ru en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ru ky ru ky ru ky ky ru ky ky ky ru ky ky ky ru ky ru ru ru ky ru ru ky ky bg ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru
"Айат пресс", 18.06.09 - 10-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
Артка кылчай да, алдыга кара!
1. "Биз ким элек, ким болдук?"
Келечек - азыркы учур - өткөн заман... Бирисиз - экинчиси, экинчисиз үчүнчүсү жок бул түшүнүктөр тууралуу кеп болгондо улуу акын Жорж Байрондун "келечек үчүн мыкты олуя - бул өткөн заман" деген акылман ою эске түшөт. Кыргыз тарыхына кайрылсак, биз сабак алчу зор олуя окуялар абдан эле көп болгон экен. 2000 жыл мурдагы тарыхыбызды тим эле коёлу, бизге кыйла тагырак белгилүү деп саналган акыркы 200 жылды учкай эскереличи.
200 жыл ичинде кыргыз эли алты жолу нары татаал, нары оор сынакка дуушарланыптыр. Адегенде Кокон хандыгынын, андан кийин Орусияга кошулуунун, үчүнчүсүндө Үркүндүн, төртүнчүсүндө Октябрь революциясынын, бешинчисинде эгемендикке өтүү доорунун сынактарына туш болсо, алтынчысында - Акаев-Бакиев заманынын сынагына кабылды. Ар бирин кыскача мүнөздөйлү.
1. Кокон хандыгынын сынагы. Кыргыздар бул ээликке күч менен баш ийдирилип, жалпысынан жарым кылымдан ашык убакыт бою анын эзүүсүндө болгон, зордук-зомбулугуна, чоң өлчөмдөгү салыктарына чыдабай, нечен жолу боштондук көтөрүлүшүнө чыгышкан. Уруулар ортосунда ынтымак, биримдик болбой, кээ бир уруу башындагылардын эки жүздүүлүгүнөн, саткычтыгынан кыргыздар өз алдынча мамлекет кура алышкан эмес.
2. Орусия сынагы. Бул мамлекеттин Түркстанды баш ийдирип, өзүнө каратуу максатын жүзөгө ашырууга кыргыздардын чачкындыгы, биримсиздиги, кээ бир уруулардын башчыларынын эки жүздүүлүгү, саткычтыгы ыңгайлуу өбөлгө түзгөн. "Мени 2 жылдан бери сарыбагыштар менен солтолор кысымга алып келатышат", эгер Ак падышанын букаралыгына алсаңар, анда "алар мени кысымга алышпайт эле", деп жазган Орусия бийлигине саяк уруусунан чыккан манап Рыскулбек. Жогоркудай эле себептер менен кыргыздар Кокон хандыгынын эзүүсүнөн Орусиянын эзүүсүнө кабылган. Кыргыздар Орус империясынын оторчул (колониялык) саясатына каршы болуп, нечен жолу улуттук-боштондук көтөрүлүшүнө чыгышкан, бирок максаттарына жете алышкан эмес.
3. Үркүн сынагы. 1916-жыл - Кыргыз элинин тарыхындагы эң трагедиялуу жыл. Элибиздин Орус империясынын зордук-зомбулугуна каршы боштондук үчүн бул жылдагы күрөшүндө 100 миңдей кыргыз набыт болгон, Кытайга качып, баш калкалаган жүз миңдеген кыргыздардын бир бөлүгү кийинки заманда кайтып келсе, көбү алигиче чет мамлекетте күн көрүп жүрүшөт. Бул кайгылуу окуядагы журтубуздун эң чоң багы, олжосу - толук кырылбай, эл катары сакталып калганында.
4. Улуу Октябрь социалисттик революциясынын же Совет бийлигинин сынагы. Дээрлик 70 жылга созулган бул доордо кыргыз эли көп улуттуу зор державанын бир кичинекей билинер-билинбес бөлүгү катары орун ээлеп, чет өлкөлөрдүн баскынынан калканыч алды. Бийликтин, коммунисттик партиянын жүргүзгөн катаал саясаты кыргыздардын адатка айланган уруу-уруу болуп, ич ара тирешип, кагылышууларына, демек, бөлүнүп, жарылууларына дагы мүмкүнчүлүк берген жок. Бирок СССР Конституциясы держава курамындагы башка республикалар сыяктуу эле кыргыз элине эгемендикке (суверенитетке) расмий уруксат берген менен, иш жүзүндө Орусиянын бир чакан губерниясына айландыруу саясаты жүргүзүлгөн. Бул сынакта да бактыбызга кыргыз журту андай коркунучту кыйгап өттү.
5. Эгемендикке өтүү доорунун сынагы. Эгемендүүлүк Кыргызстанга СССРдин кулашы менен эч толкундоолорсуз, көтөрүлүшсүз өзүнөн өзү келди. 18 жыл мурда "эми өз жолубузду, өз багытыбызды, өз саясатыбызды өзүбүз аныктап, өзүбүз чечебиз, дүйнөдөгү башка өлкөлөр менен тең ата болуп, тең укукта сүйлөшөбүз" деген үмүттө болдук. Америка, Англияны, Франция, Швейцарияны ж.б. өлкөлөрдү туураганга аракеттендик. Кыргыз жергеси - коомдук турмуштагы, мамлекеттик системадагы, экономика тармагындагы эксперименттер аралчасына айланды. Шок терапиясына дуушарландык, "прихватизация" илдетине чалдыгып, дагы эле айыга албай жүрөбүз, "алтын" проблемасы дагы эле тына элек, өзүбүзгө карыз алып, ичип-жеп жок кылып, андан кутулууну келечек муунга мурас калтырдык. Ата-бабаларыбыз жердеген көп жерибизден, экономика чөйрөсүндө чечүүчү роль аткарган стратегиялык объектилерибизден кол жуудук. "Демократия" деген эмне экенин аңдап-билбей туруп, "демократия аралчасында жашап жатабыз" деп мактандык, конституция алмаштырган жагынан дүйнөлүк рекорд койдук ж.б. Иштегенибизден издегенибиз, тапкандан жоготконубуз көп болду. Экономикалык жана саясый жагынан көз карандысыздыкка алигиче жете албадык. Ал эми "кулуң болсо - кулуңмун" деген өлкө эч качан эгемендүү боло албайт. Орусча айтканда - грош цена такому суверенитету! "Эгемен заман келди, төрүнөн көрү кенен" деген Кыргыз эл акыны Шайлообек Дүйшеев чоң акын эле эмес, көзү ачык олуя да белем...
6. А. Акаев менен К. Бакиевдин заманынын сынагы. Бул мезгил кыргыз тарыхында жеке, үй-бүлөлүк, кландык башкаруу бийлигин күчөтүү, Н. Маккиавелинин максатка жетиш б.а. бийликти сактап калыш үчүн мүмкүн болгон айла-амал, каражаттарды ылгабастан пайдаланыш керек деген эрежесин ишке ашырууга далбас уруу, акыры кыйроого учуроо мезгили катары сакталып калат.
Залкар жазуучубуз Касымалы Баялиновдун тээ өткөн кылымдын башында берген "Биз ким элек, ким болдук?" деген суроосуна жогоруда учкай жооп берүүгө аракеттендик. Эми эртең ким болорубуз, тандай турган багыт, жолдорубуз тууралуу да ой жүгүртөлү.
2. Биз эми ким болобуз?!
Бүгүн өз элибизге же чет элдерге өлкөбүздүн, мамлекетибиздин тигил же бул тармакта өнүгүп, өскөнү тууралуу сыймыктанып айтуучу, ошондой оң өзгөрүүлөр болгонун далилдөөчү эмнебиз бар?! Кайсы чөйрөдө кандай ийгиликтерге жетиштик? Деги элдин жашоо-тиричилик деңгээли кандай? Эң жөнөкөй, бирок калкыбыздын, карапайым адамдардын кызыкчылыгына түздөн-түз тиешелүү бул суроолорго бийлик ынандырарлык жооп бере албай келатат. Дагы эле элдин башын айландырган, көздү боёгон ар кандай статистикалык маалыматтарды, цифраларды келтиришет. Бирок элибиздин теңинен ашыгы жакырчылыкта жашап жатканы, Орусияда күн көрүп, жумуш иштеп жүргөн кыргызстандыктардын саны - жарым миллион, расмий түрдө катталган жумушсуздардын саны 270 миң адам экени да такталган.
Өлкөбүз туура жолдо өнүгүп баратса, калкыбыз ушундай кор ахыбалга туш келет беле?! Экономикабыз өсүп, турмуш оңолуп жатса, эгемендигибиздин нарк-насилдерин садага чаап, чет мамлекеттердин көзүнүн агы менен тең айланып, кол куушуруп, тилемчи болот белек?! Жардылыктан, жумушсуздуктан, акыйкатсыздыктан тажабаса, ууру-кескилерден, кылмышкерлерден жапа чекпесе, эл митингиге, пикетке чыгат беле?!
Митинг, пикет демекчи. Эл бийликке нааразылыгын, талаптарын көчөдө же аянтта эле билдирбейт. Эл өз эркин, укуктарын шайлоолордо да пайдалана алат. Бирок бийлик жарандардын бул конституциялык укуктарын ишке ашыруусуна да толгон-токой тоскоолдуктарды келтирип, кандай ыпылас, балит ыкмаларга барып, ал үчүн кандай ресурстарды колдонуп жатканын мурдагы макалаларыбызда толук далилдеген элек.
Ооба, 2007-жылдагы референдумда жана парламенттик шайлоодо жалпы Кыргызстан элинин добуштары уурдалып, өлкөбүздө сырткы, формалык жагынан бир партия бийликке келген менен, иш жүзүндө БИР адамдын чексиз бийлиги орнотулду. Андагы шайлоодо негизинен депутаттык 90 мандаттын же мамлекеттик бийликтин бир бутагы - парламенттин тагдыры чечилсе, президенттик шайлоодо БИР АДАМ - БИР ҮЙ-БҮЛӨНҮН жана БҮТҮНДӨЙ ЭЛ - ӨЛКӨНҮН ТАГДЫРЫ чечилгени турат. Ошондуктан алдыдагы шайлоо Кыргызстандын соңку тарыхында тагдырды чечүүчү зор окуя болмокчу. Бул окуяда авторитардык режимдин шарттарында сөзсүз түрдө орун алчу ЖЕКЕ АДАМДЫН КЫЗЫКЧЫЛЫГЫ менен КООМДУН КЫЗЫКЧЫЛЫГЫНЫН ортосундагы конфликт, тирешүү президенттик шайлоодо эң жогорку чокусуна - апогейине жетет да, "КИМДИ КИМ ЖЕҢЕТ?" деген суроого УЛУУ СЫНЧЫ - МЕЗГИЛ өзү жооп берет.
Ошентип, алдыдагы шайлоодо талапкерлер ортосунда эле эмес, биринчи кезекте азыркы саясый режим менен коомдун ортосунда айыгышкан күрөш жүрөт. Демек, бул саясый процесске катышкан эки тарап тең колдон келген мүмкүнчүлүктөрдү, күч, ресурстарды аянбастан колдонууга аракеттенет. Коом мындан төрт жыл мурда өзүнүн кубаттуу күчүн кандай колдонгону жумурай журтубуздун эсинен чыга элек.
Бүгүн кыргыз элинин алдында барыбыздын жүрөгүбүздү өйүгөн тарыхый суроо турат. "Биз эми ким болобуз?!" Ким болорубуз тарыхтын жетинчи сынагына баш бакканга, алган багытыбызга жараша болот.
Тарыхтын жетинчи сынагынан чалынбай, мүдүрүлбөй өтүү үчүн кандай багытты тандашыбыз керек? Келечек тагдырыбызды чечүүчү бул суроого жоопту төмөндө эки топтогу суроолорго иш жүзүндө берилчү жоопторго жараша алабыз.
А. Адамдардын арасын, эл ичин иритип-чириткен эки жүздүүлүктөн, казаны кайнабаган калпычылыктан, курсак тойгузбаган куру сөздөн, тойгуча жегизип, өлөрчө карганткан уурулуктан, кыңыр иштерден арылып, тазаланууга багыт алабызбы? Ата-бабаларыбыздан калган өзүбүздүн жер-суубузга, кен байлыгыбызга өзүбүз ээ болуп, улуу тарыхы, улуттук салт-санаасы, маданий бай мурасы бар улуу элдин урпактары экенибизге сыймыктанып, өз жолубузду, келечегибизди өзүбүз тандаганга багыт алабызбы?
Б. Күн жылыса тезек терип, кышында үшүп-тоңуп, батареясы бир түнгө чыдаган чырак менен караңгыда карайлап, "кедейдин бир тойгону - орто байыганы" деп, итке минип, күн өткөнүнө корстон болуп, ата-бабаларыбыздан калган ырыскыны түгөтүп, ага да ыраазы болбой, урпактарыбыздын ырыскысына кол салып, белгисиз туңгуюкка карай сапарыбызды улантабызбы? Өйдө бассак - өзбектерди өчөштүрүп, ылдый бассак - казактардын каарына калып, туура бассак - кытайдан кагуу жеп, Орусияга ооп калсак - орго түшкөндөй жоголуп, басмырланып, адашып, өз үй-бүлөсүнүн гана камын көргөн, кылмыш дүйнөсү менен чырмалышкан бийликтин "чынжырынан" чыга албай, кулчулук доорго кайтабызбы?
Бул күндөрүбүз мага айрылыш жолду элестетет: бири - цивилизацияны көздөй ишенимдүү алып барчу жол, экинчиси - улут, мамлекет катары биротоло жоюлууга алып барчу жол.
Тарыхка көз чаптырсак, байыркы замандан бери журт башындагылардын акмактыгынан карапайым калк жапа чегип келатат. Мамлекет башчыларынын эң башкы кемчилиги - бул элди кыйнаса да, кордосо да кыңк этпес, эч нерсеге укуксуз, эрксиз, тили да, көзү да, кулагы да жок кул катары көргөнүндө. Бирок падышалардын каарына караганда кулдардын каары коркунучтуу экенине тарых күбө. Рим философу Сенека айткандай падышалардын каарына караганда кулдардын каарынан алда канча көп адам кырылган.
Жогоруда сөз козголгон УЛУУ СЫНЧЫ - МЕЗГИЛ кыргыз бийлигинин кыңыр иштерин эле ашкерелебестен, ыймандык турпат-табиятын да биротоло айгинелейт. Эң негизгиси - ал коомдук-саясый тутумда түнөк тапкан оор илдеттерге кыргыз коомунун иммунитетин көрсөтөт. Кандай багытты тандап, канча кадам алдыга же канча кадам артка кетерибиз чечилет. Андан сырткары, УЛУУ СЫНЧЫ ар бир адамдын жарандык жоопкерчилигинин деңгээлин аныктайт, ыймандык чама-дараметин, абийир, намысын текшерет, кимдин кимге (эмнеге) эмне, кандай кызмат өтөгөнүнө кара кылды как жарган калыс баасын берет. Ал баа ыймандык же саясый эле эмес, укуктук жоопкерчиликке тартууну талап кылган баа болушу да толук ыктымал.
Ошентип, босогодо - өлкөбүз үчүн тарыхый жактан катаал жетинчи сынак.
кыргыз тилиндеги гезит "Айат пресс"
email • архив • редакция
Бакыт БЕШИМОВ, ЖКнын КСДП фракциясынын лидери, БЭКтин президенттик шайлоо штабынын жетекчиси:
"Азыркы бийликти четөлкөлүктөрдүн Кыргызстанда орнотулган бийлиги деп аташыбыз керек"
"Атамбаев эмнени гана көргөн жок…"
"Калмактар түндүгүңөрдү аялыңар, түнүңөрдү катыныңар көтөрүп калсын деп каргаган"
Борбордук аянтка орнотулган кыргыз душмандарынын эстеликтерине эмне кебиңиз бар?
"Майыппы, оорукчанбы бапестеп багышат экен"
"Жаз болсо жерди унутпа, бак консо элди унутпа" деген туурабы?
Айтылып, жазылып бүтпөс Айтматов
Бешиктеги баланын бек болоорун ким билет?
Бириксек - колдон келет!
Ох, жырга-аал, кум ысык экен!