el en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky uk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ru ky ru ky ru ru ru ky ru ru ru ky ru ky ru ru ru ru ky bg ky ru ky ru ru ky ru ky ru ky ru ky ky ru tt ky ru ky ru ky ru ky ru ru ru ru ru ky ru av ru ru ru ky ru ky ru
"Агым", 02.04.10 - 13-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
Орчундуу маселелерден орун таппаган маданият
Курултайдын трибунасын пайдаланып көйгөйлүү маселелерди козгойт экемин деп, президенттик квота менен делегат болуп шайланганыма албетте кубандым. Баш жагында эле жазылгандай болгонум менен сөз тийген жок. Мен эмес эл акыны А.Жакшылыков, эл сүрөтчүсү Ж.Кадыралиев катчыларга кайта-кайта айтып жатып да жарыш сөзгө чыга албады. Ошентип маданиятка маани берилбеди. Негизинен экономикага тиешелүү маселелер козголду. Ал да туура. "Нан болсо, ыр болот" деп Л.Брежнев айткандай, экономика өсүп майлуу-сүттүү болбосо, маданият арткы планда турганы турган окшобойбу. Ошентсе да өлкө жетекчилери жогорку маданиятты, адабиятты, музыканы, сүрөттү ж.б. искусствонун тармактарын жакшы түшүнгөн адамдардан турса гана маданияттуу майкөл экономика болот деп ишенем. Профессионалдык маданият жана искусство багытында президенттин кайрылуусунда бир ооз да кеп айтылбагандыгы мени өкүнттү.
Эгемендүүлүк алганыбызга эчен жыл өткөнү менен кыргыз профессионалдык маданиятына, анын ичинде музыкалык маданиятка болгон мамиле абдан начар. Маданият министрлигинин 90-жылдары департаментке, ал эми жакында агенттикке айланып калганы эле маданиятка болгон мамиленин далили. Маданиятка бөлүнгөн каражат негизинен маданият чиновниктерин багууга, имараттарды ремонттоого (ал дагы чала жүргүзүлүп, айрым обьектилер аягына чыкпаган ремонтко айланууда) коротулуп жатканы ачык эле көрүнүп турат. Ал эми маданияттын өзөгүн түзгөн жаратмандар - композиторлор, жазуучулар, сүрөтчүлөр ж.б. социалдык жактан корголбой, жаңы чыгармаларды жаратуу жеке адамдын өз кызыкчылыгы, жеке иши катары каралып калганы өкүнүчтүү. Мамлекеттик идеологиянын өзөгүн бийик деңгээлдеги көркөм адабий жана музыкалык чыгармалар түзөөрүн эстен чыгарбасак. Мамлекет көңүл бөлбөгөндүктөн маданиятта дилетанттык отоо чөптөй каптап, аны эң төмөнкү тепкичке түшүрдү. Дүйнөлүк баалуулук дегендин карааны көрүнбөй калды. Каалаганын ырдап, каалаганын жазып, билгенин бийлеп жатышат. Дээринде бары да, жогу да "жылдыз" болууга талпына берип, музыкалык маданияттын тарпын чыгарышты. Өзгөчө жайнаган радио, теледен эртеден кечке эфир аркылуу маани-маңызы төмөн, музыкалык жана адабий тили келегей чыгармаларды элге берип, нукура баалуулук деген эмне экенин азыркы жаштарга түшүндүрүү мүмкүн болбой калды.
Эгемендүүлүк алгандан берки 18 жылдан бери бир муунду ушундай жолго тарбияладык, жоготтук десек болот. Республикадагы 100 гө жакын музыкалык мектептер музыкалык аспаптар жана окуу курал менен камсыз кылуу жагынан кароосуз калып, окуу процессинин деңгээли өтө төмөндөп кетти. Алардын кыялынын жеткен жери "тележылдыз" болуу менен гана чектелип калды.
Курултайдагы кайрылуусунда президент 2006-жылы спорт аянтчаларын кыдырып, спортту көтөрүүгө ураан таштагандан бери бул тармак жакшы өнүгүп жатканын баса белгиледи. Ооба ошондой болгон. Анын чакырыгына чагылгандай тездик менен демөөрчүлөр четтен табылып, спорт аянтчалары, залдары курулуп, спортчулар эл аралык мелдештердин жеңүүчүлөрүнөн да боло башташты. А балким президент кайсы бир клубга башбагып, абалы менен таанышып, эки куплет ыр созуп жиберип музыкалык маданиятты көтөрүү боюнча ураан таштап койсо, демөөрчүлөр бул тармакка да көңүл бөлө башташат беле деп ойлойм. Учурда биз балдар адабиятын, балдар музыкасын колго албасак, эртең кеч болуп калаар абалга жеттик.
Олуттуу музыканы пропагандалоодо, кыргыз радиосунун "алтын фондун" толтурууда эбегейсиз эмгек сиңирип келген А.Жумакматов атындагы симфониялык оркестрди маэстронун көзү өтөр менен радиодон кууп чыгышты. Оркестрди радионун курамынан сүрүп чыгаруунун "автору" ким болгону аныкталбай, "токтом чыгып калган, бүттү" деген бүтүм менен бүгүн арабөк абалда турушат. "Ойлонбой жазган токтом көп, обончулар боктон көп" дегендей, бүгүнкү күндөгү обу жок ойкуштаган обондордой эле жогорку токулган токтом ойлонулбай, музыка ишмерлери менен кеңешилбей чечилгени оркоюп эле көрүнүп турат.
Кыргыз опера жана балет театрынын репертуардык саясаты да көптөгөн музыка күйөрмандар арасында нааразычылык жаратып келет. Акыркы жылдары улуттук опералардын коюлушу кескин кыскарып, жалаң дүйнөлүк классикага басым жасалып калганы театр алдындагы афишалардан эле көрүнүп турат. А.Малдыбаев, В.Власов, В.Ференин "Манас", М.Абдраевдин "Олжобай менен Кишимжан", Н.Давлесовдун "Курманбек", С.Осмоновдун "Сепил" опералары белгисиз себептер менен жерилип келет. Атүгүл жаңы опералар жазылбай калды деген орду жок дооматтар да айтылып жүрөт. Акыркы он жыл ичинде жазылган С.Осмоновдун "Жусуп Баласагын", А.Мурзабаевдин "Ормон менен Балбай" опералары комиссия тарабынан кабыл алынганына карабастан коюлбай келүүдө. Албетте мунун баарына экономикалык абалдын түздөн-түз тиешеси бар. Мамлекеттин масштабында карасак, бул маселелерди чечүүгө анча чоң деле каражат талап кылынбайт. Бирок баарын ошого шылтап, министрликтин же коллективдердин деңгээлинде чечиле турган маселелерди чечпей коюу өнөкөткө айланып келе жатат.
Эми маданият майданындагы орчундуу маселелерди саймедиреп санай берсе түгөнбөйт. Андыктан мен курултайдын ыйык трибунасын пайдаланып айрым гана конкреттүү сунуштарды берип кетким келет.
1. 70-80 жыл тарыхы бар, кыргыз маданиятын түптөп дүйнөлүк деңгээлге алып чыккан чыгармачыл уюмдарды - Композиторлор, Жазуучулар жана Сүрөтчүлөр союздарын мамлекеттик каржылоого өткөрүү.
2. Жаңы чыгармаларды жаратууга мамлекеттик заказдарды калыбына келтирүү. Опера, балет, оратория, кантата, симфония сыяктуу көлөмдүү чыгармаларга конкурстарды байма-бай жарыялап туруу.
3. Автордук ставкалардын заманбап системасын иштеп чыгуу.
4. Чыгармачыл адамдарды социалдык коргоого алып, турак-жай маселесин чечүү.
5. А.Жумакматов атындагы симфониялык оркестрди кайра УТРК карамагына өткөрүү.
6. Музыкалык мектептерди аспаптар жана окуу куралдар менен жабдууну колго алуу. Республикалык балдар музыкалык театрын түзүү. Балдар репертуары үчүн чыгармаларды жаратууга өбөлгө түзүү.
7. Музыка боюнча жазылган окуу куралдарын басып чыгарууга жыл сайын каражат бөлүүнү өнөкөткө айлантуу.
Биз жер байлыктарынын айланасындагы талаш, электроэнергия тегерегиндеги чатак же саясаттын сасык оюндары аркылуу дүйнөгө ызы-чуу менен таанылып жатабыз. Кыргызды жазуучу Чыңгыз Айтматов, композитор Калый Молдобасанов, ырчы Болот Миңжылкыев ж.б. искусство ишмерлери жакшы жагынан ааламга атын чыгарып келгенин эстен чыгарбасак.
Өкмөттүн сыры өзүбүзгө маалым
Парламент "одобрямсынан" жашоо жакшырбайт
26- мартта парламент Үсөнов өкмөтүнүн өткөн жылга карата отчетун канааттандырарлык деп тапты. Премьер-министрдин маалыматына ишенсек, бардык тармакта жандануу процесси жүрүп жатыптыр. А бирок, кашайып карапайым калктын мышык ыйлар жашоосу өкмөт башчысынын айтканына коошпой турганын тастыктагансыйт.
Туура, акыркы беш жылда мамказынанын көлөмү төрт эсеге өстү. Маселен, 2008-жылы республикалык бюджет 45 млрд. 32 млн. сомду түзсө, быйыл ал 65 млрд. сомду чапчыган. Бир караган адамга бул ири жетишкендик катары көрүнүшү ыктымал. Тилекке каршы, бардыгы андай эмес.
Эсибизге жара чыкпаса, президент кайсы бир жыйында дүйнөлүк каржы каатчылыгы бизге залакасын тийгизбесин баса айткан. Деген менен, Кыргызстан финансы кризисинин запкысын жакшы эле жеди. Алсак, былтыр мурдагы жылдарга салыштырмалуу экспорт 22%, ал эми импорттун көлөмү 25%га азайган. Кийим тигүү чөйрөсүндө да абал чеке жылытарлык эмес. Өткөн жылдагы статистикага таянсак, бу тармакта өндүрүлгөн продукция 30,1%га төмөндөгөн. Ушул фактор товар айлантуу процесси начарлап кеткендигин тастыктайт. Каалайсыңбы-каалабайсыңбы, мындай шартта жумушсуздардын саны арбыры калетсиз.
Кыргыз бийлиги "Кумтөр" алтын кенине ыраазычылык билдиргени оң. Себеби, аталган ишкана өндүрүш тармагынын дээрлик 50%ын түзөт. Тагырагы, демократия аралчасынын өндүрүшү жалгыз гана "Кумтөрдөн" көзкаранды. Бирок 5-10 жылдан кийин алтын кени жабылып калсачы? Анда экономикабыз кантет?
Сөзү да, иши да эки ача
Айыл чарбасы ички дүң продукциянын 3,1%ын түзөт. Министрлер кабинетинин жылдык отчетунда былтыр бу тармактын өсүү темпи 7,4%га жеткендиги кабарланат. Расмий бийликтин маалыматы ушундай. Ал эми ошол эле өкмөт өткөн жылы мурдагы жылга салыштырмалуу жумуртка, жүн, эт, сүт өндүрүү төмөндөгөнүн билдирет. Анда министрлер кабинети айыл чарбасы эмненин эсебинен өсүп баратканын айтууда? Кайсы маалыматка ишенүүгө болот?
Тамеки жана пахта өстүрүү менен айыл чарбасына зор салым кошсо болмок. Бирок, иш жүзүндө бардыгы теңирден тескери. Маселен, 2008-жылы 33,7 миң гектарга пахта эгилсе, былтыр ал 16,9 миң гектарга араң жеткен. Ортодо дээрлик эки эсе айырмачылык бар. Мындан сырткары, тамеки дагы 2008-жылга караганда 1000 гектарга аз себилген. Кант кызылчасын өндүрүүдө деле абал чеке жылытарлык эмес. Мына ушундай көрүнүштөрдөн улам айыл чарбасы өгөйлөнүп, ага талаптагыдай көңүл бурулбай жатканын аңдап алганыбыз жетиштүү. Анан кантип айыл чарбасы өнүксүн?
Бажы союзу кимди бажарат?
Бизде Дордой, Кара-Суу деген эки чоң базар бар. Алар өлкөнүн товар жүгүртүү процессинде зор роль ойнойт. Тактап айтканда, Кытайдан келген буюм-тайымдар жогорудагы эки базар аркылуу коңшу мамлекеттерге тарайт. Эми ага да чоң сокку урулганы калды. Буга Кыргызстандын бирдиктүү бажы союзуна (Россия, Казакстан, Белоруссия) кошулбай калганы себепкер. Мындан ары биздин өлкө Казакстанга товар киргизем десе, ошол мамлекеттин мыйзамына баш ийиши абзел. Жөнөкөй эле мисал. Кыргызстандын бажы төлөмдөрү менен Казакстандын бажы төлөмүнүн ортосундагы айырмачылык алты эсе. Бул, кыргыз соодагерлери ири банкротко тушугарын каңкуулайт. Мындай көрүнүш дагы канчага созулары белгисиз. Премьер Данияр Үсөнов бажы союзуна кирүүгө бардык мүмкүнчүлүк бар экендигин байма-бай кайталап келет. Бирок, ал качан жүзөгө ашары бүдөмүк. Өкмөттүн жылдык отчетун угуу маалында да ушул маселе козголгону менен, ага конкреттүү жоопту эч ким берген жок.
Келечеги бүдөмүк 1,7 млрд. доллар
Жыл жыйынтыгын чыгаруу маалында депутаттар өкмөт башчысына бир катар суроолорду жаадырышты. Ал ортодо Россия берчү 1,7 млрд. доллар качан келери туурасында да кеп козголду. Данияр Токтогуловичтин айтымында, жакын арада 1,7 млрд. доллар келет. Бирок, орус кредити өлкө капчыгына качан түшөрү белгисиз. Буга байланыштуу парламенттеги КСДП фракциясынын депутаты Иса Өмүркулов "Азаттык" үналгысына "жакынкы күндөрдө Россиянын маалымат каражаттары биздин өкмөттү терең сынга алды. Анда "мурунку берилген кредит - 300 млн. доллар кайда кетти?" деген суроону коюп атышат. Эгерде, биздин өкмөт ага ачык жооп бербесе, албетте кийинки транш, же болбосо 1 млрд.700 млн. долларды берүү чектелет. Ал каражаттын келишине менин көзүм жетпейт" деген пикирин билдирди.
Ток этерин айтканда былтыр өндүрүш тармагындагы өсүш 6,4%га төмөндөгөн; өткөн жылы бюджет тартыштыгы 4 млрд. 388,9 млн. сомду түзсө, быйыл бул көрсөткүч 13 млрд. 565,1 млн. сомго жетет;
кыргызстандык биртоп студенттер "XXI кылымдын кадрлары" программасынын алкагында чет өлкөдө билим алышууда. Ага кеткен бардык чыгым мамлекеттин мойнунда. Талапка ылайык, жаштар окуусун аяктаган соң мекенине келип кызмат кылышы керек. Бирок, алардын канчасы ата журтуна кайтып, канчасы бөтөн жерде калганын расмий бийлик так айта албайт;
парламент жыйынында Үсөнов мырза келерки үч жылда пенсиянын минималдык өлчөмү 100 доллар, ал эми айлык акы 250 долларга жетерин билдирди;
быйыл 31 мектеп пайдаланууга берилет. Аны жүзөгө ашыруу үчүн республикалык бюджеттен 2,7 млрд. сом чегерилген;
ушул айдын ортосунда чегара маселесин тактоо үчүн Кыргызстандын, Өзбекстан жана Тажикстандын өкмөттөрү ортосунда сүйлөшүүлөрү башталмакчы.
кыргыз тилиндеги гезит "Агым"
email • архив • редакция
"Биз Манасты тартууга даяр эмеспиз"
УКК сыры жучокко маалым
Карабеков эмнени сезе баштады?
Аркы жээк менен берки жээк
Эрте жаздагы курултайлар эмне берди?
Айыл чарбасы аңдан чыгабы?
"Колхоздук деңгээлден быйыл өтөбүз
"Акаев менен Кулов сүйлөшүп алган"
Орчундуу маселелерден орун таппаган маданият
Алыскы туугандан жакынкы кошуна артык эмес экен
"Биз Манасты тартууга даяр эмеспиз"
"…Сахнада чалынып жыгылмайынча ролум чыкпайт"
Атын аян берип койгон
"Европага чейин сойлоп барып, кайра жөө келгем"
Нотанын башы до эмес…
Белгилүү Шайлообек Дүйшеев жана белгисиз Искендер Жумабаев
"Апамды, бир туугандарымды тапканыма өкүндүм"
Ак көйнөк, кызыл көйнөк, жашыл көйнөк…