uk ky en en en en en en ru ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ru ky ru hu ru ky ru ky ru tt ru ky ru ky ky ru ky ru mn ru ky ky bg ru ky ru ky ru ky ru mn ru tt ru ru ru hbs_cyr ru so en en en en en en en en en ru
"Чыңгыз Айтматовду кыргыздын туусу десем жаңылбайм"
(Уландысы. Башы өткөн сандарда)
1995-жыл Бириккен Улуттар Уюмунун атайын чечими менен Эл аралык "Манастын жылы" деп жарыяланды. Муну далилдөө үчүн канчалаган аракет, эмгек кетти. Кытай Эл Республикасынын ошол кездеги төрагасы Цзянь Цземиндин жардамы менен Кытайдын байыркы летописттерин таап, Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн 2200 жылдыгын дагы БУУнун чечими аркылуу эл аралык деңгээлде белгиледик эле. Мына ушул эмгектердин баары акыркы 5 жылда текке кетти. Себеби Бакиевдин Мадумаров баш болгон идеологдору "2200 жылдык деген бул миф, утопия. Бул Акаевдин тапканы" деп да чыгышпадыбы. Менимче Айтматов жазган маңкурттар дал ушулар. Керек болсо "Манас" эпосун дагы жокко чыгарышты. Булар кыргызга жакшылык кыла турган адамдар эмес. Анткени, өз элинин байыркы тарыхын жокко чыгарган немелерди башкача атоо мүмкүн эмес иним. Ошол эле Исхак Раззаковго болгон мамиленин эле бир көрүнүшү бул. Бакиев өзүнөн башка эч нерсени көргөн адам эмес. Ошондуктан Кокон хандыгын алып келели деп аракет жасабадыбы. Керек болсо Башмыйзамга норма киргизип, баарын Максим уулуна карматпадыбы. Анткени анын башынан бери сүйүп окуган жалгыз гана китеби бар болчу. Ал Төлөгөн Касымбековдун "Сынган Кылыч" романы. Эми образын карасаңар, ошол чыгармадагы кадимки Кудаяр хандын эле дал өзү. Бул менимче кокустук эмес. Анын канында ойногон эски хандыкка кайтуу кыялы бар.
- Аскар Акаевич, Сиздин пикириңизди уккандан кийин менде бир суроо пайда болду. Курманбек Бакиев бир кезде Сиздин айланаңызга жаңыдан пайда болгондо анын адамдык касиетин сезген жок белеңиз. Эгерде Сиз ошондо туура баа бергенде кыргыз эли азыркыдай абалга кептелбейт беле деген ой да…
- Адилет иним, эми туурасын айта турган болсок, ар бир адам өзүнчө табышмак да. Ошон үчүн бабаларыбыз айткан да, "эгер адамды сынагың келсе колуна эң биринчи бийлик бер" деп. Анын сыңарындай бир кезде жаныңда байкалбагансып эле жүргөн адамдын жан дүйнөсү бийликтин чокусуна бармайынча көрүнбөйт тура. Төмөнкү тепкичте турганда өзүнүн жан дүйнөсүн катып, жасалмалап турат экен да адам деген. Негизи эле адам баласы ушундай жаратылган окшобойбу. Бардык мамлекетте, бардык доордо ушундай эле болуп келген. Бул биринчиси. Ал эми экинчиден, бая башында айтып кеткендей түштүктөн чыккан кадрларды көтөрүш керек эле. Мен үчүн башкы максат, түштүк-түндүктүн деңгээлин бириктирүү болчу. Өзүңөр билесиңер, түштүктөн менин убагымда канчалаган кадрлар өсүп чыкты. Ал эми Бакиев башкарган беш жыл ичинде түштүктөн кайсы лидер өсүп чыкты Бакиевдин инилеринен башка? Айтып бере аласыңарбы? Жалаң гана инилерин кыргыздар тааныды. Жаныш, Байыш дейби, дагы башка инилеринин өзүм билемдигин, зордугун көрдү го. Ал эми Максими болсо өзүнчө орган түзүп, параллелдүү премьер-министр болуп албадыбы. Булардан башка бир жаңы кадр өсүп чыктыбы түштүктөн? Бирөө да өсүп чыккан жок республикалык деңгээлге. Мен бийликте турганда идиреги бар кадрлардын бардыгын улуу-кичүү дебей сыйлап, көтөрүп келдим. Өзүңөр билесиңер, ыраматылык Апсамат Масалиевич менен мамилебиз абдан эле татаал болгонуна карабастан, Турдакун Усубалиевич экөө менин убагымда кандай сый көрүштү? Экөөн тең көзү тирүүсүндө сыйлап калалы деп мамлекеттин камкордугуна алдык. Эми эски малдын көзүндөй болуп, урматтуу аксакалыбыз Турдакун Усубалиевич жүрөт азыр. Аксакал ылайым жүздөн ашсын. Ал киши биздин маңдайыбызга тутуп кармаган жалгыз аксакалыбыз. Жакшы камкордукка алыш керек. Ал эми, Апсамат Масалиевич болсо көзү өтүп кетти. Жаткан жери жайлуу болсун. Ал киши республиканы башкарып турганда мен бир жарым жылча Борбордук Комитетте илим, билим боюнча бөлүм башчы болуп иштеп калдым. Ошол кезде ал кишиге оюбузду тартынбай айта алган 2-3 эле адам бар болчубуз ошол жерде. Ар кандай маселелер боюнча оюмду ал кишиге түз айтып жүрүп жакпай калган жайым бар эле. Анан ал киши айтты: "Аскар Акаевич, сиз саясий кызматка даяр эмес экенсиз" дегенинен "Болуптур, эгер Сизге жакпай калсам анда кетейин, мен өзүм келген эмесмин, өзүңөр алып келгенсиңер" деп илимдер академиясына вице-президент болуп которулдум. Кийин деле бул киши менен көп жерден көз карашым келишпегенине карабай, Турдакун Усубалиевич бүт парламентти жетектеп, оппозициянын ана башы болуп жүргөнүнө карабастан, ал экөөнө бир жолу дагы таш ыргыттырган жокмун. Экөөн тең эл шайлады, Жогорку Кеңештин депутаттары болушту. Атайын машине берип, Ысык-Көлдөн квартира бердик. Ал эми Исхак Раззаковго мамилемди жакшы билесиңер. Ал кишинин сөөгүн Москвадан алып келебиз дегенде ыраматылык Апсамат Масалиевич каршы чыккан. Буга Күлипа Кондучалова эжебиз өзү күбө. Сурасаңар айтып берет. Бирок ал кишинин каршылыгына карабай сөөктү алып келдик. Ошентсе дагы "Жоону чапса эл чапты, аты калды Манаска" дегендей кийин түштүктө айтып жүрүшпөдүбү, "Исхак Раззаковдун сөөгүн Масалиев алып келген" деп. Анысына деле макул болдум. Эмнеси болсо да алып келдик. Бул эл үчүн керек. Акаев, Масалиев үчүн эмес да туурабы иним? Ошого карабай өткөнгө таш ыргытууга жол берген жокмун. Ал эми Бакиев эмне кылды? Биз тууралуу эмнени гана ушактатып, эмнени гана жаздырган жок. Бирок Кудай Таала калыс да. Аягы ушундай болуп бүттү. Ошон үчүн эң ириде адамдык сапатты өйдө коюш керек.
- Жазуучу Казат Акматов өзүнүн эскерүүсүндө "Аскар Акаевди президенттикке Чыңгыз Айтматов көрсөткөн" деп айткан экен. Чыны менен эле ошондойбу?
- Эң алды менен бир аз кошумчалап коеюн. Чыңгыз Айтматов бул- кыргыздын туусу десем жаңылбайм. Ал киши кыргыз үчүн Манастан кийинки орунда турган улуу адам. Менин ал кишиге болгон мамилемди жакшы билесиңер. Мен ал кишини эч качан Чыңгыз Төрөкулович деп да айтчу эмесмин, Чыңгыз ага деп кайрылчумун. Ал киши Европадан келгенде дайыма өзүм барып аэропорттон тосуп алып, эки-үч күн жанында жүрчүмүн. Менин Чыңгыз Айтматовго кылган мамилем улуу адамга жасалган мамиле эле. 1999-жылы өзүңөр жакшы билесиңер, ал кишинин 70 жылдыгын май айында белгилегенбиз. Себеби, ал кишинин туулган күнү декабрда болгондуктан ал учурда өзүнүн үй-бүлөсү менен гана тосчу. Чыкем өзү жаз мезгилин, Ысык-Көлдү абдан жакшы көрөр эле. Ошондуктан күн жылыганда май айында Чолпон-Атада өткөрдүк. Быйыл июнь айында каза болгонуна 2 жыл болду. Аны Кыргызстанда эскерген да жоксуңар. Ал эми Россияда болсо биринчи канал атайын фильм тартыптыр. Мен дагы барып эки саатча эскерип бердим. Кыргызстанга келишип материал чогултайын дешсе "Айтматовдон башка дагы проблемаларыбыз толтура" деп коюшуптур. Аны угуп алып "кыргыздарга Манас менен Айтматовдун дагы кереги жок болуп калган турбайбы" деп абдан кейидим.
Ал эми жанагы сен айткан сөз боюнча мен дагы ошондой уккам. Бирок, чындык андай эмес. 1990-жылы борбордук бийликтин күчү кетип, ар бир республика өзүнчө маселе чечип калган. Горбачев болсо такыр кызыкпай калган. Мен да сөз уктум, "Чыңгыз Айтматов Горбачевго барып "Акаев туура келет" деп сунуштагандан кийин депутаттар шайлашыптыр" деп. Бирок андай эмес. Ошол мен шайлангандан кийин бир айдан кийин Горбачевго Москвадан жолугушуп мени куттуктап, өзү таң калган "президент болуп калыпсың" деп. Ага чейин Горбачев менен СССР Жогорку Советинде депутат болуп, курч маселелерди, айылдын көйгөйүн, малчылардын, тамеки эккен дыйкандардын абалын парламентте тартынбай айтып жүрүп, жакшы тааныш болуп калгам. Ошондогу парламенттеги активдүүлүгүмдүн аркасы менен элге таанылып калган элем. Ошону көргөн демократтар мени тандап чыгышып, шайлап алышпадыбы. Ага чейин жалаң гана илим менен алпурушуп, непубличный адам элем да. Кээде гана академиянын президенти катарында партиянын конференция, пленумдарында сүйлөп калганым болбосо. Менин президент болуп шайланышыма дагы негизги инициаторлор ошол демократтар болгон. Себеби, парламентте 105 депутаттан турган демократиялык кыймыл негизги ролду ойноду. Алар дагы бир чечимге чукул келишсе керек. Мага кечинде телефон чалышты Москвага "эртең шайлоо" деп. Себеби мен СССР Жогорку Советининин сессиясына барып, ошол жерде кечинде академик Самарскийдин үйүндө Бермет кызым экөөбүз конокто болчубуз. Анан мен айттым: "Кантип барам, самолет жок болсо?" десем, болбой эле "Келесиң, келбесең экинчи Кыргызстанга киргис кылабыз" дегенде кой анда, чатак экен деп аэропортко жөнөдүм. Себеби Ошко түнкү рейс учмак. Аэропортко барсам менин тагдырыма Бишкекке кете турган самолет кечигип калыптыр. Анан эле узатып барган депутаттар бири сумкамды, бири өзүмдү сүйрөй чуркашып, жүрүп жаткан самолетко отургузуп салышты. Анан багыма жазылган экен, шайланып калдым. Негизги чындык ушундай болгон. Мен жанагы сөздөргө жооп кайтарган да жокмун. Себеби, менин Айтматов аксакалга жасаган мамилем өзгөчө болчу. Азыр деле мурда кандай урматтасам дагы деле ошондой пикирдемин. 2005-жылы ал киши Европадан биринчилерден болуп чыкты, "Кыргызстанда накта демократиялык революция ишке ашты. Мына, буйруса диктатордон кутулдук, эми демократияга жол ачылды" деп. Эми жарыктык кишинин мүнөзүндө интеллигенциянын өкүлдөрүнө тиешелүү кемчиликтер бар эле. Бул сапат көбүндө эле бар. Негизи бул нерсе деле кеп эмес. Мен үчүн мурдагыдай эле улуу адам, улуу жазуучу бойдон калат ал киши. Чыңгыз ага жөнүндө убактысы келгенде бир жакшы китеп жазсам деген оюм бар. Өткөндө дагы бул жактагы поклонниктери өзүнчө бир кино тартып жаткан экен, ал жерге дагы барып, бир топ эскерип бердим ал кишини.
кыргыз тилиндеги гезит "Алиби"
email • архив • редакция
"Мени эч кандай негизи жок кызматтан кетирди"
Кыргыз саясатындагы Санчо Панса
Кыйкырсаң кызыл шапкечендер келет, анан азабыңды берет
Кайсы мамлекетте жашап жатабыз?
Алмамбет Шыкмаматов, Мамлекеттик каттоо кызматынын төрагасы:
"Добушту бурмалайм деген жетекчи оңбой калышы мүмкүн"
Мыйзамдын бийлиги үстөмдүк кылалабы?
"Жетекчилердин улуттук сезиминин жоктугу - эне тилге болгон мамилесинен билинет"
"Чыңгыз Айтматовду кыргыздын туусу десем жаңылбайм"
Батышта техниканын күчү менен адамдарды маңкуртка айлантабы?
Таппасаң сыйпалап кал, кысталактыкы десе
Өнөрүң болсо өргө чап!
Warning: include(../../ohkaptal.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/alibi/10/0903_9.htm on line 34
Warning: include(../../ohkaptal.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/alibi/10/0903_9.htm on line 34
Warning: include() [function.include]: Failed opening '../../ohkaptal.htm' for inclusion (include_path='.:') in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/alibi/10/0903_9.htm on line 34
Warning: include(../../rec_art/0_rec.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/alibi/10/0903_9.htm on line 34
Warning: include(../../rec_art/0_rec.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/alibi/10/0903_9.htm on line 34
Warning: include() [function.include]: Failed opening '../../rec_art/0_rec.htm' for inclusion (include_path='.:') in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/alibi/10/0903_9.htm on line 34
Warning: include(../../news/0_art.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/alibi/10/0903_9.htm on line 34
Warning: include(../../news/0_art.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/alibi/10/0903_9.htm on line 34
Warning: include() [function.include]: Failed opening '../../news/0_art.htm' for inclusion (include_path='.:') in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/alibi/10/0903_9.htm on line 34