ky ru ky ba ky ky ru ky mhr bg ru ky ru ru myv ru hbs_cyr ky ba ky ky ru ky mhr bg ru ky ru ru myv ru hbs_cyr ky ru ky en de en oc ru ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky mn ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ru fr es es nl ky ky en ky ky ky ky ru ru ky ru de ky de ky de ky de ky de ky de ky de tt ky ky ru ru ru uk hbs_cyr ru ru ru ru fr en en en en sv fr de de fr fr fr sv en fr en ja fr de fr es nb fr de en en sv de de fr en fr it fr en en
Башкы бет Интервью МААНИЛҮҮ ЖАҢЫ МАЕК — Ө. Текебаев: «Атамбаевдин алабармандыгы маанилүү долбоорду аткаруудан куру...
— Өмүрбек Чиркешович, Кытайдан Кыргызстан аркылуу Өзбекстанга өтүүчү темир жолду куруу идеясы качан пайда болгон?
1998-жылы бир топ депутаттар менен мен Лондонго иш сапар менен барып калдым. Анда ал жерде Кыргызстандын элчиси болуп Роза Исаковна иштеп жаткан. Ал бизди – депуттарды «Өзбекстандан Кыргызстан аркылуу Кытайга өтүүчү темир жол курганга кызыккан бир лорд бар, ошону менен жолугуп көргүлө» деп калды. Мен ал лорд менен жолуктум. Ал ошол «ТРАСЕКА» идеясын айтты. Кыргызстан аркылуу өткөн темир жолду курганга кызыкдар экенин, анда чоң инвестиция тартканга мүмкүндүк бар экенин, ошол максатта Роза Исаковна менен сүйлөшүп, Кыргызстанга келгени жатканын, «Лондонго кыргыз депутаттары келиптир» деп угуп, биз менен ошол идеяны талкуулагысы келгенин айтып, биз менен жолукту. Мен ал темир жол курула турганын ошондо, 1998-жылы биринчи жолу уктум. Ага чейин биз «Түндүк менен Түштүктү байланыштырган Нарын аркылуу өтүүчү темир жол курулуш керек» деген ойду айтып жүрчү элек. Кытайга темир жол куруш керектигин ошондо биринчи жолу уктум. Биз Кыргызстанга кайтып келгенден көп өтпөй эле ал лорд бир топ жолдоштору менен Кыргызстанга келип, Кыргыз Өкмөтүнүн өкүлдөрү менен жолугуп, ошол идеяларды талкуулаптыр. Кетээринде мага да жолугуп, сүйлөштүк. Ошондо ал мага айтты: «Өкмөтүңөр бул боюнча бир пикирге келише элек экен, түшүнүктөрү деле тайкы окшойт, бул абдан маанилуу долбоор. Эгер, Кыргызстан «темир жолду курабыз» деп калса, биз инвестиция таап, өзүбүз курабыз. Силер коңшуларды тартпагыла, андан көрө европалыктар курса, Кыргызстандын кызыкчылыгы көбүрөөк корголот» деген ойду айтып кетишкен. Мен жана айткандай, мурун «Түндүк менен Түштүктү бириктирген темир жол куруу керек» деген идеяны айтып жүрсөм да, бул идея мени абдан кызыктырды. «Кантип ошол идеяны Жалал-Абад менен Бишкекти, Жалал-Абад менен Кытайды бириктирүүчү темир жолду айкалыштырса болот» деп кызыгып калдым. «Эл аралык коомчулук кургандан кийин, жолдун жарымы Кытайга кеткен жол менен курулуп калат экен, калган болугу Нарындан Балыкчыга чейин жол тартсак, Түндүк-Түштүк темир жолу бүтүп калат экен» деп абдан кызыктым. Бирок, Өкмөттөн сурасам, ал кезде кырдаал кызыктай болгон экен. Өзбекстанга жан тарткан күчтөр темир жолдун маршрутун Кашкар-Эркечтам-Ош аркылуу Өзбекстанга өтүп кете турган вариантын тандап, ошону өткөргөнгө аракет кылып жатышыптыр. Казак тарап Торугарт-Балыкчы-Бишкек аркылуу Казакстанга өтүп кете турган жолду талашып жатышыптыр. Эки чоң өлкөнүн ортосунда биздин президент Акаев анысына да «жок» дей албай, мунусуна да «жок» дей албай, ортодо чайналып, кыйналып жатыптыр. Ошол себептен бир чечим кабыл алынбай жатыптыр. Ошон үчүн Англиядан келген делегация «Өкмөтүңөр өз кызыкчылыгын так билбейт экен, кайсыл маршрут Кыргызстанга так керек экенин айта алган жок. Ой-пикир болбогондон кийин чечим жок. Балким, даяр болгондо кайра келебиз» деп кетишкен эле. Акаев, Өкмөт бир чечимге келе алышпай, «бизге бул вариант керек» деп так кесе айта албай, эки варианттын кайсынысын тандай албай жүрүшүптүр. Башка варианттары жок экен. Анан мен Түндүк-Түштүк жолун Өзбекстандан Кыргызстан аркылуу Кытайга өтүүчү жол менен байлап, ошол кошо бүтсүн деген идеяга келдим да, «ошол идеяны кантип ишке ашырыш керек» деп, 2000-жылы Жогорку Кеңешке мыйзам долбоорун сунуш кылдым. Ал мыйзам «Кытайга чыгуу менен Балыкчы-Жалал-Абад-Торугарт темир жолун куруунун артыкчылыгы» деген мыйзам болду. Бул мыйзам долбоорун Жогорку Кеңештин мыйзам чыгаруу палатасы 2000-жылдын 29-декабрында кабыл алды. Президент Аскар Акаев 2001-жылы 5-февралда бул мыйзага кол койду. Мыйзамда мындай деп айтылган: «Кыргыз Республикасы өлкөнүн саясий жана социалдык-экономикалык өнүгүүсүндө өтө зор келечегин таанып, Кытайга чыгуу менен Балыкчы-Жалал-Абад-Торугарт темир жолун куруу долбооруна артыкчылык статусун берет. Экинчи статья, Өкмөт, мамлекеттик органдар жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары программаларды иштеп чыгууда жана өз ишинин негизги багыттарында Кытайга чыгуу менен, Балыкчы-Жалал-Абад-Торугарт темир жолун куруу долбоорунун артыкчылыгын эске алууга тийиш. Ал эми 3-статья боюнча, ушул жолду куруу учун инвестицияларды тартууда экономикалык шарт түзүү максатында Кыргызстан инвестиция алып келген инвесторлорго өзгөчө ыңгайлуу режим түзүп берет» деген принциптер болгон. Бул жерде эң негизги жобо 2-статья деп билем. Анткени, анда Кыргыз Өкмөтүнө жана жергиликтүү органдарга «бир гана маршрутту тандайсыңар, башка маршрут жөнүндө сөз болбошу керек. Бул маршрут Кыргызстандын кызыкчылыгына жооп берет» деп милдеттендиргенбиз. Мына ошондон кийин Түндүк-Түштүктү бириктире турган маршрут аныкталыш керек болгон. Тилекке каршы, 2002-жылы ошол кезде Транспорт жана жол министри Жантөрө Сатыбалдиев эле, ал «Торугарттан өтүп, тоолордун арасы менен Өзгөн аркылуу Ошко келе турган эң кыска жол» деп, 280 километр жолду сунуш кылышкан. Кытайлар да муну колдошкон. Бирок, бул бийик тоолор менен өтүп, Нарындын бир да ири айылдарына кирбейт, ага Балыкчы тараптан келген жолду кошо албайсың. Ал Кыргызстанга транзиттен түшкөн акчадан башка пайда алып келбеген, суверендүүлүгүбүздү бүтүндүгүбүздү бекемдегенге салым кошпогон маршрут болот. Көрдүңөрбү, мыйзам кабыл алынгандан бир жылдан кийин Өкмөт ошол маршрутту тандап, Кытайлар менен курууга макул болгон. Бирок, кийин ошол идея кайра-кайра көтөрүлүп отуруп, 2010-жылдан кийин Транспорт жана жол министри болуп, биздин партиянын өкүлү Калыкбек Султанов келди. Ошондо биздин фракция талап кылып отуруп, Нарындын калк жашаган жерлери аркылуу өткөн «Торугарт-Достук-Тогуз-Торо-Жалал-абад» деген, узундугу 430 километр болгон вариантты Өкмөттүн атынан сунуш кылдык. 2012-жылы кабыл алынган «Кыргызстандын Өнүгүү старатегиясына» да так ушул машрутту киргизгенге жетиштик. Ал программада «темир жолду курууга даярдык 2013-жылы башталып, 2018-жылы курулуш иши башталып калат» делет. Тилекке каршы, бул жолдун курулушу азырга чейин баштала элек.
— Эгерде, президент бекиткен «Өнүгүү стратегиясына» кирсе, Жогорку Кеңеш бекиткен Өкмөттүн иш-планына кирсе, эмне себептен темир жолдун курулушу башталбай калды?
— 2012-жылы Бишкекке Путин менен Рахмон келип калды. Ошондо эле Атамбаев «биз Кытайдан Эркечтам аркылу Тажикстанга өткөн темир жол курабыз» деп жарыялап жиберди. Ошол сөзүн ал кийинки жылы Кытайга барганда да, алардын жетекчилерине «Тажикстанга өткөн темир жолду колдоп бергиле» деп айтты. Сочидеги ОДКБ өлкөлөрүнүн жолугушуусунда дагы «ошол жолду курабыз» деген оюн кайра-кайра айтып туруп алды. Бул биз 2000-жылы кабыл алган мыйзамга, Кыргызстандын стратегиялык кызыкчылыгына, Президент өзү, Жогорку Кеңеш бекиткен мамлекеттик программаларга каршы болчу. Биз фракциянын атайын жыйынын өткөрүп, Транспорт жана жол министри Калыкбек Султановду чакырып, «сен Тажикстанга барып, Тажик өкмөтү менен Эркечтам аркылуу Тажикстанга жол курабыз» деп сүйлөшүп жатыптырсын, анын Кыргызстанга пайдасы жок, биринчиден, ал Кыргызстанга кирип эле, Карамыктан Тажикстанга кайып өтүп кетет. Экинчиси, Түндүк-Түштүктү бириктирбегенден кийин, ал стратегиялык кызыкчылыгыбызга жооп бербейт, биздин мамлекеттик программаларга жана мыйзамыбызга каршы келет, бул чыккынчылык, мындай болсо сен камаласын Калыкбек (!)» деп айтып, чечим чыгарганбыз. Атамбаев менен биздин биринчи карама-каршылыгыбыз ушул жерден башталган. Азыр көбү айтып жатышпайбы, «Текебаев менен Атамбаев 2016-жылы 31-августта Роза Исаковнага, Убактылуу Өкмөткү тийишип сүйлөгөндөн кийин каршы боло башташты» деп. Андай эмес. Биз көп маселелер боюнча мурунтан эле келишкиз позацияларды карманганбыз. Биринчиси, темир жолдун курулушу боюнча болду.
«Атамбаевдин алабармандыгы маанилүү долбоорду аткаруудан куру жалак калтырды»
— 2014-жылы Атамбаев экөөбүз ушул маселе боюнча жолуктук. Анда биз кер-мур айтышканга чейин бардык. Мен айттым: «Эркечтамга кирип, Карамыктан Тажикстанга чыгып кеткен жол курулса, ал Түндүк менен Түштүктү бириктирбесе, анын Кыргызстанга кандай кереги бар?.. Мындай мыйзам бар» деп мыйзамды көргөзсөм, «мен Балыкчыдан жол куруп, Жала-Абад-Өзгөн аркылуу Эркечтамга алып барып кошом» дейт ал. «Ал жолдун кимге кереги бар? Эмнеге Эркечтамга барыш керек ал жол?» деп сурадым мен. Ал айтат, «Кытайдан келген жолдун бир бөлүгү Тажикстанга кетет, бир бөлүгү Кыргызстанга түшүп келет» дейт. Ал айткан жол ошол кездеги акча боюнча 21 млрд. доллар кете турган долбоор болмок. «21 млрд. доллар кете турган чоң долбоор экен, буга инвестор келиш үчүн «канча тонна жүк өтөт, өзүн өзү актайбы» деп сурайт. Тажиктер ашып кетсе 1-2 млн. тонна Россиядан жүк алып өтөт, бул жол актабайт, ошон үчүн инвестор келбейт, эч ким акча бербейт. Экинчиден, бүгүн өзбектер темир жолду тосуп, Тажикстанга жүк өткөрбөй жатат. Бирок, эртең режим өзгөрсө, Тажикстан менен жолун ачып койсо, Россиядан келген жүктөр тоонун ичи менен келип отургандын ордуна, түз жол менен Өзбектан аркылуу дуу коет да, 3 эсе тез жана арзан жетет. Тажиктер бул жол менен жүрбөйт»,- дедим мен. Чын эле мына, Мирзиеев келди, темир жолдорду ачып, зуулдап поезддер өтүп жатат. Ошондо Путин менен Рахмон келип Атамбаевдын далысын таптап койсо, Атамбаев Каримов менен жеке мамилесинен улам, «Рахмонго жардам берем», «Бишкек-Балыкчы аркылуу Чоң-Алайга жол курам» деп, бул долбоорду аткаруудан куру жалак калдык. Атамбаевдин айткан идеясы тууралуу азыр эч ким ойлобойт дагы. Анткени, бул куру кыял эле эмес, зыяндуу кыял экенин элдин баары билет. Бирок, так ошондой окуя болгон.
«Атамбаев кылмыштуу шалаакылыкта күнөөлөнгөн»
— Биздин фракция парламенттик шайлоодон кийин, 2016-жылы январда дагы бул долбоордун аткарылышын Өкмөттөн уктук. Тилекке каршы, 2018-жылы курулушу бүтүшү керек болгон долбоордун техникалык-экономикалык негиздемелери да бүтө элек экен. Ошондо биз – фракция ошол жыйында «Атамбаевдин өзүм билемдиги, өлкөнүн кызыкчылыгын түшүнбөстүгү, анын ойлонулбаган чечимдери бул жолдун курулушун токтоткон» деп, Атамбаевге күнөөсүн коюп, чечим чыгарганбыз. Мен муну баса белгилегим келет. «Атамбаевдин алабармандыгы, ишти билбестиги, компетентсиздиги жана кылмыштуу шалаакылыгы» деп табылсын» деп, башкаруучу коалициянын мүчөсү болгон «Ата Мекен» фракциясы так ушундай чечим чыгарды. Биз бул маселени ар жыл сайын карап турдук, ар жыл сайын мыйзам аткарылышын көзөмөлдөп келдик. Азыр Өкмөт биз аныктаган маршрутту Кытай менен талашып келе жатат. Азыр дагы тилекке каршы, Өкмөт 3 маршртутту сунуш кылууда. Анын ичинен Кыргызстандын кызыкчылыгына бирөөсү гана жооп берет. Бул Торугарт-Достук-Тогуз-Торо-Жалал-абад маршруту. Мамлекет ушуга бекем туруш керек. Бул маршрут Торугарттан Бишкекке чейин келип, Бишкектен түштүк Казакстанга, Россиянын кээ бир региондоруна жүк ташыганга толук мүмкүндүк берет. Торугарттан Жалал-абад, Өзбекстанга кетип, бүт Фергана өрөөнү аркылуу Орто Азияга жана жакынкы Чыгышка жүк ташыганга мүмкүндүк берет. Эң негизгиси, Түндүк менен Түштүктү бириктирип, өлкөнүн бүтүндүгүн, биримдигин бекемдей турган долбоор болот. Баасы – орто эсеп менен 5-6 млрд. доллар. Бирок, жакшылап эсептөө абзел. Анткени, ТЭЦтин курулушундай болуп, биз дагы алдатып калбагандай болушубуз керек.
— 5-6 миллиард доллар дагы чоң акча. «Ал акталабы» деп инвесторлор да чочуласа керек. Кандай акча таап курса болот?
— Биринчиден, Кытайдан Европага Россия аркылуу транссибирь контитенталдык темир жол менен жүк ташылат. Экинчиси, «экинчи евразиялык контитенталдык темир жол» деген жол Казакстан аркылуу өтүп, Россияга барып, андан ары Берлинге, Парижге кетет. Азыр Казакстанда Кытайдан Туркменстанга, Өзбекстанга, Россияга кете турган эки темир жол курулуп жатат. Жүк батпай, азыр 3-сүн курганга белсенип жатышат. Түркменстан дагы өзүнүн территориясы боюнча Казакстанга, Иранга, Афганистанга байланыштыра турган жолдорду, жалпысынан 1,5 миң чакырым жол курду. Өзбекстан менен Казакстан дагы 100дөгөн чакырым жолдорду куруп жатат. Мисалы, Өзбекстан, Ташкент менен Фергана өрөөнүнө Тажикстанга кирбей кете турган темир жолун курушту. Тажиктер Түндүк Тажикстан менен Түштүк Тажикстанды бириктирген, Өзбекстанга кирбей турган темир жолун курду. А Кыргызстан гана Түндүк-Түштүктү бириктирген жолду курмак турсун, акыркы 25 жылда 1 чакырым темир жол кура албады. Орто Азияда биз эле темир жол курганыбыз жок.
«Темир жол курулса, жылына 500 млн.доллардан 1 млрд.долларга чейин транзиттен акча табабыз»
— Бул темир жолду куруу көп мамлекеттер үчүн керек. Экономикалык эле эмес, саясий көз караштан дагы керек. Кытай өзүнөн чыкан жолдорду бир эле өлкөдөн өтпөстөн, бир нече өлкөлөр аркылуу өтүп (диверсификация), ар кандай вариаттарда болушун каалайт. Анын үстүнө бул жол жакынкы Чыгышка Перси булуңуна, Инд океанына кеткен кыска жол. Казакстандан келген жолго караганда миң чакырымга кыска. Ошондуктан, буга кызыккан инвесторлор сөзсүз чыгат. Бирок, менимче биз бул курулушту каржылоонун бир гана формасын тандап алышыбыз керек. Ал: концессияга берүү, инвестор келип, бул жолду курат, 10-15 жыл жолду эксплуатациялагандан кийин, Кыргызстанга 100 пайызын таштап кетет. Жол 100 пайыз Кыргызстандыкы болуш керек. Бул жол жүздөгөн, миңдеген жылдар бою Кыргызстанга пайда алып келе турган жол. Муну Атамбаев айткандай, Өзбекстан менен 50-50дон куруп, анан алар түбөлүк жарымына ээ болуп кала турган шартта курбашыбыз керек. Мен билем, Өкмөттүн сүйлөшүүлөрүнөн кабардар болуп турам. Концессия жолдору менен курганга дүйнөдө фирмалар, компаниялар табылат. Бүгүн Кытай тарап, Кыргыз тарап бул жолдун эномикалык мүмкүнчүлүктөрүн эсептегенде, өтө эле чоң цифраларды айтып отурушат. «Жылына 10-15 млн. тонна жүк өтөт, Кыргызстан транзиттен 250 млн. долларга чейин жылына акча алат» деген сөздөрдү айтып отурушат. Менин оюмча, башталышында ушундай болот, бирок кыска аралыкта бул көрсөткүч 30 млн. тоннага чейин чыгышы мүмкүн. Ошондо биз 500 млн. доллардан 1 млрд. долларга чейин акча алуу мүмкүнчүлүгүбүз болот. Анткени, ички Кытай (Синзянь автономиялык облусу жана анын айланалары) өнүгүп жатат. Ал жакка Жакынкы Чыгыштан жүк Орто Азия аркылуу өткөнү жакын жана тез. Кытай жүз миллиарддаган долларларды Кытайдын Бытыш бөлүгүнүн өсүшүнө жумшап отурат. Ал жерде Эркин экономикалык зоналар түшүп жатат. Кытайдын бул райондору өнүккөндө, алардан чыккан жана аларга керек товаралардын көлөмү да өсөт…
— Бул темир жол Кыргызстанга финансылык киреше гана алып келеби же, башка да мааниге ээби?
— Бул темир жолдун Кыргызстан үчүн мааниси абдан чоң. Биринчиден, Кыргызстанды коммуникациялык «тупиктен» чыгырат. Биздин ишкерелер дүйнөнүн төрт тарабына чыгууга мүмкүндүк алат.
Экинчиден, Кыргызстандын тышкы саясаты, тышкы соодо-экономикалык саясаты мурункудай Казакстан менен Россиядан гана көз каранды болбой калат. Кыргызстан саясий жана соода эркиндигин алып, реалдуу көз карандысыздыгын бекемдейт.
Үчүнчүдөн, Кыргызстандын түндүгү менен түштүгүн бириктирип, өлкөнүн бүтүндүгүн, биримдигин камсыз кылат.
Ошондуктан бул проектти ишке ашырууга Кыргызстандын президенти Сооронбай Жээнбеков, Кыргызстандын Өкмөтү, жалпы эле кыргыз коомчулугу болгон аракетин жумшаш керек.
(Маекти даярдоого жардам берген адвокат Таалайгул Токтакуновага ыраазычылык билдиребиз)
Соңку макалаБийликке көө сыйпаган Исхак Пирматов
Кийинки макалаТАЗА, КҮЧТҮҮ КАДР ӨЛКӨНҮН КЕЛЕЧЕГИ
АБАКТАГЫ АЙБАТ! Өмүрбек ТЕКЕБАЕВ: “Атамбаевдин ою башка экен, биздин жардамыбыз менен “Центерраны” кысып, соодалашкан окшойт”
Искендер Кадыркулов, “Түндүк электрдин” башкы директору: 10 айдын жыйынтыгы боюнча көрсөткүчтөр 100 пайыз болду
Асия Сасыкбаева, экс-депутат: «Атамбаевдин ар бир сөзү калп»
Пикир калтырыңыз Отменить ответ
Бүгүн сотто Текебаев прокурорго: «Эй Айбан, Былжырабай отур!»
СДПКнын активисттери, СДПКны чанып Сариев менен Бабановго кире качты…
Текебаев бийликтин күбөсү Модинди жарга такады. Бийликтин апыртмалары ачылганы калды (бүгүнкү...
Өмүрбек Текебаев президенттик шайлоого катышат…
«Жаман иттин аты Бөрүбасар»деген ушул тура…
ӨМҮРБЕК ТЕКЕБАЕВ: Сөзүң өлгөнчө өзүң өл дейт! Мен андай мүмкүнчүлүктү Атамбаевге...
Биздин күч — ачуу чындык!
Чындык.kg — маалымат агенттиги, чыгарылган материалдар үчүн жоопкер эмес. Материалдарды колдонууга уруксаат сайтка гиперссылка берүү шарты менен гана берилет.
Бишкек шаары, тел.: +996 553 414115,