be ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky uk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ru ru ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky bg ky ky ru ky ru ky ru ru ru ky ru ky ru kk ky ru ky ru fr ky ru fr ru ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ru ru fr ru mk fr ru fr ru ru fr ru fr ky fr ky tt ky ru fr ky ky ru fr ky fr ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ky ru ru fr hbs_cyr uk fr ru ky fr ky ce fr ky ky fr uk ru uk fr ky ky fr ru ru fr ru ce fr ky ce fr tt ky ky ru ru fr ky fr ru ru ru ru fr mn en fr myv fr ky ky fr ky uk fr ru ru fr ru ru fr ru kk fr ru ky fr ru kk fr ky fr ru ru
"Эл сөз", 14.08.09 - 14-бет: •
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
Саясый салт жана рух
Демократия - бул мыйзамдуулук
Гректин "демократия" деген сөзү лингвистикалык (тил илими) жактан кептин түз маанисинде: "элдик бийлик делинсе; өтмө маанисинде: "закондуулуктун так аткарылышын,-" туюндурат. Албетте, биринчисин, калкыбыз шайлоо жолу менен өз өкүлдөрүн элдик бийликке өткөрүүнү башынан кечирүүдө. Эгемендүүлүктү алганыбыздан бери аздыр-көптүр полиархиялык демократияны башыбыздан өткөрүп келе жатабыз. Аны кандай деңгээлде колдонуп келе жатабыз - бул башка маселе. Демократиянын эң башкы принциби: азчылыктын көпчүлүккө баш ийгендигинде.
Экинчисине келсек, демократиясы өнүккөн алдыңкы өлкөлөрдө мыйзамдуулук бузулса: "демократия болбой калды,-" дешет экен. Биздечи? Караламан калк тургай, үч бийликтин бутагында иштегендер көбүрөөк бузарын турмуш тастыктады. Айрыкча закон менен иштеген үчүнчү бийликтин ээлери соттор мыйзамды "буйдалган төөгө" айландырып алышкан. Демократияны арбын бузгандар да ошолор. Демократиянын дагы бир белгиси: "плюрализмдик (ар түрдүү ойдун жашашы) демократияны" - "баш аламан (хаос) демократияга" айландырып ийдик.
Вацлав Гавел: "Европа жарыктын учу көрүнбөгөн узун туннелге кирди,-" деп айтканын эске алсак, биз европадан канчалаган жылдар артта учу кыйыры көрүнбөгөн туннелге кирдик? Натыйжада: "Мурда өлүп көрүптүрмүнбү?-" дегендей; горизонталдык (түз) демократия орнобостон - вертикалдык (тик сызык) демократияда асманга асылып, "Кыргызстан - адам укугун коргогон өлкө! -" экенибизди "далилдеп жатышкан чакта" жерге түшчү мезгилге тап коюшубуз керек. Ошондуктан бизге горизонталдуу демократияга өтүүгө учур жетти. Төмөндө горизонталдык демократияны өнүктүрүү үчүн - анын тарыхын, принциптерин, императиви боюнча кеп козгомокчубуз.
Атам заман жана бүгүн
Биздин заманга чейинки V кылымдын биринчи жарымында Греция, Римде катуу эзүүгө умтулган аристократтардын (ак сөөктөр), олигархтардын (бир ууч аристократтардын саясатка, экономикага үстөмдүгү), монархтардын (дин кечилдери) өкүмдарлыгына чек койгон кыймыл башталган. Ал кыймыл "демократиялык өзгөрүүлөр"- деп аталган. Максаты: коомдук саясый идеяларды өзгөртүүчү институттарды (коомдук өз ара мамилелерди жөнгө салуучу закондорду, эрежелердин жыйындылары) түзүү жана трансформацияланууга (биринчи түрдөн, экинчи түргө өтүү) багыт алган. Атап айтканда, биринчиден, мурдагы калыптанып калган азчылыктын башкаруусун - көпчүлүктүн башкаруусуна баш ийдирүү болсо; экинчиден, шаар-мамлекетке өсүп чыгууга кадам таштаган.
"Демократиялык өзгөрүүлөрдүн" өрүшүнө монархиялык бийлик тоскоол болгон, ал бир нече кылымдар үстөмдүгүн орноткон. Мамлекеттин башында монарх-падыша, король, император, ажо - деген титулу (ардактуу наам) барлар башкарып келген. Монархтын бийлиги атадан балага же кызына өтүп турган. Монархиялык башкаруунун түрдүү формалары болгон. Мисалы, деспотизм (чыгышта закон менен чектелбеген мамлекеттик система), фараон (падыша), вассал (феодалга же башка бир мамлекетке көз каранды),варвардык (орой, олдоксон, маданиятсыз башкаруу), абсолюттук монархия (чексиз бийлик бир адамдын колунда болгон мамлекеттик түзүлүш)- деп аташкан. ХVI кылымдын аягына жакын, так айтканда, 1689-жылы Англияда конституциянын милдетин аткарган "Укук тууралуу биллдин" пайда болушу менен абсолюттук монархиядан - конституциялык монархияга айланган. Ушул жерден тактап айтып койчу бир нерсе, англияда азыр да жазылган конституциясы жок. Бүгүнкү күндө Англия, Бельгия, Голландия, Испания, Дания, Норвегия, Швеция конституциялык монархияга кирет.
ХVII кылымдын жарымынан өтө Америка Англиянын колониясы болуудан баш тартуу менен демократия жаңы багытта өнүгүү жолуна түштү. ХVIII кылымда кадимкидей калыптана баштады. ХХ кылымда демократиялуу мамлекеттердин саны өстү. Кылымдын баш жагында 29 мамлекетке жетсе, дүйнөлүк экинчи согуштан соң жогорудагы сан 12ге кыскарган. 50-70- жылдарда 36 мамлекет, 93-жылы 99 мамлекетке аяк серпти. Учурда мамлекетти башкаруунун саясый формасы боюнча: конституциялык монархия жана конституциялык республика деген эки түрү бар. Ал эми демократияны изилдөө иши дүйнөлүк экинчи согуштан кийин ургаалдуу колго алынган.
Коомдук түзүлүштүн ар биринин жеке өзүнө таандык жетекчи күчкө айландырылган негизги күрөө тамыры болот. Ушул өңүттөн алып караганда, күрөө тамыры жарандык түзүлүшкө негизделген демократия болсо, анын бир нече компоненттерин (бир нерсенин составдык бөлүгү) бириктирген принциптердин болушу табигый закон ченемдүү көрүнүш. Теориялык эрежелер (принциптер) иштелип, калктын күндөлүк турмушунда колдонулушу үчүн жетектөөчү идеяга айландырылат. Демек, саясый өңүттүн тили менен айтканда, демократиянын идеологиясын жаратат. Айрым бир принциптерине - полиархия, плюрализм, шериктештик, күчтүү бийлик, күчтүү демократияга токтолмокчубуз.
Кыргыз Республикасынын мамлекет башчысынын элге кайрылууларында сүйлөгөн сөздөрүнүн тексттеринде, кээде демократиянын терминдерин колдонгон учурлары кездешет. Анын бири, күчтүү бийлик. Муну кан какшап А.Акаев да айткан, К.Бакиев да айта баштады. Сөз өз кунуна жеттиби? Албетте, жок! Караламан калк маанисин терең түшүнө элек. Айрымдары буйрукчул күчкө салган башкаруу катары сезишет. Бирок ушул кептин төркүнүн калкка аткаруу бийлиги түшүндүрүп бергиси келбейт. Дагы эле айрымдары эскиче "төрө болуп" жашагылары келет. Ушундан саясый анекдот эске түшөт.
Эсил кайран СССР деген өлкөнүн көзү өткөн көсөмдөрү бир поездге түшүп, сапар тартып баратышат. Күтүүсүздөн поезд токтойт. Көрсө темир жол бузулуп калган экен. Ленин өзү кошо станциянын начальниги жана жумушчуларына кошулуп, шымаланып оңдошуп бүтүрөт. Сапар кайрадан уланат. Поезд дагы токтойт. Кезек Сталинге келет. Станциянын начальнигин чакырып, "жарым саатта жолду оңдоого буйрук" берет. Коркорун тартып, ары-бери басып турат. Айткан мөөнөттө иш бүткөрүлөт. Андан ары жол уланат. Баягы кезек Хрущевге келет. А дагы чаң-тополоңдонуп, алабарманданып жатып, айтор, жолго чыгат. Кезек Брежневге жетет. Поезддин машинисттерине жол оңдолгончо эл көзүнө жүрүп бараткандай түр көрсөтүп, артка-алдыга айдай берүүсүнө буйрук берет. Анысы сыңары 2005-жылдын 24-мартынан - соңку мезгилинен бери "ыңкылапка дымыккан" аткаруу бийлиги брежневчилдиктин сазына бата түштү. Мурдагы бийлик "төрө болуп" жашагысы келсе, элдик революциядан соң жаңы бийликтин курамында калган айрым бир кызматкерлер меритократ демократияга (өзүнөн кызматы чоңдорго баш ийимиш болгонсуп көрүнүп, бирок кызарган жерди баса калгандар) өтүп алышты.
... Улуу Кытай Эл Республикасынын калкынын саны дүйнөдө эң көп өлкөнүн катарына кирет. Эмгек акынын минимуму (эң аз) адамдын жеке кертбашын бакканга айдан-айга кенен-чонон жетет. Калктын жумушка жарамдуу бөлүгү толугу менен мамлекетке налог төлөөгө жөндөмдүү. Мамлекеттин казынасы налог менен толот. Демек, кытайдын мамлекети да, эли да бай. Кыргыз Республикасынын калкынын саны - 5 миллионго жетет. Айлык эмгек акынын минимуму 120 сомду түзөт. Ушул акча адамдын жеке керт башын бакканга айдан-айга жетпейт. Калктын эмгекке жарамдуу бөлүгүнүн 190 миңи гана налог төлөөгө жөндөмдүү. Калганынын мамлекетке налог төлөө жөндөмдүүлүгү чектелүү. Кыргыздын мамлекетинин казынасынын түбү тешик, эли жакыр, кедей. "Улук болсоң - кичик бол, -" деген кыргыз элинин макалынын өзү эле - күчтүү бийлик экендигин аңдабай билүүгө болот. "Төрөлөр" кичик болгон өлкөлөрдө эл чарбасы өнүгүп, калкы жакырчылыктан чыккан.
Күчтүү демократия дегенибиз - саясый иш менен шугулданбастан, элдик демилге аркылуу - өздөрүн түйшүккө салган чийе түйүндөрдү (проблемаларды) жамаатташып, коллективдүү макулдашуу аркылуу бүткөрүүгө жетишилген жакшы саамалыктар турмушубуздан орун алышы менен шартталат. Мисалы, өлкөбүздө бир катар Эл аралык уюмдар ПРООН, АРИС, "Таза суу" жана башка программалар, долбоорлор эл чарбабызды мантыктырууга өз салымдарын кошууда.
кыргыз тилиндеги гезит "Эл сөз"
Эл башына ким жетти же эс алууга ким кетти?
Атамбаевдин уулангандыгы Анкарада аныкталууда
Ар кошкондон бир кошкон, ханына калкы окшошкон
Аксай, Арпа жөнүндө бабалардын жомогу
Саясый салт жана рух
Парламент коом жана бизнестин кызыкчылыктары үчүн иштей баштады
Парламент и общество ищут пути…
Жогорку Кеңештин депутатына 7000 жумушчу кайрылды…
Бразилия - новый партнер Кыргызстана…
Жизнь, когда кости -
по 25 сомов за кг…
Кому на Руси, то есть, в KG жить хорошо?
Новая тема со старыми фигурантами
или особенности кыргызской политики
Вицелер парады же жумуртканы күздө санайбызбы?
"Единый Кыргызстан" ("Бүтүн Кыргызстан") един с Вячеславом Ханом?!
"Социалдык багыттагы" көбүртүлгөн өлкө бюджети
"Социально-ориентированнный" бюджет страны с воздушными цифрами
же өлкө казынасын кантип толтурууга болот?
или как можно пополнить бюджет страны?
"Я всем сердцем люблю мой Кыргызстан!"
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Токтогулдун милициясы ИИМдин буйругун аткарбагандыктан
Сотрудники милиции Сузакского района будут нести ответственность за утери табельного оружия
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Нобель сыйлыгынын лауреаттарынын жолугушуусунда доклад жасады...
Орустар алтын медаль беришиптир...
Кызык, эмне болуп жатат деги….?
Кыргызстандын жарандарына жасалган мыйзам ченемсиз эксперименттер
В Кыргызстане многие еще только ждут своего часа
Курманбек Салиевич Бакиев, тур ордуңдан, сот келатат!
"Мой курс - отстранить родственников президента от власти"
Курманбек Бакиев кимди мураскер кылып калтырат?
Кого Курманбек Бакиев назначит преемником?