bg fr ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ky ky ba ky ky ky ky ky ru uz ky ky myv ky ky ky ky ru hbs_cyr ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ru ky ky ky ky ky ky ru ky ru ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ru ky ru ky ky ru ru ru ru ru ky ru ru ru ky ru ky ru hbs_cyr ky bg ky ru hbs_cyr ru ky ru ky ky ru hbs_cyr ky ru ru ru ky ru ky ru ky ru ky ru fr ky ru fr ru ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ru ru fr ru mk fr ru fr ru ru fr ru fr ky fr ky tt ky ru fr ky ky ru fr ky fr ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ky ru ru fr hbs_cyr uk fr ru ky fr ky ce fr ky ky fr uk ru uk fr ky ky fr ru ru fr ru ce fr ky ce fr tt ky ky ru ru fr ky fr ru ru ru ru fr mn en fr myv fr ky ky fr ky uk fr ru ru fr ru ru fr ru kk fr ru ky fr ru kk fr ky fr ru
"Форум", 22.06.10 - 15-бет: •
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
Тээ жер каймактап бүткөндөн эле, кыргыз менен өзбектин эзелки улуу элчилиги, тутунган салт-санаа, тили, дили бирдей талапташ, сабалап учса канатташ, түндүктөн тийген күн бирге, жылдыздуу кадыр түн бирге, өзөндөн таткан суу бирге, жоого аттанса туу бирге, бир бүтүн түптүү эл экендигибиз бештен белгилүү го. Ошондой болсо да:
Тоо да болсо бөлүнөт.
Деңиз да болсо төгүлөт.- деп, баатырдык залкар эпосубуз Манаста ырдалгандай, ары таш боор, ары чагымчыл "кара күчтөрдүн" ортого от коюусунда ойдо жок жерден оро-пара бой тиреше кандуу апаатка дуушар болуштук бейм.
Ооба, боордош эки агайым элдин болбогон жерден боорго тебише алты ата көчмөн жоодон бетер, бири-бирибизге ажал огун мөндүрлөтө мерт болушубуз не деген орду толгус жоготуу да, эртеңки күнү баш чайкап, бармакты кырча чайнарлык армандуу өкүнүч. "Житкен окту аткан ок табат" демекчи, эми ошо кастарын тиккен кандуу душмандын мизин кайтарууга эки агайын элдин аксакал, көк сакалдары тоодой сабырдуулукта акыл калчап, кайрадан эч кол үзүшкүстөй бир туугандык ымалага келише ак тасмал үстүндө ак бата кылышууда. Андай болсо, эртеңки жаркын күн үчүн жалпы элдик төңкөрүштүн жеңишке тезирээк жетишин каалоом менен төмөнкү ырымды арнамакчымын:
Тоолору чуулуу таштан туулгалуу,
Ток этип: - сен-мен дешпес туулганы.
Түбү бир түрк атанын уулдары.
Талпынып, кыраан куштай азат таңга!
Санжибек өзбек ханы аскер кошуп,
Сайган жоо өзү баштап казаттарда.
Аялы уз Каныкей бакты улачу,
Азынап айбат берип Аккуласы.
Ичке өтпөй, ок кайытса Манас тону,
Ичтеген Самаркандын ак буласы.
Иш түшсө, имерчиктеп чапкылачу,
Тайгак муз, тар кыяда ат кулачу.
Узарган өзбек менен так кулачы.
Жел бирге саамай сылап кечки ойногон,
Зоо бирге желим туяк эчки ойногон.
Эң таттуу бөлүнгүсүз тилегиндей,
Эзелтен жери ортоктош чек койбогон.
Арамдык таш боордукка маштагандар,
Тутулду куйрук үзө кайда качмак,
Туңгуюк адаш жолго баштагандар.
Өзүнүн айтуусуна караганда Сакемдин ырчылык ышкысы эрте эле ойгонуптур. 14-15 жаш курагында тели-теңтуш, жеңе-желпилерине арнап ыр чыгара коюп, анысы айыл-апага тарайт. "Ушундан 4-5 жыл кийин - деп эскерет өзү - үйгө тынч олтура албай, эртели-кеч буулугуп, ичимен күңгүрөнчү болдум. Түнкүсүн жөөлүп чыгам. Эртеси эмне айтканым эсимде калбайт. Ушинтип жүрүп "Манас" айтып кеттим.
Саякбай Каралаев "Манас" эпосун айтууда ушундай абалга жеткен мезгилде 1916-жылдагы үркүндө көпчүлүк менен кошо Кытайга барат.
Тегин сатты, кайран эл.
Себин сатты, кайран эл.
Жеңил сатты, кайран эл.
Жесир калган, эри өлүп,
Келин сатты, кайран эл,
- деп Ысак Шайбеков жазгандай, эл менен кошо ошол азапты көрүп жүрөгү сыздады, жүлүнү муздады. 1917-жылы Кытайдан өз жерине кайтып, 1918-жылы советтик бийликти коргоо үчүн эрктүү отряддын катарына алынат. Мына ушул мезгилден баштап, Саякбайдын билген элдик оозеки чыгармалары, анын ичинде айрыкча "Манас" эпосу жоокерлер арасына кеңири жайылып кеткен. "Жомокчу кызыл аскер" атка конгон.
Эпосту жыйноо 1931-жылы башталат. Саякбай ошондо Молдобасан, Акмат, Алмабек, Актан өңдүү жомокчуларга жолугат. Кийин эл аралап жүрүп Багыш, Мамбет, Жаңыбай жана Тоголок Молдо менен таанышып, пикир алышат.
Борборго жаңы келгенде Шапак манасчы да Саякбай менен конокто бирге болушуп, таанышып, жылдыздары келишип, бирөө "Манастын" бир жерин аткарса, экинчиси "Семетейдин" бир жерин айтып, экөө бири-бирине таасирленип, чыгармачылык карым-катнашта болгон. Кийин Шапактын жашы улгайып калгандыгына байланыштуу өкмөт эки бөлмө үй берип Кочкорго көчүп кеткен экен.
Жаңыдан эл оозуна алынган кезде эле, Саякбай элдик майда ырларды ырдап, өзү да ыр чыгара коючу. Келечеги бар манасчы билген ырларын жаштардын көңүл ачкан жайларында, оюн-зоокторунда ырдап, бат эле көрүнөт. Бара-бара кулагына сиңген, көкүрөгүндө жатка айтылган сюжеттүү чыгармаларды ырдоого кызыгат. Саякбайдын өтө сүйүп берилген эпикалык чыгармаларынын башкысы - "Манас" эпосу болучу. Өмүрүнүн ошол мезгилинде эле, эпостун элдин ар түрдүү салтын, үрп-адатын сүрөттөгөн окуяларын, айрым эпизоддорун айылдагы адамдардын баш кошкон жерлеринде аткарган учурлары да болгон. Буга эпостогу башкы каармандардан өзүнө ылайыктуу жар күтүүсүн көрсөткөн, чыныгы адамгерчиликтүү мамилени даңазалаган эпизоддору кирет. Ал жаш кезинде эпостун "Үргөнчтүн бою", ак - суулук жомокчу Кайдуу карыядан уккан "Каныкейдин жомогу" деген эпизоддорун көп айта турган. Сакең сыйкырдуу Манас дүйнөсүнө кабылып, нускалуу карыялардан, нарктуу санжырачылардан, куйма кулак сөзмөрлөрдөн, кеби түгөнбөгөн жомокчулардан сөз асырап, сөз багып, кийин өзү сөз жаратат.
Алар: Назар, Акылбек, Дыйканбай сындуу биринен бири өткөн керемет өнөр ээлери эле. Сөзгө дандуу, ойго малдуу жерде жетилди, Саякбай.
Саякбай балалык кезин оозеки чыгармачылыкты көп билген, аны аябай кадырлаган чөйрөдө өткөрдү. Суранчы, Байдаалы өңдүү эл аралап айткан манасчыларды артынан ээрчип жүрүп, зээнин коюп угат. Сөз өнөрүнө болгон кызыгуусу өтө эрте жетилди. Ал уккан жомокторун, көргөн-билгендерин ыр менен да, сөз менен да элестүү айтып берүүсүн күчөттү. Көлдүк чоң жомокчу Акылбектин да айтканын угуп таасирленет. Ошентип, Саякбай жашынан эле жомокчу атала баштады. Оозунан доор төгүлүп баштайт.
20. …Сакең оюнкараак киши эле, көңүлү ачык жүргөндү жакшы көрчү. Жүргөн жери козунун эти, кымыз, күлкү, тамаша болчу деп тамшанып эскерип, кээ бир куудул окуяларын бизге Кыргыз эл жазуучусу, Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыктын лауреаты Бексултан Жакиев айтып берди
Айрыкча, Байдылда Сарногоев экөө теңата курдаштай жүрчү. Элди күлдүрүш үчүн бир окуяны көбүртүп, жабыртып, ашыра айтканда, ага киши жетчү эмес.
Баягы Кызыл Аскерде жүргөндө Турпанга барып калат. Бул окуя болгонбу, болбогонбу ким билсин. Бирок, досторун күлдүрүү үчүн ушул окуяны айтып калаар эле. Ал жакта алты айча жүрүп калат. Алардын салты боюнча эркек киши үч күндөн ашык түнөп калса жергиликтүү бой келиндер менен нике кыйып коёт экен дейт. Алар ошондой кызматтагы аялдар экен. Сакең анан мага бир сулуусумак келин туш келип, экөөбүзгө нике кыйып коюшту дейт. Бир бөлмөдө ээн калып, жакындайын десем эле азоо байталдай ыргыштайт дейт. Жылкыны үйрөтөөрдө башына жолотпой, артын салып алып эле туйлап, тепкилей берет го, кудум ошондой. Жомоктогу көргөн-билгендерим эми ушундай кысталыш учурда жардам бергиле деп Айкөл Баатыр менен калмактын баатыры Чоюн алптын кармашканын эстедим. Анда экөө чабышканда сыр найзалар сынып, экөө тең абдан чарчаганда тиги узун чачты Айкөл атабыз чачынан толгоп жыгып, байкелетет эмеспи. Ошол окуя эсиме келип, узун чачы жал-куйругу төгүлгөн азоо байталдай тиги келин байкабай турганда узун чачын колго илип, ороп алдым дейт. Эми кайда качмак эле. Ага чейин эки секирип кармайын деп, экөөндө тең жерге сайылдым дейт. Эми азоону жалдан кармап мингенге чейин эле. Анан үстүнө бир минип алган соң ыргыштаган үнү басылып, кыңкыстаган үнү чыгып калат. Анан азоону алыска чаптым балдар, дейт. Боржуктап тер кетти. Эми андан аркысын мен айтпайын, силер укпай эле койгула, болду дейт. Кокус, азоо үйрөткүңөр келсе, адегенде мага апкелип берсеңер, жоошутуп берем, балдар, деп күлдүрүп калчу.
21. Кыргыз жергесинде Совет бийлигинин орношунун алгачкы татаал жылдарын "Жети-Суу" деген үч томдуктан турган роман китебинде таасын чагылдырган советтик жазуучу Николай Чекменов өзүнүн чыгармасында улуу манасчы С.Каралаев тууралуу да учкай баяндай кетет:
… Кыргызстанда Совет өкмөтүн орнотууга активдүү катышкандардын бири Андрей Максимович катуу жаракат алып, Пишпекте ооруканада жаткан эле. Ага жакын санаалаш Мамбет кирип келип:
- Сиз сакайып кетсеңиз Ысык-Көлгө кетебиз. Мен сизди узатып барам. Менин Чолпон-Атада Саякбай деген досум бар. Кызыл Аскерде кызмат өтөгөн. Мергенчи, бүркүтчү. Ыр жамактайт. Курал алып, мылтык атабыз.
- Саякбайбы? - деп кубанды А.Широков - Мен аны жакшы тааныйм да.
… Кийинки күнү күн батарга жакын Чолпон-Атадагы Саякбайдын үйүнө жете келишти. Орто жаштарда экен, өтө жаны тынбаган, тоголок бет, кара көздөрү оттой жандуу, анан билинер-билинбес кыл муруту бар, ак калпакчан, күрөң ала түстөгү кызыл аскердин көйнөгүн кийип, учу учтугуй өзгөчөлөнгөн өтүк кийген үй ээси бизди чуркап чыгып тосуп, эки колу менен салам берип, күлкүсүнөн тиштери кашкая көрүндү.
- Эй, урматтуу Сарпек аба! Ден соолук кандай? Бала-бакыра кандай? Мал-жан аманбы? Жолдош Широковго салам. Менин урматтуу орус досума салам. Үйгө кириңиздер. Менин үйүм - силердин үйүңөр.
Меймандар үйгө кирип, төрдөгү шырдактан орун алаары менен Саякбайдын байбичеси Бейшекан чаначты алып, конокторго кесе толтура кымыз сунду, анан казанга суу куюп, жууп, очокту тутандырууга кургак отун алып келди.
кыргыз тилиндеги гезит "Форум"
email • архив • редакция
ЖЕ КЫРГЫЗ ЭЛИНИН ТРАГЕДИЯСЫ ЭМНЕДЕ?
Бакиевчилер 6 миллион долларга алаамат уюштургусу келген
Макисмге Англия саясий башпаанек берген жок
Эскинин кесепети, жаңынын шарапаты!
"Биз - Кыргызстандын патриотторубуз!"
АНЫ КАРМАП КАЛУУ КЫЙЫН"
Парламент коом жана бизнестин кызыкчылыктары үчүн иштей баштады
Парламент и общество ищут пути…
Жогорку Кеңештин депутатына 7000 жумушчу кайрылды…
Бразилия - новый партнер Кыргызстана…
Жизнь, когда кости -
по 25 сомов за кг…
Кому на Руси, то есть, в KG жить хорошо?
Новая тема со старыми фигурантами
или особенности кыргызской политики
Вицелер парады же жумуртканы күздө санайбызбы?
"Единый Кыргызстан" ("Бүтүн Кыргызстан") един с Вячеславом Ханом?!
"Социалдык багыттагы" көбүртүлгөн өлкө бюджети
"Социально-ориентированнный" бюджет страны с воздушными цифрами
же өлкө казынасын кантип толтурууга болот?
или как можно пополнить бюджет страны?
"Я всем сердцем люблю мой Кыргызстан!"
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Токтогулдун милициясы ИИМдин буйругун аткарбагандыктан
Сотрудники милиции Сузакского района будут нести ответственность за утери табельного оружия
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Нобель сыйлыгынын лауреаттарынын жолугушуусунда доклад жасады...
Орустар алтын медаль беришиптир...
Кызык, эмне болуп жатат деги….?
Кыргызстандын жарандарына жасалган мыйзам ченемсиз эксперименттер
В Кыргызстане многие еще только ждут своего часа
Курманбек Салиевич Бакиев, тур ордуңдан, сот келатат!
"Мой курс - отстранить родственников президента от власти"
Курманбек Бакиев кимди мураскер кылып калтырат?
Кого Курманбек Бакиев назначит преемником?