bg ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ky en sv fr de de fr fr en fr en ja fr de fr en ky ky ky hbs_cyr ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ru
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
Учурунда Кыргызстан кой чарбасы менен таанылган. Учурда кыргыздын ак койлору аталган меронос тукумундагы койлор жоголуп баратат. Асыл тукум кой чарбалары да таланып-тонолуп кеткен. Кой чарбасынын көйгөйлөрү, күңгөй-тескейи тууралуу кабарчыбыз Кабыл Макешовго Кочкор районун Шамшы айылындагы "Кыргыз тоолуу меронос" асыл тукум кой чарба заводунун жетекчиси Уларбек Абдырасулов айтып берген.
- Уларбек мырза, союз учурунда бир нече асыл тукум кой чарба совхоздор, колхоздор бар эле. Ошол ири чарбалар чилдей тарап жок болду. Учурда кыргыздын ак койлору аталган бул тармактын ал-абалы кандай болуп турат? Эгемен өлкө болгону биз эмнени уттук, эмнени жоготтук?- Эгемендик деп эркиндикке жеткен менен, өзүңүз айткандай асыл тукум кой чарбасынан айрылдык. Ар ким өз алдынча билген "намазын" окуй баштады. Кыргыздын ак койлору деп даңаза болгон мал чарбасынын тарыхы айтылмак түгүл, бул тармактын көйгөйүн уга турган жетекчи чыкпады. Ак койдун тукуму жоголуп баратканын ойлой турган адис-тер да кайдыгерликтин сазына батты.
- Айыл чарба министрлигинин бул көйгөйдү чечкенге чамасы жетпедиби? Ал жактан адистер Сиздерге барып, кеп-кеңеш айтып, жардам берип жатабы?
- Айыл чарба адистери биз менен кабарлашып, кеп-кеңеш айтмак түгүл, ал-абалды сурап койгонго да жараган жок. Алар жыйырма жылдан бери жардам бермек түгүл, кыргыздын атагын чыгарган ак кой-мероностун жоголуп баратканына тынсызданган ой-пикир да айтып коюшкан жок. Аты улук, супарасы курук министрлик болуп, атына жараша иш кылганын көрүп, угалекмин. Алар өкмөттөн айлык алышканына корустон болуп, чиновник аталганына сүйүнүп жүрсө, айылдыктар аларга күйүнүп жүрөбүз.
- Союз маалында асыл тукум кой чарбасын өнүктүрүү боюнча атайын семинар-кеңешмелерде көп маселелер чечилчү эле. Азыр кандай?
- Кеңешме деп көңүлдөгү кейиштүү көйгөйдү козгойсуз да. Андай кеңешме республикалык деңгээлде эмес, облустук масштабда да өткөн жок. Кой чарбасынын көйгөйү, келечеги, ал-абалы тууралуу массалык маалымат каражаттарында да кеп козголбой жүрөт. Андан көрө бир артист, ырчынын же депутаттардын маектерине, саясатка басым жасалып, экономиканын тиреги, түркүгү болгон айыл чарбасына "өгөй" мамиле болуп келүүдө.
- Байкасам, кийинки мезгилде кара койлор көбөйүп, куйругу кучак, кылчык жүндүү, бир карасаң тайгандай койлор басымдуулук кылып бараткандай. Учурда кыргыздын ак койлорунун ал-абалы кандай?
- Туура айтасыз, кара кой басымдуулук кылган менен аны деле эт багытында деп айта албайбыз. Себеби, аны дүйнө жүзүндө майлуу, холестерини көп деп анча маани беришпейт. Алардын жүнүнө деле талап азыраак, чектелүү. Ал эми чыныгы эт, жүн багытындагы койлор биздин жаратылышка ылайык меронос тукумундагы койлор болуп саналат. Мында холестерин аз болуп, эти каракесектүү келип, анык эт багытындагы кой деп таанылган. Муну орус ойлоп тапкан, орустун кою, союздан калган деп жаңылышкандар да бар. Андай эмес, бул меронос ак кой - кыргыздын улуттук кою, улуттук жүзү. Кыргызстандын жаратылыш шартына ылайыкталып, ондогон жылдар бою улам тукумун жакшыртып, далай мээнет, түйшүк, илимий иштердин натыйжасы менен асылдандыруу иштеринин аркасында пайда болгон кой. Бул койлор Казакстандын, Өзбекстандын койлоруна түк окшошпойт. Булар биздин тоо-ташка, жаратылышка ылайыкташкан. Мунун баркын, баасын билбей, учурда кор кылып койдук. Бир бөтөлкө аракка сатылган учурларын эстесем, көзүмө жаш келет. Колхоз-совхоздор тарап, таланып-тонолгондо ак койдун убалына калдык. Ак кой - элдин байлыгы эле. Ошол байлыкты сактай албай, кол жууганы турабыз.
- Койлорду мурда-кийин жасалма уруктандырып, атайын куут компаниясы деп адистер өзгөчө маани берип, демилге менен өтчү эле. Азыр кандай болуп жатат?
- Бул тармак учурда такыр унутта калган. Фермерлер өзүбүз билгенибизге, дараметке жараша уюштуруп жүрөбүз. Айыл чарба адис-тери кайдыгер болуп, ал-абалды сурамак түгүл, басып келип да коюшпайт. Айыл чарба министрлигинен жардам да жок. Ар ким өз арбайын өзү согуп, өз киндигибизди өзүбүз гана кесип жүрөбүз. Эл болгондон кийин, арасында асыл тукум кой чарбасына кызыккан бирин-экин адис бар экен. Быйыл Улуттук илимдер академиясынан Евгения Михайловна деген адис атасынын ишине кызыкдар катары мага жолукту. Кыргыздын ак койлору аталган меронос койлорунун автору Михаил Лушенконун кызы Орусиядан быйыл тоңдурулган урук алып келиптир. Бул 20 жылдан бери биринчи ирет Кыргызстанга келген алгачкы саамалык, жаңылык десек болот. Алар менен кеңешип, быйыл биздин асыл тукум кой чарба заводунда эксперимент жасап, тобокелге баш байлап жасалма уруктандырдык. Бул эгемендиктин жыйырма жылдыгындагы алгачкы жакшы саамалык десек болот. Жасалма уруктандыруу менен төл алууда 60-70% чыгаша болсом дагы Евгения Михайлованын демилгесин колдоп, тобокелге бардым. Ал эми Россиядан кочкорлорду тирүү алып келиш, түйшүктүү иш экен.
- Бишкектеги Кыргыз мамлекеттик айыл чарба академиясынан ар жылы жүздөгөн адистерди даярдалат. Ошолордон Сиздерге кайрылганы же практика өткөнү барбы?
- Сиз айткан 20 жылдын ичинде бул окуу жайды бүткөн миңдеген адистер "кумга сиңген суудай" болуп, кайда кетип жатканына мен дагы таң калам. Жүздөгөн студенттер өндүрүштүк практиканы кайдан өтүп, кимге барып жатканы да белгисиз. Бизге бир дагы студент, адис кайрылган жок. Мен аларды ушул маалымат каражаты, сиздердин гезит аркылуу атайын чакырат элем. Бизге келип практикадан өткүлө деп, малды, койду кармалап, аралашып көрбөгөн адис кийин кимди жыргатмак эле. Биз аларга шарт түзүп, жатакана, тамак-ашын уюштуруп берет элек. Айыл чарба адистери үчүн гана пайдасы тийип, келечектерине жакшы жол ачмак. Мен дагы бул демилгени кош колдоп, жан-дилим менен жардам берүүгө даярмын.
- Ак койдун жүнү мурда абдан бааланчу эле. Учурда ак койдун жүнүнө суроо-талап кандай болууда?
- Учурда кайрадан ак койдун жүнүнө болгон суроо-талап жылдан жылга көбөйүп баратат. Учурда ак жүнгө кызыккандар көп. Жакында эле Улуттук илимдер академиясынан ак жүнгө кызыккандар биз менен келишим түзүп, 1килограммын 170 сомдон алууга макулдашып кетти. Бул деле арзан баа. Бир кило жүндөн далай кийим, жип-шуу жасалат эмеспи. Жакында Бишкектеги камволдук-нооту комбинаты кайрадан иштеп, Кыргызстандан ак жүн таппай, Казакстан менен келишим түзүп, кымбат алууга аргасыз болуп жатышат. Бул маселени Айыл чарба министрлиги колго алышы керек эле. Фермерлер өндүргөн товарды Айыл чарба министрлиги тигил же бул ишкана, фирмалар менен сүйлөшүп, сатуу ишин уюштуруусу керек эле...
- Акылбек Жапаров мындан 5-6 жыл мурда ар бир кой, малдын паспорту, документи болуш керек десе, аны шылдыңдап күлгөндөр болгон эле. Бул маселеге Сиз кандай карайсыз? Сиздин асыл тукум кочкор, койлоруңуздун пасторту, документи барбы?
- Ооба, менин бардык кочкор, койлорумдун паспорту, документи бар. Акылбек Жапаровдун айтканын ошол учурда көпчүлүк туура эмес түшүнгөн. Мен ошондо эле туура түшүнүп, колдоп, демилгени колго алгам. Айрымдар паспорт десе эле аша чаап, маанисин түшүнбөй жерип чыккан эле. Бул өзүн өзү таксыктоочу документ деген эле сөз да. Биз малды каттоодон өткөрүп, документ албасак, Кыргызстанда мал чарбасы өнүгүп-өспөйт. Ар бир малдын ден-соолугун карап, эсебин тактап, анын асылдуулугун жакшыртпасак, өсүш жок. Чет өлкөдө бул иш кадыресе көрүнүш, андыктан биз дагы убагында колго алганыбыз оң.
- Учурда айыл-кыштакта ар бир үйдө бирин-экин мал бар. Айрымдарында короосу толо кой, бодо малы болуп, күтүрөп турган учур. Ошол айылдыктар малын ветеринардык кароодон өткөрүп, дарылап, ылаңдардын алдын алышабы? Дары-дармектин сапаты кандай?
- Биринчиден, ар бир айылга бекитилген мал догдур жок. Болсо да алар өкмөт тарабынан айлык албайт. Жөн гана келишим менен иштейт. Алардын билим деңгээли деле учур талабына жооп береби, аны билген, текшерген да адистер жок. Фермерлер менен келишим түзүп иштеп жүргөн мал догдурлар ошол малды дарылап жатканда дарынын сапатына жооп бербейт. Дарыны малдын ээси же мал догдур өзү сатып келет. Мал ээси сатып келсе, мал догдур дарылап коет. Андыктан жакшы, же жаман дары деп айталбайт. Мал дарысын саткан фирма, дарыканалар каалаган дарысын, товарын сатат, кайдан алганы менен эч кимдин иши жок. Жоопкерчилик да жоголгон. Буга мамлекет, Айыл чарба министрлиги түздөн түз көзөмөл жүргүзүүсү керек эле. Андай болбой башаламандык өкүм сүрүүдө. Мал догдурларды ар бир айылга бекитип, бул ишти колго албаса, мал ылаңдары күчөйт.
- Кыргызстан агрардык өлкө деп көп айтабыз. Мал чарбасы биздин экономиканы бир аз да болсо көтөрүүгө кудурети жетеби?
- Толук көтөрүүгө кудурети жетмек. Мурда союз учурунда мал чарбасы экономиканын негизи болуп келген да. Мисалы, союз учурунда биздин чакан Шамшы айылында 30-40 миң кой бар эле. Анын бири да жок, таланып-тонолуп кетти. Меронос тукумундагы ак кой көбөйсө, анда бардык өндүрүш жандана баштайт эле. Мынакей, жүн кырккандар акча алышат, жүндү кайра иштеткендер иш менен камсыз болуп, салык төлөйт. Жүндү жип-шуу кылган камволдук-нооту комбинаттары иштеп, далай киши иш менен алектенип, өлкө үчүн пайда алып келмек. Ак койдун төлү да, жүнү да, эти да, териси да баалуу, ал түгүл көңү да пайда алып келет. Жүнүн эле алсак, жүн алган жер бир салык төлөсө, жүндү иштеткени бир салык төлөйт, жүндү ийрип, жип кылгандар, токугандар, аны саткандар да өз-өзүнчө салык төлөшмөк. Ак жүндөн эле ушунча пайда түшүп жатпайбы?! Айылда мал баккандар, жайытты пайдалангандарды кошкондо ак койдун аркасы менен 7-8 салык төлөнүп, мамлекеттин казынасына чоң каражат түшмөк.
- Уларбек мырза, сыр болбосо Сиз 20 жылдан бери тукумун жакшыртып, бапестеп сактап келаткан асыл тукум бир кочкордун баасы канча турат? Сизге ак кой сат деп кардар болгондор арбынбы?
- Акыркы 2-3 жылдан бери ак койдун кардарлары, алармандары көбөйдү. Ысык-Көлдөн, Чүйдөн, Таластан, Нарындан келип, сатып алып кетүүдө. Жакшы асыл тукум кочкордун баасы 10 минден 20 миң сомго чейин барат. Кээде кардардын шартына жараша, келишип, баасын түшүрүп берген учур да болот. 15-20 миң сом деп тырышып, малдын туяк санаган чык татырбас "сараң бай" болуп жаткан жокмун. Кээде демөөрчүлүк кылган, учурлар да кезигет. Мен өлкөдө ак койдун көбөйүп, өсүп-өнүгүшүнө кызыкдармын. Ак койду көбөйтөм, өнүктүрөм деген фермерге да шарт түзүп, аларды колдоп да жүрөм. Өгүнү бир чиновник келиптир, атын атабай эле коеюн. Бүт малыңды мага сат, канча сурасаң ошончо миңдеген доллар берем дейт. Жонун жоорутпай, колун оорутпай, мендей ысык-суукка кайыл болбой, 20-30 жыл мээнет тартпай, бир заматта асыл тукум заводдун ээси болуп калгысы келет да. Менин атам Черикчи учурунда алдыңкы, мыкты чабан болгондуктан, кичинемден малдын сырын билип, 39 жашка чейин далай азап-тозокко чыдап, ак койдун түйшүгүн тарттым. Аны кантип багып-өстүрүү, асылдандыруу боюнча тажрыйбамды атайын фермерлер үчүн китеп кылып жазып жатам. Өзүм дагы Кыргыз мамлекеттик айыл чарба академиясында 4-курста сырттан окуп, илимий иштерге да кызыгып, Улуттук илимдер академиясы менен кызматташып жүрөм.
- Асыл тукум кой чарбаңыз-дын канат-бутагын кеңири жайып, башка облус, айылдарда филиалдарын ачуу максаттарыңыз барбы?
- Көлдүн батыш аймагы,Тоң районунун, Балыкчынын жаратылыш шарты Кочкор аймагындай болгондуктан Чырпыкты деген айылында филиалын ачтык. Келечекте Чүй жергесине да ачсам деген тилек бар. Менде үч короо асыл тукум ак кой бар. Колдон жем-чөп бербегендиктен, жайы-кышы жайытта жүрөт. Бир тал да чөп, жем жебейт. Ушундай керемет ак койдун кадырына жетпей жүрөбүз.
Баалуу пикириңизге, иштиктүү сунуштарыңызга окурмандардын атынан ыраазычылык билдиребиз.