el en hbs_cyr ru ky hu ky tt en sv fr de de fr fr fr en en ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky cv ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky tt ky ky ky ky ky hbs_cyr uk ky ky ky ky ky ky ru ru
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
Манастаануу институтунун башчысы Топчубек Тургуналиев:
"Манас биз үчүн түбөлүк үлгү"
- Арыбаңыз, Топчуке. "Манас" бүт адамзаттын руханий улуу мурасы катары таанылып, эң кадырлуу эл аралык уюм ЮНЕСКОнун тизмесине киргизилгенине кандай баа бересиз?
- Адегенде ыраазычылыгымды айтайын. Биринчиден, эл аралык коомчулукка, анын бирикмеси ЮНЕСКОго, экинчиден, Кытай Эл Республикасына - "Манастын" түпкү мекенине, башкы ээсине жол бергени үчүн, үчүнчүдөн, элибиз чыгаан мекенчил уул-кыздарынан куру эмес ошол опол тоодой аракет кылып, эпопеябызды дүйнөлүк кадыр-баркка көтөрүү аракетин кылган көп ишкерлердин ичинен мен өзгөчө ЖК депутаты, чаарбаш мекенчил Карганбек Самаковдун салымын баса белгилеп ушул үч тарапка таазим кылам.
- Бул окуянын мааниси жөнүндө айтсаңыз?
- Дүйнөлүк деңгээлде Манас экинчи жолу даңазаланды.
- Биринчи жолу качан болду эле?
- 2003-жылы Кыргызстандын баатыры, айтылуу драматург, эпопеянын чакан көлөмдөгү китебин түзгөн Бексултан Жакиев агабыз "Манасты" оозеки чыгармачылыктын жалпы адамзаттык керемет үлгүсү деп ошол ЮНЕСКОдо каттаткан.
- "Керемет", "бүт дүйнөлүк материалдык эмес руханий мурасы катары ЮНЕСКОнун тизмесине киргизилди" дегендердин макамы кандай?
- Экөө тең бийик баа. Бирок экинчисинин орду артык. "Манас" адамзаттын уюткулуу улуу мурастарынын тобуна расмий киргизилди. Эпопеябыз мындан ары кыргыз мамлекетинин гана эмес, эл аралык тиги уюмдун да камкордугунда, корчоосунда, көзөмөлүндө болуп, аны дүйнө элдерине кеңири жайылтуу милдетин алуу болуп эсептелет. Бул максаттар үчүн ЮНЕСКО да аны каржылайт.
- И-и. Эми өз өлкөбүздүн иш-аракеттерине келели. Бул жагдайда абал кандай?
- Жакшы деп айтууга ооз барбайт.
- Бүгүнкү армандуу Кыргызстанда жакшыдан жаман миң эсе арбын. Бир да чөйрөдө "оо, жакшы!" деген иш жок. Бизде байлык, каражат көп. Бирок көбү мурдагыдай эле тонолуп, канабайрам болуп таланып, уурдалып кетип атат. Башкасын айтпайын, "Манаска", манастаанууга деп сурасаңыз да көп учурда сокур тыйын бөлүнбөйт. Таманың тешилгиче чуркап, Ак үй, Көк үй атангандарды далай кыдырып жүрүп, кээде күкүмдөй гана каражат табышың мүмкүн.
- Макул так айтайын. Алыска барбайлы. Кечээ, 2011-жылдын кулжа айынын 28инде, өтө кеч болсо да Жогорку Кеңеш "Манас" эпосу жөнүндө" деген атайын мыйзам кабыл алган. Бул мыйзам деле аткарылбай жаткан сансыз мыйзамдардын катарына кошулду. Анча-мынча беренелери гана чала-була күчүндө.
- Кайсы беренелери чала болсо да күчүнө кирип, кайсылары аткарылбай тунжурап жатат?
- Ал мыйзамдын негизинен үч башкы талабы бар. Биринчиси, "Манасты" өз өлкөбүздө, башка элдердин арасында кеңири жайылтуу. Экинчиси, манастаануу билимин терең өздөштүрүү, манастаануу илимин өркүндөтүп, сапаттуу, жаңы, бийик деңгээлге чыгаруу. Келеркиси, кыргыздын, бүт адамзаттын улуу мурасын көздүн карегиндей сактоо, бурмалоолордон, атайын суук колун салгандардан коргоо.
- Ушул үч ой-максаттарды, талаптарды кеңири баяндасаңыз?
- Кеңири жайылтуу бүт дүйнөнү коё туруп, өз элибизге да кеңири боло элек.
- Эмне кылуу керек эле?
- Бир катар жол-жоболорун айтайын. Эпопея качан, кандай шарттарда кеңири жайыла баштайт деген суроону кабыргасынан коёлу. Качан? Улуу-кичүү, албетте өзгөчө жаш муундар "Манасты", манастаанууну окуганда. Жок дегенде үлгүлүү бир вариантын, бир китебин. Кечээки, бүгүнкү деле жогоркулардын жүзүнөн бири эпопеянын бир китебин ачты бекен? Окуду бекен? Ай, күмөнүм бар. Бул мааниде маңкурттук, кайдыгерлик аларды бүгүн да каптап турат.
- "Манасты" билүү, өздөштүрүү үчүн кандай шарттарды түзүү зарыл дейсиз?
- Эң оболу үй-бүлө, бала бакчадан баштап, окуу жайлардын баарына кыргыз, орус, өзбек мектептерде (алардын жалпы саны 2004), атайын орто окуу жайларда (125) манастаануу билимин берүү абзел.
- Жогорку окуу жайлардачы?
- Аларга (52) былтыркы окуу жылдан бери манастаануу сабагы кирген.
- Дагы кандай муктаждыктар бар?
- Эпопеянын үлгүлүү классикалык түрлөрүн, таланттуу сапатта кара сөз менен, ыр менен түзүлгөн китептерди бери дегенде 50, мүмкүн, 100 миң нуска чыгаруу, бекер же арзан баада таркатуу. Мамлекет бул ишти колго алалек. Т.Мураталиевге ("Турар" басмасынын башчысы) окшогон, "Манас" дегенде жанардай жанган азаматтар гана өз аракети менен, өз чөнтөгүнөн чыгарып, эпопеянын айрым түрлөрүн таркатып атат.
- "Билим берүү абзел" дедиңиз. Сабак өтө турган мугалим-адистер барбы?
- Жок. Билим берүүнү бутуна тургузуу үчүн беш миңдей адис керек. Ушул күнгө чейин мугалимдерди даярдоо өкмөттүн оюна да келген эмес. Биз өз демилгебиз, өз аракетибиз менен И.Арабаев атындагы университетте Манастаануу институтун былтыр түздүк. Эки курста студенттер окуп атат.
- Алар кандай кесипке ээ болушат?
- Үч багытта бардык окуу жайларда манастаануу боюнча мугалим боло алат. Экинчиси, изилдөөчү, колунан келсе окумуштуу дагы бир - элдик оозеки чыгармалардын көөнөрбөс үлгүлөрүн, эң оболу "Манасты", башка эпостордун сапатын аныктоочу эксперт, баалоочу адистигин алат.
- "Кеңири жайылтуу" дегенге дагы эмне кирет?
- "Манас", "Эр Төштүк" жана башка улуу чыгармалар боюнча көркөм кинолорду, анимациялык, мультипликациялык фильмдерди тартуу, үлгүлүү түрлөрүн башка тилдерге которуу, республикалык, эл аралык талкууларды, илимий конференцияларды байма-бай өткөрүү өтө маанилүү. Илимпоздорду даярдоо, өстүрүү да чоң түйшүк. "Фольклортаануу", "Манастаануу" илимдерине бир шифр берилди. Эми доктордук иштерди да жактоого мүмкүн болду.
- Бул талап, шарттардын арасында эң башкы орунда эмне турат?
- Менимче эң оболу мамлекеттик бийлик башчыларынын "Манаска" мамилеси 180 градуска өзгөрүү зарылчылыгы биринчи орунда.
- Үч талаптын дагы бири - "Манасты" ар кандай бурмалоолордон, кыянаттык менен суук колун атайын салгандардан коргоо, сактоо дедиңиз. Бурмалоолор, кыянаттык жөнүндө айтсаңыз?
- Акыркы 80-90-жылдын ичинде "Манаска" үч ирет чабуул болду.
- Өткөн кылымдын 30-40-жылдары "Манасты" жазганы үчүн К.Тыныстанов, Е.Поливанов анан соң З.Бектенов, Т.Байжиев куугунтукталган. "Улутчул" деген доомат менен биринчиси атылган, үчүнчүсү-төртүнчүсү соттолуп, түрмөгө түшкөн, кара сөз менен түзүлгөн китеп "Манас" өрттөлгөн.
Экинчи чабуул 1952-жылы болгон. Фрунзеде конференция өткөрүлүп, Кремлден атайын тапшырма болуп, "Манаска" тыюу салуу керек деген ой менен Климович, Боровков ж.б. жанталаша аракет кылган. Эпопеяга "элдик эмес", "панисламдык", "пантүрктүк" деп кара мөөр басуу далалаты күчтүү болгон. Буга чейин казактын "Кабландысына", өзбектин "Алпамышына" азеринин "Деде Коркудуна" дагы бир нече эпосторго жалган жалаа менен тыюу салынган. Кезек биздин "Манасыбызга" келген.
- "Манасты" кимдер коргоп, кимдер сактап калган?
- Топ жарып, эпопеябызды "элдик эмес" деп дөөдүрөгөндөргө тайманбаган, чечкиндүү кайрат менен каршы чыккан улуу бабабыз, атактуу Болот Жунусалиев болгон. Элестетип көрүңүз, коммунисттик диктатура күчөгөндөн күчөп турган чакта чоң борбордун адамына каяша айтуу өтө коркунучтуу эле, саясый куугунтук, түрмө турган алдыда. Болот бабабыздан кийин чыгаандардын жоон тобу К.Маликов, Т.Сыдыкбеков, Б.Керимжанова, ал кезде А.Токомбаев да ж.б. катуу турган. Дагы бир улуу адам, казакка да, кыргызга да кыраандык кызмат кылган Мухтар Ауэзов болгону белгилүү. Булардын ыйык арбагына биз түбөлүк таазим кылышыбыз керек.
- Ошол жылдагы күрөш эмне менен бүткөн?
- "Манас" элдик чыгарма, калктын калың катмары эчен миңдеген жылдар бою кулак төшөп, асырап келген улуу мурас" деген ата-бабаларыбыз жеңген.
- "Бүбү Мариам жазган" деген "Айкөл Манас" китебин пайдаланып, "гениалдуу", "чыныгы классика" деп жайсаңчылар жарыялап, кыргыздын ыйык мурасына кол салышып жүрөт. Бул - шизофрениялык алдастоо абалда жазылган дөөдүрөк. Мунун артында чоң капчыктуу эл аралык уюмдар турат. Биздеги башкы идеологу - К.Иманалиев, депутат.
- Буларга эмне үчүн жол берилип атат?
- Э-э, бүгүнкү кыргыздын шалтурук, шөмтүр бийлигинин мамлекеттик так идеологиясы жок, Батыштын массалык маданиятына улам чыланып бараткан өлкө, башаламандык, көп учурда анархия үстөмдүк кылып аткан мезгил. Ошондуктан ар кандай топтор, алардын арасында кыргыз улутуна, анын эң ыйык жандүйнөсүнө каршы чыккандар тайраңдап жүрөт, өкүлдөрү бийликте да бар.
- "Кыргызстандын так мамлекеттик идеологиясы жок" дедиңиз. Эмне бизге идеология боло алат?
- Байыркынын байыркы доорунан бери, карт тарыхтын узак жолунда кыргызды кыргыз кылып келаткан руханий улуу мурастарыбыз бүгүнкү-эртеңки Кыргызстанга да адашпас жол көрсөткөн өчпөс шамы, улуу ой-максаттардын уюткусу "Манаста".
- Теңдеши улуу баатыр, үлгүлүү айкөл, мамлекеттик улуу ишмер, стратег, мекенчил Манас ишке ашырган улуттук ой-максаттар:
кытай, калмактар кырган, кырылгандан калган, кор болгон, "кыргыз эли жок болсун, бири-бирин таппай калсын" деп туш тарапка айдалган кыргыз тектерин, урууларын жыйнаган;
душман тепсеп турган Ала-Тоо аймактарын боштондукка чыгарган;
Кээде ынтымагы жок, чабышып турган кырк уруу кандык чакан мамлекеттердин башын бириктирип, конфедеративдик улуу бирикме мамлекет түзгөн. Мындай улуу ишмердик Манастын гана колунан келген.
- Бул ой максаттардын бүгүн-эртең бизге тиешеси барбы?
- Тоону томкоро турган, ойду омкоро турган бир миллиондой кыргыз бүгүн 50-60 өлкөлөрдө жүрөт. Мамлекет татыктуу турмуш кура турган шарт түзүп, алар Кыргызстанга кайра келе турган жол ачуу абзел. Эпостогу чачылганды жыйноо деген көйгөй бүгүн да бар.
Мекен дегенге эл, жер кирет. Акыркы эле 20 жылдын ичинде биздин ыйык жерлерибиз кошуна өлкөлөргө сатылып, берилип кетти. Келечекте аларды кайтарып алуу зарыл дейм. Мына боштондукка чыгаруу деген.
Сасык саясатчылар кыргыз улутунун биримдигине шек келтирип, түштүк-түндүк деген бузуку картаны көтөрүп, уруу-уруу, атүгүл урук, үй-бүлө топторуна чейин бөлүп салды. Мындайларды мыйзам менен катуу жазалап, улуттун биримдигин кайрадан камсыз кылуу тарыхый зарылчылык. Мына Манастын 40 уруу кандыктарын бириктиргенинин мааниси.
- Ушундай идеология, саясат болот деп ишенесизби?
- Ишенем. Кыргыз келечекте да аман болсун, бар болсун дегенден башка жол жок!