ky en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru ru ru tt ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky tt ky ky ky ru ru
"Агым", 03.10.08 - 4-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
"Чыныгы демократия - бул коммунизм"
Бул ирет коммунист Абсамат Масалиевдин уулу, коммунист Исхак Масалиев менен масилет курдук. Саясатта ата жолун улап келет.
Жолун гана эмес, идеясын да.
- Балким, бул суроо далай берилгендир. Бирок, ансыз баштагым келбей турат. Атанын ысымына татыктуу уул болуу кыйынбы?
- Өтө кыйын. Канчалык аракет кылсаң да, тең болалбайсың. Тегеректеги адамдар, тааныш, тууган, дос, душмандар сынга алганда сөзсүз ал кишиге салыштырышат. Эл көп учурда ата-бала бирдей болалбасын түшүнбөйт. Аракет жасалса, кайсы бир тармакта, менин мисалымда - саясатта өзүмдү көрсөтсөм болот. Бирок, баарыбир ал кишинин тажрыйбасы жетишсиздик кылат. Атасынан артык деңгээлге чыккан аттуу-баштуу адамдардын балдарын көргөн жокмун. Кенже Жорж Буш эле болбосо…
- Балалыкка салып Абсамат аганын көңүлүн оорутуп же кейиткендей тентектик кылган учуруңуз болгонбу?
"Эгер тентектик кылып, туура эмес жүрсөңөр, атаңар капа болот, урушат" деп апабыз ар дайым эскертип турчу. Менимче, көпчүлүк бүлөдө ушундай. Балакезде бизге кол көтөрүп же башка черткен учур болгон эмес. Сөз жетишет эле. Апабыз башында тарбияны ушинтип баштаган, а эс тартып калганда өзүбүз түшүндүк. Жетекчинин үйбүлөсү болуш өтө кыйын, дайым чектөөлөр менен жашайсың. Муну ошол кездеги партиялык жетекчилердин балдары деле далилдесе керек. Партиялык жетекчилердин балдары жөнөкөй жаран жасаган иштерди жасай алчу эмес. Мектепте да мугалимдер: "атаң ушундай кызматта турса, сен окубайсың" деп урушар эле. Себеби, мектепте мен жалаң төрт-беш менен окугам деп айталбайм. Балалыктагы чектөөлөр кезеги келгенде бизге жакшы жагынан таасир берди. Жетекчинин баласы болуп туруп, жетекчинин кызматынан пайдаланган шартта өскөн жокпуз. Ошол себептен, атам кызматтан кеткен күндө да биздин тегерегибиз өзгөргөн эмес.
- Кошоматчылар да атаңыз өлкөнүн биринчи адамы экенин сездиришкен жок беле?
- Толтура болгон. Айрыкча, 1987-жылдардан кийин. Ошол кезде 26-27 жашта болсом да тегерегимде мага кызмат кылууга даяр адамдар толтура болчу. Алардын арасында бүгүнкү аттуу-баштуу адамдардын бир тобу бар. Жашыбыздын айырмасына карабастан, Исхак менен дос болоюн деп аракет кылгандар арбын эле. Калп айтпайын, кээ бир ошондой аракеттерди пайдаланган күндөрүм болгон. Бирок, материалдык формада эмес, ошол кишилер менен чай ичишип, жүз граммдашып сүйлөшкөн учурлар өткөн. Убакыт өткөндөн кийин алар мени унутуп калышты. Мени менен достукту түзгөн күндө деле атамдын аларга болгон мамилесине эч таасир этчү эмес. Тескерисинче, атам ушундай аракеттерди билип калса, ошол адамдар анын "кара тизмесине" кирип калчу.
- Абсамат ага менен балалыкта, кийин жаш кезиңизде кенен олтуруп кеңешип, сырдашканга убакыт табылчу беле?
- Бизде принципиалдуу чечим жашачу - атамдын кызматы, жумушу жөнүндө үйбүлөдө таптакыр кеп козголчу эмес. Кийин экөөбүз тең депутаттыкка келгенде парламенттик маселелерди кээде гана кеңешип калчубуз, бирок, баягы принцип дагы деле сакталар эле. Ал адам эч качан үйбүлөнү саясатка, кызматка аралаштыргысы келчү эмес. Кийин комитет төрагалыгына келгенимде пикир алмашат элек, бирок, көрсөтмө берчү эмес. Бир гана: "Этиат бол! Келечекти ойлоп, шашпай, жети өлчөп, бир кес" дечү.
- Улуу инсандын уулу болуш сизге сыймыкпы же жоопкерчиликпи?
- Жоопкерчилик. Ачыгын айтыш керек, оор кызмат. Арбир кадамың тегеректеги адамдардын көзүндө.
- Саясатта кандайдыр бир кадам жасап алып, кайра ата атына шек келтирген жокмунбу деп санааркабайсызбы?
- 2003-жылы жаш саясатчылар: "Акаев дагы бир мөөнөткө шайланууга укугу барбы же жокпу?" деген маселе көтөрүп, бир операция жасамак болдук. 1998-жылы Конституциялык сот Акаевге Конституция өзгөрүлдү, демек, мөөнөт өзгөрүлөт деп уруксат берген. Биз ушуну жокко чыгаралы дедик. Муну ошогездеги депутат Д.Чотонов сунуш кылган, арабызда ыраматылык Б.Эркинбаев бар эле. Биз Конституциялык сотко кайрылып, 2005-жылы Акаев шайлоого баралбайт деген чечимдин чыгышына бир-эки аракет кылганбыз. Ушул иштин жыйынтыгы үчүн Мамлекеттик түзүлүш комитет жетекчиси катары "2003-жылы Конституция өзгөртүлдү, демек, эки жылдан кийин президент дагы бир мөөнөткө баралат" деген чечимге макулдук берип койгом. Ал эми Абсамат Масалиев башкарган Мыйзам чыгаруу жыйыны буга карама-каршы чечим чыгарган. Ушул эки кайчы чечим менен биз Конституциялык сотко бармакпыз, ошондо Конституциялык сот токтотуп коюш керек эле. Тилекке каршы, ошондогу чечимим үчүн атам тараптан катуу сөз уккам. Чындыгын айтканда, жаш саясатчылар жакшы ой менен аракет жасаганбыз, кийин ойлосом, биз жаштык кылыптырбыз.
- СССР кезиндеги жетекчилер арасында кандайдыр бир үйбүлөлүк карым-катыш бар беле?
- Ошол кезде аларда мындай тартип болгон: кызмат-кызмат менен, ал үйбүлөгө аралаштырылбайт. Мындайды уккан эмесмин. 1990-жылы президент тандалып, Акаев шайланганда биз дачада турчубуз. Бири-бири менен шыбырашканы болчу эмес, баары съездде ачык айтылчу.
- Парламентте Султан Ибраимовдун уулу кыргызча жооп бералбай турганы эсиңиздедир. Ошондо аны коргоп, өзүңүздү да "киргиздер" катарына кошконуңуз бар. Азыр да кыргыз тилинен кыйналасызбы?
- Эгер экзамен тапшырып, а экзаменатор Казат Акматов болсо, кыргыз тили, адабиятынан тапшыралбастырмын. Филолог эмесмин. Кыргыз тилинде 50 миңге жакын сөз болсо, анын 300-400үн гана пайдаланып сүйлөйм. Бирге өскөн досторум менен дайым кыргызча сүйлөшчү болдум. Алар кээде тамашалай: "Мы же тебе не избиратели" деп калышат. Орус мектепти бүтүп, бирок, азыр кыргызча сүйлөп атканым депутаттык ишмердиктен улам. Анткени, каалайсыңбы-каалабайсыңбы, эл менен эне тилде сүйлөшүш керек. Сегиз жылдан бери Юдахиндин сөздүгү менин стол үстүндөгү китебим. Эрмек Ибраимовду коргогондой болгонум, кээ бир саясатчылар аны жемелеп чыгышты. Кыргызча сүйлөй алышпаса, атып салыш керекпи. Чындыгында чиновниктердин 30 пайызы кыргыз тилин жакшы билбейт. Бул ал кишилердин күнөөсү эмес, системанын кемчилиги. Учурунда орус тилди билсин деп орус балабакча, мектепке беришкен. Эми ошол 30 пайыз адамдардын укугун тебелеш керекпи? Ошол эле мезгилде айылда чоңоюп, кыргыз мектепти аяктаган жигиттердин сүйлөгөнүн уксаңар, алты сөздөн бешөө орусча. Телени карасаңар, айылдык жаран не деп атат: "Биз план боюнча, администрациянын постановлениесинин негизинде жана кабыл алынган закондорго таянып, иш аткарып, анан результатын көрөбүз". Ушундай кепти укканда ой келет: ким кыргызча жакшы билет - айылда өскөнбү же саясатка аралашып жүргөн шаардык балабы? Бул жерде чеги жок. Бири-бирибизди кекетип, тил билбейсиң деп сайгылаганыбыз - бул адилеттикке жатпайт. Албетте, тил жаатында чоң көйгөй бар. Мамлекеттик тил милдеттүү түрдө окутулушу зарыл. Ыктыярдуу эч ким окубайт. Бүгүнкү күнгө чейин компьютерлер кыргызчага өткөрүлө элек. Саясый документтерди тез арада сапаттуу которуп, сөзсүз элге жеткириш керек. Мектепте башталгыч класстарда жакшы аракеттер бар, бирок, ал менен гана чектелген болбойт.
Көпчүлүгү бир фактыны унутушкан. 1990-жылы Компартиянын Борбордук Комитетинин 1-катчысы - коммунист Абсамат Масалиевдин сунушу менен мамлекеттик тил боюнча мыйзам кабыл алынган. Ошондо Иванцов деген Башкы прокурор каршы болгондо атам ага катуу сөз айткан: "Эч нерсени түшүнбөгөн акылы жоктор айтып атат. Мамлекеттик тил өнүкмөйүнчө, башка тилдер өнүкпөйт". Ушунун баарын унутуп, коммунисттер мамлекеттик тилди жоготту деген айып тагышканы кызык. Жогорку Кеңеште тил жагынан жылдан-жылга бир топ жылыштар бар, бирок, өкмөттү карагылачы. Жыйындардын баары орус тилинде. Президент жолуккан жерде кыргызча башталат, барып-барып орусчага айланат. Мындай темп менен кыргыз тилин өнүктүрө албайбыз.
- Кыргыздын салт-санаа, үрп-адаттарын карманасызбы?
- Тууганчылык, куда, өкүл аталык деген милдеттер бар. Баарын ыйык сактайм деп айталбайм. Бирок, жалпысынан негизги эрежелерди сактоого аракет кылам.
- А мусулманчылыкка кандайсыз?
- Мында менин пикирим эркин. Өзүм динге берилем, намазга жыгылам деп калп айталбайм. Мурунку термин менен атеистмин десем болот. А бирок, ошол эле мезгилде менин да, партиябыздын пикиринде да, дин жаатында ар бир адам эркин, ага мажбурлоого каршымын. Дин кызматкерлери менен жолугуп сүйлөшкөндө дайым ушул позициямды айтам. Эгер мен намазга жыгылып, кайсы бир Кудайга сыйынсам, ал менин ички өз ишим. Аны мен теледен көрсөтүп, аянтка жайып, элге чыгарсам, анда ал таптаза эле саясатка жатат, орустун так сөзү менен айтканда, элге жагынууга болгон спекуляция. Анткени, адам менен Кудайдын гана ортосундагы мамиле. Кудайга адам качан сыйынат? Качан кыйналганда, качан мамлекет, саясый уюм, шериктештер, достор, баары сенин маселеңди чечалбай калышканда, Кудай жардам берсин, Кудай буюрсун дейт. Ага дейре адам өзү аракет кылыш керек. Кудайдын буйругу менен бирөө бай, бирөө кедей болоруна мен эч качан ишенбейм.
- Биртуугандарыңыздын ичинен неге сизден башкасын саясаттан көрбөйбүз?
- Төрт биртууганбыз. Эжем-карындашым турмушка чыкты, кыз кишилер бүлө кургандан кийин бала-чака менен алек болуп калат экен. Негизи эле аял кишинин башкы милдети үйбүлө деп тарбия берилген бизге. Иним агроном болуп иштеп, башынан эле дыйканчылык менен алек болуп, кийин бизнеске аралашып жүрдү. Бирок, чоң деле бизнесмен болбоду, саясатка кызыгуусу да жок. Улуу кызым аз-маз аралашты, бирок, уулум экөө мага шайлоолордо техникалык жактан чоң жардам беришкен.