ru ky fr cs ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ru ru ru en
БИЛИМ ТАРМАГЫН КОШ БИЙЛИККЕ КОР КЫЛБАЙЛЫ
Бул макаламды баштай албай жүргөм. "Кыргыз Туусунун" №72 санындагы, профессор Бектемир Мурзубраимов агайдын "Абалың кандай, мугалим?" деген макаласынан улам билим берүү жаатындагы пикирлерди билдирүүгө батындым.
Орто жердеги мезгилде мамлекетибиз өтө эле саясатка берилип, айылдагы "а" деген арипти билбеген ата-бабаларыбыз саясатты сүйлөп, популист депутаттарды жактап, эски бийликтин коррупциясына, түз жолдон адаштырган саясатчылардын үгут насааттарына баштары адашып жатып, мугалимдердин чыныгы абалын, мектептердин шарттарын ойлонууну унутуп калышкан.
Мурунку чакырылыштын депутаттарына жогоруда сын айттым. Себеби, мыйзам кабыл алаардан мурун мыйзамдагы көрсөтүлгөн төлөмдөргө өкмөттүн каражаты жетеби, өкмөткө ошол каражатты кайсы булактардан тапса болот? Мамлекеттин ички каражаттарын далилдеп көрсөтүү керек болчу.
Бектемир Мурзубраимов айткандай, ошол депутаттар кабыл алган "жел мыйзамдар" көпчүлүгүнө жагып, мамлекеттин капчыгында жок каражатка тон бычылган, жана мыйзамдын аткарылышына көзөмөл болгон эмес. Мыйзам кабыл алынгандан кийин дагы өкмөт эч нерсе жасабай жатып алып, ызы-чуу кылып мугалимдерди сотко арыздантпай эле этап-этабы менен төлөөнү мурдатан уюштуруп иш алып барышса жакшы болмок. Бирок кеч болсо да Президенттин талабы менен 2010-жылга чейин төлөп берүү жагы Өкмөттүн токтому менен бекитилип, азыркы учурда график боюнча 2003-жылдын кошумча акыларын ала башташты.
Кийинки эки жылдын ичинде Курманбек Бакиевдин өзүнүн сунушу менен мугалимдердин айлыктары үч сапар көбөйтүлдү, окуучуларга бир маал ысык тамак берилип, окуу китептери бекер таратылып жатат. Мектептердин ремонтторуна каражат берилип, мугалимдерди ата-энелердин дооматтарынан кутултту. Союз кезинде мугалимдерге электр энергиясына, отун-суусуна берилген жеңилдиктерин мамлекетибиз дагы өнүгө түшсө ирээти менен уюштурат деген оптимисттик көз карашта болуп, өлкөбүздүн өнүгүшүн тилеп, өсүп келе жаткан муундарыбызга, коомчулукка туура багыт берип, тынчтыкты сактап туруу азыркы учурдун талабы деп ойлойм.
Б.Мурзубраимов агайдын мугалимдерге моралдык колдоо көрсөтүү багытындагы келтирген мисалдарына кошумча: 30-40 жыл иштеп психологиялык жактан чарчаган, материалдык жактан жыргабаган мугалимдердин бир пайызы да Өкмөттүн Ардак грамотасына татыбай келишет. Искусство жаатында жөнөкөй эле концерт менен шоуда жүргөн адамдарга бат эле "Эмгек сиңирген", "Эл артисти" деген наамдары ыйгарылып жатышы теңчиликке жатпайт. Сыйлыктарды бөлүштүргөндө региондор эске алынып, көрсөтүлгөндөрдүн эмгектери жеринде каралып, жыйынтыгы менен берилсе. Азыркы учурда мугалимдерге берилген "отличник" наамынын баркы кетип, тим эле төш белги болуп калды. Бул наамды алгандардын эмгек акысына жок дегенде 15% кошумча кошууну уюштурса жакшы болоор эле.
Азыркы учурда "Байдын бергенин байкуш аяйт" болгон окуялар жер жерлердин баарында болуп, каржы министрлигинин эч бир жободо, токтомдо, же мыйзамда көрсөтүлбөгөн иш аракеттери жүрүп, кайчы келген бүтүмдөрдү чыгарышып, жер-жерлерде мугалимдердин нааразычылыгын жаратышууда. Райондук финансы бөлүмүнүн башчыларынын оозеки көрсөтмөлөрү менен ЭТС тарифтери туура эмес эсептелип, айлыктардан мыйзамсыз кармап калуулар болуп жатат.
Көйгөй айтса көп эле. Учурда билим берүү түзүлүшүндө көп кайчы иштер бар. Мисалы материалдык финансылык иштердин баардыгы, ремонтко, окуучуларга берген тамак ашка, отун-сууга жана жылуулук менен камсыз кылуу үчүн мамлекет тарабынан бөлүнгөн каражаттар айыл өкмөттөрүнүн казынасынан өтөт. Бирок ушул иштердин баардыгынын камсыз болушуна билим берүү бөлүмү, мектеп директорлору жооп беришет. Мисалы, ремонт үчүн ар бир мектептин көлөмүнө жараша бөлүнгөн максаттуу каражаттарды дагы кайра бөлүштүрүүнүн кажети барбы? Натыйжада мектеп директору учурунда ремонтту бүтө албай же эмгек отпускасына убагында чыга албай, мектеп менен айыл өкмөттүн ортосунда убара. Мында айыл өкмөтүнүн кызыкчылыгы аз болуп жаткандай. Себеби, ремонт иштерин алардан сурабайт, алар жооп да беришпейт, натыйжада убагында каражат ала албаган директор ремонтту кеч жана сапатсыз бүтүрөт.
Азыркы учурда билим берүү системасына бийлик кылган эки баш бар, экөө тең бири-бирине жооп беришпейт. Билим берүү тармагын райондордо айыл өкмөткө тейлетүү өзүн-өзү актаган жок деп тыянак чыгара алам.
Кыргызда жакшы макал бар: "Бөдөнөнү сойсо да, касапчы сойсун" деген. Ошондуктан менин сунушум: бир тармакка бирөө гана жооп бериш керек. Баардык керектелүүчү каражаттарды, баардык уюштуруу ишин "каржиликтебей" билим берүү министрлигине берүүнү сунуш кылам. Билим берүү системасын каржылоодогу азыркыдай баш аламандык мурун болгон эмес.
Менин бул сунуштарыма үн кошушат деп коллегаларыма ишенем. Себеби, азыркы билим берүү жаатындагы абалдын баардыгына Билим берүү министрлиги жооп бере албайт, анткени каражаттар, материалдык жабдуулар ж.б. жогоруда келтирилген каражаттардын булагын бөлөк тармак тейлейт. Ошондуктан билим берүү тармагын ар кайсы жактарга жалдыратып, убара кылдырып, жанын кейитип, жаман көргөзбөй, Билим берүү бөлүмдөрүнүн башчыларын, айыл өкмөтү менен мектептин ортосуна адвокат кылдырбай, бир баштуу кылып ирээттөөгө убакыт жетти деп эсептейм. Шаарларда деле бүт каржылоо шаардык билим берүү бөлүмдөрүнө калтырылган да. Алар проблемалары жок, ийкемдүүлүк менен иштеп жатышат.
Ошондуктан айлыктарга, командировкаларга, олимпиадаларга, спартакиадаларга, конкурстарга, семинарларга ж.б. даталуу күндөргө жумшалуучу каражаттарды алдын-ала эсептеп мамлекеттик бюджетке жактап киргизүү иштерин бир эле министрлик жүргүзсө максаттуу болмок.
Азыркы учурда райондордогу билим берүү бөлүмдөрүндө бир тыйын каржысы жок. Ошондой болсо дагы мектеп директорлору, мугалимдер бардык айылдарды кыдырып эң чоң контингент менен иш алып барат, бирок транспорттук каражаттары жок, же транспорттук каражатка деп тыйын бөлүнбөсө, телефондору иштебесе, ошол эле учурда эки-үч айылы бар айыл өкмөттөрүнүн бюджеттери өзүндө, жаңы транспорттор менен камсыз болушкан. Ушундай чоң айырмачылыктарга, билим берүү жаатындагы көйгөйлөргө Өкмөт көңүл бурса.
Учурда Билим берүү министрлиги мамлекеттеги министрликтин эң алсызы. Ички дүң кирешенин 4%ке жетпеген бөлүгү билим берүү тармагына бөлүнгөнү менен булар министрлик аркылуу кетпейт.
Ушундай чоң айырмачылыктарга, кыйынчылыктарга баш ийип, "ары карап ыйлап, бери карап күлүп", өзүбүздүн алган маянабызды мамлекеттик иштин кызыкчылыгына жумшап келүүдөбүз.
Ошондой болсо да келечек муундарга берген таалим тарбиябызды улантып, зор үмүт, зор ишеним менен талыкпай иштеп туралы деп коллегаларыма кайрылам.
Тоң райондук билим берүү
1-сентябрда Чөгөлөп окуган окуучулар
Бакай-Ата районунда Акчал уулу Дүйшөн атындагы орто мектепте 1-сентябрда мектеп босогосун биринчи жолу аттаган жеткинчектер класска кире албай, коридордо чөгөлөп отуруп окушту. Анткени башталгыч класстар окуй турган корпус толугу менен даяр болгон эмес.
1-сентябрь ар бир баланын аң-сезимин ойготуучу, натыйжалуу таасир берүүчү, түбөлүккө эсте калуучу окуя катары адам өмүрүндөгү көп кырдуу турмуш жолуна ташталган эң биринчи кадам, эң жоопкерчиликтүү күн эмеспи.
Мектептин босогосун биринчи жолу аттап, турмуш жолуна кадам шилтеп, коомдун алдындагы ыйык милдетти аткарууда максаты менен келген балдар - биздин келечектеги тагдырыбыз, өмүрүбүз, жашообуз, ичээр суубуз, жээр наныбыз, канатыбыз.
Бейкүнөө көздөрүн жайнатып, ата-энесинен мурун эже-агайына чуркаган, мугалимдин көздөрүнөн кубаныч, жылуу мамиле күткөн балдар журтунун тазалыгын, ал эми балдарынын жоопкерчиликтүү жолго түшүп жатканына кубанган ата-энесинин кубанычын айтууга сөз табуу кыйын.
Мына ошол балдарыбыз 1-сентябрь күнү биринчи мектебиндеги классына кире алышпай коридорунда чөгөлөп жерге олтуруп калышпадыбы. Кадамдарын катуу-катуу шилтеп, турмуштан өз ордун тапкысы келген чоң адамдардай эле өз класстарына кирип, өз парталарын ээлешип, көз алдына алдыңкы келечегин элестетип, кыялдануучу Акчал уулу Дүйшөн атындагы орто мектептин башталгыч класстарынын окуучулары мектептин коридорунда калып, 31-август - Эгемендүүлүк күнү болсо, 1-сентябрь - тынчтыктын, билимдин күнү экендигин укпай калышпадыбы.
Балдардын элесинде окуткан эжекесинин ыйлагысы келген жүзү, калтыраган үнү, ачууланып баскан кадамы, айтайын деп даярдаган жылуу сөздөрүнүн айтылбай калганы түбөлүккө элестеп калды.
Бул көрүнүш заманга туура келүүчү, кечирип коюучу көрүнүш эмес. Себеби, бизде дагы эртеңки күнү коридордо калып калуу коркунучу турат.
Буга жетекчилер күнөөлүүбү? Кемчилигин моюндарына алыштыбы? Эми эмнеден баштоо керек?
Адамдын бардык жагынан төп келишкен адам болуп чыгышына 6 талапты камтыган тарбиялык иш жүргүзүлүшү керек деген алдыңкы педагогдордун сөзүндө калет жок.
2. Биринчи мугалим таасири.
3. Кошуна, чөйрөнүн таасири.
4. Күйгөн досторунун таасири.
5. Коомдук маалымат каражаттарды туура пайдалануу.
6. Көчөдөгү капысынан жолуккандардын тийгизген таасири.
Биздин айылдын эли, мугалимдер, тарбияланып чыккан балдар - негизинен жогорку 6 талапка жооп бере алчу акыбалда десем жаңылышпайм. Ошого карабастан 6 талап төп келишпей, мектепке карап, арманын бирөөгө айткысы келген билимдүү, маданияттуу аракечтерди же сыры кетсе да, сыны кетпеген чыныны элестетүүгө болот.
Аракечти жөлөп-таясам өзүм булганам, чыныны кокус колдон түшүрсөм быркырап сынат деп корккон мугалимдер эки жаат болуп айтышканы менен жыйынтык чыкпай жатканына кейигендеринен бири ачуулуу болсо, бири аянычтуу маанай менен окуу жылын башташты.
Накта мугалим - бардык жерде мугалим бойдон калат. Эң биринчи балага тарбиялык таасир берүүчү күч - мугалим. Ата-эне тарбиялык иште экинчи орунда калат деп ойлойм.Эмне үчүн?
Бала акылына кирип-кире электе эже-агайдын колуна түшөт. Акыл-эстин калыптануучу курагынын эң керектүү мезгили мектепте өтөт. Бала үчүн мектеп эрежеси, мугалимдин сөзү мыйзам. Демек, келечекте жалпы коом үчүн кам көргөн баланын өсүп чыгышы үчүн мугалимдин таасири күчтүүрөөк болушу керек.
Ал эми азыр бизде ошондой таасир, күч, сезим барбы? Шарт барбы? Шарт бар, бирок 1-сентябрдагы окуядан кийин мугалим ата-эненин алдында, мугалим өзү дагы ата-эне, ошондуктан баарын көрүп-билип туруп унчукпаса, тилиң жакшы сүйлөгөн менен дилиң таза болбосо балдардын урмат-сыйына эмес, айлык акыңа да да татыктуу болбой каласың да.
Мектеп - маданияттын, акылдын борбору. Мугалим - маданият менен акылдын жарчысы. Демек, ата-эне көз салуучу, сөз салуучу. Балдар биздин айтканды аткаруучу. Эң жөнөкөй механизм. Татаал эч нерсе жок. Жыйынтыгында дагы эле келип, мөмөлүү даракты багып, дарактын түбүндөгү таптаза булактын көзүн ачып карай турган мугалим экендигин баса белгилеп кетким келет. Чымырканган эмгек миң жылдык бакыт алып келет эмеспи.
Бакай-Ата районундагы Акчал уулу Дүйшөн мектебинин мугалими.