be ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ky en sv fr de de fr fr uk en fr en ja fr fr kk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ru
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Жибербеген тыйынды “жибердим” дебегиле...
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
"Себат" - кыргыз элинин билим мекемеси
"Барометр": Азыр Кыргызстанда Түркиянын, түрк ишкерлеринин бир топ долбоор­лору жүзөгө ашырылууда. Алардын арасынан кайсылары ийгиликтүү иштөөдө? Ушул туурасында кыскача айтып берсеңиз.
Орхан Инанды: "Себат" мекемеси билим берүү маселелери боюнча иш алып барары өзүңүздөргө маалым. Өсүп келе жаткан муундарга билим берүү багытындагы Түркия менен Кыргызстандын ортосундагы кызматташтык 1992-жылдан башталды. Ошол жылы Түркиянын агездеги президенти маркум Тургут Озал Кыргызстандан бир нече студенттердин Түркиядан билим алуусуна шарт түздү. Алар Түркиядан 4-5 жыл билим алып, кайра келишип, өз Мекенинде ар кайсы тармактарда эмгектенип башташты. Биз Кыргызстанга келип, "Себат" мекемеси катары уюшулуп, үч мектептин негизинде "тушообузду кескенбиз". Бүгүнкү күңдө биздин мектептердин саны - 21ге жетти. Аларда он миңден ашуун улан-кыздар билим алууда. Бир жарым миң мугалим, техникалык кызматкерлер эмгектенүүдө. Жыйырма жылдын ичинде биздин мектептерди он миңден ашуун окуучу бүтүрүп чыкты. Алардын беш миңдейи жогорку окуу жайларын аяктап, Кыргызстандын экономикасы менен маданиятынын ар кыл чөйрөлөрүндө иштеп жүрүшөт. Андан тышкары, эки мамлекеттин ортосунда түзүлгөн келишимге ылайык уюштурулган Манас университети, Жалал-Абаддагы университет бар. Ош университетинде бир факультет, биздин элчиликтин эки мектеби иштеп жатат. Ошентип, бир далай балдар, кыздар биздин билим берүү мекемелерибизде билим алышууда. Түркиядан бияк­ка келип билим алып жатышкан түркиялык студенттердин саны миңге жакын. Ал эми Түркияда миңден ашуун кыргыз жаштары окуйт. Билим берүү жагынан биздин байланышыбыз өтө тыгыз деп айтсак туура болот. Мунун экономикадагы орду да олуттуу. Өлкөнүн экономикасын көтөрүү үчүн инвестициялар сөзсүз керек. Инвесторлор өнүккөн өлкөлөргө эле эмес, бардык өлкөлөргө зарыл нерсе. Америка да инвесторлорду издейт. Түркия да инвестицияларга муктаж. Инвесторлор тынч турмуш өкүм сүргөн жерлерге барат. Кыргызстан кандайдыр бир кыйынчылыкка туш болсо, анда кыргыздарыбыздын өздөрү башка тарапка кетет. Түркияда да ушундай. Түркиялык жаран өз мамлекетине инвестиция салбай, кайда ыңгайлуу болсо, ошол жакка барат. Акчанын улуту, түсү, кийими жок. Акча кайда жылуу-жумшак болсо, ошол жерге ооп жетет. Революциядан кийин "бийлик алмашса эмне болот" деп биз да ойлонобуз. Эгерде биз "тообуз жакшы, көлүбүз жакшы" деп курулай мактана берсек, анда бизге инвестор келбейт. Инвесторлорго кандай колдоо, кандай кепилдиктер керектигин ойлонушубуз абзел. Чынын айтканда, азыр Кыргызстанда инвесторлор үчүн шарт жакшы.Ооба, кыргыз эли кең пейил, айкөл эл. Мисалы, Түркиядан келген адамдар Кыргызстанда бир күн болуп, анан Алматыны көргөндөн кийин, чек арадан өтөөрү менен кыргыз элине оң баа берет. Бул бөлөк журттар жаман дегендик эмес, асыресе, кыргыз калкынын адамгерчилиги, меймандостугу, айкөлдүгү атайын сөз кылууга арзый турган зор нерсе. Бул сапаттар ишкерди кызыктырат, бул жерге келген соң, дароо биякта калат. Акчамды салсам, иштесем болот деген ойго жетеленет. Элдин айкөлдүгүнө жараша бийлик мыйзамдуу нукка багыт алып, ишкерлерди мыйзам чегинде тартса, экономика оңолот. Муну эмне үчүн айтып олтурам? Биз билим берүү мекемеси болгондугубузга байланыштуу, мен жылына миңге жакын ишкер алып келем. Түркиядан, Германиядан, Голландиядан демөөрчүлөр келишет. Миң киши келсе, он киши калат. Мындан коркпош керек. Жагдай ушундай. Бизге, ортомчуларга мындан пайда жок. Алар Түркияда деле кала беришмек. Германияда болушса, бизге кандайдыр бир көмөгү тиймектир. Бирок, бул жерге келгендерге "биз түпкү Ата мекенибизге жардамдашуубуз парз" деп айтам. Бул жерден акча табасыңар, ошол эле учурда элге пайдаңар тиет, адамдарга жумуш ордун бересиңер дейм. Турмушта ар кандай учурларга кабылабыз. Арийне, кандай гана ахыбал болбосун, ишкерлерди чакырып, бул жактын шарты менен тааныштырып, аракет жасасак, майнап сөзсүз чыгат. Жылына он кишиден кала берсе, он жыл, жыйырма жылдан кийин канча ишкана иштей баштайт, алардын пайдасы канча болот? Ушуну элестетип көрүңүз?! Азыркы тапта Түркиядан келген инвесторлордун бир топ ишканалары иштөөдө. Албетте, ишкерлер сарптаган каражатын кайра кайтарып алышы керек, эч ким өзүнө зыян болсун дебейт. Өзүнө пайда табуу менен бирге, ал бизге көп пайдалуу нерсе алып келет. Биздин окуу жайларды бүтүргөн бир топ балдар адегенде түрк ишканаларына котормочу, жардамчы болуп иштешет, 2-3 жылдан кийин жеке фирмаларын ачып, өз бетинче иштөөгө жетишишет. Завод ачышат, бул жактан тиякка бирдеме алып барып сатат, ал жактан бул жакка бирдеме алып келип сатат. Көрдүңүзбү, чет өлкөлүк бир фирманын келиши бир топ адамга жумуш берүү менен, бир нече ишкерлердин да багын ачып отурбайбы. Мисалы, 2006-жылы "Вефа-борбор" ачылды. Ортомчу болуп, аны бул жакка алып келдик.
2005-жылдан кийинки окуялардан соң, жакшы турмуштан күдөр үзбөй, ушул фирманы чакырганбыз. Анын бул жакта иштегенин башкалар көрүп, "иштесе болот турбайбы" деп ынанышты. Учурда "Бишкек-Парк " ачылды. Аны да биз алып келдик. Ал "Вефага" караганда ичи кенен, имараты кооз. Чет элден келген адамдар аны көрсө, Кыргызстандын экономикасында жылыш бар экенин сезишет. Биз да келип иштесек, фирмабызды ачсак болот деген ойдо калат. Ар кандай иште кемчилик болбой койбойт. Максат - экономиканы көтөрүүбү же же өз көмөчүнө күл тартуубу? Максат кыргыз элин көтөрүү болсо, анын келечегине салым кошуу болсо, анда кемчиликтерди айтып, аларды оңдоп жүрүп отуруубуз зарыл. Эгерде максат башка болсо, анда кеп башка. Курулай сөз менен эч жакка бара албайбыз. Ушул маселелерди ойлогондо жүрөгүм ооруп турат. Инвесторлорду кантип алып келем, кантип кызыктырам деп ойлоном. Бул жакка келгениме он сегиз жыл болду. Түркиядан окуп келген балдарга "мен силерге караганда Кыргызстанда көп жашап калдым" деп айтам. Азыр Кыргызстанда үй-бүлөлүк башкаруу жок. Коррупция жоюлду деп айта албайм. Бирок, ал азайды. Азыркы кезде инвесторлордун иштешине жагымдуу шарт бар. Баары ойдогудай болуп калбаса да, бара-бара жагдай жакшыруу­да. Негизи жакшы. Бир жагынан, Кыргызстан - жыйырмага чыккан эгемендүү жаш өлкө. Түркияга салыштырып айтсам, биз акыркы он жылда гана толук бутубузга тура баштадык. Токсонунчу жылдарга чейин бизде да коррупция бир топ күчүндө эле. Өкмөттөн колдоо жок болчу, бир иш ачайын десең кыйын болчу. Кыргызстан жыйырма жылда жыйырма жылдан бир топ узак аралыкты басып өттү. Акыркы 1-2 жылда колдоо көп. Муну элге туура түшүндүрүү керек. Өз сырымды жашырбай айтсам, Кыргызстандын келечеги жакшы болот. Баарыбыз жалпы, жабыла аракет кылышыбыз абзел. Ар бир киши республиканын өнүгүшүнө өз салымын кошкону ийги.
"Барометр": Түркия Кыргызстанга билим берүү, маданият, тейлөө жагынан көп салым кошууда. Бирок, экономиканын стратегиялык багыттары боюнча Түркия тараптан ири инвестициялар анча жетишсиз болуп жаткандай. Мунун себеби эмнеде деп ойлойсуз?
Орхан Инанды: Чынын айтсам, мен ушуга кейип жүрөм. Түркияда абдан чоң компаниялар бар. Бирок, алар бул жакка келе элек. Чоң компания чоң акчага умтулат. Экинчиден, аларды биз мыйзам жагынан колдошубуз зарыл. Орто, кичи ишкерлер кыйналса да иштей берет, бирок, чоң компаниялар биринчи эле "мыйзам кандай?" деп сурайт. Ал бул жакка келбей туруп эле бул жактын шартын изилдейт. Ага кызыгуу, чакыруу, адатта, арбын болот. Базар кичине, киреше аз болсо, чоң базар, чоң киреше болгон башка жактарга кетет. Биздин премьер-министрибиз иш сапарынын учурунда Түркиянын чоң компаниялары Кыргызстанга инвестицияларды алып келиш керек деп айтты. Мисалы, жакында "Пегасус" авиакомпаниясы келди. Ал - Түркиянын чоң компанияларынын бири. Анын келиши менен авиабилеттердин баасы төмөндөдү. Эми дагы башка компаниялардын келиши күтүлүүдө. "Коч" деген чоң компания да Кыргызстанга кызыгып калды. Энергетика тармагында чоң завод курууга аракеттенишет. Мисалы, Кыргызстан Бажы бирлигине кирип калса, Кытай, Россияга товар сатабыз деп келишет. Текстиль боюнча өндүрүшчүлөрдүн кызыгуусу күчтүү. Электр энергиясы боюнча жаңы маалымат берилип, Кыргызстандын бул багытта мүмкүнчүлүгүнүн кең экендиги айтылды. Электр энергия үчүн Кытай, андан ары Афганистан, Пакистан, Индия чоң рынок болуп саналат.
"Барометр": Бизде ЮСАИД эл аралык уюму бар, "JICA" иштеп жатат. Бирок, "ТИКА" негедир ал коомчулугубузга беркилердей кеңири тааныла албай жаткансыйт. Себеби эмнеде?
Орхан Инанды: Мен, албетте, жаңылып калышым мүмкүн. Менимче, ЮСАИД менен "JICA"дай эле "ТИКА" Кыргызстанга көп акча бөлөт. Өткөн жылы 15-20 миллион доллар бөлдү. Мектеп курду, поликлиника салды. Көп багыттуу жардам берди. Биз боордош элбиз да, андыктан жардамыбызды маалымат каражаттарына көп жарыя­лап, жарнамалабайбыз. "ТИКАнын" жардамы келечекте билинет. Менин билишимче, элге жардам көрсөтүү, жаңы нерселерди колдоо боюнча "ТИКА" биринчи орунда турат. Ушул өңүттө алганда, маалыматтык кызматташуубуз тыгыз болушу керек. Түркияда адамдар Кыргызстан тууралуу, андагы кийин­ки өзгөрүштөр жөнүндө толук кабардар, деп айтсам жаңылыштык болоор. Силерде азыр абал башка. Түркияга туура маалымат жеткиришибиз абзел. Жакшыны - жакшы деш керек. Жакында, буюрса, 400-500 ишкер алып келебиз. Кен байлык, энергетика боюнча иштейбиз. Кыргызстан акырындап өнүгүп атат. Эл бир аз сабырдуу болсо экен. Экономика заматта эле көтөрүлө койбойт. Бузулган, таланган нерсени дароо ордуна коё албайсың. Убакыт керек. Дагы бир жылдан кийин элдин чөнтөгүнө акча түшөт. Уурдалган акчалар кайтарылышы керек. Түрк ишкерлери алга жылууну сезип жатабыз дешет. Тууган деген кыйын мезгилде билинет. Түркияда Кыргызстанга мамиле бөтөнчө. Аны мындан ары да реалдуу иштер аркылуу бекемдешибиз зарыл. Түркияда ким болбосун, Кыргызстанга жардам берүүдөн баш тартпайт. Кыргызстан даңгыр жолго түштү. Эгемендүүлүгүнүн 22-жылында төртүнчү Президент келди. Таза шайлоо менен келди. Демек, баары жакшы болот.
"Барометр": Манас университети тууралуу ар кыл кептер жүрүп жатат. Коомчулукта түзүлгөн келишимдин талаптары аткарылбай жатат деген пикирлер бар. Ушул маселеге Сиздин көз карашыңыз кандай?
Орхан Инанды: Манас университети Түркиянын Кыргызстандын билим берүү тутумуна салым катары ойлонулган нерсе. Мисалы, бул университетке жылына миллиондогон акча жумшалат. Кыргыз балдары билим алышат. Бул жактагы жетекчиликтин ишмердүүлүгүндө кемчиликтер болушу мүмкүн. Баары жакшы болсун деген аракет болуп жатат, арийне, жакшы нерсени элге жакшы түшүндүрүш кажет. Байкап көрүңүз, бул университеттен кыргыздар кыргыз тилинде сапаттуу билим алышат. Шарты жакшы. Бул өкмөттүк маселе. Андыктан анын чечилиши үчүн убакыт керек деп ойлойм.
"Барометр": Сиз башкарган "Себат" мекемеси жакында жана болочокто кандай жаңы долбоорлорду иш жүзүнө ашырганы жатат?
Орхан Инанды: Биздин карамагыбыздагы 21 мектепте 1-класстан тартып, университетти бүтүргөнгө чийин билим берүү үчүн бардык шарттар бар. Азыркы күндө заманбап бала бакча курууну ойлоп жатабыз. Биздин мектептерде билим алууну каалагандар абдан көп. Бирок, имараттарыбыз эски аянттары тар. Андыктан ал имараттарды жаңылоо маселеси турат. Кээ бир мектептердин ашканасын курдук. Кеңейдик. Бишкекте жаңы үлгүдөгү мектеп салабыз. Мэриядан жер алып, Бишкектин четине кыргыз тилинде окута турган гимназия курабыз. Андан соң эл аралык мектеп ачабыз. Чет өлкөдөн келген ишкерлер, дипломаттар Кыргызстанда бала-чакасын окута турган мектеп бар деген ишенимде болсун. Балдар үчүн Олимпиадалык борбор, анан спорт комплексине кам урабыз. 8-10 миллион доллар кете турган билим борбору курулмакчы. Жер маселеси чечилсе эле, баштайбыз. Андан сырткары, жаңы мектеп куруу туурасында Токмок, Кара-Балта, Каракол, Баткен, Кадамжайдан сунуштар бар. Караколдогу мектепте гана спорт залы жок. Жер жок болчу, жанынан кошумча жер алып, спортзал кошобуз. Акыркы жылдарда мектептердин материалдык-техникалык базасын чыңдап, анда иштегендердин социалдык абалын жакшыртууну колго алабыз. Андан кийинки сунуштарды да карап көрөбүз. "Себат" - кыргыз элинин билим мекемеси. Бүгүн биздин мектептердин бүтүрүүчүлөрүнүн арасынан 200 мугалим чыкты. Өзүбүзгө өзүбүз мугалим, тарбиячы даярдайбыз. Окуучуларды быйылкы жылдан баштап, 7 жаштан кабыл ала баштайбыз. Бизде жалпы окуучулардын 30 пайызы жеңилдик менен окуйт. Негизги максатыбыз - акча табуу эмес. Демөөрчүлөрдүн колдоосу менен иштейбиз. Бишкекте ар бир баладан 2000 доллардын тегерегинде акча алабыз. Үч-төрт маал тамак беребиз. Кызматчыларыбыздын айлыгын, суу, газ, электр үчүн төлөйбүз. Ремонтту өзүбүз жасайбыз, китептерди өзүбүз сатып алабыз. Ата-энелерден алган акчалар чыгымдарды жаппайт. Нарында, Кадамжай, Кызыл-Кыяда бул сумма 1000 долларга жетпейт. Ар бир шаар, аймактын өзгөчөлүгүн, жашоо деңгээлин эске алабыз. Бизден бүткөн ар бир бала Кыргызстанга пайдадан башка зыян келтирбейт. Бизди алар уятка калтырбайт. Азыр он миң ата-эне ишенип, уул-кыздарын биздин мектептерде окутуп жатат. Бул чоң ишеним. Мүмкүнчүлүктөн пайдаланып, ошол ата-энелерге ыракмат айтам.
"Барометр": Кызыктуу ма­егиңиз үчүн Сизге ыракмат!