de ky ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ky en sv fr de de fr fr fr sv en fr en ja fr de fr ky ky ky ky ky tt ky ky ky ky ky ky ru mn ky ky kk ky ky ky ky tt ky kk ky ky kk myv ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky mk ky ky ky ky ky ky kk ky ky ba ky mn ru ky ky kk ky ky ky ky ky ky ky ky kk tt ky mn ru ky mn mn ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ru ru
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
Эсенгул Ибраевди эң биринчи жолу 1967-жылдын июль айында Ала-Тоо кинотеатрынын алдынан көрдүм. Тармал чач, татынакай келбети келишкен жигит экен. Кыска жеңдүү ак көйнөк, кара костюмду карууга илип коюптур. Газета-журналдардан сүрөтүн көрүп жүргөн жаным жаздемдебей тааныдым. Жүрөгүм болк дей түштү.
- Акын деген ушундай болот турбайбы?
Азга артынан ээрчидим. Карегимде катылып калган ошол элес өмүрү бүгүн да өчпөй келет.
"Чалкан" журналынын дарегин таап алып аста акмалайм. Эптеп бутум жеткен менен эшигин ачууга эч бир даабайм. Тутканы кармаарда эле тулку боюмду калтырак басып, кара тер кетет.
- Эртең сөзсүз кирем! - деп эрдемсинем.
Эртеси деле ошол оорум башталат. Бир жолу капысынан кармалып калдым. Кыскасы чалканчынын капканына чабылдым.
Жаман барактагы тамсилди сундум.
- Окуп көрөйүн ойдогудай болсо басабыз!
Чыны менен эле "Чалканга" чыгамбы деп бүткөн боюм чымырай түштү. Бир айдан кийин карасам "Коён конокто" аттуу тамсилим бакыйып баягы журналда жүрөт. Мына Жолочуну көрүп ал. Буту жерде, башы көктө. Ошентип, ийримди түзөп, кыйшыгымды оңдоп, чийкимди бышырып чыгармачылыгымды чыйралткан, үндөктөп өргө сүрөгөн ушул адам болду.
Кайтып кеттим эчен кур.
Кармап алып бир жолу,
- Улай бергин иним! - деп,
- "Сынып" турам байым! - деп,
- Барып кел деп акырын,
Далдоо жерде далай жол,
Жолочу экен десе эле,
Эсекең өмүр бою кудайдан жөө качкандарды куйкум сөздүн шишине сайып, кебете-кешпирлерин таамай тартып көз далдоодо эч бирин калтырган жок. Коомдогу кокуйлардын жеке баштарындагы жат, жагымсыз кылыктарын азил-тамаша менен ашкерелеп аёосуз сынга алды. Калеми аркылуу күлкүлүү образдарды түзүү менен алардын жан дүйнөсүн аңтарып жоюп жок кылууну талап этти.
"Кудайдын алы жетпеген жерге, сатиранын тили жетет" дечү. Жеке адамда гана эмес коллектив, коомдо сатиранын тили жалаңдап турса кедери кеткендердин жолу бөгөлөрүн беш колдой билчү.
Ибраевдин сатирасынын эң бир өзгөчөлүгү анын ыкчамдуулугу, элпектиги, жугумдуулугу. Жанга таасирдүү боло калгандыгы эле. Кыйла жыл мурун жазылса да өңү өчүп, өз күчүн жоготпой "Таппасаң сыйпалап кал" саптарынан мисал келтирели:
Төрага болсун! - деп чечишти.
Төшөктүн калыңынан орун алды.
Баары бир кепич бойдон калды.
Кепичтин кебетесиндегилер азыр да элестей түшүп атканын карачы? Эсекең Мидин, Райкандардан калган сатиранын көрөңгөсүн үзбөй кычкыл даамын кыргыз элге татытты.
Сатиранын сары тикендүү айдыңында көзү өткөнчө көшөрүп иштеп башын токмок, каруусун казык кылды. Адабиятта санитардык милдетти сапаттуу аткарды.
Телибайдай тентектерди учурундагы белгилүү коомдук журнал "Чалкан" аркылуу чаңырта сындап, чыпкалап турду. Мисалы, кошоматчынын баласына берип аткан кокуй акылын угалы:
Чоңду көрсө чокоюн өпкүлөп, кара жанын калдыркан көпөлөк кылгандардын аягы азыр деле тыйылбай арбын.
Көз атып улам карачу.
Саткын эжеге гана жарашчу.
Акындын ырлары дагы айныбай өзүн тартты. Таза, татына, тоо суусундай шар, тунук, кыргыздай кымыз жыттуу. Ажал алаканына салып калчап турганына карабай
Аракет кылдым адашпас үчүн өзүмдөн,
Кербендей чубап күндөрүм өтөт көзүмдөн.
Жакшы кал эми, улайын эми жолумду,
Жыйырманчы кылым, жашадым узак өзүңдөн! Деп жан дүйнө жаңырыгын салып, каректер коюлап баратканда да калеми колдон түшпөй актыка моюн сунду.
Саптар күйүп, саптар жанып өзөктө,
Саргайды акын алоолонуп төшөктө.
Кантээр экен Эсекемдин көзү өтсө?...
Ичтен сызат Ибраев сыр бербей,
Ийи жетип жазаар маалы келгендей.
Чарт-чурт калем учтан от чыгат,
Чагылгандуу нөшөр төгүп ийгендей.
Билсин элим менин кандай экеним,
Билсин ажал алсыздыгын, бечелин.
Өөдө боло кайрат сурап, каш кагат,
Өлбөстүктүн үрөнүн сээп кетемин.
Улутунбай күткүн ажал дагы да,
Убактым жок сага назар салууга.
Калк акынын алдым десең мактанып,
"Кайра отуруп калар бекем араңда"
Жатса дагы кыл учунда байланып,
Жазып атты көмөкөйдөн бал тамып.
Калкы үчүн чоң керээзин калтырып,
Кайран акын ырга кетти айланып.
19-кылымдагы кыргыз тарыхында сарбагыш урууларынын лидери Ормон хан өзгөчө орунду ээлейт. Эл оозунда "Кызыл тебетей" деген атка конгон, батылдыгы да, баатырдыгы да бар, ошону менен бирге абдан айлакерлиги менен айырмаланган Ормон хан 19-кылымдагы эч качан ич ара биримдикке келе албаган кыргыз төбөлдөрүнүн күчтүүсү, ошону менен бирге эң эле типтүүсү десек эч бир жаңылбайбыз го.
"Күчтүүсү" деп атаганыбыздын себеби, жалпы кыргыздын башына иш түшкөндө Ормон хан эч качан эч нерседен тартынган эмес жана ар качан жан аябай күрөшкөн.
"Типтүүсү" дегенибиз - канчалык баатыр, айлакер болсо да баары бир көлдүк бугулар менен сарбагыштардын узак жылдарга созулган чабышын токтотууга кудурети жеткен эмес. Ошол чабыштардын айынан акыры өмүрү кыйылган. Эч качан бүтпөгөн кун куумай, барымтага алмай, араздашуулар жана кайра жарашуулар бир муундан экинчи муунга өтүп улана берген. Бул тарых башка жерлерде жашаган кыргыз урууларына да мүнөздүү болгонун эскерте кетели.
Ырас, ич ара ынтымагы жок кыргыз уруулары кокус сырттан жоо келсе, же жалпыга коркунуч туулса, дароо баш кошуп, бир колго топтолуп, катылгандын катыгын берген эл болуптур. Бул тууралуу 19-кылымдагы кыргыздардын кулк-мүнөзүн, маданиятын тыкыр изилдеген орус окумуштуусу академик В.Радлов өз эмгектеринде бир нече жолу белгилейт.
Маселен, жай бою жайлоодо жашап, кышында Чүй суусун тегеректей кыштаган кыргыздар тууралуу жазып келип, академик Радлов "демейде ички ыр-чырдан башы чыкпаган кыргыз уруулары сырттан душман келди дегенде дароо бириге калып, заматта найзага ыктуу, кылычка шыктуу жигиттери ортого чыгып, аттарынын куйругун түйүп, көкүлүн шүйүп, жоо-жарагын шайланып, урушка аттанат" деп айткан жери бар.
Маселен, ошол сыяктуу улуттук баш кошуу көрүнүшү 1847-жылы казактын ханы Кененсары менен Ноорузбай баатыр кыргыздарга кол салганда байкалган. Чүй боорунда жашаган кыргыз уруулары жардам сурап кайрылганда Ысык-Көл менен Нарынды жердеген мекендештер дароо жардамга келип, тынч жаткан калкка кылычын сунуп, калайманды салгандарга катуу сокку урулган. Демейде ымалага келе албай, ар качандан бир качан бири-биринен кун доолап, биринин малын экинчиси тийип, уруш менен чабышта жашаган сарбагыштар менен бугулар да жардамга келип, эзелтен бир туугандыкта жашаган казак менен кыргызды кагыштыргысы келген Кененсары хан менен Ноорузбай баатыр жогоруда аталган Ормон хандын колунан ажал тапкан.
Ормон хан тууралуу сөз болгондо баса белгилеп айта кете турган дагы бир нерсе бар. Ормон хан ич ара ыркы жок кыргыз урууларын баш коштуруп, баарына бирдей хан болоюн, лидер болоюн деген аракетти да жасап көрүптүр. Кытайлык кыргыздардан чыккан атактуу манасчы жана санжырачы Жусуп Мамай атабыздын жазганына таянсак, Ормон 1840-жылы азыркы Балыкчынын жогору тарабына кыргыздардын баш көтөргөн жакшыларынын баарына шашылыш түрдө кабар айттырып, чакыртып алат. Максаты - эптеп элди бир ыкка көндүрүп, кандай айла-амал болсо да өзүн жалпы кыргызга бирдей хандыкка көтөртүү болгон экен.
Бул окуя тууралуу биздин заманга чейин жеткен маалыматтар абдан эле ар түрдүү. Кээ бир булактарда "кыргыздар биримдикке келген, чындап эле Ормон баатырды хандыкка көтөргөн" деп айтылса, кээ бир булактарда "хан болуп шайланыш үчүн Ормон бугулар менен сарбагыштардын эч качан бүтпөгөн жаңжалын атайлап шылтоо кылган" деп белгиленет. Айтор, Ормон баатырдын бул аракетин кантсе да улуттук баш кошуунун маанисин аз болсо да түшүнүү, ошого карата эң биринчи аракеттерди жасоо деп бааласак туура болот го.
Ушул жагынан алып караганда Ормон хандын инсан катары тагдыры абдан типтүү тагдыр, азыр да сабак боло турган кейиштүү тагдыр десек эч бир жаңылбайбыз. Ормон хандын тагдыры, эгер элестүү айтсак - бул триумф жана трагедия, жеңиш жана жеңилүү.
Өмүр жолунда жасаган бир катар улуттук маанидеги эрдиктерине карабай, Ормон хан кыргыздардын ич ара чабышында каза болгон. Башкача айтканда, тышкы душмандардын колунан эмес, ички араздашуунун айынан мерт болгон. Ормон баатырдын, жалпылай айтсак, жалпы кыргыз элинин трагедиясы мына ушунда жатат. "Манас" эпосунда эл атасы, журт медери Манастан айрылып, катуу күйүттө калган хан Бакайдын арман кылып айткан мындай бир укмуштуудай сөздөрү бар эмеспи:
Ошондо өлбөй не болдум.
Анын сыңары хан Ормон сырттан келген жоо менен кармашта эмес, кыргыздардын ички кагылышында азыркы Түптүн баш жагында баткакка батып, астындагы атынан ажырап жөө калганда найзадан өлүм тапкан.
Бугуларга турмушка чыккан кызы Гүланданын колунда катуу жарааттан кансырап, түн ортосунан ооп, жылдыз толгондо дүйнө салган. Хан Ормондун турмушу жана тагдыры - бул триумф жана трагедия дегенибиз да ошондон эле.
Албетте азыркы замандагы кыргыздын жаңы муундары үчүн бул сыяктуу тарыхый баяндар эски замандын кейиштүү элестери, актуалдуулугун эбак жоготкон легендалары сыяктуу угулушу толук мүмкүн. Бирок "Тарыхтын эң маанилүү таалими - анын сабактары" деген кеп бар эмеспи. Анын сыңары эскинин сабактарын ар дайым эске ала жүрбөсөк, жаңы замандын керегесин жакшылап тикелей албай калышыбыз толук ыктымал. Ошондуктан Ормон хан сыяктуу бабаларыбыздын тагдырын ар дайым эстеп, эрдигин эстен чыгарбай, Бишкекте коюлган атчан эстелигинин жанынан ар дайым таазим кыла өткөнүбүз туура болот.