uk ru ru hbs_cyr ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky bg ky bg kk ky ky ky ky ky ky ky ky tt ky ky ky ky ky ky tt ky ky ky ky ky ky ky ky mn tt ky ky ky ky ky ky ky mn ky ky ky tt ky ba ky ba ky ky ky ce ky ky ky ky ky ky ky ky ky tt ky ky la ky be ru ru ru ru ru ru ru ru bg ru ru ru ru ru ru ru
Батыштын акыл-эстүү музыканттары фонограммага эчак топурагын түйүп берсе, "көсөөнүн акылы түштөн кирет" болуп, кыргыздар эми, фонограмма кан-жаныбызга биротоло сиңип, андан кутула албай калган абалга келген кезде, эсибизге келип, этегибизди жыяйлы десек, кашайып, ошону менен оокат кылып аткандардын атакасына кабылдык. Ал көйгөйдү Маданият министрлиги эмес, музыкага эч тиешеси жок аскер генералы Исмаил Исаков парламентте көтөрбөгөндө, фонограмма ансыз да араңжан маданиятыбызды майкандай бермек. Ал мыйзам долбоорун фонограммасыз оокаты өтпөй калчу арабөк аткаруучулардын баары "ар-р" деп беттен алды. Томогосун алган чымчыктай чыр-р эле дей түшүштү. Муну бекер салыштырган жокмун. Томого шумкарга тагылат, анысын шыпырып алсаң, шаңшып кетет. Алеми чымчыктыкындый үнү бар "жылдыздын" "томогосун" (жалган микрафонун) алып койсоң, чыйпылдаган добушу нуктан тайып, талаалап (фальш) кетет. Муну "Алтын үн" сынагынан көрдүк го.
Баса, мен да талаалап кетелекте ушерде бир ой кыстара кетейин. Ооз көптүргөн жарнагынан кийин сынак тирукмуш болот экен десек, алпаруучулар чү дегенделе уюштуруучулардын талпагын ташка жайып койду. Дегеним, калыстар тобуна он катышуучунун ар бири өзүнүн өң тааныштарын алып келиптир. Ээ-й, айланайын, ал "саяпкерлер" "күлүгү" күчүктөй "кишенеп" атса да, тулпар дей берет да. Ошондо акыл-эстүү Абидинге эле боорум ооруду. Төрага катары ырлардын тексти начар экен деп какшап атса, аны ит да уккан жок. Анан тексти жагынан эстрадага бузук чыйыр салган Бек Борбиев ("Шакарабы" менен Добрду да бузган) калыстар тобунда отуруп калгандан кийин иш өлгөн экен дедим. Ошон үчүн "Алтын үнгө" чындап татыган Аскат Мусабеков сүрмө топтун чаңында калды. Мына фонограмманын "баркын" ушул жерден билсе болот. Жана мен жогоруда салыштыргандай, "чымчык жылдыздардын" фонограмма "томогосун" алып койду эле кимдин ким экени билинди. Эгер Абидин Темиров жалгыз болбой, тексттерди териштире келгенде, он ырчынын үч-төртөөсү араң өтмөк.
Ушул жерден фонограмма тууралуу шаша-буша, чала-була бүткөн мыйзам долбоору менен Маданият жана туризм министрлигинде анын артынан чиркеше келген концерттик көркөм кеңеш жөнүндө кеп козгоонун оңуту келип туру.
Мен тээ 2000-жылдардын башында эле телерадио тексти начар обондорду эфирден берип атат деп, жетекчилерге зар какшай баштагам. Атүгүл радионун алтын казынасына алынуучу комиссиянын мүчөсү катары ошондой алешем авторлордун далайынын "убалына" калгам. Ал жерден кээбир авторлор Ак үйгө чейин даттангандан кийин, мени мүчөлүктөн алып ташташкан. Анан гезиттерге жазып жатып аларга шүмшүк көрүндүм. Фонограмма деген кымкап жамынып алган ичи (тексти) көңдөй ырлар айрыкча ырды физиктин көзү менен караган Токтош Айтикееванын, "жылдыздар" өзүлөрүн гана эмес, мени да багат деген Молдосейит Мамбетакуновдун, "Манаска" сыналгыны сынына чыгара турган ушу желмаяндар деген Мелис Эшимкановдун тушунда дүркүрөп, жаштар эмне берсе да гөш деп эсептеген Кубат Оторбаевдин тушунда гүлдөө дооруна жетти. Канткен менен "Шакарап" жеп, ичкүптү боло элек да, генерал Исаковдун жаны кашайганы ошондон болсо керек.
Бирок мен андан мурда кашайгам. "Монстр жылдыздар" деп гезиттерге этектей беш макала берип, мени ит да укпагандан кийин "Ак жол" партиясынын солдаты Ибрагим Жунусов 2010-жылы Маданият агенттигинин директору болгондо, куттуктамыш этип, алиги "жылдыздарды" өчүрүш керек экенин каңкуулап, макалаларымдын баарын көтөрүп баргам. Ошол тексттерди кийин өзүн мыкты акынмын деп жүргөн орун басар Кожогелди Култегинге да бергем. Атүгүл "илгеркидей комиссия түзгүлө, үйдө бош эле отурам, ошол "жыдыздарды" бекер иргешип берейин" деп да жазгам. Дың дебеди. Кийин өкмөт башынын орун басары катары ушу маданият тармагын тейлегенде, кур дегенде Кожогелди Култегинге кулак кагыш кылып койгон жок. Эми кайра Маданият министри болуп келгенден кийин Исмаил Исаков добулбас какканда гана козголгон болду.
Эми фонограмма тууралуу мыйзамдын жана көркөм кеңештин жүүнү бош жерлерине токтолоюн.
Мыйзам долбоорунун 1-беренесинде: "Бул мыйзамдын максаты- угармандын (көрөрмандын жана угармандын) укугун коргоо жана музыка өнөрүн өркүндөтүү.
Бул мыйзам Кыргыз Республикасынын аймагында уюштурулуучу жана өткөрүлүүчү маданий-массалык иш-чараларга жайылтылат" деп айтылган. Демек, бүт республика аймагында угармандын укугу корголот экен. Жакшы.
Ал эми 3-беренеде: "Жалпы улуттук маанидеги иш-чараларды, ошондой эле сыналгы каналдарында тартуу жана түз эфир маалын кошпогондо, Кыргыз Республикасынын республикалык жана жергиликтүү бюджетинин эсебинен уюштурулуучу маданий-массалык иш-чараларда аткаруучулар музыкалык чыгармалар менен кызмат көрсөтүүдө үн, плюс жана жарым-жартылай (минус) коштоо менен аткарууга жол берилбейт" деп айтылат.
1-беренеде: "Кыргыз Республикасынын аймагында уюштурулуучу жана өткөрүлүүчү маданий-массалык иш-чараларга жайылтылат" дегенди "бардык иш-чара" деп түшүнүүгө болот. Ал эми 3-берене: "республикалык жана жергиликтүү бюджетинин эсебинен уюштурулуучу маданий-массалык иш-чараларда" деп, мамлекеттин акырынан жем жеген Маданият министрлигинин ыйгарым укуктарына кептеп койду. Кептин баары ушерде. Жанагы Жаныш Кулманбетов деген маданият ишкерлер бирлештигинин төрагасы мыйзамдын дал ушул көпшөк жерине жана башмыйзамга көчүгүн такап алып, ишкерлердин таламын талашып, сыналгыдан да, гезит-пезиттен да безилдеп жатыры. Аныкы да туура. "Мыйзам - бул буйлаланган төө, жетелеген жагыңа кетеберет" деп бекер айтылбаган. Анүстүнө жүрөктөрүн эмес, буттарын тыпыраткан ырлары менен маңкурт болоюн деп бараткан мадырабаштардын капчыгын кагып жаткан "жылдыздардын" укугун коргоого кебелбес чеп болуп берем деген Жаныш Кулманбетовдун маданият ишкерленинин бирлиги ошолордун күргүштөгөн мүчө акыларына туйтунуп жаткандыр. Анан, албетте, ичкен кудугуна түкүрбөйт да. Бул - патийпондун бир жак бети.
Эми биз патийпондун экинчи бетиндеги фонограмманын курмандыгы болгон карапайым угармандардын таламын талашып көрөлү. Ушу мыйзамдын 1-беренесинде: "Бул мыйзамдын максаты - угармандын (көрөрмандын жана угармандын) укугун коргоо жана музыка өнөрүн өркүндөтүү" деп бекемделип турган угармандын укугун ким коргойт? Ошол угармандын укугун кашайып уккусу келбей жаткан Жаныш Кулманбетов карасөз болууга жарабаган камгактай калдаңдаган ырлар угармандын жан-дүйнөсүн жардылантып жатканын сезер бекен? Сезбесе, кичине да болсо сөз баккан адам катары төмөнкү мүнөздүү мисалдарды кулагына алтын сырга кылып, сөзү менен обонун Бек Борбиев өзү жазган "Жаз жамгырын" жиликтеп көрөлү. "Жаз жамгыры жаайт экилеп" (жуп-жуп болуп эмес, ыргакка жараша тахтилеп жаап жатканына караганда, сыягы, жөн жаабай, экиленип жаткан сыяктуу)
Теребел да жашыл түстүү,
Кудай акы, автордун эмнени айтайын дегенин түшүнбөй койдум: жаз жамгыры терезесин тахтилеп черткени үчүн жашыл түстүү теребел бүгүн өзгөчө сулуубу, же жаз жамгыры терезесин тахтилеп черткенден улам жашыл түстүү теребел бүгүн өзгөчө сулуу болгону үчүн аны көздөгөн жаш жүрөгү толкунданып турабы? Бириндеп жайылып кеткен логикалык басымды каерге коёрума акылым жетпей туру. Анан автор алгач жети муунду каалагандай калчаганы аз келгенсип (мындай ыкма "Манас" кыраатында гана кездешет), кайырмасында:
Ыйлай бердим бул жашоону унуткандай.
Кээде сүйүп күлмүңдөнгөн сүрөтүңдөн,
Ыйлай бердим ушул жазгы булуттардай
деп, муундардын ыразиңкесин 12ге чойгондо, аның ыймандуу ырга ычкырлыкка жарабай калды. Мындай карасаң баары эле алдемедей болуп, ээ-баяндоочу бар сүйлөмдөй тизмектелип турат. Кеп ошол кырк аяктай чубалжыган сүйлөмдүн акыл-эстүү бир жүктү көтөрө албай, өлүмсөк тартып турганында болуп жатпайбы. Мейли, "акын" Борбиев күлмүңдөгөн сүрөтүн көрүп алып, бул жашоону унуткандай, ушул жазгы булуттардай ыйлай бериптир, ыйлай бериптир. Сыягы, тахтилеп черткилеген жамгырдын ыргагына чыдай албай кеткен го. Ошон үчүн ырдын аягында:
Кайда жүрсө угаттыр деп,
деп, уйкашыңды уруп ойнобой, же "басынамын" менен "ырдаймын" бир эле айылдын кишилери болсо керек деп, анализдегенге акылы жетпеген акынчалыш да, окурман да кыргыздарга боло берет деп жүрөт шекилди. Эми айланайын окурман, жогорудагы Бек эмес, чечмелеген мен да түшүнбөй калган "алтындай" саптар меңдубана жеген койго окшоп, керели-кечке базардан тапканын кармата бергенге даяр күйөрмандарды кассага жапатырмак жамыратканы да ошондон болуп жатпайбы. "Обу жок катын орсок уй саайт" дегендей, ошо Берадор акең "Ыр десте" деген ырында:
Сезимдер учат куш болуп,
деп, экинчи саптагы "келбесең" деген сөзгө темселеп уйкаштык таппай терезесине да жан киргизип ийиптир. Болбосо "Энең сексен беште" деген ырында:
деп, байкуш Асмандагы Айды орточу кылыппы, айтор, абийирин аябай кетириптир. Эми Бек Борбиевде андай ышмалдасы чыккан "шедеврлер" иттин кара капталынан көп.
Мадырабаштарды мээкайык кылган Мерген Турган аткарган:
Неге мени таштап кеттиң,
Түшүмө да дайым сен киресиң,
Бакыраң көз бактым ай,
жүрөм сага жете албай
деген саптарынан өзүнө окшош немени таштап кеткен бакыраң көз Алтынай деп озондогон ойдон башка бирдеме түшүнсөм кудай урсун. Обонунда болсо чектелүү муунга эсептелген улуттук колориттеги эмес, орустун 19-кылымындагы романсынан мышыктын мыёлогонундай жерин өөнөп алган экилеген эки сөзү ээрчип жүрөт. Ал эми "Сиз үчүн" деген ырын оңкомон туруп окусам да түшүнбөдүм:
Бир гана сиз үчүн.
Бир гана сиз үчүн
Түшүнсөм кудай урсун, өзүнө окшогон чалды-куйду саптары менен Мерген Турган кайсы кыздын кадырына жетет дейсиң. Жо-ок, өзүнө окшогон кызга жетиши мүмкүн. Жетпесе, мээси жетиле элек кыздардын көңдөй көкүрөгүнө көпөлөктөй сүйүүсүн көбүртүп-жабыртып айта берсе, орустун Валерий Леонтевиндей кейпи үчүн да эжигейдей эзилип кетиши ажеп эмес.
Кийинки муундун мыкчагери саналган Ильяз Абдыразаков деген дагы бир оён бар. Мурду борбоюп, боорукердей көрүнгөнү менен, ырлары ыдырап, арбир сабы арбашка адырды чапчып туру. Мисалы "Сагыныч" деген ырында:
Ак жаан болуп себелейт.
Саат өтпөйт, күн өтпөйт,
Коюу түндө өчпөйт чырагым.
деп, тыраалап жатпайбы. Логика деген нөл! Багынакай (түшүнсөм буйрубасын) сезими ак жаан болуп себелегени менен, абстракцияны айланып өтүп, саамайын жүрөгү менен сылап жатканына карабай, өз жарын күтүп жаткан кыз ага жар болуп деле жарыбайт го. Ал эми "Арманы" болсо аттын башындай:
Баары бир өзүңдү эңсейм.
Түшүнбөйм жаным, ишенбейм жаным,
Жогорудагы "эңсейм" дегендин ордуна "сүйөм" деп койсоң, "билем" деген сөзгө кичине уйкашкансып калат беле, жарыктык иним. Муну ыр эмес, карасөз кылайын десем, кашайып, автор нени айтайын дегенине акылым жетпей койду.
Азыр сөз кадырын билген ыймандуу улуу муунду кошпогондо, жаш "жылдыздардын" 90 пайызы сөзүнүн да автору өзүм болсом деген кексе милдет менен ырдын кунарын качырып бүттү. Мен ошондой алешем ырлардын жүздөн бирин гана министр Ибрагим Жунусов менен чыныгы поэзияны жармач акынчалыштарга тебелетип койгон акын орунбасары Кожогелди Култегинге эчак бергем. Алар кеңеш берүүгө гана жараган көркөм кеңешке түртө салбай, жаштардын жандүйнөсүн жардылатып, табитин тукулжураткан түркөй ырларды мыйзамдуу бийлик күчү менен ооздукташы керек. Ага чейин Жогорку Кеңеш көркөмдүк деңгээли начар чыгармалардын баарын кай жерде болбосун аткарууга тыюу салган, аны күч түзүмдөрү кошо көзөмөлдөй турган токтом токушу кажет. Болбосо Маданият министрлигинин да, Кыргызпатенттин да колунан кокотикен келбейт.
маданиятына эмгек сиңирген ишмер