ky ky fr ru ru cs ky tt ru ky ky ky ky ky tt ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru
"Аалам", 06.05.08 - 11-бет: Акын їнї чыкканда Ай жылышын токтототобу?...•
"Чоң байгем - элдин урмат-сыйы болду"
Алты жашымдан тартып атам шеринеби, той -топурбу, майрамбы, эч жерден калтырбай ээрчитип алчу. Алп акындардын ырдаганын, Саякбайдын "Манас" айтканын, Карамолдонун комуз черткенин угуп жатып уктап, Ыбырай менен Корголдун күүлөрү менен ойгонуп чоңойдум. Азыр ойлосом, ар бири көркөм өнөрдүн өзүнчө эле күүлдөп-шаалдап турган дайралары экен. Азыркы манас айткандар, ырдап жүргөндөр бир саатта эле эстери ооп калышат го, ал залкарлардын чарчаганын, чаалыкканын көргөн эмесмин. Кээде биздикине шеринеге келгенде түн бир оокумга чейин тыңшап отуруп уктап кетем, этти ушу таңкы үч-төрт ченде тартса керек, мени "тур, колго суу куй" дешет, уйкусурап барып колдоруна суу куям, ошондо деле комуз чертип, ырдап жатышкан болот, баталарын алып, тигиндейрээк барып отуруп калам. Ичкилик ичмей, чектен чыккан шакаба жок болчу. Ичкендери -кымыз, күзүндө болсо бозо ичкендер бозо ичишчү.
58-жылы Москвада өткөн Кыргызстандын маданиятынын декадасына атам-апам бара турган болушту. Жети жашта абдан толук бала болчумун. Атамдарды узатып байкелерим менен вокзалга бардык. Демейде ээрчиткен атам эми эмнеге калтырып кетип атат дегенимби, тултуюп эле жерди карайм. Бир маалда "кеттик, кеттик" болуп эле поезд тарактай баштады. "Мейли, Пишпек станциясына чейин барсын, токтогондо түшүрүп алабыз" деп байкелерим тим коюшту. Менин көзүмдөн мөлт- мөлт аккан жашты байкаган атам "ой, ала эле кетеличи, окууну келип окуур" деп көңүлүмдү кыя албай, үйдөгү кийген кийимим менен эле Москвага ала кетти. Декада бүткөндөн кийин атамдын айтуусундагы "Олжобай менен Кишимжандын" орусча котормосу китеп болуп чыгып жаткан, ошого каралап бир топко жүрүп калдык. Ошентип бир жыл окуудан калып, кийин кайра биринчи класс-ка кирдим.
- Эмнеге орус мектептен окугансыз ?
- Агезде ошондой түшүнүк болуп калган да. Элден калбасын дешкен го. Шаарда бир эле №5 кыргыз мектеп болчу. Тегеректе кыргыздар аз. Анткен менен комузду мектепке баргыча эле үйрөнүп, каникул башталаар замат айылга жөнөчүмүн. Кезүүгө кой кайтарып, чөп чапчубуз.
11-12 жашымда айылга атам менен Саякбай келип калды. "Манасты" бактын арасында, элдин ортосунда отуруп айта баштады.Тиги айылдан, бу айылдан эл чогулуп, Сакем дайра болуп агылып, түн бироокумда биз уктап кеткен экенбиз, эртең менен ойгонсом, эл дагы эле тарай элек экен, Саякбай дале токтой элек экен. Ушундай болчу да. Атам айылга баратканда да алдынан казактар тосуп, ырдатып, таң атканча талыкпай да, тажабай да угуп отурушчу. А кез эми сөздү барктаган, сөздүн маанисин, баркын, наркын түшүнгөн учур болуптур.
Бир күнү кечке маал үйгө Ыбырай аксакал келип калды. Радиого күү жаздырып, анан "Алымкулдукуна барам" деген экен. Колунда эки комузу бар. Биринин кылы кадимки ичегиден, беркиси жилка . Жилкасын кармалап көрсөм, темирдей катуу экен, өзү болсо аны кадимки ичеги комуздай эле чертип атты. Үч күндөн кийин Осмонкул менен Коргоол аксакал келди. Көрсө жазуучулар менен композиторлордун пленуму болуп, ошого чогулушкан экен. Коргоол аксакал мени комуз черттирип көрүп, койнундагы комузун " Током (Токтогул) мага берген комуз, мендей болуп чертип жүр" деп берип кетти.
Он экиге чыкканымда атам дүйнөдөн өтүп кетти. Андан кийинки тарбия, таалимди апамдан алдым. Сабактан келгенден кийин кадимкидей отургузуп алып, "атаң мындай чертчү, минтип ырдачу" деп, сөзүн обону менен келтирип, аңгеме, тарыхтан баштап, дастан, жомокторго чейин айтып отурчу. Атамдын окуучулары Эстебес, Токтосун, Төлөш Турдалиев абаларым үйгө келип турушчу. Мектепте окуп жүргөндө эле комуз чертип телеге чыгып жүрдүм.
- Апаңыздын таалими болбогондо тагдырыңыз башкача деле болмок турбайбы?
- Балким. Менин бул чөйрөдөн алыстабай калганыма атамдын таасири, анан апамдын багыты болду. Апам Назим өзү да акын, абдан акылдуу, өз мезгилиндеги билимдүү адам болгон. 15 жашка чейин медреседе окуп, кат сабаттуу, кошокчу, ырчы болуптур. Кыз узатаар жеңелерине кошок үйрөтчү экен. Агезде атам Алымкул Алымкул болуп, атагы чыгып, жашы отузга жакындап калыптыр. Элден апамдын дайынын угуп, аттуу-баштуу адамдарды ортого салып, он алтыга жашы толсун деп бир жыл күтүп, анан үйлөнгөн экен. Оозунан ыр куюлушкан апама "жол берейин, ырдай бер" десе, "сиздин алдыңызга кантип чыгайын" деп болбой коюптур. Ошол өзүндөгү ачылбай калган көрөңгөнүн баарын мен аркылуу чыгаргысы келген окшойт.
Апам айтчу, "балам, акын болом деп жүрөсүң, кыркка чыкканча колуңа калем кармаба" деп. "Эмнеге, апа?"десем, "жазып ырдасаң мокоп каласың" дечү. Апам жазма акындык менен ырчы акындыктын асман жердей айырмасын билген экен. Көрсө, төкмөлүк кадимкидей мээни шыр ойлонуп, шыдыр ыр кураганга машыктырат турбайбы. Эми апама ушундай бир ыраазы болом, азыр деле отура калып жок дегенде элүү сап ыр айтып кете алам. Алиги казак акындарынан кыргыз акындарынын артыкчылыгы да ушунда. Казактын ырчыларынын көбү жазып алып ырдашат, импровизациясы дээрлик жок, ошон үчүн айтыша келгенде алыс узай алышпайт.
- Апаңыз күткөндөй, атаңыздын үлгүсүндөгү акын боло алдыңызбы?
- Кайдан? Ал залкарларга бизди салыштырып да болбойт. Апам ошондо эле "айланайын, силер Калык, Осмонкул, Алымкул боло албайсыңар, эл эрмексиз калмак беле, түндүк ,түштүк дегенден жорго чыгат, ошентип элдин көңүлүн ачасыңар" деген. Ошо туура, анткени алардай болуш үчүн Кудайдын берген чоң таланты, анан ошого жараша чөйрө болушу зарыл. Анүчүн Барпы, Калык, Осмонкул, Алымкул болуш керек. Алар көргөн доорду көрүш керек. Ошол заман аларды курчуткан, акылга келтирген, ой берген, ыр берген. Мен өзүм кырк жыл ушул өнөрдү аркалап жүрдүм эле дебесем... Бизди эми эл бааласын, эл сынчы да.
- "Акын үнү чыкканда Ай жылышын токтотот" деп агезде сөздүн баркы чоң болгон да?
- Баркы, наркы бар, сөз билген, түшүнгөн, барктаган учур болгон. Бир сөз менен чабыш токтогон, кундан кутулган. Азыр эми ажылдашып...
- Ар бир доордун өзүнө жараша акыны болот турбайбы, ошентсе деле акындарга "баш кесмек бар, тил кесмек жок"деген өзгөчө "жол" берилген да. Андай болгон соң акындар өз учурунун ийри-түзүн ырдоого милдеттүү эмеспи?
- Акынды качан угат эл? Коомдо ыймандуулук болуп, жалпы улуттук касиеттерин таза, тунук сактап, ошого таазим эткенде. Биздин доордо мен толук жооп бере албайм, акындын айтканын угуп ээрчийт деп. Акындык өнөрдүн күчтүүлүгү жалаң эле анын чебердигинде эмес, элдин нукура улуттук касиетти кабыл алганында.
Ооба, акынга өзгөчө милдет жүктөлгөн. Токтогул өңчөй ыры менен эле эмес, элдин кызыкчылыгын коргогон нускасы менен да өлбөс болуп калган.
Бизге деле эмнеге саясатка аралашпайсыңар, таасир этпейсиңер дешет. Макул, ырдайлы, бирок көрүп атпайсыңарбы, эртеси эле эмне болуп атканын. Ошон үчүн мен дайыма саясаттан мындайыраак турам, өз оюмду элге гана айтам. Мен - элдин ырчысымын.
- Элге анан эмне деп ырдап жатасыңар?
- Турмушта болуп аткандарды ырдайбыз, буга чейин райондо, чоң-чоң чогулуштарда эмне кемчилик болсо ырдачубуз, район жетекчилери ошондо отурушчу, таасири күчтүү болчу, кокуй ырчылар ырдап кетти деп кемчиликти жойгонго аракет кылышчу. Азыр бирдемени ырдасаң, ал эртеси эле кайра ошону жасаса...Момундай болуп атат деп ырдап эле жатабыз, дуу күлүп, кол чаап калышат, бирок эч нерсе өзгөрбөйт.
Анткен менен акындык өнөрдүн өзү деле суу тайыздагандай майдаланат экен. 1978-жылы Ысмайыл Борончиев каза болуп, жерге коюп келгенден кийин Аалы Токомбаев, Түгөлбай Сыдыкбеков, Түмөнбай Байзаков, Темиркул Үмөталиев Ысмакенин үйүнө чогулуп, эскерип отурганда Түгөлбай аксакал "Аалыке, кандай дейсиз, улуу залкарлар ушу Ысмакем менен бүттү го?" десе, Темиркул Үмөталиев "Ой, Эстебес, Токтосун, Тууганбай, андан ары Замирбек турбайбы?" десе, Аалыке "Жок, ал бир доордун акыркы могиканы болчу, эми мындан биякка жаңы доор башталып, өз могиканы чыгат" деген, ошо чын экен. Кийин Эстекем, Токтосун, Тууганбай, Ашыкем, Түкөм өзүнчө залкар болушту. Эми мен азыр тарбиялап жаткан жаштар өзүнчө доор болот.
- Казак акындарына караганда кыргыз акындары мыкты дейсиз, бирок алар кийинки учурда акындык өнөргө өзгөчө көңүл буруп таланттууларды катуу таптап жатышат. Ошону менен улуттун рухун ойготуп, духун көтөрүүгө аракет кылып жаткандай?
- Ошондой. Буларда айтыш, акындык өнөр боюнча мелдештер көп уюштурулуп, ал мелдешке катышкандардын артынан байгесин алып, спонсорлору кошо жүрөт. Анан духу көтөрүлбөйт бекен? Бизде азыр эмне болуп жатат? Маданият түгүл улуттун өзүн жоготуп алуу коркунучу астында турабыз. Мен ошентип сезем.
- Өзүңүз акындыктан убай көрдүңүзбү? Эң чоң байгеңиз эмне болду?
- Эң эле чоң байгем - элдин урмат-сыйы болду. Аны эч бир машине, эч кандай акча менен салыштырууга болбойт. Элге ыракмат, кай жерге барбайын, жаман сөз уккан жокмун, ким болбосун жакын адамындай кабыл алат.
- Ийгиликтен баш айланып көпкөн учуруңуз болдубу?
- Жок. Көпкөн жокмун, арак ичкен жокмун. 24-25 жашымда эле элге белгилүү болуп калдым. Апам да "атаң көпкөн эмес балам, арак ичкен эмес, мен деген булбул болсоң да арак жолдон тайгызат" дечү.
- Балдарыңыз да жолуңузду жолдодубу?
- Баары тең эле музыкага шыктуу, бирок биротоло башын сайып аркалашкан жок. Адатта мындай өзгөчөлүктү балдардан эмес, неберелерден күтүш керек дешет го, мен да неберелерден күтүп жүрөм.