tt ru ru hbs_cyr ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky bg ky ru kk ru ky ky ky ky kk tt ky ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru
Ажыкелери менен чиновниктери акча талашкан өлкөдө жашаган бизге ырахмат
Акыркы он жылда Кыргызстанда муфтий тынч жол менен алмашкан учурлар жокко эсе. Быйыл да ажылык сапар жакындаган сайын муфтийлик кызмат үчүн күрөш айыгышкан мүнөзгө ээ боло баштады. Болгондо да дин иштери боюнча мамлекеттик комиссиянын жетекчиси Абдулатиф Жумабаев менен муфтий Чубак ажы Жалиловдун ортосунда келишпестик ачыкка чыкты.
Абдулатиф Жумабаев дин боюнча мамлекеттин расмий саясатын муфтий колдобойт, салафийлер менен шектүү жакындыгы бар деп айыптаса, ага муфтий жакын санаалаштары аркылуу "кара чакмак" деп аталган топ муфтийди алмаштырууга аракет кылып жатат деген билдирүү таратты. Биз ушул маселе боюнча серепчилердин оюн уктук.
"Дин, укук жана саясат" көз карандысыз аналитикалык борборунун директору:
"Бул ислам динине да, өлкө аброюна да терс таасирин тийгизет"
- Сиздин көз карашыңызда муфтияттын айлана-тегерегин-деги чыр-чатактын эң негизги себеби кайсы? Бул жерде жеке эле муфтийдин тегерегинде гана чыр болуп атабы же диний агымдар ортосунда пикир келишпестик барбы?
- Бул жерде ажылыкты өткөрүү боюнча чоң акчалар тууралуу сөз болууда. Муфтиятта башка багыттар менен бирге ажылыкты өткөрүү системасы дагы акырындап реформаланып жатат. Бул иш-аракеттер алгачкы жемишин бере баштады десек болот. 2011-жылдагы ажылыкты өткөрүү иши мурунку жылдарга караганда аз да болсо таза өттү. Муфтияттын жетекчилиги реформа иштерин мындан ары улантуу ниетинде. Ал эми бул аракеттер кимдир бирөөлөргө жакпай жатышы мүмкүн. Алар жаңы курултай өткөрүү менен жаңы муфтий шайлайбыз дешүүдө. Азыркы учурда эки тарап тең бири-бирине ишенбей жатышат. Оппозиция дин башкармалыгы бийликти узурпациялап алганын айтып жатышат. Ал эми муфтий болсо аны алып түшүүгө атайын сүйлөшүүлөр болгондугун көрүп турат да.
- Бул талаш-тартыш диний абалга кандай таасир этет деп ойлойсуз?
- Бул чатак мусулмандар дин башкармалыгынын, ислам дининин имиджине жана мамлекеттин аброюна терс таасирин тийгизери бышык. Бирок Башмыйзамда Кыргызстан светтик өлкө деп так жазылган. Демек, ажылыкты өткөрүү муфтияттын иши болуп эсептелет. Экинчи жагынан алганда, чиновниктер диний маселелерге абал курчуп кетсе кийлигише алат. Бул жерден да биздин алдыбызда бир маселе чыгат: бизде мамлекеттик жана диний мекемелердин мамилелеринин шарттары жана өлкөбүздүн канчалык деңгээлде светтик экени так аныкталган эмес. Ошондуктан Башмыйзамды ким кандай кааласа, ошондой түшүнөт.
- Демилгечи топтун өкүлдөрү муфтияттын айланасында деструктивдүү күчтөрдүн топтолуу коркунучу бар деп айтып жатышат. Мындай болушу мүмкүнбү?
- Ар кандай имиштер бар. Бирок муфтиятты салафиттер, вахабиттер же башка радикалдык күчтөр курчап алды деген сөздөрдүн эч кандай далили жок. Дин башкармалыгы исламдын ар кандай агымдары менен сүйлөшүп иш алып баруусу керек, алардын башын кошуучу роль ойношу керек.
- КМДБ муфтийди кызматтан алып түшүүгө аракет кылган деп конкреттүү адамдарды күнөөлөп жатат. Мындай көз караш канчалык деңгээлде туура деп эсептейсиз?
- Бул болгону дин башкармалыгынын божомолу. Бышыкталбаган күнөө менен белгилүү бир адамды күнөөлөө туура эмес деп ойлойм.
- Биздин кошуналарыбызда бул иш кандай чечилет? Аларда дин башкармалары канча мезгилде бир алмашат?
- Кошуна ислам өлкөлөрүндө мындай ачык талаш-тартыш жок. Болсо дагы алар мындай болуп коомчулуктун алдына чыкпайт. Аларда деле коррупция бар, бирок ММКларда бул тууралуу сөз болбойт. Бизде болсо демократиянын өнүгүү деңгээли башка. Талапкерлерди көрсөтүү, долбоорлорду ишке ашыруу дээрлик таза өтөт. Муну коомчулук өзү көзөмөлдөйт. Башка жагынан алып караганда, муфтият өз алдынча боло баштады, дин башкармалыгынын жетекчилерин мамлекеттин алардын ишине кийлигишип жатышы нааразы кылып жатат. Бирок ошентсе да конкреттүү адамдардын "кара төрт бурчтук" деп аталган группага киргендигин далилдөө зарыл. Мына ошол учурда гана айрым мамлекеттик чиновниктерди алып салуу маселесин көтөрсө болот.
"Мында чоң трагедия жок"
- Сиз серепчи катары муфтият менен дин боюнча комиссиянын ортосунда болуп аткан талаш-тартыш боюнча эмне деп ойлойсуз?
- Чынында мен мындан анчалык чоң трагедияны деле көрбөйм. Себеби бул өлкөдөгү демократиянын ал тармакка тийгизген таасири деп ойлойм. Буга чейин ал жактагы өзгөрүүлөр кантип жана эмне үчүн болгону минтип коомчулуктун көңүлүн өзүнө бурчу да эмес.
- Бул жолу эмнеден улам сыртка чыгып кетти?
- Менин билишимче, ажылыктан кийин Чубак ажыга нааразы болгон дин чөйрөсүндөгү адамдардын саны биртоп арткан жана муфтийдин мурунку биринчи орунбасары Убайдылда ажы Чубак ажыга биз менен кеңешпей эле өзүң билгендей чечип жатасың деп күнөө коюп, ага каршы чыккан. Бул нааразы болгон адамдарды ошол кездеги дин комиссиясы колдоп, маселени өз кызыкчылыгына чечкиси келген. Бирок бул жараян өкмөттүн алмашылышы менен тык токтогон. Андан соң Убайдылда ажынын ордуна келген жана Чубак ажыны колдоп жүргөн Абдышүкүр ажы да муфтийге дал ушул эле тариздеги, б.а. биз менен эч бир кеңешпей иш кыласың деген нааразылыгын билдирип, айланасындагы кээ бир адамдардан арылуусун талап кылган. Чубак ажы ага "булар менин колу-буттарым, мени колу-буттан айрылтып топ кылып тепкилегиңер барбы" деп жооп берген. Ушунун өзү нааразылыктар, келишпестиктер жеке эле муфтийдин тегерегинде болуп жатканынан жана ошону менен катар муфтияттын ичиндеги нааразылыктарды, келишпестиктерди өз пайдасына чечкиси келген күчтөрдүн бар экендигинен кабар берет.
"Биздин өлкөдө мусулмандардын реалдуу башчысы муфтий эмес, президент…"
- Мыктыбек мырза, эмнеге дайыма ажылык сапарга жакын муфтиятта чыр-чатактар көбөйөт?
- Себеби ажылыкта чоң акчалар бар.
- Анда бул жерде көр пенделик эле кызыкчылык бар тура. Анда мамлекеттик дин комиссиясы да, муфтият да ар кандай айыптоолору менен элдин башын айлантпай эле акча талашып атканын ачык эле айтып коюшпайбы. Башкасыныкы го түшүнүктүү, арийне дин кызматкерлеринин көр дүйнө талашканын, бийликке умтулганын кандай түшүнсөк болот?
- Биринчиден, мусулмандар же дин кызматкерлери ыйык деген түшүнүк түп тамыры менен туура эмес. Алар Далай лама эмес, кадимки эле көрпенде. Болгон айырмасы намаз окуйт жана кудайды билишет. Демек бийликке, жакшы жана жеңил турмушка умтулуу алардын да табигатында бар. Алар ушул умтулуусунда динге каршы иш кылдыбы, кайсы мыйзамды бузду? Кеп ушунда. Көпчүлүк динди билбегендиктен алардын кылганын туура эмес го деп отура беришет. Динде бийликке умтулуу барбы? Эгер болсо ал кандай жүргүзүлүүсү керек? Муну изилдөө керек. Ал эми кудайды билип туруп туура эмес иш кылса алдыда жазасын алат. Жазасын аларына ишенбесе демек, каапыр.
- Бизде муфтият деген эмне?
- Мен муфтиятты КРдагы мусулмандардын диний ишенимдерине тиешелүү чечимдерди диний булактардан чыгарып берип турчү фатва ишканасы деп билем. Ал мусулмандардын башчысы эмес. Анткени биздин өлкөдө мусулмандардын реалдуу башчысы президент. Бул Конституцияда айтылган. Муфтият саясый бирикме да эмес, (мамлекет ислам динине каршы иш кылса да) ал өз алдынча саясый эркин билдире албайт. Анда халиф болуп калмак. Демек ал бир мамлекеттик ишкана, болгон айырмасы ага мамлекет айлык төлөбөйт, ал айлыгын мусулмандардан алат. Ошондуктан бул талаш кайсыдыр мамлекеттик орунду талашкандай эле маселе.
Дин иштери боюнча мамлекеттик комиссиянын мурдагы жетекчиси ЖК депутаты Каныбек Осмоналиев "Азаттык" үналгысына берген маегинде: "Бул жакшы эмес көрүнүш деп ойлойм. Өзү дин мамлекеттен ажыратылган, биз секулярдык мамлекет дейбиз да кээ бир кызыктырган нерселерине аралашып кеткен учурлар болуп жатат. Биринчиден, мамлекеттик мекеме саналган дин комиссиясы менен муфтияттын өзүн бири-бирине карама-каршы коюп алуу - бул биздин эң чоң сабатсыздыгыбыз деп ойлойм. Динге байланышкан маселе болгондо сөзсүз факты менен айтыш керек. Менимче, эки жактан тең кетип жатат. Негизги себеби "ажылыкты ким, кантип өткөрөт?", "канча пайда табабыз?" дегендин айланасында болуп жатат. Мен өзүм иштегендиктен жагдайды билем. Ошондуктан биз ажылыкты Кыргызстан мусулмандарынын дин башкармалыгы өткөрөт, ошонун милдети деген мыйзам киргизгенбиз. Тилекке каршы ошол мыйзамды муфтият өзү да жакшы ишке ашыра албай жатат окшойт. Ар кандай тиешеси жок кишилер кирип кетип...Чынында шерменде болуп жатабыз" деген пикирин билдирген.
Негизи дин башкармалыгынын жетекчисин алмаштыруу боюнча уставда жазылган бир эле жол бар экен. Бул маселени муфтияттагы Уламалар кеңеши жана өзүлөрүнүн курултайы чечет деп турат. Бирок учурда алар да экиге бөлүнүп алган. Уставды өздөрү каалагандай талкуулашып, каалагандай иш алып бара башташты дейт серепчилер.
Учурда "кара төрт бурчтук" боюнча дин комиссиясынын жетекчиси Абдулатиф Жумабаев дин иштери мамлекеттен ажыратылган деп айыптоолорду четке кагууда. Бирок экинчи тарап мамлекеттеги таасирлүү чиновниктер илгертен эле дин иштерин сунуш жана кеңештери менен тескеп келишерин айтышат. Муну президенттик аппараттын башчысы Жантөрө Сатыбалдиевдин май айында Уламалар кеңешин, июнь айында мусулмандардын курултайын чакыруу сунуштары менен муфтиятка чыгуусу да ырастайт. Андан сырткары бул ишке атайын кызмат тартылып, алар аркылуу Уламалар кеңешинин мүчөлөрүнө басым жасалып, аларды жыйынга чогултууга аракет жасалууда дешет. Албетте бул муфтийди кызматтан алуу аракети.
Анткен менен муфтий Жалилов да "оңой жоо" эмес экенин көрсөтүп, Уламалар кеңешин 21-майда Ысык-Көлгө чогултуп, бийлигин бекемдеп алганы айтылууда. Кандай болгон күндө да ажылыктын алдында андан түшө турган миллиондор үчүн айыгышкан күрөш башталганы эч кимге жашыруун болбой калды.