be ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ky en sv fr de de fr fr uk en fr en ja fr fr ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ba bpy ba kk ba ky ba ky mk ky ba ky ba ky ba ky ru mt ky ky ky ky ru tt ru ru ru ky ru ky ky ky krc ky ky ky ky ru ru
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
ХХI кылымдын Кет Букасы ким?
Ооба, мен да сиз ойлогондой ойлоп жүргөм. Чыңгызхандын доорунда жашап өткөн Кет Бука бабамдын арбагына мен да куран окуп, ичимден ыраазы болгом. Сизге окшоп мен дагы бул ырдын чын эле Кет Буканын ыры экенинен күнөм санабагандыктан, архивдик материалдарды издейин деп ойлогон да эмесмин. Бирок, баары башкача болуп чыкты. Анда сөз башынан болсун.
... 2010-жылдын 10-сентябры. Кечинде жумуштан келип, Ош шаарынын жергиликтүү телеканалынан жаңылыктарды көрүп жаткам. Тележурналист Ош шаарынын так ортосундагы көпүрөнүн сол тарабындагы чоң тактага Ош шаарынын мэринин демилгеси менен ХIII кылымда жашап өткөн Кет Буканын ыры жазылганын кабарлап калды.
Мурда ал жерде: "Ынтымакты достук менен бекемдеп, Ата-Бабам Ошту келген мекендеп" деген эки сап ыр, анан шоумендердин афишалары илинип турчу. Кабарчы ошол жазылган ыр боюнча Ош шаардык Кеңешинин депутаты, филология илимдеринин кандидаты Бактыгүл Темировадан интервью алыптыр. Доцент Б. Темирова Кет Буканын ырын талдап: "Кет Буканын бул ырын эмес, Кет Буканын өзүн азыркы эл, керек болсо интеллигенттер билишпейт. Бул олуя акын Чыңгызхандын тушунда анын бийлигине каршы ырдай алган. Ошол өзү жашаган ХIII кылымда эле бүгүнкү кыргыз турмушун, чет элде мигрант болуп жүргөн кыргыз жаштарынын тагдырын чагылдырган"-дейт
Бул кабарды уккандан кийин эмнегедир Кет Буканын улуу-ки­чүү такай "цитаталап", макалаларынан түшүрбөй, арбагына тооп кылып келаткан береги ырын дагы бир жолу тактап коюну туура көрүп, Кыргыз Республикасынын Эл артисти Жолболду Алыбаевге телефон чалып:
- Агай, сиздин ушул ырга обонуңуз бар экенин билебиз. Бул ыр боюнча эмне дейсиз, сөзүн ким жазган? - деп сурасам:
- Бул ыр - Кет Буканын ыры. Аны Шайлообек Дүйшеев анча-мынча редакциялап, толуктап, элге чыгарса керек. Гезиттерге да бул тууралуу бир нече макалалар чыккан. Мен Шайлообектен ушул ырды бир аз узартып жазып бер деп суранган элем, бирок ал жазган жок. Негизи ушул төрт куплети деле жетиштүү, -деп жооп берди.
Обончу, дастанчы Ж. Алыбаевдин оюн уккандан кийин бир аз көңүлүм чөгүп, колумда Ш. Дүйшеевдин "Шам ал" аттуу китеби турса дагы ыр "чын эле Кет Буканын ыры окшойт" деген ой кетти. Бирок, бул иштин аягына кимдир-бирөө чекит коюш керек да. Албетте, ал чекитти мен эмес, ырдын автору коюшу керек деген ой менен Эл акыны Шайлообек Дүйшеевге телефон чалдым. Агайга иштин-чоо жайын түшүндүрдүм. Дүйшеевден төмөнкүдөй жооп алдым:
- Аскар Акаевдин тушунда "Асаба" гезити чыкчу. Мына ушул гезитте иштеп жүргөн кезимде бүгүнкү кыргыз элинин оор турмушуна зээним кейип, аны ХIII кылымда жашап өткөн акын Кет Буканын "руху" менен айткым келип, "Кет Буканын ыры", "Жайсаңдын ыры" деген эки ыр жазып, ушул экөөнүн ысмын өзүмө "псевдоним" кылып, жарыялап жиберген элем. Биздин кыргыздар ушундай эл экен, ал чын эле Кет Бука менен Жайсаңдын ырыбы, эгер алардын ыры болсо Илимдер Академиясынын кол жазмалар фондунда барбы? Эгер бар болсо Кет Бука менен Жайсаңдын бул "ырлары" "Кыргыз поэзиясынын антологиясына", окуу китептерге эмне үчүн кирген эмес? Мейли, кирбесин, бирок, чын эле ошолордун ырыбы же жокпу деп кызыккан бир адам болгон жок. Катардагы карапайым окурмандардыкы кечиримдүү, илимпоздордун кайдыгерлигине таң калдым. Билгендер бар эле. Алар айткысы келген жок. Мен да кантээр экен деп тим койдум. Маркум Дооронбек Садырбаев Жогорку Кеңештин бир жолку сессиясында "Эй, туугандар? ХIII кылымдагы Кет Бука мынабу эле Бишкектин 10-микрорайонунда жашайт!" деген болчу. Бул сөздү Бакиевдин учурунда президенттин администрация башчысы Үсөн Сыдыковго Болот Шер да айткан.
Ал эми Бишкектеги "Ала-Тоо" басмасынан 1994-жылы "Манас-1000" Мамлекеттик дирекциясы тарабынан чыгарылган "Легендарлуу ырчылар жана сынчылар" (түзүүчү Мелис Абдылдаев) аттуу чакан китепте Асан Кайгы, Кет Бука, Токтогул ырчы, Толубай сынчы, Санчы сынчылар жөнүндө кеп болот. Аталган китептин 11-18-беттеринде Кет Бука жөнүндөгү материалдын эки варианты тең жарыяланган. Алардын бири Балбай Алагушевдин изилдөөсү боюнча, экинчиси кол жазмалар фондусундагы материалдар мисалга алынган. Ал жерде Айхандын (Чыңгыз хандын) баласы өлгөндө Кет Буканын угузганы тууралуу гана сөз болот. Кет Буканынын "Сак болгун" деген ыры жөнүндө эч кандай сөз жок.
Кет Бука, Асан Кайгы, Токтогул ырчы, Толубай сынчы, булардан кийинки Калыгул, Арстанбектерде олуялык сапат болгонун тануу мүмкүн эмес. Анткени алдын ала айтуу, көрө билүү, бул акындардын негизги критерийи катары саналып келет. Чынында эле булар болочоктогу 50-100 жылды алдын ала көрүп айткан.
Ал эми президенттердин элин таштап качканы, кыргыз жаштарынын өз жеринен иш таппай, көрүнгөнгө өзүн сатып чет жерде иштеп жүргөн азап-тозогу ошол доордогу Кет Буканын заманында эмес, бүгүнкү ХХI кылымдагы Шайлообектин заманында болуп жатпайбы?! Эгер бул ыр чын эле Кет Буканын ыры болсо, КРУИА кол жазмалар фондундагы Б. Солтоноевдин, Шеркул уулу Шекербектин, Кара Молдонун варианттарынын жок дегенде бир жеринде сөз болот эле го?
Бүгүн кыргыздын кыз-уулу дебей дүйнө кууп, бери дегенде Казакстан, Орусияга, нары жагы мухиттин аркы тарабына өтүп кеткени жалганбы? Эл башчыларыбыз Үзөңгү-Куушту, Каркыраны башка элдерге сатып, элинин ырыскысын кыйып келатканы жалганбы? Кан көтөрүп шайлаган ажолорубуз өз элине "кылгылыкты кылып, кыл жип менен бууп" туруп, куйругун карматпай качып кеткендери жалганбы?
Менин дагы анча-мынча обон жазмай адатым бар. 2011-жылы сөз болуп жаткан ырга обон жазган элем. Кече жакында тушоо кесүү концертимде элге жаңылык болсун, эл ырдын нукура автору ким экенин билсин деп, ушул ырды да ырдадым. Алып баруучу жаш акын Улукбек Омокеевге Ш. Дүйшеевдин ыры экенин айттым. Анан ал мени сахнага чакырардын алдында мындай деп ыр окуду:
Элденби же кимден кеткен
Ырды угуп бир кумарга
Көрүнүп тургандай, Шайлообек Дүйшеев өз доорунун оош-кыйышын, элдин саясатташып, нарк-насилди, салт-санааны унутуп, алмустактан келаткан үрп-адаттарынын жоголуп баратканын бабасы Кет Буканын руху менен айткысы келген. Мунун өзү да өткөндөрдү сыйлоо, кыргыздын кылымдан бери келаткан адебине ылайык көрүнүш, мырзалык касиеттин бир түрү деп саноого болот.
Анда Шайлообек Дүйшеевдин "Сак болгун" деген ырын толугу менен дагы бир жолу алды­ңыз­дарга тарталы.
Көгүш тоону кыян жууп,
Көрк бузулат, сак болгун.
Сөз бузулат, сак болгун.
Өз бузулат, сак болгун.
Сөз бузулат, сак болгун.
Салкын тоону кыян жууп,
Салт бузулат, сак болгун.
Намыс түгөп, ар түгөп,
Нарк бузулат, сак болгун.
Кара тили калп минип,
Карт бузулат, сак болгун.
Калк бузулат, сак болгун.
Кызыл тоону кыян жууп,
Кырман качат, сак болгун.
Кырдан качат, сак болгун.
Кыйган качат, сак болгун.
Тулпар тоону кыян жууп,
Тул болосуң, сак болгун.
Кун болосуң, сак болгун.
Пул болосуң, сак болгун.
Кул болосуң, сак болгун!
Жалпы коомчулукка, обончуларга, аткаруучуларга кайрылуу иретинде айткым келет. Урматтуу ыр ышкыбоздору, ырды, обонду ар ким эле жаза бербейт. Жазган даяр ырды ким болсо да мыктылап ырдай бериши мүмкүн. Бирок адамдык абийир алдында таза болуу үчүн ырды жараткан авторлорун айтып, жазып койгондон эч ким кемип калбайт. Бул маданияттуулуктун, көкүрөгү тазалыктын, билимдүүлүктүн белгиси. Кээде ушунубуз жоктугунан ыр жагынан да талаш-тартыш, соттошуулар да боло калып жатат. Анын сыңарындай Шайлообек Дүйшеевдин "Сак болгун" деген ыры Кет Буканыкы десе ишенип жатабыз, балким, ушундай кырдаалдын жаралышына ырдын авторун айтуудан же жазуудан эрингендигибиз, балким, кайдыгерлигибиз себеп болуп жатабы деген ой келет.
ОШМУнун Р. Абдыкадыров, атындагы маданий-эстетикалык борборунун директорунун орун басары
Биз бул катты басууга даяр­дап жатып, тактык үчүн автордун өзүнө да кайрылууну туура көрдүк. Бизге Шайлообек Дүйшеев буларды айтты:
- Ысык-Көлдүн Челпек айлындагы Жунукеевдин үстүнөн арыз жазып келген айыл тургандарынын арыз-муңун жазган катын агездеги "Асаба" гезитине "Жунукеевден бир КАМАЗ алма жеген Акаев" деп ат коюп чыгарып жиберип, соттолуп кете жаздап, кутулгандан кийин "Сак болгун" деген ыр жазып, бийликтин кысымынан чочуп, атымды жашырып, ичимден "Кет Буканын арбагы колдоп жүрсүн" деп, Кет Буканын аты менен жарыялап жиберген ырымды кийин окурмандардын баары эле Кет Буканын ыры деп кабыл алышты. Катардагы окурмандан тартып, кеп баккан акын-жазуучулар, илимпоз окумуштуулардан бери Кет Буканын арбагына ыракматын айтып, Кет Букага макалаларын арнашты. Буга дегеле таарынбайм.
Кыргыз ушундай калк эмеспизби, эгер ыр кокус Шайлообек Дүйшеевдики деп, өз атым менен чыкканда ошол эле адабиятчылар менен акын-жа­зуучулар "көзү ачык Кет Бука антип айткандай, көзү ачык Кет Бука минтип айткандай" деп өзөлөнүп жазбайт эле" деп ойлодум. Баарынан кызыгы бири дагы Кет Буканын ушундай ыры болгон-болбогуна кызыгып, Академия дегендин архивин бир аңтарып койгонго жараган жок. Жөн эле гезитке чыкканын "сөзбөрү" тартып жүрүшөт. Азыр деле ушундай.
Ал тургай, бул саптарды "Архат" деген китебине кийирип жиберген Казат абамдан сурасам, ал "Буга чейин Кет Буканы казактарга көбүрөөк таандык деп келдим эле, эми ушул ырынан кийин кыргыздын акыны экенине чындап көзүм жетти", деп толкуп сүйлөдү.