ky en en ru ky ky ky uk mk ru tt tt ky ky bg ky ru ru ky ru ky ru ru ky ru ru ru ba ru ru ru ky ru ba ru ky ba ru ru uk ru kk ru kk ba ru ru ru ky ky ky ru ky ru ky ru ky kk ru ru kk ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky uk uk uk ru ru ru ky ky ky mt ky ky ky ru ru ru ru ru uk ky ky ky ky ky uk ky ru ru uk ky ky ru ru ky ru ru ky fr mhr bg ru ce ba av ky ru ru ru ba ru ru xal bg bg ru ru ru tt ru ru krc ky uk ru bpy kk ky ky ba ru ky ru ky xal ky mn mn ba ky ru ru ru ba ru ru ky ky ky ky mk tt ky ru ru ky krc ba ky bg mk ky ru ky mk ky bg ky ru uk bg mn ky ru mn ky ru lez ru uk bg ru ba ky ru ru ru ru ru ky ru tt ru tt ky ru ba ky kk ru ky ru ru ru krc ru ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk ky ky ba ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky bg ky ky ky ky ru ky kk ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky uk ky ky ru ky ky ky ky ky ru kk ky ky av ky ky ky tt ky ky ru ky ru ky ky ky tt ky ru ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky mn ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky mhr ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky bg ky ru ky bg ky ky ru ky ky ky ky ky ky kk ky ky ky ky ky ky ru ru ky ky ky ru ru ky kk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky fr ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ru ky ky ky ky ky ru ky ru ky ru ky uk bg ky ky ky mn ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky bxr ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk ky ky ky ky ky kk ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky be ky ky be ru uk ru myv ky ky tt ky be mn ky ru ky ru tt ky ky tt ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky uk ky tt tt ky ky ky ky ru ky ru ky ru ky ky ru ky ky mn ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky krc ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky tt ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky sah ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky tr ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky kk ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky en en en en ko en en
Түлөбердиев Совхоз: Мен он жети атадан бери долбоорлоп, сүйлөй алам | Moving forward with Tradition
Жоо-пая жылуу суусу же Кызыл-Таштын жылуу суусу
Мазар-Таш же Карынбайды жуткан жер
Мазар басуу жана зыярат кылуу тажрыйбаларынан
Ыйык жерге тамак алып баруу
Эмне үчүн кыргыздар ыйык жерлерге барышат
Луиза, 30 жашта, Кара-Көл шары, Жалал-Абад аймагы
Сааткан эне, 72 жашта, Аксы району, Ак-Суу айылы, Жалал-Абад аймагы
Абдыраимов Жекшенаалы,Олжобайды керген таш ыйык жери
Абдыраимов Кашымбек, Кең-Колдогу Чыпынын мазары
Алымбекова Гүлжамал,Тамчы булак ыйык жери
Асыранкулов Саманкул, Ак-Тайлак ыйык жери
Байызбеков Ооган, Кайнар-Булак ыйык жери
Жакыпов Кадырбек, Манжылы-Ата ыйык жери
Жаманбаева Дариха, Ак тайлак жана Кыдыр ата ыйык жерлери
Ибраимова Алтын, Зулпукор ыйык жери
Кудакеев Жеңиш, Нылды-Ата ыйык жери
Курманбаев Кылычбек, Чынар терек ыйык жери
Сапарбаев Баймырза, Маймак ата ыйык жери
Токтогулова Гүлнахар, Тамчы булак ыйык жери
Турумтаев Батыралы, Калпа Ата ыйык жери
Чоңмурунова Чачыкей, Чынар терек ыйык жери
Эшалиев Сагынбек, Боо терек ыйык жери
Жигит пирим, Кыз пирим, ыйык жерлер
Кеңешбек Айтикеев “Көлдөгү мазарлардан улам чыккан сөз”
Ыйык жерлердин келип чыгыш тарыхы
Абдуллаева Тамара “ Манжылы-Атанын сырын көп көрдүм”
Акмат кызы Саманчы “Манжылы менин турмушума көп эле жардам берди”
Жакыпов Кадырбек “Мени кудай Дархандан Манжылыга бекер алып келбептир…”
Журтунов Үсөн “Манжылы-Ата мазарынын сыры”
Чолпонбек Абыкеев “Кыргыз үчүн Көл-эненин өзү мазар”
Айтпаев Аман: Бел-Кара-Суу, Тулпар-Таштын кыргыз дүйнөсүндөгү орду
Асаналиев Үсөнбек, Акелердин улуусу Карга аке
Бережной Сергей: Ичимдеги букту чыгарып төгүлүп чачылууга жалгыз гана көл бар болчу…
Карасаева Айша:Чоң-Сары-Ойдогу жашообуз бизге ден-соолук тартуулады
Пархута Юлия “Ысык-Көлдү жердин үчүнчү көзү деп атап жүрүшөт”
Сейдахматова Чынара “Мүйүздүүлүк- Ысык-Көлдүн ыйык касиети”
Субанов Көбөгөн “Мүйүздүү атамдын сыры”
Кубатбеков Алмаз: Мал-жандын аманчылыгын сурашат
Күлипа: “Мазар ар адамга ар кандай таасир калтырат”
Түйүмкан: Мазардан кийин ишибиз жакшы жүрүшө баштайт
Сейткулов Сергил: Мазар касиетин бирөөдөн уксам ишенет белем?
Төрөгелдиева Дариха: “Менин кесибиме жолдошум абдан каршы”
Таласбекова Базаркүл. Бакай-Ата району, Өзгөрүш айылы
Абдуллаева Нускайым: Ушул көргөн күнүм, ичкен суум, баскан-турганым– мен үчүн бейиш
Абдыраманов Кошбай: Заман кандай жылса, ошого карата өзгөрүү болот
Абдышева Жайкал: Ыйык жерлерге барганым үчүн касиетим күчөдү окшойт
Ажыбай уулу Эргешбай: Ордумдан тургузбай, колум эле тынымсыз жаза берет
Анаркөл:МЕН БАШЫНДА ЖАНСЫЗ ООРУ МЕНЕН ООРУДУМ
Атамкул дубана: Дубаначылыктан кутулуунун эки гана жолу болот
Базарбаева Айгүл: Балдарыма коркунуч туулганда, айлам жок, акка моюн сундум
Базаркан: Ошол кыргызчылык бизге да өттү
Гуля: Кыргызчылыгы эмес, аркасы бар деп айтышыбыз керек
Гүлжамал:АЙТЫЛГАН АЯНДЫН БААРЫ ЧЫН ЧЫГАТ
Гүлмайрам: КЫРГЫЗЧЫЛЫККА ТОЛУК БАШ ИЙДИМ
Давлетова Чынар:КЫРГЫЗЧЫЛЫК УКУМДАН ТУКУМГА ӨТӨ ТУРГАН НЕРСЕ
Дүйшөн молдо: «Алла таала дагы касиетти кимге беришти издейт экен»
Дүшөнбиева Кумар: Аян Ааламдан берилет
Жумагожоева Жаркынай: Бир кудайга сыйынабыз
Исмаилов Иллахун: Туура эмес айтсам, кыйналам
Исрайыл уулу Жолдош: Ата кесиби сыныкчылыкты улантып жүрөм
Калчаева Айна: Меники – дубаначылык
Кожобекова Бурул: Кыргызчылыгы бар адамдар эч качан медицинадан жакшы боло албайт
Мадиярбекова Байызбүбү:ЧОҢ АТАМДАРДА ДА, ТАЯТАМДАРДА ДА МЫНДАЙ КАСИЕТ КҮЧТҮҮ БОЛГОН ЭКЕН
Мамакеев Шерден: Кыргызчылык биздин ата-бабабызда болгон экен
Мамеков Жумадил: Дубана атам мекен коргогон
МЕН БАШЫНДА ЖАНСЫЗ ООРУ МЕНЕН ООРУДУМ
С.: Кыргызчылык деген эч уктасам түшүмө кирчү эмес
Сажида: Көзү өткөн кайын атам жүк берип ийиптир
Сооронбаева Сонунбүбү: Айтуучулук, дубаначылык – ушул үйдүкү, устачылык – төркүнүмдүкү
Супатаева Гүлай: Бул жолго түшкөнүмө даана 5 жыл болду
Токтогул молдо: Жүрөгүм токтоп, аз эле жерден өлүмдөн калгам
Төрөгелдиева Дариха: Негизи кыргызчылыкты экиге бөлүшөт экен
Үмөтбаева Токтош: Кыз болуп кыз дооронун сүргөн жокмун, келин болуп, келиндик доорун билген жокмун
Шаршенбиева Жумабүбү: Мен деле өзүмдөн өзүм коркуп, анан киши карай баштадым го
АЯН АРКЫЛУУ КЕЛЕЧЕКТИ АЙТУУ КАСИЕТИ
Берсин: Түш аянда сүйлөшүү
Ибралиева Марита: Арбактар байланышка таза адамдарга чыгышат
Кудакеев Жеңиш: Арбактар үчүн сүйүнүү да, капалануу да жок.
Уулжамал апа: Арбактар менен нур келишет
Үмөтбаева Токтош: Арбактар менен аралашканда өзүмдү сезбей калам
17-май 2005-ж “Манас-Ордо” комплексиндеги тегерек столдогу талкуулардын үзүндүүлөрү
17-май 2005-ж. “Манас-Ордо” комплексиндеги тегерек столдон талкуулардын үзүндүлөрү
Кыргызчылык жана мусулманчылыкты айкалыштыра билүү керек
Ыйык жер маселелери боюнча тегерек стол, “Манас-Ордо” комплекси, Талас аймагы, 17-май 2005-жылы
Адам тагдырын айткан Аракпай
Аскараалы Абдылдаев, Жалал-Абад аймагы
Жоробек уулу Эстебес: Эгемберди датка
Ибраимова Нурия, 1968-ж. Бакай-Ата району. Өзгөрүш айылы.
Мамбеталиев Байыш, “Чат-Базар айылында Көчөр деген аксакал болгон экен…”
Мамбеталиев Байыш, Менин чоң атамдын иниси Рахматаалы кыл табып болгон.
Ниязбеков Ооган, Илгери ар бир айылда көзү ачык адамдар болгон
Сапар: Касиет бардык адамдарда бар
Асыранкулова Бурул, Ак-Тайлак мазарынын шайыгы
Атымбү, 54 жашта, 4 балалуу, Аманбаево айылы
Д.-апа, 52 жашта, Боо-Терек мазарында алынган маалымат
Үмөтбаева Токтош, 75 жашта, Талас району, Кара-Суу айылы
Акжолтоев М.: Эженин касиетине ишендим
Амандык кызы Майрам: Менин шакирттерим
Дейнеко Татьяна: Устатым жөнүндө
Кыдырмаев Абакир: Озуйпа эже устат болуп, көзүмдү ачты
Моңолдоров Кубанычбек: Көрсө,Мазар менен ойноп болбойт экен
Мухтарова Гүлнара: Шакирт даяр болсо – устат табылат
Турдалиева Гүлмира: Кубанычбек ким?
Шарип кызы Озуйпа: Бул нерсе түпкү ата-бабаларымда болгон
Анарбекова Бүайша шам жагуу жөнүндө
Кудушева Анаркүл шам жагуу жөнүндө
Ыбралиева Марита шам жагуу жөнүндө
Эмне үчүн шам жагылат?
Балдарды эмдөө, дем салуу ырымдары
Ымыркай-наристе балдар үчүн ырымдар
Андарак айылындагы тажик-кыргыз элдеринин азыркы убакытка чейин пайдаланып келе жаткан элдик дарылоо ырым-жырымдары жана билими
Үй-бүлө, эркек-аял менен байланыштуу ырым-жырымдар
Арафатта кандай ырым-жырымдар аткарылат
Алмабеков Кубан: Жер-сууңду канчалык сыйласаң – убайын ошончолук көрөсүң
Асанов Тилек: Манасчылыктын өзүнүн дүйнөсү, сыры, ааламы болот экен
Бакчиев Талантаалы: Мазардын манасчылык өнөрүндөгү орду
Исмаилов Улан: Кайыптын колдоосу же арбак дааруу
Касмамбетов Сапарбек: Шапак манасчыдан бата алгам
Мамбеталиев Уркаш: Жөлөгөн өрдө күч кандай, жөрөлгө жакшы, түш кандай
Мамбетов Касымбек: Мамбет атам Манжылы-Ата мазарынын ээси болгон
Сейитбеков Тилеген: Издегенимдин өзү – көзгө көрүнбөгөн, колго кармалбаган сырдуу дүйнө
Абдыбалиева Бактыгүл, Ысык-Көл аймагындагы “Бугу мазар” бакыт ордосунун жетекчиси
Айтикеев Кеңеш, “Бата” адам таануу ааламканасынын иликтөөчүсү
Түгөл, Түгөл-Ата ыйык жеринин шайыгы, Жумгал району, Таш-дөбө айылы
Акматов Казат, жазуучу, драматург
Алмабеков Кубанычбек: Мен Гиппократтын антын берген кишимин
Аскараалы Абдылдаев, Байдөөлөттүн керемети. Молдаалы калпанын айтмачылыгы
Жумалиев Мурат: Дарыгерчиликтин келиши
Казыбаев Алыбек Закенович 1954-жылы туулган, Ак-Суу айылы, Ак-Суу району, Ысык-Көл
Керим кызы Майра: Рак болсоң «брак» болбо
Молдоташев Ишенбай: Ишеними жок жашоону караңгылык деп эсептейм
Жердин куту жана өнөр
Бактыгүл Сейитбекова, акын, жазуучу
Иманалиев Элмирбек, комузчу, төкмө акын, обончу
Керим кызы Майра, төкмө акын
Сманбеков Темирлан, кыргыз эл артисти
Уралиев Намазбек, комузчу, күүчү
Кыргызстандагы башка улуттагы өкүлдөрүнүн үндөрү
Бул да бир улуулук
Сапанов Зулпукор: Адам касиети
Улуттук майрамда колдонулган ырым-жырымдар
Юсупова Зебера “Чоң атам Юсуф Хазреттин күмбөзү”
Ажыбай уулу Эргешбай: Ааламдан кабар
Берикбай кызы Гүлнур: Суунун тереңдиги
Эргешбай Ажыбай уулу: Адам пендесине берген акыл насааты
Абылаева Токтожан, 70 жашта. Бакай-Ата району.Өзгөрүш айылы
Алгожоева Нурча, 1947-жылы туулган. Талас району, Кырк-Казык айылы
Баткакбаева Азим. 1937-жылкы. Талас району. Кырк-Казык айылы
Бегалиева Сайраш, 1925-жылкы. Талас району, Жон-Арык айылы
Бектемирова Жеңиш, 1940-жылкы. Талас району, Кырк-Казык айылы
Кененбекова Бүбү, 92 жашта. Талас району, Арал айылы
Мырзакматова Нуржамал, 1950-жылы туулган. Талас району, Жон-Арык айылы
Осмонова Барпыгүл, 65 жашта. Кара-Буура району, Шекер айылы
Абдуллаева Нускайым, Бейиштин тамагы деп аталган жийде бизде да өсөт
Абдуллаева Нускайым: Кээ бир адамдар биотокту айдан, күндөн алышат
Абдышева Жайкал,“Канча адамды айыктырсаң, ошончолук соопко каласың”
Алымов Шаршен, Оорулууларды ийне менен дарылоо
Анарбаева Айша, Догдурдун дарысын ичкенден коркосуң
Анарбаева Айша,“Жаратылыш чөптөрүн, өсүмдүктөрүн колдонуу элге арзан дагы, пайдалуу дагы”
Анарбаева Сайран: Дарылык касиети бар өсүмдүк көп
Андашева Гүлмира: Тиричилик деп тытынган калк болот экенбиз
Аттокуров Бакыт: Эмне менен дарылоону келинчегим жакшы билет
Бакиров Муратбек: Биздин жердин карагайынын сагызы да дары
Жалал-Абад аймактын тургундары өсүмдүктөр жөнүндө
Жунусалиев Руслан: Илгерки билерман адамдар азыр аз калды
Кадырбеков Козубай: Дарыга акча жок болсо, чөп-чар колдоносуң да
Кожобекова Бурул, Ванна аркылуу дарылоо
Күлүйпа, Үй-бүлөм сыркоолоп калса чөп дарылар менен эле дарылап коём
Надырбекова Анаркан, Шаа тыттын мөмөсүнүн дарылык касиети чоң
Орозалиева Сонунбү, Шүдүгүр – Ата ыйык жеринин айланасындагы дары чөптөр
Өмүралиева Гүлнара: Ден соолук маселесин ар ким ар кандай чечет
Сааткан эне, Эрмен, жалбыз 101 ооруга дары экен
Сажида:Бир эле чөп бир канча ооруга дары
Сейиткулова Сергил, Бардык ооруну жаңгак менен дарыласа болот
Сейткулова Сергил: Жаңгактын пайдасы көп
Соорбеков Дурусбек, Биздин эң жакшы дарыбыз – кожогат
Сыйдалиев Төрөбек,“Тыттын мөмөсүн жеп калгандар чоң соопко калат”
Төрөгелдиева Убайкан: Эл бекер дарыга – чөпкө өтүп алышты
Түйүмкан: Даарынын баары өзүбүздөн чыгат
Шарипа: Бизде адамдар көп деле оорушпайт
Атамбеков Алияр: Рак оорусун айыктыруу үчүн таш баканы колдонуп жүрүшөт
Бекбоева Жүзүм: Элден олактаган эликтер
Бошумова Тлеухор Изенбековна: Мал бир боор эт менен тең
Кадырматов Нурбакас: Балыктын түрлөрү биздин аймакта
Каратаева Сабиракан: Аары, кумурсканын жардамы
Мамыров Нурлан: Жаныбарлар менен дарылануу жөнүндө
Надырбекова Анаркан: Кирпинин эти
Сейткулова Сергил: Жаныбарлардын алыстап кетиши
Сыйдалиев Төрөбек: Доңуздун майы
Абыкеев Чолпонбек: “Кыргыз элинин жаратылышты коргоодогу улуттук өзгөчөлүгү”
Чинара Сейдахматова: Кыргыздардын мезгилге жараша азыктануусу
Абдылдаев Аскараалы: Чарба жөнүндө бизден артык ким билет?
Абылаева Токтожан, Кыргыз элинде көп кол өнөрчүлүктөр болгон
Аккозу кызы Бүкөн, Кол өнөрчүлүктүн эки түрү болот
Акынбекова Жумай, Толтура кол-өнөрчүлүктөр болгон
Алгожоева Нурча, Кыргыздардын бардык күнүмдүк турмуш-тиричиликтери кол өнөрчүлүк менен байланышкан да
Алтынай апа, Ат жабдыктар кол өнөрчүлөрдүн колунан чыккан
Арыкбаев Молдокан, кол өнөрчүлүк жөнүндө
Аттокурова Кумар, Аялдар менен эркектердикин эмнесинен айрымалоого болор?
Барпыбаева Гүлбарчын, Кыргызда кол өнөрчүлүктүн түрлөрү көп
Бегалиев Жуматай, Илгери кыргыздар кантип жашашкан?
Бектемирова Жеңиш, Кыргыздарда кол өнөрчүлүктүн толтура түрлөрү болгон
Бердибекова Торкожан, Биздин шырдак Нарындын шырдагына жетпейт…
Дүйшөнөв Додон, Жыгачтан кыздардын сүрөтүн жасай алам…
Жолдошова Бүбүкан, Шырдамал кылчубуз, анын ыскытын басчубуз.
Исабеков Канатбек, Илгери чоподон жасалган буюмдар абдан көп болгон
Камчыбекова Кынабү, Кыргыздын кол өнөрчүлүгүн айтса түгөнгүс.
Мамаев Акун, Боз үйдүн ичи кандай болгон?
Маматбекова Сүйүмкан, эне көргөн тон бычат, ата көргөн ок жонот…
Мамбеталиев Кожоке: Кыргыздар тиричилик жүргүзүү боюнча
Мамырова Куралай, Илгери жокчулук учурунда койдун жүнүнөн көп нерселерди жасашкан
Солтоева Ботокан, “Кыздын себинде букаарыдан куржун токуп берчү”
Турдугулова Жибек, Илгери кыргыз элинде кандай кол-өнөрчүлүктөрү болгон?
Тынышева Шааркан, 80 жашта, Талас району, Жонарык айылы
Умарбеков Анарбай, 71 жашта, тарыхчы. Кара-Буура р-ну, Молотов айылы.
Досмат уулу Чокен, Каатчылык учурда да салык салынчу
Жумадылова Айтбосун, Бир чыны талканга зар болгон мезгил
Кожогелдиев Шайымбет, Жанга баткан жокчулук
Чойбекова Турду, Каатчылык бул – жокчулук
Эсенбаева Нурипа, «Ата даңкы менен кыз өтөт, мата даңкы менен бөз өтөт»
Бейшембиев Метей, Кыргыз эли чыдаган каатчылык
Асанкожоева Батма, Ак дил менен ишенсе Кудай берет
Атагулов Акчал Рысбекович, “Марту басканда” куучулар куушат.
Жанадилова Мадай, Кар жиликти илип койсо, ууру кирбейт
Усубалиева Алымбүбү, Каатчылыктын азабы
Ашыралиев Колпочбай, Тамырчы Мамбет
Момоконова Бейимкан, Баланы бирөөгө багууга берсе – токтойт
Мусуралиева Жаңылкан, Түкүрүкчүнүн дубасы ооруга шыпаа
Тагайбаева Рааддан, Көз ооруга оймок миңдин бири.
Темирбеков Сатыбалды, Сыртымды суу жуусун, ичимди нур жуусун.
Шамбетова Шарапат, “Кара баскандагы” (кансыроо) ырым
Каатчылык мезгилинде ооруларды дарылоо ыкмалары
Оорулар жана аларды дарылоо ыкмалары
Кулов Абды, Чөп дарыгер
Мусуралиева Жаңылкан, Ачкачылык мезгилдеги жаман дарттар
Эшалиев Абдырайым, Кой текей, эчки текей, жылаан текей
Раимбердиев Бакир, “…Адам ата менен Обо энеден кыргыз тараган, улут-улут болуп бөлүнгөн”
Умарбеков Анарбай, жер пайда болушу жөнүндө
Аманбүбү Төрөгелдиева, кесиби мугалим, 1954-жылы Нарын аймагында туулган, пенсионер: Адамдардын төрөлгөн ай-күнүнө карата, тагдырын алдын ала айтып берүү
Кудакеев Жениш, Талас аймагы: Жалган куранда төрөлгөндөр – жуксуз
Мамбеталиев Кожоке, 91 жашта, Талас аймагы:Адамдарга төрөлгөн жылына, айына карата мүнөздөмө берилет
Аманбүбү Төрөгелдиева, кесиби мугалим, пенсионер, Бишкек
Аманбүбү Төрөгелдиева: Жылдыздарга карап аба-ырайы, жыл мезгилдерин билүү
Аспай уулу Термечик, 84 жашта, чабан. Жети-Өгүз р. Чоң-Кызыл–Суу айылы
Бает уулу Сатылган ажы, Талас аймагы, Ахраб жылдызы
Бегалиев Жуматай, 83 жашта. Талас району, Жон-Арык айылы
Каниметова Бүбүйна, 65 жашта, Жети-Өгүз району
Молдоканов Үсөнгазы Молдоканович: Ноорузда үркөр менен ай тогошуп, бири-бирине жакшылык жакындатат
Түлөбердиев Совхоз, 1928-жылы туулган, чабан, депутат болгон, медалдар менен сыйланган. Түп району, Сары-Тологой айылы
Шамбетов Кубат, 79 жашта, жумушчу. Ак-Суу р., Жаңы-Арык айылы
Эркинбаева Зуура, 80 жашта, саанчы, учурда пенсионер, төлгө ачат, Жети-Өгүз айылы
Абдылдаева Жумагүл:Мен жаңы келин болгондогу кыш башкача эле
Ажыбай уулу Эргешбай, Климат өзгөрүлүп жатат
Аманбүбү Төрөгелдиева, Климат өзгөрүү боюнча
Андашева Гүлмира: Биздин жер малга жайлуу
Арзыбаева Кутбүбү:Биздин климат өзүнчө эле табышмак да…
Атамбеков Алияр:Көмүр чыккан жердин климаты
Бегалиев Жуматай, 83 жашта. Талас району, Жон-Арык айылы
Бейшембиев Метей: Кыргыз эли чыдаган – каатчылык
Борбиева Жумагүл:Аба-ырайынын түркүнүн көргөнбүз
Досмат уулу Чокен: Каатчылык учурда да салык салынчу
Жуманазаров Аманкул, Климаттын өзгөрүшү боюнча
Кадырбеков Козубай:Кыштын кыштай… болгону жакшы
Карабалаева Зейнеп:Жараткан кандай кылам десе өзү билет
Качыкеев Таштан, Климаттын өзгөрүшү
Климат боюнча ар кандай пикирлер
Кудакеев Жениш, Жылдызды карап аба-ырайын айтса болот
Луиза:Биздин аба-ырайы адамга жагымдуу
Мамеков Жумадил, Климат өзгөрүлүп жатат
Молдобаева Гүлазим:Түшүм климатка түз баш ийет
Ниязбеков Ооган, молдо, 77 жашта. Бакай-Ата району
Ормонов Бектен:Биздин жер бейиш да
Ормонов Шекербек: Таш-Көмүрдүн ысыгы мээ кайнатат
Сейдалиева Эркингүл: Ат туйлап такка чыкмак беле, шартка ыңгайлашабызда
Эсенбаева Нурипа, Климат өзгөрүлүп жатат
Кыргыздардын жыл саноосу боюнча
Бегалиев Муктар, 90 жашта. Талас району, Жонарык айылы
Дилдемурат уулу Ысакжан, 78 жашта. Талас району, Көк-Кашат айылы
Кудакеев Жениш, Талас облусу, Өзгөрүш айылы
Мамбеталиев Кожоке, 91 жашта, Талас аймагы
Раимбердиев Бакир, 90 жашта. Бакайата району, Өзгөрүш айылы
Батырбеков Малик, 52 жашта, Талас аймагы
Батырбеков Ырыскелди, Талас аймагы
Көчөрбаева Зина, 46 жашта, адеп мугалими, Талас аймагы
Ниязалиев Төрөгелди, 56 жашта, Талас аймагы
Аманбүбү Төрөгелдиева, Акыр заман тууралуу мурдагы жашап өткөн акылмандарыбызыдын айткандарынан
Байтемиров Жумабек, Муз доору да кайталанышы ыктымал дешет, бирок качан болоорун кудай билет
Жаңыбердиев Таштанбек, “Акыр заман болуп өткөн, биз азыр экинчи поколениеде жашап жатабыз…”
Чолпонбек Абыкеев: “Кыргыз элинин устукан тартуу нарк салты”
Бегалиев Жуматай: Кур оюн, “чакан” оюну
Бегалиев Муктар: Кыз оюн, эшек секирмей
Дилдемурат уулу Ысакжан, токмок чабуу оюну
Жусупбеков Абаскан, дүмпүлдөк жана чикилдирик оюндары жөнүндө
Зуура апа, улуттук оюндар
Исабеков Канатбек: ак-сандык көк-сандык, такыя бекитмей оюну
Мамбеталиев Кожоке: Кыргыз эл оюндары
Тезекбаев Кубанычбек: “Тай тебиш” аркылуу төрт мезгилди жакындан туясың
Төрөгелдиева Аманбүбү, Кыргыз оюндар жөнүндө
Тынышева Шааркан, “кыз оюну”
Чоңмурунов Бөөнбай, көк бөрү оюну жөнүндө
Чөкөй уулу Турдубек, “Бала кездеги оюндар балдарды ынтымакка чакырган”
Шайым апа, “Кан таламайды кандай кылып ойночу элек?”
Көк бөрү – Kök Börü (or Ulak Tartysh)
Байтемиров Жумабек: Жон-Арык айылы
Бегалиев Жуматай: Жон-Арык айылы
Бегалиев Муктар: Жонарык айылы
Дилдемурат уулу Ысакжан: Көк-Кашат айылы
Ниязбеков Ооган: Өзгөрүш айылы
Тезекбаев Кубанычбек: “Улуу кыргыз ордосу”, Бишкек
Умарбеков Анарбай, 71 жашта, тарыхчы. Кара-Буура р-ну, Молотов айылы
Аманбүбү Төрөгелдиева: Нарын аймагы
Бегалиев Жуматай, Тынышева Шааркан: Жонарык айылы
Бегалиев Муктар. 90 жашта. Талас району, Жонарык айылы
Бегалиева Сайраш: Жон-Арык айылы
Бердибекова Торкожан, 1946-жылкы. Бакай-Ата району, Өзгөрүш айылы
Дилдемурат уулу Ысакжан, 78 жашта. Талас району, Көк-Кашат айылы
Жеңиш, 70 жашта. Талас району, Көк-Ой айылы
Иманкулов Турум: Көк-Кашат айылы
Маалыматчы Айтбүбү, “Адам баласынын айбандарга караганда биоэнергетикалык талаасы абдан күчтүү келет”
Мырзакматова Нуржамал: Жонарык айылы
Раимбердиев Бакир, Ниязбеков Ооган: Өзгөрүш айылы
Турдугулова Жибек: Будёный айылы
Чороев Кудайберген, 84 жашта. Талас району, Көк-Ой айылы
Шералиева Анатай, 80 жашта. Бакай-Ата району, Таш-Кудук айылы
Абылаева Токтожан, 70 жашта. Бакай-Ата району. Өзгөрүш айылы
Аманбүбү Төрөгелдиева: Кыргыз үй-бүлө жөнүндө
Бостонов Сабатар, 80 жашта. Бакай-Ата району, Өзгөрүш айылы
Жаңыбердиев Таштанбек: Кырк-Казык айылы
Жүзүпбекова Калича: Таш-Кудук айылы
Исаков Бектур, «Манас ордо» комплекси
Калыбаева Турсун, 71 жашта. Талас району, Кум-Арык айылы
Кудайбергенов Бекболсун, 1948-жылкы. Талас району. Кырк-Казык айылы
Курманалиев Токтоназар: Молотов айылы
Сейталиев Тургун: Кырк-Казык айылы
Абылаев Данияр, Кыргыздарга санжыра ар бир адам ата-тегин билиш үчүн эле керек болгон
Абылаев Кыдыркан: Санжыра болбосо илгерки сөз жоголот
Абылгазиев Жумагул: Тилекмат акеге байланыштуу окуялардан
Атагулов Акчал, Кыргызда жети атасын билбесе жетеси жок кул болот дешчү
Дооронбеков Токтогул, Санжыра бул кыргыздын тарыхы болгон
Илипбаев Аскар: Кыргыздар Абыл, Кабыл деген эки бир туугандан таралган
Иманкулов Турум, Санжыра түрк тилинен «чежире» деген сөздөн алынган
Касмалиев Өрүкбай: Карач чоң атам тууралуу
КТР журналистти Эсеналиев Жаныбек
Кудайбергенов Бекболсун, Санжыра деген ата-бабалардын илгерки тарыхы
Кылычев Какен: Жети атаны билүүнүн кажети чоң
Кыргыздар Памир тоосунан агып келген
Мамбетакунов Динил, Эмне үчүн бизди Бугу деп койгон?
Мамбеталиев Байыш, “Кыргызда ала байтал Алакчын деген сөз бар…”
Мамбеталиев Кожоке, “Чүйгө келген тоюнат, арык барган семирет”
Мамбеталиев Кожоке: Уруулар уламышы
Мамырова Куралай, Угушума караганда илгери мындан көп жыл мурда кырк кыз тууралуу баян, уламыш болгон экен
Меймандостук кыргыздын тубаса мүнөзү
Молдоканов Үсөнгазы Молдоканович: Ата-тегибизди кантип аташыбыз керек?
Ниязбеков Ооган, Кыргыздарга санжыра эмне үчүн керек болгон?
Осмонов Кадырбек: Санжыра – биздин тарыхыбыз
Сагымбаев Эсенгул: Жылкыайдардын тукумдары
Сасыкулов Кыялбек, уруулардын келип чыгышы жөнүндө
Токтобеков Мусулин: Кыргыздын кыргыз экендигин билүү үчүн санжыра айтылган.
Токтоназаров Амантур, Санжыраны илгерки аксакалдар түзүшкөн
Тотубаев Эрмек: Сарт акенин Көл өрөөнүнүн сакталып калышында салымы чоң
Түлөбердиев Совхоз: Мен он жети атадан бери долбоорлоп, сүйлөй алам
Тыналиев Анарбек, “Тарыхы жок эл болбойт, тамыры жок жер болбойт
Умарбеков Анарбай, Илгерки мезгилде деле бий-болуштар элди жалаң гана шарияттын жолу менен башкарышкан
Шадыбеков Зайнул, Мен үйдө отуруп эле чыгарма жазам
Түлөбердиев Совхоз: Мен он жети атадан бери долбоорлоп, сүйлөй алам
Түлөбердиев Совхоз, 1928-жылы туулган, чабан, депутат болгон, медалдар менен сыйланган. Түп району, Сары-Тологой айылы.
Менин атам карган киши болчу, 1874- жылкы болчу, анан Бугу, ылдыйлап келсе, Белек, андан Муратаалы дейт, мен Муратаалыданмын. Тээтиги Белек ата мага жетинчи ата болот, Орозбак ата он биринчи ата болот, Бугу уурусунун ээси ошол Орозбак ата болгон, Орозбак атадан беш уул бар.
Менин санжыраны үйрөнүп калганым, атам карган киши, аны Сибирь, Томскийге айдап ийишиптир, мөөнөтү бүткөндөн кийин, кетсеңер кеткиле, кетпесеңер жердегиле, силерге танспорт да, каражат да жок деп калтырып коюшат. Ошондо жердин картасын деле билбейт, азыркыдай танспорт жок, жөө-жалаңдап атам 6 айда үйгө келиптир. “Ысык-Көлдөн мени менен баргандын көбү келбей калды”, – дейт. Ошону менен атам Ак-Суу, Жети-Өгүз, быягы Ысык-Көл райондоруна, казакка чейин кыдырып жүргөн киши болчу, санжыраны да жакшы билчү. Анан чоң санжырачылар согуштун убагында башкармалардын үйүнө барып конот, менин атам Түлөберди деген киши, Белектин карыясы, Түлөберди карыя келиптир деп айылындагы сажырачыларды чакырып башкармалар кеп салгызчу, ошо артында уктабай эле, тыңшап жатчумун, анда азыркыдай арак көп ичилбейт, ичилсе кээде чыныга куюп, бир сыйра ичишет, аны ичпей калса, бозо ичишет. Анан тээтиги Арык тукумунан Ажына деген киши, Ак-Булуң, Ак-Булак жакта, Ыса деген киши, ошолордон уктум, Сары-Камышта Орозобай деген киши, анан дагы Ак-Суу району, Жети-Өгүз районунда Сагымбай деген кишиден уктум, андан Керимбай ажы деген кишиден да угуп калдым, а дагы карыган киши экен, тээтиги Саруу айылында. Өзүбүздүн Түп жакта Бегимбай, Боор, Корумдулук киши болчу, бу дагы санжырачы, Илалынын уулу Уке, Укенин уулу Чортон деген киши, а дагы атам курдуу киши болчу, а дагы сөзмөр киши болчу, Бердибайдын Качагыны(!) дейт Сары-Тологойдо Тазабек уурусунан, Үч Токолдор деп коет, Чымырдын Шаршенаалысы, Ырыстын Ыбырайы, Бекташтын Барктабасы деген да сажырчылар Токтояндан болгон. Анан кичинекейимден, кулагымда калыптыр, айтайын десем, “ай жашабагыр, жөн отур деп айтабы деп, тартынып, айта албай жүрдүм, кийинчерээк жакшы карыянын баары түгөндү, анан келжиреп, баягы кемпир-кесектен бир немени санжыра кылып айтканда, “ой чоң ата, же аба, а жер андай эмес, момундай”, – десем, “ай сага караганда бул бала тың билет экен, бу бала сүйлөсүн”, – деп карылар мага сөз алып берип коюп, билгенимди айтсам, санжырачы болуп калдым. Шалбаанын конкурсу болбодубу, ошондо дагы баргамын, 3-даражадагы диплом беришкен. Оргочордун музейинде, личный делом бар. Түлөбердиев Совхоз десе көрсөтөт, кол жазма балдарыма жаздырып барып бергемин, жүз барак, шашылыш болуп чала-була, бир общий, анан бир жука тетрадь жаздырып баргам, машинкеге бастырып, бапкелеп коюптур, сурасаңар көрсөтөт. Кийин отуздан ашкандан кийин сүйлөй баштап, азыр көп кишиникине караганда мазмундуу айтып калдым деп ойлойм. Аты-жөнү ким, ким кимдин баласы экендиги так айтылышы керек, ал эми кээ бирөөлөр энесин аялы кылып, атасын баласы кылып, чаржайыт сүйлөйт. Анан ошону менен мени санжырачы турбайсыңбы деп калышты.
Кыргыз элинде санжыранын мааниси бар. Илгертен айтылган кеп бар, жети атаңды билесиңби деп калат, жети атасын билчүлөр билет, адамдык сапат менен жумушу жок кишилер билбейт. Мен он жети атадан бери долбоорлоп, сүйлөй алам, айрыкча тогуз энемдин атын билем, таяталарымдын атын билем, он жети атага чейин байланыштырып сүйлөй алам, кимдин баласы ким, эче аялы болгон, эчеден бала болгон.
Түптөгү Бугу уруусун эле кеп салып берейин. Орозбак деген киши – Кылжыр деген кишинин баласы, Кылжырдын аты – Сарбагыш. Бир кишиде эки ат болуп калган, ал өзү бир жагына кылжыр киши экен, атасы Тагай Кылжырым деп эркелетип, анан Кылжыр атыгып калган, анын эки баласы бар, Орозбакты, Дөлөн деген. Дөлөнү Кочкор, Кемин, Токмокто бар, Сарбагышпыз дейт. Орозбактын беш уулу бар, бир эле аялынан, Орозбактын эң чоң уулу – Арык, анан Мырзакул, Токоч, Асан, Карамырза деген 5 уулу бар. Ошол Арык тукуму тээтиги Шахтыдан ылдый тартып, Ак-Булуң, Зындан, Ак-Булак, Бозучуктан ылдый, Кайрыарык, Сары-Камышы менен Кереге-Таш, Ак-Суу, Жолголот, Отуз-Уул,Үч-Кайнар, ошонун баары Арыкка кирет. Андан кийин Кочкордо Семиз-Бел, Оттук, Карашаар деген үч баселке, Арыктын тукумдары ошолордо жашайт. Мырзакулдун тукуму булар – андан Алсейит, Тынымсейит, деген эки баласы бар. Алсейиттин тукуму Тоңдун Ак-Сай, Көк-Сай, Темирканат, ортодо кичине башка уруктар бар, Төрт-Күл, Бөкөнбайларда Сарбагыш бар, Маяк бар, Туура-Суу, андан берилеп келип, Тосор, Тамга, Даркан, Чычкан, Эки Жаргылчак ушунун баары, Жети-Өгүз эли бүт, Жыргалаң суунун бери өөзүндө бирин-серин баселкелер бар 5-6, ошол анан, Каркырадан ылдый тартып, Сары-Тологойдон ылдый карай, Чоң-Өрүктүгө чейин Алсейиттин тукуму. Андан кийин Карамырза, Асанмырза , Токочмырза, Токочтун тукуму Токтоянда турат, жетимиш эле тукум, мүйүздүү эне кагып койгон, Асанмырза Жаңы-Арыкта турат, Асан тукуму деп коет, алар да жетимиш эле түтүн. Ккенжеси Карамырзанын тукуму Токтоянда турат, 19 же 20 эле түтүн.
Мүйүздүү эненин кармаганын айтып берейин, ошол бешөөнүн үчөө жаш, мергенчи, оюнпоз, ушундай көңүл ачып жүргөн балдар экен. Эми эр жетип эле жигит болушкан, катын-балалуу болуп, мынабу Нарындын Аламышык деген тоосу бар чыгышты караган, зоолуу, арчалуу, балатылуу жер, үчөө мергендеп жүрсө, ушу мен ойлойм, шаардын орду болуш керек, дарыянын жээги, тоонун этеги, Аламышык тоосунун, көк майданда эки караан отурат, бирөө кыз, бирөө эркек, байкаса, анан үчөө бул жапайы адам окшойт, бул адамбы же башкабы, бирок карааны, жүрүш-турушу киши кадимки эле, бирөө кыз, бирөө эркек өңдүү, кимиси тукум болот, экөө тең карматпайт, бирөөнү аталы, бирөөнү кармайлы, деп үчөө кеңешип, эркек тукум болбойт, үйлөнүп бала-чаклуу болгондон кийин, жерин таап кетип калат, ургаачы тукум болот, төрөп берет деп, эркегин атышат. Атканда, “Жаңгызымдан айрылдым, жаңгызымды жемекчи элеңер, жединер”, – деп кыз чыркырап атат. Тигинин же каны, же өлүгү жок. Кызды Карамырза камайт, учкаштырат, ал зыйкырлап койду, же болбосо, тигилердин өтө жооштугубу, “Жанагы жалгызым деп ыйлаганың күйөөңбү, же бир тууганыңбы, сенин эмнең, ал кайда?”, – деп эч ким суроо кыла албайт, ошону менен кызды шаштырып келип, айылга жакындаганда: “Ой, талаадан тапкан күңдү эми өзубүз алып алсай уят, аксакалыбыз, улуубуз, Арыктыкына берели”, – деп апарып берет. Алып барса, бой тартып калган кыз, чоңураак, башында мүйүзү бар. Түн ичинде жатса аяк-башында шам күйөт, ортосунда чоң жарык турат. Уктаган сайын Арык көрөт касиетти, өзү жашап калган киши болот, “өзүм алсамбы, жакшы тукум түшөт мындан, касиети бар киши экен, жаш болгону менен”, – деп көңүлдөнөт дагы, аны байбичеси байкап калат. Байынын көңүлү түшүп атканын билип: “Ай бай, өзүңдөн кийинки Мырзакул, анын Алсейит, Тынымсейит деген эки уулу бар, (Алсейитке аял алып беришкен, Коңтаажы Сарыбийдин кызы Токтобек деген кызды алып берген), Алсейиттин аялы, ушу келиниң өтө начар болуп калды, күчүк эле багып атат, эч нерсе менен жумушу жок, ошол уулдун баласына берели, бир тууган ичинде куда- сөөк бололу”, – деп байды макул кылат. Ошентип, кызды инисинин баласына никелегенден кийин, “Орозбактын беш уулунун эмне кылганы, менин кызымдын үстүнө кордоп, аял алып берип”, – деп, Сары коңтаажы кол алып, Орозбактын беш уулун чабам деп чыгат, Орозбактын айылы туруштук бере албай качат, анан “ой ушу элге туура эмес иш кылып коембу, эмне кылып коембу, мен кызымдан бир ооз сурайын”, – деп, кызына барып кезигет. Кызы атасына учурашып да койбойт, карап да койбойт, күчүктөр суусап атат деп, төөлөрдү чөгөрүп, ит аяктарды койдуруп, күчүктөргө суу берип атат. “Аа кызым, өтө эле начар турбайбы, калыңсыз кыз берсем аз, элдин убалына калып кала жаздаган турбаймынбы, жүктүн бурчунда отурган кыздын акыл-эсин мен текшербептирмин, билбептирмин”, – дейт дагы, колун алып кетип калат. Орозбактын айылы токтолуп калат, ошону менен жанагыдай Карамырзалар Аламышыктын тоосунан кармап келбедиби, мүйүздүү энени, анан ошентип инисинин баласына берди, бергенден кийин боюна болду, боюна болгондон кийин талгак болду, үч акеси, баягы тоого кетип баратат мергенге, үчөөнүн астынан тозуп, жүгүнүп, таазим кылып: “Акебайлар, бүгүн кайберен атсаңар, үпчүнүн алып келип берсеңер”, – дейт. Үпчүн дегени, желини териси менен дегени. Анан Карамырза тилдейт: “Атаңдын оозун урайын күң, кечее колубуз менен кармап келдик эле, бүгүн уялбай үч акесинен шыралга сурап атканын кара”, – деп. Ошондо отура калып, тура калып: “Тукумуң жүзгө жетпесин, жүзгө жетсе күзгө жетпесин”, – деп ыйлаган. Арык дөңдө угуп отурат, тиги келининин ызаланып атканын, тигил күңгүрөнүп, тилдеп кеткенин, тигинин каргаганын угат. “Ай бечара”, – дейт дагы, үчөө жөнөп кеткенден кийин, бир мылтыктыбы, жаасынбы алып чыкса, кийик кетип баратат, атса жыгылып калат, төш-мөшүн желини менен сөгүп келип, “ме балам” деп берет. “Укум-тукумунун байлыгы менин тукумуман кем болбосун, душманга туурдугуң сыйрылбасын”, – деп бата берет. Ошентип бата бергенде: “Аттигиң ай, ары карап кетип баратканда бата бердим, бери карап турса, катуу тиет эле, акырын тийди батам”, – дейт. Ошентип мүйүздүү эненин батасы, Арык, Бугу, Сарбагыш болуп чабышат, эр өлүшөт, кан Ормон өлөт, Төрөгелди өлөт, Балбай баатыр менен чабышат, ошондо Арык согушка кирбейт. Андан кийин революция орноп, 16-жыл келет, эл бүт орустан качып Кытайга үркүшөт, Кытайдан кайра келишет, кайра келгенде орустар айрымдарын күнөөлөп, атып, кызылдар дагы, актар дагы, ошондой күнөө тагат, жанагы Кыдыр аке акыркы аке, Кыдыр акенин колу кайда деп, орустар астынан бөлкө менен тозуп чыгып, сактап калат. Мүйүздүү эненин батасы тийди деп ошондон баштап аталып калат, туурдугу сыйрылган жок, курсагы ачкан жок, жанагы жоодогу кордукту көргөн жок деп. Жанагы Асан менен Токочтун тукуму 70тен эле болуп, Карамырзанын тукуму ушу күндө 20 болуп калганы, каргыштын катуу тийгени, ал эми Мырзакул менен Арыктын тукуму жер жайпап төрт райондо: Ысык-Көл, Ак-Суу, Жети-Өгүз, Түп району. Ал тургай Тоң районунда да бар.
Андан кийин ошол талгак кезинде, башын жууган, гусул кылган сууларын мүйүздүү эне үйүндөгү кан кызы Чежимжан деген калмак кыз бар, ошого берет: “Мобуну киши баспаган жерге төк”, – деп. Чежимжандын 2-3кө келип калган, Туума деген баласы бар, ошол экөө кабакка көтөрүп барып, жуунушуп, шыбанышып, ичишип, түгөтө албаганын адам заара кылбаган суурдун ийнине куюп коюп келип жүрүшөт, анан ыраазы болот да, мүйүздүү эне бата берет: “Ай бечара, ичпей эле койсоң болот эле, бекер ичип атасың, ушул сенин тукумуң менин тукумуман кем болбосун, чоңдугу дагы, байлыгы дагы, баатырлыгы дагы”, – дейт. Ошондо Желдең Тосор, Тамга, Жаргылчак, Даркан, Чычканда, алты баселке Желдең бар. Желдеңден Акичү(!), Жанек баатыр чыгат, Үкүбай деген чыгат, жылкылуу бай, Кекебай деген бай чыгат, Карга аке дейт, ал аке эмес, ал бий болгон киши, акеге кирбейт, Карга чыгат бий болуп, андан кийин Ысабек деген киши чыгат, болуш болуп, Ысабектин уулу Байгазы деген чыгат, болуш болуп, революцияга чейин болуш болот.
Мына, мүйүздүү эненин батасы тийип, жанагы өзүнүн күнү, Коңтаажынын кызы Токтобек деп атпайбы, ошол Токтобек эркек бала төрөгөн, аты – Ардан, ошол Ардан балтыр бешик алты айлык болсо, ошол кезде мүйүздүү эне төрөдү. Анан бир күнү Токтобек жокто бала ыйлап атат, эмчегин эмизейин десе, албарсты: “Баланы булгайсың, тарт эмчегиңди”, – деп кыйкырып, эмиздирбей коет. Атаңдын көрү ай, ээмп калса болот эле дейт, эмбей калганы жаман болду деп мүйүздүү эне кейийт. “Мунун тукуму жалгыздап калат, менин балдарыма тең келе албайт, аягың көбөйүп, аягында чоңдор чыгат”, – дейт. Анан мобу Чоң-Таш, Корумдулар – Токтобек эненин балдары, Ардан деген баладан төрөлөт. Азыр 800 түтүнгө жакындайт. Кийин Жылан деген киши болуш болуп чыкты, анын баласы Уке болуш болуп чыкты, Чортон чыкты.
Мүйүздүү эненин касиеттерин айтып берип атам. Мүйүздүү эне ошону менен эки балалуу болот, Жамангул, Бапа. Балдары чоңойгондо: “Бай, улуу балаңа сен аял алып бер, кичүүсүнө мен алып берейин”, – дейт. Макулдашат. Жамангулга Алсеийит атабыз Кыпчак уруусунан Мааматбек деген бийдин кызы, Дейилда деген кызды алып берет. Дейилдадан беш бала төрөлөт, Боке, Төрөкочкор, Итбок, Кыдык, Белек деген. Белектин тукуму – менмин. Аны токтото турайын.
Мүйүздүү эне: “Эми мен үйлөй турган кез келди, Бапа”, – деп, Алсейит атабызга жерден коргоолбу, ташпы, календир да азыркыча айтканда, түйүп берет. 20бы, 30бу, “Ушуну күн сайын бирден ыргытып тур, калганын бекитип тур. Акыркы коргоолду ыргытканда мен келем, келинди алып. Мен аман-эсен келин алып келе турган болсом, ак көбүктөп кар жаайт, ак мунар тартып, келбей калсам, кызыл көбүктөп, кызыл мунар тартып турат, анда менден түңүлө бер”, – дейт. Ошентип акыркы коргоолду ыргыткан күнү, ак көбүктөп мунар тартып келип эле, кызыл мунарык болуп калат. “Байбичемден айрылдым”, – деп боздоп турат, Кудайдан тилеп. Аңгыча болбой, күн жарк деп, ак мунар тартып, ак көбүктөп каар жаап кирет, мүйүздүү эне келинин алып келип калат. Келип калгандан кийин дагы, тиги кишинин сыйкырыбы, же болбосо эл сурабайбы, “мунун төркүнү ким, муну кайдан алып келдиң?”, – деп эч ким суроо кылбайт, аты ким дебейт, анан ал кишинин аты – Олуят эне. Бу дагы – Кайберен, бу мүйүздүү энени кайберен тукуму дейт. Кайберенден адамга айланган дейт. Анан өз төркүнүнө барып, Олуят энени алып келет, Бапага никелейт. Бападан алты уул туулат. Агасы Жамангул Ак-Суунун жону, Чолпон-Ата, Ананьевонун үстүндө чоң жайлоо бар, Асы деп коет, ал кыргыздын жайлоосу, азыр казакка карайт, ошол абдан чоң, Каркырага окшогон жайлоо, атайы барып көрүп да келдим, атайы барып, анан жайлоодо ооруп калат. Жамангул баатыр болот, жоодон келип ооруп калабы, бу катуу ооруп атат, Бапа алты баласынын бирөө кичине үйдө калып, өзү беш уулу менен чоң үйгө барат, барып абасын көрүп, көңүлүн сурап, агасы да ыйлайт, анан Бапа ыйлап беш баласы менен боз үйдү айланып үч жолу: “Ушу абамдын жаны калса экен, Кудай сактай көр”, – деп айланат. Энеси балдарынан эмне болдуңар, эмне кылдыңар деп сурайт, анда балдары: “Барсак атам да ыйлады,чоң атам да ыйлады, атам үйдү үч тегеренди”, – дегенде, балдардын энеси отура калып, тура калып: «Как баш, тегеренсиз тегеренбейби(!), укум-тукумума доо кетирген тура, эжемдин балдарынан менин балдарым кемип калган тура, көптүгү да, баарлыгы”, – деп капа болуп ыйлаган экен.
Мүйүздүү эне аны төркүнүнөн алып келген тура, “кокуй эжем” деп атпайбы деп ошону менен эл ошондон билип калган. Ал эне жоголуп кеткен, таарынып, же эмне болуп кетти, өлгөн жок. Бапанын эли жакшы эл, 2200-2300 гө жеткен, Барскоон эли, бир эле жерде чогуу. Анан мүйүздүү эне өлгөн, боз үйдү тигип, чийге алып коюшкан, эртең менен сагызган изи деп коет, кичине кар жааган экен, эчкинин изиндей из калган, өлүк жок, мүйүздүү эне да коюлган эмес, Олуят эненин аты айтылбай калган.
Бугу элинде эки олуя бар, бир олуя – Мүйүздүү эне, бу кайберен тукуму болгон, экинчиси – Санчы-сынчы адамдан чыккан олуя, ал киши көп жашаган, Жамангул атабыз менен дос болгон. Жамангулдун баласы Белек менен жакшы жүргөн, Белектин баласы Алдаш менен жүргөн, ошолорду сынап, батасын берип Санчы-сынчы жоголгон, ал учуп жүргөн киши, Өзбекстан, Тажикстан, Кыргызстан, ушу көлгө чейин, Нарын, казагы менен кыдырып жүргөн киши, андан кийин эки олуя, сегиз аке бар. Андан кийин мына эки олуя бар, Бугу деп эсептегени, жанагы Орозбак деген атабыздын беш уулу бар дебедимби, беш уулу менен үйлүү-жайлуу болуп, көчүп жүргөндө же болбосо малы жайылып жаткан жерде, он эки айры ак бугу болгон, малынын ичинде, ал кишинин баарына эле көрүнө берген эмес, чанда кишиге көрүнгөн. Анан “кайда баратасың, кайсы Орозбак?” – дегенге, “Ой баягы, бугусу бар Орозбак”, – деп атып, ошон үчүн бугу болуп калганбыз.
Мен эми акелерге өтөйүн. Ошол жанагы Жамангулдун баласы, Белектин тукумунан акелер чыга баштайт, Белектин бир уулунун баласы, Токой деген баласынын тукуму Аабайылда экен, Белектин дагы бир уулу – Кожош, Кожоштун баласы – Айманаке, Айман сынчы, болжол менен, бир күлүктүн эне-атасын тааныйсыңбы десе, ошо күлүктү тууган бээни, атасына чейин көрсөтө алган, 50-100 күлук турса, кайсы күлүк бүгүн же эртең чыгаарын даана айтып берген. Аабайылда акылман киши болгон, адамдарга, ошол өзүнүн дооруна акылын айтып турган киши болгон, экиден аке болот: Айман менен Аабайылда. Андан кийин эки аке чыгат: Дөөлөс-Сарт, Алдаяр-Мойт. Алдаяр-Мойт дагы – Белектин баласынын баласы, Дөөлөс-Сарт Тагайдан кошулуп кетет, 11-12 атадан кошулат, экөө Бугу элинин акылманы болгон, акыл айтып турган, акыл таап турган, жоону кандай кылыш керек, кандай тозуу керек, кандай алуу керек, ошого чейин акылын таап, айтып берип турган, илгери казак менен кыргыз чабышкан, башка жагынан да келген, калмак да келген, ошол жоо келчү жакты, кандай коргонуш керек ошого акыл таап берип турган киши. Андан кийин экөө чыккан, Карач аке деген чыккан. Карач аке чыгып калганда, Сарт менен Мойт картайып калган. Бугу-Сарбагыш болуп чабышып турган, Төрөгелди колго түшүп, Ормон өлүп турган, кун ала албай, Сарбагыштар айласы кетип, Бугудан кандай өч алыш керек, жөн келип мындай камашса, уруш чыгарса жеңилип калып атат, баш-көзү каза таап калып атат, мына кан Ормону дагы, баатырлары дагы, мындан кандай өч алабыз бугудан деп, Абылайкантөрө казак, анын уулу Тезектөрө бар, ошо Тезектөрөгө дүнуйө-дүрдүмдөн алып барыш керек, кол сураш керек, ары жагын казак, биягын Сарбагыш чапсак, талкалайбыз, тукумун үзөбүз деген дагы, жоргодон тогуз күлүк, түрүнөн, торусу бар, кара-кызылы бар, тогуздап алган. Нооту чепкенден тогуз, жамбыдан тогуз, тайтуяктан тогуз, белек-бечкектен тогуз, ар немеден тогуздан алып, 20 киши жүрүп кеткен. Ошону саяк кабарлаган, “сарбагыш моминтип кетти, бугулар өлдүңөр”, – деп. Анан айласы кетип, Дөөлөс-Сарт менен Алдаяр-Мойт акыл таппайт, муну кандай кылыш керек. Эч акылын таппай коюп, Тилекмат Муратаалы балдарына таарынып, Жылдызга жылкыга кетиптир дейт, Тилекматтын ошондо төрт аты бар: Тилекмат, Каражой, Карачокмор, Жойкара деген аттары мине турган аты эмес, өзүнүн аты.Ой биз акыл таппадыкпы, баягы Жойкара табат мунун акылын, ошол кыйын, ал кайда? Жылдызга жылкыга кеткен, муну кош ат менен алдыргыла деп, 2-3 күн аралыгында алдырып келип, сурайт. “Айланайын Тилегим, аты – Тилек, Жылкыайдардын баласы, асыл таштан, акыл жаштан, ушундай болду деп кабар келди, мунун акылын сен гана табасың, сенин акылың бар, мобу жайылган мал сенники,жалпайган айыл сеники, батабызды берели, эки тизгин, бир чылбырды берели, ушунун акылын сен тап, Тилекмат”, – дешет. Көпкө ойлонуп отурду, ары кетип, бери кетип: “Жайылган малдын, жалпайган айылдын кереги жок, мага бир калп айтпаган киши бергиле”, – дейт. “Ийе, айланайын, калп айтпаган кишини билсек, анда сени чакыртып эмне кылабыз, өзүң таап ал андай кишини”, – дешет. Ошондо үч Карач болгон: Белектин уулу Тогузбайдын Карач деген баласы болгон, Карач бир тайдын этин жеген, соргок, туураган этке кошуп берсе, билбей тайдын томугун кошо жуткан зор киши. Экинчиси – Чүрүм Карач, кармай билгендей сүйлөгөн, ошондо Тилекмат экөө чогуу аке болот, ушундай чечен киши болот, бала Карач деген болгон, Белектин баласы – Шүкүр, Шүкүрдүн баласы, анан бала Карачты бергиле деген, мейли берели дейт, бала Карачты кошуп, Тилекмат жүрүп кетет, казакка. Абылайкандын уулу Тезектөрөгө кетип баратат.
Жолдон калың төөгө жолугат, төөнүн четинде кайтарып карыя жүрөт, казак абышкага барып, саламдашып, аты-жөнүн сурайт: “Төө кимдики?”. “Тезектөрөнүкү”. “Сиз эмнеси болосуз?”. “Төөчүсү”. “Атыңыз ким?”. “Болотбий”. “Ой Болотбий аба, сиздикине конуп кетсек болобу? Казазакта жээк-жаатыбыз бар эле, ошолорго бараттык эле”, – деп билгизишпейт. “Неге болбойт, карактарым, конуңдар”, – дейт. Бир улагын союп, Карач менен Тилекматты коноктойт. Тезектөрөдөн да тыңыраак, кыйыныраак киши экен, сөзмөр экен, чечен экен. Тезектөрөнүн ата-тегин сурай башташат. “Тезектөрөнүн укум-тукуму башы – Кожо тукуму. Булар жети атасынан бери кандык менен келе жатат, атасы Абылайкантөрө, Кененсарынын Орузбайы ошонун тукуму, Тезектөрө ошонун тукуму”, – деп сөзгө кандырат Болотбий.
Ошентип конок: “Тезектөрөгө кезиге кете турган жумушум бар эле, кандай жолуга алам ал кишиге?”, – десе, “Эртең менен ал жай турат, алыс барып, даарат ушатат, жигити чөгүнүн, суу жоолугун алып артында жүрөт, дааратын алып, үйүн көздөй тартканда таазим кылып, эки колуңду бооруңа алып, салам берип, ошондо гана кезигесиң, андан башка убакта кезиге албайсың”, – дейт Болотбий. “Эмесе мобу жолдошум сиздикине жатып турсун, мен келгенче, мен ошо кишиге жолуга турган жумушум бар эле”, – деп акырын барып, Тезектөрөнүн үйү жакын экен, жанагы айткандын баары орундалат, эки колун бооруна алып салам берет. “Кайдан карагым?”. “Мынабу Көл деген жерден. Көлдө көп бугу тууганыңыз бар, кыргыз, ошол көп бугу тууганда, ары жакта дагы бөлөк кыргыздардын уруусу бар, экөө чабышып, ортодо эриш бузулуп, эр өлүп, ушундай болуп турат. Ошол эл аман, журт тынчта төрөгө ылайык Төрөтай деген кыз төрөлгөн. Ошону төрө келип алып кетсин, аманаты деп көп бугу тууганыңыз салам-дуба айтты, ошону айтайын деп келдим”. Кайталап сурап, баарын түшүнгөндөн кийин: “Жүрү карагым”, – деди. Кайнага болуп калды да, алдыга кирди да, эшик ачылды, 20дай сарбагыш отурат, салам айтса алик албайт, бирөө да кел деп орун бербейт, Төрөнүн орду аюу талпак турат, талпактын өйдө жагына отурат, ылдый жагына төрө отурат. Сарбагыштын бирөө: “Атаңдын көрү эй, мобу кандуу моюнду кара, кандын тизесин басып отурганын кара”, – деп тийишет. Тилекмат чөгөлөп отура калып: “Кандуу моюн сенсиң, кечее күнү күл челген көк бука ууру кылып жүрүп өлдү, Ормон деген, аны кан дебейт ,ууруга барып, бугудан өлдү. Мына кандын кайран киши, агы, Кененсарынын Орузбайын Муканды(!) кара суусуна таш байлап, чөгөрүп жок кылдыңар, кара көзгө, каракөз деген кудук, кунсуз, сөөгүн да бербей жок кылдыңар, кан деп ошону айт, кан өлдү деп ошо кишини айтыш керек. Силер кандуу моюнсуңар”, – десе эле, Тезектөрө менен Кененсарынын Орузбайы ага-ининин балдары болуп атат да, Абылайкандын тукуму, төрө ачуусу келгенде санын мыкчыган киши экен, санын аткып-аткып, өз санын мыкчып алды дейт. Жигиттерди чакырып: “Мынабуларды жанагы чүпүрөк-чапырагын колуна сал, кырчаңгы-мырчаңгысын астына сал, таш-тушун устат колуна”, – дейт. Устат дегени – кармат деген сөз.
Ошентип, сарбагыштарды аттандырып ийди дейт, анан Тилекматты коноктоп, качан бараарын сураса, “Сиздин чамаңыз билсин, мен сиз менен кошо жол баштап барам, сиз жол билбейсиз”, – дейт. Ошону менен ойлонуп, Тезектөрө он күндү болжоду. “Он күндө барсак болобу?”. “Болот”. “Онун калыңы не болот, каадасы не болот?”. “Сизден калың албайт, каадасы гана болсо болду. Жеңкетай, жылкычылык, келиндердин төшөк салаар деген майда-чүйдө ырым-жырым берсеңиз болот, башка эч нерсе албайт”, -деп эки кыздын калыңын айтып коет. Ошол эле майда-чүйдөсү ушунча болоорун айтат. “Дурус-дурус, карагым, эми он күндө барам”. “Менин жолдошум бар эле, ал сиздин төөчүңүздүкүндө, ошону алдырсам болобу?”. “Болот, карагым”.
Баягы бала Карачка келип: “Бизде Солтонкул деген бай бар, 32000 жылкысы бар, ошол Солтонкулдун үйү тигилсин, куру Каркыранын боюна көрүнөө жерге тигилип, тегерете обочо айыл консун. Баланча күнү, желээнин баары дөң-дөңгө көрүнөө жерге байлансын, малдын баары жайылсын. Мынабу Стамдын кызы, Алдаяр, Төрөтайдын ата-энесине Стамга Солтонкулдун кийими, байбичесине Солтонкулдун байбичесинин кийимин кийгизгиле, жүгүн жыйгыла, Тезектөрөгө өргө көтөргүлө. Ал Төрөтайды ушул Сары-Тологойдо азыр Тазабек уулу деген бар, Тазабектин ичинде Тынай деген киши бар, ошол Тынай алыптыр, алганы 2-3 ай эле болуптур. Төрөтайды ошол өргөөгө отургузгула, жасап-түзөгүлө. Мындай болгон акылды айтып, Тынайга бөлөк аял алып бергиле, каалаган кызын алсын, калыңын эл төлөсүн”, – деп абдан түшүндүрүп, эми аны калп айтпаган киши деп тандап алды да, ошентип айтканындай аткарды, баарын жасап койду. Тезектөрө менен Тилекмат келе жатат. “Ой анау үлкөндөгү айыл кимдики?”. “Сиздин кайнатаңыз Стамбайдыкы”. “Ой төгөрөгүндөгүчү?”. “Ошол Стамбайдын дааратына суу даярдап, саанын саап, отунун алып от жагып, суусун куюп тургандардыкы”. Аны касиеттүү бай кылып атат да. “Мынабу көрүнгөн калың мал кимдики?”. “Кайнатаңыз Стамбайдыкы”. “Дурус-дурус”, – деп өргөөгө түшүп, сөөгү ак экен, өтө сулуу киши экен, Төрөтайды жактырат, ыраазы болуп, алып кайтат. Сарбагыш келе албай калат. Баргандан кийин сынчысы бар экен, кыргыздын сулуусун алып келдим деп сынатат. Көрүп: “Кудай аткан төрө, кыргызга алдаткан турбайсыңбы, кыз эмес, жубан тура”, – дейт. “Ой кантип билдиң?”. “Мына бети, кулагы кыз баланыкы, тотук, күнгө күйгөн, а келиндики ак болот, көрдүңбү? Эчак агарып келин болгон тура”, – дейт сынчы. “Эми оозуңду бас, мени уят кылба”, – деп ооз басырык кылып сынчысына жамбы берет. Үч балалуу болот, мына ошону менен эл аман калат.
Карач аке менен Тилекмат аке ошондо аке болот. Экөө картайып калган кезде Кыдыр аке менен Садыр аке болот. Кыдыр аке Арык тукуму, Садыр аке саяк, экөө акелик кылат, мына Садыр аке 1924-жылы өлөт, Кыдыр аке 1926-жылы өлөт. Ошону менен экиден чыгат, сегиз аке болот.
“…Тогузбайдын иниси Теңизбай деп урууңдун атын коюп берейин, Жалаң төш жаман ат, айылдагылар укпасын, ушу жерде сен ук, мен угайын, макулбу?”. “Макул”. Экөө ошентип макулдашып үйгө барат. Ошо менен канча өттү ким билет, Санчы-Сынчы келет: “Ай Белек, кана балдарың, канча балаң болду?”. “Он бир болду”. “Алып кел он бир балаңды”, – дептир. Алып келсе, төртөөнү мурда сынаган да, аларды четке чыгарып коет. “Бу ким?”. “Алдаш”. “Ии баягы белиңдеги асыл ушул экен. Мындан, ат качырбас чынжылуу боз айгыр ушундан чыгат, бай да чыгат, кан да чыгат, мыктылар да ушундан чыгат”. “Бу ким?”. “Токой”. “Мындан бир көк жал бөрү чыгат”, – деди. Балбай – Токойдун баласы. “Мунуң ким?”. “Токоч”. Талды-Суу, бул чыр айыл болоорун айткан. “Мунуң ким?”. “Бул – Толубай”. “Мунуңа кандык келет, бат эле ажырап калат”. “Мунуң ким?”. “Бул – Сааты”. “Мунуң тентек болот”. Жанагы Ак Жаркын чачынын агын терип, кыркка чыкканда, Такабайга тийип, ошондо тойго бышып аткан казандарды көмөрө- көмөрө тебет. Тентеги ошо болду да. “Мунуң ким?”. “Теңизбай”. “Аа мыктылар мындан көп чыгат”. Илгери революция орногондо эле, Садыбакас деген милициянын начальниги чыккан. Теңизбайдан Керек деген баатыр чыккан, Төлөмүш Океев, Мар Байжиев чыккан, мындан баатыры да, мыктысы да көп чыккан. Анан: “Ой Белегим, он бир дедиң эле, онду эле санадым, бирөө жок. Таап кел”, – дейт. “Ой алыска ойноп кетиптир, сынчым, таппадым”, – дейт. “Ой, таап кел”, – дейт. Талаадан бир баланы алып келсе, сын түшпөй койду, “бул сенин балаң эмес экен”, – дейт. “Такыр таппадым, сынчым, жер-сууну издедим, таппай койдум”, – дейт. “Чыгданыңды аччы”, – дейт. Ачса, Алдаяр кыздан да сулуу, татынакай бала экен. “Ии муну тил туш болот деп катып койгон турбайсыңбы, мунун кызы сулуу болот, аты күлүк болот, иле бакан куу союл айыл болот”, – деди. Мына Ой-Тал, Ой-Булак Алдаярлар, Мойттор да. Чакасын кийип алып салышчу экен илгери эле, Алчынын жоор жээри деп дубанды бузган күлүк чыккан илгери. Бурулча деген эже, кызы төө чечти дейт, дубандын көзүнчө жыңалачтанып алып. Төрөтай деген Стамдын кызы Тезектөрөгө тартууга жарады.
Жанагы он бир баланы кайталап берейин. Алдашты ат качырбас, чынжырлуу боз айгырлуу, бий да, бай да болот дебедиби, Алдаш биринчи Кагаз деген аялды алды, ал Бирназар, Кудайменде деген бала төрөйт. Андан кийин Шекер деген аял алды, Болот бийдин кызын, тээ төмөнкү элден, Шекерден Шапак, Миңмурат, Тазабек деген үч бала төрөлдү. Андан кийин казактан Арууке деген кызды алды, андан Түкөк деген бала бар, алты бала. Алтоо ойноп отурат, чоңоюп, талаада таш, куурайдан сайып, мал кылып. Бир аксакал абышка келди: “Кимдин балдарысыңар?”. “Алдаштын”. “Силердин улууңар ким?”. “Мен”. “Атың ким?”. “Шапак”. “Эмне болоюн деп тилейсиң?”. “Баатыр болоюн”, – деп тилейм. Шапак баатыр болгон эмес, касиеттүү жакшы киши болгон, көп балалуу болгон. Шапакты коноктобай, же ачуусуна тийген киши болсо, бала- чакасы менен талап-булап, тамагын жеп, сабап кеткен. Мына, коркконунан баатырдын айылы, баатырдын балдары деп калган, Шапак ошондон баатыр аталып калган. “Сен кимсиң?”. “Миңмуратмын”. “Сен эмне болоюн дейсиң?”. “Мен молдо, султан болом”, – деген. Мына Миңмураттын баладары Боронбай хан болду, Зарыпбек султан болду, молдолор болду. Миңмуратты Кудай эле урат, Кудай урбаса эч ким ура албайт. “Сен кимсиң?”. “Тазабекмин”. “Сен эмне болоюн дейсиң?”. “Мен мырза манап болоюн”, – дейм. Бексырга деген манаптыкты сүрдү дейт, ушундай манап болду дейт. Андан кийин: “А сен кимсиң?”. “Бирназармын”. “Сен эмне болоюн дейсиң?”. “Мен бий да болом, бай да болом”, – дейт. Бирназардын аялы Күкө деген, Солто кадимки Канайдын кызы, Байтиктин атасы. Күкөдөн Эсенаман, Мурааталы, Алыбай, Даныяр, Нанжебес, Баялы деген алты балалуу болот. Алты бакма баласы бар: Үрбүжал, Жылкыайдар – Тилекматтын атасы, Муратай, Айбаш, Турдубай, Казакбай деген балдары бар, он эки баласы бар. Ошо жылкысы өсүп , 32000ге жетти, жылкы бузулбай Муратаалы баккан. Агасы Эсенаман бий, Эсенаман эрте өлүп калат. Сарыбагыштын колу келип чечек чыгып чочулап, Муратаалыга бийлигин берет, Муратаалы жылкыны алып ага берет, Алыбай өлгөндө Солтонкулга берет баласына, мына ынтымактуу болгон, четинен жылкыны алып раскоттогон, он эки балага энчи бөлүнгөн эмес, жылкы Алыбайда эле калып калган. Алыбайдан Солтонкулга калып калды. Солтонкулдан Сарыбайга, баласына калды, анан революция болду, эл үрктү. Он алтынчы жылы аман-эсен барып Кытайга барып, анан жылкыны калмак талап кетти.
Андан кийин: “Сен кимсиң?”. “Кудаймендемин”. “Сен эмне болоюн дейсиң?”. “Мен коюм эле көп бай болсом болду”. Мына, Кудайменделер Токтоянда турат, алар жүз түтүндөн кем эмес. Кудайменде он миң кара-боз кой айдады Бөлөмбай деген бай менен. Бирок коюм эле көп болсо болду деген, койлуу бай болду, койдун убайын да көргөн жок, ичип-жеген деле раскот кылган жок ошо, багып атып эле өстүрүп атып эле өлүп калды. Кою кетти. Ошо Кудайменде менен токтойт Алдаштын алты уулу. Ии Түкөк калды… “Сен эмне болоюн дейсиң?”. “Ээ, мен болоюн дегендин баарын мобу бешөө алып алды, мен ороо башы, ушулардын дыйканы болоюн”, – дедим. Мына Түкөктөр жаралгандан эле кырманчы, кампачы, анан совет бийлиги келгенде агроном. Ушундай болду, кампачы болушту. Тукуму азыраак, каргыш тийген эле. Анан эми ошол менен, Алдаштын алты уулу ушул.
Андан кийин мен – Муратаалымын. Муратаалыны айтып берейин. Муратаалы бий болгон, үч аялы бар. Үч аялынан сегиз баласы бар. Ушу күндө жүз-эки жүздөн ашып калды түтүнү, Сары-Тологойдо турат, анан ар кайсы жерде баягы бирин-сериндеп бар. Муратаалы бир эле аял алган киши, төрт уулу бар, бешөө бирөөнөн тукум жок. Бешөөнун эң улуусу – Алжаңбай, анан Карач, анан Калмырза, анан Шамырза деген төртөө, ошо Жайык деген баласынан тукум жок. Анан кыскартып аягын ошо менен токтоттум эми.
Айылдын аталып калышы боюнча, жанагы Белектин он бир уулу деп атпаймынбы, он бир уулдун улуусу, Мекененин төрт уулунукун айтайын. Мына бу Арал деп коёбуз, Түптөн өйдө карай Долон, Сары-Дөбө, Тогузбай, Тасма, Миң-Булак. Анан жанагы Теңизбай деген Чолпон, Тепке, ошерлерде жашайт. Андан кийин, Токойдун тукуму, Күрмөнтү, Сары-Булак, Балбайдын тукумдары, Кыздан да сулуу деп Алдаярды айтып атпайбы, аныкы Ийри-Өрүктү, Орто-Өрүктү, Ой-Булак, үч баселке, андан кийимин токочтун тукуму – Талды-Суу. Шапактын тукуму дагы Качыбекский, Жайылма, аякта эки баселкеси, быякта Токтоян, Кең-Суу, Жылуу-Булак – Шапактын тукуму, Миңмураттын тукуму, көбүрөөк кара санап, жакшылык кылган эмес тууганга. Миңмураттын тукуму кытайда көп, биякта Ак-Суу, Түп, Жети-Өгүз үчөөндө 140 түтүн бар, жергиликтүү жер жок калды. Кудайменденин тукуму Токтоянда, Андан кийин Саты, жанагы тентек, анын баселкеси жок болчу, мобу, БЧКны баселке кылып алды, Түптөн бери чыга бергенде, ошондо Сатынын эки уулу бар: Ыбырай, Абдырай деген. Такабай дегени бар, ал Белектин бир тууганынын баласы, ал Белекке кошулуп жүрөт, анын тукуму – Ичке-Суу, Шаты, Чоң-өрүктү. Санташ деле ар кошкон эл, Тогуз-Булакпы, Сары-Көлдөн бери Совет бийлиги орногондон бери.
Саяк менен Тынымсейит экөө тең калыс туугандар. Саяк тууган Тагайдан кошулат, Тынымсейит, Алсейит экөө бир тууган, алардын эли Нарында, биякта аз, Сары- Тологойдо до бар, Жети-өгүз жакта да бар.
Leave a Reply Cancel reply
You must be logged in to post a comment.
© 2009-2011 Aigine CRC. All rights reserved
Multilingual WordPress by ICanLocalize