ky ky ky en cv ky tt ky ru cv kk cv ky ru ru tt bg bg bg ky de ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky mn ky ky ky ky en en ky en en mn en ru ru bg kk
Манас-Ордо комплекси - Манастын көкөлөтүп көтөргөн туусу-достук!
Кыргызча | Русский | English
Дүйнөлүк акыл-эс тирмийип тиктеп, саргара ойлонуп отуруп тапкан универсал идеялардын бири-бул жарык дүйнөдөгү бардык нерселердин өз ара чыр салышкан байланышы, өз ара шартташкандыгы жана өз ара бири-бирине багынычтуулугу, дүйнөнүн бир дене сыяктуу бүтүндүгү, бирдиктүлүүгү жөнүндөгү философия. Биздин “Манасыбыздын” түпкүрүндө да ушундай фундаменталдык идея чөгүп жатат, ал идея эпосто активдүү аракетте турат. Элибизде тээ байыртадан: “Тиричиликтин күчү-бирдикте”, “Тирилик түбү-бирдик”, “Бирдик болбой тирдик болбойт” деген өңдүү акылман философиянын жашап келе жаткандыгы бекеринен эмес. “Эки эрдин достугу бир белди ашырат, эки элдин достугу миң белди ашырат”- деген ой да ушул даанышмандыктын уландысы. “Манас” эпосунун түндүгүн көтөрүп турган үлкөн идеялардын бири интернационалист, достук, биримдик идеясы дал ушундай түшүнүк дүйнө таанымдан агып чыгат. Манас баатырдын кыргызды гана эмес, түркүн уруулардын жана этносторду бириктирген “Кулаалы жыйып куш кылган, курама жыйып журт кылган” ишмердиги дал ушундай философияга негизделет.
Манас дүйнөдөгү эң айкөл интернационалист каарман. Дегеле, “Манаста” адам тегинен, улутуна, расасына карап эч качан бааланбайт. Манастын жандай көргөн кырк чоросунун ичинде ар түрдүү улуттардын өкүлдөрү казак да, кыпчак да, монгол да, калмак да, кытай да бар. “Кырк жерден келген кырк кашка, кыркынын жөнү кырк башка”-делет “Манаста”. Эпостогу эр-азаматтардын достугу жана биримдиги биринчи иретте, чындык, калыстык адилетүүлүк, адамгерчилик, эл-алдындагы ак кызмат, адал-мээнет деген сыяктуу улуу адеп-ахлак дөөлөттөрүнө негизделип турат. “Манастагы” Алманбет менен Манастын достугу жөнүндө да дал ушуну айтууга болот. Маселен, Алманбет баатыр Кытай мамлекетинин атуулу, ал чыгыштагы феодалдык деспотиянын шарттарында чындыкты, акыйкатты, адилеттүүлүктү  издөөнүн ачуу драмасын жана трагедиясын баштан кечирген каарман. “Кайыңды көрсөм конормун, кайышпай кайың көтөрсө, как ошо жерде болормун”-дейт Алманбет. Чындык, адилеттүүлүк кай жерде болсо. Ал ошол жерде. “Башымды жөлөр паана жок, баркымды билер даана жок”-деп арман кылган Алманбет, акыры издеген идеалын Манастын айкөл дүйнөсүнөн табат. Өз кезегинде “издеп тапсам канеке, телегейи тегизди, өзүмө теңтуш эгизди”, деп ичинен тымызын Аккан досту көксөп жүргөн Манас, Алманбеттен өзүнүн руханий эгизин көрүп, “алыскы ишти ойлогон, акылмандын бири экендигин” таанып, кучагын жайып кабыл алып, “кызыл найза желегим, кытайдан келген белегим”- деп аны менен ажырагыс дос болот.
Манас менен Алманбет көр тириликтин майда-баратынан, этникалык, улуттук тосмолордон өйдө көтөрүлүп, акыл-ой маданиятынын өтө бийик чокуларына көкөлөп чыккан каармандар. Ошол рух чокусунан бири-бири менен жуурулушкан даанышман баатырлар. Манас менен Алманбеттин достугу дүйнө элдеринин өз ара диалогу, чындыкка, акыйкатка, алысты ойлогон акылман калыстыкка негиздилген эл аралык ынтымагы жана достугу, биримдиги үчүн өзүнчө бир символ.
Ушул жерден “Манастагы” “Көкөтөйдүн ашынын” эл аралык философиясы жөнүндө да айтпай кетүүгө болбойт. Эпостун көрүнөө жаткан идеяларын гана эмес,  көмүскө жаткан, тереңге катылган  маанилик сырын, тымызын ишара кылынып, кыйытып айтылган нускаларын да окуп, чечмелей билүү зарыл.
“Көкөтөйдүн ашы” жер үстүндөгү калктардын эл аралык форумуна окшойт. Эпостун бул маанилүү бөлүгүн 1856-жылы Ысык-Көлдө биринчи болуп белгисиз жомокчунун оозунан жазып алган чыгыштын чыгаан уулу Чокан Валихановду урмат менен эскербей коё албайбыз. Ч. Валиханов “Көкөтөйдүн ашынын” калк аралык маанисин баамдаган сыяктуу.
Айтылуу бул ашка Бүткүл Орто Азиянын, Сибирь, Алтай аймагынын түркүн калктар гана эмес, алыскы Орхондон, Монголиядан, Жапандын Сыймун аралынан, Кангайдан, Кытайдан, бер жагы Чыгыш Түркстандан, тиги жагы Индостандан, Оогандан, ары жагы Крым менен Урумдан эл чакырат. Ашка “Ар жумушка дилгирген, алтымыш түрдүү тил билген” жайма көкүл жаш Айдар “булуттуу көктүн астынан, муундуу чөптүн үстүнөн” куштай учкан  Мааникер күлүктү минип, чабармандык кылат. Каркырага “кара курттай кайнаган, кумурскадай жайнаган” түмөндөгөн түркүн калк чогулат. “Кытай журту бир түркүн, кыргыз журту бир түркүн, казак журту бир түркүн, орус журту бир түркүн, ооган журту бир түркүн, калмак журту бир түркүн, казак журту бир түркүн” делет Манаста. Ашка үч жүз миң боз үй тигилет. Чыныгы эпикалык масштаб деп ушуну айтыш керек.
“Көкөтөйдүн ашында”  “Жамбы атуу”, “Ат чабыш”, “Балбан күрөш”, “Эр сайыш” сыяктуу оюндары ойнолот. Жамбы атууга жыйырмага жакын калкттын көзгө атар мергендери катышат. Ат чабышта түркүн журттардын эки миң күлүгү жарышка салынат. Кыскасын айтканда, “Манастагы” “Көкөтөйдүн ашы” бүгүнкү замандагы дүйнөлүк олимпиаданы элестетип кетет, тагыраак айтканда, азыркы спорт оюндарынын эл аралык олимпиадасынын алгачкы прообразы өңдүү. Дүйнөлүк олимпиаданын туңгуч өрнөгү эзелки кыргыз эпосунда берилген десек жаңылышпас элек.
Бирок, “Көкөтөйдүн ашынын” маани-маңызы жалгыз гана ушундай эмес. Иштин тереңдеги мааниси, тынымсыз кагылыш-кармаштар, кандуу уруштар өкүм сүргөн жоокердик доордо түркүн тилдерде сүйлөгөн алыскы-жакынкы калайык-калктарды чогултуп, а түгүл жоолашып турган душманында (калмак-кытай) мейманга чакырып, ак дасторкондун үстүндө мамилелешүүгө, баарлашууга реалдуу түрдө кадам таштаган, түпкүлүгүндө журттар ынтымагын көздөгөн ак калпак кыргыз элинин айкөл пейлинде жана гуманисттик умтулушунда жатат. Дагы айталы, азыркы эл аралык тынчтык жыйындарынын жана Ассемблеялардын башаты илгери эле кыргыз жергесинде түптөлгөн экен. “Көкөтөйдүн ашын” уюштурган кеңешчилердин акылман тобу “Ала-Тоодой эт болгон, ала көлдөй чык болгон” бул аш “акыр заман журтуна” чейин адамзат балдарына “санат-нуска” болуп калсын деген улуу мүдөөнү көздөшкөн. Чындыгында эле, “Манас” дастаны “Көкөтөйдүн ашы” аркылуу жер үстүндөгү элдердин биригүүсүн, тынччылыктын кырдаалында алака-мамилеге өтүү глобалдык идеясын тереңден каңкуулап тургандыгы менен жалпы адамзат балдары үчүн табылгыс сабак жана баалуу нуска. “Манастын” мазмундук тереңдиги жана анын нарк-дөөлөттөрүнүн жалпы адамзаттык мааниси мына ушунда.
Достук жөнүндө дагы бир сөздү айтып өтөлү. Достук деген бул кандайдыр бир эсепке негизделген жүрүм-турум, же болбосо тартууланган кымбат белектер, формалдуу келишим, салтанаттуу сырткы убадалар эмес.  Достук-бул жүрөктөн төгүлгөн сүйүү сезими. Кыргыз поэзиясында жогурадагы Манастын досу Алманбетке арналган өзүнчө бир ыр саптары бар. Ал ырда Алманбет минтип ички жан сырын ачыкка чыгарат:
Ак калпакчан улуу кыргыз жеринин,
Уулу болуп кызмат кылдым дилимден.
Аңызына үрөн болуп көмүлүп,
Көктөп чыгып, мөмө болуп ийилгем...
Кыргыз деп да, кытай деп да жүгүргөм.
Эки калкка эркиндик деп бүлүнгөм.
Өлбөгөм мен Чоң Казатта найзадан,
Мен өлгөмүн эки эл деген сүйүүмдөн!.
Бул монологдон улам айтарыбыз, достук ширелүүшүнүн негизинде дал ушул Алманбеттикиндей айкөл сүйүүнүн жатышы абзел. Ал эми достук сүйүү сезими элдин, адамдын тилин, дилин, маданиятын, жан дүйнөсүн түшүүнүдөн улам жаралат. Алманбет кыргыз элин, Манасты ич жагынан түшүнүп, өз элиндей, өз бир тууганындай көрүп, ак калпакчан калкка агынан жарылып кызмат кылган. Өз кезегинде кыргыз калкы да, Алманбетке жүрөгүнөн балкылдап ийип,  аны өз бир боор уулундай санап калган. “Чоң Казатта” Алманбет каза таап, жан досунан ажырыганда Манас: “Кызыл болот желегим, Алманбет-каңгайдан келген белегим! Кысталыш жерде керегим! Өөдө чыкса-өбөгүм, өлбөй кантип турамын, кайран Алмам-жөлөгүм! Алтын айдар, чок белбоо, арыстаным Алмам, ала жат! Кол кармашып кеткенге, кокуй күн, Алмам, ала жат!”-деп жаш баладай өңгүрөп ыйлаган. Манастын көз жашы өзөктөн өрттөнүп чыккан чыныгы
күйүттүн көз жашы болучу. Достукту, айтам десең, дал ушул кыргыз менен кытайдын кулундарын- Манас менен Алманбеттин достугун айт дээр элек.
Дагы бир жолу айталы, өзгөчө деңгээлде дагы, этностор аралык деңгээлде дагы, эл аралык деңгээлде дагы Манас  менен Алманбеттин достугу-дүйнөгө балбылдап күйгөн ШАМЧЫРАК!
Советбек Байгазиевдин “Улуу манас баатыр- урпактардын патриоттук идеалы” китебинен алынды.
Комплекс Манас-Ордо. Все права защищены.
г. Талас. село Таш-Арык.
Телефоны: +996 (551) 18 81 81, +996 (3422) 6 00 21     E-mail:manasordo@gmail.com