ru ky fr cs hbs_cyr ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru tt ru ky ky ru ru ru ru ky ky ky ky ky ky ru ru ru ru ru ky en ru
"De-факто", 20.05.08 - 7-бет: Ыстаканда кантым бар..•
- Урматтуу коноктор, "Биздин үйдөгү чайлашууга" кош келипсиздер! Чайлашуунун табияты ушундай, эркин темада сүйлөшөбүз. Бир туруп аба-ырайы, кыздар жөнүндө сүйлөшсөңүздөр болот, бир туруп бүгүнкү саясат жөнүндө сүйлөшүп кетсеңиздер болот. Мен биринчи Турсунбек мырзадан сурагым келип турат, 1-апрель күнү сиз жамаатыңызды алдаганыңызды угуп калдык, ошол жөнүндө айтып берсеңиз...
Турсунбек АКУН: - 50 жылга чукул жашап келип 1-апрель күнү дегеле эч кимди алдай элек болчумун. Бирок алдайын деген оюм бар болчу. Анан кудай жалгап Акыйкатчы болуп калдым, кол алдымда иштеген адамдар бар. 30-март күнү кечинде "Эмне деп алдаймын?" деп түнү бою ойлонуп чыктым. Беш-алты күн мурда бизге Садыркулов келип кеткен эле. 1-апрель күнү эртең менен бөлүм башчылардын баарын чакырып туруп "Мен азыр Акүйдөн келдим. Курманбек Салиевич келе турган болду. Садыркулов өткөндө барып айткан экен, өзүм барып жасалган иштер менен таанышып келем деди. Эртең же бүрсүгүнү келет, тез даярдангыла!" дедим. Бирөөсү сценарий түзүп баштады, бирөөсү мага сүйлөөгө сөз даярдап жатат. Бирөө жолугушуу боло турган жерге герб тагууну мойнуна алды. Бир убакта карасам, эшиктерди, полдорун самындап жууй башташты…
Өмүрбек ТЕКЕБАЕВ: - Самын менен тиш жуугуч щетканы алып чыгып, эшикти боеп баштаганда чыдабай кетипсиң да ээ?
Турсунбек АКУН: - Тиш жуугуч щетканы Өмүкем кошуп койду, бирок самынды алып чыгышты да. Түшкө чейин жөн коймокмун. Бирөө Таласка кетмек эле, анан ал жолдон калбасын деп, эки сааттан кийин кайра баарын чакырдым. "Даярдык кандай?" десем, баары отчет берип баштады. "Даярдыгыңар начар, бирок бир нерсени силерге айтып коеюн, бүгүн кайсы күн экенин эстегиле" десем баары күлүп жатып калышты. Анын баарын видеого тартып койдум.
Өмүрбек ТЕКЕБАЕВ: - Чычканга өлүм, мышыкка оюн да. Силер кызмат абалыңардан пайдаланып, тамашалап күлгөнүңөр болбойт. Мисалы, Сталин согуш жылдары дасторкондо отурган жерде бир генералга "Эмне, сизди камай элекпи?" деп коюптур. Ал кезде камалган генерал атылат эле да. Аны Сталин ошо бойдон унутуп калыптыр. Генерал бечаранын ичкени ириң, жегени желим болуптур. Көп убакыт өткөндөн кийин "Шутка" деп койгон экен. Сталинге күлкү болду, а тиги генерал жүрөгү начар болсо өлүп калса эмне болот эле? Мен муну айтканым, кызматынан пайдаланып тамашалаганды бүгүнкү бийлик адат кылып алды. Мисалы, Курманбек Салиевичтин марттагы тамашасы эмне болду? Аз жерден канча адамдын маскасы сыйрылып, эмне деген гана шум чыкпады. Мындай тамашаңар болбойт, дос.
Турсунбек АКУН: - Анда тамашалабай эле Германияга барып эс алып келди да. Мен сага ошентип эле айттым го. Мен бир нерсени айтып коеюн, эгер мен тамашалаган кезде президент Курманбек Бакиев эмес, Өмүрбек Текебаев болгондо Акыйкатчы болуп иштей алмак эмесмин. Бул өзү айтты "Мен президент болгондо акыбал башкача болмок" деп. Бир чети, башка адам президент болбогонуна кудайга ыраазы болуп кетем да.
DF: - Тынчтык мырза, Курманбек Салиевич Германияда жүргөндө ар кандай маалыматтар тарап кетпедиби? Ошол убакта "Азаттык" кандай принциптерди карманды?
Тынчтыкбек ЧОРОТЕГИН: - Биз мүмкүн болушунча булактын өзүнөн алганга аракет кылдык. Булактын нагыз өзүнө жеталбасак, ага жакыныраактарына жеткенге аракет кылдык. Жөн эле ушак кеп болсо, биз аны жөн эле чагылдыра бербейбиз да. Кээ бир маалымат каражаттары ушак деңгээлинде да жазып кое беришет. Бирок, расмий тарап дагы өзүнүн позициясын билдире баштабадыбы? Биз ошого жармаштык. Президент кеткенден кийин деле бул жактагыларда иштеп турган механизми болуш керек да. Өткөндө эле Клинтон Моника Левински менен байланыштуу иш жүзүндөгү саясаттан оолагыраак болуп калган учурда Америка түшүп кеткен жок да. Ушул сыяктуу механизмдер бардык мамлекеттерде болуш керек. Анан бийлик өкүлдөрү өздөрү да бизге чыкканга аракет кылышты. Бир чети "Азаттыктын" элге кадыр-баркынын бардыгы, анан элге кеңири жеткендиги болду. Ошол нерсени, маселен, өздөрүнүн кол астындагы массалык маалымат каражаттарына деле айтса болмок да. Бирок биз аркылуу чыкканда эл ишеничтүү маалымат алышы мүмкүн дегендей болду окшойт. Расмий позицияны биринчи чагылдырган булак болуп калдык. Партиянын өкүлдөрүнүн, бийликти жактаган саясатчылардын пикирлерин берип, ар күнү чагылдырып турдук. Бул биздин эле коомдо эмес, башка коомдо дагы орун ала турган нерселер да.
Өмүрбек ТЕКЕБАЕВ: - Ал коомдордо да болот, бирок мындай үрөй учурган кырдаалга жеткирбей токтотот. Эми Акүйдүн тамашалары жөнүндө сөз болуп калгандан кийин дагы бир тамаша эсиме түштү. "Ак жол" партиясынын үчүнчү съезди болуп, анын лидери Курманбек Салиевич Кыргызстандын улуттук намысын көтөрө турган сөз айтам деп, "Силер газы, нефтиси бар өлкөлөргө суктанбагыла. Эртең газ менен нефтинин баасы түшүп кетсе эмне болот?" деп, түшүп кетет деген оозун жыя электе нефтинин баасы барелли 10%га көтөрүлүп кетти. Мен муну дагы Акүйдүн тамашасы катарында бааладым.
Тынчтыкбек ЧОРОТЕГИН: - Чын эле, "голландиялык эффект" деген бар да. Экономиканы бир тараптуу, мисалы газга, же мунайга баалап алгандар, акыры бир күнү туңгуюкка капысынан түшүп калышы мүмкүн. А биз дагы "жалаң гана электр энергиясы менен жан багабыз" дегендин өзү да болбойт. Айыл-чарба тармактарын да көтөрүш керек. Бирок, аны кимдир-бирөөлөр айтып, ыйлактап, жаңы долбоорду сунуштап туруш керек да.
Турсунбек АКУН: - Бирок газ дагы, нефти дагы эртеби-кечпи түгөнөт. Биздин эң чоң байлыгыбыз- суубуз бар.
Өмүрбек ТЕКЕБАЕВ: - Ага рахмат. Тамаша деген биринчиден логикага сыйбаган, алгач адам түшүнбөй, анан түшүнгөндөн кийин күлүп жиберет да. Биринчи табышмактуу интрига айтылат, анан табышмагы ушунчалык примитивдүү болгондон кийин айласыздан күлүп жиберүүгө туура келет. "Алиби" гезити жазды, милиция кызматкерлери бир өзбек жигитти шантаж кылып он миң доллар алабыз деп, чөнтөгүнө героин салып отургузуптур. Бирок аны милисаканага алып барбай, эки күн машинасына салып алып жүрүптүр. Жалалабат шаардык ички иштер бөлүмүнүн жетекчиси, областтык милициянын орун басары да аралашып жүрүптүр. Анан акча берип аткан жеринен Коопсуздук кызматы менен областтык прокуратуранын кызматкерлери кармап, прокуратурага алып келип, ошол жерден тергөө жүргүзүп жатканда алтымыш милициянын кызматкери басып кирип, эмне максат менен жасады, билбейм, машиналарынын дөңгөлөктөрүн жарып, бензобактарга кум салып, досторунун айыпталып жаткан бүт документтерин чыгарып кетип калышты. Пара алуу, шантаж убактысы бүт бойдон диктофонго жазылган, видеого тартылган. Ошонун баарын алып кетип калышкан. Прокуратуранын тергөөчүсү столунун алдына кирип араң кутулуптур. Бул өлкөдөгү тамашабы? Факт боюнча иш козголгон деп айтып жүрөт. Жалалабат шаардык ички иштер бөлүмүнүн жетекчиси кызматтан бошотулду дейт, бирок ал Базаркоргонго келип башка кызматка отуруптур. Менимче, андай кишилер камалыш керек эле го. Мына, Ишенбай Кадырбековду үч участокту бириктирип алыптыр дегени камала турган иш эмес да. Улуу башыңыз менен сиз айтсаңыз чыгарбайт, он чакты депутат "качып кетпейт" деп кепил болсо чыгарбайт. Анан тигиндей эл алдында баскынчылык кылып, мыйзамдуулуктун өзүн жыгылтып, тебелеп баскан адамдар бош жүрсө. Күчтүүнүн заманы, баскынчынын заманы болуп атат. Бул бир эле жолу болуп калган жок. Мисалы, Жалалабат банкын тоноо менен ошол милициялар токтоп калганда, революциянын убагында "тойдо кыз жоголуптур" деп коймокпуз. Тынымсыз ушундай иштер болуп жатпайбы. Бул баскынчылык кокусунан болгон эпизод эмес, мамлекеттик саясаттын рангына чыгып калбадыбы. Ошон үчүн балдар банкты басып алып жатышат. Ошон үчүн мектептерде рэкеттик күчөп атат. Анан аны токтотуш боюнча чоңдорубуз сөз айтса, алардын кылган ишин көрүп турган адамдар эмне дейт. Илгери ошон үчүн кыргыздар "Молдонун үйүнөн чочконун башы чыгыптыр" деген.
DF: - Турсунбек мырза, сизди карап айтып атат, досуңуз сизге эле тийишип атат окшойт?
Өмүрбек ТЕКЕБАЕВ: - Мен Турсунду бийликтин өкүлү катары айтып атам.
Тынчтыкбек ЧОРОТЕГИН: - Жакшы, баланс бар.(Күлүп) Экөөңөр бири-бириңерге жакшы баланс боло баштапсыңар.
Өмүрбек ТЕКЕБАЕВ: - Турсунбек Акун жөнүндө адилеттүүлүк үчүн бир-эки ооз сөз айтып койбосом болбойт да. Турсунбек Акун классикалык түшүнүктөгү чиновниктин стандартына туура келбейт. Жанагы тамашасы эле карикатурадагы чиновник болуп калбай турганын көргөзөт. Чиновник биринчи кезекте өзүнүн ордун жоготуп койгондон коркуп, жогору жактын көрсөтмөсү менен иштеген адам да. Күтүүсүз демилгеси, жүрүштөрү менен өзүнүн кол алдындагыларды гана эмес, жетекчилерин да далай түйшүккө салып атат. Бирок, анча-мынча мамлекеттик кызматта иштөөнүн жол-жоболорун үйрөнүп калды. Мен айтам, "Ай, баарынан куу саясатчы, баарынан алысты көргөн саясатчы сен боло турган болдуң. Революциядан келгендердин Бакиевден башкасынын баары жок болду. Оңго-солго басканды бирден терип отуруп сен эле калдың. Тескерисинче, өргө чыгып укук коргоо кыймылынын эң туу чокусу Акыйкатчылыкка жеттиң" деп тамашалап калам. Биз курултай өткөрөбүз деп чоң Бишкектен жер табалбай, жабык аянт табалбай чуркап жүргөн учурда президенттик администрацияга чыгып атып спорт сарайын алып берди. Анысына рахмат. Бирок, эми чын көңүлдөн алып берди, тамаша болгондон кийин дагы бир тамашалап коеюн. Булардын жаман ою болсо керек, чоң сарайды берейлик, анан беш жүз адам чакырып толбой калганда тияк-биягынан тартып көргөзөбүз деди. Бактыбызга жараша үч миң адам келип, беш жүз адам батпай калды. Бирок ошондо деле танаписте ары-бери чыккан бош орундарды, тоонун башындагы орундарды көргөзүп, уктап аткан кишилерди таап көргөзүп, комикалык сюжет көргөзбөдүбү.
Турсунбек АКУН: - Мен имаратты сүйлөшүп атканда, чын эле айттым, бийликти кызыктырыш керек да. Көчөгө кыйкыртып койсоңор эмне болот, Панфилов паркка чыгат, акмагыңарды чыгарат.
Өмүрбек ТЕКЕБАЕВ: - Ары-бери өткөндөр кошулат.
Турсунбек АКУН: - Ооба. Анан спецназдар жөн отурмак беле, аларга бир нерселерди ыргытып коет. Анан алардын жини келип согуша кетишет. Андан көрө спорт сарайына киргизип койгула.
Өмүрбек ТЕКЕБАЕВ: - Караңгы үйдө каман күркүрөйт болуп жата берсин дедиңер да.
Турсунбек АКУН: - Баарын толтура албайт, көрөсүңөр. Анан толбогон орундарды акырын көргөзүп коесуңар дедим.
Тынчтыкбек ЧОРОТЕГИН: - Турсунбектин дагы бир жакшы сапаты бар, данакерлиги. Өткөндө демонстрациялардын бирине президенттин өзүн алып келүүгө да чоң салымы болду. Балким, жакында өткөн курултайга да келип берсе, дебат форматында жакшы жыйын болмок. Муну ыраматылык Апсамат Масалиев жакшы жасаган. Баягы 90-жылдардын башында өзү каалабай турат, бирок "эл көчөгө чыкпасын, андан көрө талкуулап алалы" деп туруп, интеллектуалдык талкууларга отуруп берген. Ошонусу менен, бир чети ошол кезде саясий күрөштүн жаңы деңгээлине чыкканга бизге дагы мүмкүнчүлүк болду. Анан Тукем оппозицияга кошулуп бийликти сындап калат да. "Ии, мына жакшы сүйлөп атат" дегенде, "Силер бул жагын да көргүлө да" деп анан мактай баштайт.
DF: - Турсунбек мырза, сиз анча-мынча бийликти сындап коюп жатпайсызбы. Ошондо Акүйдүн 6-7-кабаттарынан сизди "килемге" чакырып тарбиялаганга аракет кылышабы?
Турсунбек АКУН: - Өмүкемдин Жалалабат боюнча суроосуна биринчи жооп берип коеюнчу. Чынында, ал боюнча менде маалыматым жок экен.
Өмүрбек ТЕКЕБАЕВ: - Сиз жергиликтүү кыргыз тилдүү гезиттерди жакшы окубай калдыңыз да.
Турсунбек АКУН: - Азыр Өмүкем экөөбүздө рол алмашкан да. Мен мурда гезитти калтырбай окуп, Өмүкем окучу эмес. Азыр болсо бул киши бош болуп гезиттин баарын окуйт, мен окубайм.
Өмүрбек ТЕКЕБАЕВ: - Мени бекерчи деп айткысы келип жатат.
Турсунбек АКУН: - Күлкү күлкү менен, бирок мамлекетте тартип болуш керек. Анан эми "ковер" боюнча айтайын. Орустарда "Горбатого могила исправит" деген сөз бар. Кыргызча, "Бүкүр адамды көр эле тарбиялайт" деген да.
Өмүрбек ТЕКЕБАЕВ: - Сен туура эмес котордуң. "Үйрөнгөн адат калабы, уйга жүгөн салабы" дейт.
Турсунбек АКУН: - Мени Акүйдө иштеп жүргөндө эле көп тарбиялашкан. Бирок, ушундай жаралып калыпмын "мындай болбойт да" деп айтып турчумун, мен анда ошонун алдында баш ийип жүргөнмүн. Азыр эми баш ийбей турган кызматка бардым да. Аракет кылышат, телефон чалып Өмүкем айткандай, мен дагы митаамдыктын жолдорун үйрөндүм да. Бул бийликке карасанатайлык кылуу эмес, бул кызматта демократиялык коомчулуктун бир өкүлү турганы жакшы.
Тынчтыкбек ЧОРОТЕГИН: - Мисалы, Өзбекстанда "Шараф Рашидовдун кызы Акыйкатчы болуп турганда эмне кылды?" деп айтып жатышпайбы? Социалдык бир-эки маселелерди отчет үчүн карап коюшу мүмкүн экен. Анжиян окуялары боюнча эч нерсе айткан жок, исламчы деп түрмөгө салып атканы жөнүндө эч нерсе айткан жок. Силердин дагы кандайдыр бир чегиңер бар да ээ? Жанагы президент алдындагы адам укугу боюнча комиссиянын калганы жакшы беле?
Турсунбек АКУН: - Комиссия калса дурус эле болмок, бирок кырдаал ошондой болуп калды. Акүй дагы кыскарыш керек болуп, кабинет да жетишпей калды.
Өмүрбек ТЕКЕБАЕВ: - Тынчтык, Өзбекстандан сөз баштасаң менин эсиме бир окуя түшүп кетти. Жакында түштүк тарапка барганымда жергиликтүү тургундар Өзбекстандагы бир окуяны айтып берди. Өзбектерде Шералы деген ырчы союздун убагында "Өзбектер газды жагып, өзүбүз тезек теребиз" деп ырдаган экен да. Аны куугунтуктап кысышкан экен. Анан биздин президентибиз өзү электроэнергиянын үстүндө отуруп "тезек жагабыз" деп атса, "Эми аны ким куугунтуктайт?" деп жатышпайбы? Туке, бул сага суроо …
Турсунбек АКУН: - Президентти куугунтуктайм деп өлалбай жүргөн бирөө бар бекен? Мисалы, мен куугунтуктай албайм. Акүйдөн апрель митингдери учурунда президент болбосо да башкалары "Турсунбек, сенин досторуң бар, сен сүйлөп кой" дешти. Барсам, Текебаевден баштап Эшимканов, Сариев, Байболовдордун баары бар экен. Тиякта болсо КГБлар, министрлер баары турат. Анан мен чыкканда эле сүйлөтпөй кетирип жибереби десем, жок, баары тынч эле. Президентти сындайын десем, КГБлар турат, буларды сындайын десем, булар турат. "Эмне дейм" деп туруп сарказмдан баштадым. "Силер Бакиевди президенттиктен алабыз деп атасыңар, мен деле ушул элден чыгып он беш жыл кыйналып эптеп Акүйгө жеттим эле. Жакында эле Өмүрбек досум Чолпонатага туулган күнүмө барып, дасторконумдун үстү жаркырап калганын көрүп сүйүндү мен үчүн. Анан ушинтип эптеп кызматка жетсем, силер Акүйдү алып койсоңор, менин абалым кандай болот?" десем, эл күлүп жыргап калганда, акырын Бакиевди жактаган сөздөрдү айтып кеттим. Эл сезбей да калды. Таң калганым, Өмүке аябай кунт коюп укту дагы, сүйлөп бүткөндөн кийин ары басып баратып "Аябай угуп отурдум, бирок кимди жактаганыңды түшүнбөй койдум" дейт.
Өмүрбек ТЕКЕБАЕВ: - Ошон үчүн куу болду деп жатпаймынбы. Бирок ошол кооптуу күндөрү эки тараптын тең тобокели бар эле да. Бийлик тарап жаза басып, Акүйдөн кетип калышы мүмкүн эле. Экинчи тарап жаза басса, түрмөгө отуруп калышы мүмкүн эле. Ошол убакта бир эле киши, орусча айтканда, "без проигрышный" кырдаалда жүрдү. Бул Тукем эле да.
DF: - Акыйкатчы болдуңуз, бирок баары бир оппозицияны сагынсаңыз керек?
Турсунбек АКУН: - Ошол эле ноябрь митингин алалы. Элдин саны 30-40 миңге жетти. Бирок бир дагы бактын шагы сынган жок. Чыгышта мындай болгон эмес да.
Тынчтыкбек ЧОРОТЕГИН: - Токтой турган учур, тактиканы өзгөртө турган учур былтыр апрелде деле болгон. Бирок, башкача көз караштар болуп кетти окшойт. Бул эки чоң кыймылдын чогуу уюштурганынан болуп калды көрүнөт.
Турсунбек АКУН: - Анда фронт, канжар, жебе, генерал деген сөздөр элди чочутканы бар.
Өмүрбек ТЕКЕБАЕВ: - Туке, апрелдеги митингдерде да тартип бузуулар болбой жакшы өттү. Провокация бийлик тарабынан болгонун эл көрүп турду. Күч ашыкча колдонулду деп ойлойм.
Турсунбек АКУН: - Штаб жетекчиси катары Шерниязов күнү-түнү жүрдү. "Ата Мекен" партиясы тартипти катуу кармайт бул жагынан. Айтайын дегеним, митингди "Бириккен фронт" уюштурду да, аларды жамандагандык эмес, бирок элдин жанында алар түнү менен калган жок. Бийлик провокация кылды дегенге мен ишене албайм, эгерде өздөрү ошол жерде баштап турганда андай болбойт эле.
Тынчтыкбек ЧОРОТЕГИН: - Анан дагы бир эле нерсе кайталана берсе, ал фарс болуп эле кайталана берет да. Маселен, Акүйдүн имаратына кайрадан 17-июнда кирип алганда эмне болду? Эгерде Акүйдү көздөй таш ыргытып, тартип бузуш керек болсо, булар эмнеге элдин көбүн Акүйдөн башка жакка алып кетет?
Өмүрбек ТЕКЕБАЕВ: - Акүйдү басып алуу планы болгон жок. Ноябрда дагы андай ой болгон эмес. Темир тордон өтүп бараткан кыздар-балдар болсо, аларды кирбегиле деп токтотуп турдук. Биз Акүйдү эмес, шайлоочулардын жүрөгүн ээлесек деген максатыбыз бар, Туке. Сен ошону жогорку жакка айтып барсаң.
Турсунбек АКУН: - Ооба, айтам. Сен айткан сөздөрдүн баарын жеткирип турат эмесминби?!
DF:- Урматтуу коноктор, убактыңыздардын тардыгына карабай биздин редакцияга келип чайлашып бергениңиздерге рахмат. Ишиңиздерге ийгилик каалайбыз!
► Бул айылда негизинен кыргыз гезиттери
электрондук тиркеме түрүндө жарыяланат.
► Архивге, емейлге жана редакцияга шилтемелер
ошол гезиттин башбарагында берилген.
► Жеке макала жарыялоого буйрутмалар кабыл алынат.
► На сайте публикуются в основном кыргызскоязычные газеты в виде электронных подшивок данных газет.
► Ссылки на архивы, емейл и данные о редакции
указаны на главной странице конкретной газеты.
► Принимаются заказы на публикацию частных статей.
Алган материалга шилтеме бериңиз!
◄ © J.Janyzak, Kyrgyzstan ►
Ссылки на взятые статьи обязательны!