ru ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ky ky mn uk ru be ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ru ky ky ru ky ru ky ky tt ky ky ky ru ky ky ky ky kk ky ky ru ky ru ky ky ru ky ky ky kk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky tt ky ky ky mn tt myv ky ky kk ky ky kk tt ky sah kk kk krc ky ky ky ky ru ky ky ru hu ru ru ru ru ru ru ru bg ru ru ru ru ru ru ky ru fr ky ru fr ru ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ru ru fr ru mk fr ru fr ru ru fr ru fr ky fr ky tt ky ru fr ky ky ru fr ky fr ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ky ru ru fr hbs_cyr uk fr ru ky fr ky ce fr ky ky fr uk ru uk fr ky ky fr ru ru fr ru ce fr ky ce fr tt ky ky ru ru fr ky fr ru ru ru ru fr mn en fr myv fr ky ky fr ky uk fr ru ru fr ru ru fr ru kk fr ru ky fr ru kk fr ky fr ru ru
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
Кенже балдар жана мектеп окуучулары үчүн Кыргыз эл манасчысы, "Залкар манасчы" сыйлыгынын ээси, коомдук Манас академиясынын академиги Сапарбек Касмамбетовдун "Бала Манас баяны" менен "Аккула" китеби жарыкка чыкты.
чыгаан манасчыдан кенже балдарга белек
"Манас" эпосун өздөштүрүүнү баштоочулар үчүн китеп жатык тилде жазылган, ыңгайлуу окуу куралы катары кызмат кылат", - дейт китептин чыгышына демөөрчү болгон Жогорку Кеңештин депутаты Карганбек Самаков. Ал эми китептин баш сөзүн түзгөн профессор Батыйгүл Баячорованын айтымында, эпостун өзөгүнөн чыккан "Манастын жети осуятынын" төмөнкү эрежелеринин негизинде жаш муундарга тарбия, багыт берет.
- Анткени балдардын айлана-чөйрөгө, дүйнөгө болгон көз карашы, өнүгүүсү бала кезден калыптанары "Бала Манаста" баяндалат.
1. Эл-журттун ажырагыс бүтүндүгү жана бир жакадан баш, бир жеңден кол чыгарган биримдиги.
2. Улут аралык ынтымак, достук жана кызматташтык.
3. Улуттук ар-намыс жана атуулдук ариет.
4. Арыбас мээнет, алдыңкы өнөр-билим аркылуу бакыбат дөөлөткө умтулуу.
5. Гуманизм, айкөлдүк, кечирим-дүүлүк.
6. Табият менен таттуу мамиледе болуу.
7. Кыргыз мамлекетин чыңдоо жана аны көздүн карегиндей сактоо - бул осуяттарда камтылган принциптердин негизинде эл-жерин жан-дили менен сүйгөн, башка улуттарды урматтап сыйлаган, өз улутунун прогрессивдүү салт-санаасын, рухий адеп-ахлак кенчтерин өзүнө сиңирген, жалпы адамзаттык дөөлөттөрдү өздөштүргөн, демократиялык аң-сезимди алып жүргөн, улууну урматтап, кичүүнү ызааттаган, үзүлгөндү улап, чачылганды жыйнай билген, адамгерчиликтүү инсандарды калыптандырууда ушул эрежеге карап түздөлүп, манасчылык өнөрдү өстүрүү керек, - дейт Б.Баячорова.
Ошентип, окуя Манастын атасы Жакыптын арманы, энеси Чыйырдынын зары менен жөнөкөй башталат:
Дүйнө менен мал жагы
Кудай бала бергин деп
Карган кезде балам жок
Артымда калган караан жок
Иле турган ким болот?
Ак калпак кыргыз калкымды
Биле турган ким болот?
Кудай перзент бергин деп
Күндө үч убак зарыгат
Жакып жатып түш көрөт
Кудайым бала Манасты берет.
Кенже балдарга кенже китеп "Аккула"
Мындан бир нече жыл мурда, т.а. 2006-жылдарда газета беттеринде Сапарбек Касмамбетовдун "Аккула" чыгармасы жарыяланып жүргөндүгү көпчүлүк окурмандардын эсинде болсо керек. Аккула эпостогу Манастын минген аты. Манастын баатырдык тагдырына ылайык табылган.
Ак олпок ийип олкоюп
Сырттандыгы көрүнүп, - деп Аккула аты Манаска жарашканын көрөсүң. Аккула Манасты каалаган жерине учкан куштай зымырап жеткирип, найза сайса кошо омуроолоп секирип, кош бут менен тээп, душман менен кошо кармашкан. Бул ат жөнүндө Кыргыз Республикасынын Эл манасчысы, "Залкар манасчы" алтын медалынын ээси, Коомдук Манас академиясынын академиги Касмамбетов Сапарбек төмөндөгүдөй эскерет: "Лондондо Би-Би-Сиде кызыбыз Гулнара иштөөчү. Англияга 1995-жылы барып калдык. Ошондо Би-Би-Сиде "Манастын - 1000" жылдыгына карата илимий конференция кече өткөрүлдү. Улуу Британия өлкөсүнүн окумуштуусу, профессор Артур Хаттого менен жолугуп калдым. Ал "Манас" эпосунун Көкөтөйдүн ашынан толук вариантын англис тилине которуп, мектеп окуучуларына, жогорку окуу жайларына көлөмдүү тираж менен 1976-жылы китеп чыгарып таркаткан. Артур Хаттонун айтымында, Оксфорд аймагындагы Афингтон чебинин жанындагы Ак аттын эстелиги жана анын жакын жерине катарлаш ажыдаар дөңү деп аталган үч дөбө Манас окуясына байланыштуу окшойт. Британжон Манастын атынын эстелигин орноткон болсо керек. Азыркыга чейин Ак аттын эстелигине дайыма эл барып, көрүп сыйынып турат".
Муну уккандан кийин Сапарбектин ой чабыты түз эле Британжонго жабышты. Манастын чоролору ар улуттан чогулуп, арасында: ырчы, чоорчу, дарыгерлери болгон. Дарыгер чоросу башка улуттан эле. Аккула жарадар болгондо Манас дарыгер чоросуна "Аккуланы айыктырып, тукумун ал", деп тапшырат. Ал жарадар атты аттап, жөөлөп, кемеге салып олтуруп, кыскасы, өз өлкөсүнө алып барып айыктырып, баатырдык иштерине колдонуп, кийин ал өрөөндө жылкылар өстүрүлгөн аймак болуп калган.
Сапарбек Касмамбетов чыгармасында "Жарадар атты атайын чеп курдуруп, айланасына аң казып, суу жиберип, ажыдаар душман кол салбасын деп кайтартып, ак күрүчтөн жем берип", - деп сүрөттөп жазат.
Элдеги көркөм сөз казынасынын башаты болгон "Манас" жомогу аркылуу балдардын сөзгө түшүнүп сүйлөөгө, көркөм сөзгө кызыгуусуна, кыялдануусуна, гумандуулукка (ак пейилдүүлүккө), жакшы санаалаштыкка, адептүүлүккө, эрктүүлүккө, жоопкерчиликке, кыйынчылыкты жеңе билүүгө ж.б.у.с. сапаттар калыптандырылат. Ошондой эле алардын эркин ой жүгүртүү жана ар түрдүү чыгармачылыкка, тилдеги грамматикалык эрежелерди тактоого жөндөмдүүлүктөрү калыптанат.
Жаңы кылымдын башталышы менен өз эне тилибиздин негизги сөздөрүнүн маанисин, көркөм сөздүн мааниси эмнеде экендигин жаштарга үйрөтүүдө жаңы ыкмаларды колдонуу биздин милдетибиз. Көптөгөн окуучулар эпостогу сөздөрдүн маанисин кеңири түшүнбөгөндүктөн, үстүртөн окуп коюу менен чектелишет.
Кыргыздын лексикасы байыртадан түптөлүп, анда синоним, омоним, фразеологиялык сөздөр көп колдонорун көрүүгө болот. Мисалы, Манастын сүрөттөлгөн ыр саптарында: "Жолборс моюн бөрү кулак, жылдыз көз" - фразеологиялык сөздөр болуп, ошол учурда "жолборс, жылдыз, бөрү" деген зат атооч сөздөр сын атооч маанисине өтүп салыштырылат. Демек, салыштыруу, апыртуу манералар менен берилген мүнөздөөлөр, мейли буюмбу, адамбы, аны жогорку кооздук менен көркөмдөп көрсөтөт.
Ал эми "көөлөп" жеген талкандай деген сөздөр "көөлөп" айтылышы бирдей болгону менен, бирде көөлөп жеген талкан болсо, бирде казандын көөсүн, кернейди көөлөп болуп ар түрдүү маани берет. Демек, мындай бир нечелеген омонимдерди кездештирүүгө болот. "Жылма кабак", "кир кабак", "жолборс төш" ж.б. толуп жаткан фразеологиялык сөздөр, кыскасы, тилдеги грамматика менен байланыштыра талданат. Ыр саптары көптөгөн тизмектен турса дагы этиштер ырааттуу келтирилет.
Демек, эпос поэтикалык түзүлүшү менен өзгөчөлөнөт. Манастын сымбатында жолборско салыштыруу, бөрү деп карышкырга салыштыруу адамдык кайраттуу келбетин көрсөтүүдө. Биз көп колдонбогон "жорону" калың "таш жүрөк", териси калың деген мааниде. "Күрсү" баатырлардын колдонгон чокмор куралы. Ал эми "чулу" деген сөз уютулган катуу бекем буюмду айтат.
Манастын кийген кийминин салмагы "Атан төөнүн жүгүндөй". Мында төөнүн чоң толуп турган "Атан" мезгилин сүрөттөйт. Ошондой эле "Манас" эпосунда көпчүлүгүбүз этибар албаган керемет сөздөр бар.
Кара кыяк калың чөп
Бешикте балдар тыбырап, -
деген эле саптарга дүйнөнүн улуулугу менен сулуулугу батырылган.
"Манас" эпосунда аялдардын сын сыпаты, акылмандыгы терең сүрөттөлөт:
Шекерди көр, сөзүн көр,
Акылын көр, айды көр.
Кара жерге кар жааса,
Кардан аппак этин көр.
Жибекти көр, чачын көр,
Алманы көр, башын көр.
Жаздын кызыл гүлүндөй. ж.б.
Мына Айчүрөктүн ажары. Бул сүрөттөөдө көркөм салыштыруу жаратылыштын, кооз куштардын көркөмү менен түзүлгөн. "Манас" эпосундагы көркөм сөздүн мааниси ушунда. Демек, көркөм сөздүн колдонулушу менен адамдардын мүнөзү (образы), буюмдардын баасы, айбанаттардын келбети көркөмдөлүп түзүлгөн көркөм сөзгө маани берип, көңүл буруу керек. Ал эми "Манас" эпосунун сөздөрүн изилдөө кылымга тете.
Кыргыз Республикасынын улуттук жазуучулар союзунун мүчөсү, Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген мугалими, акын, драматург.
"Кутбилим", жањы саны... o кыргызча... o
email o архив o редакция
Парламент коом жана бизнестин кызыкчылыктары үчүн иштей баштады
Парламент и общество ищут пути…
Жогорку Кеңештин депутатына 7000 жумушчу кайрылды…
Бразилия - новый партнер Кыргызстана…
Жизнь, когда кости -
по 25 сомов за кг…
Кому на Руси, то есть, в KG жить хорошо?
Новая тема со старыми фигурантами
или особенности кыргызской политики
Вицелер парады же жумуртканы күздө санайбызбы?
"Единый Кыргызстан" ("Бүтүн Кыргызстан") един с Вячеславом Ханом?!
"Социалдык багыттагы" көбүртүлгөн өлкө бюджети
"Социально-ориентированнный" бюджет страны с воздушными цифрами
же өлкө казынасын кантип толтурууга болот?
или как можно пополнить бюджет страны?
"Я всем сердцем люблю мой Кыргызстан!"
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Токтогулдун милициясы ИИМдин буйругун аткарбагандыктан
Сотрудники милиции Сузакского района будут нести ответственность за утери табельного оружия
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Нобель сыйлыгынын лауреаттарынын жолугушуусунда доклад жасады...
Орустар алтын медаль беришиптир...
Кызык, эмне болуп жатат деги….?
Кыргызстандын жарандарына жасалган мыйзам ченемсиз эксперименттер
В Кыргызстане многие еще только ждут своего часа
Курманбек Салиевич Бакиев, тур ордуңдан, сот келатат!
"Мой курс - отстранить родственников президента от власти"
Курманбек Бакиев кимди мураскер кылып калтырат?
Кого Курманбек Бакиев назначит преемником?