hbs_cyr ky el fr cs ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky kk ky ky tt ky ky ky ky ky ba ky ky ky ky tt ky ky tt ky ru ky ky ky ky ky ky ky kk ky tt ky ky ru ky ky tt ky ky ky ky ky myv ky ky ky ky ky ky ru ru ru en
Мамлекеттик тил жумалыгына даярдыктар чоң
23-сентябрь - Мамлекеттик тил күнүнө карата республиканын баардык жогорку окуу жайларында 19-сентябрдан 27-сентябрга чейин мамлекеттик тил жумалыгы өткөрүлөт. Бул билим берүү жана илим министри И.Болжурованын "Кыргыз Республикасынын мамлекеттик тили жөнүндөгү" мыйзамды ишке ашыруу максатында" атайын буйругунун негизинде ишке ашырылууда.
Бул күндөрү баардык жогорку окуу жайларда ар кандай иш-чаралар, конкурстар, семинар, конференциялар, концерттик программалар, кечелер жана Министрдин буйругуна ылайык жумалыктын алкагында "Мамлекеттик тил - жалпыбыздын тилибиз" аттуу дилбаяндардын конкурсу өткөрүлөт.
Учурда айрым окуу жайларда тил жумалыгына карата даярдыктар көрүлүп жатса, кээ бир окуу жайлардын мамлекеттик тил боюнча проректорлору эмдигиче министрликтин бул буйругу тууралуу эч кандай маалыматы жок экендигин айтышып, кайра бизден "Мындай буйрук качан чыкты? Мен ал жөнүндө билбейт экенмин, так мөөнөтүн айтып койгулачы" деген жоопторду уктук. Айрымдары болсо, бул суроого тигил жооп берет эле, ал суроого бул жооптуу эле, ошону менен байланышкылачы деп бири-бирине жөнөтө берип чарчатышты. Мындай окуу жайлардын атын атабасак деле болчудай. Себеби бул материалды окуп чыгып өздөрү уялып, даярдыктарды көрө баштайт деген ойдобуз. Ал эми бул жумалыкка айрым окуу жайлар кызуу даярданышууда. Мындай окуу жайларга Кыргыз мамлекеттик курулуш, транспорт жана арxитектура университетин кошсок болот. Окуу жай 23-сентябрь - Мамлекеттик тил күнүндө студенттер тарабынан даярдалган чоң концерт өткөрүлөт. Анда алдын ала ар бир кафедра, факультеттер тарабынан өткөрүлгөн иш-чаралардын жыйынтыгы чыгарылып, алдыңкы орундарга татыктуу болгондорго баалуу белектер ыйгарылат. Ага атайын Мамлекеттик тил комиссиясынан өкүлдөр чакырылат. Буга чейин ар бир факультет, институттар тарабынан "Эне тилим - эне сүтүм" аттуу диспуттар, тегерек столдор өткөрүлөт. Билим берүү жана илим министрлиги тарабынан жарыяланган "Мамлекеттик тил - жалпыбыздын тилибиз" аттуу дилбаяндардын конкурсу 2-курстун студенттери арасында өткөрүлөт. Ал конкурстан алдыңкы орундарга чыккандарга окуу жай тарабынан баалуу белектер ыйгарылат.
- Жогорку окуу жайлар үчүн жаңы иштелип чыккан Кыргыз тилин окутуунун типтүү программасына карата университеттик конференция өткөрүүнү пландаштырып жатабыз, - дейт окуу жайдын кыргыз тили кафедрасынын башчысы А.Маxмануров.
Кыргыз тилинин кадыр-баркын көтөрүү үчүн окуу жайдын окутуучулары тарабынан мамлекеттик тил боюнча окуу куралдарын жана усулдук колдонмолорду, иштелмелерди даярдап чыгышкан. Мисалы, А.Исманбаев, М.Байтемировдун, М.Жапаровдун, Ж.Сыдыковдун окуу куралдары жана усулдук колдонмолору жарык көргөн. Андан сырткары, теxникалык окуу жайларда кыргыз тилин жаңыча окутууга өбөлгө түзө турган бир канча сөздүктөр, усулдук колдонмолор чыгарылган. Көңүлгө ала турган жагдай былтыркы окуу жылында мамлекеттик тилди үйрөнүү боюнча университеттин токтомунун негизинде курс өтүлүп, натыйжада алты киши сертификатка ээ болгондугу окуу жай тарабынан мамлекеттик тилди колго алууга карата көрүлүп жаткан аракеттер зор экендигин билдирип турат. Бул окуу жайда 2007-жылдан бери иш кагаздардын баардыгы мамлекеттик тилде жүргүзүлүп келет. Окуу жайдын эмгек жамааты Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлиги тарабынан жогорку окуу жайларда 2007-жылдын сентябрынан баштап атайын Манастаануу сабагынын киргизилиши мамлекеттик тилдин өркүндөп, өнүгүүсүнө өбөлгө түзүү менен студенттердин эли-жерин сүйүүгө тарбиялоого чоң багыт берип жатканын баса белгилешүүдө.
Мындай даярдыктан И.Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик университети да артта калган жок. Бул окуу жай тарабынан Мамлекеттик тил күнүнө карата "Тил тагдыры - эл тагдыры" деген салтанаттуу жыйын 23-сентябрда өткөрүлөт. Ага чейин "Улут болсом тилим менен улутмун" деген темада ар бир факультет, институттарда мелдештер өткөрүлүп, дубал газеталардын сынагы жүргүзүлөт. Студенттер арасында дилбаяндардын сынагы алдын-ала өткөрүлүп, жыйынтыгы 23-сентябрда чыгарылат. Андан сырткары ар бир кафедраларда мамлекеттик тил күнүнө арналган конкурстарды, семинарларды, талкууларды, жолугушууларды өткөрүү пландаштырылууда. Окуу жайдын ректору А.Бекбоевдин жеке буйругу менен 23-сентябрда университеттин ар бир имаратынын, жатаканасынын алдында мамлекеттик тилдин гимни жаңырып, "Улут болсом тилим менен улутмун" деген патриоттук сезимди козгогон музыкалык чыгармалар жаңырып турат.
Кыргыз тилин даңазалоо, жаштардын эне тилибизге болгон патриоттук сезимин ойготуу үчүн аймактык окуу жайлар дагы четте калган жок. К.Тыныстанов атындагы Ысык-Көл мамлекеттик университетинде дагы көптөгөн иш-чаралар өткөрүлө баштады. Айта кетсек Ысык-Көл облустук ички иштер бөлүмүнүн кызматкерлеринин жана ЫМУнун ортосундагы келишимдин негизинде окуу жайдын окутуучусу, филология илимдеринин доктору, профессор Иманов Акеш ички иштер кызматкерлерине 17-сентябрда "Мамлекеттик тил жана анын ролу" деген темада лекция окуган. 19-26-сентябрга чейин университетте окутуу орус тилинде жүргүзүлгөн группалардын студенттерине "Мамлекеттик тил мааниси" деген темада дил баяндар сынагын өткөрүшөт . Ал сынакка жалаң гана кыргызча сүйлөгөн орус тилдүүлөр катыша алышат. Жума бою университеттин баардык факультеттеринде, институттарында "Тил - акыл таразасы" деген темада дубал газеталардын кароо-сынагы жүргүзүлөт. 26-сентябрда "Кыргыз орфографиясынын маселелери" деген темада окутуучулар үчүн семинар өткөрүлөт. Ал эми 23-сентябрда Кара-Кол шаардык мэриясы менен бирдикте "Жан дүйнө азыгы - тил" деген темада чоң иш-чара шаардык аянтта өткөрүлөт. Ага негизинен окуу жайдын студенттери тарабынан даярдалган концерттик программа шаар тургундарына сунушталат. Тил майрамына арналган иш-чаралардын жеңүүчүлөрүнө баалуу сыйлыктарды ыйгаруу үчүн шаардык мэрия 10000 сом университетке бөлүп берген.
Окуу жайдын профессордук-окутуучулар курамы тарабынан тилди даңазалоо үчүн дайыма ар кандай иш аракеттер көрүлүп турат. Былтыркы окуу жылында окуу жайдын баардык структураларынын иш кагаздарынын кыргызчаланышын атайын түзүлгөн комиссия текшерип чыккан. Ал текшерүүдөн соң университеттин мамлекеттик тил боюнча проректору Дунганаев Калык, факультеттер аралык кыргыз тили кафедрасынын ага окутуучусу Сатиев Каныбек жана Сатышова Гүлшаралар баардык иш кагаздардын түрлөрүнүн үлгүлөрүн иштеп чыгышкан. Эми ошол үлгүлөрдү системалаштырып китеп кылып чыгаруу алдында турушат.
- Бул китепти чыгарып туруп республикадагы баардык жогорку окуу жайларга сунуш катары тараталы деп атабыз. Алардын китепке болгон сунуштарын, ой-пикирлерин, кошумчаларын карап чыгып анан кайрадан чыгарсак деген максатыбыз бар, - дейт мамлекеттик тил боюнча проректор Дунганаев Калык.
Мамлекеттик тил жумалыгын жогорку деңгээлде өткөрүп алуу үчүн башка аймактардагы жогорку окуу жайлар дагы катуу даярдыктарды көрүп жаткан учуру.
Ыйык салам сага айтам, эне тил!
Жанар тоодой оттуу ырдын саптарын,
Улуттук тил, сага таазим кылам деп,
Кыргыз жерин жеңилбеген жер деп бил,
Кыргыз элин эркин өскөн эл деп бил.
Ыйыктыксың, бийиктиксиң бир өзүң,
Ысык салам айтам сага, Эне Тил!
Ата Мекен үчүн бекем тирексиң,
Кыргыз тилим, алатоолук кыргыздын
Колундагы кызыл туусуң, желексиң.
Кыргыз тили - жүрөктөрдүн кагышы,
Кан тамыры, жашоодогу жарышы.
Кыргыз тилин кастарлаган калкымдын
Кенен болсун, терең болсун арышы.
Кыргыз руху, Саманчынын Жолусуң,
Кыргыз жери - сенин ата конушуң.
Үч кыл комуз сага түгөй, ашык жар,
Кыргыз үнү, мөл булактай тазасың,
Кандай тунук нарк-насилиң, башатың.
Ак калпактуу кыргыз калкым жашасын!
Адамзатта эки үлкөн тил болсо,
Анда өзүң - ал экөөнүн бирисиң.
Эне тилим, кандай укмуш, улуусуң,
Амансыңбы, ак боз атчан Алыкул!
Кыргыз жолун жарык кылгын, аруу кыл!
Кыргыз тили - Барпы барктап сүйгөн тил,
Күндүн өзү күйүп-жанып тийген тил.
Көчмөн журтум көөнө атам - заманда
Көңүл коюп көкүрөккө түйгөн тил.
Отту сүйүп жалындаган Жолонсуң,
Кыргыз ырын айтат арча бешиктер
Койну жылуу Турар өскөн тоолордун.
Атаганат, ыйлайт Асан Кайгылар
Азыр дагы дилде бир аз кайгы бар.
Кол булгалайт бөтөн тилге айрымдар.
Эне тилди өзүм коргоп, төш тосом,
Элетимден издеп бермет сөз кошом.
Байдылдага баш отумду багыштап,
Байрон мырза, сени менен коштошом.
Кыргыз көчү абдан узак жол басты,
Кызгалдактуу кырдан ашты, тоону ашты.
Өзгө журттун жазын күткөн жарчыдан
Өйдө коем Бөкөнбаев Жоомартты.
Ой өрүштү сен Рамистен алдың бейм,
Бой керишти Кубатбектен алдың бейм.
Ыйык тилим, Мурза Гапар уулунун,
Ыргагына арбын шекер салдың бейм.
Кыргыз тили - боз торгойдун обону,
Кыргыз таңын торгой тосот оболу.
Ыр романды баштап берген Пушкинден
Ырамандын Ырчы уулу жогору.
Эне тилим - Улуу Тоонун улары,
Эргип-сергип улар үнүн угалы.
Топ улуттун арасында улукмун,
Туулган жердин топурагы - уюткум.
Эгерде мен өздүгүмдү унутсам,
Эртең эмес, бүгүн - тукумкурутмун.
Киндигиңди өзүң кестиң, кыргызым,
Кимдигиңди сезип - туйгун, кыргызым.
Жер жүзүнүн жакасына тагылган
Жаркыраган жылдыз элсиң, кыргызым!
Поэманын автору: Тайир Аширбай, Лейлек районундагы М.Горький атындагы орто мектептин кыргыз тили жана адабияты мугалими, "Кутбилим-Сабак" гезитинин 2006-жылдагы мыкты автору.