bg ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky tt ky kk ky tt ky ky ky tt ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky kk ru ky ky ky ky ky mn ky ru ky ru hu ru ky ru mn ru ru ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky bg kk ru ru ru uk ru ky ru ky ru ky ru lez kk ru ky ru fr ky ru fr ru ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ru ru fr ru mk fr ru fr ru ru fr ru fr ky fr ky tt ky ru fr ky ky ru fr ky fr ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ky ru ru fr hbs_cyr uk fr ru ky fr ky ce fr ky ky fr uk ru uk fr ky ky fr ru ru fr ru ce fr ky ce fr tt ky ky ru ru fr ky fr ru ru ru ru fr mn en fr myv fr ky ky fr ky uk fr ru ru fr ru ru fr ru kk fr ru ky fr ru kk fr ky fr ru ru
"Назар", 22.09.09 - 10-бет: •
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
Айтматовдун Шекерден ааламга аттанган жолу байсалдуу болуп, заты кыргыз болгону менен, сөөлөтү ааламдык масштабда айтыла баштаганына көп болгон. Акыркы жылдары дүйнөлүк билермандар Айтматовду ааламдык адам катары баалап калганы бекеринен эмес. Элестетип көрүңүз - дүйнөлүк статистика боюнча чыгармалары 200гө жакын тилге которулган үч гана жазуучу бар экен. Алар Лев Толстой, Антон Чехов жана Чыңгыз Айтматов. Бирок ушулардын ичинен нускасы эң көбү (6 миллиондон ашык) Айтматовдуку. Аны дүйнөлүк адабият тарыхында бурулуш жасаган, көркөм дөөлөттөрдү жалпы адамзаттык өңүттөн баалап, дүйнө элинин аң-сезимин жаңы сереге чыгарган, жаңыча ой жоруткан Шекспирдин, Толстойдун, Достоевскийдин жана Маркестин катарына коё башташы аны ааламдык деңгээлде ой чаргыткан жаңычыл көз карашын ааламга сереп салдырган инсан экенин дүйнөлүк билермандардын моюнга алышы деп түшүнүү керек. Анан анын ааламдык адам экенин айгинелеген бараандуу наамдары: Кыргызстандагы эң бийик наамдарын кошпогондо, үч жолку СССР Мамлекеттик сыйлыгынын, Ленин атындагы сыйлыктын, эл аралык Ж.Неру атындагы сыйлыктын ээси, Германия Санат Академиясынын корреспондент мүчөсү, Париждеги Европа Илимдеринин Санат жана Адабият Академиясынын анык мүчөсү, Стокгольмдагы Дүйнө Илимдеринин Санат Академиясынын анык мүчөсү, Рим Клубунун мүчөсү, эл аралык Ысык-Көл форумунун уюштуруучусу жана төрагасы сыяктуу башка дагы атагы ашкан дүйнө инсандарынан да көп наам, даражалары бар. Анын чыгармалары боюнча жаралган кинофильмдер менен спектаклдер дүйнөнүн дээрлик бардык ири борборлорунда көрсөтүлгөнүнүн өзү эле аны калетсиз ырастап турат. 15 жыл бою СССР, Россия жана Кыргызстан атынан жүргүзгөн Европа Бирдиги, НАТО, ЮНЕСКО жана БЕНИЛЮКС өлкөлөрүндөгү элчилик кызматы ааламдын эки учун бириктирген, дини, дили башка адамдардын көңүлүн жакындаштырган көпүрө болду. Бул жөнөкөй санактын ары жагында карапайым келиндин сүйүүсүн дүйнөдөгү сулуу сезимге жеткирген, ааламды кырсыктан сактап калуу үчүн баарынан мурда маңкурт болуу коркунучу башбактап турган адамдардын биримдигин бекемдөө сыяктуу пенделик тириликтеги кадыресе көрүнүштөн ааламдык көйгөйдү жалпак тил менен ишенимдүү жеткире алган улуу чеберчилик жатат. "Баарынан мурда сөз болгон" дегендей, ал ааламды ширин сөзү менен багындырды. Ошон үчүн жан досу Мухтар Шаханов: "Мен дүйнөнү багындырган эки Чыңгызды билем. Бири - дүйнө элин кылычы менен багындырган зулум Чыңгызхан, экинчиси - калеми менен багындырган Чыңгыз Айтматов" - деп анын ааламдык адам экенин таамай айтып отуру го.
Ал канчалык ааламдык адам болгону менен, бүтүндөй жан дүйнөсү, тили, дили кыргыз экенин айныксыз ырастап турат. Ал карапайым кыргыз айылы Шекерден ааламга аттанган жолдо биринчи ирет жан дүйнөнүн кереметин сөз берметтери менен жаңыча ой жоруу аркылуу жаңы кыргыз адабиятынын түптөлүшүнө мерчем болуп берди, анан орус адабиятында да жаңычыл ой толгоолору менен бир топ талаштарды туудурган чыгармалары аркылуу не бир чыгаан жазуучуларын акырындап "Чыңгыз феноменин" таанууга аргасыз кылды. Ал эми дүйнө адабиятынын залкарлары менен атаандашып турган орус адабиятынын билермандарынын жүрөгүнөн түнөк тапкандан кийин, пенделик турмуштан тарта дүйнөнү ааламдаштыруу көйгөйүн учурунда көтөрө алганы үчүн тигилердин тилин табуу кыйын эмес эле. Эгер ал мурда орус, анан дүйнө адабиятынан, классикасынан таалим алып, ошо дүйнөлүк сереге жетсе, соңку чыгармалары менен дүйнө адабиятынын жаңыча нукта өнүгүшүнө, жазуучулардын жаңыча ойлошуна, ааламдаштыруу маселеси бардык залкар адамдардын көкүрөгүндөгү көйгөй экенине ынандырып, аларды артынан ээрчитти. Анын кыргыз болуп туруп, ааламдык адам боло алганына далил мына ушунда. Ошол ааламга Чыңгыз Айтматов орус тили аркылуу барды. Кыргыз тили менен орус тили ал үчүн куштун эки канатындай эле. Дүйнөлүк айдыңга көтөрүлгөндө да тилдин түпкү муратын унуткан эмес. Ошон үчүн 1989-жылы 23-сентябрда Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши кыргыз тилин мамлекеттик тил деп жарыялаган атайын токтом кабыл алганда, Чыңгыз Айтматовдун минтип айтканы бар:
"Тил - бул ар бир элдин каны-жаны, тил - анын тажрыйбасынын, дүйнө таануусунун, маданиятынын, тарыхынын ашташуусу, акырында, тил - улутуң кубанса - кубанычы, кайгырса - кайгысы жана акыл-эси. Кыргыздар өз тилин бекеринен "эне тил" деп атабаган чыгар. Журт өз тилинде өзү аңдап түшүнөт жана өзүн өзгөлөргө түшүнтөт.... Ар бир тилдин өзүнүн энчилүү тагдыры, бийиктеген, төмөндөгөн учурлары, өзүнүн бышып жетилген, айрым учурда өтө оор маселелери менен сыноолору болот. Чынында тилдер ошол тилде сүйлөгөн элдердин башынан кечирген өзгөрүүлөрүн чагылтат..."
"Замандан заман өтүп, жер үстүндө кыргыз тили жашап тургуча "Манас" биздин улуттук туу чокубуз катарында тура бермек".
Тил менен "Манастын" бир бүтүндүгүн мындан артык айтып болбос. Ошо эне тилибизде жаралган кыргыз рухунун туу чокусу "Манасты" чет элге барганда сөзсүз ала барып, биринчи "Манас" деп оозанарын жашырчу эмес. Чыңгыз агабыз ошентип дүйнө элине "Манас" аркылуу кыргызды таанытса, анын талантына тан бергендер "Манастай" кереметти, Чыңгыздай генийди кыргыздай гана көрөңгөлүү эл бералат деп кеп кылышты.
"Биз буга даяр эмес элек. "Айтматов күтүүсүз жыгылды" деген кооптуу кабарды эшиткенден кийин деле даяр эмес элек, боло да албай койдук. Анткени, залкар биз үчүн баары бир түбөлүктүүлүктүн символундай сезилип калган.
ХХ кылымдагы кыргыз рухунун сап башында Айтматовдун бараандуу карааны турган. Ошо кыргыз рухунун жетилүү доорунан ары, дагы каргып, чапчаң серпилип, дүйнөлүк эрежелерди өздөштүрүп, же аны кыргызга өзөктөштүрүп гана эмес, эми өзү дүйнөлүк эрежелерди түздөн түз түзүп, дүйнөлүк салтка активдүү таасир этип, бир сөз менен айтканда, Дүйнөлүк Мастерге айлануу аркылуу кыргыз рухунун дүйнө кыйырларын кеңитип, өзгөртүп баштаган жолдун башатында да туруп калган дале ушул биздин залкар Айтматов эле".
Чыкем кара сөздүн устаты болгону менен жүрөгүндө акын эле. Ошон үчүн ошол өнөрү те Люксембургда жүргөндө эл-жерин, Ысык-Көлүн сагынганда ыр берметтери болуп куюлуп келбеди беле. Акынды акын гана түшүнөрү маалим го, азыркы акындардын алпы Сүйүнбай Эралиев Чыкем дүйнө салганда минтип түтөп жатпайбы: "Жүрөктү тытып, сыздаткан оор кайгынын салмагынан улам, алтын башка акыры бир өлүм бар экенин билсек дагы ишенгибиз келбей, чымчып топурак салганга колубуз барбай, минтип жылдызыбыз түшүп, канатыбыз жер чийип турган кез. Ооба, кутман жергебиз, кыргыз тургай, дүйнөлүк адабият оор жоготууга учурады. Эң бийик тирүү тообуз кулады. Кыргыз эли өзүнүн жүздөгөн кылымдык генийин, жараткан улуу уулун,бул жарыкка чанда бир келчү алп талантты жоготту. Биз кыргызды дүйнөнүн бардык булуң-бурчуна чейин тааныткан, Манастан кийинки эле сыймыгыбыз, бүтүндөй өлкө үчүн арка-бел болгон Чыңгыз Айтматов аттуу асыл замандашыбыздан, залкарыбыздан, аялуу Чыкебизден эч бир ойлобогондой, капысынаан айрылып калдык. Чыкем өзү Теңирим сүйгөн асылдыктардан кубат алып жашаган, акыл-кайраты тунук, муруңкусундай эле балкайган бойдон, чыгармачылык толук күчүндө заңгырап турбады беле".
Ушул жерде бир кезде Энциклопедиянын баш редактору болуп иштеген академик Бүбүйна Орузбаеванын сөзүн кыстара кетпесек болбос: "Грузиндер кыздарын күйөөгө бергенде, сеп катары Шота Руставелинин "Жолборс терисин жамынган баатыр" деген китебин беришет экен. Биз да кыздарды күйөөгө бергенде, энциклопедияны кошуп беришибиз керек"-деп айткан. Бул тарыхта калар сөз...Кыргыз эли канча жашаса, Чыңгыз Айтматовдун аты ошого чейин сакталат".
Бул Шекерден ааламга эчак өтүп, кыргыз менен дүйнө элине рухий көпүрө салып койгон адамдын шаасына берилген жогорку баа. Эми опол тоодой ошол инсандын өлбөстүккө аттанып кеткен экинчи өмүрү башталды. Анткени, ал бир кылымда бир келчү, бирок орду толбос адамдардан. Эми анын чыгармалары башкача көз караш менен окула баштайт, себеби өзү менен кошо бүтүндөй бир доорду ала кеткен инсандын чыгармачылык табылгалары, дүйнө элине үйрөтүп, калтырып кеткен сабактары ушу аза күтүү күндөрүндө бүтүндөй сонундугу, бүтүндөй бийиктиги менен даңкталды. Ошондо ал асмандагы өчпөс жылдыздай болуп, бул аалам канча жашаса, кыргыздар канча жашаса, башкалардан жарык, башкалардан нурдуу болуп жаркырап тура берет.
Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер
Кырк миң жыл өтсө дагы эстен чыккыс,
Кыргыздын кырааны бар - аты Чыңгыз.
Кайсы элге барса дагы тааный турган,
Кыргыздын паспорту бар - аты Чыңгыз.
Түмөн жыл өтсө дагы унутулгус,
Түрк элдин туйгуну бар - аты Чыңгыз.
Түптүү эл түбөлүккө даңкталсын деп,
Теңирим тартуу кылган өчпөс жылдыз!
Эң акылдуу, таланттуу барып турган,
Жылдыз болуп чын эле жанып турган.
Өчтү кыргыз дал ошол жылдызыңар,
Өчтү нуру тоолорду жарык кылган.
Жер шарына кыргызды тааныштырган,
Даңазасы ташты да жарып турган.
Адам кетти Чыгышка сыймык болгон,
Айтып бүткүс дүйнө эли тарых кылган.
Бирдей сүйүп тоону жана талааны,
Кудуреттей колдоп турчу карааны.
Ыйлап турат аккан жашын аарчыбай,
Адам тургай китептердин барагы...
Кыйын чакта турган кезде улуту.
Кайран Чыкем көктү челген тоо сымал,
Кыргызыма тирек болуп туруучу.
Жетимсирейт каран күндө эл-жерим,
Улуу мурас жаратмандык эмгегиң.
Кыраан чыгып улуу Манас бабаңдай,
Кыргыздарды дүйнө элине теңдедиң.
кыргыз тилиндеги гезит "Назар"
email • архив • редакция
Губернатордун "диалог аянтчасы"--темир курчоо
Санжар Кадыралиев буйрук менен өлтүрүлгөнбү?
БИЗ ЭМНЕ ҮЧҮН ЖАКЫР ЖАШАЙБЫЗ?
Ошондо Таттыбүбү, "мени бул жерден тезирээк алып кет, "-деп ыйлабадыбы
"Битта кадам артка жылмайбыз, жеримизди бермаймыз"
Венециядан биздикилер куру кол кайтышкан жок
Парламент коом жана бизнестин кызыкчылыктары үчүн иштей баштады
Парламент и общество ищут пути…
Жогорку Кеңештин депутатына 7000 жумушчу кайрылды…
Бразилия - новый партнер Кыргызстана…
Жизнь, когда кости -
по 25 сомов за кг…
Кому на Руси, то есть, в KG жить хорошо?
Новая тема со старыми фигурантами
или особенности кыргызской политики
Вицелер парады же жумуртканы күздө санайбызбы?
"Единый Кыргызстан" ("Бүтүн Кыргызстан") един с Вячеславом Ханом?!
"Социалдык багыттагы" көбүртүлгөн өлкө бюджети
"Социально-ориентированнный" бюджет страны с воздушными цифрами
же өлкө казынасын кантип толтурууга болот?
или как можно пополнить бюджет страны?
"Я всем сердцем люблю мой Кыргызстан!"
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Токтогулдун милициясы ИИМдин буйругун аткарбагандыктан
Сотрудники милиции Сузакского района будут нести ответственность за утери табельного оружия
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Нобель сыйлыгынын лауреаттарынын жолугушуусунда доклад жасады...
Орустар алтын медаль беришиптир...
Кызык, эмне болуп жатат деги….?
Кыргызстандын жарандарына жасалган мыйзам ченемсиз эксперименттер
В Кыргызстане многие еще только ждут своего часа
Курманбек Салиевич Бакиев, тур ордуңдан, сот келатат!
"Мой курс - отстранить родственников президента от власти"
Курманбек Бакиев кимди мураскер кылып калтырат?
Кого Курманбек Бакиев назначит преемником?