hu en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru ru uk ky ky ky ky ce ky ky ky ru ky tt ky ky ky ky tt ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky tt ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ru ky ru ky ru ru ky ru ru ru ky ru ky ru ru ru ky ky ru ky ky bg ky ky ru ky ru ky ru ru ky ru ky ky ru ky ky ru ru uk ru ky ru
"Фабула", 15.04.11 - 15-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
кармагандарды чымын ордуна көрбөй, сөгүнүп-сагынат.
Сыртка жетелеп чыгышты. Төмөн тарапта милийсанын машинелери батпайт. А кезде бирөөнү бирөө мылтык менен аткылаганы чанда болчу. Чээнден чыккан иш катары каралчу эмес беле. Райондук, шаардык милийса начальниктери, а турсун министрликтин килейген кызматкерлерине чейин котолойт. Машаевдин начальниги ишти айтып, кыскача рапорт берди. Начальниктер Машаевди чакыртып, биринен сала-бири "азаматсың!" дегенди айтып, колун кысышты. Аз мурун айдалып кете жаздаган жигит эми азаматтыгы артып турду. Андан көп өтпөй артына жазылган сөзү бар саатты дал министрдин өз колунан алган. Анан да погонуна бир жылдыз кошулду. Угроначальникке зам болду. Зам боло албай жүргөн төрт-беш капитан начальниктерге да, Машаевге да ичтеринен таарынып турушту… Ич күйдүлүк кай жерде куру экен?..
Үчүнчү жылдыз алгандан кийин Машаев отпускага чыкты. Айылына барды. Чоң муштум атасы жерге батпай сүйүнүп жатпайбы. Биринчиден, уулун аман-эсен, көргөнүнө сүйүнсө, экинчиден, бир маселеси бар экен. Козусун союп, эч кимди чакырбайт бүлө болуп тамак үстүндө айтты атасы:
- Уулум, бир ишке кириптер болуп турганда ырас келбедиңби. Мен карыганда милийсага суралып атам.
Атасы шашпай айтып берди. Көрсө, окуя мындай болгон экен. Бу киши колхоздун эгинин сугарат. Бир күнү бригадир келип, ала сугарасың деп айда сөкпөйбү. Ошондо бу киши ага кол салып жибере жаздап анан "Жигулисинин" капотуна бир муштаса, анысы чоң муштумга чыдабай, кадимкидей кабырылып калыптыр. "Сени соттотуп, түрмөдө чиритпесем элеби!" -деп ал түз эле участкалык милийсага барат. Ошондон бери бир айчалык өтүптүр, участковый каалаган убагында кабинетине чакырып, эзип жатыптыр.
- Же камабайт, же жайыма койбойт! -Атасы ушинтип бүтүрдү сөзүн.
- Ким деген неме ал участковуюңуз?
- Атын да жакшы билбейм. Келгени эки-үч айдай болду го, ширидей катып, тыржыйган кара неме. Адамча сүйлөшкөндү да билбейт көрүнөт. Улуубу, кичүүбү, карабай сөгөт. Эртең да кел деген…Же бирдеме үмтөтүп жатабы? Билбейм? Үмтөтсө берет элем бир-эки коюн.
- Эчтеке бербейбиз. Эртең чогуу барабыз.
Ушуну менен сөз бүттү. Эртеси кечке маал атасы экөө участковыйдын кабинетине киришти. Атасы айткандай капкара, ширидей каткан неме экен, капитан формасында. Көз карашы да адамга жагымсыз, түлкү көз караш экен. Экөө киргенде ошол көз караш менен тиктей, ороң этти Машаевге:
- Сага эмне керек?! Ким болосуң өзүң?!
- Киши болом! - Машаев да барк этти. -Эмне, көзүңө айбан көрүнүп турамбы?! Бу кишинин баласы болом.
Капитан көзүнүн чаарын чыгарды:
- Баласы болсоң эмне кылайын, ыя?! Чыгып кет!
- Ата, чыга туруңузчу.
Делдейген атасы сыртка чыкты үн-сөзсүз.
Машаев атасы чыгары менен капитанга жетти да кежигеден мыкчый кармады, күбө болчу эч ким жок эмеспи:
- Эй, эшек, сен эмне короңдойсуң?! Элге короңдосун деп ушул жерге отургузуптурбу, ыя?!
Капитан ордунан тура албай кыйкылдады. Машаев:
- Эй, мен да милийсамын, бирок кирген адам менен адамча сүйлөшөм,-деп мындай боло берди.
Капитан эмне деп акаарат айтаарын билбей, намыстанып, же тура калып кармаша кете албай, же жаман айта албай туттукту. Машаев милийсалык күбөлүгүн алып, капитандын бетине такады:
- Мына, күбөлүгүм. Катуу кетсем кечирип кой.
Капитан ошондо гана тилге келди:
- Минтип муунтканың болбойт да.
- Туура, болбойт. Бирок өзүң болтуруп жатпайсыңбы.
Капитан чочуп калыптыр, кепке келди. Машаевдин атасына аз-аз штраф салып, ишти токтотмой болду.
Машаев сыртка чыкканда атасы жанын коерго жер таппай, наркы-терки басып турган экен. Уулун көрө утурлады:
- Эмне болмок эле, экинчи сизди сурабайт.
Атасы "эмнеге" деп сураган жок, бир оор жүктөн кутулгандай жеңилдеп, кубанып алды.
- Ата,-деди Машаев жолдо күлүп,-мени тентексиң деп сабачу элеңиз, өзүңүз эмне тентектик кыласыз?
- Анан өзү жанды күйгүзүп жатпайбы,-деди атасы актангандай.
- Менин да жанымды кашайтышчу да,- Машаев атасын колтуктай үйгө келди.
Кыш күндөрү. Машаевдин алдында жети кишинин арызы жатат. Алардын ар башка күндөрү тумактарын, курткаларын чечип кетишкен. Жетөө тең бир көчөдөн алдырышкан. Түндөсү көчөдө келатканда баштан ары бир оор нерсе менен жеп, эси ооп, эсине келгенде караса - тумагы, курткасы жок.
УЛУУ ЭМИР ТИМУРДУН ИМПЕРИЯСЫ
Бул шаар Ихтияраддиндин убагында бекем жакшы курулган чеп шаар болсо да оңой эле согушсуз жеңилип берген. Шаар башчысы Маликөзүнүн бийлиги менен бүтүндөй Темирлангаөткөн.
Темирландын бул шаарды биринчи багынтканынын даөзүнчө себеби бар эле. Анткени Орто Азия менен Индияны бириктирген жалгыз соода жолу катары Герат эсептелинчү. Күрддөрдүн ханы Гияз-ад-Дин бийликте эле. Алөзүнүн Мавераннахр империясына баш ийгендигин билдиргенде Темирлан Гияз-ад-Динге ишенбей, аны Самарканга көчүрүп жиберет.
Ооганстандан баштап Азербайжанга чейин ич ара күчтүү бири-бири менен тирешкен беш мамлекет болгон. Алар суннит мусулмандары болгон күрддөр, шиит мусулмандары болгон сарбадарлар, жалайыр уруулары, Табриз менен Багдад шаарларын ээлеген түрк-монголдор жана арабдар менен перстер бириккен башында музаффарид турган Фарса башында тургандар бири-бири менен катуу тирешип турушкан.
Ушул күчтүү аймактардын ичинен биринчи болуп Темирлан көчмөн элдер болгон түрк-монголдорго - Табриз менен Багдадга жортуул жасайт. Бул эки шаар согушсуз эле багынып беришкен. Бирок Герат шаарынан чоң көтөрүлүш чыгат. Ал көтөрүлүштү күрддөрдүн ханы Гияз ад-Дин Самаркан шаарына тымызын жатып алып уюштурган эле. Темирландын баласы Мироншах барып көтөрүлүштү басат. Кырган адамдардын баштарын жыйнап мунара курат. Көтөрүлүштүн Самаркандан жашыруун уюштурулганын билгенден кийин Темирлан Гияз ад-Диндиөлтүртүп таштайт. Ошону менен күрддөрдүн 130 жылдык башкаруу династиясы үзүлүп, кийинки тарыхта аты такыр чыкпай калат.
Темирлан Герат шаарын талкалагандан кийин 1381-Тоок жылында Хорасангаөтөт. Хорасан ошол кезде эки негизги жана бир чакан аймактан турган. Биринчи негизги аймактын борбору Сабзавар шаары болуп, сарбадарлардын башында Али-Муайад 1364-1381-жылдары башкарып турган. Экинчи чоң аймак болуп Мазандаран эсептелип, ага Астрабад, Бистама, Дамгана жана Самнак аймактары таандык болуп, жалпы Вали эмирине (1360-1383) баш ийип турушкан. Ал эми Али-Бекке баш ийип турган Келат жана Тус үчүнчү чакан аймак болуп эсептелген. Али-Бек Темирландын аскери келгендеөз ыктыяры менен жеңилип берген, ошон үчүн ал башкаруучулук кызматын сактап калган.
Али-Муайад менен Валиөз ара араздашып турушкан эле. Темирлан басып киргенде Али-Муайад дароо эле Валиге каршы экендигин жар салып Темирланга кошулат. Ошону менен Али-Муайадөлөөрөлгүчөктү Темирланга жан дили менен кызматөтөп, 1386-Жолборс жылында каза болгон.
Улуу эмир Валинин аймактарын жеңип андан ары Азербайжандын түштүгүнө жылып кетет. Учурдан пайдаланып Астрабад, Бистама, Дамгана, Самнак шаарлары чептерди бекемдей баштаган. Темирлан кайра кайрылып ал шаарларды бүт талкалап жер менен жексен кылган.
Темирлан жортуулда жүргөндө бешинчи Тагай Шах Ака Беги деген кызы оорудан каза болуп, Самарканга шашылыш кайтып барат. Темирландын жоктугунан пайдаланып Вали, Али-Бек менен биригип Али-Муайаддын жерлерин тартып алышат. Темирландын армиясы кайра келгенде Али-Бек армиясын таштап, тоо арасындагы жашыруун чеби Келатка жашынат. Темирлан аскер жиберип Келатты талкалап, Али-Бекти тындым кылат. Ал эми ылдый жакта калган Валинин эки миңдей аскерин кирпичтен курулган бийик дубалга камап салганда алар ачкадан кырылып калат. Ошол аймактагы чоң дамбанын суусун керексиз кылып агыздырып таштаган. Вали менен Али-Бектин мындай чыккынчылык иштери үчүн ал аймактарда кыргын көп болгон. Мындай тарыхый окуяны Жакынкы Чыгышта көп кылымдарга чейин унутулбай, эл арасында көпкө дейре айтылып жүрдү.
Кармашуунун алгачкы эле күндөрүндө Вали колго түшпөй Азербайжанга качып кетет. Темирлан Мазандаранды толугу менен жеңгенден кийин Астрабад шаарына эки күндүк тойөткөрөт. Кайра Самаркан шаарына келе жатканда жолдон Кандагар шаарын багынтат. Ошентип, Темирландын мамлекети Самаркандан Хорасан, Герат, Сейстан жана Кандагарга чейин чоң аймакты ээлеген империяга айланат.
XIV кылымдын экинчи жарымында Ирандын эбегейсиз чоң аймактары Темирландын империясына таандык болот. Темирлан Ирандын аймактарын үч этап мененөзүнө каратып алган:
- биринчи этап 1386 -Жолборс жылынан баштап үч жылга созулган.
- экинчи этап 1392-Кой жылынан баштап беш жылды кучагына алган.
- үчүнчү этап 1399-Коён жылынан баштап жети жылга созулган.
Ошол убакта Азербайжанды султан Ахмет Жалайыр башкарып, мамлекеттин аймагы түштүгүндө Иран менен, батышында Армяндар, чыгышы Табар көлү (Каспий) менен чектелип турган. Темирлан Токтомушка каршы аскердик жүрүшүндө Табризди алгандан кийин Азербайжандын калган аймактары оңой жеңилип берген. Ошол жүрүштөрдүн биринде Ирандан качып келген Мазандарандын эмири Валини кармап алышып, башын алып салышкан.
Азербайжандын султаны Ахмед Жалайырөзүнүн жан айласын жакшы сактаган, амалкөй, арамзаа, митаам адам болгон. Темирлан Токтомушка каршы жортуул жасаганда ал Багдад шаарынаөтө качкан, кийин Иран толугу менен жеңилгенде айласыздан бат эле жеңилип берген.
Азербайжан толугу менен баш ийгенден кийин улуу эмир грузиндерге аскердик жортуулун баштайт. Ал кезде грузиндердин падышасы Баграт V каршылык көргөзгөн. Баграт V, Баграт IIIтүн неберелер династиясынан болгон. Чоң салгылашууда адегенде Темирлан көп жоокеринен айрылып, артка чегинген. Тифлисти курчап, шаар ичинде азык-түлүк түгөнгөндө чабуулгаөтөт. Шаар катуу каршылык көргөзөт.
кыргыз тилиндеги гезит "Форум"
email • архив • редакция
Беттешип бетке жешти, Кайра эле элдешип, эттен жешти
Таарыныч ызасына баткандар клубу
Максимдин хаккерлери дачадан эмес,"хатадан" кармалышты...
Жумабүбү Ыдышова, апрелде ок тийип, жабыркаган Абдрагим Бектуровдун апасы:
"Баламдын мындан аркы жашоосун элестете албайм…"
Алмазбек Баатырбеков, "Республика" фракциясынын депутаты:
"өлкөдө туруктуулук болуш үчүн коалиция тарабоосу зарыл"
Идрисова Роза, 1937-жылы Сталиндик репрессияга туш болгон Идрисов Аскардын кызы:
"Жыйырма жылдан бери барбаган кишим, какпаган эшигим калган жок"
Теңиртоолуктардын үч баскычтуу үмүтү…
"айрым мамлекеттик ооруканалды биротооло жабыш керек"
БҮЛҮНГӨН МАЗАР ДИН ЖАНА АГА
СОВЕТ БИЙЛИГИНИН УЧУРУНДАГЫ МАМИЛЕ
Кыргыз Республикасынын Маданият жана маалымат министрлигинин министри Шакиев Нурлан мырзага
Спорт - ден соолуктун булагы…