ky ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky tt ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky el ky ky el ky ky ru ky ky ky ky ru ky ru ky ky ru ky ru ky ru ky ky ru mn ru ky ru ky ky ru ky ru ky ky ru ru ru ky ru mk ru kk uk ru ky ru ky ky ru ky ru ky ru tt ru ky ky ru ky ru fr ky ru fr ru ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ru ru fr ru mk fr ru fr ru ru fr ru fr ky fr ky tt ky ru fr ky ky ru fr ky fr ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ky ru ru fr hbs_cyr uk fr ru ky fr ky ce fr ky ky fr uk ru uk fr ky ky fr ru ru fr ru ce fr ky ce fr tt ky ky ru ru fr ky fr ru ru ru ru fr mn en fr myv fr ky ky fr ky uk fr ru ru fr ru ru fr ru kk fr ru ky fr ru kk fr ky fr ru ru
"Эл үчүн", 26.08.11 - 22-бет: •
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
Сырым да, сыймыгым да - Зулпукор
Зулпукор күмбөзүнүн бешинчи аркасындагы жашыруун текчеден Кыргызстандын Маданият министрилигинин реставрация институтунун кызматкерлери араб тилинде жазылган тексти таап чыгышкан. Күмбөз 2003-жылы кайрадан кароодон өткөн жана Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер Академиясынын тарых институту жазып чыкса, ошол эле жылы К.Табалдиев (Кыргыз Улуттук университети) менен Р.Бозер (Туркия) өздөрүнчө кароодон өткөрүшкөн. Бирок, булардын корутундусу купуя бойдон калган.
Учурда Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер Академиясынын тарых институтутунун кызматкери Б.Э.Аманбаева эсептегендей, Зулпукор күмбөзү болгону дубандык деңгээлдеги эстелик, аны республикалык маанидеги эстеликтердин Мамлекеттик тизмесине киргизүү жөнүндөгү маселе чечиле элек. Бул тарыхый таберик археологиялык-архитектуралык, тарыхый текшерүүдөн толук өткөрүүнү талап кылат. Ар тараптуу изилдөөлөрдүн натыйжасы менен гана күмбөздүн салынган убагын тактоо зарылдыгы бар.
Зулпукор күмбөзү эл ичинде ыйык жер, кылым карыткан мазар катары эсептелет, бул жакка Борбордук Азиядан зиярат кылуу үчүн кудай дегендер байма-бай каттап турушат, сакайгандар арбын. Ички ишенимде Зулпукор ата тукумсуздук менен оору-сыркоолордон арылууга жардамы тиет деген пикир күчтүү. Бул жагдайда Талас дубанынын казысы Бает уулу Сатылган ажы өзүнун "Алла көрсөткөн сырлар" китебинде, жазуучу Кушубек Качыбеков - "Бүргө баатырда", өздөрүнүн кол жазмаларында жазуучу Э.Үмөтөв жана Б.Исаков (аалым, СССР Жогорку Кеңешинин депутаты), ошондой эле Арал айылындагы жашамал тургундары күбөгө өтүшөт.
Тилеке каршы, акыркы убакка чейин Зулпукор күмбөзүнө бир дагы олуттуу иш арналган эмес, атүгүл Кыргызстанда анын маанисин, касиетин аныктаган, көрүнүктүү жарыяланган эч нерсе жок. Болгону жогорудагы авторлордун күмбөз тууралуу үзүл-кесил маалыматтары менен эл оозундагы бизге жеткен уламыштар гана арбын кездешет.
ЭЛ ООЗУНДА ЭМНЕ КЕП
Зулпукордун тегерегиндеги бардык уламыштардын, болмуштардын, санжыргалардын жыйындысы бир гана мезгилге таандык, ал - Орто Азиянын исламдашуу учуруна арналган. Элдин эс тутумундагы эскерүүлөр бүкүлү Талас өрөөнү, анын ичиндеги Сары-Булак чөлкөмү (Арал айылынын жаны) Кыргызстандын орто кылымдык тарыхынан: ислам жоокерлеринин алгачкы жортуулдары, Кыргыз менен Казак жерлериндеги шаар-кыштактарындагы араб башкаруучуларынын иш-аракеттери, барган сайын ислам дининин күч алышы жөнүнөн кабар берет.
Динаятчылардын, жергиликтүү тургундардын айтуусу боюнча жана айрым авторлордун эмгектеринде Зулпукор Мухаммед пайгамбардын күйөө баласы Аалыга тартуу кылынган кылычына арналып түптөлгөн болсо, дагы биринде пайгамбарыбыздын төрт жөкөрү же чалыярлары - Абубакирдин, Омордун, Осмондун жана Аалынын урматына тургузулган делинет. Кош миздүү, ачакей учтуу Зулпукор кылычы Сары-Булакта болгон кыргында сынат да, анын сыныгы түшкөн жерге күмбөз курулганы айтылат. Ал эми Б.Исаковдун аныктоосу боюнча, бул күмбөз имам Аалынын тукумдары тарабынан ислам дининин жеңишин даңаза ирээтинде салынган катары далилденет.
Ошондой эле, Э.Үмөтовдун (жазуучу, Талас областтык гезиттин редактору) "Зулпукор күмбөзү ислам дининин киргизилишинин көрүнүктүү эстелиги" деп аталган кол жазмасы көңүлдү бурат. Мында араб колбашчысы Зияд-ибн-Салихтин Талас өрөөнүндө каапырлар менен кырчылдашкан кармаштагы эрдиги жөнүндө сөз болот. Бул согушта белгисиз бир эр жүрөк сахаб Зулпукор кылычы менен жети кытай баатырынын башын алганы, андан соң өзү жарадар болгону тууралуу баяндалат, Ал өлүм алдында Зулпукор кылычынын негизи өзөгүн Аравиядагы аялына жибертет да, ал эми экинчи бөлүгү (сыныгы) өзү менен кошо көмүлөт. Бир канча мезгил өткөндөн кийин колбашчынын жубайы 73 курагында Аравиядан 100 төөгө топурак жүктөтүп келип, ушул Зулпукор күмбөзүн курдурткан экен.
ХХ кылымда мусулман дүйнөсүнө өтө таанымал динаятчы Алихан төрө (Мухаммед пайгамбардын күйөө баласы Али-ибн-Абуталибдин отуз жетинчи урпагы) каапырлар менен кандуу кармашта шейит кеткен 12 миң ислам жоокерине Талас өрөөнүндо куран түшүрүп кеткени белгилүү. Бул адам Ташкент шаарында жашаган.
Б.Исаковдун "Зулпукор күмбөзү жөнүндө" кол жазмасында белгиленгендей, Туркестандык динаятчы Майкадам, Зулпукор күмбөзүнун алдында каапырлар менен болгоне кыргында 12 кырдан учуп өтүп, жерге түшкөн Азирети Аалынын кылычынын сыныгы жатат деген бүтүм чыгарган.
Мындан башка да болмуштар, имиштер арбын, бирок алардын көбү менин көз карашымча, анча мааниге ээ эмес жана ошол доордогу, мезгилдеги окуялардын дааналыгы менен нукуралыгын чагылдыра албайт.
Пайгамбар тарабынан өзүнүн күйөө баласы Али-ибн-Абуталибге (Фатиманын эри) берилген "Зу-ль-факар" (Зу-ль-факар) ыйык кылычтын сыйкыр жөндөмү бар жана ал ыйыктын ыйыгы эсептелинип, мизиндеги "Аалыдан башка баатыр жок, Зу-ль-Фикардан бөлөк кылыч жок" деген жазуу дайыма кайталанып турганы эл арасында аңыз (Фазуллах Компанинин "Имам Али" китебинен).
Тарыхчылардын айрым маалыматы боюнча Аалы "Зу-ль-Фикар" кылычы менен Бадр, Ухуд, Баши Надир, Ахзаб (Хокдак), Хейбар, Хунайн, Таиф ж.б. жерлерде согуштарга катышкан. Ислам Пайгамбарынын учкул сөзү элге белгилүү: "Эгерде Аалынын кылычы болбогондо, ислам дини жеңмек эмес".
Орто Азияда Мухамеддин Зулпукор кылычы жөнүндө уламыштар айтылып жүрөт. Алардын бири орусиялык этнографиялык музейдин улук илимий кызматкери Денис Шереметьевдин сөзү боюнча мындайча айтылат: "Аалынын кылычы айкын чөлкөмдө, тоо койнунда илинип турат. Качан гана ислам дүйнөсүнө коркунуч келген кезде, Аалынын өзү пайда болот да, кылычын алып, коргой баштайт" (Интернет маалымат булагынан).
Күн кечке соолуп жаткан Зейнепти көргөн таежесинин оюна ар түркүн ойлор келип жатты. Сыркоолоп, температурасы көтөрүлүп калганбы десе ага деле окшобойт, чарчадыбы десе оор деле жумуш жасаган жок. Ал Зейнептин абалына бир эсе кабатырланып, бир эсе "эмне болду?" деп жөн гана андан сурагандан жазганып турду. Эмгек өргүүсүнө чыгып, пансионатка бармакчы болгон Бурул жээнине "мен кайра келгичекти үйдү карап турасыңбы же кетесиңби?"- деп сураса, Зейнеп үйүнө кетем же кетпейм деген сөзүн айтпады. Бурул Зейнептин мындай абалын мурда-кийин көргөн эмес.
Ушул учурда караңгы бөлмөдө суудан башка эч нерсеге табити тартпай, өзүнүн кара жанын каякка катаарын билбей же Майрамбекти кантип табышты билбей Зейнеп тыбырчылап жаткан. Анын жети өмүрү жерге кирип, ой-санаасы туш тарапка чачылып, элге, ата-энесине кантип көрүнөөрүн билбей жатты. Өмүрүнүн ушул минуталарында бир гана өзүнүн өмүрүн кантип кыйыш керектиги жөнүндө ойлор келип жатты. Ал акыркы кезде болуп кеткен окуяларга карата не деген бүтүм чыгарыш керектигин билбеди. Ооба, ал алданды. Анын алданганы бир азап менен эмес эки азап менен коштолду. Эмнеси болсо да эртең менен эрте туруп, жуунуп тазаланып, таежесинен акча сурап, жок дегенде бир азаптан кутулайын деди. Зейнеп Майрамбекти таппасын түшүнүп, ал шумпайга алданганына жаны кашайып жатты.
Бурул эртең менен туруп, жуунайын деп ваннага кирсе, Зейнептин кирлерин жууп жатканын көрүп, бүгүн жакшы болуп калган го, эми кийимдерин жыйнаштырып үйүнө кетет окшойт деп ойлоду.
Чайды унчукпай ичишти. Чай ичип бүткөндөн кийин туруп кетет го деп ойлогон Бурул Зейнептин бир нерсе сурай албай жатканын байкады.
- Сенин бир жериң ооруп жатабы же бирөөлөр таарынттыбы?
- Жок, ден соолугум түзүк эле. Бардыгы жакшы, мага акча берип тургулачы, сентябрда окууга келгенде ала келем.
- Аа, эмне бирөөгө карызсыңбы, же үйүңө бир нерсе алып барасыңбы?
- Таеже андай эмес, жөн эле акча керек болуп жатат, анан үйгө да бир нерсе алайын дегем.
Ушинтип сөзүн айтып бүтүп-бүтпөй, жүрөгү айланып кускусу келип, ваннага жетпей кусуп жиберди. Бурул эмне кыларын билбей, Зейнепти карады эле, ал көзүн ала качты.
- Эмнеге тамакка табитиң тартпай кусуп жатасың же эмне ашказаныңа суук тийдиби, бирок, суукка деле чыга элексиң го? Бурул Зейнепке суроолуу карады. Зейнеп болсо көзүн ала качып эмне деп айтарын билбеди. Кыздын бул абалы эми Бурулга да түшүнүктүү болду.
- Эмне боюңда барбы, кимден, качан? Бурул Зейнепке суроо артынан суроону жаадыра берди. Зейнеп эмне деп айтаарын билбей башын мыкчыды. Эми баары ачыкка чыкты. Таежеси унчукпай бөлмөнүн ичинде ары-бери баса берди.
Күн чайыттай ачык болсо дагы күз мезгили адамдарды бир топ эле ичиркентип коёт эмеспи. Алматага кетчү автобусту күтүп эки аял турушат. Экөөнүн тең көңүлү суз. Сыртынан байкаган кишиге экөөнө убакыт өтпөй жаткандай. Булар Зейнеп менен таежеси болчу. Зейнептин боюндагы баласын таежеси багып алмак, себеби Бурулдун күйөөсү да, баласы да жок эле. Зейнепти Алматада жашаган курбусуна табыштап, ошол жактан төрөй турган болду. Бул чечимди Зейнептин апасы, таежеси болуп үчөө чечишкен, бирок бардыгы үчүн оор болду. Өзгөчө Зейнептин апасы жалгыз кызынын тагдыры ушундай болуп калганына абдан кейиди. Зейнеп болсо, боюнан алдырып эле, турмушка чыкпай, өз жанымды багып жүрө берем деп ойлогон. Бирок, буга апасы менен таежеси такыр көнбөдү. Кыздын кийинки тагдырын ойлошту.
Фрунзеден чыккан автобус калыбынан жазбай Алматыны көздөй бара жатты. Зейнептин ичи уйгу-туйгу болуп, мындан аркы жашоом эмне болот?- деп кабатырланууда. Бөтөн эл, бөтөн жерде кантип күн өткөрөөрүн билбеди. Ал эптеп көз жарганга чейин чыдаса болгону. Таежеси ага тез-тез акча салып турмай болду, анын үстүнө Зейнеп бара турган үй деле кенен-кесир жашаган үй-бүлөлөрдөн деп айтты таежеси. Эптеп убакыт өтүп, төрөсө, анан баланы таежеси асырап, Зейнеп мурдагысындай эле жүрө берем деди.
Азат быйылкы жаздан баштап сезимдин катуу оорусуна чалдыкканын билди. Өткөн жылдан бери окуу жайды акмалап жүргөн бул жигитти кээ бирөөлөр таанып да калышты. Мына бүгүн да келди ал Зейнепти издеп. Бирок, бул убакта анын жашоосунун маңызына айланып бара жаткан адам алыста азаптан кутула албай жүргөн эле. Окуу жайдан студенттер чыгып бүткөнгө чейин көзүн албай турган Азаттын жанына Зейнептин куратору басып келди.
- Ко-ош жигит, келип калыптырсың, сен бирөөнү издеп жүрөт окшойсуң? Азаттын көзүнө тигиле карады. Азат болсо, бул адамды дароо тааныды.
- Саламатсызбы агай, мага Зейнеп керек эле.
- Мен да ошентип ойлодум эле. Эми ал чүрөгүң жок, ал белгисиз себептер менен бир жылга академиялык тыныгуу алып, чет жакка кетти окшойт. М-м, билбейм балким турмушка чыктыбы, иши кылып документтерди шашылыш бүтүрүп кетти. Эми сен аны бул жерден күтпөсөң деле болот. Куратор ушуну айтты да шляпасын түздөп, нары көздөй басып кетти. Эмнеге?-деп сураган Азаттын сөзүн уккан жок.
Азаттын ою ар кайсыга кетти. Зейнеп ооруп калышы мүмкүн эмес, чет жакка деле эмнеге бармак эле бир жылга, болду-болбоду күйөөгө чыкса керек. Анан шаарда туруп окуганга шарты жок, күйөөсү жашаган айылга кетсе керек деп ойлоду. Кимге турмушка чыкты экен?! Мурдараак Зейнеп экөө окуу жайдын астында турганда бир жигит келип, анан кыз Азат менен коштошуп, ошол арык чырай кара тору жигит менен кеткен. Азат Зейнепти ошого турмушка чыккан го деп болжоду. "Мен баарынан кечигиптирмин, эмнеге ушунча чечкинсиз болдум, эмнеге ага өзүмдү оюмду айта алган жокмун, эмнеге анын көңүлүн өзүмө бурдура алган жокмун" деп өзүн-өзү ичинен жеп келатты. Ал эми үмүтсүз жашоодо жашарын ойлоп жатты. Бир кезде келечек жөнүндө,Зейнеп жөнүндө ойлогондорунун барын бирөө уурдап алгандай, ичи ачышты.
кыргыз тилиндеги гезит "Эл үчүн"
email • архив • редакция
Кыргыздар президенттик шайлоону өткөзүүнү казактардан үйрөнүшү керекпи?
Маараке жогорку деңгээлде өтөт,
"Манастын аты Англиянын бээсине окшошуп калган"
Арстан Алай, "Ауирдин" ЖЧКсынын мүдүрү:
"Биз булактын көзүндө турабыз"
Насыя көйгөйү же үйүнөн айрылган жарандар
"Чыңгыз Айтматовдун сүрөтүн жүз миң сомдукка,
алтын менен шөкөттөп чыгарсак..."
"Мен үчүн бүркүтүм жаш баладай эле"
Кичүү уулубуз биздин жолду жолдоду
Сырым да, сыймыгым да - Зулпукор
Парламент коом жана бизнестин кызыкчылыктары үчүн иштей баштады
Парламент и общество ищут пути…
Жогорку Кеңештин депутатына 7000 жумушчу кайрылды…
Бразилия - новый партнер Кыргызстана…
Жизнь, когда кости -
по 25 сомов за кг…
Кому на Руси, то есть, в KG жить хорошо?
Новая тема со старыми фигурантами
или особенности кыргызской политики
Вицелер парады же жумуртканы күздө санайбызбы?
"Единый Кыргызстан" ("Бүтүн Кыргызстан") един с Вячеславом Ханом?!
"Социалдык багыттагы" көбүртүлгөн өлкө бюджети
"Социально-ориентированнный" бюджет страны с воздушными цифрами
же өлкө казынасын кантип толтурууга болот?
или как можно пополнить бюджет страны?
"Я всем сердцем люблю мой Кыргызстан!"
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Токтогулдун милициясы ИИМдин буйругун аткарбагандыктан
Сотрудники милиции Сузакского района будут нести ответственность за утери табельного оружия
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Нобель сыйлыгынын лауреаттарынын жолугушуусунда доклад жасады...
Орустар алтын медаль беришиптир...
Кызык, эмне болуп жатат деги….?
Кыргызстандын жарандарына жасалган мыйзам ченемсиз эксперименттер
В Кыргызстане многие еще только ждут своего часа
Курманбек Салиевич Бакиев, тур ордуңдан, сот келатат!
"Мой курс - отстранить родственников президента от власти"
Курманбек Бакиев кимди мураскер кылып калтырат?
Кого Курманбек Бакиев назначит преемником?