ru ky fr ru ru cs ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk ky ky ru ru ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk ru ru
"Аалам", 06.05.08 - 6-бет: Ормон хандан Бокеге...•
"Каркыранын казактарга кетишине каршыбыз" деп Кыргызстандын көптөгөн аймактарынан жөө жүрүшкө чыккандарды көлдүктөрдүн өздөрү жумуртка менен ургулап, ызы- чуу салып, чилдей таратышы дүйнө жүзүнө дуу болуп тарады. Бул окуядан кийин "кара келтекке" катышпаган көлдүктөрдүн бир даары уялып, "кара келтечен" аялдар биздин жерлик эмес болучу, андан- мындан куралып -жыйылган, эмне деп кыйкырып, эмнеге жулунуп, жөө жүрүштү "жумуртка жүрүшкө" айландырып жибергенин өздөрү сезбей калган немелер экен, алардын бүткүл көлдүктөрдүн атынан сүйлөгөнгө акысы жок деп жабыла айтып жатышат.
Ошол Түптө болуп өткөн окуядан улам тээ илгери так ошол эле Түптөн, Кудургунун боюнан Алыбек баатыр менен Ормон хандын жолугушкан жердеги санжыра эске түшөт. "Кара келтенин жайын" тээ илгери Тоголок Молдо атабыз келиштире көркөмдөп, минтип сүрөттөп жазып кеткен экен : "Ал эми Кудургунун жонунан Алыбектин аткан мылтыгынын үнү боюнча баягы Алыбектин эки жүздөй кишилери ат коюп тегеректей баштады. Кара келтенин огу зыр-зыр деп кулакка угула келип, Ормондун жанына түштү дейт. Ормон окту жерден алып:
- -Бу кудай урган Алыбек кулдун кара келтесинин огу экен го, күндүн жааны кичине басыла калса чындакем ойнойлучу - деп азга өткүн жаап турган чагы эле дейт. Ормон окту кармап отура берди. Аңгыча кара келтенин огунун үнү боюнча эки жүздөй киши тегеректеп кирип келгенде жабыла аттанышып, бир тобу кача баштады. Ормон тоготпой:
- О, кудай алсын айбандар! Катын бугудан дагы киши качабы? Жолборстун жаткан жерине ит даабайт. Мага келип кол сала алабы?- деп кырынан жата берди.
Мына ушул эпизод кечээ жакында мындайча кайталанган эмеспи: Бу жерде Ормон хандын ролунда Болот Шерниязов болуптур. Ысыккөлдүн губернатору Кыдыкбек Исаев Алыбек баатырдын ролун ойногон окшойт.
Анда азыркы окуя мындай:
- Түптө, ошол Кудургу айылынан анча алыс эмес эле жерде, Түптүн борборунда Кыдыкбек мырзанын кишилери ат коюп тегеректей баштады. Азыркы учурдагы бир жаңылык- жоого аттангандар жигиттер эмес, жалаң аялдардын жоого жарамдуу өзгөчө тобу жыйналып келишкен, алардын негизги куралы кадимки эле тооктун жумурткасы болуптур. Жөө жүрүшкө чыккандарды көздөй канаттуунун тукуму ыргып, тукум тийбегендерине муштум тийип, чачтар жулунуп, беттер тытылды. Катындар жабалактап "жерибизди берсек- койсок өзүбүз билебиз, силер болсо келген жагыңарга жоголгула" деп жүрүшчүлөрдү жабыла каптап киргенде жөө жүрүшкө жөнөп жаткандардын бир кыйласы кача баштады дейт. Жөө жүрүштү баштап келгендердин бири болуп саналган Шерниязовдун өзүнө көлдүктөрдүн көкөлөгөн жумурткасы тийгенде: - Бу кудай аткыр Кыдыкбектин кылганы го… деп турганда катындар ары-бери тытмалап, анын кан басымы болуп көрбөгөндөй көтөрүлүп кетти.
Анан ал: "О, кудай алсын айбандар! Катын бугудан да киши качабы? Жолборстун жаткан жерине ит даабайт. Мага келип кол сала алабы?" деп бая Ормон хандын айтканын кайталап айтып тургансып, "урсаңар мени ургула" деп жамгырдай жааган жумурткага төшүн тосуп, аларга жооп кайтарбастан, кетип бараткан жеринде кебелбестен туруп бергени болду.
"Алыбек болуп жүргөн Кыдыкбек Исаев мырза "эмне кылсаңар ошо кылгыла" деп жөө жүрүштү баштагандардын бир тобун катындардын колуна биротоло салып бергенин айтышат.
"Ормондун бети айрылып, жарадар болгону коркунучтуу болуп, Бугулар Алыбекке акылга келген болот…
- Ой, катын Бугулар! Мунун имнесин айтасыңар? Буга эч бир айла жок жана акыл жок. Колуңар барбаса мага бергиле, мен билгенимди кылайын. Болбосо, тындымдан башка эч кеп жок. Тындым кылмайынча жан калабы.
Кечээ жакындагы Түптөгү окуяда болсо Болот Шерниязов бети -башы айрылып, кан басымы көтөрүлүп, "тез жардам" менен ооруканага токтоосуз алынып кеткендигин келтирсек болот. Аны "Алыбектин ролундагы" губернатор Кыдыкбек Исаев баш болгон топтун жөө жүрүшкө чыккандарды "бугу катындардын" колуна салып бергениндеги окуясынын дагы бир жери оңдой берди болуптур, Ормон ханга окшотуп бирөө тындым кылып жибере жаздаган жок. Ошол эле санжырадагы "Бугулар кайран Ысыккөлдөн ажырап, калмак жагына оодарылып качышты" болбой, эми Каркырадан айрылып калбайлы деп жөө жүрүшкө чыкпаса да, жок дегенде жөө жүрүш даярдап келгендерге тоскоол келтирбей, ата-бабадан калган мурас жер, жалпы кыргыздын ыйык жери - Ысык-Көлдүн бир тамчысын башкаларга кетирбей, Каркырасын кошуп туруп, коргоп калабыз деген ийги тилек менен жүрүшкө чыккандарды колдой турган, колдобосо дагы жазындагы тукум болоор жумурткасы ошончо эле батпай баратса, бышырып туруп, гүлазык кылып жүрүшкө жөө аттангандарга тарта турган жайы бар эле го. Жоо алышпас душмандар каптап, элин кырып киргенде деле, ортодогу калыс адамдар кандын каарынан калкты кырууга мажбур болгон күнөөсүз мусаапыр пенделер курал алып алдынан чыкканда деле орто жолдон суу алып чыгып жуткуруп, пенденин сообуна калышчу тура. Бу жолу жол карытып келаткан мекендештер ошондой сыйдан такыр куру калыптырбы? Каны ката суусаган жолоочуга бир ууртам сууну сунгусу келбесе дагы, жок дегенде ошо жөө жүрүшкө жөнөп бараткандарга тоскоолдук келтирбей, ургулабай, тытмалабай, тукум чачпай, тим туруу такилип эмес беле. Ата- бабадан калган мурас жер, жалпы кыргыздын ыйык жери - Ысыккөлдүн бир тамчысын башка жакка кетирбей, Каркыраны кошуп туруп, коргоп калабыз деген ийги сезим көлдүктөрдө башкалардыкына караганда сөөм өйдө болушу керек эле го, калайык калк…
"Аскердик тартипти сактоо иши чала-чарпыт"
Ушу кезде армия ичинде ар кандай мыйзам бузуулар, кызмат өтөөгө туура келбеген карама-каршылыктар, кылмыштуулук кездешпей койбойт. Биз бүгүнкү күндөгү аскер кызматындагы кыргызстандык жоокерлердин айрым көрүнүштөрүнөн кеп козгоп, Башкы аскер прокурорунун орун басары, юстициянын полковниги Нурлан ТУРСУНКУЛОВДУ маекке тарттык.
- Нурлан мырза, кылмыш кылган жоо-керлердин үстүнөн тергөөлөр да, өкүмдөр да жер-жерлердеги гарнизондордо жүргүзүлөбү же?..
- Ооба. Биз болгону алардын үстүнөн көзөмөл жүргүзүп, кадр маселелерин чечип берүү менен аларга ар кандай көрсөтмөлөрдү берип турабыз. Аскер прокуратурасы Кыргыз Республикасынын Конституциясында каралган аскер прокуратурасы жөнүндө мыйзамдардын негизинде иштешет.
- Бүгүнкү күндө армияда кандай кылмыштар көп жасалууда?
- Кызмат өтөп жаткан аскердик бөлүгүн таштап, уруксатсыз өз алдынча кетип калгандар болууда. Өткөн жылы андай окуялар 34%ды түздү. Бул бүгүнкү күндө да актуалдуу болуп жатат.
- Союз чачырап, Орусиядан өз жергебизге алынып келинген биздин жоокерлерден түшүнүп-түшүнбөй үйлөрүнө качып кеткендери аябай көп болду эле. Азыр деле мындай көрүнүш болуп жатабы?
- Жок, ал кездегиге салыштырмалуу аябай эле азайды десек болот. Көп болбосо да андай окуялар болуп калат. Алар Кылмыш кодекси менен сөзсүз жазага тартылат. Бир эле мисал келтирейин, Ош гарнизондук аскер соту М.Исаковду үстүбүздөгү жылдын 8-апрелинде КР ККсынын 339-статьясы, 4-бөлүмүнүн негизинде 6 айга эркинен ажыратты. Анткени, ал ошол аймакта кызмат өтөп жатып, эч уруксатсыз эле качып кетип калган. Качкын жоокер бат эле табылды, өз жазасын алды.
- Армияда эң оор кылмыш же жаза кайсы статья менен каралат?
- Киши өлтүрөбү, качып кетеби же уурулук кылабы, жасалган кылмыш ишине жараша статьянын оор, жеңили болот. Жоокерлер жасаган кылмыштар иликтөө-тергөөгө алынып, анан жаза чегерилет. Аскер бөлүктөрүндө болгон оор кылмышка бир мисалды келтире кетейин. Өткөн жылы 4-декабрда катардагы жоокер М. Рыскулов түнкү саат 1лер чамасында №1 постто күзөттө туруп, кызмат өтөөдөн тажап, АК-74 маркасындагы автомашинасын айдап, куралын таштабай качып кеткен. Ал куралы менен Бишкек-Ош автожолунда жайгашкан "Айпери" деген кафеге кирип, ызы-чуу салган. Аны кармаганы барган жоокерлерге каршылык көрсөтүп, ок аткан. Натыйжада майор Т.Дарчибаевге ок жаңылып, каза болгон. Акыры ал Жалалабат областынын Ташкөмүр шаардык милиция кызматкерлери тарабынан кармалды. Кылган күнөөсү үчүн М. Рыскулов 16 жылга эркинен ажыратылып, жазасын күчөтүлгөн режимдеги колонияда өтөп жатат.
- Кечээ жакында биздин гезитке Ош областындагы аскердик бөлүктөрдүн биринде төрт жоокер алты "молодойду" сабап, бирөөсүн өлтүрүп алып, соттолуп кеткендиги тууралуу макала чыкты. Армиядагы бири-бирине кордук көрсөтүү, "дедовщина" өнөкөтү тыйылчу түрү жок го дейм?
- Ооба, аскерлер арасында "дедовщина" деген өнөкөт көрүнүш кеңири жайылып кеткен. Буга офицерлер өздөрү да күнөөлүү. Анткени аскердик тартипти сактоо боюнча тарбия-таалим иштерин начар жүргүзүшкөн. Жоокерлер арасында эмнелер жасалып, эмне иштер жүрүп атат деп көңүл бурулган эмес. Ошонун кесепетинен "дедовщина" деген оору чыгып атпайбы. Өткөн жылы республикадагы аскер бөлүктөрүндө мындай кылмыштуулук 4%ды түздү. Буга да бир мисал келтирейин. Улуттук гвардияда кызмат өтөгөн катардагы жоокерлер Тургуналиев, Токталиев, Мелисов жыл жаңырар алдында жаш жоокер Темирбековду сабап, кордук көрсөтүшкөн. Жакында бардыгы эки жарым жылга кесилип кетти. Аскер мыйзамдарын бузгандардын өз жазасы бар. Мыйзамды бузуштубу, демек, жазасын алышат. Республика боюнча жогорудагы ведомствонун аскерлери тарабынан жыл сайын жалпы эсеп менен 250дөн ашык кылмыш жасалат. Алардын ичинен айрым көрсөткүчтөргө токтолсок, өткөн жылы коргоо министринин аскер бөлүктөрүндөгү кылмыштуулук 59,6 %ды көрсөттү. Кылмыш иштери боюнча жогорку көрсөткүч чегара кызматында 20,1 %ды, ички иштер министрлигинин жоокерлери 8,5%, Улуттук гвардияда 2,6%, башка субъективдүү куралдуу күчтөрдүн эсебиндеги жоокерлер тарабынан 8,5 %ды түзгөн кылмыштуулук катталган. Офицердик состав жасаган кылмыш иши 31%, прапорщиктер 7,9%, кыска мөөнөттө кызмат өтөгөн жоокерлер жасалган кылмыштуулук 5,3%ды түзөт.
- Командир демекчи, кызмат абалынан пайдаланып кылмышка баргандар да бар чыгар?
- Албетте, буга бир эле мисал келтирейин. Өткөн жылы ага сержант А.Молдобаев кызмат абалынан пайдаланып, мас абалында казармага кирип, катардагы жоокер Б.Калдыбаевди ур-токмокко алып сабаган. Ал Ош гарнизондук сот тарабынан 4 жылга эркинен ажыратылды.
- Кылмыштуулуктун алдын алуу үчүн силер тараптан кандай иш-чаралар көрүлөт?
- Кайсы аскер бөлүктөрүндө же гарнизондордо кылмыштуулук көбүрөөк катталып жатса, ошого жараша план түзүлүп, тарбия-таалим темасында, кылмыштуулуктар боюнча атайын барып дарс окуйбуз. Түшүндүрүү иштерин жүргүзөбүз. Офицерлер менен иштешебиз. Аны менен катар аскер окуу жайларына да барып дарс окуйбуз. Кээде аскер бөлүктөрүндө сот процесстерин уюштурабыз. Анда жоокерлер кандай кылмышы үчүн сот жоопкерчилигине тартылып жатканын өз көздөрү менен көрүшөт, ойлонушат. Бул аскер бөлүктөрүндөгү кылмыш иштерине чек коет. Армияда темирдей тартип болбосо, душманга кор болобуз да.