bg ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ky ky ky ky ky ky ky el ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ru ky ky ky ky kk ky ky ky ky tt ky ru hu ru ky ru mn ru ru ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky bg kk ru ru ru uk ru ky ru ky ru ky ru lez kk ru ky ru fr ky ru fr ru ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ru ru fr ru mk fr ru fr ru ru fr ru fr ky fr ky tt ky ru fr ky ky ru fr ky fr ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ky ru ru fr hbs_cyr uk fr ru ky fr ky ce fr ky ky fr uk ru uk fr ky ky fr ru ru fr ru ce fr ky ce fr tt ky ky ru ru fr ky fr ru ru ru ru fr mn en fr myv fr ky ky fr ky uk fr ru ru fr ru ru fr ru kk fr ru ky fr ru kk fr ky fr ru ru
"Назар", 22.09.09 - 6-бет: •
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
Тарых музейинде тил комиссиясы жалпыга маалымдоо каражаттарынын кызматкерлерин чакырып, жакшы жыйын өткөрдү. Келген ар бир журналистке Хусейин Карасаевдин толукталган "Орфографиялык сөздүгүнөн" бирден карматып, мындан ары элдин башын айлантпай, 1953-жылы кабыл алынган орфографиялык эрежелер боюнча туура жазып жүргүлө дегендей ишаарат кылды. Журналисттердин кудуңдаганычы. Бул журт калем сап менен китеп белек алса эле ыраазы.
Бирок, сырттагы ыраазы болгонубуз курусун. Ала койду бөлө кырккан "трагикомедия" залдын ичинде болду. "Кыргыз тилинин өнүгүүсүнө зор салым кошуп жатат" дешип, "Кыргыз туусу" менен "Эркин Тоону" эл күркөлөрдөн издеп таап, жантыгынан жата калып окуп жаткансып, КТР менен ЭлТРди кары-жашы дебей кастарлап, күнү-түнү өчүрбөй көрүп жаткансып, алардын журналисттерине кызыл папке, кызыл гүл беришти. Ал эми "Азаттык", "Би-Би-Си" баш болуп, "Ачык саясат", "Назар", "Кыргыз руху", "Аалам" төш болуп он чакты үналгы, гезиттердин журналисттерин куру калтырып, күлгө оонаган күчүктөй эле бозортту. "Кыргыз туусу" менен "Эркин Тоодогу", КТР менен ЭлТРдеги кызыл папкелүү болгон кесиптештерибизди куттуктап коелу деп жыйын бүткөндө таппай калдык. Көрсө тил комиссиясынын ишти "жыдытып" таштаганына ыймандуу кесиптештерибиздин беттери чыдабаса керек, жыйын бүткөнүн күтпөй эле жылып-жылып жым коюшуптур. Ташбоо Жумагуловдун жыт билги мурду зал ичиндеги аба жылымчы тарта түшкөнүн сезе койдубу-ал да ташмаңдап жаткан таскагын тымызын тизгиндей салып, алып баруучулугун Азимжанга (Ибраимов) арта салып, бир убакта ал да жылт берип жиберди.
Анткен менен жыйындын жакшы жактары көп болду. Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиясынын жооптуу катчысы, Х.Карасаевдин 60 миң сөздөн турган "Кыргыз тилинин орфографиялык сөздүгүн" 80 миң сөзгө чейин толуктап чыгарган редакциялык коллегиянын төрагасы, профессор Сүйүнбек Ибрагимов Жумагулов төрагасынын ашмалтайлыгын акырын жымсалдап, эл көп окуган эркин гезиттерди санап, алардын айрым журналисттеринин атын атап, кутун сүйүндүрүп, сөөгүн агартып өттү. Кантсе да Ташбоо Жумагуловго караганда алда канча интеллигенттүү, билими терең инсан да. Профессорлор Абак Биялиев, Нургалий Абдесов орто жолдо 5-6 жыл элдин башын айланткан орфографиялык жаңы эреже сөрөйдү эл өзү кабыл албай койгондугун, эми эски эрежеге кайра өткөндүгүбүздү жарыялап, ал боюнча айрым талаш жараткан суроолорго жооп беришти.
Билбеген көп нерселерибизди билдик. Тил мыйзамыбыз эмнеге эле тилин чайнаган чулдурча 20 жылдан бери тыңгылыктуу алга жылбайт десек, себептери түпкүрдө дешти. Ишти илгерилетчи өкмөт башчылар Жумагулов, Муралиев, Кулов, Танаев, Чудиновдор тил мыйзамына неге тышын салышат десе, алардын "накта" улуту ким экендигин дал ушул тарых музейинин ичинен уктук. Кудая тоб-бо?! Ушундай жыйын уюштуруп берген Ташбоо Жумагуловго ыракмат. Кызыл папкеден колтуктабасак да кызарган фактыларды колтуктап чыктык тарых музейинен.
Калыс сөздү акын-жазуучулар Шайлообек Дүйшеев, Мелис Абакиров, Жумабек Токтогазиев ж.б. айтышты. Акаев заманында Таластын губернатору Искендербек Айдаралиев, ага орун басар болуп идеологияны тейлеп жаткан ажонун көздөй балдызы Аязгүл Саркишева областтык Ак үйдүн капталындагы эмкананын 5 кабат имаратынын бетин жаптырып Акаевдин сүрөтүн илдиришип, анын астына Исхак Раззаковдун "Сен таза болсоң, мен таза болсом, коом таза болот" деген сөзүн "Азаттыктын" ошол убактагы кабарчысынын каршы болгонуна карабай, уялып-этпей эле Акаевдики деп жаздырып коюшкандыгын айтышты. Кийин ал паннодогу сөздөн "а" тамгалары өчүрүлүп, "Сен таз болсоң, мен таз болсом, коом таз болот" деп калганын эскеришип, эми болсо ажо К.Бакиевдин ар кайсы жердеги ошондой сүрөттөрүнүн алдына кытайлык ойчулдардын сөздөрү ыйгарылып жатканын мисал тартышты. Кыргыз тилинин эң башкы душмандары борбор шаар Бишкекте отураарын, тилге азыркыдай мамиле улана берсе улут, мамлекет жок болооруна жандары ачышты. Айтор, жыйында жылуу сөзгө караганда ачуу сөз арбын айтылды. Бирок, аны уккан, андан бир жыйынтык чыгарган комиссиянын кейпи болсо тиги. Элди сабаттуулукка үйрөтүп жаткан журналисттерди да иштеген гезитине карап баалаганына караганда, бул комиссия бир -эки жылда Х.Карасаевдин орфографиялык сөздүгүндөгү 80 миң сөздүн көбү Ак үйдүкү, калганы калыс сөз айтып келаткан оппозиция менен эркин гезиттердики деп бөлбөсө экен…
"Тилиме тибиртке чыгыптыр, апа?"
"Тилиме тибиртке чыгыптыр, апа?.."
Бала кезде тилиме тибиртке чыкса, ыраматылык апам ушинтип 3 жолу айттырып адал жаныбарга, 3 жолу айттырып арам жаныбарга каттырып ырым кылчы эле. Тибирткенин айыгышына ал ырым канчалык жардам берерин бир Жараткан өзү, анан апам билеттир.
Азыр болсо бүтүндөй улуттун тилине тибиртке чыгарып, 20 жылдан бери аны ырымдап айыктыра турган же президент, же өкмөт башчы чыкпайт. Көрсө, аларың деле таза кандуу улут эмес окшобойбу?
"Мамлекеттик кызматка мамлекеттик тилди билгендер алынганда гана мамлекеттик тил өнүгөт" дешет бирөөлөр. Экинчилер орус тили расмий тил катары колдонулуп жатканда кыргыз тилине жол ачылбайт дешет. Үчүнчү бирөөлөр мамлекеттин башына улут үчүн чындап күйгөн мекенчил инсан келгенде гана эне тил да, мамлекет да сакталат дейт. Бул пикирлердин бардыгынын айтылууга акысы бар. Ал эми аларды иш жүзүнө ашырууга тил комиссиясы эмес, дил кудурети, ага кошулуп саясий эрк керекпи дейм!
Абалың кандай, эне тил?
"ЖАЗУУЧУНУН ЧЫГАРМАСЫН БАЛАСЫ ОКУБАСА, НЕБЕРЕЛЕРИ ТҮШҮНБӨСӨ, АНДА КИТЕПТЕРИН ӨРТТӨП ЖИБЕРҮҮ КЕРЕК"
Азыркы учурда мамлекеттик тилибиздин абалы оорлоп турган болсо, мында да эң ириде коомдун деңгээлин кармап турган интеллигенттерибиздин, жазуучу-акындар, илимпоздор, мамлекеттик кызматкерлердин деңгээлинин төмөндүгүнө байланыштуу деп эсептейм.
Тил абалынын оорлошунун негизги себеби - мамлекеттик чиновниктерде. Алар орус тилинде анча-мынча оозеки сүйлөгөндү жана жазганды үйрөнүп алышып, кыргыз тилин жарытып билишпегени аз келгенсип, тилдин мамлекеттик деңгээлде иштешине бут тосуп келишүүдө. Ушуга байланыштуу бир мисал айтайын:
КР Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссияда иштеп жүргөнүбүздө Чынара деген кыз экөөбүз ал кураторлук кылган финансы полициясына барып калдык. Ал жерде жашы кырктарга таяп калган бир кызматкерге мамлекеттик тилди тапшырып коюшуптур. "Ээ, ушул тилиңер көңүлүмө тийди, менин өз ишим бар да... Тилге менин катышым деле жок, болгону кыргыз тилин жакшы сүйлөйсүң деп мага жүктөп коюшкан. Кыргызча жазмак түгүл, эч ким ал тил жөнүндө уккусу да келбейт".
Анан тигил жигит бизди ар бир кабинетке ээрчитип кирип, "мына кыргызча жазгыла, кыргызча сүйлөгүлө десе болбойсуңар, булар текшерип келишиптир", - деп бугун бир чыгарып алды. Ошондо "Жада калса отуруштарда кыргызча ырдамак мындай турсун, кыргызча сүйлөбөй калдык. Куттуктоолорду чын дилибизден кыргызча айтуунун ордуна орусча бир-эки сөз менен күңк-мыңк дейбиз да ичимдикти ышкыртабыз" - деп ички уйгу-туйгусу менен дагы бир мамлекеттик кызматкер бөлүштү.
Бул мамлекеттик кызмат чөйрөсүндөгү турмуштун бир кыпындай гана үзүмү...
Интеллигенттердин негизин түзгөн жазуучуларыбыз - биздин агартуучуларыбыз жөнүндө эмне дейбиз.
Ошол эле тил боюнча комиссияда иштеп жүргөнүбүздө атактуу жазуучу, Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыктын ээсинин кызы Улуттук банкта иштейт экен. Аны менен кыргызча жазууга өтүү жөнүндө сүйлөшүп жатсак, кыргызча таптакыр түшүнбөгөнү анык болду.
- Эгер эртең кыргызча жазып калсак кантесиз? - десем:
- Аа, Дордойго кетип калабыз да, - деп таптакыр камырабайт, - кыргыз тилинин Улуттук банкка кереги жок, андан көрө англис тилин билүү керек, - дейт.
- Кыргыз Республикасынын эң жогорку сыйлыгы - Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыкка татыган атаңыздын чыгармаларын окудуңуз беле? - десем:
- Жок, - деп жооп берди.
- Ал залкар жазуучунун неберелери кыргызча билеби? - десем:
- Билбейт, - деп жооп берди.
- Алда кокуй ай, - дедим ичим сыйрыла. - Бул эмне деген кордук, ай! Эмне деген шылдың! Атасынын эмне жазганын баласы билбесе, окубаса, анда ал китепти өрттөп жибериш керек,-деп ачууландым. Ал китептин кимге кереги бар, эгерде балдарына, неберелерине кереги жок болсо, анда аны ким окуйт?!
Жазуучунун кызы солкулдап ыйлады. Тил үчүн бизден кечирим сурады. "Мен Дордойго кетем деп тамашалап эле койдум", - деди.
- Өктөм Аширбаевна, машине даяр, - деп кыргызча сүйлөп калыптыр.
Мен да кубанып, ичим жылыды.
Бул мисалды келтирип жатканымдын себеби, кыргыз интеллигенциясынын өзөгүн түзүп жаткан ар бир жазуучу өзүнүн балдарын, неберелерин кыргызча окутуп, кыргызча тарбияласа кыргыз тили үчүн чоң кызмат кылган болор эле.
Замандын агымын сезбеген кээ бирөөлөр балдарынын кыргызча сүйлөй албаганына намыстангандын ордуна, "менин балдарым кыргызча билбейт, алар орусча окуп, тарбияланып калышкан," деп кубанып калышат али деле.
"Азыркы заманда китеп окулбай калды" деген пикир туура эмес. Болгону мурда китеп окубагандар азыр деле окушпайт. Китеп окуучулар дагы деле издеп жүрүп окуп жатышат.
Андай китеп окулбай калса "Гарри Потерди" дүйнөлүк окурмандар талашып окубайт эле да. Болгону, кыргыз тилинде кызыктуу китеп жазуу керек.
кыргыз тилиндеги гезит "Назар"
email • архив • редакция
Губернатордун "диалог аянтчасы"--темир курчоо
Санжар Кадыралиев буйрук менен өлтүрүлгөнбү?
БИЗ ЭМНЕ ҮЧҮН ЖАКЫР ЖАШАЙБЫЗ?
Ошондо Таттыбүбү, "мени бул жерден тезирээк алып кет, "-деп ыйлабадыбы
"Битта кадам артка жылмайбыз, жеримизди бермаймыз"
Венециядан биздикилер куру кол кайтышкан жок
Парламент коом жана бизнестин кызыкчылыктары үчүн иштей баштады
Парламент и общество ищут пути…
Жогорку Кеңештин депутатына 7000 жумушчу кайрылды…
Бразилия - новый партнер Кыргызстана…
Жизнь, когда кости -
по 25 сомов за кг…
Кому на Руси, то есть, в KG жить хорошо?
Новая тема со старыми фигурантами
или особенности кыргызской политики
Вицелер парады же жумуртканы күздө санайбызбы?
"Единый Кыргызстан" ("Бүтүн Кыргызстан") един с Вячеславом Ханом?!
"Социалдык багыттагы" көбүртүлгөн өлкө бюджети
"Социально-ориентированнный" бюджет страны с воздушными цифрами
же өлкө казынасын кантип толтурууга болот?
или как можно пополнить бюджет страны?
"Я всем сердцем люблю мой Кыргызстан!"
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Токтогулдун милициясы ИИМдин буйругун аткарбагандыктан
Сотрудники милиции Сузакского района будут нести ответственность за утери табельного оружия
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Нобель сыйлыгынын лауреаттарынын жолугушуусунда доклад жасады...
Орустар алтын медаль беришиптир...
Кызык, эмне болуп жатат деги….?
Кыргызстандын жарандарына жасалган мыйзам ченемсиз эксперименттер
В Кыргызстане многие еще только ждут своего часа
Курманбек Салиевич Бакиев, тур ордуңдан, сот келатат!
"Мой курс - отстранить родственников президента от власти"
Курманбек Бакиев кимди мураскер кылып калтырат?
Кого Курманбек Бакиев назначит преемником?