ru ky el cs kk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky bg ky ky ba ky bg ru ru
"Алиби", 04.06.08 - 12-бет: Айта берсе, арман кєп..•
Кыргыз элинин искусство тармагында эмгектенген нечен залкар таланттарыбыздын тагдырына күйүп-бышып, комуз күүлөрүнөн тарта классикалык музыкаларга чейин терең талдаган Балбай Алагушовдой музыка изилдөөчүбүз жокко эсе болсо керек. Тилекке каршы, бул адамдын эмгеги ушул кезге чейин бааланбай келет. Ошого карабастан, бүгүнкү саныбызда терең ой жүгүртүп, алысты көрө билген агабызды мейманга чакырып, айткандарын угуп олтурдук.
Балбай Алагушов, музыка изилдөөчү, КР маданиятына эмгек сиңирген ишмер:
- "Тарыхы болбой эл болбойт" - дегендей, элибиздин маданий тарыхын түптөгөн айтылуу акындар, комузчулар, ырчылар, обончулар болгон. Алардын кыргыз элине кылган опол - тоодой эмгегин эске алып, арбагын сыйлап, таазим этүү тирүүлүктүн парзы эмеспи. Мен быйылкы эле жылдын мааракелерин атап кетсем. Кыргыздын эң атактуу классик комузчусу Карамолдо Орозовдун туулган күнүнүн125 жылдыгы. Жакында Композиторлор союзу Өкмөткө, Маданият жана маалымат министрлигине Орозовдун "38 күүсүнөн турган CD альбомун жана китебин чыгаруу" жөнүндө кат жолдосо, "каражат жок", - деген шылтоону айтып коюшту. Улуу комузчубуз Ыбырай Туманов да быйыл 120 жашка чыгат. Өткөн жылы аксуулуктардын жардамы аркылуу өзүнүн сөзү менен 40 күүдөн турган CD альбому жарык көргөн. Ал эми мааракесинин өтөөр, өтпөсү белгисиз болуп турат.
Той өткөрүү үчүн Алатоодой эттин, Ысыккөлдөй чыктын кереги жок. Жаштарга күүлөрүн черттирип, Карамолдо Орозов атындагы оркестрди ойнотуп, эскерүү кечесине арналган концерт уюштуруп коюшса эле арбак ыраазы болмок. Бул маселени Маданият министрлигинин жетекчилиги менен филармониянын директору эле чечип койсо болот эле.
"Шагылы болбой тоо болбойт, шайыры болбой эл болбойт"
- Эң кейиштүүсү алиге чейин Республикада өнөр адамдары үчүн музей жок. 1940-жылы искусство музейин курабыз дегендердин демилгеси көтөрүлүп, директорлугуна К.Усубалиева дайындалган. Мына ачылат деп турганда Эл сүрөтчүсү Гапар Айтиев абдан кыйын киши экен. Анын аракети менен Искусство музейи эмес эле, бүгүнкү Кыргыз улуттук көркөм сүрөт музейи болуп калды. Учурда сүрөтчүлөрдүн жакшысы да, жаманы да көргөзмөлөрүн кенен - кесир өткөрүп келишүүдө. Тургунбай Садыков да Академия ачып, тегерегине эстеликтерди койдуруп, Тоголок Молдо менен Фрунзе көчөлөрүнүн кесилишиндеги эки кабат имаратка музей ачып алышты. Ал эми намысы жок театр ишмерлери, композиторлор, акын-жазуучулар союздары бүгүнкү күнгө чейин музейи жок жүрүшөт.
Абдылас Малдыбаевдин көзү өткөндөн кийин, ал жашаган квартираны "үй музейи болсун"- деп өкмөт чечим чыгарып берген. Ордуна башка квартира берилмек. Бирок, балдардан да акылдуусу, акылсызы чыгат экен. Болот деген уулу үйүн сатып жиберди. Илинип турган мемориалдык тактасын да ыргытышты. Москва көчөсүнүн 139 үйүндө КР Эл артистти Н.Крупская атындагы Орус драм театрында эмгектенген В.Казаков деген болгон. Анын меморалдык тактасынын теңи сынып, мурду эле илинип турат.
Илгери тарыхый эстеликтерди коргогон мекеме бар болчу. Аны мурдагы маданият министри К.Кондучалова эже тейлөчү. Азыр ким тейлейт, белгисиз.
"Токомбаевди" опера- балетке кароолчу кылса,
Бейшеналиеваны "Хаятка" камап коюшту"
- Бардык чыгармачылык дараметин, жаштыгын кыргыз маданиятын калыптандырууга арнаган А.Малдыбаев, А.Куттубаев, А.Токомбаев, Т.Сыдыкбеков, М.Рыскулов, Б.Бейшеналиевалар ж.б. Эркиндик бульварында эртели- кеч сейилдеп көп басышчу. Биз "Аалыкем өтөт же Түкөм чыгат", - деп атайын күтүп туруп учурашып, өткөн-кеткенден кеп салып жандап баскандан рахат алчубуз. Алардын эстелигин коомдук - мамлекеттик ишмерлер сыяктуу эле өздөрү сейилдеп жүргөн Эркиндик бульварына жаркыратып катары менен койсок эң сонун болмок. А.Токомбаевди Опера балеттин маңдайына кароолчу кылып, Б.Бейшеналиеваны "Хаят" мейманканасынын ичине камабай. Ал эми Токтогулдун эстелиги мурдагы Керек - жарак союзунун имаратына күзөтчүдөй болуп турат.
Темиркул Үмөталиевдин эстелигинин алдына толук маалымат жазылбай калыптыр. Жанынан өткөн жаштардан сурап калсам, "революционер го?" - деп жооп беришет. "Дүйнөнү дүңгүрөткөн опера ырчыбыз Болот Миңжылкыев",- деп мактанабыз. Анын үй музейи кана? Советбек Жумадыловду "Кыргыз киносунун классиги" деп атап жүрөбүз. Бирок, эмдигиче көрүстөнүнө эстелик коюла элек. Бул көрүнүштөр биздин көзү өткөндөргө жасаган сыйлабастык мамилебиздин ачык мисалы.
Чет өлкөдөн келгендер улуу манасчыбыз Саякбай Каралаевдин же Миңжылкыевдин музейин сурап калышса, "жок" - дей албай жер карап, уят болуп калабыз. Жок дегенде эстеликтери бир жерде болгондо, ээрчитип барып айтып берсек оң болмок.
"Акаевден калган китепкананы Искусство музейине айлантсак"
- "Аскар Түлөев мурдагы Орто Азия республикаларынын ичинен биринчи жолу симфония жазган. Мукаш Абдраев- кыргыздын жогорку билимдүү туңгуч композитору" - деп улуу адамдардын эстеликтери, музейлери болсо унутта калбайт. Бардыгына үй музей деп отурбай. Акаевдин бүтпөй калган китепканасын бүтүрүп, Искусство музейине айлантсак оң болмок. Концерттик залы да бар эле. Ар бир улуу инсандын туулган жылына арналган эскерүү кечелерин өткөрүп турмакпыз. Айланасына белгилүү адамдардын эстеликтери коюлмак. Борбордун так ортосунда болгондуктан, элдин көңүлүн буруп, чет элден келген меймандардын кызыгуусун жаратмак. Биринчиден, руханий дүйнөбүз асылданып, экинчиден, көөнөрбөс мурастарыбызды сактап калганга шарт түзүлмөк.
Коңшу Казакстанда Сарыбаев деген илимпоз казактын музыкалык аспаптарын чогултуп музей ачып кеткен. Ал эми казак акыны Жамбыл Жабаевдин урматына 9 га. жерге укмуштай сонун музей курушкан. Казактар өнөрдү барктап - баалай билишет. Бизде өлүп - тирилгениңе карабай кол шилтеп коюшат. Качан гана көзү өткөндөн кийин "аттиң, укмуш эле" - деп калмай жайыбыз бар.
Залкар дирижер, айтылуу композитор Калый Молдобасановдун жубайы эки жылдан бери меморалдык такта койдуралбай убара тартып жүрөт. Мурдагы Бишкек шаарынын мэри А.Ногоевге, учурда Д. Үсөновго да кат аркылуу кайрылса, тактаны жасатканга акча сурап жатышыптыр.
"17 жылдан бери музыка китеби чыга элек"
- Композитор Мукаш Абдраев экөөбүз биринчи жолу жалпыга билим берүү мектептеринин 5-6-7-8-класстары үчүн алгач "Ырдоо", кийин "Музыка" аттуу окуу китептерин жазганбыз. Бул саамалык музыка мугалимдери тарабынан жакшы кабыл алынып, 1964-жылдан тартып айрым оңдоолор, толуктоолор менен 1991-жылга чейин кайра - кайра басылып чыгып турган. Он жети жылдан бери окуучулар үчүн музыка китеби жарык көрбөй калды. Каражаттын тартыштыгынанбы же дагы башка себептери барбы, белгисиз.
Коңшулар орус тилиндеги мектептер үчүн "Казак музыкасы" деп атайын китеп чыгарышкан. А биздин мектептерде тескерисинче, "кыргызча материалдар жок", - деген шылтоо менен орус китептери окутулат. Биздин балдардын руханий жан дүйнөсүн, патриоттук сезимин ойготууга, эне тилин сүйүүгө тарбиялоо жөнүндө жеткиликтүү программа иштелип чыккан эмес. Аны ойлогон да киши жок.
Өз алдынча эгемен мамлекет болуп туруп, балдарыбызга өзүбүздүн кыргыз залкарларынын чыгармаларын окута албасак, эмне деген мамлекетпиз? Кандай мамлекет болобуз? - деп күйбөгөн жаным күл болот.
элдериндей болуп шорубуз кайнап калбаса болду"
- Жазуучулар союзу жана Опера балет театры, филармонияга "улуттук" деген статус берилсе, эмнегедир сүрөтчүлөр менен композиторлор союздарына "улуттук" деген статус берилбей келет. Булар эмне, улуттук эмеспи? Композиторлор союзу мамлекеттен бир тыйын албай эптеп күнүн көрүүдө. Алардын жаңы чыгармалары дээрлик эч кимге кереги жоктой. Совет доорунда "Көркөм кеңеш" деген бар эле. Жаңы чыгармаларды кабыл алуу мамлекет тарабынан каржыланып, мамлекеттик заказ менен жаздырчу. Ал система жоюлгандан кийин "түн катар түнтөй эл экен, түтүнүнө ырчы экен" - дегендей өзү акын, өзү обончу, өзү ырчылар көбөйүп, халтуранын казанында кайнап калдык. Улуттук адабиятка, маданиятка, музыкабызга бүгүн тиешелүү көңүл бура албасак, эртең кеч болуп калат. Эгерде ушул жүрүш менен жүрө берсек, кыргыз эли сакталып калабы, жокпу деген маселе туулат. Ансыз да мыкты адистерибиз, улан - кыздарыбыз чет элге тарап кетишти. Ооз жүзүндө өзүбүздү - өзүбүз ишке ашпаган ураандар менен алдай берсек, дагы 50-100 жылдан кийин хакас, тува, шор элдери сыяктуу шорубуз кайнап, тилибизди, аты - жөнүбүздү, каада-салтыбызды, жада калса мамлекеттүүлүгүбүздү жоготуп албасак болду. Анын бетин ары кылсын!
"Айта берсе, арман көп"
- Биздин маданият тармагында эмгектенип, эмгек өргүүсүнө чыккан ардагерлердин, жалпы эле Кыргызстандын ардагерлеринин турмуштары өтө начар. Жол акысы кымбаттаганына карабай, ардагерлерден жеңилдиктерди алып салды. Арасында мындай шартты көтөрө алганы, көтөрө албаганы бар. Кошумча 300 сом берет экен. Ал эмне болот? Үч жолу көчөгө чыксаң түгөнөт. Бул көрүнүштү адамгерчиликке сыйбаган жоосун катары кабылдадым. Илгери "Карысы бардын, ырысы бар", - деп кыргыз эли карыларын өзгөчө сый - урматка бөлөгөн. Курманбек Бакиев менен Данияр Үсөнов өздөрү карыбай - арыбай тургансып, карыларды эртеңкиден үмүт үзгөн туңгуюк заманга кептешти. "Өйдө тартса өгүз, ылдый тартса араба сынган" - заманда, базардын баасы күндөн - күнгө асман чапчып турганда, элди басынтуу, талкалоо сыяктуу туура эмес саясат болуп калды көрүнөт.