ru ky el cs uk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky uk ky ky ru
"Аалам", 23.10.08 - 7-бет: Полит-элита...•
"Суу - алтындан да кымбат.
Кыргызстандын суу ресурсу - анын улуттук байлыгы"
Кайсы доорду гана албайлы, Борбор Азиянын тарыхында суу маселесине көңүлкош караган мезгил дегеле болгон эмес .
Суу проблемасы кечээ - бүгүн эле эмес, эзелтен көтөрүлүп келаткан маселе. Турдакун Усубалиевдин 1998-жылы жарыкка чыккан "Вода - дороже злата. Водные ресурсы Кыргызстана - это ее национальное богатство" деп аталган китебинде да суу проблемасы боюнча олуттуу маселе көтөрүлгөн. 2004-жылы Т.Усубалиедин демилгеси менен Жогорку Кеңеш "Суу ресурстарын жана объектилерин пайдалануу боюнча" мыйзам кабыл алган.
"Биздин тышкы көйгөйлүү маселелерибиздин бири - суу фактору болуп калды… Өкмөт бул маселе боюнча өлкөнүн узак мөөнөттүү позициясын иштеп чыгууга тийиш. Бир жагынан биздин өлкөнүн улуттук таламдары, экинчи жагынан региондогу туруктуулук корголууга тийиш. Бизге чектеш өлкөлөр менен кызматташтыктын жана кооперациянын натыйжалуу механизмдери каралууга тийиш. Эл аралык суу укугун жана топтолгон тажрыйбаны тез арада иликтеп чыгуу зарыл".
Президент К. Бакиевдин 2008-жылдын 17-октябрындагы Кыргызстан элине Кайрылуусунан
Кыргызстандын суу ресурстарын пайдалануу боюнча Улуттук стратегиясы.
Сууну пайдалануудагы Кыргызстандын табигый укугу
Кыргызстан өзүнүн конституциялык укугунан толук пайдалана албай, СССР Мампланынан мурасталып калган көндүм түшүнүккө дале болсо жетеленип келатат. Мурдагы түшүнүк боюнча Кыргызстандын суу ресурстарын бөлүштүрүүдөгү негизги артыкчылык Өзбекстан менен Казакстанга берилип келген. Себеби ал республикаларда пахтачылык менен күрүч өстүрүүнү өнүктүрүү максаты бар эле. Ал кездеги ири, бирдиктүү мамлекетте Орто Азия республикаларынын сугат аянттарын, өнөр жайынын жана калкынын керектөөлөрүн суу менен тегиз камсыз кылуу маселеси коюлган. Мындай саясаттын негизинде көптөгөн жылдар бою Кыргызстандын суу ресурстарынын 80 пайызы коңшу мамлекеттер тарабынан эч бир акы төлөнбөстөн пайдаланылып келатат.
Маанисин жоготкон ал принцип азыркы учурда деле коңшуларыбызга жагып жаткандыгы көрүнөт. Өзбекстандын жана Казакстандын жетекчилери Кыргызстандын конституциялык укугу бузулуп жаткандыгын көрмөксөн болуп коюшту. Ушундай саясаттын негизи катары алар биздин профессионал эмес эксперттерибиз менен бирге Борбор Азия мамлекеттеринин суу ресурстары бүткүл Борбор Азиянын жалпы менчиги болуп кала турган маселени козгоп, аймактын суу ресурсун башкара турган бирдиктүү органды түзүү идеясын көтөрүүдө. Алар өздөрүнүн кызыкчылыгын гана көздөшүп, Кыргызстандын кызыкчылыгы менен эсептешкиси келбей жатат. Биз, кыргызстандыктар, өзүбүздүн укугубузду коркок билишибиз бар сыяктуу чечкиндүү көтөрө албай, алакушту атынан атабай турабыз.
Ташкентте жайгашышы ыктымал болгон бирдиктүү органга Кыргызстандын суу ресурстарынын бардыгын, анын ичинде ирригациялык-энергетикалык мааниси бар суу сактагычтарын, көлдөрүн, мөңгүлөрүн, бардык дарыя куймаларын, суу сактоочу тилкелерин кошуп, аларды жөнгө салуу, сууну бөлүштүрүү, лицензия берүү, учет жана көзөмөл кылуу милдетин кошо берүү жагы сунушталууда. Ал эле эмес, 2010-жылга чейин 1981-жылы СССР Мампланы жана суу чарба министрлиги тарабынан бекитилген Орто Азия республикаларында сууну пайдалануу принциптери кошо берилгени турат.
Маселенин мындай коюлушу Кыргыз Рсепубликасынын Конституциясына, "Суу жөнүндөгү" мыйзамына карама-каршы келет. Бул жерде суу ресурстарын пайдалануу боюнча эл аралык нормалар бузулууда, ал норма боюнча тигил же бул өлкөнүн аймагындагы суу ресурстары ал мамлекеттин өзүнүн менчиги болуп саналат. Андагы биздин коңшуларыбыз өткөн мезгилдеги принциптерди азыркы заманга алып келип, Кыргызстандын кызыкчылыгына атайылап эле көз жумду мамиле кылып жаткандай туюлат. КРнын конституциялык укугу Борбор Азия мамлекеттеринин 1992-жылдын 18-февралында Алма-Атада кабыл алынган Казакстан, Кыргызстан, Тажикстан, Өзбекстан, Түркмөнстан Республикаларынын аймактын бардык суу ресурстарын биргелешип пайдалануу жана коргоо боюнча кызматташуу жөнүндөгү макулдашуусу аркылуу бузулуп олтурат.
Бул макулдашуунун 1-статьясында "Аймактын суу ресурстарынын жалпылыгын жана бирдиктүүлүгүн эске алып, тараптар аны пайдалануу жана рационалдуу пайдаланууну көзөмөлгө алууну камсыздоо жоопкерчилигинде бирдей укукка ээ болот" деп жазылган.
Ачык айтканда, бул статья коңшу өлкөлөргө Кыргыз Республикасынын суу ресурстарын кичи дарыя куймаларына чейин көзөмөлдөөнүн жана өзүнүн кызыкчылыгында пайдалануунун чексиз конституциялык укуктарын берип жатат. Бул статьяны Кыргыз Республикасынын суверенитетин бузуу катары кароого болот. Бул жерде статьяны макулдашууга киргизген кыргыз- чиновник эксперттердин бул документти даярдоодогу жана аны кол коюуга катышуудагы компетентсиздигин олуттуу түрдө айыптоого алуу керек. Бирок, ал биздин мамлекетибиз эгемендүүлүккө жаңы гана ээ болгон мезгил, биздин өз ара жакын- тууганчыл мамилебиз али бекем кезинде кабыл алынган убак эле. Өз ара мамиленин мындан ары өнүгүшүндө мурдагы документти азыркы абалга ылайык жана республикалардын укугун так көрсөтүү менен иштеп чыгуу керек эле.
Коңшу өлкөлөрдүн жетекчилери Кыргызстандын суу ресурстарын "трансчегаралык" жана "мамлекеттер аралык" деп эсептеп жатышат.
Чегаралык, эларалык жана улуттук дарыя деген эмне?
Эң ириде бул маселе боюнча эларалык-укуктук адабияттарга кайрылып көрөлү: "Дипломатиялык сөздүктө" мындай деп жазылган: "Чегаралык дарыя бул мамлекеттик чегара өткөн дарыя, бир мамлекетти экинчи мамлекеттен бөлүп турат жана дарыя жээги коңшу мамлекеттердин аймагынын бир бөлүгү болуп эсептелет. Азыркы эларалык укук боюнча, чегаралык дарыяларга мамлекеттин укугу мамлекеттик чегара тилкесине чейин жайылтылат, башкача айтканда, чегаралык дарыядагы мамлекеттин аймагы дарыя жээги менен дарыядагы чегара аймагы болуп эсептелет".
"Чарбалык жагынан алганда чегара дарыялары коңшу мамлекеттер тарабынан, эгер атайын макулдашуу болбосо, чегара тилкесине чейин гана пайдаланылат".
"Эларалык дарыялар деген бул эларалык мүнөздөгү суу жолдору, башкача айтканда, алардын ортосундагы суунун жасалма куймалары, бир канча өлкөлөрдүн аймагы аркылуу агып өткөн жана эларалык кеме жүргөн дарыялар".
Эларалык дарыянын укуктук тартиби боюнча жээктеги мамлекеттердин макулдашуусу менен, айрым учурларда кызыкдар мамлекеттердин ортосунда түзүлгөн келишимдин негизинде аныкталат. Эларалык дарыянын кээ бир участкалары тиешелүү жээктеги мамлекеттердин карамагында, алардын ээлигинде болот .
Эми эларалык дарыяларды пайдалануу проблемалары менен алектенген окумуштуу-юристтердин эмгектерине көңүл буралы:
"Эл аралык дарыя деп кеңири мааниде алганда бир мамлекеттен көбүрөөк мамлекеттин аймагынан агып өткөн дарыялар эсептелет. Эларалык дарыялардан айырмаланып, улуттук дарыялар бир мамлекеттин аймагында жайгашып, башка мамлекеттердин кызыкчылыгын жактабайт".
"Эларалык дарыя мамлекеттер ортосундагы чегара катары кызмат кыла алат. Дарыя бир участокто эларалык болуп, башка жеринде ички дарыя болуп кала берет". Эгер мамлекеттик чегара бир жээктен гана өтсө жана дарыя башка мамлекеттин алкагын кесип өтпөсө, анда ал чегаралык да, эларалык да болуп эсептелбейт, анткени ал толугу менен бир мамлекеттин аймагында жайгашкан.
"Эгер дарыя өзүнүн куймалары менен кошо эки же андан ашык мамлекеттин юрисдикциясында турса же алардын чегараларын бөлүп турса, эларалык деп аталат".
Эларалык укуктун алкагында эки түрдүү дарыянын айырмасы эки топко бөлүнөт:
1) Улуттук дарыялар. Алардын бардык проблемалары бир жактуу чечилет.
2) Эларалык дарыялар. Алардын проблемары көпчүлүк учурда эл аралык тартипте чечилет.
Окумуштуулардын бул айткандары эларалык дарыялар жөнүндөгү макалаларда, эларалык дарыяны өнөр жай, айыл чарбасында пайдалануунун укуктук маселелеринде каралган.
БУУнун комиссиясынын негизинде дүйнөнүн 214 бассейнинин 148и эки өлкө аркылуу агып өтөт. Калган 62си төрт же андан көп өлкөлөр аркылуу агып өтөт. Мисалы: Дунай дарыясын пайдалануу боюнча 14 мамлекет, Нигер - 10, Конго - 8, Рейн - 8, Замбези -8, Амазонка - 7, Меконе - 6, Брахмапутри -4, Ганганы 4 мамлекет пайдалануу келишимин түзгөн.
Кыргызстандын бардык чоң- кичине дарыялары Кыргызстандын аймагында жайгашкан. Республикага бир да дарыя, бир да булак Өзбекстандан, Казакстандан, Тажикстандан агып келбейт. Кыргызстандын аймагында Нарын дайрасы - 807 км, Чүй - 380 км, Талас - 200 км, Кара-Дарыя - 160 км ж.б. агат.
Ошентип биздин дарыялар өзүбүздүн Кыргызстандын аймагында эле калыптанат, башкача айтканда, өзүбүздүн улуттук дарыялар болуп эсептелет. "Трансчегаралык" болуп биздин дарыялардын суутогунун бир кичинекей өзөгү биздин чегарадан агып, коңшу өлкөгө агып өтөт. Бул учурда да артыкчылык Кыргызстанга берилиши керек. Эларалык укуктук китепте, трансулуттук суу - бул жер үстүндөгү же жер астындагы суу, бир өлкөдөн агып, анын чегарасында калыптанган суу, "трансчегаралык сууну" пайдалануу коңшу өлкөлөр тарабынан келишимдин негизинде пайдалануу жолдору менен чечилиши керектиги белгиленген.