be ky fr ru ru cs kk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ru ru eu en
"De-факто", 22.05.08 - 8-бет: Ыстаканда кантыў бар...•
Бу жолку чайлашууга кинорежиссер Темир Бирназаров, КРнын эмгек сиңирген артисттери Акылбек Мураталиев, Асылбек Өзүбеков келип, күздөн бери тартылып, монтаждалып бүткөн "Белгисиз маршрут" көркөм фильми жөнүндө пикир алышышты. Себеби, Темир мырзанын перзентиндей болгон "Белгисиз маршрут" бүгүн-эртең бет ачаар аземинин босогосунда.
Df:-Темир мырза, сиздин жаңы тарткан "Белгисиз маршрут" фильмиңиз жөнүндө сөз кылсак. Эгемендүүлүк алгандан бери биринчи ирет бюджеттен акча бөлүнүп, кино тартылды окшойт?
Темир Бирназаров: - Бул биздин мамлекеттик бюджеттин эсебинен тартылып аткан үчүнчү кино. Мурдагы жетекчилик алдында "Таксист" деген фильм тарткам. Бирок, ортодо түшүнбөстүктөр болуп чыкпай калган. Негизи менин темаларым биздин өлкөдөгү элдин социалдык проблемаларын чагылдырат. Анан кээде ошого байланыштуу иш жакшы болбой калган учур кездешет. "Таксист" да ушул шартта токтоп калган. Кийин Актан менин художнигим менен башка темада тартты. Бирок Замир Эралиев менен "үч млн. акча жоготтуңар" деп ызы-чуу болуп жүрүшпөйбү. Андан кийин "Айыл өкмөтү" фильмине акча бөлүндү. Нурлан Абдыкадыровдун киносун каржылашты. Мурда бюджеттин күнүнө 0,5 пайызы бөлүнүп, жылына 10 миллиондун тегереги болчу. Анын баарысы мамкинонун жетекчилерине кетет. Кызыгы, Кыргызкинодо 110 киши иштейт. Ага жылына бир миллион акча бөлүнөт. Ал эми Мамкинодо 25 адам эмгектениши керек экен, азыр 9-10 киши иштейт. Аларга С. Раевдин айтуусунда 6,5 млн. бир жылдык айлыгына сарпталат экен. Анан жетекчилер алган айлыгына жараша кино тартылып атканда бир басып келип, "Кандайсыңар, кантип атасыңар?" деп койгонго жарабайт. Дагы бир кызыгы, Мамкинодо деректиринен пол жуугучуна чейин иштейт. Режиссер, оператор, монтажник жок. Бул бир жагынан күлкү, бир чети трагедия. Мисалы, мен кино тартып атканда баарысын кыйнап атып, баарын монтажер, үн оператор кылып бүттүм. Өткөндө Бакыт байке (Карагулов) айтат, "Адамдар өлгөндө Кудай "сен бейишке, сен тозокко" деп бөлүштүрүп атып "Силер кайда иштедиңер?" деп сурайт. "Темирде" дегендерди "а бечаралар, дароо бейишке жибергиле" деп айтат" дейт. Анын сыңарындай мен баарына талапты катуу коюп атып, эптеп бүтүрүп келатам. Бизде проблема көп. Мамкино жоюлса деп аябай аракет кылып жүрөбүз. Себеби ошол чиновниктерге кеткен 6,5 млн. акчаны жөн эле коротпой, кино тартканга сарпташса. Киного болгону 3 млн. бөлүнөт. Аны да жөн бербей, өздөрүнүн каалаганын жасашат. Кинону 20 кишиден турган бир эле топ тартат. Бирөө да киностудияда иштебейт. Эң өкүнүчтүүсү ушу. Азыр жогору жактагылар "Чечип беребиз. Маданият министрлигине карап каласыңар" деп айтышууда. Менимче, министрликтен эки -үч киши жетекчилик кылып, жанагыдай акчалар жөн кетпей, анын ордуна кыргыздын кинолору тартылса. Айта кетчү нерсе, буга чейин "Белгисиз маршруттун" масштабындай кино тартылган эмес. Ушунда техникабыздын эскилиги, жоктугу азапты абдан тарттырды. Жалаң жеке кинокомпаниялардын техникасын арендага алдык. Эми өзүбүздүн киного кайрылсак. "Белгисиз маршруттун" башка фильмдерден айырмасы эмнеде? Эмне менен мактана алабыз? Учурдан пайдаланып мактанып алалы да.
Акылбек Мураталиев: - Алдыда премьера болгону турат. Мактанып ал, премьерадан кийин эч ким мактабай коет.
Темир Бирназаров: - Чындыгында эмгегимди ачык баалап, мактоо айткандар болгон жок. Ичтери күйөт окшойт. Мисалы, мен Алматыда театр жагын да, кино жагын да окугам. Ошондуктан театрда 5-6 спектаклди коюп жүрөм. Режиссер катары актерлер менен иштешкенде ырахат алам. Көчөдөн келгендерден көрө таланттуу актерлор кенедей нюанстардан бери мыкты ойноп беришет. Азыр да кинону көрүп алып жыргай берем.
Df: - Кинону түнү да тартып аттыңар го. Актерлер ары-бери ээн басып, эркин жүргөнгө көнүп калышкан да. Кантип иштештиңиз,жай-жайларына койдуңузбу же тартипке чакырдыңызбы?
Темир Бирназаров: -Тартипти катуу койгом, кино тартылып атканда баары тең бир команда болуп, ошо жерде жүрүшү керек. Актерлор кичинекей баладай. Бирин мактап койсоң экинчиси тултуюп калат. Баарын бирдей мактап, "Ой сеники сонун болду. Сен мыкты аткардың" десең кудуңдашып, тамаша айтсаң жыргап калышат.
Асылбек Өзүбеков: - Сен анда 40 күн съемкада бизди алдаган турбайсыңбы, ээ?
Темир Бирназаров: - Режиссурада 3-4 жыл психологияны окуйбуз. Актерлер режиссердун колунда музыкалык аспап сыяктуу. Ноталарды билгендей эле ар бирине жараша мамиле кылыш керек. Мен баарынын мүнөзүн билем. Мисалы, Асылбек байкени урушуп койсоң бүттү, жетим баладай үңүрөйүп калат. Ашыра мактасаң, кармап калуу кыйын. Бирдей нукта кармап туруш керек. Муканбет байке, Акылбек байке жана Бакыт Мукул үчөө өздөрүн көзөмөлдөгөндү билет. Бирок буларга деле мактоо керек. Күмөндөр байке менен Эген Чалабаев эң коркунучтуу. Мактадың дегиче болду, куудулданып бир кетет. Жетпей каласың. Күмөндөр байкени тартарда, акырын кийинтип коюп, көңүл бөлбөй жүдөтүп, жаныма келсе "Тоскоол болуп атасыз" деп коем. Ошондо куудулданбай, олуттуу ойноп калат.
Асылбек Өзүбеков: - Чындыгында Күмөндөр кыжаалат болуп жүргөн күндөр көп болду. Кийинип, гримденип алып, 5-6 саат жүрдү. Улам автобуска кирип кайра чыгат. "Мени тартабы же тартпайбы" деп ары басат, бери басат. Көрсө байкушту кыйнаган турбайсыңбы.
Df: - Акылбек байке, сиз фильмде алты аял алган акындын ролун ойнодуңуз. Дегеле сиз үчүн кино кандай болду?
Акылбек Мураталиев: - Кинодо алардын баарысын эмес, бирөөсүн гана көрдүм. Калгандары сценаристтин көңүлүндө болсо керек. Жалпы кино жөнүндө айтсам, азыр кыргыз киносу союз убагындай эски система менен иштеп атат. Бүгүнкү күндүн талабы такыр башка. Анан "жакшы режиссер- жакшы жетекчи" деген бул туура эмес. Бизге баардык чарбаны билген жетекчи керек. Кинонун түзүлүшүн өзгөртүү зарыл. Бул фильмде мени ыраазы кылганы- биринчиден, актердук курам жакшы болду. Бир кичинекей же өтө басым жасаган чоң роль болгон жок. Башында Асылбектин аткарган ролу акырына чыкпаган нерседей болуп аткан. Сценарийди карап, күнүнкүсүн күндө изилдеп атып, жакшы нерсе чыгарып алды. Кинонун аягында карасак, актерлордун изденүүсү режиссердун талабына жооп берип, жакшы фильм жаралды. Аны Темикем монтаждап атканда барып көрүп, өткөндү эстеп күлүп аттык.
Df: - Сиз көптөн бери театрдан алыстап, бизнеске кеткенсиз, анан киного кандай келип калдыңыз? Чакырганда дароо эле макул болдуңузбу?
Акылбек Мураталиев: - Мага башында мугалимдин ролун берген. Анан сценарийди окуп көрүп, "Мобуну да карап көрөйүн" десем, "Ошол ролдун мүнөзүнө ылайык изденип көрүңүз" деп макул болду. Бир аз бирдеме таап келсем жаратып, анан тартылып калдым.
Темир Бирназаров: - Сиз "басым жасаган бир роль болгон жок" дебедиңизби. Менин максатым ушундай болчу. Негизи автобуста кетип бараткан элдин арасында деле баш каарман болбойт. Ичинен бири мас болуп же мушташ чыгарса, ошого көңүл бурулат да. Ушул себептен баары бир кырка болсо дегем.
Акылбек Мураталиев: - Бул сценарийде драма катары ролдор, каармандар бир беткей болбоду. "Бүгүнкү көргөн акылманың эртең көрсөң нес, бүгүнкү көргөн алтының эртең көрсөң жез" дегендей фильмдин башынан аягына чейин каармандар ойго түшүп, кырга чыгып, чыныгы адамдык сапаттар көрсөтүлдү. Мурда бул жаман, тигил жакшы, ак, кара деп талдап ойноп келгенбиз. Мында жаман адам да, жакшы адам да жок. Фильм ошонусу менен жогорку деңгээлде турат. Терс дегениң карап турсаң жакшы болуп калат. Алтын дегенибиздин кандайдыр бир жаман жактары чыгып калышы ыктымал.
Df: - Режиссер сырттан карап турат да. Артисттер өзүңөрчө чогулуп жүргөндө съемканы үзгүлтүккө учураткандар болдубу?
Асылбек Өзүбеков: - Мен үчүн кинодогу эң кызык болгону Темир биринчи күндөн тартып театр жанрына жакындатып, репетиция менен баштады. Ар бир нерсени талашып-тартышып, кызуу иштеп аттык. Кийин тартылуу башталганда пайдасы абдан тийди. Себеби, сен образың кандай экенин билесиң да, баштан аяк ошону алып жүргөнгө аракет кыласың. Болбосо мурда режиссерлор кинону аягынан өйдө, же ортосунан тартып, сценарий сурасаң берчү эмес. "Мобуну ойной бер" деп койчу. Эмнени ойноп атасың, кимди ойноп атасың, билчү эмессиң. Дагы бир айта кетчү нерсе, бул элдик фильм болуп калышы толук мүмкүн. Анткени, ар бир кыргыздын айылында, ошол 21 адамдын жүзүнөн тааныштарыңардын мүнөздөрүн, образдарын, жоруктарын автобустун ичинен көрө аласыңар. Мушташы, сүйүүсү - баарысы бар.
Акылбек Мураталиев: - Ошону менен бирге жеке эле Кыргызстанга тиешелүү эмес. Ушул автобуста бараткан каармандардын баарысы дегеле адамзат каякка баратканы, жашоо кыйынчылыгы тууралуу кыргызча, кыргыз кебетебиз менен бүт дүйнө элине кызыктуу болгудай кино жарата алдык.
Df :- Кызыктуу окуялар болдубу?
Асылбек Өзүбеков: - Кино тартуу сентябрдын башында башталган. Репетициясы менен кошкондо ноябрда бүттү. Ошондо кырк күнгө жакын иштептирбиз. Мыйзам боюнча сегиз саат иштеш керек да. Темир бизди 12-13 сааттан иштетип, аны талашкан күндөр да болду. "Түшкү тамактануу ошол сааттарга киреби, кирбейби" деп. Булар жанагы Эмгек кодексин алып келип, "кирбейт" деп тастыкташат. Биз болсо чарчайбыз. Бирок, Темир аябай көк экен. Менин көп тойлорум калып калды. Тойдон мурда 2-октябрда келинчегим 50 жашка чыгып, үй толо конок. Эмне кылам деп, улам экинчи октябрга жакындаган сайын кыжаалат болуп атам. Жибербейт, сезип турам. Ал күн да келип, жумушка бардым. Түштө он экиден түнкү саат бирге чейин иштеп аттык да. Анан "Темике, бүгүн келинчегимдин элүү жылдыгы болуп атты эле. Кандай кылабыз, барсам жакшы болот эле" десем. "Бул жакта жумуш болуп атпайбы. Анан деле барып куттуктасаңыз болот да" деп койду. Унчуга албадым. Түнкү саат экиде келсем, коноктор күтүп атып кетип калышыптыр. Келинчегим болсо туура түшүндү. Темирден сураныш кыйын. Такыр жибербейт. Съемкада жок болсоң да, ошол жерде жүрүшүң керек.
Акылбек Мураталиев: - Бирок, автобустун ичинде баарыбыз эле болуп аттык. Себеби бирөө сүйлөп атканда артында олтурушуң керек. Кетип калууга болбойт. Кетсең "Бул автобустун ичинен кайда түшүп калды" деген суроо пайда болот да көрүүчүлөрдө.
Темир Бирназаров: - Ошонун баары керек болчу. Бири бүткөндө башкасына көңүл бурбай кетип калса болбойт да. Чыгармачылык топ чогуу болгондо бири-бирине сын айтып, кеңеш берип, иш да жакшы жүрөт. Толук кандуу чыгармачылык процесс болот.
Асылбек Өзүбеков: - Аның туура. Биз өткөндөн кийин күлкү кылып атпайбызбы. Бирок сенин ишке болгон талабың мага абдан жакты. Ошон үчүн актерлор дагы тикебизден тик турдук. Анан акырында 20-25 күндөн кийин Акылбек экөөбүз кичинекей 250 граммдык жалпак фляжкага бир күнү мен, бир күнү Акылбек коньяк куюп келип, съемка учурунда автобустун ичинде тажаган учурда "Акылбек, чайдан ичип албасам суусап калдым" десем берет. Фляжкадан акырын ууртап коебуз. Бул сураса, мен берем. Темир болсо эшикте жүрөт. "Даярсыңарбы" дегенде түздөнүп калабыз. Ошентип олтуруп съемка бүткөнчө экөөбүз 10-15 бөтөлкө коньяк ичип коюптурбуз. Аягында съемка бүтөрдө Күмөндөр бизди байкап калып, "Оозум ачылса силердиби" деп жүргөн. Орозо кармап аткан да. Бир күнү оозун ачып келиптир. Эртеси "Жанагыңардан калдыбы?" деп сурады. Съемка бүтөрүнө аз калган. Мен чочуп кетип "Сага болобу?" деп сурап ийдим. Чарчап, өзү каалап атса кантип бербей коесуң. Анан кичине ичти. Ичимен "Кудай сактай көр" деп атам. Анткени Күмөндөр ичкенде жаман да. Ишке келбей коет. Эртең ызы-чуу башталса Акылбек экөөбүз чыгабыз да. Эртеси жакшы келди. Экинчи күнү кызарып калды. Үчүнчү күнү такыр кызарып, башкача келди. Жанына барып, "Эй, Күмөндөр, байка, биз ит болуп жүрбөйлү. Сен ичкенде тиякка кетип калчу элең" десем, ал "Жок, мен аякка кечээ бардым. Барсам эшик жабык экен. Кайра келе бердим" деп боорубузду эзип салды. Өзүнчө эле анекдот болбодукпу. Анан Күмөндөр ойноп жүргөн адам да. Эртеси эле чыкчыйып келди. Ошону менен аягына чейин жакшы чыгып кеттик.
Темир Бирназаров: - Мен мындай кылганыңарды билген жокмун. Билсем чара көрмөкмүн. Бул деген саботаж да..
Акылбек Мураталиев: - Өзүң ойлосоң. Ошол маалда суук катуу болду. Асылбекти карасаң, арык. Менин иним болот. Анан мен инимди аяшым керек да. Эртеңки күнү коллектив иштеши керек. Суук тийип, ооруп калса эмне болот?