hu en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru ru ky ky ky kk ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ce ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru hu ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru
"Фабула", 18.10.11 - 10-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
ал болсун - аялы таластык болсун" деген лакаптын төркүнү
"Бектер кетет, эл калат" демекчи, акыркы эки президентибиз качкын аталып, президенттик институттун калыптанышынын тарыхында эки кара көө жабылган так түбөлүккө калды. Кокон ордонун тушундагы качкын хан аталгандар арбын болгон. Анын баарын санап отурбайлы. Таластын күйөө балдары болгондордун бири, хан, экинчиси, президент болгондордун икаяларына токтололу.
Биринчисинин түпкүлүгүн тереңдеп айтып, кийинкисине азыраак токтололу. Анткени экинчисинин ишиндеги айрым нерселерди тарых өз ордуна али кое элек. Учурдун чордону менен кемчиликтерин, балким, опуруп-жапырып жиберип жаткандыгыбыздын да жагдайлары орун алышы мүмкүн. Ал эми биринчисиникин негизинен тарых тактап койгон. Бирок эжебиздин айрым көзгө көрүнүктүү иштеринин изине тарыхчылар жаңы түшүп, тактоо иштери колго алына баштады.
Кыргыздар алтын бешик тукумунун урпактарынан бирин хан көтөрүп келгенди расмий салтка айландырып алышкан. Алтын бешиктин өзүнүн санжырасы төмөндөгүдөй айтылат: каухар, алтын, күмүш, жез чөгөрүлгөн бешикке бөлөнгөн баланы ээн жерден таап алышат. Бешиктин үстүндө алтын-күмүш менен шөкөттөлгөн кемер кур ташталган экен. Айрым санжырачылар муну Темирлан хандын баласы дешип божомолдогондор чыгат. Анткени ал кыргыз тоолору аркылуу Ооганстанга ооп, андан ары Индияга кеткени жөнүндө тарыхта жазма баяндар аркылуу изи калган.
Санжырачылар кыязы ушуну негиз катары алып, жоодон качып баратканда бешиктеги баласын таштай качкан болуу керек деп божомолдошот. Алыскы жолдо "тайгак ашуу, тар белде" бала окус болуп калбасын, андан көрө тоо арасынан бирөө-жарым таап алса аман калаар деген ниетте таштап кеткен дешет. Айтор, эмнеси болгондо да, тегин кишинин баласы эместигин бешик менен курдан жоромолдошот.
Шераалы да алтын бешик тукумунан. Тагдыр ага хан тактысы буйра электе Таласка жер оодарып келүүгө аргасыздык келип чыккан. Себеби ал таластык Ажыбек датканын жээни. Шераалынын атасы - Хажы бий Алим хан менен бийлик талашкан. Анын аягы Хажы бийдин өлүмү менен бүткөн.
БАЛДАРЫН КАРАГАНГА КОРГОЛОТКОН УМСУНАЙ
Хажы бийдин аялы - Умсунай Ажыбек менен жатындаш бир тууган болгондуктан, Шераалы менен Улугбектин башын Кокон ордодон алакчылап төркүнүнө келүүгө аргасыздык келип чыккан. Мунун да жөнү бар. Анткени ордодо байма-бай бийлик алмашып, бирин-бири такка отуруучу мураскор болуп чыга келбесин деп, көзүн тазалап турган мезгилдер бат-бат кайталанып турган көрүнүштөн чочулаган.
Шераалы мажүрөөрөк чыкса да хан тукуму болгондуктан, Жаркынайымга үйлөнгөнгө чейин аял алган. Чамасы Таласка келе элегинде эле үйлөнгөн окшойт. Биринчи аялынын аты - Соно болгон. Ал Шераалыдан Малабек жана Сопубек аттуу балдарды төрөгөн. Экинчи аялы - Жаркынайым Асперди датканын кызы болгон.
Жаркын айымдын балалыгы Талас өрөөнүндөгү Кара-Буура суусунун боюнда өткөн. Бала кезинен акылы тунук, орундуу сүйлөгөн, мүчөсү келишимдүү болгон. Хан тукуму Шераалыга турмушка чыгат. Эри бийликке келгенден баштап, хан ордодогу саясий орду бөтөнчө чоң болгон. Кокон ордодо Мадали хан өлтүрүлгөн соң, аксылык Нүзүп бий баш болгон, Ажыбек датка жана Сейдаалы бек өңдөнгөн эр-азаматтардын аркасы менен Шераалы Кокон ордонун хан тактысына отургузулган. Бул 1842-жылы болсо, үч жыл хандык доорду сүрүп, 1845-жылы киши колдуу болуп өлтүрүлгөн. "Тайбуурулдун тартууга кеткени, Семетейдин өлгөнү" деп айтылгандай, 1843-жылы Мусулманкул менен Шады датка экөө чагымчылык жол аркылуу Шераалыны өз жардыгы менен Нүзүптүн башын алдырган соң, өзү да көпкө узаган жок. Хан ордонун кишилери тарабынан Шераалы төшөгүнө тумчуктурулуп өлтүрүлгөн.
Мусулманкул а дегенде Алимхандын уулу Шах-Муратты жети күн хан тактысына отургузуп, аны кайра хандыктан кулаткан да, Шераалынын он төрт жаштагы уулу Кудаярды хан шайлаганга жетишкен. Өзү хан аталык милдетти аткарып, ал тургай кызына да Кудаярды үйлөнткөн. Мунун аягы өз күйөө баласынын колунан даргага астырылып өлтүрүүгө алып келген жагдай орун алганын тарыхтан билебиз.
Хан айым катары Жаркынайым өмүрү өткөнчө доорду сүргөн. Төркүн-төшүнөн даткаларды жазда жааган жамгырда көктөгөн чөптөй көктөткөн. Кыргыздын боз үйүндө өмүрүн кечирген. Кыргыз кыздарынын датка даражасын алышына салымын кошкон. Айталы, калкка кеңири таанымал, ал тургай дүйнөлүк коомчулукка белгилүү болгон Алымбек датканын зайыбы Курманжандын датка болушуна салымы бар. Бухар эмири Музаффарга да кадыр-баркы чоң болгондуктан, Алайга уулу Кудаярды кошуп жиберип, даткалык наамды бердирген. Жатындаш, уялаш боору Зыйнатка да даткалыкты ыйгарткан. Кыскасы, Борбордук Азияда саясий чөйрөгө кыргыз аялдарын алгачкылардан болуп аралашканына шарт түзүп берген айым катары тарыхта калды.
Жаркынайымдын түптөп кеткен кыргыз кыз-келиндеринин саясий чөйрөгө аралашуу мектебин падышалык Россия да моюндаган. Жаркын айымдын акылынын тунугунан Кудаяр уулун үч ирет хан бийлигинен ажыраса да, кайра алып келдирип хан кылганга даремети жеткен. Уулу качкын хан болсо да Жаркын айымдын хан ордодогу орду төмөндөбөстөн зоболосу көтөрүлүп турган. Убактылуу келген хандар да эсептешүүгө аргасыз болушкан. Качан гана Жаркынайым өлгөндөн кийин Кудаярдын хандык бийлиги биротоло тамам болду.
Кыргыз Республикасынын туңгуч Президенти Аскар Акаев да тарыхый кырдаалга жараша кокусунан бийликке келген киши катары сыпатталып келе жатат. 1990-жылдын 26-октябрында А. Масалиев, А. Жумагулов, Ж. Аманбаев үчөөнүн Кыргыз Республикасынын Президенттигине талапкерлиги коюлуп, бирок Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин депутаттарынын добуш берүүдөгү колдоосуна ээ болбой калышат. Эртеси күнү түшкү саат он экиде 12 адамдын талапкерлиги коюлуп, анын алтоосу талапкерлигин алып салат. Биринчи турдан экинчи турга Аскар Акаев менен Насирдин Исанов экөөнүн талапкерлиги калат. Экинчи турда А. Акаев жеңип чыгат.
Туңгуч президентибиздин аялы - Майрам Дүйшеева да таластык болгон. Бирок А.Акаевдин билимдүүлүгү, айрыкча окумуштуулугу боюнча анын автопортретине шек келтирүүгө болбойт. Ал эми бийлик башындагы жүргүзгөн саясаты алгачкы беш жылында чарбалык ишти анчалык биле бербесе да жүргүзгөн иши негизинен дурус болду. Ырас, көп кемчиликтерди кетирди. Бул чарбалык ишти билбегендигинен келип чыккан. Инвестиция тартып келүү жагынан өлкөгө өлчөөсүз чоң иш жасады. Бирок аны талаткан жагынан да чоң салым кошту.
Майрамдын аркасы менен Талас облусунун губернаторлугуна Д.Сарыгулов, Т.Касымов, К.Карачалов, И.Айдаралиев өңдүүлөр бийлик сересинде жүрүштү. Кийинки үчөө Майрам Дүйшееванын айылынан чыккандар. Ал деле Жаркынайымдын деңгээлинен анчалык бийиктей албай, деңгээли төмөндөп кеткен паска да түшүп кетти десек болот. Ырас, айрыкча балдарга көргөн камкордугу жакшы жышаана.
Тарых А.Акаевдин жүргүзгөн саясатын талдоого алуучу мезгил али алдыда. Бирок канткен күндө да, бүгүн күңгөйүнөн-тескейи туурасында кеп арбын. Аялы саясатка көп аралашып, кадр маселесине арбын кийлигишкен. Баласы - Айдар, кызы - Бермет, күйөө баласы - Адил Тойгонбаев бизнес чөйрөсүнө арбын аралашып, баскынчылык жасашы калктын көкөйүнө көк таштай эле тийди.
КАЧКЫН ХАН МЕНЕН ПРЕЗИДЕНТ
Он төрт жылдык бийлигинин аягында А.Акаев качкын президент атыкканы эң эле өкүнүчтүү. Кокон ордонун Кудаяр ханы Россияга баш калкалашы, кийин ал жерден да качып, Ооганстанда каза тапкан. А.Акаев деле Россияда баш калкалап, окумуштуулук иши менен алектенүүдө. Акыркы жылдары кемчилигин мойнуна албай, жылжытма саясатты көбүрөөк айтуучу болду. Кимдин өмүрү кандай бүтөт, аны айтыш кыйын. Канткенде да, бүгүнкү күндүн көз карашынан алганда Кыргызстанга келиши кыйын деп гана айта алабыз.
А.Акаевдин коркоктугу, жалтактыгы Шераалы менен Кудаярдын деңгээлинде. Илимдеги орду такыр башка кеп. Өлкө башкарганча ошол жолу менен кеткенде, Кыргызстандын илимине кошкон салымы өтө чоң болмок. Бирок азыр Россиянын илимин оголотуп жатканы да реалдуу чындык.
Ал эми лакап кептин чыгышына келсек, "Кыргызстандын президенти ким болсо ал болсун, бирок аялы Таластан болсун" деген кеп төркүнү Шераалы менен Аскар сыяктуу күйөө балдарынан улам келип чыккан сөз. Эми бул эки тарых келечекте Таласта кандай кайталанат, азырынча көзү ачыктык кылгандар божомолдобосо айталбайт экенбиз. Канткен күндө да, жаман жагы аз, жакшы жагынан аты чыккандар болсун деп тилек тилейли.
кыргыз тилиндеги гезит "Форум"