uk ru ru hbs_cyr ky ky ky ky ru ky ky ky ky mn ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ru ru ky ky ky ru ky ky ky ru ky ky ru ky ky ky ru ky ky ky ky cs ky ky ru hbs_cyr ky ky ky ky la ky be ru ru ru ru ru ru ru ru bg ru ru ru ru ru ru ru
"Азыркы учурдагы ислам уку гунун өнүгүү тенденциялары"
Конференцияны өткөрүүнүн максаты - ислам менен мамлекеттин ортосундагы мамиле, анын укуктук ченемдери кандай болуш керек, кандай багытта өнүгүш керек, анын коомго тийгизген таасири канчалык оң натыйжа берет, ислам укугуна көңүл буруу зарылбы деген маселенин тегерегинде окумуштуулар жана адистер менен "ийри отуруп, түз кеңешип" талкуу жүргүзүп, ислам укугунун ордун, коомдогу аткарган ролун, илимий негизде аныктоого арналды.
Албетте, адеп бул адистикти жаңы ачкан кезде оор болду. Бирок эл аралык фонддордун, эл аралык университеттердин жардамы менен жакшы жолго коюлуп калды десек болот. Мына кечээ эле Россиянын Казань шаарынан Ислам университетинин ректору, профессор урматтуу Мухаметшина Рафика Мухаметшовича менен баарлашып көргөнүбүздө, азыр конференцияда катышып отурат, деги эле Советтер Союзунун, кыргыз элинин тарыхында, октябрь революциясына чейин ислам укугун изилдеп көргөн жакшы бир нерселер болуптур. Биз ошолордун баарын унутуп калганбыз. Андыктан, биз академияда ислам укугу боюнча адистерди гана даярдап чыгарбастан, илимий изилдөөлөрдү жасап, китептерди чыгарып, илим чөйрөсүнө, коомчулукка кеңири тааныштырсак деген максат коюп жатабыз.
Мына бүгүнкү конференцияда дагы мамлекеттик жогорку органдардын кызматкерлери, Жогорку Кеңештин депутаттары, университеттердин жетекчилери, чет өлкөдөн келишкен коноктор, окумуштуулар, студенттер катышып отурушат. Мен ойлойм, мындай конференцияны көп-көп уюштуруп турсак, өз жемишин берет.
- Саламатсыздарбы, урматтуу коноктор, бүгүнкү иш чаранын катышуучулары, өзүңүздөр жакшы билгендей Кыргыз мамлекети - унитардык, демократиялык динден тышкаркы мамлекет. Ошону менен бирге эле, Башкы мыйзамдын 37-беренесинде ар кимдин дин тутуу эркиндигине уруксаат берилет. Ошондуктанбы, акыркы он жылдан бери дин жаатында көптөгөн диний багыттагы уюмдар, секталар пайда болуп, бир топ көйгөйлөр жаралып отурат. Ушундай абалда азыркыдай ислам укугун анализдеген илимий конференциялардын өтүп турушу пайдалуу деп айтар элем. Андыктан, жакшы иш жасап жатышкан, бул иш чараны уюштуруучуларга рахмат айтып коюу абзел.
Ислам укугунун өнүгүү тенденциялары дегенде - Кыргызстанда ислам укугу кандай болуш керектигин окумуштуулардын, тажрыйбалуу адистердин талкуулап, тыкыр изилдеп, анализ жасаган азыркыдай илимий конференциялардын болушу жакшы жөрөлгө. Бул нерсени мамлекет колдоого алат деп ишендирип кете алам.
- Кымбаттуу туугандар, бүгүн жакшы темада колдоого аларлык илимий конференция өтүп жатат. Советтер Союзу убагында биздин аң-сезимибизди дин жаман деп бурмалап салышыптыр. Бүгүн биз ошол көз караштан кутула албай келебиз. Ар кимибиздин экиден дипломубуз, илимдин кандидаты, доктору болсок дагы, 19-кылымдагы ата-бабаларыбыздан сабатсызбыз. Анткени аларда ыйман бар эле. Миң билимдүү болуп, бирок көкүрөгүңдө ыйман болбосо, инсан болбойсуң. Акылман ата-бабабыз ушул нерсени жакшы билишчү. Азыр андай эмес.
Ошондуктан, бүгүнкү актуалдуу теманы көтөрүп чыгып, эл аралык илимий конференцияны өткөрүп жаткан КМЮАнын ректору Канат мырзанын ишин колдойм. Абдан жакшы демилге көтөрүп жатыпсыз. Мына Малазияда кимдир бирөө укук бузса, ислам укугунун негизинде жооп берет. Кытайда кытай укугунун, Индияда индия укугунун алкагында иш жүргүзүлөт. Бизде болсо исламдан качышат. Башына иш түшкөндө, жамандыкта гана кудайды эстешет.
Биз батыштан көчүрүп келген система менен оңолуп, өнүгүп кетпейбиз. Өзүбүздүн кыргыздык каада-салт, үрп-адатыбызды сактап, ислам укугун билип жашасак өсүп-өнүгөбүз. Ислам менен кимдир бирөө коркутуп жатса, коркпош керек. Ислам укугунда биринчи эненин укугу, баланын укугу корголот. Биз ушул нерсени жакшы түшүнүшүбүз зарыл.
Жаштар, эмгек жана калкты иш
менен камсыз кылуу министри:
- Аябай жакшы темада сөз болуп жатат. Кытайдын улуу реформатору Ден-Сэяпин: "Биз орус дагы, немец дагы боло албайбыз. Эгерде биз кытай мамлекетин алдыга өнүктүрүп алып кетүүнү кааласак, ата-бабабыздын басып өткөн жолуна, тарыхыбызга, өзүбүздүн динибизге таянып иш жүргүзүшүбүз керек" - деген экен. Демек, биз эмнеге өзүбүздүн ата-бабабыздан келаткан каада-салт, динден качышыбыз керек? Биздин көкүрөгүбүздө ыйман болуп, ата-энебизди кастарлап сыйлап, балдарыбызга мээрим төгүп сүйүп, улуу менен кичүүгө урмат-ызаат көрсөтүп, тегерегибиздеги адамдарга аяр мамиле жасоону парз катары түшүнсөк, бир сөз менен айтканда ислам укугун терең билсек, ошондо мамлекеттин келечеги болот.
Тамыры жок, дарак болбойт. Бүгүнкү жасалып жаткан иш абдан туура. Тактап айтканда, коомубуздагы жасалып жаткан туура эмес иштерди оң жолго бурууда азыркыдай ислам укугун элге илимий масштабда жеткирүү, тааныштыруу жакшы нерсе. Андыктан мындай илимий конференцияларды тез-тез өткөрүп туруу зарыл деп эсептейм.
- Мен алгач, баарыбыздын башыбызды бириктирип, жакшы темада илимий конференцияны өткөрүп жаткан академияга, анын ректоруна терең ыраазычылык билдирем. Ислам укугу - коомубуздагы башка укуктардан өзгөчөлөнүп турат. Ислам укугун терең билген адам, ислам укугунда эң биринчи коргоого алынчу зат, инсан экенин жакшы түшүнөт. Ислам деп айтылган менен, ислам укугу - ислам динин тутунгандарды дагы, тутунбагандарды дагы бирдей коргоого алат. Ислам укугу дегенде, мусулман эместердин укугу корголбой калат деген таптакыр туура эмес. Мухаммед пайгамбарыбыздын осуятында "эгерде сага ислам дининде эмес инсан укугун коргоп берүүнү суранган болсо, ага адилеттүүлүк менен өкүм кылгын" дейт. Бүткүл Дүйнөлүк Уюмдун адам укугу боюнча кабыл алган декларациясындагы айтылган укуктардын баарысы, ислам укугунда бар.
Анын негизгиси адамдын жашоо укугу. Адам бул дүйнөгө жаралгандан кийин, татыктуу жашоого акылуу. Экинчиси, адам абийиринин таза сактоо укугу. Үчүнчүсү, эркиндик укугу. Ушунун баары ислам укугунда камтылган.
Адамдын татыктуу жашоого болгон укугун камсыз кылууга шарттарды түзүп берүү мамлекеттин, ар бирибиздин милдетибиз. Ислам укугунда адамдардын баары бирдей. Акпы-карабы айырмасы жок. Жараткандын алдында баары бирдей. Демек, ислам укугун таанууга болгон бүгүнкүдөй конференциянын өтүшү абдан жакшы жышаана деп айтар элем.
- Саламатсыздарбы, урматтуу конференциянын катышуучулары, сиздерге Татарстандан ысык салам айтам. Аябай маанилүү илимий конференцияга чакырганыңыздарга чоң ыраазычылык билдирем. Азыркы учурда Россияда, жалпы эле КМШ өлкөлөрүндө ислам укугу темасы өтө орчундуу болуп жатканын жакшы билебиз. Ооба, биз көп тармактуу светтик өлкөдө жашайбыз. Бирок учурда ислам укугун таануу маселеси, маанилүү фактор болуп жатканын тана албайбыз. Ислам институтунун коомубузга, саясатыбызга, жашообузга кайтып келип жатканына биз кубанычтабыз. Ислам динин жайылтууга Конституцияда дагы уруксаат берилген. Мечиттер курулуп, ээн-эркин мечиттерге барып намаз окуп жатабыз.
Ооба, коом өзгөрүп жатат. Ага жараша мусулмандар дагы өзгөрүүдө. Албетте, ислам укугунун, шариятын алкагында бардык иштерди алып кетүү мүмкүн эмес. Маселен, мусулман шарияттын негизинде чарбалык, каржылык иштерди жүргүзүүнү, мүлктү бөлүштүрүүнү, каттоону кааласак дагы, аларды юридикалык мыйзам менен бекемдөө абзел болуп жатпайбы. Андыктан шарияттын алкагында юридикалык мыйзамдарды иштеп чыгуу зарыл болуп турат. Муну Россиянын өзүндө дагы түшүнө баштады. Азыр шариятты мамлекеттик ишке аралаштыруу туура болбойт деген көз караштар өкүм сүрүп келет. Албетте, бул тармакта көйгөйлөр көп. Азыркы тапта коом - ислам укуктарынын негизинде юридикалык, чарбалык нормаларды, окуу куралдарын иштеп чыгууга муктаж экенин жашырууга болбойт. Менин көз карашымда, ушул жагдайды биринчилерден болуп Кыргыз мамлекеттик юридикалык академиясы туура кабылдап, атайын адистерди даярдап жатканы алкоого аларлык иш десек жаңылышпайбыз.
Сауд Аравиясынын ыйгарым укуктуу
- Саламатсыздарбы, урматтуу кесиптештер, коноктор, конференциянын катышуучулары, исламдагы маселелерди бир конференция менен чечип коюш абдан кыйын. Анткени учурда ааламдагы инсандардын укуктары тебеленип жатканы туурасында жакшы билебиз. Эгерде, ислам дининдеги укуктарды алып карасак, Аллах адамдарды жараткандан кийин, курандын негизинде жашайсың деп парз кылып, буйрук келтирген эмес. Куранда, ким ыйман келтирип ислам менен жашайм десе да, ким ыйман келтирбей исламдан тышкары жашайм десе да ар кимдин өз укугу деп айтылат. Исламдагы адам укуктарына карасак, Аллах-Талла Куран каримде "албетте, биз инсанды жараткандан кийин улуу даражага коюп урматтадык" деп айтып кетет. Бул жерде жеке эле ислам дининдеги адамдарды гана эмес, коомдогу адамдардын баары бирдей тең укуктуу деген нерсе берилген. Коомдо кайсыл дин, кандай түшүнүк, же негиз болбосун, инсандын укуктарын коргоп келген. Ушулардын ичинен ислам динин алып көрсөк, адам баласынын укугун коргоп, кайсы динди тутунушуна дагы эркиндик берилген. Айрымдар ислам динин терең түшүнбөй, көп учурда туура эмес ойлорду айтып алышат. Бул да болсо туура эмес түшүнүктөн улам чыгып жатат десек болот. Ушундай жагдайды жоюуда, азыркыдай иш чаралардын болушу шарт.
- Ислам - бул намаз окуш, ибадат кылыш гана эмес, адамдын экономикалык, социалдык, адеп-ахлактык бардык жашоо турмушун камтыйт. Мына 2008-2009-жылы дүйнөдө аябай чоң каржылык кризис болду. Эл аралык валюта фонду илимий изилдөө жүргүзүп, ислам банкы банкрот болбогонун жарыялады. Демек, биз Кыргызстанга дагы ислам банкынын иштөө механизмдерин алып келсек болот. Өлкөнү өнүктүрүүдө ушул ислам банк системасына маани берип, укуктук, экономикалык усулдарын пайдаланышыбыз абзел.
- Исламдагы баалуулук - бул кичи пейилдик, нарктуулук, кечиримдүүлүк, жалпы эле адам укугу болуп саналат. Ал эми экономикалык көйгөйлөрдү чечүүнүн, экономикалык кризистен чыгуунун жолдорун изилдөөдө, дүйнөлүк деңгээлде ислам экономикасынын системасына кайрылуу болуп жатат. Ислам соттук тармагында болсо, адилеттүүлүк өкүм сүрүп, кылмыштуулуктун деңгээли төмөн. Ислам укугунун өзгөчөлүгү - турмуштук факторлорго туруктуу кызмат кылуусунда. Башкача айтканда, ислам укугу - адам баласына бирдей мамилени, теңчиликти, ар биринин кызыкчылыгын камсыз кылат.
Дин иштери боюнча мамлекеттик
- Биринчиден, ушул конференцияны уюштурган КМЮАнын ректору Канат Керезбекович агайга ыраазычылык билдире кетейин. Ислам укугу деген сөздү укканда көптөгөн жогорку окуу жайдын жетекчилери чочулоо менен карашат. Канат агай ушул нерседен коркпой, тескерисинче Ислам укугу факультетин ачып, адистердин тарбияланып чыгышын камсыздап, чоң эмгек кылып жатат. Мен ойлойм, бул конференция өз жемишин берет.
Азыркыдай диний агымдар көбөйүп жаткан кезде, алардын ортосунда келишпестиктер, араздашуулар болбош үчүн ар бир диндин илимий деңгээли өтө жогору болуш зарыл. Ислам укугунда бир концепция бар. Ал - милдет концепциясы. Ислам укугунда адам баласына канчалык эркиндик укук берилсе, ошончолук милдет дагы жүктөлөт. Адам жараткандын алдында, бир улуттан болобу, башка улуттан болобу, акпы-карабы, мусулманбы, мусулман эмеспи, баары бирдей укукка ээ. Ислам укугунда жеке адамдын өзүнө, башкача айтканда ден соолугуна, аң-сезимине, кылган аракеттерине карата дагы милдеттери, укуктары бар. Мына ушул укуктарыбыз менен милдеттерибизди жакшы билгенде, адилеттүүлүк келип чыгат. Ошондуктан, мен ойлойм, бул конференция келечекте өзүнүн жемишин берет, жана жаңы илимий ачылыштардын башаты болот деп ишенем.
- Ислам укугун түшүнмөйүнчө жакшы ийгиликтер болбойт. Мен эми буга чейинки айтылган инсандарды кайталап отурбайын, менин кыскача каалоом, бүгүнкү конференциядагы айтылган жакшы ой-пикирлер, талкуулар кагаз бетинде калбастан, аны турмушка, ишке ашыруу зарылдыгын белгилеп кетмекчимин. Конференцияга келип, ислам укугу туурасында ой-бөлүшкөндөргө ыраазычылык билдирем.
- Бүгүнкү болуп жаткан конференциянын өтө актуалдуулугунан эч ким шек санабайт деп ойлойм. Ошондуктан, мындай илимий конференциянын уюштуруучуларына рахмат айтып кетмекчимин. Бүгүнкү күндөгү ислам укугу жаңы деңгээлге чыгып жатат десем жарашат. Себеби, ислам укугу, ислам экономикасы тууралуу эл аралык деңгээлде илимий талкуунун болуп жатышынын өзү, бул нерсени далилдейт. Учурда дүйнөдө ааламдашуу, биригүү процесси жүрүп жатат. Ушундай шартта өзүбүздүн улуттук өзгөчөлүгүбүздү, динибизди сактап иш алып барсак, мен ойлойм ошондо бизде өнүгүү болот.
Даярдаган Алмаз ТЕМИРБЕК уулу