hu ky ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ru hu ru ru ru ru ru ru ru ru bg ru ru ru ru ru ru ru ky ru fr ky ru fr ru ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ru ru fr ru mk fr ru fr ru ru fr ru fr ky fr ky tt ky ru fr ky ky ru fr ky fr ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ky ru ru fr hbs_cyr uk fr ru ky fr ky ce fr ky ky fr uk ru uk fr ky ky fr ru ru fr ru ce fr ky ce fr tt ky ky ru ru fr ky fr ru ru ru ru fr mn en fr myv fr ky ky fr ky uk fr ru ru fr ru ru fr ru kk fr ru ky fr ru kk fr ky fr ru ru
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
Казат Акматов 70 жашта
Мезгил драматизми жана Казат Акматов
Ар бир чыгармачыл адам өмүрүндө өзү жашаган доордун элесин сактап, аны чыгармаларына толук чагылдырып калуусу сейрек көрүнүштөрдүн бири. Бирок, андай адамдардын кимисинин өмүр таржымалына кайрылбайлы, кичинеби, чоңбу ар бир чыгармасында ошол мезгилдин күрөө тамырында турган маселелерге токтолуп, ал көйгөйлөрдү замандаштарына жеткирип, алдыңкы сапта болууга аракеттенүүсү чыгармачылыктын табигый күрөшү экендигин көрөбүз. Ал эми мындай күрөштө ким канчалык ийгиликке жетти деген суроого келгенде ар бир сүрөткердин чыгармачылыгы толугу менен мезгил сынына коюлуп, анда жаралган чыгармалардын баары коомчулуктун суроо-талабынан өтүп, алардын арасынан сөзгө арзый тургандары гана калып, авторго баа ошол чыгармалар аркылуу бериле тургандыгы баарыбызга анык нерсе. Азыр биз кепке ала турган К.Акматовдун чыгармачылыгына да баа ушул өңүттөн берилгени турат. Анткени, ал адам өмүрүнө берилген мезгилден 70 жашты багындырып, бул убакыт ичинде кылган эмгегине адабий коомчулуктун пикирин, замандаштарынын ойлорун угууга даяр болуп турган учуру…
Бүгүн адабий коомчулукка аттын кашкасындай белгилүү Казат Акматов жарык дүйнөгө 1941-жылдын 23-декабрында келип, ымыркай кези каардуу согуш жылдары менен айкаша өттү. Айтканга оңой болгону менен согуштун каары, балалык жүрөгү аркылуу турмуш чындыгы катары кабылдаган андагы ый-муң, каатчылык, ага турмуш көрүнүшү катары гана таасир калтырбастан, сүрөткердик сезим-туюмду да калыптандыргандыгын көрүүгө болот. Ырас, коомдук-социалдык багытта анын баскан жолу советтик идеология менен камыр-жумур аралашып, мезгилдүү басма сөздө журналист, саясий ишмер катары иштөөгө шарт түзсө, балалыгынан бери көрүп-билген реалдуу турмуштагы кыйынчылыктар, каардуу саясий кысым, адамдардын ага каршы тура албаган алсыздыгы, эл тирилигинин мындай эки башка ажырымга ээ болгон күнүмдүк тиричилиги анын адабий-эстетикалык көз карашынын калыптануусуна, дүйнөнү өз алдынча көрө билүүсүнө негиз болуп бере алган.
К.Акматовго таандык андай экилтик көз караш анын өмүр жолун толугу менен камтып, ушул мезгилге чейин келип жетти. Тактап айтканда, ал советтик билим-тарбия алган замандаштарынан айырмаланбай элине кызмат кылды. Партия тапшырган бардык иштерди аткарып, жөнөкөй шофёр-механизатордон тартып, комсомолдук кызматтарда эмгектенди. Комсомолдун Ысык-Көл райондук комитетинде инструктор, бөлүм башчы, райондук комсомол комитетинин 1-катчысы кызматтарын аркалады. Андан соң "Кыргызстан" басмасында улук редактор, башкы редактордун орун басары да болуп эмгектенди. Бул багыттагы көз караштары автордун публицистикаларында толугу менен орун алды. Ырас, публицистикалык эмгектери өзүнчө сөзгө арзыйт, ал боюнча кийин кеп кылалы…
Дал ушул жылдары анын саясий көз карашы менен турмушту адабий-эстетикалык жактан кабылдоосунун ортосундагы айырмачылык даана көрүнө баштады. Маселен мезгилдүү басма сөздө жарыяланган бирин-экин макалаларында ал өз дооруна таандык саясий-идеологиялык концепцияны жактаганы менен кара сөз түрүндөгү майда жанрдагы чыгармаларында дал ошол турмуштун өзүндө оор кыйынчылыктарды кездештирген жөнөкөй адамдын пендечилиги менен көз карашындагы татаал көрүнүштөр орун ала баштады. Аны биз жаш калемгер К.Акматовдун окурмандардын колуна тийген биринчи жыйнагы "Боз уланга" кирген аңгеме, повесттеринен эле байкайбыз. Ырас, аталган жыйнактагы алгачкы чыгармаларында эл арасында кездешкен, бирок саясий талаптардан улам жарыкка чыгарууга мүмкүн эмес болгон турмуш чындыгын сүрөттөө негизги орунга чыкпаса да, тымызын орун ала баштаганы сезилет. Көз менен көргөн турмуштун чындыгы, адамдардын жан дүйнөсүндөгү карама-каршылыктар, татаал кырдаалдар, аныкталбаган пендечиликтеги мамилелер, кубулма саясий оюндар толугу менен анын чыгармалары - "Алиса", "Ала-Тоонун ак кары", "Газик", "Токчулуктун балдары", "Мунабия", ж.б. аңгемелеринде орун ала баштады.
"Боз улан" аңгемелер жана повесттер жыйнагынын кредосун түзгөн мына ушул сыяктуу "майда көрүнүштөр" К.Акматовдун көркөм ой жүгүртүүсүндө белгилүү бир өлчөмдө жаңыланып, көп кырдуу адам турмушунда анча маани берилбей келген пендечиликтин мазмуну менен ачыла турган эстетикалык баалуулукка айланат. Ал ар бир адамдын жан дүйнөсү кайталангыс экендигин туюндурган адабий-эстетикалык концепция анын ушул алгачкы чыгармаларынан тартып көзгө даана көрүнүү менен бирге адабиятта мындай багытты тандап алган анын замандаш калемгерден да айырмаланып, өзгөчө сапатка ээ болуу процесси да мына ушул 1974-жылы жарык көргөн "Боз улан" аңгемелер жана повесттер жыйнагында байкалды.
Бул жылдарда кыргыз адабиятында Ч.Айтматовдун "Ак кеме" повести жарык көрүп, ал аркылуу турмуш чындыгына карата жаңыча адабий-эстетикалык мамиле түзүлүп, көркөм аңдаштырууда новатордук ойлоо жөндөмдүүлүк пайда болуп, ал эми чыгарма жаратуучулар үчүн талап өзгөчө артып, көркөм бийиктикти багындыруу бир кыйла татаалдашкан. Ч.Айтматовдун аталган жана башка чыгармалары аркылуу жалпы союздук эле эмес, дүйнөлүк адабий коомчулукка белгилүү бир жаңылык киргизилип, Бала, Орозкул, Момун, Бекей сыяктуу образдар менен адамдын жаңы сапаттык белгилери ачылып, аны менен совет адабиятына мүнөздүү болбогон касиеттер окурмандарга тартууланып жаткан маалды эске түшүрсөк, жаңыдан калем кармап, чыгармаларын окурман журтка тартуулап жаткан К.Акматов сыяктууларга өз жолун табуу кыйла оорчулукка тургандыгы талашсыз эле.
Бирок талант деген талант тура. Бир караганда баары жазылып калгандай көрүнгөн кыргыз адабиятында деле жазыла элек темалар бар экендигин, баары ачыкка чыгып калган сыяктанган көркөм образдардын арасында да иштелип бүтө элек кыргыздын мүнөзү бардыгын К.Акматов "Мезгил" романында туура баамдайт. Аны кадимки эл арасындагы турмуш-тиричиликтен эле "таап", республикалык масштабда адабий-эстетикалык мазмунга көтөрүп чыгууга аракеттенет. Тактап айтканда, кыргыздын тың чыкма акын-жазуучулары ХХ кылымдын 30-жылдарынан бери жазып, адабияттын тарыхында белгилүү бир ордун таап калган коллективдештирүү, орукташтыруу процессиндеги эл турмушу улуттук аңгемелерден тартып, "Кең-Суу" сыяктуу классикалык орунга ээ болуп калган романдарга чейинки чыгармалардын сюжетин ээлеп, бул багытта окурмандардын даяр көз карашы калыптанып калса, таланттуу жаш талапкер К.Акматов ошол иштелип бүткөн, даяр көз карашка таптакыр башкача мамиле кылат.
Эгерде бул мезгилди сүрөттөгөн алгачкы аңгеме, повесть жана романдарда адабий коомчулукка белгилүү болгондой партиянын коллективдештирүү саясатын баары кош колдоп, шатыра-шатман ураалап тозуп алган болсо, К.Акматов "Мезгил" романында турмуш чындыгын өзүнчө көрө билүүгө шыгы бар экендигин ачыкка чыгарып, "Прогресс" асыл тукум жылкы заводунун, аны түптөгөн Кошой Аламановдун образына өз алдынча баам салат. Тактап айтканда, окурмандардын колуна тийген күндөн тартып эле К.Акматовдун "Мезгил" романына карай эки ача көз караш пайда болду. Албетте, романчынын мындай көз карашы кыргыз адабиятында алгачкы чыгармалардан тартып калыптанган, б.а. советтик идеологияны ураалап тосуп алган эмгекчи элдин турмушун чагылдырган көркөм аңдаштыруусуна туура келбеди. Кыргыз адабиятынын классикасына айланган алгачкы чыгармаларда окурмандардын жан дүйнөсүнө башкача таасир этүүчү революциялык иштерди жан дили менен колдогон ураанчыл каармандардан айырмаланып, К.Акматовдун Кошою бирде совет бийлигинин идеологиялык талаптарына кошулса, пендечилигиндеги айрым кырдаалдарга карата ага каршы чыгат. "Мезгил" романы аркылуу кирген чыныгы көркөм табылга эл турмушун кеңири чагылдырууга аракеттенгендиги, б.а. кылымдап улуттук аң сезимге байырлап келген өткөн турмуштун жаңыча ой жүгүртүүгө ээ болгон революциялык турмуш менен бардык эле учурда жуурулушуп кетпегендигин, карама-каршылыктар болгондугун, ошол эле мезгилде партия сунуштаган бардык идеялар карапайым калк тарабынан жактырылып кабыл алына бербегендигин туура баамдап, тарыхый чындыкка ээ болгон ошол окуялардын көркөм элестерин түзүүдө ар бир каармандын жан дүйнөсүндө болуп келген карама-каршылыктар, ички келишпестиктер аркылуу чебер чагылдырып бере алган. Андагы мындай ички жана тышкы драматизмдер Кошой Аламанов, Емельян Красин, Шатман ажы, Кызтуубас кемпир, Шеркул жылкычы, Айжамал, ж.б. көркөм образы менен ачылып берилет.
Өзгөчө бул романда каармандардын ички карама-каршылыгы менен кадимки турмуштук каршылаштыктар - эски менен жаңынын келишпестиги - "Прогресс" асыл тукум жылкы заводундагы жылкылардын турмушуна айкалыштырылып берилди. Жазуучунун чеберчилиги мына ушунда турат, элдин жайчылык турмушун, андагы ар кандай окуяларды асыл тукум жылкыларга байланыштырып сүрөттөө аркылуу совет бийлиги басып өткөн татаал жолду, ал аркылуу эл арасына келип кирген улуттук ассимилияны ачып берүүгө жетишет. Романда ал улутка мүнөздүү жаңылык же кемчилдик катары автор тарабынан өз алдынча кеңири сүрөттөлбөгөнү менен совет бийлигин негизинде пайда болгон жаңы маданияттын пайда болуш себептерин, анын башаты кандай кырдаалда кантип жаралганын дал ушул жылкылардын турмушун сүрөттөө андагы ассимилиянын кандай жана кантип жүргөндүгүнө салыштырып, кадимки адамдардын турмушун баамдоого мүмкүндүк түзөт.
Кыргыз адабиятында профессионал прозалык жанрлардын өнүгүшүнө өз салымын кошо алган "Мезгил" романындагы идеялык подтекст К.Акматовдун "Күндү айланган жылдар" романында бир кыйла тереңдейт, б.а. сырттан келген саясий ой жорумдарга катуу берилүү, улуттук көркөм ой жүгүртүүгө гана эмес, анын таасиринде калыптануучу рухий маданиятка, аны жан дүйнөсүндө бекем сактап жүргөн улуктук кабылдоого да оң жана терс таасирин тийгизе тургандыгын ал ушул романында ачыкка чыгарат.
| Уландысы 13-бетте |
кыргыз тилиндеги гезит "Учур"
email • архив • редакция
Парламент коом жана бизнестин кызыкчылыктары үчүн иштей баштады
Парламент и общество ищут пути…
Жогорку Кеңештин депутатына 7000 жумушчу кайрылды…
Бразилия - новый партнер Кыргызстана…
Жизнь, когда кости -
по 25 сомов за кг…
Кому на Руси, то есть, в KG жить хорошо?
Новая тема со старыми фигурантами
или особенности кыргызской политики
Вицелер парады же жумуртканы күздө санайбызбы?
"Единый Кыргызстан" ("Бүтүн Кыргызстан") един с Вячеславом Ханом?!
"Социалдык багыттагы" көбүртүлгөн өлкө бюджети
"Социально-ориентированнный" бюджет страны с воздушными цифрами
же өлкө казынасын кантип толтурууга болот?
или как можно пополнить бюджет страны?
"Я всем сердцем люблю мой Кыргызстан!"
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Токтогулдун милициясы ИИМдин буйругун аткарбагандыктан
Сотрудники милиции Сузакского района будут нести ответственность за утери табельного оружия
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Нобель сыйлыгынын лауреаттарынын жолугушуусунда доклад жасады...
Орустар алтын медаль беришиптир...
Кызык, эмне болуп жатат деги….?
Кыргызстандын жарандарына жасалган мыйзам ченемсиз эксперименттер
В Кыргызстане многие еще только ждут своего часа
Курманбек Салиевич Бакиев, тур ордуңдан, сот келатат!
"Мой курс - отстранить родственников президента от власти"
Курманбек Бакиев кимди мураскер кылып калтырат?
Кого Курманбек Бакиев назначит преемником?