ky ky fr ru ru cs ky krc ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ba et mt ru ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky sah kk ky ky mn ky ky ky ru ky kk tt hbs_cyr ru ky ky ky tt ky ru ky ky ru tt ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky bg kk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru
"Алиби", 21.05.08 - 13-бет: Долон бийге чейинки санжырадан...•
Д.Сарыгуловдун изилдөөлөрү менен катар "Кыргыз санжырасы" китебинен үзүндүлөрдү бекеринен берип баштаган жокпуз. С.Закиров жазгандай "илимий фактылар менен санжырадагы уламыштардын бирдей келишин" өзүң салыштырып көр. Ойлонсун, ата-тегин билсин деген аруу тилек менен алдыңа тарттык.
Сандан-санга берилүүчү "Кыргыз санжырасы" ар мезгилде "Ала-Тоо" журналына жарыяланган, ар кандай авторлордун чыгармаларынан турат. Алардын башын бириктирип, жазуучулар К.Кушубеков менен М.Апышев 1994-жылы бирдиктүү китеп кылып чыгарышкан. Китепти толугу менен силерге жеткирүүнү моюндап отурабыз.
( Башы өткөн санда )
Ошентип Алтайга, Енисейге мурда араптардын убагында сүрүлгөн кыргыздар Тянь-Шанга кайра келишет. Бул мезгилде кыргыздарды Жанкороз баштап келет, урааны да Жанкороз болгон. Жанкороздон Чамас туулат. Чыңгыз хан Орто Азияны басып алып балдарына үлүш, жер бөлгөндө кыргыздар Чагатай үлүшүнө туура келет. Кыргыздар Чагатайды Жагатай дешкен. Жагатай Чыңгызхандын Жуучудан кийинки уулу болгон. Чагатай кыргыздардын турган жерин багышка (аймак, область) бөлгөн. Жанкороз, Чамаска башы Кызыл-Кыя, Сан-Таш, аягы Бетегелүү Кой-Таш берилет. Чамасты бий шайлап, бий амалын берет. Чамас кыргыздардан жыйналган салыкты Чагатайга берип турууга милдеттүү болгон. Чамастан Ак уул, Ку уул туулат. Ак уул биринчи багышка бий болуп Оң Багыш аталат. Ку уул экинчи багышка бий болуп Сол аталат. Ак уулдан Арстан бий туулат. Куу уулдан Тооке бий туулат. Ошол учурда мурда Эдил, Нурадан келген ногойлорду баштап ормонбетхан кыргыз жерин Жети-Суу, Тянь-Шанды таштап, өз жерине кетишет. Балык манасчы бул учурду минтип ырдаптыр:
Чынгызханга карагандан кийин Жучунун уулу Батый Сарайчукту талкалап Алтын Ордо салат. Ага көп хан баш ийген. Анын бир ханы Бердибек ислам динин кабыл алган. Андан Өзбек туулат. Өзбек кийин Алтын Ордого хан болгон. Ошондо Алтын Ордого 92 багыш (аймак, область) карап турган экен. Ал өзүнө караган багыштан бүт өкүл чакырып чоң курултай кылат. Ошондо кыргыздан Арыстан бийдин уулу Домбул бий барган экен. Курултайда эр өлтүргөндөр, эриш бузгандар жөнүндөгү маселеден башка уруулар ортосундагы чатактар, тартип, заң-закон каралып казы, мубти шайланат. Орто Азиядагы жети кентке Султан Ахмад мубти болот.
Өзбек хандын тушунда мусулманчылык күчөгөн менен кыргыз, казакта мазарга сыйынуу, отко табынуу калган эмес. Эл арасында айтылган куту, куну жөнүндөгү жомокко да кайдыгер карабаган. Ар түрдүү уламыштарды ыйык тутушкан. Баарынан да Угузхандын тукумдары жөнүндөгү санжыраны: Ороз, Осор, Бараккан, Аланчакан, Боорукехан, Атылакан, Канн ичме Карач, Калыбай, Бала Сагын, Ташы, Белекехан, Култегин, Какасхан, Талас, Кыргыз, Төштүк хан, Катагандын хан Кошой, Көкөтөй, Бокмурун, Кошой, Жүгөрүхан, Үртүхан, Жамгырчыхан, Айдархан, Көкчөхан, Будалыкхан, Музбурчак, хан Шырдак, кыпчактардын эр Табылды, кытайлардын кыл мурутту Кожожаш жөнүндөгү, "Сен Сарынжы мен Бөкөй" деген тарыхый жомокторго өзгөчө маани берип угушкан.
Калмак доорунда кыргыздарды Долон бийдин тукумдары Адигине, Тагай бийлеп кашкардагы Эреше ханга баш ийип турушкан. Алардын убагында да оң, солго бөлүнүп кеткен. Мурдагы жайлаган жерлери кайра такталган. Булар жөнүндө Балык манасчы минтип ырдаган:
Кара Багыш, Чоң Багыш
Кыргыздардын оң, солго бөлүнүшү жөнүндө ар түрдүү уламыштар бар. Алар жөнүндө өзүнчө токтолобуз. Азыр кичине чегинүү жасап, Домбул бийдин уулу Долон бийдин мезгилине Орто Азияда кандай абал болгонуна көңүл бөлөлүк. Домбул бийдин тушунда Алтын Ордо күч алып Өзбек хандыгынын жору жүрүп турса Долонбийдин тушунда Чагатай үлүшүнөн шаа Темир чыгып Алтын Ордону талкалап Самарканды ортолук (борбор, ордо) кылат. Анын мамлекетинин бир жагы Кытай, бир жагы Иран, бир жагы Турция, бир жагы Русия менен чектешип аябагандай чоң аймакты ээлеп турат. Шаа Темир өлгөндөн кийин анын мамлекети чачырап бузулуп, калмактар кайра козголуп чыгат.
Ошол мезгилде кыргыздардын сол канатын саруудан чыккан Байгара кушчудан чыккан Жамбул бийлеп турат. Оңду Долон бийлеп турат.
Санжырачынын баянына караганда Долон Домбул бийдин тике баласы эмес, ортодон көп ата өткөн тукуму. Долонго баш ийген элдердин жайлап жүргөн жери жөнүндө мындай ыр калган:
Үч Алматы, Сары Токум,
Көк Тоо экен Долондун.
Кулжа башы, Куу Чоку,
Жайлоо экен Долондун. Калмактар каптаганда Долон Кара-Кужурда жайлоодо экен. Катуу салгылашып, бирок туруштук бере албай сүрүлөт. Тоо ашып баратып белде өлөт. Долон өлгөн жер кийин Долон бели аталып калат. Долон өлгөндө беш бала калат.
Алар жөнүндө өзүнчө кеңири сөз болмокчу.
Бул тарых атабыз Түрктөн баштап кыргыз элин айрым кылып ажыратып чыгат. Тарых билгүчү окуучуларга эскерме. (Байымбет, 1920-жыл)
Тарых билүүгө адам керек. Аны интизарлуу окуп-билип, үйрөнүп алса, өзүнүн кайдан келгенин, кай түрлүү калк экенин, таратылыштан бери дайындап били палат. Тарых билбеген адам, нени билет?
Бул себептен барасаттуу адам баласына тарых билмек бек пайдалуу. О керектүү жумуш.
…Даражалуу атабыз Ноо байгамбардын үчүнчү баласы Жапистин уулу - Түрк. Бул Түрктүн жыйырма сегиз уулу болгон. Бул түрк балдары Түрктөн таралып, Алтайдан, аягы Түркстанга чейин туруп, өнүп-өскөн. Бул жерлер түрк жердеп турган себептен Түркстан деген атак коюлган. Раматлик Түрк атабыздын алтындай Жасаты атагы дайын айтылуу Көркүлдө калган. Бул кезде Көркүл атагы калып, Ысык-Көл аталган.
Эми Түрктүн өзүнөн тартып кан болгон балдарынын аттары: Түрк, анын уулу Түтөккан, анын уулу Элчикан, анын уулу Бококан, анын уулу Кийиккан, анын уулу Алынчакан. Бул Алынчакандын эки уулу Татар, Монгол болгон. Татарлар өзүнчө тата деген атак алып кеткен. Булардын тукуму Казан, Газали, Булгари, Кара Өткөл, Кызылжар, Семей деген жерлерден орун алган.
Түрктүн сегизинчи муундагы тукуму Угузкан. Угузкан атактуу кан болгон. Угузкандын уулдары Бурут, Бурат, Кыргыз. Бураттын уулу Мок.
Моктун тукуму айтылуу каракалмактар. Буруттан эки уул: Оуйгур, Байгур, Оуйгурдан үч уул болгон: Аңгирия, Бицгирия, Чанту. Аңгирия, Бицгирия Рум түркүнө жамынып кеткен. Бул кезде Бицггирия атак алып өзүнчө турат. Эми Кыргызкан баяндалат. Бул Кыргызкан бүтүн түрккө атактуу адилеттүү кан болгон. Өз заманында бир күнү салтанаттуу тактысында отуруп, көңүлүнө бикир түштү: "Атам Түрктөн тартып өзүмө чейин сегиз ата кан болду. Өзүм менен тогуз кан болду. Бул тогуз кандыкты куттуктап той берем", - деп калкын жыйып кеңеш кылып, чоң той берди.
Тойдо тамаша, мөрөйдү арбын кылды. Күрөш, эңиш, эр сайыш, ар түрдүү мөрөй кылды. Ар кандай мөрөйгө тогуз малдан берди. Бул Кыргызкандын берген салтанаттуу тоюнун мөрөйлөрү, той тамашасы, тогуздан берген нускасы, биздин түрк баласына нуска, көбүнчө биздин кыргыз элине расим, нарк болуп калды. Кудалык, достук же айып жана башка бирөөгө мал берсе тогуз малды берет.
Экинчи маселе кыргыз балдарынын сапаты. Кыргыз эли мындан мурун 2700 жыл чамасында дайындуу. Кыргыз эли деп салтанат, салты дайын болуп келген. Кыргыз туулуп, өнүпңөскөн жерлери Казан Көл, Ак деңиз боюнда, Алтай тоолорунун арасында, Оркон дарыясынын боюнда, Эртыш дарыясынын өрөөнүндө жана Эртыш, Оркондун ортосунда Шапшак деген жерде турган. Өзүлөрү боз үйлүү көчмөн калк болгон. Баккан мал чарбасы көп болгон. Жылкы малдары чаар жана ала келген. Ала жылкылуу, ак калпактуу кыргыз деп атак алып турган. Ал убакта моңголду Түрк ынтымагын кетирбей колуна кармап турган. Жана жигиттери, келин-кыздары эркин эле. Кыз, келиндердин ырдаган ырлары мындай:
Ак теңиз, Алтай боюнда,
Жердебей турган жер бекен?
Шаары жок боз үйлү.
Толуп жатат ар жерде.
Токмок салды, кыз оюн,
Болуп жатат ар жерде.
Ал убактыда Кыргызкандын ордун баскан өз насилинен атактуу кандары болгон. Соноркан, анын уулу Олчоңкан, анын уулу Жоокачты кан, анын уулу Басалгалу Баатыркан деген. Бул Баатыркан өз заманында чексиз баатыр адам болгон.
Кыргыз өскөндүктөн, далай жерлерге кол созууга көңүл кылган. Ал кездеги элдин көбү көчмөн эле. Мына Истампулдагы атактуу түрктөр ошол Алтайда турган. Бул убактыда Осмония атак алган эски түрктөр дагы Алтайдан келген. Жана калың татар, казак, кыргыз, каңгүң, калмак, байкор, уйгур, тажик, түркмөн, бүтүн түрк балдары Казан Көлдөн тартып, Алтай, Тяньшань тоолорун бүтүн ээлеп турган. Ал кезде бүтүн түрк балдарынын бакканы чарба мал, жарактары мылтык, жаа, саадак, атканы Бугу, марал, аркар, кулжа, эчки, теке жана башка аң болгон.
Кыргыз эли ошол толуп турган убактысында үч жүз жыл кандык доорун сүрүп өткөргөн. Кандары мамлекеттен мамлекетке өкүмүн жүргүзгөн. Бул элден кандык өксө болгон эмес. Бул үч жүз жылдын ичинде кыргыз душманын басып алган. Бастырган эмес. Кыргыз эли өзүлөрү бай, өлкөсү кең эл келген. Эл ичиндеги карып, мискин, жетим, жесирге кайрымдуу, ырайымдуу эл болгон. Ошол кездеги кыргыздар жигиттери өрттөн кайтпаган, жоодон качпаган баатыр эле. Карылары нарк, санат сүйлөгөн акылдуу даанышман болгон. Аялдары адептүү билгич эле. Келиндери кенен өсүп, кенен басып, келбеттүү болгон. Кыздары кымбат кийимдерди кийип, эрки менен жүрүп, өздөрү сулуу, сөздөрү жылуу болгон. Кыз кийбесе уят деп, бар тапканын кызга кийгизген. Кыргыз эли Алтайда турганда өзүлөрү тың, жарагы чың болгон.
Башына туулга деген темир кийген. Үстүнө кийгени тор темирден торгой көз бадана соот болгон. Чыканактан тартып колдорунда карыпжын деген темир болгон. Көкүрөгүн кармаган чарамна деген, белин бекиткен белдемчи кыяк деген темир жарактары болгон. Бул жарактардын сыртында душман аткан окту тосо турган темирден калканы болгон. Бул жоо-жарактарын кийип, топчуланып, үпчүлөнүп, кандай каршылашкан душманга киргенде да качкан эмес. Бул кыргыз эли башкүндөн эле баатырлык атак алып келген. Жоо-жарак, шайман куралдары жок адамды адам санында көргөн эмес. Жараксыз жигиттен кайраттуу катын жакшы деген.
Кыргыз элинин баатырлыгы түрүлгөн түмөн түрккө, ойрот, тыргоот, каңкан, какан, чынга чейин дайындуу болгон. Бул Кыргызканды Кытай Какаткан дейт. Кыргыздарды да Какаждар дейт. Какаждар деген себеби: Кытай журтунда "рэ" деген тамганы сүйлөбөйт, (бул "рэ" тамга кытайда жок). Ал себептен кыргызды бүгүндө дагы "какаж" дейт.
( Уландысы кийинки санда )