be ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky mn ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky mk ru ky ru hu ru ky ru ru ru ky ru ky ru ky ky ru ky ru ky ru ky ky bg ky ru ky ky ru ky ru ky ru mn ru ky ru tyv ru ky ru ky ru fr ky ru fr ru ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ru ru fr ru mk fr ru fr ru ru fr ru fr ky fr ky tt ky ru fr ky ky ru fr ky fr ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ky ru ru fr hbs_cyr uk fr ru ky fr ky ce fr ky ky fr uk ru uk fr ky ky fr ru ru fr ru ce fr ky ce fr tt ky ky ru ru fr ky fr ru ru ru ru fr mn en fr myv fr ky ky fr ky uk fr ru ru fr ru ru fr ru kk fr ru ky fr ru kk fr ky fr ru ru
"Назар", 18.09.09 - 10-бет: •
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
ТӨКӨЛДӨШТҮ "ТОКОЛ" ДЕГЕН ШАПИРО
"Апа"дегенге арданган орус же күйгөндөн айтылган ой
Мына өзүңдүн "Назар" гезитиңдин 8-сентябрдагы санынын биринчи бетинен орун алган "Улутка чакырык" жана өзүңдүн "Кыргызстан биринчи иретте кыргыздыкы" деген макалаларды бир эмес эки сыйра окуп чыктым. Аттиң дүйнө, ушул сыяктуу чакырык таштаган өзүңдөй жана Кален Субановдой жигиттердин Ала-Тоонун алгыр бүркүтүндөй шаңшып чыкканыңарга кубандым да кубанычты суутпай калем алдым.
"Начар улут өз мыктыларын тепкилеп, уу берип, куугунтуктап жоготот да, жалаң алжыган акылсыздарын шагыратып, алардын көчөлөрдө ээн-эркин басуусуна жол берет. Акылдуу улут болсо элиндеги биринчилерине сыйынышат, экинчилерин карманышат, ал эми үчүнчүлөрүн сүйүп алышат"
Жогоруда кеп кылган өтө олуттуу маселелерге дагы ону, жүзү, миңи кошулуп күйбөсөк кыргыз эли, кыргыз жери, кыргыз ар-намысы, кыргыз руху" деп макалада өзүң келтирген Оксана Малеваная, Сергей Масаулов, Алексей Елисеев, Дамир Лисовскийлер күйүшөбү? Күйүшмөк тургай анча-мынча көр дүйнө, тыйын-тыпырын чогултуп алышып эртең эле жолго түшүшчү эргулдар эмеспи? Андайлардын акыркы жылдын ичинде канчасын көрбөдүк. Кээде отуруп раматылык Салижанды туурап, көбүнесе айтканына кошулуп: -Ушу мен кыргыз болгондугума арданам,-деген сөзүн да кайталап жибергим келет. Ооба, Сакем кыргызды чындап эле жаман көргөндүгүнөн мындай сөз оозунан чыкпаганы белгилүү. Ушунун текерисинче ал кыргыз деп жашап, чындыкты бетине айтып кыргыздын кайдыгерлигине, өз өлкөсү үчүн күйүп-бышпаганына (катардагы жаранынан тартып ажосуна чейин) жанын кашайтканын айтаар эле. Чын-чынына келсек кыргыз эли, кыргыздын Ала-Тоо аймагы, ажары аңкыган жели, жашыл жайлоолору, бүркүттөр уялашкан көз кайкыган кара, көк мөңгүлөрү деп кыргыз күйбөгөндө, ушул эле Кыргызстандын аймагында төрөлүп, өсүшкөн орус да, өзбек да, казак да, дунган жана башкалардын бирөө да күйбөсүн турмуш эчак эле далилдеп таштаган. Же жалганбы? Ага мисалдарды ондоп эмес жүздөп келтирсек болот. Аттиң дүйнө…
Илгерки, үч жүз, беш жүз жылдар мурдагы кыргыз баатырларын айтпай эле Алымбек датка, Пулат-хан, Балбай баатыр сыяктуулар бүгүн кайда? Бу үчөөнөн да берилей келсек, өткөн кылымдын 20-жылдарынан тарта биринчи кыргыз автоном облусун, анан республикасын курууда Ж.Абдырахманов менен А.Орозбековдун элине сиңиришкен эмгектери эрксиз эске түшөт. Алардын "Кыргызстан жалпыбыздын үйүбүз", "Ит-кушуңар кире бергиле!" дешпегенине чоң ырахмат. Алар деле адамдар да, дүйнө, бийлик үчүн бурулуп ага кошумча элин, жерин сатышса аларды ким кой дейт эле. Өнгөнү кой мындан 40-45 жыл мурдагыларды эле эске түшүрсөк, ушул Бишкек (а кездеги Фрунзе) шаарынын көчөлөрүн аралап басканыбызда кыргызча сүйлөшкөндөрдү укчу белек? Ана шаардын түштүк жагынан орун алган бир нече кичи районунун бир нече квартиралуу үйүнө кирип көрсөң ошондон чыкса эки, үч гана кыргыз үй-бүлөсүн кезиктирчүсүң да! Ал эми ондогон өндүрүш ишканаларында иштешкендердин дээрлик бардыгы башка улуттардын өкүлдөрү негизинен орустар эмес беле? Буга ким күнөөлүү? Албетте, тоо-тоолордун башында жүрүшкөн чабандар менен уйчулар, жылкычылар эмес, биринчи кезекте өкмөт башчылары, жетекчилер күнөөлүү эмей, ким күнөөлүү. Макул, саясат, доордун агымы дейли. Эми ошол доорго, агымга каршылык көрсөтөөр кыргыздын илимдүү, билимдүү уулдары кайда? Же алар Касым Тыныстанов сыяктуулар менен эле кошо жер менен жексен болуп кетиштиби? Кыргыз үчүн күйүшкөн, болочок Кыргыз Республикасынын эгемен болушуна мындан 80 жыл мурда эле өз салымын кошкон Жусуп Абдырахманов менен Абдыкерим Сыдыковдун аттарын эскербей кое албайм.
…Ушундан соң Бабырбек мырза, жогоруда аты аталган макаладан чакан үзүндү келтирүүнү оң көрүп турам. "Биз кыргыздар өз өлкөбүздү өзүбүз башкарып, өз элибизди өзүбүз жолго салып багып кетүүгө чама-чаркыбыз жетеби? Биздин көкүрөгүбүздө улуттук дух, намыс, ар, аруу сезим сыяктуу көрөңгөлүү түшүнүктөрдүн уюткусу дебейли, учкуну, тамызгысы калганбы? Ошолорду биз тутантып, жандыра алабызбы?" деген чындап эле ар намыска тик турган суроолор бекер эле кагаз бетине жазыла калбагандыр. Ооба, чындап эле кыргыздарда жогоруда саналып өткөн эң сонун сапаттар жокко эсе болуп калды. Болбосо "Башканы коюп Манасты айт" дегендей он сегиз жылдан бери кыргызды кыргыз кылып кармап турган кыргыз тили жөнүндө эмне деген гана сөз болуп келбеди. Эгер намысы бар улут болсок ушундай болот беле? Жок, болмок эмес, жөн гана ызы-чууга айлантып отурбай мыйзамдуу укугуна табигый түрдө жетип, ээлөөчү ордун эчак эле ээлеп калмак! Ана өзүң эскерген катарыбыздагы казактар менен өзбектерди кара! Ал гана турсун кыргыздын суусун ичип, нанын сугунуп жатышкан кээ бир улуттун өкүлдөрү шылдың макалалар жазып, интервьюларын берип жатышса да кыңк этип жооп кайтарбаганыбызга таң калам. Мен буга бир мисал келтирейин, ушул Бишкек шаарында өмүр кечирип келе жаткан Борис Шапиро аттуу жөөт бар. Ошого Бишкек шаарынын төрт районунун аттарын жаңылоо боюнча парламент мүчөлөрүнүн бир тобу суроо салса акеңдин жообу бул. Ал жоопту дагы көпчүлүгү жекеңдер менен океңдер иштешкен "Вечерний Бишкек" газетасынын 2009-жылдын 6-майындагы санына чыгарып жатышпайбы. Мен Шапиронун сөзүн кайсы тилде болсо ошол тилден гана көчүрүп коюну туура таптым.
"Я не против переименования. Но относительно названий районов не мешало бы посоветоваться с бишкекчанами. Я например, согласен, чтобы в столице появились районы имени Айтматова и Раззакова - это великие люди. А вот переименовать Свердловский район в Токольдошский, по-моему не стоит. Ведь "токол" переводится как "вторая жена". Люди смеяться будут". Бул сүйлөмдөрдү окуган кандай кыргыз болсун ачуусу келбей койбос. Көрдүңбү "Төкөлдөш" деген сөздү бурмалап аны "токол" деп орусча вариантын алып айтып жатканын. Эгер уяты болсо "Төкөл" деген сөз кыргызча да ушундай деп аталабы сурап деп бир ооз сурап коюнун ордуна былжырап жатканын! Анда "Шапиро" деген анын фамилиясын кыргызча "шап" дегенин алып оюбузга келгенин оттосок ал эмне дейт эле? Ичинде кири болбосо ушундай деп теледен тескери ой жоруйт беле? Мына ушул сыяктуу бурмалоосу үчүн сот жообуна тартса деле болмок?! Намыстуу эл кай жерде болсо да өз намысын коргойт.
Демек ушул сыңары өз жеринде жашап өзүң менен бир көчөдө бирге кадамдап жүргөн адамдын тигинтип жүз сөздү бурмалап ал гана турсун бүтүндөй улуттун тилин шылдыңга айланткан ою бузукка деги кандай чара көрсө болот? Ал эми Кален мырзанын жогоруда аты аталган газетадагы, аты аталган макалага кайрадан кайрылып: "Алгач кыргыздар, бириккиле!" деген ураандын алдында иштейли. Элдик күчтөрдү бириктирели. Эл үчүн, элди бириктире турган олуттуу нерсе керек. Менин сунушум: "Мен кыргызмын!" деген чакырыктын алдында жарымы жашыл, жарымы кызыл түстөгү, узуну 10 см, эни 5 см келген тасма (лента) жасайлы да аны сол жак төшүбүзгө тагалы. Ушул тасма Ата Журтубуздун тагдырына, тарыхына жана келечегине болгон биздин жарандык позициябызды, кыргыз улутунун кызыкчылыгы бар экенин, бул кызыкчылык мамлекеттик кызыкчылыктын өзөгүн түзөөрүн билдирип турсун". Ооба эң сонун айтылган сөз. Мен бул үзүндүнү кайрадан келтирүүгө аргасыз болуп жатканымдын жөн-жайы да түшүнүктүүдүр. Антпесем жогортодон айтылып келген оюм түшүнүксүз болуп калчудай. Ал макаланы окуганы болот, окубагандары да болушу ыктымал. Мен бул ойду толугу менен колдойм жана ушул ишти колдоо эле эмес, түздөн-түз ишке ашыруусуна эң кеми улуу-кичүү замандаштарымдан онунун жүзөгө ашырышына кепил да, көзөмөлчү да болом. Баса, ушундан улам бир ой кылт этип эсиме түштү. Мындан көп жыл илгери бери эле болгондо 20 жыл мурда улуу мударис, кыргыз тилинин чыгаан күйөрманы жана иштерманы Кусейин Карасаев ата менен жүргүзгөн маектердин биринде: "те-е 20-жылдардын ортосунан тарта, кыргыздардын сабатсыздыгын жойдуруу компаниясы кызуу жүрө баштаганда биз ушундай бир ураан көтөрүп чыккан элек. Сабатсыздыкты жоюу үчүн жаңыдан чыга баштаган "Эркин-Тоого" макалалар жазуу жана окуу китептерин чыгарууга азын-оолак акча да керек? Бул үчүн эмне кылууга тийишпиз-деген суроого келип такалып, ал үчүн ар ким алына жараша акча топтошубуз зарыл деген бүтүмгө келдик. Ошол демилгечилердин башында Ишенаалы Арабаев, Жусуп Абдырахманов, Төрөкул Айтматов, болуп саныбыз жыйырма кишиден ашып кеткен эле. Ошондо буга да кошумча ар бирибиз дагы ондон кишини тартууга бел байлаганбыз. Натыйжада, демилге улангандан уланып акыры канча кишиге жеткенибизди айта албайм, ошентип бир жагы ошол учурдагы совет өкмөтүнүн түздөн-түз көмөгү жана биздин демилгебиз менен далай адамдардын сабатын жойдуруу ишин колго алганбыз" дегени күнү бүгүнкүдөй эсимде калыптыр. Бул саптардын ээси жогоруда айтылган, кылым башындагы кыргыздын чыгаан уулдары иштешкен сыңар демилгени бүгүн да колго алгысы келет. Эмдигиси да алаканга салгандай көрүнүп турбайбы? Ошондуктан ар бир кыргыз (эгер каныбызда калмак, кытай, орус, чурчут) ойлонууга, ойлонуп эле эмес, намысты коргоого тийишпиз?! Ансыз деле совет идеологиясы жедеп башыбызга шири кап кийгизип маңкурт кылып таштаган абалдан чыга албай келүүдөбүз. Баарыдан дагы "ат көрбөгөн минип өлтүрөт" дегендей эгемен заман башталган биринчи күндөн тарта дүйнө көрбөгөн кыргыздар дүйнөнүн, пайданын, акчанын артынан чуркаган жагынан да анча-мынча элдерди алдына салдырбай калды. Демек, кимде кимдин көзүнө пайда, акча гана көрүнүп калса, рух, ар-намыс сыяктуу эң сонун касиеттер аргасыздан четтеп чыга берет тура! Бүгүнкү кыргыз коомчулугу ушундай абалга келип такалды. Кезинде айтылуу орустун теңдешсиз ойчулу "Эмне кылуу керек?" дегендей бүгүн биз да эмне кылуу керек деген суроону бир эле эмес, миң ирээт коюуга аргасыз болуп отурабыз. Биздин те-е парламентте мыкчыйып отурушкан депутаттардан да орустун жөп-жөнөкөй эле аялынын ар-намысы, улутун сыйлоосу жогорубу деп ойлойм. Буга өз башым кечирген жүйөлүү бир мисал тартайын. Менин Искак деген неберем бала бакчага барып жүрдү. Биз үйдө кыргызча сүйлөгөндүгүбүздөн күндөрдүн биринчиде бакчадан "апа" деп ыйлаптыр. Мүмкүн "апасын" бир эле эмес бир нече ирээт кайталаганбы, аны так айта албайм. Сөздүн кыскасы Искак менен чогуу бир группадагы орус кыз үйүнө барып "мама" дегендин ордуна "апа" деп ыйлаптыр. Муну уккан апасы эртеси бала бакчасына келип ал жердеги тарбиячыларга: -Бу силердин эмне кылганыңар? Менин кызым "апа" деп ыйлап жатат деп чатак салыптыр. Бул сөздү уккан менин да жети өмүрүм жерге кирип: -Эмне, анын кызы апа деп ыйлап койсо эле акылдан адашып, же жаман кыз болуп калабы? Ал кыз кыргызча "энеңди" деп сөгүп жатканы жок го, же "апа" деген кыргыздын касиеттүү сөзүн жерип жатышын кандай деп түшүнсөк болот. Көрдүңүзбү орус баш болгон башка улуттар бизден (кыргыздардан) кыйкым таппай гана турушат. Эл башына жамандык түшпөсүн, эгер андай опуртал башталса ошолор биринчилердин болуп тигилердин катарына кошулуп кыргыздарга ок атаарына ишенем. Андыктан ойлон кыргыз, ойлон кыргыз, бирик кыргыз, өзүңдү эң башкысы өзүңдү баала, кадырла, түшүн кыргыз дегим келет. Бир кезде тактап айтканда 1918-20-жылдары кыргыздар тентип-тарбип кытайдан келишкен кыргыздарды мына бу Токмоктун тегерегиндеги аз сандуу дунгандардын кандай тозушканын угуп отурсаң сай-сөөгүң сыздайт. Мына ушул туурасында кыргыздын эл акыны Абдырасул Токтомушев менен бир жарым сааттык маекте кыйла ишенимдүү айтылган. Ушул сыяктанган турмуш чындыгын айтып отурсаң өзүнчө эле узун жомок. Андыктан дагы кайталап айтаарым: "Ойлон кыргыз, мээнеттен кыргыз, курсакты тырмап "жайылган койго көз салып, жамбаштап жаткан сонун да" деген артта калды. Анын ордуна чыгышта кытайлар менен жапондордон, батышы немистерден үлгү ал кыргыз!? Намыска кел, Ала-Тоо эң сонун жер, ушуну карегиндей күтүп улуу Александр Пушкиндин: "Неуважение к предкам есть первый признак безнравственности" деген эң сонун сөзү менен аяктаган.
кыргыз тилиндеги гезит "Назар"
email • архив • редакция
БҮГҮНКҮ КЫРГЫЗСТАНДЫ КИМДЕР БАШКАРУУДА? ӨЛКӨНҮН АНЫК ЭЭЛЕРИ
Намыс эмес, акча керек
Темир САРИЕВ, "Акшумкар" партиясынын төрагасы:
"Кыргызстанда бүгүнкүдөй күчтүү оппозиция эч качан болгон эмес"
Сүйүн ажы Кулуев, Муфтийдин 1-орун басары:
"Айт намазы борбордук эски аянтта саат сегизде окулат"
САЛТТУУ МУЗЫКА "САРТТУУ" МУЗЫКАГА ОРУН БЕРЕБИ?
ТӨКӨЛДӨШТҮ "ТОКОЛ" ДЕГЕН ШАПИРО
"Апа"дегенге арданган орус же күйгөндөн айтылган ой
БӨКӨНБАЕВ - "БАКАНБАЙ", ТОКТОГУЛУҢ - "ТАКТАГУЛБУ", КЫРГЫЗЫМ
САЯКБАЙ КАРАЛАЕВДИН УУЛ- КЫЗДАРЫ
Парламент коом жана бизнестин кызыкчылыктары үчүн иштей баштады
Парламент и общество ищут пути…
Жогорку Кеңештин депутатына 7000 жумушчу кайрылды…
Бразилия - новый партнер Кыргызстана…
Жизнь, когда кости -
по 25 сомов за кг…
Кому на Руси, то есть, в KG жить хорошо?
Новая тема со старыми фигурантами
или особенности кыргызской политики
Вицелер парады же жумуртканы күздө санайбызбы?
"Единый Кыргызстан" ("Бүтүн Кыргызстан") един с Вячеславом Ханом?!
"Социалдык багыттагы" көбүртүлгөн өлкө бюджети
"Социально-ориентированнный" бюджет страны с воздушными цифрами
же өлкө казынасын кантип толтурууга болот?
или как можно пополнить бюджет страны?
"Я всем сердцем люблю мой Кыргызстан!"
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Токтогулдун милициясы ИИМдин буйругун аткарбагандыктан
Сотрудники милиции Сузакского района будут нести ответственность за утери табельного оружия
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Нобель сыйлыгынын лауреаттарынын жолугушуусунда доклад жасады...
Орустар алтын медаль беришиптир...
Кызык, эмне болуп жатат деги….?
Кыргызстандын жарандарына жасалган мыйзам ченемсиз эксперименттер
В Кыргызстане многие еще только ждут своего часа
Курманбек Салиевич Бакиев, тур ордуңдан, сот келатат!
"Мой курс - отстранить родственников президента от власти"
Курманбек Бакиев кимди мураскер кылып калтырат?
Кого Курманбек Бакиев назначит преемником?