ky ky el ru ru cs ky ru ky krc ky ky ky ky ky ky ky ky mn mn ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ru ky mn ky ru ky ru ky ru ru tt ky ky ru tt ky ky ru ky ru mn ky ky kk ky ky ky ky mn mn ky ky ky ky ky ky ky ky bg ky uk ky ky mn ky ky ky ky ky ky el ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ru ky ky tt ky ky ky mn ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ru ky ky ky ru ky ky ky tt bg ky ky ru
"Алиби", 12.03.08 - 13-бет: "Кыргыз санжырасы"...•
Д.Сарыгуловдун изилдөөлөрү менен катар "Кыргыз санжырасы" китебинен үзүндүлөрдү бекеринен берип баштаган жокпуз. С.Закиров жазгандай "илимий фактылар менен санжырадагы уламыштардын бирдей келишин" өзүң салыштырып көр. Ойлонсун, ата-тегин билсин деген аруу тилек менен алдыңа тарттык.
Сандан-санга берүлүүчү "Кыргыз санжырасы" ар мезгилде "Ала-Тоо" журналына жарыяланган, ар кандай авторлордун чыгармаларынан турат. Алардын башын бириктирип, жазуучулар К.Кушубеков менен М.Апышев 1994-жылы бирдиктүү китеп кылып чыгарышкан. Китепти толугу менен силерге жеткирүүнү моюндап отурабыз.
Кыргыз элинин байыркы тарыхы жөнүндө маалыматтар
Айрым санжыралар ыр менен да айтылган экен. Мындай санжыраны Кумар уулу Балык менен Буйлаш уулу Арстанбек акын айткан экен. Чын-чынына келгенде манасчылардын баары эле санжырачылар болушат. Алар "Манаска" жомок катары эмес, кыргыз элинин тарыхы катары мамиле жасашат. Ошондуктан Манастын ата-тегин өзүнчө баяндашат.
Эл тарыхы миф, легенда, жомок формасында айтыла берген. Балык Кумар уулунун айтуусундагы санжыра Алымбеков Тургунбектин жазып калтырганында сакталып калгандыктан ага толугураак токтолууга аракет кылабыз. Анын үстүнө бул санжырада кыргыздардын байыркы тарыхы башкаларга караганда даана берилген.
Мындан үч миң жылдар мурда Орто Азияда угуз-уйгур мамлекети жашап турган. Алардагы негизги дин буддага табынуу болуп, Самара суусунун башына көк таш орнотуп сыйынышкан. Ал жер акырындап кентке айланып, Самара кенти деп азыр дүйнөгө белгилүү Самаркан шаары өсүп чыккан. Мунун негизги калкы түрктөр болуп кыргыздар чоң уруу союзун түзүп турган. Самара суусунун башына коюлган ташты кыргыздар, түрк уруулары куту деп аташкан. Бара-бара кутту ар бир үйгө коюп куттуу үйдүн экен деп таасим кылышкан. Келин алып келгенде да "келин куттуу болсун" дешкен. Куттуу эне деп кут күткөн үйдүн ээсин сыйлашкан. Кут абийир, уяттуулуктун символуна айланып, "куттуу үйдөн кур чыкпа" деп жаман көргөн адамын "куту жок адам экен", "куну, куту жок немее экен" дешти. "Куну учту" деген сөз дагы кутка байланыштуу чыккан. Кийин уйгур-угуз мамлекети батыш жагы Аму-дарыясы, Каспий көлү, түндүк жагы Едил, Жайыкка созулуп, Арал көлү менен чектелди. Чыгыш жагы, Опол суусу, Котон калаасы, Үрүмчү, Манас болгон. Андан ары Алтай тоосу, Иртыш суусуна чейин кирген. Угуз өлгөндөн кийин Каракан башкарып калган. Каракандын тушунда уйгур жазуусун колдонуп, кутту бой тумар кылып тагынганга өтүштү. Адамдар антташканда бой тумарды өзүнө үч жолу урушкан. Угуз мамлекетин кийин Ирандар басып алды. Самаркантты Форудон деген падышанын Салым деген уулу башкарып калды. Тажиктер ошол мезгилде көчүп келишти. Самара турган жерди Зарафшан өрөөнү, шаарларды Туран деп атай баштады. Кийин жергиликтүү элдер Барактын тегерегине биригип, Ирандыктарды кубалап чыгышты. Он сан Барак мамлекети түзүлүп Отор кан болуп Отор шаарын салдырды. Отор кан ээлеген жерин тактап, караган элдерин тизмеледи. Отор канга Аму-Дарыя бою, Үрчөнч, жийделүү Байсын, Ысар, Гөлөп, Алай, Бухара, Самаркан, Фергана, Арал көлү, Кызыл Кыя, Санташка чейин карады. Мында жашаган элдер он тогуз уруу коңурат, он эки уруу тайчык, катаган, кытай, жедигер, калча, кыргыз, кыпчак, курама, маңгыт, казак, каракалпак, он эки ата угуздар, ногой, башкырт, түркмөн, кыят, эштек, татар, чубаш, жети уруу желдеңдер эле. Ошол убактагы ырларды:
Үйү сайын бозо бар,
Маңгыт деген эли бар.
Он сан Барак ханы бар - дешет.
Ирандар басып кирген мезгилде Ташкендин жогор жагында, Сырдын боюнда Орозду деген кыргыздын белдүү Адамы Сырдын боюна ордо салып, кутту койгон экен. Үстүнө үй салып куну дешиптир. "Куну, куту капка таш" деп ошондон аталып калган экен. Эл лакабында: "Орозду бол, Орозгер болсун жумушуң" - деген ошондон калыптыр.
Ошол мезгилде кыпчактардан Барман деген мыкты адам чыгып Орозду менен достошуп, аялдарынын боюнда кезегинде эле бел куда болушат. Бирок экөөнүн тең аялы эркек төрөйт. Орозду баласына Отор деп, Барман баласына Токтор деп ат коюшат, экөөнү дос кылып, төштөштүрүшөт. Ошол кезде он тогуз уруу коңураттан Сарыбай баатыр, жети уруу угуздан Желдең баатыр, ногойдон Айтак баатыр чыгат.
Сарыбайдын эркек балдары токтобой кыркында кыз көрөт. Мен эми кудайга ыраазымын деп атын Разы коет.
Кыз көзгө атаар мерген, жолборстон кайра тартпаган баатыр чыкты. Атагы жер жарып, элге тарады.
Желдең баатырдын жети уулу бир кызы бар эле. Кызынын атын Арлан койду. Барман Токторго Айтак баатырдын Кантике деген кызын алып берди. Ороз болсо Отор баласына Сарыбайдын Разы кызын алып берсем деп жүрөт. Отордун ою да Разыда болгон. Ошол учурда Ороз баласын ээрчитип Бармандын келинине куттук айтабыз деп барышат. Отор, Токтор досу менен саадак атып, оюн-шоок курушат. Токтордун аялы Кантике Оторго Желдең баатырдын Арлан деген кызын ал, ай десе арксыз, күн десе көрксүз сулуу дейт. Анын үстүнө Ирандарды кууп чыгабыз деп жүрөсүңөр, Желдеңдин жети баатыр уулу чоң тирек болот, дейт. Айтылган сөз Отордун жүрөгүнөн орун табат. Айтса айтпаса төгүнбү - барып көрөйүн деп, Телкүрөң тулпарын минип Арланды көргөнү жөнөйт. Арлан айтканындай бар экен. Отор көрөр менен жактырат. Арланга Отор да жагат. Арландын мойнунда бой тумары бар экен, ал тумарды өз көкүрөгүнө үч уруп, Отордун көкүрөгүнө үч тийгизип антташат. Экөө эзилишип сүйлөшүп, Арлан мурда көргөн түшүн айтат. Ал түшүндө Оторго жолугуп антташкандан кийин Отор жоголуп кетип, аял алып, өзү экинчи аял катары тийгенин жана Отор хан боло турганын көрүптүр. "Сенин түшүң түлкүнүн богу, мен сени эми эле алып кетем, үйүңө барып камынып кел" - деп Арланды жөнөтүп жиберет. Отор оюнда эч нерсе жок асмандагы жылдызды санап, Арланды күтүп жатып уктап кетет. Ошол мезгилде капыл-тапылдан үч киши басып калат. Башына кара жаап, колун аркасына байлап алып кетишет. Аны кармаган Сарыбай баатырдын Турта деген кол башкарып жүргөн баатыр жигити экен. Турта Жийделүү Байсын жердеген Коңурат деген элден чыккан. Он эки уруу тайчыктар да Туртанын таасиринде болгон, экинчи жагынан Турта Сарыбайдын аялы Каныштын атасынын инисинин баласы болгон. Ал Разыны мага бергин деп Сарыбайга киши салат экен. Айласы кеткен Сарыбай макулдугун берет. анткени Туртага Сарыбай Разыны бербесе, он эки ата тайчык менен Иранга кетем дейт. Разы атасы менен кеңешип Туртаны Оторго жумшайт. Оторду кармап келсең сага тием дейт. Разы Турта Оторго барса, ошол бойдон жоголот деген экен. Бирок Туртанын иши оңунан чыгып, Оторду уктап калган жеринен кармап алат. Сарыбай Оторду урмат менен тосуп, оюн-шоок уюштурат, ат чаап, улак тарттырат. Эгер Отор макулдугун берсе бала кылсам дейт. Отор да маулдугун берди. Ошол учурда Разы келип Оторго Туртанын ирандыктарга сатылып кеткенин айтты. Туртаны кармап кел деп Отордон өтүндү. Сарыбай болсо Желдең баатыр менен жолдош экенин, бир убакта экөө испиктер менен масакаттарды чапканын айтат. Сарыбай сөзүнүн аягында Отор ага жагып калганын, кааласа, Разыны берерин эскертет. Отор ойлонуп калат. Бир күнү Отор Разыдан Турта кандайча ирандыктардын кишиси деп сурайт. Ал мага өзү билгизип койду. Мага үйлөнгөндөн кийин тайчыктарды ээрчитип аларга кирип кетебиз дейт. Отор менен Разы жийделүү Байсында аң улап жүрөт. Разынын Сагызган деген карала сулуу аты бар экен, куса жете турган, качса кутула турган эр жигитке чак ат экен. Разынын мергенчилиги да адамды таң калтырат, ачык айрым. Бир күнү ал Оторду сүйүп калганын айтат. Отор ичинен жакшы көрүп турса да сынамакка: "Мен макул болбосом эмне кыласың?" - дейт. Разы кашкайып туруп: "Сени атып өлтүрөм, он тогуз уруу коңуратты, тайчыкты баштап атаң менен согушам, жеңилсем Жети Суу, Алтай, Аркага өтүп кетем" - деди. Отор Разынын ачык айтканына ыраазы болду, ага үйлөндү. Сарыбай эртеси Көгүчкөн Көк-Ала деген атты Оторго мингизди. Туртага конокко бармак болду. Турта Сарыбайга - Ирандын Ношат деген башчысы "Оторду колума тийгиз деп жатат" - дейт. Ага Сарыбай болбосо Турта күч менен ала турганын эскертет. Аны угуп калган Разы Туртага келип: "Сен Ношатты өзүң ээрчитип кел, мен Оторду ээрчитип чыгам, өзү кармап кетсин" - дейт. Ага Турта алданат. Разы Турта менен болгон сөзүн Оторго айтат. Отор Сарыбайга акыл салат. Сарыбай: "Ношатты атып сал, Туртаны тирүү колго түшүр, калганын көрө жатаарбыз" - дейт. Болжошкон күнү Турта менен жолугушуп колго түшүрүп, Ношатты атып өлтүрөт. Разы Оторду коргойм деп санынан жарадар болот.
Ошол учурда уулунун кеткенине бир ай болсо да "дайны билинбеди, эмне болду?" - деп Ороз тынчсызданып, Парманга киши жиберет. Парман Токтор менен казактан Таркты алып, маңгыттан Жолонду алып кол курап Желдеңге келет. Желдеңдин Доорон деген кичи баласы Отордун Сарыбайдыкында экенин айтат. Алар чогуусу менен Сарыбайдыкына келишип Самаркандан Ирандыктарды кубалап чыгууну сүйлөшөт. Түркмөндөн Айтакты чакыртып, аны менен да макулдашат. Алар калган түрк урууларды бүтүндөй чогултуш үчүн Ороз Эржанга арнап аш бермек болот. Элдин суроосу боюнча Отор Туртаны туткундан бошотот. Ал күнөөсүн мойнуна алып, бой тумарын көкүрөгүнө уруп ант берет. угуз эллине күнөө кылдым, каным менен актайм деп сөз берет. катаган, кытай, жедигер, калча, тайчык эли Оторго ыраазы болушат. Угуз эллин бириктирип Оторду кан шайламак болушат. Бул санжыраны Балык манасчы минтип ырга айландырган экен:
Ал берендин жайын айтайын,
Атасы Сарыбайдан үлгү алган,
Аялдан чыккан эр экен,
Желдеңдин кызы Арлан бар.
Үйү сайын бозо бар,
Жоро сайын бийи бар.
Чүкө салган ордо бар,
Маңгыт деген эли бар.
Бата гою Ороз бар.
Жолго көсөм эр экен.
Көпөлөк куса бир кууган,
Көйнөк кийсе бир кийген,
Туубай жатып дос кылган,
Токтор деген нойон бар.
Ичкенин шекер чай кылган,
Он тогуз уруу коңураттын,
Айтак, Желдең - үчөөбү,
Келбети журттан бир башка,
Ал кыраан нойон башчысы,
Күндө эрен менен салышкан
Жети уулу бар экен,
Желдеңдин уулу Доорон бар,