hu ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ky en sv fr de de en fr sv en fr fr de fr es nb fr de en en sv de ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk ru ru ru
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
Ойлоп табуучу Сагын Жекишева:
"Акактай тунук фарфор чыгарсак..."
Сагын Жекишева техника жаатында ойлоп табуучулардын арасындагы жалгыз аял. Ал КРСУнун өнөр жай жана жарандык курулуш кафедрасынын профессору жана жергиликтүү сырьенун негизинде фарфорду иштетүү технологиясы тармагындагы изилдөөчү жана ойлоп табуучу. Эмгеги Кыргызстанда жана Россияда патенттелген. Ал ондогон мамлекеттик жана эл аралык сыйлыктардын ээси. Алсак, Кыргыз Республикасынын Ардак грамотасы, Эл аралык кадрлар академиясынын "Илимге сиңирген эмгеги үчүн" Алтын медалы, Будапешттеги генийлердин бүткүл дүйнөлүк биринчи олимпиадасынын медалдары, Түштүк Кореядагы "Дүйнөдөгү ойлоп табуучу аялдар" эл аралык көргөзмө-конкурсунун лауреаты, ал жактан алтын, күмүш жана коло медалдарын алып кайткан. Украианадагы Ойлоп табуулардын жана жаңы технологиялардын "Жаңы доор" YIII эл аралык салонунда ойлоп табуулар үчүн дароо үч алтын медалга ээ болгон. Жакында ага Бүткүл дүйнөлүк интеллектуалдук менчик уюму (ВОИС) тарабынан Алтын медаль ыйгарылды. Сыйлыкты тапшыруу аземинен кийин Сагын Жекишева айымга жолугуп, ага суроо узаттык.
- Сагын айым, республикабызда окумуштуу аялдар көп, ал эми ойлоп табуучулардын ичинен аялдар саналуу гана болсо керек?
- Туура айтасыз, чынында илимдин ар бир тармагында окумуштуу кыз-келиндерибиз жүздөп саналат. Ал эми медицина, химия, тамак аш, жеңил өнөр жай тармагында ойлоп табуучу саналуу гана айымдар бар. Техника тармагындагы ойлоп чыгаруу чөйрөсүндө, мактангандык болбосун, мен жалгызмын.
- Негизинен чыгармачыл, окумуштуу айымдардын турмуш жолунда тоскоолдуктар, келишпестиктер, көрө албастыктар көп кездешет эмеспи, бул жагынан Сиздин тагдырыңыз кандай болду?
- Ооба, менин турмушумда да бир топ кыйынчылыктар болду. Жолдошумдан эрте ажырап, балдарымды жалгыз чоңойттум. Менин ишим эксперименттерге, ар кандай лабораториялык изилдөөлөрдү жүргүзүүгө байланыштуу болгондуктан, ар кайсы жерлерде күн-түн дебей иштедим, бирок, "көөдөндүн кири кетсе, көңүлдүн кири кетпейт" дегендей, көңүлүңдү айныткан окуялар да болбой койбойт экен, алардын баары артта калды. Мени ушул кезге чейин таң калтырган бир окуя жөнүндө айтып берейин. А. Акаев президент мезгилинде докторлук диссертациямды коргоонун алдында, Кыргыз улуттук университетинде кафедра башчысы болуп иштечүмүн. Бир күнү кечинде ректор чалып: "Эртең Ак үйдүн сүйрү залында Сиздин диссертацияңызды угушат экен, саат 10до ошол жерге келиңиз" - деди. Мен, "бул жакта же докторантурада окубасам, же изилдөө иштерин жүргүзбөсөм, кандайча менин илимий ишимди угушат" - деп таң калып, таң атканча сар-санаа болуп чыктым. Көрсө, кимдир-бирөөдөн тоголок кат түшүптүр, анда "бизде фарфор өндүрүшү болгон эмес, ага сырье да жок, анан эле Жекишова деген неме "фарфор чыгарам деп" жар салып атат" деп жазылган экен. Ал президентке жетиптир. Техника тармагындагы "мен" деген окумуштуулар чогулуптур. Бири маселени түшүнүп суроо берсе, көпчүлүгү түшүнбөй эле суроолорду берип, эзишти. Кат ээлери менин эмгегимди жокко чыгаргылары келишкендир, бирок мен бардык суроолорго илимий-эксперименттик далилдер менен "ташка тамга баскандай" жооп кайтардым. Көп өтпөй А. Акаев чакыртып, кабыл алып: "Сиздин илимий эмгегиңиз бизди канааттандырды, менин Сизге тапшырмам бар, жакында Түркия менен Кытайдын президенттери келет, биз аларды чапан, камчыларыбыз менен таң калтыра албай калдык. Сиз фарфордон улуттук колоритти чагылдырган белек жасаңыз" - деди. Мен "Кытай фарфордун атасы болсо, аларга жаккандай жасаш кыйын го" - деп бүшүркөдүм. Бирок тапшырма берилди, аны аткарганга каражат да бөлүндү. Аларды алып, Россияга жөнөп кеттим, бир айдын ичинде фарфорду иштетип, акактай тунук фарфор карапасын жасадым. Суриковдон сүрөтчүлөрдү жалдап, Манаска Каныкейдин нан сунуп турган учурун чагылдырып, алтын тамгалар менен "Кыргыз калкынан Кытай элине" деп жаздырып, бүтүрүп келдим. Эмгегим жетекчилик тарабынан жактырылып, чет өлкөлөрдүн башчыларына белек болду. Ошентип, көрө албастардын жазган ушак каты мени бир чети түйшүккө салса, бир чети чыгармачылык шыгымды ойготту.
- Техника жаатында илимий иш жүргүзүү көптөгөн изил­дөөлөрдү, сыноолорду талап кылат эмеспи, ошолор туу­расында айтып берсеңиз.
- Албетте, илимдин жолу - татаал жол, кыйынчылыктар болду. Ал кездеги кыйынчылыктарды азыр эстесем ошол иштерди чаалыкпай жасаганыма таң калам. Москвадан Плеханов атындагы институтту бүтүрдүм, кандидаттык, докторлук иштеримди да Россиядан коргодум. Илимий иштеримди негизинен Россияда изилдедим. Бирок чыныгы окумуштуу бир бет алгандан кийин, аны сөзсүз аягына чыгарат. Техника жаатындагы илим өзүнчө бир дүйнө, улам бир тажрыйба, изилдөө бүткөн соң, дагы бир кең дүйнө, мейкиндик ачылгансып, артында андан да ажайып дүйнө тургансып, кызыктыра берет. Мен окумуштуулуктан ойлоп табуучулукка кызыгып өтүп кеткенимди да ошол илимдин сырдуу дүйнөсү менен байланыштырам. Ал кезде (союз маалында) борборубузда айнек заводу бар эле, ошондо жолдошум жетекчи болуп иштеп калды, анда керамика цехи бар болчу, ага баш бага калып жүрүп, фарфор иштетүү идеясы оюма келген. Ошол убакта геологдор "ушул дагы бир кен болушу керек" деп, беш-алты килограмм аппак таш алып келип калышты. "Тагдырдын тай күлүк ташы" мага кулагандай эле болду. Ошондон баштап, фарфорду иштетүүнүн үстүндө түйшүктөнө баштадым. Бул иш чынында эле оңойго турган жок. Ушул фарфор иштетүү боюнча чейрек кылымдан бери изилдөө иштерин жүргүздум, эми аягына чыгардым деп турам. Алгач ал ташты Россияга алып барып, анын ар бир элементи боюнча лабораториялык изилдөө жүргүздүм.Таштан фарфор иштеп чыгаруу илимий түйшүктүү эмгектен тышкары, өндүрүүдө ары татаал, ары кол жеткис нерселерди талап кылат. Алсак, таш 1300-1400 градус Сде эрийт (суу 150 градуста кайнайт), андай температураны камсыз кылыш үчүн аябагандай чоң көлөмдөгү газ сарп кылынат. Ошондон улам көпчүлүк изилдөөлөрдү Россияда, Өзбекстанда жүргүзүүгө туура келди.
- Сиз - окумуштуусуз, техника илимдеринин докторусуз, ошол илимий ишиңиздин табуучулукка да тиешеси барбы?
- Албетте, тиешеси бар. Менин илимий ишим негизинен керамика өндүрүшү боюнча. Кандидаттык, докторлук иштерим да Кыргыз Республикасындагы минералдык сырьелордун негизинде керамика материалдарын иштетүүгө багытталган. Бул боюнча бир топ изилдөө иштерин жүргүздүм, илимий, теориялык жактан да, практикалык жактан да чоң тажрыйба топтодум. Ошол иштер ойлоп табуучулук жаатында улантылды. Образдуу айтканда, бул илимий ишти "А"дан баштап "Я"га жеткиргендик, башкача айтканда, кварц-серицит ташын ар тараптан изилдеп, өндүрүштө жасалышын иштеп чыгып, патенттештирүү, өндүрүшкө киргизүү болуп саналат.
Өзүм эс тарткандан техника жаатында орустар менен иштешип, кыргыздын улуттук колоритиндеги артыкчылыктарга анча маани бербептирмин. Ошондо кыргыздын маданиятынын байыркы экендигин, анда ушунчалык көркөмдүк менен назиктик жуурулушканын, иштөөдө өтө кылдаттык талап кылынарына ынандым. Карапага оюу жасап жатып, башынан аягына чейин колду көтөрбөй оюу чийүү кыргыз чеберлеринин гана колунан келерине сыймыктандым. Ошол күндөн баштап, кытайдыкынан да тунук акактай фарфор чыгарсак деген тилек менен түйшүктөнүп келатам.
- Тилегиңиз ишке ашчудайбы?
- Ишке ашырууга неге болбосун. Жалал-Абад облусундагы Аксы районунун Жаңы-Жол деген айылында - Жеңижоктун мекенинде кыз-келиндер упа катары колдонуп жүргөн упа таш бар. Бул ташты изилдегенде анда 60% жаратылыш фарфору бар экендиги маалым болду. Бул эң орчундуу кен байлык болуп эсептелет.
- Ойлоп табууларыңызды өн­дүрүшкө киргизүүгө тоскоолдуктар болуудабы?
- Тоскоолдуктан мурда, бизде азырынча шарт жок, ташты иштетүү абдан чоң температураны талап кылат, алгач кендин (таштын) арасындагы пайдасыз нерселерди бөлүп салып, пайдалуу бөлүктөрүн көбөйтүү багытында иштеш керек, андан кийин фарфор өндүрүүгө өтүү мүмкүн.
- Андай шарттын жоктугунан улам Сиз ойлоп тапкан фарфорлор Кыргызстанда өн­дүрүлбөй калабы?
- Иштетүү үчүн дагы эле капчыктуу инвестор керек. Мен жакында Орусиядагы өзүбүздүн эле кыргыз бизнесмен ошол жерди сатып алыптыр, ал жерге инвестиция алып келип, иштетет экен деген жакшы бир жаңылык уктум. Эгер андай болсо, өндүрүштү баштоого неге болбосун, ал бардык жагынан ишке киргизүүгө даяр, ташты иштетип фарфор жасоо Россияда жана биздин республикада патенттештирилген. Фарфорду иштетүүнүн мекени Кытайга эмгегимди атайын жибергем, ал эмгегим коло медалга татыды. Чындап эле инвестиция тартылып, ишке кирип кетсе, азыр Франция, Бразилиядан энергетика тармагына алынып келип жаткан изоляциялоочу материалдар, фарфор электр изоляторлору, медицина жана техника тармагында колдонулган техникалык керамикалар, курулуш тармагындагы керамика өзүбүздөн чыгарылмак. Жыйырманчы кылымдын эң баалуу материалы - бул керамика. Эгер бул өндүрүштү өзүбүзгө киргизип алсак, анда республиканын экономикасынын өсүш деңгээлин өтө жогоруламак.
- Маанилүү маегиңизге ыраазычылык билдиребиз.