uk cs ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru it ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru
"Аалам", 24.02.09 - 11-бет: •
Маркумдун артында калгандар - үй-бүлөсү, жакындары канчалык кайгы тартып, азапка батып турбасын, акыркы сапарга узатуу аземин акыркы зыйнаты катары татыктуу өткөрүүгө далбас урат.
"Бишкек консенсус" экономикалык институту кыргызстандыктар жылына аш- той өткөрүүгө миллион доллардан ашык чыгымдаарын эсептеп чыгышыптыр.
Кыргыз элинин маркумду акыркы сапарга узатууда илгертен калыптанып калган, терең философиялуу каада- салты бар. Мезгил өткөн сайын турмуш ага өзүнүн өзгөртүүсүн, толуктоосун киргизип келатат. Азыр эч ким тээ баштагыдай чачын жасып алып, бетин тытып, долуланып ыйлоо шартын жасабайт. Кыргыздын эзелтеден калыптанып калган каадалары мезгилдин далай сыноосунан өттү. Алардын баарын эле азыр ашкере деп айыптап коюуга да болбостур.
Элибиздин кишинин көзү өткөндө жасалчу ырым- жырымдарын карап олтуруп, анын турмуштук чоң сабак, жардамы тие турган, жакынынан айрылган адамдын кайгысын жеңилдете турган жагдайларын баамдоого болот. Дүйнөдөн өткөн адамды жакындарына, үй- бүлөсүнө угузуунун өзүндө эле канчалык философия жатат. Өзгөчө айыл жерлеринде буга айрыкча маани беришет. "Баланча кайтыш болду" деп тарс эле айтып салуу анын артында калган жакындарына оор тиймек, ал түгүл бирди- жарымынын жүрөгү да токтоп калмак. Бир нече киши чогулуп келип, анын сөзгө чеберлери жай, шартка жараша жагдайларда кабар угузуу салты бардык элде эле кезиге бербейт. Боз үй тигүү, жесирин, кыз- кыркынын ичине олтургузуп, уулдарын сыртына тургузуу. Аялзаты кыйкырып, өзүнө гана күч келтирип ыйлай бербестен, кошокко салып, ал кишинин басып өткөн жолун, турмуштагы ордун баяндап берсе кара кийип олтургандарга кайгыны көтөргөнгө бир четинен жеңилирээк, экинчи четинен элге ал киши тууралуу маалымат да бере кетүү сыяктанат. Илгеркилер ошон үчүн "мен өлсөм кантип кошок кошот элең" деп тамаша- чыны көзү барда эле айтып калышчу тура. Билгенге кошокто көзү өткөн кишинин басып өткөн жолу, мүнөз- адеби ашык- кеми жок айтылып- тизмектелсе, ал өзүнчө бир дастандай туюлат эмеспи. Тилекке каршы антип кошок айткандар, ошого шык- таланты, дарамет- күчү барлар аз. Жалпыга тишелүү даяр саптарды жаттап айткандар кезигет.
Талаш- тартыш маселе - маркумду узатууга кеткен ыгым- чыгымдар тууралуу болуп жатат. Кыргыздар ыксыз ысырапкерчиликке барышат дешет баары. Айрыкча өлгөн жерде 2-3 мал союлат дегенди уккан чет өлкөлүктөр муну таптакыр түшүнө албашы мүмкүн. Бирок эмне үчүн маркумга мал союлуп,эл күтүлөт? Мындагы ысырапкерчилик көпкөндүктөнбү, куру намыска алдырууданбы же турмуш зарылдыгынанбы? Чыгымдын орду кантип толтурулат?- деген суроолорго да жооп издеп көрсө болот. Кыргыз баласы өзү көп бүлөлүү, урук- тууганы көп. Алыстан келгени бар, жакындан келгени бар. Алыс- жакын жол жүрүп келгендер, албетте, кандай кайгы болбосун, тамактанышы керек. Келгендерге картошка кууруп бермек белең. Мындайда тамактын ылайыктуусу эле -бешбармак. Этти сала сал да, камыр аралаштырып тарта бер. Ал эми ошончо кишиге жете турган эт үчүн мал союлбай койбойт. Ал эми бала-чакасы, куда- сөөгү, урук- тууганы көп кишилерге бир мал жетпей калышы да ыктымал. Андайда эки же андан ашык да мал союу керек болот. Сөөктү жерге жашыруу аземинин да өзүнө буюрган ырыскысы бар. Келген кишилер да куру келбей өз кошумчасын ала келет. Айылдагылардын, жакын туугандардын да өз- өзүнчө тиешелүү кошумчалары бар. Ошолордун баары чогулуп келгенде маркумдун үй- бүлөсүнө бир азыраак болсо да көмөгүн тийгизет . Балким, башка элдерде сөөктү коюуга келгендердин саны чектелүү болгондуктан, союлчу мал да, чыгым да чектелүү болушу мүмкүн.
Бүлөсү азыраак кишилер балким, чыгымын өздөрү эле чектеп алышар. Ыксыз ысырапка азыр алар деле барышпайт.
Акыркы сапарга узатуу аземиндеги кездеме, кийим- кече кошумчалар өзүнчө бир маселе болуп келет.Турмуш буга деле өзүнүн өзгөртүүсүн кийирип жатыптыр. Башка жерлердегиден айырмаланып, Нарын областы тарапта, Кочкор районунун Көк- Жар, Чолпон айылдарынын эли маркумга кездеме, кийим- кече алып баруу деген кааданы жоюп салышыптыр. Анын ордуна дасторконго сала турган таттуу, нан- токочторду көтөрүп келишет. Ылайыгы жок кийит алып келип, кайра эле ошого тете кийим- кече кийип кетүү деген ыксыз чыгым. Же ал кийим кийгенге ылайыктуу эмес, колдон- колго өткөн, ылайыксыз кийимдер. Таарынган киши да жок, түйшүк да азыраак. Экинчи бир жаңычылдык- айылдагы коңшулар сөөк койгон үйгө келип кеткени болбосо, эт- ашка катышпайт, көз көрсөтүп коюп кете берет экен. Тамак-ашка жакын туугандары, алыстан келгендер гана киргизилет.
Талас жергесинде маркумга килем- паластан бери жыйылып калганы мындайды укпаган- билбеген кишиге өөн эле көрүнөөрү бышык. Алып келген кошумчаларды жыйып, сактап, бөлүштүрүү жагы да түйшүк алып келгени канча.
Маркумду акыркы сапарга узатуунун каадасы жалпы элге тиешелүү болгондуктан, жер- жерлерде "биз кандай каада менен жашап жатабыз, турмушубузга оорчулук келген жокпу" деп практикалык жагынан да карап, ар бир аймактын эли өз жашоо- шартына ылайыктап, кабыл алган каадасы менен бөлүшсө да болоор эле. Кочкордун калкынын заманга жараша кийирип алган өзгөрүүлөрүн калгандар да, өз практикасына кийире баштаса, ашкере ысыраптан, ыгы жок чыгымдардан арылууга жардами тиер беле дейбиз
Аш-тойлорду өткөрүүгө сарптаган чектен тыш чыгымдар
Эксперттердин айтымында шаан-шөөкөттүү өткөрүлгөн маараке, салтанаттар кыргызстандыктардын капчыгын жукартууда.
Эксперттердин айтымында шаан-шөөкөттүү өткөрүлгөн маараке, салтанаттар кыргызстандыктардын капчыгын жукартууда.
Кыргызстандын изилдөө институту "үйлөнүү үлпөтү, аш-той же маркумду көмүү жана башка буга окшогон мааракелерди өткөрүүдөн үйбүлөлүк бюджет жабыркап жатат",- деген маалыматты жарыялагандан кийин жергиликтүү баяндамачылар мындай көрүнүштөр оңой-олтоң жоюла койбостугун айтышкан.
Кыргызстандын калкы мындай иш-чараларды өткөрүүгө жылына бир миллион долларга жакын чыгым тартышат. Бул көрсөткүч "Бишкек консенсус" экономикалык саясат институту жүргүзгөн изилдөөлөрдүн негизинде аныкталган.
"Жогорку өлчөмдөгү каражат өлкөнүн бир жылдык ички дүң продуктусунун үчтөн бир бөлүгүнө же анын тышкы карыздарынын жарымына барабар. Кантсе да, калкынын 40% кедейчиликтин чегинде жашаган же ар бир онунчу атуулу ырыстуу тамактана албаган өлкө жөнүндо сөз болуп жатат",- дейт изилдөө институту.
Изилдөөдө "ар бир улут үйлөнүү үлпөтттөрүн, аш-тойлорду өзгөчө марттык менен шаан-шөөкөттүү, ал эми маркумду көмүү, куран окутуу аземдерин татыктуу өткөрүүгө умтулушат. Бирок, акыркы учурларда бул каада-салттар чектен аша чаап, жөнөкөй адамдардын жашоосун азапка айлантып жатат",- деп айтылган.
"Бишкек консенсус"институтунун изилдөөчүлөрү бир миллион доллар өлчөмүндөгү чыгымды негизги улуттук төрт каада-салт - үйлөнүү той, маркумду акыркы сапарга узатуу, аш жана тушоо кесүү мааракелерин өткөрүүнүн негизинде гана аныкташкан.
Эксперттер салттуу майрамдарга чыгымдалган каражаттар экономикалык өнүгүүнү басаңдатып, калктын жашоо деңгээлин төмөндөтүп жатат деген чечимге келишкен.
Изилдөө институту каражаттын бир кыйла бөлүгүн экономикалык өнүгүүнүн көп жылдык базасын курууга зарыл инвестицияларга жумшоого болоорун белгилешип, өкмөттү бул акчаны жөндүү пайдаланууга чакырган.
Жергиликтүү комментаторлордун айтымында, кандай гана зарыл иш болбосун, баары бир тарыхый түрдө калыптанып калган мамилени өзгөртүү оңой болбойт. Шаан-шөөкөттүү салтанаттарды өткөрүү социалдык жагдайлардын кысымы менен шартталган. Адамдын бул жазылбаган эрежелерге дал келбөөсү туугандарынын андан четтеп, баш тартуусуна мажбур кылат.
Борбордук Азиядагы Америкалык университеттин социология кафедрасынын ага окутуучусу Мехригуль Аблезова Кыргызстан 1991-жылы эгемендүүлүктү алгандан кийин бул көрүнүштүн курчуганын түшүндүрөт. Базар экономикасына өтүү коомдо жаңы катмарлардын пайда болушуна түрткөн.
"Совет мезгилинде обу жок мактанчактык менен көйрөңдүккө жол берилген эмес, баардыгы бирдей болушкан. Бүгүн болсо, коомдогу ордун көрсөтүү үчүн салтанаттуу майрамдоолорду уюштуруп, чыныгы мүмкүнчүлүктөрүнөн аша чапкан чыгымдарга учурап жатышат", - дейт Аблезова.
Жакырчылыктын айынан көп адамдар аянычтуу акыбалга туш болушууда. Жөнөкөй мисал, бул каражаттын да, мүмкүнчүлүктүн да жоктугунан уул-кызын "эл катары" үйлөнтө албагандык. Урмат менен Зарина кыргыздын кадимки жаш үй бүлөсү. Алар үйлөнүү тоюнда он миң доллар чыгым тартышкан. Урматтын өзүнүн чакан иши болсо да, бул чыгымды төлөөгө анын мүмкүнчүлүгү жеткен эмес. Андыктан, чыгымдын көпчүлүк бөлүгүн анын ата-энеси жабышкан.
Улуттук каада-салт боюнча урук-туугандар аш-тойлорго өз салымдары, башкача айтканда, кошумчалары менен келишет. Бирок, көп сандаган туугандардан чогулган кошумча менен чыгымды төлөөгө мүмкүн эмес.
Акыркы жылдары өлкө элин жетиштүү камсыз кыла албагандыктан, урук-туугандардын арасында "алыш-бериш" күчөп, карым -катнаш бекемделген.
" Адамдар бири-биринен таяныч издеп, өз алдынча карым-катнаш түзө башташты. Мындай социалдык катнаш, биринчиден, каражат булагы, өз ара жардамдашуу, колдоо көрсөтүү болсо, ошол эле учурда "алыш-бериш" катышуусу үй бүлөлүк бюджетке залакасын тийгизип жатат",-дейт атын атабоону өтүнгөн журналист.
Анткен менен улуттук каада-салттарды бекем сактаган айыл жергелеринде бул көйгөйдү чечүүнүн жолун тапкан адамдар да бар.
"Эң башкысы, маркумду көмүү аземинде коротулган чыгымдарды азайтыш керек. Биздин айылда өлгөн адамга арналып мал союлбаса, маркумду акыркы сапарга татыктуу узатышпады, анын элесин сыйлашпады деген түшүнүк бар. Жада калса, кандай мал, канча өлчөмдө союлгандыгы да айтылат", - дейт Бишкек шаарына жакын жерде жайгашкан Кум-Арык айылынын тургуну Жаңыл. Анын айтымында көпчүлүк айылдаштары анын оюн туура көрүшсө да, эч кимисинин салтты бузууга дити барбайт.
Ошондой эле, өз ара сүйлөшүп, өлүктө бир гана мал союуга макулдашып алышкан айылдар да бар. Буга карабастан, чөйрөдө кысымга алуу күчтүү, ал эми өз алдынча кабыл алынган эрежелер көпкө сакталбасы белгилүү.
Кыргыздардын басымдуулугу мусулман болгонуна карабастан, дин кызматкерлеринин жупуну жашоону даңктаган ырастоолорун четке кагышат. "Шарият боюнча обу жок ысырапчылык күнөө болуп эсептелет. Биз элдин арасында бул жобону жайылтууга аракеттенебиз",- дейт Өмүрбек Жалиев, Карабалта мечитинин молдосу.
2006-жылы Кыргызстандын өкмөтү "мамлекеттик кызматкерлердин үй бүлөлүк мааракелерди өткөрүүсү боюнча" токтом кабыл алышкан. Кагаз жүзүндө болсо да, кызматкерлер арасында аша чапкан ысырапчылык, чарпылып-чачылууну токтотууга аракеттер каралган.
Аблезованын сунушу боюнча, кадырлуу коомдук ишмерлер жана дин кызматкерлеринин катышуусу менен жүргүзүлгөн кеңири иш-аракеттер адамдардын аң-сезимин өзгөртө алат. Бул демилге бир убакта калктын баардык катмарында жайылса өз колдоочуларын табат.