kk en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky fr
"Агым", 13.05.08 - 11-бет: Алыў жетпесе, Америкадан оку!..•
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
"Университет - бизнестин бир түрү"
Чет өлкөдө билим алып аткан кыргыз жаштарын окурман журтчулугуна тааныштырып турууну туура таптык. АКШдагы абройлуу окуу жайлардын бири - Гарвардда окуп аткан Адилет-Султан Мейманалиев менен интернет аркылуу байланышып, кепке тарттык.
ү-Дйнөдөгү университеттердин ичинен эң абройлуу болгондуктан, Гарварддан билим алыш чынындале өтө кымбат. Маселен, Гарвард Кеннеди мектебинин (ГКМ) магистратура программасынын бир жылдык төлөмү 65 миң доллар турса, Гарвард бизнес мектебинде (ГБМ) магистратура программасынын жылдык акысы андан да көп.
Гарвард университетинде билим алууну мен бала кезимден эле эңсеп жүргөм. Бирок, каржы маселесине байланыштуу тапшырганга мүмкүнчүлүк болгон эмес. Менимче, азыркы учурда бир топ жаш, таланттуу балдар ушул эле маселеге байланыштуу дүйнөнүн мыкты университеттерине тапшыра албай жүрүшөт. Ошол жаштарга: "Биринчиден университетке өтүш керек, акча маселеси өткөндөн кийин гана чечилет" деп айтмакчымын. Эгерде колунда университеттин "кабыл алынды" деген расмий каты болсо, демөөрчүлөрдү табуу маселесин чечүү жеңилирээк.
Мен ГКМге "Эларалык өнүгүү тарабында мамлекеттик башкаруу" магистратура программасына (Master of Public Administration in International Development (MPA/ID)) 2006-жылы өткөм, бирок акчанын жоктугунан, окуумду кийинки жылга калтырууга туура келди. Окуума жана жашоого зарыл каражатты Казакстандан таптым. Алматыда жаңыдан уюштурулган Борбор Азиянын Гарвард клубу бар экен. Клубдун мүчөлөрү - Борбор Азияда жашаган же иштеген Гарварддын бүтүрүүчүлөрү. Анда атайын стипендиялык программасы түзүлгөн. Гарвард университетинин төмөнкү мектептердин бирине (ГКМ, ГБМ, Гарвард укук мектебине, Билим мектебине же Өнөрлөр жана илимдер мектебине) өткөн Казакстандын улан-кыздарына клуб каржылык жардам көрсөтөт. Анын талаптарына туура келгендигимен, аталган клуб мени колдоду. Бирок, алардын талабы боюнча, окууну аяктагандан кийин мен Казакстанда бир нече жыл иштеп беришим керек. Клубдун келечекте жалпы Борбор Азия мамлекеттеринин студенттерине жардам берүү пландары бар. АКШда өткөн жылдын август айынан бери үйбүлөм менен жашайм.
- Кыргызстандагы америкалык университетин (АУЦА) аяктаптырсыз. Учурда өлкөбүздүн билим берүү тармагы коррупцияга белчесинен батты дегендер арбын. Дегеним, Америка менен Кыргызстандын билим тармагындагы кандай айырмачылыктарды байкай алдыңыз?
- Жалпылап айтсам, АКШнын билим берүү системасы академиялык эркиндик жана чындык принциптеринде негизделген. Эң чоң айырмачылыктарынын бири - милдеттүү түрдө окулуучу сабактары менен бирге студенттер өзү тандап алган сабактарды окуганга дагы мүмкүнчүлүгү бар.
Менин түшүнүгүмдө, Американын билим берүү системасы, өзгөчө менчик университеттери мамлекеттик билим берүү стандарттарына эмес, экономиканын керектөөлөрүнө карайт жана ага таасирленет. Ошондой эле жаңы чыккан технологияларды жана акыркы изилдөөлөрдүн натыйжаларын тез-тез окуу процессине киргизип турушат. Сабак берген мугалимдер өз тармагында сөзсүз изилдөө жүргүзүшөт, жыйынтыгын эларалык илимий жана кесиптик журналдарга чыгарышат. Биртобу улуттук жана эларалык деңгээлде иш жүзүндө консультант катары эмгектенет.
АКШдагы университеттердин көпчүлүгү - билим берүү тармагындагы бизнестин бир түрү. Демек, мыкты мугалимдерди ишке алуу, акыркы технологияларды киргизүү жана изилдөөлөрдү жүргүзүү - салым, инвестиция. Ошондуктан билим алуу акысы абдан кымбат. Алар биринчиден, күчтүү, сынактан өткөн абитуриенттерди гана алышат, экинчиден, студенттерин баа үчүн акча алып бузушпайт. Не дегенде, мугалимдердин айлыктары жетиштүү, университеттер болсо өз кадыр-баркын коргойт. Ал эми студенттер билим алуунун кымбат экенин билип, жакшы окуганга аракеттенери турган иш.
- Сиз сыяктуу көпчүлүк жаштар чет өлкөдөн билим алып атышат. Айрымдары Кыргызстанга кайтып келебиз дешсе, басымдуу бөлүгү ошол жакта калып калууну көздөшөт. А сизчи?
- Чет өлкөлөрдө кыргызстандык студенттердин басымдуу бөлүгү калып атканынын объективдүү себептери бар. Аларды өлкөбүздүн жетекчилиги чакырып, иштегенге жакшы жагдай түзүп берсе, жаштардын көпчүлүгү Кыргызстанга кайтып келерине ишенем. Менин эларалык деңгелде иштеп, тажрыйбамды кеңейтүү максатым бар. Анан Кыргызстанга кайтып келип, эл керегине жарасам дейм.
- Гарвардда билим алып аткан студенттердин басымдуу бөлүгү кайсы мамлекеттен келгендер?
- Университетте бүткүл дүйнөдөн студенттер келип билим алышат. Мисалы, менин курсумда 60 студент окуса, алардын ичинен 25%ы гана АКШдан. Университетке дүйнөлүк мамлекет башчылары жана илимпоздор тез-тез келип турушат. Ой-пикирин студенттер менен бөлүшүп, суроолоруна жооп бериши салтка айланган.
- Америка сизге кандай өзгөчөлүгү менен жакты?
- Америкaга дүйнөнүн эң алыс бурчунан келген эл көп болгондуктан, коому абдан толеранттуу жана башка маданияттарга ачык. Абдан индивидуалдуу болгонуна байланыштуу адамдар өз убактысын өтө баалайт. Эң негизгиси - элдин мыйзамга баш ийгени жана тартипти сактаганы өзгөчө таасир калтырды.
Бириккен улуттар уюмунун эларалык кылмыштуулук боюнча комиссиясынын тараткан маалыматына ылайык дүйнө өлкөлөрүндө адам сатуу боюнча түшкөн киреше жылына 7 млрд. долларды түзөт. Адам сатуу боюнча Кыргызстанда 2003-жылдан баштап 2007-жылга чейин 130 кылмыш иши катталган.
Ыштан биринчиби, кулчулук биринчиби?
Адамды эркинен сырткары кулчулукка сатуу Кыргызстанда бир канча жол менен жүзөгө ашат. Алардын биринчиси, кыздарды сойкулук соодасына салуу үчүн алдоо жолу менен чет өлкөгө сатуу. Эки жыл мурда Ош аэропортунан Араб Эмираттарына сойкулук үчүн жөнөтүлүп аткан жеринен бир самолет толо кыз кармалган. Жакында эле Бишкекке канатташ жашаган айылдардын биринде укук коргоо органдары тарабынан 16 жаштагы кыз туткундан бошотулду. Ал кыздын айтуусунда, аны эки жигит Бишкектен жакшы жумуш таап беребиз деп алып келип, Зулия аттуу келинге 30 миңге сатып жиберишкен. Ал эми кызды сатып алган ээси күнүнө 20 саатка чейин иштетип, айтканын жасабаса ур-токмокко алып, кордук көрсөткөн. Муну менен эле чектелбестен, ал кызды жазында Казакстанга сатып жиберүүгө ниеттенишкен.
Ысыката районунун бир нече тургундарын 2006-жылы эки жигит Казакстандан жумуш таап беребиз деп алып барып, кулчулукка саткан. Алар ит көрбөгөн кордукту көрүп, кыйынчылык менен араң бошонуп үйлөрүнө келген. Өзгөн районунун тургундары Азизбек Мусабеков жубайы Жазгүл Турдубаева экөө 2004-жылдан баштап жаш кыздарды алдоо жолу менен Оштон Бишкекке апкелип сатып, сойку болуп иштөөгө мажбурлаган.
Жакында эле 21 жаштагы кыз Токмоктон үч аялды алдоо жолу менен Түркияга сатып аткан жеринен колго түштү. Адистердин айтуусунда, бул бизнес баңгизат менен курал сатуудан кийинки үчүнчү орунда турат.
Ал кантип ишке ашат?
16-35 жашка чейинки акчага муктаж кыз-келиндер рекламалык гезиттерден же көчөдөгү жарыялардан кулчулукка оңой кабылышат. Мисалы, "Жогорку маяналуу кызматка сымбаттуу кыздарды чакырабыз" деген жарыя жумуш издеген кыздарды дароо кызыктырат. Ушундай жарыя "Вечерний Бишкек" гезитинин бир санында эле ондоп саналат. Сымбаттуу кыздар кандай жумуш аткармак эле, алгач сойкулук менен иштөө лекциясын тажрыйбалуу аялдар минтип окуйт: "Коркпогула, акчаны самандай табасыңар, бир жылда үйлүү, машинелүү болосуңар. Акча болгон соң кийин кыздык тиктирип, каалаган жигитке турмушка чыгып алсаңар болот. Эгер макул десеңер, азыр эле аванс иретинде эки жүз доллардан беребиз".
Кыздарды акчага азгырып алдоо жолу менен сойкулукка үгүттөгөн мындай көрүнүш Бишкек жана Ош шаарларында күн санап кайталанат. Атайын маалыматтар боюнча Ош, Дордой, Аламүдүн базарларынын тегерегиндеги мейманканалардын дээрлик баарында сойкулар бар. Атургай "Хаят", "Аккеме", "Достук" ж.б. ири мейманканаларда да жакшылап сүйлөшсөңүз, наркы кымбат элита сойкуларды чакырып беришет. Сойкуларды сатуу сауналарда, казинолордо, түнкү клубдарда, менчик үйлөрдө да жүргүзүлөт. Мында бир нерсени эске алганыбыз оң. Ошол денесин саткан кыздардын 90%ы өз эрки менен бул жолду тандаган эмес. Башында айрымдарын алдашса, айрымдарын мажбурлашкан. Борбор Азия өлкөлөрүндө сойкулук кылмыш катары эсептелбейт. Болгону бул ишке жашы жетпегендерди тартса, жалапканаларды кармаса, ири өлчөмдө айып төлөйт же 5 жылга чейин эркинен ажыратылат.
IWPRдин маалыматы боюнча Бишкекте эле сойкулуктан түшкөн каражат жылына 3 млн. доллар тегерегинде өлчөнөт. Ал эми жалпы Кыргызстан боюнча 11-12 млн. доллар деп бүтүм чыгарууга болот. Анткени Ош шаарында сойкулук Бишкектен ашса ашат, асты кем калбайт.
Жумуш ошо жерине эле табылса эмне кылат?
Жыл сайын миңден ашуун кыргызстандыктар жумуш издеп чет өлкөгө жөнөйт. Бул кулчулукка кабылуунун эң бир оңтойлуу жолу. Бүгүн кулчулукка сатылган кыргызстандыктарды Россиядан, Казакстандан кезиктирүүгө болот. Ал эми кыздарыбыз негизинен Казакстанга, Түштүк Кореяга, Түркияга, Араб Эмираттарына сойкулук үчүн сатылат.
Кыргызстан - адам сатууга өтө ыңгайлуу. Биринчиден, жакырчылык, экинчиден, жумуштун жоктугу бул иш менен шугулдангандарга мыкты өбөлгө түзөт. Төмөнкү Түркияда болуп келген 32 жаштагы аялдын аңгемесине кулак төшөсөңүз, муну оңой эле байкайсыз.
- Мен гезиттен "работа за рубежом" деген жарыяны окуп, телефон чалдым. Телефондо олтурган аял алгач документтеримди көрө турганын айтып, өзүнө чакырды. Ал үйдү азыр да билем, 12-кичирайондо болчу. Түркиядан келип издеп барсам, ал жерде башка кишилер жашап атыптыр. Алар эки жыл мурда квартиранттар тургандыгын айтышты.
Мени кабыл алган аял "Түркияга жөнөтөбүз, ал жерде ашканада иштейсиң, айлыгың жумасына 250 доллар болот" деди. Албетте, бул аябай эле көп акча эле. Эчнерседен шек санабай дароо макул болдум. Ишенесизби, паспортумду өздөрү даярдап, эки күндүн ичинде жөнөттү. Мен Анкарадан ары кайсы шаарга барганымды билбедим. Эртеси эле сойку болуп иштөөгө мажбурлашты. Эчкайда баралбайсың, дартыңды эчким укпайт. Ит көрбөгөн кордукту көрдүм. Мен турган жерде Россия, Украина, Молдовадан кыздар бар экен. Түрктөрдү көрсөм азыр да калтырап кетем. Эмчегибизге шприц менен коньяк куюп, ошону соруп ыракат алышчу. Акыры оорукчан болуп, өлөйүн деп арыктаганымда колума биртике акча берип жөнөтүштү.
Негизинен кылмыштын бул түрү жылдан-жылга өнүгүп барат. Ал эми биздин атайын органдар жабыркаган адам арыз жазганда гана иш козгошот. Биз жанагы сойку болуп иштеген кыздарды жек көргөндөн мурда, алар бул ишке эң алгач кантип кабылышты эле, ошону иликтегенибиз оң.
ActionTeaser.ru - ???????? ???????