hu en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ru hu ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru
"Фабула", 14.10.11 - 12-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
Бишкек кыргыз элинин саясий, социалдык, руханий, илим-билимдин, маданияттын улуу борбору болгонуна байланыштуу, өлкөдөгү бийлик, экономика жаатында болуп жаткан окуялар өз таасирин тийгизбей кыя өтпөйт. Айрыкча, мамлекеттик саясат да оң же терс жактарын ташка тамга баскандай калтырат экен. Эгерде Бишкек шаарынын кыскача курулуш тарыхына кайрыла турган болсок, Фрунзе аталып турган кезинде генплан 1979-жылы түзүлгөн. Ал эми калаанын экологиялык жактан коргоо боюнча перспективалык планы 1980-жылы каралган. Буга карата шаардын Аткаруу комитети курулуш менен жашылдандыруу иш-чарасын, ошондой эле шаардын ички көркүн бузган эски тамдарды бузуу иштерин жүргүзүп, шаардын экологиясынын булгануусуна бирден-бир себеп болуп келген өнөр жай объектилерин сыртка чыгаруу жана башка чарбага керек комплекстердин санын калктын өсүшүнө карата тең салмактуу кармап турган. Натыйжада жашыл аянты 4 миң 887 га жеткирилип, борбор калаабыз СССРдеги бирден-бир кооз жашыл шаарга айланткан. Мында табигый калктын өсүшү XIX к. башында 10 миң болсо, эволюциялык түрдө 50 жылда 200 миңге, 1990-жылы 600 миңге жеткен. Либералдык өзүмчүл, революциялык эгемендүү 20 жылда бир жарым эсе (1 млн ашык) өсөт.
Бул өсүшкө карата 2008-жылы шаарга жаңы борбордук статус каралган. Жаңы мыйзам долбоору сунушталган. Мында шаардын территориясын кеңейтүү маселеси камтылат. Чектелишин Бишкек Башкы архитектурасы аныктайт, аны жергиликтүү органдар менен макулдашып, өкмөт бекитмек. Ошондо 15,7 миң гектар жери бар шаар 2025-жылга карата план боюнча 25,83 миң гектарга чоңоймок. "Ушундай көлөмдүү аянтка бир жарым эсе шаарды кеңейтүү бизге керекпи?" - деген табигый суроо көтөрүлгөн. (Б.Жумабаев борбор шаарды Нариман Түлеев түлөтөбү же гүлдөтөбү? - Аалам, 19.02.2009).
Кыскасы, социализмден капитализмге өткөн мезгилибизде "Алгач саясат, анан экономика" деген принципте каралган мамлекеттик программа (Кыргыз Республикасынын экономикалык реформа мамкомиссиясынын концепциясы. - Бишкек, 1991), РЭЗАС, өнөр жай программа (АПТА, №9, 1995) шаардан кайкып өткөн жок, тескерисинче, шаардын биримдигин, ички чарбачылык комплексин, таруудай чачты. Алар:
- экономикалык рынок деп мамсооданы жойду;
- жеке базар рыногуна айдады. Чар-жайыт көчө, үй соодасын уюштуруулар жүрдү;
- мамлекеттин карамагына койбой, өнөр жайды, фабрика-заводду, коомдук мекемелерди, үйлөрдү толугу менен жетекчиликке өткөздү.
- Эң негизгиси, шаар өнүгүп, Генплан каралбай калды.
Ошентип, бүгүн мамөндүрүш жок, шаар куру жалак. Завод, фабрика талкаланып ураган. Орду тыптыйпыл тазаланган. Жумуш орундун кыскарышынан шаарда жумушсуздук күч. Буга ким күнөөлүү? К.Маркстын сөзү менен айтканда, "акча-товар-акча" системасы толук кандуу иштей албай, өлкөдө акча өкүм сүрүүдө. "Акылдан азап", - дейт Б.Мамашов. (Акчанын кулуна айландыкпы? Акча, акча, акча... Алиби, 30.09.2011).
Туура, мамлекеттик өндүрүш жок, эркин жумушсуздуктан, шаардын тегерек четинде козу карындай жайылган, шаар көркүн бузган 4000 гектарды ээлеген 48 жаңы конуш XXI кылымдын "нахал айылына" айланды. Буларга инфраструктураны кароо, коммуникациясы, сууну, электроэнергияны алып баруу, мектеп, бала бакча куруу ж.б. көйгөйлөр мэрден, өкмөттөн көп каражатты, масштабдуу иш-аракетти талап кыла баштады. Бул бир.
Экинчиден, шаардын ортосунда бош жер жок, жер товарга айланды. Жердин айынан чыр-чатак, соттошуу көбөйдү. Токойлуу парктар, скверлер, токойчолор кыскарды... Балдар паркынын 2 гектары курулду. Жолдор тар, тыгын, чаң, дарактар ооруга чалдыгып, куурай баштады. Баш аламан дүкөн, "комоктор", кафе, ресторан, сауна, казино, дарыкана, туш келди май куюучу, ремонттоочу станциялар ж.б. чогуу-чаран ири соодагерлердин мекенине өзүнөн машина чыкпаган Бишкек шаары автошаарга айланып, көчөлөр автостоянкага айланды.
Мындан сырткары, толгон-токой афиша, реклама, айла кеткенде горшокко отургузулган гүл шаардын ажарын ачпай, самсаалап көркүн бузду. Буларды иретке салуу, көчүрүү, жоюу, жолду кеңейтүү, жаңы жол салуу мэрге кошумча жүк болду.
Үчүнчүдөн, жаңы имараттар шаарын туш келди эле жерине салына баштады. Буга мегаполис жана дүйнөлүк ири шаарлардын аба булганыч деңгээлине, таза суу сапатына, таштандыны жоюу жана кайра иштетүү, адамдарга жеткиликтүү медикамент жана тез жардам берүү көрсөткүчтөрү боюнча эң булганыч 30 дүйнөлүк шаардын ичинен борбор калаабыз Бишкек 20 жылда 16-орунга чыкты. Бул боюнча, Э.Шүкүров: "НИИЭ, микробиологи и гигиены выявил, что в Бишкеке и пригороде число людей, страдаюңих лөгочными заболеваниями, намного больше чем в других регионах республики. Причины возникновения таких недугов, недостаток зелени, запыленность и загрязненность воздуха" - дейт (Вечерний Бишкек, 12.08.2011).
Бишкек шаарында, дегеле Сары-Өзөн Чүй талаасында эң негиздүү жана эң алгылыктуу проблема бул экологияны сактоо жана калыбына келтирүү маселеси күндөлүк бирден-бир маселеге айланганы турат. Айрыкча калк жыш жашаган Мегаполис Чүй ортолук тилкесиндеги жайгашкан Кара-Балта, Токмок, Кант, Шопоков шаарлары, шаар тибиндеги айылдар, райборборлор таза аба, таза суу менен элди камсыз кылуу. Биринчи орунда турат. Буга карасак, башкалаабыздын территориялык комплекс өнүгүшү аныктала элек - туман. Ошондуктан биз экологияны сактайбыз жашыл тилкени көбөйтөбүз, өндүрүштү калыптандырабыз десек, анда шаардагы соода-сатык автокыймылын жана рынок экономикасын тейлөөгө мэрдин чамасы жетпей баратканын эске алып, аны шаарга азайтууну карап, өлкөгө "алгач экономика, анан саясат" деген принципти мамлекеттик өнүгүү моделди кароо убакыттын өктөм талабы.
Мисалы, Сары-Өзөн Чүйдүн өнүгүшүн жана инфраструктуралык комплекстерин аныктоого, анын территориялык чарбачылык ресурска айлана-чөйрөнүн сыйымдуулук көрсөткүчүнө ээ болгон инженер-пландоо, райондоштуруунун багытына бурсак, өлкө үчүн экономикалык натыйжа бермек. Убагында Акаев Чүй областынын борборун Токмокко (2,5 млн сом коротуп) көчүрсө, Бакиев кайра жартысын Бишкекке алып келип, кош катачылык кеткен.
1988-жылы көтөрүлгөн Чүй өндүрүштүк территориялык комплекс проблемасына, урбанизацияланган Чүй ортолук тилкесине ири шаарлар үчүн үч чоң районго бөлүнгөн:
1.Чыгыш Чүй суу ресурстук район: шаар өстүрүүгө территория тайкы, өрөөн тар. Суу Боомдон чыкканда жерге сиңет. Токмокко келгенде чогулат. өткөндө кайра чачылат.
Илимий изилдөөнүн негизинде Токмоктун суу каптайт деген прогноз 2003-жылы ырасталды. "SOS" коңгуроосун каккан көп станциялар, МИК жарык көрдү. Токмок - Венецияга айланды. Ошондуктан бул районду келечекте көп максаттуу гидроресурстук курулушун кароо жана пайдалануу маселеси турат. Жер астындагы, жер үстүндөгү суу Чүй алкымын толтуруп агат, бирок түгөнбөйт.
2. Борбордук Чүй өнөр жай уюлдук район. Суу жана аба алмашуу жакшы. Сейсмикасы 6-7 балл өнөр жайлуу борборду көтөрүүгө Кара-Балта ылайыктуу (Районное планирование Чүйского экономического района Кирг. ССР, Фрунзе, 1966г.)
3. Жогорку айтылган ой-пикирлердин негизинде шаардын келечек долбоорунда генпланын бир бүтүн комплекс стратегиялык саясатка ыктап иштөө - учурдун өктөм талабы. Ошондой эле, өнөр жай шаар өнүгүү, сугат гидроресурстук районду укуктук жактан ЖК бекемдеп, ишке ашырса, келечекте экономиканы өнүктүрөбүз, адамга жагымдуу шаарларды гүлдөтөбүз.
Бишкек шаарынын ардактуу тургуну.
кыргыз тилиндеги гезит "Форум"