ru ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky bxr ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ru ru ru ky ru hbs_cyr ru ru ru ky ru ky ru bxr bg bxr ru ru ru ru ru ru ru uk ru ky ru ru ru ky ru fr ky ru fr ru ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ru ru fr ru mk fr ru fr ru ru fr ru fr ky fr ky tt ky ru fr ky ky ru fr ky fr ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ky ru ru fr hbs_cyr uk fr ru ky fr ky ce fr ky ky fr uk ru uk fr ky ky fr ru ru fr ru ce fr ky ce fr tt ky ky ru ru fr ky fr ru ru ru ru fr mn en fr myv fr ky ky fr ky uk fr ru ru fr ru ru fr ru kk fr ru ky fr ru kk fr ky fr ru ru
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
Кыргыз Республикасынын жарандарын, жаш муундарын рухий-адептик, патриоттук жактан тарбиялоо концепциясы
Редакциядан: Азыркы адеп-ахлак кризисинин шартында коомубузга таалим-тарбия стратегиясынын өктөм зарылдыгын эсепке алып, профессор Советбек Байгазиев жана коомдук ишмер Бабырбек Жээнбеков "Республикабыздын жарандарын, жаш муундарын рухий-адептик, патриоттук жактан тарбиялоонун концепциясын" иштеп чыгышып, өлкөбүздүн президенти Р.И.Отунбаевага кайрылышып, өкмөткө сунушташкан. Өкмөт бул атуулдук демилгеге көңүл буруп, аталган концепцияны адистерден турган комиссиянын талкуусунан өткөрүүнү тапшырган эле.
Өкмөттүн идеологиялык бөлүмү педагогикалык илимдеринин докторлору: Назаркул Ишекеев, Искендер Исамидинов, Айчүрөк Калдыбаева, белгилүү коомдук ишмерлер: академик Абдылдажан Акматалиев , КРнын Эл артисти Түгөлбай Казаков, КРнын Эл сүрөтчүсү Жоомарт Кадыралиев, философия илимдеринин доктору Жамгырбек Бөкөшов , Кыргызстан жазуучулар союзунун төрагасы Абдырахман Алымбаев , КРнын маданиятына эмгек сиңирген ишмер Кален Сыдыкова , Манас академиясынын академиги Бактыбек Максүтов , КРнын эмгек сиңирген мугалими Нургалый Абдесов , белгилүү этнопедагог-окумуштуу Сабыр Иптаров , философ, маданият таануучу Карыбек Байбосунов , педагог-илимпоз Рахат Сулайманова, Жаштар министрлигинин бөлүм башчысы Бермет Кеңешова сыяктуу инсандардан турган комиссиянын катышуусунда эки жолу кеңири талкуу өткөрдү. Сын-пикирлердин, сунуштардын негизинде толукталып кайра иштелген соң, комиссия концепцияны жактырды жана аны элдин талкуусуна коюп, коомчулуктун ой-пикирлерин, сунуштарын угуп, анын негизинде дагы жакшыртып, анан өкмөткө сунуштоону чечип отурат. Эгерде коомчулук туура деп тапса, алымча кошумчалар менен өкмөт кабыл ала турган болсо, азыркы адеп-ахлак кризисинин шартында таалим-тарбия үчүн бул концепция олуттуу таяныч жана багыт болуп кызмат кылар эле деген ишенимдебиз.
Урматтуу мугалимдер, коомубуздун рухун, адеп-ахлагын жакшыртууну көздөгөн бул мекенчил концепцияны дыкат окуп чыгып, август кеңешмелеринде талкуулап, чечимдериңиздерди, ой-пикирлериңиздерди, сунуштарыңыздарды "Кутбилимдин" редакциясына жөнөтүү-ңүздөрдү өтүнөбүз.
II. Концепциянын турмуштук-социологиялык жана социалдык-педагогикалык негиздемеси
III. Концепциянын мыйзамдык-укуктук негизи
1). Тарбиянын мазмунун куруунун методологиялык негизи
2). Улуттук казынадагы эки ыйык идея - дөөлөт таалим-тарбиянын мазмундук булагы жана башкы урааны катары
3). Мамлекеттик тил - таалим-тарбиянын мазмундук пайдубалы
4). Тарбиянын уюткусу - калктын улуу тарыхы
5). Тарбияга омок болуучу орошон байлык - этникалык маданияттын казынасы
6). Океандай "Манас" - патриоттук тарбиянын соолбос кенчи
7). "Кожожаш" менен Асан Кайгынын философиясы - табият тарбиясынын ачкычы
8). Кыргыздын бай макал-лакаптары, накыл сөздөрү, адабияты жана искусствосу - таалим-тарбиянын көөнөр-бөс көрөңгөсү
9). Ата-бабаларыбыз түзгөн улуу моралдык кодекс - тарбия-таалимдин гүлазыгы
10). Жалпы адамзаттык жана инновациялык дөөлөттөр - тарбия ишинин мазмундук булагы
VII. Рухий - адептик, патриоттук тарбиянын мазмунун ишке ашыруунун технологиясы:
3. Тарбия ишинин формалары жана уюштуруу иш-чаралары
4. Рухий - адептик тарбиянын натыйжалары же нравалык сапатты калыптандыруунун этаптары
5. Инсандын тарбиялангандыгын баалоо
6. Тарбия ишинин финансылык булактары жана иш-чаралардын аткарылышын көзөмөлдөө.
2010-жылдын 7-апрелиндеги Элдик революциядан кийин эгемендүү Кыргызстан өзүнүн социалдык-саясий жана руханий-маданий турмушун түп тамырынан жаңылап кайра куруу багытына жол алып отурат. Кыргызстан эмнеден тажады? Кыргызстан адеп-ахлак башаламандыгынан, өзүн өзү билип, өтүгүн төргө илүүчүлүктөн, эки жүздүүлүктөн, "кош стандарттуулуктан", кландык өзүмчүл моралдан, трайбализмден, элдин мүлкүн талап-тоноочулуктан, куру убадалардан, ооз менен орок оргондон, коррупциядан, баңгиликтен, аракечтиктен, кылмыштуулуктан тажады. Бороон-чапкындуу, кыйын кезеңдүү өткөн 20 жылдык ачуу тажрыйбадан улам кыргыз коому акыры бир нерсеге бекем ынанды. Ыймандуулуксуз, таза адеп-ахлаксыз, аруу рухсуз биз эңсеген гүлдөгөн коомду курууга болбойт экен. Таза адептик-ыймандык негиздерсиз алга өркүндөп жылууга мүмкүн эмес экен. Жарандар нравалык асылнарк мыйзамдарды, адеп-ыймандык парзды, милдетти кыйшаюусуз аткарып жашаганда гана коом коом катары сакталмак. Адамга таза аба, таза суу кандай керек болсо, коомдун жашоосу үчүн да таза адеп-ахлак дал ошондой зарыл. Калыгул, Арстанбек акылмандарыбыз эскерткендей, эгерде кылымдарды карытып, илгертен келе жаткан түптүү адеп-ахлак мыйзамдары адамдар тарабынан сакталбай калганда, урматы кетип, уул уул болбой калганда, уяты кетип, ата ата болбой калганда, сөөлөтү кетип, кемпир кемпир болбой калганда, кымбаты кетип, кыз кыз болбой калганда, салт салт болбой калганда, ата журтубуздан кут кетип, талаабыз "такыр" болуп, тообуз "токол" болору бүгүн чын болуп чыкты.
Мына ушундан улам бүгүн эгемендүү Кыргызстан экономиканы көтөрүү озуйпасы менен катар эле, биринчи иретте, коомдун руханий-адептик, ыймандык негиздерин чыңдоонун зарылдыгына келип такалып отурат. Биздин маалыматтуулугубуз, билимдүүлүгүбүз, кесипкөйлүгүбүз, материалдык-экономикалык өнүгүүбүз тунук адеп-ахлак, цивилизациялуу жүрүм-турум, ички рухий маданият менен коштолууга тийиш. Коом, Ата-Мекен деген ар бир атуулдун абийири жана жоопкерчилиги аркылуу гана жакшырары анык болуп калды. Таза ыйман, айкөл рух болсо коомубузда таза башкаруу, таза жаратмандык эмгек, тынчтык, ынтымак жана стабилдүүлүк болмок. Демек, бүгүн биринчи иретте, жарандардын, келечек муундарыбыздын рухий-адептик тарбиясын колго алуу, анын концепциясын, стратегиясын иштеп чыгуу жана аны ишке чегүү өлкөбүздүн масштабындагы кечиктирилгис милдет жана коомубуздун зарыл социалдык муктаждыгы.
II. Концепциянын турмуштук-социологиялык жана социалдык-педагогикалык негиздемеси
Коммунисттик идеалдын туусу жыгылгандан кийин пайда болгон идеологиялык вакуумду глобалдашуунун чабуулу астында чет жактык "массалык маданияттын" арзан стандарттары ээлеп, чөйрөбүздө адеп-ахлак багытсыздыгы келип чыгып, жогоруда белгилегендей, адептик-ыймандык чен-өлчөмдөрдүн девальвациясы күч алды. Бүгүн жарандарыбыздын бири баптист, бири буддист, бири хизбут-тахрир, бири христиан ж.б. Жаштарыбыз улуттук идеалдардан куру. Социологиялык изилдөөлөр мектеп окуучуларынын ой жүгүртүүсүнө мүнөздүү тенденцияларды төмөндөгүчө ачыкка чыгарып жатат. Маселен, балдар бүгүн мындайча ойлонушат: "Мен шаардын сыртында дем ала турган үйлүү болууну каалар элем", "Мен үч кабаттуу жеке үйлүү болууну каалар элем", "Мен миллион акчалуу болууну каалайм", "Мен машиналуу болууну каалайм", "Мен машиналуу болууну жана келечекте жумушка маршруткада барууну каалар элем", "Мен BMW машиналуу болууну каалайм", "Мен төрт кабаттуу үйлүү болууну жана дүйнөдөгү эң бай адам болууну каалайм", "Мен бай болуп кедей-кембагалдарга жардам берүүнү каалар элем", "Мен бизнесмен болууну каалайт элем, себеби мен жакшы жашоо, "крутой" болуу жана шаарда, өлкөдө "авторитет" болуу үчүн көп акча табууну каалайт элем". (Кыргызстандын окуучуларынын үмүттөрү жана кооптонуулары. - "Кутбилим", 13.12.08). Чет өлкөлүк долбоордун негизинде уюштурулган социологиялык изилдөөнүн жыйынтыгы көрсөтүп тургандай, азыркы балдардын арасында руханий-адептик, атуулдук-патриоттук идеалдардын багытында ой жүгүрткөндөр аз. Ырас, бирин-экин окуучу "Мен эски кыргыздын ырларын кайрадан жаратууну каалайм", "Мен президент болуп, өлкөмдү бай өлкө кылгым келет" - дешип жооп беришкен. Өспүрүмдөрдүн анкеталык жооптору негизинен "акча", "пайда", "бийлик-байлык", "жеке атак-даңк" сыяктуу түшүнүктөрдүн тегерегинде айланчыктап турат. Бир катар кыргыз өспүрүмдөр "эгер кайра төрөлүп калсаң, ким болор элең?" деген суроого, "француз болгум келет, орус болууну каалайм, немис болгум келет, англичан болгум келет" деп жооп беришет. Өз улутуна таандык экенине сыймыктана албаган бул балдардын жооптору коомубуздун тереңинде, түп жактан түйүлдүк алып, акырындап куралып келе жаткан бир социалдык жаман илдеттин жышаанасынын өзү. Азыр жаштардын интеллектиси, маалыматтуулугу, кругозору өнүгүп, ал эми алар руханий-ыймандык өнүгүү жагынан артта калып жатышат. Аларда турмушка жана адамдарга карата прагматикалык-пайдакечтик, өзүмчүл мамиле күч алууда. Ата-бабаларыбыздын салтка айланган коллективисттик-корпоративдик адеп-ахлагынан акырындап ажыроодобуз.
Эгерде биз үй-бүлөдө, бала-бакчада, мектепте балдарга боорукер, мээримдүү, адамгерчиликтүү болуу жөнүндө таалим берсек, ал эми ошол эле учурда үй ичинде мамлекеттик телевидение катаалдыкты, уруш-мушташты, сексти, кан төгүүлөрдү даңазалаган боевик фильмдерди пропагандалап көрсөтүп жатса, ата-эне баласына сабырдуу бол, токтоо, топуктуу бол, деп насаат айтса, ал эми көчөлөрдөгү жайнаган компьютердик клубдар, жеке үйлөрдө жашыруун уюштурулган видео көрсөтүүлөр кишидеги агрессивдүү инстинкттерди козгогон тасмаларды чүрпөлөргө тынымсыз көрсөтүп жатса, бул көрүнүш биздин коомдо ырааттуу түрдө жолго коюлган тарбия системасы жана тарбия стратегиясы бар дегенди түшүндүрөбү? Кыскасын айтканда, өспүрүмдөрдүн, жаштардын тарбиясына байланыштуу келтирилген жогорудагы негативдүү фактылар Кыргыз мамлекетинин таалим-тарбия стратегиясы, программасы иштелип, системалуу түрдө жолго коюлбагандыгынан улам (мектеп окуу планындагы "Адеп сабагы" аркылуу тарбия берүү аракети мамлекеттик колдоого алынбагандыктан активтеше албай жатат) өлкөдө келип чыккан вакуумду массалык маданияттын экспансиясы жана баш-көзсүз стихиялуулук ээлеп, түркүн күчтөр тарбия "арабабызды" Крыловдун тамсилиндегидей бири туурага тартса, бири өйдөгө тартып, бири төмөнгө тартып, жаш муундарыбыздын социалдашуусунун ыраатсыз, башаламан өтүп жаткандыгын күбөлөйт.
Демек, биринчи иретте, өлкөбүздө руханий-адептик тарбия концепциясын жана системасын жолго коюу жөнүндөгү жогорудагы идея азыркы учурда толук логикалуу жана ал эгемендүү Ата журтубуздун азыркы өктөм кардарчылыгы. (Руханий-адептик тарбиялоо - бул "жүрүм-турум адаттарын жана көндүмдөрүн, мүнөздүн белгилерин, адеп-ахлак сапаттарын калыптандыруу процесси" - Педагогикалык сөздүк. 771-бет).
Баса белгилей турган нерсе, таалим-тарбия маселеси стратегиялык маселе катары ар дайым мамлекеттин көңүлүнүн чордонунда турушу зарыл. Анткени тарбия адамзат, улут, социум топтогон социалдык-тарыхый тажрыйбаны, маданиятты, руханий-адеп-ахлак салттарын муундарга мурастап өткөрүүнүн куралы. Коомдогу өтмө-катыштык жол-жобосун жүзөгө ашырып турган улуу феномен - тарбия механизми аркылуу гана коом - коом катары сакталып турат жана келечекке карай илгерилеп өнүгөт. Тарбия системасы дегенди көздөп отурган максаттын, андан улам алдыга коюлган милдеттердин, ал максат-милдеттерди жүзөгө ашырууга омок, база болуп бере турган тиешелүү мазмундун, ошол мазмунду инсандын жан-дүйнөсүнө терең сиңирүүгө жөндөмдүү таалим-тарбия методдорунун жана формаларынын өз ара ич жактан логикалуу байланышкан бирдиктүү тутумун түшүнүү зарыл. Демек, тарбия процесси деген бул - негизинде коом тарабынан, ар тарабынан ойлонулган, алдын-ала пландалган, атайын максат көздөп ырааттуу уюштурулган, башкарылып жөнгө салынып турган, өтүшү, жүрүшү жана берип жаткан натыйжалары көзөмөлгө алынып турууга тийиш болгон, өзүнө комплекстүү мамилени талап кылган олуттуу көрүнүш. Тагыраак айтканда, тарбиялоо - бул коомдун мүдөөлөрүнө жана муктаждыктарына жараша адамдын адеп - ахлак сапаттарын калыптандыруу боюнча максатка багытталган, план ченемдүү иш. "Мамлекет өз жарандарынын рух адамдары болуп калыптанышына камкордук көрүүгө милдеттүү. Руханиятсыз адам коому - бул макулуктардын коому" (И.П. Подласый, Педагогика, 28-б. ) "Замана деген ушундай, таптаганга жараша түшүм берет кызылдай, тарбияңа жараша, уулуң болот замана" (Нурмолдо).
Глобалдашуунун аз сандагы калктарды ассимиляциялап жутуп коюучу өкүмү күч шарттарында улуттук кыртыштагы кылымдап калыптанган элдик рухий-адептик баалуулуктарга жана дөөлөттөргө, улуттук ар намыска негизделген таалим-тарбия аба менен суудай керек. Улуттук негизге таянбаган тарбия күткөндөй түшүм бербестигин тарыхый тажрыйба далилдеп отурат. Эгемендүү республика калктын калк катары сакталышына жана өнүгүшүнө тирек-таяныч, таалим-тарбия ишине багыт - маяк болуп бере турган өзүнүн социалдык-философиялык, моралдык-этикалык дөөлөттөрүнүн системасын иштеп чыккан болушу керек. Ошол улуттук кыртышка, традицияга негизделип, улуттук өнүгүүнүн муктаждыктарынан жана таламдарынан чыгып, конструктивдүү түрдө иштелген көз-караштык, адеп-ахлактык нарк-дөөлөттөрдүн, идеалдардын системасы реалдуу түзүлгөн чакта коомдун тарбия иши үчүн багыт - маяк пайда болот. Мамлекет өзүнүн туу катары карманган ошол адеп-ахлак нарк-дөөлөттөрүн, нравалык бийик нормаларын, идеалдарын таалим-тарбиянын маягы катары жарыялайт жана муну менен тарбиячылардын алдын прожектор сыяктуу жарык кылат. Ошондо жарандардын, тарбиячылардын жетекке ала турган, ориентир тута турган, жогорку идеясы жана идеалы пайда болот. Ошол жогорку норма-өрнөктөргө, идеалдарга умтулуу, аларды реалдуулукка айландыруу, практикада жүзөгө ашыруу таалим-тарбия ишмердигинин башкы мүдөөсү, негизги максаты болуп калат. Ушундай башкы мүдөө, кыймылдын негизги вектору аныкталса гана таалим-тарбия ишин максатка багытталган түрдө уюштурууга жана системалуу алып барууга мүмкүндүк түзүлөт. Бул концепцияда жарандарыбыздын таалим-тарбиясына багыт болуп бере тургандай нарк-дөөлөттөрдүн ошондой системасы сунуш кылынды.
III. Концепциянын мыйзамдык-укуктук негизи
Концепциянын мыйзамдык-укуктук негизине 2010-жылы жалпы элдик Референдум аркылуу кабыл алынган Кыргыз Республикасынын Конституциясынын "элибиздин руханий өнүгүшүн өргө сүрөө", "мамлекет балдарды тарбиялоону камсыз кылат", "ар бир бала анын дене боюнун, акыл-эсинин, ички руханий ыймандык өнүгүүсү үчүн зарыл болгон жашоо деңгээлине укуктуу", "элдик үрп-адаттар, каада-салттар мамлекет тарабынан колдоого алынат" деген стратегиялык идеялары жана Кыргыз Республикасынын "Билим берүү жөнүндөгү" (2003) мыйзамынын инсандын адеп-ахлактык жактан өсүп жетилишинин негиздерин түптөө" туурасындагы жобосу алынды.
Ошондой эле концепция Кыргыз Республикасынын Президенти Отунбаева Роза Исаковнанын 2010-жылдын 3-июлунда Президенттик ант берүү аземинен кийин сүйлөгөн программалык сөзүндөгү "Ата-бабалардын маданий мурасы, салты баарыбызды шыктандыруучу жана бириктирүүчү күч. Эң коркунучтуу кризис - бул жан дүйнөнүн, рухтун кризиси. Ошондуктан биздин руханий дөөлөттөрүбүздү сактап калуу азыркы глобалдашуунун шартында улутубузду сактап калууга тете болуп турат. Жаңы бийлик жаңы маданий саясатты түзүүнү улуттук маанилүү маселе катары карайт" деген түптүү, келечектүү оюна таянды.
Атуулдарынын тарбиясын коомдук-турмуштук зарыл маселе катары көңүлдүн борборуна коюуну көздөгөн мамлекет биринчи иретте, ошол өзүнүн таалим-тарбия ишмердигинин түпкү, башкы максатын алдын ала так аныктап алышы шарт. Такталбаган, тумандуу, белгисиз маршрут менен жүрүүгө, компассыз, маяксыз деңизде сүзүүгө болобу? Мына ушундан улам педагогиканын улуу классиктери тарбиянын негизги көздөгөн максаты жөнүндөгү маселени коомдун педагогикасынын биринчи философиялык маселеси деп эсептеген.
Бүгүнкү эгемендүү Кыргыз Республикасынын колго алынуучу таалим-тарбия ишмердигинин башкы максатын бардыгына ачык, түшүнүктүү болгудай кылып даана аныктоо милдет.
Эгемендүү ата-журтубузга ким, кандай атуул жөлөк-таяк, тирек боло алат? Кандай атуулдук менталитет мындан ары улуттун келечегине гарантия болуп берет? Кыргыз Республикасына, мамлекетине өз Ала-Тоо мекенин, өз элинин эгемендүүлүгүн, көз карандысыз өз алдынчалыгын, эркиндигин жана ички ынтымак-биримдигин эң жогорку кол тийгис ыйык дөөлөт деп эсептеген, муну менен сыймыктанган, кыргыз тилине келгенде Расул Гамзатов айткандай, эгер эне тилим жоголсо, мен өлүүгө даярмын дегендей патриоттук сезимге каныккан, бир боор калкынын рух нарктарына, моралдык кенчтерине, түптүү адат-салттарына аң сезими жана жан дүйнөсү терең сугарылган, улутунун маданиятын өздөштүрүп, сактап гана эмес, андан ары өнүктүрүүгө күч үрөгөн, бир боор калкынын тарыхын мыкты билип, ата-бабаларынын азаттык үчүн, журтту, улутту сактоо үчүн болгон каарман күрөшүн ичинен өрнөк туткан, ошону менен бирге жалпы адамзаттык маданияттын гуманисттик асылнарктарын өздөштүргөн, демократиялык коомдун баалуулуктарын жана идеалдарын урматтаган, достуктун туусун бийик кармаган, өз республикасынын алдындагы милдеттерди терең туюнган жана алардын аткарылышына өзүнүн атуулдук салымын кошууга активдүү умтулган, технологиялык жактан сабаттуу, өз тагдырын ата-журтунун тагдырынан бөлүп карабаган, улуттук ар намысы бийик, мекенчил атуул инсан гана бекем тирек, таяна турган тоо болуп бере алат. Биздин эгемендүү мамлекетибиздин тарбияга берген социалдык заказы ушундай болууга тийиш. Ушундай атуулдук менталитет мекенибизди сактайт жана өнүктүрөт. Дал ушундай типтеги граждандык менталдуулукту, атуул патриотту, гуманистти жаратып, калыптандырып, өстүрүп чыгаруу кыргыз жумуриятынын таалим-тарбия стратегиясынын башкы мүдөө-максаты болуусу зарыл. Ушундай концепцияны кабыл ала турган болсок, анда ориентир болуп бере турган өзүбүздүн тарбия идеологиябыз болмок да, таалим-тарбия ишибизди максатка багытталган түрдө жүргүзүүгө жакшы ыңгай түзүлмөк.
Республиканын канатташ жашаган бир тууган калктарынын өкүлдөрүнүн өз элинин нарктарын жана кыргыз элинин рухий-маданий баалуулуктарын өздөштүрүп, өзү жашаган өлкөнүн активдүү атуулу, мекенчил болуп өсүшү мамлекетибиздин гүлдөп өнүгүшүнүн кепилдиги болмок.
1). Тарбиянын мазмунун куруунун методологиялык негизи
Тарбиянын мазмунун курууда, түзүүдө культурологиялык методология жетекчиликке алынды. Бул методолгиянын маңызы инсандын жан дүйнөсүн, адеп-ахлагын, улутун, ата-бабалардын маданий-рухий, адептик-ыймандык асылнарктар системасынын, өлкөбүздө жашаган боордош калктардын гуманист тик моралдык салт-санаасынын, жалпы адамзаттык маданий баалуулуктардын негизинде калыптандыруу жана өнүктүрүү идеясына негиздегендигинде. Аталган методологиялык амалдын түпкү мүдөөсү кылымдардын жүрүшүндө социумда топтолгон маданий-тарыхый уникалдуу тажрыйбанын трансформацияланышына сүрөө болуу.
2). Улуттук казынадагы эки ыйык идея - дөөлөт таалим-тарбиянын мазмундук булагы жана башкы урааны катары
Жогорудагы мекенчил, гуманист атуул-гражданиндин моделин реалдуулукка айландыруучу тарбия ишмердигине мазмундук кор, фундамент, база болуп бере турган рух казынасын, материалын биринчи иретте, өлкөбүздүн улуттук коломтосунан издешибиз шарт. Дүйнөнүн өнүккөн алдыңкы өлкөлөрү өз жарандарын эки чоң багытта - дүйнөлүк илим-билимди, маданиятты өздөштүрүүнүн жана улуттук рух дөлөөттөрдүн духунда тарбиялоо философиясына таянат. Мындай философияны биз да тутунушубуз керек.
Борбордук Азиядагы эң байыркы элдердин бири кыргыз калкы сан кылымдарды карыткан тарыхый жолунда өз тулкусуна өзөк болуп тамырлаган, ич жактан мотор сындуу айланып, жүрөк болуп кагып, жамаатка күч-кубат, өмүр-жашоо берип келген өзүнүн улуттук идеясын, көөнөрбөс акыл-ой, рух дөөлөттөрүн, менталдуулугун иштеп чыккан.
Биринчиден. Ошондой улуттук ыйык идея-дөөлөттөрдүн бири, бул - Ата Мекендин эркиндиги, көз карандысыздыгы идеясы. Кыргызстандыктын ыйык дөөлөтү - Эгемендүү Ата Мекен, Ала-Тоо. Ата журт улуттук идеясынын символу бул - улуу "Манас". Ата журттун азаттыгы, эркиндиги, өз алдынчалыгы, бөлүнбөс бүтүндүгү, бакыбаты үчүн карууну казык, башты токмок кылып кызмат кылуу, кара башты курман чалуу идеясы, каарман күрөш өрнөгү, мекенге карата толуп-ташкан сүйүү сезими "Манаста" берилген. Манас бабабыздын анты:
Алты сан аман турганда,
Кор кылып карап жаткыча,
Төшү түктүү жер урсун!
Көкө Теңир өзү урсун!!!
Манас атанын ушул улуу идеясы менен мекенибиздин уул-кыздары Барсбектен тартып Курманжан даткага чейин аба менен дем алгандай дем алып, тарыхта жашап, күрөшүп келишкен. Ата журт менен камыр-жумур болуп жуурулушкан биримдиктен Ала-Тоо атуулу өз өмүрүнүн маңызын көргөн. "Ала-Тоомсуз, мен киммин? - Ата-энесиз жетиммин!" - деген ал. Ата журттун эгемендүүлүгү улуттук идеясы жогоруда айтылгандай, ала тоолуктун канында, социалдык-маданий генетикасында жашайт. Азыр да элдик менталитеттин тереңинде "жүрөк кагып" турат.
Бүгүнкү "Устаранын мизинде оодарылган заманда" (Арстанбек) Ата журттун эгемендүүлүгүн, көз карандысыз өз алдынчалыгын Манас ата сыяктуу көздүн карегиндей сактоо, бир боор өлкөбүздү өнүктүрүү үчүн тикесинен тик туруп күрөшүү - дал ушул мекенчил менталитет, тагдырды ата журт кызыкчылыгына байлаган патриоттук принцип, эл-журттун боштондугун ыйык санаган улут идеясы бүгүнкү таалим-тарбиянын негизинде жатууга тийиш.
Экинчиден. Таалим-тарбиянын пайдубалында жата турган дагы бир улуу идея-дөөлөт бар. Бул - бүгүнкү күндө актуалдуулугу күчөп турган биримдик, ынтымак философиясы. Өзүнүн тарыхый тагдырында калкыбыз ички бытырандылыктан, бөлүндүлүктөн, өз ара уруу чабыштарынан далай азап чеккен, бүгүн да трайбализм, жер-жерлерге бөлүнүүчүлүк илдетинен жабыр тартып отурат. Бирок ошондой болсо да, "Бөлүнсөң бөрү жеп кетет, бөлүнүп калды кыргыз деп, бөлөк элге кеп кетет", "өлсөк бир чуңкурда, тирүү болсок бир дөбөдө бололу" ("Манас") деген патриоттук даанышмандык кыргыз социумунун ички өзөгүн тепчип өткөн дайымкы улут идеясы болуп келген. Дал ушундай философиядан улам кыйын-кезең кырдаалдарда калайык-калк бир жеңден кол, бир жакадан баш чыгарып, бир туунун алдында биригишип, тарыхтын бороон-чапкындарынан аман-эсен чыккан учурлары көп болгон. IX кылымда Азияда өкүм сүргөн айтылуу кыргыз империясынын ийгилиги биримдик улуттук идеясына негизденгендигинде болгон. Алдыңкы акылман акыл-эс өз ара коюн-колтук алышкан, күмүштөй оролушуп, жездей чырмалышкан улуттук биримдиктин, калк аралык ынтымактын ("Бирдик болбой - тирдик болбойт" - эл макалы. Өз ара ыркыбыз кетсе, "Пил да болсок жыгылдык, миң да болсок кырылдык" - Бакай. "Ырыс алды ынтымак, ынтымагың жок болсо, алдыңдан таяр алтын так" - Калыгул. "Бакыт - чыгаандардыкы - бир жеңден кол, бир жакадан баш чыгаргандардыкы" - Нурмолдо) идеясы улут тагдыры үчүн фундаменталдык мааниге ээ экендигин терең туюнган. Улуттук биримдик идеясын бүгүн республиканын ички монолиттүүлүгүн чыңдоонун фактору катары таалим-тарбия ишмердигинин идеологиялык ориентири жана мазмундук философиялык базасы катары таалим-тарбияда активдүү жашатышыбыз зарыл.
3). Мамлекеттик тил - таалим-тарбиянын мазмундук пайдубалы
Улуттун улут экенин, билгизген башкы көрсөткүч - эне тил. Кыргыз тилибиз - улутубуздун жүрөгү. Кан тамырында жүгүрүп, көөдөнүндө согуп турган эне тили - жүрөгү токтосо, улут улут катары жашоосун токтотот. Эне тилин жоготкон, унуткан адам - тирүү өлүк, маңкурт, экономикалык макулук. "Эне тилин билбеген, элин сүйүп жарытпайт" (Байдылда). "Тилиңди бурба" - деген насаат ата-бабалардын муундарга айткан биринчи насааты болгон. Демек, түп маанини туюнсак, эне тилибиз ар бир алатоолук атуулдун ар намысы, сыймыгы, жашоосунун маңызы, дүйнөгө көрсөтө турган "улуттук паспорту" (Э.Ибраев). "Күчтүүбүз Ата журттун кучагында, калкымдын уюткулуу дили менен, биз элбиз, биз инсанбыз, биз улутпуз, ала тоолук кыргыздын тили менен!" "Тил - улуттун жаны" (Гумбольд), "Тил - баарынын башаты, тамыры жана өзөгү, тилсиз эл жок, тил - элди Эл кылып турган эң башкы касиет" (Байас Турал). Дал ушундай философияны, улуттук идеяны бекем тутунуп жашаган, мамлекеттик тилдин кызматы үчүн тикесинен тик турган намыскөй атуулдарды өстүрүп чыгаруу мүдөөсү тарбия ишинин өзөгүн аныктап, ар дайым активдүү аракетте турса, анда мындай менталдуулук - республикабыздын дүйнөлүк цивилизация көчүнө өз жүзүн сактап кошулушунун өбөлгөсү болмок.
Ошондой эле, дүйнөлүк тилдерди үйрөнүү да өнүгүүбүздүн муктаждыгы.
Кыргызстандагы боордош калктардын өкүлдөрүнүн өз эне тилин билиши жана Республиканын Мамлекеттик тилине болгон урматы, анын ички атуулдук маданиятынын көрсөткүчү.
4). Тарбиянын уюткусу - калктын улуу тарыхы
Тарбия ишинин негизине алынып, мазмунун аныктай турган кенч, бул - улуттук тарых. Кыргызстандын тарыхы - сыймыктана турган тарых. Кыргыздар Азияда биринчилерден болуп өзүнүн жазмасына ээ болгон эл. Кыргыздардын биздин замандын V кылымында эле рун жазуусун колдонгондугун Чыгыш менен Батыштын окумуштуулары эбак эле далилдеп көрсөтүшкөн. Борбордук Азия калктарынын ичинен байыркы тарыхта аты биринчи учураган кыргыздар илгерки доорлордо алгачкылардан болуп алтын, темир кендерин иштеткен, өзүнүн хандыгына, мамлекеттүүлүгүнө эгедер болгон (кытай жазмаларынын далилдери), а түгүл Азияда өзүнүн империясын түзгөн (IX кылым), темирден аскердик куралдарды жасоо жагынан алдына киши чыгарбаган, кытай жазмаларынын жана орто кылымдагы саякатчылардын берген маалыматы боюнча чептерди, шаарларды (маселен, "Алакчын", "Кыргыз хан" шаарлары) курган, башка тайпалар, калктар менен дипломатиялык мамилелери өнүккөн, эпостордо айтылгандай "Эрендер менен маңдайлаш, чечендер менен таңдайлаш, беттеп адам барбаган, ар душман жеңип албаган" жоокер, эмгекчил, баатыр эл болгон. Соңку тарыхый даректер кыргыздардын ата-бабалары байыркы сактар жана Чыгыш менен Батышты титиреткен илгерки Гунндар экенин кабарлап жатат. Манас атабыз, Барсбек, Алп Сол, Тагай бий, Кубат бий, Жаңыл Мырза, Курманбек, Атаке, Бердике, Жайыл, Тайлак, Курманжан датка, Искак хан кийинкилерден Абдыкерим Сыдыков, И.Раззаков көкүрөгүн окко тоскон Чолпонбай сыяктуу улут ар намысы жана боштондугу үчүн кара жанын садага чапкан жүздөгөн, миңдеген баатырларыбыз, 2010-жылдын 7-апрелинде элинин эркиндиги үчүн курман болгон патриот уулдарыбыз улуттук тарыхыбыздын мактанычы жана сыймыгы. Кыскасы, биздин бүгүнкү тукумдарыбыздын духун көтөрө турган, көкүрөгүн сыймыкка бөлөп, улуттук ар намыс сезимин (чувство национального достоинства) бийиктете турган даңктуу тарыхыбыз бар экендигин эч ким тана албайт. Кыргыз тарыхынын бай жана баатырдык мазмуну - тарбиянын соолбос булагы. Патриотизм үчүн, улуттук өзүн-өзү аңдап түшүнүүнү (национальное самосознание) өстүрүү үчүн керектүү орошон мазмун ушул жерде жатат. "Өзүнүн тарыхын ийне-жибине чейин билип, аны жаш муундардын энчисине айландырып жаткан улут бактылуу улут" (Махатма Ганди).
Республикабызда жашаган боордош калктардын тарыхы - тарыхый эстутумдун калыптандыруунун каражаты.
5). Тарбияга көрөңгө болуучу байлык - этникалык маданияттын казынасы
Тарбия ишине чоң азык-көрөңгө, омок болуп берчү дагы бир байлык, бул - этникалык маданияттын казынасы. Улуттук салт-санаабыз ал маданияттын жүрөгү. Калкыбыздын боз үйү, түркүн буюмдарга чөгөрүлгөн, түшүрүлгөн не бир керемет оюулар менен кыял-көчөттөр дүйнөдө сейрек кездешкен эстетикалык сулуулук экендиги бардыгына маалым. Кыргыз кийимдери да улуттук колоритке эгедер. Калк зергерлеринин, уздарынын, жез оймокторунун, усталарынын колунан бүткөн буюмдар, жасалгалар өзүнүн ажайып кооздугу жана чеберчилиги менен илгертен Туран аймактарында даңкталып келген. Көз жоосун алган алтын-күмүш билерик, шакектерди, керемет кемер курларды, жаркыраган жүгөн-куюшкандарды, койкойгон ээрлерди, колодон жасалган кумураларды, "шиберге койсо өрт кеткен, шилтегени мүрт кеткен" кылычтарды кимдер таңданып карабаган! Археологиялык казуулардан табылып, дүйнөгө белгилүү болгон алтындан уютулуп жасалган бугу, куш, жейрен алган илбирс сыяктуу көркөм эстеликтер жалаң эле байыркы сактарга эмес, кыргыздарга да тиешелүү болгон. Кыскасы, элдин байыртан өнүгүп келген керемет кол өнөрчүлүгү, материалдык маданияты, прогрессивдүү, гумандуу салт-жөрөлгөлөрү Борбордук Азия аймагындагы уникалдуу феномен. Мындай өнөргө эгедер ата-бабаларыбыз менен кийинки тукумдар сыймыктанууга акылуу жана ошондой эле, бул өнөрдү унуткарбай татыктуу улантууга, өстүрүп-өнүктүрүүгө милдеттүү. Этникалык маданият - тарбия булагы. Тарыхый маалымат боюнча байыркы кыргыздардын өзүнүн цирки, эки жүздөн ашык элдик оюндары болгон. Ал оюндардын бир тобу (ордо, көкбөрү, кыз куумай ж.б.) азыр да эл арасында ойнолуп, өзүнүн кайталангыстыгы менен кимдин да болсун көңүлүн бурат. Ал эми кымыз, бешбармак баш болгон, жүздөгөн түркүн тамак-аштын атын камтыган кыргыздын кулинардык искусствосу бүгүн үйрөнүүнүн объектиси, пайдалануунун предмети болууга тийиш. Бул фактылар кыргыздардын бай маданияты бар, канат-бутагы жайылган түптүү журт экенин айгинелейт. Түптүү журттун көөнөрбөс көптөгөн элдик оюндары менен, тамшанткан ашкана даамдарын ойной, жасай билүү өнөрүн өздөштүрүү муундардын социалдашуусуна өзүнчө этномаданий колоритти киргизип, улуттук аң сезимдин дагы да бекемделишине сүрөө болмок.
Кыргызстандын элдеринин этникалык маданияты - тарбия мазмунунун ажырагыс элементи.
6). Океандай "Манас" - тарбиянын соолбос кенчи
Улуу "Манас" эпосу жалпы адамзаттык маанидеги терең мазмунга карк, көөнөрбөс, түбөлүктүү руханий дөөлөттөргө эгедер улуу дастан. Кыргыз көчмөн цивилизациянын керемет кенчи, ала тоолук ак калпак журттун көркөм сөз өнөрүнүн туу чокусу, улуттук аң сезимдин манифести, дүйнөлүк адабияттын классикасы. Кыргыз турмушунун жана рухунун энциклопедиясы. "Манаста" эмне ыйык? Ата журт ыйык, анын боштондугу ыйык. Алатоонун бүтүндүгү, ак калпак журттун биримдиги ыйык. Акыйкатка, актыкка, адилеттүүлүккө негизделген достук ыйык. Ата журттун мүдөөлөрү, калайык-калктын жогорку кызыкчылыктарга ыйык. Ата конушка агынан жарылып ачылган адал мээнет ыйык. Мекен алдындагы парз ыйык. "Манаста" эмне улук? Ар намыс улук. Алмустактан бери келаткан ата-баба салты ыйык, наркы ыйык. Апа ыйык. Ата ыйык ж.б.
"Кутбилим", жањы саны... • кыргызча... o
email • архив • редакция
МУГАЛИМДЕН ӨКСҮГӨН ӨЛКӨДӨ ӨНҮГҮҮ ЖОК
Приемная кампания - 2010
Кыргыз Республикасында интеллектуалдык менчик укуктарын коргоо
Парламент коом жана бизнестин кызыкчылыктары үчүн иштей баштады
Парламент и общество ищут пути…
Жогорку Кеңештин депутатына 7000 жумушчу кайрылды…
Бразилия - новый партнер Кыргызстана…
Жизнь, когда кости -
по 25 сомов за кг…
Кому на Руси, то есть, в KG жить хорошо?
Новая тема со старыми фигурантами
или особенности кыргызской политики
Вицелер парады же жумуртканы күздө санайбызбы?
"Единый Кыргызстан" ("Бүтүн Кыргызстан") един с Вячеславом Ханом?!
"Социалдык багыттагы" көбүртүлгөн өлкө бюджети
"Социально-ориентированнный" бюджет страны с воздушными цифрами
же өлкө казынасын кантип толтурууга болот?
или как можно пополнить бюджет страны?
"Я всем сердцем люблю мой Кыргызстан!"
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Токтогулдун милициясы ИИМдин буйругун аткарбагандыктан
Сотрудники милиции Сузакского района будут нести ответственность за утери табельного оружия
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Нобель сыйлыгынын лауреаттарынын жолугушуусунда доклад жасады...
Орустар алтын медаль беришиптир...
Кызык, эмне болуп жатат деги….?
Кыргызстандын жарандарына жасалган мыйзам ченемсиз эксперименттер
В Кыргызстане многие еще только ждут своего часа
Курманбек Салиевич Бакиев, тур ордуңдан, сот келатат!
"Мой курс - отстранить родственников президента от власти"
Курманбек Бакиев кимди мураскер кылып калтырат?
Кого Курманбек Бакиев назначит преемником?