ky ky mhr ky ky ky ky ky bg ky ky ky mn ky ru hbs_cyr ky mn bg kk hbs_cyr bg ky ru ru kk ky ru ky ru ky ky ky mn be ky ky ky xal uk ru ru ru ky ky en ky en ky en ky en ky ky en ky en ky en ky en ky en ky en ky en ky en ky en ky en ky en ky en ky en ky en ky en ky en kk en ky en ky en ky en ky en ky en kk en ky en ky en ky en ky en ky en ky ky en ky ky en ky en ky en ky en ky en ky ky en th en en it jbo fr en en fr ceb en en en en sv fr de de fr fr fr sv en fr en ja fr de fr es nb fr de en en sv de de fr en fr it fr de en ky ru ky fr ru ru en fr fr hu ky en
Камсыздантыруу калк үчүн өтө зарыл
Бүгүн, 3-август күнү Ош шаардык мэриясында турак жайларды өрттөн жана табийгый кырсыктан сактоо үчүн милдеттүү камсыздандыруу боюнча жыйын болуп өттү. Ага Ош шаарынын биринчи вице-мэри Саипжан Турдуев, шаардагы баардык мекеме-ишканалардын жетекчилери, аймактык кеңештин төрага, төрайымдары, “Мамлекеттик Камсыздандыруу уюму” ачык акционердик коомунун Ош шаары жана Ош облусу боюнча филиалынын өкүлдөрү катышты. Биринчи вице-мэр Саипжан Турдуев баардык мекеме-ишканалардын жетекчилерине камсыздандыруу боюнча каттуу талаптарды коюп, кийнки жыйынга жыйынтыктуу келгиле деген тапшырмаларын берди.
Шаардын аймагында жайгашкан турак жайлардын саны жалпы 56593, алардын ичинен 2017-жылдын август айынан баштап бүгүнкү күнгө чейин камсыздандыруу полисин алгандардын саны 9446, башкача айтканда 16,7%ды түзөт. Ал эми июль айында 672 турак жай камсыздандырылып, алардын 192си (согуш ардагерлери, I, II- топтогу майыптар) 100% акысыз, 55 үй (III-топтогу майыптар) 50% төлөм менен камыздандырылды.
Эске салсак,  2016-жылдын 28-январында мамлекеттик камсыздандыруу уюмунун түзүү боюнча жумушчу жыйын өткөн. Жыйында мамлекеттик камсыздандыруу уюмун түзүү жана турак-жайды милдетүү камсыздандыруудан өткөрүүнүн жол-жобосу талкууланган. Мамлекеттик камсыздандыруу уюму 50 миллион сомдук уставдык капитал менен түзүлгөн. Анын алкагында, айыл жергесиндеги турак-жайлар жылына 600 сом, ал эми шаардагы турак-жайлар 1200 сом төлөө аркылуу кырсык болгон учурда айыл жергесиндеги турак-жайлар – 500 миң сом, шаардагы турак-жайлар 1 миллион сомго чейин каражат алууга жол ачылган. Коомдогу ар кандай талаш-тартыштардан кийин бул тууралуу мыйзам күчүнө кирген.
Турак жайды камсыздандыруу үчүн айылдыктар жылына 600, шаардыктар 1200 сом төлөйт. Ал эми кырсык болгон учурда айыл жергесиндеги турак-жайлар 500 миң сом, шаардагы турак-жайлар 1 миллион сомго чейин каражат алууга жол ачылат.Бул нерсени элге ойдогудай жеткиргенде көпчүлүк келишим түзмөк. Калк турак-жайды камсыздандыруу менен кырсык болгон учурда компенсация алууга мүмкүнчүлүк алат. Анан кырсыкка учурагандарга кепилденген акча каражаттары тезинен берилмек. Турак-жайды камсыздандыруудан өткөрүү жарандардын кызыкчылыгын камсыздоо максатында жүргүзүлүүсү тийиш. “Турак жайларды өрттөн жана өзгөчө кырдаалдардан камсыздандыруу” деп аталган Мыйзамды ишке ашыруу үчүн атайын мамлекеттик камсыздандыруу уюму түзүлгөн. Демек,ыкшоолукка жол жок. Аракет,аракет жана аракет керек. Калкты ынандыруу зарыл.
Мыйзамда бир топ критерийлер бар. Ага ылайык, үйдүн пайдубалы талкаланса, жалпы берилчү суммадан он пайыз, пол 15 пайыз, дубалынын ичи көчүп түшсө 30 пайыз, эшик жана терезелер талкаланса 15 пайыз, тосмолор бузулса он, чатыры бузулса да он пайыз, сырткы шыбагы көчсө он пайыз төлөнөт. Ал эми үйдүн баары бузулса 100 пайыз, мисалы шаарда бир миллион сомго чейин, айыл жеринде 500 миң сомго чейин берилет.
Турак жай башка максатта колдонулса, аскердик, террордук, ар кандай көтөрүлүштөрдүн же дагы башка уруштардын натыйжасында талкаланса төлөп берилбейт. Ошондой эле камсыздандырууга кирбеген кырсыктардан улам жабыркаса же жарандар атайын бузса акча берилбейт.
Авто жана турак жайды милдеттүү камсыздандыруу боюнча көп сөз болууда. Кыргызстандын ар бир жараны билиши керек болгон бул иш тууралуу кенен маалымат беребиз.
Камсыздандыруу – экономикалык мамилелердин бир түрү. Ал табигый жана башка кырсыктардын кесепетинен келип чыккан зыяндын ордун толтуруу үчүн төлөнүүчү каражат. Камсыздандырууда эки тарап болууга тийиш. Анын бири – акча фондун түзүүчү жана пайдалануучу уюм, экинчи тарап – ошол фондго белгиленген төлөмдөрдү төлөп камсыздандыруучу юридикалык жак же жеке адам. Уюм менен камсыздандыруучунун ортосундагы мамиле келишимдин негизинде түзүлөт. Камсыздандыруу ыктыярдуу жана милдеттүү болуп эки түргө бөлүнөт. Биринчи түрү камсыздандыруучунун өз демилгеси менен, экинчиси өлкөнүн мыйзамдарынын негизинде ишке ашат.
ЕАЭСке кирген өлкөлөрдүн арасында Кыргызстанда гана автоунааларды, турак жайды милдеттүү түрдө камсыздандыруу жок. Биримдикке кирерде аткарылууга тийиш болгон милдеттенмелердин катарында бул ишти киргизүү бар болчу.
Атайын мыйзамдар чийки даярдалган деп коомчулук арасында катуу талкууга алынган. Катуу сынга кабылган соӊ өкмөт автоунааларын камсыздандырбагандарды жазага тартууну 2018-жылдын 1-январынан баштоо тууралуу чечим чыгарууга аргасыз болду. Ал эми турак жайын камсыздандырбаганы үчүн айып салуу каралган эмес. Бирок камсыздандырбай туруп турак жайды сата албайсыз. Расмий маалыматтарга караганда, Кыргызстанда 1 миллион 1 жүз миӊ автоунаа жана 1 миллиондой турак жай катталган.
Камсыздандыруу элге пайда гана алып келет.
– Турак жайга жылына 600 же 1200 сом төлөп туруп, кырсык болгон учурда 500 миӊ же миллион сом алган жакшы да. Эгерде турак жай камсыздандырылбаган болсо, анда жаратылыш кырсыгынан же өрттөн жабыркаган турак жайлар үчүн мамлекет тараптан каражат берилбейт. Турак жайды камсыздандырууда 6 категорияда адамдарга жеӊилдиктер каралган. Алардын кээ бири камсыздандырууга төлөнүүчү акчаны толугу менен төлөбөйт же жарым жартылай төлөйт. Ошентсе да кокус кырсык болсо, аларга камсыздандыруу каражаты толугу менен берилет.
Өлкөбүздө 17 камсыздандыруучу компания болсо, автоунааны камсыздандырууга 15тейине эми лицензия берилмекчи. Алардын тизмеси жакында аныкталып, коомчулукка жарыяланат. Лицензия алуучу компаниянын кеминде 100 миллион сому болушу шарт. Мамлекеттик атайын фонд уюштурулат, ага автоунааларды камсыздандыруудан түшкөн акчанын 6 пайызы которулат. Анда топтолгон каражат камсыздандыруу компаниясы банкрот болсо, компаниянын лицензиясы алынса же кырсыкка себеп болгон айдоочу качып кетип, табылбай калган учурда жабырлануучуларга төлөнүп берилет.
Автоунааларды камсыздандыруу жеке компаниялардын колуна берилип, турак жайларды камсыздандыруу боюнча мамлекеттик уюм иш алып бармакчы. Мамлекеттик камсыздандыруу компаниясы 11-январда Юстиция министрлигинен каттоодон өткөн. Бир айдын ичинде компаниянын өкүлчүлүктөрү ар бир облуста, кийинчерээк райондордо ачылмакчы. Автоунаа камсыздандыруу ишке киргенден кийин камсыздандыруу арбитри деген да кызмат ишке кирет. Эгер автоунаанын ээси төлөнүп берилүүчү камсыздандыруу каражатына ыраазы болбосо, ал камсыздандыруу арбитрине кайрыла алат. Арбитрдин чечимин камсыздандыруу компаниялары аткарууга милдеттүү. Ошондой эле автоматташтырылган маалымат базаларынын борбору түзүлөт. Мында камсыздандыруу келишимдери тууралуу маалыматтар, катталган ар бир жол кырсыгы жана анын күнөөкөрү ким экендиги белгиленип турат. Кайсы айдоочу канча жолу жол кырсыгына кабылганы, анын канчасында күнөөлүү болгондугун билүүгө болот.
«Автотранспорт каражаттарынын ээлеринин жарандык-укуктук жоопкерчилигин милдеттүү камсыздандыруу жөнүндө» мыйзам 2015-жылдын 24-июлунда, «Турак жайларды өрттөн жана табигый кырсыктардан милдеттүү камсыздандыруу жөнүндө» мыйзам 2015-жылдын 29-июлунда Жогорку Кеӊеш тарабынан кабыл алынып, президент Алмазбек Атамбаев тарабынан кол коюлган.
Камсыздандырууда үйдүн чоӊ-кичинесине каралбайт. Айыл жериндегилер турак жайды камсыздандырууга жылына 600 сом, шаар жергесинде 1200 сом төлөшөт. Турак жай кандайдыр бир себептер боюнча жабыркаган болсо, мамлекет тараптан айылдагыларга 500 миӊ, шаарда 1 миллион сом өлчөмүндө камсыздандыруу акысы берилет.
Өрт, сел, зилзала, көчкү жана башка жаратылыш кырсыктарынан турак жайыӊыз жапа чексе, компенсация төлөнүп берилет. Бирок ушул эле жаратылыш кырсыктарынан жапа чегүүдө ал компенсацияны ала албай да калышыӊыз мүмкүн. Мисалы, жер титирөө 6 баллдан ашпай, бирок үйүӊүз талкаланып калса, чыгым төлөнбөйт.
Турак жайды камсыздандыруу үчүн документтер почта бөлүмдөрүндө толтурулат.
Бузулууга жатат деген турак жайлар;
Арестке алынган же тартылып алына турган үйлөр;
Техникалык талаптарга жооп бербей курулган үйлөр;
Табият кырсыктары коркунуч жараткан аймактарда жайгашкан үйлөр.
КАНДАЙ УЧУРЛАРДА КАМСЫЗДАНДЫРУУ ТӨЛӨНБӨЙТ?
Согуш аракеттери жана анын кесепеттеринде;
Жарандык толкундоолор жана массалык дүрбөлөӊдөрдө;
Жарандык же аскердик бийликтин буйругу менен жок кылынган же бузулган турак жайларга;
Техногендик, экологиялык жана чыр-чатактуу мүнөздөгү өзгөчө кырдаалдарда;
Турак жайдын ээси же үй-бүлөнүн бойго жеткен мүчөлөрү тарабынан атайылап жасалган аракеттеринде;
Үйдүн жанына жер астындагы коммуникацияларды туура эмес коюп же жардыруу иштеринин натыйжасында үй урап калса;
Турак жайды коӊшулар суу каптатып жиберсе;
Ошондой эле сиз үйүӊүздүн эшигин же терезесин жаппай бир жакка кетип калган убакта катуу жаан жаап, үйүӊүзгө зыян келтирсе, колуӊузда камсыздандыруу полиси болсо да келтирилген чыгымды эч ким төлөп бербейт. Себеби бул жерде эшик же терезени ачып кеткен өзүӊүз күнөөлүүсүз.
Автоунааларга арзан-кымбатына, чыккан жылына карата тариф коюлбайт. Унаанын салмагына, кыймылдаткычынын көлөмүнө, айдоочунун жашына, айдоочулук тажрыйбасына карата тариф коюлган. Камсыздандыруунун баасы орточо 2 миӊ сомдон 4 миӊ сомго чейин.
Кышында автоунааны айдабай токтотуп койчулар же трактор, комбайн сыяктуу айыл чарба техникалары кышында токтоп калгандыктан алардын ээлери 8-9 айга гана камсыздандырса болот.
Эгер үй-бүлөнүн 1 автоунаасы болуп, аны үй-бүлөнүн башка мүчөлөрү да айдай берчү болсо, анда бир гана камсыздандыруу полисине 4кө чейинки кишини каттап коюуга болот.
Милдеттүү камсыздандырууда кырсык болгон учурда күнөөлүү айдоочуга компенсация төлөнүп берилбейт. Камсыздандыруу каражатын жабырлануучу гана ала алат. Күнөөлүү айдоочу унаасын камсыздандырган компания жабырлануучу тарапка компенсация төлөп берет. Компенсациянын максималдуу баасы 550 миӊ сом. Анын 200 миӊ сому жабырлануучулардын дарылануусуна, 200 миӊи каза болгондорго, 150 миӊи автоунааны оӊдоо үчүн берилет.
Автоунааны камсыздандыруу келишиминде катталбаган башка адам башкарып баратып жол кырсыгына кабылса, камсыздандыруу акчасы төлөнүп берилбейт.
ЖОЛ КЫРСЫГЫНА КАБЫЛГАНДА ЭМНЕ КЫЛУУ КЕРЕК?
Эгер жол кырсыгы катталса, анын күнөөкөрү бул тууралуу камсыздандыруу компаниясына кабарлашы керек. 10 күн ичинде камсыздандыруу компаниясы чыгымдын баасын эсептеп акт түзүп, камсыздандырылган тарапка беришет. Жаран бул баага макул болсо, анда компания 30 күн ичинде ал каражатты төлөп берет. Эгер макул болбосо, ал жаран камсыздандыруу арбитрине кайрыла алат. Арбитрдин да чечими канааттандырбаса, анда жаран сотко кайрылууга мажбур болот.
Ош ш., Ленин к. 330, "ЭлТР" МТРКсы, "ЭлFM" радиосу, 1-кабат