uk cs ky ky ky vep ky ky ky kk ru ky ky ru ru tt ky ky ky ky ru tt ru ky ky tt ru tt ru ky kk ky tt tt ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky uk ky ky ky ky ky ky ky ru krc ru
"Алиби", 14.11.08 - 14-бет: •
Базарда өткөн баркы жок күндөр
"Баарыбызга бир кудай" деген сөз бар эмеспи. Пенде, жан- жаныбар, жалпы макулуктардын Кудайы бир, күнү бир. А бирок, ошол ар бир жандын тагдыры ар башка. Эзели эки жандын тагдыры төп келбеси айкын сөз. Ошол себептен "бирөөгө зор дүйнө, бирөөгө кор дүйнө, бирөөгө бар дүйнө, бирөөгө тар дүйнө" - деп элибизде айтылып келет. Ошол зор дүйнө менен бар дүйнө бактысына буюруп, бактылуу болуп, бакытка тунуп, балкылдап жашап аткандардын "бардагын" бүгүнчө кое туруп, кор дүйнө менен тар дүйнөгө тагдыры туш келип, тагдырдын тар жол, тайгак ашусуунда тайтаңдап күн кечирип келаткан тагдыры тайкылардын абалын сурап көрүүнү эп көрдүк. Эми ушуларды алыстан издеп, чуркап убара болду дейсизби? Сиз менен биздин алдыбыздан чыккан ар бир үчүнчү адамдын тагдыры ушундай экенин ким тана алат? Албетте, эч ким!
Бул сөздү азыркы жаштар далилдеп жаткандай. Албетте, курсагы ток, кийими бүтүн болуу үчүн өспүрүм балдар ден-соолугуна, окууларына кайыл болушуп акча табуунун ар кандай жолуна түшүп жатышат. "Базар-базар, базар элди багар"- деп андан жашоонун шамын издеп, тутандырып жүргөн жаштарыбыздын ички арыз - муңун билүү үчүн сапарыбызды борбор калаабыздын боркулдап кайнаган, Ош базарынан баштадык. Кантсе да бул базарда өлкөбүздүн ар тарабынан келген адамдар жан багып, тиричиликтерин өткөрүп жатышпайбы…
Базардын босогосун аттаганыбызда эле, "Келиңиз эже, бутуңузду майлап берейин" деген кыбыраган балдар көзүбүзгө урунду. Биздин гезиттен барганыбызды байкашкан жок. Колубуздагы фотоапаратты карабай, баткакка батып булганып калган бут кийимдерибизди тиктешип, "эже, эже мен тазалап берейинчи" -деп бизди талашып кетишти.
- Балдар саламатсыңарбы?-деп учурашканыбызда гана бир нерседен чоочугандай түр көрсөтүп, ар кимиси элеңдеп бизден кача башташты. Алар жердеги чакан тактанын үстүндө коюлган кызыл, кара өтүк майларын, түрдүү майлоочу шеткаларын калтырып коюп качуудан да кайра тартчудай эмес. Акырын алдап- соолап, четте турган Марат аттуу баланы сөзгө тарттык.
- Марат. Эже мени тартпай эле коюңчу?
- Марат биз сени сүрөткө тартпайбыз, жашыңды айтчы канчадасың?
- Ата-энең барбы, кайда жашайсың?
- Эже, мени эмне сурап жатасыз? Айтпай эле коеюнчу-деп үшүгөн колдору менен кыпкызыл болуп тоңгон мурдун сүрттү. Жакасы кир жука жемпир, жука куртка кийип, буту менен баткак жерди тепкилеп, күнөөлүүдөй жерди карады.
Биз андан ары кыжы-кужуга толуп соодасы кайнаган базарды аралап жөнөдүк. Базардын чок ортосунда араба түрткөн балдардын суукка тоңуп, топтошуп турганын көрүп, аларды көздөй багыт алдык. Биз өзүбүздү тааныштырып, алардын азыркы абалдарын, мындай жашоого эмне түрткү болуп жатканын, канча акча табышаарын суроо үчүн жакын барганыбызда эле "эже, эже тачка керекпи?", - деп бирок колубузда жүгүбүз жок экенин көрүп, токтоп калышты. Ыңгайсыз жерден ыңгайын таап, ыкка келтирип суроо узаттык.
- Балдар күнүнө канча акча табасыңар?
- 100-150 сом табам.
- 6-класс болмокмун. Азыр окубайм.
"Он үч жашар баланын арманы", - деп күүгө салып, күйүп ырдамыш болгонубуз менен, чындап эле 13 жашар баланын күнү баланын балбылдап жашка толуп, аянычтуу караган көздөрүнөн көрүнүп турду.
Андан бери чыгып тачкага эки жашик алма,эки жашик мандарин сатып отурган балага кезиктик. Жөн өтпөй жанына барып жакшынакай учурашып, ал - жайын сурап баштадык.
- Бул отуз беш.Бул 30дан, 28ге берем.
- Сооданы сен өзүң кыласыңбы?
- Биз менен сүйлөшөсүңбү?
- Ыя, эмнеге? Алма аласызбы?
- Кубат жашың канчада?
- Алманы кетээрде сөзсүз алабыз ээ.Айтчы окуйсуңбу?
- Ошто жүргөндө окучумун.4-классты бүткөм.Күнүгө 50 сом табам.
- Ой сенин алмаң 35сом болсо, анан 50 эле сомбу?
- Бул кожоюндуку да, - деп сураган кардарларга алманын баасын айтып, шөлбүрөтүп чоюп алган жемпиринин жеңин силкип: "эже аласызбы?"-деп коет.Ооба алабыс" деп 1кг алмасын ,35 сом берип,рахматыбызды айтып жолго түштүк.Аягандан башкаколубуздан эмне келет?!
"Тапкан акчабыз батирге төлөгөндөн ашпайт"
Андан ары "Ош" базарынын Кулиева көчөсүндө жайгашкан араба түрткөн балдардын ордосуна жөнөдүк. Сүрөткө тартпашыбызды суранып, 14 жаштагы Адилет бизге буларды айтып берди.
- Жалалабаттан келгенбиз. Атам-апам менен чогумун. Алар иштешет. Окууну таштап койгом. Бул жерден тапкан акчабыз батирге төлөгөндөн ашпайт. Башка жумуш жок. Кудайга шүгүр, ушул араба багып жатат. Күнүнө 10 сомдон бул жерде араба сүйрөп акча тапканыбыз үчүн төлөйбүз. Кээде "менттер" келип кармап кетишет. Тапкан акчабыздын жарымын алып, калганын беришет.
- Рахмат эже, ушинтип жок дегенде силер келип биздин акыбалыбызды сурап койгонуңарга. Бирок, мындан эч пайда жок.
- Айбек , силерге өкмөт тарабынан келип, эмне окубай жүрөсүңөр? - деп көйгөйүңөрдү сураган адамдар барбы?
- Жок. Болгону милициядан гана келишет. Бирин - экин балдарды алып кетип, үйлөрүнө жиберишет, бирок акчаларын алып коюшат.
Жедеп акчанын кулу болуп жүрүшкөн өспүрүм балдар биз менен соодалашып, "Эже 100 сом берсеңиз сүрөткө түшүп, сүйлөп берем, жок дегенде 80 сом берсеңиз"-деп оозубузду ачырышты.
Биз араба түрткөн балдардын арасындагы жашы 40тар чамасындагы байкенин да сөзүн уктук.
- Эми, өзүңөр деле көрүп жатпайсыңарбы. Азыр жашоо кыйын болду. Бирөө менен бирөөнүн жумушу жок. Бул балдар мени менен чогуу араба түртүп иштешет.Тапкан акчаларын батирге, тамак - ашка жумшашат. Кичине ашса, айылга, үйлөрүнө берип жиберишет. Менин эки балам бар. Ушул араба сүйрөп тапкан акчам менен үй- бүлөмдү багып келе жатканыма бир топ жылдын жүзү болуп калды. Азыркы учурда жаштарга өкмөт тарабынан кенедей да колдоо жок. Азыр суук, эптеп үшүгөнүбүзгө карабай иштейбиз да, анан эмне кылабыз?
"Менин милициям мени коргойбу же кордойбу?"
Укук коргоочу деп айтабыз. Бирок, ошол укук коргоочу милиция сөрөйлөрүбүз адамдардын укугун коргонгондун ордуна документ текшеримиш болуп, тоноп кетип жатышканын кезиктирип эле жүрөбүз. Кээде укук коргоочулар чектен чыккан жоруктарды өздөрү жасашат. Дегенибиздин жайы бар. "Араң турган көз эле, чыгып кетти өзү эле" - дегендей, "Ош" базарда араба түрткөн балдар менен баарлашып, ошол байкуштар тапкан акчасынын кандайдыр бир бөлүгүн милицияларга беришерин угуп таң калдык. Керек болсо, ошол маселе жөнүндө сүйлөп берем деп алма сатып олтурган Бакыт эже сөзүбүзгө аралаша кетти.
- Милициялар балдардын эптеп тапкан акчаларын документ текшеримиш болуп алып коюшат. Булар эле эмес туруктуу соода орунум жок болгондуктан, улам бир ментке акча берип, көрүнгөн жерде алма сатам.
- Менин араба түрткөнүмө көп жыл болду. Өткөндө жумуш бүтүп үйгө баратсам, Токтогул менен Бейшеналиева көчөлөрүнүн кесилишинен милиция кызматкерлери кармап алып, "рейд жүрүп жатат", - деп эч документибизди текшербестен,чөнтөгүмдөгү болгон 280 сомумду алып коюшту. Үйгө кеткениме жол кире да берген жок. Ал тургай жанымдагы документимди да текшерген жок.
Аңгыча биздин сөзгө "Беш - Сары" соода борборунда короо шыпыргыч болуп иштеген Айтемирова Бүбүакылай эже аралашты.
- Эки балам араба түртүп иштейт. Ар күнү түнкү саат 11-12де үйгө кайтабыз. Жолдон дайыма 4-5 милиция күтүп турат. Балдардын керелден - кечке үшүп, араба түртүп тапкан акчаларын алып коюшат. Мен алар менен колумдан келишинче кармашам, сөгүшөм, эптеп балдарды алып чыгып кеткенге аракет кылам. Такай балдарымды кайтарып жүрө албайм да. Анын үстүндө милициялар күндө алмашып турушат. Айланайын, ушуну жазсаңар.Бизге жардам кылып, кичине милиция кызматкерлерин тыйып коюшса…
Мына! Бул биздин ченелүү гана убактыбызга чектелген гана иликтөөбүз. Болбосо, базарда баскан кадамың сайын кайыр сураган, баштык саткан, өтүк майлаган, тачке түрткөн балдар кезигерин мен дагы, сиз дагы жакшы билесиз. 50 жаштан өтүп калган апалар элечек кийип төрдө отурунун ордуна эптеп акча табуунун айласын кылып, майда-чүйдө сатып "базар" деген баалээде жүргөнүн билбейбизби?! Билебиз! Жеке эле балдар, энелер гана эмес, чал-кемпир, кыз-келин, деги буту жеткендердин баары ушул базар менен күн кечирип атышпайбы.
Деги, азыр баркы жок күндөрдү башынан кечирип, базарда жүргөндөрдүн абалын сураган киши барбы? Бул суроого ким жооп берет? Ким? "Мылтыктын үнү угулган жерде, мыйзамдын үнү чыкпайт" - дегендей, бактылуулардын бакылдаган үнү угулуп турган кезде, үшүп-тоңгон базардагылардын үлбүрөгөн үнү кимге угулмак эле?! "Кор дүйнө" - деген ушул!