bg ky ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ky en sv fr de de fr fr fr sv en fr en ja fr ky ru ky ky ky ky ky ky ky tt ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk tt ky ky ky ru ky ky ru ky ky ru ky ky ru ru
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
Талас облустук революцияны коргоо комитетинин төрагасы:
Кооптуу кырдаалдын түзүлгөнүнө саясатчылар күнөөлүү...
- Соотбек байке, сиз менен бир нерсени тактап алсак, кийинки мезгилдерде политолог дегенди кыргызча ар кандай которуп жүрүшөт. Бири саясат таануучу десе, бири саясий серепчи деп, кайсынысы туура?
- Туурасы саясат талдоочу болот, жанагы маңкурт котормочулар саясат таануучу, саясий серепчи дешип, күлкү келээрлик маани менен атап жүрүшөт.
Мисалы, русовед дегендер бар, аларды орус таануучу же китаевед дегендерди кытай таануучу дейбизби?
-Кыргыздын ар бир сөзүнүн маани, маңызы бар. Өткөн чак менен шугулданса изилдөөчү, учур чак менен шугулданса талдоочу болот.
Мисалы, Манас таануучу эмес, Манас изилдөөчү болот, себеби ал өткөн чак, саясий маселелер, ошого байланыштуу окуялар менен шугулдангандар болсо, алар тарыхчы, күнүмдүк саясат, саясий божомолдор менен шугулданса саясат талдоочу болот.
- Сиздин кесибиңиз кайсы?
- Ташкенттеги жогорку партиялык мектептин бүтүрүүчүсүмүн. Адистигим партиялык, советтик курулуш боюнча адис жана политолог деп аталат.
- Саясат талдоочу катары өлкөбүздөгү партиялык система жөнүндө эмне айта аласыз?
- Азыркы күндө Кыргыз Республикасында 181 партия укук министрлигинен каттоодон өткөн, каттоодон өтө албай жүргөн дагы он чактысы бар.
Беш миллион калкы бар мамлекет үчүн мынчалык сандагы партиянын болушу бизде али партия жөнүндө түшүнүктүн калыптана электигин көрсөтүп турат. Демократия десе эле партия түзө салып, шайлоолорго катышуу, колдорунан келсе-келбесе деле жанталашып бийликке умтулуу кыргыз саясатчыларына адат болуп калды. Эң негизгиси партия мүчөлөрү идея эмес кызмат кызыкчылыктары үчүн партияларга кирип алышкан. Ал эмес кээ бир партиялар тууганчылык, жек жаатчылык, жердешчилик прициптер менен түзүлгөн. Мунун баары өткөн жолку парламенттик шайлоодо ачык эле көрүнүп калбадыбы.
Батыштын көп өлкөлөрү партиялык система менен парламенттик башкарууга өтүү үчүн 200-300 жыл убакыт коротушуп, бир нече муун алмашып, нечендеген саясий окуяларды баштарынан кечирип (тынчтык күндөрдү, согуш мезгилдерин), айтор, турмуштун көп сыноолорун баштарынан өткөзүп, экономикалык туруктуулукка жетишүү үчүн анын ой-чуңкурларын басып өтүп, анан гана партиялык башкарууга өтүшкөн.
А бизде өндүрүштө да, саясий жетекчиликте да бир күн тажрыйбасы жок саясатчылар казды туурап буту сынган каргадай болуп, конституция жазып, карапайым элди алдап, референдум жолу менен анысын өткөзүп, ал аз келгенсип, мыйзамсыз өткөөл мезгилдин президенти дегенди чиркей салышып, бийликке жетип алышты.
- Акаев 4 мөөнөт президент болду, Бакиев мандемдүү тандем менен атаандашы жок президент болду, мөөнөтсүз кайра шайланды, ошолордун баарын Баекова баш болгон конституциялык сот мыйзамдаштырып берди. Революциядан бери 3 жыл өттү, андай орган жок бизде, ар ким өз билгенин жасап жатат, а эл байкуш качан турмуш оңолот деп үмүтүн үзбөй акыйып күтүп жатат. Элдин 6-7 проценти добуш берген беш партия бийликти бөлүп алышып, өлкөнү жардын кырына алып келип коюшту. Бирок алар эч нерсеге жооп беришпейт, себеби система ошондой түзүлгөн.
Батышты туурап демократия деп жатпайбызбы, ошол демократия партиялык система менен курулган парламенттик башкаруу, парламентке шайланган партиялар, алардын мүчөлөрү депутат болуп өлкөнү башкарыш керек.
Эми ошол партиялар өздөрү демократиялык принцип менен иштейби, ошондой принцип менен түзүлгөнбү? Бизде бир дагы партия демократиялык принцип менен иштебейт. Партия лидерлери деп атап жүрүшкөн партиянын кожоюндары өз билгендерин жасашат, каалаганын коёт, каалабаганын кетирет, шайлоо деген жок. Куратор, штаб жетекчиси ж.б. деген аттар менен өз кишилерин жер-жерлерге коюп коюшкан, жетекчи кызматтарга акыл, билим, жөндөмдүүлүк эмес, бакма күчүктөй берилгендик же олчойгон акча менен туруп жатышат. Бул азыр жашыруун сыр болбой калды, себеби алакандай Кыргызстанда эч нерсе жашыра албайсың. Эми баары бүтүп калгансып, 2015-жылы өтө турган парламенттик шайлоону калыс өткөрөбүз деп элдин кулагын ушалап башташты. Шайлоо системасын өзгөртмөйүн эч качан таза шайлоо болбойт. Ал үчүн конституцияга өзгөртүү киргизиш керек.
Конституцияны болсо, 2020-жылга чейин өзгөртө албайбыз. Демек 2015-жылы да 2020-жылы да ушул система иштейт. Ал эми бул система акчанын күчү менен элдин добушун сатып ала турган система болуп саналат. Партия шайлоого катышыш үчүн каражат керек, ансыз ал шайлоого катыша албайт, мыйзам ошондой жазылган. шайлоо фонду, каттоо, үгүт иштери жана башкаларга акча керек, аларды кайдан алыш керек? Акчалуу адамдардан. Өз кезегинде акчалуу адам өзү жалгыз шайлоого бара албайт, себеби партиялык система ага жол бербейт, анан соодалашмай башталат. Чоң акча кошкон бай адам партиялык тизмеге кирет, көбүрөөк кошкону тизменин баш жагынан, партиянын кожоюнунун жанынан орун алат. "Гендердик саясат" "улуттук саясат"- деп аялдарды, башка улуттун өкүлдөрүн киргизиш керек. Бул жерден дагы акча ойнойт (жанагы бизде акчалуу уйгур, кореец, дуңгандардын депутат болуп келип жатышы ушуга байланыштуу, бир ок менен эки коён атылат). Ошентип кандидаттардын тизмеси түзүлүп олтуруп, партиянын мүчөлөрү (карапайым адамдары) артка сүрүлө берет же таптакыр тизмеге кирбей калат. Партияга эч бир тиешеси жок байлар акчасын берип, депутат болуп калышат. Депутат болгон байлар үчүн партиянын программасы, идеясы, уставы түккө турбайт, ага өзүнүн бизнеси, өзүнүн жеке кызыкчылыгы гана керек. Башка улуттун өкүлдөрү үчүн Кыргызстандын өнүгүшү керек эмес, ушинтип кайыр сурап турганы кызык. Гендердик саясаттын арты менен депутат болгон бөлөк улуттун келин-кыздары деле биздин өлкө үчүн эч качан күйбөйт. Көрүп жатпайбызбы.
А партиянын кожоюндары байлардын акчасы менен көзү өткөнчө шайлоолорго катыша берет жана депутат болушат. Жогорудагы белгиленген факторлор түбү келип парламенттин же болбосо депутаттык корпустун сапатын төмөндөтөт, демек бийлик бутагынын бири жөндөмсүз болуп чыгат, ошол жөндөмсүз парламент, жөндөмсүз өкмөттүн түзүлүшүн шарттайт, жыйынтыгында бийликтин 3 бутагы тең жөндөмсүз болуп чыгат да, өлкөнү башкаруучу бийлик алсыз болуп калат. Анан кантип өлкө оңолсун.
- Партиялык системанын мындан аркы келечеги кандай болот?
-Америкада, Англияда негизинен эки эле партия бийликке ат салышат. Эки кылымдан ашык тарыхы бар партиялар, алардын эли ар кошкондон бир кошкон эл, кечээки колонизаторлордун урпактары калыптанып калган системада жашап жатышат. Бизге демократияны таңуулап жаткан өлкөлөрдүн ана башында ошолор турат. Биз аларга жетиш үчүн көп жол басышыбыз керек, азыркы амбициясы башынан ашкан биздеги партиялардын кожоюндарынын төрт-беш мууну алмашып, чыныгы күчтүү, көпчүлүк партиялар түптөлмөйүн, партиялык система өз жемишин бере албайт. Азыр ар кайсы партияга кирип алып, бир тууган бир тууганга киришпей калган жерлер бар. Минтип 180 партияга бөлүнүп алган кыргызда ынтымак болбойт, а ынтымак болбогон жерде ырыс болмок беле. Бул аябай жаман нерсе жана кыргыз элинин келечегине балта чаап коюшу мүмкүн.
- Эми, баары айланып келип, кудайдын каалоосу болот. Биздин эл көпкө чейин бүгүнкү баш мыйзамга чыдаарына көзүм жетпейт. Себеби эки жолу революция жасап, эки президентти кууп чыгып, жакшы жашоого жетебиз деген элдин үмүт, тилеги бар, бейкүнөө ажал тапкан жүздөгөн эр азаматтардын табытынын үстүндө, "Ата- Бейитте" берилген жетекчилердин анты, шерти аткарылууга тийиш. Кыргыз эли бир гана акыйкат, калыстыкка баш иет. Өлкө башчысы укугум чектелүү деп баш мыйзамды карап олтура бербей, эл менен кеңешип, туура жол тапса болот, андай жол бар. Эл тараза, эл калыс. Мыйзам эл үчүн жазылат, элге кызмат кылыш керек. Эл өзгөртүү киргизсе, кеч боло электе өзгөртүп, туура жолго түшүүгө эмнеге болбосун.
- Анда кайра президенттик башкарууга өтүү керекпи?
- Сөзсүз эле президенттик башкарууга өтүш керек эмес. Биз 5-майды конституция күнү деп майрамдайбыз, жинди болбосок ошол кабыл алынган конституциябыз менен жашайт элек да. 2010-жылкы чала сабат конституция менен жашоо кечиребиз да, 1993-жылы кабыл алынган конституция күнүн майрам күн деп келебиз. Түз айтсам, бир аз оңдоо-түзөө киргизүү менен ошол 1993-жылкы конституциябызга кайрылсак, баары өз ордуна коюлат.
- Эл ичинде парламент тарасын деген сөздөр көп айтылып жүрөт, буга не дейсиз?
Эл болгондон кийин ар кандай сөздөр жүрүп жатат. Негизи эле азыркы бийликтеги беш партия алакандай Кыргызстанды бешке бөлүп алып, каалаган чалмакейди чалып жатканы кыргыз элинин канына сиңген акыйкатчылык, калыстык, айкөлдүк касиетине туура келбей , ортозаар, торпок баш кадрлардын министр, депутат, губернатор, аким болуп элди башкарып жатышы, мыйзамдардын иштебей жатышы, өндүрүштө, экономикада өсүштүн жоктугу, социалдык маселелердин жай чечилишин жана башка кемчиликтер, депутаттардын санынын көптүгү сыяктуу маселелер элдин нааразычылыгын туудуруп жатат. Бул маселе деле баягы чала сабат баш мыйзамга барып такалат, ага өзгөртүү киргизип, ошого жараша шайлоо кодексине өзгөртүү киргизип, системаны өзгөртмөйүн ушул таз кейпибизден чыга албайбыз. Кыскасы бүгүнкү кооптуу кырдаалдын түзүлгөнүнө саясатчылар күнөөлүү.
Журналисттик кесип менен жергебиздин ар кайсы булуң-бурчуна барып калат эмеспизби. Бул сапар кар жатпас кара Кочкордун айылдарын аралап баратып Баялы Исакеев атындагы айыл арасында болуп жаткан кайрымдуулук иш-чарасына күбө болдум. Кыш чилдедеги элдин бир көйгөйү - отун маселеси. Колунан келген жардамын аянбаган боорукер адамдарды көрүп сүйүнөт экенсиң. 36 жаштагы ушул айылдын кулуну Урмат Ишенбеков айылына каралашып, кайрымдуулук кылганды салтка айлантып алыптыр. Бирок, эл арасын аралап жүрүп Урматтын өзүн кездештире албадык. Эл айтымына караганда бул биринчи гана жардамы эмес экен. Көрсө, Урмат спорт тармагынан баштап айыл ичиндеги ар кыл көйгөйлөргө чейин кол кабыш кылып, жеңилин жерден, оорун колдон алып эл уулу деген сөзгө татыптыр. Балким, Урмат сыяктуу мекенчил атуулдар саясаттан оолак болуп, жөн гана элине жардам беришип, өлкөнү алдыга тартышканда кантип өнүгүү болбосун!
Кочкор районунун Баялы Исакеев айылынын тургуну:
- Эми Урмат Ишенбек уулу колунан келген жардамын аянбай, элине кызматын өтөп келет. Жыл сайын мектепке окуу куралдары жана компьютерлер менен камсыздап, андан тышкары өзүңүздөр көрүп тургандай кыш мезгилдеринде колунда жок же майып адамдарга, жетим-жесирлердин үйүнө көмүр түшүрүп берет. Адамдын башына кыйынчылык түшүп же бир нерсеге муктаж болуп турган учурда өйдөдө өбөк болуп, камкордукка алганына абдан ыраазыбыз. Урмат инибиздин өркөнү өссүн.
- Кочкор жергесинен канчалаган саясатчылар, капчыгы калыңдар чыгып жатат. Бирок, өз элин-жерин алгачкы орунга койбостон, өз көмөчүнө гана күл тартышкандары да толтура. Маселен, Акылбек Жапаров, Аликбек Жекшенкулов сыяктуулар деле ушинтип Урмат инибиз сыңары колунда жок кары-картаң, жалгыз бой же тагдырдын татаал түйшүгүн көтөргөн майыптарга каралашса болбойбу?! Аларга качан гана шайлоо болоордо же саясатта бир кызыкчылыктары пайда болушканда гана келишпесе, мындайда басып деле келишпейт. Урмат - сага айыл эли абдан ыраазы. Ишиңде ийгиликтер болсун! Сенин ар дайым эл менен бирге экениңди жакшы билебиз.
- Менин өмүрлүк жолдошум алты жыл мурун каза болуп калган. Балдарымды өзүм карап, багып келем. Инибиз Урмат Ишенбеков өзү туулуп өскөн айылын унутпай, ар качан жардам бергенин жакшы билебиз. Бул биринчиси эмес, бүгүн минтип 46 түтүн элге көмүр таркатып берди. Айтып олтурса абдан көп. Мынакей, Кочкор районунун эли дагы "Урмат спорт аянтчасын салат экен",- деп кубанычтары коюндарына батпай күтүп жатышат. Бар бол! Айланайын Урмат, атанын чыныгы уулу деп сени айтат.