ru ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky mn ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ru ru ru hbs_cyr ky os ru ba ru ky ba ru ky ru ky ru ru ru ru ru ru ky ru ky bg ky ru ru ky ky ru ky ru kk ru ky ru ru ky ru kk ru kk ru ky ru fr ky ru fr ru ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ru ru fr ru mk fr ru fr ru ru fr ru fr ky fr ky tt ky ru fr ky ky ru fr ky fr ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ky ru ru fr hbs_cyr uk fr ru ky fr ky ce fr ky ky fr uk ru uk fr ky ky fr ru ru fr ru ce fr ky ce fr tt ky ky ru ru fr ky fr ru ru ru ru fr mn en fr myv fr ky ky fr ky uk fr ru ru fr ru ru fr ru kk fr ru ky fr ru kk fr ky fr ru ru
"Форум", 16.02.10 - 13-бет: •
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
...Айылдын эң куттуу жана билимдүү адамы деп Чаргын молдону айтаар эле. Шекердин мечити бийик дөбөчөдөн орун алган. Аны айылдыктар "Ак үй" дешчү. Төңкөрүштөн мурда салынган, өзү күмбөзгө окшош мечит болучу. Жума күндөрү намаз окуу үчүн ошол мечитке айылдын эркектери топтолот. Алардын унаасы барлары атчан, эшекчен болуп, көөлүгү жоктору эптеп жөө жалаңдап айылдын ар кайсы жагынан жыйылышат.
Чаргын молдонун үйүнүн тегереги келишкен чарбак. А, тамы болсо, айыл мечити жайгашкан дөбөчөнүн эле түбүндө. Бакчасынан шылдырап көп суу агар эле. Ошол арыктар менен Шекердин көп талаалары суу алат. Молдонун эгин кылар жери да бир кыйла кенен, а жанагы багынын мөмө - чөмөсү да эми бир укмуш.
Жээндерим Жапарбек жана Байысбек менен ушул бакчадагы быша элек тоң алмаларды далай уурдап жегенбиз. Бизди көрүп калган Чаргын молдонун үйүндөгүлөр тызылдатып кубалап калышчу.
Чаргын молдо жөнүндө калк ичинде көп эле кептер кезип жүрчү. Алардын айрымдарын мен да колхоздо катчы жана салык жыйноочу болуп жүрүп угуп калгам...
Чаргын үстүмөн түшүп, мени башка эшектер менен чогуу бир казыкка байлап койду. Ал эшектер мени тиштеп, тепкилей баштады. Мен да аларга моюн бербей, бар күчүм менен тепкилешип жаттым. Мен молдону кезерип кечке чейин казыкта асылып байланып туруп күттүм. Базардан кайтканда да Чаргын молдо мага минип келди. Үчүнчү күнү дегенде гана Чаргын молдо мага ырайым кылды. Дарбазадан чыгарып, таягы менен башка койгулап: "Жогол! Жогол көзүмө көрүнбөй, акмак. Сендей жиндини көзүм көрбөсүн!"-деди. Мен кайра киши болуп баратканымды байкадым. Колум, бутум, кардым, башым-баарысы өз калыбына келди. Артыма карабай болгон күчүм менен үйдү көздөй жүгүрдүм. Кечинде араң үйгө жеттим. Энтигип жетип келгенимди көргөн катыным: "Каяктан минтип келе жатасың?! Каякка кеттиң эле?! Туугандарыңдын баары издебеген жери калган жок! Же өлүгүңдү, же тиригиңди билсекчи, сурабаган жерибиз, карабаган тешигибиз калбады!" деп тилин соймоңдотуп кирди. Мен болсо "Эшек болуп калдым..." дегенге араң жарадым. "Эмне дейсиң?! Ушинтип кутулуп кетем деп ойлоп жатасыңбы?! Эшек болуп калдыңбы?!" -деп андан бетер жамажайын жаппай, жаалданып, мени үбөлүк менен сабай берди.
(Ч. Айтматов, "Чаргын молдо")
1970-жылдардын кайсы бир күнү болчу. Мен таанып, көздөрүн көрүп калган, оозунда - эми, тилинде - мөөрү бар коңшулаш айылдардын кадыр - барктуу карылары уруусу "Аксак кой" Назирандын Кымбат аттуу жетимиш эки жаштагы кемпири дүнүйө салып, сөөгүн түбөлүк жайына узатуу расмийине келгендерден үй ичи толуп чыккан. Эң төрдө олтурган "Чоң-Таман" уруусунан билими жетик, Ак-Жар айылынын аалым молдосу Татыбек, о дүйнө менен бул жалган дүйнөнүн шариятынан жалгаштыра мындагыларга мыскалдап айтып жатты. Төмөнүрөктө жаштарына карап, кыркалекей олтурушкан ошол кездин жаштары - мусулманчылыктын шариятынан оолактай түшкөндөр Татыбек карыяга тамашадан таштай коюшуп, дуу-дуу.
Аңгычакты ушул үйдүн кызы Маржанбүбү апага куда-сөөк болгон Чарык уруусундагы Көк-Сай айылынын чоң молдосу Сыялы аалым отургандардын жалпысына саламын айтып кирип келери менен:
- Кел Сыялы, төргө өт, мына бул жерге - деп, ага сый ишара кыла лыпылдай орун көрсөтө берди, Татыбек молдо. Олтургандардын кары-жашы дебей Татыбектин бул кылыгына айран-таң. Бардыгы Татыбекти жакшы билишет. А, Сыялы молдону андан да артык билишсе керек. Ошенткен менен Татыбектин мунусун айрыкча - экөөнүн ортосунда бир мандем болуп өткөнүн угуп, түкшүмөлдөп калгандар, эки молдонун алымсабак кебине кулактарын түрө, тигилерге ыкыс берип, кеп ыңгайын аңдып отурушту.
- Жок Татыке, ордуңдан козголбой беймарал олтура бер. Менден мурда келипсиң... мен жаныңа - мында эле олтурайын - деп, Татыбек молдонун сыйына сый жооп кылып, анын катарынан бошой берген орунду жаңсай көрсөтө, орун алды, Сыялы молдо. Ал малдаш токунуп, жай ала олтургандан каш кагым убакыт өтүп-өтпөй эле алчы-таасын жеп, кызыл жалак болуп калган курбалдаштарынын бири:
- И Татыке, бу, Сыялы "быс - смылда" деп мында тамандырык аттап кирип-кирбей баш багары менен атаңа сый көрсөткөндөй эле олтурган ордуңдан октой атып турганыңа жол болсун... Же, Сыялыга кылмышың барбы, бу кандай?.. - деп калды олтургандардын ичинен Татыбекке, кытмыр суроосун жылжыткан дагы бири:
- Антип сый көрсөтүп калса эп эле го. Бу Татыке, карышкыр көргөн бөжөктөй болуп бөжөңдөй түшкөнүңө таңыбыз бар - дегенде, бир даары мыскыл күлүп, айрымдары "бул не деген кыйды кеп?..", эки чоң молдонун ортосунда бир мандемдүү окуя болсо керек "дегенчелик күдүк ой жүгүртүү менен сөз төркүнүн биле беришпегендер" күлкү ордуна тымызын бири -бирин бөйрөккө нукуп ич ара суроо козгой мостоё олтурушту.
- Ой, экөөңөрдүн аалымдык даражаңар тең - бирдей, ары курбалдашсыңар дагы. Татыкеңдин бул жоругу - не деген жорук? Деги айтпайсыңарбы, эми бириң, сырыңарды ичиңерге катпай - деген үн чыкты.
Суроо салганынын өткөндөгү окуя менен кабардар, чет жакасын угуп калып, түкшүмөлдөгөнүнүн дагы жөнү бар болчу.
- Бу, силер тамаша-такыба эле күтүп калгансыңарбы, не?.. Алгач маркумга куран түшүрөлү. Анан ден-соолук, ал-жай, үй-бүлөнүн, мал-жандын, эл жакасынын эсенчилигин сурашып алалыбы, же... Деги бул жерде эмне олтурасыңар, ыя. Же, ыраматылык Назирандында кемпири ашарын ашап, жашарын жашап бүттү, анын арты той деп жатасыңарбы? Деген менен Кымбат жеңебиздин жакындары үчүн баскан-турган орду эңшерилбейт бекен. Карып-арыса да алардын көөдөндөрүндө арман болбой койбойт эмеспи. Тамашага чаптыруунун деле орду бар го деймин. Жеңебизди түбөлүк жайына берели. Анан деле тамашаңарды улай бергиле. Анда мен макулмун, каршы да эмесмин. Ошенткиле... - деп калды, сөзүн жүйөлүү таштап Сыялы молдо.
- Эк... Сыяке, "келинди келгенде, кемпирди өлгөндө көр" дешет... Өзүң айткандай, жеңебиздин арты той, жаткан жери жайлуу, топурагы торко болсун. Сөөгүн түбөлүк жайына узаткыча убакыт көп бар. Өлгөндүн артынан кошо өлүп калган ким бар дейсиң. "Бирөө өлө жатса, бирөө күлө жатат" - дейт эмеспи. Ошон үчүн пендебиз да. Ийе, Сыяке, андан көрө жаштарыбыздын жакасын аман кылсын, кудайым. Бизди - адам баласын ушинтип жаратып койгон тура. Татыкеңдин бул кылыгы кандай кеп, айта отургула. Биз да билип калалы, биз дагы угалы - деген сыяктуу суроо кайрадан жаады, олтургандардын ичинен.
- Мен киргени Татыкең мага сыйын көрсөтүп тура калса эмне экен.
Анысына ыракмат. Көп жашасын. Кудайымдын кулагы сүйүнсүн. Ошентсе да, мунун сырын сурап калдыңар. Аны баштаган да Татыкең өзү болчу, эми өзү айтып берсин - деп калды катар олтургандарга кыдырата көз жүгүрткөн Сыялы молдо, Татыбекке карай ийнин калбаат жаңсап:
- Андай болсо, Татыке кеп учугун өзүңүз созуңуз. Сөздүн башы сизден болуп калды көрүнөт - деше бүтүмгө келгендер андан сыр түйүнүн күтүп калышты.
Жанатан берки уу-дууну тынчтык ээлеп, азга боло калган бул тынчтыкты да Татыбек молдо өзү бузду:
- Болбойт... Сыялы өзү эле айтсын, ошондогу окуяны - деп, ал саал тарткынчыктагандай түр көрсөттү.
- Балээнин баарын сен өзүң баштаган-сың, "күч сынашабыз, билим сынашабыз... кимибиз кетте, кимибиз кетче" - деп. Мен ошондо эле, койсоңчу Татыке, дебедим беле. Мунуңдун кереги да жок деп да айткам. Болбодуң, тилимди да албадың. "Андай болсо, сен жеңилдиң... согумума бир кой" - дедиң. Ушунуң чын белеТатыке? - деди Сыялы молдо ага суроолуу карап.
- Чын, чын... Сыялы, - деп, Татыбек молдо токтолбостон жыгылыштуу шыр жооп берди.
...Ошондогу алымсабак кеп эми эки молдонун ортосунда гана жүрүп жатты...
- Мен ошондо, сенин союшуңа бир ирикти бекерден-бекер эле бере коймок белем? - десем:
- "Анда эмесе, сен союшума эки ирик бересиң" - деп салыгыңды күчтөй баштадың. Мен сага эмне үчүн эки ирик бермек элем Татыке, бербейм. Өзүң деле Алтынчайылыңдын (1930-жылдын баш ченине чейин азыркы Ак-Жар айылын ошентип - №6 айыл деп атап келишкен) эң байынын бирисиң. Бир эле бай болсо, ал да өзүңсүң. Андан артык сага дагы эмне керек? Кудай деп нысап кылсаң боло. Илим-билим сынашуунун, күч салмакташуунун экөөбүзгө кереги не... кой болбойт, дегениме дагы көнбөдүң. "- Андай болсо, сен менден жеңилдиң. Күчүңдү сынашкандан качып жатасың. Согумума бир жылкы" - деп, ого бетер мага опурулуп, мени басмырлап - басынтып, териктирдиң. Балээнин баарысын өзүң баштап, өзүң чечип, өзүң баалап кирдиң. Кудайды карап сүйлөсөң боло, ушундай да болмокпу... Мен эскерте, койсоңчу Татыке - деп дагы айттым. Сен дале макул болбодуң. Бир кепке, бир ынтымакка келбей, экөөбүз аттын башын буруп, эки жакка кеттик, кош айтышып. Ошонун барысын өзүң баштагансың, өзүң айтып бер эми, бул элге...
Сыялы молдонун бул эптүү сөзүнөн улам ыйыктай түшкөн Татыбек молдо:
- Сыялы экөөбүздүн ортобуздагы бул окуянын болгонуна жарым жылчалык мезгил өтүп, өтпөсө керек. Аны баарыңар текши билбесеңер дагы, айрымдарыңар өз көзүңөр менен көрүп, болбосо ошол көргөндөрдөн учкай угуп дагы калдыңар окшойт. Бул талаш - тартыш кеп ошондон улам чыгып жатканы да ырас. Жашаган айылдарыбыз жанаша, анчалык деле алыс болбогону менен ошол окуядан бери топ арасында жолукканыбыз ушул. Эми Кымбат жеңебиздин арбагы ыраазы болуп, жана эле айтканыңардай жаткан жери жайлуу, топурагы торко, арты той болсун, оомийин!..
Кыркалекей тым - тырс олтургандар аны менен кошо бир ооздон дуулдай "оомийин" дешип алакандарын жайып жүздөрүнө тартышты.
Жанатан бери ичтерине дем тартпай анын сөзүн угуп олтургандар, Татыбектин оозунан эми дагы кандай кеп чыгат болду экен дегенчелик андан көздөрү өтүп, дым-дым.
Сыялы аалымдын оң тарабында олтурган Татыбек молдо эми мынча күтүп калдыңар дегенчелик, мандаш токунуп олтурганынан жазбай көөдөнүн саал алдыга умтулта оңдолуп койду да кебин улантты.
- Ооба, мына Сыялынын өзү олтурат, менин антип айтканым да ырас болчу. Кеп башын козгогондой, арийне, эч жеринде кошумча, алымчасы болбоду. Атаңкөрү, жаштык кылып опурулуп койдум эле дейин десем, жаш эмесмин. Менде мактанайын, Сыялыны басынтайын деген ой деле жок болчу. Ошентсе да, кудайдын пендеси экенбиз, аалымдык жагыбыздан бир күч сынашып көрөйүн деген ой келди мага.
кыргыз тилиндеги гезит "Форум"
email • архив • редакция
барып токтотконго мүмкүнчүлүгүм жок да
Башкы мыйзамдагы баш аламандык
Голливудда "Азия АКШ сулуусу 2010" конкурсуна Кыргызстандык кыз катышат
Анипа Мамбетисаева, Исмаил Исаковдун апасы:
"Курманбек Бакиев менин колумдан
"Мени соттогондорду ыйман сотуна койдум"
"Жыйырма жыл адашып жүргөнүбүз жетишет"
Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер, композитор:
"РАЕВ МЫРЗА МАДАНИЯТЫБЫЗДЫН ТҮБҮНӨ ЖЕТЕ ЖАЗДАДЫ"
"Өз көмөчүнө күл тарткандар", же салыктагы кош бийлик
Парламент коом жана бизнестин кызыкчылыктары үчүн иштей баштады
Парламент и общество ищут пути…
Жогорку Кеңештин депутатына 7000 жумушчу кайрылды…
Бразилия - новый партнер Кыргызстана…
Жизнь, когда кости -
по 25 сомов за кг…
Кому на Руси, то есть, в KG жить хорошо?
Новая тема со старыми фигурантами
или особенности кыргызской политики
Вицелер парады же жумуртканы күздө санайбызбы?
"Единый Кыргызстан" ("Бүтүн Кыргызстан") един с Вячеславом Ханом?!
"Социалдык багыттагы" көбүртүлгөн өлкө бюджети
"Социально-ориентированнный" бюджет страны с воздушными цифрами
же өлкө казынасын кантип толтурууга болот?
или как можно пополнить бюджет страны?
"Я всем сердцем люблю мой Кыргызстан!"
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Токтогулдун милициясы ИИМдин буйругун аткарбагандыктан
Сотрудники милиции Сузакского района будут нести ответственность за утери табельного оружия
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Нобель сыйлыгынын лауреаттарынын жолугушуусунда доклад жасады...
Орустар алтын медаль беришиптир...
Кызык, эмне болуп жатат деги….?
Кыргызстандын жарандарына жасалган мыйзам ченемсиз эксперименттер
В Кыргызстане многие еще только ждут своего часа
Курманбек Салиевич Бакиев, тур ордуңдан, сот келатат!
"Мой курс - отстранить родственников президента от власти"
Курманбек Бакиев кимди мураскер кылып калтырат?
Кого Курманбек Бакиев назначит преемником?