ru cs uk tt ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky tt ru
"Аалам", 25.11.08 - 14-бет: Полит-элита...•
Кимсанбай ажы муфтий болуп турган учурда маркумду узатуунун обу жок шаанисин кыскартуу тууралуу атайын шарт наама жарыялап, аны жер- жерлерге таратышкан эле. Ошого жараша айрым айылдарда жамандык болгон үйдүн сөөк узатуу түйшүгүн жеңилдетүү боюнча жакшы жөрөлгөлөр пайда болгон. Айталы, маркумга атап ири мал союу, жыртыш бөлүштүрүү, мүчөл таратуу сыяктуу чыгымдуу ырым-жырымдар кыскартылып, тажияга келген айылдаштардын көбү тамакка кирбей эле таркап кетүүнү адатка айландырып калышкан.
Андан бери кыйла убакыт өтүп, турмуш башка, шарт башка болгону алиги жөрөлгөлөр да өзгөрүүгө тушуккансыды. "Жол ача болсо -иттин башы маң болот" дегендей, биринен сала бири билимдүүмүн деген молдокелер көбөйгөнү ар кандай ырым-жырым үрп-адаттар барган сайын улам жаңы нерселер менен толукталып жатат. Көзү өткөн кишинин сыйнатын мыктылап кылса "тиги дүйнөдө ошол тиет" деген сокур түшүнүк азыр эл арасына бекем сиңип, колунда бары да, жогу да каза болгон кишинин "ал жакта " жетелээр уюн, минээр атын, айдаар коюн, жээр тамагын бул жактан "жөнөтүп жиберүүгө" жандалбасташууда.
Ушул түркөй түшүнүк маркумдун сөөгүн жерге берүүгө даяр- доодо, кийим кечесин бөлүштүрүүдө да даана байкалат. Мисалы, Талас өрөөнүндө кайтыш болгон адамдын сөөгүнө жети катар (асты килем, үстүндө алты катар мата, жетинчиси килем) жабуу жаап, беш адамдан кем эмес жуучуга пальто, чепкен баш болгон жети катар кийим берүү, жаназа түшүргөн молдого, көр казгандарга килем, акча берүү, келгендерге кайра таберик таркатуу сыяктуу ыгы жок ырым-жырымдар азыркы күндө азаймак түгүл көбөйүп баратат. Аны көрүп турган молдоке " кой" демек түгүл өз үлүшүн качан берээрин дем тартпай күтүп турат. Колунда барбы, жокпу, ага карабай сөөк ээси "элден калбаганга " жан далбастайт.
"Эл катары болуш "- оңой олтоң эмес- кара ашка союлуучу жылкы эң арзан дегенде-35-40 миң, Кудай жолуна союлуучу кой-4 миң , үчүлүккө союлуучусу-4 миң ,чай- дасторкон-15-20 миң, башка зарылдыктарга-10 миң сом. Жума сайын куран окутканга бери дегенде беш кой, кыркына -бир уй, эки кой, чай- дасторкон, (ал аз келгенсип элүү эки күн дегени пайда болду) чоң ашка -бир жылкы, бир уй, эки-үч кой, чай дасторкон, кийит-кече. Колунда барлар колдогусун чачса, жоктор карызга белчеден батып, ондогон жылдар кутулбай турган куяга калышат. Антпеске "намыс" жол бербейт. "Парз" деген фильмдегидей "элге уят" болбош үчүн уурдап келип болсо да бодо мал союп, элге тамак беришиң керек. Кайтыш болгон ыраматылыктын кадыр -баркы да, сенин адамдык даражаң да сойгон малыңдын арык-семизине, сөөктү койгондогу төгүлүп чачылганыңа жараша бааланат. Азыр сырт жакта иштеп жүргөн эмгек мигрантынын бир жылдан ашык тапкан акчасы бир жолку аштын чыгымын жапканга зорго жетип калды.
Тажияга барган берки тарап деле оңой чыгымга учурабайт. Кереги тийсе да, тийбесе кытайдын бир нече түр матасы, килем же палас (баш жагына кагаз жабыштырылып, нечен ирет айланып жүрөт), желсе желбесе да арзан момпосуйлар, колдон колго өтүп, баты кеткен "дүжүр" кийиттер...
Чыгдандын ары жагында өлүк жатса бери жагындагылар ала шала түшүп эт ташып, казан булоолонуп, бир бөлмөгө кирип алып жыртыш бөлүп, бырпырап учкан кытай баркыттын түркүн түстүү кыпындарын чач- кирпиктерине илээштирген аялдар. Сыртынан караганга же той экени же өлүк сыйнаты экени билинбейт.
Айыл жеринде андай болсо- шаарда андан беш бетер. Чөнтөгү калыңдар, мартабалуулар кафенин мыктысында элге тамак берип, "куран" окутушат. Биерде деле чучук, казы- карта баштаган ала тоодой эт, ала көлдөй чык болот. Маркумдун ким экени, кандай адам болгону тууралуу сөз да болбойт, иши кылып баштык таркатылып, отуруштун аягы столду тазаламай менен бүтөт.
Соңку кездери жалаң ушу тамак менен чүпүрөк- чапыракка гана маани берилип, адамдын зоболосун көтөрүп кошок кошуу, калгандарга кайрат айтуу сыяктуу элибиздин кудуреттүү адаттары таптакыр жоюлуп баратканы байкалат.
Мусулманчылыкты чындап тутунган элдерде маркумду жайына узатуу такыр башка экенин ким болбосун билет, андай болгон соң ашкере чыгым, ыгы жок шаанилерди тыйбай, айрым учурда ого бетер ашынтып жатканын көпчүлүк молдокелердин сабатсыздыгы , пайда табууну көздөгөндүгү деп гана түшүндүрүүгө болот. Башкы муфтият маселенин ушул жагына айрыкча көңүл буруп, ансыз да жакыр элдин акыркы терисин сыйрып жаткан карайлаткан каадаларды токтотуу боюнча олуттуу иш-чараларды жүргүзбөсө кыргыз кыйынчылыктан оңой менен чыкпайт болуш керек. Бул жагына өкмөт да көңүл буруп, жергиликтүү бийликти катуу милдеттендирсе жакшы болмок.
Ар кай жерде ар кандай, башаламан жүргүзүлүп жаткан каада-салттардын элге экономикалык да, социалдык да, маданий да п айдасы жок экенин турмуш көрсөтүп жатпайбы, андай болгон соң элибиз эзелтен ээрчип, этектен тартып келаткан түркөй түшүнүктөрдөн- айталы, эч ким кийбей турган кийиттер менен эч нерсеге жарабай турган бет аарчыдай жыртыштардан, өлүктү кабат- кабат жаап, кийим-кечектерин бөлүп таркаткандан, бирөө кайгыдан шишип көөп ыйлап атса бери жакта балактап тамак ичкенден, катып-сынып калган печенье, момпосуйларды кыдыртып алып баргандан баш тартса жакшы болмок.
Көзү өткөн адамды чындап урматтасак анын тирүүсүндө жасаган ишин айтып, өрнөгүн кошуп, артында калган жакындарына кайрат айтып, колдон келсе жардам кылсак алда канча пайдалуу эмеспи.
Борбордук муфтияттын фатва бөлүмүнүн башчысы Чубак Жалалов:
"Чап нике" деген түшүнүк шариятта жок"
Бүгүнкү күндө Нике деген ыйык түшүнүк таман астында калды.Кыргыздардын арасында,айрыкча,мигрант болуп четте жүрүшкөн адамдарда "чап нике" деген жаңы "мода" пайда болду.Мындай нике канчалык даражада негиздүү, же бул орой айтканда, баягы эле ойноштуктун жымсалданган формасыбы,кесепети канчалык ж.б.у.с. соболдор менен борбордук муфтияттын нике, үйбүлө маселелери менен шугулданган жооптуу адамы Чубак Жалаловго кайрылдык.
- Таксыр, никени кыйып жаткан молдонун жоопкерчилиги канчалык,аны ким аныктайт? Дегеле никени молдомун деген адамдардын баары эле кыя берсе болобу?
- Бисмиллахи рохмани рахим! Шариятты түшүнгөн ар бир адам нике кыйганга акысы бар.Аны кыйган адамдын албетте жоокерчилиги өтө чоң. Анткени ал арам нерсени адалга айлантуучу.Эркек менен аялдын ортосунда мурда арам эсептелген жакын мамиле нике кыйылаары менен адалга айланат.Нике кыюунун шарттары толук сакталбай калган же туура эмес болуп калган учурларда анын жоопкерчилиги толугу менен ошо кыйган адамдын мойнуна жүктөлөт.Кыяматта адалды арамга же арамды адалга айландырган адамдарга бөтөнчө сурак болот.
- Нике кыйылып жаткан учурда кандай сүрөлөр окулат,алардын кыргызча мааниси кандай?
- Нике хутбасы окулат ,анда пайгамбарыбыздын(САВ) никеге байланышкан аяттары жана хадистери окулат.Никенин хутбасы дегенде баш кошуп жатышкан эки жаш, никеге катышып отургандарга никенин касиети, фазилети,өйдө- төмөн жактары туурасында билүүсү кажет. Мисалы, Курани каримдеги "Нисаа" сүрөсү мусулмандарга экиден, үчтөн,төрттөн аял алса болооруна жооп берет. Бирок, ошол аялдар арасында адилеттүүлүк кылалбай калам деп корккон болсо, анда ага бир аял ашып түшөт деп айтылат.
- "Чап нике" деген түшүнүктүн бар экенин мен өткөн жылдары, четте жүрүп байкадым. Шариятта ушундай никеге жол берилеби, эгерде берилсе бул кандай учурларда кыйылат?
- Мен мындай нерсенин бар экенин укпаптырмын,түшүндүрсөңүз?
- Четте иштеп жүргөн аял менен эркек ушундай кылсак күнөөбүз азыраак болот деген ойдо бир чала молдону табышат экен да ушундай нике кыйдырып, өзүлөрүнө жол ачып алышат экен.
- Шарияттын китептеринде "чап нике" деген сөз жок.Бизде убактылуу нике деген бар,муттак деген нике бар. Убактылуу дегенибиз- аял менен эркек мисалы 3 айга же беш жылга,иши кылса каалаган убакытка чейин нике кыйдырышат.Бирок бул никени шарият дурус деп эсептебейт. Ал эми муттак бул деле ошонун бир түрү.Айырмасы мындай нике материалдык кызыкчылыктар үчүн гана түзүлөт. Маселен, аял мага ушунча убакыт ичинде машине же үй алып бересиң деген талап менен никеге турат. Үчүнчүдөн, четке барган эркек бир аялдуу болсо экинчисине, эки аялдуу болсо үчүнчүсүнө, төрткө чейин үйлөнө берсе болот.Шарият бешинчи аялга гана жол бербейт. Ал эми аялга уруксат жок, бир гана шарт анын башы бош болуусу керек .Эгерде күйөөсү туруп анан ушундай ишке барып атса бул зыначылык, өзүн-өзү алдагандык. Кудай тааланы минтип алдап болбойт. Эгерде боло берет деген түшүнүк менен жасап, кокус кайтыш болуп кетсе анда мындай аялга жаназа окулбайт, кепинделбейт.
- Эл арасында бойдок келиндерге барган сооп болот деген сөз бар эмеспи, шарият бул жагына кандай карайт?
- Мага да ушундай суроолор менен көп келишет. Мен аларга айтам "сооп болот, үйлөнүңүз, бирок эч убакта төрттөн ашык аялды бир учурда шарият кармап турганга жол бербейт" дейм. Миллиардер болсо да жол берилбейт. Эки аял алган адам да эгерде аялдарынын ортосунда адилеттүүлүк орното албаган болсо тиги дүйнөдө бул адам темир араа менен ортосунан тең экиге бөлүнөт.
- Экинчи аял алам деген адамдарга биринчи аялынын макулдугу талап кылынабы?
- Жок, талап кылынбайт, ошондой эле биринчи аялдын муну билүүсү да шарт кылынбайт. Сыр бойдон калса болот. Бирок коркунучтуу жери, кокус эркек көз жуумп калса мурас маселеси бар, анткени эки аялдын балдары да бири-бирине бир тууган болуп эсептелет, кийин алар бирин-бири тааныбай үйлөнүп да калбастыгы керек. Ошондуктан эки аялды тааныштырып, келечекте катташып турганга эркек шарт түзүүсү зарыл.
Материал АКШнын КРдагы элчилигинин демократиялык комиссиясынын колдоосу менен даярдалды.