ky ru bg ru ky ru ru ru ky ky ky ky ky uk ky be tt hbs_cyr ky krc cv ky ky ky kk ky hbs_cyr ky de ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky en mn en ky ky tt es en es fr es ru ky ky ky mhr ky ru es et nb tr ja lt es fr tr en ru hbs_cyr ru ky ky ky tt cv ru ru ky ky mk kk kk el ru kk ru ru hbs_cyr hbs_cyr hbs_cyr fr en fr fr en fr en en sv fr de de fr fr fr sv en fr en ja fr de fr es nb fr de en en sv de de fr en fr it fr en
Дарегибиз: Кыргыз Республикасы Бишкек шаары Ж. Бөкөнбаев көч. 182
Экинчи, мезгилдүү басма сөздө, илимий-саясий чөйрөлөрдө, айрыкча, таалим-тарбия, билим берүүдө “баарлашуу” термин катары улам кеңири жана активдүү колдонула баштагандыгын байкоого болот. Бул аталган сөздүн термин катары өзүнө артылган жүктү (түшүнүктү)  көтөрүүгө толук мүмкүнчүлүгү бар экендигин тастыктайт. Айрым мисалдарды келтирели: “Научные общения” – “илимий баарлашуу” (проф. Э.Мамбетакунов), “диалог цивилизаций” – “цивилизациялардын баарлашуусу” (проф. Х.Исаев); “педагогическое общение” – “педагогикалык баарлашуу” (Ж.Чыманов), Борбордук Азия өлкөлөрүндөгү көп тилдүү жана көп маданияттуу билим берүү жөнүндө маалымат-усулдук жарчы болгон “Диалог” журналынын кыргыз тилиндеги басылышы “Баарлашуу” деп аталат. Журнал 2014-жылдан бери чыгат. Мындай факт-мисалдар аз эмес.
Соңку мезгилдерде жалпы билим берүүдө, адистерди даярдоодо жетишилген ийгиликтерге караганда кемчиликтер, мүчүлүштүктөр көп экендиги, таалим-тарбия берүүнүн сапаты төмөндөп кеткендиги көп айтылып, көп жазылып келет. Аларды жоюунун жол-жоболору тууралуу жеке инсандардан тартып, мамлекеттик деңгээлдердеги жыйындарда, иш-аракеттерде айтылып, айрым алгылыктуу сунуштар берилип, аларды аткарууга карата  алгылыктуу чаралар көрүлүп жаткандыгы да белгилүү. Ошол эле учурда билим берүүдөгү негизги көйгөйлөр толук чечилбей, тескерисинче, тереңдеп, көнүмүшкө, адатка айланган терс көрүнүштөр көбөйгөндөй болуп жатканын да танууга болбой калгандыгы тынчсыздандырат.
Таалим-тарбиянын сапатын жогорулатууну, биздин бекем ишенимибизде, билим берүүгө болгон жедеп калыптанып, көндүмгө айланган көз караш, мамилелерди заман талабына ылайык кайрадан карап чыгып, жаңылоодон баштоо зарылдай. Бир кылымдан ашкан билим берүү тажрыйбабызда педагогика илиминде, жалпы эле теориялык жана практикалык иш-аракеттерибизде “мугалим (окутуучу) – берүүчү”, ал эми “окуучу (студент) – алуучу” катары каралып, бүтүндөй агартуучулук-педагогдук ишмердүүлүк ушул түшүнүк, мамилеге негизделип келди. Мындай мамиле эң соңку мезгилге чейин өз жемишин берип, билим берүүгө коюлган максат-милдеттерди белгилүү даражада ишке ашырууга кызмат кылды. Бирок азыркы учурда “берүүчүгө” да, “алуучуга” да болгон талап өзгөрүп, эки тарапка тең өз ишмердүүлүктөрүнө жаңы максат, жаңы мазмун жана жаңы натыйжаларды алууга карата иштиктүү иш-аракеттерди көрүүгө артыкчылыктуу маани бериле баштады. Биздин оюбузча, мугалимдин да, окуучунун да ишмердүүлүктөрүнүн натыйжалуу болушунун башаты алардын ортосундагы алака-байланыштан, баарлашып-сүйлөшүүдөн башталып, анын жыйынтыгы менен каралып, бааланышы – азыркы билим берүүгө коюлуп жаткан өзөктүү талап.
Мындан улам биз өз кесиптештерибизге: “бардыгы баарлашуудан башталат”, “бардыгы баарлашуунун натыйжасы менен бааланат”, “бардыгы баарлашууга көз каранды” деген тезис-жоболорго көңүл буруп, өз ишмердүүлүктөрүндө эске алып, пайдалануусун каалар элек. Ошону менен бирге эле “баарлашуу” сөзүнө төмөнкүдөй маани-түшүнүктөрдүн камтылышын алгылыктуу деп билебиз:
-Баарлашуу – бул сүйлөшүүдөгү, пикир алышуудагы интерактивдүүлүк;
-Баарлашуу – бул ой бөлүшүү, бир нерсеге ээ болуу, үзүр көрүү;
-Баарлашуу – бул жандуу, эмоционалдуу жана максаттуу сүйлөшүү;
-Баарлашуу – бул белгилүү бир натыйжа алууга кызмат кылган процесс;
-Баарлашуу – бул билим берип, билим алуунун өзгөчө жана зарыл шарты;
-Баарлашуу – бул пайда, киреше, табылга, булак ж.б.
Жалпы эле таалим-тарбия процессинде, педагогика илими менен психология илимдеринде баарлашууга чоң маани берилип, билим берүүдөгү баарлашуунун орду менен ролу тууралуу дайыма белгиленип келет. Мында, негизинен, басым мугалимдин, педагогдун баарлаша алуу жөндөм-сапатына, ишмердүүлүгүнө көңүл бурулуп, аларды типтештирүүгө, бөлүштүрүүгө карата кызыктуу жана эске алууга арзыган аракеттер арбын.
Төмөндө чет өлкөлүк жана орус педагогикасындагы педагогдордун баарлашуу ишмердүүлүктөрү боюнча талдоолордун, бөлүштүрүүлөрдүн айрым маалыматтарын келтиребиз. Таанышып, ал боюнча тиешелүү тыянактарды чыгарууну жана практикада эске алууну сунуш кылабыз.
Педагогикалык баарлашуу жана анын практикалык мааниси
1.Нукура кесипкөйлүк менен бүтүндөй-педагогикалык ишмердүүлүгүн эң жогорку профессионалдык талаптарга негизделген баарлашуу. Мында баарлашуу билим алуу жана кесиптик кызыкчылыктар менен эриш-аркак жүрөт.
2.Кызматташтыкка, жылуу мамилеге негизделген баарлашуу. Мында мугалим менен окуучу бир максатка биригишет. Педагог насаатчы, жашы улуу жолдош жана биргелешкен окуу ишмердүүлүгүнүн катышуучусу болот. Ошол эле учурда теңаталыкка, теңтуш болууга жол берилбейт. Бул айрыкча жаш педагогдорго тиешелүү.
3.Аралыкта, өз ордун сактоого негизделген баарлашуу. Бул практикада өтө кеңири тараган. Мында мугалим менен окуучунун өз ара алакасында белгилүү аралык сакталат. Окутууда кадыр-барк, кесипкөйлүк, ал эми  тарбиялоодо жаш курак жана тажрыйба өзгөчө мааниге ээ болот.
4.Башкарууга, коркутууга негизделген башкаруу. Бул – баарлашуунун алгылыксыз жана негативдүү формасы. Окутуу процессин баарлашуунун көрсөтүлгөн формасында жүргүзгөн мугалим чыныгы педагог катары таанылбайт.
5.Жаш  мугалимдерге мүнөздүү болгон жасалма баарлашуу. Мында мугалим окуучуларга ашкере акылдуу, билимдүү көрүнүүгө  аракет кылат. Мындай баарлашуу жасалма болуп, окуучулар арасында мугалимге болгон сый-урмат, кадырлоо өтө төмөн болот.
Чет өлкөлүк окумуштуулардын классификациясы
а) Баарлашууну 7 моделге бөлүп көрсөтүшөт:
Модель I –  “Сократ”. Эмне үчүн Сократ деп аталат? Сократ – байыркы грек философу, педагог, б.з.ч. 419-399-жж., байыркы грек педагогикасынын негиздөөчүсү. Ал өз окуучуларын диалог курууга, талашып-тартышууга, логикалык ой-жүгүртүүгө үйрөткөн. Анын негизги методу логикалык ой жүгүртүүгө негизделген окутуунун суроо-жооп системасы болгон.
Мындай мугалимдер сабак учурунда талаш-тартышты, дискуссияны атайылап уюштуруп, аны багыттап, жөнгө салып турат. Алар окуу процессин жандуу жүргүзүп, индивидуалдуулукка, системанын бузулушуна, четтеп кетүүгө  жол беришет. Мында окуучулардын өз көз карашын коргоолору, өз пикирлерин далилдөөлөрү мааниге ээ болот. Алар ушул көндүмгө умтулушат.
Модель II – “Группалык дискуссиянын жетекчиси”. Бул топтогу мугалимдер үчүн эң негизгиси окуу-тарбия процессинде окуучулардын өз ара кызматташууларын жана макулдашууларын камсыз кылуу болуп саналат. Мугалим өзүнө жөндөп туруучулук милдетин алат. Ал үчүн дискуссиянын натыйжасына караганда демократиялык макулдашуулар, бир пикирге келүү маанилүү болуп саналат.
Модель III – “Мастер”. Мугалим окуучулар милдеттүү түрдө туурап, кайталоо үчүн үлгү катары көрүнүүгө аракет кылат. Мында окуучу мугалимди окуу процессинде гана эмес, жүрүм-турумунда, жалпы эле жашоо-турмушунда туурашы маанилүү.
Модель IV – “Генерал”. Мындай мугалимдер өзүн ар дайым жана бардыгы боюнча туура кылып жатам деп эсептеп, талапты катуу коюп, айткандарын угууга жана так аткарылышына жетишүүгө аракет кылышат. Алар үчүн окуучу армияга жаңы келген өспүрүм сыяктуу, берилген тапшырмаларды буйрук өңдүү милдеттүү түрдө аткарууга тийиш.
Модель V – “Менеджер”. Мындай мугалимдер окуучулардын өздүк демилгелерин, өз алдынча иштөөлөрүн кубаттап, колдойт. “Менеджерлер” берилген тапшырмаларды, алардын чечүү жолдорун ар бир окуучу менен талкуулоого умтулушат. Акыркы натыйжага жетүүгө катуу көзөмөл кылып, аны баалоого өзгөчө маани берет.
Модель VI – “Тренер”. Мындай мугалимдин сабагындагы окуучулар жеке, индивидуалдуу эмес, бир команданын мүчөсү, оюнчусу катары сезишет. Алар бир командада гана көп ийгиликтерге жетише аларына ишенишет. Мугалим команданын ишин шыктандыруучу катары иштеп, ал үчүн натыйжа, ийгилик, жеңиш өзгөчө мааниге ээ.
Модель VII “Гид”. Мындай мугалимдер “басып жүргөн” энциклопедияны элестетишет. Жыйынтыктуу, тыкан, баарын билет. Берилүүчү суроолор, алардын жообу белгилүү. Тиешелүү маалыматтарды толук билет. Эмоция жок, жасалмалуулук күчтүү. Ошондуктан баарлашуусу жансыз, супсак, жугуму жок.
1.“Педагог-магнитофон” – белгилүү бир илимий же окуу маалыматтарын механикалык түрдө билдирет, айтып берет. Окуучулардын кабыл алуусуна, кызыгуусуна, өздөштүрүп-түшүнүүлөрүнө көңүл бурбайт. Натыйжада мындай өтүлгөн сабактарда педагогикалык баарлашуу дээрлик болбойт.
2.“Педагог-скульптор” – мындай мугалимдер окуучуну “жаңы скульптураны жасоого” керек болгон чийки материал катары карашат. Ошондуктан алар окуучуларга өктөм мамиле кылышып, алардын субъект экендигин таанышпайт.
3.“Педагог-багбан” – бул типтеги мугалимдер өз окуучуларына мээримдүү мамиле кылышып, баарлашып-сүйлөшүүгө жагымдуу жагдай түзө алышат. Абдан камкор, ар бирине астейдил карашат. Ошол эле учурда окуучуларга үстүртөн, бийиктен, өзүн жогору коюп сабак өтөт.
4.“Педагог-толтургуч” (наполнитель) – булар окуучуларды бош идиш катары карашат. Окутуу-үйрөтүү процесси толугу менен ошол боштукту билим, билгичтик, ишеним менен толтурууга багытталат. Сабакта маалыматтык-иштиктүү баарлашуу үстөмдүк кылат. Ошол эле учурда окуучуларга бийиктен, жогортодон карайт.
5.“Педагог-жандыргыч” (факельщик) – бул типтеги мугалимдер өз ишине абдан берилген, окуучулардын билимге болгон кызыгууларын ойгото (жандыра) алган жөндөмдөргө ээ болушат. Ар түрдүү проблемаларды, тапшырмаларды, суроолорду окуучулар менен биримдикте чечүүгө, аткарууга аракет кылышат. Баарлашуу-сүйлөшүү эмоционалдуу, жандуу, өз ара сыйлашууда жүрөт. Мугалим менен окуучунун ортосунда өз ара сый жана ишенимдүү алака түзүлөт.
6.“Педагог-желмогуз” (цербер) – (“Церберь” (лат.) үч баштуу, жылан куйруктуу ит. Өтмө мааниси – өтө сак жана каардуу күзөтчү). Окуучуларды кыңк этпей баш ийдирген, айтканын айткандай аткарууну талап кылган, темирдей тартип орноткон, окуучулардын өз алдынча ойлонуусуна да жол бербеген, коркутуу аркылуу гана сабак өткөн мугалимдер.
7.“Педагог-мырза” (барин) – окуучуларга өтө жогортон мамиле кылып, аларга кайдыгер карап, окуучулар менен баарлашуудан баш тарткан, авторитардык үстөмдүктү орноткон мугалимдер.
8.“Педагог-компъютер” – берилген көрсөтмө-инструкцияларды, кызматтык милдеттерди, белгилүү бир катаал алгоритмди так сактап сабак өткөн мугалимдер. Булар окуучуга жеке мамиле кылганды билбейт, баарлашуу формалдуу жана ролдорду аткаруу менен жүргүзөт. Окуучудан окуу планы, инструкция эмнени белгилесе ошону аткарууну механикалык түрдө талап кылат. Сабакта жандуулук жок, көңүлсүз.
Диктатордук модель (Монблан) – окутуучу өзү окутуп жаткан студенттерден бөлүнгөн, билим дүйнөсүнө кирип, студенттерден жогору турат. Ал үчүн студенттер – болгону угуучулар массасы. Өз ара алака, карым-катнаш жок. Педагогдук функциясы маалыматты билдирүү менен чектелет. Кесепеттери: психологиялык контакт болбогондуктан студенттер абдан пассивдүү, жандуулук жок, көңүлсүз.
Контаксыз модель (“Кытай дубалы”) – психологиялык мазмуну боюнча жогоркуга жакын. Болгон айырмасы – окутуучу менен студенттин ортосунда аз да болсо байланыш бар. Бирок тараптар өз ара байланыш катнаш жасоого анча аракеттенишпейт. Окутуучу өзүнүн статусун бекем кармап, студенттер менен алака түзүүгө кызыкпайт. Кесепеттери:  студенттер менен байланыш өтө начар, алар окутуучуга кайдыгер карашат.
Иргеп мамиле кылуу модели (“Локатор”) – студенттерге иргеп, тандап мамиле жасайт. Окутуучу бүтүндөй аудиторияга көңүл буруп мамиле кылбастан, алардын белгилүү бир бөлүгүнө гана көңүл бурат. Айталы, таланттуу, мыкты окугандарга же тескерисинче, начар окугандарга айрыкча көңүл буруп, аларды жалпы аудиториянын көрсөткүчү катары карап, бүткүл коллективдин маанайын бузат. Натыйжада, жеке мамиле жасоо менен жалпы мамиле кылуу тартиби бузулат. Кесепеттери: окутуучу менен студенттердин ортосундагы алака, карым-катнаш болбойт.
Гипорефлекстик модель (“Тетеров каркакур”) – окутуучу өзү менен өзү сүйлөшкөндөй болуп, сүйлөөсү монолог түрүндө гана жүрөт. Угуучуларга эч кандай көңүл бурбай, өз сөзүн өзү гана уккандай таасир калтырат. Берилген суроолорго, репликаларга реакция болбойт. Студенттерге карата кызматташуу, эмоционалдуу мамилелер дээрлик жок. Кесепеттери:  окутуучу менен студенттин ортосунда эч кандай байланыш, алака болбойт. Сабак процессине (баарлашууга) катышып жаткан тараптар өз-өзүнчө бөлүнгөн абалда болот. Окутуучунун окуу-тарбиялык таасири өтө формалдуу болуп, билим жукпайт.
Гиперрефлекстик модель (“Гамлет”) ­– психологиялык жагынан жогорку моделдин карама-каршысы. Окутуучу студенттер менен өз ара аракеттенүүсүнүн билимдик мазмундук жагына көңүл бурбастан, анын айткандарын студенттер кандай кабыл алып жатканына маани берет. Ортодогу мамилени бузуп албоого, студенттерге жакшы көрүнүүгө аракет жасайт. Кесепеттери: окутуучунун бул мүнөз-мамилесин баамдаган студенттер сабак процессинде жана башка учурларда демилгени өз колдоруна  алышып, окутуучу алардын жетегинде калат.
Ийкемсиз модель (“Робот”) – окутуучу менен студенттин ортосундагы мамиле катаал программалашкан түрдө болот. Мында сабактын максаты менен милдеттери так сакталат, колдонгон ык-жолдор дидактикалык жактан туура тандалат, билдирүү логикалык жактан мыкты уюштурулат, фактылар аргументтүү, керектүү ымдоо-жамдоолор коштойт. Бирок окутуучу сабак процессиндеги сүйлөшүүнүн кырдаалдарынын өзгөрүшүн көрө билбейт. Сабактагы педагогикалык реалдуулук, студенттердин психикалык абалдары, курактык, этникалык өзгөчөлүктөрү, маанайлары ж.б. эске алынбайт, көңүл бурулбайт. Идеалдуу пландаштырылып, методикалык жактан мыкты жабдылган сабак мындай учурда  өз максатына жетпей, социалдык-психологиялык реалдуулукка баш ийип берет. Кесепеттери: педагогикалык кызматташтык бир тараптуу болуп, күтүлгөн натыйжа алынбайт, майнап чыкпайт.
Авторитардык модель (“Мен – өзүм”) – окуу-тарбия процесси толугу менен окутуучуга гана баш ийет. Ал – бардыгын башкарган, бардыгын тейлеген, бардыгын аткарган адам. Суроолорду өзү берип, жоопторду да өзү берет, өзү гана ойлонуп, өзү гана далилдерди келтирет. Аудитория менен болгон байланыш, карым-катнаш, өз ара алака болбойт. Окутуучунун бир тараптуу активдүүлүгү студенттердин өз алдынчалуулугун жокко чыгарып, алардын демилгелерин өчүрүп, айткандарды гана аткарууга мажбурлайт. Студенттердин билим алууга, таанып-билүүгө болгон активдүүлүгү дээрлик байкалбайт. Кесепеттери: студенттерде пассивдүүлүктү пайда кылып, демилгесиздикке алып келип, билим берүүнүн чыгармачыл мүнөзү мокоп, мотив, активдүүлүк жоголот.
Биргеликте активдүү аракеттенүү модели (“Союз”) – окутуучу студенттер менен дайыма баарлашып, алардын маалыматтарын көтөрүп, демилгелерин колдоп, аудиторияда болгон психологиялык өзгөрүү, кырдаалдарды дароо байкап, аларга жараша реакция жасайт. Окутуучулук, студенттик дистанцияларды бекем сактап, өз ара достук, түшүнүүчүлүк карым-катнашты, кызматташтыкты камсыз кылат. Натыйжалары:  билим берүү процесстеринде пайда болгон окуу, тарбия, уюштуруу иштери боюнча проблемалар биргеликте чыгармачылык менен  чечүү көндүмдөрү калыптанат. Бул модель педагогикада алда канча алгылыктуу, натыйжалуу модель катары таанылган.
Баарлашууга, айрыкча педагогикалык баарлашууга байланыштуу жалпы маселелерге  сомосунан токтолуп, айрым даяр материалдарды мисалга тарттык. Максат – сабак процессиндеги баарлашууга маани берип, ага көңүл бурдуруу болду. Ошондой эле, бул ары татаал, ары керектүү маселе боюнча Сиздин пикириңиздин өзгөчө мааниге ээ экендигин эске салгыбыз келди.
Жеңишбек Чыманов,  педагогика илимдеринин доктору, профессор
Баткен облусунун аймагындагы мамлекеттик тилдин абалы
Пассионар элита же куш төрөсү буудайык
Кыргыз тилин үйрөнүү үчүн видео сабактар
Кыргыз тилин жеңил үйрөнүү боюнча видео сабактар (EASY KYRGYZ LANGUAGE)