ru ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru el ru ky ru ky ru ky ru ru ky ru ru ky ru ky ru ky ru ky ky bg ru ru ky ky ru ky ru ky ky ru ky ru mn ru ru ru ru ru ky ru ky ru fr ky ru fr ru ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ru ru fr ru mk fr ru fr ru ru fr ru fr ky fr ky tt ky ru fr ky ky ru fr ky fr ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ky ru ru fr hbs_cyr uk fr ru ky fr ky ce fr ky ky fr uk ru uk fr ky ky fr ru ru fr ru ce fr ky ce fr tt ky ky ru ru fr ky fr ru ru ru ru fr mn en fr myv fr ky ky fr ky uk fr ru ru fr ru ru fr ru kk fr ru ky fr ru kk fr ky fr ru ru ru
"Апта", 20.05.10 - 12-бет: •
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
Кылым кайда көчөт, кыргызбай?!
Жумагул Сааданбеков, коомдук ишмер
- Жумагул Сааданбекович, калк кадимкисиндей байкап турат: кыргыз коомчулугу кийинки мезгилде байыркы уруучулук дөөлөттөргө өзгөчө маани берип атыр. Атүгүл айрым уруулар ушунчалык салтанат менен курултай чакырып жиберди. Кыргыздын оң канат, сол канат жолбашчы, колбашчылары дайындалып жатат деп угабыз. Сиздин оюңузча бул кандай кубулуш? Кыргыз улутунун уңгусуна кандайдыр бир шек туудуруп аткандык эмеспи?
- "Уңгу" дегенде сен, кыязы, "идентикалуулук" түшүнүгүн эске алып атсаң керек. Сөздү ошондон баштайлы. Өткөн кылымдын аягында Кытайга барып, үрүмчүлүк кыргыздардын биринен "улутуң ким?" деп сурабайынбы. "Черик" дейт. "Ой, черик деген быякта, сен эң биринчи кыргызсың" деп ынандыра албай койдум. Ушунун өзү эле адам урку тууралуу түшүнүк кантип көрөңгөлөп, кантип уюугандыгын далилдейт.
Адам качан өзүн улут уңгусунун мүчөсү, бутагы катары сезет? Качан ошол эл мамлекетке ээ болгондо, мамлекет алардын кызыкчылыгына кызмат кыларын түшүнгөндө, сезгенде. Бир сөз менен айтканда, улуттук мамлекет жокпу, улут да жок. Мамлекет жок болгон соң, монархия да, жеке бийлик да, демократия да болушу мүмкүн эмес.
Уруу менен урук - кыргыз калкынын улут болуп жетилелек түйүлдүгү. Арийне, бул саясаттагы уруучулук маданиятыазыркы мезгилде кылдай да мааниси жок деген кеп эмес. Уруу өкүлчүлүгүнүн, б.а., төмөнтөн башталган демократиянын алгылыктуу жактары арбын. Аларды азыркы кыргыз мамлекеттүүлүгүн чыңдоого кызмат кылдыруу аракетинде жүргөндөргө алкыштан башка айтар сөз жок. Анткени Кыргызстандын келечек тагдыры өз маданиятынын тамырында, мен бул жаатынан уруучулук демократия демилгесин көтөргөндөрү жактайм.
Ошолеле учурда Кыргызстанда жалаң кыргыз жашабаганын эске алышыбыз керек. Алар менен бирге өзбек, орус жана орус тилдүү элдердин өкүлдөрү дегендей, көп калк жашайт. Алар республика жалпы калкынын жарымына жакынын түзөт. Андыктан азыркы мезгилдин эң мерчемдүү, эң улуу, эң зарыл маселеси - аркыл, албан түс калк, улуттар өкүлдөрүн өзүбүздүн боорубузга бекем тартып, аларды жалпы кыргыз жарандар улутуна айландырууда. Тарыхый тагдырыбыз, тамырыбыз, дөөлөттөрүбүздүн жалпылыгын түзүүдө.
- Муну кандай түшүнсөк? Уруучулук ураанын чакыргандар улуттук мамлекеттин биримдигине каршы деппи?..
- Жок, андай жаман ойдон кудай сактасын. Уруучулук демилгесин көтөргөндөрдүн көбүн тааныйм, урматтайм. Алар андай жол менен улутту ажыратабыз эмес, бириктиребиз деген бекем ишеничте экендигин да билем. Албетте анын канчалык тууралыгын мезгил көрсөтөт. Бирок маселенин тузу башкада. Чырмалышып туташкан глобалдашуу мезгилинде Кыргызстан түгүл, бүт дүйнө улут мамлекеттери терең кризисте. Алар көпчүлүк учурда өз граждандарынын, өз элинин улуттук кызыкчылыктарын коргоп алууга алсыздык кылып туру. Бардык жерлер, Сомалинден АКШ менен Европага чейинки элдер башка мамлекеттерге сиңип кетүүгө каршы. Айталы, америкалыктардын арбын бөлүгү англо-пуритан дөөлөттөрүн жактырбайт, алар АКШны бир улут эмес, аркыл элден куралган мозаикадай мамлекет катары карайт. Өз учурунда президент Клинтон америкалыктарды европа маданияты "эзүүсүнөн" кутулганы менен куттуктаганын уккан кулак ишенбейт. Жапондор аралдарынын географиялык шарты, тарыхы, маданияты боюнча Азия менен, же экономикалык өнүгүш өбөлгөсүнө байланыштуу батыш цивилизациясы менен "мекендеш" экендигин эмдигинче чечалбай келет. Шотландар британ, фламандар бельгиялык болгусу келбейт. Батышчылар менен славянофилдердин абалтан берки айыгышы Россия улут уңгусун аздыр-көптүр араздаштырып турат ж.б.
Ушундан улам С. Хантигтондун глобализация шартында: "адамдар түпкү тегин аныктоого, анын алкагын чектөөгө, аны кандайдыр бир жеке ымала, өзара ылым санашууга айландырууга өзүнөн өзү аргасыз аракет жасай баштайт. Улуттук тектештик уруулук, жамааттык (ататектик, таптык, диний) тектештикке оойт. Расалык энтамгасына, динине, салт-сабырына, мифине, этникалык наар-насибине же тарых-таржымалына болобу, айтору бир айрыкча жалпылыкка жараша биригүүгө умтулат" дегени эске түшөт.
Улуттук тектештик кризиси ар кандай мамлекетте ар башка формада пайда болуп, ар башка жүрүш алып, ар башка из калтырат. Ошого жараша баардык дегидей мамлекеттерде өз өзгөчөлүктөрү, башка кырдаал-шарты болору турулуу иш. Ал кризис дүйнөлүк масштабда бир учурда башталса, албетте, анын себеп-жөнү өзөктөш болору өзүнөн өзү түшүнүктүү.
- Анын айрым урунттуу учурларына токтоло кетесизби?
1. Эң оболу эбегейсиз зор байлык бир тарапка топтолуп, экинчи тарап жакырчылык жарынын башында калып, глобалдаштыруу тараза ташы бузулса. Ушул тапта үчүнчү дүйнө өкүлдөрүнүн 1,5 миллиард адамы өлөсөлүү турмушта жашайт. 11 миллиондон кем эмес 5 жашка чыгалек наристе ачарчылык менен оорудан апаат болот. Эң бай өлкө менен эң жарды өлкөлөр ортосундагы айырма 1960-жылы 37 эсени түзсө, эми 74 эсеге жетти. Ошол эле учурда дүйнөдөгү өнөржай өндүрүшүнүн жарымы, эларалык соода тармагынын жарымынан көбү, 80%га жакын дүйнө банктарынын активи өнүккөн өлкөлөрдүн трансулуттук корпорациясына (ТНК) таандык.
Арийне акыл айраң калар жагдай ушу: эки тарап тең - байлары да, жардылары да улут тектештиги кризисине кирептер. Экөө тең улуттук уңгуну танат, улуттук өкмөттү тааныгысы келбейт же ишенбейт. Байлыкка белчесинен баткан бизнес-элита көпчүлүк учурда өз маани-мартабасы менен максат-мүдөөсүн трансулуттук, глобалисттик кызыкчылыкка байлайт. Алар улуттук мамлекетти трансулутчулдукка каршы коёт. Киндик кан тамган атажуртун "арзан байлык табуунун аңызы" катары гана карайт, андыктан үй-бүлө, бала-чака, дүйнө мүлкүн башка мамлекетте кармайт.
Арийне башка бир капталдан караганда, улуттук мамлекет коммерциялашып, бизнес, криминал менен тамырлашып, туташып өнүгүп, эл дегенди таптакыр эстен чыгарып, өз кызыкчылыгына гана кызмат кылууда, андыктан адамдар анын кандайдыр бир бөлүкчөсү катары санабай, уруучулук уркун, дөөлөтүн издөөдө. Анын айкын далили уруучулук урааны улам катуу угулуп бараткан Кыргызстандагы бүгүнкү кырдаал.
2. Улуттук тектештик кризиси, байкап атасыңбы, мен муну "идентичность" маанисинде алып атам, - глобалдаштыруунун дагы бир кесепетинен улам башка да "кеселге" кабылды. Жумушсуздук менен жакырчылык калкты Түштүктөн - Түндүккө, Чыгыштан - Батышка айдап, миграциянын күчтүү агымын пайда кылды. Натыйжада батыш өлкөлөрүндө мультиэтникалык, мультимаданий жамааттар жаралды. Алар жашаган мамлекеттериндеги көпчүлүктөн аттын кашкасындай айырмалаган улуттук өзгөчөлүгүн далилдегиси келет. Албетте, андан ардактуу иш жок. Арийне аларды уңгулуу улутка сиңирүүгө жасаган бийлик аракети иммигранттардын итиркейин келтирип, арнамысын козгоп, түпкү калкты расизм, шовинизм менен айыптоого түртүүдө. Албетте, ал батыш коомчулугунун да канын кызытып, кыймылын козутпай койбойт. Ошондуктан калктар канча аракет жасаса да бириге албай, кандуу кармаштарга чейин барып атат. Париждин түнөк аймактарындагы талкалап-талоо, Лондон, Мадрид, Амстердам көчөлөрүндөгү полиция менен кандуу кагылышуулар ушундай себептерден улам чыкты.
- Ал окуяларга кыргызстандыктардын түз да, кыйыр да тиешеси жок болсо керек?...
- Туура. Кыргызстан миграциясынын негизги бөлүгү Россияда. Алардын саны акыркы мезгилде 500 миң адамга жетти. Россиядагы жердештер жыл сайын быякка жиберген акча 1,5 млрд АКШ долларынын аржак-бержагын түзөт. Бул республика бюджеттин жарымы дегенге тете кеп! Айрыкча белгилеп кетерим, Кыргызстан эмгек мигранттары Россияга убактылуу иштеп акча табуу үчүн эле эмес, аяктан опол орнок очок алуу үчүн барып атат. Акыркы 5 жылда Кыргызстандан барган 100 миң адам Россия жарандыгын алды. Алардын 80% нукура кыргыз улутунан! Албетте өз өлкөң жумуш менен камсыз кылалбаса, элементардуу социалдык, жарандык укугуңду, эркиндигиңди коргоого жарабаса, тескерисинче, коррупцияланган сот, чиновниктер менен кокодон кармап муунтуп турса, андан көрө Россия жараны болуп, кыргыз атанып жашаганың абдан ийги! Азыркы глобалдуу дүйнөдө адам вазыйпасы эмнеде? Кор болбой жашоо, үйбүлөнү кор кылбай багуу, өз чыгармачылык дараметиңди ачуу мүмкүнчүлүгүнө ээ болууда. Ага кайдан жетесиң: Россияданбы, АКШданбы, Сингапур же Бразилияданбы, ал башка, онунчу маселе.
Ошолеле учурда Кыргызстанда опурталы оңой эмес процесс жүрүп жатканын да байкабай коюуга мүмкүн эмес. Ал -орус маданияты менен тилине сетиркей мамиле жасоо. Бул тарыхый жактан да, саясый жактан да, атургай күнүмдүк турмуш жаатынан да зыяндан башка пайда апкелбейт. Россия экономикасы көсөмдүк кылган Бажы союзуна кирбей калганыбыздан өзү эле жакынкы күндөрдө турмушубузду оордотпой койбойт. Россиясыз эле оокат кылабыз, тарых бизди көп векторлуу араба менен ташып кетет деп текеберленгендер терең жаңылат. Ал атактуу Крыловдун аккуу асманга, чаян артка, чортон сууга тарткан арабасы гана болушу мүмкүн.
3. Биз ушул тапта баштан кечирип аткан экономикалык кризис, моралдык-нравалык кризис алдында шоона эшпейт. Ал алааматтан аман чыгуу аргасын дүйнөнүн көпчүлүк мамлекеттери дин ажытын ачуудан издеп атат. Андай аруу аракет постсоветтик республиканын бардыгында, анын ичинен Кыргызстанда да кыйла күч. Мечиттер күндөн күнгө көбөйүүдө, медреселер ачылып атат, жаштар жогорку диний окуу жайларында билим алууда ж.б.
- Ошолеле учурда динди саясатташтыруу аракети байкалбайбы?
- Андай коркунуч бар. Айрыкча ислам радикалдуу жана экстремисттик уюмдары (вахабиттер, хизбуттахрирчилер) Кыргызстанга өз таасирин таратуу жана бекемдөө аракетин аябай жасап атат. Арийне, радикалдар менен күрөшүү маселеси - өзгөчө, өтө татаал тема. Менимче, ал уюмдар менен кыймылдарга көптөгөн жаштар эмне үчүн "кызыгуу" менен кошулуп, экстремисттик позицияга ээ болуп жатканына терең анализ жүргүзүү зарыл. Тынчтык менен ынтымактын назилий ажыты болгон дүйнөлүк дин маани-маңызын ачкан диний тарбия маалымат саясатынын бутагына айланууга тийиш. Бул айрыкча исламды "агрессивдүү" дин катары көрсөткөндөрдүн көзүн ачканга көмөк көрсөтөт.
кыргыз тилиндеги гезит "Апта"
email • архив • редакция
Түштүктөгү түтөгөн кырдаалга ким жоопкер
Эсин жыйгандын этеги жыртылбайт
Коргоо министрине "ме" деген Абылов
Каныбек ТУРДУМАМБЕТОВ, Жалал-Абад облус прокурору
Жалал-Абаддагы тополоңду Бакиевдер каржылаган
Депутаттык мандатымды таштап баса бердим
"Кара алтынды" калктын эмес, кара курсактын пайдасына жумшоого далбастагандар кимдер?
БИТКЕ ӨЧӨШҮП, КӨЙНӨГҮБҮЗДҮ ОТКО САЛБАЙЛЫ
Садыр Жапаров, "Ата-Журт" партиясынын лидери:
"Элдин жүрөгүнө кеткен жолдо гана жүрүү керек"
Роза Отунбаева очогуна президенттик отун даярбы?
Алмамбет Шыкмаматов, Мамкаттоо башчысы:
"Жумгалдан болмоктон Жунгариядан болгула".
"Кара алтынды" калктын эмес, кара курсагынын пайдасына жумшоого далбастагандар кимдер?
Жумагул Сааданбеков, коомдук ишмер
"Эгер митингге чыксам, эл үчүн чыгам"
Парламент коом жана бизнестин кызыкчылыктары үчүн иштей баштады
Парламент и общество ищут пути…
Жогорку Кеңештин депутатына 7000 жумушчу кайрылды…
Бразилия - новый партнер Кыргызстана…
Жизнь, когда кости -
по 25 сомов за кг…
Кому на Руси, то есть, в KG жить хорошо?
Новая тема со старыми фигурантами
или особенности кыргызской политики
Вицелер парады же жумуртканы күздө санайбызбы?
"Единый Кыргызстан" ("Бүтүн Кыргызстан") един с Вячеславом Ханом?!
"Социалдык багыттагы" көбүртүлгөн өлкө бюджети
"Социально-ориентированнный" бюджет страны с воздушными цифрами
же өлкө казынасын кантип толтурууга болот?
или как можно пополнить бюджет страны?
"Я всем сердцем люблю мой Кыргызстан!"
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Токтогулдун милициясы ИИМдин буйругун аткарбагандыктан
Сотрудники милиции Сузакского района будут нести ответственность за утери табельного оружия
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Нобель сыйлыгынын лауреаттарынын жолугушуусунда доклад жасады...
Орустар алтын медаль беришиптир...
Кызык, эмне болуп жатат деги….?
Кыргызстандын жарандарына жасалган мыйзам ченемсиз эксперименттер
В Кыргызстане многие еще только ждут своего часа
Курманбек Салиевич Бакиев, тур ордуңдан, сот келатат!
"Мой курс - отстранить родственников президента от власти"
Курманбек Бакиев кимди мураскер кылып калтырат?
Кого Курманбек Бакиев назначит преемником?