tt ru ru hbs_cyr ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk ky ru ky ky ru ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky mn ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky tt ky ky ba ky ky ky ky tt ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk kk ru ky ky ky ky kk ky ky mn ky ky ky ky mn ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky tt ky ky ky tt ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ko ky ba ky ky ky ky ky ky ky ky tt ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk ru ky ky ky ky ky ky tt ky ky ky ky ru ky ky ky ru ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky kk ru ky ky ky ky tt tt ky be ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru
"Билим берүү министрлиги Манас таануу окуусуна 72 саат бөлдү"
- Советбек агай, учурда окумуштуулар "Манас" эпосу тууралуу эмне иштерди жасап атат?
- Бүгүн Манасты бала-бакчаларда, мектептерде, ЖОЖдордо окутуу маселеси курч коюлуп жатат. Ушундай шартта биз кайсы вариантка негизделип жаш муундарга тарбия беришибиз керек деген маселе өзүнөн-өзү чыгат. Мындай шартта менин оюмча бир гана жол бар. Ал кылымдар бою эл тарабынан түзүлгөн, байыртан бери манасчылар айтып келген, Чокон Валиханов, Радлов сыяктуу окумуштуулардан баштап кагазга түшүрүлгөн, кийинки Сагымбай, Саякбай, Тоголок Молдо, Молдобасан Мусулманкулов, Багыш Сазанов сыяктуу көптөгөн манасчылар айткан Манаска негизделип 1958-1960-жылдары чыккан төрт томдук китеп тарбия ишине негиз болуш керек. Тактап айтканда, окуу программасы жогоруда мен айткан варианттардын өзөк окуяларынын негизинде түзүлүшү шарт. Менин оюмча чыныгы элдик чыгарма Сагымбай менен Саякбайдын варианты. Манастын ушул варианты корголуп, үгүттөлүп эл ичине жайылтылып, улуттук идеологиянын бир өңүрүн түзүшү зарыл.
- "Манас" эпосунун Бүбүмариям Муса кызы менен Шарыпкул Эсенкулов жараткан варианты тууралуу оюңуз кандай?
- Бул маселе боюнча интеллигенция өз пикирибизди басма сөздө билдиргенбиз. Бүбүмариямдын вариантын которуудан жана жайылтуудан мурда анын каяктан жаралып атканын изилдеп көрүш керек. Өздөрү кайып илиминен келип атат деп атпайбы. Биринчи ушул кайып илимин изилдеш керек. Чын эле ошондон жаралып атабы же бир мистикалык галлюцинациядан улам пайда болуп атабы? Кыскасы, бул маселе такталууга тийиш. Анын кандай жол менен жаралып атканын тактабай, иликтебей туруп аны чыныгы Манас ушул деп дүйнөгө таратып ийиш туура эмес. Тескерисинче мындан сак болуш зарыл. Манасты биз мистикага айландырбайлы деген ой. Бул вариант изилденүүгө муктаж. Ал азырынча элдик манастан жол талашпай турганы оң. Бул мистикалык варианттын артында кандай күчтөр турганын ким билет? Анын чыныгы сыры ачылмайынча мамлекет ага бөгөт коюшу шарт. Ушундай жол менен кете берсек биз эл жараткан Манасты жоготуп алышыбыз мүмкүн.
- Сиз билген маалымат боюнча Жайсаң ким, Ырамандын ырчы уулу ким? Негизи эле элдик манасты ким биринчи айткан?
- Мухтар Ауэзовдун "бул Манастын жаралышына Чоң казат окуясы себеп болушу мүмкүн. Тарыхта болгон ушул окуяны алгач ыр кылып бирөө айткан, ал Ырамандын ырчы уулу болуш керек" деп айтканы бар. Манастын бириктирилген вариантын карап көрсөк анда да Ырамандын ырчы уулу Манастын кырк чоросу менен бирге жүрүп Манас баянын ырдайт. Бул далилге таянып кылган биздин божомолубузда аталган эпосту Ырамандын ырчы уулу баштаган. Жайсаң ырчы тууралуу да боз үйдүн эле жасалгасын жарым күн айткан деген легенда бар. Ал деле балким манас айткандыр. Бирок жалпы изилдөөчүлөрдүн пикири боюнча манасты биринчи айткан Ырамандын ырчы уулу.
- Учурда Манас изилдөөчүлөр аны жаш муунга жеткирүү боюнча эмне иштерди жасап атат?
- "Манас" эпосу боюнча мамлекетибиз атайын мыйзам кабыл алганын билесиңер. Мурда мындай нерсе жок болчу. Азыркы бийликтин Манаска көңүл буруп атканы чындап эле кубанычтуу. Анан президент Атамбаевдин тарыхый, маданий мурастарды терең үйрөнүү, анын ичинде Манасты ЖОЖдордо жана мектептерде окутуу боюнча атайын жарлыгы чыкты. Бул жарлыктын негизинде өкмөттүн кыргыз элинин тарыхый мурастарын үйрөнүү, манасчылыкты, төкмөчүлүктү өнүктүрүү, "Манас" эпосун 2013-жылдан баштап студенттерге, окуучуларга окута баштоо каралды. Ал токтомдо жалаң эле ушул Манаска байланышкан окуу китептерин чыгарып, окутууга 2 млн. сом чегерилген. Азыр Манасты изилдеген, ага байланыштуу жазып жүргөн окумуштуулар чогулуп, ага Топчубек Тургуналиев демилгечи болуп ЖОЖдор үчүн Манас таануу предметинин окуу программасын түзүп атабыз. Билим берүү министрлиги Манас таануу окуу курсуна 72 саат бөлдү. Анын отуз алты сааты аудиториялык, калган сааттар студенттердин өз алдынча иштөөсү үчүн берилди. Жогоруда айткандай, биз ушуга байланыштуу окуу программасын түзүп, үч вариантын жасап, азыр аларды бириктирип атабыз. Буга тарыхчылар да катышып атат.
Эгерде эртең эне тилим жоголсо,
Анда бүгүн жан кыйууга даярмын!
Уулуң да, кызың дагы жоголот, бил!
Жалгыз гана Кыргыз Тилге сыйынам.
Кыргыз Тилде кызык кепти сүйлөшсөм,
Кыдыр даарып, жолум шыдыр ачылат.
Күн өрттөнүп, таш куйкалап турса да,
Кыргыз Тилим кол булгалап чакырат.
Жашымды аарчып, жаагым ылдый куюлган,
Жарпым жазып, жардам берет батыраак!
Куштар дагы кыргызча так сайрашат.
Кыргыз Тилдей тил жок жарык дүйнөдө.
Кудай мени кыргыз кылып жараткан,
Кыргыз Тилин мүмкүн эмес сүйбөөгө!
Жамгыр төгүп жиберчү экен шатырап.
Улуу тилге Жер-Асман да багынып,
Кар жаачу экен таңгалдырып жайында,
Коломтодо от күйчү экен чатырап.
Билбейм башка кудуреттүү тилди мен,
Кыргыз Тилге ийик сыяк ийрилем.
Жылуу-жумшак сөз сүйлөшүп кыргыздар,
Жыланды да чыгарышкан ийнинен!
Аталарым сөз сүйлөшүп олуттуу,
Аксакалдар ак бата арнап сүйлөсө,
Баласыздар балалуу да болушчу!
Айланайын Кыргыз Тилим күчүңдөн,
Акынсынам сен барлыгың үчүн мен.
Аталарым алты ооз сөз айтып,
Асманда учкан кушту жерге түшүргөн!
Тил жок биздин тилибизге теңешчү,
Жүрөгүмдөй бул тил мага керектүү.
Эй, молдоке! Арабдардын тили эмес,
Кудай тили - Кыргыз Тили эмеспи!
Укпаптырмын бөтөн дагы тил барын.
Миң жыл бою комуз чертип, кыйкырып,
Кыргыз Тилин келет даңктап ырдагым.
Жаздай сулуу, жай түнүндөй жылдыздуу,
Эне Тилдей тил жок аалам койнунда.
Көз сүзүлүп көргө башым киргиче,
Кыргыз Тилин сүйүү парзы мойнумда.
Курсагынан түшкөндө эле энемдин
Сүтү аркылуу Эне Тилин эмгемин.
Ошондуктан ата тил деп атабай,
Эң жогору баалайм Эне эмгегин!
Кыйшаңдашып Кыргыз Тилин чангандар,
Буруу тилге аргындашып алгандар.
Жүзү кыргыз, жүрөгү орус дөдөйлөр,
Кыргыз Тилин дагы далай өгөйлөөр…
Кыргыз Тилге кыянаттык кылышып
Кылыч шилтеп келишет чоң сөрөйлөр.
Кулов жүрөт орус тилге кул болгон,
Жакшы эмеспи, андан көрө уй болгон.
Партиясын "Ар-намыс" деп атаптыр,
Ар-намыстан айланабы бул ойрон!
Ар-намысы болсо эгер кичине,
Кыргыз Тили кирет эле түшүнө.
Түндүктөрүн түшүрө чаап, кыйратып,
Жарымы орусча сүйлөп жаткан сөздөрү,
Жарылдашып эл-журтка акыл үйрөтөт.
Татынакай аруу тилди булгаган,
Такайлардан жакшылык жок кыргызга.
Таасын айтып, так билдирип оюңду,
Тайгаланбай таза сүйлө кыргызча!
Орус тили эл аралык тил дечи,
Эне Тилди андан артык баалаймын.
Англис тил дүйнөлүк тил болсо да,
Кыргыз Тилин сүйбөгөндөр кыйшаңдап,
Кыргызстанды сүйүп деле жарытпайт.
Кыргыздар көп киргиздерге айланган,
Булар эми дарыласаң айыкпайт.
Эне Тилин сүйбөгөндөр чынында,
Элин-журтун сүйүп деле жарытпайт.
Маа демектен кыргыз эртең мал болсун!
Мамлекет тилин сүйүп жарытпайт.
Мамлекет тилин жактап, сүйгөндөр,
Мамлекет тилин жерип, чангандар,
Мекенин да мээнип сүйө алышпайт.
Кыргыз эл деп жүрөктөрү соккондор,
Кыргыз Тилин өлсө дагы чанышпайт.
Киши тургай мамлекет тилинде
Сүйлөп турсун тоолор жана талаалар!
Адам тургай сүйлөп турсун кыргызча,
Ак калпакчан айыл-кыштак, калаалар.
Баары ушунун жан-канына барабар!
Бакылдашып Кыргыз Тилде сүйлөшсүн,
Балдар бакча, мектеп, окуу жайлары.
Көпүрөлөр, жолдор жана көчөлөр,
Койчу баары, Кыргызстан аймагы!
Мээни чакпай орустардын тилинде.
Кыйынсынбай чоочун тилде чулдурап,
Кыргызча эле сүйлөчү эй, үйүңдө!
Сөгүшсөңөр мейли, өзүңдүн тилиңде.
Түн ичинде жарык төккөн чырактай,
Эне Тилиң күйүп турсун дилиңде.
Уккула эй, уйкудагы кыргыздар,
Уул-кызыңа канат тагып күүлөткүн.
Узун акыл тилеп бала-чакаңа,
Улуу Кыргыз Тилин таасын үйрөткүн!
Узап кеткен кылымдарга кылчайып,
Улуу ырыбыз барлыгына шерденем.
Кыргыз Тилин билип деле кыйратпайт,
Өмүрүндө "Манасты" ачып көрбөгөн.
Аталарым сөз учуруп дембе-дем,
Атан төөдөй сөзгө маани бербеген!
Күмүш ээк карыялар калган жок,
Улуу сөзгө уккандарды уюткан.
Ой чубасам бирок менде арман жок,
Ошол отко жүрөгүмдү жылыткам!
Кыргыз-Ата тилин жакшы билбесең,
Какап-чакап онтоп араң сүйлөсөң.
Кыргыз элге чыккынчылык кылганың,
Кыргыз-Ата уулу эмессиң анда сен!
Эне Тилин жарытылуу билбесең,
Кыргыз элге кыянаттык кылганың,
Кыргыз-Эне кызы эмессиң анда сен!
Кыргыз Тилди сөөмөй кезеп, тилдесең,
Ким болсоң да киши эмессиң анда сен!
Эне Тилди бузуп, булгап сүйлөсөң,
Эл-журтту ага каршы үгүттөп, үндөсөң.
Кызсыңбы же эркексиңби баары бир,
Кыргыз элдин душманысың анда сен!
Бөтөн калктын көчүктөрүн жалаган,
Бөйөн, чаян чыгат экен арадан.
Башка тилди кемсинтпеймин, а бирок,
Басмырлаба өз тилиңди садагам!
Орусия көзүн дале караган,
Жок кылайып! Мына ушу дөбөттөр,
Кыргыз Тилди жаман аңга камаган.
Эне Тилим үчүн далай ыйладым,
Жүрөгүмдү жүз мертебе кыйнадым.
Өрттү кечип, сууга түшө беремин,
Өз тилиңе камчы үйрүбө урганым!
Атаганат, татаал адам турмушу,
Алмустактан бир ташы кем дүйнө ушу.
Кыргызстан кыр аша албай кыйраңдайт,
Кыргыз Тилдин жанмайынча жылдызы.
Кыргызым ай, качан күйөт жылдызың,
Кыргыз болбой баратышат уул-кызың…
Кайран тилге калкан болор калдайган,
Кайып болду Түгөлбайың, Чыңгызың!
Кыргыз үчүн кылычтарын сындырган,
Кайтып келбейт Касымбеков Төлөгөн.
Кыргыз болбой баратабыз кыйлабыз,
Кыргыз болуп туулсак да энеден!
Кыргыздар көп орус сөзүн элеген.
Албетте бул учурда кубанам…
А бирок да кыйрап уук-керегем,
Ушуларга жиним кайнайт кайрадан,
Атка окшоймун чунандаган, тебеген.
Дал ушулар душман болуп жатышат,
Эне Тилди как жүрөккө мээлеген!
Башканы кой, жазуучулар, акындар,
Журналисттер - тил дүйнөгө жакындар
Кыргыз Тилин бутап, кыркып жатышат…
Кыйкырууга, бакырууга акым бар!
"Кыргызмын!" деп эчен кейбир киргиздер,
Эл ичинде басып жүрөт сырайып.
Кыргыз эмес, орус эмес айбанга,
Кайбирде мен карап калам муңайып.
Бечаралар тирүүгө окшош өлүктөр,
Эне Тилин жактырышпайт кылайып.
Оо мен үчүн булар эчак өлүшкөн,
Жатышат эй, жалпайышып, тырайып.
Атаганат, татаал адам турмушу,
Алмустактан бир ташы кем дүйнө ушу!
Кыргызстан кыр аша албай кыйраңдайт,
Кыргыз Тилдин жанмайынча жылдызы!