el en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru ky ru ru ky ky ky ky ky hbs_cyr ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ru ky ru ky ru ru ru ky ru ru ru ky ru ky ru ru ru ru ky bg ky ru ky ru ru ky ru ky ru ky ru ky ky ru tt ky ru ky ru ky ru ky ru ru ru ru ru ky ru av ru ru ru ky ru ky ru
"Агым", 02.04.10 - 7-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
Орусия бүгүн бизге адатындай сес берген саясат жүргүзгөнүн көрүп атабыз. Дегеле Кремлдин бизге эле эмес, башкаларга болгон мамилесин адилеттүү саясат дегенге болбой калды. Эгер мындай мамилени дагы уланта беришсе, Кыргызстан кынына кирип кетеби же тескерисинче, АКШ, Кытай менен кылчакташпай өнөктөштүктү чыңоого мүмкүнчүлүк алабызбы?
- Орусия негизинен мындайга башынан маш болуп калган держава. Илгери Гулливер эргежээлдердин мамлекетинен Улуу Британияга кайта келгенде, элге үстөмдүгүн жашыралбай кыйкырып турчу экен: "…абайлагыла, силерди тебелеп кетпейин" деп. Анын сыңарындай супердержавалык дымагы күчтүү Орусия биздей чакан калкка ошондой психологиядан мамиле жасаганга көнүп калган.
- Өзүбүз да кулчулук психологиядан арылелек элбиз да.
- Кеп ошондо болуп атпайбы… Бизди башка-көзгө койгулап келген империянын үстөмдүгүнө көнүп калган чиновниктерибиз да "Россия бир боор элим" деген стереотиптен кутулалбагандыктан тышкы саясатка келгенде улуттук кызыкчылыктарды коргой албай келатышат. Улуттук кызыкчылыктарыбыз кайсыл?
1) Чегара маселелерине келгенде - территориалдык бүтүндүгүбүздү коргоо;
Ушул эки баалуулукту калкалоого келгенде, саясый эркиндикке жеткенибиз менен 2 млрд. доллар сырткы карыз мойнубузда тургандыктан - "кайсы өлкө менен мамилени бекем тутушубуз керек" деген маселе чыгат. Демек, экономикалык суверенитетибизди коргоодо тышкы карыздан кутулуу үчүн жаңы технологиялык мүмкүнчүлүктөргө жетишкен кайсы өнүккөн мамлекет менен өнөктөшкөнүбүз оң деген суроо туулат.
- Кайсы мамлекет менен кызматташуубуз келечектүү болот деп ойлойсуз?
- Адегенде Орусияга келе турган болсок, бул өлкө держава деген түшүнүккө жооп бербейт. Ал эмес Батыш окумуштууларынын айтымында, Орусияны дегеле улуу держава атаганга да жарабайт. Биз бүгүн ушуну түшүнүшүбүз керек. Бул кеп кулагыбызга жаман угулганы менен, шарт ошол. Чындыгында курамына 8 мамлекетти мүчө кылып алганы гана болбосо, ядролук куралын эсептебегенде Орусия анчалык эле укмуш өлкө эмес. Ошого карабай баарыбызды кучагынан чыгаргысы келбей турат, бирок алы жетпей калды. Элестүү айтканда, Орусияң деле картайып, аркимиси өз алдынча тирилик кылгысы келген уулдарын тизгиндей албаган бир бечара чалдыкындай тагдырды башынан кечирүүдө. Баягы постсоветтик аймак турат, бирок башкаралбайт. Алы жетпегенден согуштук базаны куруп коюп, ошол аркылуу күч менен таасир көрсөткүсү келүүдө. Мисалы, Грузияны алалы. Бул өлкө Батышты карап, "кой, улуттук кызыкчылыгыбызды ойлоп, Орусияга ишенгенге болбойт экен" деп тоотпостук кылганын көргөн Кремль Грузиянын өз билемдигин жактырбай, ага "сен аякка барбагын" десе, тиги моюн толгоп койду. Бул албетте, Саакашвилинин саясатын жактагандыгым же Путиндин саясатын жактабагандыгымдан айтылган кеп эмес. Кеп, эртеби - кечпи - ушул маселе чыкмак. Себеби, Орусия өзүнөн алсыз, чакан өлкөлөргө дароо эле илгеркисинче күч колдонгон саясат жүргүзүп атпайбы. А глобализациянын заң-закүнү таптакыр башка да. Глобализация шартында ар бир мамлекет биринчи кезекте өзүнүн улуттук кызыкчылыгын алдыга коюуга аргасыз милдеттүү. Анда баягыдай эле "түбөлүк союз", "түбөлүк достук" деген нерселер суу кечпейт, алар туруксуз болуп калат.
- Мисалга, биздеги Орусиянын аскердик полигону жайгашкан Ысык-Көлдү алалы. 100дөгөн гектар жерибиз, көлүбүз, жаратылышыбыз экологиялык зыянга учурап атса да алар биз менен эсептешкен жери жок да. Керек болсо бизге бир тыйын акы төлөбөй келет. Тескерисинче, электр, суу жана коммуналдык кызматтарды төлөө Кыргызстандын мойнунда экендиги эмнени каңкуулайт!?
- Бу жерде Орусиянын да, өзүбүздүн да күнөөбүз бар. Болбосо союз убагында Койсары курорту эмне деген уникалдуу эс алуучу жай эле. Мына бүгүн ошол жер Орусиянын аскердик күчүн сынаган полигон. Эгерде союздун убагы болсо түшүнөт элек, азыр аны чыгарып кеткендин ордуна, акысыз пайдаланып келатышат. Убагында орус чиновниктери бул базаны жабабыз да, кетебиз деген. Бирок өздөрүндө канчалаган кең аймак жатканына карабай, Ысык-Көлдүн жээгин алигиче аскердик полигонду сыноочу жайга айландырып келатат. Мынча болгондон кийин биздикилер да "жерибиздин аренда акысын төлөгүлө. Өзү курорттук зона болгондуктан тегерегин өнүктүрүүгө жардам бергиле, ошондон кийин аскердик күчүңөрдү сынагыла" деши керек болчу. Мисалга, "Манас" аэропортундагы АКШ авиабазасы менен келишимди кандай түзсөк, так ошол сыяктуу Орусия тараптан бул маселенин башын өз пайдабызга ачып алышыбыз керек.
- Эмнеге биз Москва бийлиги менен ошондой келишимди түзүүгө баралбай атабыз?
- Мажүрөөлүгүбүздөн. Мейли, Койсарынын тегереги торпедо сынагынан экологиялык зыянга учурабаганы менен экономикабызга зыянын тийгизип атпайбы. Ал жер жабык, жашыруун зона болгондуктан - бул жерде көп маселе жатат… Бир мисал айтайын, Венгриядан советтик аскерлер чыгарылгандан кийин эмне маселе козголгон? Советтер Союзунун танкалар бөлүгү жайгашкан жерде венгерлер эчкандай тукум курутка учурабаганы менен, ошол тегеректе жашаган калктын саны азайып калган деп кийин Москвадан миллиондогон каражатты төлөтүп алышкан. А биз ошондой талап койгонго баралбай атпайбызбы, иним… Бул ошо алигиче кулчулук психологиядан арылалбаганыбыздын кесепетинен. Заман болсо зуулдап өтүп атат, глобализация мезгилинде жашагандыктан баштагыдай бекер эчнерсе жок азыр. Биз болсо өзүбүзгө да, башкаларга да жаңыча мамиле жасоону үйрөналбай койдук. Орусия мойнубуздан ылдый жугунду куюп жиберсе деле унчукпай, жоопсуз калтырчу болдук.
- Анысы ал, үч жыл мурда ШКУ жыйынынан кийин Орусиянын Канттагы аскер бөлүгү акыны 50%га жогорулатмай болду эле, ошол убадалар эмнеге аткарылган жок деп ойлойсуз?
- Муну Ф.Кулов премьер-министр кезинде тескерисинче, Канттагы Орусия авиабазасын "коммуналдык төлөмдөрдөн бошотом" деп чыккан. Бул эмне деген шумдук, коммуналдык төлөмдөрдү өз чөнтөгүнүн эсебинен чечип аткансып. Мындай кадамдар чындап келсе, мамлекеттик чечим дегенге жатпайт, артында кандайдыр жеке кызыкчылыктар бардай туюлат… База Кыргызстан аймагында жайгашып тургандан кийин Орусия бизге керектүү өлчөмдөгү аренда акысын төлөгөнгө милдеттүү экендигин эскертип, талап кылышыбыз керек. Ислам Каримовдун мындай маселелерге келгенде бир жакшы сөзү бар "бул дүйнөдө бекер эчнерсе болбойт, баарынын баасы бар" деген. Биз керек болсо ошо И.Каримовдун айтканын өзүнө карата да пайдалана албай атпайбызбы. Өзбекстандын бир окумуштуусуна метеорологиянын 50 жылдыгында суу наркы жөнүндө чоң жыйында айтсам, "ооба, Кыргызстан койгон талаптар туура, биз суу үчүн пул төлөшүбүз керек" деп мойнуна алганы бар.
- Адис катары сиздин оюңуз кандай, АКШ авиабазасы менен болгон келишим Кыргызстан үчүн туура чечим болдубу?
- Чечим туура болду. Себеби бул транзиттик борборду таптакыр жоюп салганда, саясый жагы өтө опурталдуу болуп калмак, акчасын айтпаган күндө да. Анткени эл аралык терроризм менен күрөшөбүз деп атабыз. А күрөш үчүн бул борбордун ролу абдан чоң. Аны таптакыр жоюп салуу - акылга сыйгыс иш. Болгону бу жерде Орусиянын аябагандай чоң кызыкчылыгы турат. Себеби, биздеги АКШ авиабазасы жабылса, жүктүн баарын Орусиянын самолеттору ташууга туура келет, демек алар үчүн мунун баары чоң пайда. Бирок муну Кремль ачык айтып, таарыныч кылмак беле. Жок. Жөнөкөй тил менен айтканда, бу жерде Кыргызстан пайда көрбөсө мейли, Орусия көрүш керек болуп атат да. Биринчиден, бул маселе Обамага чейин Буштун убагында кол коюлган келишим. Маселе ошондо эле чечилген.
Биз бу жерде өз кызыкчылыгыбызды коргоого келгенде чечкиндүү болушубуз керек болуп турат.
- Ысык-Көлдөгү Орусиянын 50-жылдардан бери деңиз согуш куралдарын атайын сыноо жүргүзүү үчүн пайдаланган өз аймагыбызга ушуга чейин акы албаганыбыз түшүнүксүз. Ал эми Африка өлкөлөрүнүн 40 млрд. доллар карызын, Ооганстандын 100 млн. доллар, Ирактын 10 млрд. доллар карызын кечип, эмнеге Кыргызстанга келгенде тоң моюндук кылышат?
- Ошо да, Орусия бизден алыс мамлекеттердин миллион, миллиарддаган карыздарын кечип коюп, Кыргызстандын мойнундагы 180 млн. доллар карызды кечпеген бойдон келатышат. Кечебиз деп канча убада беришти, аткарылган жок. Анан биз бирдеңке десек эле, алардын таарынычы - "АКШ авиабазасын чыгарбай койдуңар" деп соодалашмай болуп калды. Кана, бу жерде Орусиянын бизге болгон кеңпейилдүүлүгү!? Сиз туура айтасыз, капкайдагы бизден алыс Африка жана жакынкы чыгыш өлкөлөрүндөгү карыздарды кечет да, бизге келгенде - бизди ошол алыскы өлкөлөрдөн төмөн коюп атышпайбы!
- Бир кызык нерсе, Америкадан акча болот деген кыргыз оппозициясы океандын ары жагынан колдоо таппады эле, эми Орусия бийлигине ыктады. Эң жаман жери, улуттук кызыкчылык кайда калат деген суроо туулат. Себеби, буга чейин алар Кремлдин бийлигин сындап келишти эле го?
- Оппозиция сырткы күчтөрдүн таасирине кирип алганы өтө опурталдуу. Демек, кийин сырткы күчтөр да Кыргызстанды өз ыгына буруп алат. Тарыхта кансыз согуш жарыяланган убакта мындай көрүнүштөр көп болгон. Мисалы, Египет менен СССРдин мамилеси жакшы болуп турганда Батыштын таасири роль ойноп кеткенин билебиз.
Биз негизи тышкы саясатка келгенде бири-бирибизге болгон пендечилик мамилелерден бийик болушубуз керек. Биринчи кезекте улуттун, мамлекеттин кызыкчылыгын унутпашыбыз керек.
- Мисалы, Эмомали Рахмон Кремль менен кызматташтыкты үздү десе болобу, анткени ал Пакистан, Иран, Ооганстан сыяктуу мамлекеттерге ыктаган саясат жүргүзүп аткандай туюлат. Муну олдоксон саясат дегенге болобу, же бул улуттук кызыкчылыктан чыккан маселеби?
- Тажикстанды Орусия бийлиги ушуга аргасыз кылды. Себеби, башында Кыргызстанга беребиз деген 2 млрд. долларды Тажикстанга убада кылган. Анан Орусиянын ар кандай шарттарына Э.Рахмон көнбөй койду, ошо менен 2 млрд. берилбей калган. Тажикстан президентинин койгон шарты - "Орусиянын аскердик базасы бизге акча төлөсүн" болчу, Орусия бул маселени созо бергендиктен, Э.Рахмон Москва бийлиги жакында эчнерсени чечпесин дадил түшүндү көрүнөт... Бирок ошол эле учурда Тажикстан менен жогоруда сен айткан мамлекеттер өтө жакындашып кетти дешке да болбойт.
- Ыраматылык Салижан Жигитов "океандын ары жагындагы АКШнын бир штаты болуп алсак, алар бизди келип басып албайт эле. Орусияга караганда ошолордун жарыгы тийет" деп күлдүрүп калаар эле, ушул кепте чындыктын үлүшү жаткан жокпу?
- А киши чынында улуттук кызыкчылыкты өтө терең ойлонгон киши эмес беле, кеп ошондон чыккан. "Америка бизди колонияга айландыра албайт, антсе, дүйнөгө шерменде болот" дээр эле. Ушундай эле дагы бир тамашасы "сен бир НПО ачпайсыңбы, дүйнөлүк саясатта бирдеңке болсо эле "Америкадан колуңду тарт!" деп митинг өткөзө берели. Мен студенттеримди ээрчитип алам, ошондо алар бизге да көңүл бурат. Мына анан Кыргызстанды оңоп койбойлубу, биздин таламды эле талашып жүрөт" деп чыгышмак дегени да бекер идея эмес...
- Тамаша тамаша менен, бирок бул кептин чыгышы - Орусиянын бизге жасаган адилетсиз мамилесинен улам чыгып атат да.
- Геосаясат негизинен ар бир элдин менталитетине жараша болот. Тарыхка келсек, орустар сырттан кол салган күчтөргө көп дуушар болгон эл. Биздин ата-бабаларыбыздан баштап, монгол, поляктарга чейин туш-туштан талоонго алынып келген Орусия кийин өзүнүн коопсуздугун, жерин кеңейтип отуруп ушуга келди. Ошонун негизинен Орто Азия, Кавказ, Монголия элдери менен достошуп, кийин ал эмес, Ооганстанды буферге айландырам деген саясаттын арты эмне болду? Өзү капканга түшүп калды. А Батыш мамлекеттеринин менталитети таптакыр башка, алар жалаң бири менен бири согушкан. Аларга бир гана монголдор менен көчмөндөр жеталган эмес. Батыш кийин бири менен бири согушкандан эчтеңке чыкпасын түшүнгөндөн кийин башка жолго өтүштү. А Орусиянын менталитетине келсек, бүгүнкү күнгө чейин зомбучулдук саясат жүргүзүүдөн кайтелек. Экономикасы өтө төмөн болгондуктан биздей элдин эсебинен байыгысы келип турат.
кыргыз тилиндеги гезит "Агым"
email • архив • редакция
"Биз Манасты тартууга даяр эмеспиз"
УКК сыры жучокко маалым
Карабеков эмнени сезе баштады?
Аркы жээк менен берки жээк
Эрте жаздагы курултайлар эмне берди?
Айыл чарбасы аңдан чыгабы?
"Колхоздук деңгээлден быйыл өтөбүз
"Акаев менен Кулов сүйлөшүп алган"
Орчундуу маселелерден орун таппаган маданият
Алыскы туугандан жакынкы кошуна артык эмес экен
"Биз Манасты тартууга даяр эмеспиз"
"…Сахнада чалынып жыгылмайынча ролум чыкпайт"
Атын аян берип койгон
"Европага чейин сойлоп барып, кайра жөө келгем"
Нотанын башы до эмес…
Белгилүү Шайлообек Дүйшеев жана белгисиз Искендер Жумабаев
"Апамды, бир туугандарымды тапканыма өкүндүм"
Ак көйнөк, кызыл көйнөк, жашыл көйнөк…