ky ky ru ky nl ky ru uk ky ru ru cv ky ky ru ky ru fr es es ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky fr es es ru hbs_cyr ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ru ky ky ru ba ru ky ky kk ky ru ky ky ky bg ru ky ky ky ru ru ky ky ru ky ky ky ky ky bg ky bg ky bg ky mk ky bg ky bg bg ky bg ky bg ky bg sah bg ky en ky ru uk en ky ky ky en
Алтай — ​кыргыз жери, алтайлыктар кыргыз эли :: KyrgyzToday.KG
Жекшемби, 2 Сентябрь, 2018 - 15:00
Telegram канал KyrgyzToday Facebook KyrgyzToday
ТАРЫХ Бейшемби, 9 Август 2018 - 12:17 0 Мээрим Дуйшеева
Алгач, окурманга түшүнүктүү болсун үчүн Алтайдын кыскача тарыхына токтоло кетели. Алтай чөлкөмү геополитикалык жайгашуусу боюнча Евразиянын борборунда орун алгандыктан, түрдүү тарыхый доорлордо ар кыл этносторду жана маданияттарды бириктирип келген. Ошондуктан Алтай цивилизациясы, тил таануу илиминде “Тилдердин Алтай тобу” (Алтайская семья языков) термини, ал эми дүйнө илиминде “Алтаистика” илимий багыты адам акылынан эле жаралган табылгалар эмес. Биздин оюбузча, өз учурунда окумуштуулар тарыхый фактыны илимий өңүткө алып чыгышып, илимдин тилине салышып, андан кийин гана коомчулукка сунуш кылышкан. Антпегенде азыркы мезгилге чейин мындай бөлүштүрүүнүн башка багыттары да жашамак. Андай багыттар жашаса да, илимде калыптанган жогорудагы бөлүштүрүүнү жокко чыгара албай келе жаткандыгын ачык эле айта кетели.
Түштүк Сибир аймагында алгачкы мамлекет б. з.ч. IV–III кк. пайда болгон. Байыркы кытай жазмаларында (летопистерде) ал мамлекетти түзгөндөр динлиндер, ал эми мамлекетти Динлин-го дешкен. Динлиндер Байкалдын батыш жээктеринде жайланышкан. Б.з.ч. 201-жылга жакын Динлин-го мамлекети байыркы көчмөн элдер хунндар тарабынан талкаланып, б. з.ч. 220-жылдан баштап, б. э. II к. чейин Кытайдын түндүк тарабындагы ээн талаага ээлик кылышкан. Алардын басып киришинен коргонуу максатында Улуу кытай дубалы курулган. Хунндар коңшу жашаган көчмөн уруулардан бирдиктүү держава түзүшүп, кытайдын Хань империясы менен согушуп турушкан. Окумуштуулардын кеңири тараган пикирлери боюнча хунндар Еврапага чейин жетишип, гунндар деген ат алышкан. Аталышында, тыбышта гана айырма болбосо бир эле эл экендиги талашсыз (Т.К.).
VI–VII кк. кыргыздар бытыранды тайга элдерин бириктирип, Эльтебердин (Элтабар болсо керек Т.К.) жетекчилиги астында перифериялык Борборазиялык мамлекет түзүшкөн. Б.э.VI к. баштап, Борбордук Азиянын ээси гунндардын тукумдары, алтайлыктардын түпкү аталары түркүттөр (тюркюты) улуу Түрк каганатын түзүшкөн.
VIII к. башкаруу чөйрөсүндө бектердин жана иналдардын хандык даражага болгон ат салышуулары жаралгандыгы байкалат (Барс каган). IX к. талаа империясында каган уруктарын ыйык тутуп, аларга болгон ынтаа өсөт. 840-жылы бул мамлекет Уйгур каганатын талкалап, Тувага жана Монголияга чейин өзүнүн бийлигин жүргүзөт. Бирок Хакасия Кыргыз каганатынын негизги борбору катары сакталып калат. Уйгурларды сүрүп, согушуп отуруп кыргыздар Иртышка жана Амурга чейин жетишип, Чыгыш Түркистан боштуктарын (оазис) ээлеп алышат. Бул доорду В. В. Бартольд “Кыргыздардын улуу державасы” деп атаган.
Кыргыздардан мамлекеттик жогорку аскер башчылары жана административдик жетекчилер чыккан. Бул династиялык мүнөзгө ээ болуп, Кытай башкаруучуларынын жана башка чектеш өлкөлөрдүн үй бүлөлөрүнүн никелик байланыштары менен да башкарылып турган. Коңшу мамлекеттер менен болгон айыгышкан күрөшкө карабастан (түрк жана уйгур каганаттары), кыргыздар өздөрүнүн көз каранды эместигин XIII к. чейин сактап келишкен. Мындай тарыхый абал Саян-Алтайдын кийинки доорлордо өз алдынча өнүгүп кетишиндеги чукул бурулуш болгон деп айтууга негиз бар.
Кыргыздар негизинен жайгашуунун эки массивин сактап калышкан: 1). Жогорку жана Орто Енисей; 2). Алтай жана Иртыш. Андан кийин кыргыздардын этникалык жолу Тянь-Шанга тараган деген көз караш тарых илиминде жашап келген. Бирок, акыркы мезгилде андан башка көз карашты карманган окумуштуулар да жаралды. Ала турган болсок, белгилүү тарыхчы, тарых илимдеринин доктору, профессор Э. Ж. Маанаевдин изилдөөсү боюнча Тянь-Шандык кыргыздардын бардыгы эле Алтайдан келген эмес, өз жеринде туруктуу жашап турган топтору болгон, кийин Алтайдан кыргыздар өз жерлерине кайтып келишкен. Бул кыргыз тарых илиминдеги жаңылык катары кабыл алынып жаткандыгы кубанаарлык иш.
Ал эми Совет доорунан азыркы мезгилге чейин Алтай Республикасынын аталышында бир топ өзгөрүүлөр болгон. Граждандык согуштан кийин Ойрот автономиялык облусу түзүлгөн. 1922-жылы Ойрат автономиялык облусуна өзгөртүлүп, Улалы айылы борбору, 1928-жылы ал айылга шаар макамы берилген. 1932-жылы кайрадан Ойрот (борбору Ойрот-Тур шаары), 1948-жылы Тоолуу-Алтай автономиялык облусу деп аталган.
1990-жылы өз алдынчалык макамы берилип, 1991-жылы РСФСРдын курамындагы Тоолуу-Алтай Советтик Социалисттик Республикасы деп жарыяланган. 1992-жылы Тоолуу Алтай Республикасы, ошол эле жылы 7-майда Алтай Республикасы (борбору Тоолуу-Алтай шаары) деген токтом жарык көргөн. Жалпылап айтканда, орустар жергиликтүү калк менен эсептешпей, өздөрүнө ыңгайлаштырып каалагандай атай бергендиги көрүнүп турат.
Азыркы Алтай Республикасында жалпы элдин саны — ​218 063 адам, анын ичинен орустар — ​56,6%, алтайлыктар — ​33,9%, казактар — ​6,2%, кумандиндер — ​0,5%, украиндер — ​0,5%, немецтер — ​0,3% түзүшөт, ал эми теленгиттер алтайлыктардын ичине кирет.
Административдик-территориялык бөлүштүрүлүшүн алтай аталышында берүүнү туура көрдүк. Бир шаардык округ — ​Туулуу Алтай жана 10 муниципалдык аймак бар: Туулу Алтай, Кош-Агаш аймак (район), Майма аймак, Онгдой аймак, Турачак аймак, Улаган аймак, Кан-Оозы аймак, Көк-Суу Оозы амак, Шебалин аймак, Чамал аймак, Чой аймак.
Жогоруда токтолгон тарыхый фактылар жана азыркы күнгө чейин жер суунун аталышы, чынында эле Алтай Республикасы биздин жер экендигинин күбөсү. Ал жер түп аталарыбыздын баскан жолу, өткөн өмүрү, калтырган изи, кечирген турмушу жана руху калган ыйык жер. Аны алыстан туруп, биздин жер экендигин сезе жүрүп, жаш муундардын канына сиңирип баруу керек. Ушул жерде ааламда болуп жаткан кубулуштарды адам ойломуна байлоонунун усулу келип турат. Жалпы адамзаттын бүгүнкүдөй цивилизацияга жетиши адам ойломунун жемиши деп кабыл алсак, анда адамдардын колунан эмнелер гана келбейт: жакшы жагын алып кетсе ал дагы, ал эми жаман жагын карманса бул дагы адамдын колунда окшобойбу? Албетте бүгүнкү жашоо өзү эле келген жок. Бизге чейинки бир нече муундардын, ата-бабалардын жана жалпы адамзаттын эңсөөсү эмес беле. Демек, мындан кийинки жашообуз да биздин ойломдон, замандаштардын ойломунан көз каранды болот деп айтууга учур келип турат. Бул жалпы мыйзам, ал эми Алтай жөнүндө “Биздин жер” деген ойдо жүрсөк, ал да бир мезгилде ишке аша тургандыгына ишеним артса болот.
В. Бутанаев (Астай) менен Экс-Президент А. Атамбаев Москвага барганда: “Манас этнически Россиянин”, — ​деген сөзүн угуп, далайыбыз дагы “балп” этти дегенбиз. Андан кийин Алтай цивилизациясы боюнча мамлекеттик деңгээлдеги иш чаралар, илимий конференциялар уюштурулуп, элдин көнүлүн бура баштады. Эгерде физиканын законуна баш байласак, “жоктон бар, бардан жок болбойт”. Бардык нерсе алмашып отурат, формасын, касиетин, абалын, жашоо мезгилин алмаштыруу менен дүйнө өзгөрмөлүү абалын сактап келе жаткандыгын ким гана билбейт. Ал гана эмес, биз ыйык туткан дин да ар мезгилдин шарданы, таасири аркылуу бирине жетсе, бирине жетпей бир эле улуттун өкүлдөрү түрдүү дин карманып калгандыгын Алтайлык туугандардан байкоого болор эле.
Котормосуз эле бири-бирин түшүнгөн, дили бир Алтай кижи (Алтайлык киши) жаныңда турганын көрүп, мезгил закымдары бизди канчалык аралыкка бөлүп кеткендигине ишенүүгө аргасыз болосуң. Ошол жанымда турган Вячеслов, Аруу, Эмма, Александр, Владимир, Мадий Каланаков ж. б. кыргыз экендигин далилдеп отуруунун кажети жок, бирок алар деле өздөрүн анчал ык эле кыргыздаштырып жибере жатпагандыгы да байкалат. Бирок рухий дүйнө бири-бирибизди тууган катары жакындатып жаткандыгын сезип туруу өзүнчө чоң дөөлөт экен.
Мен Алтай Республикасында, анын борбору Тоолуу Алтай шаарында (г. Горно-Алтайск) болуп, тууган тапкандай, ата-бабалар баскан жолду көрүп кайткандай сезимде болгондугумду жашыра албайм. Ислам динин тутунган адам катары барган жерлерде ата-бабаларга багыштап куран окуп, дуба түшүрүп жүрдүм. Ал эми менин жанымдагы кыргыз туугандарым крестьян дининин жол жоболорун колдонушту. Ошондо менин оюма бизди бөлүп турган диний багыттагы жөрөлгөлөр экендиги да келбей койгон жок. Алардагы адам аттарынын коюлушу, Россия Федерациясынын субъектиси катары территориялык бөлүштүрүүлөрдүн жашап жаткандыгы чоң саясий-социалдык жана идеологиялык маселелердин чырмалгандыгынан кабар берет. Албетте, руху бир эл темир тосмонун эки жагында жашап жаткандыгы жөнүндө ой келбей койбойт.
Биз жогоруда токтолгондой адам ойлому, цивилизацияны жана бүгүнкү жашоо шартты түзгөнү менен жаратылышта адамзаттын ойломуна баш ийбеген объективдүү мыйзамдар да жашайт. Мындай болбогондо дүйнө бүгүнкү абалында сакталып калмак эмес. Курчап турган дүйнө түрдүү өсүмдүктөр, тоо-таштар, ар түстүү гүлдөр менен кооздолуп турган сыяктуу, адамзат да түрдүү мамлекеттер, элдер, улуттар, уруулар, уруктар жана алардын түрдүү өзгөчөлүктөрү менен жагымдуу шарттарды түзүп турат. Ошол эле учурда түрдүү элдердин, улуттарадын ортосундагы жалпы окшоштуктарды табууга болот. Адамзатты ушундай окшоштуктар сактап, коргоп келет. Дүйнө эли бир атанын баласы деген ой жорумдун жаралышы бекеринен эмес деген жыйынтыкка келесиң.
Ал эми генетикалык жакындык кандай тосмо тургандыгына карабай өз жалпылыгын сактап турганы турган. Алтайлык туугандарды боорго тартып, эл кылып алуу миссиясы Кыргызстандык кыргыздардын энчисине берилгендей сезилет. Антпегенде азыркы учурда Алтайлык туугандар Россиянын курамында туруп, мындай ата жолун улоого жакын арада бара албастыгы айдан ачык. Илим жолунда, билим берүүдө жана маданий иш чараларда бири-бирибизди колдоп отуруунун өзү алдыга болгон жылуу деп кабыл алсак болот. Кыргыздын макалы менен макаламды аяктагым келип турат: “Түбү бирге биригет, учу бирге айрылат”. Биздин түбүбүз бир биригүүгө бардык шарттарыбыз бар. Мындай рухий жактан биригүүгө багыт алган жолубуз байсалдуу болсун, урматтуу Алтайлык туугандар.
Тууганбай Коңурбаев, профессор, И.Арабаев атындагы КМУнун проректору
Бейшемби, 9 Август 2018 - 12:09Темир тирүү болгондо эмне өзгөрмөк?
Бейшемби, 9 Август 2018 - 13:21
Идрис Кадыркулов ИИМге, Сагынбек Исмаилов УКМКга…
Автоунаа уурдаган жарандар кармалды
Видео – Дүйшөмбүдө батирлер арзандоодо
Бакыт Төрөбаев, “Өнүгүү-Прогресс” фракциясынын лидери: “Конституция катып калган бетон эмес, өзгөртүүгө муктаж”
Чубак ажы Жалилов: “Алмазбек Атамбаев аша чаап сүйлөгөнү менен көйгөйлөрдүн дартын так аныктачу”
Атамбаевдин мафиясынын лөктөрүнүн бири – Данияр Абдыкаров жоопко тартылабы?
Каракол ШИИБси менен Кытайдын провинциялык коопсуздук кызматынын ортосунда кызматташуу боюнча Макулдашууга кол коюлду
Ала-Бука районунунда жаңы автоунаа көпүрөсү курулду
Министр Исакуновага суроолорубуз бар
Жооп калтыруу Жоопту жокко чыгаруу
Сиздин электрондук почтаңыз жарыяланбайт. Милдеттүү талаалар белгиленген *
Жаңы технологиялар – Хай Тек (209)
Криминалдык хроника жана окуялар (5,552)
МАДАНИЯТ ЖАНА АДАБИЯТ (1,297)
Кыргызстан - ак илбирстердин мекени
Фото – Исмаил Исаков президенттик аппаратка кайсы кызматка барды? 0 ой-пикир | Август 31, 2018 жазылган
Болот Шамшиев: “1916-жылы эч кандай көтөрүлүш болгон эмес, орус бийлиги түстүү кыргыздарды сүрүп чыгып, Ысык-Көлдү “ак адамдардын зонасына” айланткысы келген” 0 ой-пикир | Август 28, 2018 жазылган
Президент Жээнбеков Кыргызстан Өзбекстан менен Казакстанды суу менен камсыздаганы үчүн компенсация төлөө маселесин көтөрдү 0 ой-пикир | Август 28, 2018 жазылган
Кудай Атамбаевге оор сыноолорду берерин, ошого жараша улуу жеңиштерди да ыйгарарын унутпайлы 1 ой-пикир | Август 30, 2018 жазылган
Лунара Мамытовада такыр ар жок экен э – ээй… 0 ой-пикир | Август 28, 2018 жазылган
27 Август 2018, 18:02
Сагынбек Абдрахманов, экс-губернатор: “Алмаз Атамбаев Кыргызстанды дүйнөдөгү 10 эң кедей, жакыр Африканын мамлекеттеринин катарына киргизди”
26 Август 2018, 19:45
Саясаттан бизнес жасоонун устаты Болот Шер бозгундагы Бабановду жазга чакырып жатыптыр
26 Август 2018, 19:12
Элге батпай калган Абдил Сегизбаев менен Алмаз Усенов Ысык-Көлдүн кайсы жеринде жашынып, эс алып жатышат…
20 Август 2018, 10:31
Туйгуналы Абдраимов: «Аслан Сартбаев, сен эмне эле «биз Чүйлүктөр” дейсиң, сен Чүйлүк эмессиң, сен келгинсин! Кытайлар эч качан Чүйдү жердеген эмес”
17 Август 2018, 17:45
Азиз Турсунбаев, ЖК депутаты: “Бегалы Наргозуев менен Равшан Жээнбеков мен сыйлаган адамдар, алардын дарегине жаман сөз айтпагам “
30 Август 2018, 9:25
Эгемендик – ченеми жок бак-дөөлөт
20 Август 2018, 11:35
“Независимая газета”: Бишкек менен Ташкент чек ара көйгөйлөрүн чечүүгө киришти
17 Август 2018, 17:36
Нурбек Токтакунов, адвокат: «Эмне үчүн беш жыл мурдагы ЖЭБди модернизациялоо долбоорунун сметасына тендер жарыяланды?”
17 Август 2018, 17:04
Биз баарын кыйратабыз! (Урээ-э…)
15 Август 2018, 17:26
Терең тамырлап кеткен системаны сындыруу оңой эмес
Бишкек шаары, Чүй проспекти, 130,
тел.: +996 (312) 93-03-37,
тел./факс: +996 (312) 62-27-09;
© Маалыматтык-аналитикалык портал www.kyrgyztoday.kg
Жарыяланган материалдар жеке колдонуу үчүн гана арналган.
Материалдарды колдонууга уруксат сайтка гиперссылка берүү шарты менен гана берилет.