ky en en en en en en ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ba ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ru ky ru ky ru ky ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky bg tt ru mr ru ky ky ru ky ru ky ru ky en en en en en en en en en ru
Ак Үйдүн кара анты жана күйүп жаткан түндүк
Ошентип бирөөлөр үчүн күтүлбөгөн, бирөөлөр үчүн боло берүүчү Кыргыз жергесинде соңку чейрек кылымдагы төртүнчү ынкылап болуп өттү. Бул так талашуунун экөө коммунисттик бийликке байланыштуу тар чөйрөнүн ичинде болуп өтсө, кийинкилери бир адамдын чексиз бийлигине, үй-бүлөлүк башкарууга каршы элдин түп көтөрүлүшүнөн келип чыкты. Эмне үчүн кайсы бир мамлекеттер, кыргыздардай болгон байыркы улуттар кылымдап тынч тиричилик кылышса, эмне үчүн Кыргыз жергесинде 25 жылда бийлик тонун төрт жолу айрытып, акыры кан төгүп, ага да болбой кайра-кайра атышуу уланууда? Мында кандай себептер бар? Же кыргыз деген кыргыз деп эле ушундай кырдаалдарды жаратып турушуна менталитет деген ички туюм мерчемдүү убактарда ойноп турабы? Айтор түпсүз суроолорго жооп издеп турган кербезибиз.
Албетте, Эгемен кыргыз жеринде түйүндүн чечилбей чырмалышына бир кылка себептер бар экендиги белгилүү. Үй-бүлөлүк башкаруу, кымбатчылык, жумушсуздук, калкты жондон басып очорулткан нарктар, Токтогул суу сактагычында суу көлөмүнүн азайышы ж.б. жагдайлар айтпаса да белгилүү. Ошону менен катар эл добушунун уурдалышы, шайлоолордогу ачык көз боёмочулуктар, бийликтин тең салмаксыздыгы же бир чөйрөгө топтолгон бийлик элдин кыжырдануусуна тамызгы болду. 2007-жылдагы референдум, Жогорку Кеңешке шайлоонун БШК тарабынан ачык айтылбай, көмүскө жыйынтык чыгарылгандыгы эл маанайын суутту. Маселен ошол учурда БШК төрайымы Клара Кабилова Нарын шаарына келип, бир катар жергиликтүү журналисттердин соболуна жооп бергенди мындай кой, аларды жанына жолоткусу келген эмес.
- Кайда болсо эле ушул журналисттер. Же соткадан жанды койбойт. Менин соткамды кайдан таап алышат, я не знаю. Просто, невозможно кишилер менен сүйлөшүүгө,-деп наалып, кебетесин буза баштаганда жанында котологондордун көздөрү чакчайып, аны губернаторго киргизгенче далбасташкан эле. Анан башына мүшкүл түшкөнбү, айтор, тар бөлмөдө, тар чөйрөдө жашыруун билдирүү берип, өмүрү кылдын учунда экендигин муңканып, кокусунан жаза тайып кетсе, анын өлүмүнө президенттин уулу Максим себепкер экендигин айтып, Москвага түн жамына куйругун түйгөн болчу. Ошол Кабилова азыр кайда деп сураган жан жок. Демек, "иттин өлүгү" ушул БШКда былжый баштаган. Экинчиси, дагы эле БШКнын 2009-жылдын саратанында президенттик шайлоо натыйжаларын өзү каалагандай чыгаргандыгы калк кабатырлыгын күчөттү. Ал эми электрдин эки жылдан берки өчүрүлүп турушу, электр, жылуулук нарктардын эселеп өсүүсү кара таман калктын көчөгө чыгуусуна шарт түздү. Мунун башатында албетте, салыштырмалуу кышы катаал Нарын аймагынын тургундары туруп, акыйкат издөөгө аргасыз болгондугу мыйзам ченемдүү көрүнүш эле. Жыйынтыгы ушундай боздогон ый, каргаган каргыштар менен аяктады. Бирок дале тополоң аягынын басылбай, тескерисинче от алып жаткандыгына кандай жагдайлар себеп болууда деген собол калкып чыгууда.
Биринчиси, бул кечээки бийлик менен бүгүнкү Убактылуу өкмөттүн тиреши. Мында кыргыз элинде бийлик жана байлык үчүн кармаш, бир тараптын кашыктай каны калгыча күрөшөрүн тарых эми дагы бир ирээт көрсөттү. Биздин чиновниктердин дээрлик мүлдө баарысы бийликтин кулу экендиги дагы бир ирээт ачыкталды. Анткени алар байлыктарын эч качан адал эмгек, маңдай тер менен тапкан эмес. Ошондуктан эртеңки байлыктары үчүн, бүгүн бийликти тарттырбоого бардык аракеттерин жумшоодо. Мында күнүмдүк алдоого кабылган карапайым каратаман запкы тартууда.
Экинчиси калк катмарынын теңсиздиги. Демек, кандайдыр жолдор менен байыган адамдар баюунун үстүндө болсо, кедейленген катмар кедейленгенден кедейлене берген. Акыры алар бул биздин эсептен жыйналган оокаттар деп каракчылыкка барышты. Маселен, 7-апрелде Нарын шаарында кылкылдаган эл облустук акимчиликти алгандан кийин, биздин жанда турган үч улан Банктарды чаап алыш керек деп кобурашууда. Эмне үчүн деп суроо кылтыйтсам, "андагы акчалар биздики, элдики",-дешет. Ушундан улам башкы себептердин бирине бул биздин элдин караңгылы, катуураак айтканда, "МАНКУРТТУГУ" кирет.
Бирок түпкү жагдайды улуттук мааниде, чыгыш элдеринин нарк-насилинде карасак, бизде кыргыз жеринде удургуунун токтолбой жаткандыгы эки нерсеге абдан байланыштуу деп жороптоп турабыз. Алар Мамлекеттик туу жана Бишкектеги Өкмөт Үйү.
2005-жылдагы март ынкылабынан соң Мамлекеттик гимн жөнүндө үн чыгаруулар болуп келип, кайра дым өчкөн. Андагы Мамлекеттик катчы Адахан Мадумаров гимндеги "досторуна даяр дилин берүүгө" деп жазылган саптарды сындап чыккан. Ал эми Туу тууралуу анчалык кеп кенемтемеси бийлик төбөлдөр ченеминде айтылган деле эмес. Тек журналист Турат Акимов мындай символдор алмаштырылып тургандыгы натуура экендигин, АКШ өз тарыхында 20 жолу туу алмаштыргандыгын мисал кылган жагдайы бар. Дагы бир журналист талдоочу Жыргалбек Касаболотов мындай деп аныктама берген экен:
… герб, туу, гимн деген мамлекеттик символдор бар. Алардын баары кыргыз элинин байыркы тарыхына, ошондогу мезгил сынынан өткөн белгилерге, тамгаларга, түстөргө (көчмөндөрдүн Көк түсүнө) ыргактарга таянышы керек. Ошондо гана алар элдик символго айланат. Ошондо гана жалпы жарандардын жүрөгүн козгой ала турган күчкө ээ болот. Ачык айтып коеюн, азыркы символдор эртедир-кечтир баары бир толугу менен алмашууга тийиш. Аларда улуттун духу жок".("Айат пресс". 12.03.2010)
Биз болсо улуттук духтун жоктугунан мурда учурдагы Мамлекеттик туунун эл жерибизди күйгүзүп жаткандыгын айтмакчыбыз. Мындай алганда түндүгүбүз кызыл жалын чоктун ортосунда күйүп жатат. Бул албетте, мистикалык ой чабыттоо. Бирок биз мында абалтадан чыгыштык маанайда өөрчүп-өсүп, ырым-жырым кармап келе жаткан калк экендигибизди унутпашыбыз абзел. Ушундан улам байыртадан ата-бабалар өтө кабатыр болгондо душманына "түндүгүң түшкүр", "үйүң өрттөнгүр" деп каргап келген. Демек, биздин түндүгүбүз тууда күйүп келет. Аны дагы күйгүзсүн деп өткөн жылда борбордук аянтка кайрадан караанын калдайтып көтөрүп салдык. Ошентип 7-апрелде кайрадан от тутанып, кырчындай балдардын өмүрлөрү кыйылды. Ал от май айында бир дүрт этип, Жалал-Абадда туудай болуп кыпкызыл кан агызды. Мына эми кызыл жалын чок июнь айында жалбырттап Ош, Жалал-Абадды каптоодо. Натыйжада тууну кайра кабыл алмайын куттуу кыргыз жеринде тополоң басылбайт деген ички туюм коңгуроо кагууда.
Экинчиси Өкмөт үйү жөнүндө. 1980-жылдардын башында Кыргыз ССРнин жана Кыргызстан Компартиясынын уюшулгандыгынан 60 жылдыгынын урматына карата андагы Фрунзенин азыркы борбордук аянтынын долбоору башталып, азыркы канга чыланган өлкөнүн башкы мамлекеттик кеңсеси салына баштаган. Натыйжада, бүгүнкү күндөгү сөз менен айтканда Кыргызстандын Ак Үйү айланасы менен кошоктоло 1984-жылы пайдаланууга берилген. Бирок ырынан чыры көп чууга чулганган. Москвадан байма-бай текшерүүлөр күргүштөлүп, борбордук аянттын салынышы, Ак Үйдүн бүткөрүлүшү союздук, а түгүл дүйнөлүк алкакта кеп болгон. Ал эми бир жылдан соң Республиканын Компартиясын 24 жыл башкарган Турдакун Усубалиев СССР доорунун кайра куруу саясатынын негизинде тактан жылмышты. Бирок көңүл маанайы жайдары кызматтан кеткен жок. Т.Усубалиев партиялык билетинен да ажырап кала жаздаган. Ошондо биринчи курдай адамды же болбосо Усубалиевди коргоо комитети түзүлгөн. Ал эми союз доорундагы кыргыз элдин соңку биринчи катчысы Апсамат Масалиев болгону 5 жыл Республиканы жетектеп, баш багып кирип келген Эгемендүүлүктүн алдында Жогорку Кеңештин "Чоң Казаты" аркылуу ээрден шыпырылды. Ыраматылык Апсамат аксакал да "ардактуу" кызматтан түшпөстөн тепе тепкиге алынган. Анда бийликти алмаштырууда депутаттар арасында дээрлик үч суткага жакын убакыт кыл чайнашуу менен өткөрүлгөнү эстен кете элек. Жаңы мамлекетти 15 жыл башкарган Аскар Акаев качып кетип, жаны жай алса, качпайм деген Курманбек Бакиев акыры өлкө сыртына байырлап, мамлекетти кан жыттантып, Ала-Тоо жергесинен ай жаңырган сайын кызыл кан агуу көбөйүүдө. Демек, бу Ак Үйгө олтурган падышалардын бири да ырыстуу кызматтан түшкөн жок. Ушундан улам бир икая эске түшөт.
Төрт тарабы төп келген ажайып жер болот. Бирок ал аймакта адамдар жашабайт. Бир курдай кайдандыр кишилер келип, шайма-шай жерди көрүшүп, мындай керемет аймакка эл-журтун көчүрүп келишет. Алар жайгашып, куунак тиричилик өткөрүп калган маалда бир жолоочу пайда болуп, бул жердин касиеттүү экендигин, ыйыктыгын айтып, алардын көчүп кетүүлөрүн билдирет. Бирок келгиндер анын сөзүнө кулак салбай, жолоочуну катуу сабашат.
"Мейлиңер. Эми жыл айланбай оору-сыркоого, өлүмгө кабыласыңар. Артыңар кайырлуу болбойт",-дегенге жараган жолоочу көз жумат. Айтмакчы, ала жаздан тарта сырттан келгендин төрт түлүк малдары себепсиз кырылып, акыры адамдар да жан бере баштайт. Ошондо белгисиз жолоочунун айткандары эске түшүп, аман калгандары журт которуп кеткен экен. Ал эми азыркы Ак Үй курулаарда, ал жердин алдынан шагыраган сөөктөр чыккандыгы, курулушта кырсыктар болгондугу эл оозунда дале айтылууда. Демек, өлкөбүздүн мындан кийинки журт башчылары бул имараттан кызмат кылууларынын негизи жок демекчибиз. Балким, ушул кандуу Ак Үй кайрадан өкмөт үйү бойдон кала берсе, анда бешинчи, алтынчы ынкылаптар кайталана бериши абзел. Ал эми ал көтөрүлүштөр бул жолкудан да кандуу болушу айтпаса да белгилүү.
Майкл Андерсен - акыркы 10 жылдан бери Борбор Азиянын ар кайсыл аймактарында жашап, иштеген даниялык журналист. Ал дүйнөдөгү белгилүү маалымат каражаттары Кыргызстандын түштүгүндө болгон атышууларды "кыргыздар менен өзбектер ортосундагы этникалык согуш" деп аташканына нааразы экенин билдирди.
Майкл Андерсен: Тилекке каршы, дүйнөдөгү эң абройлуу маалымат каражаттары Кыргызстандын түштүгүндөгү окуяларды "этникалык кагылышуу, этникалык тазалоо" деп, аларга натуура баа берип жатышат. Мен буга таптакыр кошулбайм. Бул канчалык опурталдуу экенин түшүнүү керек. Бул кыргыздар менен өзбектердин ортосундагы уруш эмес, кичинекей кылмыш топторунун, бандиттердин конфлигинен тутанган окуя. Батыштагы медиа ушуну алигече түшүнбөй жатканы мени аябай кыжаалатка салат.
Төрөкул Дооров: Сиз өзүңүз Ошто төрт жыл жашап, чет-өлкөлүк журналист катары иштедиңиз. Ал жактагы кыргыздар менен өзбектерди ушундай карама-каршылыкка, урушка алып келчү кандайдыр бир себептерди буга чейин байкадыңыз беле?
Оштогу атышуулар үчүн жаатташкан тараптар бири-бири айыптап жатышат
Майкл Андерсен: Мен Ошто жашап жүргөндө өзбектер менен кыргыздар бири-биринин жинине тийип, от жандырып жиберчү нерселерден качканга аракет кылышканын билем. Балким, адамдар 90-жылдардагы кагылышуулардын кайталанышынан чочулашса керек. Ошондуктан ортодо бирин-экин майда араздашуу болсо да, аны тезирээк чечип, тынчтанууга аракет кылышчу. Муну Ошто жашаган башка чет-өлкөлүктөрдөн сурасаңыз да болот.
Башка өлкөнүн адамы катары мен, маселен, "Эртең согуш болуп кетиши мүмкүн" деп такыр ойлогон эмесмин. Анткени кыргыздар өзбектер менен, өзбектер кыргыздар менен дос күтүп, кыз алып, кыз бергендер бар. Адамдар бирге иштешет, бирге мектепке барышат дегендей. Азыр Батыштын бир өлкөсүндө же Москвада жылуу кабинетте отуруп алып, Ошту өмүрүндө көрбөй, бул жактагы чыныгы абалды билбей туруп, "ал жакта этникалык тазалоо болуп жатат" деп жазган журналисттер көп болуп жатат. Биз эми андай стереотиптүү деңгээлден көтөрүлүшүбүз керек. Анткени ал чындыкты көрсөтпөйт.
Төрөкул Дооров: Майкл, сиз Оштогу дос-тааныштарыңыз менен сүйлөшкөндө атышуулар болгон күндөрдөгү окуялар жөнүндө эмнелерди угуп жатасыз?
Майкл Андерсен: Менин көптөгөн өзбек тааныштарым ал оор күндөрдө алардын кыргыз достору ошол өзбектерди өздөрүнүн үйлөрүндө же коопсуз жайларда жашырып, коргошконун айтып жатышат. Кыргыздар менен өзбектер көптөн бери эле дос болуп келишкен. Мына ушундай опурталдуу учурда да алар достугун сактай алышты. Бул өзү түштүктөгү окуялар "этникалык согуш" эмес экенин айгинилеген ачык далил.
кыргыз тилиндеги гезит "Zaman Кыргызстан"
email • архив • редакция
Ош окуялары кантип башталды?
Ош окуялары кантип башталды?
"Айти" мечитинде жарашуу жыйыны болду
Көзүбүздөн жаш эмес, кан агат
Ак Үйдүн кара анты жана күйүп жаткан түндүк
Абал салыштырмалуу тынчый баштады
Марат Казакбаев саясат таануучу:
"Тынчтыкты орнотуучу күчтөрдү киргизбеш керек"
Мына, күйөрмандар күткөн күн да келип,
Кыргыздын магнити жана түзүлгөн кырдаал
Warning: include(../../ohkaptal.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/zn/10/0618_7.htm on line 52
Warning: include(../../ohkaptal.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/zn/10/0618_7.htm on line 52
Warning: include() [function.include]: Failed opening '../../ohkaptal.htm' for inclusion (include_path='.:') in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/zn/10/0618_7.htm on line 52
Warning: include(../../rec_art/0_rec.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/zn/10/0618_7.htm on line 52
Warning: include(../../rec_art/0_rec.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/zn/10/0618_7.htm on line 52
Warning: include() [function.include]: Failed opening '../../rec_art/0_rec.htm' for inclusion (include_path='.:') in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/zn/10/0618_7.htm on line 52
Warning: include(../../news/0_art.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/zn/10/0618_7.htm on line 52
Warning: include(../../news/0_art.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/zn/10/0618_7.htm on line 52
Warning: include() [function.include]: Failed opening '../../news/0_art.htm' for inclusion (include_path='.:') in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/zn/10/0618_7.htm on line 52