ru cs tt uk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky uk ru ru ru ky ky ky ky ky hbs_cyr ky ky hbs_cyr ky ky ky ky ky ru
"Алиби", 16.12.08 - 14-бет: •
Б О З Ч А Г Ы Р
Шакен Эсенгулов "Жайсаң" дастанын ыр менен баяндап жазса, Кыргызстан жазуучулар Союзунун мүчөсү, Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти, манасчы Жуманалиев Асанкан "Жайсаңды" кара сөздө көркөм баяндап, көпчүлүктүн табитине ылайык жатык тилде жазып отурат.
Жуманалиев Асанкан 1947-жылы Манас районунун Арал айылында туулган.12 жашынан "Манас" дүйнөсүнөн түнөк таап, учурда жаш манасчыларды даярдоодо эмгегин сиңирип, мугалимдик, окутуучулук кесипти аркалап келет.
1995-жылы өзүнүн вариантындагы "Алманбеттин окуясы" китеби жарык көрүп, казак жазуучусу И.Есенберилиндин "Алтын Ордо" китебин кыргызчалаган.
Бүгүнкү гезитибизге автордун "Бозчагыр" чыгармасын жарыялайбыз.
Жамшиттей даарчылык өнөргө бай, бир кезде Эштек деген болгон экен. Таза кандуу Эштек хан хан тукуму кымбат болчу өнөрү баарынан да. Алтынга да, ач көздүккө да азгырылбай напсисин тыя билген. Эр жүрөк, тунук акыл, чоң кеменгер болгон дейт учурунда Эштек чебер. Ошол мезгилде ынылып бир даарчы Бозчагырдын чоң атасын кармап алып чоор менен бийлетип жүрчү экен. Жер кезип, эл кыдырып, жыланды кыйнап бийлетип, зер жыйначу экен. Бир жолу кулан кууп, Эштек чөлгө түшөт, мына ошол сапарда алиги ынды жолугат. Ал Эштектин өнөрүн билбей, жөн эле хандын көңүлүн ачмакчы болот. Эштек да даарчыга анча маани бербей, жөн гана чооруна кызыгып тыңшап калат. Бир кезде чыбырадан сойлоп чыккан жыланды көрүп экөө көздөрү тиктеше түшөт. Ошол замат Эштек "токто" дейт даарчыга, анан жыландан көзүн албай. "Чеберим, жыланды чабыраң менен ак дилиңден мага тартуу кылсаң, канча дилде сурасаң мен жок дебей сураганыңдан баарын берет элем. Даарчы жаңылганын кийин билип калды, бербеймин деп айтышка болбой калды, анткени хан алдында антип айтышка акысы жок болчу. Анан ичинен ойлонот. "Өтө кымбатка сатайын, кайра чоор менен өзүмө Шаамур Синхти чакырып алам да" деп хандын алдына башын ийип, кош колун чекесине тооп кылып: "Урматтуу азиз ханым, бул жыландын баасы да, наркы да кымбат, ушуну менен бир уруу элди багып жүрөм, кымбатына карабай алам десеңиз макулмун. Наркын айтсам, тогуздап тогуз түрлүү мал бересиз, үч тогуз нарга жүктөп зар бересиз. Эл-жериме аман-эсен жеткиргенче жеткирип бараар жоопкерчилигиңизди кошо бересиз. Ушул сунушка макул десеңиз берейин, жок десеңиз сөзүңүздү кайра алсаңыз" - дейт. Эштек хан даарчынын айтканына макул болот. Макулдашып кол алышат. Анан алтын-зерин алып келишкен жигиттерин ордосуна жиберет. Алар келгенче шапар тээп, ошол чөлдө даарчы менен жүрө берет. Даарчы ойлонот "Эмне бул Шаамур Синхти билеби? Же жөн эле байлыгына чиренип жатабы? Жыландын жайын кайдан билесин" - деген ойго келди. Ал эми Эштек Шаамурду көргөндө эле тааныганын билгизкиси келген жок, кокус билдирип койсом майып кылып коебуз деп ойлоду. Ошон үчүн билгенин сыр алдырбай ал дагы жашырган. Кезинде жылан кармайм деп чөл кезип жүрүп ынды ушуга туш болгон. Көрөрү менен төбөсүндө мөөрү барын, тектүү жыландан экенин билген. Айла жок торго түшкөн жылан капаста торолуп торлонуп жүргөн. Хан Эштек көргөндө эле Шаамур Синхтин мөөрүнөн окуган, ушул күздө мардын шаасын, өнөр ээси болгон чоң чебер куткарат деген сөздү көрөт. Ошондон улам анын пайда-зыянына карабай, ак дилинен аны бошотсом деген ою болгон. Анан ойлогон: "Чөлдөгү жыландардын шаасы - Шаа Мар уулунун келген күнүн билген чыгар. Куткарсам бул кордуктан мардын шаасын алам го дейм Шаа Мар Шаанвин ак батасын" - деп ойлоп, нөөкөрлөрүм келсе, анан тигинин дубасын жандырууну ойлойт. Кийинчерээк ынды дагы Эштектен шек ала баштайт. Анан өзүнчө аракет кылууну ойлойт. Ошол аймакта чоң ууру боло турган, аны таанычу. Алардын бар өнөрү өткөн кеткен кербендерди карактамай. Ынды бул жакка келген сайын аларга акы төлөп жылан кармата турган. Мына ошону пайдаланмак болду, бир жагы мурда берип жүргөн алтындарын да кайтармак болду оюнда. өзүнчө ойго батты: "Кайда бармак, жылан менин колумда да, арыбымды окусам болду, мен кайда болбоюн менин артымдан барат" - деп ойлонду. Анан Эштекке кайрылат: "Ханым, зарыгып бекер жатпай, тердеп чардап, чөлдү кыдырып жылан кармасам, кесибим ушул болгондон кийин, кыдырайын макул десең" - дейт.
Эштек хан макул болду. Чабырасын асынып даарчы отоодон узап кетти. Эштек даарчыны карап туруп: "Даарчы менин даарчылык өнөрүмдү, сагагымдагы мөөрүмдү көргөн жок, бул сырымды эч кимге айтпаймын, азыр шек санабай жыланын кармай берсин, ал кеткенде Шаамур Синхти дуба окуп тигинин чынжырынан бошотоюн" - деп ойлоду.
Алиги даарчы болсо, ойлогон уурусун издеп жүрүп тапкан. Аны менен ала турган дүйнөсүн бөлүшө турганын, ал эми тигинин өзүндө калган дүйнөнү өзүңөр алгыла, болгону биз күндүк жерге узаганда түндөп барып өлтүргүлө дейт, анан өзү бере турганын кайсыл жерден, каерден берерин айтып кайра отоого келет, жылан таппадым деп Хан Эштек даарчы келгенде аны таптап мактайт. "өнөрүн аздектеген даарчы, туш келди эле жыланды кармай бербейт, кармаса да мардын марын кармайт" - деп мактайт. Экөө тең бири-бирин алдаганын билбей маектеше берет. Чынында даарчы ынды алданганын билбейт, ажал жакын калганын сезбейт. Күздүн бир күнүндө күтүп зарыккан хан жиберген жигиттери малын-зарын айдап, алиги Жамшит атам отурган жерге алып келет экен. Алып келгендерин ошол жерге түшүрөт. Ындыны узатмак болуп түнү менен бере турганын даярдап, ындынын өзүнө көрсөтүп, мына ашыгы менен ыраазы бол деп, аны таң эртеси узатып коет. Кайтарып барып аман-эсен жеткиргенге жыйырма жигит, жолдо тейлегенге 15 жигит нөкөр берет. Алар кеткенден кийин Эштек хан жигиттерине: - "Эми айтарым, эртең эрте жол тартабыз. Кудай буйруса, кырсыктан тыш болсок жыйырма күндө бурадарлар үйгө барып каларбыз. Бүгүн жасай турган жумушум бар, көргөнүңөрдү жан кишиге айтып койбоско ант берсеңер, бардыгыңар ичте болсо, ошого убада бергиле, - тургандар макулдугун берип хан алдында ант беришет. Анан бир табакка куйрук майды ээриттирип тургандарды таң калтырып жутуп салат, жигиттерине карап:
- Мынчалык кымбатка сатып алгандай, кандай баалуу жылан деп турасыңар го, жыйнаган малын-зарын чачып сатып алгыдай деп. Даабаган жүрөктү эзген сурооңорго азыр дуба окуп жооп берем. Күбө болуп көргүлө бул укмушту, силерге ача турган сырым ушу.
Жигиттердин баары дымып калды. Хан дубасын окуп кирди. Ал окуган сайын отургандар көшүй баштады. Капыстан хандын алдында чабырадан шыртылдаган, анан темирдин үнүнө окшош шыңгыр эткен үн чыкты. Аңгыча дубасы жанган зор жыландын караганды үрөй уча ышкырганын. Дубасы жанган жылан боюн жазып тике болуп, коюн колтугуна оролду.
Нигилизм -улутсуз адамдардын оорусу
Бүгүн кыргыз элинин байыркылыгын, таланттуулугун, улуу меймандостук маданиятын даңазалагандарга караганда аны кемсинткен, басынткан, эптеп бир кемчилигин таап, шылдыңга алган адамдар көп.
"Улут көптөгөн азап-тозоктун соңунда гана жаралат".
"Мен улутчул болгондон коркпойм,
мен улутсуз болуп каламбы деп корком"
Чынында, байыртан эле тилдин поэтикалуулугу анын улуулугун жана өнүккөндүгүн түшүндүргөн. Бул түшүнүк азыр да өз маанисин жогото элек. Ал эми сен мурдуңду чүйрүп аткан кыргыз тилинде "эки сап" макал формасында айтылган жорго сөздөн тартып, поэзиянын дүйнөлүк үлгүсүнө айланган океан сымал "Манас" эпосу баш болгон "40 томдук" чыгарма жаралды. Алар азыр академик А. Акматалиев жетектеген борбордун аракети менен жарык көрүүдө.
Улуу окумуштуу В. Радлов кандай жерде болбосун, кайсыл учурда болбосун, кыргыздардын шыр, такалбай, куюлуштуруп сүйлөгөнүнө таң калган. Ал турсун бир жолу дасторкондун четинде олтуруп, тилмечтен "булар сүйлөп жатабы же ырдап жатабы" деп сураптыр.
Ал эми араттардын(арийлер) түшүнүгү боюнча "поэзия - ал кудайдын тили". Кудайдын тилинде кудайдын "кулдары" эмес, "балдары" сүйлөгөн. Эң кызыгы, Алтай-Сайан элдеринин мифтерине көз салсак, анын биринде "Кыргыз кудайдын баласы" экени тууралуу маалымат айтылса, экинчисинде "Кыргыз" деген кудай болгону жөнүндө кабар бар. Али аларды илимпоздор чечмелеп, элге түшүндүрө элек. Ошондон улам, "ырдап аткансып сүйлөгөн" кыргыздын тилинде бир ачыла элек улуу сыр бар окшойт деп ойлоном?
Акылга салсак, Кудайдын тилин "кудай ургандар" түшүнбөйт. Ошол үчүн түшүнбөгөндөр аны кордоп сүйлөшөт.
М. Кашкари менен Ж. Баласагындын чыгармаларындагы көп сөздөрдүн бүгүнкү кыргыз тилинде сакталышы да жөн жеринен эместир. Ошол бүт түрк дүйнөсүнө аттын кашкасындай таанылган барскандык жердешибиздин жазганына караганда "кыргыз, кыпчак, огуз..." элдери таза түрк тилинде сүйлөшкөн. Ошол таза түрк тили "каган тили" деп айтылган. Дал ушул тилде М. Кашкардын "Түрк сөздүгү", Ж. Баласагындын "Кут билими" жазылган.
Маселенин баары бүгүнкү заманда "алтын" менен "күмүшкө" караганда "темир" менен "жездин" кереги көп тийип, "поэзиянын тилине" караганда, "базардын тили" көбүрөөк колдонулуп, көп түшүнүктөрдүн алмашып жатканында болууда. Бирок кандай болгон учурда да, алтын деген алтын, темир деген темир. Темирдин алдында алтынды басынтып сөз кылуу негизи туура эмес. Ал асыл металл. Албетте, алтын болбой калганы үчүн темирди да кемсинтүүнүн кереги жок. Ар бирин өз касиеттери менен пайдаланганыбыз туура. Экөөнүн тең өздөрүнүн коомдогу орду, аткарар кызматтары бар.
Эми тил боюнча айта берсе сөз көп. Анын көбүн жакында эле жарык көргөн "Тил - улуттун жаны" деген китебимде айттым. Айласыз көп сөзүмдү бүгүн дагы кайталап олтурам.
Ошол китепте айтылган сөздөрдүн дагы бири эске түшүүдө: орус тили Совет бийлигинин тушунда "билимдүүлүктүн критерийи" катары каралчу. Улуу акын, чоң окумуштуу экенине карабай, орус тилин жакшы билгендер гана кызматтарга көтөрүлчү. Сый- урматка да ошолор ээ болушчу. Мен өзүм да коомдук иштерде аралашып жүрүп, тили орусча быдылдап сайраганы менен мээсине доо кеткенсиген комсомол уюмунун жетекчилерин көп эле көрдүм. Алардын көбү кыргыздын акылын бөксөрткөн, билими тайкы, "өзөктөн күйгөн өрт, өздөн чыккан жаттар" эле. Кыргыз элинин кадыр-баркын ошолор кемитти. Ошолор биздин элди бүгүнкүдөй же орус эмес, же кыргыз эмес "мутант" абалга алып келишти. Өз алдынча өлкөгө айланган мурунку СССР элдеринин ичинен бир гана кыргыз бүгүнкү күнгө чейин өз жолун таба албай карайлап жүргөнү да ошондон. Анткени, кечээги күнү орусча билим алган балдарынын билимдери бүгүн, улут маселесине келгенде "эшектин тушоосун чече албай" олтурат. Алардын үйрөнгөн тилдери, алган билимдери өздөрүнө гана кызмат кылбаса, кыргыз элине кызмат кылган жок.
Мына ушул көз караштан алганда, мен, илимий ишин орус тилинде жазып жаткан кыргыз окумуштуусун кыргыз элине кызмат өтөп жатат деп айта албайм. Тилге кызмат кылбай туруп, ал кантип элге кызмат кылат? Анткени, улуу окумуштуу В. Гумбольдт айткандай "тил - улуттун жаны". А эгер, философ К. Маркстын сөзүн эске алсак, анда "улуттук тил дегенибиз - ал улуттук аң-сезимди" билдирет. Ал эми "мамлекет массанын аң-сезими менен күчтүү"(В.И.Ленин).
Демек, тилди сактасак, улутту сактайбыз. Сакталган улут гана тилине камкордук көрөт. Тилин кадырлаган улут гана улуттук аң-сезимин өстүрөт. Улуттук аң-сезими өскөн элдин гана ар-намысы ойгонот. Ар-намысы ойгонгон улут гана биригет. Бириккен улут гана күч - кубатка ээ болот. Күч-кубатка ээ болгон улут гана улуу ийгиликтерди жаратат, өзүн өлбөс элге айлантат. Ушунун баарынын негизинде тил жатат. Демек, тилге кызмат кылбаган адам ушунун баарына кызмат кылбайт.