ru ky el cs ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky mk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky kk ky ky ky ru ky ru ky ru ru ru en
"Асман пресс", 16.10.08 - 8-бет: •
Аскар Акаевдин биринчи мугалими Азатбек Тойчубаев:
"Аскар Акаев кыргыздын суусун аябай сагынса керек, дем албастан ичип жиберди"
- Азатбек аксакал, алгач сөз башын окуучуңуз Аскар Акаев кандай окуучу эле, кичинесинде мүнөзү кандай деген кызык суроодон баштасак. Көз алдыңыздан дагы бир саам өткөрүп, буга чейин айтпай жүргөн жагдайларыңыз болсо айтып өтсөңүз жакшы болор эле?
- Айтпай сыр кылып, жашырып жүргөн эч бир нерсе жок. Өткөндү көз алдыма элестетсем эң жакшы гана сүртүмдөр келет. 1950-51-жылдары Кызыл-Байрактын башталгыч мектебинде мугалим болуп иштеп калдым. 1949-жылы Фрунзедеги педучилищаны бүтүргөн элем. Ошондо 19 жашта экенмин. Ал учурда эмне, ар бир класста беш-алтыдан эле окуучу окуп, айла кеткенде эки классты бириктирип, окутушка туура келчү. Аскар абдан кичинекей, арык бала эле. Токтоо, тырышчаак, сылык, элпек мүнөзү адамды өзүнө тартып турчу. Ал дайым таза, өз боюна тыкан, ар дайым чындыкты гана сүйлөчү. Танаписке чыккан учурларда балдар бака-шака түшүп жатса Аскар өзүнчө, акырын этият ойноп жүрөөрүн көп байкап калчумун. Сабакка өтө ынтызарлык менен көңүл буруп, берилген тапшырмаларды жоопкерчилик менен аткарчу. Тырышчаактыгын көрүп баалачумун.
Менин эсимден ушул күнгө чейин чыкпай жүргөн бир эпизодду сиздерге айтып берейин. Адаттагыдай өз сабагымды өтүп жаткан элем. Ал мезгилде математика сабагы эсеп сабагы деп аталчу. 4-класска эсеп сабагы болуп жатса, 2-класста кыргыз-тил сабагы болуп жаткан. "Сүйлөмдүн баш мүчөлөрү" деген тема боюнча класстык тапшырма берип, тапшырманы кандай аткарышканын билүү максатында ар биринин дептерлерин текшерүү үчүн парталарына барып, карап жаткам. Кезек Аскарга жетип, жанына келсем, ал 4-класстын эсебин чыгарып олтурган экен.
- Кечиресиз, 4-класс менен 2-класс кошулуп окуп жаткан да, туурабы?
- Ооба, 4-класстагыларга болсо көп орундуу сандарды кошуунун жол-жоболорун үйрөтүп жаткан элем. Аскар эсепти чыгарып бүтүп калган экен. Мындайды күтпөгөндүктөн чочуп кеттим. Силерге кыргыз тилден тапшырма бербедим беле десем, акырын үн менен "агай мен жазып бүткөм"деп кыргыз-тилден жазган дептерин көрсөттү. Берилген тапшырманы эч катасы жок аткарыптыр. Ичимен ыраазы болдум. Эсепти да бир катасы жок чыгырыптыр. Эмне дешти да билбей калдым. Тубаса математик экенин ошондо байкагам. Анын үстүндө мугалим катары жаңыдан тажрыйба топтоп жаткан кезим эле да. Ал кезде диференциалдык окутуу же түшүндүрүп окутуу деген түшүнүктөр болбогондуктан ага кошумча тапшырмаларды берип койсом болмок да. Ошол учурду эстеп калганда азыр да уялып арданып кетем. Аскар менин көз алдымда үлгүлүү, адептүү, дилгир окуучу болуп өстү. Кээде кандай адам болот экен деп суктанып калчумун. Дагы эмне деп айта алам, дүйнөлүк аренадагы академик, окумуштуу, мамлекет жетекчиге көп жылдык педагогдук эмгегимдин бир үлүшү кошулуп калганына бир чети сыймыктанып, ыраазы болуп кетем.
- Азатбек аксакал, Аскар Акаев Кыргызстандын тунгуч президенти болду деген кабарды укканда кандай кабыл алдыңыз?
- Мен андагы кубанычтагы ахыбалымды сиздерге сүйлөп жеткире албайм. Керек болсо ыйлап жибергем. Окуучумдун журт башчысы болгону мен үчүн тагдырдын мага берген чоң сыймыгы эле.
- Мына ушул кубанычыңызды билдирип, Аскар Акаев менен качан жолуктуңуз?
- 1996-жылы Кеминдеги Тар-Суу айылына жаңы мектеп салынып, мектептин ачылышына Аскар өзү келип катышат деп калышты. "Эки-үч гана киши сүйлөйт. Президенттин убактысы аз. Мектептин ардагери катары сизге сөз берилет. 5-6 мүнөт гана сүйлөңүздөр" деп уюуштуруучулар түшүндүрүштү. Бул жолугушууга өтө толкундануу менен даярданып, сүйлөй турган сөздөрүмдү барака жазып алгам. Ал күнү мектептин алдына эл жык толду. Менин астымда эки адам сүйлөп, сөз кезеги мага жетти. Сүйлөп жатып кызып кеткен экенмин он жети минута сүйлөптүрмүн. Аскар сөзүмдү бөлгөн жок, менден кийин өзү сөз сүйлөдү. Мына азыр биз анын маданияттуулугуна, интеллектуалдуулугуна, сөзмөрлүгүнө, таасирдүүлүгүнө баа берип салыштырып олтурбайлыбы. Президенттик титулуна туура келген негизде сүйлөп өзүн кай жерде болбосун алып жүрө алчу. Кээде эл чогулган жерде болуп калганда анын жогорудагы сапатын айтып, таң берип баалагандарын угуп калам. Президенттин жүзү мына ушундай болуш керек. Турмуш кандай нукка бурулбасын Аскар Акаевдин ысымы эгемендүү Кыргыз мамлекетинин тарыхы менен түбөлүккө бирге жашайт.
Алтынчы класстар үчүн кыргыз окуучулары үчүн француз тили боюнча атайын окуу китебин жазган элем. Ошол китепти Аскарга белек катары сундум. Ал китепти ачып, көңүл коюп, карап жатты. Мен дале токтолбой сүйлөп жаттым. Таң калганым, китепти карап жатса да мен сүйлөгөн сөздөрдүн ар бирине токтолуп сүйлөдү. Сөзүнүн акырында "менин биринчи мугалимиме белек алып келдим" деп алтын саат тапшырды.
- Ал саат азыр да сизде сакталуубу?
- Ал саатты эч нерсеге алмаштырбай калайын. Кызыгы ал жолугушууда дагы бир саат белекке алгам. Аскар саат тапшырган соң костюмчан бирөө келип, " бул саат сизге" деп тапшырып кетти. Жаңылышып алышты го деп кайра ага бардым. "Ой президент мага алтын саат тапшырды. Бул башка бирөөгө берилчү белек көрүнөт" дедим. Ал ары басып сурап келди окшойт "аксакал саат сиздики экен" деди. Мына ошол саат колумда азыркыга чейин тагылып жүрөт.
- Мына, жогорудагы жолугушуудан көп убакыт өткөн соң ал кишинин кабылдамасында болгонуңуздан кабарыбыз бар. Сиздин Аскар Акаевичке таарынычыңыз болгон деп жүрүшөт го?
- Аны кайдан билип алдыңыздар. Ой бу журналисттер кыйын калк келесиздер. Эми эмнени айтайын, биринчиден, мен Аскар Акаевге таарынган эмесмин.Тескеринче, анын жанындагы адамдарга таарынгам. Керек болсо алардын беттерине ачык айткам. Аманбек Карыпкуловго бакыйта кат жазып туруп киргизгем. Президентти эл менен жолугуштурбай бут тосконун сынга алгам.
- Ал таарынычты ачык айтпайсызбы?
- Жогоруда айтпадымбы мектептин жолугушуусунда китебимди белекке берип жатып, "Аскар, Президент болгонуңда барып, мугалимиң катары куттуктап, ак тилегимди билдирейин десем кайтаруучуларың жакын жолотпой киргизбей койду. Ушундай учур келип турганда бетиңден өөп ыраазычылыгымды билдирсем" деп айткан элем. Эсимде, 2003-жылы Аскардын агасы Асанкул Айдарды келинчеги менен отко киргизгени чыкырыптыр.Аскар да келет деп айылдын көрүнүктүү 7-8 аксакалын чакырган экен. Кирип барсак, Аскар залдан жаркырап тосуп бетимден өөп учурашты. Жай олтурганда Аскарга кабыл алам деген убадасын эскертип, көзүмдүн тирүүсүндө сени менен кобурашпасам бул дүйнөдө да, аркы дүйнөдө да ыраазы болбойм дедим.. "Агай, жакшы болот" деп баш ийкеди эле мен "кайтаруучуларың киргизбей жатат" деп айттым . "Темирбекке эле айтып койгула" деди. Ошентип күзүндө кабыл алуусунда болдум. Кирип, эшикти ачсам эле эшиктин босогосунда турган экен. Анын бул касиетин баалап коюш керек. 53 мүнөт сүйлөшүптүрбүз. Кабинеттен чыксам, Акматалиев "мынча көпкө олтурдуңуздар" деди. Мен ар кандай суроолор болуп ушунча созулду дедим.
- Эмне жөнүндө сүйлөштүңүздөр эле?
- Прокурор болуп сурап кирдиңер го. Эмне жөнүндө сүйлөшкөнүмдү айта албайм.
- Мына ошол учурда Аскар Акаевге карата кескин сындар болуп жатпады беле, балким окуучусуна ачуу чындыкты айткандыр деп сурап жатабыз да…
- Ал экөөбүз ата-баладай сүйлөштүк. Андан кийин төңкөрүш болуп кетпедиби. Бир маанилүү даталарда чалып сүйлөшүп калам. Былтыр телефон чалып, сагынычыбызды билдиргем. Анан эле Бермет шайлоого аттанып калды. Бара албай калдым. Быйыл кышында барайын десем, бул жакта күн суук ооруп каласыз, күн жылыганда келиңиз деди. Күн жылыганда деп атып ушул убакка туш болдук. Москвадан Майрамдын сиңдиси Аязгүлдүн уулу тосуп алып, Аскардын үйүнө кечке жуук алып барды. Көрсө, Аскар Петербургга жумуштап барып жаңы эле келип, мени күтүп жатыптыр. Дарбазасы пульт менен ачылат экен. Кайтаруучулары да бар экен. Аябай сагынышып калыптырбыз машинадан түшө электе кучакташып калдык. Мени алып барган жигит кийин айтып жатпайбы экөөңүздөр кучакташып жатканда ыйлап жибердик деп.
- Кыргызстандан эмне белек алып бардыңыз эле?
- Баалуу белегим эле Чоң Кеминдин таза суусун кыргыздын элинин жеринин суусун сагынса керек деп алып алгам. Атайын боорсок жасатып дегендей.
- Кыргыздын суусун ичтиби?
- Алтын булактын суусун берип жатканда, сенин ичээр сууң Кыргызстандан түгөнө элек. Кудай буюрса дагы далай ичесиң дедим. Ал чоң бокалга толтура куюп, дем албастан тартып жиберди. Мына ушуну көргөндө көздөн жаш алат экенсиң. Бир сагынычы тарады окшойт.
- Эми коомчулук арасында экс-президент жөнүндө көп аңыз кептер бар. Алардын бири "АскарАкаев Майрам Акаева менен чогуу жашабайт экен" деген маалымат, Майрам Акаеваны көрдүңүзбү?
- Эми эмне деген кептер чыкпайт. Элдин оозун тыя албайсың. Бул жакта жүргөндө бир жолу чалсам, трубканы Майрам алып, Аскар жумуштары менен чыгып кеткенин айткан. Мунун өзү эле ал үйдө Майрам жашаарын каңкуулайт. Мен барганда небересинин бала бакчасына кетиптир. Бул кызык нерсе Москвага кемпирим жөнөтүп жатып "сен кайда барасың Аскар үй бүлөсү менен жашабайт экен айтып жатышат" деди. Чыдабай кеттим, өз кулагым менен үнүн уктум го. Же бир кемпирдин ушагына ишенейинби дедим. Бермет да жумуштары менен кеткен экен. Аскар экөөбүз саясатты сүйлөшкөн жокпуз. Эл жерди сурады.
- Кандай жашайт экен?
- Эки кабаттуу, аянты кенен үйдө жашайт экен. Орусиянын президенти менен кошуна турат экен. Ар жагындагы үй Путиндики дешти. Аскардын мамлекеттик кызматчыдай эле кайтаруучулары бар экен.
- Мейманканада болдуңуз да.
- Ооба, кенен эс алып жатсын дешти көрүнөт. Циркти көргөзүштү. Аскар менен кобурашып сагынычым тарап калды.
- Сагынганын кандай билдирди?
- Сиз мени Кыргыздын суусун алып келип, 10 жылга жашарттыңыз. Жер, Мекенди сагынбас уул болбойт деп сагынычын таркатты.
- Аскар Акаев менен дагы кимдер жашашат экен? Айдардын келинчегин көрдүңүзбү? Ал жөнүндө да көп кептер жүрдү эле?
- Айдардын кичүү баласы басып калыптыр. Сайкал чай куюп, тызылдап чуркап жүрдү.
- Бермет айым жолдошу менен ажырашыптыр деген да кептер бар го?
- Бермет өтө дилгир кыз. Кептин баарына ишене берсек жан калбайт го. 26-сентябрь күнү Аскар Акаев менен Берметтин жакындары үй-бүлөсүнүн атынан Кеминде ооз ачтырып, белек-бечек беришти.
- Майлуу кылып манты, плов дегендей, албетте, кыргыздын беш бармагысыз болобу.
- Сиздин "Президентти да мугалим окутат" деген китебиңизге Курманбек Салиевич Бакиев спонсор болгон деп уктук элек. Ушул чынбы?
- Ооба, мынакей китептин өзүн деле көрсөңөр, жазылып турат.