krc cs uk ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ru ru en
"Жаўы кылым", 18.12.08 - 15-бет: •
же аңкыган жийде жытын айт
Алыскы тоолуу райондорубуздун биринен келген каттын мазмуну ушундай темадагы макала жазууга түрткү берди. Ал катты айылдык мектептин жогорку классында окуган бир окуучу жазып, бизге салып жибериптир. Катта мындай деп жазылган:
"Агай, сиз кандай жакшы адам элеңиз. Балким, биздин адабият сабагын жакшы көрүп калганыбызга сиздин жекече адамкерчилигиңиз зор роль ойногон болушу керек. Бир эле мен эмес, класстагы балдар-кыздардын баары ушундай пикирде экен. Алыкулдун ар бир сабын жатка айтып, терең түшүндүрүп, поэзия дүйнөсүнө жетелеген сиз болдуңуз... Дүйнө эли тан берген Чыңгыз Айтматовдун чыгармаларындагы ар бир каармандын образын кудум өзүндөй кылып ачып берип, анан мээбизге сакага кыт куйгандай куюп, сезимдерибизге ширеп койгонуңузчу... Ошентип, биз жалаң адабий каармандардын (албетте оң каармандар) жан дүйнөсү менен жашап келгенбиз...
Эми, сиздин сабагыңызды башка бир эжеке өтүп жатат. Ал эжеке деле колунан келишинче аракеттенип, алган билимин кайра бизге үйрөтүүнүн аракетинде, бирок, сиздей кантип өтсүн! Ар бир сөзүңүз ташка тамга баскандай мээде кала берчү.
Негедир кийинки жылдары сиз мектепке ачуу жыттанып келчү болдуңуз. Теңселип туруп сабак өткөрүп кете берчүсүз. Анан бул адат улам-улам көбөйө бергендиктенби, башта урмат көрсөтүп турчу кесиптештериңиз сизге нааразылыктарын көрсөтө баштады. "Экинчи арак ичип алып мектепке келбе!" деген эскертүү да алдыңыз директордон. Бирок, андай тартип бир-эки жумага чейин эле өкүм сүрүп, кайрадан баштагы таз кейпиңизге түштүңүз. Баштагы ак саргыл жүзүңүз кара чүйкүл тартып кара-көк болуп кеткени баарыбызга эле көрүнүп турду.
Ошентип жүрүп эки-үч айылдын ортосуна салынган чоң базарда ар кимден арак доолап, улуу-кичүүсүнө карабай жакалашып жүргөнүңүздү ата-энелерибиз көрүп: "Силердин агайыңар аракка айланып калыптыр го" деп үйгө айтып келчү болду. Акыры мектепке деле келбей калдыңыз...".
Этектей узун каттын бир үзүмү ушул мазмунду камтыйт. Агайымдын атын да, өзүмдүн атымды да атабайм. Себеби, сүйүктүү агайым эл алдында уятка калбасын,-деп суранат окуучусу. Болгону, бул катты окуса агайыбыз кайра мектепке кайрылып келээр деген үмүт менен жазып жатканын айтат.
Өзүн Максат деп атап койгон окуучунун ыймандай сырын гезит бетине жарыялай отуруп ага кошумча буларды айткым келди. Мугалим - кыргыз интеллигенциясы. Айрыкча айыл жеринде мугалимдерден өткөн билимдүү, сабаттуу, маданияттуу адам жок. Окуучулары, ата-энелер мугалимдерди ардактап, алдынан кесип өтпөй турушат. Айрым майрамдарда "Атын атаса куту сүйүнүптүр" дегендей, мугалимдерге белек-бечкек камдашат, тоок болсо да союп аш жасап, бир бөтөлкөсүн кошуп алып мектепке чейин көтөрүп бармайлар да бар. Бул адат көбүнчө бүтүрүү экзамендерин берип жаткан окуучулардын ата-энелерине мүнөздүү. Окуучулары акча чогултуп алтын тагышат жаркыратып мугалимдерине. Бул - берген билимине, тарбия-таалимине ыраазылык көрсөтүү делет.
Ошентип "сыйга-сый, сыр аякка - бал" дегендей эле болот. Анан, дайыма урмат-сыйдын үстүндө жүргөн адам ак пейил менен сунулуп жаткан ыстыкандан баш тарта албай ала берип, ала берип отуруп, бир күнү ичкиликсиз тура албай калганын өзү деле аңдап биле албай калат.
Албетте, бул айткандарыбызды бардык эле айылдардын бардык мугалимдерине типтүү деп жабыштырып коюудан алысмын. Бирок, айылдар мындай мугалимдерден куру эмес экенин моюнга алуу керек. Өткөндө бир таанышым айылга барып-келген соң минтип кейип отурганын уккамын? "Кап, кандай гана математик эле, ошол агай! Тааныбай калыптырмын. Тал-талдын түбүндө, дүмүрлөргө отуруп арак ичип калыптыр. Аябай карып, чачтары агарып кетиптир. Кезегинде биздин мектептин директору болуп иштеген зыңкыйган киши эле" деп.
Бир кезде мугалимдер кандай гана урмат-сыйга ээ эле. Айылдарда үлгүлүү жасалгаланган үй да ошолордуку болоор эле го. Биз менен чогуу окуган мугалимдин балдары да башкалардан айырмаланып өзгөчө көрүнүп турчу. Ал балага суктанчубуз. "Агай менен отуруп кантип тамак ичет, кантип сүйлөшөт болду экен?" деп кызыкчубуз ага. Мугалим - окуучусу үчүн үлгү көрсөткүч асыл адам деп билчүбүз. Мугалимдин сүйлөгөн сөзү, кийген кийими, тараган чачы дагы бизге башкача таасир калтырчу. Экзамен берип жаткан мезгилде агай-эжелердин башын айландырабыз деп жийденин гүлүн үзүп келип банкаларга салып стол-парталарга кооздоп гүл кошуп койчубуз. Суусаганда ичишсин деп накта кымыздан бидондорго куюп келип берчүбүз. Чын эле, май айынын аяк ченинен тартып гүлдөгөн жийделер өзгөчө бир жыпар жытын буруксутуп башты жеңил айлантып, теребелге өзгөчө бир шоокум чачып тургансычу. Майда сары гүлдөрдүн аңкыган жытына маашырланып агай-эжелердин көздөрүнө тигилчүбүз. Биздин бул кичинекей куулугубузду алдыртадан сезишкен мугалимдер да окуучуларына сыр алдырбай зымпыйып отуруп экзаменин алып бүтүшчү.
Көрсө, ал кезде биздин - окуучулардын дагы, мугалимдердин дагы сезимдери таза окшобойбу. Окуучулары мугалимдерин канчалык сыйлаган сайын мугалимдер дагы ошончолук өздөрүн туура, түз, кристаллдай таза алып жүрүүгө тырышчу. А азыр айрым бир мугалимдер окуучулары менен ыстыкан кагыштырып отурганын айтып эле жүрүшөт.
Белгисиз окуучунун катын окуп, бүгүн өзүмдүн окуучулук кезимди эске түшүрүп отурдум. Негедир бир кездеги агай-эжекелеримди эстесем, дайыма мурунума жийде жыты аңкып келе берет. Мугалимдерибиз жапжаш, жакшына бойдон көз алдыга тартылып, "шоктонбогулачы" дегендей жылмайышат. Ал эми Максаттын бул каты бирди-жарым эле мугалимдерге тиешелүү болсо экен деп тиленем өзүмчө. Окуучулардын кадырына кайрадан ээ болуп мектеп босогосун сергек аттаган мезгил келээр. Деги эле антпесе болбойт да. Келечегибиз деген балдарга ушундай таалим көрсөтө берсе, анда кыргыздын келечеги болобу.
"Мугалим - мөмөлүү дарак" дегендей, мугалимибиз ушундай болсо, анда анын мөмөлөрү кандай болот?! Андыктан Максаттын атынан: "Арак ичпечи, агай! Аңкыган жийде жыттуу класстагы мотурайган окуучуларыңыз сиздин сабагыңызды сагынды" деп айткым келет.
Никесиз жашоонун келечеги барбы?
Азыр мезгил өзгөрүп заман агымына жараша коомчулугубузда да ар кандай терс көрүнүштөр болуп жатпайбы. Негедир турмушубузда кездешип жаткан мындай терс окуялардын катарына кийинки кездерде никесиз жашоо өткөргөндөрдүн санынын арбып бараткандыгы болуп саналат. Деги эле бүгүнкү күндө никесиз жашоо өткөргөндөрдүн саны көбөйүүдө, бул боюнча сиздин ой-пикириңиз кандай? деген суроо менен айрым замандаштарыбызга сөз тизгинин таштадык.
Асел, КУУнун студенти, 20 жашта:
- Менин оюмча бул никесиз жашоону жашоо деп деле эсептебейм. Анткени никесиз жашап күн өткөрүштүн кимге кереги бар. Келечекте сүйгөн адамыңа баш кошуп жакшынакай кыргыздын каада-салты менен аппапак көшөгөнүн ичинде ак никең кыйылып бул дүйнөдө таза жашап өткөндөн бактылуу нерсе жок деп эсептейм. Ошондуктан эже-сиңдилериме айтаарым келечекте жеңил ойлуулукка берилбей азыр коомубузда кездешип жаткан кээ бир терс көрүнүштөрдөн алыс бололу дегим келет.
Сонунбүбү, 32 жашта, сатуучу:
- Менимче заман агымына жараша жаштардын жүрүш-турушу мурдагыга караганда дээрлик өзгөрбөдүбү. Өздөрү каалагандай басышат, каалагандай турушат. Азыркы жаштар уялбайт никесизби, никелүүбү ал жөнүндө эч эсептешип коюшпайт. Анан ошенип жашыруун никесиз жашап жүрүшүп төрөп алган учурларын кездештиребиз. Мейли төрөп алсын дечи ага деле эч кимдин каршылыгы жок. Бирок ошол никесиз төрөлгөн баланын эртеңки келечегин да ойлоо керек да. Ал кийин кандай бала болуп чоңойот. Кимди ата дейт дагы, кимди эне деп айтат. Кандай болгон күндө дагы балага биринчи иретте ата да, эне да керек. Бала алардын тарбиясын алып чоңойот. Ал эми экинчи планда алып карасак ата-эненин тарбиясын көрүп чоңойгон бала менен ата-эненин тарбиясын албай алардын мээримин көрбөй чоңойгон баланын айырмасы асман менен жердей эле болот го деп ойлойм.
Марат, 46 жашта, куруучу:
- Жакшы суроо бердиңиз, менимче мусулманчылыкта никесиз жашоого өтө катуу тыюу салынган. Бул биздин кыргыздын менталитетине туура келбеген терс көрүнүштөрдүн бири катары кабыл алынат. Азыр эч кандай никеде жок эле жашыруун жашап жаткан жаштарды кездештиребиз. Никесиз мындай жашоонун эртеңки келечеги жок деп эсептейм. Мына ушундай учурда никесиз балдар төрөлөт. Жанагы ар кайсы таштанды урналарга, ар кайсы үйдүн эшигинин алдына ташталган балдар да ушундай кесепеттин артынан келип жатпайбы. А, ташталган баланын убалы кимге, кыскасы баланын эртеңки бактысына балта чабышат. Ошондуктан мен мындай пикирге эч кошула албайм.
Жаныбек, 50 жашта, жеке ишкер:
- Ээ, иним, эми бул сурооңо эмне деп жооп берейин. Азыр өзүң жакшы билесиң мезгил өзгөрүп, адамдар кыйналып турган убак. Ким кандай жашоо өткөрүп жатат, аны менен эч кимдин деле тиешеси жоктой болуп калбадыбы, чынбы? Нике-пикеси жок эле эки аял алып деле жашап жүргөндөр канча дейсиң. Мына мен өзүмдү айтайын биринчи никедеги келинчегимден үч кызым бар. Келинчегим менен "эркек бала төрөбөйсүң" деп кер-мур айтышып азыр экинчи аялым менен никеси жок эле жашап жатам. Андан бир эркек балам бар. Аны биринчи келинчегим деле жакшы билет. Кыскасы экөө менен эле жашынакай жашап жатам. Иши кылып оокат-аш, кийим кечесинен кем кылбай багып алсаң болдубу. Ошондуктан менин айтаарым никеде жоктор деле жакшынакай бактылуу жашап күн өткөрүп жатышпайбы, ошол себептен нникеге туруп үйлөнүп баш кошуштун эч кандай зарылчылыгы жок деп эсептейм.
Замира, 57 жашта, үй кожейкеси:
- Эми менин айтайын дегеним, бул никесиз жашоо дегенди бир беткей эле карай берсек болбойт да. Кээ бир учурларда буга биз, ата-энелер да күнөөлүү болуп калган жагдайлар бар. Анткени эки жаш бири-бирин жактырып баш кошолу десе ата-энелер тарабынан караманча-каршы болгон учурлар бар. Анан эмне кылышат, экөө жашыруун жашап алышат. Ошондуктан ар бир ата-эне бойго жеткен уул-кыздарын "ал андай экен, бул мындай экен, алыс жер, алыс жерге турмушка чыкпа" дебей туура багыт бергенге милдеттүү. Мен ишенем ошондо гана туура багыт алган балдарыбыздын жашоо-турмушу бактылуу уланат деп. Туура, жаштык кезде ар кандай катачылыктар кетет. Кыскасы келин алып, кыз узатып, той болуп, никеси кыйылып бактылуу өмүр сүргөнгө нээ жетсин дегим келет.
Жумабү апа, 68 жашта:
- И-йа айланайын балам, чынында азыр ушундайлар көп. Заман, заман бузулду деп эле заманга шылтоолоп жатышат, заман бузулган жок адамдын пейили бузулду. Жаштардан ыйман-ынсап кетти. Мейли айлана-чөйрөбүз баш аламан болгону менен ар ким өзүн туура алып жүрсө болот да. Тээ илгери биз мындайды көргөн эмеспиз, капырай. Бир эле турмушка чыгып ушул кезге чейин чалым экөөбүз бактылуу өмүр өткөрүп келебиз. Балдарды өстүрүп, небере-чөбөрөлөрдүн маңдайына балпайган карылардан болдук. Ошондуктан балдарым, кыздарым айланайындар, ар кандай жеңил ойлуу ыпылас нерселерден алыс болуп жакшы жашоо өткөргүлө, өмүрүңөр узун болсун "Оомийин" деп карылыктын батасын бергим келет.