be ky el cs ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk kk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ru ru en
"Асман пресс", 25.09.08 - 9-бет: •
Курманбек Осмонов, Жогорку соттун экс-төрагасы:
"Менин кызматтан кетишим - саясий оюн болду"
- Курманбек Эргешович, коомчулук арасында сиздин кызматтан кетишиңиз туурасында ар кандай жагдайлар жаралганын коомчулук жакшы билет. Андан бери бир топ убакыт өттү, балким коомчулукка ачык айтчу учур келгендир…
- Менин кызматтан кетишимдин башкы себеби өз көз карашымды ачык айткандыгыма байланыштуу болду. Ошондой эле сот адилеттиги үчүн улуттук кеңешти ачык сындап койгондугума жана ошол учурдагы саясий бир жагдайларга байланыштуу. Анан өзү соттун төрагасы болсо гезиттерге ээн-эркин интервью берет деп күнөөлөштү. Эмне Жогорку Соттун төрагасынын маек берип, ачык оюн айтышына тыюу бар беле? "Президенттин соттор боюнча указдары конституцияга карама каршы келет, мыйзамсыз" деп парламенттин трибунасында ачык айттып, маек берип жатат деп Президентке жеткиришсе керек. Ушундай жагдайлардан улам президентке үч жолу "служебный записка" менен кирип, "Сиз ошол материалдарды окудуңуз беле?" деген өңүттөгү суроо узаткам. Муну түшүнүп жатсаңыздар керек. Президенттин айланасындагы адамдардын оюндары. Негизинен мага "Ак жол" аркылуу парламентке келип, спикер болуу сунушу дагы болгон эле. Бирок ал президентке жакын адамдардын деңгээлинде чечиле турган маселе эмес да. Кийин Медет Садыркулов дагы чакырып калды. Барсам "партиялык советтик органдарда иштедиңиз, тажрыйбаңыз чоң, "Ак жол" аркылуу парламентке келип, спикер болуп бериңиз. Реалдуу шансыңыз бар" деди. Мен "буга чейин дагы сунуштар болгон, ойлонуп көрөйүн" деп кетип калдым. Бир-эки жума өткөндөн кийин дагы чакырып, "чечтиңизби, эгер чечсеңиз жумуштан өз каалоом менен кетем деп жазып бериңиз" деди. "Мага андай "условия" койгонуңар тура эмес болуп калат. Эски Шайлоо Кодексинде да, жаңы Шайлоо Кодексинде дагы жазылып турбайбы, жогорку мамлекеттик кызматтарда иштеген адамдар шайлоо учурунда кандидаттыгын койсо өз ишин токтото турат деп. Чолпон Баекова деле өзүнүн ыйгарым укуктарын токтотуп, шайлоого барып жатат. Мен деле шайлоого бара турган болсом, анда эмне үчүн өз каалоом менен кызматтан кетишим керек? Мен шайлансам анан ээлеген кызматымды өткөрүп берем. Мыйзамдын талабы ушундай" дедим. Кыскасы саясий оюн болду.
Бул жерде бир мен эле мындай оюнга туш болгон жокмун да. Мени өкүндүргөнү мамлекеттик деңгээлдеги адамдардын ушундай ыплас карта оюндарын ойногондугу болду. Ошондой эле өзүм менен бирге иштеп келген, үзөңгүлөш соттордун менин аркамдан кол коюп, кетсин дегендерине абдан өкүндүм. Албетте, эгер мен өз кызыкчылыгымды ойлосом, парламентке деле барсам болмоктур. Бирок, "Моя страна", "Содружествону" бир "Ак жолго" бириктирип, саясий соодаланган депутаттык орундан менин ар намысым жогору тураарын айтып койгум келет.
- Мындай нерселерге биздин Конституциябыздын иштебей жаткандыгы жол берип жатат да. Башында эле ээрге кыйшык олтурду дегендей Конституциябыздын чабалдыгынан системдүү кризистерди алып келбедиби? Сизди президентке мыкты вариантта жазылган баш мыйзамды сунуштаган деп уктук элек.
- Соңку жылдарда Конституциябыз бир эмес үч жолу өзгөрдү. Ал кандай шартта, кандайча, кимдер тарабынан иштелип чыгып, кандайча кабыл алынганын көрдүк. Беш-он мүнөттүн ичинде кабыл алынган маанилүү нерсенин арты эмне болду? Акыркы эле, былтыркы жылдын октябрь айында референдум аркылуу кабыл алынган Конституциябыз боюнча Европа кеңешинин демократияга укук аркылуу деген комиссиянын (Венессиялык комиссиясы деп коет) атайын корутундусу бар. Ошол комиссиянын секратары Джоани Буккикио корутундуну баарыбызга официалдуу кат менен жөнөткөн. Эми аны окуп олтурсаң төбө чачың тик турат. "Бул латынамерикалык, европалык, азиялык, ал түгүл африкалык кээ бир мамлекеттердин конституцияларынын айрым элементтерин чогултуп, топтоп, президенттин гана ыйгарым укуктарын бекемдөөгө багыт алган конституция. Эгер бул жерде кетирилген орчундуу катачылыктар, кемчилдиктер жоюлбаса, анда Кыргызстанда эмки бийлик алмашуу дагы эволюциялык жол менен эмес, революциялык жол менен болот" дептир. Ал корутундунун кыргыз, орус, англис тилиндеги көчүрмөлөрү бар. Бул корутунду саналуу гана кишлердин дарегине келген. Аны коомчулукка да жарыялашкан жок. Мени кызматтан алып жатканда парламентте сүйлөп жатып, мыйзамды карабайсыңарбы деп, кези келгенде Венциялык комиссиянын корутундусун окудуңар беле, анда… десем эле Адахан Мадумаров тим эле ийне менен сайгандай болуп, "Курманбек Эргешович, аны коюңуз, анын тиешеси жок" деп чыйпылыктап кетти. Ошол Конституциянын долбоорлору түзүлүп жатканда да президентке кирип, "сизге жардам иретинде, мамлекеттик кызматкер катары, юрист катары бир долбоор жазып келип берейин, караңыз, ага демократиялык баалуулуктарды кошолу, Кыргызстан кайсыл геосаясий мейкиндикте жашайт, кимдер менен мамиле түзүп, кайсыл мамлекеттер менен иштешет, биздин континенталдык укуктук система, улуттук өзгөчөлүгүбүздүн бардыгын эске алып туруп бир долбоор түзүп келип берейин" деп, негиздеме справкасын кошо жаздым. Ошол долбоор боюнча үч бийлик бутагы: парламентке, өкмөткө, сотко, президентке дагы бийликтин ыйгарым укуктары, милдеттери бөлүштүрүлүп, парламентке болсо 90 депутат, жарымы партиялык тизме, жарымы бир мандаттуу округдан өтмөк. Демократия дагы өнүксүн, калгандары бир мандаттуу округдан шайлансын деген ой-тилек эле. Анткени, парламент бул өкүлчүлүк органы. Партияда жок, жөнөкөй жүргөн, региондордо, облустарда жашаган канча миллиондогон адамдар бар? Алар эмне үчүн өздөрүнүн өкүлүн көрсөтүшкө болбойт? Партияда жокторду эмнеге ойлогон жокпуз? Анан аталган варианты президентке алып барсам, "Рахмат, Курманбек Эргешович, мен муну кунт коюп окуйм" деди. Кийин А. Атамбаевге, Ф. Куловго дагы керектүү жерлерин алгыла деп бергенмин. Албетте, мен муну менен кыйратып конституция жазып койдум деп мактанган жокмун.
- Биз Кыргызстанды кайсы жагдайда албайлы мыйзамдуулуктун чегинен чыгуу процесинде болуп жатты дегенге кошуласызбы?
- Мыйзамдуулук чегинен чыгып баратат окшойбуз. Көмүскө интригалар күчөшү менен катар ички саясатыбызга тышкы факторлор дагы таасир этпей койбойт. Кыргызстандын абалы жакшы эмес.
- Сиз бийликке эмнеңиз менен жакпай калдым деп ойлойсуз?
- Мен эми ачык эле айтайын. Келечекте чоң постторго конкурент, талапкерлердин бири катары болушу мүмкүн деген божомолдор дагы себеп болуп калышы мүмкүн. Өзүмдүн көз караштарым, позицияларым айрым маселелер боюнча жакпай калса керек.
Март революциясында дагы эски парламент, жаңы парламент болуп тирешип жатканда И. Кадырбеков, А.Малиев, А. Таштанбеков, А. Мамбеталиева төртөө "революциялык комитеттин атынан келдик" деп келишти. Соттор бүт кетип калышкан. Алар "парламенттик шайлоону мыйзамсыз деп таап бересиң" деген ультиматум менен келишкен. Мен "силердин ультиматумуңардан коркпойм. Бардыгын мыйзамдуу караш керек" деп 35 соттун 33үн түнү менен чогултуп, кырдаалды жөнгө салуу үчүн бир гана негиз таптык. Ал "парламенттин мөөнөтү беш жыл, мөөнөтү депутат болуп катталып, мандат алган күндөн башталат, конституция боюнча. Ал эми эски парламенттин мөөнөтү бүтө элек. Алар 8-апрелде мандат алып, 14-апрелде ишке киришкен. Ошол ишке киришкенден тартып эсептелет. Жаңы парламентти эрте каттап койгон" деген негиз. Анан депутаттарды каттоо жөнүндөгү БШКнын токтомун жокко чыгарып бердик.
- Бул эми саясий чечим болгон да?
- Саясий чечим болгон. Мыйзам боюнча эки палата тең чечим кабыл алып, Бакиевди премьер-министр кылып дайындашты. Ал автоматтык түрдө президенттин милдетин аткаруучу болуп калды. Мөөнөтү келгенде, 3-4 күндөн кийин эле БШК тигилерди кайра каттады. Жаңы парламент деле эски парламент кабыл алган чечимдерди кайра кабыл алып берди. Ошону менен мыйзамдуу, легитимдүү болду. Парламент чечим кабыл алгандан кийин биздин аттуу-баштуу айрым адамдар Жогорку Соттун чечимин колдойм деп өзгөрүп чыга келишкен.
- Тандемге да сизди гарант болгон дешет го?..
- К. Бакиев өзү суранып, гарант болуп бериңиз деп кол жазманы көрсөттү. Мен юридикалык жагынан документ туура эмес түзүлгөндүгүн айтып, оңдоп келейин дедим. Эртеси келсем, Ч. Баекова "Курманбек Эргешович, Ө.Текебаевдин кабинетине келип кетпейсизби" деди. Мен оңдогончо эле баягы кагазга бардыгы кол коюп коюшуптур. Баарыбыз суранып жатабыз, биз деле гарант болдук дешкенинен, болуптур деп кол коюп бердим. Тандем деле өзүнчө бир сыноо болду көрүнөт. Баарын мезгил таразалайт эмеспи. Мына 70 депутаты менен "Ак жол" партиясы өтүп келди эле эмне болуп жатышат? Чындык үчүн чыркырап, көкүрөгүн каккылап жүргөн Мадумаровду эле алсак, спикер боло калып өз жүзүн көргөзүп албадыбы. Эл бийликке да,оппозицияга да ишенбей калды.
- Мындан аркы сиздин саясий кадамдарыңыз кандай болот. Кандайдыр бир партияга киресизби?
- Келечектеги планым шартка, кырдаалга байланыштуу болот.
- Саясий көз карашыңыз кимдер менен бирге?
- Кандай кырдаал, кандай бийлик болбосун эл менен биргемин.
- Коомдук парламенттин мыйзамдуулугу канчалык?
- Аны коомдук уюмдай кабыл алыш керек. Алар деле экономикалык, социалдык маселелерди көтөрүп чыга алышат. Мындай альтернативдүү, коомдук нерселердин болгону жакшы. Биз кичине элбиз. Саясий чөйрөбүз да чакан. Алар деле бул бийликтин талуу жерлерин билет. Мисалы, электр тармагындагы маселелерди аңкоо-жалкоо эле билбесе, сатылганын баары эле билет. "Энергетика тармагын башкарган кишиге президенттин дагы тиши өтпөйт" деп Т. Сариев айткандай эл деле көрөгөч. Николай Кравцов деген эксперт, энергетика тармагынын адиси элге түшүнүктүү тил менен, "бул зор техногендик катастрофага алып келет" деп коңгуроо кагып жатат. Жай ичи үнөмдөгөн электр энергиясы чындап келсе кышында бир күндүк керектөө. Үнөмдөсө башынан үнөмдөсө болмок.
- Азыр эмне менен алектенип жатасыз?
- Көбүнчө интернетке кирип, интернетти карайм, гезиттерди окуйм. О. Ибраимовдун китебин, Ү. Сыдыковдун "Өлчөсөм өмүр өрүшүн" деген көлөмдүү китеби чыгарыптыр, аны окудум. "48 законов власти" деген китепти мурда окудум эле, анын жаңы басылганын кайра карап чыктым. Үйдө бала бакыранын камы, кышка даярдануу дегендей.
- Саясатта досчулук жок дегенге кошуласызбы?
- Бул эми өзүнүн тар чөйрөсүн, кызыкчылыгын ойлогон адамдардын ойлогону. Жөнөкөй турмушта деле "порядочность" деген болот да. Тилекке каршы, аны колдонбой жүрөбүз.
- Менин душмандарымдан да көралбастарым көп.
- Азыркы кыргыз интеллигенсиясына кандай баа бересиз?
- Интеллигенция ишин, чыгармачылыгын экинчи орунга таштап, турмуштук, күнүмдүк нерселерге аралашып кетип жатышат дээр элем. Улуулары кичүүсүнө татыктуу тарбия берүү деген нерсе улам жоголуп бараткандай сезилет. Ушул тарбия жагынан өзүмдүн ата-энеме, чоң атама ыраазы болом. Атам райкомдун катчысы, исполкомдун төрагасы болгон. Согуштун катышуучусу. Өзүм чоң атамдын колунда өскөм. Айылдын турмушун жакшы билем. Чоң атам "Асты бирөөгө жамандык кылба" дечү.Анан астына өңөрүп, жайлоого чыкчубуз. Үйгө көп киши келип, кирген-чыккандын колуна суу куюп жатып, тажаганда чөөгүндү ыргытып "кечке эле суу куя беремби" десем, "батасы тиет" деп, көп акыл-насааттарын айтчу эле.
- Биринчи мугалимиңиз дагы эсиңизде болсо керек?
- Албетте, Губанова Евдокия Петровна деген эже 4-класска чейин окутту. Жөнөкөй, улгайып калган эже эле. Кийинки окуткан агай-эжелердин баары эсимде. Кээ бири азыр да бар. Айылга барганда учурашып, жамандык-жакшылыгына барып турам. Бул жакка келишсе да издеп келишет.
- Группалаштарыңыз кимдер эле?
- Азыркы Жогорку Сот Жаңыл Алиева, ошондой эле Жогорку Соттун мурдагы төрагасы Мамадияр Исабаевдер менен окуганмын. Генералдыкка чейин жетишкен группалаштарыбыз дагы бар. Биз башка факультеттерден алда канча өзгөчөлөнүп тураар элек. Анткени, ал учурда юрфакка стажы менен кабыл алчу. Мен беш жылга жакын стажы менен окууга өткөнмүн. Мектепти аяктагандан кийин эле барсам стажы жок деп юрфаккка кабыл албай коюшту. Анан тарых факультетине документимди тапшырып койдум. Бир күнү атамдын бир жолдошу, заврайоно Арыкпай Осмонов деген аяш атам жолугуп, таш ыргытсаң эле тарыхчынын башына тиет деп Политехке тапшыртып койду. Ал жерде мартка чейин окуп, көңүлүмө туура келбегенден кийин айылга барып, жумушчу жаштар кечки орто мектебинде орус тили мугалими, Кара-Кулжада улуу пионер вожатый болуп, кийин районодо иштедим. Аскерге районодогулар жибербей, суранып жатып Украинада аскердик милдетимди өтөп, ошол жактан партияга өттүм.