hbs_cyr ky el fr cs ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ru ru ru ky tt ru ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky kk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru be tt uk kk ky ru ky ky be ky ky ky ru ru ru ru ky ky ru ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ru ru en
Тогузунчудан, астрономиялык энчилүү аттарды жазуу эрежесине да тактоолор киргизилди, б.а. төмөндөгүдөй астрономиялык энчилүү аттардын бардык сыңары өз-өзүнчө жана баш тамгалар менен: Жер, Күн, Алтын Казык, Саманчы Жолу, Үч Аркар, Чоң Жетиген, Кичи Жетиген ж.б. түрүндө жазылат деп белгиленди.
Мындай жаңылануулар менен катар эле, билип коюуга тийиш болгон айрым зарыл учурлар тууралуу да кыскача айтып кетели.
1) Күчөтмө сынды жасаган формалар: негизги сын атооч сөздөрү менен бирге жазылат:
Кыпкызыл, аппак, көпкөк, кипкичине, ж.б.
2) бей, на, контр, анти деген профикстер өзү айкашкан сөз менен чогуу жазылат:
бейбаш, бейтааныш, натуура, нааразы, антидүйнө, контрфакт, ж.б.
3) кошмок сөздөрдүн бири уяң үнсүз менен аяктап, кийинкиси каткалаң үнсүз менен башталып айтылса, экинчи сөздүн башындагы биринчи үнсүз жумшарып айтылат, бирок жазууга жол берилбейт:
Себеби, бул жерде да орфоэпиялык кубулуш жатат.
4) Кыргыз кыз-балдарынын аттарын жазууда ичкертүү белгилери колдонулбайт:
5) Орус тили аркылуу кирген географиялык энчилүү аттар орус орфографиясынын эрежелеринин негизинде жазылат:
6) Мамлекеттин, Мамлекеттик жана Эл аралык уюмдардын аттарынын баары баш тамга менен башталып ар бир түгөйү өз-өзүнчө жазылат:
Мисалы: Кыргыз Республикасы, Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши, Кыргыз Республикасынын Жогорку Соту, Бириккен Улуттар Уюму, ж.б. Анткени алардын баары мамлекеттин, эл аралык уюмдардын же мамлектеттик уюмдардын энчилүү аттары.
7) Айрым мамлекеттик жана мамлекеттик эмес мекемелердин, уюмдардын, коомдордун, ишканалардын, ж.б. татаал аттарынын биринчиси гана баш тамга менен башталып, калгандары кичине тамга менен жазылат.
Билим жана илим министрлиги,
Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссия,
Себеби бул мекемелердин татаал аттарынын түгөйлөрү жалпы аттар түрүндө келди.
8) - оо, -уу, -үү, -өө мүчөлөрүнөн кийин -чы мүчөсү уланып жазылган атооч сөздөрү:
жазуу + чу = жазуучу,
текшерүү + чү = текшерүүчү
көрүү + чү = көрүүчү
угуу + чу = угуучу болуп айтылат жана жазылат да, мындай сөздөр ошол кыймыл-аракеттин ээси, айрым учурда ошол иш-аракет менен кесиптенгендикти туюнтат.
Ал эми, жогорудагыдан айрымаланып, адат өткөн чактын -чу мүчөсү уланган этиш сөздөрүн жазууда -чы мүчөсү түшүп калат да, тактап айтканда:
жаз-(ал) жазчу, (мен) жазчумун, жазуучумун эмес;
иште-(ал) иштечү, (мен) иштечүмүн, иштөөчүмүн эмес.
терге-(ал) тергечү, (мен) тергечүмүн, тергөөчүмүн эмес.
кел-(ал) келчү, (мен) келчүмүн, келүүчүмүн эмес.
Демек, мындагы эки көрүнүштүн ар бириндеги мисалдарга лексикалык талдоо жүргүзүп көрсөк, жаз + уу + чу болуп, жазуу менен алектенип кесиптенген адамды сыпаттаса, экинчиде жаз + чу + мун болуп, жазуу менен алектенген мезгилди түшүндүрүү маанисине өтүп кеткенин байкоо кыйын эмес.
10) Кошмок сөздөр менен кош сөздөрдү чаташтырбаш керек. Кошмок сөздөр бир нече түгөйдөн туруп бир маани берсе, кош сөздөр өз ара бири-бирине маанилеш бир нече сөз бирдиктүү, бирок өз ич ара түгөйлөш маанини түшүндүргөн сөздөр экендигин түшүнүү керек.
Мисалы: Айылдан чоң атам менен чоң энем келди, десек, мында чоң атам, чоң энем деген сөздөр кошмок сөз түрүндө ар бири өз алдынча сөз катары катышты. Ал эми, Айылдан чоң ата-чоң энелерим келишти десек, мында чоң ата-чоң эне эки сөз биригип бирдиктүү, бирок ич ара түгөйлөш маанини түшүндүрдү. Анткени кошмок сөздөрдөгү түгөйлөрүнүн ар бири өз алдынча маани берип турат жана аларды бири-биринен бөлүп, өз-өзүнчө айтса да болот. А кош сөздүн бир түгөйүн алып койсо, ал сүйлөмдө толук ойду бербей калат. Ошол үчүн кошмок сөздөр дайыма чынжырланып, арасына дефис белгиси коюлуп жазылат.
11) Жогоруда энчилүү жер аттары кандай жазылары тууралуу айтылды. Ал эми, ошол жер-аймактарга катышы бар, т.а. ошол жерлик экендигин билдирүүдө энчилүү жер аты экендигине карабастан, кичине тамга менен жазылат.
12) Мурдагы "жаңы эрежеде" дагы бир айрыкчага көңүл коюлууга тийиш болгон орчундуу маселе бар эле. Бул - ц, -щ тамгаларынын айрым сөздөрдү жазууда колдонулушу жөнүндө болчу. Анда бул тамгалар орус жана башка тилдерден гана кирген сөздөрдү жазууда колдонулат - деп так кесе жазылып турат. Андай болгондо, күндөлүк турмушубузда бул тамгалар катышып жыш колдонулган сөздөрдү кантип айтар элек жана жазар элек?
Мисалы, цирк, щетка, цемент, цистерна, ж.б. Жаңы "такталган эрежеде" мындай жобо четтетилди. Антпеген күндө:
цистерна - систерна, ж.б. болуп жазылат эле. Андай болсо, минтип ц, щ, тамгаларын кыргыз чөйрөсүндө колдонбосок, аларды алфавиттен да, "Алиппе" китебинен да алып таштоо керек эле да!
Ошондой эле мурдагы эрежеде аягы -ст менен аяктаган сөздөрдү угулушунча жазуу керектиги көргөзүлүп:
артист- артис- болуп, угулушунча жазылары айтылган. Мунун өзү практикалык жактан эң эле ыңгайсыздыкты жаратары белгилүү. Анткени бала кыргыз тили сабагынан артис деп, орус тили сабагынан артист деп, бир эле сөздү эки түрдүү жазып баш айлантуунун зарылчылыгы жок.
Албетте, эрежедеги ар бир берененин практикалык мааниси жогору. Ошентсе да, бул чакан колдонмодо алардын ичинен эң орчундуу дегендерине гана токтолдук.
Эрежеде айтылган бардык жоболорду камтыган сөздүк жакынкы күндө чыгарылат. Ошондо аны менен кенен таанышууга болот жана күндөлүк практикада колдоно алабыз.
§3. Жаңы эрежени практикага киргизүүгө карата жүргүзүлүүчү илимий-методикалык иштер туурасында
Эми, дагы бир маанилүү маселе - мектеп балдарын жаңы эрежеге көнүктүрүүнүн кандай натыйжалуу, максатка тез жетүүчү уюштуруу-педагогикалык жана методикалык жолдор бар? Ошол туурасында бир аз сөз кылалы.
Ири алдыда төмөндөгүдөй уюштуруу-педагогикалык иштер аткарылуусу зарыл:
Биринчиден, эреже китепче түрүндө чыгарылып, орто мектептердин ар бир мугалиминин, ЖОЖдордун жана орто окуу жайларынын, лицейлердин окутуучуларынын колуна окуу колдонмосу катары жеткирилүүсү;
Экинчиден, эреже тууралуу мугалимдердин жана окутуучулардын өзүлөрү жеткиликтүү маалыматтуу болуусу, анын табиятын, практикалык жетекчиликке алуунун жагдайларын өздөштүргөн болуусу;
Үчүнчүдөн, мугалимдерге ж.б. педагогикалык бардык кызматкерлерге эреженин практикалык жоболору тууралуу лекция-семинарларды өткөрүү;
Төртүнчүдөн, мектеп окуучулары жана студенттер үчүн "Кыскача орфографиялык сөздүктөрдү" тез арада түзүп, китеп кылып чыгаруу;
Бешинчиден, мектептин жана лицейлердин окуучуларынын орфографиялык сабаттуулугун бекемдөө максатында "Кыргыз тилинин орфографиясынын таблицалары" аттуу таблица-альбомдорду, илип алма көрсөтмө-куралдарды чыгаруу, андай куралдардын ар бир окуу мекемесинде мугалимдер жана окуучулар үчүн жеткиликтүү санда болуусу;
Алтынчыдан, орфографиядагы мындай өзгөрүүлөрдү мектептердин, ЖОЖдордун, орто окуу жайларынын жана лицейлердин кыргыз тили окуу программаларында чагылдыруу, жаңы жоболор менен байытуу, буга чейин жарык көргөн бүткүл предметтер боюнча окуу китептерди тезинен оңдоп чыгаруу;
Жетинчиден, (диктант) жат жазуу жыйнактарын I-IV жана V-XI класстар жана лицейлер үчүн жаңыртып тезинен кайра чыгаруу, эч болбогондо, ар бир класстар үчүн чейректерге жараша ылайыктап "Кутбилим-сабак" тиркемелерине мугалимдер үчүн жыл бою жарыялап туруу.
Ушундай менен катар, илимий-методикалык иштер жана уюштуруу-педагогикалык иш-чараларды да жүргүзүү керек:
1. Илимий-методикалык иштер туурасында: Эрежеге жаңы кирген орфограммалардын сөз айкалыштагы жана сүйлөмдөрдөгү ордун көргөзүү менен чакан таблицасын түзүү, аларды сабакта ылайыктуу колдонуу.
- тамга, тыбыш, анын ичинде 36 тамга жана 39 тыбыштын белгилениши;
- үнсүз тыбыштардын, анын ичинде, б, в, ж, к, г , ошондой эле йоттошкон тамгалардын айтылышы менен жазылышын түшүндүрүү, алар катышкан кыргыз сөздөрүн, орус тилинен жана орус тили аркылуу кирген интернационалдык атоолордун жазылышы жана айтылыш айырмачылыктары;
- кыска жана созулма үндүүлөрдүн жазылышы;
- сөз мүчөлөрүнүн айтылышы жана жазылышы;
- татаал сөздөрдүн, анын ичинде бириккен сөздөрдүн жазылышы, кошмок сөздөрдүн бирге жана бөлөк жазылыш өзгөчөлүктөрү;
- кош сөздөрдүн жазылышы;
- энчилүү жана жалпы аттардын (адамдардын, астрономиялык, географиялык аттардын жана мекеме-уюмдардын, түрдүү жандуу жана жансыз жаратылыштын) жазылышы;
- өздөштүрүлгөн сөздөрдүн (булардын ичинде-илимий-техникалык терминдердин) айтылышы жана жазылышы-ташымалдоо тартиптери;
- дефис менен жазуу эрежелери.
- Ушул багыттарда окшоштук жана айырмачылыктарды салыштырып белгилөө аркылуу окуучулардын өз алдынча чыгармачылык менен иштөөсүн уюштуруу;
- ЖОЖдордо, орто окуу жайларында, лицейлерде кыргыз тилиндеги "Сүйлөө маданияты" курстарын киргизүү жана анда студенттердин орфографиялык сабаттуулугун өркүндөтүү боюнча иш-чараларды уюштуруу.
- ЖОЖдордо, орто окуу жайларында орфографиядагы жаңылыктар боюнча атайын лекция жана семинардык иштерди өткөрүү;
- ЖОЖдордо, орто окуу жайларында ай сайын чыгуучу "Студенттик кабарларда" орфографиядагы жаңылыктарды, ар бир предмет боюнча сөздүк минимумдарды түзүп жарыялап туруу;
- Студенттик "ШТКларды" (КВН) өткөрүүдө сүйлөө жана жазуу маданиятына, анын ичинде орфографиялык сабаттуулукка көңүл бөлүү;
- Мектептерде жана лицейлерде окуучулардын "Кереге гезиттеринде" жана ар бир предмет боюнча баракчаларда орфографиядагы жаңылыктарды жарыялап туруу;
- Предметтик ийримдерде ар бир предмет боюнча сөздүктөрдүн туура жазылган үлгүлөрүн жарыялап туруу;
- Мектептерде жана лицейлерде "Сүйлөө маданияты" аттуу кошумча окуу курсун киргизүү, анда окуучулардын сүйлөө жана жазуу маданиятын өркүндөтүүгө айрыкча көңүл буруу.
§4. Окуучулардын жана студенттердин орфографиялык сабаттуулугун арттыруу милдети кимге жүктөлөт?
Окуучулардын жана студенттердин орфографиялык сабаттуулугун арттыруу милдети кыргыз тилчи жана адабиятчы мугалимге гана жүктөлбөйт. Бул милдетти кыргыз тили жана адабияты мугалимдери менен бирге эле, мектепте жана бардык билим берүүчү окуу жайларда (ЖОЖдордо, техникумдарда, лицейлерде) милдеттүү окулуучу ар бир предметтен берген мугалим же окутуучу өз милдетим деп эсептегени максатка ылайык келет.
Анткени, кыргыз орфографиясындагы эрежелердин ичинен:
- географ мугалими - географиялык энчилүү жер, суу, тоо, шаар, кыштак, арал, ж.б. аттарын;
- физика жана астрономиядан берген мугалим - астрономиялык жалпы жана энчилүү аттарды;
- тарых мугалими белгилүү инсандардын аттарын, мамлекеттердин, тарыхый окуялардын, маанилүү даталардын аталыштарын жазууда;
- ал эми математика-информатика мугалими техникалык түрдүү терминдерди туура жазууга үйрөтүүдө;
- орус жана чет тилдери боюнча мугалимдер кыргыз турмушуна ошол тилдери аркылуу ооп кирген терминдер менен интернационалдык сөздөрдү жазууда;
- экономика сабагынан берген мугалим - экономикалык терминдерди жазууда;
- "Адеп" сабагынын мугалими улуттук жана жалпы элдик, улуттук маанилүү баалуулуктардын, атрибуттардын, ж.б. аталыштарын жазууда окуучулардын сабаттуулугун текшерүү, үйрөтүү, аны бекемдөө сыяктуу методикалык иш-чараларды сабакта окуу материалдарын түшүндүрүү менен бирге алып баруулары сөзсүз керек - деп эсептейбиз.
Ошондой эле, аталбай кеткен ар бир башка предметтер боюнча (ЖОЖдордо, техникумдарда, лицейлерде) мугалимдер менен окутуучулар да өз кезегинде лекция-семинардык сабактарда эреженин жоболорун жазуу жана оозеки иштеринде ырааттуу колдонушат.