tt ru ru hbs_cyr ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky tt ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky tt ky ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru
Коомдук унаадан, базардан, иши кылып эл көп жерден чөнтөктү тазалап уурулар каргышка калып жүрөт. Арам акча менен жан багат, убалдан коркпойт деп какшап айтып келгенибиз менен буларды эч ким тыя албайт окшойт. Тескерисинче өнүгүп, "бизнесинин" тамыры бекем орноп келе жаткансыйт. Жоготууга мүмкүн болбосо да чөнтөкчүлөрдүн түрүн, алардан сактануунун сырын өздөштүрүү керек окшойт. Акыркы акчаңызды алдыруудан алыс болгуңуз келсе бул кеңештер сиз үчүн.
Биздин каарманыбыз Кадыр (чын аты ким экенин ким билсин) азыр 17 жашта. Уурулук өнөрүн үчүнчү классында баштаган. Окуусун таштап, турмушунун оордугун шылтоолоп ушул ишке берилип кеткенин айтат. Биз Кадыр менен маектешип отуруп чөнтөкчүлөрдүн сырын угуп, оозубуз ачылды. Анан да маектешимдин көздөрүнөн өкүнүү, уялуунун учкундары дегеле байкалбайт. Тескерисинче ушул жашоосуна ыраазыдай түрү бар.
- Кадыр, сыртыңан караганда татынакай жигит экенсиң. Сени эч ким чөнтөкчү деп ойлобосо керек?
- А эмне, чөнтөкчүнүн сөзсүз ырайы суук болуш керекпи? Мен тапкан акчамдын көбүн кийимге, чачы-башымды түзөөгө коротом. Анткени башкалардан айырмаланбай, элдин арасында билинбей жүрүшүм керек.
- Сыр болбосо бир күндө канча акча табасың?
- Ал адамдын капчыгында канча акча бар экенине жараша болот. Кээ биринде 500 сом, бирөөсүндө 5000 сом болуп калышы мүмкүн. Иши кылып ар кандай.
- Ошол акчанын баары өзүңдө калабы?
- Жо-ок, бизди крышовать этип жүргөн чоңдорубуз бар да. Алар өз долясын алышат. Андан кийин деле бизде жакшы акча калат. Милицияга эле түшүп калбасак, ишибиз жакшы жүрүшүп турса колуңду жоорутпай жакшы акча таап койсо болот.
- Капчыктын ичиндеги документтерди эмне кыласыңар?
- Ыргытып ийебиз. Же мындай чыкканда остановкага таштап кете беребиз. Уюлдук телефондорду биз менен иштеген бир бала чогултуп кетип сатып берет. Ал өз эмгегин алат. Капчыктын өзүн болсо сапатына карайбыз. Кымбат капчыктарды өзүбүз көтөрөбүз же тааныштарга сатып ийебиз.
- Силерди атайын окутуп үйрөтөт деп айтып жүрүшөт?
- Ал жагын айта албайм. Ал биздин айтылбай турган сыр.
- Ата-энең чөнтөкчү экениңди билишеби?
- Билбейт. Бир иним бар. Атам каза болуп калгандан кийин апам башкага турмушка чыккан. Күйөөсү (аны ата дегим да келбейт) мени сабап кордой бергенинен үйдөн чыгып кеткем. Ошондон бери бара элекмин. Өзүмө окшош балдар менен таанышып чогуу жашап калгам. Апам менен базардан жолугуп акча-тыйын берип турам.
- Апаң акчаны кайдан таап жатасың деп сурабайбы?
- Сурайт. Картон чыгарган фирмада иштеп жатам деп койгом. Дагы бир жолу такып сураганынан жүк ташуучумун дегем. Кымбат кийимимди көрүп ал деле шектенсе керек.
- Адал эмгек менен жан багып көрөйүн деген ой жокпу?
- Эже, чынын айтайынбы? Бир жолу колуңа көп акча бар капчык тийсе ошого тез көнүп кетет экенсиң. Бекер оокатка көнүп алып азыр оор жумуш жасагым келбейт. Досторум да өзүмдүн чөйрөмдөн. Баары чөнтөкчү.
Тинтимиш - башка чөнтөкчүлөрдүн арасында кадырлуусу. Анткени щипач болуш үчүн көп жолду басып өтүш керек. Дайыма бир кол менен иштейт. Сумканын, чөнтөктүн тереңдигине жараша колун билегине чейин салат да сөөмөйү жана ортону менен алып чыгат. Кээде өзү жалгыз иштесе, кээде эки же үч шериги менен иштейт. Чогуу иштегендеринин да жөнү бар. Кокус чөнтөкчү капчыгын алганы байкалып калса билдирбей беркисине берип анысы алып чыгып кетет. Тинтимиштер курмандыгы боло турган адамды ортосуна алат. Оң жагында да, сол жагында да чөнтөкчү. Капчык кимисине ылайыктуу болсо ошонусу илип кете берет.
Кучактагыч - коомдук унаада батпай жаткан түр көрсөтүп түртүмүш этип же болбосо эски таанышына окшоштуруп далыңыздан таптаса, демек чөнтөкчүнүн ушул түрүнө кабылдыңыз. Булардын дагы бир эффективдүү ыкмасы - кийимиңиздин бир жери булганып калганын айтып көңүлүңүздү алагды кылат. Сиз булганган жерди карап жатканда эки секундга жетпей капчыгыңызды бошотот.
Кескич - колунда лезвиянын кичинекей бөлүгү же учталган тыйын болот. Сумканы туш тарабынан жалжайтпай колу баткыдай кылып акырын тилет. Бул ыкманы деле "эми болбой калды го" дегенде колдонушат. Кокус алардын багына капчык ыңгайлуу жерде туруп калса, анда сумканы кесиштин деле кереги жок.
Адашкандар - астыңыздан эки адам чыгып адашып калганын айтып жол көрсөтүүнү суранса ушул топтогу чөнтөкчүлөр деп билиңиз. Бирөөсү картаны же гезитти жайып көрсөтүп жол сурайт. Экинчиси, болгон чөнтөгүңүздү шимшилеп аңтарып, ырыстуу буюмдарыңызды шыпырып алат.
Кассир- чөнтөкчүлөрдүн табылгасын тең бөлүштүрүп сактай турган адам. Иш учурунда чөнтөкчүнүн жанында жүрөт. Бир капчыкты алаары менен кассирге өткөрүп берип экинчи курмандыкты издеп жөнөйт. Кассир болсо баарынын акчасын чогултуп эсептеп, кимиси канча алаарын, канчасы үстүндө отурган чоңдорго кетээрин бөлүштүрөт. Акчанын дагы бир бөлүгү казынада сакталуу. Кокус бирөө кармалып калса акча берип чыгара койгонго же бирөө ооруп калса ошол акча жумшалат.
Психологдор чөнтөкчүлөргө жол ачып, курмандыгына айланып жатканыбызга өзүбүздү күнөөлөйт. Шалаакылыктын, кенебестиктин айынан сумканын оозун бекитпейбиз. Телефон менен сүйлөшүп алаксып жатып капчыкты унутуп коебуз. Айтор ушул сыяктуу маанилүү көз ирмемдер баарын чечип коет. Коомдук унаада, базарда, дүкөндө иши кылып көпчүлүктүн ичинде сак болууга мындай кеңештер берилет:
? Чөнтөкчүлөрдүн сезону айдын биринен баштап он бешине чейин созулат. Себеби, ушул убакта көбү бир айлык эмгегин алышат. Болгон акчаны капчыкка салып албай, керектүүсүн бөлүп алып, калганын сумканын түбүнө түшүрө катыңыз.
? Банкка барбасаңыз, кереги жок болсо документтерди үйгө калтыруу кажет. Ууру капчык менен косметичка салган нерсени ажыратып карап отурбайт. Колуна тийгенин алып баса берет.
? "Арткы чөнтөк менин чөнтөгүм" деген ураан булардын арасында күч. Андыктан арткы чөнтөккө акча же телефон салуу адатыңыз бар болсо токтотуңуз.
? Мүмкүнчүлүккө жараша чөнтөгү, сыдырмасы көп сумка көтөрүңүз. Ууру анын баарын башы айланып карап чыккыча аны байкабай эмне болуптурсуз.
? Телефонго самсаалак шуру, жип тагуунун кереги жок. Бул чөнтөкчүлөргө жардам бергенге барабар. Беркидей телефонго караганда жибинен тартып алган телефон эки эсе көп уурдалат.
? Коомдук унаага түшкөндө сумканы колтугуңузга же уялбай эле бооруңузга кысып алыңыз. Капчыкка балээнин баарын салбаңыз. Канчалык калың болуп томпоюп турса ошончолук уурунун көңүлүн өзүнө бурат.
? Саат беш менен сегиздин ортосу уурунун иш учуру. Бул маалда түртүшүп, жөөлөшүп кеткендер көп болот. Эгер сизди бирөө кайра-кайра жөөлөп жатса, демек анын ниети түз эмес экенин баамдаңыз.
? Кокус жолуңуздан топтошкон же ээрчишкен бирөө-жарым жол, дарек сураса билбейм деген бир сөз деп кутулганыңыз дурус.
Чөнтөкчүлөр ишке чыгаарда эч качан спирт ичимдигин ичпейт, баңгизат колдонбойт. Уурдоо учурунда эч ким менен сүйлөшпөйт. Колдон келсе паспорт, документтерди алышпайт. Анткени паспорту жоголгон адам милиция аркылуу таап алуу коркунучу жаралат. Болбой эле документтер илешип калса анда мындай чыгаары менен ыргытышат. Сырткы келбети жакшы болуш керек. Айрым чөнтөкчүлөр кычырап костюм-шым кийип алып иштешет.
Чөнтөкчүлөрдү үйрөтүүнүн кеңири жолу - банкадагы сууга самынды салып эки манжа менен алып чыгуу. Бул ыкма эскирип бараткансыйт. Азыр уурулар эки манжанын ортосуна май сүйкөп капчыкты чөнтөккө салып кайра алуу жолу менен үйрөнүшөт. Башында сыйгаланып түшүп кетип жүдөшсө, бара-бара такшалып чыга келишет. Азыр баары практика жүзүндө. Жаңы келген чөнтөкчү алгач адашкандардын тобу менен, андан кийин кучактагычтар менен жортуулга чыгат. Ийгиликтерге жетишкенден кийин гана тинтимиштер өз тобуна кошушу мүмкүн.