hbs_cyr en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ru tt ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ru el ru ru ru ru ru ru ru ru bg ru ru ru ru ru ru ru ky ru fr ky ru fr ru ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ru ru fr ru mk fr ru fr ru ru fr ru fr ky fr ky tt ky ru fr ky ky ru fr ky fr ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ky ru ru fr hbs_cyr uk fr ru ky fr ky ce fr ky ky fr uk ru uk fr ky ky fr ru ru fr ru ce fr ky ce fr tt ky ky ru ru fr ky fr ru ru ru ru fr mn en fr myv fr ky ky fr ky uk fr ru ru fr ru ru fr ru kk fr ru ky fr ru kk fr ky fr ru ru
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
Мындан 3-4 жыл илгери болсо керек, Кыргыз-Түрк "Манас" университетинде "Америкалык жергиликтүү калктар" деген ат менен сүрөт көргөзмө уюштурулуп, анда индейлердин жашоо-тиричилигине, этнографиясына байланышкан сүрөттөр көрсөтүлгөн эле. Ошол учурда мени таң калтырган нерсе - бул индейлердин кийген кийими жана аларга түшүрүлгөн оюм-чийимдер, белгилер менен кыргыз элинин ортосундагы орток өзгөчөлүктөрү, окшоштугу болду. Бул өзгөчөлүктөр индейлердин мифологиясына, диний түшүнүгүнө, ишенимине, этнографиясына болгон кызыгуумду арттырды. Өз алдымча индейлер туурасында китептерди окуп, маалыматтарды топтой баштадым.
Адистигим тилчи болгондон соң, эң алгач тилдик өзгөчөлүктөрүнө көңүл бурдум. Ошол учурда эле индейлердин тилине болгон иликтөөлөр абдан күч алып жаткан кез болчу. Бирок, өз алдымча, кыргыздарга тиешелүү ишенимдерин, диний түшүнүктөрүн, тилдик өзгөчөлүгүн иликтегим келди. Айрым бир сөздүктөрдү тапканым менен ал деле оңтойлуу натыйжа алып келген жок. Бир күнү архивдеги гезиттердин арасынан Отто Реригдин жана орус окумуштуусу С.Гурулевдун индейлердин тили туурасында жазылган кыскача макалаларына көзүм түшүп калды. Анда С.Гурулевдун индейлердин тили түрк тилдеринин тобуна, анын ичинен Енисей кыргыздарынын тилине окшоштугун далилдөөгө аракет кылгандыгы менин кызыгуумду дагы эки эсе күчөтүп койду.
Америкадагы жергиликтүү калктын - индейлердин тили менен байыркы түрк тилдеринин өз ара байланышын, тегин, окшоштугун 16-17-кылымдарда эле тилчи-окумуштуулар, ориенталисттер иликтөөгө алышкан. Эң биринчи иликтөө англиялык Джон Джосселиниге таандык. Ал индейлердин тилинен түрк тилдеринин калдыгын таап чыккан. Андан сырткары, индейлердин түрк эли менен болгон жакындыгын голландиялык, италиялык, англиялык окумуштуулар Стиг Викандер, Георг Дюмезель, Джон Макинтош сыяктуу окумуштуулар иликтөөгө аракеттенишкен. Ал эми түрк элдеринен Заки Валиди, А.Каримуллин, М.Арибжанов, Артур Идельбаев, Р.Зиннуров, Ш.Нафиков, белгилүү казак окумуштууларынан Адиль Ахметов жана Ерден Кажыбек болгон.
Ал эми индейлердин тилдик өзгөчөлүгү эң биринчилерден болуп Фредерих Льюис Отто Рериг тарабынан олуттуу изилдене баштаган. Ал эки жил индейлердин арасында жашап, алардын тили, этнографиясы, жашоо-тиричилиги, диний ишеними менен жакындан таанышат. 1871-жылдары андагы изилдөөлөрүн жарыялап, жыйынтыгында: "Индейлердин тили түрк тилдерине өтө жакын, менимче, тамыры бир. Сүйлөмдүн курулушу, морфологиялык түзүлүшү айрым жер аттарынын аталышы, тотемдик белгилери да абдан окшош" - деген далилдүү пикирин билдирет.
Океандын аркы бурчунда жашаган эл менен түрк элдеринин кандай байланышы бар? Деги эле индейлер деген ким? Эмне себептен алардын тили түрк тилдерине окшош? Эмнеге эки материкте жашаган калктардын каны, ДНКсы бири-бирине туура келет? Алар кантип, кандай жол менен башка материкке барып калышкан? Бул сыяктуу көптөгөн суроолор канча жылдан, канча кылымдан тартып окумуштууларды ойлонтуп келет. Чынында эле, индейлердин антропологиялык түзүлүшү, этнографиясы, тили түрк элдерине жакын экен, анда алар кайдан дагы Америкага отурукташып калган? Бул жагдайда илимде бир топ көз караштар айтылып келет. Максатыбызга ылайык, мен алардын ынанымдуу деп эсептелинген гана пикирлерине токтоло кетсем. Көпчүлүк окумуштуулар индейлердин Сибирден Беринг кысыгы аркылуу көчүп келишкенин далилдешкен. Биздин оюбузча, ушул вариант ынанымдуу. Мисалы, окумуштуу Роб Ваухтун (Rob Wauh) айтуусу боюнча индейлердин ДНКсында алардын Алтайдан келгени тууралуу маалымат бар. Ал эми Дан Верганонун (Dan Vergano) берген маалыматында индейлер Америкага үч толкун менен мындан 15,000-25,000 жылдан да ашык, биринчи толкун муз дооруна чейин Сибирден көчүп келинген.
Индейлер (индейцы) - жалпы аты Америкадагы жергиликтүү калктар. Албетте, бул жаңылыш атоону европалыктардын (Христофор Колумб ж.б. саякатчылардын) келүүсү менен берилген. Алгачкы келген испандыктар Индия жергесине тиешелүү калк деген жаңылыш пикирдин негизинде индейлер (индейцы) деген атты ыйгарышкан. Айрым индейлер үчүн дагы эле "indios" сөзүн шылдыңдоо (топ, уруу маанисинде) иретинде колдонулат, ошол себептен, жергиликтүү Америкалыктар - деп аташ керек делинет. Бирок, айтылган ойго каршы Америкалык Индейлердин Кыймылы аттуу коомдун лидери, белгилүү гoлливуд aктeру ("Прирoждeнныe убийцы" Oливeр Стoундун жана Мaйкл Мэнндин "Пoслeдний из мoгикaн" кинолорундагы) Рaссeл Минс төмөндөгүчө чечмелейт: "Индей сөзү - бул испан тилиндеги жаңылыш айтым. "In Dios" - "кудайдан, кудай менен" деген маанини берет. Ал эми Кoлумб өзүнүн күндөлүгүнө "la gente indio" - "кудайдан келген адамдар" деп жазган. Мени жергиликтүү Америкалыктар дегенге караганда "Кудайдан келген адамдар" - деп атаганы бир кыйла жагымдуу угулат" - дейт.
Индейлер туурасында канчалаган кинолор тартылды, илимий изилдөөлөр жүргүзүлдү, көркөм чыгармалар жазылды. Бирок, бул эл дагы да өзүнүн сырын толук ача элек, себеби, илимий иликтөөлөр жеткиликтүү жүргүзүлө элек.
"Түрк элдери менен индейлердин ортосундагы орток өзгөчөлүктөр - бул эки калк арасында көптөгөн маданий, фольклордук жана лингвистикалык окшоштуктардын бар экенин дагы бир жолу далилдеп турат. Айталы, дин ишенимдеринде, мифологияларында уламыш-дастандарындагы адам менен табият ортосундагы мамиледе - бул эки улуттун окшоштуктарын оңой эле байкоого болот. Индейлердин айлана чөйрөнү, демек табиятты урматтоо деген түшүнүк тектеш түрк калктардын дүйнө таанымында дагы башкы орун ээлегенин көрө алабыз. Борбор Азия жана Сибирден Беринг кысыгы аркылуу Америкага көчкөн калктар өзү менен бирге шаманизмди, айрым маданий-тилдик, этнографиялык өзгөчөлүктөрдү дагы алып барышкандыгы илимий изилдөөлөр аркылуу такталууда. Айталы, башка түрк элдери сыяктуу эле кыргыз элинде дагы жандуу-жансыз нерселердин ар биринин өзүнүн пири болгон. Ар бир уруунун өзүнүн тотеми болгон. Индейлер дагы кыргыздар сыяктуу эле карышкырды, бүркүттү, кушту, бугуну ыйык эсептешип, табу катары атын атоого тыюу салып, анын тырмагын, терисин, канатын, тишин сакралдык буюм катары колдонушкан. Албетте, бул сыяктуу ырым-жырымдар, ишенимдер, уламыш-айтымдар, мифологиялык түшүнүктөр, шаманизм белгилерин айта берсек кеп учугу түгөнбөйт. Бул чакан макалага сыйбайт. Андыктан, айрым бир урунттуу белгилерине - жогоруда келтирилген окумуштуулардын эмгектеринде жана сөздүктөрдө көрсөтүлгөн тилдик жалпылыктарга гана токтоло кетсем. Себеби, кандай гана орток окшоштуктар болбосун ал тилдин негизинде далилденет.
Отто Реригдин изилдөөлөрүнө таяна турган болсок, индейлердин тилиндеги мыйзам-ченемдүүлүктөр туурасында төмөндөгүдөй кызыктуу далилдерди келтирет: "Бул окшоштук таң каларлыктай, мынчалык деңгээлде окшош болушун өзүм дагы күткөн эмесмин. Айталы, сүйлөмдүн курулушу, сан атооч, сын атоочтордун жасалышы, мүчөлөрдүн жалганышы өтө эле жакын. Түрк тилдеринде гана кездешүүчү сын атоочтордун жасалышына көңүл бурсак. Мисалы, "кап-кара" (капкара), "чип-чибэр" (супсулуу), "сап-сары" (сапсары), "ап-ак" (аппак) ж.б. Айрым урууларда бир аз башкача тыбыштык өзгөрүүгө дуушар болуп айтылат, бирок түбү бир.
кыргыз тилиндеги гезит "Агым"
email • архив • редакция
Парламент коом жана бизнестин кызыкчылыктары үчүн иштей баштады
Парламент и общество ищут пути…
Жогорку Кеңештин депутатына 7000 жумушчу кайрылды…
Бразилия - новый партнер Кыргызстана…
Жизнь, когда кости -
по 25 сомов за кг…
Кому на Руси, то есть, в KG жить хорошо?
Новая тема со старыми фигурантами
или особенности кыргызской политики
Вицелер парады же жумуртканы күздө санайбызбы?
"Единый Кыргызстан" ("Бүтүн Кыргызстан") един с Вячеславом Ханом?!
"Социалдык багыттагы" көбүртүлгөн өлкө бюджети
"Социально-ориентированнный" бюджет страны с воздушными цифрами
же өлкө казынасын кантип толтурууга болот?
или как можно пополнить бюджет страны?
"Я всем сердцем люблю мой Кыргызстан!"
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Токтогулдун милициясы ИИМдин буйругун аткарбагандыктан
Сотрудники милиции Сузакского района будут нести ответственность за утери табельного оружия
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Нобель сыйлыгынын лауреаттарынын жолугушуусунда доклад жасады...
Орустар алтын медаль беришиптир...
Кызык, эмне болуп жатат деги….?
Кыргызстандын жарандарына жасалган мыйзам ченемсиз эксперименттер
В Кыргызстане многие еще только ждут своего часа
Курманбек Салиевич Бакиев, тур ордуңдан, сот келатат!
"Мой курс - отстранить родственников президента от власти"
Курманбек Бакиев кимди мураскер кылып калтырат?
Кого Курманбек Бакиев назначит преемником?