el en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru ky tyv ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky kk ky ky ky ky kk ru ky ru hu ru tt ru ky ru ru ru ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky bg ky ru ky ky ru ru ru ky ru ky ru kk ru ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru tt ru ky ru ky ru
"Агым", 15.01.10 - 7-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
Жайлоо - белет алгандай театр беле?!
Кыргыз дыйканчылык илим изилдөө институтунун башкы директору, академик Жамин АКИМАЛИЕВ коомчулугубузга салмактуу, салабаттуу, кээде кескин пикир айткан позициясы менен белгилүү. Айрыкча өзү өмүр бою иштеген айыл-чарбасына келгенде көпчүлүктү ойлонтуп-толгонто турган маселелерди козгоп келет.
- Жамин Акималиевич, айыл чарба реформасы башталганы 1 млн. гектардан ашык айдоого жарактуу жер аянттары, башкача айтканда, 75%ы дыйкан-фермерлерге берилип кетти. Сиздин оюңузча ушул өзүн актадыбы?
- Аныгында айдоого жарактуу жердин 90%дан ашыгы берилип кетти. Бүгүнкү күндө өндүрүлгөн айыл чарба продукциясынын 90%ын дагы ошолор берип жатат. Рынок шартында жеке менчикке баргандын жаман жагы деле жок. Акыры ошого бармакпыз. Бирок, нечендеген муундардын маңдай тери, кан-жаны менен түптөлгөн, өлкөбүз тургай бүтүндөй союзду багып жаткан чарбаларды дароо эле баса калып "кескилеп" жиберүүнүн кажети бар беле? Ал чарбалардын материалдык-техникалык базасын сактап калуу менен, акырындап тажрыйба топтоп, жеке менчикке өтүүгө даяр болуп калгандарын четинен өткөрө берүү керек болчу. Кытай ушундай кылбадыбы. Ал кездеги легендарлуу парламенттин депутаты катары мен буга аябай каршы болуп биртоп кармап турдук. Бирок, 1994-жылы Б.Талгарбеков А.Акаевге кирип, атайын указ чыгартып албадыбы. Конституция боюнча президенттин указы кайра талкууга жатпайт. Дароо аткарылышы керек. Ошентип майкандап киришпедиби. Бул иштин "пайда-батасын" ачып берчү тиешелүү адистер, окумуштуулар тартылбай калбадыбы. Менин оюмча мунун артында чоң саясый "заказ" жаткандай туюлат. Ал кезде А.Акаев, ошол эле Б.Талгарбеков эки жакка чапкылап эле көп жүрүшчү. Сыягы, Совет коомун жактырбаган айрым чет өлкөлүк саясый күчтөр менен байланышып алышкандай. Көрсө, "Жер жана айыл чарба реформасы" деген атайын долбоор түзүлгөн экен. Биз аны кийин билдик. Ошол долбоордун негизинде Дүйнөлүк банк тарабынан чоң суммадагы каражат бөлүнүптүр. Анан аны булар акташ керек болуп калган дагы, ушунчалык күчкө салуу менен чарбаларды "чаап" түшүшпөдүбү. Бул жерде кеп Советтер Союзунда деле эмес. Ошол чарбаларды бутуна тургузган карапайым калктын кайран эмгегинде болуп жатпайбы. Эсимде, 50-жылдары эгинди орок менен орушчу. СССРдин "эмгеги" ушул болду, айыл-чарбасын 70% механизациялаштырууга жетишип калган эле. Кыргызстан алдыңкы өнүккөн агрардык өлкө катары башкасын айтпаганда да кант кызылчасын, пахтаны толук техника менен жыйноого жетишип калган. Азыр эми кайрадан ат арабага, ат сокого күнүбүз түшүп калышы жакшы деле иш эмес. Жалпысынан айтканда, бир кездеги "күркүрөгөн" чарбаларды орустар айтмакчы, Колчак чапкансып "чачып" жиберүү өзүн анчалык деле актабай калды.
- Өкмөт 2005-2009-жылдардын аралыгында эле айыл чарба өндүрүшчүлөрүнө 1,5 млрд. ашык (товар жана кредит түрүндө) каражат бөлгөнүн айтып жатат. Бул бир укканга оңбогондой чоң сумма. Майнап чыкты деп ойлойсузбу?
- Майнап чыгышы мүмкүн эмес. Анткени айыл чарбасына жылына ушунча суммадагы көмөк көрсөтүү аздык кылат. Себеби, айыл чарбасы орчундуу тармак, өлкө экономикасынын негизи. Кыргызстандын шартында айыл чарбасын өнүктүрбөй туруп, башка тармактарды өнүктүрө албайсың. Бирок, баягы "реформаторлор" кыйратып кеткен айыл чарба тармагы бүгүнкү күндө дагы улуттук кирешенин, же болбосо ички дүң жыйымдын 37-40%ын берип жатпайбы. Учурда ички-сырткы миграцияга карабастан айыл жерлеринде калктын 65%ы жашап жатканын унутпашыбыз керек. Ошонун ичинен, айталы Бишкек шаарында, Чүй өрөөнүндө жакырчылык 20-25%ды түзсө, алыскы райондордо, айылдарда элдин жакырчылыгы 70%ды түзүп жатпайбы. Алардын турмушун көтөрбөй туруп, жалпы мамлекеттин экономикалык турмушун көтөрө албайбыз. Баарын ошол жактан башташ керек. Айтылып жүргөндөй "аалам айылдан башталат" деген тегин сөз эмес. Демек, экономикабызды оңойбуз, айыл чарбасын бутуна тургузабыз десек, жыл сайын бул тармакка 3,5 млрд. сом бөлүшүбүз керек. Быйылкы 2010-жылга айыл чарбасына бюджеттен 1 млрд. сомдун тегерегинде каралыптыр. Жылдагыга салыштырмалуу бул дагы жаман эмес. Бирок, мунун көбү адаттагыдай чиновниктердин чөнтөгүндө калат да. Себеби, облус, райондорго бөлө келгенде эле берекеси учуп, "сиңип" кетип жатпайбы. Коррупция деген мына ушул жерде жатат. Ошон үчүн чет өлкөлөрдөй каражатты дыйкан-фермерлерибизге, айыл чарба өндүрүшүнө тиешелүү тармактарга түз жеткирүүнүн системасын иштеп чыгышыбыз керек. Айталы, банктар аркылуу. Анан дыйкандын өзүнө кой. Банктан эсеп ачтырып алып, эсептеше берсин. Эгер бүгүнкүдөй жол менен жүрө берсек, 10 млрд. бөлүнсө да айыл чарбасы "аңдан чыкпайт". Аларга түз жеткирүү системасын иштеп чыгышыбыз керек.
Миң жылдык гумусту жоготтук
- Бүгүнкү күндө майда дыйкан чарбалары жарытпай калганын баарыбыз көрүп турабыз. Азыр аларды кайра ирилештирилген кооперативдерге айландыра албай, жалпыбыздын башыбыз "айланып" турган чак. Мындай болгондон кийин бүтүндү бүлдүрүүнүн зарылчылыгы бар беле?
- Дагы эле артка кайрылайын. СССР кезинде Кыргызстанда 450дөй ири чарбалар бар болчу. Алар өндүргөн продукциялар союзду айтпайын, экспортко кетчү эмес беле. Азыр эсептеп көрсөм, ар бир чарбанын орточо айдоо аянты 3000-4000 гектардан болчу экен. Бул туура. Себеби, биз ирилештирмейинче айыл чарбасына илимий жаңылыктарды киргизе албайбыз. Илимсиз дагы өнүгүү болмок беле? Өндүрүмдүү техникаларды пайдалана албайбыз. Азыркы 1,5 гектар жери бар дыйкандын талаасына килейген "Киров" тракторун кантип пайдаланасың? Техникасыз кайдагы натыйжа? Ошондой эле жерди которуштуруп айдоо мүмкүнчүлүгү азайбадыбы. Акыркы 10-15 жылдын аралыгында бир жерге өсүмдүктүн бир эле түрүн, маселен, буудай, кызылча, пахтаны кайра-кайра эле айдап келе жатышат. Ал эми которуштуруп айдоо үчүн кеңири жер аянты керек да. Майда дыйкандын буга шаасы жетпейт. Анткени ал жан багыш үчүн былтыркы үрөнүнөн катып калганын быйыл кайра себет. Ошентип мурдагы 450 ири чарбанын жер аянты бөлүнүп кеткен 300 миң майда дыйкан чарбасынын үлүш жерлеринин куну качып баратат. Баягыдай техника жоктугунан кол күчү менен өндүргөн продукцияларынын наркы да өсүп кетип, жумшаган чыгымдарын актабай калууда. Техниканы колдонсо кеминде беш эсе арзан түшмөк. Эң негизгиси, жер куурап кетти. Союз мезгилинде Чүй өрөөнүндө кыртыштын гумустуулугу 2%ды түзчү. Азыр 1%га түшүп калды. Гумустун мындай төмөндөп кетиши үчүн кеминде миң жыл керек. Байкап атасыздарбы? Биз миң жылда барып калыптанчу гумусту 15-20 жылдын ичинде эле жок кылып койдук. Ошон үчүн айыл чарба саясатын түп тамырынан бери өзгөртүп, дыйкандарды ирилештирилген кооперативдерге бириктирүү зарыл. Бул үчүн алардын үлүш жерлерин кайра тартып албоо керек. Дыйкандар ушундан чочуп жатат. Аларды кызыктыруу керек. Маселен, техника келсе ошондой ирилештирилген кооперативдерге бер. Жакшы долбоор келеби ошолорго бер. Айыл банкын ачып бер. Дагы бир дыйкан-фермерлер үркүткөн нерсе - жайыт салыгы. Кыргызда качан жайытка салык салынчу эле. Эми болсо малыңдын туягына жараша белет сатып алышың керек. Белет дегени ошол салык да. Ыя, айланайын, жайыт эмне театр беле, белет сатып алгандай. Ошол жамандап аткан союз мезгилинде мындай нерсе түшкө кирчү эмес. Ак-Сай, Арпа, Сыртка чейин жол салып, алыскы жайыттарды пайдаланууга кызыкдар эмес белек. Ал жакка барып жайлаган малчыларга чайдын кызылын, жоолуктун коозун, машине берип дегендей, көңүлүн алып турчу. Жайлоолорго чейин суу чыгарып, чөп да чаап алчу. Азыр айыл эли алыскы жайлоолорго барбай тегерек-четиндеги жакын жайлоолордун берекесин учуруп жиберди. Азыркы айыл чарба саясатында малчылардын алыскы жайлоолорго барып жайлашына шарт түзүү зарыл. Жанагинтип белет сатам десең ким барат? Аларды кызыктырыш керек да. Бул салыкты жоготуш керек. Анан алар семиртип келген малынын этин муздаткычка салып алмак беле, элге сатат да. Арзанчылык болот дегендей. Дагы бир дыйкан-фермерлерди чочуткан жагдай, алар текшерүүдөн коркуп жатышат. Кээ бирөөнүн 1000 гектарга чейин жери бар. Андайларды кооперативге албай эле "а-а, мында бирдеме бар экен" деп баса калган жатышпайбы. Ошон үчүн президент бизнесмендерди текшерүүгө тыюу салгандай эле, буларды да текшерүүгө тыюу салуу керек. Ушундай көрүнүштөр дыйкан-фермерлердин кооперативдерге биригүүсүнө тоскоол болуп жатат. Түпкүлүгү аларды бириктирип, айыл чарбасына илимий мамиле жасамайын келечегибиз жок.
Шор баскан - шордуу талаа
- Сиз республикадагы айдоого жарактуу жердин жыл сайын 150 миң гектары пайдаланылбай жатат деп канкакшап жүрчү элеңиз. Уккан киши болдубу? Дегеле баарыбызды багып жаткан жер энебиздин экологиялык абалы жөнүндө эмнелерди айта аласыз?
- Республика боюнча 1 млн. 300 миң гектар айдоого жарактуу жер бар. Анын 950 миңи сугат, калганы кайрак. Аныгында бизде жер аз да. Мисалы, жалпы Кыргызстан боюнча бир кишиге 20 гана сотыхтан жер туура келет. Ал эми түштүктө 5 гана сотыхтан тийип калат. Ушинтип жетпей жатса жыл сайын 150 миң гектар жер айдалбай кысыр калып жатпадыбы. Ошого күйүп айтып аттым да. Эми Айыл чарба министрлиги мактанып айтып атат, 100 миң гектарын пайдаланып калдык деп. 100 миң гектар көппү? Азыр деградацияга учураган, шор басып, асылдуулугу жоголуп кеткен жерлер 450 миң гектардан ашып кетти. Айрыкча республиканын айыл чарба продукцияларынын 30-35%ын берген Чүй облусунун акыбалы кыйын болуп турат. Бул жакка болгон ички миграция күч. Эми жарыктык Чүй шар эмес да үйлөй бергендей, жарылып кетсе эмне болот?! Барынан азабы, мындагы айдоо аянттарынын теңинен көбүн шор басып кетти. Бул жакка ири инвестиция тартып келмейин абалдан чыгалбайбыз. Ал эми жерди шордон арылтуунун сыналган жолу - которуштуруп айдоо. Бул үчүн беде айдоо керек. Катары менен 3-4 жыл беде айдаса эле Чүйдүн шартында жер шордон арылып, өз калыбына келип калат. Биологиялык, органикалык айыл чарба деген ушул. Химиянын жардамы менен алыс кете албайбыз. Бир жагынан азыр чөптүн, беденин наркы буудайдан жогору болуп жатпайбы. Дыйкан деле уттурбайт.
Айылдан аянсаң - алыска барбайсың
- Дүйнөлүк практикада айыл чарбасы дотациялуу тармак. Айтайын дегеним, мамлекет тарабынан айыл чарба өндүрүшүнө жетиштүү каражат бөлүнүп жатабы? Кур дегенде сапаттуу үрөн менен камсыздоо жагдайы кандай?
- Айыл чарбасын дотациялоо дүйнөлүк практикада бар. Анткени айыл чарбасы деген жер. Жерден өткөн байлык барбы. Ошон үчүн чет өлкөлөрдө өздөрүнө керектүү өлчөмдө гана өндүрүп, калган учурда фермерлерге компенсация төлөп берүү жолу менен жерди табигый абалында сактоого катуу аракет кылышат. Барынан мурда чет өлкөдө айыл чарбасы дебейт. Айыл маданияты деп аташып, өтө чоң маани беришет. Мунун негизи бар. Дүйнөгө белгилүү атактуу адамдардын баары айылдан чыккан. Бизде деле ошол. Бу шаардыктарыңан анчалык чыгаандар чыга бербейт. Себеби, айыл эли ошол мамлекеттин кылымдык каада-салтын, наркын, үрп-адатын, өнөрүн, жер иштетүү маданиятын ж.б. алып жүрүүчүлөр болуп саналышат. Руханий кудурет айылда, айыл чарбасында. Айыл чарбасынын ааламдык масштабда дотацияда турган себеби ушул.
Демек, айыл чарбасынан, андагы жашап жаткан элибизден каражатты аябаш керек. Кыргызстандын айыл чарбасына жогоруда айтканымдай жылына 3,5 млрд. сом бөлүп турса дурус эле болмок. Айыл, инфраструктура, жалпы мамлекетибиздин экономикасы өнүкмөк.
Ал эми үрөн менен камсыздоо жагын сурап калдың. Азыркы күндө республикада 200гө жакын үрөн чарбасы бар. Кезегинде 50 эле үрөн чарбачылыгы бар болчу. "Реформаторлордун" кесепети бул тармакка да тийип, атүгүл жоюлуп кете жаздабадыкпы. Аны сактап калуу үчүн көп күч жумшоого туура келген. Кийинки күндөрү биздин тармакка көңүл буруп калышты. Бирок, келечекте майдаланган үрөн чарбачылык тармактары кайрадан бириктирилип атайын адистешкен ири үрөн чарбаларына айландырылса, республикабызды үрөн менен камсыздоодо эч кандай проблема болбойт.
Темирбек АЛЫМБЕКОВ, тел.: 38-67-73
кыргыз тилиндеги гезит "Агым"
email • архив • редакция
Эгемендүү, бирок эркин эмес
Кытай кыргыз ГЭСине кызыгар бекен?
Суу башы болгонубуз кайсы?
Жайлоо - белет алгандай театр беле?!
Жерде мунай, асманда Кудай!
"Илим чөйрөсүнө да жаңылануу саясаты зарыл"
Кызыл шапкечендер оңолмоюн коом оңолбойт
Каргайын десем жалгызсың, каргабайын десем…
Бара берсемби же пара берсемби?
Билимдин билиги чындап жануудабы?
Сыйлык да, сыймык да "Агымда"
"Ак калпак дайыма жанымда жүрөт"
КР эмгек сиңирген артисти Расул МАМАТКУЛОВ:
"Артисттерге аракеч болуу оңой"
Махабат рыцарынын туулган күнү
Адам өмүрүн кыйган зилзала, кылтакка илинген баңги "королу" жана талашка түшкөн Чернобыль апааты
Эсен болуп эстей жүр
Виталий мыкты европалык боксчу
Оорунун уяты жок, дарты катуусу гана бар
Канайымдардын тактысы жана бактысы
Аптадагы күндөрдүн лаззатка таасирлери