bg ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ky en sv fr de de fr fr fr en ja fr es nb fr de en en sv de ru ky ky mrj ky mn ky ky ru ky ky ky ky ru ky lez ky ky ky ky ky ky ky kk ky ky ky ky hbs_cyr kv ky ky ky kk ky ky ky ky ru ky ru ru bg ky ky ky ky ky ru ru
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
"Кыргызстан өнүкпөйт десе, өлгүм келет"
(Уландысы. Башталышы өткөн сандарда)
Кыргыз адабиятында классика социализм учурунда Аалы Токомбаев, Кубанычбек Маликовдор, андан бери Чыңгыз Айтматов менен өз өтөөсүн өтөп бүттү. "Алардан ашып түшөм" деген жөн эле убара. Азыркы жазып жаткан акын аялдардын ырларын илгери Жоомарт Бөкөнбаев, Жусуп Турусбеков, Алыкул Осмоновдор жазып бүткөн. Көңүлдөрү калбасын, жазгандарында жаңычылык жок, ошон үчүн окурмандарды канааттандырбай жатат. "Бирдеме чыгаар бекен" деп баш сөз жазып берем, бирок болгон деңгээлдери ошол. Эркек акындар деле алардан ашып түшө албай жатат. Гүлсайра Момунова мага теңтуш болот, 1700 кишиге арнап, ыр чыгарыптыр, ага "бир жаңылык киргизбейсиңби, жакшы ыр чыкса элге жакшы да" дедим. Мисалы, орустарда Афанасьев, Тет, Тютчев деген акындар болгон. Тет еврей аял Мария Ланчка арнаган "Вечерние огни" деген кичинекей ырын китепчесине киргизиптир. Аны Толстой, Чехов, Поломский, Зуриковдор жанталашып окушуптур. Ошол китепче бир жылдын ичинде беш жолу кайра басылган. Н. Жетикашкаева "Жанган жалын" китебин 1949-жылы кыргыз аялдарынан биринчи болуп чыгарган.
Сагынган да ар бир жаштын багынан,
деген. Ушул деңгээлге жетише элек. Азыр мындай саптарды эч кимден көрө элекмин. Айтса, жаман көрүшөт. Ал үчүн сынуу, майы­шуу керек. Рухий жактан өпкө, жү­рөк­тү берип, ооруш керек. Баласын сүйгөнү үчүн эле ыр жаза берсе, поэзия болмок беле. Поэзия - өзүнчө кең дүйнө, чоң мектеп.
Азыр 60 жашка чыкса - 70ке чыкса 7 томдук китептерди чыгаруу мода болуп баратат. Аны ким окуйт? Илгери Сталин, Лениндин томдору деле толук окулчу эмес. Азыр 5 же 7 томдуктарды карасаң, ичинде эч нерсе жок. Илгери прозачы Шүкүрбек Бейшеналиевдин 600 беттен турган "Таалай жолу" деген романы чыккан. Сынчы Кеңешбек Асаналиев ал тууралуу "Шестьсот пустых страниц" ("Алты жүз көңдөй бет") деген макала жазып, абдан соккон. Анын сыңа­рындай, азыр чыгып жаткан көп томдуктарда чеке жылытарлык эч нерсе жок. Байдылда Сарногоевдей бир эле томдук тандалмаларды чыгарса болбойбу?! М. Тойбаевдин 7 томдугу чыккан экен. Мен авторго "илгери гезитке "Колхозчу" деген макала жазыпсың, кызылчадан мынча алдык, картошка мындай болду, башкарма минтип сүйлөдү деп, ошону да киргизесиңби?" дедим. СССР кезинде атайын комиссия түзүлүп, китепке чыга тургандар тандалчу. Азыр китепке куда-сөөк, тууган-туушкандарынын сүрөттөрүн коштоп беришет. Аны китепке киргизиштин эмне кажети бар? Китеп - коомдук нерсе. Аны бирөөлөр окуп, жийиркенсе эмне болот? Же андагы адамдарды тааныбаса. Илгери биздин элдик наам алган акын, жазуучулар Чыңгыз Айтматовдун жанына сүрөткө түшүптүр. Казактар көрүп, Айтматовдон бөлөгү таанылбайт, "ушунун баары эл жазуучуларбы?" деп таң калышыптыр. Сүрөткө түшсө, түшө беришсин, бирок аны китептин баарына эле жарыялабаш керек. Анан калса, жаман ырына жаман обон чыкса, "ырыма обон чыккан" деп, аны баарына жарыялап чыгышат. Китептердин окулбай жатканы - ошондон. "Ырдайбыз да жыргайбыз, жыргайбыз да ырдайбыз" деп жатып калышты. Ошол кездерде көп жазуучулар "эл акыны (жазуучусу)" наамын алгандан кийин наамдын баркы кетти. Илгери Чүйдөн эле беш халтурачы чыккан. Акча үчүн гана жазышчу. Алар учурунда жулунуп-жулкунуп, баардык сыйлыктарды алган, бирок жыйынтыгы болгон жок. "Жазуучу" деген атка татыктуу болбой туруп, Жазуучулар союзуна өтүп алышкан. Көбүнүн кесиби зоотехник, врач болгон ал калемгерлердин 80, 90, 100 жылдыктарын эч ким өткөрбөйт. Адабиятка ким гана кирип, ким гана башын тыкпаган. Азыр көп адамдар - халтурачы. Адабияттан коркушпайт. Адабиятты кордоп, тебелеп тепсешет.
Жакшы адам мактанбайт, маданияттуу, касиеттүү болот
Жакшы адам сүйлөгөнүнөн, жү­рүш-турушунан эле байкалат. Мурда таалим-тарбиялуу, нарк-на­сил­дүү, касиеттүү, маданияттуу, эрудициялуу, мактанбаган адамдар көп болгон. Кыргыз кайсы арына мактанат?! Лимузинге түшкөнүнөбү, мансардда жашаганынабы? Азыр кыргыздар бири-биринен "капыр ий, тиги келатат" деп, качып калышкан. Адам адамдан качып калган кез. Билинбей качышат, анткени ал адамдын кереги жок, зыяны тийиши мүмкүн же керектүү ишти бүтүрүп бербейт. Айласы кетип, адамдар өзүн өзү өрттөгөнгө барууда. Өз жанын кыюу - табиятка каршы келген көрүнүш, жеткен жапайылык. Бирок айрымдарды ушундай кадам жасоого жеткирип жатышат. Соттордун адам тагдырын каалагандай калчаганы жакында токтооруна көзүм жетпейт...
Ар кимдин жери - Мисир го, Сарыка­мыштыктар өз жерин жерге теңе­бейт.
Ш. Садыбакасов, "Кең дүйнө"
"Ар кимдин жүргөн жери - өзүнө Мисир" - "ар кимдин жашаган, турган жери жыргал" деген мааниде.
"Мисир" деп илгери "Египетти" атаган. Азыр да бир тол түрк элдери (өзбек, уйгур ж.б.) Египетти "Мисир" деп колдонушат (бул сөз кыргыз тилинен да орун тапты.- Ред.) Мисир - атактуу Нил дарыясынын боюнда. Нил - дүйнө жүзүндөгү өзөндөрдүн эң узуну. Анын жээги абдан абат болгон. Чыгыш адабияттары, жомоктору аркылуу Мисир кыргыз элине да белгилүү болгон. Ал жерди абдан берекелүү, жашоого жайлуу жер деп кыргыздар даңаза кылган. Мына ушундан улам жыргалдуу, берекелүү жайдын бардыгын "мисир" деген сөзгө байланыштуу кылып, "Ар кимдин жүргөн жери - Мисир", "Ар кимдин сүйгөн кесиби - өзүнө Мисир" деген сыяктуу накыл кептер пайда болгон.
- Бирдин айындай чоюлбай, батыраак эле бирин сабап жыгылып калбайбы?- деп, тыштан шыкаалап турган койчулардын бири күңк эткенде, жанындагы тургандары бышкырып күлүп жиберишти.
"Бирдин айындай чоюлган" - өтө жай, кыбыр, жадатма кыймылга карата айтыла турган накыл кеп.
Бул накыл сөздүн төркүнү кыргыздын ай эсебине барып такалат. Мал асыроочулук менен өмүр өткөргөн элге кыш айы, айрыкча, кыштын мойну узун болгону - өтө эле коркунучтуу болгон. Кышкы сууктан, жем-чөптүн тартыштыгынан мал жазга жуук­ арыктай баштайт. Айрыкча Бирдин айы (январь-февраль) үзүмчүлүк айы болгон. Бул Бирдин айынын өтмөгү абдан кыйын сыяктанган. Ал ай чоюлуп, узарып кеткен сыяктанып көрүнгөн. Мына ушундан улам, адамдын өтө эле жай, кыбыр кыймылы ушул ай менен аталып, ал ай накыл кепке айланып калган.
Сен дене кул болупсуң.
"Дене кул болуу" - кыңк эткис, такыр бошонгус кул болуу. Кулагын кесип алса да, денесин майып кылса да, унчукпаган кул.
Илгери эзүүчү, үстөмдүк кылуучу тап кул жөнүндө толгон макалдар, кордогон сөздөр чыгарган: "Кул менен жеген куймак кустурбай койбойт. Ыргыткан сөөк башына тийбеген кул. Ит карыбындагы кул. Кул жебес эт (чүйгүн эт). Кулда кулак жок ж.б."
Ч. Айтматовдун кийинки романындагы маңкурт ошо дене кулдун бир түрү. Жуаньжуандар жаш жигиттин башына шири кийгизип, эс-акылынан ажыратып, ата-энесин да, элин да, өз атын да, атасынын атын да билбей турган кылып, жасаган кул. Жуаньжуандар тарыхта "жужан" деген ат менен белгилүү. Булар түрдүү уруудан бириккен жапайы, талоончулук менен күн көргөн эл. 4-кылым менен 6-кылымдын ортосунда Хингандан тартып, Жети-Суу, Кашкарга чейин үстөмдүк кылган. Кийин талкаланып жок болгон.
Бир жыпар киндик жолдошу: "аялдар менен көңүл ачкың келсе, учуру болуп калса, алардын алдында акылдуу кепти сүйлөйм деп убара болбо, жек көрүнүп чыгасың, андай кезде лекциянын аларга кереги жок, эптеп көңүлүн көтөрүүгө гана умтул" деген акылы эсине түшүп, эми рюмкага кылкылдатып шарапты өзү куя баштады.
Т. Касымбеков, "Жетилген курак"
"Жыпар киндик" - аял затына сүйкүмдүү, кыз-келиндер жакшы көргөн адамдарга карата айтылуучу накыл кеп.
Бул накыл кептин төркүнү "кабарга" деген жапайы жаныбардын киндик айланасынан алынуучу жыты аңкыган суюктуктан пайда болгон. Кабарганын боор, өөк жапкыкчасы болот. Ошонун ичинде жыттуу коюу суюктук бар. Ал суюктук кабарганын эркегинде гана болот экен. Кабарга бугулардын түркүмүнө кирет. Алтайда, Саянда, Монголияда ж.б. жайларда, аскалуу тоодо, ийне жалбырактуу капчыгайда жашайт. Анын териси баалуу, суюктугу атыр сыяктуу нерселерге кошулат. Ал суюктукту эл "жыпар" деп атап кеткен. Анын "жыпарын" илгери аңчылар башка жаныбарларды азгыруу үчүн колдонгон экен. Кыргыздар илгери Алтайда жашаган, кезинде аны кармаган, "жыпарын" алган болуу керек. Мына ушундан улам, жогорку "жыпар киндик" деген накыл кеп пайда болгон. Кийин кыргыздар азыркы турган жерине келгенде "мээр чөбү бар" деген накыл кепти колдонуп кетти.
Канча зубун кол менен,
А да каптап кетти эми.
"Зубун кол" - "жер жайнаган көп кол, калың кол" деген мааниде. Монгол тилинде зүн - "жүз" деген мааниде. "Манас" жомогунда "арбын зубун кол" деген сөз айкалышы бар.
"Арбын" - монгол тилинде да "көп" деген мааниде. "Арбын зубун кол" - нече жүздөгөн кол, өтө эле көп кол. Айжанжуң - кытайдын сөзү, "хейжун жунжаң" деген сөзүнөн өзгөрүлгөн түрү бар. Мааниси - деңиз аскеринин башчысы.
"Накыл сөздөр" деген 1982-жылы