el en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru ky mn ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru kk ru ky ru ky ru ky bg ky ru mn ky ru ky ru ky ky ru ky ru ky ru ky ru kk ru av ru hbs_cyr ky ru bg ky ru ky ru ru ru uk ru ru ru kk ru krc ru
"Агым", 21.08.09 - 10-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
Керегем сага айтам, Акүй сен ук
"Мыкты кадрлар коюлбаса, өзгөрүү болбойт"
Кыргыз эл жазуучусу, драматург Мар Байжиев ар убак өлкөдөгү кырдаалга өз пикирин билдирип келет. Бул ирет аны менен болгон маегибиз шайлоодон кийинки абал, кадр маселеси, Манас жана улуттук идеология, Конституция, дин, саясый партиялар жөнүндө болду.
- Президенттик шайлоо өттү, эми мындан ары коомдо олуттуу өзгөрүү болот деп ойлойсузбу?
- Эгер президент кайрылуусунда айткан сөздөрүн, элге тартуулаган программасындагы белгиленген нерселерди аткарса, өзгөрүү болот. Алар аткарылбаса жөн эле кезектеги сөз болуп калат. Президент айтып, жарлыктарды чыгарып, мыйзам кабыл алган менен, алар аткарылбай жатат. Кептин баары ушунда. Буга чейин жөн эле сөз болуп келди. Мына жакында эле сот, укук иштери боюнча президент указ чыгарды. Бирок кың деген киши болбоду. Кагаз боюнча калды. Эгер айтылган нерсе аткарылса чоң жылыш болмок. Себеби,аткарууну көзөмөл кылган киши жок болуп жатат. Жанагы коррупцияга каршы агенттик "баланча жерде паракорлук бар, түкүнчө жетекчи коррупцияга шектүү" деп справка жазса, ага каршы эч ким чара көрбөйт экен. Болгону "бизде коррупция жок, аныкталбады" деп жооп берет экен. Себеби, ошол агенттиктин эч кандай укугу жок, эч кимди жоопко тарта албайт.
- Демек кадрлардын ишине көзөмөл жүргүзүү ойдогудай эмес, ыйгарым укуктар чектелүү экен да?
- Илгери партиялык, мамлекеттик көзөмөл деген болчу. Ал текшерип келсе же өлөсүң, же каласың деген сөз эле. Азыр бизде ошол болбой жатат. Эгер кадр маселеси ушул бойдон жүрүп отурса, биз кайрадан таз кейпибизди киебиз. Манас эмне үчүн ойрон болгон? Анткени айланасындагы хандар баары каршы чыгып, ар бири хан болууну көксөгөн. Ошентип кыргыздар 1200 жыл эгемендүүлүктү жоготуп, эми араң эсибизге келип отурабыз. Анткени, кадр саясаты аябай туура эмес болуп атат. Кызматка коюлган кадрлардын кантип, кайсы эмгеги менен кызматка келгенин билбейсиң, ошону менен бирге эмне себептен кызматтан кетип калганын да билбейсиң. Кызматка келген кишини оболу дайындасак эмне кылып бересиң деп сурамжылаш керек да. Мурда бир орунга үч-төрт киши алдынала даярдалып барчу. Азыр эч ким билбейт. Кокус эле министр болгондо угасың. Анан эле бир күн түшүп калат. Башкасын айтпаганда да шаар мэрин канча жолу өзгөрттү. Эмне үчүн койгонун, эмне үчүн түшкөнүн да билбейсиң. Азыр кадр маселеси абдан оор. Түштүктө ака-ука болсо, Түндүктө таяке, жээн, куда-сөөк, тууган, бажа деген бар. Дагы эле кыргызчылык. Жашырганда эмне, бул көрүнүштөр азыр терең тамыр жаюуда.
- Бул эч кимге жашыруун эмес. Деги эле кадрлар кандай негизде тандалышы керек?
- Кадрлардын жөндөмүнө, билимине, иш билгилигине басым жасап, баш терисин байкап дегендей кызмат берген оң. Ал эми бизде жүргөн эле бирөөнү коюп коет. Анан ал байкуш катынынын тилин угуп жүрө берет экен. Көрбөдүкпү мындайды. Эң жаман жери - кызматка келген киши пол жуугуч аялга чейин алмаштырып, өзүнүн кишисин коет экен. Ошондуктан Курманбек Салиевич эң ириде кадр маселесин колго алып, дээринде анык лидерлик сапаты бар иш билги кызматкерлерди тартышы зарыл. Азыркы кадрлардын деңгээли өтө төмөн. Барсаң, компьютер ойноп отурушат. Кат жазсаң, дайны жок. Бүт система ушундай.
Кыргыз бекеринен акимдерди шайлаган эмес. Тандап туруп, оозунда кеби бар, түз, ишке жарамдуу жигиттерди шайлаган. Манасты да бала кезинде ошентип шайлашкан. Эмне ал бирөөгө пара бериптирби? Бирөөнүн ука-акасы же таяке- жээни бекен? Кептин баары ушунда. Ошондуктан кадр маселесине өтө кылдат мамиле жасоо зарыл. Манас өзү абдан деле акылман киши болгон эмес. Анын чоролору мыкты, Бакай, Кошой сыяктуу кеңешчилери акылман болгон. Чоң маселеге келгенде алар менен ар дайым кеңешип иш кылган. Керек болсо алар Манасты кадимкидей жемеге алып тилдешкен. Манас буларга терең ишенген. Манастын күчү Чубак, Сыргак, Алмамбет сыяктуу чоролорунда болгон. Манас чоң казатта булардан айрылганда өзү да жок болду. Андан кийин мамлекети да жок болду. Демек, ажонун жанындагы чоролору ким? Кептин баары ушунда.
- Президенттин ишенимдүү кадрлары бар деп ойлойсузбу?
- Мына мурдагы ажо Аскар Акаевдин катачылыгы эмнеден кетти. Ал жигит убагында биз президент кылып шайлашыбызды билген да эмес. Телефон чалсак, чочуп "менин колумдан келбейт" деген. Майрам Акаева кандай болор экен деп түн ичинде телефон чалды. Анан биз Кыргызстанга келсин деп айттык. Жардам беребиз, айыл чарбасын, өндүрүштү билген жигиттерибиз бар. Колдоп берет деген кеңештерди бердик. Бир топ белдүү, иш билги жигиттердин атын атадык. Анан эмне болду. Ажо болгондон эки жылдан кийин ошол жигиттердин баарынан кутулду да, кийин өчөйгөн бирөөлөрдү коюп алып, акыр аягы 24-марттагы окуя менен бүттү. Өзү баш болуп качып, чоролорунан элдин алдына эч кимиси чыга албады. Ошондуктан Курманбек Салиевич жанына иш билги, эл үчүн күйгөн, ак, таза, паракорлуктан алыс, мээнеткеч жигиттерди топтоп аракеттенсе, алдыдагы беш жылдыкта сөзсүз жакшы жагына өзгөрүү болот. Жаш адистер жетишпей жок болуп баратса, пенсиядагыларды чакырып иштетсе болот. Эң негизгиси, президенттин жарлыктары аткарылбай жатат. Аткарылса эчак эле далайга жетмекпиз. Коррупция күчөгөндөн күчөп жатат. Эл журттун ичиндеги демилге менен эч ким эсептешпейт. Ишенимдүү кадрларды эл ичинен тапса болот.
- Сиздин оюңузча, президент азыр биринчи кадамын эмнелерден баштоосу керек?
- Азыр президент баарын чоң залга жыйнап сүйлөшпөй, ар бир тармак боюнча жөнөкөй адистердин сөзүн угушу керек. Жетекчилерин чакырса алар кыйратып атабыз деп мактанышат. Кемчилдикти айта алышпайт. Укканыма караганда жакында эле О.Султанов баш болгон үч-төрт жазуучу президентке кирип акылдуу сөздөрдөн сүйлөп, 3 млн.сом алышыптыр. Бул каражатты алар эмнеге алышты, эмне иш бүтүрүштү? Жазуучулар азыр үстөл талашып акырында элге шылдың болуп жатабыз. Эмне үчүн бизге окшогон чалдарды жыйындарга чакырышпайт? "Айлык бердик, тиги кылдык, муну жасадык" деп жок кылышты. Биздин кеңешти угушкан жок. Кайдагы айлыкты айтышат. Мен жазуучу катары эч качан айлык алган эмесмин. Үйдө отуруп эле иштеп жатам. Драмаларым СССРдин эки жүздөн ашуун театрларында, 37си чет өлкөдө коюлду. 12 кином бар. Анын 8и жогорку сыйлыкка татыктуу болгон. Мага эмне айлык керек бекен. Чыгармаларым элге жетсин дейм. Улуттук идеология деп канча жүрүштү. Идеологиянын баары Конституцияда жазылуу. Элди биримдикке чакырып, мамлекеттин бүтүндүгүн сактоо керек. Азыркыдай абал улана берсе, жакында Түштүктөн айрылабыз. Анткени элдин баары сыртта жүрөт. Биз алгачкы Конституцияны жазганга да, которгонго да катыштык. Көпчүлүк ошол легендарлуу парламент кабыл алган Конституцияны кайра кабыл алуу керек дейт. Мен ойлойм, ошону жакшылап иштеп чыгып колдонсо болот.
- Бир кезде сиз өзүңүз да Конституция долбоорун жаздыңыз эле...
- 2007-жылы мен өзүм түзгөн Конституция долбоорунда оюм мындай болгон: 700 адамдан турган элдик курултай болушу керек. Ага жети облустан жүздөн киши катышат. Ошол курултай президентти, Жогорку сотту, парламентти шайлайт. Президент жыл сайын курултайга отчет берет. Анын мөөнөтү болбойт. Жаман иштеп баратса курултай бир эле жылда ажону кызматтан алып коет. Эгер президентти эки мөөнөткө шайласак, ал келерки мөөнөткө да кам көрүп, айланасын ошого ыңгайлатып баштайт экен. Муну көрбөдүкпү. Эгер чын эле президент жакшы иштеп жатса, анда ал узак жылдарга кала берсин. Эки мөөнөт деп биз Американын мисалын алдык. Америкада улут деген жок. Туш-туштан келген кишилер чогулуп, мамлекет түзүп алышкан. Алардын шарты башка. Ал эми биздин улутубуз бар. Англия, Франция сыяктуу улут болгондон кийин түпкүлүктүү эл журтубуз бар. Эгер улуттук өзгөчөлүгүбүзгө жараша ушундай системага өтпөсөк, ар бир беш жылда саясый дүрбөлөңдөр боло берет. Кудай жалгап, кечээги президенттик шайлоодон аман чыктык.
Иш билги кадрлар коюлмайынча өзгөрүү болбойт. Ал эми бизде жакшы деп эле жоош кишилерди коюп жатышат. Канчалаган мамлекеттик ар кыл багыттагы комиссиялар түзүлүп жатат. Бирок мага окшогон кишилерди жолотушпайт. Себеби, аларга баш ийкеп тилалган жоош кишилер керек. Башкасын айтпайын, жанагы тил маселесинде мен эки тилде жазып, сүйлөгөн кишимин. Адистигим орус тилчи. Менин оюмча бийлик Кыргызстанды, анын экономикасын жакшы билген, жооптуу кызматтарды аркалаган Ж.Акималиев, Т.Чынгышев, А.Муралиев сыяктуу кишилердин пикирин да уга жүрүшү зарыл. Анткени булар бардык тепкичтерди басып өтүштү. Ошол эле Турдакун Усубалиевдин акыл-насаатын алып калсак болмок. Кадр маселесинде бул кишидей билген эч ким жок. Алар дайыма туура кеңешин берет. Баарын эле четке какпай, коммунисттик партиянын кадр саясатын колдонуу керек. Азыркы партиялардын максаты бийлик талашмай. Өзүнүн кишисин парламентке сүйрөп келип сүйлөтмөй. Саясый партиялардын баары жамандаганга, сындаганга маш. Ал эми жакшы болуу жолун көрсөтүшпөйт.
Дагы бир олуттуу маселе - дин маселеси. Мен өзүм намаз окубайм, мечитке барбайм, бирок Кудайга ишенген кишимин. Азыр түрдүү диний агымдар көбөйүп, башаламан болуп жатат. Албетте, Кудайды таанып, сыйлаш керек. Бирок аны мамлекеттен бөлүнгөн деп четтете бербей, керек болсо жардам бериш зарыл. Анан дагы мусулман, христиан диндеринин башчылары Жогорку Кеңешке депутат болуп келсе жаман болбойт эле. Акыркы убакта бул жагынан да терроризм, экстремизм маселелери пайда болуп, мамлекеттин коопсуздугуна доо кетирип жатканы ойлондурбай койбойт.
кыргыз тилиндеги гезит "Агым"
email • архив • редакция
Эми сенин ырыңды ким ырдайт?
ДНК Бактыярга тиешелүү болуп чыкты
Атың жакшы Ысык-Көл, затың кандай?
Темирге бай Жетим-Тоону кытайларга ким берген?
Жигери бар жигиттер же улут келечегине инвестиция
Европадагы еврейлер дүйнөлүк эки согуш ортосунда
Бүт кетебиз. Биздин өмүр - көз ирмем. Бир жакшылык калат элдин эсинде
"Мыкты кадрлар коюлбаса, өзгөрүү болбойт"
Кыргыздар ага кылымда жетебизби?
"Жалгызым ай, мен деп сезип туя көр,
Жаздын күздө оңуп бүткөн көктөмүн"
"Табылбас сендей акын гүл"
"Көкүрөгүм канааттанды, а көңүлчү?"
"Ашуу болсоң Долондой, акын болсоң Жолондой бол"
"Көкүрөк ойгонсо гана көп жылыш болот"
Эркек шайтандаса үй-бүлө эле эмес, эл, жер бузулат
"Менден жакшы саясатчы чыкмак…"