el en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru myv ky ky ky ky ky kk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk ky ru ky ru ky ru ru ru ky ru ru ru ky ru ky ru ru ru ru ky bg ky ru ky ru ru ky ru ky ru ky ru ky ky ru tt ky ru ky ru ky ru ky ru ru ru ru ru ky ru av ru ru ru ky ru ky ru
"Агым", 02.04.10 - 14-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
Кошунаң кокуй болсо көчүрүп ий
Алыскы туугандан жакынкы кошуна артык эмес экен
1996- жылы Кыргызстан менен Өзбекстан ортосунда түбөлүк достук келишими түзүлгөн. Бирок 1999-жылы февралда Ислам Каримов радиого берген интервьюсунда "Акаев жылмайгандан башка эч нерсе билбейт" деп кыргыз коомчулугунун намысына тийген. Ошондо кыргыздын кээ бир депутаттары Өзбекстан менен кызматташтыкты чектөөнү жана өлкөнүн ар-намысын коргоо чараларын көрүүнү талап кылган.
Бирок 2005-жылдагы ыңкылап-тан кийин Ислам Каримов Кыргызстанга вагондоп гуманитардык жардам жөнөтүп, Курманбек Бакиевдин Ташкент сапары уюштурулган. Мындан эки тараптуу мамиле жөндөлөт деген үмүт пайда болгон эле. Тилекке каршы, мындан кийин деле Ташкент менен Бишкектин мамилеси жакшы болуп кеткен жок. Буга И.Каримовдун Анжиан окуясына Кыргызстан тарапты күнөөлөгөнү себеп болду окшойт. Ошондон бери эки өлкөнүн ортосунда маалымат согушу жүрүп келет. Серепчилер ага учурдагы коркунучтуу маселелердин эң курчу - суу-энергетика маселеси түрткү болуп жатканын айтышат. Ошондой эле тактала элек чегаралар чыр-чатактын өзөгү болууда. Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолун куруу боюнча келишпестиктер, ошол эле багыттагы автожолду курууда Ташкенттин дымагынын ишке ашпай калышы да эки тараптын ортосундагы мамиленин муздашына алып келди дешет байкоочулар.
Өзбекстан - чөлкөмдөгү калкы эң көп өлкө. Айыл чарбасында сууну көп талап кылган пахта эгилет. Көпчүлүк талдоочулар советтик бийликти Өзбекстандагы пахта өсүрүүнүн чен-өлчөмсүз көбөйтүшүп, эсепсиз сугаруу ыкмаларын колдонушу Арал деңизинин соолушуна алып келген деп күнөөлөйт. Учурда Ташкенттин сунушу боюнча масштабдуу гидроэнергетикалык долбоорлорду курууда катуу техникалык талаптар коюлуп, долбоорду ишке ашыруудан мурда эларалык адистер тарабынан аларды экспертизадан өткөрүүсү керек. Адатта Өзбекстан Тажикстан менен Кыргызстанга сатуучу табигый газды кысым көрсөтүүчү курал катары колдонуп, өз кызыкчылыктарын каалагандай коргоп келген. Жакында буларга Казакстан да кошулду.
ГЭСтин курулушуна Ташкент эмне себептен каршы чыгууда? Чын эле Камбар-Ата-1 ГЭСи Нарын дарыясынын суусун шимирип алып, өзбектин пахта, күрүчүнө суу жетпей калабы? Ырас, ГЭСтин чөйчөгүнө суу толтуруу үчүн кайсы бир көлөмдө суу алынат. Белгилүү болгондой Камбар-Ата-1дин чөйчөгүнө 4 млрд. куб метрден ашык суу батат. Бирок Ташкентти бул маселе эмес, Камбар-Атанын ишке кириши менен Кыргызстандын Токтогул суу сактагычындагы сууну каалаган режимде иштете алуу мүмкүнчүлүгүнөн ажырашы, региондогу суу-энергетикалык саясатка Россиянын аралашуусу жана келечекте көгүлтүр отуну менен Кыргызстанды каалагандай калчап тура албай калышы жанын кашайтууда.
Өзбектер өз президентинен коркушат
Өзбекстандын президенти Ислам Каримов 1938-жылы 30-январда Самаркандда туулган. Биртоп парткызматтарды аркалап жүрүп, 1989-жылы СССР Жогорку Советине депутат болуп шайланып, СССР жоюлган соң Өзбек ССРинин Жогорку Советинин сессиясында президент болуп бекийт. 1991-жылдын 29-декабрында Өзбекстанда жалпы элдик шайлоо болуп, Каримов альтернативдик негизде дагы бир жолу президент болуп шайланган. 1995-жылы 26-мартта жалпы элдик референдумдун жыйынтыгы менен өзүнүн президенттигин 2000-жылга чейин узарткан. 2000-жылдын 9-январында кайрадан альтернативдик шайлоодо жеңип чыккан. Ошондон ушул күнгө чейин Ислам Каримов өлкө ичинде үстөмдүгүн көрсөтүп, өзү каалагандай саясат жүргүзүп келе жатат.
"Каримов өзүнүн ишмердүү-лүгүн сындап, баш көтөрө баштагандарга катуу жаза колдонуп, куугунтукка алып же темир торго тыгып кутулат" дейт көпчүлүк талдоочулар. Өзбекстанда саясатчылар эле эмес, массалык маалымат каражаттары да бийлик көзүн карап, Каримовдун каарынан коркуп, айтканынан чыга албай келишет. Ошондуктан өзбек атуулдары акыйкатты жерден эмес, асмандан да издегенден үмүтүн үзүп коюшкан. Эл арасында "Советтик цензурага караганда басма сөздү И.Каримов көбүрөөк көзөмөл кылат" деген пикирлер айтылып келет. Ал жакта адам укугу тууралуу сөз кылуунун кажети жок дешет түрдүү укук коргоо уюмдары. Алардын айтымында, мурдагы СССР өлкөлөрү арасында Өзбекстан адам укугу кордолгон бирден бир өлкө болуп саналат. И.Каримов "башаламандыкка жол бербейм" деп 2005-жылы май айында Анжиян окуясында миңдеген өзбек атуулдарын кырдырып салганы белгилүү. Кезегинде буга эл аралык уюмдар жана дүйнөдөгү үлкөн өлкөлөр нааразы болуп, бул өлкөгө артын салышкан. Бирок кийинчерек өздөрүнүн кызыкчылыгынан улам кайра жакындашып кетти.
Уулдан артык кыздар жана бири кем дүйнө…
Өз өлкөсүнө темирдей тартип орноткон И.Каримовдун Татьяна деген татынакай жубайы, Гүлнара, Лола аттуу кыздары бар. Тагдыр ага уул бербептир. Бирок барга шүгүр деген И.Каримов өз кыздарынан жана күйөө балдарынан мураскор таптоо менен алек. Биринчи кызы Гүлнаранын жашоосу атасыныкына окшоп саясат менен тыгыз (ал саясат таануу илиминин доктору) байланыштуу. Учурда ал Өзбекстандын БУУдагы жана Женева шаарындагы бир катар эл аралык уюмдардагы туруктуу өкүлү. Ошол эле учурда Өзбекстан тышкы иштер министринин (маданият жана гуманитардык иштер боюнча) орунбасары. Гүлнара айым бул иштерден башка дагы (өз демилгеси менен түзгөн) "Өзбекстандын маданият жана искусство форуму" фондунун жетекчиси. Бул фонд ЮНЕСКО менен тыгыз кызматташып иш алпарат. Аталган фонддун Москвада, Пекинде, Токиодо, жана Парижде расмий өкүлчүлүктөрү иштейт. Фонд төрт жыл ичинде миңге жакын ар кандай долбоорлорду иш жүзүнө ашырган.
Кичүү кызы Лола элге көп деле белгилүү эмес. Гарвард университетин бүтүргөн жаш бизнесмен Тимур Тиллаевге турмушка чыгып күйөөсүнүн фамилиясына өткөн. Ал Өзбекстандагы жетимдерге жардамдашкан "Сен жалгыз эмессиң" аттуу соопчулук фондду жетектейт. Үстүбүздөгү жылдын башынан тартып ал Өзбекстандын ЮНЕСКОдогу штаб-квартирасынын өкүлү. Парижде жашайт.
Гүлнара Америкада окуп жүргөн кезинде Афганистандан Америкага көчүп барып отурукташып калган этникалык өзбек жигит менен жылдызы келишип, үй-бүлө куруп бир уул, бир кыздуу болгон. Президентке күйөө бала болгонго чейин "Кока-кола" фирмасында иштеген Мансур Максудду кайната Каримов бул компаниянын Өзбекстандагы филиалынынын башчылыгына дайындайт. Он гүлү оптом ачылган күйөө бала биттин ичегесине кан куюп, анын үстүнө кайын журтунан кабат-кабат колдоолорду көрүп, аз убакыттын аралыгында өзбек базарынан башка суусундуктарды сүрүп чыгарып, "Кока-кола королуна" айланып, 80 млн. долларга жеткен байлык топтогон. Ошол эле учурда Өзбекстандын экономикасына 100 млн. доллардын тегерегинде пайда алып келген. Бирок Мансур менен Гүлнаранын бактысы президенттик тактан улам талкаланды дешет билгендер. Себеби Гүлнара болочок мураскер катары өзбек жараны менен турмуш курууга тийиш эле. Андыктан атасынын саясаты менен жакшынакай үй-бүлөсүн ыдыратып, экинчи ирет турмушка чыгууга туура келген.
Ата каалоосу менен аргасыз ажырашкан түгөйлөр сотко барышкан эмес. Бирок башкы күнөөкөрлөр келбей калганына карабай, сот өз ишин жүргүзүп, көп пайданы Мансур Максуд тарапка чечип берген. 80 млн. долларга ченелген байлыктын көп бөлүгү, Американын Нью-Джерси шаарындагы 2,5 млн. долларлык үй, "Лексус", "Мерседес" автомашиналары, Өзбекстандагы бири 1,5 млн., бири 3,2 млн. долларга бааланган эки ишканасы акчалай түрүндө Мансурга калды. Ага кошумча уулу Ислам Карим менен кызы Иманга болгон аталык укугу да сакталды. Эгер Өзбекстанда бир дагы сот президенттин кызы тууралуу өз алдынча чечим чыгара албасын эстесек, анда булар Гүлнаранын ишараты менен болгонун билебиз. Айымдын байлык талашпаганына, соттун чечимине баш ийгенине, балдарына тең укуктуу ата катары калтырганына караганда Мансур ал үчүн өмүр бою жүрөгүндө аздектеген инсан боюнча калды десек болот. Бирок Гүлнара айым ажырышкандан кийин бат эле Өзбекстандын тышкы иштер министри Садик Сафаевге турмушка узады.
Олигархтарды тазалоо мураскерге жол ачуубу?
Өзбек президенти Ислам Каримовдун өткөн жылдын декабрь айындагы "биздин өлкөдө олигархтар болбойт. Муну түшүнө электер болсо, эсине тутуп алышсын" деп айткан сөзүнөн кийин өлкөдө атагы да, байлыгы да ашып-ташыган адамдардын үстүнөн кара булут айланып, биртобу камакка алынып, дүнүйөсү конфискацияланып, бир даары чет жакка качууга мажбур болуп келет. Алардын арасында бизнеси менен дүйнөгө таанымал адамдар, банкирлер менен магнаттар, ири соода борборлордун ээлери да бар. Өзбек бийлиги өзүнүн бул кадамын мамлекеттик кызматтарда иштегендердин коррупцияга кириптер болуусун аныктоо десе, сырттагы көз карандысыз серепчилер башка бир версияларды айтып жүрөт. Алардын бири бул тазалоо президенттин бизнеске кызыгуусу күчөп бараткан кыздары үчүн атаандаш болгондорду тазалап, жол ачып берүү аракети делүүдө. Өзбекстандын маалымат майданындагы чектөөлөрдүн айынан ал жактан так маалымат алуу кыйын. Ошентсе да кээ бир саясый серепчилер мунун себебин экономикалык жактан дарамети начарлап бараткан Өзбекстан өз казынасында каражаттын капчыгы калыңдардын каражатын алуудан көрөт.
Жакында Өзбекстандын "Караван Базар" соода базарынын ээси Дмитрий Лим кошо иштешкен адамдары менен камакка алынган. Андан соң "Бекабад" цемент заводунун ээси Алик Нурутдинов да кармалган. Буга удаалаш ири бизнесмен, "Пахтакор" футбол клубунун ээси Барыт Рахимов темир тор артына түшүп, бул кабарды угары менен анын бир тууганы Бахтияр Рахимов өлкөдөн чыга качууга мажбур болгон. Аны менен кошо "Жамал-Банк" банкынын кожоюну Мухиддин Асамидинов, "Кызылкумцемент" заводунун кожоюну Ражабай Жуманазаров да качып чыгышкан. Бийликтегилер жалаң өзүнө караштуу ишмерлерди гана куугунтукка албастан, ишмердүүлүгүн башка мамлекетте алып барышкан өз атуулдарын да суракка алышканы маалым. Алардын экөө Швейцарияда жайгашкан "Зеромакс" компаниясынын ээлери экен.
Батыш серепчилеринин айтуусуна карганда, И.Каримов өзүнүн ордуна калтырып кете турган уулу жок болгондуктан, ишенген адамдары катары эки кызынын бирин, же башка бир себептен ишеничке ээ болгон жаш бирөөгө көңүл буруп, аны мураскер кылып, бул үчүн азыртан тажрыйбалуу жана таасирлүү, финансылык жактан көз карандысыз саясатчыларды бийликке тоскоолдук кылышын алдын алган аракеттер жүрүүдө.
Сөзүбүздүн акырында эмнеси болсо да кошуналар тынч болсун дейли. Эки өлкөнүн ортосунда таарыныч болсо да, асти душмандыктын бетин ары кылсын.
кыргыз тилиндеги гезит "Агым"
email • архив • редакция
"Биз Манасты тартууга даяр эмеспиз"
УКК сыры жучокко маалым
Карабеков эмнени сезе баштады?
Аркы жээк менен берки жээк
Эрте жаздагы курултайлар эмне берди?
Айыл чарбасы аңдан чыгабы?
"Колхоздук деңгээлден быйыл өтөбүз
"Акаев менен Кулов сүйлөшүп алган"
Орчундуу маселелерден орун таппаган маданият
Алыскы туугандан жакынкы кошуна артык эмес экен
"Биз Манасты тартууга даяр эмеспиз"
"…Сахнада чалынып жыгылмайынча ролум чыкпайт"
Атын аян берип койгон
"Европага чейин сойлоп барып, кайра жөө келгем"
Нотанын башы до эмес…
Белгилүү Шайлообек Дүйшеев жана белгисиз Искендер Жумабаев
"Апамды, бир туугандарымды тапканыма өкүндүм"
Ак көйнөк, кызыл көйнөк, жашыл көйнөк…