ky ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ru ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk ky ky ru ky ru ru ky ru ru ru ky ru ky ru ru ru ky ru ky ru ru ky ky bg ru ky ky ru ru ky ky ru ky ru ky ru ky ru ru ky ru ky ky ru ky ru ky ru fr ky ru fr ru ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ru ru fr ru mk fr ru fr ru ru fr ru fr ky fr ky tt ky ru fr ky ky ru fr ky fr ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ky ru ru fr hbs_cyr uk fr ru ky fr ky ce fr ky ky fr uk ru uk fr ky ky fr ru ru fr ru ce fr ky ce fr tt ky ky ru ru fr ky fr ru ru ru ru fr mn en fr myv fr ky ky fr ky uk fr ru ru fr ru ru fr ru kk fr ru ky fr ru kk fr ky fr ru ru
"Эл сөзү", 06.04.10 - 10-бет: •
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
Экономика боюнча эл аралык эксперт:
"Камбар-Атаны экспертизадан өткөргөнгө эч кандай негиз жок"
- Базарбай байке, бүгүнкү күндө өлкөбүздүн экономикасынын абалы мышык ыйлар абалда турганы айдан ачык. Бул далилдүү көрүнүш өкмөттүн көзүнө "укмуш сонун" болуп көрүнүп жатканын эксперт катары жакшы билесиз. Деги эле, учурдагы экономика тармагынын негиздерин, күнгөй - тескейлерин анализдеп айтсаңыз?
- Азыр чынында өлкөбүздүн оор акыбалдагы экономикасы адамды түйшөлтпөй койбойт. Экономиканын күнгөй - тескейиндеги негизги чындыкты эч ким айткысы келбейт. Өкмөт болсо, баягы "дүжүр" сөзү менен "жыргатып жатабыз" - деп айтканы менен, иш жүзүндө эч ким жыргаган жок. Учурда экономиканын акыбалын, өкмөттүн жүргүзгөн саясатын "андай - мындай" - деп туура баа берип, туура сөздү айта турган улуттук интелектуалдык элита жок болуп жатат. Элита дегенибиз: өзгөчө адистер, окумуштуулар, экономисттер, илимпоздор болушу керек да. Ошолор тилекке каршы, экономикабыз эңшерилип турганда, бирөө да бир жакшы кеңеш айтпай, өз чээндерине кирип кетишти. Себеби, алар Акаевдин 14 жылдык бийлигинде, "экономикалык стратегия, экономикалык программа, экономикалык реформа"- деп жүрүп олтурушуп, өлкөбүздүн экономикасын бүт толугу менен талкалап салышты. Бизде 100дөн ашуун экономика боюнча докторлор, 1000ден ашык кандидаттар, академиялык окуу - жайлар, жада калса "Экономикалык тескөө" министрлиги да бар. Бирок, ошолордун арасынын бирөө да экономикабыздын өсүшү, программасы боюнча бир ооз алгылыктуу оюн ортого сала алышкан жок. Кээде, кадыр-барктуу чиновниктер экономика тууралуу ойду- келди айтканда, төбө чачың тик туруп кетет. Илгери, бир байыркы грек акылманы: "Өлкөдө окумуштуулар көбөйгөн сайын, карапайым калктын жашоосу начарлап кетти"- деп айткан экен. Бизде ошол акылы менен ай чапчыган, сөзүнө иши шайкеш келбеген чиновниктер абдан көбөйдү.
Мамлекеттин экономикасын кармап турган - бул бюджет болуп саналат. Бюджет мамлекеттин канчалык күчтүү экенин, турмуш - деңгээли кандай экенин аныктап, көрсөтүп турат. Мына, биздин өткөн жылдагы бюджетибиз болгону 55 миллиард 322 миллион сомду түздү. Ушул арзыбаган акча менен 5 миллион элди кантип жыргатууга болот? Эгер 55 миллиард 326 миллион сомду доллар менен эсептесек, мамлекеттин бюджети болгону 1 миллиард доллардан бир аз ашыгыраак болгон болот. Намыс үчүн салыштырып көрөлү, биздин коңшу Алма - Ата шаарынын өткөн жылдагы бюджети 2 миллиард доллардан ашык болду. Демек, биздин мамлекеттин бүт бюджети, Казакстандын 2 миллион эли жашаган Алма-Ата шаарынын бюджетинен эки эсе аздык кылат. Акаевдин убагында, 1995 - жылы бюджетибиз 128 миллион доллар (1 миллиард 410 миң сом) болчу. Ошол жылдан баштап, биздин бардык тармактарыбызга арзыбаган гана акча бөлүнүп келген. Азыр деле ошол агым өзгөрө элек. Акаевдин доорунда союздан калган 300дөн ашуун завод-фабрикалардын бири да иштебей, талкаланып бүттү. Азыр алардын бирөө да иштебейт. Болгону Канттагы цемент заводу туруп калды. Ошол "омийин" болгон 300 заводдун 100үн эле сактап калганыбызда мынчалык экономикалык сазга белчебизден батпайт элек да. Бизде мамлекеттин кызыкчылыгына иштеген чыгаан адистер жетишпейт. Чүй боорунда 3 кант заводу, 20дан ашык жеңил өнөр-жай фабрикалардын бирин да иштеткенге чамабыз келген жок. Дагы салыштыралы, бизден кедей деген, өздөрү менен өздөрү 9 жыл согушкан Тажикстанда азыр алгылыктуу иштер жүрүп жатат. Ошко жакын кичинекей Ленинабад шаарында тажиктин иш билги чиновниктери жеңил өнөр-жай продукцияларын иштетүүчү 19 фабриканы ишке киргизип, натыйжада 30 миңден ашык кыз-келиндерин жумуш менен камсыз кылышты. Башка чоң шаарындагы аракеттерди айтпай эле коелу. Жогоруда бюджетибиз 55 миллиард сом деп айттык, ушул акчанын 36 миллиард сому салыктан чогулат. Калган 20 миллиарды сырттан келген акча болуп эсептелет. Демек, сырттан келген ошол 20 миллиард сом бизди багып жатат. Акаев кеткенде: "бизди 2 миллиард долларга карызга батырып кетти" - деп баарыбыз кыйкырганбыз. Азыр ал карызыбыз өсүп олтуруп 2,5 миллиардга жетти. Бул ички карызыбызды эсептебегендеги көрүнүш. Азыр жада калса, Улуттук банкыбызга да карызыбыз бар. Биз жаңы экономикалык саясат жүргүзбөсөк болбойт. Биздин экономикалык билимсиздигибиз, алсыздыгыбыз, арсыздыгыбыз, билбестигибиз - экономикалык сазга батырды.
- Эми ушул темп менен кете берсек эмнеге алып барат? Акыл - эстүү адамга экономикасы такыр эле бүтүп бараткан мамлекеттей көрүнөбүз да.
- Бул көрүнүш кандай болгон күндө да, эч бир жакшылыкка алып келбейт. Элдин көчөгө чыгышы, нааразычылыктын жаралышы көбөйүп, күндөн - күнгө кычай берет. Биз ушул абалга жеткизбешибиз керек эле да. Азыр курултай, президенттик кеңеш, институт, митинг дегендерди токтотуп, экономиканы көтөрүүгө жапа тырмак киришибиз керек. Чарбаны жаңылашыбыз зарыл. Бирок, эң алды менен экономиканы ушул оор абалга жеткирген, жоопкерчиликти билбеген адамдар, элдин алдында жооп бериши абзел. Азыркы өкмөт башчынын биринчи орун басары көп жыл финансы, экономика министрликтерин жетектеген адам. Аны карасаңыз, такыр башка экономикалык формага түшүп, башка "талаа" менен кетип калды. Ал жигит айтып жатпайбы: "биз экономиканын өсүшүнө класстердик подход" кылабыз" деп. Бул эмне деген сөз? Өзү түшүнгөн жок, ал "класстер" эмне экенин? Ушинтип карапайым элдин башын айлантып жатышат да.
- Сиз айтып жатпайсызбы: "баарын жаңылашыбыз керек"- деп. Баарын жаңыртууга учурдагы үй- бүлөлүк бийлик жол берер бекен? Ушул себептүү жаңы, таза бийликтин келүүсү зарыл болуп жүрбөсүн? Сиздин пикириңиз кандай?
- Албетте, бийлик милдетин аткара албай калса, сөзсүз алмаштыруу зарыл. Биринчи кезекте өкмөт алмашышы керек. Өкмөттүн үстүндө үй- бүлөлүк башкаруу турганына карабай, кошоматка кой сойгонду токтотуп, жалтанбай акыбалды түшүндүрүп айтышыбыз керек. Бирок, тилекке каршы, бийликтин бийик бутагындагы адамдар, иштин көзүн терең билген адамдар менен бетме- бет сүйлөшүүдөн баш тартып жатпайбы. Алар өздөрүнүн саясатын ар дайым эле "туура, керек болсо зарыл"- деп эсептешет. Албетте, бул чоң кемчилик. Авантюралык реформалар менен мамлекет эч качан көтөрүлө албайт. Ошондой реформаларды адеп биринин артынан бирин жасай берген Акаевдин бийлиги эмне менен бүткөнүн эл жакшы билет.
- Жакында эле "Кыргызтелеком", "Түндүкэлектро" ит бекерге сатылып кетпедиби, эми ошол ири ишканаларды сатып алышкандар кайра чет элдик ишкерлерге сатып алган баадан 10 эсе кымбат баага сатышат - деген сөздөр чыкты. Бул пикирге кошуласызбы?
- Бул тууралуу менде азыр так маалымат жок. Бирок, ошол ири ишканаларды сатып алгандар, ушул эле жол менен кетишерин билем. Алтургай алардан сатып ала турган көптөгөн компаниялар ушул жерде жүргөнүн да билем.
- Жакында өкмөт 2009-жылдын жыйынтыгын чыгарышпадыбы. Сиз экономикалык эксперт катары айтсаңыз, бул маселе боюнча өз алдынча талдоо жүргүзүдүңүз да, кандай баа бердиңиз?
- Биздин чиновниктердин деңгээли, экономикалык түшүнүгү төмөн экени көрүнүп эле турат. "Кумтөр" боюнча айталы. Алардын алтын казуучу ишкана боюнча элге берген маалыматынын бирөө да туура эмес. Себеби, ал айтылгандар өкмөт менен түзүлгөн келишимде каралган эмес. Жөн эле элди алаксытуу үчүн айтып жатышат. Былтыр Чудинов: "Кумтөрдөн" жылына 90 миллион долларга чейин пайда болот" - деп жар салган. Бирок, натыйжада кечээ 13 пайыз бизге бериле турган дүң кирешесинин эсебинен 28 миллион алганы айтылды. Калган ортодогу акча каякта? Бул маселенин чоо - жайын териштирген бир да адам болгон жок. Бир депутат ооз ачканга жараган жок. 19 жылдын ичинде биздин өкмөт 600 ар кандай кен чыкчу жерлерди чет элдик ишкерлерге берип салган. Ошонун ичинде 150 жерде түстүү металл бар экени аныкталган. Түстүү металл дегенибиз: алтын, күмүш, олобо, жез, темир ж. б. кендер. Өкмөттүн расмий жыйынтыгында былтыр бюджетке алтын кенинен 1 миллиард 942 миллион сом түштү деп айтылды. Ушул акчанын 1 миллиард 92 миллион сому "Кумтөрдөн" түшкөн. Ал эми 849 млн. сомун болсо, 2008 - жылы "Кумтөр" кечиктирип төлөбөй койгон. 2008- жылдын эсебинен төлөндү деп айтылган. Бул эмне деген калп? "Кумтөрдөн" башка жанагы 150 жердеги түстүү кен чыгуучу жерлерден бир да акча түшкөн жок. Алар өздөрү каалагандай кенди казып, өз өлкөлөрүнө ташып жатышат. Өкмөт биздин мыйзамды тебелеп, ошол алтын казуучу компанияларды мамлекетке төгүүчү негизги салыктардан бошотуп салган. Ал компания ошол иштеп тапкан пайдадан, (алтындан) бербей эле, мыйзам боюнча салыктын 8 түрү менен толук төлөп турганда, "Кумтөр" кенинен түшкөн пайда жылына 140 млн. доллар болмок. Кумтөрдү иштеткен компания былтыр 523 миллион доллар тапты. Ошол акчанын 28 миллион доллары бизге төлөнсө, калганы өздөрүнүн чөнтөгүнө кетти. Ал компаниянын жетекчилери өздөрүнүн кызыкчылыгы үчүн бийликтеги таасирдүү адамдардан баштап, райондун салыкчыларына чейин эчак колго алып койгон. Бул деген мамлекет үчүн - чыккынчылык кадам. Терең ойлогон адамга, бул көрүнүш накта трагедия болуп калды. Бизде иштеп жаткан чет элдик компаниялар, биздин чиновниктердин шалаакылыгынан, паракорлугунан пайдаланып, өздөрүнүн ишмердүүлүгүн ачык жүргүзүшпөй жатышат. Мына ушундай чаламандын чак түшүндөгү талап - тоноочулук көрүнүштү интеллектуалдык элита айтпаса, ким айтат? "Кумтөрдөгү" компания 2008-жылдын жыл жыйынтыгын былтыр 12 - февралда чыгарып, ММКларга жарыялаган эле. Мен өткөн жылы силердин "Эл сөзү" гезитиңерге "Кумтөр" жөнүндө: "Чудовищное ограбление в ХХI веке"- деген чоң макала жазгам. Ошондон кийин, ал ишкана 2009- жылдын жыл жыйынтыгын ачыкка чыгарбай койду. Алдамчылыгы, айыбы ачык чыгып калганынан коркуп калышкан го. Алар мурда ойлошчу да: "кыргыз элине ар кайсы сандарды айтсак ишене берет" - деп. Мен Андрей Сазанов деген жетекчисине чалдым, жыл жыйынтыгын сурап, бирок ал да жашырып, мага толук айтпай койду. Компанияны жыл жыйынтыгы расмий түрдө чыгарышпагандан кийин, канадалык ММК өкүлдөрү мага чалып жатышат, "учуп келебиз, алтын боюнча чоң интервью уюштуралы" - деп.
- Казакстан- Россия- Белорусия мамлекеттери бирдиктүү бажы союзун түзүп жатышпайбы, ушунун терс таасири биздин мамлекетке канчалык деңгээлде тийиши мүмкүн?
- Терс таасири чоң эле болот. Бизди үчүнчү өлкө катары карап калышат. Жаңы бажы союз, эми бизге жаңы кымбат тарифтерди киргизерин айтып башташты. Кытайга, Афганистанга кеткен экспорттук товарларга колдонгон тарифтерди колдонобуз деп айтып жатышат. Кытайдан келип жаткан товарлар Казакстандын чек арасы аркылуу өтө албай, абдан кыйын акыбалга кептелдик. Ошол кытай товарларын сатып, биздин 1 миллионго жакын адам жан багышчу эле да.
- Казакстан, Өзбекстан биргелешип, Камбар- Ата-1 ГЭСин куруу үчүн эл аралык экспертизаны өткөрүү талабын коюп жатышпайбы. Ушул урунтту маселенин күнгөй - тескейин сиз канчалык деңгээлде билесиз? Бул маселеде саясый кызыкчылык жокпу?
- Албетте, бул жерде биринчи кезекте саясый кызыкчылык бар. Бул регионалдык - геосаясат! Экинчиден ал коңшу мамлекеттердин "экспертизадан өткөзгүлө" деген талабына биздин бийлик "макул" деп койду. Чынында ал курула турган ГЭСти экспертизадан өткөзүүгө эч кандай негиз жок. Ал жерде экологияга ж.б. терс таасирин тийгизе турган эч кандай маселе жок. Болушу да мүмкүн эмес. Биздин өзүбүздүн ишибиз, эмне кылыш керекти өзүбүз чечишибиз керек. Казактар менен өзбектер 12 жыл илгери Чолпон- Атада олтурушуп, "Камбар- Ата - 1" менен "Камбар- Ата-2ни" бирге курабыз"- деп кыйкырышкан. Анан эмне үчүн азыр мындай болуп кетти? Бул эки мамлекет Тажикстанга да ГЭС куруу боюнча кысым көрсөтүштү эле, Тажикстандын Коопсуздук кеңешинин төрагасы Азимов, кечээ: "Эл аралык экспертиза болобу-болбойбу, ишибиз жок. РОГУН ГЭСи эч кандай көрсөтмөгө баш ийбейт. Бул маселе - Тажикстандын өзүнүн иши" - деп жарыя кылды. Мына, кандай сонун жооп! Бизде ушинтип айткан жүнү тирүү бирөө жок. Эгер биз "Камбар - Ата-1ди" да, РОГУНду да биргелешип курсак, бул эки ГЭСтин Борбор Азияга энергетикалык жана суу ресурсу боюнча пайдасы абдан чоң болмок. Мына азыр Нарын дарыясынын Токтогул ГЭСинен чыккан суунун пайдасы тийбей, казактар аны Арна - Сай деген ойдуңуна агызып жатышат. Биз 1-апрелден, 1-октябрга чейин аларга 6 миллиард куб суу жиберебиз. Эгер, Камбар - Ата ГЭСин куруп алсак, анда биз аларга 6 миллиард куб суунун ордуна, 9 миллиард кубка чейин жибермекпиз. Мына ушуну түшүнбөй, алар кайра "Тажикстан менен Кыргызстан ГЭСтерин куруп алышса, биз аларга көз караанды болуп калабыз" - деген ойдо болуп жатышат.
- Өлкөдө уламдан- улам кымбаттоонун үстүндө келаткан күйүүчү - майлоочу майлардын баасына карата алдына ала кандай божомол бересиз?
- Өлкөдө нефтипродукту рыногу жылдан жылга жогорку темпте көбөйүп жатат. 2009 - жылы Кыргызстанга 1,5 миллион тонна нефть алып келдик. Тилекке каршы, ошонун 4,7 пайызы Казакстандан алынып келинсе, калган 95,3 пайызы Россиядан ташылды. Россиядан Луговой станциясына түшкөнгө чейинки аралык 2000 миң чакырым. Чымкенттен ал станцияга чейин 320 чакырым. Баасы болсо, Россиянын өзүнө караганда бизде 3,4 сомго арзан. Ушул баа саясатын 3 жыл кармап келдик. Бирок, Орусия- Казакстан - Белорусия бажы союзу иштеп баштаганда, кырдаал абдан тез өзгөргөнү турат. Эмне дегенде, Казакстан дагы, Россия дагы жаңы экспорттук тариф кабыл алышкан. Ошолордун баасы, биздин ички базардагы элге сатылып жаткан баага кошулат. Бул да абдан чоң көйгөйлүү маселе.
кыргыз тилиндеги гезит "Эл сөзү"
email • архив • редакция
- Эгер жалпы эл Бакиевди кет десе, ал кетиш керек
Кара булут качан тарайт?
Азизанын айбаты жана карматкан каты
Шек келтирер айтпа сөз, жеңүүчү дайым "Чакан ГЭС"
Кысымда калган кыргыз эли
Ош менен Жалалабадда дагы Элдик Курултайдын уюштуруу комитеттери түзүлдү
"Өзү жол тосуп, Ак Үйдү, банктарды басып алып келсе революция, а башкалар нааразычылык айтып чыкса, аларды камаган кандай мораль?"
"Жалалабадык, оштук саясатчылар да биригишти"
Экономика боюнча эл аралык эксперт:
"Камбар-Атаны экспертизадан өткөргөнгө эч кандай негиз жок"
ЫНТЫМАК КУРУЛТАЙЫНДА СҮЙЛӨНБӨЙ КАЛГАН СӨЗ
Буйрутма өлтүрүүлөр кыргыз журналистикасынын табытына мык кагып жатат
"Карга карганын көзүн чокубайт"
Уул улутту, кыз кыргызды сактайт
Парламент коом жана бизнестин кызыкчылыктары үчүн иштей баштады
Парламент и общество ищут пути…
Жогорку Кеңештин депутатына 7000 жумушчу кайрылды…
Бразилия - новый партнер Кыргызстана…
Жизнь, когда кости -
по 25 сомов за кг…
Кому на Руси, то есть, в KG жить хорошо?
Новая тема со старыми фигурантами
или особенности кыргызской политики
Вицелер парады же жумуртканы күздө санайбызбы?
"Единый Кыргызстан" ("Бүтүн Кыргызстан") един с Вячеславом Ханом?!
"Социалдык багыттагы" көбүртүлгөн өлкө бюджети
"Социально-ориентированнный" бюджет страны с воздушными цифрами
же өлкө казынасын кантип толтурууга болот?
или как можно пополнить бюджет страны?
"Я всем сердцем люблю мой Кыргызстан!"
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Токтогулдун милициясы ИИМдин буйругун аткарбагандыктан
Сотрудники милиции Сузакского района будут нести ответственность за утери табельного оружия
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Нобель сыйлыгынын лауреаттарынын жолугушуусунда доклад жасады...
Орустар алтын медаль беришиптир...
Кызык, эмне болуп жатат деги….?
Кыргызстандын жарандарына жасалган мыйзам ченемсиз эксперименттер
В Кыргызстане многие еще только ждут своего часа
Курманбек Салиевич Бакиев, тур ордуңдан, сот келатат!
"Мой курс - отстранить родственников президента от власти"
Курманбек Бакиев кимди мураскер кылып калтырат?
Кого Курманбек Бакиев назначит преемником?