be ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky kk ru ky ru hu ru kk ru ky ru mn ru ru ru ky ru ru ru ky ru ky bg kk ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky kk ru ky ru uk ky ru ky ru fr ky ru fr ru ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ru ru fr ru mk fr ru fr ru ru fr ru fr ky fr ky tt ky ru fr ky ky ru fr ky fr ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ky ru ru fr hbs_cyr uk fr ru ky fr ky ce fr ky ky fr uk ru uk fr ky ky fr ru ru fr ru ce fr ky ce fr tt ky ky ru ru fr ky fr ru ru ru ru fr mn en fr myv fr ky ky fr ky uk fr ru ru fr ru ru fr ru kk fr ru ky fr ru kk fr ky fr ru ru
"Эл сөз", 18.08.09 - 8-бет: •
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
Жыргалбек Турдукожоев, саясат таануучу:
"Той да болот, тойдун эртеси да болот" дегендей, президенттик шайлоо да өттү. Бийлик менен КМШнын өз ишин бир нече гана шайлоо участкаларында жүргүзгөн байкоочулары шайлоо мыйзам бузууларсыз, ачык өттү деп жар салышты. Бирок ЕККУ (ОБСЕ), Шайлоолорго байкоо жүргүзүү боюнча Европа түйүнү (ЕNЕМО), "Менин шайлоомдун мезгили" жарандык уюмдарынын бирлиги сыяктуу кадыр-барктуу эл аралык жана республикалык коммерциялык эмес уюмдардын байкоочуларынын миссиялары, БШКнын жыйынтыктарына карама-каршы баа беришти. Алар "Кыргызстанда президенттик шайлоо, эл аралык уюмдардын алкагында өлкө кабыл алган шайлоо өткөрүү боюнча милдеттенмелерге ылайык келген жок, ал мыйзамдарды одоно бузуулар менен өттү" - деген тыянакка келишти. Бул корутундуларды Европа бирлигинин Кыргызстандагы өкүлчүлүгү менен АКШнын элчилиги да ырастады. Оппозиция болсо, президенттик шайлоо да, президент Бакиев да легитимсиз болуп саналат, эл өз добуштарын А. Атамбаевге берди, ал эми Бакиевди президенттикке БШК дайындады - деп шайлоонун БШК чыгарган жыйынтыктарын четке какты. Шайлоонун натыйжасында өлкөдө түзүлгөн азыркы абал шахматтагы пат жагдайын элестетет. Акылдуулардын оюнунда бул абал адатта тең чыгууга алып келет. Ал эми саясаттачы? Шайлоого, өлкөдөгү коомдук-саясый кырдаалга байланыштуу маселелердин тегерегинде маектешүүгө чакырылган саясат таануучу Жыргалбек Турдукожоевге, алгач ушул суроону узаттык.
- Жыйынтыгында тигил же бул тараптын (тараптардын) жеңишин аныктоочу эрежелердин иш жүзүндө колдонулушу жагынан, шайлоо деле шахмат оюнуна окшош. Айырмасы: шахматта эрежелер так сакталат да, мат болгон тарап утулат, демократиялык мамлекеттеги шайлоодо эрежелер так аткарылып, аз добуш алган утулат, ал эми авторитардык (тоталитардык) режим өкүм сүргөн өлкөдө ошол эле эрежелер бийлик тарабынан атайылап бузулат да, добуштар "өз" тараптын пайдасына зордук менен көбөйтүлүп, ал тарап мат болгонуна карабай, мандат алат. Бирок, ал мандаттын чын жеңген Ажыбайдын паспортундагы жазууга "Т" тамгасын кошуп, сүрөтүн алмаштырып алган Тажыбайдын жалган документинен эч айырмасы жок. Укуктук жагынан алганда жалган документти жасаган адамдар эртеби-кечпи, акыры айыбы ачылып, жазага тартылышат. Маселенин саясый жана ыймандык жагы төмөнкүдө: эрежелерди - мыйзамды бузуп, мандат алгандык - бул мамлекеттик бийликти зордоп тартып же ээлеп алгандык, б.а. бийликти узурпациялоо. Андай мандатты эл, коом тааныбайт, ал легитимсиз болот, андай бийлик эл ишениминен биротоло ажырайт. Андай өлкөдө коомдук-саясый туруктуулук да, экономикалык олуттуу өнүгүү да болбойт, "уурунун арты кууш" дегендей, мыйзамсыз бийлик жазадан, элдин каарынан, бийликтен ажырап калуудан коркуп, кылчактап, ишти натыйжалуу жүргүзө албайт. Мындай кырдаалда эл менен бийликтин ортосунда туңгуюк пайда болуп, экөөнүн өз ара мамилеси келишпестик деңгээлине жетет. Бул жагдай бийликтин өмүрүнүн геометриялык прогрессия менен кыскарышына алып келет. Румынияда Чаушескунун үй-бүлөсү менен өлтүрүлүшү, Пакистанда кебелбес генерал атыккан президент Мушаррафтын бийликти өткөрүп берүүгө мажбур болушу, Украина менен өзүбүздүн эле Кыргызстандагы бийлик алмашуулар, кечээ Молдовадагы Ворониндин коммунисттик режиминин кыйрашы ж.б. тарыхтагы жүздөгөн фактылар бул айтылгандарга жакшы мисал. Шайлоонун легитимсиздиги таанылган авторитардык режим өкүм сүргөн өлкөдө жасалган кылмыштын - добуш уурдоонун изин суутуш, былык иштерди мыйзамдаштырыш жана калктын нааразычылыгын басыш үчүн баардык чаралар көрүлөт: шайлоого байланыштуу негизги документтер, биринчи кезекте протоколдор өрттөлөт, жаңы документтер жасалат, ал окуяларга күбө болгондор сатылып алынат, чындыкты айткандар, айрыкча оппозиция өкүлдөрү куугунтукталат, коркутулат, камалат, соттолот ж.б. Ал эми демократиялык мамлекетте жагдай башкача болот: добуштар тең болуп, Сиз айткандай, пат абалы түзүлгөн учурда кайра шайлоо өткөрүлөт. Ошентип, шайлоо тигил же бул өлкөнүн өнүгүү деңгээлинин, демократиянын ал-ахыбалынын, бийликтин ыймандык сапаттарынын күзгүсү же барометри болуп саналат.
- Демократия тууралуу көп эле айтылып келатат. Ал коомдук турмушка, анын ичинде экономикага ошончолук эле чечүүчү таасир этеби?
- Салыштыруу одонороок болор, бирок демократия коомдун нерв тутумундай (системасындай) эле роль аткарат б.а. бир аз кан жетпей калса, организмдин тигил же бул бөлүгүнө доо кеткен сыяктуу демократиянын талаптары аткарылбаган коомдук-экономикалык тармакта иштин колу-буту кишенделет. Себеби демократия - бул биринчи кезекте адам факторун, адамдын эле эмес, коомдун да ички мүмкүнчүлүктөрүн, ресурстарын аракетке, кыймылга келтирет, өнүктүрөт, күчөтөт. Эркиндиги негизсиз, жөнсүз чектелген, табигый укуктары мыйзам, сот, мамлекет тарабынан кепилдикке алынбаган (гарантияланбаган) адам өлкөнүн экономикасын эле эмес, өзүнүн жеке ишкердигин да жанын үрөп жүргүзгөнгө кызыкпайт, "киймим бүтүн, кардым ток болсо"- деген ой менен гана эптеп күн өткөргөнгө моюн сунат. Мындай шартта экономиканын, дегеле ар бир иштин негизги кыймылдаткычтары болуп саналган кызыкчылык (мотивация) менен атаандаштык (конкуренция) кан буугандай токтойт. Ошол эле учурда демократия өкүм сүрбөгөн режимде б.а. мыйзамсыздык, жоопкерсиздик, зордук-зомбулук, өзүм билемдик үстөмдүк кылган шартта кылмышкерлердин, айрыкча ууру-кескилердин күнү тууйт, алар өздөрүн кой короодогу карышкырдай сезишет. Коомдогу келишкис карама-каршылыктар ушундан улам келип чыгат.
- Анда демократиянын жыты да жок кээ бир коңшу мамлекеттердин келечеги кандай болот деп ойлойсуз? Баса, ал өлкөлөрдүн айрымдарынын экономикалык, социалдык абалдары анча деле боор ооругандай эмес го?
- Экономикалык иште ар бир режимдин өзүнө мүнөздүү келген, өз шартына ылайыкталган жол, ыкма, механизм, рычаг, курал, каражаттары болот. Борборлоштурулган пландуу экономика өкүм сүргөн мурдагы социалисттик мамлекеттерде менчиктин негизинен бир гана түрү - мамлекеттик менчик болуп, кайсы продукция кайда, канча өндүрүлүүгө тийиш экенин, кайсы ишканага кайсы жылы, айда канча техника, ар бир үй-бүлөгө канча кашык, туз, ширеңке керектелерин мамлекеттик пландоо комитети күн мурунтан аныктап, пландаштырып койчу. Анын аткарылышы мамлекеттик тийиштүү түзүмдөр (элдик контроль комитеттери, каржы органдары ж.б.) аркылуу катуу көзөмөлгө алынчу. Ошондо деле калктын жашоо-турмушу жамандыр-жакшыдыр өтүп келди. Сиз айткандай, элдин социалдык абалы деле жалпысынан анча деле боор ооругандай эмес болчу. Бирок, коммунисттик доордогу тоталитардык режимдер тарыхта жашоого жарамсыздыгын далилдеп, кыйроого учурады, алар менен кошо көп мамлекеттерде экономикалык тутумдар, үстөмдүк кылган жалгыз идеология кошо кыйрады. Азыркы замандагы чоң атаандаштыкта пландуу экономика базар экономикасынын чабуулуна туруштук бере албай, утулуп калды. Постсоветтик мейкиндиктеги жогоруда айтылган пландуу экономиканын эле эмес, авторитардык режимдин үлгүсү катары эсептелип келген Белорусту алсак, акыркы мезгилде бул мамлекет да базар экономикасына өтүүгө, коомдук турмушту демократиялаштырууга кадамдарды жасоодо. Белоруска окшогон башка өлкөлөр да эртеби-кечпи демократиялык баалуулуктарды тандап, авторитардык режимдердин чынжырынан бошоноруна ишеним бар. Себеби, демократия - бул эл тагдыры, ал элди өзү каалагандай кордоп башкарган төбөлдөрдүн каалоосуна баш ийбеген баалуулук. Элди маңкурт кылууну көздөгөн төбөлдөрдүн өмүрү кыска, ал эми демократияга умтулган элдин өмүрү узун. Ошол эле учурда демократия жолу да анча кыска эмес. Ал жол нары татаал, нары оор, нары оош-кыйыштуу экенин, бул жолдо коом бирде алга кетсе, бирде артка чегинерин, кыйла тоскоолдуктарга, каршылыктарга учураарын өзүбүздүн эле Кыргызстандын жаңы тарыхы көрсөттү.
- Анда өзүбүздүн проблемаларга кайрылсак. Кээ бир эл аралык уюмдар, мисалы, Хьюман Райс уюму Кыргызстанга авторитардык режимге оогон өлкө катары баа берди. Буга карата Сиздин пикириңиз кандай?
- Эл аралык уюмдар тигил же бул өлкөдөгү саясый режимдин, демократиянын абалына шайлоолордун өткөрүлүшү, басма сөз эркиндиги, жарандык коомдун иши, соттордун көз карандысыз иш жүргүзүшү ж.б. маселелер боюнча атайын иштелип чыккан критерийлердин негизинде факты, далилдерге таянуу менен баа беришет. Тигил же бул өлкөнү жаманатты кылганга алардын эч кандай кызыкчылыгы жок. Чындыгында эле Кыргызстанда сөздүн толук маанисиндеги демократия болгон эмес. Бизде кайсы шайлоо качан таза, акыйкат өттү эле? Бизде качан басма сөз зордук менен жабылган эмес эле? Бизде чындыкты бийликтин бетине айткан, оппозициялык көз караштагы инсандар качан куугунтукталган эмес эле?
Бизде соттор качан бийлик эмне дейт - деп кылчактабай чечим чыгарчу эле? Ооба, бизде демократиянын айрым көрүнүштөрү болгон. Мисалы, жалпыга маалымдоо каражаттарын, коммерциялык эмес уюмдарды түзүүгө жарандардын укугу, ар кандай саясый акцияларды уюштуруу эркиндиги. Азыр алардын кайсынысы калды? Бизде эркин иштеген, бийликтен көз карандысыз телеканал барбы? Көз карандысыз, эркин делген айрым гезиттер, журналисттер бүгүн же эртең укуктук эмес, саясый себептер менен куугунтукка алынбашына кепилдик барбы? Бейөкмөт уюмдарынын жетекчилери же мүчөлөрү чоң аянтта чогула албаса, чогулса камалып жатышса, бизде иш жүзүндө саясый, жарандык укуктар барбы? Бүгүн бизде укук, мыйзам үстөмдүк кылат - деп айтууга деги кимдин оозу барат?
- Жакында өткөн президенттик шайлоого кандай баа бересиз?
- ЕККУ (ОБСЕ), Шайлоолорго байкоо жүргүзүү боюнча Европа түйүнү (ЕNЕМО), "Менин шайлоомдун мезгили" жарандык уюмдарынын бирлиги сыяктуу кадыр-барктуу эл аралык жана республикалык коомдук уюмдардын байкоочулары шайлоого абдан калыс баа беришти, деп ойлойм. Европа бирлигинин Кыргызстандагы өкүлчүлүгү менен АКШ элчилигинин аталган уюмдардын тыянактарын ырастап, колдогону да кокустук эмес.
- Айрым саясый серепчилер "оппозиция бул шайлоодон кийин алсырап калды" деген пикир айтышууда. Бул канчалык даражада чындыкка туура келет, деп ойлойсуз?
- Бир маанилүү учурга көңүл бургум келет. Ал - шайлоодон кийин өлкөбүздө жаңы саясый кырдаал түзүлгөнү. Бул кандай кырдаал? Шайлоого чейин бийлик өзүнчө, оппозиция да өз алдынча болуп, эл тиги тарапка да, бул тарапка да толук оогон эмес. Шайлоо убагында бийликтин ыпылас иштерин өз көзү менен көрүп, элдин басымдуу көпчүлүгү оппозицияны көздөй бир беткей ооду. Бул - оппозицияга элдин ишеними мурда болуп көрбөгөндөй күчөгөнүн, демек, ал моралдык-психологиялык жагынан чоң жеңишке жеткенин, ошол эле учурда бийлик эл ишениминен биротоло ажырап, өз короосунда жалгыз калганын күбөлөндүрөт. Ал эми элден, элдин ишениминен ажыраган бийлик - бийлик эмес, анын келечеги жок.
- Эл оппозицияны колдоп, добуштарын берсе, сактап кала алган жок, деп нааразы болгондор да бар эмеспи?!
- Мындай нааразылык кейип, күйгөндөн, ыза болгондон улам келип чыгууда, деп ойлойм. Чындыгында асыл ой-максаттарынан, ак дилинен, ачуу тилинен, кайран элинен башка эчтекеси жок жылаңач баатыр оппозициячылар автоматчан аскерлери, мылтыкчан милийсалары, опурулган ОБОНдору, башка толгон-токой каражат, куралдары бар мамлекеттик машинага кара күч жагынан каршы тура албасын ар бир кыргыз түшүнүп эле турат.
- Мындай саясый кырдаал жакын арада кандай өзгөрүштөргө алып келет деген оюңуз бар?
- Элге, өлкөгө эл үчүн ак кызмат кылган акыйкат, адилет бийлик керек. Кыргыз оппозициясы алдына ушул максатты коюп, белсенип чыккандан кийин ага жетүү үчүн өз ишин улантарында шек жок. Анын үстүнө өлкөбүздө түзүлгөн жаңы саясый кырдаал оппозициянын ооматы келгенинен кабар берет. Менимче, оппозиция мындай жагдайды мүмкүн болушунча өз убагында толук колдонууга аракеттерди жасайт. Албетте, бийлик да "легитимсиз" деген жарлыктан арылыш, элдин ишенимин кандайдыр-бир даражада кайтарыш үчүн кээ бир чараларды көрүшү мүмкүн. Алдыдагы коомдук-саясый кырдаал ошол эки саясый күчтүн мындан аркы иш-аракеттерине жараша болот.
- Кайрадан митинг, пикеттер башталбайбы?
- Алар качан токтоду эле? Митинг, пикет, жөө жүрүш ж.б. - бул болгону адамдардын ой-мүдөөсүн, максат, тилегин билдириш ыкмасы же жолу эле. Калктын нааразылык акцияларын күчкө салып, зордук-зомбулук, ырайымсыздык менен убактылуу басып койсо болот. Бирок аны эч качан токтотууга болбойт.
кыргыз тилиндеги гезит "Эл сөз"
Өкмөт өзгөрөбү же парламент бөксөрөбү?
"Эл сөзү" эртең жабылат, бийликке шылтоо табылат
Ак ийилет, бирок сынбайт
Эл тараза, эл сынчы
Жыргалбек Турдукожоев, саясат таануучу:
УШУЛАР ДА КЫРГЫЗСТАНДЫН АКСАКАЛДАРЫБЫ?
Элдин кени, эл үчүн эмес…
Саясый салт жана рух
"Айгүл Чалованын фонограммасы менен алмашып калып, катуу уят болгом"
Парламент коом жана бизнестин кызыкчылыктары үчүн иштей баштады
Парламент и общество ищут пути…
Жогорку Кеңештин депутатына 7000 жумушчу кайрылды…
Бразилия - новый партнер Кыргызстана…
Жизнь, когда кости -
по 25 сомов за кг…
Кому на Руси, то есть, в KG жить хорошо?
Новая тема со старыми фигурантами
или особенности кыргызской политики
Вицелер парады же жумуртканы күздө санайбызбы?
"Единый Кыргызстан" ("Бүтүн Кыргызстан") един с Вячеславом Ханом?!
"Социалдык багыттагы" көбүртүлгөн өлкө бюджети
"Социально-ориентированнный" бюджет страны с воздушными цифрами
же өлкө казынасын кантип толтурууга болот?
или как можно пополнить бюджет страны?
"Я всем сердцем люблю мой Кыргызстан!"
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Токтогулдун милициясы ИИМдин буйругун аткарбагандыктан
Сотрудники милиции Сузакского района будут нести ответственность за утери табельного оружия
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Нобель сыйлыгынын лауреаттарынын жолугушуусунда доклад жасады...
Орустар алтын медаль беришиптир...
Кызык, эмне болуп жатат деги….?
Кыргызстандын жарандарына жасалган мыйзам ченемсиз эксперименттер
В Кыргызстане многие еще только ждут своего часа
Курманбек Салиевич Бакиев, тур ордуңдан, сот келатат!
"Мой курс - отстранить родственников президента от власти"
Курманбек Бакиев кимди мураскер кылып калтырат?
Кого Курманбек Бакиев назначит преемником?