el en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru tt tt ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ru ky tt ky ky ky ky tt ru ky ky ky ky mn ru ky ky ru ky ky ru lez ky ky ky ky mn ky ru ky ru el ru ky ru ky ru ru ru ky ru ky ru ru ru ru ru ru ru bg ky ru ky ru ky ru ky ru ru ky ru ky ru ky ru ky ru av ru ru ru tt ru ky ru kk ru ky ru ky ru ru ru kk ru ru ru en ru
"Агым", 15.05.09 - 23-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
Өткөн жылы массалык маалымат каражаттары "Жылдын мыкты китеби" деп баа беришкен Асыкбек Оморовдун "Чыңгызхан" китеби эле. Ачык асманда чагылган чартылдагандай эле Асыкбек мырзанын бул китеби адабий чөйрөбүздө чоң резонанс жаратты. Чыңгызхандын жашоосунун бир бөлүгү болгон анын махабаты, аялдары тууралуу автор менен баарлаштык.
- Чыңгызхандын сүйүүсү тууралуу айтып берсеңиз.
- Албетте, Чыңгызхан да махабат даамын таткан. Ал тестиер кезинде эле атасы Есугей менен кыз тандап алыска бара жатып бир үйгө түнөп калышат. Ал үйдүн Бөртө деген кызын өзүнөн эки-үч жаш улуу болсо дагы Темучин жактырып калган. Эртеси атасы Есугей ал үйдүн ээсине куда түшүп, монголдордун салты боюнча Темучинди ошол үйгө келечекте калың төлөө максатында 2-3 жыл иштөөгө калтырып кеткен. Кийин биртоп жылдар өтүп Темучин Бөртөгө үйлөнүп жашап калганда, меркеттер түн ичинде Темучин жашаган айылга кол салып, Бөртөнү алакачып кетишкен. Негизи, бирөөнүн сулуу аялы болсо, ал айылды чаап, аялдарын алакачып кетүү көчмөн монгол салтында көнүмүш иш катары эсептелчү. Кийин Темучин жалпы монгол урууларын: кейреттерди, меркеттерди, тайчыктарды, наймандарды жана татарларды бириктирип 1206-уй жылында жалпы курултай өткөрүп, Чыңгызхан (Жеңгизхан өз аты) атка конгондо ушундай монголдордун жаман салттарына биротоло бөгөт койгон. Кийин бир жылга жетпеген убакта өзүнүн досу Жамуха менен биригип, меркеттерди түн ичинде чаап, аялы Бөртөнү куткарып алган. Эгер Темучиндин Бөртөгө болгон аруу сүйүүсү болбогондо өз керт башын тобокелге салбай, кол шилтеп деле коймок.
- Ал сүйүүсүнөн жаралган балдар кимдер?
- Бөртө Темучиндин биринчи алган аялы, же байбичеси болгон. Жалпы көчмөн түрк элдеринин аттуу-баштуу, белгилүү адамдарынын байлык, бийлик энчиси жалгыз гана байбиченин балдарына таандык болуп, ал эми кийинки алган аялдардын же болбосо токолдон тараган балдарга энчи тийчү эмес. Ошол себептен Бөртөдөн тараган балдардын улуусу Жоочуга кийин бийлик энчиси катары Чыгыш Европа аймагын, экинчи уулу Чаатайга Орто Азия менен Мавераннахр аймактарын, үчүнчү баласы Өгөдөйгө - жалпы Улуу Монгол империясын Каракорум шаарынан башкартып, ал эми эң кичүү баласы Төлөйгө - ата мурасы катары жалпы Монгол талаасын бийлик энчиси кылып берген. Ал эми бешинчи баласы болуп Бөртөдөн Темулун деген кыз төрөлгөн. Темулунду уйгур ханына аялдыкка берген. Негизи көчмөн түрк элдерде кыз балдарды жанында жашаган коңшу мамлекеттердин хандарына тартуу кылышып, тынччылыкта жашайлы дешкен жана ал кыз балдардын аттары санжыраларда айтылбай келген.
- Чыңгызхандын небере-чөбүрөлөрүнөн баатыр кыздар чыкканбы?
- Албетте, чыккан. Өгөдөй хандын биринчи баласы Күйүк хандын Хайду деген баласынан 4 эркек бала: Шапар, Орусутту, Байкагар, Сарбан деген балдарынан кийин бешинчиси баатыр кыз Кутлан Шага деген болгон. Ал баатырлыгынан 26 жашка чейин турмушка чыккан эмес. Ал кезде 18ден ашкан кызды "карадалы" деп коюшчу. Кутлан Шага атасынын ордосундагы уйгур улутундагы катчыга турмушка чыккан.
- Чыңгызхандын энеси жөнүндө эмне дейсиз?
- Чыңгызхандын энеси Оэлун (Гао Марал) Есугейдин экинчи аялы болгондуктан токолу катары жашаган. Оэлун монголдордун меркет уруусундагы Чиледи деген адамдын аялы болгон. Учурунда Чиледи монголдордун салты боюнча уруулар арасынан эң сулуу кызды тандап, анын ата-энесинин алдына белек-бечкек алып барып, ал жакта болочок күйөө бала катары алардын кол алдында иштеп келген.
Ошентип, Есугей деген баатыр бир күнү аң уулоого жигиттери менен чыгып, Чиледи менен Оэлун арабада (каңк) кетип баратканын көрүп, Чиледиден Оэлунду тартып алат, Чиледи качып кутулат. Есугейдин биринчи аялы Сочигел деген болгон. Андан Бегтэр, Балгутай, Боорчу, Желме деген эркек балдар болгон. Ал эми Оэлундан эркек балдар Темучин, Хасар жана Темуге деген кыз бала болгон.
- Монголдордо дагы кыргыздыкындай калың төлөө салты болгон турбайбы?
- Монголдор менен кыргыздардын түпкү атасы бир. Жашоо салты, сөөк коюу салттары да окшош болгон. Ошон үчүн белгилүү тарыхчы В.В.Бартольд: "Монгол, кыргыз бир эле улут" - деп жазып кеткен. Атургай мурунку кылымдарда сүйлөгөн диалектикасы да окшош болгон. Кийин монгол талаасына Төлөйдүн балдары Хибулай (Кубулай) хан Кытайга кирип кетип Улуу Монгол империясын башкарып, кийин Монгол талаасына калмактар көчүп кире баштап тили менен дини өзгөрүп калганы ошол себептен.
Биз жогоруда айтып кеткендей Чиледи Оэлундун калыңын төлөө үчүн дагы биртоп жыл бекер иштеген. Есугей ал экөөнүн арабада кетип баратканын көрүп, жигиттери менен качыра берип, Чиледи качып баратканда Оэлун бир жоолугун ыргытканга үлгүргөн. Мындай жышаана көчмөн элдерде менин жытым жыттанган кийим сени менен, мен дайыма сени менен биргемин дегенди түшүндүрүп, сүйүүнүн бир белгиси катары баамдалчу.
- Темучин (Чыңгызхан) кандай үйлөнгөнү тууралуу жана салтын айтып берсеңиз.
- Бөртө Темучинден 2-3 жаш улуу болгон. Бөртөнүн атасы Дей-Сечен деген киши сөзүнө туруп, кызынын Темучинге турмушка чыгышына макулдук берип күткөн. Ал жерден монголдордун салты боюнча өздөрүнүн үйлөнүү тойлорун өткөрүшөт да кайра жолго чыгышат. Биздегидей калыңдын ордуна сеп берип, дүр-дүйнө, идиш-аяк, төшөк, боз үй жабдыктарын беришпейт. Болгону кыз-күйөөгө анын ата-энеси колдо бар кийимдерди тартуу кылышат. Ошол салтка ылайык кундуздан тигилген көркөмдүү чапандарды кийгизет. Эгер Темучин үйлөнгөндө атасы Есугей тирүү болсо, мындай чапанды кудасы катары тартууламак.
- Чыңгызхандын Бөртөдөн кийинки айымдары ким болгон?
- 1202-ит жылы Он-хан Темучинди чыгыштагы татарларды чаап алууга жөнөтөт. Темучин татарларды жеңгенден кийин жалпы монгол элинин курултайын чакыртат. Курултайда согушта жеңилген татарлар душман катары басмырланбай, башка уруулар менен бирдей укукта болоору жарыя айтылат. Курултайдан кийин Темучин татардын ханынын кыздары эже-сиңди Есуй менен Есугенди токолдукка алат. Есуй Есугенден эки жаш улуу болгон. Темучиндин татар уруулардын арасында да аброю бийиктеген. Ошол кездерде татарлардан кыз алуу монголдор үчүн жетишкендик катары да каралчу. Чыңгызхандын империясында татар аялдарынан чыккан балдар кийин Батый хан менен бирдикте Европаны башкарып келишти. Элдин көпчүлүгү мунун зили монголдон, мунун зили татардан дешип адашып келишти. Анткени менен бул эки элди бир атанын балдары катары бириктирүү оңойго турган жок, алар ич ара баары бир бөлүнүп турушчу. Кийин 1206-уй жылында Темучин Чыңгызхан (Жеңгизхан) атка конгондо Кытайдын Чжунтун шаарын жеңгенден кийин Алтын хан Чыңгызхандын өзүнө хан тукумунан эң сулуу кызды тартуулаган...
Чыңгызхан 1227-каман жылында оорудан көз жумганда Есуй деген татар аялы Онон дайрасына сөөктү алып келип, дайранын нугун бурдуруп ошол жерге көмдүрүп, кайра дайраны көмүлгөн сөөктүн үстү менен агызып таштаган.
Музыка - жандүйнөнүн азыгы экендиги талашсыз. Музыканын көп багытынын ичинен кыргыз баласы үчүн обондуу ырлар өзгөчө орунда турат. Ошондуктан ондогон жылдар эл ичинде жашап келе жаткан көөнөрбөс ырларды, "Обон-казына" рубрикасынын алдында нотасы менен жарыялап турууну туура көрдүк. Текстти эле жарыялап койгондо акындын эле сөзү катары жарыяланып, ал эми обончу же композитор көмүскөдө калат экен. Нота менен жазылып калган обондун гана өмүрү узун болуп, кылымдарга кагаз бетинде сакталып каларын унутпасак. Саат сайын көбөйүп жаткан эстрада "жылдыздарын" да музыкалык казынабыздагы көөнөрбөс мурастар менен тааныштырып, туура жолго багыт берүү милдетибиз.
Жаздын жылуулугу, гүлдүн сулуулугу менен чогуу келген жүрөктүн алоосу аялзатына болгон арзуу менен тикеден-тике байланышы бар. Искусствонун бардык түрлөрү, анын ичинде обончу-композиторлорубуз эзелтен бери карай эле обондуу ырларында кыз-келиндер темасын кеңири чагылдырып келген. Боогачынын "Үкөй", А.Малдыбаевдин "Дүрдана", Ж.Шералиевдин "Жибекчач", Б.Эгинчиевдин "Алымкан", "Айнагүл", Корголдун "Акбакай", А.Тербишалиевдин "Акзыйнат", Р.Абдыкадыровдун "Алмашым", К.Тагаевдин "Элмира", "Назгүлүм", деги койчу, тизмелей берсек барак түтпөйт, Айга, Күнгө салыштырып саймедиреп айта берсек кеп бүтпөйт. Тикелей атын айтып төгүлүп ырдагандан башка, ар бир жаратмандын улуу сезимдердин эң ыйыгы болгон сүйүү темасына кайта-кайта кайрылып турушу дүйнөнү сүйүү гана кармап турарын далилдейт. Кудайдын адам баласына ыйгарган эң бийик сезимдерин адамзат көөнөрбөс чыгармалар менен даңазалап келет. Ошондой керемет ырлардын бири, өткөн кылымдагы Улуу Ата мекендик согуш жылдарында жаралган залкар обончу-ырчы Муса Баетовдун "Кыздар-ай" аттуу ыры. Сөзүн М.Токобаев аттуу кыргыздын чыгаан уулу жазган экен. Бул ыр алтымыш жылдан ашуун мезгилден бери улам кийинки муундун жаш ырчылары тарабынан кайрадан заманбап ритмдерде жаңыланып аткарылып, эл оозунан түшпөй ырдалып келе жатат.
Он бешинде Ай толуп,
Биздин кыргый мүчө кыздар-ай.
Ак шумкар сызып учкандай.
Туу көтөрүп, күү чалып,
Алтын нурдуу бети айдай,
Даярдаган композитор Турдубек Чокиев
кыргыз тилиндеги гезит "Агым"
email • архив • редакция
ШАЙЛООГО 68 КҮН КАЛДЫ
Азаттык эйфориясынан армандуу сазга
"Опузадан коркконумдан президенттин уулу деп ойлогом"
Күрпсай, Ташкөмүр, Үчкоргон, Шамалдысай унутулдубу?
Фильтр тамеки, күл аралаш келген сөөк
Денеге кирген кене, табыптын шакшагы
"Акжол" үчүн 600 миң доллар берген эмесмин"
Түсү ийги кишинин жолу да тегизби?
Дан менен чар качан иргелет?