kk kk hbs_lat en ky fa tr ru en en en en en ru mn ru bxr mt ky ru kk ky ky ru ru ru ru am ky de uk ky hbs_cyr el uk ru ru ky ky ru ky ky ky ru ru ru hbs_cyr hbs_cyr mt ky kk ky ky ky kk kk kk ky ky ru sah tt ru zh ky ru ky ky ky ky ky ky ky fr ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky de ru ky ky uk tt ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky uk ky ky ky ky ru ky ky ru ky ky ky ky ky hbs_cyr ru ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky bg ky ky ky ky mn ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ru ky bg ky ba ky ky ky ky ky mn ky ky ky ky mn ky tr tt ky ky ky tr ru tt ky ky ky kk ru ky ky ky tr tr tr tr tr tr tr tr tr tr tr tr ku ky tr tr tr tr tr tr en tr tr tr tr tr tr en tr tr tt ba ky kk kk tt kk ky kk ky ky en ru kk ky ky en ky ky mn ru mn ba ky ky mn mn ky mn el mn hbs_cyr kk ky ky ky ky mn en ky ky kk en eo ru ky ky ru ky ky ky zh ky ky cv nl de am an da ar arz en lez az ku ba lt ru be bg bn br hbs_lat kv ca en gd mzn tt hbs_lat cy da de fr el en eo es et eu fa fi et nn fr da fy de hu gd lt he hi tl hbs_lat hu hy it id en es is it ja fr jv ka kk km ta ko ku it it lb de it it nl lo fa lt lv en mk ml mn mr ms en es my mzn nds ne ne nl nb nb fr os pa cs als pl pnb ps pt it ro es nl hbs_cyr sah es jbo en sd hbs_cyr en sk sl et sq hbs_cyr nl la sv hu ta te tl th tr ceb tr uk ug uk ur uz fr vi pl zh xmf he da es zh zh fr zh ky ky en ky ky ky en en ky
Jump to navigation Jump to search
чейин 1908 (расм. жана факт.)
Осмон империясы (же Осмондуу мамлекети) (осм.: دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِیّه - Девлет-и ʿАлиййе-и ʿОсманиййе[1][2]) — 1299-1923-жылдар арасы жашап, Чыгыш Европа, Түштүкбатыш Азия жана Түндүк Африкага чейинки жерлерди ээлигине алган, XVI. кылымга келгенде дүйнөнүн эң күчтүү империясы боло алган түрк-ислам мамлекети.
Мамлекеттин негиздөөчүсү жана осмон сулалесинин атасы - огуздардын бозок бутагынын кайы уругунан чыккан Осмон Гази болгон.[3] 1299-жылы Билежик провинциясынын Сөгүт аймагында (айрым пикирлер боюнча, 1302-жылы Йаловада[4][5].) мамлекет болуп жарыяланган. Ыстамбулга чектеш болгон Чыгыш Рим империясын жыккан мезгилин айрымдары Жаңы Чактын башталышы катары карашат. Осмон империясы XVI-XVII к. кызуу күчөгөн убагында үч континентке (кытаага) жайылып, Түштүкчыгыш Европа, Орто Чыгыш жана Түндүк Африканын көпчүлүк бөлүгүн өз ээлигине алган. Өлкөнүн чектери батыштан Гибралтар кысыгы (1553-ж. Марокко жээктерине), чыгыштан Каспий деңизи жана Басра булуңуна, түндүгүнөн Австрия, Венгрия жана Украинанын бир бөлүгү жана түштүгүнөн Судан, Эритрея, Сомали жана Йеменге чейин жеткен.[6] Осмон империясы 29 өлкөдөн жана автоном болгон Богдан, Эрдел жана Эфлак бектиктеринен түзүлгөн, ошондой эле бара-бара деңизден аркы жерлерде да сөз ээси болгон. Буга мисал катары Атлантика океанындагы кыска убак багынтуулар болгон Ланзароте[7] (1585), Мадейра (1617), Вестманнейжар[8] (1627) жана Ланди[9](1655) көргөзүлөт.
Мамлекет алты кылым бою Чыгыш жана Батыш дүйнөсүнүн ортосунда көпүрө сымал болгон. Мезгил-мезгил менен бир канча көтөрүлүштөр болуп турса да, жалпысынан дин, тил жана раса айырмаларына кийлигишпегендиги үчүн кылымдар бою бир топ мамлекеттерди жана улуттарды өз бийлиги астында кармай алган.[10]Осмон империясы эски түрк салттары жана адаттары менен ислам маданиятынын милдеттенмелерине ылайык келген башкаруу формасын жүргүзүшкөн.[11]
1.2 Түптөлүш (1299 - 1453)
1.2.3 Фетрет мезгили жана кайра биригүү
1.3 Гүлдөгөн мезгил (1453 - 1579)
1.4 Токтолгон мезгил (1579 - 1699)
1.5 Алсыраш мезгили (1699- 1792)
1.6 Таркалыш мезгили (1792 - 1922)
3.2 Осмон империясындагы иудаизм жана христианчылык
Осмон империясынын тарыхы бул мамлекеттин тарыхтагы башкаруу структурасына жана дүйнө саясатындагы ордуна жараша конкреттүү бир нече тарыхый мезгилдерге бөлүнүп каралат.
Бейлик (1299-ж. чейин)[оңдоо | булагын оңдоо]
Негизги макала: Осмон мамлекетинин бийлик мезгили
Бийлик мезгилинин башталышы кайсы убакта болгондугу белгисиз. Осмон Газинин кошууну 1298-жылы Инегөл жана анын тегерегин каратуусунан кийин өзүнүн көзкарандысыздыгын жарыялайт[12]. Ушул мезгил бийлик мезгилинин аякташын түшүндүрөт.
1227-жылы Моңгол империясынын тушунда Анатолияга Сулейман шах баштаган кайылар качып келишкен[13]. Анадолу Селжук мамлекетинин ошол кездеги башкаруучусу Алаеддин Кейкубад 50.000 адамдан турган бул кайыларды Каражадаг аймагына жайгаштырат.[12]. Сулейман шахтын Фырат дарыясындагы чөгүп өлүүсүнөн кийин кайы уруусунун айрым бир бөлүгү Эрзурум жана Эрзинжан айланаларына[13], айрымдары болсо Сирияга жана кайрадан атажурттарына көчүшкөн.
Эртугрул Гази болсо Сөгүткө жана анын айланасына багыт алып, бул жактарды өзүнө караткан. Ал болжолу 1000 км2 чамалуу жерди каратып, [14] болжол менен 90 же 83 жашында дүйнөдөн кайтат[15][16]. Анын ордуна, кийин мамлекетке атын берген Осман Бей шайланган.
Түптөлүш (1299 - 1453)[оңдоо | булагын оңдоо]
Негизги макала: Осмон мамлекетиин түптөлүш мезгили
Осмон Гази заманы[оңдоо | булагын оңдоо]
1299-жылдары Анадолу Селжук мамлекети кыйроо алдында турган кезде, Осмон Гази өзүнүн жакын адамдары менен Билежик, Йархисар жана Инегөлдү каратуу менен алектенген.[14] 1301-жылы болсо, ал Йенишехирди айланасы менен каратып, Йенишехирди борбор калаа кылган. Ушундан улам, күнүбүздө мамлекеттин негизделишин айрымдары 1299-жыл десе, айрымдары 1301-жылды кабыл алышат. 1302-жылы 27-июлда Осмонду токтотууга аттанган Чыгыш Рим империясынын 5000 аскери менен Осмон Бейдин 2000 аскеринин ортосунда болгон согушта Осмон Бей жеңишке ээ болуп, анын артынан Муданя жана анын айланасын караткан. [14]
Чегаранын кеңейиши[оңдоо | булагын оңдоо]
Османогуллары бейлигинин кеңейүүсү Мармара аймагындагы ири Чыгыш Рим калаарынан болгон Бурсанын 1326-дагы алынышы менен ишке ашты. Бурсанын алынышын көрбөстөн бул дүйнөдөн өтүп кеткен Осмон Бейдин ордуна келген уулу Орхон Бейдин убагында дагы Османогуллары бейлигинин өсүшү тездеген. Анын мезгилинде 6 жылдык курчоо менен алынган Бурса борбор калаа кылынып, алгачкы флот дагs анын тушунда курулган. Ал осмон акчасын чыгарууну менен Османогуллары бейлигин Осмон мамлекетине айлантып, тарыхтагы алгачкы падыша болду. Бурсанын артынан Мармара аймагынын башка чоң калаалары болгон Изник менен Изнит дагы осмондордун колуна өтөт. Ал эми, 1329-жылы Чыгыш Рим императору III. Андроникос баштаган кошууну Малтепе (Палеканон) согушунда жеңилүүгө учуратылды.
Осмон Бей мезгилинде Османогуллары бейлигинин чеги Чыгыш Рим жерлерин гана камтыса, Орхон Бейдин заманында коңшу түрк бейликтеринин жерлерин да өз ээлигине ала баштаган. Осмондор Кареси бейлигинин аскерий-деңиз флотуна, Румелияга өтүүгө мүмкүнчүлүк берген бир нече пункттарга, ошондой эле румели жерлерин жакшы билген Кареси аскербашыларына ээ болушат. 1354-дө Чыгыш Рим империясындагы палаиологостор менен кантакузеностордун такты талашууларынан пайдаланып, осмондор Румелияга кол салат. Балкандардагы алгачкы болуп алынган база Гелиболу жарым аралындагы Чимпе сепили болду. Орхон Бейден кийинки башкаруучу, анын уулу I. Мураттын (1362 - 1389) заманында да Чыгыш Рим ички жаңжалдардын кучагында эле.
Калып:Осмон тарыхынын бөлүнүш мезгилдери
Фетрет мезгили жана кайра биригүү[оңдоо | булагын оңдоо]
Гүлдөгөн мезгил (1453 - 1579)[оңдоо | булагын оңдоо]
Негизги макала: Осмон империясынын жогорулаш мезгили
Осмон империясынын кеңейиши (1481 - 1683)
Фатих Султан Мехметтин Беллини (1429-1507) тарабынан тартылган сүрөтү
II. Мехмет, 1453-жылдын 29-майында өзү баштап курчап турган Ыстамбул шаарын акыры каратып, борбор калаа кылыган.
Негизги макала: Ыстамбулдун алынышы
Токтолгон мезгил (1579 - 1699)[оңдоо | булагын оңдоо]
Негизги макала: Осмон империясынын токтолуш мезгили
Осмон империясынын 1600-жылдагы чегарасы
Алсыраш мезгили (1699- 1792)[оңдоо | булагын оңдоо]
Гази халифа, III. Селим султан,Selīm-i sālis Han, سليم ثالث
Негизги макала: Осмон империясынын тартылыш мезгили
Таркалыш мезгили (1792 - 1922)[оңдоо | булагын оңдоо]
I. Дүйнөлүк согуштан мурунку Осмон мамлекети жана анын вассал аймактары
Негизги макала: Осмон империясынын таркалыш мезгили
Башкарма формасы[оңдоо | булагын оңдоо]
Негизги макала: Осмон падышалары
Кошумча караңыз: Осмон уругунун санжырасы
Диван-и Хумаюн[оңдоо | булагын оңдоо]
Осмон мамлекети негизделген кездеги дивандын (жогорку кеңештин) негизги башкы мүчөлөрү төмөнкүлөр болгон; Падыша,Садразам,Улуу-вазир (Везир-и Азам), Румелия жана Анатолия Казаскерлери, Дефтердар, Шейхулислам,Адмирал, Нышанчы
Фатих Султан Мехметтен кийин Улуу-вазирлер өз пикирлерин айтууда өздөрүн ыңгайлуу сезиши үчүн чогулуш убагында падышалар ары жактан, атайын бөлмөдөн тыңшамай болушуп, кеңешти Улуу-вазирлер жетектешкен. Мындай ыкма падышанын башкаруу ишине жардам катары колдонулган.
Диван-и Хумаюн мүчөлөрү[оңдоо | булагын оңдоо]
Улуу-вазир (Везир-и Азам) (Садразам): Булар падышадан кийинки орунда турган эң укуктуу адамдар жана булар падышанын мөөрүн алып жүрүшкөн.
Вазир: Садразамдан кийинки орунда болуп, садразамдын тапшырган милдеттерин кылуучу.
Казаскер: Анатолия менен Румелияда эки бөлөк казаскер болуп, булар адилет иштерин тейлешкен. Өзгөчө казы жана мударистерди дайындоо же кызматтан алуу иштерин аткарышкан. Бүгүнкү сот кызматы сыяктуу.
Дефтердар: Финансы иштерин тейлөөчү. Булар дагы Анатолия менен Румелияда эки бөлөк болуп, Румелиядагысы башкы дефтердар болгон.
Нишанчы: Жердик тизме, жердик кадастр жана каратылган жерлерди кирешесине жараша дептерге түшүрүү ишин аткаруучу.
Шейхулислам: Мамлекет чечим кабыл алган убакта, анын исламга ыайык болгонун же болбогону тууралуу чечим, б.а. фатва чыгарат.
Административдик башкаруусу[оңдоо | булагын оңдоо]
Санжак (Ил же бир нече ил бириккени)
Вилайетти Бейлербейи, соңку мезгилдерде Вали
Санжакты болсо Санжакбейи башкаруучу.
Дин[оңдоо | булагын оңдоо]
Негизги макала: Осмон империясындагы дин
Халифат[оңдоо | булагын оңдоо]
Осмон империясындагы иудаизм жана христианчылык[оңдоо | булагын оңдоо]
Экономикалык түзүлүшү[оңдоо | булагын оңдоо]
Негизги макала: Осмониянын экономикалык түзүлүшү
Армия[оңдоо | булагын оңдоо]
Негизги макала: Осмониянын армиясы
Kaра күчтөр[оңдоо | булагын оңдоо]
Негизги макала: Османлы аскери
Флот[оңдоо | булагын оңдоо]
Негизги макала: Османлы флоту
Bir minyatürde Osmanlı kadırgası.
Аба күчтөрү[оңдоо | булагын оңдоо]
Эскертүүлөр[оңдоо | булагын оңдоо]
Кошумча караңыз[оңдоо | булагын оңдоо]
Тышкы шилтемелер[оңдоо | булагын оңдоо]
Osmanli Edebiyati.com Osmanlı Edebiyatı Çalışmaları Bibliyografyası Veritabanı, Osmanlı dönemi edebiyatı üzerine yapılmış ve yapılmakta olan tezler, kitaplar, makaleler, bildiriler ile projeleri içeren, bilgi girilebilen ve ücretsiz olarak ulaşılabilen iki dilli (Türkçe) websitesidir.
Ottoman Literature.com Osmanlı Edebiyatı Çalışmaları Bibliyografyası Veritabanı, Osmanlı dönemi edebiyatı üzerine yapılmış ve yapılmakta olan tezler, kitaplar, makaleler, bildiriler ile projeleri içeren, bilgi girilebilen ve ücretsiz olarak ulaşılabilen iki dilli (Ingilizce) websitesidir.
OsmanliMedeniyeti.com Osmanlı Kültür ve Medeniyeti
İnternet Ortamında Osmanlı Araştırmaları Kaynakları
Sultanlar ve İlgilendikleri Sanat Dalları
Osmanlı İmparatorluğu hakkında 450+ makale ve makale özeti (Türkçe-İngilizce)
Osmanlı İmparatorluğu Resimleri "Osmanlı Resimleri Arşivi"
Osmanlı İmparatorluğu Tüm bilgiler
↑ Prof. İnalcık: Osmanlı 1302'de kuruldu
↑ Bilim.org - ""Osmanlı İmparatorluğu Söğüt'te değil Yalova'da kurulmuştur". 23 Mayıs 2009 tarihinde erişilmiştir.
↑ Osmanlı İmparatorluğu'nun En Geniş Sınırlarını Gösteren Harita
↑ Directholidays - Lanzarote
↑ 12.0 12.1 Калып:Kitap kaynağı
↑ 13.0 13.1 Калып:Kitap kaynağı
↑ 14.0 14.1 14.2 Калып:Web kaynağı Cite error: Invalid   tag; name "enfal.de" defined multiple times with different content Cite error: Invalid   tag; name "enfal.de" defined multiple times with different content
Файлдарга туура эмес шилтеме берген барактар
Pages with reference errors
Сиз системге кире элексиз
Бул IP-дарек үчүн талкуулоо
PDF түрүндө көчүрүп алуу
Бул барак соңку жолу 7 Август (Баш оона) 2018, 11:01 өзгөртүлгөн.
Text is available under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License; additional terms may apply. See Terms of Use for details.