hu en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru ky ru ky ky ky ky ky ky ky tt ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ru hu ru ky ky ru ky ru ky ru ky ru ru ky ru ky ru ky ky ky ru ru ky ky bg ru ky ky ru ru ky ru ky ru be ru ky ru ky ky ru ru uk ru kk ru
"Фабула", 14.06.11 - 4-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
Баш аламандыктын башаты ким? - деген суроо учурда карапайым калктын алдындагы чечилгис табышмакка айланган. Буга себеп республикабыздын бийлик бутактарынын ыркы жоктугунан келип чыкканын моюнга алууга туура келет. Тактап айтканда, бийлик үчкө бөлүнүп, аткарылуучу иштер саясий шоу оюндарынын көмүскөсүндө калып, бири-бирин мышыкча аңдып, интрига улам күч алууда. Натыйжада, орус тамсилчиси И.С.Крыловдун тамсилиндегидей мамлекетти бири кургак жерге, экинчиси асманга, үчүнчүсү сууга тартып, эңшерилген экономикабыз бир ордунан жылмак түгүл, туңгуюкка түшүп кетүү коркунучу реалдуу көрүнүш болуп калды. Ошентип, элибиздин 2010-жылдын 7-апрелинен кийин өткөндөрдөн алынган сабактардын жыйынтыгын чыгарып, жаңы бийлик мамлекетибиздин эгемендүүлүгүн сактап калууга, калктын жашоо-шартын жакшыртууга көңүл бурат - деген ишенимине суу куюлду.
Азыркы күндө Жогорку Кеңеш тез арада өлкөнү өнүктүрүү багытында мыйзамдарды иштеп чыгууга эмес, тиги же бул партиянын кызыкчылыгын көздөгөн, же "өз көмөчүнө күл тартууга" ыңгайлаштырылган жер жайнаган комиссия түзүү менен алектенип калды. Алардын бийликтин калган бутактарын сындаган менен, ошол келтирилген калпыс кемчиликтерди жоюуга кандай жолдорду пайдаланууга баалуу сунуштарды неге киргизбей жатат? Ошол эле учурда аткаруу бийлигине катуу талаптарды койсо да, аны ишке ашыруунун жол-жобосу көргөзүлбөгөндүгү биздин пикирдин тууралыгын тастыктап берүүдө.
Эски бийлик өзүнө өзү өкүм чыгарган
Үй-бүлөлүк жана кландык К.Бакиевдин бийлиги кулатылгандан кийин өлкө башкаруусуз калды. Расмий бийлик жок болгондуктан, Убактылуу Өкмөт түзүлгөн менен, алардын башка өлкөлөр менен саясий-экономикалык маселелер боюнча укуктары чектелүү эле. Ал эми Борбордук Азия аймагындагы коңшулаш өлкөлөр Кыргызстандагы окуянын таасиринен чочулашып, бүтүндөй чек аралар жабылып, инвесторлор жергебизде стабилдүүлүк орногонго чейин келишимдеги каражаттарды кан буугандай токтотушту. Ошого карабастан, Убактылуу Өкмөт (премьер-министрдин милдетин аткаруу Роза Отунбаевага жүктөлгөн) азбы-көппү, айтор, сырттан жардамга каражат булактарын таап турушту. Бул төгүндөлбөс далил экендигин белгилеп коёлу.
Азыркы күндө Жогорку Кеңеш, мурдагы эски бийликтин үй-бүлөлүк жана кландык бийликтин өнүгүшүнө шарт түзгөн бийлик өкүлдөрү жана кырдаалга туура баа бере албаган адамдар ошол кезде Убактылуу Өкмөт өз бийлигин Ош, Жалал-Абад, Баткен региондорунда орното албагандыгын өздөрүнүн "туз көзүрү" катары көтөрүп чыгышууда. Мына ушунун кесепетинен бул аймактарда кыргыз менен өзбектердин этникалык чыр-чатагы башталган деп Убактылуу Өкмөткө күнөө коюшууда.
Ырас, бүтүндөй кыргыз жергесинде алар бийлик үстөмдүгүн орното алган жок. Алгачкы учурда алардын бул синдромго даяр эместиги, алдыда бийликти басып алуу максаты болбогондугу ушундан көрүнүп калды. Эгерде К.Бакиевдердин саясий технологдору ошол кезде диктатордук режимди орнотуу жолун тандап алышпаса, бийликтин кулашы күмөн болуучу. Бул үчүн "оппозиция бийликти басып алгандыгы" тууралуу кеп жөн эле миф экендигин окуянын өнүгүшү эле тастыктап турат.
Биздин божомолубузду бийлик тарабынан оппозициянын лидерлерин 2010-жылдын 6-апрелинде кандай жол менен камакка алышкандыгы турмуш жүзүндө далилдеп койгон. Атайын куралдуу топтордун бекем дарбаза-эшиктерин алдын ала даярдалган аспаптар менен кесип-талкалап кириши мыйзамга туура келеби же жокпу? - деген суроо жоопсуз калууда, ал эми 7-апрелде бийликке ишенбеген адамдардын каны төгүлүп, ага кыжырданган эл каарданып, Ак үйдү басып алганына акыл калчап ойлонгон адамдар каршы болбос…
Бул учурда Убактылуу Өкмөттүн алсыздыгы мыйзамдуу көрүнүш экендигин тарых далилдеп келет. Алып көрөлү, дүйнөгө белгилүү "Париж коммунасы" бийлигин сактай албай, 72 күндөн кийин кулатылды. Себеби алар бүтүндөй Францияда ишенимсиз чиновниктерди өз өкүлдөрү менен алмаштырууну ойлогон эмес. Ал эми 1917-жылы улуу Октябрь революциясы Петроградда жеңген менен, Россиянын Европа бөлүгү, Закавказье жана Борбордук Азия бул бийликти 1918-жылдын аягында тааныган. Ал эми Ыраакы Чыгыш пролетариат диктатурасын "убактылуу" деп эсептеп, баш ийүүдөн баш тарткан. "Социалисттик Ата Мекен коркунучта!" чакырыгы ушундан улам пайда болуп, бул аймак 1920-жылдарда гана бийликке баш ийишкен. Демек, төңкөрүш же көңтөрүш жолу менен келген тараптын бийликти чыңдап алышына көп убакыт керек болорун ушундан улам баалап билсек болот. Демек, бул өңүттөн алганда өлкө боюнча Убактылуу Өкмөттүн ошол кездеги "алсыздыгы" үчүн айып коюу жүйөөсүз экендиги далилдөөнү талап кылбайт. Популисттик куру кыйкырыкка берилбей, окуянын өнүгүшүн тарыхый шартка ылайык баалоо зарылдыгын ойлонсок…
Ачык айталы, Ош, Жалал-Абад аймактарында болуп өткөн синдромдун алдын ала албагандыгы - ошол учурда Убактылуу Өкмөттүн алсыздыгын пайдаланышкан сепаратисттер уюштурган менен байланыштырган. Эл аралык комиссиянын окумуштуу, саясий жана коомдук ишмер Абдыганы Эркебаев башында турган жана Жогорку Кеңеш тарабынан курамы 25 адамдан турган комиссияларынын жыйынтыктарына кошулуу мүмкүн эмес. Буга өзүбүздүн контраргументибизди келтирелик.
Этникалык коогалаң жарандык согуш коркунучу алдында башталган
Эски бийлик ажыраган мансабын кайрып алууга умтулат эмеспи. Ушул максатты көздөгөн К.Бакиев өзүнүн башкы тиреги катары Ош аймагын эсептегенин белгилесек болот. Чындыкка чычалабайлы, азыркы Жалал-Абад, Баткен облустары мурда Ош облусу болгондугун эске алсак, кыргыз жергесин түндүк-түштүккө Убактылуу Өкмөт эмес, К.Бакиевдин үй-бүлөлүк жана кландык бийлиги ишке ашырганы ачык көрүнөт. Региондук күчтүү бөлүнүү бул учурда өз апогейине жеткендиктен, өлкөдө жарандык (граждандык) согуш чыгып кетүү коркунучу өлкөбүздүн босогосунда турган. Ошол учурда К.Бакиевдин үй-бүлөлүк жана кландык бийлигин чыңдоого катышкан мансап ээлери чет өлкөлөргө качып, айрымдар чээнге кирип, бирок жаңы бийликти кулатууга тымызын күрөш ачышкан. Ал эмес, кыргыз элин түндүк-түштүккө бөлүп, бири-бирине кайроо максатында "эми түштүктүктөргө бийлик берилбейт" - деген тескери үгүт-насыят иштери кеңири жайылтыла баштаган.
Региондук жана уруулук бөлүнүүлөр элибиздин менталитетиндеги "кандын тагы" ("кровная пятна") экенин жана "жаман да болсо өз улагымдан теке салам" - деген адатыбыздын мөмөсү экендиги көпчүлүк саясий серепчилердин билип туруп билмексенге салышканы өкүндүрөт. Убактылуу Өкмөттүн жарандык согушка жол бербөөгө жасаган аракети анын алсыздыгы эмес, жалтактыгына эски бийликтин өкүлдөрүнө каршы чечкиндүү аракет жасабагандыгында экенин гезит беттеринде ачык берип турдук, бирок алар бул пикирлерди оперативдүү түрдө талдоого ала албагандыгы болду.
Убактылуу Өкмөт бул багытта өлкөнүн коопсуздугуна тынчсызданып, ага жол бербөө аракетин көргөн менен, кырдаалдын башка тараптан татаалданып кетерин эске албагандыгы чоң жаңылыштыгы эле. Учурунда 1990-жылдын июнь айындагы окуясы кайрадан кайталануу мүмкүнчүлүктөрүн да эске алып, алардын өткөн окуянын 20 жылдыгына карата коогалаң чыгып кетпейби? - деген маселелер да гезит беттеринде берилген. Бул божомол туура экендигин турмуш өзү тастыктап койду. Жарандык согуш коркунучу жоюлган менен, этникалык тирешүүлөрдүн аягы бейкүнөө карапайым калктын канынын төгүлүшүнө алып келди. Ал эми ушул кылмыштуу окуялардын уюштуруучуларынын эч биринин бир тал чачына зыян келген эмес деп кепилдик берсек күнөө болбос. Ош, Жалал-Абад окуясында төгүлгөн кандын айыпкерлери али боштондукта жүргөндүктөн, азыр эки элдин "ынтымакка келгени" логикалык жактан алып караганда анчалык ынанымдуу эмес.
Жогорку Кеңештин депутаттарынан түзүлгөн комиссиянын айрым мүчөлөрү Кыргызстаныбыздын коопсуздугун жана кадыр-баркын сактоого эмес, жеке амбициясы үчүн кошулган сыяктанат. Айрыкча, депутат Ж.Жолдошеванын жалпы комиссиянын чыгарган жыйынтыгына каршы жеке жыйынтык чыгаруусу, айрыкча анын кыргыз элине кылымга татырлык кылмышын актап, аларды актоого жасаган аракети "иттин өлүгү кайда катылганын" айгинелеп жаткансыйт. Кансыраган эки элдин эсебинен Ысык-Көлдөгү 20 гектар жерди кайрып алууга соодалашуу максаты болуп жүрбөсүн? - деген күмөн ой пайда болот. Ошол эле учурда интрига оюндары Жогорку Кеңеш тарабынан башталып, бул саясий шоулар өздөрүнө жан тарткан урук-туугандарынын, жек-жааттарынын, жоро-жолдошторунан турган топтор аркылуу жүргүзүлүп жатпасын?
Эмне үчүн экономикалык туңгуюкка кептелебиз?
Учурда Кыргызстан экономикалык жактан туңгуюкта экенин аткаруу бийлиги ачыкка чыгарса болмок. Бюджеттик тартыштык үчүн азыркы өкмөттү ашата сөгөбүз, бирок түпкү себебин ойлонбойбуз. Төңкөрүш - 1917-жылдагы Орусиядагы көңтөрүш-төңкөрүштөн кийин канча жыл экономикасы артка кеткенин неге эске албайбыз? Алып көрөлү, К.Бакиев А.Акаевдин бийлигин тартып алганда карактоо-тоноого дуушар болгондор, кыйратылган, өрттөлгөн имараттар үчүн канча каражаттар сарпталды? Ал эми 2010-жылдын 7-апрелинде курман болгон адамдардын куну канчага турат? Өрттөлгөн Ак үй жана башка мамлекеттик имараттарды оңдоп-түздөөгө жумшалган каражаттарчы? Ошол талкаланган имараттарды, каракталып-тонолгондон келип чыккан чыгашаларды калыбына келтирүүгө сарпталган каражаттарды эсептеп көргөндөр барбы? Ушул "шамалга чачылган акчалар" калктын муктаждыгын чечүүгө жумшалса, азыр мамлекетибизде ири бюджеттик тартыштыкка бөгөт коюлбайт беле? Же бул пикирибизди төгүндөөчүлөр чыгабы? Ойлонуп көрсөк, азыркы кымбатчылыкты өкмөттөн мурда өзүбүз жасап жатпайбызбы? Ал эми Ош, Жалал-Абад региондорундагы чыгашаларды эске алсак, калкыбыз канча жылдык чыгымга дуушар болгону ачыкка чыкмак. Мына ушулардын өзү эле "Чыгашага мал ээси баш" - деген учкул сөз өзүбүзгө таандык болуп калып отурат.
ЖоКенин комиссиясындагы тенденция Бакиевдерди актоого багытталганбы?
Белгилүү жазуучу Төлөгөн Касымбековдун "Сынган кылыч" романында Кокон хандыгына каршы көтөрүлүштүн жетекчиси Исхакты кутумдар орго салып, Кудаяр хандын баласы Насирдинге бийликти алып бергенде, көтөрүлүшчүлөр: - Биз Кудаяр хандын күчүктөрүн кайрадан бийликке алып келиш үчүн күрөшкө чыктык беле? - деп каңырыктарын түтөткөн эпизоду эске түшөт. Ушул сыяктуу эле элибиздин нааразылыгы жашоо-шарттын оордугуна гана эмес, азыркы учурда кечээги К.Бакиевдин жан-жөкөрлөрүнүн мамлекеттик бүтүндөй бийлик бутактарын ээлеп алгандыгына жаны ачып отурушат. Жараксыз бийликти кулатууда 86 жигиттерибиз бакиевчилерди кайрадан бийликке алып келүү үчүн курман болушту беле? Же болбосо, Ош, Жалал-Абад облустарында Курманбек Бакиевди актап калуу үчүн сепаратисттердин колунан ажал табыштыбы?
Эл аралык комиссиянын башында турган Кильюнендин жөнү башка, тактап айтканда, Югославиядагы этникалык коогалаңдын уюштуруучусу да, аны "текшерип" жыйынтык чыгарып, бул өлкөнүн алты хандыкка бөлүнүшүнө себепкер болгон эл аралык бузуку десек жаңылбайбыз. Алардан мурда "өзөктөн чыккан өрттү" кантебиз? Кантсе да чет элдин каражаты менен жан сактаган айрым өкмөттүк эмес уюмдардын лидерлеринин кыргыз элин канкор катары көтөрүп чыккандарга эмне үчүн ушул мезгилге чейин тийиштүү чараларды көргөн жокпуз! Айталы, башталган жана ошол эле кезде жалаң өзбектердин жабыр тартканын, кыргыздардын аларга мыкаачылык кылганына күбөлүккө жүрүшкөн Азиза Абдирасулова, Төлөйкан Исмаилова азыркы учурда К.Бакиевдердин расмий эмес актоочусу Жылдыз Жолдошеваларга эмне үчүн айып койбойсуз? Мүмкүн, Кильюнендин "жыйынтыктарындагы" кыргыз элине каршы айрым пикирлер булар тарабынан даярдалып берилип жүрбөсүн? Алган ири суммадагы каражаттарын ушул жол актап жатпасын?
Менимче, бул маселелер Жогорку Кеңеште кызуу талдоого алынышы зарыл, бул алардын түздөн-түз милдети эмеспи. Ансыз калкыбыздын бийлик бутактарына болгон ишеними кескин төмөндөй берет. Ал эми Өкмөт бул саясий шоулар үчүн эмес, экономикалык өксүктөр боюнча жооп берүүгө тийиш. Ар бир бийлик бутагы өз милдеттерин кандай деңгээлде аткарганы тууралуу сурак берер күн алдыда, мына ушуну унутушпаса!..
кыргыз тилиндеги гезит "Форум"
email • архив • редакция
Жерде эле калсын убада
Сасыкбаева, сак болчу деги
Кайран Каттани кайтып келмей болду
Ташиев үчүнчү революция жасагысы келип жатабы?
Реймандын шкафындагы дагы бир сөлөкөт
"Президентти Ошко көчүрүп коюудан маселе чечилип калбайт"
"Театр, кино, китеп, салттык
музыка эбак эле четте калган"
"Эч кандай деле сыйлык ыйгарган адам болгон жок..."
КЫРГЫЗ ЭЛИ МЕНЕН ТҮРК (ТҮРҮК)