ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru uk ru ru ru ky ru ky ky ru ru ru ru ru bg ru ru ru bg ru ru ru ru ru ru ru ky kk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky en ky ky ky uk en ky ky ky ky ky uk en ky ky en fr en fr en fr en sv ky en sv en fr en it en fr ky en fr en fr en nb en de ky en sv en fr en fr en en ky en sv en sv en it en de ru ru en fr en fr en it en fr ru en fr fr fr en fr ru ru en de en da en es en fr ky en sv en zh en fr en mn so ky ky sah ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ru ky ky kk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky mn en ky ky ky ky ky en ky en ky ky ky ru ky en en en ky ky ky en ky en ky ky ky ky tt ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky en ky ky ru en ky bg en ky ky en ky ky hbs_cyr bg bxr krc kk ky ru ky ky ky ky en ky ky ky ky ky en bg uk ru ru ky be mhr ky ru ru ky ce ky mn bg ky el mhr be gu tt ru mn mhr mn mhr bg ky bxr ky ky ky krc ky ky ky bg ky ky ky ky ru bxr ky bg kk bxr ky ky ru ky en ky ky ky ky ky en ky ky ru en ky en bg en ky en en ky en en en ky bg ky ky bg ky ky en ky ky ky bg bg ru mn tt lez hy bxr ky ky bg bg myv ky ky ky bg ky bg ky ky ky ky ky en ky ky bg mn ky ky ky ky ky ky be ky krc ky be ru tt bg kk ky ky ky ky be kk bxr ky ky en ky ky ky ky ky ky ky ky bg bxr bg ky en krc en ky ru ru ky bg ky ky bg en ru ru en ru en ru en en en bg ru en en ru ru en bg ru en ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru en ru ru ky ky ru ky bg en ky ru ru ky en ky en en ky ky kk ky ky ky ky ky ky en ky ky ky ky ky ky en ky ky ky ky krc ky ky ky ky ru ru ru ky ru ky ky ru ru ru ru ru ru ru ru ru ta ru uk ru bg en uk en es en ru ru ru ru uk ru ru
Кафедра мүчөлөрүнүн илимий иштердин абалы тууралуу маалыматтар
Магистратура жана аспирантура болумдору тууралуу
Бүгүнкү конференцияга баардыгы болуп 115 илимий баяндама келип түшкөн. Алардын ичинде Россиядан - 2, Кытай­дан – 3, Казах­стан­дан – 3, Кыргызстандан - 107 студенттик или­мий докладдар бар. Кыргыз Респуб­ли­касынын түштүк чөлкөмүнүн окуу жай­лары­нан келген студент­тер: БатМУдаң – 5, ЖАМУ­дан – 4, ОшКӨУдан – 27, ОшМУдан – 16, ОГПИден – 4 баяндама про­граммага киргизилген. Ош мамлекеттик юри­дикалык институ­ту­нан – 51  студент катышты. Студенттик или­мий-практикалык кон­фе­рен­­ция­­нын максатына жана милдетине жараша кө­төрүлгөн баар­дык маселе­лер:
·     эгемендүү Кыргызстандын XXI кылымдагы жаштар саясаты, анын негизгги багыттары;
·     республикадагы жаштар саясаты,  анын укуктук негиздери;
·     жаштар саясатынын реформаланышы, анын учурдагы абалы жана келечеги;
·  мамлекеттүүлүктү жана анын укуктук негиздерин бе­кем­дөө массе­ле­лерине азыркы жаштардын көз караштары;
·  Кыргызстандын учурдагы жаштарынын коомдогу орду, ролу ж.б. маселелер ар тараптуу жана тиешелүү деңгээл­де талкууга алынып, ар ким өз ой-пикирлерин кеңири, тартынбай айтышып, бүгүнкү студенттик или­мий-илимий практикалык кон­ференция негизинен максатына жетти.
Президентибиз, Өкмөтүбүз, тийиштүү министр­лик­тер жана мам­ле­кет­тик органдар тарабынан жаштарды колдоо максатында бир катар  конс­трук­тив­дүү жана ынанымдуу координацияланган иштер­ди камсыз кы­луу­га аракет болуп жатканын танбайбыз, бирок алар дайыма эле азыркы жаш­тарды канааттандыра алат деген ойду да айт­кы­быз келүүдө.
Ошондуктан биз - бүгүнкү Кыргыз Республикасынын жаштары качан, кантип жардам бересиёер деп улуу муундарыбызды, өкмөтү­бүздү карап олтура бербестен, алга карай ише­ним­­­дүү кадам таштоо  менен өз маселе­ле­рибиздин көбүн өзүбүз да чечүү­гө бел байлашыбыз керек. Биз азыркы жаштар кыргыз эли­нин, мамлекетинин келечеги экени­биздин эстен чыгар­бастан, өз вазыйпа­бызды толук аткарсак элибиздин, мамлекетибиздин өсүп-өнү­гүүсүнө өз салымыбызды кошо алабыз деп ишенебиз.
Биз мындай студенттердин чөлкөмдүк илимий-практикалык кон­фе­­рен­­ция­сы дайыма эле боло бербестигин белгилөө менен катар, ОшМЮИ­нин ректоратына чоё ыраазы­чылык билдиребиз жана мындан ары иштерине зор ий­ги­ликтерди каалайбыз. Ар бир ректор өз окуу жайларында дал ушун­дай деё­гээл­де студенттер үчүн конференцияларды өткөрүп бе­ришсе жакшы болмок деген каалоо­лору­бузду айта кетебиз.
1.    Эгемендүү жана көз карандысыз кыргыз мамлекети ар дайым жаш­тар жөнүндө кам көрүп, аларды ъз келечеги катары таанып, жаштардын өсүп-өнүгүүсүнө  ар тараптуу колдоо көрсөтүп келе жатат.
2.    Өткөн мезгилдерде жаштардын кээ бир көйгөй­лүү маселелери көмүс­көдө калып кеткен учурлар болсо, азыркы мезгилде ошол мүчүлүштүк­төрдү жоюп, жаштардын мамлекеттеги ордун табууга зор өбөлгөлөр түзүлүүдө.
3.     Биз аталган конференциянын катышуучулары учурда жана келечек­те жаштарды ар түрдүү социалдык кеселдерден – бангилик­тен, араккеч­тик­тен, бекерчиликтен, жугуштуу оорулардан жана жагымсыз кесепет­тер­ден оолак болууга, бизге жат диний агым­дардан, экстремисттик багыт­тардан алыс болууга, тетирисинче жаштарды билим-илимге, жарык­чы­лык­ка, жакшылыкка умтулууга, саясий, социалдык, экономикалык  масе­ле­лерди  чечүүгө өз салымы­бызды кошууга чакырабыз.
4.    Биз учурда жана келечекте элибиз, мамлекетибиз үчүн зор жооп­­кер­чи­ликте экенибизди эске алуу менен өзүбүздүн адистик да­ра­ме­­ти­бизди пайдаланып, маданиятыбызды, адеп-ахлактык-эсте­ти­калык жана патриот­тук тарбиябызды өркүндөтүүгө, мамлекети­биз­дин эл аралык кызматташ­тык чөйрөлө­рүндө жаштардын ордун жана ролун күчөтүүгө, иш жүзүндөгү аракеттерди камсыздоо­ну жүзөгө ашы­руу боюнча ар тараптуу иштерди алып барууга чакырабыз.
5.     Конференцияда талкууланган олуттуу маселелер, айтылган омоктуу ой­лор, жүйөлүү пикирлер ар бир окуу жайга, жергиликтүү бийлик орган­дарына, тиешелүү министрликтерге, массалык-маалы­мат каражаттары аркылуу баардык жаштарга жетет деген терең ишенимдебиз.
Эл аралык  студенттик или­мий-практикалык конферен­циянын катышуучулары.
2016-17-ОКУУ ЖЫЛЫНДА ОшМЮИде  УЮШТУРУЛГАН  ИЛИМИЙ-ПРАКТИКАЛЫК КОНФЕРЕНЦИЯЛАР  ТУУРАЛУУ  МААЛЫМАТТАР
Кыргыз элинин баатырдык жана балбандык наамдары.
Мамлекеттин укуктун теориясы жана тарыхы кафедрасынын доценти.
Ошондуктан ар түрдүү маданиятты жана спорттогу гумандуулукту сактоо таризинде 2012-жылы биздин өлкөнүн ошол убактагы жетекчилиги тарабынан тарыхта биринчи жолу “Дүйнөлүк Көчмөндөр Оюндарын” өткөрүү сунушталган. Глобализациянын доорунда маданиятты жандандырып аны сактап калуу, элдердин инсандык сапатын жогорулатып, дүйнөдөгү жашоо нугун тартиптештирүү бул долбоордун негизги максаты болчу. Аталган демилге Казакстан, Азербайджан, Түркия ж.б. мамлекет башчылары тарабынан колдоого алынган.
Өзүңүздөргө маалым болгондой биринчи Дүйнөлүк Көчмөндөр Оюндары 2014-жылы 9-14 – сентябрь күндөрү, экинчиси – 2016-жылы 3-8 – сентябрда Чолпон-Ата шаары менен Кырчын жайлоосунда өткөрүлдү. Экинчи Дүйнөлүк Көчмөндөр Оюндарында этноспорттун 26 түрүнөн мелдештер уюштурулуп, ага 62 өлкөдөн келишкен 1200 спортчулар катышышты. Бул улуттук оюндар менен катарлаш “Кырчын” жайлоосунда көчмөндөр маданиятын чагылдырган боз үйлөрдөн айыл тигилип, алардын ичинде кол өнөрчүлөр, ууздардын колу менен жасалган көчмөн турмушунан алынган ала кийиз, шырдак, булгарыдан, жыгачтан жана темирден жасалган буюм-тайымдар коюлду. Фольклор фестивалы оюндардын аягына чейин катышуучулар жана келген коноктор менен коштолуп жатты, б.а. маданий этнофестиваль программасы иш жүзүнө ашырылды.
Ошол себептен Кыргыз Республикасы быйыл сентябрь айынын баш ченинде үчүнчү Дүйнөлүк Көчмөндөр Оюндарын өткөрүүгө толук кандуу даярдыктарды көрүүдө. Ошондуктан Кыргызстандын ар бир жараны сыймыктануу менен бабалардан калган улуу мурасын дүйнө жүзүнө таанытуулары, жайылтуулары абзел.
Мурда өткөрүлгөн эки жолку “Дүйнөлүк Көчмөндөр Оюндары этномаданий жана этноспорт деген багыттардан болсо, алдыда боло турган көчмөндөр оюндарына “илим” аттуу үчүнчү багыт кошулуп жатат. Демек быйылкы өткөрүлүүчү көчмөндөр оюндарынын өзгөчөлүгү мына ушунда.
Азыркы учурда Дүйнөлүк Көчмөндөр Оюндарынын жаңы форматы түзүлүп, анда:
·     Көчмөндөрдүн улуу күрөшү (Великая борьба кочевников);
·     Көчмөндөрдүн улуу мелдеш (Великое состязание кочевников);
·     Баатырлардын улуу мелдештери (Великое состязание баатыров (богатырей)) каралган.
Ошондой эле “Улуу жеңүүчү - бирөө, калгандары – бирдей!” деген ураандын астында Улуу жеңүүчүлөрдүн китеби (Книга великих победителей) уюштурулууда. Бул мелдештердеги руханий күчтүн, жаратылыш жана түбөлүктү адамзат баалуулуктары менен жуурулушуусу – оюндун ийгилиги болушу шексиз.
Дүйнөлүк Көчмөндөр Оюндарынын максаты – көчмөн элдердин тарыхый жана маданий мурастарын жандандыруу, сактоо жана өркүндөтүү, ошондой эле дүйнөгө көчмөн цивилизациянын улуулугун даңазалоо болгондон кийин мен да өз пикиримди билдирүүнү туура деп таптым. Анткени жогоруда белгилеген жаңы форматтын “Баатырлардын улуу мелдештери” деген бөлүгүндө чаташуулар бар, аны элге, келечектеги муундарга ачыктап, түшүндүрүп коюу зарыл (менин пикиримче).
Форматтын – Баатырлардын улуу мелдештери – Великое состязание баатыров (богатырей) деген бөлүгүндө төмөндөгүдөй пункттар белгиленген:
·     50 кг.дан жогорку салмактагы ташты баштан өйдө (бийик) көтөрүү (поднятие камня весом свыше 50 кг над головой);
·     200 кг.дан жогорку салмактагы жылкыны көтөрүү (поднятие лошади весом свыше 200 кг);
·     300 кг.дан жогорку салмактагы буканы жерге жыгуу (сваливание быка весом свыше 300 кг на землю);
·     адат болгон аркан тартыш (традиционное перетягивание каната) же бука тартыш.
Акырында “Баатырлардын улуу мелдештеринин” жыйынтыгы боюнча “Улуу баатыр” аныкталат (по итогам “Великого состязания баатыров” будет определен “Великий баатыр”) деп белгиленген.
Көрүнүп тургандай форматтын бул бөлүгүнүн пункттарындагы иш-чаралар балбандын иши, а жыйынтыгында берилген наам баатыр болуп жатат. Мында “балбан” менен “баатыр” түшүнүктөрү аралашып калган, ачык эмес. Байыркы биздин ата-бабаларыбыз бул сөздөрдү эки башка түшүндүрүшкөн, булар синоним сөздөр эмес.
Кыргызстан боюнча архивдик материалдарда жана башка булактарда уруулар арасында белгилүү адамдар баатыр болуп айтылгандары бар.
Душмандар менен кармашууда коркууну билбеген, каармандыкты көрсөткөн аскер башчыларды баатыр деп айтышат. Ошондой эле каармандыкты көрсөтүп өзүн өзгөчө көрсөтө алган ар кандай адам баатыр болушу мүмкүн.
Тарыхта кыргыздар баатырларды 6 түргө бөлүшөт:
1. Октон – чоктон кайтпастан, алды-арты аз көбүнө карабастан, жоо миң киши болсо да жалтанбастан, тоодон кулаган таштай чимирилип, жалгыз качырып, күндүз, мейли түн болсун, тоо улуусу аң-кемерди көзгө илбестен, жоого тийип, жоону кайта-кайта аралап салышып, быт-чытын чыгарып качырат. Же өзү талкаланат. Мындай баатырларды “адам шери” деп атаган. Ушундай баатырлар кыргызда боло келген, 1-чи баатыр ушул.
2. Жоодо жаралуу болуп калса да, маселен, колу сынса мойнуна тагып асып коюп, буту сынса канжыгасына байлап коюп урушкан. Жаратка өтө чыдамдуу болуп көтөргөн, башынан аккан кан көзүн көрсөтпөй каптаса шыпырып коюп, согуша берген. Суусап кетсе атынын терин жалап жүргөн. Мындай баатырды “Кара көк же көкжал” деген.
3. Жоонун ыгына жараша урушуп, ыгы келген жерде жалгандан качымыш болуп, жоонун аты талып, өздөрү чарчагансып бириндеп калган чакта кайта качырып сайып алат, б.а. ит урушун салып согушат. Эгерде жолдошунун аты жүрбөй калса, жоодон ат түшүрүп, аны мингизип ала жөнөйт.
(“Качсам да бир ат олжом бар, куусам да бир ат олжом бар” деген баатырлардын макалы ушул).
Минтип жолдошторуна пайдасы тийгендер макталуу баатырлар болушуп “илекор баатыр” аталышкан.
4. Жанына жолдош албастан, алыс жакынга жеке өзү жүрүп жылкы алат. Жоосун жоолайт. Мындайлар “Жеке баатыр” атыгышкан.
5. Өзүнүн башка жолдоштору баатыр жана теңтуш болсо, алар менен бирге жүрүп, өзү жоодон коркуп качайын десе, жолдошторунан уялып, качпастан урушуп жүрүп, ошого маашырланып кийин баатырлыкка чыгат. Мындайларды “Ээрчиме баатыр” деп айтышкан.
6. “Мен дагы элдер эмесминби, тигилерден кантип кем болоюн” деп анык баатырларды туурап, жоону качырып, дайыма жоого түшөт, бул түрдөгүлөр “айласыз баатыр” аталышкан. Айласыз баатыр чочкого чабат” деген макал ушундан калган.
Илгерки кытай санжырасында байыркы хуннулардын (кара кыргыздардын) балбан келери айтылган. Аларды эзелки кытай санжырачылары арстанга, жолборско, шумкарга теңештиргени бекеринен эмес! Чындыгында байыркы заманда биздин элде бою бийик адам эмес, башкалардын алдында тизелебеген ашкан балбандар гана дөө атыккан! Кыргыздар бир жылда үч жолу ата-баба арбагына арнап көкөтой өткөргөн да, ал тойдо балбан күрөш, жамбы атыш, ат чабыш өңдүү мелдештер жүргөн. Балбан күрөштүн шарты өтө катаал болуп, балбандын салмагы эсепке алынган эмес, ошого карабастан, балбанды балбан так көтөрүп, жерге чаап алууга уруксат берилген. Кокус кимисинин тизеси жерге тийип же колу менен жер таянып калса эле ал жеңилген. Күрөшкө миңден кем эмес балбандар катышып, жеңилгендер чыга берген. Ошентип, жеңип отурган балбан каршылашынын баарын жыкса гана ага бүт журтчулук Кара Дөө (Улуу Дөө) деген атак берген. Бул атакты тигил өмүрү өткөнчө чоң сыймык менен алып жүргөн. Эл аны «Кара Дөө» деп кадырлаган, ырчылары ырга кошкон.
Мисалы: Манас эпосунда Кошой дөө деген бар, ал Дөө деген атакты далдайган кебетеси үчүн эмес, көкөтойдогу балбан күрөштө жеңип алган.
Балбан күрөштө алдыңкы тогуз орун абдан кадырланган да, алардын байгесине миңдеген жылкылар сайылган. Биринчи орунду ээлегенге Кара Дөө, экинчи орунду ээлегенине Дөө, үчүнчү орундагысына Арстан, төртүнчү орунду алганга Жолборс, бешинчи орунду ээлегенине Кабылан (Шер), алтынчы орунду ээлегенине Көкжал, жетинчи орунду ээлегенине Сырттан деген атактар ыйгарылган! Сегизинчи орунга жеткен балбан Шумкар, тогузунчу орунду ээлегени Туйгун атагына ээ болгон! Бул ардактуу атактар ийгиликке жетишкен балбандарга түбөлүккө берилгендиктен эл аларды «Арстан Манас», «Сырттан Сыргак», «Жолборс Чубак» дегендей аңыз кылышкан. Айтылып жаткан ушул түшүнүктөр баатырлардын качандыр бир кездерде болуп өткөн элдик күрөштөрдө өз балбандыгы менен берегидей атакка жеткендиктери айгинеленип турат. Дагы бир белгилей турган жагдай, эгерде, Кара Дөө кийинки мелдеште дагы биринчи орунду ээлесе ал Көк Дөө (Көк Теңирдей Дөө) атыккан да, ага сый-урмат жагынан бу дүйнөдө эч ким теңдеше алган эмес. Анын айтканынын баары аткарылган!
Демек, форматта көрсөтүлгөн таш көтөрүү, жылкыны көтөрүү, буканы жерге жыгуу ж.б. иш-чаралар балбандын иши. Өзүңүздөргө маалым болгондой совет бийлигинин алгачкы мезгилдеринде жашап, иштеп өткөн Кожомкул балбанды эстеп көргүлө. Ошондой эле Кудаярхандын доорунда Өзгөн районунун Көлдүк айылында жашап өткөн Сакы балбанды эл ушул күнгө чейин аңыз кылып айтышат. Анткени, ал өтө күчтүү болуп камандарды кулагынан толгоп кармап камыштардын арасынан чыйылдатып минип чыкчу экен. Бир жолу 5-6 киши биригип тегирмендин ташын жылдыра албай, ордуна кое албай жатышса Сакы балбан келип калып, ай жигиттер мындай тургулачы дептир да ташты өзү көтөрүп ордуна коюптур. Сакы балбандын мындай окуялары өтө көп, бул киши жөнүндө өз мезгилинде эч ким жазбай калганы мага абдан өкүнүчтүү. XX кылымдын 60-жылдарында эңишке, күрөшкө түшүп жүргөн Сакы балбандын небиреси Жусупбек балбанды көрүп калдым.
Сөзүмдү жыйынтыктап жатып “баатыр” наамы согуш ишине байланыштуу б.а. душмандар менен кармашууда өзүн өзгөчө көрсөтө алган адамдарга берилет. Ал эми “балбан” наамы таш көтөрүү, буканы жерге жыгуу, жылкыны көтөрүү, күрөшүү ж.б. ушул сыяктуу күч сынашууларда ыйгарылат. Ошондуктан үчүнчү Дүйнөлүк Көчмөндөр Оюндарынын жаңы форматына анча –мынча түзөтүү киргизилүүсү абзел.
1.     О. Айтымбет. Кара кыргыз 3-том.                         – Бишкек, 2007.
2.     Анаркулов Х.Н. Кыргыз эл оюндары.                  – Бишкек, 1991.
3.     Жусупов К. Кыргыздар 1-китеп.                            – Бишкек, 1991.
4.     Плоских В.М. (гл редактор) История Киргизской ССР. Т. 1-2.                                                                               – Фрунзе, 1984.
5.     Дүйнөлүк Көчмөндөр Оюндарынын тарыхы. www.worldnomadgames.com
Ош МЮИнин  Констиутцялык жана
КӨЧМӨНДӨР ОЮНДАРЫНЫН ПАЙДА БОЛУУСУ, КАЛЫПТАНУУСУ, БҮГҮНКҮ КҮНДӨГҮ ОРДУ ЖАНА МААНИСИ
Көчмөндөр  оюндары  дүйнө жүзүндө биринчи 2014-жылы  9-14 сентябрда Кыргыз  Республикабызда  өткөрүлгөнү  биз үчүн чоң сыймык, анткени  көчмөндөрдүн көч башында турган Кыргыз элибиз эң байыркы улуу эл экендигин дүйнө жүзүнө далилдей алды деп эсептейм.
Көчмөндөр оюндарын иликтөөдө  Манас эпосуна токтолбой кете албайсын, анкени Манас эпосунда кыргыз эликбиздин жашоо турмушу, маданияты, каада салт - үрп адаттары жана ошондой эле көчмөндөр оюндары дана чагылдырылган. Мындан келип чыгып айтсак болот, Манас, бул жөн гана айтылып келген уламыш же жомок эмес, ал Кыргыз элибиздин көнөргүс, өчкүс тарыхый балуулугу, Манас эпосунда элибиздин тарыхы баяндалган.
Кытайдын белгилүү тарыхчысы Сыма Чандын “Тарыхый эстеликтер” деген китебинде “Кыргыз мамлекети” деген байан айтылган. Ошондон баштап  карасак,  эпосто  айтылган Манас  жана  анын  ата-бабаларынын  бийлик  курган  (Манастын  кан көтөрүлгөнү) окуясы бул Сыма Чандын байанына төп келет. Мындан бөлөк, “Манас” эпосунда айтылган “Алмамбет жомогу” байагы эле тарыхта жазылган Нойон Сангун Ли Лиңдин кыргыз жергесине барып, ошол жерге жерденип,  элденип  калганы  тарыхта жазылган байанды  көркөм  чагылдырып  тургансыйт.
Эпосто Алмамбет жана анын уулу Күлчоронун кыргызга өткөргөн кызматы ошодой эле санактан мурда кыргыз жергесине  барган Ли Лиңдин  тарыхта жазылган  байанынын  көркөм  берилиши  деп  айткыбыз келет. Кыргыз тарыхында биримдүү бийлик куруу, өз мамлекетин, элин коргоо тарыхый чындык эпосто
Ал эми Кыргыз элибиздин эң алгач негизделген улуттук оюндарына токтолсок,
Ат чабыш – Кыргыз элинин улуттук оюну 1952-жылдан ат чабыш мелдешинин эрежеси тартипке салынган. Мелдешке кунандан жогорку жаштагы бардык тукумдагы күлүктөр катышып, ат чабыш аралыгы 20000 мге чейин болот. 1995-ж. «Манас» эпосунун 1000 жылдыгына карата дүйнөлүк тарыхта биринчи жолу алыс аралыкка (Ашхабад - Талас) ат чабылган.
Ат чабыш кыргыз турмушунда өтө маанилүү орунду ээлеп келген. «Манас» эпосунда да ат чабыш жөнүндө айтылган маалыматтар көп. Манас боз улан кезинде, сексен бала талаада жүрүп, Манасты кан көтөрүшөт да анын урматына минип жүргөн аттарын чабышат. Манаска Алмамбет биринчи келип, ага ини болгон учурда да Манас ат чаптырып, той берет.  Манас Каныкейге күйөөлөп барганда да кырк чоросунун атын чапканы белгилүү.
Көкөтай өлгөндө, уулу Бокмурун Каркырада чоң аш берип, дүйнөдөгү элдердин көпчүлүгүн ашка чакырат да анда чоң ат чабыш болот, ат чабышка көп сандаган күлүктөр катышып, байге аттары Түркстан деген жерден кайра кайтат. Кайра келе жатканда, ат чапкан балдар адашып, башка жолго түшүп кетпес үчүн, жол бою ар бир жолдордун тоомдоруна жандоочулар коюлган. Бул ат чабышта Манастын Аккуласы чыгып келген.
Манас өлгөндөн кийин, Каныкей Семетей менен кайненеси Чыйырдыны Бухарага алып качып кетип, Семетейди бир тууган агасы Ысмайылга бала кылып берет. Семетей эр жетип, он төрт жашка келгенде, Каныкей ат чаптырат да, байгеге, төлгө кылып, алтымыш асый болгон Тайторусун кошот. Аттарды сүрөп чапмакчы болот. Тайторусун сүрөш үчүн, эркекче кийинип, Каныкей түпкү сүрөөнгө барат. Эжесинин бул жоругу Семетейге жакпайт.«Алтымыш асый болуп, оозунда тиши калбаган атын байгеге кошуп, анысы аз келгенсип, эркекче кийинип алып, ат сүрөймүн деген эмнеси? Тайторусу байгеден келсе, анда бир кеп, эгерде байгеге илинбей калса, анда эжемдин башын аламын»-деп, Семетейдин ачууланганын Каныкейдин кулагы чалат. Байге аттары кайра тартып, алдыңкылары Каныкейдин жанынан зуулдап өтө баштайт, бирок Тайторусунан дайын жок. Биринин артынан бири закымдап, кырк-элүү ат өтөт. Ошондо Каныкейдин заманасы куурулуп:
Арстан Манас, өлбөй кал! Азапты бейбак, көрбөй кал! Арбагы бийик Арстаным! Колдочу болсоң, колдогун! Колдобос болсоң дал бүгүн Кокус болчу жолдомун! -
деп, буркурап ыйлап турса, алтымыш бир аттын аркасынан келе жаткан Тайторуну Манас, Бакай, Алмамбет, Чубак баш болуп, кырк чоросу менен ортого алып, сүрөп келе жаткан экен.
Алар тез эле астындагы алтымыш аттан Тайторуну сүрөп, чыгарып кетишет.
Эпостун «Семетей» бөлүгүндө: Тайбуурулдун тартуу болуп кеткени - Семетейдин ажалынын жеткени, - деген сыяктуу учкул саптар бар.
Семетей караңгыда жол тосуп жүрүп, билбей, кокустук менен, өз бөлөсү Үмөтайды өлтүрүп коет да, таежесинен уялгандыктан, бөлөсүнүн куну үчүн, Тайбуурулун тартууга берип жиберет. Ошондон кийин, көп узабай, Кыяс менен болгон согушта, минген аты жүрбөй калып, Семетей өзү каза табат.
Калмактар менен болгон кагылышта Тейитбек Телтору тулпарын уулу Курманбек баатырга бербей коюп, ал ошол чабышта минген аты баспай калып, калмактардан өлөт.
Күлүк тулпарлардын ичинде өтө акылдуулары болгондугу да бизге жакшы белгилүү. Ажыбайдын Карткүрөңүн миң сан жылкынын ичине агытып кое берсе, ал жылкыларды баштап алып, түз эле Таласты көздөй жөнөчү экен.
Ат чабышта тулпарлардын мыктылары тандалган, ат адамдын канаты дегендей байыртадан эле кыргыз эли ат менен бирге болуп, жоокерлер ат  үстүндө жоону чаап,эрдик көрсөтүшкөн.
Улак тартыш, көк бөрү – кыргыздын улуттук ат оюну. Улак тартыш илгертен бери чоң салтанаттарда, майрамдарда, аш-тойлордо өткөрүлгөн.
Улак тартыш жана көк бөрү деген аталыштагы бул оюн илгертеден бери келе жаткан байыркы кыргыздардын  негиздеген оюну, улак тартыш жөнүндө Манас эпосунда дагы баяндалат.
Улак тартышта  байыркы Кыргыздар  жоокерлерди эрдикке, чыдамкайлыкка, тайманбастыкка, ат үстүндө ээркин жүрүп, аттын тизгинин тартып башкарууга даярдашкан.Байыркы кыргыздарда улак тартышка кең далылуу, алакан чоң кармаганды кабыштыра турган жигиттер катышышкан.
Азыркы күндө бул оюндун эрежелери иштелип чыгып көк бөрү деген аталышта ойнолуп келет.Биринчи дүйнөлүк көчмөндөр оюндарында улак тартыш, ат чабыш оюндарынан Кыргыз Республикасынын командалары алдынкы орундарды жеңип алышкан. Бул оюнга чет өлкөдөн келген коноктор да баа беришкен, эгер улак тартышты дүйнөлүк аренада спорттун түрлөрүнө салыштырсак эч бир спорттун түрүн алдыга салбаган өтө катаал чыныгы эркектердин оюну болуп эсептелет.
КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН БИЛИМ БЕРҮҮ ЖАНА ИЛИМ МИНИСТРЛИГИ
ОШ МАМЛЕКЕТТИК ЮРИДИКАЛЫК ИНСТИТУТУ
«Мамлекеттик тил жана чет тилдер»  кафедрасы
Тема: «Улуттук оюндардын тарбиялык мааниси»
Даярдаган:               Окутуучу  Кыбыева З.Ж.
Тема: « Улуттук  оюндардын  тарбиялык  мааниси»
2. Улуттук  оюндардын  трлър.
4. Ырым- жырым  оюндары.
5.Улуттук  оюндардын  тарбиялык    мааниси.
Ар  бир  эл  ъзнн салты,рп-адаты менен гана эмес ъздърнъ  тиешел  болгон  (салттык)  улуттук  оюндары  менен  да  айырмаланат. Ал эми   кыргыз  элинин  улуттук   оюндары  болуп  ордо, тогуз  коргоол,  оромпой,  дмплдък, ак  чълмък, уюм  тууду,  селкинчек,  упай  жана  башка   ат  оюндарынын  трлър  эсептелет.
Кыргыз  эли  ъз  жашоо   тарыхында  татаал   жолдорду  басып ътп,эли-жерин  ал  тургай  коёшулаш  жашаган  тектеш  тилд   калктарды  да  сандаган  жоодон, табийгаттын   катаал   кырсыктарынан  коргоп   келген.  Ошону   менен  катар   ъз  биримдигин,рп-адатын,салтын,кылымдар  бою  тзлгън  маданиятын   къънъртпъй  сактаган.  Не бир ажайып ыр-клър,элдик кол ънърчлктн  тмън тр,макал-ылакаптар,жомоктор,ал эмес залкар эпосторго чейин  тилден  дилге  ъткъръ аздектелип,эс-акылдын кудурети менен  ушул  кнгъ  жетти.
Ат жалында  эркин  ойноп,къчп-конуп жргъ шай жаралган жоокер  элдин кулк-мнъзнъ,улуттук ъзгъчългнъ жараша сандаган кыймылдуу оюндарды ойлоп табышкан. Ал оюндар азыр биз жашап жаткан кндъргъ да жетип,кай бирлери социалдык мазмунга жараша ъзгърлъргъ дуушарланган.
Негизинен,ал оюндарда элдин ой-тилеги,мт.кубанычы,ъкнч.эрдиги,эркиндик-теёдикке умтулуусу, адилеттик,акыйкаттык чн кръш камтылган. Ал оюндардан элдик педагогиканын мыкты лглър,элдин тереё философиялык къз караштары,улуттук ъзгъчълк кърнп турат.
Эл тагдырына къмъктъш оюндар   адам коомунун бардык мезгилдеринде ъмр срп,доордун ънгшнъ,ъзгършнъ,талабына жараша жаёыланып алымча-кошумчаланып.ар кандай сапаттарга, трлъргъ ътп тбълкт жашоосун уланта берген. Элдик маданияттын,дъълъттн айныгыс бългнъ айлантат. Ага умтулган адамзат доорунун ъзгъргс жолдошу болгон. Баарынан да калкты дене тзлш жактан жеткилеё тарбиялоодо,кооздукка,сулуулукка умтулууда бирден-бир курал бул-кыймылдуу оюндар, ыр-клър,санат-санжыралар,жаёылтмачтар,табышмактар болгонун эч ким тана албас.
Кыргыздар да эл болуп жаралгандан  бери ъздърнъ мнъзд ар кыл доорлорго,мезгилдерге,ошол учурдун социалдык шартына жараша ошого таандык оюндарды жаратышкан. Эл канчалык ъмр срп,сабатсыз болгонуна карабай калктын башынан ъткъргън ъмрдн элесин унутулгус кылыш,оюн ънърндъ калтырып,келечек урпактарга белек катары сактап келиптир.Ар бир оюнду ъткърдъ ага катышууга оюнчулардын жаш курактарын,даярдыктарын,жекече ъзгъчълктърн,жынысын,оюнда колдонулуучу аспаптарды,оюн ъткърлч жайларды эсепке албай коюуга болбойт.
Сунуш кылынган оюндардан ар трд шарттарда уюштуруп жана колдонуш чн каалаганын тандап алууга кыйынчылык тзлбъйт.Маселен: аспаптар,оюн ъткърч жай, элдик майрамдарда айыл чарба эмгекчилеринин кн белгилеген шаёдуу кндърдъ,тойлордо,нооруз майрамын майрамдоодо,же болбосо жън гана кндълк машыгууларда,ар кандай ийримдерде каалаган оюндарды тандап алып ъткъръ берсе,максатка ылайык болот.
Эл болгон соё ой-тилеги,умтулуусу,мт,жакшылык-жамандыгы окшош эмеспи.Ошондуктан,кээ бир оюндардын аттары,аткарылышы башка калктын оюндарына окшош болушу да табигый нерсе.Айрыкча,коёшулаш Орто Азия жана Казахстан жумуриатынан биздин элдегидей тркн оюндарды азбы,къпп жолуктурууга ммкн.Элдик оюндардын мааниси канчалык зор экендиги ар бир инсанга белгил.Бул тууралуу мына кечээги эле болуп ъткън  депутаттардын  курултайында олуттуу съз болду.Айрыкча,социалдык экономикалык тзлшт кайра курууну тездетдъ чоё мааниге ээ экендиги баса белгиленди.Анткени,элдик оюндар дене тарбиясына гана колдонулуучу демейки гана кънглър эмес,патриоттуулукка,интернационалдык тарбияда,негизги- гуманитардык умтулууну,улуттар арасындагы мамилелерди жакшыртууда жана жакындатууда берген таасири бар.
19.Топ таш.                                                                                                                                                            20.Жашынмак.                                                                                                                                                                                    21.Качмай топ.
Улуттук оюндарды ъткър тартибине жараша негизинен тъмъндъгдъй трлъргъ бългъ болот.
1.  Жгрп жрп ойнолуучу оюндар.                                                                                                           2.  Секирип ойнолуучу оюндар.                                                                                                                            3.  Аспаптарды атып,таштап,уруп,ыргытып жана чертип ойнолуучу оюндар.                                                                4.  Карда жана музда жылгаяктап жрп ойнолуучу оюндар.                                                                                                   5.  Оордуктарды кътърп жана бир жерден экинчи жерге алып барып ойнолуучу оюндар.                                                                                                                                         6.  Жекеме-жеке чыгып ойнолуучу  оюндар.                                                                                                     7.  Эриккенди жазуучу оюндар.                                                                                                                                                8.  Съз оюндары.                                                                                                                                            9.  Эмгектен жана ырым-жырым оюндары.                                                                                10. Искусствого байланышкан оюндар.                                                                                11. Аттын стндъ баратып ойнолуучу оюндар.
Тъмъндъг улуттук оюндардын тарбиялык маанисине кеёири токтололу:
1. Кызыл байрак,ак байрак.                                                                                                                                                                     Оюнчулардын  саны:       16-20 киши.                                                                                                                                                                                 Оюн ъткърлч жер:     аянтча,талаа.                                                                                                                            Колдонулуучу буюмдар:   желекчелер.
Оюндун  эрежеси: Жетекчи шайланат,калгандар эки топко бълнът.25-30 метр арлыкка бир катар болуп бетме-бет турушат.Катарда биринчи болуп турган оюнчу колуна желекчени алат. Башкаруучунун буйругу боюнча кезеги келген бала колуна желекче алып,атаандаш болгон оюнчулар тобунун артынан  жгрп ътп келгъ тийиш.Кайсы топтун акыркы оюнчусу желекчени катарда биринчи болуп турган катышуучуга тезирээк жеткирип берсе,алар жеёишке жетишет.Оюнчулардын саны эки топто теё бирдей болушу керек. Желекчелердин бири ак,экинчиси кызыл  болушу шарт. Желекчелер жок болуп калган убакта алардын ордуна бет аарчыларды,баш кийимдерди,камчы саптарды колдонсо болот.
Тарбиялык мааниси:  Кч, ылдамдык тарбияланат,биримдикке чакырып,тартипти сактоого йрътът.
Оюнчулардын  саны:        3-15 киши.                                                                                                                                                                                 Оюн ъткърлч жер:     аянтча,талаа.                                                                                                                            Колдонулуучу буюмдар:   жоолук.                                                                                                                                                                  Оюндун эрежеси:  Оюнчулардын санына жараша тегерек сызылат да, кезектеги оюнчунун  къзн жоолук менен таёгандан кийин оюнчулар тегеректен чыкпай,къз таёылган балага карматпай качууга аракеттенишет. Къздър таёылган оюнчу алардын биръъсн кармоого умтулат.Эгерде биръъсн кармап алса, алар  бири-бири  менен алмашкандан кийин оюнду кайрадан башташат.Ошентип,оюн каалаган убакытка чейин уланышыш ммкн.Аз убакытта къп оюнчуну караган бала жеёч болот.
Тарбиялык мааниси:   Сезгъ,угууга,къёл коюуга,тартипти сактоого йрътът.
3. /ч тапан.                                                                                                                       Оюнчулардын  саны:        2-5 киши.                                                                                                                                                                                Оюн ъткърлч жер:     аянтчада.                                                                                                                            Колдонулуучу буюмдар:   чкъ.
Оюндун эрежеси:  Оюнчулар бири-биринен 3-10 метр аралыкта эки сызык сызышат.Биринчи сызыкка чкълър тизилет.Экинчи сызыктан кезектеги оюнчу колундагы сака менен тизилген чкълърд ч тапандык арлыктан алысыраак атууга аракет кылат. Эгерде аткан сака сызыктагы чкълъргъ тийбей калса,же тийген чкълър ч тапан аралыкка жетпей калса,чкълъркайрадан ордуна коюлгандан кийин кезек кийинки оюнчуга ътът.Оюн казынада чкълър калбай калгыча уланат. Къп чкъ уткан оюнчу жеёч болот.
Тарбиялык мааниси:   Баланын ийилчээк болуусун шарттайт,туура мээлъъгъ, чамалоого,кыймылдарды так аткарууга йрътът.
4. Ат секиртмей.                                                                                                                       Оюнчулардын  саны:        2-5 киши.                                                                                                                                                                                 Оюн ъткърлч жер:     талаа, ипподром.
Оюндун эрежеси:    Оюнчулар аттарга минип, аларды секиртч жерди тандашат.Андан соё аттарын бир аз клънтп,чаап келгенден кийин белгиленген аёдан секиртип ътгъ аракеттенишет.Бир нече оюнчунун бир убакытта атын секиртгъ,бир-бирине тоскоолдук кылууга,оюндун кезегин жана шартын бузууга болбойт.Оюн каалаган убакытка чейин уланышы ммкн.Аёдан аттары секирип ъткън оюнчулар оюндун жеёчс болот.Оюн эшек секиртмей, топоз секиртмей,качыр секиртмей, ъгз секиртмей,тъъ секиртмей деп бълнъ берет.
Тарбиялык мааниси:   Шамдагай, чечкинд болууга,ат минн,теё салмакты сактоону йрътът.
Оюнчулардын  саны:        10-15 киши…                                                                                                                                                                                 Оюн ъткърлч жер:     аянтчада,бълмъдъ,боз йдъ,сахнада.                                                                                                                           Колдонулуучу буюмдар:   шакек.
Оюндун эрежеси:  Оюнчулар тегерек болуп отуруп,оюнга жетекчи шайланат. Катышуучулар баштарын ийип,алакандарын бириктирип отурганда,оюн башкарган бала отурган оюнчулардын бардыгынын алаканына шакек салымыш болуп ътът.Ошентип отуруп шакекти билдирбей биръънн колуна таштайт.Оюнчулардын бардыгын айланып чыккандан кийин отургандардын биръъснън шакек кимде экенин сурайт. Ал оюнчу ордунан турбай,башын кътърп,отургандарды бир сыйра карап чыгып, шакек  кимде экенин айтат. Эгерде шакек туура табылса,шакек ээси ырдап,же башка бир нерсе аткарып бергенден кийин оюн жетекчисин  ролун аткарат.Ал оюнчу шакекти  алып, кайрадан оюнду баштайт. Шакекти  къп ирет туура тапкан оюнчу жеёч болот.
Тарбиялык мааниси:   Тапкычтыкка,къёл коюуга,тартипти сактоого,ырдоого жана башка ънърлърн кърсътгъ йрътът.
Оюнчулардын  саны:        5-15 киши.                                                                                                                                                                                 Оюн ъткърлч жер:     дарактуу жер,йлърдн короосу.
Оюндун эрежеси:  Жетекчи белгилеген жерде къзн жуумп,дубалга,же даракка сйънп 40-50гъ чейин н чыгарып санайт.Санап жаткан маалда калгандары жашынып бтш керек. Оюн жетекчиси санап бтп,къзн ачат.Жашынган оюнчулардын биръъсн же бир канчасын тапса,ал табылган оюнчулардын аттарын катуу  кыйкырып айтып,марага алардан мурда жгрп келгъ тийиш.Табылган оюнчулар да жетечиден мурда жгрп келип,колу менен марага тийсе,кармалган оюнчулардын санына кошулбай,оюндун аякташын ктът.Эгер марага оюн жетекчисиненкийин келип калса,кармалган оюнчулардын санына кошулушат.Оюнчулардын баары кармалып бткъндън кийин,биринчи кармалганы жетекчинин ролун аткарып, оюн кайрадан башталат.
Тарбиялык мааниси:   Тапкычтыкка,къёл коюуга,тартипти сактоого, чынчылдыкка,максатка жете билгъ,бир нерсеге къёл салууга йрътът.
Революцияга чейин элибиздин тарыхы ,рп-адат,салты , улуттук оюндары атайы жыйынтыкталып, изилденип, кагаз бетине тшпъгън, жазылбаган. Бирок, элибиздин мин жылдап сыналган зор тарыхы, ой-максаты, мдъъс жана оюндары  тээ кылымдар катмарынан бери кымындайдан жыйналып, элдин эсинде сакталып келе жаткандыгы жана алардын унутулбай айтылып, оюндардын ойнолуп келиши   биз чн зор сыймык.
1. Кыргыздын элдик оюндары. Кыргызстан -1978
2. Х.Н.Анаркулов. Кыргыз оюндары.Ф-1981
3. «Манас» эпосу. 1 - китеп. Фрунзе. 1958
4. Мамыров М. «Ордо оюнунун тарыхы», «Кыргыз маданияты»,1992
КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН БИЛИМ БЕР// ЖАНА ИЛИМ МИНИСТРЛИГИ
ОШ МАМЛЕКЕТТИК ЮРИДИКАЛЫК ИНСТИТУТУ
«Мамлекеттик тилдер жана чет тили»  кафедрасы
Тема: «Манас эпосундагы элдик оюндар»
Кыргыз эли дйнъдъг байыркы элдердин бири катары ъзнн узак тарыхында эчен-эчен эстен кеткис окуяларды башынан ъткъ- рп, маданияттын къп трлърн жараткандыгы менен белгил. Ъёгън айтпаганда деле кыргыздардын «тамга таштардын» улуу эталону болгон руникалык жазмаларды жараткан элдердин бири болгондугу менен да сыймыктана алабыз. Ал эми ъздърнн рп- адаттарынын, салттарынын, дйнъгъ къз караштарынын жыйындысы болгон элдик оозеки чыгармачылыктары — элибиздин таланттуулугун ого бетер айгинелейт. Элдик чыгармачылыктын туу чокусу жана талантынын жыйындысы болгон «Манас» чилтигинин кереметтлгнъ съз жетпейт. Ал океан. Ушул кезге чейинки аны изилдеген къп эле изилдъъчлър океандын жээгиндеги бирин-экин саякатчыларга гана окшойт.
Океанга тереёдеп кирип, аны ар тараптан иликтеп изилдеген эмгектер аз. Анткени, океанды жалгыз-жарым адам эч убакта сзп ътъ албайт. Атаганат, съз океанында тереёге сёгп, алыска сз- гъндър болсо, кандай гана бактылуу болушаар эле. Эл бар эмеспи,
«Манас» эпосу демекчи, мында  ошол съз океаны болгон эпостун чексиз тамчыларынын ичинен бир гана тамчысына къёл бурдум. Ал эпостоа|айтылган айрым бир элдик оюндардын трлър жънндъг маалыматтар болмокчу. Ошол эпикалык маа- лыматтардын негизинде элдик оюндардын маани-маёызына  токтолмокчумун. Белгилей кетч нерсе, ушул кезге чейин элдик оюндар жънндъ бир нече эмгектер жазылган. Бул эмгекте кыргыз элинин ошол оюн-шоокторун эл ичинен жый- ноого, оюндардын ойноо тартибине, шартына, ъзгъчълктърнъ, оюндун кызыктуулугуна кенен къёл бурулган. Ошентип алар жаз- ма трндъ кайрадан элге жайылтылып жаткандыгы къпчлкт кубантпай койбойт. Толукталынып элдин калын, катмарынан элдик оюндар ъзнн ойноочуларын, ышкыбоздорун тапкандыгы алгылыктуу кърнш. Биздин максат ъзбздън мурдагы эмгектерде айтылган ойлорду толуктоо менен бирге айрым бир элдик оюндардын маанисин, жашырын сырларын тшндрп, чечмелеп беp. Бул багытта элгe кенен тараган ордо, тогуз коргоол оюндары менен бирдикте жоокердик машыгуу ънърлърн ъздъштргън оюндарды талдамакчыбыз. Себеби элибиздин къп трд турмушунун къз караштары, ишенимдери бул оюндарда кенен чагылдырылган.  Анткени элибиз къп жылдардан бери эчен-эчен кылымдарды арытып, ат жалында, мал артында жрп, къчп-конуп келишкендиги  карт тарыхтан маалым. Кыргыз менен Манас деген атты туу кылып бийик кармап, жашоо чн, бар болуш чн жанын сайып, эбегейсиз зор кармашууларды аралап, тъглгън канды кечип, айгайлаган ызы-чуу менен ат дбртнъ аралашып, сёгп кирип, ызгыган суукта, тозоё чаёда онтоп, эрдин тиштеп, жадырап клп, ачуу жашка, мандай терге жзн жууп, бардыгы менен бир бтндккъ биригип, жуурулушуп, элибиз жашоо кумарына алаксып, кыйын кезеёдерди ашып келгендиги белгил.
Тарыхтын мына ушундай татаал узак жолун басып, анын ка- рама каршылыгын жеёип чыгып, элдин биримдигин, этникалык атын сактап жашоонун жолун арбытуу ар бир эле адам жана эл чн оёойго турган эмес. Айрыкча «жоо жакадан алып, этектен тарткан» мезгилдерде белгил коомдун ар бир мчъс ъзн ъз кръшкъ даярдаган. Мындай кыргын кръштърдъ ким жеёип чык- са, ал жак жеёиш кубанычына баткан. Жашоо улантылган. Албет- те ъмр жашоо менен ълмдн таразасына тшп турганда ким да болсо жашоо чн жан далбастап, кръшпъй койбойт. Тагдырын кылычтын кыры, найзанын учунда турган учурда къз ирмемдеги убакыт да убакыт бирдигин тзгън. Жръктн согуусу къз ирмемге болсо да узарган. Акыркы жолу ааламдын жарыктыгы менен кош айтышып, тунарып жумулуп бараткан къзёдн кирпигин кътъръ албай турган ъмрдн учурунан ъткън оор дагы, кыйын дагы учур болбосо керек.
Ордо оюну тууралуу айрым тарыхый маалыматтар
Кыргыз элинин илгери оюн-шоокторунун ичинен элдин тарыхый турмушун, къз карашын из ичине къбръък камтыганы ордо оюну. Бул оюн кыргыз элинин илгерки кылымдарды карыткан ъмр жолун, эркин жашоо чн жан аябаган, куралдуу кръштърн чагылдырган эбегейсиз чоё табышмактуу кзгс. Муундан  муунга ътп, айтылып бткс улуу дастаны. Дйнъ элдеринин эч биринде кезикпеген улуу жомок «Манас» эпосу сыяктуу эле ордо оюну да кыргыз элинде гана сакталып калган, Кыргыз элинин къънъ маданиятынын башатын тзгън мындай теёдеши жок байлыгынын азыркыга дейре унутулбай калгандыгынын  бирден бир себеби алардын миё жылдар бою кайталанган жашоосунун бир калыптуу болгондугунда деп билебиз. Башкача айтканда кайгы- кубанычты коштогон къчмън турмуш, кан менен къз жашка жуурулушкан тгънгс жортуулдар, улам-улам кайталанган кръштър, узак кылымдарга созулуп, кънмш жашоого айланган. Биротоло кан жанына сиёип бткън ушул кърнштър жашоонун негизи гана болуп келген. Кыш кетип, жаз келип, жылдан жыл ътп, баягы эле кънмш турмуш кайталанып, жаныланып, жо- мок болуп айтылып, ордо болуп ойнолуп, ыр болуп ырдалып келе берген. Эл жайлоого къчп, кайрадан кыштоого конуп, мал багып, элин сактап чепте туруп, эр азаматтар душманга каршы жортуулдарга барып, элибиз кылымдарды аралап ълм менен жашоонун ортосунда калып келген. Ал эми жашоо болсо ъзнн бтпъгън айлампасында айлана берген. Дагы дагы ъз нугу менен айлана берген.
Ордо, ордо атыш деп оюндун аты эле айтып тургандай бул оюн къпчлктн тагдыры чечилген чон жыйындарда, чон-чон, айыл арасында, уруулар ортосунда къп ойноло тургандыктан жыйындын оюну, ордонун оюну болуп аталып калган. Къпчлк жазма адабияттарда жана элдик оозеки чыгармаларда ордо деген т- шнк же уруу жетекчилеринин, деги эле айрым бир билермандардын турган жайы же й катары берилгендиги белгил. Ал эми кыргыз тилинде ордо деген тер­мин эки мааниде айтылат: 1) жогоркудай эле кол жетекчисинин турган жайын билдирсе, 2) элдик оюн ордо­ну билдирет. Экъъндъ теё ордо деген термин орто деген трк тилиндеги създън келип чыкканга окшойт. Бул еъз (трк тилиндеги элдердин кайсынысына таандык болсо дагы) кыргыз тилиндеги «т» тыбышы «д» тыбышына ътс менен орто деген еъз ордо болуп ъзгърсъ керек. Башкача айтканда, орто — ордо, ак орто — ак ордо ж. б. болуп. Анткени «Манас» жана «Семетей» эпосторунда хандардын — эпикалык баатырлардын Ак ордосу, бир канча айылдын, элдин, къп жерлердин так ортосу ка­тары берилет. Ак ордо тигилген Боз дъбъ кыргыз эли жайлаган Иле ъръънн, Текес, Кнгъс ъзъндърнн, Музарт, Жылдыз тоолорунун, Каркыра, Аксы, /ч Мер­ки ж. б. жайлоо конуштарынын так ортосу катары сръттълнът да, Манас мына ушул жер киндиги боз дъбъгъ ордо куруп, аны борборго айландырат. Ошондуктан эпосто жер ортосу Боз дъбъ деп берилет. Баатырдык эпосто жана эл ичинде ушундай жер ортосу Боз дъбълъргъ тигилген Ак ордо — ак койдун жннън  кылдаттырылып, аппак борго бордотулуп, ак кийизден жасалгандыгы чн  гана ак ордо деп аталгандыгы шексиз.
Боз дъбъдъг ак ордонун ортого тигилиши эпосто тъмънкчъ берилет:
Сыйра тиккен шамга окшоп,
Тегерек тартып тз консун,
Арасын ийрип кеё консун,
Mына ушундай туугандык намыс, ъз жаатын жактоo ъз кчндъ турган мезгилде ордо оюнунун чатаксыз бткъндг сейрек болгон. Буга ачык мисал XIX кылымдын экинчи жарымындагы Сарыбагыш менен Бугу урууларынын ортосунда болуп ъткън чон чатактын бири да ушул ордо оюнун ойноодон чыккандыгы тарыхтан белгил. Буга эки уруунун ортосундагы чыр-чатак себепкер болгон. Уруш болоордун алдында Ормон менен Боромбай ъз элдеринин атынан ордо курушуп, оюнга чоё байге салышат. Оюнду къргъ эки уруунун ъклдър къп чогулушат. Калдайган калыё жыйын эл болушат. Оюн ойнолуп, ал уламдан улам кызый берет. Тигил эки манаптын ортосунда мурдатан бери келе жаткан арыздашууну, атаандашкан келишпестикти ордо оюну ого бетер ърткъ айлантып баратканын ъзнн къръгъчтг менен байкап билген белгил акын Калыгул мындай деп айткан экен: «Ээ айланайын туугандар! Ордону токтоткула! Ордонун ичи канга толуп баратат. Аягы чыр болбосун! Токтоткула!» — деп. Бирок, ъчъгшкън Ормон менен Боромбай манаптардын жактоочулары Калыгулдун ътнч съзнъ кулак салышпай да, ъз теёдерине алышпай да коюшат. Ордонун ойнолушун уланта беришет. Ошентип бир тууган эки уруунун орто­сундагы ордо оюнунан чыккан кандуу окуя тарыхта калып, ушул кезге чейин эл ичинде кечирилгис ъкнч менен «аттин» болуп айтылып келет. Ушинтип тарыхта, буга окшогон окуялар далай жолу кайталанып, элдин эсинде, так кънлндъ жат болгондугу да чындык.
Эгер жогорку айтылгандарды жыйынтыктаганыбызда Ордо оюнунда:
1.   Ак ордо, ордо — деген терминдер ордо деген създън келип чыккан.
2.   Оюндун негизин тзгън чкълър менен оюндагы «хандын» тигил ыкмасы боюнча бир кездеги кыргыз айлынын конуу тартиби чагылдырылган.
3.   Оюндун эн негизин тзгън таптык мааниси: жалпы элдин «хан ордосун» талкалап, жеёишке жет максаты кърсътлгън.
Жогоруда айтылгандардын баары ордо оюнундагы чагылдырылган катмарлардын сырткы белгилери. Булардын ар жагында байкалбай жаткан дагы кандай сырлар, кандай ойлор бар деген суроого биз тъмънкдъй ой жгртбзд, божомолдообузду айтмакчыбыз.
Адамзаттын жана жалпы эле коомчулуктун тарыхы, анын келип чыгуусу, калыптануусу, узак жолдорду басып ъткъндгн кимдер билбейт.
Биз съз кылып жаткан ордо оюнунун алгачкы этабы да адамдардын жънъкъй ишенимдеринен, дйнъгъ къз караштарынан, тшнгнън, ритуалдык ырымдарынан келип чыккан. Ушул ишенимдердин негизинде байыркы адамдар, ууга баруудан мурда, же алыскы жортуулдарга жънъър алдында, (уудан, же жортуулдан жолдуу кайтсам деген мттъ), уулануучу жаныбарлардын же душмандын срътн (кейпин) жерге тартып, аны алыстан таш, же жаа менен атып, же найза менен атып уруп кършкъндг маалым.
Сръткъ урулган таш же жаа илбээсиндин, же душ­мандын кайсыл жерине тийсе, ошол кърншндъ жерте тартып, айлана трндъг чийин менен же башка бир предметтер менен коргондоп, «ушинтип жарадар кылам, жолдуу болом» деген ишенимде ууга жана жортуулга кетишкен. Бул жер ыйык деп эсептелгендиктен аны тебелебестен айланып ътшкън. Майрам кндърндъ чийинди тегеренип бийлеп, къёл ачышкан. Албетте, алгачкы адамдар чн алардын ъмрнъ коркунуч туудурган жырткыч айбанаттар, душмандар менен болгон кармашуулары, жетишкен жеёиштери да, уучулуктагы жакшы жыйынтыктары да жана ар кандай максат менен жргън ийгиликт жортуулдары да байыркы мергендер чн чыныгы майрам болуп эсептелген. Ыйык делинген нерселерге (жерге, сууга, отко, жаныбарларга) сыйынуу, аларга ъзгъчъ сапат бер башка элдерде болгондой эле кыргыз элинде да болгондугу кызыктуу жана къп сандаган фактылардын негизинде жазылган Т. Б. Баялиеванын монографиясынан окуп тааныша алабыз.
Ушул  салттын  XIX кылымдын экинчи жарымында кыргыз элинде толугу менен  ъкм сргъндгн Чохан Валиханов  да эскерет. Ал, ъз  учурунда сарыбагыш уруусунун бийи Сарытайдын чыбык  кыркып бул ырымдарды кърсътп жаткан учурун карандаш менен сръткъ да тартып алган. «Семетей» эпосунда бул ырым мындайча берилет. «Чийин бузуп тынч элди басып кирген душмандарга каршы кръшгъ камынган эл менен чоролор бетме- бет карашып туруп, ушул урушта кашык каныбыз калганча урушалы, ким чыккынчылык кылса ъзнъ, жети атасына каргыш тийип, ушул чыбыктай тууралып калсын» дешип, чыбык кыркып аттанышат да баары биригип бир адамдай болушуп, эл жерди коргоо чн урушка киришет. Ал эми «Манас» эпосунда болсо баскынчылардан эл жерин бошотуп алган Манас чоролоруна кайрылып мындай дейт:
Къёлмъ тутуп калайын чором,—
деп «Балдын белине» «сызылып белги» калтырат.
Бул жерде келтирилген «Эмесе балдын белине, сы­зылып эле коелу...» деген жана башка саптардан байыркы бир кездеги адамдардын таш бетине чийин чийип, жазуу жазгандыгын, белги калтыргандыгын къръбз. Ушундай ташка чегилген белгилер менен бул жер кимге таандык экендиги аныкталган. Ъйдъ-ылдый ъткън жолоочулар, кербендер бул таштагы белгилер боюнча ушул жердин кимге таандык экендигин сурабай эле болжолдоп билишкен. Белгил  бир жерге, же таш бетине ушул аймакта къчп жршкън къчмъндър ъз тамгасын, ъз белгисин калтырышкандыгы кыргыз жергесиндеги къп сандаган чийин таштар кбъ боло алат.
Ушинтип душман менен болгон далай беттешлъргъ караганда даярдыгы кчт кыргыз эли жънндъ «Манас» эпосунда мындайча айтылат:
Нуркталып калган эл экен,
Ушу кезде бул кыргыз,
Урушка туулган неме экен.
Тптълп калган эл экен.
Дмъккъ туулган неме экен.
Ушул себепт кыргыз элинин абалы, ээлеген орду ордо оюнунун жалпы чийини менен кърсътлп, анын борборуна чкълър менен курчалган ханды тигип, къчмънд турмушта жашаган ата-бабабыздын айыл-айыл болуп конуу тартиби, жоокердик абалы даана чагылдырылган. «Тегерек тартып тз конгон» къп айылдын сырткы кърнш менен бирге алардын ортосунда аппак болуп ъзгъчълънгън хандын й — ордо йдн ээле­ген орду, алардын жалпы кърнш жогоруда кърсътлгън туй-туйланган къп чкълър жана борбордогу «хан» деген белги менен алмаштырылган. Ушул оюндун ойнолуу ыкмалары менен сырткы душмандардан коргонуу ыкмасы жана аларга каршы кръш жолдору кърсътлгъндгн жогоруда айткан элек. Ошентип туш- туштун баары жоо болгон учурда ар кандай кокустукка даяр болуш чн къпчлк эл кары-жашы дебей ушул ордо оюнун ойноо менен жоокерчиликтин еырларын ъздъштршкън, ъздърн машыктырышкан. Бул жънндъ «Манас» эпосунда мындайча эскерилет:
Токсон таман чоё ордо,
Сексен ч — чкъсн,
Кыргыл чал баш болуп,
Бул саптардан кърнгъндъй ордодо оюндун жршн жънъкъй катардагы адам башкарбастан согуштук ишке абдан дасыккан, бт ъмрн жоокерчиликте ъткъргън кырктын башы Кыргыл чалга окшогон, согуш сырын билген белгил гана адамдар башкарышып, башкаларга йрътъ алышкан. Ушинтип ордо оюнунда элдин тарыхый турмушу, дйнъгъ болгон къз карашы, жоокердик замандагы жашоо кумары чн болгон кръштърдн айрым кърнштър чагылдырылган. Башкача айтканда ордодо чоролор томпой менен чкълърд атып, къздър менен так мээлъъгъ, колдорун найза саюуга, кылыч чаап, жаа тартууга къндршкън. Жаштарды жоокердик ънърлъргъ машыктырышкан.
«Манас» жана «Семетей» эпосторунда чоролордун алыскы жортуулдарга — чоё казаттарга бараар алдында ордо ойногондуктарынын негизги себеби жоокерлердин алдында боло турган, ктлп жаткан беттешлъргъ карата даярдангандыгын чагылдырган. Муну менен согуш ънърн эске алуу, кайталоо, аларды бышыктоо болуп эсептелген. Алдыда ктлгън чечч кръшкъ, согуштук беттешлъргъ ътъ тактык менен даярданышкан. Анткени, эки жактын бир жагынын со­гуштук кч аз болсо дагы, алардын ъзгъчъ машыгуусун, даярдыгын, деге эле согуш жргзнн эрежелерин билгендигинин натыйжалуулугу менен ал жак дайыма женишке жетишкен. Эпостогу Манас баштаган кырк чоронун согуштук аракеттери буга ачык мисал.
Ал эми М. Мамыровдун: «ордо оюнунда сыйкырдуулук, колдоочулук бар, мына ошонун негизинде Манас жана анын чоролору жеёишке жетишкен жана согуш болоор алдында чоролордун съзсз трдъ ордо ойногондугунун себеби да мына ушул сыйкырдуулукта»,— (КМ, 23. 07. 81.) —деп эч далилсиз калпыс «теореманы» чыгарып, оппоненттерин сындамыш болот.
«Семетей» эпосунда душман менен болгон узакка созулган согушту токтотуу максатында Семетей ъз чоролорун топтоп, жол башчылары менен кеёеш кылып, анан бир жыйынтыкка келишкендиги мындайча берилет. Семетей /рбн Конурбайга элчиликке жиберип жатып:
«Мындай корунуп жата бербесин, келсин сайышып, кумардан чыгышабы же сйлъшп, бтшп тынышалы»,— дейт. Анда Конурбай да ъз абалын баамдап кърп, уруктарын жыйып, «Семетей менен жарашып журт болушалы, жер сураса да берип тынышалы» деген жыйынтыкка келет.
Баатырлардын, айыл аксакалдарынын, жол башчылардын дъбъдъ же й ичиндеги ушундай кеёештери, талкуусу, кырдаалдын абалына карата талашып, тартышкандыгы байыркы элдик оюндардын бири упай оюнунда чагылдырылган.
Бул оюндагы эё биринчи къзгъ уруна турган нерсе оюндун бардык катышуучуларын (эки же андан ашык) ъз катарлары менен ойнолуп жаткан чкълърд ортого калчап, аны бир нече басымдарга бълштрп, ар кайсы  жерге коюп, кайра чогултуп, бирден атып, къп чкъ алууга аракет кылгандыгы. Ушул кърнш менен «ал оюнчу, жанында отурган башка оюнчуларга (кеёешме- нин башка катышуучуларына (кырдаалдын талабына жараша ъз оюн тшндргс, калчаган чкълърд басымдарга бълштр менен куралдуу кчтърд кандай кылып бълштр экендигин, чкълърд таамайлап так атуу менен «кимди кайсыл жакка жибернн зарылдыгын, чабуулду кайсыл топтон баштоо ийгиликт боло тургандыгын» ж. б. ой-максатын чкълър аркылуу кърсътп, айтып, беркилер менен ъз оюн бълштргън- дгн къръбз. Ал эми калган оюнчулардын ушул эле тартипте оюнду улантуусу — же ъз катарында, бир канча бълккъ бълнгън чкълърд бир топко бириктирип, баарын кошуп, оюнчулардын ортосуна чачырата калчап, эн, мурун «ханды» атып, андан кийин жайнаган къп чкълърд ътъ кылдаттык менен бирден терип атышкандыгы, кеёешмеге катышкан, ар бир согуш жетекчисин, билермандардын пландарынын канчалык даражада туура экендигин текшергендик, же ъз ойлорун аныкташып кърсъткъндк, ортого, талкууга койгондук болуп эсептелген.
Эгер упай оюнунда согуш жетекчилеринин, айыл ак- сакалдарынын ъздърнчъ жыйылып, алдыдагы иштерди талкуулагандыгы, талаш-тартыштарды чагылдырган болсо, ал эми ордо оюну аркылуу бул талкуунун жыйынтыгы, тууралыгы эшиктеги къпчлккъ, жоокерлерге жарыя кылынган, кърсътлгъндг айтылып, тшндрлгъндгн байкайбыз. Упай оюнун йдъг ордо деп аталгандыгын биз мына ушул байланыштан, ушул кърнштн негизинен деп тшнъбз. Ушинтип йдъг ордодо согуштук кырдаал, къч жолу, алык салык ж. б. маселелер талкууланса, анда эшиктеги ордодо биринчиден душман менен боло турган беттешлъргъ жана ага даярдануулар, машыгуулар, йрътлър, жоокер­лерге жана бардык эле къпчлккъ кърсътлгън.
Мезгилден мезгил ътп заман оошуп, мезгил кыйыгында калкып сзгън ордо оюну, нечен тоскоолдуктарга урунуп, ъзгърп, азыркы кърншндъ, азыркы маанисинде биздин кндъргъ келип жеткен, мээримд заманыбыздын бейпил турмушунда эриш-аркак болгон ордо оюнунун жана элдик оюн-шооктордун азыркы кърншндъ, азыркы маанисинде дагы къп учурлардын, къп муундарына эрмек болуп кала бермекчи. Дйнъ элдеринин эч биринде кездешпеген бул оюндан, биз ъз элибиздин къп кырдуу турмушун, тарыхын къръбз. Тактап айтканда бул эмгекте ордо жана башка элдик оюндардын ички сырларын, мезгил катмарларына жашынып кърнбъй калган, алардын алгачкы келип чыгуу булактарын, окурмандарга ачып кърсътгъ аракет жасалды. Элдик оюндардын бизге келип жеткен азыркы ойноо эрежелери, илгерки мезгилдерге караганда аздыр- къптр ъзгъргъндг ал мыйзам ченемд кърнш.
Албетте, элдик оюндардын бардык трлърнъ, бълнштърнъ токтолбостон анын бир гана кърншнъ, жоокердик турмуштан келип чыккан оюндарга, анын ичинен эл-жерди коргоо маселесиндеги оюндардын негизги биримдигин тзгън ордо оюнуна ъзгъчъ кенен токтолдук. Ошондой эле бул эмгегибизде ордо деген терминди таржымалдоо менен бул оюнда жана башка элдик оюндарда чагылдырылган бир топ кърнштъргъ кънл бурдук. Ошентип:
1.   Ордо оюнунун алгачкы келип чыгуу булагы: ал байыркы мергендердин жерге чийген чийини, ушул жерде жасаган ритуалдык кыймыл-аракеттери, ишенимдери, бири бирине карата жасаган жаёсоолору, кърсътп йрътлър.
2.   Биз съз кылган оюндар кийинки шартка карата ъзгърлгън, ърчгън кърнш: ал, жоокердик турмуштагы карама-каршылыктардын, келишпестиктердин негизинде пайда болгон деген ойдобуз. Себеби жоокерчиликтин кыйын кезеёиндеги катаалчылык кндърдъг зор талап эл жерди коргоо талабы болгондуктан, бул оюндарда ушул мезгилдин элеси кърсътлгън.
Оюндарда сырткы басып алуучуларга каршы кръшдъг согуштук ънърлъргъ йръннн, машыгуунун, кээ бир жактары, ъзгъчъ кърнштър чагылдырылган. Бул учурда байыркы мергендердин «коргон» чийиндери кандайдыр бир аймактын схемасын тшргън чекитти кърсътп, оюндун жрш менен андагы боло турган окуяны баяндаган.
3.  Айрыкча ордо оюнунан орун алган жоокерчилик мезгилдеги карама-каршы кърнштър, патриархалдык - феодалдык коомдогу таптык келишпестиктерден келип чыккан мамилелери да, ордо оюнундагы «хан» жана чкълър менен турмушта хан баштаган эзчлърд жоюуга карата жргзлгън эмгекчил элдин кръш мдъъс, ой-максаты, аракети кърсътлгън.
Революцияга чейин элибиздин тарыхы атайы жыйынтыкталып изилденип, кагаз бетине тшпъгън, жазылбаган. Бирок, элибиздин мин жылдап сыналган зор тарыхы, ой-максаты, мдъъс тээ кылымдар катмарынан бери кымындайдан жыйналып, элдин эсинде сакталып келе жаткандыгы жана алардын дйнъдъ теёдеши жок «Манастай» эпопеяда унутулбай айтылып калгандыгы биз чн зор сыймык.
1.    «Манас» эпосу. 1 - китеп. Фрунзе. 1958;
2.    «Семетей» - Фрунзе. 1958, 244 – бет;
3.    «Манас», 2 – китеп, - Фрунзе, 1958, 135 – бет;
4.    Жакыпбеков А.: Теёири Манас. Бишкек, 1195;
5.    Жусупов К.: Айкъл Манас. Бишкек, 1195;
6.    Мамыров М. «Ордо оюнунун тарыхы», «Кыргыз маданияты», 6.01.92.1992 – ж.;
7.    Айдаркулов К. Ордо оюнунун сырлары;
8.    Айдаркулов К. Тогуз коргоол байыркы къчмъндърдн къънърбъс эстелиги «Кыргызстан маданияты». 18-ноябрь. 1986. 14,15,8; Кылымдар жаёырыгы. Фрунзе. 82 – 84 – бет.
министерство образования и науки кыргызской республики
Ошский государственный   юридический институт
Кафедра государственного языка и иностранных языков
Тема: “Быт и культура кочевых народов”.
Студентка:                          Бектен к Жазгуль
Быт и культура кочевых народов.
Судить о кочевой жизни мы можем по записям в древних источниках. Для людей того времени кочевники представляли угрозу. Возникает огромное противопоставление между оседлым земледелием и кочевым скотоводством. Но, несмотря на это, существовали торговые и культурные связи. Заблуждением так же является то, что кочевое скотоводство примитивнее земледелия. Но ведь скотоводство появилось уже тогда, когда люди научились обрабатывать землю. Оно так же требует умение использовать климатические условия, как и земледелие.
Жизнь кочевых народов не оставила каменных построек, законов и книг. Нам трудно судить об этапах развития культуры. Степь не находила понимания у оседлых народов. Кочевые народы не уделяли большого внимания мирским вещам, они не обрабатывали землю, не возводили домов. Степняки были странниками в земном мире, совершающие долгое путешествие.
Кто же такие кочевники? Существовало несколько видов кочевых народов. Если говорить обобщенно, то это люди, следовавшие за стадом животных с целью поиска воды и пищи. Кочевник круглогодично живет со стадом и периодически совершает переходы для кормления скота. Они не имеют маршрута и сезонных лагерей. У кочевых народов не может быть постоянного государства. Они собраны в кланы, которые возглавляют вожди. Племена не имеют тесной связи, но люди могут без трудностей переходить из одного в другой.
Сарматы и скифы занимали территорию без границ и вели полукочевой или кочевой образ жизни. Но у них было понятия вторжения в их земли. Конкретных зимних и летних лагерей не было. Однако выделяли местность наиболее благоприятную для пастбища в зимнее и летнее время.
Оседлые народы на границе со степью занимались животноводством в качестве дополнения к земледелию. Однако настоящие скотоводы выживают за счет своего стада и охоты.
Кочевники не вели оседлый образ жизни. Они производили обмен животных на зерно, ткани и ремесленные товары у оседлой части населения. Гордостью многих кочевников становилось добротное оружие и предметы роскоши. К примеру, скифы очень ценили вино из греческих черноморских колоний. Они меняли его на рабов, кожи животных и другие вещи.
Торговые отношения были важной частью жизни обоих сторон. Ради нее кочевые племена и европейцы заключали мирные соглашения. К примеру, гунны после разрушительных побегов на Европу, заключили мирное соглашения с Римом для возможности торговать.
По мнению Фернана Броделя, кочевники старого Света это уникальный пример долгого паразитирования «варваров» над более технологически и организационно развитыми цивилизованными народами. Малейшие изменения окружающей среды приводили к цепной реакции массового движения кочевых народов на запад на страны Европы или на восток на страны Азии, при этом направление движения по мнению Фернана Броделя зависела от степени сопротивления со стороны оседлых народов. Начало конца кочевых набегов было положено в 80-е годы 17 века, когда Китай смог установить надежную охрану границ и китайцы начали активно заселять Монголию, Туркестан и Тибет. Одновременно Китай захватил Манчжурию, а Нерчинский договор ознаменовал разделение владений Китая и России на Амуре. Под давлением Китая кочевники двинулись на запад через Джунгарские ворота.
Однако в этот раз кочевники вместо пустого пространства встретили сопротивление России времен Петра первого. Еще в течении столетия на границах России происходили постоянные стычки с кочевниками, но в этот раз порох и пушки оказались сильнее главного преимущества кочевников — быстроты и мобильности. Победа России еще до окончания 18 века окончательно завершила эпоху набегов кочевников на оседлые цивилизации Евразии.
По данным Юрия Васильевича Емельянова, кочевники всегда уступали оседлым земледельческим народам в численности. Население центральноазиатских степей по оценкам Льва Гумилева колебалось от 0,4 миллиона в 3 веке нашей эры  до 1,3 миллиона человек в 13 веке нашей эры . Общая численность кочевников от Волги до Монголии в конце 19 века оценивается в 3-4 миллиона человек, а в 15-16 веках по некоторым оценкам численность кочевников составляла сотни тысяч человек.
Кочевой образ жизни исторически ведут тюркские и монгольские этносы, и другие народы урало-алтайской языковой семьи, находившиеся в ареале кочевого мира. На основании языковой близости к урало-алтайской семье и расовой принадлежности, некоторые историки   считают предков современных японцев, древних конных воинов-лучников, завоеваших Японские острова, выходцами из урало-алтайской кочевой среды. Также и корейцы, которых некоторые историки (и генетики)   считают отделившимися от протоалтайских народов.
Многие древние и средневековые династии Китая императорские династии, например древние Хань, названа в честь кочевого хана. Или одна из знаковых императорских династий, Тан, по названию народа Табгач, и другие самые знаковые в истории страны Чин, династии произошли от кочевников. Вклад, и древний, и средневековый, и относительно недавний, кочевников в общий (и северный, и южный) сино-китайский этногенез, вероятно, немал. Последняя династия Цин была кочевого, манчжурского происхождения. Национальная валюта Китая юань названа в честь кочевой династии чингизидов.
Целесообразно связывать кочевничество с тремя главными признаками:
1.   экстенсивное скотоводство  как главный вид хозяйственной деятельности;
2.   периодические перекочевки большей части населения и скота;
3.   особая материальная культура и мировоззрение степных обществ.
Быт и культура кочевников
Поскольку животным постоянно были необходимы новые пастбища, скотоводы были вынуждены несколько раз в год перемещаться с одного места на другое. Наиболее распространённым типом жилищ у кочевников были различные варианты разборных, легкопереносимых конструкций, покрываемых, как правило, шерстью или кожей (юрта, палатка или шатер). Домашняя утварь и посуда чаще всего делалась из небьющихся материалов (дерево, кожа). Одежда и обувь шились, как правило, из кожи, шерсти и меха, но также и из шелка, и других дорогих и редких тканей и материалов. Явление «всадничества» (то есть наличие большого количества лошадей или верблюдов) давало кочевникам значительные преимущества в военном деле. Кочевники не существовали изолированно от земледельческого мира, но не особо нуждались в продукции земледельческих народов. Для кочевников характерна особая ментальность, которая предполагает специфическое восприятие пространства и времени, обычаи гостеприимства, неприхотливость и выносливость, наличие у древних и средневековых номадов культов войны, воина-всадника, героизированных предков, нашедших, в свою очередь, отражение, как в устном творчестве (героический эпос), так и в изобразительном искусстве (звериный стиль), культовое отношение к скоту — главному источнику существования номадов. При этом необходимо иметь в виду, что так называемых «чистых» кочевников (кочующих постоянно) немного (часть номадов Аравии и Сахары, монголов и некоторых др. народов евразийских степей).
Вопрос о происхождении кочевничества до настоящего времени не имеет однозначного истолкования. Ещё в новое время была выдвинута концепция происхождения скотоводства в обществах охотников. Согласно другой, более популярной сейчас точке зрения, кочевничество сформировалось как альтернатива земледелию в неблагоприятных зонах Старого Света, куда была вытеснена часть населения с производящим хозяйством. Последние были вынуждены адаптироваться к новым условиям и специализироваться на скотоводстве. Существуют и другие точки зрения. Не менее дискуссионен вопрос времени сложения кочевничества. Часть исследователей склоны считать, что кочевничество сложилось на Ближнем Востоке на периферии первых цивилизаций ещё в IV—III тыс. до н. э. Некоторые даже склонны отмечать следы номадизма в Леванте на рубеже IX—VIII тыс. до н. э. Другие полагают, что здесь ещё рано говорить о настоящем кочевничестве.
Расцвет кочевничества связан с периодом возникновения «кочевых империй» или «имперских конфедераций» . Эти империи возникали по соседству со сложившимися земледельческими цивилизациями и зависели от поступаемой оттуда продукции. В одних случаях кочевники вымогали подарки и дань на расстоянии (скифы, хунну, тюрки и др.). В других они подчиняли земледельцев и взимали дань (Золотая Орда). В третьих они завоевывали земледельцев и переселялись на их территорию, сливаясь с местным населением (авары, булгары и др.). Кроме того, вдоль маршрутов шёлкового пути проходившего также и по землям кочевников, возникали стационарные поселения с караван-сараями. Известны несколько крупных миграций так называемых «пастушеских» народов и позднее кочевников-скотоводов (индоевропейцы, гунны, авары, тюрки, кидани и половцы, монголы, калмыки и др.).
В хуннское время были установлены прямые контакты между Китаем и Римом. Особенно важную роль сыграли монгольские завоевания. В результате сформировалась единая цепь международной торговли, технологических и культурных обменов. По-видимому, в результате этих процессов в Западную Европу попали порох, компас и книгопечатание. В некоторых работах этот период называют «средневековой глобализацией».
КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН БИЛИМ БЕР// ЖАНА ИЛИМ МИНИСТРЛИГИ
ОШ МАМЛЕКЕТТИК ЮРИДИКАЛЫК ИНСТИТУТУ
«Мамлекеттик тил жана чет тилдер»  кафедрасы
Темасы: « Тогуз  коргоол»
Илимий жетекчиси:           Арипова Г.С.
Тема: Тогуз коргоол  улуттук  оюн.
Эркиндик үчүн тынымсыз жоортулдарды уюштуруп, эң эле тынчы жок эл аттыгып, «Азиянын жапайы арстандары» деген атка конгон кыргыз жоокерлеринин жашоосу дээрлик ат үстүндө өткөн. Ат ойнотуп Азияны эркин жоортуп жүргөн кыргыз эр азаматтарынын жашоосун жылкы баласыз элестетүү таптакыр мүмкүн эмес. Кыргыз эли – илгертен ат жалына казан аскан жоокер эл. Бекеринен «Манас» эпосунда «Жөө калган кыргызды жөөлөтүп жүрүп кырбайбы» деген ыр саптары айтылбаса керек. «Тулпар эрди сактайт, эр элди сактайт» деген макалдын өзү эле «жылкы», «азамат» жана «эл»деген үч түшүнүктүн ортосундагы карым катыш байланыштын канчалык деңгээлде экендигин айгинелейт. Ошондуктан элибиздин аскердик машыгуулары дээрлик ат үстүндө болуп, андан бир нече улуттук оюндар келип чыккан.Манас эпосунун бир вариантындагы мындай саптар бар экенин ким билиптир:
Бир жагына бир тогуз,
Бир жагына бир тогуз,
Ар бир эл өзүнүн салты,үрп-адаты менен  гана эмес өздөрүнө тиешелүү болгон  салттык улуттук оюндары менен да айырмаланат. [1.150]. Мисалы, эл арасында улуттук оюндар боюнча 2 түшүнүк бар. Кыргыз элинин миң бир жыл чамасындагы ойнолуп келе жаткан улуттук оюндары: «Балбан күрөш», «Эр сайыш», «Жамбы атыш», «Атча быш», бул оюндар Манас баатырдын убагындагы  Көкөтъй хандын ашында ойнолуп өткөндөгү бардык элге белгилүү. Себеби, манасчылар илгертеден  бери  айтып келе жатышат. Манастын уулу Семетейдин убагында улак тартуу да болгон.  Кыргыз элинин үч жүз жыл чамаасынан берки келе жаткан улуттук оюндары: «Балбан күрөш», «Эр оодарыш», «Көз таңмай», «Аркан тартышуу», «Таз сүзүштүрүү», «Тыйын эңмей», «Өпкө чабышуу», «Жөө чабыш», «Эр сайыш», «Жамбы атуу», «Улак тартуу», «Аял оодарыш», «Ат чабуу», «Кыз куумай», «Ордо атышуу», «Тогуз коргоол оюну», «Упай атышуу»,«Чакмак алышуу», «Оромпой тебүү», «Дүмпүлдөк», «Элден элден эл чабар», «Токту сурамай», «Селкинчек», «Ак чөлмөк», «Чигит чапмай», «Көлгө түшмөй», «Жашынмак», «Мангал уруу», «Жоолук таштамай»[2.532-533].Жогорудагы аты аталган бир канча оюндардын ичинен «Тогуз коргоол» пайда болу тарыхына, ойнолуу эрежелерине жана бүгүнкү күндөгү статусуна токтолууну чечтик.
Орустун изилдъъчлър «Байлардын кылаарга иштери жок тогуз коргоолду ойлоп табышкан» дешет. Ал эми кыргызда малчылар балдарын логикасын тарбиялоо  чн  ойлоп тапкан. Венгер окумуштуусу  Жорж Алмааши «Азиянын  жръгнъ саякат» аттуу китебинде «тогуз коргоол акыл- эс оюнун кыргыз эли гана ойнойт экен» деп къзгъ сая кърсъткън. Казактарда Каныкеев деген окумуштуу «Илгери адамзат дене даярдыгына муктаж болушкан. Аёчылык кылышкан, согушка чыгышкан. Дене даярдыгынын сапаты  тгънп калгандан кийин алардын логикасын ойготуучу бир нерсе керек болгон. Башкача айтканда оюн ойлоп табу керек болгондугунун негизинде тогуз коргоол улуттук оюну пайда болгон» деген.
Тогуз коргоол  оюнунун эрежеси.
Ар бир оюнчу партияны жеёип чыгуу чн 82 же андан къп коргоол утуп алуу керек. Уткан оюнчуга 1 упай берилет. 81 коргоол уткан болсо оюн теё чыгуу менен аяктайт. (0,5 упайдан берилет). Жршт баштоо укугу чучу кулак менен аныкталат. Баштай турган оюнчу тактанын  ак жагына олтурат. Ъз каалаган йндъг(коргоол салынган чуёкур) баардык коргоолдорду колуна алып, ошол йдън баштап оё тарапты къздъй бирден коргоолду салып жрп олтурат. Ашып калган коргоолдорду атаандашынын йнън 2-3 катары менен саналат. Атаандашынын йнън тшкън акыркы коргоолдун саны жуп болсо, жрш жеёиш менен аяктап, ошол йдъг бардык коргоолдорду ъзнн казынасына салып алат.Тактанын тогуз чъйчъкчъсн  биз й дейбиз жана уткан коргоолдорду жыйнай турган чъйчъкчън казына дейбиз.
Туз алуу эрежеси: Атаандаштын йнъ тшкън акыркы коргоолдун саны ч болсо, ал й «туз» деп аталып сизге тийешел болуп калат, б.а. ал йгъ тшкън коргоолдордун бары сиздин казынаёызга тшът. Туз алуунун ч шарты бар:
1.    Бир оюнда бир гана туз алынат.
2.    Эгер атаандашыёыз туз алган болсо, ал алган номердеги йдън туз ала албайсыз, мисалы ал сиздин 7 номердеги йёздън туз алган болсо, сиз анын 7 номердеги йнън туз ала албайсыз.
3.    Атаандашыёыздын акыркы(тогузунчу) йнън туз ала албайсыз.
Тогуз коргоол тууралуу легенда
Жолоочулар тъълърнн стнъ ар тркн нерселерди жктъп алып кетип бара жатып бир жерге тнъъгъ мажбур болушуп конуп калышат экен. Эки чоё нар тъън жг менен ортого коюп, калгандарын тегерете коюп уктап калышат. Эртеси баягы кетип бараткан жолун андан ары улантып кетишет. Кокусунан ътп бара жаткан башка жолоочулар жакшылап къз жгртшсъ эки тарабы тогуздан он сегиз, ортосунда эки чоё тъъ жаткан орундар жерге чъгп кетиптир. Тъълър жаткан чуёкурларга тъънн коргоолдору кургак болуп катып калыптыр. Окуяга кабыл болгон жолоочулардын бири ойлонуп олтуруп ушул оюнду ойлоп чыккан деген пикирлер да бар. Тъънн кыгын да коргоол дешет, ошондуктан тогуз коргоол деп аталып калган деген бир имиш бар.
Бул оюн логиканы ънктргъ жана так эсептъъгъ жакшы жардам берет, анткени оюнду ойноп жатып математикалык кошуу, кемит, къбъйт жана бългъ мажбур болот.
Кыргыздын улуттук оюндары түрдүү мезгилдерде ойнотулат.Элибиздин татаал тарыхый жолдорду басып өтүп, эли жерин, ал тургай коңшулаш жашаган тектеш тилдүү калктарды да жоодон, табийгаттын катал кырсыктарынан коргоп келген. Ошону менен бирге өз биримдигин, үрп -адатын, каада -салтын, кылымдар бою түзүлгөн маданиятын көөнөртпөй сактаган. Анткени, ыр күүлөрү, элдик кол өнөрчүлүктүн түрлөрү, макал ылакаптары, жомоктору, ал эмес залкар эпосторго чейин тилден дилге өткөрө аздектелип, эс акылдын кудурети менен ушул күнгө жетти.Элдик оюндардын мааниси канчалык зор экендиги ар бир жаранга белгил. Анткени,элдик оюндар дене тарбиясына гана колдонулуучу демейки гана кънглър эмес патриоттукка, негизги- гуманитардык умтулууну, улуттар арасындагы мамилелерди жакшыртууга жана жакындатууга берген  таасири чоё.
1. Кыргыздын элдик оюндары. Кыргызстан 1978, 150-бет.
2. Кыргыздар 1-том. Бишкек «Кыргызстан»-1993, 532-533-бет.
3.  Х.Н. Анаркулов. Кыргыз эл оюндары Ф.: 1981-жыл.
4. Кыргыз тарыхы. Энциклопедия. Бишкек.,2003. 258-бет.
Качественные показатели ППС ОшГЮИ
научные направления кафедр ОшГЮИ
Кафедра мүчөлөрүнүн илимий иштердин абалы тууралуу маалыматтар
Магистратура жана аспирантура болумдору тууралуу
Предотвращение коррупции в ОшГЮИ
Ошский государственный юридический институт
714018, Кыргызская Республика, г. Ош, ул. Салиева, 40В Ошский государственный юридический институт
Все права защищены © 2017 - Ошский государственный юридический институт