bg ky ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ky en sv fr de de fr fr fr sv en fr en ja fr de krc kk ky ky ky ky ky mn ky ky ky ky ky ky ky ky tt ru ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ru ru
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
Бул ааламдашуу дегениң кайсыл бир башталуунун бүтүшүбү же бүтүүнүн башталуусубу-деген суроо да азыркынын акылмандарынын эсин эки, акылын алты айран кылган баш ооруга айланды. Ааламдашуу эң алды менен адамдын ички дүйнөсүнө, адеп-ахлак, ыймандын ынаным-көндүмдөрүнө жана көз караш, пикир-ойлоруна бир топ элде өзгөрүш-бурулуштарды жасоо аракетин көрүп жаткандай туюлат. Соңку жаңы тарыхтын акыркы он жылдыктарында көркөм адабият айрыкча азап тартып, ал турсун аброй-баалуулугу эстетика-этикалык категория катары эле каралып-кабылданып баштоочудай да сезилип кеткен ирмемдер кездешпей койбойт.
Ааламдашуунун азыркы арымында көркөм адабиятты, мейли эскисиби же жаңысыбы, эт-бетинен үңүлүп түшүп окугандар да, чечкейи чеч болуп талдап-талашкандар да азайды. Экинчиден, кийинки он жылдыктарда, мисалы кыргыз адабиятында жана албетте Чыңгыз Айтматовдун акыркы романын эске албаганда, калың окурмандардын канын дүргүтүп, оюн ойлотконго чарк-чамасы жеткен көркөм чыгарма жазылды деп айтканга ооз барбайт.
Алдымда Оштун "Ошоблбасмакана" акционердик коому 2010-жылы жарыкка чыгарган "Аян" аталыштагы жыйнак жатат. Чакан аңгемелер жана бир даректүү баян топтому. Китептин автору колуна эми калем кармаган кермурут жаштардан да эмес, кечээги Союз доорунда, акын-жазуучулар дурус эле алаканга салынып алпечтенген заманда атын таанытып калганга үлгүргөн кекселерден да эмес. Ырас, Рахман Мамановдун СССР жуп кулаар алдынан, тактап айтканда, 1987-жылы "Аттокур аска" аттуу алгачкы китеби жарык көрүп айылдыкпы же шаардыкпы, иши кылып ар бир автор жана китеп коомчулуктун, айрыкча адабиятчылар менен көркөм сөз өнөрүн сындап-талдоочулардын көз жаздымында калбаган ошол замандарда жылуу ой-пикирлерди жарата алганы эсибизде..
"Аян" негизинен чакан аңгемелерден тураарын айттык. Фергана чөлкөмүндөгү тарыхта басмачылык деген ат менен калып, азыр эми "э-э бул улуттук-боштондук,эркиндик үчүн болгон эле күрөш экен!"-деп оңдоп-түзөп окутуп жатышкан кыймылдын таанымал колбашчыларынын бири Мойдун Бекти кошпогондо, каармандарынын баары эле биз күндө көрүп же угуп-билип жүргөн эле адамдардын жашоо-турмуш, кулк-мүнөздөрүнөн кабар берет.
"Адаттагысындай, ар кимге урунуп-беринип тийишип, болбосо акелеп-жакелеп тыйын-тыпыр өндүрүп, анысына утуру сеп этип алып, көчөдө каңгып жүрүп үйгө келип, эси "ооп" жыгылган Канатбек шашкеде өзүнө келди, уйкусунан ойгонду. Зыңылдаган башын араң өйдө көтөрүп, эки жагына араң саресеп салды. Чоң энеси көрүнбөдү. Ата-энеден оо эрте ажыраган Канатбекте андан башка эч ким деле жок. Ошентсе да көп адам издегенсип,эки жагын каранып койду.
Үнүн катуу чыгара чоң энесин чакырды. Ошо тапта көөнү айнып окшуп да жиберди. Эчтеке жебей жүрүп ичкен эмеден бир нерсе чыкмак кайда. Куру окшуду. Катуу окшуудан көзүнөн жашы пырт-пырт эте чыгып, мурдунан суу тамчылап, ашказаны оодарылып кетчүдөй боло кызыл өңгөчүнө ачуу нерсе келе түштү.
Ө-х-х. Энеганаңды.. эми бир тамчы арак ичсем өлөйүн!.
"Чымчык" деп аталган аңгеменин баш каарманы менен алгачкы таанышуубуз ушундай сүрөттөмөдөн башталат. Формалдуу алганда, аңгеменин кириш сөзү "Бармактай болгон боз короолу (корголдой) чымчыктын пешин оой тынчы кете баштап", анан түн киргенде жер эненин үстүнө асман кулап кетпесин деп чый-пыйы чыгып, аңдай, аңтар-төңтөрдүн алдын алуу ниетинде буттарын көктү көздөй сунуп, чалкасынан уктаган уламышты камтыйт.
Канатбек менен чымчыктын кылык-жоругу бекеринен салыштырылбайт. Экөөндө тең бул ааламды коргоо-сактап калуу инстинкти, мейли аң-сезимсиз болсо да, жакшы берилген. "Жер энени үстүнө түшүп кетчү асмандан мен коргоп, мен буттарым менен көктү тиреп турам!" дегендей бир сезим жана ошого жараша жоопкерчилик чын эле Корголдойдо барбы-жокпу, белгисиз, бирок Баткен жакка бастырып кирген моджахеддерден эли-жерин коргоп калууга көптүн катарында жөнөп берген Канатбекте мындай сезим жана жоопкерчилик сөзсүз болууга тийиш. Корголдой чалкасынын түшүп, буттары менен көктү тиреп уктабаса деле жер эненин үстүнө асман түшүп кетпейт, бирок эл-жерди коргоо, сактоо инстинкти Канатбектер жок болсо же азайып олтурса, мекендин башына каран күн түшөөрү айдан ачык. Ошол Баткен коогалаңында далай Канатбектерди да, тескерисинче, аларга таптакыр окшобогондорду да көрүп-бактык го! Сөз кылып жаткан аңгемеде мындай кырдаал Канатбектин чоң энесинин төмөнкүдөй монологу менен ашкереленет: "А-а ошондой… Бул согушка да насип эткени барат. Илгертеден чоңдордун, колунда бар байлардын балдары, пул тапкыч эстүү балдар чыла кечпей, үстүнө чаң жугузбай жүрчүлөр эчак эле аталарынын артына өтө качып,энелеринин этегине бекинген. Азыр да куду ошондой болгондур… Сен ошолордун аталары айткандай күлүган, бейбаш болсоң да, элди-журтту коргоого баратканың менен эр азаматсың. Бар, балам, барагой, эси жогум. Коргосоң, мени коргойсуң, Мекениңди коргойсуң!".
Адамзаттын коомдук турмушунда абалтан эле абдан айыпталып келе жаткан тескери, жаман жорук-жосундардын жана пенделиктин эле эң эле төмөн сапат-кесиеттеринин бири-уурулук. "Аян" китебиндеги "Ууру" деген аталыштагы аңгемени окуп баштаганда эле окурман дал ушундай өңүттөн чыгарма каарманынын жана анын жорук-жосундарын күтө баштоосу турулуу иш. Арийне, ар кандай эле уурунун психологиялык бейнеси да кимди болбосун кызыктырбай койбойт.
"Четирээкте он үч-он төрт жаштар чамасындагы өспүрүм култуюп жер тиктеп базардын урунттуу жеринде жайгашкан жалгыз касапкананын жанында олтурду. Башын өйдө көтөрбөйт. Кээде сөөмөйү менен жер чукуламыш болот. Кимгедир таарынгандай өңү суз. Көздөрү бозоруп, адамды тиктебейт. Некааты кимдир-бирөө э деп койсо эле "баа" деп бакырып жиберчүдөй тейи да бар".
Автордун "Уурусунун" сырткы кебете-кешпири жана ага жамынган болжолдуу жан дүйнө абалы ушул. Андан ары өспүрүм далдайган бир жигиттин чөнтөгүнөн элүү сом уурдап кармалып калганы, кан базарда өлөөрчө токмоктолгону, "Мен ууру эмесмин, курсагым ач, ачтыктан!"-деп булдуруктаган баланы милициялар колун артына кайрып, алып кетишкени аянычтуу баяндалат: "Аны эч ким уккан, тыңшаган жок. Ошентип бала ачка бойдон базардан, дүр-дүйнө жайнап турган жайдан улам узап баратты.
Эки күндөн кийин Эски-Ноокатты дуу кеп басты.
- Эй, алиги балачы, базардан кармалган ууру бала.
- И-и, ираса токмок жегенби:
- Ы-ы ошол. Милисаканада өлүп калыптыр.
- Чын, базарда кыйла эзип коюшту эле, милисалар КПЗда дагы урушуптур.
- О бечара, сурап алар кишиси да жок болсо керек анын.
- Ооба, кыпкызыл жетим экен.
Албетте, уурулар да ар түрдүү калк болот эмеспи. Бул чыгармадагы өспүрүм ачкалыктан "кыпкызыл жетимчиликтен" уурулук кылыптыр. Бул ууруга окурмандын боор толгоп, аялуу сезимин ойготуу үчүн автор ырасында эле турмуш-шарттын типтүү кырдаалдардын бирин колдонгон. Канткен менен активдүү окурмандарда коомдогу социалдык адилетсиздик жана теңсиздик мындай салттуу мазмунун автор жаңыраак формада ачып көрсөтүүгө аракет кыла түшсө болмок деген да ой келбей койбойт. Мен, мисалы, баяндагы: "Ошентип бала ачка бойдон базардан, дүр-дүйнө жайнап турган жайдан улам узап баратты" деген сүйлөмдү кызыл сызык менен алмакмын. Дүр-дүйнө, түркүн тамак-аш жайнап турган жайда кимдир-бирөөнүн, мейли кыпкызыл жетим болсо да кезээрип ачка олтурушу же ошол жайдан ыктыярсыз узап баратышы жараткандын да, анан кулунун да табиятына-табитине таптакыр карама-каршы көрүнүш. Албетте, бул эми сөз келгенде айтыла кетти, ал жагы автордун иши экени талашсыз.
Дегинкиси, китеп чаканыраак эле аңгемелерден турганы менен, ал чыгармалардын дээрлик көпчүлүгүндө окурмандын оюн уйгу-туйгу кылып козгоп алаар, ардем кыялга салаар окуя, кырдаал жана каармандар табылат деп айтууга болот.
"Асфальттагы из" аттуу аңгемеде жогорку окуу жайларынын биринен билим алып келип кошуна айылга, мектепте мугалимдик кылуу кызматына агасынын "Волга" автоунаасы менен жөнөгөн жигиттин (автордун өзү экендиги дароо эле дайын болот) аялдамада күбө болгон окуясы жана рулда бараткан агасынын бул окуяга берген түшүндүрмөсү баян этилет. Окуянын башталышында баягы мугалим жигиттин агасы райборборго кетчү жолдун аялдамасында унаа күтүп турган айылдаштарынын үчөөсүн арткы орундуктарга салып, бирок Ашыраалы жинди деген адамды ой-боюна койбой, күчкө салып да машинадан түшүрүп, ордуна Абакир агайды олтургузуп жүрүп кетет. Мынчалык албууттанып алганын агасы жолдо жүйөлөп берет. Көрсө, согуш маалында ошол Ашыраалыга айылдын күнү түшүп, оош-кыйыш заман оңтоюна жараша чарбанын активдеринин бири болуп айылдаштарынын жаш-карысына чейин азар берген экен.
"Ашыраалы жинди анда бригадир болчу. Атам согушта. Сен кемиңен аша эми эки жашка кадам койгонсуң. Кечке жуук болчу. Иштен кайтаар маалда агамдын жолун карай сени көтөрүп, эми эле жолго чыккам. Атчан келаткан Ашыраалыга карап токтоп калдым. (Аны көргөндө ыйлаган бала соорончу). Не кылаарым билбей кетенчиктедим. Кызымтал экен, атынын эки жагына оойт, каалгыйт.
Оропарасында турган мени көрө коюп, жакын кел деп ымдай чакырды. Менде не жаман ой болсун, чочуласам да айтканындай жакындадым. Эңилип өрмө камчысы менен желкеге талаштыра басып-басып алды. Көзүмөн от чагылганын бир билем. Колумдан ыргып кеткен сени чырылдай эрип ыйлаганың кулагыма түшүмдө угулуп жаткандай эшитилди… Канча балдардын убалына калды"_деп баяндайт агасы.
Автордун бул окуяга карата маани-мамилеси албетте ашкере эле ачык-айрым эмес, бирок ошол асфальттагы издей так чагылдырылган. Агасынын көкүрөгүндө Ашыраалы жиндинин кызымтал камчысынын калтыраган жылаан изи балким өмүр бою калаар. Ал эми агасынын баягы жолдогу жоругу инисинин акыл-туюмун ардем кыял ойго салып койгон жокпу?-деп сурагың келет. Анткени, аңгеменин аягы ушундай маанайга жетелейт.
"Чымын-куюн болуп зымыраган көк "Волга" менин жакшы көрүп, эш туткан кишимди ала качкандай улам алыстай берди. Тээ бурумдан кийин көрүнбөй карааны үзүлдү. Күнгө эрий ысыган асфальт жолдо көк "Волганын" кара изи гана чубалып кала берди.
КРнын маданиятынын мыкты кызматкери, журналист.