ru ky el cs ba ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru
"Аалам", 14.10.08 - 5-бет: Полит-элита...•
"Дүйнөлүк кризистин бизге да залакасы тийет"
Кубан Өмүралиев, көз карандысыз эксперт:
- Кубан мырза, дүйнө "кризис басып келатат" деп дүрбөлөң түшүп жатат. Кыргызстанга зыянын тийгизбейби?
- Сөзсүз түрдө тиет. Эсиңерде болсо, Россиянын мурунку президенти Владимир Путин дагы: "бул дүйнөлүк кризистин бизге эч коркунучу жок, кошумча акча сакталган фондубуз бар, экономикасы күчтүү башка мамлекеттерден көз карандысыз эле бутубузга туруп кеталабыз" дебеди беле. Бирок өзүңүздөр күбө болуп жаткандай, аларга да жетти. Алар биржалык фондунун ишин убактылуу жапканга мажбур болууда, себеби россиялык компаниялардын акцияларынын баасы аябай арзандап кетүүдө.
Кризис деген эмне өзү? Бул рынокто акчанын жетишпестиги да. Миллиардаган доллар стабилдик фондусу бар Россия кризиске малынып жатса, анан Кыргызстанга дүйнөлүк кризистин залакасы сөзсүз тиет. Эми Россиядай же башка өнүккөн мамлекеттердегидей зыяны тийбес, бирок, баары бир илеби кыргыз экономикасына тиет. Ошол кичинекей эле илеби Кыргызстан үчүн чоң нерсе болот.
Кыргызстанда чет инвестициясы менен түзүлгөн банктар бар, ошондуктан алардын биздин финансы тармакта ушул банктардагы капиталдардын салымы маанилүү. Эгер эртең ошол инвесторлор активдерин алып чыгып кетсе, биздин банк системабызга чоң проблема алып келет. Ушундан сактаныш керек. Банктар эмненин эсебинен жашайт? Депозиттердин эсебинен. Эл "ушундай кризис басып келе жатат" деп чочуп эртең депозиттерин ала баштаса, банктын өзү кризиске олтурат. Ошондуктан мындай көрүнүшкө көңүл буруу зарыл.
- Ошондо биздин өкмөт кандай чара көрүшү керек?
- Өкмөт Улуттук банк менен бирге программа иштеп чыгып, аны тезинен ишке ашырышы керек. Өзгөчө капиталдары көп чет элдик банктарды кармап калыш керек. Банктарда аз да болсо биздин элдин сактаган акчалары бар, ошондуктан алардын да акчаларын кармап калуу зарыл. Алар да ала баштаса, анда абалыбыз оор болуп калат. Бул боюнча өкмөттө мурун эле иштелип чыккан программалар бар. Ошолорду дагы бир жолу карап чыгып, кайра азыркы экономикабызга, финансылык абалыбызга жараша оңдоп, ишке коюшубуз керек. Антпесек, абалыбыз кыйын болуп калат.
Эвропалык өлкөлөр глобалдык финансы кризисинен жабыр тарткан бир катар каржы уюмдарын сактап калуунун чукул чараларын издешүүдө.
Британия иши жүрбөй калган Братфорд жана Бингли банктарын улутташтырууну чечти.
Бельгия, Голландия жана Люксембург Европадагы эң ири "Фортис" компаниясын сактап калуу үчүн он беш миллиард доллар бөлүштү.
Германиялык банктар ипотекалык кредиттерди берүүчү Нуро Real Estate банкын сактап калууну макулдашты.
Америкада бир жумадан ашуун созулган катуу талкуулардан кийин АКШ Конргесси өлкөдөгү банктарды куткаруу планы боюнча добуш берүүдө. Адегенде 3 барактан турган куткаруу планы, жаңы шарттар кошулуп отуруп, азыр 110 барактуу документке айланды.
Буштун администрациясынын алгачкы планы жаман карыздарды сатып алуу деп аталган. Башкача айтканда, АКШ өкмөтү банктардын эч ким албаган кредиттерин сатып алмак.
Муну укканда Америкадагы банкирлер кубанычын жашыра албай майрамдаса, карапайым салык төлөөчүлөр финансы институттарынын катачылыгы үчүн эмнеге биз төлөйбүз деп нааразы болгон.
Бир аптадан ашуун созулган соодалашуунун натыйжасында Американын финансы министри, мурунку банкир Хенри Полсон планды өзгөрттү. Жаңы план мурункуга салыштырмалуу банктарга карата позицияны катаалдатты. Эгерде беш жылдан кийин карапайым салык төлөөчүлөр банктардын кредиттеринин айынан акчасынан айрылса, анда өкмөт банктардан акциялар гарантиясы түрүндө каражатты өндүрүп ала алат. Болгону, эгерде АКШ-да турак жайлардын баасы андан ары төмөндөп кетсе, банктар өздөрү жок болуп кетиши ыктымал.
Ошентсе да келишимдеги шарттар экономисттер менен финансисттерди ынандырат. Алардын арасында финансист Жорж Сорос салык төлөөчүлөрдүн таламын талашкан эле.
Пландын чордонун Буштун администрациясы ойлогон бойдон калды. Өкмөт финансы институттарын карыздарынан арылтууда. Анын эсесине алардын акцияларынын дээрлик бөлүгүн өзүнө алууда.
Финансы тармагын сакайтуу үчүн иштелип чыккан бул ачуу дарыны коомчулук оңой менен жутуп алалбай турган учуру.
ГАНСИ, өзүңдү эр ойлосоң, Мотуевди шер ойло!
Бүгүн журналисттер артынан сая түшүп аңчылык кылып жүрүшкөн айтылуу Нурлан Мотуев бир кезде үстөл бөлүшүп, бирге иштешкен эски жолдоштуктун шертине дагы эле бекем экен, "Э Нуке, бу америкалыктардын жүрөгүн түшүрүпсүң го, кептин чоо-жайын өз оозуңан уксак болобу?" деп чалсам, "Жибин" алкынтып "Ааламдын" кеңсесине жетип келди. Баягыдай эле шатыра-шатман шайыр, "эски малдын көзүндөй болгон байкем, кайда жүрдүң? Сурасаң, сура, мен даяр" дейт.
- Нурлан мырза, америкалык авиабазаны Кыргызстандан кетирүү талабын эмнеге мынча кеч көтөрүп жатканыңызды түшүнбөй турам?
- Өзүңөр билесиңер, буга чейин колум такыр бошобой койду. Революция чыкты, андан кийин Кара-Кече чуусу болду, анан түрмөдө олтурдум. Эми гана саясат менен алектенгенге убакыт табылды. Ошондуктан авиабазаны Кыргызстандан кетирүү боюнча позициямда акыр-аягына чейин турам. Мотуев өз сөзүнө кандай турган көкжал экенин элдин баары жакшы билет. Бул боюнча нааразылык пикетибизди 21-октябрь күнү, саат 11.00дө Горькийдин эстелигинин жанында өткөрөбүз. Ата Мекен, кыргыз үчүн күйгөндөр келгиле!
- Баса, жыл сайын түкүнчө млн доллар төлөп, казынаны байытып жатат дебатышпайбы?
- Кеп ал акчада эмес. Абал биз ойлогондон алда канча кооптуу. Акчасы курусун, эмне үчүн бир жылга деп кирген авиабаза бүгүнкү күнгө чейин чыкпай турат? Өзбекстандын бийлиги америкалык базаны Ханабаддан чыгарып эле салбадыбы. Биздин чиновниктер эмнеге култуюп унчукпай келатышат? Анткени, алардын көбүн сатып алып коюшкан. Менде бул боюнча конкреттүү факты жок, бирок мен баарын түшүнүп, билип турам. Бишкектин чет-жакаларында жайнап кеткен кансарайларды чиновниктер өзүлөрүнүн айлыгына курубатат дейсиңби? Хотя алардын айлыктары элдикинен жогору дечи. Биздин "Жоомарт" патриоттук кыймылыбыз эмне үчүн мындай талап менен чыгып жатат? Биринчиден, америкалык авибаза Кыргызстандын экологиясын талкалап жатат. Самолеттордун күйүүчү майын жерге чачкан учурлары канча? Бул радиоактивдүү жаан эмеспи, андан биз канчалык азап чегип жатабыз?!
Бирок биздин адамдарыбыздын төбөсүндө турган коркунуч мындан да жаман. Ооганстандагы "Талибанга" алы келбеген АКШ эми тынч элди бомбалап жатат, демократия орнотобуз, террорчулуктан коргойбуз деген шылтоо менен. Коңшулаш Иранга кол салсакпы деп ыкыс берип турат. Ирандын лидери Аятолла Ханейинин аскерлерине тумшугун салчу болсо, "АКШнын "точкаларын" талкалагыла" деген буйругу бар. Ошо точканын бири биздин ушу "Манастагы" авиабаза. Кудай бетин салбасын, непадам АКШ Иранга кол салса, Ирандан кое берилген канаттуу бомба беш мүнөттө бизге жетет. Калганын элестетүү кыйын, Нурадагы жер титирөө мындай эле бирдеме болуп калат. Үчүнчүдөн, "Доңузга эшик ачсаң, төрүңө өтүп кетет" дегендей, "Хаммерлерди" минип кутурган америкалык солдаттар учурда жерибизди ээн-эркин аралап, кыздарыбызды зордуктап, адамдарыбызды дөңгөлөгүнүн астына тебелетип кетип жатат. Муну токтотуш керек. Жөн койсоң, булардын биздин жерден өмүрү кетээр түрү жок.
- АКШ сизге өз атуулдугун, акча ж.б. азгырыктарын тартуулап жиберсе, унчукпай калышыңыз ыктымалбы? Буга чейин коммунист эжекебиз К.Ажибекова да авиабаза кетсин деп катуу чыккан эле, тынчып калды го?
- Нурлан Мотуев эч качан сатылган эмес, сатылбайт да! Мен чыныгы мусулман катары бул ишке Алла тааланын ыраазычылыгы жана жалпы мусулман дүйнөсүнө, анын ичинде өз элимдин кызыкчылыгына күйгөнүм үчүн барып жатам.
- АКШнын авиабазасын чыгарып жиберген соң, Канттагы орустардын авиабазасына тийишпейсизби?
- АКШ авиабазасын президент же парламент чыгарып жибере алат. Мыйзам боюнча. Бирок, коомчулук, биз үндөбөй отура берсек, төбөлдөр козголмок беле.
Мен Канттагы авиабазага каршы эмесмин. Азырынча каршы эмесмин. Бирок алардын суу астындагы торпедалары Ысык-Көлдө сыналып атат деп угам. Эгерде ушул чын болсо, аларды да алкымдан алышыбыз мүмкүн. Мен айттымбы, ишене бергиле. Менин айткандарым качан туура эмес чыкчу эле?
- Учурда эмне иш менен алектенесиз?
- Жеке бизнесимди жүргүзүп жатам.
- Преиденттин кеңешчиси Ү.Сыдыков, генералдар И.Исаков, М.Кайыповдун кадамын кандай баалайсыз?
- Кетиштиби, кете беришсин. Колдорунан эмне келээрин көрөбүз да. Бакиевдин тегерегиндеги акаевчил кадрлардын азайганы кайра жакшы. Алардан арылмайынча Бакиевдин иши алдыга жылбайт, ашмалтай кадрлардын азабынан элге жек көрүндү гана боло берет. Элди учурда түзүлгөн оор экономикалык абалга да ушулар жеткиришти. Кыргызстан бүгүн таза, таптакыр жаңы кадрларга болуп көрбөгөндөй муктаж.
- Өлкөдө дагы бир революция болчудай кырдаал түзүлдү дегенге кошуласызбы?
- Кырдаал, албетте, оор. Бирок революцияны жасай турган биздей духу күчтүү, радикал адамдар бүгүн көрүнбөйт.