ru ru hbs_lat en ky ky ky ky ru ky ky ky ru en sv fr de ru en ky ru zh ky ky mk zh ky ru de ky ru ru mk ky ru ru fr ky ky uk ca ru ru ru da ru ru ru en ky ru ky ky tt ba mn ru ru kk ky ky en ky ky mn ru mn ba ky ky mn mn ky mn el mn hbs_cyr kk ky ky ky ky mn en ky ky kk en eo ru ky ky ru ky ky ky zh ky ky nl de am an da ar arz as en az ku ba de lt ru be bg new bn br hbs_lat kv ca gd mzn hbs_lat cy da de hsb el ca en eo es et eu fa fi et nn fr it da en fy de ja lt gn gu ku de he hi tl hbs_lat it hu hy it id fr en es is it ja fr jv ka az en kk ta ko krc ku pl it lb it it en nl hu lo lt lv mhr mk ml mn mr ms es my it nds ne ne nl nb nb fi fr pa es pl pms pnb pt io de ro es nl hbs_cyr sah jbo en hbs_cyr en sk sl sq hbs_cyr nl sv hu ta te tl th tr ceb tr uk ug uk ur uz fr fi vi pl zh xmf he zh fr zh ky ky en ky ky ky en en ky
Jump to navigation Jump to search
Альп тоолору - (кельт тилинде alp - бийик тоо) - Европадагы эң бийик тоо системасы. Франция, Италия, Швейцария, Германия, Австрия, Югославия, Лихтенштейн мамлекеттеринин аймагында. Жер ортолук деңизден Орто Дунай түздүгүнө чейин түндүк-батышка ийилген дого сымал созулган кырка тоо менен тоо массивдеринин татаал системасы. Узундугу 1200 кмдей (догонун ички чети боюнча 750 кмдей). Туурасы 260 кмге чейин. Боден жана Комо көлдөрүнүн аралыгында Альп тоолорун кесип өткөн өрөөн аркылуу кыйла бийигирээк Батыш Альп тоолоруна (мында тоонун эң бийик жери 4807 мге чейин жетет, Монблан чокусу) жана жапызыраак, жазы келген Чыгыш Альп тоолоруна (4049 мге чейин, Бернина чокусу) бөлүнөт. Бүктөлүү структурасы негизинен альп тектоникалык кыймылынан пайда болгон. Альп тоолорунун кыр зонасы кристаллданган (гнейс, слюдалуу сланец), метаморфизмделген (кварц-филлиттүү сланец) байыркы тоотектерден турат, мөңгүнүн аракетинен пайда болгон формалары жана азыркы мөңгүлөр (жалпы аянты 4 миң гсм2ден ашык 1200дөй мөңгү бар) мүнөздүү. Мөңгү менен түбөлүк кардын этеги 2500-3200 мге чейин түшөт. Капталдарындагы туурасынан жана узатасынан созулуп жаткан көптөгөн өрөөндөрдүн төрлөрүндө өтүүгө ыңгайлуу ашуулар бар, алар аркылуу автомобиль жана темир жолдору өтөт. Кыр зонасынан түндүк-батыш жана түштүктү карай мезозойдук акиташ тектүү жана доломитүү тоолор, андан кийинчерээк пайда болгон флиш жана молас формацияларынан турган орто бийик жана жапыз тоолуу Альп өндүрү созулуп жатат. Альп тоолору - Европанын климатын айырмалап туруучу негизги тоскоол. Андан түндүк жана батыш тарапка мелүүн климаттуу аймак, түштүк тарапка субтропиктик жер ортолук деңиз климаттуу ландшафт мүнөздүү. Жылдык жаан-чачындын өлчөмү батыш жана түндүк-батыш айдарым капталдарында 1500-2000 мм, айрым жерлеринде 4000 ммге чейин. Альп тоолорунан Рейн, Рона, По, Адиже дарыясы, Дунайдын оң куймалары башталат. Мөңгүнүн аракетинен жана тектоникалык кыймылдан пайда болгон көлдөр (Боден, Женева, Комо, Лаго-Мажоре ж. б.) көп. Ландшафттын бийиктик алкактуулугу даана байкалат. 800 м бийиктикке чейинки аймактын климаты мелүүн, жылуу, түштүк капталдарыныкы-жер ортолук деңиздик; жемиш бактары, айдоо аянттары көп, жерортолук деңиз бадалдары жана жазы жалбырактуу токой өсөт. 800-1800 м бийиктикте климаты мелүүн жана нымдуу; эмен, бук ж. б. өскөн жазы жалбырактуу токой жогорулаган сайын ийнежалбырактуу токой менен алмашат. Мында мал жайытта багылат; төмөн жагында дыйканчылык өнүккөн. 2200-2300 м бийиктикке чейин суук субальп климаты өкүм сүрөт; кар көпкө жатат. Бадал жана өскүлөң шалбаа басымдуу, жайкы жайыт. Андан жогору түбөлүк кар чегине чейин климаты катаалдап, кыска чөптүү альп шалбаасы өсөт, жылдын көп мезгилинде кар жатат. Кыр зонасын кар, мөңгүлүү нивалдык алкак ээлейт; тоо капталдары корум таштуу. Альп тоолору - Европанын рекреациялык ресурстарга бай региону; анда эл аралык альпинизм, туризм жана тоо лыжа спорту өнүккөн.
Турин (Италия)-Ницца (Франция) шоссе жана темир жолдору
Ко Кот Альп тоолору
Туннел аркылуу Турин (Италия)-Лион (Франция) темир жол өтөт.
Кот жана Грай Альп тоолорунун аралыгында
Турин (Италия)-Лион (Франция) шоссеси
Грай Альп тоолору менен Монблан массивинин аралыгында
Аоста (Италия) - Альбервиль-Гренобль (Франция) шоссеси
Пеннин Альп тоолорунун батыш чети
Аоста (Италия) - Мартиньи-Виль-Лозанна (Швейцария) шоссеси
Пеннин жана Леопонтин Альп тоолорунун аралыгы
Милан-Домодоссола (Италия)-БригЛозанна (Швейцария) шоссеси. Ашуудан чыгыштагы Симплон туннели аркылуу жогорудагы пункттарды туташтырган темир жол өтөт.
Лугано - Беллинцона (Италия) - Альтдорф - Цюрих (Швейцария) шоссеси жана темир жол (тунел аркылуу)
Ле Леопонтин Альп тоолору
Лугано - Беллинцона (Италия)- Кур (Швейцария) шоссеси
Эцталь жана Циллерталь Альп тоолорунун аралыгында
Больцано (Италия)- Инсбрук (Австрия) шоссеси жана темир жол
Колдонулган адабияттар[оңдоо | булагын оңдоо]
“Кыргызстан” улуттук энциклопедиясы: 1-том. Башкы ред. Асанов Ү. А., Б.: Мамлекеттик тил жана энциклопедия борбору, 2006. ISBN 9967—14—046—1
Сиз системге кире элексиз
Бул IP-дарек үчүн талкуулоо
PDF түрүндө көчүрүп алуу
Бул барак соңку жолу 27 июль 2018, 08:22 өзгөртүлгөн.
Text is available under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License; additional terms may apply. See Terms of Use for details.