ru en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ru
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
Мектепте кош бойлуу кыздар көбөйүүдө
Жаз. Мектептин спорт залы. Анда 11-класстын он чакты кыздары баскетбол ойноп, эч нерседен капарсыз, топ талашып, жулмалашып, каткырып-күлүп ойноп жатышат. Берки четте турган Айгүл болсо топ ойноп жаткан курбу кыздарына кошула албай, томпоюп чыгып келе жаткан ичин курткасы менен жашырып, ойго батып, тунжурап турат. Курбу кыздары оюн менен алек болуп жатса, ал ичиндеги анда-санда булк этип койгон тирүү жандан кантип кутулуунун айласын таппай, ичинен бышып, ою онго бөлүнөт. Анда-санда классташ кыздарынын "Айгүл сен эмне ойнобойсуң, бас, бизге кошул" деген сөздөрүнө эмне деп жооп берээрин билбей, тунжурайт. Анын ичинде эмне болуп жатканын өзүнөн, анан жигитинен башка бир дагы жан билбейт. Акырында классташ кыздарынын кызыктуу ойноп жаткандарын көрүп чыдабай кеттиби, же балалык аруу сезими ойгонуп кеттиби - курткасын таштап коюп кошо ойноп кирди. Оюндан чарчаган кыздар бир аз эс алууга токтогон кезде, бир кыз "Айгүл, сенин эмне ичиң чыгып кеткен, же боюңда барбы", - деп күтүүсүздөн айтып жиберди. Эмне деп жооп берерин билбей калган Айгүл "Жөн турчу, жөн эле толуп жатам", - деп кутулуп кетти.
Бирок күн жылып, куртка чече турган маал келсе дагы Айгүл такыр чечпеди, ысып кеткен күндөрү аны чечип, ичине бекем кысып алат. Анын үстүнө буга чейин бейкапар жүргөн классташ кыздары ошол күндөн баштап Айгүлдүн ичин аңдып башташты. Айгүлдүн буюрса эптеп май айы келсе, акыркы коңгуроого катышып алып эле мектептен кетем, ичимди ага чейин жашыра турсам, эч ким деле билбей калат деген ою тескерисинен чыгып, күн өткөн сайын ичи торсоюп барат. Классташ кыздарынын арасынан чыккан күбүр-шыбырлар мектеп мугалимдерине да жетти.
Бир күнү капарсыз сабакта отурган Айгүлдү бир мугалим келип мугалимдер бөлмөсүнө чакырып кетти. Аны укканда дароо эле жашырып жүргөн сыры мугалимдерге жеткенин билди. Сабак бүтүп, мугалимдер бөлмөсүнө жеткенчекти Айгүл кирээрге жер таппай, мугалимдердин бетин кантип карайм деп катуу бушайман болду. Эшикти ачып босогону аттаганда эле мугалимдердин караган көз караштары, четте көз жашын көлдөтүп турган апасы аны тирүүлөй өлтүрүп жатты. Бирок эмне кылат, айласы жок. Башын жерге салып туруп берди. Мугалимдер болсо жер-жебесине жеткен сөздөрдү айтып, апасын уяткарып жатышты...
Мындай кабар айылдын милициясына да жетпей койгон жок. Алар эртеси эле баланы кармап алып, суракка ала башташты. Бирок бала үйлөнөөрүн убада кылып, ата-энеси жан-соогалап жатып милициядан да кутулушту. Ошол күндөн эки күн өткөндөн кийин баланын ата-энеси келип, кызга сөйкө салып, "жабылуу аяк жабылуу бойдо калсын, акыркы коңгуроо болоору менен алып кетебиз" деп кетишти. Той 26-майда болуп, Айгүл мектепти толук бүтүп-бүтпөй ак жоолук салынып, келин болуп калды. Башына жоолук салынып барып мамлекеттик экзамендерин берип окууну да бүтүрдү.
Жогоруда айтылгандардын бардыгы былтыркы окуу жылында бир эле мектепте болуп өткөн окуялар. Белгилүү себептерден улам, аттары өзгөртүлүп, кайсы жерде, кайсы мектепте болгондугу жашырылды. Өкүнүчтүүсү мындай көрүнүштөр бул эле мектепте эмес, башка мектептерде да болууда. Мындайлардын катарына шаардык эмес айылдык кыздардын да кошулуп жатканы ойлондурбай койбойт. Ушундай көрүнүштүн көбөйүшүнө ким күнөөлүү, ким жооп берет? Мектеппи, коомчулукпу, мамлекетпи, же ата-энеби?
Эмнегедир азыр балдарды тарбиялоого мектептин, ал тургай ата-энелердин өздөрүнүн алы жетпей бараткандай. Мурун окуучулар кош бойлуу болуп калмак тургай мектептен чылым чегип, арак ичип, жаман сөз сүйлөй албай, мугалимдерден жазганып турчу. Азырчы? Азыр заман башка, доор башка, коом башка. Балдар тарбияны мектептен, үйдөн эмес көчөдөн, кафе-ресторандардан, дискотекадан, Интернет клубдардан алып калды. Азыркы жомок кылып айтып жүргөн совет мезгилинде мындай көрүнүштөр жокко эсе болуп, болсо дагы андайларды дароо мектептен чыгарып, директорун иштен айдап, ата-энесин уяткарып, бир топ катуу чараларды көрчү. Азыр болсо ата-энелердин жоопкерчиликсиз мамилесине мектеп жетекчилери да кошулуп, өзүнүн артынан коркуп, мындайларды эптеп мектепти бүтүртүп жиберүүнүн айласын көрүшөт. "Кимди ким көрдү ..." кылып, жең ичинен тынчытышат. Мурда кыз-келиндер доктурлары жылына бир-эки жолу ар бир мектепти медициналык текшерүүдөн өткөрүп турушаар эле. Бул аз болсо да кыздарды сестентип турчу. Азыр болсо айрым гана мектептерде мындай камкордуктар көрүлбөсө көбүнчөсүндө канча жылдан бери текшерүү жүргүзүлбөйт.
ЮНИСЕФтин Кыргызстандагы өкүлчүлүгүнүн изилдөөсүнө таянсак, 8-11-класстын окуучуларынын 10% жыныстык катнашка 14 жашынан бараары белгиленген. Демек ушундан улам окуучулар 10-11-класстан эмес, 7-8-класстан баштап эле жыныстык катнашка бара башташкандыгын жашырбасак деле болот.
Бул жагынан балдарды көзөмөлгө алууда ата-эне, мектеп, коомчулук кайда жүрөт деген суроо туулбай койбойт.
Жыпара Алыбаева, Бишкек шаарындагы №81 мектептин директору:
- Кудай сактасын, биздин мектепте мындай окуялар боло элек. Бирок андайдын болуп калаарына эч күмөн жок. Себеби азыр жаштардын тарбиясы өтө начар болууда. Бирөөгө катуу сөз айткандан коркосуң. Тарбия берүүдө мектеп, коом, ата-эне байланышы үзгүлтүккө учурап жатат. Кызды энеси гана катуу көзөмөлгө алып, карап, тарбиялап турбаса азыр мугалимдин колунан эч нерсе келбей калды. Себеби алар мектепте алты саат гана болот, калган убактарын мектептен сырткары жерлерде өткөрүшөт. Жанакындай жаман иштерге дагы мектептен эмес, отуруш, майрамдарда барып жатышат. Анын үстүнө азыр ата-энелер балдарынын тарбиясына кайдигер. Мисалы, бир чогулуш болуп чакыртсаң көбү басып келип койбойт.
Ушул проблеманы алдын алуу боюнча биздин мектепте Кыздар кеңеши, Ата-энелер комитети иштейт. Кыздар кеңеши ай сайын кыздар арасында жыйындарды өткөрүп турат. Анда атайын алдын ала түзүлгөн иш пландар боюнча иш алып барышат. Мисалы, врачтарды, үлгүлүү ата-энелерди, мугалимдерди чакырып, алар кыздарга кеп-кеңештерин беришет. "Кызга кырк үйдөн тыюу" дегендей, аларга өзүн кандай алып жүрүүнүн, балдар менен достошууда кандай болуу керектигин айтып, тартиби начар кыздарды ортого салып, кылыктары, жасаган иштери тууралуу айтып турабыз.
Өкүнүчтүүсү - азыр бизде жогорку класстардын окуучуларын медициналык кароодон өткөрүү проблемасы оор болуп жатат. Бул, албетте, бизге керек. Бирок ойлогон ойду кыстаган турмуш жеңип коюп жатат.
Ичи ооруп төшөктө жаткан Бермет эмне болуп жатканын жакшы деле түшүнгөн жок. Ал күнү ичим ооруп жатат деп, мектепке да барбай койду. Апасынын эмнеге ооруп жатат, кайсы жериң ооруп жатат, ооруканага алып барайын дегенине көгөрүп, такыр макул болбоду. Көшөргөн кызынын жөн эле көк беттиги кармап жатат деп ойлогон апасы, жумушка кетип калды. Үйүндө беш жашар иниси менен калган Бермет жаткан жеринде нары-бери оонап жата берди. Түш ооп бараткан кезде шаркырап суу кетип, өспүрүм кыздын шаштысын алды. Ал эмне кылаар айласын таппай, бир таза шейшепти акырын алып ажатканага жөнөдү. Ага жеткенчекти эле бир нерсе түшүп бараткандай болуп, ичи түйүлүп, жерге отура калып жатып араң жетти. Көз жашы көл болгон Бермет акырын караса баланын жарымы чыгып, жарымы чыкпай калыптыр. Коркуп кетип, өзүнүн алаасынан балага окшоп бараткан эт сыяктуу нерсени сууруп чыкты да, желим баштыкка салып ажатканага ыргытып жиберди...
Ошондо гана ичинин ооруганы басылып, жаны жай ала түштү. Бир чыны ысык чай ичип, төшөгүнө барып жатып алды. Кечинде апасы жумуштан келгенде кадимкисиндей туруп, тамак жасап, шайдоот болуп көңүлү ачылды. Аны көргөн апасы болсо мектепке баргысы келбей эле ичим ооруп жатат деп шылтоолоп жаткан экен деп ойлоп, андан кайра ичи жөнүндө сураган деле жок.
Ал эми Бермет болсо бул кылыгын өзүнөн башка бир жан билбей калганына сүйүнүп, ичиндеги ийри жылаандан кутулганына кубанып, эч кимге да айткан жок. Эртеси күнү кадимкисиндей эртең менен эрте туруп, мектепке жөнөп кетти...
- Мындай учурлар жылдан-жылга көбөйүп эле келатат. Жашыруун сыр деле болбой калды. Өзүм бир райондун борборундагы ооруканада гинеколог болуп иштейм. Мен акушер-гинеколог болгондуктан бойдон албайм. Бирок андайларды иш жүзүндө көп эле көрүп жүрөм. Он гүлүнүн бир гүлү ачыла элек кыздар келип жашыруун боюнан алдырып кетишет. Улуу катары акыл-насаатыңды айтсаң айрымдары унчукпай угат, кээ бирлери тескериленет, сенин ишиң эмне дегенчелик кылып. Канча жыл болду жыныстык катнашка барып жатканыңа десең 2-3 жыл дешет, кээ бирлери бир эле жолу дешет. Бирок гинекологдорго канча жылдан бери жашап жатканы көрүнүп эле калат. Ошондон улам мектеп окуучулары 8-9-класстан эле жашап башташат деп айта алам.
Бойдон алдыруу үчүн кээде кыздардын энелери жулкулдатып алып келишет. Аталары алып келген учурлар да болот. Кыздарынын кийинки тагдырын такыр ойлошпойт. Ал тургай кыздардын төрөгөн учурлары да болот. Айла жок төрөтөсүң, анан сен окуучу кыз экенсиң деп карабай коймок белек. Төрөп алып баласын таштап салып качып кеткен учурлары да болот. Кээде таң каласың, боюнан алдырып жатканда кыздар экинчи эркекке жолобойм деп кетишет, анан бир аз убакыт өткөндөн кийин кайра эле боюмда болуп калыптыр, алып салыңызчы деп келишет. Медицинада жасалма төрөт деген бар (искусственный род). Ушундай жол менен төрөгөндөр да кездешет.
Карап отуруп заманга, же ата-энесине, же ошол кыздын өзүнө наалат айтаарыңды билбей каласың. Анан деги биз кайда баратабыз деп ойлоносуң. Албетте, бойдон алуу мыйзамга төп келбеген нерсе, өзгөчө жашы жете элек кыздардыкын. Бирок дарыгерлерде эмне күнөө. Алардын боюнан албай койсоң үйүнөн түшүрөбүз деп адамдын өмүрүнө коркунуч алып келген ар кандай чараларды колдонушат.
- Менин кызым айылдан эле былтыр 11-классты бүтүрдү. Кызымдын классташтарынын ичинен эле эки кыз мектептен боюнда болуп калып турмушка чыгышты. Бири - мектепти бүтүрүп чыкса, экинчиси - окуп жүрүп эле тийип кетти. Мени тынчсыздандырганы мектеп жетекчилигинин, коомчулуктун кол шилтеп коюусунда болууда. Ал кыздарды бузуп койгондугу үчүн баланы, анын ата-энесин, кызды жазалоонун ордуна мугалимдер жыргап тойлук жеп отурушат. Мына жакында эле дагы бир 10-класстын эле бир кыз, бар баласы мектепти таштап үйлөнүштү. Көрсө алар отуруштан ошондой ишке барып коюшкан экен. Аларды көрүп-билип туруп эле милициясы дагы унчуккан жок, мектеп директору да, коомчулук да көрмөксөнгө салышты. Мектеп директору болсо аман-эсен кутулганына сүйүнүп жүрөт.
Азыр чындыгында балдарды тарбиялоо, аларды түз жолго салуу өтө оор болууда. Коомго жараша алар да өзгөрүп, көбүнчө тарбиядан сыртта калышууда. Азыр кафе-ресторан, дискотекалардын көптүгүнөн баш айланат. Алар мейли шаарда экен, айылда болсо анын бири жок эле бузулуп жатпайбы. Жанакындай отуруш, дискотека, мектепти бүтүрүп жатканда таң тосуу дегендерге тыюу салыш керек. Балдардын көбү ошондойлордон бузулуп жатышат. Аяктан ичишет, чегишет, бийлешет, мас болушат, жанакындай иштерге барышат, анан эртең менен соолукканда башын мыкчып отуруп калышат.
Анан мугалим жок деп баарын эле жумушка ала бербей, мугалимдердин катарын да бир аз тазаласа. Азыр мектепке мас болуп барган агайлар, мамилелеш агай-эжейлер бар. Ошолордун жоруктарын көргөн окуучулар деле көргөнүн жасап жатышат да.
Окуучулар дагы телевизордон көргөн чет мамлекеттин эч кандай тарбиялык мааниси жок, тескерисинче аларды буза турган кинолорун көрүп алып ошону туурап жатышат.
Дамира Кудайбергенова, Билим берүү жана илим министрлигинин мектепте, мектепке чейинки жана мектептен сырткаркы билим берүү башкармалыгынын башчысы:
- Бул маселеде биз абдан кылдат болушубуз керек. Себеби, биринчиден, атуулдун укуктук эркиндигин коргоо маселеси турат. Анткени ал жөнүндө коомчулукка айткысы келбеген окуучулар, ата-энелер бар. Экинчиден, ар кандай кокустуктар болуп калышы мүмкүн. Ошондуктан аны ачыкка чыгарып, коомчулуктун ортосуна салуунун кажети жок. Мисалы, ошол кызды тегерегиндегилер жаман көзү менен карап, ар кандай сөздөрдү айтса өзүнө-өзү кол салышы мүмкүн. Ошондуктан кылдаттык керек. Андайлар үйлөнүп калса андан жакшы. Азыр боюнда болуп калган кыздарга никеге турууга, нике китебин берүүгө уруксат берилген. Азыр 18 жаштан эмес 17 жаштан никеге турууга уруксат берип жатышат. Себеби азыр балдар эрте жетилип жатышат. Биринчиден, балдарда бул жагынан маалымат абдан көп. Жаман кино фильмдерди көрүп жатышат. Аны көзү менен көргөндөн кийин, сөзсүз практика жүзүндө көргүсү келет. Анан алардын каалоосуна каршы чыга албайсың. Кулпулап камап койсоң да качып чыгып кетишет.
Андайларды мектептен чыгарып салуу да болбойт. Себеби айрымдары мектептен эле 17 жашка толгон болот. Ага чейинкилер болсо кечки сырттан билим берүүчү мектептерден билимин улантса болот. Бирок азыр бул маселе жабык бойдон калууда.
Азыр министрликте ВИЧ/СПИД, үй-бүлө куруу, ар кандай оорулардан сактануу боюнча программалар түзүлүп жатат. Ошолорду класстык сааттарды пайдалануу үчүн мектептерге жөнөтүп жатабыз.