ky ky el ru ru cs sah ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ru ky ky mn ky tt ky ru ru ky hbs_cyr ru ru ky ky ky uk ky ru ky ru ky uz ky ru ky be ky be ky be ky be ky hbs_cyr ky sah ky ky ky ru ru
"Алиби", 19.03.08 - 11-бет: Нооруз тарыхы...•
Алас, алас , ар балээден калас
Нооруздун пайда болуу тарыхы Сасаниддер дооруна барып такалат. Байыркы Ирандын күн календары боюнча Фарвардин айынын 1-күнү-жаңы жылдын жаңы күнү деп белгиленген (григориан календары боюнча 21-22-март). Сасаниддер доорунда (III-VIк.) зороастризм дини өкүм сүрүп турган. Бул мезгилде Нооруз официалдуу түрдө жаңы жыл майрамы катары мамлекеттик деңгээлде майрамдалган. Майрам алты күнгө созулган. Анын ичинен беш күнү жалпы элдик майрам болуп, ага бүт эл катышкан. Майрамды баштоо үчүн жаңы сүт ичишип, жаңы нан, жаңы сыр жешкен. Атайын жети даамдан турган үч дастаркон жасашкан. Ар бир адам абалына, кызматына карабай, экинчи адамга нан табити жана каалоосуна карап белек берген. Атайын даярдалган отундардан от жагылган. Андан кийин түнү бою ырдап, бийлешкен. Кыздар эртеси чогулуп, гүл терип, сууга түшүп, суу чачышып ойношкон. Келе жаткан жылдын түшүмдүүлүгүн билүү үчүн идиштерге эгин өстүрүшүп, божомол жүргүзүшкөн
Майрамдык жөрөлгөлөрдүн атрибуту болуп от, суу, ак түс эсептелген. Ошондуктан от жагылып, белекке күмүш тыйын, кант, кокос жаңгагы, жана башка ак түстөгү буюмдар берилип, короолорго суу себилип, бири-бирине суу чачуу жөрөлгөсү колдонулган.
Перс тилдүү өлкөлөрдө көпчүлүк үй иштери, майрамдык тамак, борсок, заң-заң майрам башталганга чейин бышырылып бүтүшү керек болгон. Бул учурда балдар сыртта болуп, боелгон жумурткалар менен ойношуп, кыздар селкинчээк тээп, ар түрдүү оюндарга алаксыйт. Үйлөрдү тазалоо да ушул убакта бүтүшү керек. Таштандылар чаян топ жылдызы тарапка ташталат. Андан кийин аялдар жаңы кийим кийишип, үйгө киришет. Үйдүн ичин алманын жана анардын жаш бутактары менен кооздошот. Үйдү тазалап жыйноо, он үчүнчү үйдө болбоо, идиш-аяктарды жууп тазалоо, босогону, короону шыпыруу, суу чачуу, шам жагуу, түрдүү тамак жасоо жана башка жөрөлгөлөрдүн түпкү, алгачкы маанилери алигиче жоголо элек.
Айрымдарын карап көрсөк: байыркы убакта Нооруз күнү асмандан периште түшүп, таза жыйналган үйлөргө кирип, ырыскы, береке чачат, бирок чаң, кир баскан үйлөргө, таарынышкан адамдар жашаган үйлөргө кирбейт деген түшүнүктөр бар. Он үч санын байыркы убакта жаман жөрөлгөлүү сан деп эсептешкен жана фарвардин айынын он үчүндө үйдө олтурган адамдарга жамандык тиет деп ишенишкен. Ошондуктан үйлөрдү тазалап, оңдоп, он үчүндө үйдөн сырткары болушкан.
Нооруз Түркиянын чыгыш жана түштүк-чыгыш областтарында майрамдалат. Жалпы жонунан 21-22-23-март майрам кү деп эсептелинет. Бирок, жайгашкан ордуна карата жылдырылышы мүмкүн. Нооруз майрамына даярдыктар бир ай мурда башталат. Ал күнү эл эртең менен эрте күн чыкканга чейин турушуп, таза сууга жуунушуп, таза суудан ичишет. Ал эмес жаныбарларга да таза суудан беришет.
Боелгон жумурткаларды биржума мурда жибитилген арпа турган идишке салып коюшат. Күрүч жана башка тамактар менен шириндиктердин жети түрүнөн чоң дастаркон жасалат. Бөлмөлөргө жыпар жыттуу суу чачышат. Үй бүлөнүн бардыгы жалаң жаңы кийим кийишет. Майрамдык сыйынуудан кийин тамак жешет. Араб эли Ноорузду Иранда араб халифаты орногондон кийин кабыл алышкан. Арабдарда Нооруз жаз майрамы эле эмес, улуу диний майрам болуп эсептелинет. Алар
1. Кудай Жерди күн менен түн тең болгон учурда-Нооруз күнүндө жараткан.
2. Адам Ата жасалган топурак Нооруз күнү даярдалган, башкача айтканда Адам Ата менен Обо Эне Жиддага түшүрүлгөн. Алар өз күнөөлөрүнө өкүнүшүп, тообо кылышкандан кийин, Кудай аларды кечирип, Нооруз күнү Арафат тоосунан табыштырган. Нооруз күнү Муса пайгамбар Кызыл деңизди экиге бөлүп, элин сактап калган деп түшүнүшкөн.
Кыргыздар байыркы убакта жыл майрамын-Улустун улуу күнүн майрамдашкан. Бул күнү жети даамды кошуп, чоң көжө жасашкан. Кийин Иран маданиятынын келиши менен бул салт Ноорузга ооп калган. Кыргыздарда да Ирандагыдай эле короолорго, дөбөлөргө от жагышып, айланышып, үстүнөн аттап: "От, Сенин Кызыл нуруң мага келсин, менин Сары оорум сага кетсин",-дешип отко сыйынышкан. Андан кийин чоң казанда көжө жасалган. Арчаны күйгүзүп үйлөрдү аласташкан. Азыр Кыргызстандын түштүгүндө жети даамды кошуп сүмөлөк даярдашат.Түнү бою кайнатып, эртесинде гана жешет.
Койдун жумурунун тогуз каты менен чөйчөк карынын кесип салып, ортосундагы шалпынчагын айранга чылап коесуз. Андан кийин 20-30литр тартылбаган чийки (уйдун, койдун, эчкинин) сүтүн казанга куюп, бир аз жылытып алып, ага ачып калган шалпынчакты салып, коймолжун тарткыча кол менен аралаштырып, шалпынчактын калганын алып таштап, үстүн жылуу жаап, уютуп коесуз. Казандагы уюган сүттү аралаштырбай, үстүнөн кайчылаштырып тилип,(сары суулары тилинген жерден чыгып, кайнатканга ыңгайлуу) жай отко сары суусу байыганча аралаштырбай кайнатасыз. Кааласаңыз, бир аз камырды кичинеден тоголоктоп салып же бир аз эт кошуп кайнатсаңыз да болот. Бышкан эжигей сары тустө болуп, жегенде кыртылдап турат.
Жылкынын майы же сары майга сүт, бал же кумшекер, куурулган талкан кошулуп жасалат.
Бир литр сүткө бир пиала балды же жарым кило кумшекерди кошуп, отко коюп эритет. Ага жарым кило эленген куурулган талканды кошуп, бөлтөгү жок кылып аралаштырып, муздагандан кийин дастарконго май катары коет.
Казанга койдун майын салып, эригенден кийин үч чоң кашык ун салабыз. Аны кызарта бир кичине баш пиязды кошуп кууруган соң, өзүнүн өлчөмүнө жараша чай, сүт, суу куябыз. Куурма чайды кыргыздар чай катарында гана колдонбостон, дары чай катарында да колдонуп келишкен. Анткени ооруган адам ичсе тез айыгаарын билишкен.
Бадырак буудай менен арпадан жасалат. Арпадан бадырак жасаарда аны сырткы кабыгынан ажыратып күйшөп, кызыган казанга бир чоң кочуштан салып, таяктын учунда томолоктолуп оролгон чүпүрөк менен арпа жарылып, кызарып куурулганча аралаштырып, аны ысык кезинде дароо кайра дагы бир сыйра күйшөп аласыз. Анткени, ысык кезинде сырткы кылканы бат ажырайт. Ал эми буудайды эч кандай күйшөбөй эле кууруйсуз. Анткени анын сырткы кылканы жок. Негизинен буудайдан куурулган бадырак жегиликтүү болот.
400грамм ун, 3 жумуртка, 60 грамм кумшекер, 4 грамм ашкана содасы, 80 грамм бал, 500 грамм суу май, татымына жараша туз.
Камырды катуураак жууруп кесип алып, тоголоктоп бышырат. Кумшекерди күйгүзүп, ага бал кошуп, боорсокторго аралаштырып коет.
400 грамм манка, 200 грамм суу май, 100 грамм сары май, 100 грамм шекер, 5 грамм корица порошогу.
Сиропко: 500 грамм кумшекер, 1,2 литр суу, 100 грамм лимон.
Ысык суу майга отун кичирейтип, манканы кызарта кууруп алыш керек. Сууга кумшекер салып, лимон кошуп кайнатып, куурулган манканы, сары май, сиропту кошот. Баарын жакшылап аралаштырып, 10-15 мүнөт бышырат. Формаларга куюп, шекер пудрасы менен корицаны себелеп коет.
Бабаларыбыз Жаңы Күн деп атаган Нооруз эң туура белгиленген десе болот. Жамгыр төгүп, чагылган чартылдап, күн күркүрөгөндө "Жер жарылып чөп чык, желин айрып сүт чык",-деп ак элечек энелер ырымын кылып, боз үйдө тулганын бутун чапкылап отурушчу экен. Эмесе чыгышта жыл жаңырып, чычкан жылы башталган Жаңы жыл ичиндеги жылдыздар төлгөсүн сунуштайлы.
Апрелде жасаган иштериңизге жооптуу карап, ойлонуу менен иш кылганыңыз дурус. Достордун же ылым санагандын баарына эле ишене берүүдөн сактаныңыз. Май айында түйшүгүңүз көбүрөөк болушу мүмкүн. Августтан баштап сизди ийгиликтер коштойт.
Чычкан жылы сиз үчүн ийгиликтин жылы болот, бирок буга талбаган эмгек керек. Аракет жумшап, "саргара жортсоң, кызара бөртөсүң". Жаз менен башталган ийгиликтер сизди узакка коштойт. Жаз айларынан тарта кызматыңыз да жогорулайт. Тегерегиңизде жан тарткан жакын адамдар пайда болот. Алардын баарына эле төгүлүп-чачыла берүүдөн сак болуңуз.
Жаздын келиши менен бул жыл сиз үчүн өтө жемиштүү жыл болоорун байкайсыз. Кызматкерлер үчүн орун которуу, жогорулоо болот. Командировкалар өтө кирешелүү болуп, жайдары маанайда жүрөсүз. Күз менен айланаңыздагы адамдардын кимиси ким экенине көзүңүз жете баштайт. Кандай кырдаалда болбоңуз өзүңүздү кармап, "жети өлчөп бир кескенге" аракеттениңиз. Капчыгыңызга абайлап мамиле кылыңыз, бөксөртүп алсаңыз ордуна келтирүү кыйыныраак болот.
Сизге жакынсынган дос-туугандарыңыздын сөзүн угуңуз, бирок, өз көз карашыңыздан чыкпаганыңыз оң. Сиздин эмгекчилдигиңиз сөзсүз өз жемишин берет. Жаңы иш баштай турган болсоңуз, өз чечимиңиз боюнча гана киришиңиз. Күздүн башталышы ийгиликтүү болуп, айланаңыздагылардын ичин "тызылдатып" жатканын байкайсыз. Кырдаалга жараша мамиледен тайбаңыз, "бир көзүң бир көзүңө жоо" деген макал бар эмеспи.
Жаз алды менен эле ойлоруңуз ишке ашып жатканын байкайсыз. Кызматтан көтөрүлөсүз, сыймыкка бөлөнүп, сыйлыкка татыктуу болосуз. Күздө өтө жооптуу ишке кабыласыз, бул сиздин көп ойлонуп, көп эмгектенүүңүздү талап кылат. Бул сыноодон ийгиликтүү өтүү өз колуңузда. "Кеңешип кескен бармак оорубасын" эсиңизден чыгарбаңыз.
Сизди көрө албастар ким экенин билип турасыз. Жумушта алардын таасири менен көңүлүңүз ооруган кырдаалга да кабыласыз. Бирок сиздин токтоолугуңуз баарын жеңет. Күзүндө "ташыңыз өйдө кулап" баштаганда, тегерегиңизге жакынсып келгендерден этияттооңуз керек. Жол жүрүүдөн да абайлаңыз. "Маңдайыңа күлүп келип, бычак сунгандан сактан" - деген сөздү унутпаңыз.
Жаз келгенде дос туугандын кимиси кандай экени билинет. Жаңы кызмат сунушталат, ойлонуп чечүүңүз керек. Жай айларында будуң-чаң ойлор тебелеп, чарчаганыңыздын акыбети сөзсүз кайтат. Күз башталары менен таразанын ташы сиздин пайдаңызга оойт. Жаңы тааныштар, өнөктөр көңүлүңүздү көтөрүп, максатыңызга жетесиз. Акча маселеси чечилет.
Апрелде жаңы кызмат сунушталат. Ойлонуп, көзүңүз жеткенде гана чечим чыгарыңыз, анткени сизди айланадагылар "ороого түртүп" жиберүүсү мүмкүн. Азыркы чогуу иштегендер, бизнесте чогуу жүргөндөр сизге ниети ак болушат, андыктан коркпой эле иштеше бериңиз. Бул жылы өз алдыңызча бизнес баштасаңыз же ишкана ачсаңыз, аягы өз оюңуздагыдай ийгилик алып келет. Ал эми кызмат ордуңузду алмаштыргыңыз келсе терең ойлонуу керек.
Сиз эң алды өзүңүзгө ишениңиз, анткени сиздин деңгээлиңиз көп нерсени жаратууга жетет. Өзүңүзгө ишенсеңиз көптөгөн жаңы нерселерди да жарата аласыз. Эгер бизнес менен алектенип жүрсөңүз, чычкан жылында сөзсүз ийгиликтин чокусуна чыгасыз. Бул үчүн, албетте, сиздин чечкиндүүлүгүңүз жана талыкпаган эмгегиңиз керек.
Жаздын жаңырышы менен кичине түйшүккө батып калдыңыз, бул убактылуу. Жаныңыздагы жакынсынгандарга чөккөнүңүздү билгизбеңиз, алардын кээси тымызын табалап күлүп турушу да мүмкүн. Күз келгенде ийгиликтер коштоп, финансы, үй бүлө, ремонт бардыгы шайма-шай чечилип, жашооңуз жакшы болот.
Ушуга чейинки жана учурдагы кыйналуунун баарынан чыгып кеткиңиз келет. Чарчоо, тажоо, көңүл чөгүү-бардыгына моюн сунуп отура бербеңиз. Сиз ички сезимиңизди угуңуз. Көбүрөөк эмгектенсеңиз сөзсүз үзүрүн көрө аласыз. Турмушуңузга жаңы пайда болгон адамдын азгыруусуна кирсеңиз бардыгынан кол жууп каласыз. Акыл калчап, иш кылыңыз.
Чычкан жылы сиз үчүн ийгиликтин жылы. Кызматта, үйдө, достор арасында сөзүңүз өтүмдүү, ар бир акыл кеңешиңиз орду менен айтылганын бардыгы баалашат. Жаз, жай айлары ишиңиз да, чыгармачылыгыңыз да, дос-тууган арасындагы мамиле да өз орду менен жемиштүү болот.