el en kk ky ru ru ky ky ru ru ru bg ru ru ru en hbs_cyr ru ky hu ky ru tt ky ky tt ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru tt ky ky ky ky tt ky ky ky ru ru
"Агым", 05.09.08 - 3-бет: •
Макала издегич Редакции газет Кыргызстана Кыргыз эл макалдары Архив-1 Архив-2 Архив-3 Архив-4 Архив-5 Архив-6 Zaman Кыргызстан Агым Айыл деми Алиби Асман пресс Азия news Арена kg Фабула Кереге kg Кыргызстан маданияты Көк Асаба Кутбилим Леди kg Майдан.kg Кыргыз туусу Учур Айгай kg Аалам С.С.С.Р Эл турмушу Эл сөзү Добулбас kg Айкын саясат Ачык саясат Майдан kg Адилет press Жалал-абад үнү Тарыхый мурас Обон Ош шамы Ош жаңырыгы Кыргыз руху Салык экспресс Саратан Diezel Айыл өкмөтү Нур Эл De факто Жаңы кылым Апта Алас Бишкек таймс Назар Энесай Новости Иссык-Куля Эркинтоо Биримдик Пресс kg Нур реклама Айат пресс Адилет пресс Лозунг Кабар
Кыргызстанды караңгылыкка ким түртүп атат?
Ошентип, күтүрөгөн күз да келди. Адатта, жылдын ушул мезгилинде "ак төөнүн карды жарылып", токчулук-молчулук орнойт дечүбүз. Сентябрдын алгачкы күнүнөн тартып Ильич шамы байма-бай өчүрүлүп, кылычын сууруп кыш келсе таптакыр жарыксыз күн кечирет окшоп калдык. Бу бир четинен кыргыз элинин санын көбөйткөнгө чоң салым кошот деңизчи. Бирок, тезексиз отургандардын айласы алты кетери турган иш.
Борбор калаада электр жарыгынын өчүрүлө баштаганы буга чейин анын чын баркын билбей, электр жарыгын күн батып чыккандай көрүп калган шаар тургундарына катуу эле тийди. Ильич шамын каалагандай пайдаланып келген нурзаман бузулду. Өкмөт Бишкекти адегенде төрт, анан дагы эки топту кошуп алты топко бөлүп, атайын бекитилген тартипте өчүрө баштады. Бирок, белгиленген график улам бир жерден бузулуп, жарык белгиленген алты сааттан кийин эмес, кээде 8 саат өткөрүп берилип калган учурлар болууда. Свердлов районундагы 2-топко кирген тургундардын айтымында, 28-августтун кечинде жарык саат алтыда эмес, сегизде берилген. Анын себебин сурап "Восточный РЭС" ишканасына кайрылсак, өзүн Неля атаган секретарь: "Шаардагы бардык подстанцияларды дароо бир учурда өчүрүп-күйгүзгөнгө алыбыз жетпей жатат. Адистер жетишпейт, машинебиз жок, жабдуу эскирген, анан улам бир жерден кыйроо болуп…" деп, "абысынга арыздансаң, ал арманын айтат" болуп, кайра өзү ыйлактады. "Муну билгенден кийин графикти алыңарга карап түзбөйсүңөрбү, же электриктериңерди жарык берер сааттан мурдатан ишке киргизбейсиңерби?" десек, кайра эле мурда окуп берген намазын кайталады.
Акыркы төрт жылда Токтогул суу сактагычындагы суунун көлөмү азайып кеткендиги байкалат (таблицаны караңыз). Өткөн жылы Токтогул каскадына суу аз келгенине карабай, электр энергиясы көп өндүрүлүп, сыртка экспорттолгон. Жыйынтыгында, минтип энергетика кризисине кабылып отурабыз.
Энергетика кризисинен чыгуунун жолу барбы?
Мына ушул суроо көпчүлүктүн бүйүрүн кызытса керек. Айыл жергесиндегилер эптеп уй менен койдун кыгын (президентибиз айткандай) жагып, кыштан аман-эсен чыксын дейли. А район, шаарларда жашагандарчы? Күркүрөгөн күздүн алгачкы айында эле көмүрдүн баасы 4000-5000 сомду багынтты. Кычыраган кыш мезгилинде "кара алтындын" наркы мындан дагы эки-үч эсеге жогорулашы мүмкүн. Анда карапайым калктын көргөн күнү не болот?
Ал эми белгилүү энергетик Ж.Түлөбердиев Кыргызстан кыйналбай чыгышы үчүн жылуулук электр станцияларын (ТЭЦ) ишке киргизүү зарыл дейт. Анын айтымында Ош ТЭЦи эки жылдан бери токтоп турса, Бишкек ТЭЦи 11-15% иштеп атыптыр. Жарыктык киши ТЭЦке көгүлтүр от менен "кара алтын" ченемсиз кетерин унутуп койгондой…
Бир сөз менен айтканда
Бул тармакта көп жылдан бери эмгектенген адамдар азыр деле өздөрүнүн жылуу ордунда. Буга чейин энергетикадагы көйгөйлөрдү чече албагандан кийин, алар азыр реформа жасашы күмөн;
Карапайым калктын электр жарыгына болгон дебютордук карызы 3,3 млрд. сомду түзөт;
Чакан жана орто ГЭСтердин техникалык абалы начар. Эгерде, сыртка экспорттолуп аткан "Ильич шамынан" түшкөн акчаны натыйжалуу пайдалансак, техникалык базабызды жаңыртып алсак жакшы болмок;
Совет доорунда өндүрүштүк базабыз жогорку деңгээлде болгондуктан, электр энергиясы көп пайдаланылган. Маселен, 1991-жылы Кыргызстандагы өнөр жай тармагына 43% электр энергиясы сарпталса, бул көрсөткүч өткөн жылы 13%ды түзүп отурат;
Ал эми эгемендиктин алгачкы жылында элдин светке болгон керектөөсү 18%ды көрсөтсө, 2007-жылы 60%ды чапчыган.
Ат жалында алтооз сөз
Электр тармагындагы кризиске сиздин пикириңиз?
- 2005-жылдан тартып Токтогул каскадындагы суунун көлөмү азая баштаган. Бул законченемдүү көрүнүш. Мындай кырдаал 2011-жылга чейин созулушу мүмкүн. Не дегенде, ар бир беш жыл сайын суунун куюшу азайып, көбөйүп турат. Энергетика тармагына жоопкер министрлик кризистин алдын алса болот эле. Өзүбүзгө жетпей атып, сыртка экспорттогонубуз туура эмес.
Жолдош ИРСАЛИЕВ, "Zest-Азия" басма комплекси" ЖЧК директору, Бишкек шаары:
- Кымбат баага сатып алган чет өлкөлүк жабдуу токтоп калды. Басылма продукция заказ кылган кардарларыбыз да, өзүбүз да чыгаша болдук. Электр жарыгын өчүрүүдөн мурда түзүлгөн келишимдер бузулууда. Ошентсе да, бул электр энергетикасындагы кризистин айынан жалпы борбор шаар боюнча кабыл алынган аргасыз иш-чара экендигин заказчыларыбыз деле түшүнүп, тил табышып жатабыз.
Жыргалбек КЫДЫРАЛИЕВ, "Бектан-капитал LTD" чакан кредит компаниясы" ЖЧК жетекчиси, Жети-Өгүз району:
- Бишкектеги кесиптештеримдин, досторумдун айткандары кейитет. Баарынан да жаш балалууларга кыйын болуптур. Бөбөктөрдү тез-тез тамактандырып туруш керек да. Тамагын жылыталы дешсе, электр жок. Газы жоктор кыйналууда. Бизнесчилерди айтпай эле коелу. Ишинин баары компьютер менен жүрөт да…
Атын ачыкка чыгаргысы келбеген ишкер буларга токтолду:
- Кийим-кечек тиге турган чакан цехим бар. Электр энергиясынын тартыштыгы бизге биртоп эле түйшүк жаратты. Алсак, продукциябызды убагында чыгара албай, "Дордойдогу" өнөктөштөрүбүз нааразы болуп атышат. Мындай темп менен кете берсек, жакынкы аралыкта бизнесмендер сыртка чыгып кетиши мүмкүн. Не дегенде, ишкерлерге ыңгайлуу шарт керек. Алардын талабын бийлик өкүлдөрү аткара албаса, Кыргызстанда ишкерлик кантип өнүксүн? Баягыле таз кейпибизде жүрө беребиз.
Асел КАЧКЫНБАЙ кызы, Бишкек шаар тургуну:
- Алты жаштагы уулум күнүгө йогурт жейт. Адаттагыдайле керектүү тамак-аш сатып алгам. Анын көпчүлүгү ачып кеткенин убагында билгеним жакшы болуптур. Антпесе, балам ууланып калмак экен.
Ольга, Бишкектин Чүй проспектиндеги N№127 үйдүн лифтершасы:
- Электр жарыгынын улам өчүрүлүшү лифтердин иштешине терс таасир кылууда. Күн сайын карамагыбыздагы 10 лифтти жарык өчкөндө кол менен көтөрүп, анан ачып турууга мажбурбуз. Электр жарыгы өчкөн маалда лифттин ичинде кишилер камалып калган учурлар болот.
"Энергомафия эч кимге жашыруун эмес"
- Карапайым калкты электр жарыгы менен камсыз кылуу өтө курч проблемага айланып кетишине обьективдүү жана субьективдүү себептер бар. Ушул тармакты тейлеген министрликтин жана өкмөттүн берген көрсөткүчтөрүнө көңүл бурсак, ойлонто турган биртоп маселеге тушугабыз. Энергомафиянын пайда болгону эчкимге деле жашыруун болбой калды. Энергетика тармагында көп жылдан бери эмгектенген адистер айтканымды тастыктап беришет. Сөзүм куру болбосун үчүн, өнөр жай министри С.Балкыбеков үстүбүздөгү жылдын 13-июнунда "Вечерний Бишкек" гезитиндеги "Түз байланышта" айтканын мисал келтирейин: "Давайте начнем с того, что у нас нет договоренности с Узбекистаном и Казакстаном по дополнительным пропускам воды. Раз так, то и ее сброса не ожидается. Как только появятся соглашения, где будут четко указаны обьемы экспорта электроэнергии с дополнительным пропуском воды, то мы начнем ее подавать. Мы настаиваем на подписании сначала четырехстороннего соглашения, которое не принималось с 2003 года, а потом уж двустороненного . Пока же экспорт электроэнергии приостановлен". Ал эми мындан үч күн мурда "Электр станциялар" ААКсы Казакстанга электр энергиясын пландык негизде экспорттогонун жарыялады. Аталган ишкананын маалыматына караганда, сегиз ай аралыгында 520 млн. кВт/саат электр энергиясы (жалпы өндүрүштүн 6,2%ы) сыртка чыгыптыр. Берилген маалыматтын кайсынысына ишенсе болот? Демек, эчкандай сүйлөшүүлөр жүрө электе эле электр энергиясы экспорттолуп атат. А өзүбүздөгү мышык ыйлаар абалды жөнгө салууну ойлогон жан жок. Энергетика кризисине кабылганыбызга өзүбүз гана күнөөлүүбүз.
- Быйыл Токтогул суу сактагычындагы суу көлөмүнүн азайышына климаттын өзгөрүшү таасирин тийгизип аткан жокпу? Маселен, дүйнө жүзүндөгү жылуулук, Арал деңизинин соолуп калышы дагы өлкөбүздөгү кризистик кырдаалга тикелей таасирин тийгизип аткандай…
- Айтканыңыз туура. Бирок, аны көзөмөлдөп турчу атайын адистер бар да. Сиз мисал келтирип өткөн Арал деңизи боюнча Борбор Азия мамлекеттер ортосунда атайын консорциум түзүлгөн. Ага мүчө болуп Кыргызстан дагы кирген. Андыктан, Жер шарындагы климаттын өзгөрүп турушуна жараша суунун азайып кетишин алдын алууну адистер көзөмөлдөп турушу керек эле. Тилекке каршы, андай болгон жок. Анын ордуна, сууну сыртка чыгарып, ошого жараша түшкөн пайданын кайда кеткенин билбей атабыз.
- Балкыбеков мырзанын айтымында, Токтогул каскадынан суткасына 207 кубметр суу сыртка чыгарылат. Ал эми электрстанциялар тармагында иштеген адистеринин маалыматына карасак, күнүнө 500 кубметр суу керектелет экен. Мындан улам, көмүскө кеткен электр энергиясы айрым чиновниктердин капчыгын кампайтып атат деген жыйынтык чыгарсак болчудай. Биздин Пакистандагы элчибиз Н.Айтмурзаев Кыргызстанда ашыкча 1 миллион киловатт электрэнергия бар экенин билдирген. Ушул жылдын май айында аталган мамлекетке кошумча экспорт кылуу жөнүндө сөз кылды. Өзүбүздүн элибизди жарыксыз калтырып, башкалардын камын көргөндү ким коюптур? Эмне үчүн электр тармагындагы жоготуулар 30%дан жогору болуп жатат? Буга эмне себеп болду? Өкмөт тиешелүү комиссия түзүп, ушуга окшогон суроолорго жооп берсе жакшы болбойт беле.
- Бүгүнкү күндө түзүлгөн кыйын кырдаалга парламент кандай чара көрөт? Дегеле кыштан аман-эсен үшүбөй чыгуунун жолу барбы?
- Жакын арада өкмөттүн оюн угабыз. Карапайым калкка компенсация төлөп бергенге биздин бийликтин акыбалы жетпейт. Анүстүнө, көмүрдүн баасы асмандап кетти. Элибиз "кара алтынды" сатып алмак тургай, кара курсагынын азабын тартып атышат. Андыктан, быйылкы кыш биз үчүн өтө оор болот…
Даярдагандар: Садырбек ЧЕРИКОВ, Нурканбек КЕРИМБАЕВ