de ky ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ky en sv fr de de fr fr fr sv en fr ja fr ky ky mn kk ky ky ky ky ky ky ky ky kk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk uk ky ru ru
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
Казат Акматов, Кыргыз Эл жазуучусу:
"Дүйнөдөн "жыргап өттү" деп
Чыкемде деле арман көп болду"
-Чы ң гыз Айтматовдун чыгармалары СССРдин заманында эле сынга чыдап жашаганынын сыры эмнеде?
- Ушул сурооңдо бир чоң сыр бар. Мындай деп эч ким сага дейре сураган эмес. Ошон үчүн билгенимди айтайын. Жаш автор Чыңгыз Айтматов отузга чыгып-чыкпай жатып "Бетме-бет", "Жамиля" деген өтө курч, өз кези менен алганда "советке каршы" повестери менен дүйнөгө дүң дей түштү. Идеялык мазмундар боюнча экөө тең "бунтардык" чыгарма эле. Ысмайыл СССР деген ыйык мекенди коргоштун ордуна "дезертир" болуп аскерден качып келди, Жамиля болсо ошол СССР деген ыйык мекенди коргоп, кан төгүп жүргөн күйөөсүн таштап баса берди. Мындай шумдукту КПССтин менчик басмасы кантип басып жиберди да, анын союл чабаар сын кызматы эмне үчүн унчукпай чыдап туруп берди? Деген суроо коюп жатпайсынбы?
Жооп мындай. Жогоруда Чыкемдин жан-дүйнөсү атасы жөнүндөгү түбөлүк убайымга уугуп, заманы куруп, бирок ичинен күйүп бук болуп, сыртка эч нерсе чыгарууга ылаажысы жок тумчугуп жүрчү дебедикпи. Ошол күйүтүн Чыкем чү деген эле эки чыгармасында тең жалын сыяктуу сыртка бүркүп жиберген. Атайылап деле ошентейин дебегендир. Бирок нагыз жазуучу, эгер ал халтурщик болбосо, анда ал ичи-боорун, көкүрөгүндө каткан чындыгын элге ачык аңтарып берет. Албетте тикелей арыз-муң менен эмес, көркөм чындыктын күчү менен берет. Ошол көркөм чындыктын касиети менен "Бетме-бет", "Жамиля" жаралган.
Экинчи маселе. Бул эки чыгарма тең периште колдон жетелегенсип дал өз убагында, дал өз ордунда жаралып калып жатпайбы. Башкача айтканда Н. Хрущевдун И. Сталинге каршы чабуулунун духунда: Сталин Гитлерди жеңген согушту идеализация кылбоо керек, ал согуш ыйык эмес, жаңылыш согуш болгон, дезертир, саткын, качкын дегендер армияда толуп кеткен деген жаманаттылоо күчөп турган мезгилде жаш кыргыз жазуучусу өзүнүн бийик таланты, өзүнүн өлбөс чындыгы менен жарк дей түшүп жатпайбы. Мындай оңтойго А. Солженицын дагы туш болду. Ал Гулаг аралындагы туюк түрмөгө согуштан кийинки Сталиндин саясаты кезинде камалган. Солдат Ивандын бир күндүк көргөн кордугун терип-тепчиген повесть жазып Лениндик сыйлыкты алды. Бирок сыйлык-сыйлыгы менен а чыгарманын өзүн окуп чыгыш тирүүнүн эле тозогу. Көрсө көркөм талант деген нерсени эч ким колдон жасап ала албайт экен....
Кийин-кийин, Хрущев түшкөндөн соң Совет империясынын башкы идеологу "серый кардинал" атка конгон А. Суслов кайрадан өз күчүнө кирди. Адабиятка Компартиянын темирдей бекем талабын кайрадан кое баштады. Ошондо Чыкемдин чыгармалары нечен жолу КГБнын, ЦКнын журнал-гезиттердин элегине эленип, автор түн уйкусу жок убайым жеп, кеп түшүнбөгөн кеңкелестердин айтканы менен чыгармаларынын кээ жерин кыскартып, же узартып, атын өзгөртүп убара болгон күндөрү канча.
Мисалга: "Белый пароход" повестиндеги баланы сууга агызып өлтүрбө", атын "После сказки" койбо деп зордошуп, акыры оптимисттик чыгармага окшосун деп "Белый пароход" коюшкан. Буга эң чоң ойчул, талант Твардовский досу да айласы жок көнгөн.
Экинчи мисал: "Дольше века длится день" романынын өз аты "Обруч" болчу. Жазып бүтүп Бишкектен (Фрунзе) Москвага алып жөнөгөндө мен узатып барып "Обручту" өзгөртпөңүз, мындай терең мазмундуу ат дүйнөдө жок деп чырылдагам. Бир күнү Москвадан телефон чалат: Казат, болбой калды. "Обруч" деген манкурттун башына кийилген "шири" экенин билип коюшту. Твардовский өзгөрт деп көгөрүп болбой жатат,-дейт.
- Анда роман "өлдү" да депмин кызууланып.
Эми ойлойм. Эгерде роман "Обруч" болуп чыкканда дүйнөгө дүң салмак беле дейм. Балким Нобель комитети "ийип" кетет беле дейм.... Айтору дүйнөдөн "жыргап өттү" деп кээ бирөөлөр ойлогон Чыкемде деле арман көп болду. Анын эң негизгилери болгондо дагы арылбас арман боюнча түбөлүк кетти.....
Совет доорунда чындыкты жазыш үчүн ар бир сүрөткер өз билген амалын жазады. Көп акындарга тийешелүү мындай бир аргасыз айла бар эле. Чыга турган китебинин башына Ленин Компартия, күжүрмөн коммунист жөнүндө ыр чүргөп туруп ошолорду башына коюп, анан өзү мыкты деген ырларын аягына жайгаштырып, изин жашырып чыгарчу. "Главлит" деген цензура органы болсо башын барактап туруп "чыксын" деп кол коюп берчү. Кийин аны билип калып кол жазманын башын эмес дароо аягын карашчу болгон.....
Ал эми Чыкемдики башкача жол менен кетти. Ал киши "Правда" гезитине кабарчы болгон соң партияны ойда ыраазы кыла турган макалаларды ал жакка берип, көркөм чыгармаларын болсо аларга түздөн-түз каршы жаратар эле. Ошондон улам советтик саясаттын "кароолчуларынын" башы маң болуп, көп учурда көздөрүн жуумп калышчу, "эмне болсоң ошо бол" дегенсип.
Ушул жерден өзүмдү бир кыпчый кетейинчи. Бир кызык окуя болгон. "Мезгил" романымда 1916-жылдын чындыгы кыйла деңгээлде жазылып отуруп эң аягында Бекнияз Красинди атып өлтүрөт. Ошондо Бекнияздын али эселек баласы Күлчоро атасынан коркуп качып жөнөйт. Романдын эң акыркы сүйлөмү: "Бул иш тоодон көлгө күркүрөп тике түшкөн Долоноту өрөөнүндөгү атасын баласы таштай качкан алгачкы окуя болду..." деп бүтөт. Романдын 1979-жылы биринчи басылышында "алгачкы окуя" дегенди Главлит кармап алып, дагы башка бир топ күнөөлөр менен БКнын биринчи секретары Т.Усубалиевге рапорт жөнөткөн экен. (Себеби мен БКда иштечүмүн да) Т. Усубалиев үчүнчү катчы К. Кулматовго "комиссия түзүп текшерткиле" деген виза менен жиберет. Ошондо түзүлгөн комиссия менен мен акыйнек айтышып отуруп, акыры алар "алгачкы" эмес, "акыркы" деп бир сөздү өзгөртүүгө мажбурлашканы эсимде. "Акыркы" болгондо, демек алдыдагы келген совет доорунда бир дагы жолу баласынан качкан жаман окуя болбойт деген түшүнүктү берип жатпайбы!
Кийин, 1990-жылдан кийинки басылышында мен ошол бир сөздү (12 жылдан кийин) кайрадан "алгачкы" деп оңдогом. Советтик цензура мына ушундай иштечү...
- Ата-Бейиттеги Чыңгыз Айтматовдун атасы Төрөкул аталар менен канчалаган бейкүнөө атылган кыргыздын асыл адамдарын эскерүү учурундагы теледен көргөн элес кетпейт. А балким атасынын сыймыктуу уулу болуш үчүн аракетинен майнап чыккандыр? Ошондо жаткан аталардын тилеги орундагандыр?
- Ата Бейиттеги сөөктөр табылган биринчи күндөрү Чыкем Бишкекте жок эле. Бул окуяны ал четте жүрүп укту да Чоң Аза күтүү күнүнө үлгүрүп келди. Төрөкулдун балдары бүт чогулуп атасына куран окутушту. Чыкем өзү өтө эле оор басырыктуу, токтоо мүнөз киши эмес беле. Ошончо зор кайгыны ал жеңил-желпи сөз же ый менен төгүп-чачпай ичинде кармап, көп күндөр өңү-башы көпкөк болуп унчукпай жүрдү. Ички кудурети зор адамдар сөз менен айткы каргашага келип тагдыры урунганда тоо сыяктуу томсоруп, бүткүл сарсандыгы күйүтү менен арманы бүркүлбөй, ичтейинде ирип кала берет экен го. Кеп ошол көкүрөктөгү ачыган ууну ким канча убакыт бою билгизбей көтөрүп жүрөт? Чыкем, мисалы өмүрү өткөнчө көтөрдү окшойт....
- ХХI кылымдагы жан-дүйнө жабыркаган оор кризистерге, экологиянын ойрондолушуна, байлык крисизине, дүйнөнү кунсуздандыруу, адамдарды жатташтыруу, этикалык ишенимдерди өчүрүүгө болгон Модернизмдерди Чыңгыз Айтматов дүйнө кыдырып жүрүп биринчи баамдап, жан-дүйнө жаңырыгы кылып жазгандыр. Казат агай сизге жакырланган жан-дүйнө жөнүндө кейип-кепчип айткандарын эстей аласызбы?
- Эх жашоо десең. Заманбап дегениң этек жеңи жайылган көйгөй. Бул өзүнчө эле талкуу кылчу суроо экен. Эгер бир сөз менен айтсам - Чыкем глобализация деген жалпы түшүнүктүн ичиндеги ыйман, уят-сыйыт маселелеринин тастандап астына чыгышына, зөөкүрлүк менен баңгиликтин, бийлик менен байлыкка кул болуу сыяктуу "модерндерге" ушунчалык зээни кейип жүрүп өттү.
Сөз чынынан бузулбайт: Чыкем көп жылдар бою космополиттик идеаларды колдой коюп жүрдү. Тагыраак айтканда маданиятта, адабият, искусстводо, жаңы эпкини бар каада-салттарда улуттук чектелүү болбошу керек деген көз карашта эле. Бирок ХХI Кылымдын босогосунда "массалык маданият" деген глобал агым селдей каптап киргенде Чыкем кирээрге жер таппай калды. Анын ичиндеги кошул-ташыл болгон порно, секс, ужас, вестерн ж.б ылай-топондор анын үрөйүн учурду. Баарынан дагы ошол ыпластарды токтото турган эч бир күч жок экенин көргөндө Чыкем демократия, сөз эркиндиги, адам укугу деген угулушу жакшы бирок аягы барып ылайланып кеткен "новацияларга" кабыл болду. Анысын акыркы чыгармасында, макала жана сүйлөгөн сөздөрүндө ачык эле айтып кетти.
Бир сапар "Азаттыгым-арманым" аттуу спектаклимди көрүңүз деп Кыргыздрам театрга чакырып, барсам режиссер сахнага жарым жылаңач актрисаны ойнотуп коюптур. Аны көрүп алып Чыкем "замандын агымына сен дагы моюн сунган экенсиң ээ" деп кулагыма шыбырайт. Мен унчуга албай тим болдум.
Бул окуя мындан он жыл мурун болгон экен. Азыр болсо батыш өлкөлөрүң андан алда канча "алдыга" кетпедиби. Бүгүн ал жактарда наркобарлар, порноклубдар, зоофильмдер, лезбияндык, гомосексуалдык никелер атайын мыйзамдар менен бекемделип, парламенттери колдободубу. Наполеон кечээ эле мен француз элин дүйнөгө үлгү боло турган эл кылам деп кан төгүп жүрсө бүгүн ошол француз парламенти элинин көбү каршы чыкканына карабай эркектер менен эркектердин никесине жол берди.
Дүйнөлүк диндердин баардыгында ушул ахвал айтылган: "Адамзат качан өзүнө-өзү ор казып, акыр заман болоордо өз абийири менен ыйманын өзү булгап, ыйык нерселерин тебелеп кирет деген. Ошол доор анык башталып турбайбы. Ч. Айтматов ушул кыяматты көрбөй кеткенине мен шүгүр дейм. Ал киши бул балакет доор баштала элек кезинде, 1986-жылы чыккан "Кыямат" романында жазып көрсөткөн нравалык кризистер азыр шоона эшпей калганын чала эле билип кетти.
- Чыңгыз Айтматов өмүр көчү улангандыгы үчүн адам жана табигаттын байланышы жакшылык менен жамандыктын таймашына байланыштуу экенин көрсөтүптүр. Жакшылык жамандыкка жутулуп кетсе кандай болмок? Бүгүнкү күндө жутулуп жаткан жокпузбу? Терс энергетика көбөйүп жаткан жокпу?
- Баарынан парадоксалдуу көрүнүш М. Горбачев өзү Ч.Айтматов сыяктуу эң жакын достору жана атайын кеңешчилери менен бирдикте чын жүрөктөрүнөн, ак дилдеринен баштаган "жаңыча ой жүгүртүү" саясатынын аягы өзүлөрү үчүн өтө эле кейиштүү бүткөнүндө болду. Чыңгыз Айтматовдун 85-жылдыгын белгилеп жаткан мезгилде мындай өтө карама-каршы натыйжа берген, бүткүл адамзаттын келечегине али белгисиз, бирок эбегейсиз чоң таасири бар окуяга өз пикирибизди айта кетүү абзел болуп турат.