ky en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru ru ky ky mn ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky mn cv ky ba ky tt ky ky ky ky ky ky ky myv ky ru ky ky ky ru ky ru hu ru ky ru tt ru tt ru ru ru ru ky ru ru ru ky ru uk bg ky ru ky ru ky ru ky ru kk ru be ru ky ru ru ky ru mn ru av ru kk ru ky ru ky ru ky ru ky ru
"Агым", 09.10.09 - 26-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
Чалбай атуу чүкөнү чертип жатып абалак чүкөгө жетпей калса, оюн жыдыбастан чийиндин сыртына чыгып, буттун башын борборго түздөп, сол колун бооруна алып, чүкөнү кыйшык атып чыгаруу. Чалбай атууда абалак чүкө, ханды же башка чүкөлөрдү аралап кетсе жыдыбайт. Каалаган чүкөсүн черте берет.
Ордо оюнунда жеңишти камсыз кылуу чертмекчинин чеберчилигине байланыштуу. Топ атканда, кадаганда, тооруганда чүкө чыгып, абалак борборго, ханга, чүкөгө калыс чен жеткендей туруп калса, чертүүгө укук алат. Абалак кырынан туруп калса жыдыбайт. Калыс ченди ичке түшкөн оюнчунун айтуусу боюнча абалак менен чүкөнүн эң чукул деген тушунан салат. Абалак жылып кетпес үчүн калыс бир колу менен абалакты басып, экинчи колу менен ченди салат.
Абалак борборго же ханга чукул болсо, ченди салуу үчүн борборго, ханга чүкөнүн чети борбор менен хандын абалак жак ыптасынан ашык-кем эмес кырдаалга чүкө коюп бөгүнөн, чүкө жактан ченди салуу керек. Бул кырдаалда чүкөнү кол менен басып туруп, ченди абалакка салуу керек.
Чертмекчи абалакты алганга отурганда сол буттун тумшугу жана оң буттун учу чүкөдөн өтпөгөндөй абалда олтуруу керек.
Талаш болуп калганда калыс, сол же казык буттун мисалга, түшүнүктүү болуш үчүн галош кийген бут кийимди алсак, галоштун тумшугу жана согончогундагы ортолугуна шишче сайып түркүк түздөгөн сыяктуу чүкөнү кароо керек.
Оң же жыккан буттун учу дагы борбордон, хандан, чүкөдөн өтпөш керек. Ал үчүн өтөт деген эки чүкөнүн ортосуна жип тартат. Эгер жип буттун учунун дал өзүндө калса өтпөйт. Бул үчүн дагы эле эки чүкөнүн четине шиш сайып, жип тартылат. Чертмекчи ичке олтураарда бутту эки жолу ченеп алууга уруксат берилет. Экиден ашык ченеп, олтурбай койсо жыдыйт.
Абалак борборго, топ чүкөгө чукул жатып калса, абалакты кайсыл тарабынан алса да жыдыбайт. Абалакты алганда чүкө кыймылдап калса, колду жерге тийгизип алса, так албай колдун бир манжасын жерге тийгизип алса, абалакты жылдырып алса оюн жыдыйт.
Абалакты алып солбугучакты эки бут тең ордунан кыймылдабай казык буттун согончогу жерден үзүлбөш керек. Солбуганда казык бут баштапкы абалынан кыймылдабай, көчүп баратканда буттун учу жерге жана казык бутка тийбеш керек.
Чүкөнү аттап көчсө, өтө бийик туруп көчсө оюн жыдыйт. Бир чүкө чертмейинче топту, ханды жана сабап чертпейт.
Ордунан көчкөндөн кийин абалакты оңдоп алса оюн жыдыбайт. Сабаганда ар бир чүкө черткенде абалак чүкөгө, ханга, борборго чен жеткендей коюлуп, ар бир жолу абалакты койгондо кол бошоп, кайра абалакты кармап чертүү керек. Топту, ханды, борбордогу чүкөнү черткенде солбубай чертет.
Эки удаа солбубай чертсе жыдыйт. Чертип жатканда чүкө колдун билек муунунан жогору денеге же жеңге, бутка тийип калса, алаадан өтүп кетсе, абалак борборду, ханды, чүкөнү басып калса, кырынан туруп калса, абалактын үстүнө хан, чүкө чыгып калса, кесегенде абалакты жерге тийгизип алса жыдыйт. Чертип жатканда колду абалактан чыгара электе кол чүкөгө тийип кетсе, кол тийип чүкө чыгып кетсе жыдыбайт. Чертип жатканда кол канап кетип, кан жерге тамбаса да жыдыйт.
Абалакты тартканда, артыкча чийинге чукул чүкөнү тумшукка черткенде, абалак жаа түрүндөгү формада тартылыш керек.
Чертмекчи ичтен чүкө чертип жатып суроосу жок чийиндин сыртына чыгып кайра ичке кирсе жыдыбайт.
Чертмекчи олтурганда же көчкөндөн кийин алаасында чүкө калса жыдыйт. Алаада чүкө калды деп казык бут менен сунган буттун тизесинин деңгээлинен чүкө ичте калганды айтат.
VII. Жыдымайдын түрлөрү жана тыюу салынган жагдайлар
1) Чүкөнү борбордон кыйшык атууга болбойт.
2) Ханды атса болот, бирок тооруп алууга болбойт, артка чыгып кетсе жарабайт.
3) Чүкө чыгып жатканда ойноп жаткан тараптын оюнчулары ичке кирип алса, чийинди басып турса, чүкө сырттан тийип ичке кирсе жыдыйт.
4) Ичтеги оюнчу көрбөй туруп чүкөдөн өтүп кетсе, бир нерсе денесинен ичке түшүп кетсе, сырттагы оюнчу бир нерсени ичке кийирип жиберсе жыдыйт.
5) Ичтен абалакты, чүкөнү эки алса жыдыйт.
6) Атып жатканда ичте абалак калып калса жыдыйт.
7) Хан же чүкө чийинге илинип калса чыкпайт.
8) Черткен хан сырттагы адамга же башка бир нерсеге тийип кайра ичке кирсе, эки тарап тең макул болсо чыкты деп эсептелинет.
9) Хан, чүкө сыртка чыгып эч нерсеге тийбей кайра имерилип ичке кирип кетсе чыкпайт.
10) Тооруганда абалак сыртка чыгып, кайра ичке кирсе жыдыбайт.
11) Чүкө черткенде абалак жерден көтөрүлүп кетсе оюн жыдыйт.
12) Чүкө чыгарып жүргөндө оюнчу чийинди эки жолу басып алып бутун оңдосо оюн жыдыйт.
Биз билген Ордону абалак менен атуунун эреже тартиби ушундай. Көч бара-бара түзөлөт демекчи, калганы оюндун жүрүшүнө жараша толукталар. Эң башкысы - Табылды Эгембердиев борбор калаабызга алгачкы жолу эл үчүн атайын ордо ачып бергени сүйүнтөт. Бар бол Табыке, элиңдин алкышы тийсин.
Туу кылып кара жанды
"ХVIII кылымдын орто ченинен XIX кылымдын башында Аксы менен Кетмен-Төбө өрөөнүндө туруп, бөлүнүп-жарылган кыргыз урууларынын башын бириктирип, өлөр-өлгүчө Кокон хандыгынын баскынчылык саясатына каршы күрөшкөн тарыхый инсан - Сатыкей баатырдын урпагы экениме сыймыктанам,- дейт атактуу ортопед-хирург, профессор Сабыр Жумабеков,- баатыр бабам жөнүндө бала кезден угуп, кийинчерээк айрым көркөм чыгармалардан, тарыхый булактардан кездештирип, санжырачылардын аңыз кептеринен уга калып жүрдүм. Анан ушундай киши мезгилдин бүктөмүндө унутулуп, белгисиз бойдон кала береби деген ой тынчтык бербей, өз алдымча материалдарды чогулта баштадым."
Ошентип, Сатыкей баатырдын чыгаан урпактарынын бири, кыргыз элинин тарыхына, баалуу мурастарына да кайдыгер карабаган С. Жумабеков баатырдын ар кай жакта чачылган урпактарынын башын бириктирип, "Сатыкей баатыр" коомдук фондун түзүп, анын айкелин тургуздурду. "Бүргө баатыр", "Эр Солтоной" көркөм баяндарынын автору Кушубек Качибеков "Сатыкей баатыр" аттуу баянды илимий булактардан, санжыралардан алып китеп жазды. "Баатырдын айкелинин автору болгон жаш скульптор Марлен Бакачиевге демөөрчүлүк кылган баатырдын урпактарына, кыргыздын тарыхын сыйлаган атуулдарга фонддун атынан ыраазычылык билдирем" - деди сөзүнүн аягында "Сатыкей баатыр" коомдук фондунун президенти Сабыр Жумабеков.
Аталган китепте баатырдын бала чагынан тартып, өмүрүнүн акырына чейинки күндөр ырааттуу берилип, жорго тил менен жазылыптыр. Санжыраларга да орун берилип, Солго кирген кушчу, саруу, кытай мундуз, басыз уруулары түбү бир атадан, Жайыл баатырдан таралганы, көпкө чейин бала көрбөгөн Жайыл, перинин алдын ала айтуусу менен төрт уулдуу болору, улуусун кырк чилтен кызыр даарып, аты Дааруу, экинчисинин койнуна кут түнөгөн - Кутчу, кийинкиси баа жеткис байлыкка эгедер - Баасыз, төртүнчү уулу Кутайдан бак менен даңк кетпей, балдары, андан тараган урук-тукуму тегин болбосу жөнүндө айтылып келип, убакыт мезгил алмашканы Дааруу-саруу, Кутчу-кушчу, Баасыз-басыз, Кутай-кытай болуп өзгөргөн дейт.
Сатыкей кичинекей чагынан тентек өсүп, жаштайынан атасынан айрылып, куду Манастай энеси менен таякелерине, казактарга барып жан сактап, эр жетет. Ал жерден кыргыз намысын талашып, казактын балбаны Шорукту уруп, өлтүрүп алат да, энеси менен качып чыгат. Андан кийинки өмүрү Кетмен-Төбөдө өтүп, ал аймактагы кыргыз урууларына калканч болуп, Кокон хандыгынын аскерлерин бир нече ирет талкалайт. "Өзөктөн чыккан өрт жаман, өздөн чыккан жат жаман",- демекчи, саткынчылардын азабынан колго түшүп, хан ордодо жатып каза табат.
Автор элдик санжыраларда Сатыкей баатыр комузда кол ойноткон, акындык өнөргө да жакын болгонун кабарлап,
Турмуштун сапырылган чаңы менен,
Тумчукпай, жарык Күндөй жанып
Туу кылып кара жанды сайып берем!
- деген өңдүү ыр саптарын Кокон туткундугунда кошо жаткан казак жаттап алып, элге жайгандыгын айтат.
Китепте баатырдын эрдиги бүтүндөй журтка тарап, өмүрү аңызга айланган кезде жанында жайчы, мерген, соодагерлердин, акылман кеңешчилер коштоп жүрүшүн жана календер, бакшылардын образын пайдалануусун ошол учурдун талабына ылайык мыйзам ченемдүү көрүнүш катары караса болчудай. Калганын өзүңүз окуп, талдап көрүңүз, окурман. Анткени чыгарма кайдыгер калтырбайт.
кыргыз тилиндеги гезит "Агым"
email • архив • редакция
Бакыт Бешимов кимден качкан?
Миллиондор кайда, Бакыт мырза?
Мылжың бийликке кылжың оппозициябы?
Мансап жолу партия тепкичинен турабы?
"Бахтыярды Зикирбаев атайын өлтүрүптүр"
100 млн. сомду КИМ "жутту"?
"Орто" баа алган ким?
Алкоагенттиктен алко эмес, акча жардам
"Омор Султанов өзүнүн ырларын өзү жакшы окуп алган акын"
Жапондордо да мүшкүл көп
"…Миң кыялды ким тыяр"
Бул жолу жаш ырчы Даниэль өзүнө "портрет" тартты.
Оюнда дайым "генерал", турмушта лидер ДАНИЭЛЬ
"Ушул адамга кезиккениме эч өкүнбөйм"
Албуут темпераменттен чыккан ашкере канкор
Издейм сени, арасынан элдердин...
Кимди ким соет болду экен?