ru cs ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky myv ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ru ru en
Дифференцияланган окутуу методу жана окуучулардын жекече өзгөчөлүктөрү
Мектеп мугалимине коомчулук алдында өтө зор ишенич жана эч нерсе менен салыштырууга болбой турган жоопкерчилик ыйгарылгандыгы баарыга маалым. Анткени мугалим бардык байлыкты, бакытты түзүүчү, аны андан ары өркүндөтүүчү адамды тарбиялайт жана окутат.
Ошондуктан мугалим окуучуларга терең билимдин негиздерин тартуулоо менен аларда дүйнөгө болгон көз караштарды калыптандыруу, өз алдынча ой жүгүртүүсүн өстүрүүгө багыт берүү жана илимге болгон кызыгуусун ырааттуулук менен ачып баруучу адам.
Ал үчүн биринчиден, мугалимдин билим деңгээли учурдун талабына шайкеш келиши зарыл. Экинчиден, ал өз билгенин окуучуларга жеткире билип, илимдин көп тармактары менен тааныш болуусу, төртүнчүдөн, ал өз адистигин тынымсыз өркүндөтүп туруусу керек.
Ошентип, мугалимдин мугалимдик мүмкүнчүлүгү зор болууга тийиш. Мындай болбогон учурда мугалимге ыйгарылган ишенич акталбай калаары белгилүү.
Көрүнүктүү педагог В.А.Сухомлинский: "Ар бир эле адам мугалим боло албайт. Мугалим болгон адам жалаң гана нормалдуу, жөндөмдүү эмес, жөндөмү начар, ал турсун адепсиз жана деффектиси бар балдарды да окутууга жана тарбиялоо мүмкүнчүлүктүү адам болууга тийиш", - деп баса белгилеген. Ошондуктан, мугалимдин теориялык билиминин чындыгы иштин бир гана жагы. Демек, мугалимдин окуучулардын жекече кулк-мүнөзүнө, кабыл алуу жөндөмүнө, кызыгуусуна, физиологиясына жана психологиясына туура диагноз коюуга дараметтүү болуусу да чечүүчү факторлордун бири болуп саналат. Адатта, класстагы окуучулар кулк-мүнөзү, жөндөмү, эрки, адеби, аң-сезими, шыгы, кызыгуусу, кабылдоосу, физиологиясы жана психологиясы боюнча көп кырдуу болушу практикада далилденген көрүнүш. Бул жөнүндө улуу педагог А.Макаренко окутуу жана тарбия ишинде балдардын жекече өзгөчөлүктөрүн так эсепке алуунун маанисине олуттуу орун бөлүү менен класстагы окуучулар сырткы көрүнүшү боюнча канчалык бир типтүүлүккө ээ болбосун, алар тарбия үчүн ар кыл материал боло тургандыгын өтө таамай көрсөткөн.
Ошентип, окуучулардагы жекече көп кырдуу өзгөчөлүктөр окуу-тарбия ишин бир беткей ыкма менен жүргүзүүгө мүмкүндүк бербей, бул маселе агартуу системасында алпурушкан адамдарды абалтан бери ойлонтуп издентип келгени да педагогиканын тарыхынан белгилүү. Айрыкча советтик доордогу улуу педагогдор Н.К.Крупская, А.С.Макаренко жана В.Сухомлинскийдин өрнөктүү көөнөрбөс педагогикалык эмгектерине таянуу менен окутуунун дифференцияланган ыкмасы практикаланып, ал өзүнүн иште өтө ийкемдүүлүгүн көрсөтүп келүүдө.
Демек, дифференциялык окутуу методу бул ар бир окуучунун мүмкүнчүлүгүнө карата билим деңгээлин жогорулатуу боюнча жекече мамиле кылуунун, ага билимди жеткирүүнүн аны менен жекече иш алып баруунун жолу дегенди туюнтат.
Окутуунун бул ыкмасы өлкөбүздүн мектептерине кеңири жайылып, окуучуларга талаптагыдай билим жана тарбия тартуулоонун табылгыс каражатына айланды. Окутуунун бул ыкмасы өз шартына жараша чыгармачылык менен колдоно билген ондогон-жүздөгөн алдыңкы педагогдор иштеринде ири ийгиликтерди камсыз кылышууда.
Окутуунун аталган ыкмасы москвалык мугалимдердин 1972-жылдагы үндөөсүндө өтө баса белгиленип, ийкемдүүлүгү иш менен ырасталууда.
Кыскасы, окуучунун жекече физиологиялык жана психологиялык прогнозун кое албай туруп, дифференциялык окутууну ишке ашырууга дегеле болбойт. Эмесе, адегенде окуучунун жекече өзгөчөлүктөрүн кандай шарттарда толук өздөштүрүүгө боло тургандыгы, ал үчүн эмнелерди аткаруу керектиги жөнүндө азыноолак сөз кылып көрөлү.
Биринчиден, мурунку окуткан мугалими, эгер ал башталгыч класстан жогорку класска өткөн болсо - V класска же класс жетекчилери, жаштар уюмдары аркылуу, өздүк делосуна жазылган мүнөздөмөлөрү боюнча, ата-энеси, өзүнөн улуу агасы же эжеси аркылуу, үй шартын ата-энесинин маданий деңгээли менен таанышып чыгуу аркылуу, экинчиден, башталгыч класстарда "Ким болгум келет?", "Менин досум", "Мен эмнеге кызыгам?", "Эмгек деген эмне?" ж.б.у. сыяктуу темаларда аңгемелешүү жүргүзүү, суроо-жооп уюштуруу аркылуу, ал эми жогорку класстарда жогоркудай эркин темаларда дилбаяндарды жаздыруу, же ар кандай анкеталарды толтуртуу, суроо-жооп ирээтинде диспуттарды өткөрүү жолдору менен иш жүргүзсө, үзүрлүү болоору шексиз.
Үчүнчүдөн, мугалим ар бир окуучуну мектепте жана сыртта мүмкүн болушунча байкоого алуусу жана жекече аңгемелешүүгө көбүрөөк тартуусу зарыл.
Төртүнчүдөн, окуучунун деффектисин ата-энелери менен баарлашуу жана медициналык кароодон өткөрүү жолу менен үйрөнүп чыгууга болот. Кыскасы, мугалимдин убакыт менен эсептешпей көп эмгектенүүсү, аракетинен тыянак чыгара алуусу эң маанилүү.
Ошентип, окуучунун жекече өзгөчөлүгүн көрө билүү үчүн мугалимдин сезимталдыгы, сергек мамилеси, психологиялык дараметтүүлүгү талап этилет. Орустун көрүнүктүү окумуштуусу Каптерев: "Окууга көңүл бурбаган адамды окутуу түбү жок челекке суу куйган менен барабар", - деп айткан. Демек, мугалим сабакты адеп баштаганда эле окуучулардын көңүлүн сабакка бура алууга жетишсе, анда аны андан ары улантуусу жеңил болот.
Мугалим сабакты окутууда төмөнкү көндүм адатка айланган терс көрүнүштөрдөн оолак болууга тийиш:
1. Сабакты баштоодо адатка айланган журнал жоктоо, келбөө, кечигүү себептерин сураштыруу, көржеме алуу сыяктуу иштер убакытты үнөмдүү пайдаланууга кедерги болот жана окуучулардын активдүүлүгүн солгундатат.
2. Бир эле окуучуну көпкө дейре сурай берүү да окуучуларды тажатып, сабакка болгон ынтаасын бошоңдотот.
3. Мугалимдин сабакты өтүүдөгү шаблонго айланган бир түрдүү ыкмасы, кыймыл-аракети окуучулардын кызыгуусун начарлатат. Сабактын угумдуулугун да, жугумдуулугун да төмөндөтөт.
Окуучулардын билимин баалоо сабактын эки этабын камтууга тийиш. Өткөн сабак же үй тапшырмасы боюнча бааланып, баасы угузулуп, жыйынтык бааны жаңы сабак боюнча суроо аркылуу коюу, окуучунун сабактын бүтүндөй жүрүшү боюнча активдүүлүгүн арттырат.
Жаңы сабакты өтүү мезгилинде мугалим өтүлүүчү теманын максатын, турмуштук зарылдыгын алдын ала баса белгилөөсү өтө зор мааниге ээ. Ошондой эле, мугалимдин материалды өтө так, таамай фактылар менен жабдый алышы, өз ыгы менен колдоно билиши зарыл.
Окуучулардагы психологиялык өзгөчөлүктөрдү эске алуу менен үндүк тонду зарылдыгына жараша өзгөртө билүү, кептин тазалыгын сактоо, түшүнүктүүлүгүнө жетишүү - мугалимдин негизги милдети.
Ошондой эле, суралган окуучунун өз катасын башка окуучуларга оңдоткондон көрө, аларга тийиштүү жоболорду, теоремаларды, эрежелерди айттырып, катаны өзүнчө оңдотууга шарт түзүү окуучунун беделин кетирбейт, анын ынтаасын күчөтөт, активдүүлүгүн арттырат. Окутууну дифференциялоо негизинен 2 багытта жүргүзүлүшү мүмкүн.
Мунун 4 түрү белгилүү:
А) Окуучулардын жөндөм-дүүлүктөрү боюнча;
Б) Окуучулардын келечек кесибине долборлоо боюнча;
Окутуунун тышкы дифференцияланышы жекече өзгөчөлүктөрүнө карай атайы" топторду, класстарга, ал турсун атайын мектептерди түзүү жолу менен ишке ашырылат. Азыркы шартта мунун 2-3-4 түрү прогрессивдүү болуп эсептелет.
Ал эми окутуунун ички дифференцияланышы окуучулардын жекече өзгөчөлүктөрүн эсепке алуу менен мугалимдин класстын өзүндө топторго бөлүштүрүү жолу менен окутушу болуп эсептелет. Практика көрсөткөндөй, класстагы окуучуларды негизинен 3 топко бөлүштүргөн ыңгайлуу.
Мында күчтүү окуучулар, орто жана начар окуган окуучуларды топтоштуруу жана алар менен иш алып барышы мүнөздүү көрүнүш. Мындан тышкары жай кабыл алуучу, жай ойлонуучу категориядагы окуучулар кездешет. Кээ бир мугалимдер буларды начарлардын катарына ыйгарган учурлар кездешет. Мындай окуучуларга кошумча убакыт берип, анын активдүүлүгүн көтөрүү керек. Убакыттын узак сарпталышы үчүн анын баасын төмөндөтүүгө болбойт.
Дифференцияланган карточкаларды бөлүмдүк же жалпы кайталоолордо колдонуу бир топ ийгиликтүү болот. Эгерде топторго бөлүштүрүлгөн карточкаларды күндөлүк эле сабакта колдонсо, айрыкча орто жана начар окуган окуучулар өздөрүнүн карточкалык суроолору менен гана алек болушуп, тың окуучулардын жоопторунан пайдалана албай калышат.
Иштин эң жакшысы өткөн жана жаңы сабак боюнча бышыктоодо окуучунун деңгээлине жараша суроону карточкасыз эле өз учурунда оозеки түрүндө же окуу китеби боюнча көнүгүүлөрдү, теоремаларды, маселелерди туура бөлүштүрүп берүүгө жетишүүсү зарыл.
Класстагы окуучулардын топторго бөлүштүрүлүшү жөнүндө, ошол себептен суроолордун оңой, оор болуп берилиши жөнүндө мугалим окуучуларга эч убакта шек алдырбоого тийиш.
Бул ыкма менен орто жана начар окуучулардын минималдуу билимге ээ болушуна жетишүү менен күчтүү окуучуларды жалкоолонуп чектелүүсүнө жол бербей, алардын билимин андан ары ар тараптуу өркүндөшүнө шарт түзүп баруусу керек.
Мисалы, мугалимдин сабакты солгун темпте, окуу китебинин чегинен узабай өтүшү же күчтүү окуучуларга темага байланыштуу тереңдетилген татаал суроолорду берип, аларды ойлонууга аракеттендире албаса, же билет деп сурабай, андайларга кайдигер караса, андай күчтүү окуучулардын ал предметке болгон кызыгуусу, умтулуусу бошоңдойт, же тартипти бузуп, бейчеки иштерге алагды болууга өтө баштайт.
Ал эми тапшырманы карточка түрүндө топко бөлүп берүү, жемиштүү болоору шексиз.
Дифференциялык методдун эң эле артыкчылыгы мында окуучулар активдүү эмгектенишип, берилген суроону аткарууга мүмкүндүк алышат. Бул болсо өз кезегинде окуучуларга кандайдыр бир өзүнө канааттангандыкты, өзүнө ишенүүчүлүктү, кызыгууну, умтулууну, активдүүлүктү, чыгармачылык изденүүнү пайда кылат жана окууну андан ары улантууга түрткү берет.
Кыргыз тили жана адабияты мугалими, Кара-Көл шаары.