hu ky ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ky en sv fr de de fr fr fr sv en fr ja fr ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky hu ky ky ky ky tt ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk ky ky ky ky tt ky ky ky ky ky ky ru ru
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
Сабир Атаджанов, Курчап турган -чөйрөнү коргоо жана токой чарба агенттигинин жетекчиси:
"Биздеги чечилбеген эң чоң көйгөй - бул коррупция..."
- Сабир мырза, бул кызматка келгенден бери көзгө көрүнө турган маанилүү кандай иштерди аткардыңыз. Токой чарбаны, экологияны жакшыртуу боюнча кандай долбоорлор иштеп жатат?
-Мен бул кызматка келгениме бир жарым жыл аралыгы болуп калды. Мен кыйратып жибердим деп айткандан албетте алысмын. Колубуздан келишинче иштеп жатабыз. КРнын экологиялык коопсуздугун камсыздоо максатында Өкмөтүбүз 2011-жылы 23-сентябрда: "2011-2015-жж. Экологиялык коопсуздукту камсыздоо иш-чаралардын комплексин министрликтер жана мекемелер менен бирге ишке ашыруу" боюнча № 599 токтому бекитилип, бул боюнча иштер аткарылууда. Мындан тышкары, КРнын туруктуу өнүгүүнүн Улуттук стратегиясынын 2012-2014-жж. орточо тездик менен өнүгүүнүн стратегиясынын долбоорун иштеп чыгып, экологиялык коопсуздук боюнча маселелер КРнын улуттук коопсуздук Концепциясына киргизилди. Ошондой эле негизги секторлор болгон: суу ресурстары, айыл чарбасы, калктын саламаттыгы, өзгөчө климаттык кырдаал, токой ресурстары ж.б. маселелер боюнча да бир катар иштерди аткарып жатабыз. Мунун ичинен учурда климаттын өзгөрүү шарттарына өлкөнүн ыңгайлашуусу боюнча Улуттук стратегиясын иштеп чыгуу иштерин жакында бүтүрөбүз. Климаттын өзгөрүүсү тууралуу БУУнун алкактык Конвенциясынын талаптарына ылайык 2012-жылдын 21-ноябрында Климаттын өзгөрүү көйгөйлөрү боюнча комиссия түзүлүп, курамы (министрлер) бекитилген, төрагасы вице-премьер министр Т. Сарпашев. Бул комиссия эки жолу өз отурумун курч мүнөздө өткөздү.
2012-жылы дүйнөлүк Глобалдык экологиялык фондунун кеңеши Европалык өнүктүрүү банкы менен биргеликте иштелип чыккан Кыргызстандагы суу менен камсыз кылуу тутумунун климатка туруктуулугу боюнча долбоордук сунушту жактырды. Бул фонд кызматташтыкты өнүктүрүү максатында курчап турган чөйрөнү коргоо жаатындагы жалпы суммасы 13 млн. доллардан (гранттык түрдө) турган төмөнкү жети долбоор ишке ашыра баштады. Алар: Кыргызстандын жер ресурстары жана тоо токойлорун туруктуу башкаруу, ФАО каржылайт, 5,5 млн. доллар. Борбордук Тянь-Шандагы корголуучу аймактардын тутумун эффективдүү башкаруу, ПРООН каржылайт, 1,1 млн. доллар. Хайдаркандагы сымап иштетүүдө, глобалдык жергиликтүү экологиялык тобокелди азайтуу, ЮНЕП каржылайт 950 миң доллар. Климаттын өзгөрүүсү боюнча улуттук билдирүү, ЮНЕП каржылайт, 500 миң доллар. Жердин такырдануусу жөнүндө Конвенция боюнча Улуттук аракет планын жаңыртуу, Дүйнөлүк Банк каржылайт, 150 миң доллар, Биотүрдүүлүк боюнча Улуттук стратегиясы жана аракет планы ЮНЕП каржылайт, 220 миң доллар.
Буйруса, дагы бир жакшы долбоор ишке ашканы турат. Германия өкмөтүнүн колдоосу менен биз кичинекей 360 от казандарды мектеп, ФАП, бала - бакча, ж.б. орнотсок, көмүрдүн жагылышы 36 пайызга азаят. Мындайча айтканда, 36 пайыз атмосфераны булгабай, таза кармайбыз. Биринчиден акчалай жагынан үнөм болсо, экинчиден экологияны сактоо жагынан да утуш алып келет. Негизи, Бишкек шаарында атмосферанын 3төн 2 бөлүгүн транспорт булгайт. Ошондуктан автомашиналардын жүрүшүн биз талапка ылайыктап иретке келтирбесек болбойт. Биринчи кезекте коомдук транспортту көбөйтүшүбүз зарыл. Алар бензин, же дизель менен иштебей, газ менен иштесе, анда атмосфера бир топ таза болот эле. Ушуга окшогон долбоорлорду жогоруда айтылган комиссия карап, ГЭФге сунуштап, ал жактан грант алсак болот. Азырынча алдын - ала баалоо боюнча бизге бериле турган гранттын жалпы суммасы 20 млн. долларды түзөт. Ошондой эле Корея жана Түркия мамлекеттери менен токой тармагы боюнча да бир катар келишимдер менен маанилүү иштер аткарылууда.
-Токой -чарбасы жана аны жакшыртуу маселеси боюнча кененирээк кеп салсаңыз...
- Негизи, Кыргызстанда реформа боло элек бир эле тармак калды, ал ушул токой чарбасы. Биздин агенттикте жалпысы 1850 адам эмгектенет. Анын 1340ы токой чарба багытында, калгандары экология тармагы боюнча иштешет. Кыргызстанда жалпысынан 1 млн. 116 миң гектар токой каптаган жерлер бар, анын 887 миң гектары биздин токой чарба фондуна караштуу, калган 377 миң гектарга жакыны айыл-аймактардын, шаарлардын карамагында. Айрым убактарда Бишкектин четиндеги Каражыгач багы кыйылып жатат деген маалыматтар айтылып келет. Аталган токой бизге карабайт. Муну да билип- билбей эле айтып жүргөндөр бар. Чынында эле токой чарбасын өнүктүрүү боюнча талапка ылайык иштер аткарылбай жатканын мойнубузга алышыбыз керек. Мисалы, айыл-өкмөттөрдүн карамагындагы токойлордун абалы жакшы эмес. Өзгөчө түштүк жергесиндеги токойлордун абалы оор, айылды кеңейтиш керек болсо, бир нерсе сала турган болсо, эч токтоосуз эле токойлорду кыйратып башташат, ошондой эле сайларда, суунун боюнда өскөн бактар көп кыйылып кетип жатат. Мындай өкүнүчтүү көрүнүштөр айланып келип эле: "токойчулар, эмнеге токойду карабайт"-деген суроону жаратууда. Жалпы токой чарбасын биз көзөмөлдөбөйбүз, бирок ошого карабастан бизге да сөз тийет, андай абалдагы токойлорду көрүп туруу, бизге да оор.
- Бак-дарактарды мыйзамсыз кыйып, жоопко тартылгандар жылдан-жылга көбөйүп жатса керек...
- Биздин агенттикке 3 млн. 300 миң гектар жер караштуу. Анын ичинен 887 миң гектары токой, миллион гектардан ашык жайыттар. Ушунун баарын кайтарган кызматкерлердин саны болгону 1340. Бир токойчуга эл аралык нормага салыштырсак, эки-үч эсе көп, тактап айтканда бир токойчуга 5-6 миң гектар жерди кайтарууга туура келип жатат. Чынында мынча көп көлөм жерди айланып, карап чыгуу кыйын. Кайсыл жагына жетишет? Экинчиден биздин токой чарба кызматкерлеринин айлыгы эң эле аз. Орточо айлыгы болгону 2500-3000 миң сом. Ушундай көйгөйлөрдөн улам 2012-жылы мыйзамсыз кыйылган бак -дарактардын көлөмү 582 кубга жетти. Мындай кемчиликтен 17 токой кызматкери жумуштан бошотулду. Миллион сомго жакын айыптарды төлөштү. Буга чейин айыптардын көлөмү өтө аз болуп келсе, быйылдан баштап, ал 10 эсеге көбөйдү. Мисалы, мурда бир айып 50 миң сом болсо, азыр 500 миң сом. Мындан ары бак - дарактарды кыйгандарга, жаныбарларды уруксатсыз аткандарга экономикалык жактан эч кандай пайда болбойт. Себеп дегенде, бир бак кыйып, мынча айып төлөгөнчө, аны базардан сатып алса арзан түшөт. Биздеги Чоң -Кемин паркынын директору 2011-2012-жылдын башында 400 куб бак-дарактарды мыйзамсыз кыйганга өзү уруксат берген. Жооп катары: "аксакалдар, адистер, тигилер, булар суранды" деген суу кечпеген сөздөрдү айтты. Кассага түшкөн акчасы бир кубуна 400 сомдон 1200 сомго чейин. Көбү 400 сомдон кеткен. Учурда базарда бир куб карагай 10 миң сомдун тегерегинде. Калган акча каякка кетип жатканы айтпасак да белгилүү да. Андай жетекчилер менен биз дароо коштошуп жатабыз. 2012-жылы Түп, Ысык-Көл, Орток, Тоң, Ачы токой чарбаларынын жетекчилери кызматтан бошотулду.
- Быйылкы көрсөткүч кандай?
- Биз токойлор боюнча жазында, анан күзүндө атайын текшерүүлөрдү өткөрөбүз. 2013-жылдын 3 айынын жыйынтыгы боюнча 230 мыйзам бузуу катталды.Материалдык зыяны 830 миң сом. Мунун 163ү мыйзамсыз бак-дарак кыюу, кыйылган дарак 349, (3252 даана) куб. Мунун баасы 562 миң сомдук зыян болуп эсептелинет. 12 токой сакчысы жумуштан кетирилип, 14 кызматкер материалдык жоопко тартылды.
Кыскасы, токойлордун ыксыз кыйылышы, малдын ирээтсиз жайылышы, жерлердин деградация болушу, акыркы 50 жылда токой экосистемасынын аянттарын 25 пайызга азайышына алып келди.Бул бүгүнкү күндө токой каптаган КРнын жалпы аянтынын 5,62 пайызын түзөт. Ал эми токойлордун табигый калыбына келүүсү иш жүзүндө таптакыр эле токтоп калды.
"4 млн. сом зыян кылган жетекчини прокуратура өзү
- Мыйзамсыз аңчылык дагы бир топ өнүгүп кеткени белгилүү. Ал боюнча кандай аракеттер көрүүлүүдө?
- Буйруса, жакшы аракеттер көрүлүп жатат. Мисалы, мурун бир илбирс атса, айып катары 22 миң төлөп койчу эле, азыр аны 500 миң сомго көтөрдүк. Кулжанын айыбы, 20 миңге жетпейт эле, азыр 500 миң сом. Текени аткандар мурун 3 миң төлөшсө, азыр 55 миң сом. Азыр аңчылык кылуу адамга муктаждык эмес, экономикалык жактан дагы пайдасыз. Чет элдик аңчыларга Улуттук Илимдер академиясынын сунушу менен бир жылда 70 кулжа, 200гө жакын теке атууга уруксат берилет. Биз чет элдик аңчыларга да бааны көтөрүп жатабыз. Бүгүнкү күндө, алар биздин Аңчылык боюнча департаментибизге 30 миллион сом пайда алып келет. Андан тышкары, тейлөө, транспорт, жатак, ж.б. кызматтары боюнча 60 млн. сомго жакын пайда болот. Алар мыйзам бузбаганга аракет кылышат. Ошондуктан аңчылыкты токтотуп коюу керек деген туура эмес. Бардык көйгөй биздин жергиликтүү браконьерлерде. Ал жөнүндө айтсак сөз арбын...
- Айтканыңызга караганда, кылмыш жоопкерчилигине тартылып, камалгандар жок экен да...
- Такыр эле камалып кеткендер жокко эсе болуп жатат. Себеби, мыйзам бузгандардын басымдуу бөлүгүнүн үстүлөрүндө чоң-чоң "крышалары" бар. Мына ошолор аларды сактап, кылмыш жообунан куткарып, айып төлөө менен куткарып алып жатышат. Мен мындай иштер боюнча Баш прокурор А. Саляновага кат жаздым. Алар иликтеп өздөрү иликтеп, жыйынтык чыгарышсын.
- "Крышаларын" ачык эле айтпайсызбы?
- Мисалы, ошол эле биз кат жазып кайрылып жаткан Башкы прокуратуранын кызматкерлери, облустук прокуратуранын, башкы структуралардын кызматкерлери да "крыша" болуп аралашкан учурлар кездешет. Биздин сот системасы дагы таза иштебей, көп учурда күнөөлүүлөрдү актап жиберген учурлар да болууда. Бирок ошого карабастан Сары-Челек коругунун жетекчиси 3 жылга эркинен шарттуу түрдө ажыратылды. Мындай окуя, биздин тармак боюнча биринчи жолу болду. Ошондой эле, Чоң-Кемин коругунун жетекчиси Тентимишев эки жылда мыйзамсыз иш кылып, чарбага 4 млн. сом зыян келтирген. Чүй облустук прокуратурасы, анын ишин сот аркылуу артка кайтарып койду. Биз бул боюнча Жогорку Сотко, Башкы прокуратурага кайрадан кат жөнөттүк. Жаратылышка зыян келтиргендер мыйзам боюнча жоопко тартылышы зарыл. Себеби, жаратылышты коргобосок - келечекти коргоого албагандай болуп калабыз да.
" Элдин муктаждыгын эки эле пайызга орундатабыз..."
- Силердин агенттик элди отун жана курулуш үчүн жыгач менен канча пайыз камсыздайт?
- Тилекке каршы, жалпы элдин жыгачка болгон муктаждыгын эки эле пайызга орундатып жатабыз. Калганы Россиядан ж.б. мамлекеттерден келет. Отун маселеси боюнча да 2 эле пайыз менен камсыздайбыз. Калктын жыгачка болгон муктаждыгы 2 млн. 385 миң куб. Анын ичинен ишке жарамдуусу 444, миңден ашык куб. Жалпы жонунан 2012-жылы биз токойлордун санитардык абалын жакшыртуу жана калыбына келтирүү ирээтинде 62530 гектар жер аянтынан 8289 миң (бул жалпы муктаждыктын 1,9 пайызды түзөт. ) куб. бакты кыюуга уруксат бердик. Ал эми 40 миң кубга ( бул жалпы муктаждыктын 1,8 пайызы) жакынын отун катары саттык. Негизинен отунга жашы жетип куурап, шамал оодарып кеткен бактар кетет. Мына азыр, Ысык-Көлдөгү кээ бир токойлордун 70 пайызынын жашы жетип, карый баштады. Дагы бир аз убакыт өтсө аны коммерциялык багытта сата албайбыз. Аны акыл менен, илимий негизде иликтеп чыгып, ордун толуктап, кайрадан жаңылашыбыз керек. Болбосо, баарын бир учурда кыркып салсак, анда экологияга чоң зыян болот.
Мисалы, бактар ар кандай мөөнөттө өсөт да. Жаңы сорттогу тез өскөн теректерди, талдарды 10 жылда курулушка пайдаланса болот. Карагайлар болсо 130 жылдан кийин гана пайдаланууга жарактуу болуп калат. Ал эми азыркы жаңы сорттогу жаңгактарыбыз 5-6 жылдын ичинде түшүм берсе, табигый өзү өсүп чыккандары 16-17 жылда түшүм бере баштайт. Жашаганын болсо, 500-600 жылга чейин жашайт. Биз жылына миң гектарга ар түркүн бактарды тигип жатабыз.
"Эми Илбирске, 500 миң, аюуга жана
маралга 400 миң сом төлөйт..."
- Токойлор боюнча кеп кылдык. Эми тоо жаныбарларынын саны жана аларга каршы мыйзамсыз аңчылык боюнча сөз кылсак...
- Тоо жаныбарларынын сандары биздеги маалыматтар боюнча төмөнкүчө: тоо -теке 52 900, аркар 19 800, марал 374, элик 5 880, барс 278, аюу 314, мадыл 116, каман 1 810, сүлөөсүн 987, карышкыр 3 370, түлкү 10 760, коен 56 780, суур 280 миң, суусар 3759. Бул жаныбарлар кымбат баада экени жалпы элге белгилүү. Бекеринен жаратылыштын көркү деп айтпайбыз да. Биз буларды коргоп, санын көбөйтүүгө милдеттүүбүз. 2013-жылы жаныбарларды мыйзамсыз атуу боюнча жалпы жонунан 53 факты катталып, келтирген зыяны 640 225 сомду түздү. Мындан мамлекетке 122 225 сому өндүрүлүп алынды. Ошондой эле мыйзамсыз аңчылык кылгандардан 4 кесилген ТОЗ-8 үлгүсүндөгү сайлуу мылтык алынып, ИИМге өткөрүлүп берилди.
Өкмөтүбүз ушундай асыл жаныбарларды коргоо жана көбөйтүү максатында быйыл 3-майда мыйзамсыз аңчылыкка каршы айыптын көлөмүн 10 эсеге көтөрдү. Мисалы, бир илбирс (жашына, салмагына карабастан) аткан адам мындан ары 500 миң сом өлчөмүндө айып тартат. Кундузга 200 миң сом, кызыл карышкыр, сүлөөсүн, мадылга 25 миң сом. Канаттуулардан: ителгиге аңчылык кылгандар 80 миң, бүркүткө 25 миң сом, Көк -жору, балта жутар, көк өрдөк дагы 25 миң сом. айып тартат. Көгүчкөн 1000 сом ж.б. ошондой эле жаңы мыйзам боюнча биздин бир эгерь маралды аткан мергенчини кармаса, ал үчүн төлөй турган 400 миң сом айыптын 30 пайызын өзүнө сыйлык катары алат.
- Сентябрь айында Бишкекте Илбирсти сактоо боюнча Бүткүл дүйнөлүк форум болору күтүлүүдө. Силердин агенттикте бул форумду өткөзүүгө эмитен кызуу даярданып баштаса керек...
- Туура. Даярдык, уюштуруу иштерин баштаганбыз. Бул форумдун мааниси биздин өлкө үчүн абдан чоң. Бир келген сонун мүмкүнчүлүк десек болот. Илбирс боюнча айтсак, бул асыл жаныбар дүйнөнүн 13 өлкөсүндө сакталып калган. Жалпы саны 8 миңден ашык. Бизде 250 -300 илбирс бар экендиги Улуттук Илимдер академиясынын изилдөөлөрү боюнча айтылып келет. Так санын чыгаруу үчүн көп каражат жана көп убакыт коройт. Мисалы, Өзбекстанда болгону 6. Эң көбү Кытайда 3 миңге жакын. Биринчиден бул форумга элдин көңүлүн буруп, экинчиден дүйнө коомчулугуна илбирстердин азайып жатканын ушул форум аркылуу дагы бир жолу жакшылап көрсөтүп туруп, эл аралык уюмдардан акча тартуу керек. Мурдагы жылы Россия жолборс боюнча бүткүл дүйнөлүк форум өткөзүп, көйгөйлөрдү чечүү үчүн дароо 100 млн. доллар эсеби бар фонд түзүп, азыр программага ылайык иштетип жатышат. Биз дагы ошондой жетишкендикке ээ болсок сонун болот эле.
- Бул форумду өткөзүүгө мамбюджеттен канча каражат сарпталат?
- Мамлекеттик бюджеттен бир тыйын дагы кетпейт. Бул форумдун чыгашаларын Эл аралык уюмдар көтөрөт. Азыр канча кетери эсептелип жатат. Илбирс байырлаган 13 өлкөнүн тиешелүү министрлери бүт келет. Ал эми өлкө башчылары келүү мүмкүнчүлүгүн биз ошол учурда бизде өтө турган ШКУ саммитине байланыштырып жатабыз. Эгер форумга катар эле саммит дагы өтсө, анда бир иштен, эки иш кылып, алар дагы катышып калышы толук мүмкүн.
"Чет мамлекеттерден келген машиналардан жылына 500-700 миң сом... "
- Экологиялык атайын инспекция түзүлүп иштеп баштаганына бир жылдан ашып калды. Экология маселесин сиздер дагы көзөмөлдөйсүздөр. Эки мекеме биринин ишин бири кайталап калбайбы?
- Андай эмес. Тилекке каршы, биздин көз караш аталган инспекцияга бир аз өзгөрүп жатат. Биз техникалык инспекцияларды бириктирип, аларды бир чоң инспекция кылганына макулбуз. Бирок экологиялык багыттагы инспекцияны дагы тех инспекцияларга кошуп жибергени туура эмес болуп калды. Буга чейин адамды караган инспекция менен малды караган инспекцияны бир кылып коюп, натыйжасы анча болбой калгандан кийин, быйыл аны кайра бөлдү. Мындайча айтканда, биздин экологиялык функциябызды аталган инспекцияга кошуу - биз үчүн көзүбүздү, кулагыбызды, мурдубузду башыбыздан ажыратып алып койгондой эле болду. Мисалы, азыр Бишкекте же башка жактарга бул же тигил жер булганып, бактар кыркылып жатат деп айтылып жаткандарды биз түздөн-түз барып текшере албайбыз. Бир нерсе болсо, Экологиялык инспекцияга барып, "бул жерди текшерип бериңиздер" деп суранабыз. Мындай айтканда бизде укук жок. Мурун бул функция бизде болгон кездеги жасалган иштердин "баарын укмуш, экология таза, жогору болгон" деп айта албайбыз. Себеби, эски бийликтин тушунда ошондой мезгил өз доорун сүрүп турган да. Эми бийлик жаңырып, коррупция менен күрөшө турган мезгилде, иш оңдоло турганда, биздин агенттиктен бул функцияны алып койгону биз үчүн туура эмес болуп турат. Ошон үчүн бул маселени талапка ылайык чечип беришин Өкмөттөн суранып жатабыз.
- Түшүнүктүү. Бишкек Жылуулук борбору (БЖБ) шаардын атмосферасын канча пайызга булгайт?
- Мынча пайыз деп так санын айта албайбыз. Бирок атмосфераны эң көп ушул БЖБ булгайт. Андан ашык булгаган нерсе жок. Ошон үчүн биз БЖБга фильтрлерин алмаштыруу үчүн быйыл Жаратылышты коргоо фондунан 10 млн. сом бөлүп бердик. Бирок бул жетишсиз. Аны толугу менен капиталдык оңдоодон өткөрүү керек. Анан мүмкүн болсо, көмүр менен эмес, газ же мазут менен иштетсек жакшы болмок. Анткени чоң шаарда мындай чоң ЖБ иштегени туура эмес. Экология маселесине дагы бир кызык нерсени кошумчалай кетейин. Мына Өкмөт Балыкчыда, Каркырада жана Нарындан келаткан жерде экопостторду алып салды. Бул посттордон чогулганыбир жылда 13 млн. сом болуптур Анын 30 пайызы жумушчулардын айлыгына, постту кармаганга кетчү. Көлдүктөр ардагерлер, милициялар ж.б. төлөбөйт деген бир топ жеңилдиктер берилген. Мунун өзү адамдын Баш мыйзамда көрсөтүлгөн укугун бузат. Анын үстүнө бул посттор боюнча абдан тескери пикирлер көп айтылган. Өкмөт бизден бул посторду алып салуу боюнча пикир сураганда, биз ал посттордон чогулган акчаны мамлекетибизге чет өлкөдөн кирип жаткан машинелерден алалы деген сунуш бердик. Мындай тажрыйба бир топ өлкөлөрдө дагы бар. Мисалы, Өзбекстанга кирсең, машинаңа 45 доллар төлөйсүң. Биз дагы ушундай тажрыйбаны колдонушубуз керек. Бул сунушубуз азыр министрликтердин кароосунан өтүп жатат, буйруса кирип калса анда жылына бюджетибизге 500-700 млн. сом түшөт. Ал жерде коррупциялык схема дагы жок болот, анткени ар бир машина электрондук каттоодон өтөт. Төлөмү канча болорун азыр Экономика министрлиги эсептөөдө, азырынча болжолдуу баа жеңил машинелерге 25 доллар деп жатабыз. Жүк ташуучуларга андан жогору болуш керек.
"Кумтөр биздин фондго 14 миллиард сом төлөш керек эле..."
- Кумтөрдү иштетип жаткан чыры көп канадалык компанияга сиз жетектеген агенттиктин кандай дооматы бар?
- Ал компанияга биздин агенттиктин өтө чоң негиздүү доосу бар. Себеби, аталган компания биздин мыйзамдар боюнча иштесе, анда биздин айлана чөйрөнү коргоо жана токой чарба фондубузга бир жылда 10-15 млн. доллар төлөш керек эле. Бул акчанын ордуна бир жылда болгону 310 миң доллар төлөп жатышат. Ортодо олчойгон акчабызды жедирип, экологиябызды талкалатып жатабыз. Эмнеге десеңиз? Келишимде ушундай деп, кутулуп кетип жатышат. Эсептеп көрсөк, канадалык компания бизге 1997-жылдан бери мыйзамдын негизинде 14 миллиард сом төлөш керек эле. Бул жыл аралыгында алар болгону 200 млн. сомго жетпеген акча төлөдү.
- Соңку суроо болсун. Сиз белгилей турган эң чоң көйгөй кайсыл?
- Мен дароо эле коррупция деп айтат эле. Токой чарбадагы ж.б. багыттардагы коррупцияны мен жогоруда далилдер менен айтып бердим. Жаратылышыбызды коррупция талкалап, өнүктүрүүгө бут тосуп жатат. Сотторубуз таза иштебей, колу таза эместерди актап жиберүүдө. Айта берсек, мисалдар көп. Коррупцияны жоюш үчүн, биринчи кезекте кызматкерлерибиздин айлыгын көтөрүп, шарттарды толук түзүп, тартипти, көзөмөлдү күчөтүшүбүз зарыл.