el en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru ky ky kk ky ky ky ky ky ky ky ky kk ky ky ky ky ky ky ky ru el ru ky ru ky ru ru ru ky ru ky ru ru ru ru ru ru ru bg ky ru ky ru ky ru ky ru ru ky ru ky ru ky ru ky ru av ru ru ru tt ru ky ru kk ru ky ru ky ru ru ru kk ru ru ru en ru
"Агым", 15.05.09 - 4-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
СССР дин тушунда эл шайлоону капилет чыккан майрамдай кабыл алып, баары бирдей каршы-калысы жок Москва көрсөтмөсүнө жараша добуш берчү. Көпчүлүк учурда шайлоочулар шайлана турган адамдын таржымалын гезиттерден окуп, ошого жараша бүтүм чыгарышкан же ал жөнүндө такыр билишкен эмес. Анан калса анда атаандаштык деген болгон эмес. Бирок кайра куруу мезгилинен тарта союз тараганга чейин өткөн шайлоолор атына жараша талаптагыдай өткөнү белгилүү. Атургай биздин легендарлуу парламент да таза шайлоонун шарапаты менен келгенин эч ким таналбайт. 1995-жылга чейин кыргызстандыктар өлкөнүн экономикалык абалы оңолуп кетеринен астейдил үмүт кылып, Акаевден көп жакшылыктарды күтүшкөн.
Амал жетсе тактыдан, ажал жетсе бактыңан көр
Жемиши жок жети осуят
1995-жылы Аскар Акаев "Манас" эпосунун 1000 жылдык мааракесин өткөрдү. Мааракени өткөрүү тегин жерден болгон эмес. Биринчиден, экс-президент улуттук идеологияны "Манас" эпосунун негизинде калыптандырууну ойлогон. Ошондуктан эпостун мазмунунан жети осуятты чыгарып, аны андан ары жайылтууну көздөгөн. Ал осуяттар түпкүлүгүндө туура болгону менен, эл аны кабыл албады. Себеби, А.Акаев башында турган бийлик жети осуяттын талабына жооп бербей, ичтен ирип, бузулуп баратканы элге байкалып калган. Себеби, табышмактуу алтын маселеси. Анын бети ушул күнгө чейин ачылалек. Шектүү Кумтөр келишими, өндүрүштүн талкаланып, таланып-тонолуп жатышы Акаев жөнүндө жакшы ойлоого негиз бербейт эле. Эгер өлкөдөгү абалга ошондо эле сергек баа берилгенде, Акаевдин мамлекетти башкарууга жөндөмсүз экени айтылып, ал ачыкка чыкмак. Бирок анын жанындагы жанжөкөрлөрү, алардын жакындары жаналакетке түшүп, мүлк бөлүүгө өтүшкөн. Муну президент билип турса да унчуккан эмес. Себеби, ага жөлөк болчу команда керек болгон. Ал кишилер азыр деле арабызда. Айыл чарбасын кеминде отуз жыл оңолгус кылган Бекболот Талгарбеков учурда айрым гезиттер аркылуу анда-санда акыл айтып жүрөт. А.Жумагулов, А.Муралиев, Ф.Кулов, Т.Акматалиев, К.Жумалиев ж.б. ошо кездеги мамкызматкерлер эгемендүү мамлекетти түзүүдө ат көтөргүс катачылыктарды кетиришкени анык. Муну айрымдары мойнуна да алышкан.
Акылы зирек адамдар 1995-жылга чейин өлкө туура эмес жолдо баратканын, Акаев жүргүзгөн реформалар жакшылыкка алып келбешин ошондо эле түшүнүшкөн. Себеби, өндүрүш кыйрап, жаңысы тургузулбай, башаламан жүргүзүлгөн менчиктештирүү аз гана адамдардын колуна өтүп, баштан-аяк коррупцияланган бийлик түзүлүп калганын эл да баамдап турган. Мындай шартта Акаев таза шайлоо менен жеңишке жетиши кыйын эле. Ошондуктан ал өз мөөнөтүн шайлоо өткөрбөй туруп, парламент аркылуу узартууну сунуштайт. Бирок ошондогу мыйзам чыгаруу жыйынынын депутаттары Ө.Текебаев, А.Мадумаров, Р.Ачылова, Ө.Субаналиев, С.Жээнбеков, И.Кадырбеков, Д.Садырбаев, А.Ибраимов сыяктуу депутаттар кескин каршы болуп, президент өз мөөнөтү бүткөндө гана шайлоого барышын талап кылышат. А.Акаев болсо алдыда турган бир жылды күтпөй эле, 1995-жылдын күзүндө шайлоого бара турганын жарыялайт. Кыргызстандагы шайлоонун шайтан оюндары дал ошол 1995-жылы өткөн президенттик шайлоодон башталганын өзгөчө белгилөө керек. Шайлоого талапкер катары катышкан А.Масалиев менен М.Шеримкулов үгүт иштерин чогуу жүргүзө баштайт. Алардын эл менен жолугушканга толук мүмкүнчүлүгү болбойт. Себеби алгачкы жолу административдик ресурс бүт бойдон Акаевге иштеп, акимдер баланча пайыз добуш алып берем деген милдеттенмелерди жүзөгө ашырышкан. Анан калса ал мезгилде шайлоо өткөрүүнүн эрежеси азыркыдай эмес эле. Андыктан, бүт райондор Акаев үчүн 80 пайыздан ашуун добушту камсыз кылышып, ал экинчи мөөнөткө президент болуп шайланган. Бирок ошол шайлоодон тарта элде шайлоо бийликтин каалоосуна жараша болот турбайбы, биздин берген добушубуз эч нерсеге арзыбайт деген ишенбөөчүлүк пайда болуп, миңдеген шайлоочулардын жүрөгүндө нааразылык калган. Анткени А.Масалиев ошол шайлоодо жеңип чыкты деген пикирлер бар экенине карабай, анын күлкү келерлик пайызда добуш алышы, бийликтин таза эместигин далилдеген. Шайлоодогу миңдеген байкоочу коммунисттердин акыйкатсыз фактыларды чыркыратып айтканына карабай, эч ким көңүл бөлгөн эмес. Тескерисинче, кимдин колунда бийлик болсо, шайлоодо ошол гана жеңип чыгары бекем ырасталган.
Ошентип, 1995-жылдан кийинки шайлоолор акыйкат өтпөй, бурмалануу жолуна түшүп калган. Мына ушундан кийин эл шайлоого ишенбей, ага катышуу кызыкчылыгын жоготуп, кайдыгерлик менен мамиле жасоого өтүшкөн. Бирок добуштарды сатып алуу ага чейин эле парламенттик шайлоодо башталганы элдин эсинде.
Легендарлуу парламенттен кийинки шайланган депутаттар элге самын, кумшекер, чай, арак таратышса, экс-президент "эгер берсе ала бергиле, бирок добушуңарды татыктуусуна салгыла" деп кеңеш бергени көпчүлүктүн эсинде. Ошентип мамлекетти демократия жолу менен түптөөдөгү шайлоо процессине элдин ишенимин кетирип, аны биротоло жоготуп алдык. Бул кыргыз тарыхындагы эң оор катачылыктардын бири. Азыр шайлоо таза өткөн күндө да, эл ага ишенбей калды. Эгер 1993-жылдагы Башмыйзамды кайра-кайра өзгөртпөй, шайлоону ыйык тутуп, ага олуттуу мамиле жасаганыбызда, эл тагдыры бүгүнкүдөй кейиштүү абалга келмек эмес. Акырында Акаевдин үчүнчү мөөнөткө мыйзамсыз барышы, ага да канааттанбай төртүнчү мөөнөттү самашы элдин биртоло кыжырын келтирди. Ооба, Акаев өз катачылыктарын түшүнгөн. Бекеринен ал "мен чөгүп бараткан кеменин капитанымын" деп Мисир Ашыркуловго айтпаса керек. Акырында 2005-жылкы парламенттик шайлоо анын тагдырын биротоло чечти. Ушунун өзү эле "эшегим ылайдан өткүчө" деп шайлоого карата бийликтин бурмалоо аракетинин аягы кандай болорунун ачык далили. Себеби, бир кишинин жылуу-жумшак жашашы үчүн бүткүл элдин тагдырын садага чабууга такыр болбостугун 24-марттагы окуя ырастады.
Ушул жерде кошумчалай турган дагы бир нерсе, 2005-жылдагы революцияны мен жасадым деген авторлордун көбөйүп баратканы. Эми болгонун болгондой эле айтыш керек. Алгач жети дубандын эли бүт көтөрүлдү. Жалал-Абаддагы окуялар элди шердентип жибергени ырас. Бирок 24-марттагы окуяны алдын ала ошондогу оппозиция башчыларынын бири да билген эмес. Кимдин кайда жүргөнүн, качан келгенин, элдин түрүн көрүп кантип чочуганын, Акаев качып кетиптир дегенди укканда өң-алети өзгөрүп, кимдин жүзүнө кызыл кандай жүгүргөнүн азыр да айтып берүүгө болот. Бирок элдин башында К.Бакиев, Р.Отунбаева, А.Бекназаров, Ү.Сыдыков, Р.Жээнбеков, А.Атамбаев, А.Жапаров, И.Исаков ж.б. турганы ырас.
Демек, ар кандай бийлик шайлоону өз каалоосуна ылайык эмес, элдин тандоосуна жараша акыйкат өткөргөнү абзел. Бирок шайлоочулар да тигил же бул талапкерге добуш берүүдө өз добушунун сакталышына көзөмөл жүргүзүп, жоопкерчиликтүү болушу зарыл. Тилекке каршы, шайлоого келип добуш берүү менен өз келечек тагдыры чечилип жатканын көпчүлүк түшүнө бербейт. Айрым учурда уруучулук, жердешчилик өкүм сүрүп, татыктуу талапкер жөнүндө эч ким ойлонбойт. Тигил же бул талапкерге иштеп берип акча алууга кыныгып калган атайын үгүтчүлөрдүн тобу да пайда болгон. Шайлоочулар арасындагы аба ырайын мына ошолор бузат. Уруу-урууга, түндүк-түштүккө бөлүп элди көкүткөн да ошолор. Арасында бир талапкерге иштөө менен экинчи талапкерге маалымат берип сатылгандары да толтура. Мисалы, коомдук жайларда бийликти жамандап, ага нааразы экенин айтып, өзү оппозиция өткөргөн митингдерге катышпаган кишилерди көрүп эле жүрөбүз. Ошол эле учурда экинчи аудиторияга барып, "митингге чыккан менен колдорунан эч нерсе келбейт" деп кайра өздөрүн шыбагандарын да жолуктурууга болот. Азыртан эле азыркы президенттик шайлоого талапкерлердин тарапкерлери өз кишисин мактап, каршылаштарынын кемчиликтерин каза баштады.
Албетте эл арасында саясат талкууланып, талаш-тартыштарды жаратканы жакшы. Мунун натыйжасында ар бир киши пикирге ээ болот. Ар кандай үгүтчү же чолок саясатчылардын айынан эл арасын калың тумандай ушак каптап, карапайым калк кайсы сөзгө ишенерин билбей арасат абалда калды. Мамлекеттик идеология ырааттуу жүргүзүлбөй, анын келечегинен Досбол Нур уулу баш болгон мамкызматкерлер өздөрү шектенип, ага жандили менен берилип кызмат өтөбөй жатканда эл бир эле ушак сөзгө ишенип, анын чын-төгүнүнөн күмөнсүп калат экен. Биз он сегиз жылдан ашык дал ушул айың кеп үстөмдүк кылган кырдаалда жашап, "шамал болбосо чөптүн башы кыймылдабайт" деп шектенип келебиз.
Ошондуктан шайлоодо жеңилген тарап каршылаштарына каалагандай көө жаап, ошол көө бийликке карата болсо аны эл чындык катары кабылдап калды. Мисалы, 2007-жылдагы кезексиз парламенттик шайлоодо көпчүлүк "Атамекен" саясый партиясы жеңишке жетишет деп бекем ишенген. "Атамекен" партиясы жеңилип, Жогорку Кеңештен орун алалбай калды. "Атамекен" Чүй облусунан 63295 добуш алса, КСДП бул облустан болгону 27597 добуш алды. Бирок "Атамекен" партиясы 133 миң шайлоочусу бар Ош шаарынан болгону 590 гана добуш алган. Ал эми ОШ шаарынан КСДП 31123, коммунисттер 5376 добушка жетишкен. Демек, бул жерде Ош шаарынын тургундары "Атамекен" партиясына ишеним көрсөткөн эмес. Муну шайлоого катышкан бардык партиялардын өкүлдөрү, анын ичинен КСДП фракциясы менен коммунисттер ырастап берет. Болбосо "Атамекен" партиясы республика боюнча 228125 добуш менен "Акжол" партиясынан кийин экинчи орунда турат. Ошого карабай "атамекенчилер" депутаттык мандаттан кур калышты. Демек, шайлоого болгон ишенбөөчүлүк ириде жеңилген тараптан болору бышык.
Кандай болгон күндө да БШК шайлоо өткөрүүдө калыс болсо деп кыялданабыз. Азыр шайлоону акыйкат өткөрүүгө бардык мүмкүнчүлүктөр түзүлгөн. 2007-жылдын 16-декабрындагы парламенттик шайлоодо 400гө жакын эларалык байкоочулар катышкан. Ал эми президенттик шайлоодо мындан да көп болушу мүмкүн. Шайлоонун кандай өткөнүн ириде ошолор ырасташы керек. Бирок чет өлкөлүк байкоочулар да эки түрдүү пикир айтышып, келген өлкөсүнүн бийлиги менен оппозициясын кайраштырып кеткен фактылар да жок эмес. Мунун айынан кээ бир өлкөлөрдө кан төгүлүүгө чейин барган. Андыктан, шайлоо бийликтин же оппозициянын маанайына жараша болбой, элдин чыныгы тандоосунун жыйынтыгы гана чыгарылышы керек.
кыргыз тилиндеги гезит "Агым"
email • архив • редакция
ШАЙЛООГО 68 КҮН КАЛДЫ
Азаттык эйфориясынан армандуу сазга
"Опузадан коркконумдан президенттин уулу деп ойлогом"
Күрпсай, Ташкөмүр, Үчкоргон, Шамалдысай унутулдубу?
Фильтр тамеки, күл аралаш келген сөөк
Денеге кирген кене, табыптын шакшагы
"Акжол" үчүн 600 миң доллар берген эмесмин"
Түсү ийги кишинин жолу да тегизби?
Дан менен чар качан иргелет?