el en hbs_cyr ru ky tt en sv fr de de fr fr fr fr en ja fr fr es nb fr en ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky hu ky ru
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
"Бир айылдан 50-60 аялдын текшерилгени да чоң утуш"
Экономикалык-социалдык акыбалыбызданбы же өзүбүздүн кайдыгерлигибизденби, айтор акыркы жылдары оорубаган адам жок. Айрыкча аялдарда эмчек, жатын рак оорулары көбөйүп баратканы кооптондурат. Анткени, дени сак энесиз толук кандуу үй-бүлө, өнүккөн мамлекет, дени сак улутту элестетүү кыйын. Алыскы айылдарда үй-бүлө түйшүгүнөн, каражаттын жоктугунан жылдап дарыгерге көрүнө албай жүргөн аялдар көп. Муну эске алып Кыргызстан аялдарынын демократиялык кыймылы элет аялдарын медициналык текшерүүдөн өткөрүүнү колго алыптыр. Бул тууралуу аталган кыймылдын мүчөсү Перизат Суранова айтып берди.
- Кыргызстан боюнча ар жылы 500гө жакын аял эмчек бездеринин рак оорусуна чалдыгат. Ал эми рак оорусунун башка түрлөрүнө кабылгандарды жалпы алганда 7-8 миңге чейин барат. Өкүнүчтүүсү, булардын 60 пайызы рак оорусу өтүшүп кеткенде гана билип жатышат. А оору өтүшүп кеткенде аны дарылоо кандай кыйын экенин өзүңүздөр жакшы билесиздер. Албетте, элеттик аялдардын көпчүлүгү турмуш шартынын начардыгынан, дары-дармектин кымбаттыгынан улам өз убагында медициналык кароодон өтпөй, дарылана албай калышканын түшүнүп турабыз. Ошондон улам биздей активист аялдар, аялдардын коомдук бирикмелери айылдык кыз-келиндерди бекер медициналык кароодон өткөрүү демилгесин күчөткөнбүз.
Былтыр биз Талас, Чүй, Ысык-Көл облустарынын айрым аймактарына чыгып медициналык кароолорду өткөрдүк. Бул иштер Саламаттык сактоо министрлигине караштуу Үй-бүлөлүк дарыгерлер топторунун (ҮДТ) базасында жүргүзүлдү. Аймактарга чыкканыбыздын себеби, азыр Бишкек, Ош шаарларында эле онкологиялык борборлор бар. Элеттик айымдар көроокаттын айынан атайын бул борборлорго келип көрүнө алышпайт. Ошону эске алып биз аймактарга бир маммолог, онколог, гинеколог жана УЗИ адисин кошо ала жүрүп жатабыз. Дарыгерлер аялдарды комплекстүү кароодон өткөрүшүп, тиешелүү кеп- кеңештерди айтып, айылдык кыз-келиндерге ден соолук канчалык маанилүү экенин түшүндүрүп жатышат. Башында дарыгерлер күнүнө кыркка жакын аялдарды кароодон өткөрсө, азыр 80-90го жакын аялды текшерип калды. Бул биринчиден, көрүнүүгө келген аялдардын көптүгүнөн болсо, экинчиден, дарыгерлердин жоокерлердей тез, ыкчам иштеп жаткандыгынан улам болуп жатат.
- Кайсы аймактарда рак оорусуна чалдыккандар көп кездешип жатат?
- Ар кайсы аймакта ар кандай. Айрым райондордо бир-эки гана рак оорулуу адам болсо, айрым райондордо 18ге чейин чыккан учурлар бар. Мисалы, азыр биздин команда Ат-Башы районунда төрт-беш күндөн бери иштеп, 600дөн ашык айымды карап чыкты. Мунун ичинен экөөндө жатын моюнчасынын рак оорусу бар экени аныкталды. Дагы 18 аялда эмчек рагынын баштапкы белгилери бар экени белгилүү болду. Былтыр Баткенде да текшерүү жүргүздүк эле, эки аял эмчек бездеринин рак оорусуна чалдыкканы анык болгон. Бул көрсөткүчтөр түшүнгөнгө чоң цифра. Анткени бул барып эле Кыргызстандын генофондуна, демографиялык өсүүсүнө таасир этет. Ошондуктан бул маселеге мамлекет эле эмес коомчулук да өзгөчө көңүл буруусу керек.
- Аймактарга барган топ аялдарды текшерип, айрымдарына диагноз коюп жатыптыр. Андан ары аларга кандай жардам көрсөтүлөт?
- Биздин топтун негизги максаты аялдарды медициналык кароодон өткөрүү менен бирге эле аларга психикалык, моралдык колдоо көрсөтүү. Себеби рак оорусу бар экенин уккан аялдар дароо эле депрессияга батып кеткен учурлар болот. Ыйлап, туугандарына, жолдошуна билдирбөөгө аракет кылышат. Ошондой учурларда аларга кайсы ооруканага барып, кандай анализ тапшыруу керектигин, кантип сакайып кетсе боло тургандыгын айтып жооткотобуз. Өз аракети менен рак оорусунан айыгып кеткен аялдарды мисал кылганыбызда алар кадимкидей кайраттанып, кубаттанып калышат. Түшүнгөнгө бул өтө чоң иш. Себеби оорусун угуп жаман ойго жетеленген адамды жакшы жашоого үндөө оңой эмес.
- 4-5 күн ичинде сиздер барган аймактарда бардык эле аялдар текшерилип үлгүрбөйт. Көрүнө албай калган аялдардын тагдыры кандай болот?
- Бул долбоорду эч ким каржылаган жери жок. Ошондуктан бир айылдан 50-60 аялдын текшерилгени да чоң утуш. Анткени 50-60 аял дарыгерге көрүнбөй жүрө берсе үч, алты ай, бир жылдан соң алар эмне болмок бир Кудай билет. А азыр болсо алардын көпчүлүгү саламаттыгы чың экенин билсе, айрымдары оорусун алдын алып дарыланып жатышат. Долбоордун мүмкүнчүлүгү чектелүү болгондуктан бардык аймактардагы аялзатын карап чыга албайбыз. Бирок ушул долбоор, акция менен коомчулуктун көңүлүн саламаттыкка буралы деп жатабыз. Жеке эле аялдар эмес эркектерге да жубайыңыздардын ден соолугун карагыла деп жатабыз. Ошондуктан бул акция эң алгач ар бир жарандын аң сезимине саламаттыкка салкын мамиле кылбоого чакырык таштаган долбоор.
- Азыр бекер эч ким иштегиси келбейт, ошол аймактарда жүргөн дарыгерлерге эмгек акыны ким төлөп берет?
- Бул акция боюнча Саламаттык сактоо министрлигинин кабары бар. Экинчиден, биздин Бишкек, Ош онкологиялык борборлору менен түзгөн кызматташуу меморандумубуз бар. Ошол келишимдин негизинде биз менен жүргөн дарыгерлердин иштеген жериндеги айлыгы сакталат. Болгону барган жерлерде өзүбүздүн активист аялдар, жергиликтүү жамаат тамак-аш, жатакана жагынан жардам беришет.
Быйыл Кадамжай районуна, Кызыл-Кыя шаарына, Ноокат районуна барабыз. Анан Көлдүн, Таластын, Чүйдүн мурда барбаган аймактарын кыдырабыз. Кыскасы, бир райондо 400-600 аялды медициналык кароодон өткөргөн болсок, бир жылда 3 миңге жакын адамды текшерген болот экенбиз. Менимче, бул жаман эмес. Мындан сырткары жакында мамлекеттик деңгээлде рак оорусуна тиешелүү чоң иш-чара өткөрсөкпү деп турабыз.
"Датка энебиздин биринчи музейин биз курганбыз"
Алай ханышасы Курманжан датканын чөбөрө-кыбыралары азыркыга чейин чоң энесинин арбагына таазим этип, сыймыктанып жашап келишет. Жолборс ШАМЫРБЕКОВ Алайдагы Курманжан датка музейинин курулушуна чоң салым кошуптур.
- Акыркы кезде Курманжан датканын небере-чөбөрөлөрүнөнбүз дегендер көп. Сиздин датка энебизге кандайча тиешеңиз бар?
- Мен 1951-жылы Алай өрөөнүндө туулгам. Биздин Курманжан датка чоң энебизге жакындыгыбызды айтсам, Алымбек датка менен менин чоң атам Өмүрбек экөө бир тууган болгон. Илгери биздин туугандар өзүнүн кызын алыска берген эмес. Эки-үч ата өткөндөн кийин эле бири-бирине алып берчү экен. Менин апам Курманжан датканын небереси болгон. Бул жерден Алымбек датка менен Өмүрбек бир тууган болуп жатпайбы. Өмүрбектен менин атам Шамырбек болгон. Шамырбектен биз тарадык. Совет учурунда биздин туугандарды датканын, манаптын тукуму деп бийлик куугунтуктап, 80%ы түрмөгө камалган. Ошондуктан биз ошол кезде Курманжан датканын небересибиз деп айткандан да коркчубуз. Менин атам да камалган. Атүгүл бай-манаптын тукуму деп партияга да кабыл алган эмес. Ошентип жашырынып жүрүп мен ЖОЖду бүткөндөн кийин Көк-Жаңгакта иштеп, ошол жактан коммунисттик партиянын мүчөсү болдум. Эгер өзүбүздүн райондон болсо эч качан өткөрбөйт болчу. Партиянын мүчөсү болгондон кийин гана өз айылым Гүлчөгө барып иштедим. Азыр анын тукумунан жүздөн ашык адам бар.
- Курманжан датканын Алайдагы музейи кантип курулуп калды, бул кимдин демилгеси болгон?
- Мен Ош шаарында иштеп жүргөндө бир иш-чарага биздин туугандар чогулуп калды. Ошол жерден Сардарбек Исмаилов деген тууганыбыз " Курманжан энебиздин музейин курбайлыбы, бизде 15 миң сом бар" деп айтты. Бул 1991-жылдары болчу. Агезде бул чоң сумма эле. Бирок ал да жетпейт болчу. Сен өз небереси болуп туруп неге курбайсың дегенинен мен өзүм курам деп кол алыштык. Эртеси ишке келип, ошол кездеги жетекчим түштүк жол башкармалыгынын начальниги Жантөрө Сатыбалдиевге кирип ага Курманжан датканын музейин салуу боюнча демилгени айттым. Мен ага "сен чоңое турган жигитсиң, эгер ушул энебиздин музейин курсак сен паша болосуң, чоң кызматтарга барасың" деп айтсам, анча деле ынабай мени чыгарып жиберди. Мен кабинетте шаабайым сууп отурсам ал кайра кабинетине чакырып, "Жолборс аке, сенин тилиңде уу бар, сенин айтканың орундалып калат" деп айтты. Ошентип экөөбүз кол алышып, музейди курууга бел байладык. Эртеси мен кызмат унаам менен Сардарбек деген агамды алып Гүлчөгө кеттик. Ал жерге барып, райондун биринчи секретары Илияз Жусубалиевге айтып жер издеп, бак-шактуу, клубдун жанынан жер бөлүп берди. Энебиздин музейи оригиналдуу, кыргыздын жыты жыттанган музей болушу керек дедим. Ошол учурда Ош шаарындагы кыргыздын үч кабаттуу боз үйүн курган жигитти таап, аны ишке тарттык. Азыр Курманжан датканын музейи үч кабаттуу. Бул курулушту 1991-жылы 15-апрелде баштап, ошол эле жылдын 16-августунда аяктадык. Себеби Курманжан датканын 180 жылдыгын өткөрөбүз, тез аранын ичинде бүтүргүлө деген өкмөттөн көргөзмө келген. Музейди бүтүрүү үчүн күндүр-түндүр курулушчулар, биздин туугандардын жаш балдары, айылдыктар ишке тартылышты. Курулушчулардын тамагына аттуу-баштуу аксакалдар күнүгө экиден кой союп берип жатышты.
Мен ал жердеги курулушчуларды карайм, менин үстүмөн ошол кезде Жантөрө Сатыбалдиев тескейт. Ошентип Курманжан датка чоң энебиздин ушул музейин бүтүрүп, эшигинин алдына анын айкели коюлуп, 180 жылдык тою болду. Тойдун эртеси эле союз тарап, Москвада көтөрүлүш болду. Эгер союз болбогондо Курманжан датканын музейи бүтөт беле, бүтпөйт беле, ким билсин. Акчабыз да жок болмок. Азыр музей мамлекеттин балансында. Музейде жети кызматчы эмгектенет.
- Музейди бүтүргөндөн кийин ичин кантип толтурдуңуздар, датка колдонгон тарыхый буюм-тайым, документтери сакталып калды беле?
- Ооба, датка энебиздин буюмдары туугандарыбыздын үйүндө сакталып калыптыр, анын элечеги, сүрөт, документтери бар экен. Музей ачылардан мурун эле бардык буюмдарын чогултуп, ичин жасалгалап толтурганбыз. Датканын буюмдарынан бөлөк райондун жетишкендиктерин, эмгектин алдыңкыларынын сүрөттөрүн коюшкан. Кийинчерээк Курманжан энебиздин буюмдары, документтери Өзбекстандан, Орусиядан, Ленинграддан, Кытайдан да табылды. Алардын баары музейге алынып келинди. Ушул музейди убагында салдырып койгонум үчүн мен өзүмдү бактылуу сезем.
- Депутат Жылдызкан Жолдошева түзгөн "Курманжан датка" фондуна кандай карайсыз?
- Жылдызкан Жолдошеванын Курманжан даткага эч кандай тиешеси, бизге тууганчылык жайы жок. Мен Жолдошеванын бул коомду ачканын кийинчерээк гана уктум. Ал убагында биздин туугандарга барып фонд ачайын деп айтса алар макулдугун берип коюшуптур. Чындыгында Курманжан датканын музейин куруп, аны биз эскерип баштаганбыз. Азыр болсо анын тукумунанбыз дегендер көбөйүп кетти.
Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар