hbs_cyr ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ru ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru el ru ru ru ru ru ru ru ru bg ru ru ru ru ru ru ru ky ru fr ky ru fr ru ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ru ru fr ru mk fr ru fr ru ru fr ru fr ky fr ky tt ky ru fr ky ky ru fr ky fr ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ky ru ru fr hbs_cyr uk fr ru ky fr ky ce fr ky ky fr uk ru uk fr ky ky fr ru ru fr ru ce fr ky ce fr tt ky ky ru ru fr ky fr ru ru ru ru fr mn en fr myv fr ky ky fr ky uk fr ru ru fr ru ru fr ru kk fr ru ky fr ru kk fr ky fr ru ru
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
Учту, учту, ун учту!
Бу рынок дегениңдин мурду өтө эле жытчыл, кулагы уганаак болобу кандай, быйылкы дүйнөлүк кургакчылыктын айынан буудайдын баасы өсө түшкөнүн "эшитип калган" биздин тегирменчилер ундун баасын учуруп жиберишти. Мындай көрүнүш демейде берекенин жел аргысы уруп турчу Ош шаарында болуп кеткени ойлонтчу маселе.
...Биз деле өндүрчү элек
Тегирменчилер - деп калдык бизде деги калктын курсагын кампайтып турчу мамлекеттик масштабда "тегирмен барбы?" - деген суроо туулат. Ушул жылдын 14-февралында экономикалык жөнгө салуу жана монополияга каршы министри Темир Сариев КТРКдан: "Кыргызстанда 5 гана ун комбинаты иштейт, 2010-жылы алардын саны 120 болчу" - деп ыйлактаган. Мунун себебин ата мекендик тегирменчилердин казак унунун баасы менен "кармаша" албай мажүрөөлүк кылып жаткандыгы менен түшүндүргөн. Ошону менен далайга чейин ызылдашкан кыргыз бийлиги он миңдеген киши иштеген ата мекендик тегирменчилерге кичине сеп болсун дедиби, май айында сырттан ун алып келгендерге мезгилдик бажы төлөмдөрүн киргизген болчу.
Анын канчалык таасири тийгендигин ооздоруна ун толтуруп алгансып унчукпай калган тегирменчилер эле билбесе, биз биле албайбыз. Бирок, ундун кымбаттаганы факт. Бул жерде ири ун өндүрүшчүлөрү ундун баасын канчалык "үйлөп" жатышканын айтыш кыйын. Айта кетүүчү нерсе ата-мекендик ун комбинаттарынын жылдык кубаттуулугу 2 млн.буудайды "эңшерип" салганга жарайт экен.
Кыргызстандын буудайга болгон жылдык керектөөсү 1 млн.300 миң тонна экенин эске алсак, демек, биздин тегирменчилер үчүн бул өлчөм кеп деле болбой калат. Кашайганда буларыңдын биздин жергиликтүү буудайды жерип турган "оорусу" бар. "Клейковинасы" жарабайт имиш. Рынок шартында ар кандай ишкана өндүргөн товарынын өтүшүн, сапаттуу болушун каалайт. Андыктан ата мекендик ун өндүрүүчүлөрдү "кыргыз буудайын албай, кыянатчылык кылып жатасың" - деп коколоого акыбыз жок. Кептин баары 20 жыл аралыгында "жыдып" калган айыл чарба маданиятында жатат. Учурда "дыйкандарыбыз кандай сортторду айдап жатат, сапаты кандай, ага көзөмөл кылган мамлекет барбы?" - деген суроолордон мээң чачырап кете жаздайт. Кыргызстан кезегинде 1 млн.дон ашык буудай өндүрүп, унга болгон керектөөсүн камсыз кылып турчу. Азыр ал күндөр бир көргөн жакшы түштөй эле болуп калган.
Экономиканы жөнгө салуу жана монополияга каршы министринин орун басары О.Панкратов быйыл 400 миң тоннанын гана тегерегинде кызыл сузарыбызды кыйытты. Былтыр 799,8 миң тонна буудай алганбыз. Көрүнүп тургандай былтыркынын жарымын араң алат окшойбуз. Макул бу жолу аба ырайы, жаратылыш кырсыктары жолтоо болгонун унутпайлы. Ошол эле учурда "чыгашалуу малга ээси баш" - дегендей кыргыз өкмөтү 270 миң гектар күздүк буудай айдатууну көздөгөнү менен араң дегенде 177 миң гектарга жеткире алышкан. Дыйканчылык маданиятында күздүк айдоонун мааниси зор. Айыл чарба илиминде эбак аныкталган көрүнүш. Күздүк буудай эрте өнүп, жай чилдеси киргенче бышып, түшүмдү мыкты берет. Мүмкүн күзгү буудайды дурустап айдап алганыбызда, бүгүнкүдөй абал түзүлбөйт беле?
Дүйнөдө альтернативдүү отун катары дан өсүмдүктөрүнө (айталы, жүгөрү, соя ж.б.) басым жасоо жыл сайын артып баратат. Ага жараша дан азыктарынын баасы да өсүүдө. Демек, буудайдын дүйнөлүк наркы өскөндүн гана үстүндө болорун эстен чыгарбайлы. Мындай шарттарда Кыргызстан эртеңкисин эмитен ойлонушу керек. Азык-түлүк коопсуздугубузду камсыз кылуу үчүн "эмнени өндүрө алабыз, эмнеге жер шартыбыз ылайыктуу же ылайыксыз?" - деген суроолорго чукул жооп таппасак болбойт. Анын ичинде ата мекендик ун өндүрүүчүлөр жериген буудай да бар. Эгерде, тегирменчилердин тили менен айтканда "клейковинасы" жогору буудай өндүрө албасак, анда унду толук сырттан ташып келүүгө өтүп, буудай аянттарын бошотуп башка өсүмдүккө өткөнүбүз оң.
Айыл чарба окумуштуулары бизде суу баскан жана кайрак жерлерде мыкты түшүм бере турган "Асыл", "Алмира", "Тилек", "Достук", "Азиброш", "Зубков", "Ралюб", "Интенсивная" , "Жамин", "Адыр", "Кайрак" өңдүү жергиликтүү жана райондоштурулган сортторду сунуш кылып келишүүдө.
Академик Ж.Акималиев "булардын "клейковинасы" казактыкынан калышпайт" - деген пикирде. Мен бир гана күздүк сортторду келтирдим. Мындан башка да эчен жылдык сыноодон өткөн сорттор бар. Бир сөз менен дыйкандарыбыз "клейковинасы" мыкты үрөндөр менен камсыз болмоюн, ата мекендик ун өндүрүүчүлөрдү кайрак жерге катыра бышкан казак буудайынан ажырата албайбыз. Өндүргөнү баа болбогондон кийин дыйкандар деле буудай өндүрүүгө кызыкпайт. Бул түбү барып, азык-түлүк коопсуздугуна такалчу маселе. Себеп дегенде кыргыз буудайынын өтүмсүздүгүнөн жана эмгекти актабаган кайтарымсыздыгынан бир гана Ош облусунда буудай аянты 18 миң гектарга кыскарып кеткен. Таштап койгон таягың тамырлап бак болуп кеткен Кыргызстандын эң бышыкчылыктуу деген аймагында абал бул болсо, башка аймактарды айтып баш оорутуп кереги не?!
Айыл жана суу чарба министри Аскарбек Жаныбековдун айтымында быйыл жаздык-күздүгү болуп 325 миң гектарга буудай айдаптырбыз. Гектарына 21 центнерден алганда да 670 миң тонна кызыл бастырат экенбиз. Үстүбүздөгү аба ырайынын кыялына карасак, бул деле колго тийбейт окшойт. Анын үстүнө мунун канчасы тегирменге, канчасы малдын жемине кетет, ким эсептеп жатыптыр? Андыктан жылда коңшу өлкөлөрдөн 300 миң тонна буудай алып жүрсөк, быйыл эки эсе көбүрөөк сатып алууга туура келет. Ошол эле орун басар министр О.Панкратов: "300 миңден-500 миң тоннага чейин буудай, 100-140 миң тоннага чейин ун импорттолот"- дейт.
Премьер-министр Ө.Бабанов Орусия сапарында 100 миң тонна буудайдын башын ачып келди деп жатышат. Анын 20 миң тоннасын орус туугандар "жөн эле жеп койгула" - деп грант катары бермей болушуптур. Бул албетте, жумурга жук болбойт. "Кагылайын казагым кайдасың, кайрылыш" - дегенден башка аргабыз жок. Баасы да жогору болору турган иш. Дүйнөдө буудайдын наркы туташ кымбаттап жаткан мезгилде коңшу өлкөлөр "сурасак эле бере коёбу?"- деген да маселе турат.
kazakhzerno.ans@gmail.com сайтынын маалыматына таянсак дүйнөлүк буудай өндүрүүчүлөрдүн ана башында турган АКШнын 26 штатында же өлкө аянтынын 56 пайызында кургакчылык болуп, буудай өндүрүүгө кесепетин тийгизген. Ушул эле булак билдиргендей быйыл дүйнө жүзү боюнча буудайдын түшүмү 7 млн.тоннага кем болчудай. Аталган сайт Орусиянын түшүмдүү делген Ростов, Воронеж, Ставрополь, Калмак Республикасы боюнча кургакчылык болгонун айтат. Ал эми Казакстан (былтыр 27 млн.тонна алган) быйыл "14млн. тонна алам"- деп ойлоп турду эле, ойлогон оюн кыстаган турмуш жеңип "12,8 млн.тонна алсам эле ыраазымын"- деп тургансыйт. Бул маалыматтар алакандай Кыргызстанды азыртан ойлонуп, азык-түлүк коопсуздугу үчүн кам көрбөсө болбой турганын эскертип жаткан жокпу?!
Кыңырылган кыргыз өкмөтү эртерээк кыймылдайын дедиби, "Казакстандан 100 миң тонна, өзүбүздүн дыйкандардан 15 миң тонна буудай сатып алчумун" - деп кыңкыстай баштады. "Өкмөт пресске" жарыяланган бул маалыматтан улам, "Казакстандан го албай коё албайбыз, ал эми жергиликтүү өндүрүүчүлөрдөн эмне үчүн мынчалык аз аласыңар?"-дегиң келет. Бул суроого жооп табыш үчүн бүгүнкү күндөгү айыл чарба өндүрүшүнүн абалына, мамлекеттик сатып алууга байланышкан көп маселелерге "бир чөмүлүп" чыгышың керек.
Жогоруда ири ун өндүрүүчүлөрдүн "казактын унун ким кааласа киргизе берип, биз жумушсуз калмай болдук" - деп күңкүлдөгөнүн бекер келтирген жокмун. Ошол күндөрдө: "унду кимдин мүмкүнчүлүгү болсо ошо киргизе берсин, болбосо буларга ишенсең, ири өндүрүүчүлөр жең ичинен сүйлөшө коюп, бааны көтөрө салышат" - деген да пикирлер айтылган. Бирок, жалаң ун импорттоп келгендер деле бул ооруга чалдыкпай койбойт окшойт. Өткөн жумада Ошто ундун чукул кымбаттап, бир кап ундун баасы 800 сомдон, секирип барып 1400 сомго минип калышына байланыштуу "Атаандаштыкты өнүктүрүү" департаментинин директорунун орун басары Бакыт Исаев: "Ошто 6-7 дүң соода кылгандар бар. Алар бул жактан ун сатып алып, кампаларга сактап койгон. Кымбаттаганда сатабыз, - деп. Алар менен сүйлөшүү жүрүүдө" - деген болчу.
Ошентип, дүйнөдө буудай кымбаттады дегенди уккан "оптовиктер" Ошто отуруп алып эле ундун баасын учуруп жиберишиптир. Аларга таасир этүүгө мамлекеттин да колу кыска. Экономика жана монополияга каршы саясат министрлигинин түндүк аймак аралык башкармалыгынын жетекчиси Зайнидин Жумалиев: "Биздеги бааны бир нукка алып келүү үчүн, Казакстан менен сүйлөшүүлөр жүрүп жатат. Учурда дүйнөдө дандын баасы жогорулап жаткандыктан, бизге таасир тийгизүүдө. Ал эми сатуучулар бааны көтөргөндүгү үчүн аларга каршы биз эч кандай чара колдоно албайбыз. Анткени, бизде андай мыйзам жок"- деп мойнуна алып отурат.
Бул жерде экономикалык ыкмаларды ишке киргизүү зарылдай. Ушундан уламбы Жогорку Кеңештин спикери А.Жээнбеков өкмөткө унга мезгилдик бажы төлөмдөрүн киргизген токтомун жокко чыгарууну сунуш кылды. Бирок, өкмөт угуп эле тим болду окшойт. Апыл-тапыл аткарганын байкабадык. Ал эми "Мамматрезеврдин" директорунун орун басары Каныбек Солтоноев бул мекеменин кампалары 93 пайызга буудайга толтурулганын, рынокко 10 миң тонна буудай ыргытышкандыктарын, дагы 32 миң тонна ыргытууга даяр экендиктерин билдирди. Бул канчалык таасир этет, көрөбүз го.
Кылым кыргыздын "көп менен көргөн той" - деген кеби бар. Баарын эл менен тең көргөндөн өтөрү жок. Учурда "ун кымбаттайт экен"- дешип, айрымдар алактап алышкандай. Менимче мамлекеттин милдети - элди чайпалтпай да төгүлтпөй, өз жарандарынын эртеңки күнгө ишенимдүү карап жашаганын камсыз кылуу болсо керек. Бизде ушу барбы?
кыргыз тилиндеги гезит "Алиби"
email • архив • редакция
Парламент коом жана бизнестин кызыкчылыктары үчүн иштей баштады
Парламент и общество ищут пути…
Жогорку Кеңештин депутатына 7000 жумушчу кайрылды…
Бразилия - новый партнер Кыргызстана…
Жизнь, когда кости -
по 25 сомов за кг…
Кому на Руси, то есть, в KG жить хорошо?
Новая тема со старыми фигурантами
или особенности кыргызской политики
Вицелер парады же жумуртканы күздө санайбызбы?
"Единый Кыргызстан" ("Бүтүн Кыргызстан") един с Вячеславом Ханом?!
"Социалдык багыттагы" көбүртүлгөн өлкө бюджети
"Социально-ориентированнный" бюджет страны с воздушными цифрами
же өлкө казынасын кантип толтурууга болот?
или как можно пополнить бюджет страны?
"Я всем сердцем люблю мой Кыргызстан!"
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Токтогулдун милициясы ИИМдин буйругун аткарбагандыктан
Сотрудники милиции Сузакского района будут нести ответственность за утери табельного оружия
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Нобель сыйлыгынын лауреаттарынын жолугушуусунда доклад жасады...
Орустар алтын медаль беришиптир...
Кызык, эмне болуп жатат деги….?
Кыргызстандын жарандарына жасалган мыйзам ченемсиз эксперименттер
В Кыргызстане многие еще только ждут своего часа
Курманбек Салиевич Бакиев, тур ордуңдан, сот келатат!
"Мой курс - отстранить родственников президента от власти"
Курманбек Бакиев кимди мураскер кылып калтырат?
Кого Курманбек Бакиев назначит преемником?