөзүп, анын улуту кыргыз экенин жазуучунун өмүр баянынан көргөзгөндө гана аз сандагы кыргыздардан ушундай улуу адамдын чыкканына таң калышканын жашырышкан эмес. Мөрөйүм үстөмдүк кылып, "Манас" эпосу көлөмү жана окуясы жактан гректердин "Илиадасы" жана "Одиссеясын" кошкондо да канча эсе чоң экенин мактанып айткан элем. Ошол эле учурда Москвадан кыргыз элине таанымал аткаруучу, эмгеги эске алынбаган Эрмек Мойдуновдун Бүткүл союздук телекөрсөтүүдөн "Эсте, энелер" деген ырды аткарып, улуттарына карабай, анын үнүнө суктанып угушканы да мага зор кубаныч болгон. Ошентип, улуу инсандын жердеши жана мекендеши катары алар менен тең укукка гана эмес, өктөм сүйлөөгө да себепкер болгонун белгилеп кетсек артыкбаш болбос. Ошентип, Чыңгыз Айтматов агабыздын аты менен башка улуттагыларга тең ата болгом.
Колдо бар алтындын баркы жокпу?
Эгемендүүлүккө ээ болгон мезгилден кийин улуу инсанга асылуулар башталды. Ачык айталы, көрө албастык жана ичи тардык көндүм адатыбызбы, айтор, Чыкебиздин атына жана затына шек келтиргендер башка улуттардан эмес, баягы эле кыргыздардан чыкты. Алар бийликке каршы "түз пикир айткан" адам катары чыкса да, негизги багыты Чыңгыз Айтматовго каршы багытталганында эле. Улуу инсандын "оппоненттери" Чыкебизге өз улутуна каршы чыгып, кыргыз элинин келечегине кайдыгер мамиле жасаган, ал гана эмес чыгармачылык иште ашынган "плагиатор" катары сыпаттаган макалалар үстөккө-босток жарыяланып келди. Айрыкча, эне тил маселесинде жазуучунун "кайдыгерлиги", чыгармачылыгында "Кыямат" романындагы Иисус Христостун образы М.Булгаковдон "уурдалгандыгы" тууралуу пикирлери менен элибиздин улуу инсандын атын булгоого эл ичинде өздөрүн "улуу адам катары таанытууга" жасаган аракети катары санасак болот. Буга каршы өзүбүздүн айрым контраргументтерибизди келтирели.
СССРдин дүйнөнү титиреткен 1975-жылында кыргыз элинин улуттук ар-намысын сактоо жана эне тилине аяр мамиле жасоо тууралуу опурталдуу макалалары ошол мезгилде Союзга эмес, дүйнөгө таанымал болуп калган "Литературная газетасына" үзгүлтүксүз жарыяланып турду. Чыңгыз Айтматов борбор калаабызда кыргыз тилинде билим берген 2 гана кыргыз мектеби бар экендигин, ал эми балдар бакчаларында таалим-тарбия иштери жалаң гана орус тилинде жүргүзүлөрүн, тил жоголсо дил жоголорун, бул эл менен улутту жок кылуу саясаты болорун, Кыргыз ССРинде мамлекеттик тил кыргыз тили катары таанылбаса, аз сандагы элдин жок болуп кетүү коркунучуна кептээрин, бул Союздун улуттук саясатына каршы келерин коркпой көтөрүп чыкканын белгилесек болот. Ошол эле учурда Кыргыз ССРинин компартиясынын I катчысы Т.Усубалиевдин "орус тили - экинчи эне тилибиз" чакырыгына каршы чыгып, эч бир элде эч качан "экинчи эне тили" болбосун, себеби баланы бир гана эне төрөөрүн айтып чыккан. Бул жазуучунун өз өмүрүн жана келечегин тобокелге салган эрдиги болчу. Бийликтин саясатына "каш көтөргөндүгү" жана мурдагы "эл душманынын уулу" экени эске алынып камалып кетүүсү, же болбосо, мамлекеттик түзүлүшкө каршы үгүт-насыят иштерин жүргүзгөнү үчүн бүтүндөй наамдан ажыратылып, диссидент катары өлкөдөн чыгарылып жиберилиши, же болбосо, окумуштуу-физик Сахаровдун тагдыры башына түшмөк. Чыкебизге сын айткандар ошол учурда кыргыз жана кыргыз тили үчүн ошол учурда ушундай тобокелге барып, чындык үчүн чырылдаган кайсы макалаларын мисалга келтире алат?
Жазуучунун "Деңиз бойлой жорткон ала дөбөт", "Кыямат" чыгармалары боюнча айтылган терс пикирлерге мурдагы макалаларда белгилегендиктен, булар боюнча кеңири сөз козгоонун деле зарылдыгы жок. Бир гана белгилөөчү нерсе, Чыңгыз Айтматов менен анын мурдагы авторлорунун ортосунда айырмачылыкты, жазылуу себептерине маалымат бере кетели.
"Деңиз бойлой жорткон ала дөбөт" повестинде Ч.Айтматов чыгармадагы окуяны нивх элинин жазуучусу Сангиден укканын ачык көргөзгөн, бирок чыгарманы кыргыз элинин түшүнүгүнө, ишенимине жана менталитетине ылайык иштеп чыккан. Ал эми М.Булгаковдун "Мастер жана Маргарита" чыгармасында Иисус Христостун образы нукура диний багытта болсо, Чыкемдин бул диний окуяны чыгарманын башкы каарманы Калистратовдун образын ачууга багытталганын көргөзө кетели. "Дипломдуу сынчылардын" бул калпыстыгы чала сабаттыгын, ашынган демагог экендигин айгинелеп койгон сыяктанат. Ошол эле учурда аларга "күндүн көзүн баткак менен жаба албасын" эскертип, улуу адамга ар кыл асылуулар канчалык күчөсө да, дүйнө эли анын адамдык асыл сапаттарына шек келтирбесин турмуш өзү тастыктап отурат.
Ичи тардык, көрө албастык күчөгөн менен, Түркия өз жергесинде Талас жана Шекер аймагын түптөсө, казак эли улуу инсандар тууралуу журналынын бир санына жалаң Чыңгыз Айтматовго арнап чыгарышкан. Ал эми өзүбүздүн жергебизде улуу инсанга акыркы жылдарда жасаган бийликтин одоно-орой мамилелерин буга чейин ММКларда жарыялап келбедикпи?!
кадырын соодалашуу очогуна айлантпасак…
Жалпыбызга белгилүү, эгемендүүлүккө ээ болгондон кийин башкы калаабыз Бишкектин борбордук көчөсүндө түндүк көтөргөн аялдын монументи орнотулган. Тилекке каршы, айрым маңкурттар калкыбыздын эзелтеден берки ишеними, түшүнүгү жана менталитетин эске албай, эстеликке эсепсиз каражат жумшалган. Алып көрөлү, боз үйдү тиккенде анын түндүгүн аял көтөргөн эмес. Кокусунан эр жеткен эркек болбой калса, аял заты түндүктү көтөргөндө, наристе бала менен колдошконго гана уруксат берилгенин белгилесек болот.
Бул маселе боюнча канча жыл талкуу жасалды? Үй-бүлөлүк жана кландык бийлик элибиздин пикирлери менен эсептешпеди.
Чыңгыз Айтматовдун көзү өткөндө бийликтин ага жасаган тескери мамилеси ачык көрүндү. Улуу инсандын атын борбордук бир көчөгө берүүгө ичи тардык жасалды. Элдин бул маселе боюнча суроо-талаптары аткарылган жок. Бирок чындык бир ирет чыңырып чыккандыктан, Ч.Айтматов атындагы жаштар сыйлыгы жана Орус драма театрына атын ыйгаруу менен осолдук ишке барышкан. Түрк эли Нобель сыйлыгына көргөзгөндө, кыргыз бийлиги көмүскөдө калды. Бул көрө албастыктын жеткен чеги болду.
Бул боюнча нечен курч маселелер козголсо да, бийликтин мурдун балта кескен жок. Эски бийлик кулагандан кийин гана азыркы жаңы бийлик тарабынан чечкиндүү аракеттер башталды. Өлкөнүн премьер-министри Алмазбек Атамбаев 2011-жылдын июль айынын аягында борбордук аянтка Манас атабыздын, Чыңгыз агабыздын эстелигин эгемендүүлүктүн 20 жылдыгына чейин орнотууга токтом чыгарды.
Албетте, мындай саясий зор мааниге ээ болгон окуя Жогорку Кеңеште талкууга алынышы зарыл болуучу. "Ала кушту атынан айткан" - жакшы эмеспи. Эгемендүүлүк күнүнө карата Кыргызстандын вице-премьер-министри Ибрагим Жунусовдун сөзүнө караганда 2011-жылдын январында Борбордук аянтка бул эки эстеликти орнотууга демилгечиси болгон инсан катары даңазаланышы чындыкка жатар бекен?
Же кызматта тургандар кырдаалга ылайык кыйкырып чыкса эле, ошол адам эле демилгечи болуп калабы? Сөзүбүз куру болбосун, мен да өз билгенимди божурасам күнөө болбос.
Менин Ибрагим Жунусов менен өчөгүшкөн өчтүгүм жок. Ак жолчу болсо да, айрым калыс сөздөрү үчүн сыйлайм, бирок учурдагы азыркы актуалдуу маселенин "автору" катары чыга калышы чындыкка туура келбейт деп ачык айтууга туура келет.
Бул маселе И.Жунусовго чейин Чыңгыз агабыз Курманбек Бакиев тарабынан элчиликтен бошотулганында, залкар таланттын көзү өткөндө бийликтин жасаган терс мамилесине, улуу адамдын атын кылым бою тарыхта калтырууга жасалган аракеттерге алардын терс мамилелерине каршы мурдагы "Форум", азыркы "Фабула" гезитинин макалалары үзгүлтүксүз жарыяланып келгенин айта кетели. Ал түгүл кыргыз элинин душмандары Шыпшайдар, Нескаралардын эстеликтеринин орношун катуу сынга алган да ушул гезит болгон эле. Ошол мезгилдерде маданият министри катары Ибрагим Жунусов борбордук көчөлөрдүн бирине эмне үчүн Ч.Айтматовдун атын берүүгө, "Манастын ири көлөмдөгү эстелигин орнотууга ошол учурда жан-дили менен киришкен жок? Азыркы бийликтин сөз жана басма сөз эркиндигин берген шартта азыр "революцияны мен жасагам" - деп көкүрөгүн койгулаган айрым кокуйлардан айырмасы жок экенин бул көрүнүш аныктап берип жатпасын?
Чындык ачуу болот. Манас атабыз менен Чыңгыз агабыздын эстелигин жасоого 28 миллион менен каржыланганын, ал эми буга чейин бул сыр эч кимге билдирилбегендигине курсант болгонун да жашырбаптыр. Ушундан улам, "бул ири суммадагы каражаттар депутаттар ортосунда гана эмес, эмне үчүн жалпы кыргыз элинин талкуусунан өткөрүлгөн эмес" - деген суроо өзүнөн-өзү туулат. Бөлүнгөн каражаттын белгилүү гана өлчөмү эстеликти жасаган скульпторго берилип, калган бөлүгү кимдир бирөөлөрдүн "жамбашын" ысытып жатпасын? КРнын ЖКсынын вице-спикери Асия Сасыкбаеванын оюна көңүл бурсак, эстеликти жасоо жана орнотуу маселеси да биздин ушул пикирлерибиз менен дал келип отурат? Ушунун артында коррупциялык мамиле күчтүү болгондугу тууралуу терс пикирлердин туура экендигин көргөзүп жатпасын? Бекеринен эстеликтерди куруу жабык эшиктин аркасында жүргүзүлбөсүн? Ырас, эңсеген эстелик курулуп жатат, бирок бул бир жеке адамдын, же бир партиянын жаңы демилгеси эмес, элдин мурдатан коюп келген суроо-талаптарынын жемиши экенин ачык айтсак жарашат демекчимин.
Бул суроолорго эч ким жооп бербейт. Тилекке каршы, эстеликтерди жасоо жана орнотуу маселелеринде "жашыруундуулук" "бармак басты, көз кысты" принцибинде ишке ашырылганбы деген күдүк ойду жаратууда.
кыргыз тилиндеги гезит "Форум"
email • архив • редакция
Сотторду тандоо кеңеши ишенимди актайбы?..
УЛУТТУК УЛУУЛУГУБУЗ НЕГАТИВГЕ КАРШЫ. ПРЕЗИДЕНТТИН
Жапаров Куловго канча миллион карыз?
"Шайлоодо жакшы ийгиликтерге жетишкенге мүмкүнчүлүгүм бар"
"Владимир Путин менен Барак Обамага кайрылалы, балким, алар бизге жардам берип калар…"
Кыргыз Республикасынын Президентине караштуу мамлекеттик тил боюнча Улуттук комиссиянын төрагасы,
Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер:
"Мындай сынактан цирктеги мотоцикл айдаган аюулар деле өтүп кетишет"
Кыргыз театрынын Умай энеси
"Ай тамга" коомдук фондусунун төрагасы:
"Батыштын кара туманы каптап, улуттук идеологиябызды жоготуп алдык…"
КРнын маданиятына эмгек сиңирген ишмер, жазуучу:
"Өлгөндөн кийин сыйлык албай, көзүмдүн тирүүсүндө алсам болот эле…"