ky ru bg ru ky ru ru ru ky ky ky ky ky uk ky be tt hbs_cyr ky krc cv ky ky ky kk ky hbs_cyr ky en ky ky ky ky en ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky en ky ky ky ky ky ky ky ky en ky ky ky ky kk ky tt en ky ky tt es en es fr es ru ky ky ky mhr ky ru es et nb tr ja lt es fr tr en ru hbs_cyr ru ky ky ky tt cv ru ru ky ky mk kk kk el ru kk ru ru hbs_cyr hbs_cyr hbs_cyr fr en fr fr en fr en en sv fr de de fr fr fr sv en fr en ja fr de fr es nb fr de en en sv de de fr en fr it fr de en
“Кыргыз тили – көп улуттуу элдин ортосунда көпүрө болууга тийиш”
Дарегибиз: Кыргыз Республикасы Бишкек шаары Ж. Бөкөнбаев көч. 182
Алдыда мамлекеттик тил күнү утурлап келе жатат. Кандай иш-чаралар мерчемделүүдө?
Жалпыга маалым болгондой, 2017-жылы 23-сентябрда “Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө” Кыргыз Республикасынын мыйзамынын кабыл алынышына 28 жыл толот.
Кыргыз Республикасынын Президентинин 2009-жылдын 22-сентябрындагы №358 “Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тилинин Күнүн белгилөө” жөнүндө Жарлыгына ылайык 22-сентябрда саат 10:00дө Т.Абдымомунов атындагы Кыргыз улуттук академиялык драма театрында салтанаттуу иш-чара өткөрүлмөкчү.
Мындан сырткары жылдагыдай эле жер-жерлерде мекеме-уюмдарда ар түрдүү форматтагы иш-чаралар мерчемделип, өткөрүлүүдө
Учурда мамлекеттик тилди өнүктүрүү боюнча иштеп жаткан улуттук программа максатына жетүүдөбү? Дегеним, программада олуттуу маселелер чечүү жолдору менен кошо көрсөтүлүп, каржы маселеси да чечилген эмеспи…
Кыргыз Республикасында мамлекеттик тил саясатын ишке ашыруу максатында жалпы бюджетин, бюджеттик жана бюджеттик эмес каражаттарды тартуучу каржылоо булактарын көрсөтүү менен атайын Программа иштелип чыккан. Тактап айтканда, КР Президентинин 2013-жылдын 1-июлундагы “Кыргыз Республикасында мамлекеттик тилди өнүктүрүү жана тил саясатын өркүндөтүү боюнча чаралар жөнүндө” Жарлыгы, анын негизинде иштелип чыккан  “Кыргыз Республикасында 2014-2020-жылдары мамлекеттик тилди өнүктүрүүнүн жана тил саясатын өркүндөтүүнүн улуттук программасы”, КР Өкмөтүнүн 2013-жылдын 5-мартындагы №114 “Мамлекеттик жана муниципалдык кызматчыларды мамлекеттик тилде окутуу жана иш кагаздарын жүргүзүүнү мамлекеттик тилге өткөрүү боюнча чаралар жөнүндө” токтому дагы мамлекеттик тил саясатын жүргүзүүдөгү өзөктүү маселе болгон иш кагаздарын мамлекеттик тилде жүргүзүү ишине арналган.
Улуттук программанын негизги максаты – Кыргыз Республикасында жашап жаткан бардык этностордун тилдерин сактоо жана өнүктүрүү менен Кыргызстан элинин биримдигин чыңдоонун маанилүү фактору катары мамлекеттик тилди толук жана кеңири колдонууну камсыз кылган натыйжалуу тил саясатын куруу; эне тилин, мамлекеттик, расмий жана эл аралык тилдерди эркин билген кыргызстандыктардын көп тилдүү жаңы муунун өстүрүү. Аталган Программада белгиленген этаптар КР Президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиянын жетекчилиги менен ишке ашууда.
Тил маселеси – бул коомдук карым-катнашта өзгөчө бир адепти жана жоопкерчиликти талап кылган чөйрө. Республикабыздын аймагында 80ден ашык этностук топтордун өкүлдөрү жашайт. Учур талабына шайкеш тил саясатын жүргүзүү, мамлекеттик тилдин коомдук турмуштун бардык чөйрөсүндө толук кандуу иштеши, албетте, Кыргыз Республикасынын элин баш коштуруунун жана биримдикте болуусунун маанилүү факторлорунун бири болуп эсептелет. Мамлекеттик тилди мындан ары өнүктүрүү, аны колдонуу чөйрөсүн, анын ичинде ал эне тили болуп эсептелбеген адамдар арасында кеңейтүү жарандарды бир максаттын – коомду турукташтыруу жана өнүктүрүү, ошондой эле мамлекеттүүлүктү чыңдоонун тегерегинде бириктирүүгө мүмкүндүк берет.
Азыр укканың анан эскирип калган маалымат технологиясы заманында биз интернетти кыргызчалоо, кыргыз тилинде сапаттуу электрондук продукция чыгаруу жагын тезинен колго алышыбыз керек. Бул багытта, чет жактан келген чет элдик жарандардын (анын ичинде түрк, англис, орус тилдүүлөрдүн) КЫРГЫЗ ТИЛИН жеңил үйрөнүүгө багытталган интерактивдүү сүйлөшмөлөр IOS жана ANDROID базасында атайын мобилдик программалар иштелип чыкты.
Кыргыз жана чет тилдери боюнча компьютердик котормочу программалары, акысыз компьютердик тесттери жана окутуу программалары бар улуттук Интернет ресурстарын өркүндөтүү үчүн Кыргыз тили Google Translate кызматына киргизилди. Муну менен автоматтык түрдө жасалма интеллекттин жардамы менен дүйнөлүк 106 тилден кыргыз тилине которуу мүмкүнчүлүгү түзүлдү.
Кыргыз тилин жеңил үйрөнүү жана которуу максатында 35 500 сөздөн турган кыргыз тилинин түшүндүрмө сөздүктөрү жана тармактык сөздүктөрдүн электрондук версиясы даярдалып, mamtil.kg сайтына жайгаштырылды. Андан тышкары, СD дисктерге жаздырылып мамлекеттик мекеме-уюмдарга таркатылды.
Алгачкы жолу, Мамлекеттик жана муниципалдык кызматкерлерге мамлекеттик тилди аралыктан (дистанттык) тил үйрөнүүгө мүмкүнчүлүк түзүлдү. Мындан ары мамлекеттик кызматкерлер жана башка каалоочулар интернетке коюлган электрондук китептер аркылуу кыргыз тилин үйрөнүүгө шарт түзүлдү.
Ушуну улай эле, Улуттук программага ылайык, “Кыргызтест” мамлекеттик тилди билүү деңгээлин баалоо тутуму түзүлдү. Учурда «Кыргызтест» министрликтердин жана ведомстволордун кызматкерлерин үзгүлтүксүз түрдө мамлекеттик тил боюнча компьютердик тесттен өткөрүп жатат, же жалпысынан 1000ге жакын мамлекеттик кызматкер өттү. Ошондой эле «Кыргызтесттин» сайтында жайгаштырылган машыгуу тесттеринен онлайн тартибинде өтүп жаткандардын саны күндөн-күнгө өсүп, коомчулуктун мамлекеттик тилди үйрөнүүгө болгон көз караштары өзгөрүүдө.
Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2017-жылдын 13-июлундагы № 430 “Кыргызтест” мамлекеттик тилди билүү деңгээлин аныктоо системасы жөнүндө жобо иштелип чыгып, ага ылайык, мамлекеттик жана муниципалдык кызмат орундарына талапкерлигин койгон жана аларды ээлеп турган адамдар мамлекеттик тилди милдеттүү түрдө билүү деңгээли жана көлөмү  бекитилди. Токтомго ылайык 2018-жылдан тартып биз бардык мамлекеттик жана муниципалдык кызмат орундарына талапкерлигин койгон жана аларды ээлеп турган адамдар үчүн мамлекеттик тилди милдеттүү түрдө билүү деңгээлин аныктаган тестти ишке киргизмекчибиз. Бул боюнча алгачкы кадамдар – Кыргыз Республикасынын Президентинин кызматына талапкерлердин мамлекеттик тилди билүү деңгээлин аныктоо боюнча тестирлөө Кыргызтест системасынын алкагында болгонун жана ийгиликтүү жыйынтыкталганын кошумча айта кетели.
Ал эми бөлүнгөн каржы тууралуу айтсак, быйылкы жылы Улуттук программаны ишке ашыруу максатында республикалык эсептен 210 млн. сом бөлүнүп, анын 1 млн. 600 миң сому Улуттук комиссияга, 33 млн. 400 миң сому Улуттук академияга, 500 000 сому Маданият, маалымат жана туризм министрлигине, калганы Билим берүү жана илим министрлигине үлөштүрүлгөн. Бул каражаттар Улуттук программада көрсөтүлгөн конкреттүү иш-чаралар үчүн даректүү негизде которулат жана алардын чыгымдалышы Каржы министрлигинин тыкыр көзөмөлүндө.
Аталган программанын алкагында окурмандардын кызыгуусун арттырган китептер чыгып жатканы белгилүү. Бирок калктын калың катмарына жетүү маселеси кандай чечилүүдө? Сатыкка чыкса жакшы болмок деген пикирлерди көп байкадым.
-Кыргыз Республикасында 2014-2020-жылдары мамлекеттик тилди өнүктүрүүнүн жана тил саясатын өркүндөтүүнүн Улуттук программасынын алкагында жаш калемгерлердин чыгармаларын “Дүбүрт”, улуу муундагы жазуучулардын чыгармаларын “Азыркы адабият”,  кыргыз тилинен орус тилине же башка тилдерге которулган көркөм чыгармаларды “Дүйнө”, орус ж.б. чет тилдерден которулган көркөм чыгармаларды “Дүйнөлүк адабият” сериясы боюнча чыгарып келе жатабыз. Мындан сырткары, “Кыргыз Республикасында элдин биримдигин жана этностор аралык мамилелерди чыңдоо Концепциясына” ылайык Мамлекеттик тилдин бириктирүүчү ролун жана тилдик көп түрдүүлүктү өнүктүрүү багыты боюнча окуу, илимий, көркөм, колдонмо жана башка адабияттарды мамлекеттик тилге которуу, кыргыз тилиндеги көркөм чыгармаларды, илимий жана башка адабиятты башка этностордун тилдерине, дүйнөлүк тилдерге которуу практикасын жандандыруу боюнча бир катар иштер аткарылды.
Бул жылы аталган Улуттук программага ылайык жана Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн 2015-жылдын 6-апрелиндеги №151 буйругунун негизинде  Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссия тарабынан “Азыркы кыргыз адабияты”, “Дүбүрт”, “Дүйнөлүк адабият”, “Дүйнө”, “Тарых жана маданият” серияларынын алкагында жаңы 26 китеп жарык көрүп, бет ачар аземи Кыргыз Республикасынын Эгемендүүлүк күнүн утурлай 29-августта А.Осмонов атындагы Кыргыз Республикасынын Улуттук китепканасында өткөрүлдү.
Буга чейин Улуттук программанын алкагында 200гө жакын китеп жарыкка чыкты. Ал эми китепти жайылтуу жаатына келсек, чыгарылган китептердин тиешелүү нускасы авторлоруна, түзүүчүлөрүнө же котормочуларына берилип, калганы мамлекеттик мекемелерге, аймактарга, өзгөчө китепканаларга, мектеп, бала бакчаларга акысыз таратылат. Ошондой эле, китептердин электрондук варианты mamtil.kg сайтына жайгаштырылат.
Республика боюнча, өзгөчө борбор калаабыздагы сабатсыз жарнамалар коомчулукта нааразы пикир жаратып келет. Эмне үчүн бул маселе ушул күнгө чечилбей келет? Деги эле жарнама жаатына ким жоопкерчиликтүү?
Өлкөбүздүн жүзү, республикабыздын саясий-маданий борбору Бишкек шаары аймактарга бардык жагынан үлгү болушу керек эле. Шаарыбыздын экономикалык-чарбалык иштери  алдыга жылганы менен, шаар тургундары, коноктору үчүн нускоо катары жазылган көрүнөө маалыматтар, жарыя-жарнамалар “КР мамлекеттик тили жөнүндө” мыйзамдын, “КР Жарнак жөнүндө” мыйзамдын талаптарын бузуу менен жазылууда. Аталган мыйзамдарда “КР аймагында бардык көрүнөө маалыматтар, кулактандыруулар, жарыя жазуулар адегенде мамлекеттик тилде, андан кийин расмий тилде жол-жоболоштурулат” деп даана жазылып турат. Бирок шаардын эстетикалык көрүнүшүн көркүнө чыгара турган көрнөк-жарнактар, тескерисинче көчө көркүн бузуп, көпчүлүктүн көңүл борборундагы көйгөйлүү маселе бойдон калып келет.
Бишкек шаарынын мэрине жана Монополияга каршы агенттиктин шаар башкармалыгына бир нече ирет кайрылуубузга карабай, мындай көрүнүш улам кайталанууда, ал эми биздин дарекке коомчулуктан аталган иш боюнча дооматтар тынымсыз келүүдө. Аталган маселени мыйзамга ылайык жөнгө салуу жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын жана Монополияга каршы агенттиктин компетенциясындагы иш.  Шаарыбыздагы жарнамалардын башаламан (мыйзамды сактабай) жайгашуусуна өбөлгө болгон себептердин бири – жарнама жаатында иш алып барган Бишкек шаарынын мэриясынын Жарнама департаментинин жоюлуп, анын функциялары Муниципалдык менчик башкармалыгына (азыр Бишкекбашкы архитектурага) өткөрүлүп, бирок жобосу бекибей, жарнаманын мыйзамга ылайык жайгашуусун көзөмөлдөгөн муниципалдык кызмат аныкталбагандыктан азыркы күнгө чейин ара жолдо калып келгендиги жана жарнама жаатындагы бирдиктүү эреженин колдонулбагандыгы.
“Ыйман, адеп жана маданият” жылына байланышкан иш чараларды өткөрүп жатканда, эгемендиктин эң негизги белгиси – мамлекеттик тилдин, анын көрүнөө маалыматтарга байланышкан ченемдик-укуктук актыларынын бузулуп жатышы республика аймагында бирдиктүү мамлекеттик тил саясатын жүргүзүүчү ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган катары биздин тынчыбызды алып келет. Аталган маселени жолго коюуда “Бишкек шаарындагы тышкы жарнаманы жана маалыматты жайгаштыруу” эрежесине өз сунушубузду бергенбиз.
Мурунку көчтү карап, кийинки көч түзөлөт дейт эмеспи, мамлекеттик тилге мамиле бийлик бутактарында талапка ылайык чечилгенби? Иш кагаздары, жыйындар, ж.б.
Бул дагы олуттуу маселе. Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиянын 2017-жылдын 28-февралындагы №39 буйругунун негизинде түзүлгөн комиссия мүчөлөрү тарабынан 2017-жылдын март-июнь айларынын аралыгында Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн курамына кирген министрликтерде Кыргыз Республикасынын Президентинин 2013-жылдын 1-июлундагы № 155 “Кыргыз Республикасында мамлекеттик тилди өнүктүрүү жана тил саясатын өркүндөтүү боюнча   чаралар жөнүндө”  жана 2014-жылдын 2-июнундагы № 119 “Кыргыз Республикасында 2014-2020-жылдары мамлекеттик тилди өнүктүрүүнүн жана тил саясатын өркүндөтүүнүн улуттук программасы жөнүндө” Жарлыктарынын аткарылышынын жүрүшү менен  жеринде таанышып чыкты.
Комиссия министрликтердин борбордук аппаратынын иши, тактап айтканда, жалпы бөлүмдүн, уюштуруу бөлүмүнүн, кадрлар бөлүмүнүн жана мамлекеттик тил бөлүмүнүн, айрымдарында секторунун иштери менен таанышып, мамлекеттик тилди өнүктүрүү маселеси коллегияда каралганбы, коллегия, чогулуштар, конференция, семинарлар ж.б. жолугушуулар кайсы тилде өткөрүлөт, кат жазышуулар, отчёттор, протоколдор, токтомдор, жоболор, иш кагаздары кайсы тилде жүргүзүлөт, кызматкерлердин мамлекеттик тилди билүү деңгээли кандай, кызматкерлер мамлекеттик тилди үйрөнүү жана иш кагаздарын мамлекеттик тилде жүргүзүү боюнча окуу-усулдук колдонмолор, сүйлөшмөлөр, орусча-кыргызча сөздүктөр ж.б. адабияттар менен камсыз болгонбу, компьютерлерге кыргыз шрифттери ж.б. тиешелүү программалар орнотулганбы,кыргыз алфавити бар компьютер кол баскычы менен камсыз болгонбу, имараттагы ички-сырткы жазуулар кайсы тилде жазылган ж.б. суроолордун үстүндө иш алып барышты. Жалпылап айтканда а дээрлик бардык министрликтердин ички иш кагаздары расмий жана мамлекеттик тилде жүргүзүлүп, каттарга жооптор келген тилине жараша, мамлекеттик тилде жазылса кыргыз тилинде жана расмий тилде жазылса орус тилинде жооп берилери, мамлекеттик тилди өнүктүрүү, иш кагаздарын мамлекеттик тилге этап менен өткөрүү боюнча иштер чабал жүргүзүлүп жаткандыгы белгилүү болду. Мониторингдин жыйынтыгы министрликтерде орто эсеп менен иш кагаздарынын 80 пайызы расмий тилде,  болгону 20%ы гана мамлекеттик тилде жүргүзүлөрүн айкындады.
Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссия ар бир мекеменин жыйынтыгы боюнча атайын маалым каттарды даярдап, аны менен кошо мамлекеттик тилдеги документ түп нуска болуп эсептелерин эске алуу менен “Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө” мыйзамынын 10-беренесине ылайык, мекеменин бардык документтеринин түп нускасын мамлекеттик тилде даярдоону,Кыргыз Республикасынын “Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө” мыйзамынын 14-беренесине ылайык “мамлекеттик бийлик органдарында иш кагаздары мамлекеттик тилде жүргүзүлөт” деген аныктаманы милдеттүү түрдө аткарууну, Кыргыз Республикасынын “Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндө” мыйзамынын 17-беренесине ылайык Министрликтин жетекчилиги өз кызматкерлеринин мамлекеттик тилди үйрөнүшүнө толук шарт түзүп,  иш кагаздарынын мамлекеттик тилде жүргүзүлүшүн камсыз кылуу сунушу менен кайрылды.
“Кыргыз туусу” 22-сентябрь 2017-жыл № 74(24170)
Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик тили боюнча расмий документтердин жыйнагы
КР Өкмөтүнүн 2017-жылдын 13-июлундагы №430 токтому
Кыргыз тилин үйрөнүү үчүн видео сабактар
Кыргыз тилин жеңил үйрөнүү боюнча видео сабактар (EASY KYRGYZ LANGUAGE)