el en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru ru ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky tt ky ky ky ky lez ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky uk ky ru ky ru ky ru ru ru ky ru ru ru ky ru ky ru ru ru ru ky bg ky ru ky ru ru ky ru ky ru ky ru ky ky ru tt ky ru ky ru ky ru ky ru ru ru ru ru ky ru av ru ru ru ky ru ky
"Агым", 02.04.10 - 10-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
Элге кебин айтпаса, эрендерден не пайда?
"Акаев менен Кулов сүйлөшүп алган"
Бир-эки айдын аралыгында Башмыйзамдын жаңы долбоору парламентке сунушталат. Мына ушул теманы улай коомдук ишмер Абдыганы ЭРКЕБАЕВдин оюн уктук. Абдыганы ага кезинде вице-премьер-министрликти, ЖК төрагалыгын, губернатор сыяктуу бир катар жооптуу кызматтарды аркалаганын коомчулук жакшы билет.
- 1990-жылдын апрель айында парламенттин алгачкы сессиясы өтүп, жыйында Конституцияны жаңыртуу боюнча атайын комиссия түзүлгөн. Анын башчылыгына маркум Абсамат Масалиев дайындалган. Кийинчерээк комиссия төрагалыгына Аскар Акаев бекиди. Тарых үчүн, акыйкаттык үчүн айтышым керек. Ошол мезгилдин мерчеминен алып караганда, алгачкы Башмыйзам ойдогудай эле. Себеби, ал карапайым калктын жана Жогорку Кеңештин талкуусуна коюлуп, эл аралык экспертиза тарабынан жактырылган. Ага Россиянын илимдер академиясынын мүчө-корреспонденти, юрист Сергей Алексеев жогору баасын берген.
- Сөзүңүзгө аралжы, туңгуч Башмыйзам Россия Конституциясынын көчүрмөсү деген пикир коомчулукта айтылып жүрөт.
- Бул чындыкка коошпойт. Россиянын Конституциясы бизден кийин, тагыраагы, 1992-жылдын 12-декабрында кабыл алынган. Ошентсе да, окшоштук жактары бар. Анткени Башмыйзамдын долбоорун түзүү маалында орус эксперттери да орчундуу роль ойногон. Негизи бул мыйзам ченемдүү көрүнүш деп ойлойм. Кандай болгон күндө да 70 жыл Советтер Союзунун курамында болуп, бир чөйчөктөн аш ичтик дегендей…
- Конституция идеалдуу экен. Анда ага неге өзгөртүү жана толуктоолор киргизилди?
- Жашырганда не, Жогорку Кеңештин ыйгарым укуктары өтө эле аша чаап кеткен. Парламент мамлекеттин ички жана тышкы саясатын көзөмөлдөп, өкмөттү дайындоо укугуна ээ болгон. Атүгүл кайсы бир министр депутаттардын уруксаты менен гана кызматтан айдалчу. Албетте, өлкө башчысына мындай көрүнүш жаккан эмес. Натыйжада 1994-жылы Конституция өзгөртүлүп, президенттин ыйгарым укуктары кеңейди.
- Башмыйзамдын уламдан улам жамаачыланышына экс-канайым Майрам Акаеванын салымы зор дешет го?
- Колуң менен кармап албагандан кийин андай-мындай деш кыйын. Бирок, Конституциянын жаңы редакциясынын жаралышына мурдагы премьер-министр Феликс Куловдун салымы чоң. Феликс Шаршенбаевич ошо кезде Чүй облусун жетектечү. Чүй облустук кеңешинин төрайымы Жаңыл Түмөнбаева экөө "Слово Кыргызстана" гезитине кайрылуу жазышкан. Кайрылуу катында өлкөнүн негизги мыйзамын өзгөртүү мезгил талабы экендиги, анын аркасында кош палаталуу парламент түзүү зарылдыгы айтылат. Кийинчерээк Аскар Акаев республикалык соттордун съездине катышып, ошол эле сөздү кайталаган. Бу жерде Кулов президент менен алдын ала сүйлөшүп алгандыгы кашкайып көрүнүп турат.
- А сиз буга кандай реакция жасадыңыз?
- Мен агезде Ош облусунун губернатору элем. Акаевдин өзүнө жолугуп, мындай кылганыңыз жарабайт, кош палаталуу парламент биздин шартка туура келбейт. Ашык баш чиновниктерди бакканга да каражат керек. А экономикабыздын абалы болсо бу. Кош палаталуу парламент көп улуттуу, федеративдүү, өнүккөн мамлекеттерге мүнөздүү дегем. Ошондон тартып президент экөөбүздүн ортобузда жарака кетти. Андан көп өтпөй ээлеген кызматымды бошоттум.
- Учурдагы Конституцияга берер бааңыз кандай?
- Акаев Башмыйзамды төрт жолу алмаштырса, жаңы бийлик анын рекордун беш жылда эле кайталап койду. Бул өтө кейиштүү көрүнүш. Мамлекеттик деңгээлдеги документтин "териси" байма-бай алмаштырылып жатышы акылга сыйгыс нерсе. Өзүн, элин сыйлаган бийлик ага аяр мамиле жасаса гана эл да Конституцияны сыйлайт.
Былтыр мамлекеттик башкаруу системасын реформалоо башталып, жыйынтыгында улуттук гвардия, президенттик администрация, коопсуздук кеңеши, мамлекеттик катчы сыяктуу органдар жоюлду. Муну мыйзамга караманча-каршы келген аракет катары баалайм. Алгач Конституцияны жаңылап, анан гана жогорудагы кызматтарды жоюу керек эле. А биздин аткаминерлер бардыгын теңирден тескери жасашты.
- Жакында Башмыйзамдын жаңы редакциясы кабыл алынары күтүлүүдө. Мындан улам, коомчулукта түрдүү пикир жаралды. Мыйзам долбоору парламенттен колдоо тапса, андан ким утат да, ким утулат?
- Башкасына токтолуп отурбайын. Жаңы редакцияда "Мамлекет башчысы милдетин аткара албай калган шартта мураскерди президенттик кеңешме аныктайт" деп жазылыптыр. Дегеле, ушуга окшогон жобо КМШ чөлкөмүндө, бөлөк өлкөлөрдө таптакыр кездешпейт. Азыркы Конституцияда "эгер кокустук болуп кетсе, президенттин милдетин ЖК төрагасы же премьер-министр аткарат" деп бакыйта жазылган жобо бар. Мен ушуну колдойм. Себеби, болочокто ким такка отурарын эл ачык билиши абзел.
- Демек, 1993-жылга кайтып барышыбыз керек экен да?
- Бегиш Ааматов акемди абдан сыйлайм. А киши 1993-жылдагы Конституцияны калыбына келтириш керек деген ойду айтууда. Мен буга 100% кошулбайм. Анткени андан бери 17 жыл өттү. Бүгүнкү күндө мезгил талабы таптакыр башка.
- Ал убакта парламент бир мандаттуу округдун негизинде куралган. Ал эми бүгүнкү депутаттар партиялык тизменин негизинде шайланып келишти. Ортодогу айырмачылык асман менен жердей. Анүстүнө Бакиев бийлиги 1993-жылдагы доордун орношуна жол бербейт.
- Анда бийлик бутактары ортосунда балансты канткенде сактайбыз?
- Ар бир орган өз милдетин так аткарышы зарыл. Башкы стратегиялык маселелер, айталык, ички-тышкы саясатты көзөмөлдөө укугу президентке ыйгарылганы оң. А Жогорку Кеңеш министрлер кабинетин бекитип, бирок аларды кызматтан албагандай шарт түзүлүшү керек. Антпесе депутаттар өздөрүнө жакпаган министрлерди кызматтан айдай бериши ыктымал. Өкмөттө да белгилүү өлчөмдө ыйгарым укук болушу керек. Болбосо, премьер-министрликке ким келбесин, ал жарытылуу иштей албайт. Президенттен толук көз каранды болгон өкмөт башчы эмнени кыйратсын.
Жакында орус президенти Дмитрий Медведев "мен чыныгы журт атасы болушум керек. Анүчүн мен бир дагы партия, уюмга кирбейм" деди. Ушул эле сөздү Курманбек Бакиев ынтымак курултайында кайталады. Буга ишенейин десең, мамлекет башчынын демилгеси астында түзүлгөн "Ак жол" партиясы бар. "Акжолчу" депутаттар Ак үйгө кандай кызмат өтөп атканына эл күбө. Муну неге айтып атам? Журт атасы болгондон кийин Бакиев айткан сөзү менен кылган ишин айкалыштыра билиши керек. Бүгүн бирди, эртең бөлөктү сүйлөмөй президент түгүл, катардагы жаранга да аброй алып келбейт.
Элдин ыйын биз угалы
25- мартта медиа уюм, эркин басылма өкүлдөрүнүн катышуусунда жыйын болду. Анда бийликтин демилгеси менен маалымат каражаттарын кайрадан каттоо маселеси көтөрүлүп жатканы, "Ачык саясат", "Назар" гезиттеринин жабылышы, "Азаттык" үналгысынын алыскы аймактарда угулбай калганы сыяктуу маселелер талкууланды.
Жыйын катышуучуларынын баамында, бүгүнкү күндө сөз эркиндигинин абалы начар. Айрым басылмалардын муунтулганы аз келгенсип, кээ биринин каттоодон өтүшүнө тоскоолдуктар көп. Маселен, эркин журналист Жаныбек Жанызак "Сериал" аталыштагы гезитин алты айдан бери каттоодон өткөрө алган эмес. "Юстиция министрлигине жети жолу арыз жаздым. Тилекке каршы, оңгулуктуу натыйжа чыкпады. Басма сөз эркиндиги болмоюн коом ачык жашай албайт. Мындай процесс токтобосо, анын аягы жакшылыкка алып келбейт" дейт ал.
ММКларды кайрадан каттоодон өткөрүү демилгеси журналисттердин нааразычылыгын жаратканы мыйзам ченемдүү. "Московский комсомолец-Кыргызстан" гезитинин башкы редактору Улукбек Бабакулов мындай мыйзам ишке кирсе, эркин басылмалардын ишмердүүлүгүнө доо кетерин жарыялады. Улугбек мырзанын пикиринде, аткаминерлер мындай аракети менен оппозициялык маанайдагы гезиттерди тазалап, өзүм билем саясатын жүргүзүшү ыктымал.
Төртүнчү бийлик ынтымакка келеби?
Журналист журтчулугунун айрым өкүлдөрүнүн сабалып, айрым маалымат каражаттарынын жабылышына не себеп? Неге журналисттер өз укугун коргоого алсыз? Мына ушуга окшогон суроолордун тегерегинде медиа өкүл Акмат Алагушов сүйлөп, бүгүнкүдөй кырдаалдан чыгыш үчүн төртүнчү бийлик төбөлдөрүнүн биригиши абадай зарыл экендигин баса белгиледи. "Кыргыз жана орус тилинде чыккан гезиттер, анын ичинде телерадиокомпаниялардын бири-бири менен катташы, биримдиги жок. Бардыгы өз алдынча, чачыранды иштеп жатышат. Ынтымакка келсек абал оңолмок" дейт ал.
Айтор, айта берсе арман көп. Буга чейин бир катар абройлуу уюмдар Кыргызстанда сөз эркиндиги чоң соккуга дуушар болгондугун билдиришкен. Бирок, расмий бийлик өкүлдөрү мындай жоромолдорду четке каккан эле. Ак үйчүлөрдүн айтканына ишенейин десең, ММК чөйрөсүндөгү кырдаал мышык ыйлар деңгээлде. Кандай болгон күндө да бийлик бул маселеге кайдыгер карабашы абзел. Албетте, эл аралык аренада аброюн арттырып, демократиялык коом куруп, өнүккөн мамлекеттердин катарына кошулам десе…
Орус тилдүү маалымат каражаттары деле ар кандай тоскоолдуктардан куру эмес. Маселен, "ferghana.ru", "сеntrasia.ru", "parus.kg" сыяктуу интернет-сайттарга да "атака" жасалган.
Медиа өкүлчүлүкттүн 2009-жылдын октябрына карата чыгарган маалыматы боюнча Юстиция министрлигинде алтымыштан ашуун маалымат каражаты катталган. Алардын төртөө коомдук-саясый окуяларды чагылдырууга багытталса, калганы рекламалык багытта иш алып барат.
"Маалымат каражаттары бири-бирин чукуп турушу керек"
Темага байланыштуу айрым "басмачыларга" суроо узаттык.
Алым ТОКТОМУШЕВ, журналист: "Эбепке себеп бар"
- Акыркы мезгилде журналисттерге кол салуу күчөп барат. Буга журналисттердин өздөрү күнөөлүү болуп жүрбөсүн деп түкшүмөлдөгөндөр да бар. Бул канчалык реалдуу?
- Мен антип ойлобос элем. Ошентсе да шылтоого шыноо берген журналисттер жок эмес. Мисалы, мен бир чоң уюм, ишкана ээлерин, ири бизнесмендерди коркутуп же реклама ордуна мактап-жактап машине алып, үй салып, байгер турмушка жеткен журналисттерди билем. Демек, эбепке себеп бар. Бир нерсе жөндөн жөн эле боло бербейт.
Жаныбек ЖАНЫЗАК, "басмачы": "Биригүүгө каршымын"
- Маалымат каражаттарынын башкы редакторлору чогулуп атайын бирикме түзүшүн колдойсузбу?
- Гезит-журналдардын башы бириккенге каршымын. Анда таптакыр стандартка түшүп калабыз. Даана кызык ошондо башталбайбы. Тескерисинче, ММКлар бири-бирин чукуп турушу керек. Антпесе өнүгүү болбойт. Өзүң деле элестетип көрчү, кантип "Агым" менен "Апта" гезити бир уюмдун алдында бириксин? Жеке мен буга таптакыр ишенбейм. Бирок, бу жерде бир маселе бар. Эгер башкы редакторлор мыйзам чегинде басма сөз укугун коргоо максатында ынтымакка келсе, анда макулмун.
Асланбек САРТБАЕВ, "Учур" гезитинин башкы редактору: "Деңгээл кандай экенин эл билет"
- Учурдагы кыргыз журналистикасынын абалын кандай баалайсыз?
- Журналисттер эки жээкке бөлүнүп калды. Биринчи топтогулар элге чындыкты, адилеттүү, калыс маалыматты жеткирүүгө аракет кылышат. Алардын мындай эмгеги бааланбай, тескерисинче, ар кандай күчтөрдөн тепки жеп, ыдык көрүп келишет. Ал эми экинчи жээктегилер бийликтин "ырын" ырдап, арыгын чаап, кожоюндарынын айтканынан чыкпайт. Мындай журналисттердин кудурети Ак үйгө "жагымдуу" маалымат таратууга гана жетет. А жалпы караламан калктын чындыкты тааныганга көз карашы калыптанган. Кимдин ким экенин, кайсы басылманын деңгээли кандай экенин эң жакшы билишет.
кыргыз тилиндеги гезит "Агым"
email • архив • редакция
"Биз Манасты тартууга даяр эмеспиз"
УКК сыры жучокко маалым
Карабеков эмнени сезе баштады?
Аркы жээк менен берки жээк
Эрте жаздагы курултайлар эмне берди?
Айыл чарбасы аңдан чыгабы?
"Колхоздук деңгээлден быйыл өтөбүз
"Акаев менен Кулов сүйлөшүп алган"
Орчундуу маселелерден орун таппаган маданият
Алыскы туугандан жакынкы кошуна артык эмес экен
"Биз Манасты тартууга даяр эмеспиз"
"…Сахнада чалынып жыгылмайынча ролум чыкпайт"
Атын аян берип койгон
"Европага чейин сойлоп барып, кайра жөө келгем"
Нотанын башы до эмес…
Белгилүү Шайлообек Дүйшеев жана белгисиз Искендер Жумабаев
"Апамды, бир туугандарымды тапканыма өкүндүм"
Ак көйнөк, кызыл көйнөк, жашыл көйнөк…