ru ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ky en sv fr de de en fr sv en fr en ja fr ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ru
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Жибербеген тыйынды “жибердим” дебегиле...
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
Дүйнө жүзүнө шылдың болгону турабыз
Акыркы жылдары маданий чөйрөдө коомубуздагы руханий жардылыктан, караңгылыктан, билимсиздиктен, примитивдүүлүктөн таяныч издеген "жапайы изилдөөчүлөрдүн" катары арбып баратканы өкүндүрөт.
Ооба, алгач күлчү элек, бирок билимсиздер (кат тааныганы менен ички дүйнөсү жардылар) нукура билимдүүлөрдөн ар качан арбын боло турганы себептүүбү, айтор, алар да өздөрүнүн окурмандарын, жактоочуларын таап жатышкандай. Алар жалган атуулдукка жамынып, кыргыздын чыгыш тегин тээ неандерталь, кроманьон заманындагы Адам ата, Обо энеге чейин сүрүштүрүп жүрүшөт. Албетте, антип тереңге кирип, Жер планетасындагы тиричилик бир клеткалуу жандыктан башталганын эстесек, анда кык түрткөн коңуз, гүлдөн гүл тандаган көпөлөк да биз менен тукумдаш, демек, коңуз менен көпөлөк да кыргыз деген корутундуга келип чыгат. Андыктан Жер каймактагандагы динозаврлар, андан берки мамонттор доорун жайына коё туруп, кытай жазууларындагы кыргыз этносу алгач аталган гунндардын заманынан беркисин эле изилдеп алалычы.
Мына колубузда Т.Токтогазиевдин "Айкөл Манас - тарыхый инсан" китеби турат. "Жакшы тилек - жарым ырыс" дегендей, Манас бабабыздын дүйнөдө жашап өткөнү чындыктуулугунун түбүнө жеткире казып, тарыхый адилдикти калыбына келтирүүгө умтулганы, албетте, бизди да кубандырбай койбойт. Бирок, мындай жөрөлгөлүү иш-аракет, иликтөөлөрүндө автордун нукура илим булактарына таянбай, мистикадан, ошондой эле ынанымдуулугу шек туудурган, улук бабабыз Манасты шылдыңдаган, көркөм чыгарма катары өтө эле примитивдүү "Айкөл Манас" он томдугуна окшогон халтура туундулардан руханий жөлөк, "фактылык материал" издегени өкүндүрөт.
Халтура демекчи, убагында Сайф Ад-Дин Аксыкентинин "Манас" эпосунун материалдарын пайдаланып жазган "Маджму-ат-таварихи" сыяктуу эле Самарканд, Бухара тараптан ооп келген кайсы бир дин өкүлү "Манастын" материалдарын пайдаланып, өзүнүн панисламдык көз караштарына ылайыктап, чыгыш поэзиясынын салтында колжазма түрүндөгү китеп жаратса керек. Ооба, ушундай имиштер бар. Андагыга ылайык, качан жаратылганы белгисиз, Манаска байланыштуу окуяларды бурмалап камтыган бир колжазма китеп болгон. Ал китеп бир убактарда Майрамбүбү Сармалдакованын (кийинчерээк өзүн Бүбү Мариям Муса кызы деп өзгөртүп атап алган) кайнатасына тийиштүү болуп, учурда каякта калганы дайынсыз дешет. Балким, ошол колжазма китеп кандайдыр бир жолдор аркылуу М.Сармалдакова менен Шакин Эсенгуловдун колуна тийген. Колжазма китептин болгонуна кыйыр далилди Жумадин Кадыровдун М.Сармалдаковага арнап жазган эссе китебинен жолуктурабыз. Карайлы.
"Дептердин бир нече бетине толтура жазылуу тизмектешкен ыр саптарын Шакин Эсенгулов заматта окуп чыкты. Аябагандай таңгалгандыктан алаңдап кеткен көздөрү менен Бүбү Мариямга карап:
-Эгер сиз ушуларды аягына чейин жазып мага берсеңиз, анда мени гений кылат элеңиз! - деди шашып". (Кадыров Ж. Бүбү Мариям: Баян. - Б.: Бийиктик, 2007. - 32-б.)
Ошентип, Шакин Эсенгуловду, анан өзүн гений кылуу үчүн, эл көзүнө медитацияга кирип, Жайсаңдын арбагынын айтканын чыпчыргасын коротпой кагазга түшүргөн болуп, эч кимге билдирбей катып жүргөн колжазма китептен улам бир бөлүмүн көчүрүп жазып, анысын Шакин Эсенгуловго берип баштаганы көрүнүп турат. Чала сабат аялдын жазганын жазуучу Ш.Эсенгулов оңдоп-түзөп, кошумчалап, алгачкы төрт томун өз атынан жарыялап жиберген (Эсенгулов Ш. Жайсаң. 1-китеп. - Б.: Илим, 1996; 2-китеп, 1997; 3-китеп...) Анан М.Сармалдакова "өзүң эле жалгыз гений боло бересиңби?" деп доомат кылса керек, дастандын 5-жана 6-томдору Ш.Эсенгулов экөөнүн авторлугунда жарык көрөт. Акыркы жылдары психикасында өздөрүндөгүгө окшоп "мандеми барлар" интеллигенция өкүлдөрүнөн, окумуштуулар арасынан чыгып, андан да диверсиялык кубаттуу курал катары Батышты кызыктырып калгандыктан, дандуураак болуп, сырдуулугу дагы да артсын дештиби, айтор, ашмалтай токулганы көзү ачык А.Сариевдин кеңеши менен "Айкөл Манас" атап, авторлукту Жайсаңга ыйгарышты көрүнөт. Ооба, "генийликке" болгон амбициясы ашынып кеткендиктен, Ш.Эсенгуловду халтура туундунун акыркы чыгарылыштарына катышуудан четтетишип, ашарчылыкты башка шабашник акындарга өткөрүп беришкендери байкалат.
Эми Т.Токтогазиевдин китебине келели. 39-бетте Сыргак Наркескен кылычын Сулуу ханга алдатканы эскерилет. Белгилүү варианттардын эч биринде Сулуу хан деген каарман кездешпейт. Токтогазиев көп мисалдарды, анын ичинде Сулуу ханды да олуттуу чыгармадан бетер мына ошол чуулгандуу он томдуктан алган. Сыргак Наркескен кылычын душманга алдатып жиберген күндө да кылычсыз калган эмес, анын Наркескенден кем түшпөгөн Жойкума кылычы бар. Жойкуманы Сыргакка деп дөөгер уста Бөлөкбөй атайын жасаган.
Т.Токтогазиев он томдуктагы ар бир сандырак сөздү бузулгус мыйзам катары карайт. Айтмакчы, "Манас 670-жылы туулган" деген маалыматты алгач "Айкөл Манастын" 1-китебинен кездештиребиз. Байкалып тургандай, Манастын төрөлүү датасы - Ш.Эсенгуловдун ойлоп тапканы. Демек, көк түрктөрдү кыргыз кылуу идеясы да Ш.Эсенгуловго таандык. 1-китепте Култегин (туурасы - Күлтегин) Манастын ата-бабалары деп берилген. Көк түрктөрдү кыргыз кылуу идеясы "ашарчылар" тарабынан андан ары өнүктүрүлгөн. Кийинчерээк Илтериш каган атын алган Кутлук Экинчи Чыгыш түрк каганатын - IX кылымдагы Улуу Кыргыз дөөлөтүнө тете империяны түзүп, ал эми Кытайда билим алган Тонукөк ага башкы кеңешчи болгону үчүн, эң башкысы, өздөрү чампалап түзгөн "Айкөл Манас" он томдугунун окуяларына жакындаганы үчүн гана (а чынында алгач Куту улук Эл төрөсү деп Кутлукту он томдукка киргизип алып, анан дал келүүнү тапкан болумуш этип атышат) Кутлук опоңой Манаска, Тонукөк Бакайга, Капаган каган Семетейге айлантылып, Билге каган Сейтек болуп чыга келет. Бул версиянын акылга сыйбастыгын мурдагы макалабызда баяндаган элек, эми анын баарын кайра кайталабайлы.(Караңыз: Оторбаев Б. Наадандык менен Бүбү Мариамдын этегине намаз окугандардын көз боёмочулугу // Учур. - 1913. - 9-май. - 20-21-б.) Кыргыздар VI-VIII кылымдар аралыгында көк түрктөр тарабынан эки жолу эркинен ажыратылып, анан VIII кылымдын орто ченине карай ошол көк түрктөр өздөрү дайнын таппай, тарых барагынан биротоло чийилип калганын белгилей кетүү парз. Ооба, Т.Токтогазиевдин "Манастын" тарыхыйлуулугу туурасындагы версиясынын илимий негизи бошоң, эч бир алкакка сыйбайт. 10 томдуктагы сандырак кептер, "тарыхый" факты сөрөйлөр эч кандай илимий булактын милдетин аткара албайт. Ал эми "Манастын" окуяларынын Барс-бек баянына жана Кыргыздын Улуу Мамлекеттүүлүгү тарыхына айныгыс дал келип отурганы башка кеп.
Күлтегинге арналган эстеликте Барсбектин түрк санжырачысы тарабынан чыккынчы аталганын Т.Токтогазиев китебинде атайын келтирет.(74-75-б.) Дагы тактасак, орусчасындагы "провинился" деген сөздү ал атайылап бурмалап "чыккынчы" деп которуп, улук бабабыз Барс-бектин арбагына шек келтирип жатат. Т.Токтогазиевдин оюнча Манас кыргыз эмес эле, көк түрк экен. Мындан ашкан да фальсификация болчубу?! Өз версиясын таңуулоо максаты менен эптеп көк түрктөрдү актап, калкалап калуунун аракетинде ал Күлтегин эстелигиндеги маалыматтарды жалганга чыгарып отурат. Ал эми Күлтегин эстелигиндеги кыргыздардын көк түрктөр менен кагылышына тийиштүү маалыматтардын кытай жазма булактарындагы айтылгандарга толук дал келери фактысын кайда катабыз? Андан да эстеликтеги бүтүндөй бир дастанга тете орошон окуялардын баяндалышын - Томсен, Мессершмидт, Радловдордун окугандарын Т.Токтогазиев айтып жатат деп эле кантип туура эмеске чыгарабыз?..
Т.Токтогазиев ошондой эле гректердин Минос кудайы жөнүндө ой толгоолорун ортого салган. Мында ал Минос Манас болуп жүрбөсүн, Артур Эванстын китебинде Минос жекече ысым эмес, титул эсебинде дейт. Бул пикирге Т.Токтогазиев өзү кошулбаса да, көп божомолдун бири катар келтиргени көрүнүп турат. А чынында так ушул фактыга жабышыш керек болчу. Ооба, тарыхта Манас аттуу хан же каган болбошу ыктымал, бирок элге, жерге Манастай эмгек сиңирген баатырдын, эл башчысынын болгону анык. Манас ысымы ага кийинчерээк, ал гана эмес дүйнөдөн кайткандан көп кийин берилиши мүмкүн. Көп эле элдерде балага туулганында коюлган ысым кийин эр жеткенинде жөндөмүнө, сиңирген эмгегине жараша кайрадан өзгөртүлүп коюлат. Чыңгыз хандын деле ысымы туулганында Темүчүн болчу, Чыңгыз хан наамы ага кийинчерээк - улуу каган болгонунда берилген. Ошол сыяктуу эле Манастын ысымы деле туулганында Асан, Үсөн, Кемел сымал жупуну ысым болуп, Манас ысымы ага кийин, мүмкүн, небак дүйнөдө өтүп, эпостун өсүп, калыптануу процессинде берилсе керек. Демейки пендеден башкача жаралып, бүткүл элдин - улуттун жол көрсөтөр шам чырагы, идеялы болууга арзыган адамдын ысымы башкалардыкынан айырмаланып, ал ысымдан каармандын бүткүл инсандык касиети чагылып туруусу шарт. Бекеринен эпосто: "Мунун аты да Манас турбайбы, мунун заты да Манас турбайбы, мунун өзү да Манас турбайбы, мунун сөзү да Манас турбайбы!!!" деп айтылбайт да. Ошондо айыгышкан душман уйгурларды талкалап, кыргыздын Улуу державасын түзгөн даңазалуу бабаларыбыз: кол башчы Алп Сол же каган Яглакар Манастын прототиби болуштары толук ыктымал.
Т.Токтогазиев "Манасты" окубаган, Майрамбүбү Сармалдакова өзү мойнуна алгандай, "Манастан" бир сап ыр билбеген билимсиз аялды манасчы (!) деп атап алган. Сөөгү небак сөпөт болгон арбак Жайсаңдын айтканын космос аркылуу бизге "чыпчыргасын коротпой" жеткирип жатканы үчүн ал манасчы аталууга укуктуу имиш. Анан М.Сармалдаковага кошуп чоң атасы Токтогазы молдону да чоң манасчылардын катарына кошуп алганына не дейбиз? Биз билгенден Токтогазы молдо деген манасчы жок жана болгон да эмес. "Казанчынын өз эрки, кайдан кулак чыгарса" дегендей, китеп меники деп эле өзүнүн тууган-уругун улуу манасчы кыла бергенде болчубу?.. Т.Токтогазиев китебинде 102 манасчынын атын атайт, чоң атасы тизмеге 29-болуп кирген. Демек, эң кыйын деген 30 манасчынын бири Токтогазы Жусупбек уулу экен да!.. Чоң атасын Келдибек менен Чоюкеге, Сагынбай менен Саякбайга теңеп залкар манасчы кылган Т.Токтогазиевде илимий этиканын бар экенине ушундан кийин ким ишенет?
Т.Токтогазиев 751-жылы арабдар менен кытайлардын ортосунда жүргөн Талас айкашын Семетей менен байланыштырат. Ал үчүн Манастын туулганына, өмүр сүрүүсүнө байланыштуу "Айкөл Манас" он томдугунда берилген "тарыхый" даталар - айныгыс чындык. Кантсе да ал маалыматтар "арбагы артык манасчы" Жайсаң Үмөт уулунан (эпосто түк дагы ырчы эмес, көп чоронун бири) космос аркылуу түздөн-түз алынып отурбайбы!.. Талас айкашы болуп өткөн VIII кылымдын орто ченинде Т.Токтогазиев жан тарткан көк түрктөрдүн уйгурлар тарабынан ойрону чыгып, дайыны табылбай, түптүү эл эсебинен биротоло чийилип калганы белгилүү. Анан ал кантип Кутлуг-Манастын уулу Семетейди Талас айкашына катыштырып жүрөт?.. Андан көрөкчө дал ошол 751-жылга карата (тактап айтсак, көк түрктөр уйгурлардан 745-жылы жеңилген) Семетей душмандарынан жеңилип, өлүү-тирүүсү белгисиз кайып болуп кетет деп айтса, кичине бирдемеге окшомок.
Кыскасы, калпы, будамайлап-бурмалоолору алыстан эле көрүнүп турган, аргасыз жылмаюуну жараткан мисалдар китепти аңтарган сайын табыла берчүдөй. Бул китеп чынында эле илимий негизи өтө бошоң, журналисттин жол дептери сыяктанган бирдеме. Анан ушундай түккө арзыбаган китепти Мамлекеттик сыйлыкка сунуштагандар бар экен. Ошентсек эле, "а-а, шордуу кыргыздар!" деп бүт дүйнө жүзүнө шылдың болгон турабыз. Азырынча ушул.
Б.К.Оторбаев, Ж.Баласагын атындагы КУУнун доценти, Манас таануу кафедрасынын башчысы