ky en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ru hu ru ky ky ru bg ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ky ru ky bg ky ru ky ru ky ky ru ky ru ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru ru ru ce ru kk ru ky ru ru ru kk ru ru tt ru ru ru
"Агым", 05.06.09 - 8-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
Кимдин ким экенин чегара сынайт
Алик Орозов, "Демократиялык ордо союзу" кыймылынын төрагасы:
"Өз мүчөсүн коргобогон ШОС, ОДКБнын кимге кереги бар?"
Ханабад менен Анжияндагы акыркы окуяларга саясат таануучулар тарабынан түрдүү пикирлер айтылды. Өзбекстанда буга чейин деле көптөгөн террордук окуялар болуп келген. Бирок бул ирет күнөө түздөн-түз Кыргызстанга багытталып жатат. Deutsche Welle кабарчысынын Ооган полициясынын кызматкеринин маалыматына таянып айтканына караганда, Ооганстандан 40ка жакын согушчан Бадахшан аркылуу Баткенге келе жатканы маалымдалган. Ханабаддагы окуялар Ооганстанда Өзбекстан Ислам кыймылынын (ИДУ) согушчандары арасында талкууланып жатканын да Deutsche Welle маалымат булагы ырастайт. Биз ушул максатта бир канча жыл өкмөттүн коопсуздук, коргонуу бөлүмүн жетектеген жана чегарада иштеген полковник Алик ОРОЗОВго жана саясат таануучу Марс САРИЕВге кайрылдык.
- Кыргыз-өзбек чагарасындагы акыркы окуяларга кандай баа бересиз? Чегараны тактоо иштерине батыл киришүүгө мезгил келген жокпу?
- Ар бир элдин өзүнүн жери бар. Жер болгон соң анын чегарасы чектелип коргоого алынып, ал урпактарга мурас катары өткөрүлүп берилет. Ошондон тукум уланып эл көбөйөт. Биз кыргыз-өзбек чегарасын азыркыдай кырдаалда чече албайбыз. Мүмкүн ал Өзбекстанда бийлик алмашкандан кийин чечилер. Азыр талаш-тартыш көп, көзкараш, маанай башка. Мындай кырдаалда биздин пайдабыз четте калышы мүмкүн. Кытайдын мурдагы өлкө башчысы Цзян Цземин тушунда аны менен Аскар Акаевдин мамилеси жакшы болгон. Ошондо ал А.Акаевге менин барымда жерди чечип алалы, башка учурда кытай силерге бир метр да жер бербейт деген сунушун айтат. Натыйжада, кытай-кыргыз чегарасындагы талаш деп эсептелген 5 участокту чечип алдык.
1898-жылы "Жаңы Маргелан" келишими боюнча талашка түшкөн жерлердин баары кытайларга таандык. Анткени, ал мезгилде кыргыздардын кызыкчылыгы эске алынган эмес. Ошондуктан кыргыздардын бир тобу Кытай аймагында калып калган. Ошондо Кытай бийлиги кичине эл менен талашып олтурбайын деп бир гана Үзөңгү-Куушту алып, калган аймактарды талашкан эмес. Эгер анын ордуна башка киши болгондо, көп жерлер биздин пайдабызга чечилбей калышы мүмкүн эле. Бирок А.Акаевдин кемчилдиги - абалды элге толук түшүндүрбөй, кол коюп салганында. Себеби, жер маселесин чечкенде аны бир киши чечпеш керек. Бул бүткүл элдин иши. Үзөңгү-Кууш боюнча чыр ушундан чыккан. Ошондуктан азыркыдай өзбек-кыргыз мамилесинин учурунда талашка түшкөн чегараны чечүү кыйын. Азыр биз убакытты создуктурсак гана утабыз.
- Бирок Чек айылындагыдай кырдаал дагы түзүлүп калсачы?
- Азыр кыргыз-өзбек чегарасы боюнча мыйзамдуу документ жок. Анткени, чегараны тактоо иштери жүргүзүлүп, ал документ эки өлкөнүн парламенти тарабынан ратификацияланган эмес. Эгер Чек айылындагыдай кырдаал түзүлсө, эки өлкөнүн өкүлдөрү убактылуу келишим түзүп, ошол боюнча иш алып барышы керек. Саламат Аламанов айтып жатпайбы, Чекте чегара чыры жок, андагы Кыргызстандын жарандары каалаган өлкөсүндө жашасын деп. Чегара документтери мыйзамдуу болмоюнча комиссия ушундай чечти деген туура эмес. Бул жерде да биздин өкмөт ката кетирди.
Өткөндө подполковник чининдеги бир чегарачы "биз аскер кишиси катары чегараны гана коргойбуз, калган маселени аким, губернаторлор чечиш керек" дейт. Бул туура эмес. Чегара маселеси аким менен губернатордун деңгээлинде чечилбейт. Негизи, биздеги чегара кызматынын маңызы да туура эмес. Алар чегараны эт комбинатын кайтаргандай эле автомат кармап карап турат. Чегара кызматы болгон соң, ага тиешелүү бардык маселелерди чечиши керек.
Биринчиден, чегарачы эл аралык дипломат болот. Жергиликтүү эл менен иш алып барып, чегарадагы кырдаалга байланыштуу маселелерди кылдат чечкени абзел. Мисалы, кытай-кыргыз чегарасында дүрбү менен көз салып, автомат кармап турса болот. Ал эми өзбек-кыргыз чегарасында мындай болбоого тийиш. Ал жерде оперативдүү иштерди жүргүзүүгө жөндөмдүү кадрлар керек. Ким кайда баратат, ким эмне менен алектенет, ушул сыяктуу оперативдүү көзөмөл жүргүзүлүүсү зарыл. Ал эми аким менен губернатордун башка да иштери толтура. Эгер губернатор өзбек чегарасына мен губернатормун деп барса, андагы чегарачы сен болсоң өз жериңде губернаторсуң дейт. Ошондуктан чегара кызматынын маңызын түп-тамырынан өзгөртүүгө мезгил жетти. Мисалы, ар бир чегарада чегара комиссары же чегара өкүлү сөзсүз болушу керек. Ошол киши чегара боюнча өкмөттүн көзкарашын билдирген ыйгарымдуу өкүл болот. Ага Кыргыз Республикасынын кыргыз-өзбек чегарасындагы атайын өкүлү деген кызмат берилет. Ал Бишкек менен сүйлөшүп, бардык маселени чечсе болот. Аны президент угат. Азыр болсо жер акимдики, мен чегара кайтарам деген туура эмес кызмат түзүлүп калды. Кеч болсо да муну өзгөртүү керек.
- Камбарата ГЭСтеринин курулушу башталгандан кийин буга нааразылык иретинде Өзбекстан бир топ расмий билдирүүлөрдү таратты. Ушундан улам кыргыз-өзбек алакасы жөнүндө эмнелерди айта аласыз?
- Америкалыктар 10 жыл мурда XXI кылымга божомол жасашкан. Ал божомолдо Өзбекстан сыяктуу мамлекет канчалык алдуу-күчтүү болсо да, суу маселесинен улам Кыргызстан менен Тажикстандын алдында алсыз болуп калат деп айтылган. Анткени суу бара-бара мунай менен газдан кымбаттап кетет. Андыктан, Өзбекстан абалды курчутуп, ар кандай аракеттер менен сууга ээлик кылууну көздөшү мүмкүн. Мунун бир жолу бандиттер Кыргызстан аркылуу келип өзбектерди атып жатат, жардырып жатат деген шылтоо болушу мүмкүн. Биз азыркы абалыбыз менен күчтүү армия кура албайбыз. Андыктан сууну сактап калуу үчүн өзүбүздүн күчкө таянбай, кубаттуу өлкөлөрдүн колдоосуна ээ болуубуз зарыл. Мисалы, Европада Дания, Люксембург, Белгия сыяктуу өлкөлөр НАТОнун колдоосуна таянат. Алардын кызыкчылыгын НАТО коргойт. Ал эми бизде кишилерди атып, үйлөрүн тинтип атат. Бул учурда ШОС менен ОДКБ эмне күтүп, кай жакты карап отурат? Эгер биздин коопсуздугубузга пайдасы жок болсо, ага мүчө болуп эмне кереги бар? ОДКБ бир гана Россиянын кызыкчылыгы үчүн кызмат кылбашы керек.
Мисалы, Чек айылындагы окуя жүз бергенде ОДКБ дароо Ислам Каримовго кайрылып, чегарадагы ишти токтотуш керек болчу. Биз ШОС менен ОДКБга кичинекей мамлекет болуп киргенибиз менен, добуш берүүдө алар менен бирдейбиз. Кыргызстан мүчөлүктөн чыгып, башка уюмга кошулса аларга жакшы аброй алып келбейт.
Камбарата ГЭСтеринин курулушуна Россиянын катышуусу - бул чыныгы геосаясат. Мындан Россия пайда деле көздөбөйт. Өзбекстандын экономикалык мүмкүнчүлүгү чоң болгондуктан, келечекте алар тил албай коюшу мүмкүн. Ал эми мындай учурда Россия менчик ээси катары сууну бекитип салып, Өзбекстанга кысым көрсөтсө болот.
Марс Сариев, саясат таануучу:
"Согушчандардын келе жатканы атайын кызматтардын иши"
- Жакында эле Өзбекстанда бир катар террордук аракеттер болду. Буга кошумча CA-NEWS аттуу Борбор Азия жаңылык кызматы апрель айынын соңунда 40ка жакын согушчан Ооган тараптан Тажикстан, Өзбекстан, Кыргызстан чектешкен "үч бурчтукка" келе жатканын интернет аркылуу жарыялады. Алар өз ыктыяры менен аттанган жанкечтилерби же кайсы бир өлкөнүн кызыкчылыгын көздөп жатышабы?
- Азыр Тажикстандын Раш аймагында талаа командири Молдо Абдулло жетектеген согушчандар жүргөнү маалымдалып жатат. Буга каршы тажик бийлиги "Мак" деген операция жүргүзүп жатканы дайын. Бирок мындан алгылыктуу жыйынтык чыга элек. Ошол 40 согушчан азыр 500гө жетип, саны күндөн-күнгө көбөйүп жатыптыр. Ал эми жанагы талаа командири Абдулло бир кезде тажик оппозициясында жүрүп, эки тарап тил табышып тынчтык орногондо ал өкмөттүн курамына кирбей, Ооган тарапка өтүп кеткен экен. Азыр Тажикстандагы окуялардан улам Абдулло өзү туулуп өскөн Гарм районуна келип, жергиликтүү элден колдоо таап, анын тарапкерлери көбөйүп баратыптыр. Ал өзүнүн берген маегинде "Мени Кыргызстандагы мусулман боордошторумдун абалы тынчсыздандырат" деп билдирген. Муну менен ал Ноокат окуясын айтып жатат. Ушунун өзү эле анын Кыргызстанга багыт алганын ырастайт. Аны Өзбекстандагы же Тажикстандагы мусулман биртуугандарынын абалы кызыктырбайт экен. Демек, Абдуллонун пайда болушу кокустук эмес. Бул атайын кызматтардын иши. Бир жыл мурда талибан кыймылынын маалыматы Борбор Азия сайтына жарыяланган. Анда Өзбек Ислам кыймылынын (ИДУ) мүчөлөрүнүн Орто Азияга киришине Англия жана Американын атайын кызматтары кызыкдар экени айтылган. Ушундан улам акыркы окуяларды атайын кызматтардын иши деп ойлойм. Муну четке кагууга болбойт. Азыр абал өтө коркунучтуу. Дагы бир божомол Россиянын атайын кызматына токтолот. Эмне дегенде, Өзбекстан КМШ түзүмүнөн четтеп, батышка ыктап жатат. Дагы бир ынанымдуу божомол Америкага такалат. Анткени Орто Азияда башаламандык, террордук окуялар болуп кетсе, Манастагы авиабазанын калуусуна шарт түзүлөт.
- Өзбекстандын атайын кызматтарынын тиешеси болушу мүмкүнбү?
- Бул божомолду да четке кагууга болбойт. Анткени Чек айылындагы окуя, Ханабадга бандиттер Кыргызстан аркылуу кирди деген кине менен абалдын курчуп жатышы ушул ойду жаратат.
Өзбек тарап Камбарата ГЭСинин курулушун каалабайт. Анүстүнө Өзбекстан Тажикстандагы Рогун ГЭСинин курулушун токтотууга жетишип, тажик-орус алакасын солгундатып койду. Ошондуктан Өзбекстан кыргыз өкмөтүнүн абалын, өлкөнүн бекемдигин, кыргыздар кантер экен деп сынап азыркы окуяларды атайын жасашы мүмкүн. Эң эле коркунучтуусу, кокус жанагы 500 адам келип олуттуу коркунуч жаратса, Токтогул суу сактагычын жардырып, Фергана өрөөнүн сууга каптатып жиберет деген шылтоо менен өзбектер Токтогул суу сактагычын кайтарууга алып, ГЭСке такай көзөмөл кылабыз деп калып калуусу да мүмкүн. Анткени Өзбекстандын десанттык штурмолоочу бригадасы жыл сайын Токтогул суу сактагычын жардыруудан сактоо үчүн аскердик машыгуу өткөрөт.
Эгер бул ойду андан ары уланта турган болсок, өзбек президенти И.Каримов Ханабад менен Анжианда жардыруу болуп адам набыт болуп жатса, эч нерсе болбогондой Бразилияга иш сапар менен аттанды. Бул дагы жогорудагы божомолду ырастайт. Бир сөз менен айтканда, бул атайын кызматтардын иши деген божомолду төгүнгө чыгарууга болбойт. Эгер ушундай болсо, белгилүү бир максатты көздөп жатканы анык.
Бетти даярдаган Келдибек НАЗИРОВ
кыргыз тилиндеги гезит "Агым"
email • архив • редакция
"Түз жолдон чыгарган азгырыкка
Өлкө башчысы Карзайдын сунушун кабыл алабы?
Дооронбек Садырбаев оппозициянын эле эмес, элдин да адамы
"Кара эчкиге жан кайгы, касапчыга Пи Ар кайгы"
Алик Орозов, "Демократиялык ордо союзу" кыймылынын төрагасы:
"Өз мүчөсүн коргобогон ШОС, ОДКБнын кимге кереги бар?"
Ырайымсыз өзбек бийлиги, сырттан байкап турган Америка
Өчөйгөн экономикага курсак курулдагы үйүр
"… Чыныгы эркекти убакыт көрсөтөт"
Мирлан САМЫЙКОЖО уулу, жаш акын:
"Акын сөрөй ода ырын жазбаса …"
Климаттын өзгөрүсүнөн Ала-Тоо Кара-Тоо болобу?
"Эки канатымды, үй-бүлөмдү тирөөч кылып келатам"
"Суу сыйлаган зор болор..."
Майып - дарттан эмес, адамдын өзүнө кайдыгерлигинен болот
Издейм сени, арасынан элдерди
Ак терек - көк терек
"Элдин баасы - менин ырыскым"