ky en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru hu ru ru ru ky ru ru ru ru ru ky ru ky ru ru ru ky bg ky ru ru ky ru ky ru ky ru tt ru ky ru ky ru ru krc ru ky ru av ru ru ru ky ky ru ky ru ky ru ky ky ru ru ru uk ru ky ru
"Агым", 18.09.09 - 13-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
Башкага жеткен куруттан, неге бизди куруткан?
Наам наркы, армандуу Майра жана беш баатыр
Кайсы бир өнөр адамына "Эл артисти" наамы ыйгарылыптыр. Жакындары "сыйлыгың кут болсун" дегендин ордуна, "Ала-Арчадан "жай" алышың менен!" деп тамашага салышкан экен. Анын сыңарындай, акыркы мезгилде сыйлык, наам алмай ар кандай нааразылыктарды жаратып келатканы белгилүү. Наам, сыйлыкка жетүүнүн жол-жобосу жана "Эл баатырларын" кантип эки түргө бөлүү керектигине кызыксаң, төмөнкү макалага назар сал, окурман.
Наам ыйгаруу жөрөлгөсү социализм доорунан бери келаткан идеологиялык зор рычаг. Ал, ириде жамы журтка эмгеги сиңген инсандарды моралдык, эң негизгиси материалдык жактан колдоого багытталган. Маселен, азыркы учурда "Эмгек сиңирген ишмерлердин" айлык акысы 50%га жогоруласа, "Эл артисттерине", "Эл акындарына", "Эл жазуучуларына", "Эл сүрөтчүлөрүнө" 100% кошулат. Карылык башка түшкөндө бөлөктөрдөн өзгөчөлөнүп персоналдык пенсия алышат. Мындан сырткары, "Эл …" наамын алгандар каза тапканда коштошуу салтанаты мамлекеттик деңгээлде өткөрүлүп, ага кеткен чыгымды өкмөт көтөрөт. Жакын адамдары макулдугун берсе, маркумдун сөөгү Ала-Арча көрүстөнүнө коюлат. Бирок, андай сый-урматка жетүү оголе кыйын. Төмөндөгүдөй этаптарды басып өтүү зарыл:
- алгач эмгек жамааты сыйлыкка көрсөтүп, документти акимчиликке жөнөтөт. Андан обладминистрацияга, обладминистрациядан тиешелүү министрликке сунушталат. Келген документ 15 адамдан турган көркөм кеңештин элегинен өтүп, президенттик администрация алдындагы мамлекеттик сыйлыктар бөлүмүнө барат. Эң акырында өлкө башчысы кол коюшу керек;
- толгон-токой документти наамга көрсөтүлгөн адам өзү чуркап жеткирет. Табиятында бул туура эмес. Совет бийлиги учурунда, атүгүл эгемендиктин алгачкы жылдарында принцип ушундай эле, башына бак кончу пенде бир нерсенин шырт-шыбырын алдын ала сезбеши керек! Маселен, Келдибек Ниязов "Эмгек сиңирген артист" болгонун Кочкордо жүрүп уккан;
- алгач президенттин "Ардак грамотасын", андан туура беш жыл өткөн соң "Эмгек сиңирген ишмер" же "Эмгек сиңирген артистигин" алып, дагы беш жылдан соң гана "Эл акыны", "Эл жазуучусу", "Эл артистигин" аласың. Ошентип, арадан 15 жыл өтөт. Бул аралыкта ким бар, ким жок болорун Жараткандан башка эч ким билбейт. Андыктан, наам берүүнүн мөөнөтүн кайрадан карап чыгуу талапка ылайык;
- жобо боюнча министр, министрдин орунбасары, статс-катчы автоматтык түрдө көркөм кеңештин курамына кирет. Бул министрге санаалаш адам сыйлык алуусунун мүмкүн экенин каңкуулайт. Андыктан, министрди комиссия мүчөлүгүнө кошуунун кажети барбы?
Акаев президент кезинде эки-үч адам жогорудагыдай тепкичти басып өтпөй эле, президентке жакын экендигин колко кылып, "КР Эл артисти" наамын алганын эшиткенибиз бар. Эң кызыгы, эл билбей "Эл артисти" болгондор ушундай наамы бар экенин үйүнөн башка кай жерде айтышат болду экен?
Бирөөгө кор, бирөөгө зар!
Сыйлык, наамдар кадимки базардагы товар сымал сатылып калганын уккан жайыбыз бар. Ушул маселенин тегерегинде Маданият жана маалымат министрлигиндеги кадрлар жана окуу жайлар бөлүмүнүн башчысы Муктасар Өзүбековго кайрылганыбызда, а киши "бул карандай калп, ушак" деди. Муктасар мырза канчалык актанбасын, наам алмай тааныш-билиштин, кыпкызыл акчанын күчү менен жүзөгө ашарын наам алалбай жүргөндөр жакшы түшүнөт. Болбосо, Майра Керим кызы 20 жыл төкмөлүк өнөрдүн секисинен түшпөй, улуту казак экенине карабастан төркүндөрүнөн кыргыздын намысын талашып жүрбөдү беле. Ошого жараша эмгеги бааланса не. О дүйнөгө аттанар алдында Майра төкмө акыркы сапарга узатуусу Опера жана балет театрында өткөрүлүүсүн өтүнгөн экен. Тилекке каршы, Маданият жана маалымат министрлиги Майра айымдын мамлекеттик деңгээлдеги эч кандай наамы жок экендигине байланыштуу маркумдун керээзин аткаруудан баш тарткан. Бул эми жобого сыйган, бирок адамдык логикага сыйбаган жорук болуп жатпайбы. Майра өкмөттөн наам албаса, ага өзү күнөөлүү эмес да.
Ошол эле маалда айрым наамчыл азаматтардын бардыгы тең маданиятка чындап салым кошконунан шектенсе болот. Дегенибиз, биздин колдо "Кыргызфильм", "Кыргызкиноконцернге" зыян келтиргендердин арасында Маданият жана маалымат министринин статс-катчысы Муктаалы Бектеналиев болгондугу туурасында маалымат бар. Айрым маданият кызматкерлери "андай болсо, Муктаалы мырза "Кыргыз маданиятына эмгек сиңирген ишмер" наамын кыргыз киносуна келтирген зыяны же Ысык-Көлдүн жээгине заңгыраган үй салганы үчүн алдыбы?" деген суроону кабыргасынан коюп туру.
"Эл баатырлары" "Эмгектин баатырына" айланышы керекпи?
Кыргызстандын шартында наамдардын туу чокусу эле - "Эл баатыры". Дегеле баатыр деген сөздүн түпкү маани-маңызы неде? Мындай мартабалуу сыйга эмне иш же эрдик кылган адам татыктуу болушу керек? Алыс кетпей эле улуу Атамекендик согушту мисалга алалы. Атажуртунун бейпилдиги үчүн Чолпонбай Түлөбердиев менен Дүйшөнкул Шопоков жанын берсе, Дайыр Асанов, Калыйнур Үсөнбеков өңдүү агаларыбыз башкалар жасай албаган эрдик көрсөтүп, "Советтер Союзунун баатыры" наамына татыган.
Эми бүгүнкү замандын баатырларына саресеп салып көрөлү. Өлкөнү 25 жыл башкарган Турдакун Усубалиев, "Акжол" партиясынын депутаты Акбаралы Кабаев, медицина илиминин доктору, профессор Мамбет Мамакеев, залкар жазуучу Төлөгөн Касымбеков, залкар акындар Сүйүнбай Эралиев менен Сооронбай Жусуев "Эл баатыры" наамын алышкан. Ушул аксакалдардын ичинен кимиси нагыз баатырдыкка татырлык эмгек өтөй алышты? Маселен, коомчулук Төлөгөн абаны залкар жазуучу, Сооронбай аганы алп акын катары тааныганы менен, Дайыр Асанов абадай баатырлыгын уга элек. Каршылашкан эки тарапты (оппозиция-бийлик) жүйөөгө келтирип, элдештирмек тургай, алардын ортосуна чок салган "өнөрлөрү" бар. Быйыл 25-апрелде Бириккен Элдик Кыймыл (БЭК) уюштурган курултайга Сооронбай Жусуев, Сүйүнбай Эралиев, Бексултан Жакиев, Жоомарт Кыдыралиев, Майрамкан Абылкасымова өңдүү чыгармачыл инсандар катышып, оппозициянын атынан ажолукка аттанган Алмазбек Атамбаевди байдын кызындай макташкан. Сөзүбүз куру болбосун үчүн Сооронбай абанын сөзүн мисалдап өтөлү: "…Алдыдагы президенттик шайлоодо Алмаздай болгон жазуучу ат салышууга сунушталып атканына биз, улуу муун абдан кубанычтабыз. Анткени, анын адамдык сапаты бийик, айланадагыларына жакшылык кылуудан эч качан баш тартпайт. Мисалы, жазуучулардын "Арашан" үйүнө колдоо көрсөтүп келет. Мындайча айтканда, жазуучуларды багып атат. Тилектеш инибиз эл башкарууга сунушталып атканына биз чексиз кубанычтабыз. Алмазды азыркы жыйынга чогулган эл гана эмес, бүткүл республика колдойт. Менин тилегим, Алмаз иним эл башында туруп, кыргызга кызмат кылса экен"… Жарыктык киши андан көп өтпөй 180 градуска бурулуп, гезиттерге оппозицияны дүңүнөн шыбаган маек курган. Эми ушу чыныгы баатырдын кыла турганыбы?
Менимче, аталган наамды "Эл баатыры" жана "Эмгектин баатыры" деп экиге бөлүүгө мезгил жетти. Мындай практика СССР заманында колдонулган. Маселен, элин, жерин душмандардан коргоп, эрдик көрсөткөн адамдар гана "Советтер Союзунун баатыры" болсо, кандайдыр бир тармакты өнүктүрүүгө бараандуу салым кошуп, эмгеги менен коомчулукка үлгү болгондор "Социалисттик эмгектин баатыры" аталган. Бул критерийден алып караганда, "Кыргыз Республикасынын баатырларынын" басымдуу бөлүгүнө "Эмгектин баатыры" наамын ыйгарсак туура болчудай.
Бир сөз менен айтканда:
Наам, сыйлыктар: мамлекеттик, ведомстволук жана коомдук болуп үч түргө бөлүнөт;
Өткөн кылымда Көкөбай Мамбеталиев, Апыш Койчуманов, Жамангул Үтүров өңдүү мугалимдер "Социалисттик эмгектин баатырлыгына" татышкан. Акыркы 18 жылдан бери агартуу тармагынан бир да "Эл баатыры" ("Эмгектин баатыры") "төрөлө" элек;
Эстрада ырчыларынын карлыгачы Алтынбек Сапаралиев, обончу-композитор Каныкей Эралиева, ырчы Нуржамал Таабалдиева, 33 жылдан бери "Кыз Бурак" тобун жетектеп келаткан Гүлшайыр Садыбакасова, комузчу Нурак Абдрахманов, куудул Келдибек Ниязов, театр чеберлери Тургун Бердалиев менен Чоро Думанаев көп жылдан бери "Эл артисти" наамынан куру калып келет;
Маданият жана маалымат министрлигине жылына наам сурап 500гө чукул документ түшөт. Себеби, аталган министрлик жазуучу, сүрөтчү, артист, журналист жана башка маданият кызматкерлерине "устукан" бөлүштүрөт. Ал эми башка министрликтер жылына 15-20 гана документти карайт экен. Демек, Маданият жана маалымат министрлигине караштуу айрым сыйлык, наамдарды берүүнү кароо укугу башка органга өтүшү абзел;
"Мамлекеттик сыйлыктар" жана "Мамлекеттик сыйлыктар боюнча эреже" деген эки нормативдик документ бышпаган аш сымал ойдогудай иштебейт. СССРден калган жоболордун ордуна наам алуу мөөнөттөрү кайра каралган Кыргызстандын өзүнүн жаңы жобосу зарыл;
Түркүн түстүү образ жараткан актерлор Асанкул Осмонов менен Күнболот Досумбаев "Эл артистигин" кокусунан алып калышкан. Көрсө, аларга ага чейин "Эмгек сиңирген артист" наамы ыйгарыла элек экен.
кыргыз тилиндеги гезит "Агым"
email • архив • редакция
Жогорку Кеңештен 193 киши "садага чабылат"
"Кайран Маркстын "акча-товар-акча" деп какшаганы бекер эмес тура"
Жайсаңбаевге окшогондор жайлап кетпесе болду
"Баарыбыз кылмышка шектүү болуп калышыбыз ыктымал"
Чыныгы согуш Сырт айылында болгон
"Премьер-министрден тартып акимдерге чейин окутабыз"
Башкага жеткен куруттан, неге бизди куруткан?
"Үч жүздүн" айтканы эки болбойт
Жаңырган филармония, жаңы чабылган комуздар
"Чарчадым деген сөз, бул - жеңилдим дегендик "
Кыргыздар, кулак салсаңар боло
Кайран тил карьераны эле эмес, капчыкты да кампайтат
Кыргыз эл акыны Анатай Өмүрканов "Агымга"
акыркы кезде жазган жаңы ырларын тартуулады.
Бакыт БУКАЕВ жаштыгы менен коштошту