hbs_cyr ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ru ky ky ky ky krc kk ky uk ky ce tt ky ru ky ky tt ky mt ky ky tt ky ky ky ru ky ky ru ky ru ky ky ky ba ky kk ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ru ru ru ru ru ru ru ru bg ru ru ru ru ru ru ru ky ru fr ky ru fr ru ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ru ru fr ru mk fr ru fr ru ru fr ru fr ky fr ky tt ky ru fr ky ky ru fr ky fr ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ky ru ru fr hbs_cyr uk fr ru ky fr ky ce fr ky ky fr uk ru uk fr ky ky fr ru ru fr ru ce fr ky ce fr tt ky ky ru ru fr ky fr ru ru ru ru fr mn en fr myv fr ky ky fr ky uk fr ru ru fr ru ru fr ru kk fr ru ky fr ru kk fr ky fr ru ru
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
"Бул кабар кыргыз, казакка зор кайгы болду. Малыбызды, мүлкүбүздү, жакшы атыбызды согушка алса жана боз бала менен 40 жашка чейинки эркегибизди солдаттыкка алса, кемпир -чал өз тиричилигине карабастан, согушка керектүү кызматты кылса, жакшы жерибизди переселениндерге алып берген үчүн бизде эгин жок болсо, бала- чакабыз кырылат экен деп, акылдан ажырап, эс ооду. Ата-баланын, ини-аганын сөзүн укпас, тилин албас, мал түгүл чымын жок кайгыда болуп, жандарынан чындап үмүт үздү, бир-биринин сөзүн укпастан дем болуп, онтобой оорулуу болду. "Солдатка, жумушчуга барбайбыз" дегендери болсо, Каракол, Токмок, Пишпек, Аксуу улуктары набактыга каматтырды". (Б. Солтоноев, "Кызыл кыргыз тарыхы", 2-к, Бишкек, 1993-ж, 94-б)
Француз түркологу Реми Дор кыргыздын кыйын кезең учуру жөнүндө макала жазып, француз тилинде жарыялаган. Анда мындай деп айтылат: "Кыргыздар менен казактар ушундай аргасыз абалда калгандыктан көтөрүлүш чыгарышкан. Бир нече жума өтпөстөн эле алды менен айрым бир ийгиликке жетимиш болгон көчмөндөрдүн көтөрүлүшү катуу кыйрап, канга жуулуп, орус армиясынын кандуу куралы менен басылган. Бир жагынан мурдатан жер талашта өчөгүшкөн жер ооп келген крестьяндар өч алууга ашыгышкан, бир жагынан оңой олжого маарымай болгон ар түрдүү караниеттер эл талоого чыгып, алар да кошул-ташыл болгон". (Кыргыз маданияты, № 52, 1991-жылдын 26-декабры. )
"Ушундай кыйын учурда, июндун жыйырма бешинде, падышанын 1916-жылдагы буйругу чыккан. Түштүк жагы Теңир-Тоодон арка жагы Тобулгуга дейре, батыш тарабы Астрахандан чыгышы Алтайга чейинки өз үйү, өлөң төшөгүнөн өрт чыккандай алаш уулу козголду. . . Ошентип казак, кыргыз менен бирге өзбек, түркмөн, тажиктер да баш көтөрдү. Астрахань губерниясындагы калмак калкы менен Түштүк Кавказдагы майда улуттар да көтөрүлүшкө кошулду. . ." (Шестаков, Кыр баласынын эмгегинен)
Көтөрүлүшчүлөрдүн жүрөгүнүн үшүн алуу үчүн Фергана областынын губернатору генерал лейтенант Гиппиус төмөндөгүдөй приказ чыгарган: "Объявляю туземнему населению, что Ферганскую область уже прибыли войска с артиллерией. Распоряжение этими войсками поручено единолично и самостоятельно мне, военному губернатору. Присланных войск с избытком достаточно не только для того, чтобы усмирить всякую бесчинствующую толпу, но и для того , чтобы разрушить и сравнять с землей всякие поселения, а в городе-всякий квартал и даже целый туземный город, где впредь, начиная с сегодняшнего дня, возникнуть такие же беспорядки, какие до сего времени происходили почти во всех городах и во многих местах Ферганской области."
Падышанын указын элге кеңири түшүндүрүп, аны тынчтык жолу менен аткаруунун ордуна алдын ала коркутуп-үркүтүүгө чейин барып, "медресе жана мечиттерди жер үстүнөн жексен кылам" деп опурулуп, калайыктын диний ишенимдерине чейин шек келтирип, ансыз да араң турган элдин көтөрүлүүсүнө бийликтин өкүлдөрү өздөрү себепчи болгон. Бирок мындай коркутуп-үркүтүүгө карабастан, мурдатан эле бийликке нааразы болуп келишкен калктардын өзгөчө кыжырдануусун пайда кылды. Падышанын ооруктагы жумуштарга жумушчу алуу жөнүндөгү буйругуна каршы көтөрүлүштөр адегенде, 1916-жылдын 4-июлунда Ходжентте башталып, көп өтпөй Өзбекстандын бардык аймактарына тарады. Ал эми 8-августта, Пишпек уездинде, көп өтпөй Пржевальскиде көтөрүлүш чыкты. Ошентип, бул көтөрүлүш бүткүл Орто Азияны каптап, Түштүк Сибирге чейин жетти жана ар кайсы улуттан турган миллионго жакын калк катышты.
"Силер аскер ишине алынбайсыңар" - деп Түркстан элине берген "Ак падышанын" убадасы кайда? Башынан солдат алып келбесе, же согуш тартибин билбесек, бөөдө бизди кырмак болгон турбайбы" деп падышалык бийликтин зулумдугуна чыдабаган эл, мурдатан зордук-зомбулук кылып, ыза-кордук көрсөтүп келген казак- орустардын малдарын талап, айрымдарын өлтүрүп да жиберишкен. Атаке сарыбагышынан Мөкүш Шабдан баласы, Султан Далбай баласы, Боронбай Сазан баласы, Калбай Калкан баласы, Белек Солтоной баласы баш болгон үч жүз киши Самсоновкадагы казак- орусту камап, казактар менен чектешкен жолдорго кароол коюшкан." (Ушул көтөрүлүштөгү жетекчилердин бири, чоң тарыхчы Белек Солтоной баласы үркүн жөнүндөгү көргөн билгенин кийинчерээк даректүү баян кылып жазган. Ал 1991-жылы "Ала Тоо" журналына басылып чыккан. 1993-жылы жарык көргөн "Кызыл кыргыз тарыхы" китебине киргизилген. )
Ак падышанын 1916-жылдын 22-июлундагы приказынын негизинде Түркстанга генерал-губернатор болуп А.Б. Куропаткин дайындалат. Ал кызматка келгенден кийин Түркстандын элине кайрылган приказын чыгарат. Бул приказга ылайык Сыр-Дарыя областынан 60.000, Самаркан областынан 32407, Фергана областынан 51233, Жетисуу областынан 43000, Закаспийский областынан 13830, бардыгы 220.000 адам жумушчуга алынмак болот. Кийин Түркстан генерал-губернатору А. Б. Куропаткин өзүнүн жазган күндөлүгүндө көтөрүлүштүн чыгышына администрация жана келгиндердин күнөөсү бар экендигин мойнуна алууга аргасыз болгон. 1916-жылдын 15-августунда Согуш министри Д.С. Шуваевге жиберген телеграммасында мындай деген: "... За период в 40 лет мы не приблизили к себе сердца этих простых, но еще первобытных людей, а чрезмерно усердною деятелностью по отчуждению лучших земель, находившихся веками (в) распоряжении киргизов, для образования русских селений вызвали недовольство киргизов новым режимом управления: при желании киргизов перейти к оседлости по действовавшими положению им отводилась только пахотная земля, а участков для выпаса скота и заготовки сена не отводилось; крайняя ограниченности чинов администрации не позволяла влиять (в) должной мере (на) настроение населения и своевременно знать это настроение..." ( ЦГВИА, ф. Главный штаб|c, Азиатская часть, 1916 г., оп. 4, д. 40, л. 258 и об. Заверенная копия с заверенной копии.)
"Чоң казатта" алдыңкы чепке Алмамбет, Чубак, Сыргакты чалгынга жиберип, аркасында колду кылкылдатып токтотуп коюп, ортодо "Бүрү калың тал чырпык" төшөнүп Манас уктап калат. Жоодон катуу сүрдүккөн Чубак (Кызсайкал көмө сайып, Алмамбет куткарат) Манаска өрөпкүп келип, аны ойгото албай алдастап, атчан келип кара санга найза менен сайып ойготот. Анда Манас: "Найзаң тийди мага,\ Жин тийдиби сага?",- дегенде (Ж. Мамайда), Чубак жоо сүрүп келе жатканын айтып:
Керилип уктаар чагың жок.
Эсирипсиң ченебей!",- деп (Ж. Мамай, 1-том 404-бет) абдан ызааланып, катуу сүйлөйт. Анда Манас:
Урунбай жүргөн тоо барбы?
Ашпай жүргөн тоо барбы?
Аманат жаның соо барбы?!",- деп сөзгө жыгат. Чын эле Манас баатыр өз кошуунун, чалгынга кеткендердин жүрөгүн токтотуу үчүн уктап жаткан жүйөнү түшүнө калган Чубакка дароо ой кетип:
Өзү да Манас турбайбы,
Сөзү да Манас турбайбы,
Жолдошум Алма кул болсо,
Корксом кудай урбайбы!",- деп (Ж. Мамай, 1-том 405-бет) денесине кубат кирип, чоң жүйөнү түшүнүп, жоого мурдагысынан да күчтүү кирет. Мындагы маселе, жүйөгө, сөзгө жыгылышуу адамдыктын жетиктигин, акылдын күчү экенин көрсөтүп турганы эле. Биз "Манас" жомогунан төрөсү менен күчтүү чоролорунун сөзгө жыгылуу маданиятын көргөзүүгө аракет жасап көрдүк. Ушул эле мисалдар катарында, "Манас" менен тааныштыгы бар адамдар андагы сөзгө, жүйөгө жыгылуу маданиятына баш ийкеп берет деп ойлойбуз.
Азыркы "Маданиятуу коом" деп аталган таңды салыштыра ойлосок, "баш болгон" кишилердин жүйөгө жыгылып берүүсү абдан оорлошкону, ал тургай, "бут болгондор" (чуркаган кызматкерлер) да өзүн акылман ойлоп, сөзгө сынганына моюн бербей азоолошкон, жүйөгө жыгылууну асмандан алыс кеткендей көргөн даражага такалып турганын сезүү кыйын эмес. Адамдар шайкештүү коом курууда, сөзгө, жүйөгө жыгылышуу маданиятын кабылдоо шарттардын алдынкы шарты экенин бардык эле адам түшүнсө болгодай. Бирок ушул коомдо "Аттан түшсө да, үзөңгүдөн түшпөй" асылып ала турган лөлүлүк кенен олут тапкансып көрүнөт. Лөлүк болот экен адамдык сапат кодуралашып, сапаттын бою бокорлошуп турганын көрөбүз.
"Манастагы" тил колдонуу маданиятынын дагы көптөгөн түрлөрү бар. Алып айтсак, азыркынын тили менен айтылып жүргөн стилистикалык ыкмаларга аябай бай, сүрөттөөлөр өтө элестүү, заттарды атоодогу сөздөргө бай болуусу да "Манас" тил маданиятын көрсөтө алат. Болуп да атайын айтууга тийиштүүсү, "Манастын" тил маданиятында кейипкерлер кандай улут, кандай уруудан болсо, ошол улуттун адамынын тил колдонуусу чыгара айтып, байыркы уруулардын кээ бир сөз, аталмаларын сактап сүйлөө, жер-суу аттарын, мансап аттарын ошол доор боюнча атап айтуу "Манас" тил маданиятынын кадырын көтөрүүгө жарап келет. Алып айтсак, "Манас" жомогунун тили анын окуяларында айтылган баянды ошол доордун элеси менен берүү өзгөчөлүгүн сактап, "Манас" тил маданиятынын байыркылык түсүн бизге жеткизген. Атап айтып берсек, "Манаста" байыркы чыгыш элдеринен ханзу тили, кытай (кидан) тили, моңгул тили сыяктуу улуттардын мансап аттары, саламдашуу сөздөрү, жер аталыштары, уруу аттары сакталып айтылган. Бул "Манас" тил маданияты өз чөлкөмүнөн ашынып турганын көрсөткөнү эле.
"Манас" тил маданиятынын көрүнүктүү белгисинин бирөө катары анда кыргыз тили ушул улуу жомогуна чогулуп жалпылашканын айтса болот. Эгерим бирөө "Кыргыз адабий тил өлчөмүнүн негизи кайсы?",- деп сурачуу болсо, кыргыз баласы эч тартынбай, кылчактабай туруп "Манас тили",- деп жооп бергенге даяр. Себеби бардык жергиликтүү айтымдар, сөздөр ушул улуу чыгармага келип топтолуп, кайра элге жалпылашкан. Мында, кээ бир байыркы сөздөрдү түшүндүрүү аркылуу жалпылаштыруу милдети да бар экенин эскерте айтабыз. Дегинкиси, бүгүнкү кыргыз тилине баяндоо күч берүүчү, сөзүнө сөз кошуучу тил кампасы да "Манастили".
Макаланын оозун буур кезде айтарым, эгерим, "Манас" боюнча фильм тартылып, кейипкерлер экранда сүйлөшкөн көрүнүш чыкса, сөзсүз кыргыздын сүйлөшүү маданияты, сүйлөшүүдөгү кыргыздын эпос-тук тил өзгөчөлүгү сакталууга тийиш. Болбосо, Манастын окуя мазмуну байыркы (Манас доорундагы) кыргыздыкы болгону менен, сүйлөшүү таризи кийинки киринди маданияттын түрпү менен кетсе, байыркы кийим кийген эмики адамдар сыяктуу көрүнүп калат. Дегинкиси, кыргызда өз алдынча улуттук сүйлөшүү маданияты бар экенин эске салуу, "Манас" маданиятынын бир бөлүгү катарында анын тил маданияты да турат дегенди айтуу максатында бул макала окурмандарга сунулду.
Кармыштегин Макелек Өмүрбай уулу, ШУАР "Тил жана Котормо"
редактору, филология илимдеринин доктору
кыргыз тилиндеги гезит "Алиби"
email • архив • редакция
Парламент коом жана бизнестин кызыкчылыктары үчүн иштей баштады
Парламент и общество ищут пути…
Жогорку Кеңештин депутатына 7000 жумушчу кайрылды…
Бразилия - новый партнер Кыргызстана…
Жизнь, когда кости -
по 25 сомов за кг…
Кому на Руси, то есть, в KG жить хорошо?
Новая тема со старыми фигурантами
или особенности кыргызской политики
Вицелер парады же жумуртканы күздө санайбызбы?
"Единый Кыргызстан" ("Бүтүн Кыргызстан") един с Вячеславом Ханом?!
"Социалдык багыттагы" көбүртүлгөн өлкө бюджети
"Социально-ориентированнный" бюджет страны с воздушными цифрами
же өлкө казынасын кантип толтурууга болот?
или как можно пополнить бюджет страны?
"Я всем сердцем люблю мой Кыргызстан!"
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Токтогулдун милициясы ИИМдин буйругун аткарбагандыктан
Сотрудники милиции Сузакского района будут нести ответственность за утери табельного оружия
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Нобель сыйлыгынын лауреаттарынын жолугушуусунда доклад жасады...
Орустар алтын медаль беришиптир...
Кызык, эмне болуп жатат деги….?
Кыргызстандын жарандарына жасалган мыйзам ченемсиз эксперименттер
В Кыргызстане многие еще только ждут своего часа
Курманбек Салиевич Бакиев, тур ордуңдан, сот келатат!
"Мой курс - отстранить родственников президента от власти"
Курманбек Бакиев кимди мураскер кылып калтырат?
Кого Курманбек Бакиев назначит преемником?