ky en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru ky ru ky ky de ky ky de ky ru de ky uz de ky ky uk de ky ky de ky ky uk de ky kk de ky ky de ky ru de ky uk de ky tt de ky ky uk cs ky ky ky bg de ky ru de ky uk en ky ky ky cs ky ky ky uk ky ky ky ru hu ru ky ru ky ru ce ru ky ru ky ru ru ru ru ky ru ky bg ky ru ru ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ky ru ky ru av ru be ru ru ru ky ru ky ru ky ru ru ru
"Агым", 06.11.09 - 10-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
Ушул жылдын 22-сентябрынан тартып "Азаттык" үналгысынын сайтында ( www. Azattyk. kg ) тил маселелери боюнча "шерине" ачылган. "Шериненин" демилгечиси жана уюштуруучусу "Азаттыктын" кыргыз кызматынын башчысы, тарых илимдеринин доктору, Ж.Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университетинин профессору Тынчтыкбек Чоротегин эле. Ачылганына аз убакыт өткөнүнө карабастан "шеринедеги" талкуу кызуу башталды. Биз талкууну мындан ары "Агымга" алып чыгуу менен анын чегин дагы кеңейтип, тил тагдырына кайдыгер карабаган замандаштарыбыздын баарын буга катышып турууга чакыралы деп чечтик. Ой-пикириңиздер, сунушуңуздар болсо гезит редакциясына "Шеринеге" деген ат менен жөнөтсөңүздөр болот. Эне тилдин тагдыры-элдин тагдыры, андыктан кайдыгер карабаңыздар дээр элек.
"Шерине" гезиттин өткөн (№43 (671) Жума, 30-октябрь,2009-жыл) санынан баштап жарык көрө баштады.
"Удалить" дегенди менимче "жоготуу" десе да болчудай, "настройканы"- "кураштуруу" десе болор. А "сканирования" дегенди "көчүрүп алуу" десе болобу?
Анатайдын "Дүжүр чалдар" ырын окуп боорум эзилген. Дүжүрлөрдүн кошоматтанган лексиконунун да сөздүгү керек го дейм. Баса, Юморалиссмус (Жаныбек) которгон сөздөр да сөздүктөргө кире элек: "делевой" - "деле гой", ж.б. Бизде юмор катылган жана башка таамай айтылган сөздөрдүн жыйындысы да алигиче жарыялана элек.
"Отмена" деген орусча "менять" деген сөздөн келип чыккан, демек бул мааниси боюнча бир нерсени "отмена" кылып, ордун башка бир нерсеге алмаштыруу. Ошондуктан сүйлөмгө жараша кыргызча "алмаштыруу" деп, же болбосо "жокко чыгаруу" деп да колдонсо болот. "Статусту" - "макам" деп которгондорун мен биринчи жолу угуп жатам. Бул кайсы тилде? Биздин тилчилер ушундайларга көз салышпайбы? Конституцияда дагы бар го, 1-берененин 1-бөлүгүндө "КРсы..., лайык... мамлекет" деген, көрсө "правовое" дегенди ушундай которушуптур. Өмүрүмдө уккан эмесмин мындай сөздү, билбегендер түшүндүрүп койсоңуздар, сураныч? Ал эми "статусту" - "укуктук абал" деп койсо туура да, түшүнүктүү да болот да. "Настройка" Санжар көрсөткөндөй "оңдоп-түздөө" десек жөнөкөй да, уккулуктуу да болчудай. Мыйзам талаптары аткарылыш үчүн ал түшүнүктүү, кыска, жөнөкөй тилде жазылышы керек.
Урматтуу Аман! Менимче, биз пост-советтик доордогу энциклопедияларды, публицистикалык эмгектерди, тармактык сөздүктөрдү жана жаңы окуу китептерди, алар аркылуу келген сөздүк табылгаларды эч жерибешибиз керек. "Макам" деген сөз, менимче биздин саясый лексиконго жакшы эле кирген. Маселен, Муратбек Кошоевдин "Кыргыз эли" китебинде да "макам" ("статус") сөзү (Бишкек, 2006.689-бет,ж.б.) байма-бай колдонулат. Бул тек гана, колго биринчи тийген мисал.
"Укук" (хакк") сөзү деле "макам" ("жайгашкан орду") сыяктуу эле араб тилинен кирген. Тек гана айрым терминдер тармактык деңгээлде арбын колдонулат, бирок жалпы калайык тарабынан сейрек айтылат. "Секулярдык" (орусча"светский" ) сөзү айрым учурда "лайык" (түркиялык түркчө) деп колдонулуп жүрөт, анын деле эч зыяны жок. Бизде "сүйүү" сөзүн деле "махабат", "мухабат", "ашыктык", "ашыглык", "сүйүү" деп ар кыл варианттарда колдонуп жүрүшпөйбү. Алардын бирине эле тыюу салсаңыз, анда сөз байлыгыбыз кунарынан кете түшөр эле.
Дагы бир нерсе. Көпчүлүк шаарда жазылган нерселерди орусчадан кыргызчага туура эмес, одоно которулуп калса, ким которду экен деп мыскылдап күлүшөт. А которгон адамдар болсо кетип калышат. Менимче, биринчи орусча жазып убара болбостон эле адегенде эле кыргызча жазыш керек, анан аны орусчага которуу керек.
Дүйшөнгө кошумча айтарым, кээде маалымат технологиясына байланыштуу жаңы терминдерди орусчадан эмес, түздөн-түз англисчеден кыргызчага которуу алда канча натыйжалуу. Анткени, орусчага термин маанисин эптеп жакындатып которгон учурлар да жок эмес.
"Дигитал" сөзү деле жакындатылып "цифровый" деп которулган. Бул сөздү айрым кыргыз илимпоздору 2000-жылы "экилик" деп да которгон учур ("экилик" -нөл жана бир деген сандан улам жаңы айкалышы аркылуу маалыматты ташуу) болду. Демек алар "сандык" - "цифровый" деген терминди "дигитал" сөзү үчүн так котормо эмес деп санаган экен, азыр болсо "санарип" сөзүн бирибиз кабылдап, экинчибиз сындап жатабыз.
Урматтуу Т.Чоротегин мырза, сиз булак катары колдонгон М.Кошоев канчалык деңгээлде илимий негиз боло алат? Тарыхчылар илимий булактарды тастыктоого абдан көңүл бурушат да.
Урматтуу Мөлмөл, менимче, бир ууч эл экенбиз, ушу тапта ар бир кыргыз интеллектуалы саналуу болууга тийиш. Биздин "шерине" ар ким үчүн ачык, ар кимдин табылгасы үчүн да ачык. Бирөөнү эр көрүп, башкасын шер көрүп, ар кимдин эмгегин, жаш муундар ойлонсун, ойгонсун деп жазып жүрүп короткон көзмайын сыйлаганыбыз дурус го дейм.
Мурда булак катары К.М.га (Маркска) гана шилтеме кылсак, эми М.К.га да, сизге да шилтеме кыла алабыз (бул тамашанын чындыгы да бар).
Көп жылдар бою орус тили аркылуу дүйнө тааныбадыкпы. Ошол себептен орусча кандай айтылса так ошондой кайталап калганбыз. Эми ошолорду оңдойлук. Маселен, армениялыктар өз өлкөсүн Аястан деп аташат экен. Пекинди - Бээжин, Кытайды -Жуңго (байыркы элибиз айткан жуңгарлар болуп жүрбөсүн?), Чыңгызхан - Чыңгызхан эмес Жеңгисхан десек кандай болот?
Аваз мырза, "Чыңгыз-хан" сөзү дурус эле го дейм. Түбү ал чыгыш түрктөрдүн "Теңиз-хан", "Деңиздей (терең) "хан" деген сөзүнө барып такалат, бирок монгол ханы катары анын ысмы бизде "Чыңгыз-хан" катары мурдатан кабыл алынып калган. "Бээжин" дегениңиз туура, анын тууралыгын "Манас" дастаны да тастыктайт. "Жуңго" ("Чжуңго") - чордондук мамлекет дегенди түшүндүрөт, ал ханзулардын "биздин өлкө дүйнөнүн ортосунда жайгашкан" эски чактагы түшүнүгүнө негизделген, ал эми "жуңгар" сөзү - ойроттордун (батыш монгол урууларынын) хандыгынын аталышынан улам келип чыккан. Бул сөздүн ханзуларга эч тиешеси жок. Тескерисинче кытайлар (ханзулар) жана Цин-Манжур сулалеси (династиясы) ойроттордун (батыш монгол урууларынын) хандыгынын аталышынан улам келип чыккан, бул сөздүн ханзуларга эч тиешеси жок. Тескерисинче, кытайлар (ханзулар) жана Цин-Манжур сулалеси (династиясы) ойроттордун жуңгар хандыгын ойрон кылган. Кыргызстанга келип отурукташкан сарт калмактар ошол жуңгар мамлекетин негиздеген уруулардан болгон.
Тынчтыкбек мырза, эгерде "Манастагы" Бээжин деген сөз туура болсо чын эле бир кезде кыргыздар Кытайды чапканбы? Же Кытайды чапкан гунндардын арасында кыргыздар да болгонбу? Анан жакында дагы бир кеп уктум. Ысык-Көл ХVI кылымга чейин калмактардыкы болгон, калмактар жердеген деп, ошол чынбы? Деги Ысык-Көлгө кыргыздар качан келген?
Урматтуу Касым мырза, орто кылымдарда кыргыздар Бээжинге (же Кытайдын Бээжинге чейинки башка ордо шаарларына) элчи катары же билим, тажрыйба арттыруу үчүн байма-бай барган. Хун мамлекетин негиздеген элдин өкүлдөрү кыргызга да жуурулушкан. Ушул сыяктуу тарыхый фактылар кыргыз дастанына Манас бабабыз Бээжинди чапкан окуя катары кирип калган. Ал эми бутпарас калмактардын негизги калкы (Жуңгар хандыгын түзгөн ойроттор) Орто Азиянын батышына - азыркы Түркмөнстандын түндүк аймактарына чейин сүңгүп барган учурлары болгон, Ысык-Көлгө да убактылуу кирип келишкен. Ал эми мусулман болуп калган сарт калмактар Чыгыш Түркстандан Кыргызстанга XIX кылымдын соңку чейрегинде гана журт которуп келишкен.
Азыркы Ысык-Көл аймагынын түпкү калкы кыргыздар. XVI кылымдын башында Кашкардагы моголдорго жана Мавераннахрдагы, Ташкендеги башка өкүмдарларга каршы күрөшкөн Мухаммед Кыргызды эле эстесеңиз болот го дейм. Караханийлер учурунда Ысык-Көлдү жердеген түрк уруулары (чигил, ж.б.) да кыргыздардын арасына жуурулган.
Кыргыз элге эң жакын элдердин бири - бул хакас, туба, шор жана алтай элдери. Манасты алсак ошол жерлерден келген дешет кыргыз элин. (Энесай, Минсуу, Кызылжар ж.б. Бул элдердин арасында КЫРГЫЗДЫН уруулары бар. М: Алтай элинде - мундуз, кытай, Туба элинде - кыргыз, мунгуш ж.б. Демек биздин ыйык каныбыздын тамчысы ушул жакта калган. Дагы бир нерсе - булар (тубадан башкасы) башка элге сиңип, жоголуп бара жатышат. Демек булар100 жылдан кийин жок болушат. Ошолордун кээ бир сөздөрүн биздин тилге кошсок - элибиздин, арбактардын, бабалардын аябай чоң милдетин аткарабыз.
Мындан тышкары, мен бир жактан окугамын - немис эли кылымдын башында өз тилиндеги чоочун сөздөрдү (прансуз, слабян, инглиз сөздөрдү)- баарын башка немис тилдүү элдердин сөзүнө же жаңы ойлоп тапкан сөздөргө алмаштырган.
Биз улуу тилибизди өнүктүрүп, байытып жана таза сакташыбыз керек. Мына бул сөздөр хакас тилинен мисалга алынган сөздөр: Хакас тилинде майда карагат - сайзанг, орустун "плот" деген сөзүн- сал, гипнотизер -ырымчы, кувшин -ырага, охра -чоза, волчья ягода - чода, лопасть -калак, мускус - кайыр дешет.
Искен мырза, сизге толук кошулам. Ушундай мүмкүнчүлүктөн пайдаланып, бир тамчыдан болсо да ылайыктуу сөздөрдү чогулта беришибиз керек. Бирок сунуш кылынган сөздөрдү жыйнап, иргеп, тактаган ким бар? Тынчтык мырза, сиздин абройуңуз бар эмеспи, кандай кылсак? Ушинтип эле айтылган сөз айтылган бойдон калабы? Менин сунуш кыла турган көп сөздөрүм бар. "Азаттык" атайын бет ачпайбы? Жалаң кыргыз тили жөнүндө. Жок дегенде силердин архивиңерде сакталып турсун. Айтмакчы, архивди - мураскана деп которобузбу? Анан, Искен мырза, ырымчы, сал деген сөздөр бизде да бар, кувшин - кумара, охра - жошо, весла -калак ж. б. Бирок баары бир тапкан сөздөрдүн баарын "шерине" аркылуу "Азаттыктын" "Кыргыз тил" бөлүмүнө жөнөтө берелик. Жыйнай берсек акыры бир жыйынтык чыгар, туурабы туугандар?
Аваз мырза, көңүл көтөргөн сөзүңүзгө чоң ыракмат. Буюрса бул шериненин маалыматтары узакка сактала берет. Бир гана жагдай - башкалардын пикирин да сыйлап, кээде котормону бир нече вариантта берсе да болот. Кыргыз терминкому да коомдук интернеттик сөздүк ачып, коомчулук менен байланышты жандандыраар.
Жакында мамлекеттик тилибиздин 20 жылдыгы белгиленди. Салтанатта эне тилибиздин эртеңине эмгек кошкон атуулдар сыйлык алышты, макталып-даңкталышты. Мени өкүндүргөнү "Азаттык" үналгысынын чыныгы патриот жамааты да бул багытта опол тоодой салым кошуп келаткандыгы айтылыш керек эле. Туура "Азаттыктын" азаматтары кимдир бирөөнүн мактоо-алкоосу үчүн иштеп аткан жери жок. Бирок ошондой болсо да кыргыздын нукура көөнө сөздөрүнө жан киргизип, маалымат айдыңында кеңири колдонуп, анын кубаттуулугун, көркөмдүүлүгүн, уккулуктуулугун жана ойду таамай жеткирүүгө боло тургандыгын далилдеп келе жатышат.
Бул "шерине" болсо кыргыздын тарыхына кубанычтуу жаңылык киргизе турган демилге болуптур. Учурдан пайдаланып, "бала тили - бал" демекчи, 4 жашар баламдын которгон сөзүн сунуштайм: коньки - бутчана.
Урматтуу Тургунбай, жылуу сөзүңүз үчүн ыракмат. Постсоветтик кыргыз бийлиги, болгондо да кыргыз президентине караштуу мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссия "Азаттык" үналгысынын "Кыргыз тилин өнүктүрүүдөгү чоң салымын тээ 2005-жылдын январында эле жогору баалап, Ардак кагазын салтанаттуу түрдө тапшырган. 1989-жылкы мамтилмыйзамынын 20 жылдык мааракесин белгилеп жатып, калыстык үчүн ошол сыйлыкты да эскере кеткенибиз жөн. Ал сыйлыкка мурдагы Мамлекеттик катчы Осмонакун Ибраимов кол койгон. Мурдагы президент Аскар Акаев өзүнө карата сын-пикирлер "Азаттыктан" байма-бай чыгарылып тургандыгына карабастан, өзү чет өлкөгө расмий сапар менен чыкканда "Азаттыктын" кабарчыларын да ала-тоолук башка журналисттер тобуна кошуп ээрчитип алчу. Албетте, Кыргызстандагы жагымдуу өзгөрүүлөрдү да "Азаттык" биринчилерден болуп дүйнөгө сүйүнчүлөп, жар салып келген жана азыр да ошентип келүүдө.
Бийликтен жана коомдук уюмдардан сыйлык алган-албаганыбызга карабастан "Азаттык" үналгысы объективдүү, калыс, так маалымат менен камсыздоо ишин жана эне тилди өркүндөтүү үчүн салым кошуусун ырааттуу уланта берет.
"Бала тили - бал" дейт, педагог жана илимпоз Бермет Бусурманова бир ирет кызынын жоругун эскерип: "Аюунун баласын "мамалак" дешсе, анда "папалак" кайсы жаныбардын баласы?" деп сураганын айтып күлдүргөн. Кээ бир терминдерди жеткинчектер деле өтө орундуу которушу мүмкүн. "Бутчана" дегенге неге болбосун? Түрк туугандар деле "автомашинаны" - "араба" деп колдонуп жүрөт.
Р.S: Урматтуу окурмандар, мына ушул каттардагы айтылган сунуштарга да ой-пикирлерди күтөбүз. Кыргыз тилин тил комиссиясы, анда иштеген он чакты адам гана өнүктүрөт, тил маселелерине ошолор гана милдеттүү деген калпыс түшүнүктөрдөн арыла турган учур келди.
"Шеринени" гезит үчүн даярдаган Шайлообек ДҮЙШЕЕВ
кыргыз тилиндеги гезит "Агым"
email • архив • редакция
Эртең маалымат жана басма сөз күнү
Турсунбаев Америкага эмнеге баргысы келбейт?
Будур-будур тоолордон Бука минип мен келдим…
Карабы, акпы мышык чычкан кармаса болбодубу
Осмонакун ИБРАИМОВ, коомдук ишмер:
"Азимбек Бекназаров - коррупционер-лердин "рекордсмени"
Парламентке кыскартуу эмес, реформа зарыл
Жараткан бирөө эле, аны бөлүшө албагандар көп
Малдүйнө алдыга озуп, жандүйнө дагы аксады
"Кыргызстандын музыкалык билим берүүсү мыкты"
КР эл артисти Замирбек ҮСӨНБАЕВ:
"Атамдын эки аялынын сүймөнчүгү болгом"
Бир өмүр чак келбес өнөр
Тып… тып… тамчы кабар
"Сумерки" фанатизми эмнеден башталды?
Атагы аалам жарган Акира Куросава
Кыргызстан бир алпты бага албайбы?