ky en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ru hu ru tt ru ky ru ru ru ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky bg ky ru ky ky ru ru ru ky ru ky ru kk ru ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru tt ru ky ru ky ru
"Агым", 15.01.10 - 9-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
Академиктер, биякка деле кулак салсаңар!
"Илим чөйрөсүнө да жаңылануу саясаты зарыл"
XXI кылымдын негизги өндүргүч куралы - илим, билим тармагы экени калетсиз. Ошол эле маалда илим чөйрөсү башкы көйгөйлөрдүн бири катары саналат. Мындан улам, өткөн жылдын соңунда президент Курманбек Бакиев Кыргыз улуттук илимдер академиясынын
(КУИА) академиктери менен жолугушуп, көкөй кескен көйгөйлөр жана аларды чечүүнүн жол-жобосу туурасында масилеттешкен. Мына ушул маселенин тегерегинде экономика илиминин доктору, профессор Айылчы САРЫБАЕВ "Агымга" кенен маек курду.
- КУИА өзүнүн дүйнөнү дүңгүрөткөн аталышына карабастан, рынок шартында өз ордун таппай, экономикабыздын өсүшүнө өбөлгө түзө албады. Андыктан, мамлекет башчысы башкаруу системасындагы реформаларга жараша туура маселе козгогонун адилеттик үчүн айта кетүүбүз абзел.
Негизги көйгөй дагы эле илим кандидаттары жана докторлорунун саны менен чектелип калгандыгында болуп жатат. Бүгүнкү илим дүйнөсүнүн өлкө экономикасынын талабына ылайык негизги стратегиялык багыты аныкталган жок. Чакан республиканын экономикасына шайкеш келген илимдер академиясынын структурасын карап чыгуу кайрадан КУИАга жүктөлдү. Ага кошумча иретинде кандидаттык, докторлук диссертацияларды коргоо боюнча реформаны жүргүзүү Кыргыз улуттук аттестациялык комиссиясына (КУАК) милдеттендирилген.
Кыргызстандагы илимдин абалы илимпоздордун санынан эмес, алардын коомдогу ордунан көзкаранды. Кыскарта чапканда, КУИАны жаңылоо талапка ылайык. Мындай демилгени колдошубуз гана керек.
- КУИА - мурдагы СССР илимдер академиясынын составдык бөлүгү. Ал агездеги эң ири державанын астына коюлган дүйнөлүк илимий маселелерди чечүүгө ылайыкташтырылган. Биздин окумуштуулар ошол чоң көйгөйдүн кайсы бир тармактары боюнча иштеп келишкен. Илимий деңгээлден алып караганда, кыргыздын академиктери башкалардан кем калышкан эмес. Андыктан, академиктерибизди cыйлоо талапка ылайык. Бирок, илимдер академиясынын азыркы иши союздан бөлүнүп калган бойдон алдыга жылбай, алсыз, социалдык жана экономикалык терең кризиске батып, өлкө экономикасынын структурасына шайкеш келе албай калганы өкүнүчтүү.
Окумуштууларыбыздын басымдуу бөлүгү базар экономикасында өз ордун таап жанын бага албай, илгеркиче эле бюджетти караган бойдон отурушат. Анүстүнө, илим менен билим системасы да өз ара байланышын жоготуп койду. Натыйжада бу тармакка бөлүнгөн бюджеттик каражат эч пайдасыз талаага чачылып атканы жашыруун эмес.
Мамлекеттин өтө зор тышкы карызы жана дефициттүү бюджети бар. Салыктар кедей-кембагалдардын жон терисин сыйрыганга ылайыкташтырылганын эске алып, илим чөйрөсүндө жаңылануу саясаты жүргүзүлүшү талапка ылайык деп эсептейм.
- Биртоп илимий институттарды алдыңкы жогорку окуу жайлардын (ЖОЖ) курамына өткөрүп берүү маселеси коомчулуктун көңүл чордонунда. Буга оюңуз кандай?
- ЖОЖдордо деле абал чеке жылытарлык эмес. Окуу жайы көп, бирок сапаты талапка жооп бербейт дегендер андан арбын. Бир дагы окуу жайда (КРСУ менен кыргыз-түрк "Манас" университеттерин эсепке албаганда) кафедралар толук кандуу жогорку деңгээлдеги профессионал окутуучулар менен камсыздалган эмес. Мышык ыйлагыдай абал өзгөчө экономикалык адистиктер боюнча түзүлүп калды. Маселен, КУУнун Экономика жана финансы институтунда болгону экономика илиминин бир доктору жана онго жетпеген кандидаты эмгектенет. Бул Билим берүү жана илим министрлиги койгон талапка таптакыр жооп бербейт.
Л.И.Брежневдин убагында "Экономикалык билим - массага!" деген ураандын астында "Билим" коому уюштурулуп, көптөгөн жогорку деңгээлдеги профессионал мугалимдер завод-фабрика, колхоз-совхоздорго барып, экономиканын негиздери боюнча лекция окучубуз. Ошол мезгилде Кытай эл республикасы (КЭР) да "Экономикалык жана юридикалык билим - массага!" урааны менен мамлекеттик деңгээлде сабатсыздыкты жоюу иштерин алдыга койгон.
А биз Советтер Союзун кулатып тындык. Анын эң негизги жүйөсү, Америка жана башка Батыш өлкөлөрүнүн экономикасына тең келе албай калганыбыздан улам болгонун айтсак жарашат. Бүгүнкү күндө КЭР дүйнөдөгү эң ири экономикалык державалардын катарына кошулду. Анткени, Кытай бийлиги ири алдыда элдин экономикалык жана юридикалык сабатын жоюп, аларды рынок шартында кантип иштеш керек экенин үйрөттү.
- Сөзүңүзгө аралжы, экономисттер менен юристтердин көбөйүп кеткенинен бүгүнкүдөй кризиске тушуктук. Өнүгө албай атканыбыздын башкы себеби ушунда деген ойдо жүргөндөр арбын…
- Жеке мен буга кошулбайм. Тескерисинче, аталган адистиктердин көбөйүшүнө шарт түзүп, алардын сапатын жогорулатыш үчүн ошол эле илимдер академиясынын институттарын ЖОЖ курамына киргизүү абзел. Жыйынтыгында илимий иштердин ыргагы алдыга жылып, ошого жараша сапаттуу экономисттер менен юристтер жана башка адистер даярдалмакчы.
Анын үстүнө, кайсы адистикке барат, кайдан окуйт - ар кимдин өз иши эмеспи. Рынок заманында кайсы адистикке суроо-талап көп болсо, окуу багыты ошол нукта өнүгө берет. Базар экономикасынын жазылбаган мыйзамы ушундай. Буга кыргыз саясатчыларынын мээси жетпегени таңгалычтуу.
Дипломдуу экономисттер бирөөгө доомат коюп, бирөө жарымдан жалдырап нан сураган жок. Алардын аз же көп экенине өз алдынча бушайман болгон айрым дилетанттардын сөзүнө кирип, экономикалык багыттагы окуу жайларды жоюп жиберүү чоң катачылык. Тескерисинче, санын дагы арттырыш керек. Бу жаатта иш жүргүзгөн окуу жайлардын алыскы региондордо филиалдарын ачуу да заман талабы экенин эскерте кетем. Себеби, андай университеттер мамлекеттин бюджетинен эмес, студенттердин эсебинен финансыланып жатат да. Ал эми сапатка койгон доомат, албетте, туура. Бирок, сапат атаандаштыктын аркасында жакшырары турган иш. Атаандашы жок эле сапаттуу билимге жетебиз деген жөө жомок.
- Мамлекет башчысынын пикиринде КУИА илимий наам менен даражаны ыйгаруу укугун алдыңкы ЖОЖдорго өткөрүп бериш керек экен. Мындай кырдаал коррупциянын өнүгүшүнө өбөлгө түзбөйбү?
- Маектин башында экономика жана юридика тармагы илимпоздорго жарды экендигине токтолдук. Бизден 40-50 жылга алдыга кеткен Казакстандын Аль -Фараби атындагы мамлекеттик университетинде ушундай практика колдонулуп, кийин ал тажрыйбадан баш тартышты. "Акылдуу киши башканын тажрыйбасын пайдаланат, акылы жок өз башынан өткөрөт" деген кеп бар. Калганы окурман журтчулугуна түшүнүктүү го дейм…
Мен Турар Рыскулов атындагы Казак экономикалык университетинин чоң жана кичи диссертациялык кеңешине мүчөмүн. Ажерде чоң кеңеште кандидаттар менен докторлор диссертациялык иштерин эски системанын негизинде коргойт. Кичине кеңеште болсо экономика багытындагы философиянын доктору наамын алышат. Коюлган талабы, сапаты жагынан биринчи диссертациялык кеңеш же башкача айтканда, эскиче диссертацияларды коргоо алда канча айырмаланып турат. Азырынча Казакстан дагы бир эле илимий наам берүүгө даяр эмес экени бу чөйрөнү жакшы түшүнгөндөргө маалым. Мындан улам, Кыргызстан туурасында сөз козгоонун кажети жок. Ал жүзөгө ашса, даана башаламандык ошондо башталат.
Магистрлерди даярдоону да жөндөп өздөштүрө элекпиз. Алардын сапаты беш жылдыкты бүткөндөрдөн алда канча төмөн. Ал эми бакалаврлар жөнүндө сөз козгобой эле койгонубуз оң. Мунун негизги жүйөсү - окуу пландарынын туура эмес түзүлгөндүгүндө. Анын көпчүлүк бөлүгү "Манас таануу", "Кыргыз тарыхына" окшогон сабактарга толуп калган. Аны кайрадан карап чыгып, дүйнөлүк стандартка тууралабаса, дүйнөлүк деңгээлде сапаттуу адистерди талап кылган фирма, компания, банктар биздин бүтүрүүчүлөрдү жумушка албайт. Анткени, алар "Манас" эпосун сыйлаганы менен, аларга манас айткан адистердин кереги жок. Ири компания ээлерине акча таап бере ала турган күчтүү адистер абадай зарыл. Натыйжада жаш муундун убалына калып жатабыз. Бул жерде ЖОЖдордун анчалык деле күнөөсү жок. Аларга экономикалык өз алдынчалыкты кеңири берип, окуу пландарына көп кийлигишпей, кадимки рынок шартында иштөөгө мүмкүнчүлүк түзбөсө болбойт. Себеби, билим тармагы да бизнестин бир түрүнө кирет. Элге кызмат көрсөтүп, өз ара атаандашат дегендей.
Президенттин алдындагы КУАК эл астында али өз милдетин толук аткарып бүтө элек. Окумуштуулук наам менен даражаны ыйгаруу укугун ар бир окуу жайдын өзүнө өткөрүп берсек, анда алардын ар кимисинде өзүнүн диссертациялык кеңеши түзүлүшү талапка ылайык. Мындайда азыркыдай экономика боюнча эки диссертациялык кеңеш эмес, ондогон жаңы кеңештер "жаралат". Булардын иши мамлекеттик деңгээлдеги көзөмөлдөн чыгып калат. Анан кандай "сапатка" жетишерибизди элестетип көрүңүз.
Бүгүнкү күндө иштеп жаткан эки диссертациялык кеңеш табигый түрдө өлкөбүздөгү 30 доктордун тобунан түзүлгөн, бюджеттен бир тыйын албайт. Ага Казакстан, Өзбекстан жана Россиянын ири окумуштуулары да тартылып, эл аралык деңгээлде иш жүргүзөт. КУАК даярдап жаткан илимпоздор ички керектөөбүздүн ашып кетсе 20-30%ын гана камсыз кыла алат.
Окумуштуулардын сапатын арттыруу үчүн эки кеңешти бириктирсек, изденүүчүлөр менен аспиранттардын кезеги мурункудан эки эсеге узарып, өлкөгө керектүү илимпоз-экономисттерди даярдоонун темпи эки эсеге төмөндөйт. Жаңы түзүлгөн бир чоң кеңештин курамы баягы эле докторлордон болот. Сапат эч өзгөрбөйт. Сапаттуу илимпоз, сапатсыз илимпоз деген сөздүн өзү биздин кандидаттар менен докторлор үчүн кандай мазактоо жана шылдың экенин, алардын да анүчүн соттошуп абийирин, ар-намысын коргоого акысы бар экенин эске алыш керек да. Буга улай бир эксперт 15 доктордун ишин жокко чыгарып коюшу да чоң суроону жаратат. Кыскасы, Россия небак эле мындай практикадан баш тарткан.
Ири мамлекеттик чиновниктердин илимге умтулуусун кубаттамак турсун, бут тосконго аракет жасаган фактылар бар. Алсак, КУАКтын былтыркы жыйынында өзүн рынокту кыйын билген киши катары санаган бир менчик окуу жайдын физик ректору чиновник окумуштууларды ачык эле мазактап кирди. Мындай "эрдикти" душмандар гана жасашы мүмкүн.
Менин жеке пикиримде, бул эки кеңешти бириктирмек турсун, аларга көбүрөөк эркиндик жана жоопкерчилик берип, Ош регионуна да кошумча бирди ачыш керек. Республиканын бардык илимге суусаган жарандарына анын ээлеген кызматына, ишине, жашына жана жынысына карабай мүмкүнчүлүк түзүп беришибиз керек. Мына ошону демократиялык типтеги рыноктук экономикага ылайыкталган экономика боюнча илим саясаты деп айтабыз.
Нурканбек КЕРИМБАЕВ, e-mail:nurkan@vb.kg, тел.:38-67-19
кыргыз тилиндеги гезит "Агым"
email • архив • редакция
Эгемендүү, бирок эркин эмес
Кытай кыргыз ГЭСине кызыгар бекен?
Суу башы болгонубуз кайсы?
Жайлоо - белет алгандай театр беле?!
Жерде мунай, асманда Кудай!
"Илим чөйрөсүнө да жаңылануу саясаты зарыл"
Кызыл шапкечендер оңолмоюн коом оңолбойт
Каргайын десем жалгызсың, каргабайын десем…
Бара берсемби же пара берсемби?
Билимдин билиги чындап жануудабы?
Сыйлык да, сыймык да "Агымда"
"Ак калпак дайыма жанымда жүрөт"
КР эмгек сиңирген артисти Расул МАМАТКУЛОВ:
"Артисттерге аракеч болуу оңой"
Махабат рыцарынын туулган күнү
Адам өмүрүн кыйган зилзала, кылтакка илинген баңги "королу" жана талашка түшкөн Чернобыль апааты
Эсен болуп эстей жүр
Виталий мыкты европалык боксчу
Оорунун уяты жок, дарты катуусу гана бар
Канайымдардын тактысы жана бактысы
Аптадагы күндөрдүн лаззатка таасирлери