tt ru ru hbs_cyr ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky tt ky ky ky myv ky ky ky uk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk tt ky ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru
"Чоң манасчы болуп Саякбай атамдай күпүлдөйм"
Учурда кыргыз элин беш жашар жаш манасчы Үмөт таң калтырып турган кези. Аман болсо бул бала кыргыздын экинчи Саякбайы болот дешет көпчүлүк. Көз тийбесин. Бишкекке манас айтканы келген Үмөттү, ата-энеси менен редакциябызга чакырып, кыскача маек кылдык.
- Биз Нарын облусунун, Миң-Булак айылынан болобуз. Айылыбыздан негизи көп чечен, акын, манасчылар, алсак Тыныбек манасчы, кыргыз-казакка таанымал Көкөтөй чечен сыяктуу аталарыбыз чыккан экен. Ошондон уламбы Үмөт үч жарым жаштан баштап манас айтып келатат. Үмөт агалары Нурлан менен Казыбектен таасирленди окшойт деп калам. Улуу уулум кичинесинде жаттап манас айтчу, ортончум болсо Каракол шаарында манас айтуу боюнча алдыңкы орундарды алып жүрөт. Мен да кичине чагымда манас айткам. Кийин атам көз тийип калбасын деп айттырбай койгон экен. Эми минтип улуу манасчылык өнөр уулума Кудайдан берилип отурат.
- Үмөт алгач манасты кандайча айтып баштады? Же аян аркылуу болуп калдыбы?
- Бир күнү эле Үмөт ата, манас айтып берейинби дейт. Кана, айтчы десек күпүлдөп айтып атат. Карасак бирдеме чыкчудай. Бала манасты түшүнүп, ошол сырдуу дүйнөнү аралаш үчүн манастагы окуяларды образга кирип, туура түшүндүрүп бериш керек. Ошентип түшүндүрүп бергенден кийин балам манасты арбытып айта баштады. Манас атабыздын касиети жылоолодубу, айтор ошондон бери ушинтип манасчылык менен келатабыз.
- Уулуңуз азыр эпостун кайсы бөлүктөрүн, окуяларын толук айтып атат?
- Мурда Семетейдин кайып болуп кетишин айтчу. Азыр кайсы жеринен баштап кеткенин байкабай калабыз. Биртоп айтканда гана кайсы жерин айтып атканын билебиз. Албетте, уулум үчилтик "Манасты" башынан аягына чейин айтат деп айта албайм. Бирок Үмөттү ушунусунан жаздырбай тарбиялап жүрүп отурса келечекте кыргыздын керегине жараган уул болот го деп үмүттөнөм.
- Кээ бирөөлөр аян бергенде басып-туруп кетет экен. Үмөттө ошондой акыбалдар байкалабы?
- Азыр балам өтө кичине. Бул чоңоюп жыйырмага жакындаганда гана аян айтат. Ага чейин бала минтип атат, тигинтип атат деп айтпаш керек. Ошону эске алып биз баланы көздүн карегиндей сактап атабыз. Балада кандай өзгөрүү болуп атканы ата-энесине белгилүү. Аны сыртка чыгарган болбойт.
- Алгач эл астына кантип алып чыктыңыздар эле?
- Чолпон-Ата шаарынын музейинин директору Гүлүм Шалиевна Үмөттү көрүп туруп эле бул бала киного тартчу бала экен деген. Чындыгында ошол киши аркылуу элге чыга баштадык. Кийин Көл эли жапа тырмак баланы колдоп, колунан келген жардамдарын берип, көтөрүп кетишти.
- Үмөт манас айтып баштагандан бери үйдө кандайдыр бир өзгөрүүлөр болдубу?
- Болду. Болбой койбойт экен.
- Уулуңуз манаска берилип кирип кеткенде кантип токтотосуздар?
- Акырын чочутпай далысынан сылап барып токтотобуз.
"Уулубуз өтө тентек, бир мүнөт тынч тура албайт"
- Эне катары Манас атанын арбагы колдоп, эл керегине жараган уул болсун деп тилеп келатам. Эки жакка чыкканда элдин сөзүнөн, көзүнөн коркобуз. Ошондуктан бардык жерлерге эле бара бербей, олуттуу иш-чараларга эле алып барып атабыз.
- Үйдө манасты кандай айтат? Сизге кошумча түйшүк болбойбу?
- Кичинесинде эшик алдына отура калып эле кыйкырып айта берчү. Кээде бактын башына чыгып алып айтчу. Азыр кошуналардын баары билет. Алардын балдарынын көбү муну туурап кичинеден манас айтып жүрүшөт. Кээде үйдөн мен манас айткым келип атат деп калат. Биртоп айтканда болду тамагың ооруйт десек, жок, менин айткым келип атат деп бугун чыгара айтып алат.
- Кыймылына караганда тентек болсо керек?
- Бир жерге тура албайт. Өтө эле тентек. Беш мүнөт эле тынч турбаса, бир жерге токтотуш кыйын, урушчаак. Жини келсе сөгүнүп-сагынып эле кирет. Саякбай атабыз да кичинесинде ушундай шок болгон дешет. Таланттуу адамдардын ички энергиясы ушинтип тынчтык бербейт окшойт.
Кепти Үмөттүн атасы Болотбек Өмүралиев толуктай кетти:
- Саякбай атабыз да бала кезинде дөбөдө отуруп алып манас айта берчү экен. Бир күнү кошунасы чыгып "ай, айланайын, керээли кечке эле кыйкырасың малды ары-бери өткөрбөй" десе, "атаңын оозун урайын, сенин малыңды Кытайды көздөй айдап кетип атамбы" дептир. Мында да ошондой тапандык, өткүрлүк бар.
Көзү ойноктогон, бир жерге бир мүнөт тынч тура албаган Үмөттү кепке тарттык:
- Үмөт, сага манас айткан жагабы?
- Жана манасты күпүлдөп айтып атпайымбы, ошондо жакшы, Манас атам колдойт.
- Балдар менен ойнойсуңбу айылдан?
- Кичине ойнойм, анан үйдөн манас айтам.
- Манасты өзүң эле айтып калдыңбы? Эл алдына чыкканда уялбайсыңбы?
- Ооба, өзүм эле. Байкемдер айтчу, ошондон үйрөнүп алгам. Элден уялбайм.
- Чоңойгондо чоң манасчы болосуңбу?
- Ооба, чоң манасчы болом. Саякбай атамдай күпүлдөйм.
- Манасчылардан кимдерди тааный-сың?
- Талантаалы, Рыспай, Дөөлөт, Шайлоо, Самат, Кемел байкемдерди, Сапар, Назаркул абамдарды тааныйм.
Сыймык БЕЙШЕКЕЕВ, КР эмгек сиңирген артисти:
- Сыймык мырза, өткөндө Россияда калтырылган балдарды Кыргызстанга алып келүү боюнча маселе көтөрдүңүз эле.
- Биз март айында Москвага барып концерт бергенде ошол жерде уюшулган кыргыз кыз-келиндердин укугун коргоп жүргөн "Аруужан" коомдук фондунун жетекчиси Бактыгүл Сейитбекова биздин элчиликтин адамдары менен чогуу сүйлөшүп отуруп ушул маселе козголуп кетти. Көрсө, турмуштун оордугунан улам чет жакка барып иштеп жүргөн кыз-келиндерибиздин арасында ошол жактан төрөп балдарын таштап койгондор бар экен. Андан кийин да Россиянын 12 шаарында концерт бердим. Ар бир жерге барганда ушул маселени сураштырып жүрдүм. Бактыга жараша Москвадан башка шаарда кыргыз-кыз-келиндер төрөп таштап кеткен балдар жокко эсе экен. Москвада энеси алып кетүүдөн баш тарткан биздин 24 балабыз тарбияланып атыптыр. Албетте, бул атуул катары ар бирибизди ойлондура турган маселе. Эзелтен айтылып келаткан кеп боюнча кыргыз гана бири-бирине күйүп, бир туугандай мамиле кылат. Акын Шайлообек Дүйшеев жазгандай, кыргыз кыйын кезде итин да журтка таштаган эмес. Кыргыз гана бөлөк элге кеп болбойлу деп алыста каза болгон тууганынын сөөгүн алып келип өз жерине жашырган. Биз ашка тойсок да башка тойбойбуз. Тилекке каршы, азыр биздин жарандар өз баласын сатып ийгенге чейин барып атат. Өлтүрүп коюп атышканын да угуп атабыз. Дагы деле ушинтип кайдыгер боло берсек чет жакка ташталган балдарыбыз азыр 24 болсо, дагы бир он жылдан кийин 24 миңге жетиши толук мүмкүн. Айтор ушул маселе мага тынчтык бербей койду. Чынын айтканда, ушул көйгөйдү уккандан кийин ырдагым да келбей калды.
- Азыр иштер кандай жүрүп атат?
- Бул жеке эле менин эмес чет жерде жүргөн жарандардын да демилгеси. Алар менден бул идеяны ишке ашыруумду суранды. Албетте, бул маселе өтө олуттуу экенин түшүнөм. Ошондуктан бир чети атуулдук милдетим деп ушу ишке баш байладым. Эртеңки келечегибиз болгон балдарды көчөгө таштаганыбыз кечиримсиз. Чынында ал жерде бир балабыз калса да көптүк кылат, ал эми биздин 24 балабыз калып атпайбы. Эгер биз бүгүн ошол балдарды сурабай таштап койсок, анда эртең ал балдар кыргыздарды, Кыргызстанды аябай жек көрүп чоңоюшат. 17 жаштан 25 жашка чейинки мөлтүрөгөн жаш энелер өз балдарын бөтөн элге таштап кетип атканы аябай өкүндүрөт. Ал ташталган балдардын эртең бөйрөгүн, жүрөгүн алып донор катары колдонушу да мүмкүн.
- Балдардын эң улуусу канчада экен?
- Алды беш жашка чыгып калды деп айтышты. Арасында эгиз кыздар да бар экен. Байкагандардын айтканына караганда, бул жылдан жылга көбөйүп, улам көнүмүш адатка айланып баратыптыр. Башында эле аракет кылып бөгөт койсок деле болмок экен. Бирок дагы деле кеч эмес. Анткен менен бул иш-чараны мамлекеттик деңгээлде уюштурушубуз керек. Ушул багытта ошол жердеги элчиликтер, диаспоралар менен иштешип, бөтөн элге баласын таштагандарга каршы чакырык ташташыбыз зарыл. Эли бизден да жаман абалда жашап аткан коңшу мамлекеттер бар. Бирок Россияда кыргыз кыз-келиндер гана баласын таштайт экен. Бул албетте, жүрөк сыздатат. Эл болгондон кийин бул маселеге кайдыгер эместер да арбын. Россиядан келгенден кийин ал жактагы таштанды балдарыбызды алып келүү боюнча маселе көтөрүп маалымат жыйынын өткөргөнбүз. Эң кызыгы, 18 жаштагы үйлөнө элек жигиттерден бери ал балдарды алып келсеңер багып алат элек деп атышат.
- Ал жакта 24 бала бар экен. Учурда Кыргызстандан аларды багып ала турган канча үй-бүлө чыкты?
- Менде бала багууну каалаган токсонго чукул ата-эненин так даректери бар. Алар эгер ошол балдар алынып келсе өз балабыз катары багып алат элек деген мүмкүнчүлүгү бар ата-энелер. Учурда үч бала өз үй-бүлөсүн тапты.
- Укуктук жагы кандай болот? Ал балдар төрөлгөндө каяктын атуулдугу берилген?
- Алардын энелери кыргыз болгондуктан, балдар автоматтык түрдө эле кыргыз жараны болот экен. Себеби төрөт үйүнөн элчиликке кат жөнөтүлүп, төрөгөн эненин ким экендиги такталат экен. Бир жашка толмоюнча балдарды бөбөктөр үйүндө кармап, андан соң балдар үйүнө тапшырышат. Биз учурда Акыйкатчы институту менен тыгыз иштешип атабыз. Ал балдарды Россиядан алып чыгыш үчүн ошол баланы таштаган энесин кайра таап, андан кайра баласынан баш тартканын жаздырып алышыбыз керек экен. Ушул маселе оор болуп атат. Себеби төрөп таштаган кыздар сөзсүз түрдө ачыкка чыккысы келбейт. Бирок алардын так аты-жөнү элчиликте, төрөт үйүндө сакталган. Ошол аркылуу таап атабыз. Үч баланын энеси биз кайрадан "баш тартам" деп жазып бер дегенибизде, жаңылыштыгын мойнуна алып балдарын кайра өздөрүнө алышты.
Буга чейин балдар бөтөн өлкөдө калып атканын жалпы коомчулук билбейт эле да. Билсин, мүмкүн ошол ата-энелер кайра балдарын өздөрү алар. Эгер алышпаса, анда багып алчулар табылат. Учурда "Сыймык шоола" деген фонд түзүп ушул иштин үстүндө алгачкы кадамдарыбызды жасап атабыз.