ky ky fr cs ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky bg ru ru
"Алиби", 16.07.08 - 6-бет: Карыпбек Алымкулов...•
Карыпбек Алымкулов, Кыргызстандын товар өндүрүүчүлөр
"92 кичи ГЭС курабыз", "Кризистен алып чыгабыз", - дегени болбогон кур сөз
- Сиз энергетика тармагын терең түшүнгөн адис катары энергетиканы менчиктештирүүгө кандай карайсыз?
- Энергетика тармагынын структурасы өзгөрүлгөндөн бери "Кантип энерго объектилерди менчиктештирүү керек?" - деген чоң маселеге айланды. Мына, 8 жыл болуп баратат, бийлик менчиктештирүүдөн ак эткенден так этет. Ал эми эл энерго тармакты менчиктештирүүдөн оңолуп кетерине көзү жетип ишенген жок.
Эмне үчүн эл ишенбейт? Биринчиден, жакында директорлор совети ТЭЦти, Жылуулук тармагын, "Түндүк электрону" менчиктештирүү боюнча чечим кабыл алды. Муну уккан элдин төбө чачы тик туруп каршы болууда. Ошондуктан, бийлик элдин ишеничине ээ болом десе, бир топ маселелерди ачык айтыш керек болчу.
Мисал үчүн, Бишкек ТЭЦти, Жылуулук тармагын, "Түндүк электрону" сатып ала турган фирмалардын ортосунда тендер өттүбү? Өтсө качан болду? Баасын аныктоочу фирмалар ар кандай баа айтышы мүмкүн. Канчага бааланды? Бул элге белгисиз болуп жатат.
Маалымат булактарына таянсак, энерго объектилерди сатып алганга "4 фирма катышып, алардын арасында конкурс өттү", - дейт. Ал кайсы фирмалар? Кандай мүмкүнчүлүктөрү бар? Мамлекеттик стратегиялык объектини сатып жатканда ал фирмаларды изилдеп, келечектеги мүмкүнчүлүгүн билишибиз керек эле.
Идеяны эл каршы кабыл албас үчүн кандай инвестиция болооруна конкреттүү программа сунуш кылышса болмок. Сатып алып жаткан тарап техникалык жактан жаңылап жабдууга канча инвестиция салып жатканын. Оңдоп, жаңыртып бүткөнгө чейин энергия берүүнү үзгүлтүккө учуратпай кармап турууга мүмкүнчүлүгү барбы?
Ошондуктан, сатып алабыз деген фирманын программасын эл да билүүгө тийиш. Программасында тарифтерди жогорулатуу кандай каралган? Тариф төмөн түшпөсү белгилүү, тескерисинче жогорулап кете бериши мүмкүн. Жада калса электр энергияны өзүбүздүн элге кандай тариф менен сатылаары белгисиз.
Учурда тамак-ашка, коммуналдык тейлөөлөрдүн бардыгына баа күндөн күнгө көтөрүлүүдө. Мындай процесс токтобосо элдин 90 пайыздан ашыгы жакында төмөнкү катмардагы жакырчылыктын сазына батып, калктын 10 пайызга жетпеген гана катмары өз чөнтөгүнөн электр жарыгынын акысын төлөй алышы мүмкүн. Ал эми калган аз камсыз болгон үйбүлөлөргө кандай социалдык жардам болот?
Эгер андай жеңилдиктер программаларында бар болсо, өкмөттүн колунда аны түшүндүрүүгө шарт да бар. Өкмөттүк гезиттер, телерадио компаниялар аркылуу элге жайылтууга мүмкүнчүлүктөрү кеңири. Бүгүн бардыгы ачык-айкын айтылбай көшөгө артында чечилип, эл өкмөттүн кандай кызыкчылыгы бар экенин түшүнбөй калды.
Эгер энерго объектилерди жеке менчикке сата турган болсок, базар экономикасынын шартында эң биринчи маселе- бул атаандашуу эмеспи. Атаандашуудан товардын баасы келип чыгат. Бир кишинин колуна салып берсек атаандаштык болобу, болбойбу деген да маселе бар.
Эгерде элдин кызыкчылыгы менен энергетиканын кожоюнунун кызыкчылыгы бири-бирине дал келбей турган болсо, анык ызы-чуу ошондо башталат.
- Эмне себепептен ТЭЦти, Жылуулук тармагын, "Түндүк электрону", чогуу сатабыз деп жатышат?
- Мында чындыгында эле бир мандем бар. Эмне үчүн бөлүп сатпайт? Жөн жерден чыккан ой эмес.
"Сатпасак таптакыр караңгыда отуруп калабыз", - деп жатышат . Ошол эле учурда Камбар-Ата-2ни курууга эбегейсиз каражат жумшап киришти. Менин оюмча, бул да терең ойлонулбаган иш. Муну эл көзүнө иштеп жаткандай түр көрсөтүп, элге жагынуунун амалы катары баалайм. "Камбар-Ата-2 ГЭСин куруп жатат"- деген чоң сөз. Бирок, аны качан куруп бүтөбүз? Канча каражат керек? Жакын арада кетирген чыгымдын үзүрүн көрөбүзбү же ушинтип үнөмдөп, улам өчүрүп отура беребизби, белгисиз.
- Муну менен эмне айткыңыз келген турат?
- Азырынча Камбар-Ата-2ге эбегейсиз каражатты салбай кое турсак оң болмок. Суунун көлөмү азайып, кышында кандай айла кылаарыбызды билбей турганда. Анын үстүнө ГЭСтердин бардыгы Токтогул каскадында жайгашкан. Былтыр бул маалда Токтогул суу сактагычында 13млрд. куб. метр суу бар болчу. Азыр 8млрд. куб. метр суу араң жыйналыптыр.
Эгер менден эксперт катары сурашса, "Биринчи Бишкек ТЭЦти бүтүрүп, андан соң Камбар-Ата-2 деп оозансак жарашмак" -демекмин.
Кыргызстанга базалык станция деп 1960-61 жылы курулуп, Бишкек ТЭЦтин биринчи агрегаттары ишке кирген. Иштеп келатканына 40 жылдан ашып кетти. Ичиндеги агрегаттарын жаңыртып койсо дагы 40 жыл камырабай иштей бермек. Быйылкы кышта Бишкек ТЭЦ 250 миң кВт. кубаттуулукта иштеп жатты. Чындыгында 800 миң кВт.га эсептелген станция. "Алыбек алына жараша" -дегендей акчаны асманга сапырбай, күчтүн бардыгын Бишкек ТЭЦке салса, батыраак бүтө турган жумуш эле. ТЭЦтин курулушу гидро электр станциясына караганда арзан. Анын үстүнө имараты да бар. Ичиндеги гана агрегаттарды которуп коюшмак. Өтө көп каражат сарпташтын кереги жок болчу. Эртерээк оңдоп койгондо 800 миң кВт электр кубаттуулугун берсе, Кыргызстанга кенен жетмек. Андан тышкары жылуулук тармагына да баш оорутуп, коркуп олтурбай ал жагы да чечилип калмак. Эмне үчүн бул вариантка барбай, Камбар-Ата-2ни курабыз деп далбастап жатышканы түшүнүксүз.
- Жеке менчикке сатмайынча энерго объектерди башкаруунун сапаты төмөн болуп, мамлекеттик башкаруу жакшы жыйынтык бере албайбы?
- Антейин десең кадрлардын көпчүлүгү жакшы эле өсүп жатышат. Мурдагы эгергетика министри- азыр Премьер-министр, мурда энерго компаниянын директору- бүгүн Эгергетика министри. Быйыл эле 10го жакын киши энергетика боюнча мамлекеттик сыйлыкты алышты.
- Жаңы кожоюн келип төлөнбөй жаткан акчаны мультфильмдегидей тез арада элден чогултабы?
- Көпчүлүк айылдарды атайын кыдырып сурап чыктым. Электр энергиясын кантип төлөп жаткандарын. Айыл тургундарынын счетторун жазып алып акчаларын өз учурунда эле колколоп төлөтүп, төлөбөгөндөрдүн жарыгын дароо кыркып таштайт экен. Шаарда өзүңөр билесиңер, кандай чогултуп аларын? Анан кайдан жүрүп 40% электр энергиясын жоготуу бар? Эмне үчүн андай болуп жатат? Аны техникалык жоготуу деп 18 пайыз кылып алышкан. Чындыгында бардык өлкөлөрдө 8 пайызга жетпейт. Ошол 18 пайыз энергия жоготууларын керектөөчүлөрдүн мойнуна илип элден чогултуп алышат. Чакан күркө же ишкана ачып, электр линясын же трансформатор коем десе, дароо эле: "Жоготуусу мынча болот, кошо аласың", -десе, бизнес кылам деген неме айласы жок макул болуп төлөп берет да. Ошентип, жоготууну да жаап алышат. "Сауна, ресторан иштеткендер электр энергиясын көп сарптап төлөбөйт", - деп асылып калышат. Төлөбөсө кыркып коюш оңой эле. Акчасы бар немелер эртең эле жүгүрүп барып төлөйт. Айылда акчасы жок отургандардыкын деле боор оорубай кыркып кетип жатышпайбы. "Байлар төлөбөйт" -дейт. Айла жок күлөсүң. Байларыбыз ашып кетсе 5%га чыгаар. Ошентип, каякка кеткени белгисиз болгон акчалардын бардыгын элге шылтап коюп, өздөрү суудан кургак чыгып жатышат. Мындай көрүнүш "Газпромдо" да бар. Мен билгенден газды пайдаланууда 40 пайыз жоготуу бар. Кыргыздардын бардыгы электрик болуп кетип, газды көтөрүп чыккан эч ким жок, көмүскөдө унутулуп калууда. Эгерде газды көтөрүп чыгышса, көп нерсе табылмак. Элди жөнү жок кыйнабай тыкаттык менен текшерип, бардыгын иретке келтирүү зарыл.
Базар баасы күндөн-күнгө күч алып көтөрүлүп жатканда, цунами океанды козгоп жайпап кеткендей, электр энергиясынын баасы кыргыз элинин кабыргасын кайыштыра биротоло жакырчылыкка чырмап кетпесе эле болду. Быйыл аны токтотууга бийлик тарабынан аракеттер көрүлгөн жок. Эми кеч болуп баратат.
Азыр мөңгүлөрдүн ээрип жаткан мезгили, жайкы чилде чыккан соң мөңгүлөрдүн эригени токтой баштайт. Суу чогултууга ашып кетсе бир ай убакыт калды. Августтун 10-15де суу тартылып калат. Электр жарыгын өчүрө баштайбыз, - деп жар салып жаткандары ошондон. Мурдагыдай 3-4 сааттан өчүрсө да эч нерсе эмес. Эми 4-5 күндөп өчүрүп калышы мүмкүн.
- Энергетика кризисине кептелишибиздин күнөөкөрү ким?
- Бир эле кишини сен күнөөлүүсүң деш кыйын. Күнөөлүүлөр көп. 2001-жылы Токтогул суу сактагычында 20млд.куб. метр суу толуп, өлчөмүнөн ашып кеткен. Бир аз гана жылдын ичинде ошончо сууну агызып жиберип отуруп калдык. Элдин көзөмөлүнө коймоюнча мындай баш-аламандыктар токтобойт. Көпчүлүк айтып жатпайбы, "Өзбекстандын айылдарынын башкармалары акчаларын көтөрүп келип, каалагандай агызып кетишет", - деп. Ошончо жылдан бери канча жетекчи которулду кимисинен көрөбүз.
- Кичи ГЭСтерди куруп, энергетикалык кризистен оңой эле чыгабыз дегендерге кандай карайсыз?
- Ушундай шарттан пайдаланып, айрым чиновниктер долбоор түзө коюшуп, "Майда ГЭСтерди куруп, кризистен чыгып кетебиз", - деп жатышат. Кичи ГЭСтерди куруу боюнча дирекциясы "92 кичи ГЭС курабыз", - дейт. Аны качан куруп бүтөт? Мейли, 1-2 жылдын ичинде 90 ГЭСти курду. Ар бир ГЭСтин электр кубаттуулугу 1000 кВт. болсо, орто эсеп менен жалпы кубаттуулугу 90 миң кВт. болот. Аны менен кантип кризистен чыгабыз? Бул деген жөн эле жоопкерчиликсиз мамиле. Элге жарыялап, "Кризистен алып чыгабыз", - дегени болбогон кур сөз болуп жатпайбы.
Экинчи жагы, 90 кичи ГЭС кризистен чыгармак тургай иштеп кете алабы деген кооптонууну пайда кылат. Кыргызстанга кичи ГЭСтер 1945-жылдан кийин салынган. 1950-жылдары 130 кичи ГЭС курабыз деген программа да бар болчу. Бирок, ошол учурда курулгандары кышында суу тоңуп калып иштечү эмес. Ал эми жайында суу тоодон агып келет. Аны тундуруп алып иштетпесе, таш, кум агызып келип турбинаны талкалайт.
Эгер кичи ГЭСтер энергетиканын булагы боло алса, Совет мезгилинде суу сактагычтарды, чоң-чоң ГЭСтерди куруп убара болбойт эле. Муну түшүнбөгөн кишилер билбей туруп эле, каалагандай калчап жатышат. Аламүдүндөгү кичи ГЭСтердин бир агрегаты күнүнө 250-300 кВт. электр кубаттуулугун бере алат. 8 электро станцияда 16 агрегат бар. Алардын көпчүлүгү ишке жараксыз. Чоң Чүй каналынын суусу жайында сугатка кетет, кышында суу аз. Ишке жарактуу агрегаттарды да иштетүү кыйын.
Илгери Таласта Кырк казык деген кичи ГЭС бар эле. Мени менен окууну чогуу бүткөн жигит ошол жерге барып иштеп калган. Ал айтып жатпайбы: "Кышында суу тоңуп иштебей отуруп калабыз. Чоңдор: "Сен эмне иштебей отурасың, свет жок болуп атса", -деп урушат. Тажаганда алардан качып суунун башына барып отурчумун"- деп. Азыркы кризистен алып чыга турган долбоор ушул мисалдын бир түрү.