ru ky fr cs ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru
"Аалам", 26.09.08 - 8-9-бет: Полит-элита...•
Жаркынбек Касымбеков, "Элиме" КБнын төрагасы, Жаш саясатчылар форумунун координациялык кеңешинин мүчөсү:
"Сөздөн ишке турган мезгил өтө келди"
- Заман талабына ылайык өсүп келе жаткан жаңы муун бар экени ырас. Алар бир нече дүйнөлүк тилде сүйлөй алган, коомдон бир кадам алга түшүнүккө ээ, билим бийиктигин багындырган, колунда иши, оозунда сөзү бар, дүйнөлүк цивилизациянын агымынан калышпаган муун.
Жаркынбек мына так ушул муундун өкүлү, көч башындагылардын бири. Келечекке батыл кадам таштап, иштеген ишин жашоосу, турмуштук көз карашы, айлана-чөйрөсүнүн пикири менен айкалыштыра алган жигит.
Кайсы бир убакта биздин мамлекет да аалам бийиктиги, бийлиги үчүн ат салышкан деңгээлге жетерине ишенем. Ошондо ошол Улуу Кыргыз Мамлекетинин жүгүн аркалап, милдетин мойнуна алып, таймаштарда, атаандаштыктарда татыктуу жеңишти эңип алчулар жогоруда айткан муун болот. Жаркынбекке таандык дагы бир сапат,-бабалар салтын, жандүйнө тереңин түшүнө билүү менен аны өзүндө багып жүрө алат.
Муратбек Бегалиев, академик, Мамлекеттик Токтогул сыйлыгынын ээси, Кыргыз улуттук консерваториянын ректору
Касымбеков Жаркынбек Орозбекович 1973-жылы 19-сентябрда Бишкек шаарында туулган. Үйбүлөлүү, эки кыз ,бир уулдун атасы.
1990-жылы Бишкек шаарындагы №64 орто мектепти алтын медаль менен бүтүргөн. 1996-жылы Кыргыз Мамлекеттик медициналык институтту артыкчылык менен аяктап, ушу эле жылы Институттун клиникалык ординатурасында урология бөлүмүндө такшалып, 2001-жылы КГМАнын аспирантурасын ийгиликтүү аяктаган. Андан соң 2004-жылы КР Президентинин алдындагы башкаруу академиясынын магистратурасында билимин өркүндөткөн. Медицина илимдеринин кандидаты. Мамлекеттик жана муниципалдык башкаруунун магистры. Эмгек жолун 2003-жылы Президенттин башкаруу ишиндеги денсоолукту чыңдоо бирикмесинде врач уролог болуп баштаган. Ушуга улай №12 үйбүлөлүк медициналык борбордун директордун орун басары кызматын аркалаган. 2005-жылдын апрель айынан баштап "Элиме" коомдук бирикмесинин төрагасы болуп иштеп келет. Жаркынбек мырзанын илим жаатында 20дан ашуун эмгеги жарык көргөн. Анын ичинде усулдук, илимий макала, рационализатордук, ойлоп табуу ж.б. толуп жаткан жергиликтүү жана КМШ өлкөлөрүндөгү массалык маалымат каражаттарындагы эмгектери, маектери коомчулукта резонанс жаратуу менен кабылданып келет. Бош убактысында колуна комузду алып кыргыздын залкар комузчуларынын күүлөрүн ойногондон тажабаганы, чыгыш күрөштөрүннөн кунг-фу менен шугулданып, кара курдун чебери экени бизге маалым. ММКлар арасында "2006-жылдын жаш лидери" наамына татыган.
2006-жылы Польшада саясый муундарды даярдоо курсунан өткөн.
- Жаркынбек мырза, Кыргызстандагы саясый абалдын туруксуздугу, чалкештиги саясый серепчилер тарабынан айкындалып келет. Саясат айдыңында бир топтон бери аралашып жүрөсүң. Сенин баамыңда өлкөдөгү саясый абал кандай?
- Адегенде саясый активдүүлүктү кеп кылып кетким келет. Анткени 4-5 жыл мурункуга караганда саясый активдүүлүк бир далай эле басаңдап калды. Анүстүнө ал жылдан бери элдик ыңкылап, президенттик шайлоо, олуттуу митингдер, андан соң Жогорку Кеңешке шайлоо өңдүү бир топ саясый күрөштөр элди саясатка сүңгүтүп, саясый жактан жакшы эле сабак жүргүзүп койгон. Ошол кырдаалдар эң негизгиси, элдин аң-сезимине, жүрөгүнө революция жасады. Ошондуктан азыркы электорат мурдагы төрт-беш жылдагыдай эмес? Ар кандай саясый процесстерге, болуп жаткан окуяларга эл азыр абдан калыс, прагматикалык көз карашта. Мурдагыдай жылаңач убада, куржалак милдеттенмелерге да ишенбей калышкан. Азыр эл эч кимге эмес, өзүнө-өзү ишенип, өз күчү менен гана тиричилигин тыңдап, келечегин түптөп жатканы айкын. Мунун жакшы жагы бар. Азыр чындап эле өзүбүзгө-өзүбүз ишенбесек, жамааттар өзүнө-өзү дем берип, бири-бирине кол-бут болбосо, "алма быш, оозума түш" менен жата берсек, бизге "дядя Сэм" менен "Ваня брат" келип турмушубузду оңдоп, оозубузга аш салып бербейт. Алар, тескерисинче, Кыргызстандын кызарган жери болсо кесип кеткенге гана даяр турушат. Мен өзүм жаш саясатчылар форумунда, ар кандай саясый иш-чараларда жүрүп, саясый элитага да, саясат айдыңына да кеңири аралашып калдым. Андыктан өз позициямды айта кетсем, оппозициясы менен да, бийлиги менен да сый мамиледемин. Болгону мен курактуу жаштар, биздин муун, өз аракети менен бутуна туруп, саясый чөйрөгө иреттүүлүк, жигердүүлүк жагынан көмөгүбүздү көрсөтүп, салымыбызды кошсок деген тилек, максатым бар.
- Бизде өлкөнүн өйдөлөшү үчүн саясый муун алмашышы керектиги да кеп болуп жүрөт. Саясатты жөндөп кетээр, тажрыйба деңгээли жогору жаш муун барбы? Же али даяр эмеспи?
- Бул жерде эки түрү бар: революциялык жана эволюциялык деген. Биз революциялык же күч менен алмашууну көрдүк. Бирок, бул жол биз эле эмес, бүтүн дүйнө элдеринде деле эч жакшылыктуу жолго алып келген эмес. Мындай жолдун аягы жүрүп отуруп региондук, жек-жаат, кландар аралык айыгышкан жаңжалдарга гана алып келет. Биз, колдон келишинче, мындан оолак болуп, эволюциялык жолуна түшүшүбүз зарыл. Бул деген жаңы муун шарт эле улуп-жулуп же басып албастан, өз нугу менен өсүп-жетилип, тажрыйба топтоп, бышып-жетилип, анан орун ээлөө, алмашуу жүргүзүү жолуна түшүү дегендик. Бизге ушундай жолдогу жаңы муун сөзсүз зарыл. Керек болсо алмашуу мезгили да жетти. Болбосо биздин аталарыбыздын мууну үстөмдүктүн багынан өсүп чыккандар. Буга алар деле күнөөлүү эмес. Ошол доор, заман аларды ошондой даярдап, психологиясын калыптандырып койгон. Ошондуктан алар кылчактап, өйдө жакка тик багып карай албай, төмөнкүлөрдү жекирүү өңдүү адаттарга сугарылып калышкан. А, азыркы муундун психологиясы, дүйнөтаанымы, көз карашы таптакыр башкача. Бул муундун артыкчылыгы - доордун бир эле нугу менен эмес, ар тараптуу кырдаалга ылайык даярдыгы, түшүнө билүүсү күч. Менимче, ушул муун эволюциялык жол менен алмашуу жаратса, оң натыйжалуу, заманбап, түшүнүктүү өсүү болоору шексиз.
- Төрт тарабы төп келген муун өсүүдө дейсиң. Алар азыр кандай аракеттердин үстүндө?
- Мындай муун бар экенин дагы бир ирээт баса белгилеп кетем. Алар Кыргызстанда эле эмес, дүйнөнүн булуң-бурчунда эң жакшы жетишкендиктер менен иш жүргүзүүдө. Албетте, биринчиден, турмуштук, экинчиден, жеке себептерден улам алар азырынча Кыргыз өлкөсүндө эмес. Бирок, мезгили жеткенде алар Кыргызстанга, өз өлкөсүнө, келип кызмат кылышаары айкын. Алардын арасында дүйнөлүк чоң корпорацияларда топ-менеджерлик деңгээлге жеткендери, эларалык банктарда башкы кызматтарды аркалагандары, миллионерлердин катарында жүргөндөрү бар. Мен ойлойм, өлкөбүздүн келечеги ушуларда. Булардан башка мамлекеттин ысыгына күйүп, суугуна тоңуп, олуттуу маселелеринде омоктуу ойлору, алгылыктуу аракеттери менен аралашып жүргөн жаштарыбыз да арбын. Алар азыр кайсыл гана иш-чара, саясый күрөш, тажрыйбалык таймаштар болбосун, баарына аралашып келишет. Болгону бул муундун, мүмкүнчүлүктүн аздыгынан, аттары анчейин тааныш эмес болсо да, дымагы күчтүү, жигери курч.
- Тескерисинче, акыркы убактарда жаштар пессимизм көлчүгүнө чөмүлө, эч бир иш-чара, акцияларга аралашпай калгандай го…
- Чынында эле 2005-жылдагы март окуясында андан соңку саясый чоң компанияларда жаштар саясый жактан активдүүлүгүн абдан көргөзгөн. Бирок, аз убакыт өтпөстөн жаштардагы алдыга карай жакшы үмүттөрдүн ордун көңүл калуулар ээледи. Буга, кай тарабы болбосун, жаштарды массалык күч катары сүт эмизген сөздөр менен колдонуп келишкендиги себеп болду. Ошондон тарта жаштар саясатка прагматикалык көз караш менен карап, болгон күчүн, убактысын билим алууларына, бизнес дүйнөсүнө бура баштады. Андан тышкары мамлекеттик кызмат системасында жаштарды ырааттуу тарбиялап өстүргөн система же программа жок. Биз канча сынтагып, жерисек дагы, азыр совет доорундагыдай пионер, комсомол өңдүү системадагы жаштарды тарбиялап өстүрүү нугу зарыл. Ушундай жолдун жоктугунан жаштар маалымат таштандысына чулганып жатышат. Азыр жаштар эле эмес, жалпы коомубуз идеологиялык мыкты программага таңсык. Бизде азыр ошонун орду аңгырап бош турат. Дагы бир чоң көйгөй - улуттук лидер, жалпы калктык калыс карыябыз жок. Айрым карыяларыбыз калыстык кылууну кой, дүжүрүктөп жүгүрүп жүрүшөт. Карылар эмес, жаштардын арасынан да жеке кызыкчылык үчүн баарына барып, оппозиция бийлик тирештеринде куралга айланып кетишүүдө. Бул да өтө кейиштүү көрүнүш.
- Жаркынбек, саясаттан четтеп, эми маекти экономика жаатына бурсак, Жаштардын пикиринде өлкөнүн экономикалык абалы кандай?
- Сиз өзүңүз жакшы билесиз. Мындан эки жыл мурда жаштар ХИПКке каршы акциясын уюштурган эле. Кайсы бир деңгээлде ошол акция өз таасирин берип, биздин өлкө ХИПК деген балакетке кирүүдөн аман калган. Мына ушул эле маселе экономикалык абалыбыздын чындап эле оордугун айгинелейт. А тургай бюджетибиз да дефициттик деңгээлден көтөрүлө албай туру. Албетте, анча-мынча иш кылуулар болуп жаткандай. Мисалы: Камбарата ГЭСтери, бул өтө чоң долбоор, мегапроект. Мунун үзүрүн биз араң 10-15 жылдан соң көрөбүз. Албетте, бул да керек. Бирок биз азыр кыска мөөнөттүк, пайдасын тез берүүчү проектилерге муктажбыз. Ал муктаждыкты мен агрардык сектордон көрүп жатам. Жөнөкөй эле алганда, эгинди жазда айдасаң, күздө түшүмүн жыйнайсың. Биз ушул өңдүү чакан бюджеттүү, бирок эффектиси көбүрөөк проектилерге болгон каражатты, аракетти бурсак болоор эле. Учурда энергетикалык кризис жүрүп жатат. Буга бизде альтернативдүү жолдор абдан көп. Кадимки таштандыдан дизель иштеп чыгара, турган технологиялар бар. Аларды иштетсек болмок. Бизде жылдын 365 күнү тең күн тийип турат. Күнөстүү Кыргызстан деп бекер айтылбайт. Андыктан күн энергиясын колдоно турган технологияларды иштетсек болот. Күн батареяларын чыгара турган кремний, кварц өңдүү элементтер бизде жетиштүү. Алтын запастары жетиштүү. Урандан бери бар. Гидроресурстарыбыз бар. Бирок мунун баары иштетилбей же башка нукка кетип жатпайбы.
- Иштетсек болот эле дегендер көп. Бирок иштеткен эч ким жок. Өзүңө тиешелүү конкреттүү кандай проекти, пландарды иш жүзүнө ашырдың?
- Жакын санаалаш, өнөктөш адамдар менен биргеликте 3 жылдан бери курулуш тармагына инвестиция тартуу жаатында иш жүргүзүп келебиз. Ишке аша электерин азырынча кеп кылбай эле турайын. Ишке ашкан проектилерибиздин бири бул "Жал-Артис" кичи району катары курулуп жаткан проекти. Бул Түштүк Кореядан келген инвесторлордун курулушу. Жалпы бюджети 300 миллион доллар турат. 12 кабаттан 18 кабатка чейинки 17 үй курулуп жатат. Ушунун 460 квартирасы социалдык абалы начар, багар-көрөөрү жоктор, аскер кызматкерлеринин жесирлери, майыптар үчүн жеңилдиктер берилет. Учурда тизмелер түзүлүп, атайын калыс комиссия иштеп жатат. Себеби, баягы эле аким, министрлердин көз будамайлоосунда калып, өз дарегине жетпей калбасын үчүн бул жерде да кылдаттык менен иш жүргүзүлөт. Буюрса, мындан башка эки чоң инвестор келип жатат. Аны ишке өткөндө кеп салайын. Ал эми мындан тышкары ар кандай иш-чара, кароо-сынактарда демөөрчүлүк милдетти да аркалап калам. Мисалы, өлкөбүздөгү майыптар аралык өткөн "Жандүйнө ыргактары" сынагына 70 миң сом жардам кылдым. Майда иш-чараларга 20-30 миң сомдон, колдон келишинче, жардам кылып келем.
- Өкмөттүн экономикалык программасынын деңгээли чабал, дээрлик жок деген тастыктоолор бар. Буга кошуласыңбы?
- Жок, кошула албайм. Мамлекет, өкмөт болгон соң сөзсүз стратегиялык проектиси, планы болот. Болгону бул иш жүзүнө ашпастан, кагаз жүзүндө калып келүүдө. Буга далил - өткөн жылдагы эгиндин, азык-түлүк, нефтинин бааларынын кескин жогорулашы. Эгер проект иштегенде бул абалды анчалык чууга айлантпай эле жөнгө салса болот эле.
- Учурда өлкө борборунун караңгы шаарга айланышы тек ошол өкмөттүн стратегиялык проекти-планынын жоктугунун залакасы эмеспи...
- Албетте, бул өтө өкүнүчтүү, кейиштүү көрүнүш. Бул жерде өлкөнүн эмес, жеке кызыкчылыктардын айынан бул абалга кептелгенибиз айтылып эле келе жатпайбы.
- Кыял болсо да, ушул кырдаалдан чыгууга кандай альтернатива сунуштаар элең?
- Менин пикиримде, Бишкек ТЭЦи абдан көп чыгымдуу ишкана. Келечекте биз өз жарыгын, өз энергиясын өзү таап ала турган чакан системага өтүшүбүз керек. Бул - кадимки күн батареяларын ар бир үйдүн чатырына коюу. Ушул жолго түшсөк жарык берүү муктаждыгын чечүүгө толук жетишет элек. Андыктан адегенде ошол заводду курушубуз керек. Менин жакынкы келечекте ишке ашырайын деп далалат кылган бирден-бир аракетим - күн батареяларын курган завод ачуу. Мына ушул маселе биздин көп-көйгөлөрүбүздү чечет эле. Анан да эл арасында аң-сезимди өзгөртүү керек. Анткени уурдап жагуу, талап-тоноо акыр-аягы ушундай кризиске алып келет.
- Бир кезде Фрунзе (Бишкек) шаары Киевден кийинки эле эң таза, жашыл шаар болуп турган эле. Азыр СССР курамындагы өлкө шаарларынын эң арты болгон абалга жетип калды. Баштагы калыпка кантип келтирүүгө болот?
- Эң таза, жашыл, жаш шаар кылууга толук мүмкүнчүлүк бар. Болгону бул жерде суу маселесинин системасы өтө начар абалда, кароосуз калып, туура эмес пайдаланылып жатат. Ирригациялык система таптакыр ойлонулбаган. Суусу кенен өлкө болуп туруп, шаарды курчаган жаңы конуштарда сугат тургай, ичээрге суу жетпей жатат. Мына ушул сугат маселеси жакшы каралса, азыркы соолуп, куурап бара жаткан бакчалар, гүлбактар көркүнө келсе, шаарыбыз тез эле жашыл түсүн кайтарып алат. Тилекке каршы, учурда бак-дарактуу жер тилкелерин үстөккө-босток сатуу, аларды кесип, жулуп жоготуу, анан алардын ордуна мыйзамсыз имараттарды куруу-сатуу күч алып барат. Потенциалдуу, келечекте чоң Сейилбак боло турган Ататүрк паркын кесип, анын ичине чейин кирип, бактарды түп-орду менен жоготуп, үйлөрдү тургузуу күч алды. Биз келечек муунга андай керемет эс алуучу жайларды көбөйтүүнүн ордуна талкалап, жоготуп бараканыбыз, кейиштүү көрүнүш. Шаар деген бир эле имараттарды куруудан турбайт да. Азыр техниканын доору күч алып баратат. Алардан сөзсүз уулуу заттар бөлүнүп чыгып айланага тарайт. Биз ушундай убакта экологиялык тазалык болуш үчүн да парктарды көбөйтүп, жашылдандыруу ишин илгерилетишибиз зарыл эле. Азыр шаар четине чыгып карасаңар, шаар үстүн кадимкидей кара туман ээлеп турат. Ошондон арылыш үчүн, келечекте дени сак улут болуш үчүн биз тээ Европанын жарактоосунан чыгып калган металлоломдорун ташып келбестен, техниканын да сапатына, жаңылыгына карашыбыз керек. Бул кырдаалдан чыгуунун дагы бир жолу бар. Япониялык өнөктөшүм менен бир иш баштоо алдында турам. Ал иш, кадимки эле машиналардын түтүн чыгуучу чөйчөкчөсүнө орнотула турган фильтр торчолор бар экен, ошону өзүбүздүн өлкөдөн жасап чыгаруу. Ал торчодон көмүр кычкыл газы абага дээрлик тазаланып чыгат. Бир торчо 10000 км жүргөнгө жарайт. Биз ушул өңдүү иштерди жолго койбосок, шаарыбыздын да, экологиябыздын да абалы начарлап, уулануу күч алары шексиз.
- Шаарыбыздын дагы бир көйгөйү - чабалекей уя салгансып генплан дегендин кейпин кетирип, шаардын ар булуң-бурчтарына, ыңгайлуу-ыңгайсыз жерлерине заманбап деген үйлөрдү, имараттарды куруу күч алды. Буга шаарды камсыздоочу инфраструктура дегендин күчү жетпей, катастрофа болуусу күтүлүшү мүмкүнбү?
- Эч коркунучсуз эле айтам, бул жерде коррупциялык кулчулук ойноп жатат. Тилекке каршы, шаар айланасын курчаган 47 жаңы конуш бар. Аларга да инфраструктура маселесин чечүү керек да. Ал жагыбыз толук камсыз болбой жатса, минтип шаар ичине күч менен жайгашкан "жаңы конуштар" көбөйүп барат. Булар сөз жок шаардын кейпин, архитектуралык ансамблин бузуп, пландан чыгарып жатат. А тургай кандай тарыхый имараттарбызды бузуп, анын ордуна талапка жооп берген да, жооп бербеген да, "заманбап" атыккан имараттар курулууда. Же бул имараттардан өлкөгө, өлкө жарандарына эч пайда жок. Социалдык абалы чектелген мекендештерибиз андай үйлөрдү сатып алууга кудурети дээрлик жетпейт. Инфраструктура дегенди жаңыртуу колго эч алынбаган. Тээ канча жыл, чейрек кылым мурда эсептелип, такталып курулган канализация, суу түтүк, электр, жылуулук системаларына күч келип жатат. Себеби алар ашыкча талапты аткара да, көтөрө да албайт. Эгер жарылуу, бузулуу болсо, аны ал имараттарды кургандар эмес, шаар мэриясы оңдоп-түзөйт. Мамлекет чөнтөгүнө зыян. Биз ушуну түшүнүшүбүз керек. Анчалык кургусу келсе, ар кайсы булуң-бурчка жашынбай, бардык шарты бар, талапка ылайык деңгээли менен шаар четинен кичи райондорду курушса болот эле. Тилекке каршы, андай болбой жатат.