ru ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ru ky ru hu ru ky ru tt ru tt ky ru ru ru ru ru ru ru ru ky ru ru bg ky ru ru ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru fr ky ru fr ru ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ru ru fr ru mk fr ru fr ru ru fr ru fr ky fr ky tt ky ru fr ky ky ru fr ky fr ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ky ru ru fr hbs_cyr uk fr ru ky fr ky ce fr ky ky fr uk ru uk fr ky ky fr ru ru fr ru ce fr ky ce fr tt ky ky ru ru fr ky fr ru ru ru ru fr mn en fr myv fr ky ky fr ky uk fr ru ru fr ru ru fr ru kk fr ru ky fr ru kk fr ky fr ru ru
"Аргумент kg", 23.09.10 - 11-бет: •
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
Ошко кайрадан жаз келет
Өсүмдүктөр дүйнөсүнө баам салган ар бир адам элде сары чырмоок деп аталган отоо чөптү билсе керек: уругу түшкөн жерден топуракты ылгабай тамыр алып, жанындагы тике өскөн ар кандай куурай-чөпкө жабыша чырмалып күн көрүп, ал тургай андан азык соруп, улам жулуп турса да куурабай күн кечире берет. Тээ Союз маалында айыл чарба адистери буудай менен пахтаны коргоо үчүн сары чырмоокту атайын химикаттардын жардамы менен урук ала элек кезинде куйкалап күйгүзүп турушчу…
Ош коогалаңы башталгандан бери үч айдан ашуун убакыт өтүп, кырдаал бир аз турукташкансып, тиричилик кадимкидей эле өтүп жаткандай туюлат. Гезиттер түркүн маанайдагы, көз караштагы макалаларды тынбай жарыялап, ал эми телевидение түштүктөгү ынтымакта жашап жаткан кыргыз менен өзбекти такай көрсөткөндөн тажай элек. Эл арасында гана түрдүү ушак-айыңдар такыр токтобой, кооптонуу бар. Күч органдарынын, мамлекеттик коопсуздук кызматынын билдиргенине таянсак, тынчсызданууга эч кандай негиз жок. Бирок ушуну менен биротоло тынчыйбы? Деги бул трагедия эмнеден келип чыкты? Коогалаңдын кайсы бир мезгилде кайрадан кайталанбашына кепилдик барбы?
Ош - Орто Азиядагы эң байыркы шаарлардын бири. 8-10-кылымдарда Ош чоңдугу боюнча Фергана өрөөнүндөгү үчүнчү шаар болгон. 15-кылымдын аягында бүткүл Фергананы бийлеген Бабур султан Ош тууралуу тамшанып кеп кылган. Анын "Бабур-наме" аттуу китебинде: "Оштун абасы эң сонун, агын суулары көп, мында жаз эң кооз келет. Ошту аңыз кылган уламыш көп. ...Фергана аймагында абасынын жагымдуулугу жана тазалыгы боюнча Ошко теңдеш башка шаар жок" деп айтылган. Падышалык Россиянын мезгилиндеги Ош шаарынын гербинде жүзүм шагы менен букалардын болушу анда дыйканчылык менен мал чарбасынын өнүккөндүгүн көрсөтүп турат. Бардык мезгилде Ош шаары "нандуу" шаар, берекелүү шаар, меймандос шаар, арзанчылыктын шаары катары бааланган. Даңазалуу Жибек жолунан орун алган Ош шаары илгертен көп элдердин, көп маданияттардын кошулган, аралашкан түйүнү болуп келген.
Дал ошол ыйык шаарда үстүбүздөгү жылдын июнь айында ок атылып, жүздөгөн бейкүнөө адамдардын каны төгүлүп, ачык асманды кара түтүн каптады. Бул ары күтүлгөн да, ары күтүүсүз да иш болду. Күтүлгөн иш экендиги - мындай окуя 20 жыл илгери да болуп өткөн. 1990-жылы өзбек улутунун сеператисттик маанайдагы өкүлдөрү СССР аттуу зор империянын алсырап бара жатканын байкап, мындан пайдаланып өзүнчө автономияга жетүүнү көздөгөн. Алардын түзгөн ФАНО аттуу уюму (Фергана, Анжиян, Наманган, Ош шаарларынын баш тамгаларынан алынган) Москвага чейин кат жолдоп, көздөгөн максаттарына жетпегенден кийин Ош шаарында атайылап массалык кагылышууларды уюштурушкан. Ал конфликт Союздун аскер күчүнүн жардамы менен басылып, Россиядан келген тергөөчүлөр тарабынан иликтөөгө алынган эле. Натыйжада кыргыз жеринин бүтүндүгү үчүн күрөшкөн атуулдар улутчул, шовинист атка конуп, жазага тартылышкан. Дүйнөлүк практикада улуттук азчылыктардын укугу өзгөчө коргоого алынарын өзбектер ошондо мыкты билип калышкан. Андан бери жыйырма жыл өтүп, бирок "Ош өзбек автономиясы" идеясы сары чырмоок сымал куурабай, тамырлап жүрүп отурду. Бул убакыттын ичинде экинчи ирет аракет жасап көрүүгө абдан ыңгайлуу шарттар түзүлдү: өлкөдө эки ирет революция болуп, чогулган топ адамдар (жалпы эл катышты деп айтууга мүмкүн эмес) Бишкекте бийликтин символу болгон Ак үйдү курчап туруп эле алып коюшту; Ошто областтык акимиатты бир күн карасуулуктар басып алышса, экинчи күнү каракулжалыктар тартып алышты. Мындай көрүнүштөргө жалпы өзбектер байкоо салып турушса, алардын лидери Кадыржан Батыров болсо: "Азыр бийлик жок, армия, милиция, мамлекеттик коопсуздук кызматы деген жок. Ошондуктан өзүбүздүн даярдалган балдардан кошуун түзүп, айлык акы, тамак-аш, жатакана, транспорт менен камсыз кылабыз" деп жарыя кылды. Бул коркунучтуу белги эле, б.а. ачык айтылбаса да мыйзамсыз куралдуу күч түзүлө баштаган. Анын үстүнө рынок шартына тез ыңгайлашкан өзбектердин ичинен чыккан байлар шаардын түйүндүү жерлерин ээлеп, кафе, ресторан, маркет, сауна, мейманкана сыяктуу жайлардан түшкөн кирешелер финансылык жактан да көз карандысыздыкка жеткирип койгон. Ал эми байлык бийликти самата башташы жалпыга маалым. Жогорку Кеңеште бир мезгилде өзбек улутунан чыккан жети депутаттын болушу дал ошонун натыйжасы эле. Башкача айтканда акыркы мезгилдерде өзбектер саясатка байкоочу катары эмес, активдүү катышуучу катары кирише баштаган. Кыргыздар Россияга, Казакстанга жумуш издеп кетип жаткан маалда өзбектер ордуларынан жылбай эле тиричилигин өткөрүп, саны жагынан да арбып отурду. Кадыржан Батыровдун өзбек тилине расмий тил статусун берүү талабы менен чыгышы ары дал ошол саны арбын электоратка таянуудан, ары анын добушуна, колдоосуна ээ болуу кызыкчылыгынан болгон. Өзбектер тыгыз жашаган кварталдарда элдин өз каражаты менен же Сауд Аравиясынан келген жардам менен курулган мечиттердин көбөйүшү ансыз да динге көбүрөөк берилген элдин аң-сезимин башка нукка буруп, биздин мамлекетте тыюу салынган түрдүү диний партиялардын өз иш-аракетин жүргүзүшүнө шарт түзүп, өзбек диаспорасынан диний лидерлердин чыгышын камсыздады. Аларга каршы чара көрүүгө биздин мыйзамдарыбыз алиге дейре даярдалбаптыр. Арасында чогуу жашаган кыргыздарга өзбек элинде да аксакалдар институту жоголуп, элдин менталитети боюнча акыркы учурда финансылык (байларга) жана диний лидерлерге баш ийүү тенденциясы жаралгандыгы белгилүү. Мына ушундай лидерлер саясий бийликти көздөп, эл арасына өз идеяларын жайылтып, тымызын иш жүргүзүп келишкен. Бул иште аларга Өзбекстандын криминалдык күчтөрү (Ошто Салим байбача аттуу авторитеттин аты көп сөз болот), ИДУ сыяктуу бандалык түзүлүштүн да колдоосу болгондугун болжоого болот. Кыргызстандын түштүгүндө козголоң чыгарууга көп мезгилден бери даярдык жүргүзүлгөндүгүн тазалоо мезгилинде өзбек тараптан тартып алынган куралдардын арбындыгы, атайын согуштук аракеттерди жүргүзүүгө ылайыкталган бронемашиналар, маалымат берүүдөгү ыкчам аракеттер көрсөтүп койду.
Бул айтылгандар учурда бүт кыргызстандыктарга белгилүү фактылар болсо да, маселенин чоо-жайын тактоо үчүн белгилеп өттүк. Ушул трагедия эмне алып келди? Натыйжасы кандай болду? Кимдин пайдасына чечилди? Кандай сабак алынды десек болот?
Натыйжасы ушул - эки улуттан тең жоготуу болуп, жүздөгөн адамдардын Кудай тарабынан бир берилчү өмүрү кыйылды, миңдеген адамдардын каны төгүлүп, жараат алышты, мамлекеттик жана жеке менчик мүлктөр таланып-тонолду, адамдар үйсүз-жайсыз талаада калышты. Эң өкүнүчтүүсү, ушундай оор жоготуулардын көбүнө аны уюштургандар эмес, таптакыр кабарсыз, күнөөсүз, бечара адамдар дуушар болушту. Кылымдар бою бир жерди байырлап, бир суудан ичип, бир чайканада даам сызып, бир базарда соода кылып, бир көрүстөнгө коюлуп, бир тилде сүйлөп, бир динге сыйынган эки элдин ортосуна жарака кетип, ынтымагы бузулду. Коогалаңдан бери үч айдын өтүп кеткендигине карабастан, тиричилик деңгээлиндеги чыр-чатактар уланып, күнөөнү бири-бирине арткан дооматтар айтылып, ыза тарай элек. Дагы деле катуу сөз айтып, бири-биринин жанын ачытканга аракеттенгендер табылат. Касиеттүү Ош болсо акыр-чикир менен чала күйгөн чычалалардын арасында куту кача түшкөндөй томсоруп турат. Мүйүз тилеп кулактан айрылгандай, автономия каалап өзбек ушуга жетиштиби? Же уул-кыздарынан ажырап кыргыз жеңишке жеттиби? Кан менен жаш төгүлгөн жерде бирөөнү жыргалга жетти деп айтканга болобу? Эми мындан аркы жашообуз кандай болууга тийиш? Табият да каарына алгандай эртелеп суук түшүрчүдөй түрү бар.
Элибизде "үмүтсүз - шайтан" деп айтылгандай, жакшылыктан үмүт үзгүбүз келбейт. Дагы да болсо үмүт артарыбыз - бул түбөлүк коңшу эки элдин акылы, сабыры, ынтымагы. "Бир күн уруш чыккан үйдөн кырк күн береке качат" деп эки эл тең айтып келген. Июндагы тополоңдун залалын дагы да тартышыбыз мүмкүн. Бирок, эми ошого чыдап, көтөрө алсак, бул күндөр да унутулат. Тынч жашоо эле болсо, мээнеткеч түштүктүн эли баарына кайра жетишет. Биздин мамлекеттегидей эркиндик, кенен шарт болбогондугуна карабай, тынчтык бар үчүн Өзбекстандын президенти Ислам Каримов жакында эле жыл аягына барганда өлкөсүндө орточо айлык акы 500 долларга жетерин жар салды. Ушунун өзү өнүгүү үчүн тынчтыктын зарылдыгын көрсөтүп турат. Тополоң учурунда Өзбекстанга өткөн качкындар эми ал жакка кылчаңдоо куру тулупка мөөрөгөндөй эле кеп экенин түшүнүшкөндөй болду. Өзүнүн кыйынчылыгы үчүн өзбекти күнөөлөө туура эмес экенин кыргыз да түшүндү деп ойлойбуз. Белгилүү авар акыны Расул Гамзатов жазгандай "үй акмагы кошунасын каралайт, айыл акмагы башка айылды каралайт, улут акмагы башка өлкөлөрдү каралайт" эмеспи. Ичинен бузукулар чыккандыгы үчүн эле бүтүндөй элди күнөөлөгөнгө болбойт. Бирок Ош коогалаңы кайра эле жыйырма жыл өткөн соң кайталанбасын үчүн, сабак болсун үчүн күнөөлүүлөрдү кайдан гана болбосун издеп таап, сөзсүз жазага тартуу керек. Ошондо гана сары чырмооктун тамыры биротоло соолуйт, куйкаланып жок болот. Кыргызстандын бүтүндүгү үчүн анын суусун жутуп, абасынан дем алган ар бир инсан, ар бир улут жооптуу болууга тийиш. Ириде бул титулдук улут болгон кыргыздарга тиешелүү, кыргыздар бардык жоопкерчиликти моюнга алып, уютку катары кызмат өтөшү керек. Ал эми калган элдер анын тегерегине биригип, интеграцияланышы зарыл. Ошондо гана Кыргызстанда жашаган бардык улуттар өзүн өгөй сезбей, биз - кыргызстандыктарбыз деп сыймыктуу айта алат.
Ошто күн бүркөө, күзгү жамгыр себелеп, кыш ызгаары сезилгенсийт. Күрдөөлдүү күз, кычыраган кыш да өтөт, анын артынан сөзсүз жаркыраган жаз келет. Шаарыбыз кайрадан гүлгө бөлөнүп, көчөлөрдө кыз-жигиттер ээрчишип, ыйык Сулайман тоосу көк асманга бой керип, Ак-Буура күрпүлдөп агып, жашоо уланат. Ош кайрадан берекеге толуп, таарынычтар унутулуп, кудалашып кыз алышып, тойлор өтөт. Байдылда акын:
"Чай ичиң" деп турушат
Чаар топу досторум - деп өзгөчө мээрим менен ырга кошкон бейпил заман кайрылып келет. Биз, оштуктар, буга терең ишенебиз.
кыргыз тилиндеги гезит "Аргумент kg"
email • архив • редакция
Бата менен эр көгөрөт…
Бабырбектин кыска окшойт "таягы"
Акин Токталиев, саясий адвокат:
"Сага ишенем, "Ата Журт"
"Замандаш" шайлоочулары менен жолугууда
Акин Токталиев, саясий адвокат:
жаш баладай алдап жатышат"
Ошко кайрадан жаз келет
Кыргыз тили - кыргыз куту же тилди сактоо үчүн кутту тутунуу керек
ФИФА баяндамачысы наркотик менен кармалды
Теректердин адамдарга салыштырмалуу пайдасы көп
Парламент коом жана бизнестин кызыкчылыктары үчүн иштей баштады
Парламент и общество ищут пути…
Жогорку Кеңештин депутатына 7000 жумушчу кайрылды…
Бразилия - новый партнер Кыргызстана…
Жизнь, когда кости -
по 25 сомов за кг…
Кому на Руси, то есть, в KG жить хорошо?
Новая тема со старыми фигурантами
или особенности кыргызской политики
Вицелер парады же жумуртканы күздө санайбызбы?
"Единый Кыргызстан" ("Бүтүн Кыргызстан") един с Вячеславом Ханом?!
"Социалдык багыттагы" көбүртүлгөн өлкө бюджети
"Социально-ориентированнный" бюджет страны с воздушными цифрами
же өлкө казынасын кантип толтурууга болот?
или как можно пополнить бюджет страны?
"Я всем сердцем люблю мой Кыргызстан!"
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Токтогулдун милициясы ИИМдин буйругун аткарбагандыктан
Сотрудники милиции Сузакского района будут нести ответственность за утери табельного оружия
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Нобель сыйлыгынын лауреаттарынын жолугушуусунда доклад жасады...
Орустар алтын медаль беришиптир...
Кызык, эмне болуп жатат деги….?
Кыргызстандын жарандарына жасалган мыйзам ченемсиз эксперименттер
В Кыргызстане многие еще только ждут своего часа
Курманбек Салиевич Бакиев, тур ордуңдан, сот келатат!
"Мой курс - отстранить родственников президента от власти"
Курманбек Бакиев кимди мураскер кылып калтырат?
Кого Курманбек Бакиев назначит преемником?