bg ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ky en sv fr de de fr fr fr en ja fr es nb fr de en en sv de ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky tg ky ky ky ky ky ky ru ru bg ru ru ru ru ky ky ky ru ru ru ru ky ky ru mt ky mt ru ky ky ru be ru ru
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
Эл өкүлдөрүнүн сабатсыз тили
Эл акыны Эрнис Турсунов "Барометрдин" өткөн санында жарыя­ланган макаласында "парламентте отурган депутаттар тилди ушунчалык бузуп сүйлөп жатышат. Ушинтип сүйлөбөй эле койсо..." деп кокусунан кейибептир. Жогорку Кеңеште мамлекеттик тилде сүйлөбөгөндөрдү уяткарып, кыргызча сабатсыз божурагандарды "тизгиндеп" турган мекенчил улуу инсан Камбаралы Бобуловдун арабызда жоктугу бүгүн ачык сезилүүдө. Өлкө жетекчилери, эл өкүлдөрү кыргызча таза сүйлөбөсө, ким сабаттуу сүйлөйт?! Мамлекеттик тилди ким сыйлайт?! Чындап эле "балык башынан сасып" жаткан жокпу?! Чоң жыйындарда сүйлөнгөн сөздөрдү угуп, кыргыз элинин улуу сөзүн аргасыздан эстейсиң: "Тилиңе - тибиртке!" Редакция ушул рубриканы ачуу менен окурмандарды тил мадания­тыбыздын деңгээлин жогорулатуу боюнча ой-пикир, кеңештерин ортого салууга чакырат.
Төмөндө келтирилген сөздөрдүн авторлорунун - эл өкүлдөрүнүн аты-жөнүн бул жолу атоону ылайык көрбөдүк. Мындай сабатсыздыкка жол бергендерди редакция эмкиде сүрөтү менен чыгарарын эскертет.
Жогорку Кеңештин 22-майдагы отурумундагы кээ бир депутаттардын айрым сөздөрүнөн мисалдар:
"Комитеттер жетекчилик кылган, 76-ст 4-бөлүгүндө Жогорку Кеңеш министрлерди дайындоодо макулдук берет деген турат. Жактырат эмес, токтом долбоорунда дагы министрлерди Жогорку Кеңеш дайындоого макулдугун бериш керек, жактырбаш керек. Жактыргандай бул смотрины эмес, мага жагат же жакпайт дегидей.
Примьер-министр представлениесин 87-ст 5-бөлүгүн жетекчиликке алып, сунуш киргизип атат. Бул дагы жактыруу үчүн киргизип атат".
(Жогорку Кеңештин ушул эле депутаты "представление" деген сөздү бир нече жолу кайталады - редакция).
"Сиз энергетиканын көйгөйлөрүн, проблемаларын жакшы билесиз. Сунуш катары айтайын дедим эле. Кыргызстан негизги "швейная машинка Центральный Азии" деп аталат".
"5-пунктунда жазылып турат. Менде орусча варианты бар экен... (конституциядан орусча окуп берди. Сүйлөгөн сөзүнүн жарымы - орусча, жарымы - кыргызча). Биз вот, все-таки, конституциянын 87-статья, 5 пунктунун одобрен деген нормасына такап, биз одобрить деп анан президентке жөнөтүп, ошол процедурасын сактадык".
"87-статья ал аткаруу бийлигине арналган статья. Мен жана аны да иницируить эткенмин, премьер-министр Жогорку Кеңешке эмес, президентке Жогорку Кеңеш тарабынан жактырылган кандидатураны киргизет деп турат.
Назначайымыйларга биз макулдук беребиз, а избираемыйларды избирайт этебиз. Мындайча айтканда, ар ким өз бийлик бутагына тиешелүү нормалар менен рукаводсвовать этиш керек".
"Бүгүн, азыр, правый рулдагы машиналар аябай жүрүш жасап атат да , баягы мыйзамга каршы. Бул жерде оң руль болобу, сол руль болобу не имеет значение, баарына уруксат берилеби?"
"... Өз тилиңден уяласыңбы?"
Учурда түрк тилдеринде, мындайча айтканда, биздин эне тилибизге тектеш тилдерде дүйнө жү­зүндө, такталбаган маалыматтарга ылайык, 120 миллионго жакын адам сүйлөйт. Алар батыштагы Түркиядан тартып, чыгыштагы Шиңжанга чейинки, түндүктөгү Чы­гыш-Сибирь деңизинен баштап, түштүктөгү Хоросанга дейре созулган аймакта жашашат: Азербайжанда - азербайжандар, Түркмөнстанда - түркмөндөр, Казакстанда - казактар, Кыргызстанда - кыргыздар, Өзбекстанда - өзбектер менен каракалпактар, Россияда - кумыктар, карачайлар, балкарлар, чубаштар, татарлар, башкырлар, ногойлор, сахалар (якуттар), тыбалар, хакастар, тоолуу алтайлыктар, Молдова менен Украинада - гагауздар, Түркияда - түрктөр, Кытайда - уйгурлар.
Түрколог окумуштуулардын бе­кемдөөсү боюнча, биздин заманга чейинки 3-кылымда түбү (насили) түрк жамааттан булгар тайпасы биринчи болуп бөлүнүп чыккан. Азыр чубаш тили - ал тайпанын жалгыз тирүү, колдонуудагы тили. Башка түрк тилдери демейде 4 тайпага ажырымдалат: "түштүк-батыш" же огуз тилдери (негизги өкүлдөрү - түрк, гагауз, азербайжан, түркмөн, афшар, деңиз боюндагы крым-татар), "түндүк-батыш" же кыпчак тилдери (караим, крым-татар, карачай, балкар, кумык, татар, башкыр, ногой, каракалпак, казак, кыргыз), "түштүк-чыгыш" же карлук тилдери (өзбек, уйгур), "түндүк-чыгыщ" тилдери же генетикалык жактан ар түркүн тайпа: а) жалпы түрк тилдеринен биздин заманга чейинки 3-кылымда бөлүнгөн якут жарым тайпасы (саха, долган тилдери), б) саян тайпасы (тыба жана тофалар тилдери), в) хакас тайпасы (хакас, шор, чулым, сарыг-югур тилдери), г) тоолуу-алтай тайпасы (ойрот, телеут, тыба, лебеди, куманды тилдери).
Көпчүлүк түрколог окумуштуулар түрк тилин эки чоң топко - огуз жана кыпчак тобуна бөлүшөт. Кыргыз тили кошулган кыпчак тобу же кыпчак тилдери төмөнкүдөй тайпалардан турат:
- Крым-татар (бардык диалектилердин кыпчак субстраты (негизи) жана кыпчак диалектилери) - Крым; Добруджа, Румыния; Түркия;
- Куман (половец, кыпчак-половец);
- Татар (кыпчак негизи жана татарлардын кыпчак диалектиси);
- Урум (бардык диалектилердин кыпчак негизи жана кыпчак-половец жана кыпчак-огуз диалектилеринин кыпчак говорлору).
- Крым-татар (ногой диалекти);
- Өзбек тилинин кыпчак диалектиси.
- Татар (Поволжье, Астрахань, Сибирь, Казакстан).
Тилекке каршы, кыргыз тилинин түбүнүн бекем экендигине (жалпы түрк тилдери, илимпоздор жазгандай, алгачкы ирет биздин заманга чейинки 3-кылымда бири-биринен бөлүнүп, өз алдынча боло баштаган), анын айланасындагы тектеш, орток тилдер дүркүрөп өсүп баратканына дайыма эле маани бербейбиз. А түгүл, баба тилибиз түрк насилдүү журттар өз мамлекеттеринде (автономияларында) жашабаган жерлерде да, учурларда деле тигил же бул деңгээлде колдонуудан түшпөй келатат. Мисалы, Иранда, Монголияда, Тажикстанда, Германияда. Анан калса, түрк тилдери адамзаттын маданиятынын, руханиятынын өнүгүшүнө өзүнүн баалуу салымын кошкон, кошуп жатат, буюрса, дагы кошо берет. Алардын арасында эне тилибиздин да татыктуу орду бар.
Бүгүн, биз, кыргыздар "тили­биз баланча жылда жоголот", "көр­көм адабият дүйнөдөгү он чоң тилге гана которулат" деген са­калчан-өкүлчөндөрдүн "олуя чалыш" кебине ишенбей, жү­йөөсүз кысынып-кыйналбай, эне тилибиздин лексикалык куржунун толтуруу, ийкемдүүлүгүн доордун талаптарына ылайыктоо жагына арбыныраак көңүл буруубуз абзел. Чыңгыз Айтматовдун бир каарманы айткандай, "бардык тилди Кудай жараткан... сен эмне өз тилиңден уяласыңбы?"