ru ky fr ru ru cs ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk kk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ru
"Аалам", 30.05.08 - 11-бет: Эне тилим - эне сїтїм...•
Эне тилим - эне сүтүм
"Учурда биздин жазма тилдин быт-чыты чыгып турат"
- Асылбек ага, кыргыз тили үчүн күйүп жүрөсүз? Биздин тилдин бүгүнкү абалы кандай?
- Чеберчилик деңгээлинин ар кандайлыгына карабай жазуу менен алектенген адамдын жеке иши чачтан көп болот. Аны билгендер да, билбегендер да бар. Ушул көз караштан алганда тил маселесине убакыт коротуп жүргөнүмө өтө өкүнөм. Бирок айла жок, тилге олуттуу кам көргөн, анын улуттук табиятын түшүнгөндөр караманча жогунан (баса белгилейм) ушул ишке аралашууга мажбурмун. Мындай карасаң, илимпоз деген немелер жык-жыйма. Бирок кылып аткан иштери теңирден тескери. Орфография боюнча шпаргалка деңгээлиндеги эреже кабыл алынды. Айтымында ага 20 илимпоз катышканын уктук.
- Бизде тез эле "ачылыш" жасап жиберген илимпоздорубуз бар го. Бул жерде да ачылыш болгон чыгаар?
- Андагы болгон бараандуу жаңылыгы - жер-суу аттарын бириктирип жазуу экен. Эми ал короо, сарай курууда колдонулган ашар ыкмасын үлгү тутуу менен домдолгон эрежеден кийин жөнөкөй сүйлөмдүн баары кошулуп жазылып отуруп, ар бири кере кулач болгон татаал сүйлөмгө айланды дагы, мурда анча-мынча калыптагы эреже оозекиден ашып түшүп, быт-чыты чыкты. Өңгөдөн дагы С.Мусаев деген окумуштуунун айтканы кызык болду. Ал бир гезитке берген маегинде "Орус орфографиясы абдан чаташып иретке келбей калганы" жөнүндө кеп кылып келатып, "биз ошолордун эрежесинен ориентир алып жүрбөйбүзбү" деген оюн кошумчалаптыр. Мына кызык тамаша! Көрсө биздин тилчилер жакшы нерседен үлгү алмайдын тескери жолуна түшүп алышыптыр.
Натыйжада орфографиялык эрежеде чет сөздөрү орус тили аркылуу кабылдануу тартиби мурдагы боюнча калтырылган. Демек, бул жерде илгертен бери келаткан союздагы тилдерди бириктирүү саясаты өзгөрүлбөй, башка элдин орус көмөкөйүндө иштелген, б.а. орус сөздөрү боюнча бүкүлү кире берүүсүнө бөгөт коюлмак тургай, ыгы келген, келбеген да жерден күргүштөп каптоосуна дарбаза кенен ачылган. Ушул тапта кыргыз тили китептерин жазуу иштерине бараандуу киришип жүргөн Сулайман Рысбаевдин "Кыргыз Туусуна" И.Арабаевдин 125 жылдыгына карата жазылган макаласында Ишеналы аксакал тарабынан "е, ф, п" тамгалары орус тилинен кирген сөздөргө колдонуу үчүн кабылдангандыгын кубаттаган. Ия, айланайын журт, минтип отурса, кыргыз тилинен эмне тамтык калат? Өз алдынча болдук деп дүйнөгө дүң салган кыргыз өз алдынча тирлик кылабы же ар кимдин караанын ээрчип тамтаңдап жүрүп жоголобу?
- Президенттин алдындагы тил комиссиясынын ишине канааттанбагандар бар. Сиз ушул пикирлерге кошуласызбы?
- Бул комиссия бизди сындагандар көп деп коюп эле өз билгендерин урдуруп отурушат. Анын жетекчиси жаңыдан дайындалганда аска жаңыртып бир топ күпүлдөп, болгон-бүткөн каражатты чогултуп алып айыл аралаганда эле түңүлгөм. Ыя, кокуй, тилдин баары так ушул шаардан талкаланып атса, быякты бүтүрүп койгонсуп, орусча эки сөздү кураштыра албаган айылга баруунун эмне кереги бар эле? Эгер анын кыргыз үчүн күйгөнү анык болсо, кыргыз тилинин түбүнө жеткен ушул деген жаман атка калбайын десе, кайсыл бир саясатчылар өңдөнүп "Мени силер эмес, президент койгон" деп өлүмтүгүн артпай, орунду демилгечил башка бирөөнө бошотуп берүү жагын эртерээк ойлоноор деген үмүттөбүз.
- Жеке пикиримде басма сөз жааты дагы тил маселесин улам-улам көтөргөнү менен, бул тарапта дагы ырааттуулук сакталбай, ар ким өз каалаганындай жазып жүрөт.
- Жогоруда айтылгандай, мунун баары сөз болгон эрежеге байланыштуу болуп жатат. Эми мен ушерден маселени башка өңүттөн баштайын деп турам. Тил кандай тартипте калыптанат? Оболу адам оозеки сүйлөө менен дүйнө таанып, ал эми жазмага кийин көнүгөт эмеспизби. Демек мындай шартта, кыргызды кыргыз кылып калыптандырууда басма сөз менен тынымсыз какылдап аткан үналгы менен сыналгы сыяктуу сырткы факторлордун мааниси зор. Ушул тарапта булардын "Биз жаңылангыбыз келет" деген сөздү миң кайталап, кулак жешилткенине көп болду. Башка жагынан жылышы болсо болгондур, тил тараптан алсак, оңолгондон дайын жок. Кабарчылар карапайым адамга кайрылганда гана "Баке, Саке" дебесе, кызматтагы адамдарга орусча "Түкүнчө Баланчаевич" дебей сүйлөгөндөн эмнегедир чочулап тургансыйт. Өңгөдөн дагы радиодогу кабарчы кыз өткөн бир берүүдө чоң атасындай болгон Кусейин Исаевди "Кусейин мырза, айтыңызчы" деп суроо берип атпайбы. "Атакелебесе" дагы "аба" деп же "агай" деп койсо, салтыбызга да туура келгени, уккан кулакты дагы кубантканы атпайбы.
- Айтмакчы, жаштар тургай тил ураанын салган улуу муун деле аты-жөнүн кыргызчага өзгөртө элек го?
- Баарын тегиз кароо үчүн деңгээл керек экен. Бизде бүгүн кыргыз үчүн кара башымды садага чабууга "мен даяр" коомдук өкүлдөр, саясатчылар бар. Тилекке каршы, алардын көбүнүн дараметтери купулга толо бербейт. Ошого улуттук үлкөн маселелерди кой, ушул эле кыпындай мисал: азыр бири дагы ысымын кыргызчалатууга маани бере элек. Мындай бир тараптуу ой жүгүрткөн, ары терең, ары кенен көз караштан куржалак интеллигенттерге караганда карапайым калк өкүлдөрү кыргыздын улут болуп калыптанышына колдон келгендин баарын жасап жүрүшкөндүгү кубантат.
- Демократия доорунда да кимдин кандай жашаары, кай тилде сүйлөп, кандай ысым алып жүрүүсү анын өз эрки дегендер дагы жок эмес да...
- Кыргыз улуту жоголуп кетчүлөрдүн катарында турганда ар кимибиз өз билгенибизди кылганга кандай акыбыз бар? Ушул тапта кансыз согуш купуя жүрүп, кыргыз улуту "кыргыз жана киргиз" деген ача жолдун кесилишинде турабыз. Өкүнүчтүү жери - элдин көбү мамлекеттик маанилүү орундарды менчиктеп алган "киргиздер" тарапка ооп кеткенден, маселе бардык оорчулукту моюндаган, эч кимге сөзү өтпөгөн кыргыз калкын, кыргыз каймагын коргоодо турат. Демократия маалында ар ким каалаганын жасайт деген кыянат түшүнүк. Ыкшоолонуп отуруп кечигип убакытты өткөрүп ийдик. Абал оңолбой турган кырдаалга жетип калды. Буга чек коюп, түшүндүрүү, ынандыруу жолдорун күчөтүү менен коомду бир тарапка багыттоого чамдообуз керек.
Кыргыз интеллигенция өкүлдөрүнүн каймагы болуп саналган окумуштуу Кусейин Карасаев менен анын жубайы Айша Карасаева кыргыз элинин учу-кыйырына таанылган инсандар экенин кимдер билбейт. Хусейин агайдын көзү өткөндөн бери анын эмгектерин Айша апа жыйып-терип келет. 13 жашынан кинодо башкы каарманды ойноп, Москвадан бери мактоого татыктуу болсо, жубайынын жанында Москвда жүрүп, үйдө бекер жатпай, кыргыз стенографиясын негиздеп, китеп жазып келген, азыр 96 жаштагы Айша апа менен жолугууга жөнөп калдык.
… Бишкектин чет жагында "Манас айылы тарапта", тоонун жели согуп турган, катар тизилген карт теректерди жолдош кылып, Айша апанын үйүнө да келип калдык. Айша апа азыр 96 жаштын чайын ичип олтурат. Кийинки жолу мен алардын үйүнө 2007-жылдын декабрь айынын башында барган экенмин. Ошол кездегиден азыр өңүнөн бир азыраак аза түшкөнсүйт. Анткени жаза басып бутун кокустатып, сындырып алып, ооруканага жатып чыккан экен. Бирок үй да, короо да тынч, магдыратып, уйкуңду келтирип мемиреген, бакубат үй апага дем берип тургандай. Улуу кызы Люсянын кызы, небереси Жаркындын колунда турат. Жакшы жашап, жакшы карыган байбиче үйбүлөнүн бакубат жашоосуна ортоктош, үйдүн көркү болуп төрдө олтурат.
Эшикте чымчык сайрап, эшик алдында декоративдүү көчөттөр көрк берет. Айша апа кайсы көчөт кайсы өлкөдөн келгендигин айтып жатты.
- Айша апа, ооруканага жатып- чыккан турбайсызбы, денсоолугуңуз азыр кандай?
- №4 оорукананын травматология бөлүмүндө Жумагулов деген врач балам, уктатып туруп бутума операция жасап, үч күндө тургузду. Андан кийин ходунок- чыгырык карматып, "канчалык көп бассаңыз", ошончолук тез бутуңуз оңолот" деп айтты. Андан бери бир жарым ай өттү, кудайга шүгүр, жакшымын. Негизи менин ден соолугум жакшы экен. Врачтар ар бир 10-15 мүнөттө канымды текшерип турушту. Канымды таза экен дешти.
- Жакшы жашап, жакшы карыган сиздей адам менен жолугушуу бизге да кубат бергендей болот. Ушул жашка кантип жеттиңиз?
- Кусейин агаңар экөөбүз 20 жылдай өндүрүлгөн буудай жеп жүрдүк. Буудайды тазалап жууп туруп, жылымык сууга чылап, үстүн салфетка менен жаап коюш керек. Анан өнүп калгандарын терип алып, күнүгө эртең менен бир чоң кашык жеш керек. Экинчиден, үйбүлөдөгү ынтымак жана эмгек. Эмгекчил, эринбеген адам болсоңор, бактыга жеткениңер ошол.
- Өмүрүңүздө арак- шарап ичкен жоксуз да?
- Арак- шарапты оозума алган жокмун.
- Дагы эле диета сактап жүрөсүзбү?
- Ооба, диетаны сактайм. Күнүгө эртең менен бир стакан суу ичип коем. Тамактын алдында суу ичкен абдан пайдалуу. Эртең мененкисин күнүгө каша жейм.
- Кандай каша жакшы?
- Бардык эле түрү жакшы.
- Кайрадан жаш болуп калгыңыз келеби?
- 13 жашымда башкы ролду ойноп киного тартылып, мактоого татыктуу болдум. Кыргыз стенографиясын түптөгөнүмдү билесиңер. Китеп жаздым, үй-жай күттүм. Бала өстүрдүм. Эми кайрадан жаш болуп калгым келбейт. Кыздарымдын үчөө тең жезоймок чыкты.
- Жезоймок болгондо кандай?
- Жезоймок деген тигүүчүлүк өнөрү бар дегенди түшүндүрөт. Чоң-Сары- Ойдогу дачабызда кийим тигүүчү электр машинасы чыкканда мен бирди, чоң кызым Люся бирди алып, сонун чыккан кездемелерден алып, үч кызыбыз тең бычып-бузуп олтуруп кийим тикчү элек.
- Азыр эмне менен алексиз? Күндөлүгүңүздү жазып жүрөсүзбү?
- Күндөлүгүмдү үзбөй жазып келатам. Эрнис Турсуновдун "Боромбай" романын эми окуп бүттүм. Тарыхый романды Төлөгөн Касымбековдон башка киши жаза албайт экен десем, Эрнис деле жазат экен. Кусейин агаңардын 20 басма табак китебин БГУдагы окутуучуларга берген элем, басууга даярдап бүтүп калса керек.
- Компьютерге материал басып жүрөсүзбү?
- Компьютерим бузулуп калгандан бери олтура элекмин. Анын үстүнө анын көзгө зыяны бар экен. "Өмүр барактары" аттуу китебимди тергенден кийин, компьютерге олтура элекмин.
- Чоңдор сиздин ал-абалыңызды сурап турушабы? Майрам, туулган күнүңүздү куттуктап келишеби?
- Чоңдор деле ал-абалымды сурап турушат. Туулган күнүм 8- март экенин билишпейт го.
- Айша апа, тезирээк ходунок- чыгырыкты таштап, сакайып кетиңиз. Эл- журтка каалооңуз да бардыр…
- 96 жаштагы апаңардын каалоосу ушул: эл- журт тегиз аман болсун, эл ичинде ынтымак болсун. Эч убакта эринчээк, жалкоо болбой, талыкпай эмгектенүү гана керек.