ru ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru hu ru ky ru ky ru ky ky ru ky ru mn ru ky ru ky ru ky bg ky ru ru ky bg ru ru ky ru ky ru krc ru ky ru ky ky ru ky ru ky ru fr ky ru fr ru ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ru ru fr ru mk fr ru fr ru ru fr ru fr ky fr ky tt ky ru fr ky ky ru fr ky fr ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ky ru ru fr hbs_cyr uk fr ru ky fr ky ce fr ky ky fr uk ru uk fr ky ky fr ru ru fr ru ce fr ky ce fr tt ky ky ru ru fr ky fr ru ru ru ru fr mn en fr myv fr ky ky fr ky uk fr ru ru fr ru ru fr ru kk fr ru ky fr ru kk fr ky fr ru ru
"Эл сөз", 06.11.09 - 4-бет: •
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
Басма сөз кечээ жана бүгүн…
Басма сөздүн жана кыргыз журналисттеринин кесиптик күнүнө карата, учурдагы басма сөзүбүздүн эркиндиги, коомдогу ээлеген орду, журналисттердин чыгармачыл эркиндигинин өзгөчөлүгү канчалык деңгээлде өнүгүп-өсүп жатат жана кайсы тарабынан артка кетип жатканына баам салып, анализ жүргүзүүнү максат кылып, совет доорунда Көркөм кеңештин башчысы болуп иштеп, басма сөздөгү цензураны эки жыл жетектеген өз кесибинин мыкты адиси, кыргыз журналистикасына эмгек сиңирген ишмер, профессор Тилектеш Ишемкуловду сөзгө тарттык.
- Тилектеш ага, маегибиз ачык, маңыздуу болушу үчүн, сөз башында жалпы эле кыргыз журналистикасынын бүгүнкү ал-абалына токтолуп өтсөңүз?
- Чындыгында азыркы заманда дүйнөнүн кайсы өлкөсүндө болбосун басма сөз, жалпы эле массалык маалымат каражаттары өзүнүн ойногон ролу, аткарган кызматы, бүгүнкү жана келечектеги мааниси, ээлеген орду боюнча өтө жогору даражага ээ болду. Муну ар бир адам моюнуна алат жана абдан туура түшүнүшөт. Журналисттер мейли Америкада болсун, Японияда, Германияда, Араб эмиратында болсун, баары тең бир гана нерсеге, башкача айтканда, 1852-жылдан тарта бүгүнкү күнгө чейин жашап келаткан Англиянын белгилүү газетасы "Таймс" айткан "басма сөздүн милдети - эң жаңы маалыматты издеп таап, токтоосуз жалпы улуттун кенчине айландырыш керек" - деген негизге таянат. Ушунун өзүнөн эле басма сөзгө мындан 100 -150 жыл мурда эле жогору баа беришкени көрүнүп турат. Журналисттер мейли мезгилдүү басма сөздө, радио уктуруу, теле көрсөтүү тармагында, көрнөк-жарнак агенттиктеринде, дүйнөлүк маалымат борборунда иштейби, кайсы заманда, кайсы учурда болбосун, 5 гана суроого таянып, ошого жооп бериши керек. Тактап айтканда, ким? качан? кайсы жерде? эмне үчүн? эмне себептен? Деген 5 суроого жооп берүүгө тийиш. Эгер ушул 5 суроого так, туура, даана, ачык жооп берген журналист өзүнүн кесипкөйлүк, кызматтык, жекече этикалык жагынан алып караганда ыйман-ахлактык парздарынан кутулду деп айтса болот. Бул тууралуу 1957-жылы Американын Илиноис университетинин изилдөөчү журналисттери да ушул 5 суроого жооп берген журналист, өзүнүн милдетин аткарды - деп эсептесек болот дешкен.
Ал эми кыргыз журналистикасынын бүгүнкү күндөгү абалы толук бойдон канааттандырарлык деп айтуу эрте. Анткени, бүгүнкү күндөгү басма сөз аябай тармакташып кетти. Ар кандай багыт менен иштешип жатышат. Мындайча айтканда, өкмөттүк, президенттик көз караштагы гезиттер бар. Алар: "Кыргыз Туусу", "Эркин Тоо", "Слово Кыргызстан" "Ак жол", ошондой эле буга "Кут билимди", да кошууга болот. Кийинки учурда "Вечерний Бишкек", "Агым", "Ордо" гезиттери да бийлик тарапка өтүп кетти. Ошол эле учурда өздөрүн эркин гезит деп эсептешкен басылмалар абдан көп. Көбү "А" тамгасынан башталат: "Аалам", "Айат пресс", "Айгай", "Апта", "Асман" ж.б. Бирок, булардын көпчүлүгүндө бирин-бири кайталоо көп учурайт. Бир гезит кайсы бир маалыматты жазып чыкса, калгандары деле дал ошол кабардын анча-мынча түрүн, формасын, багытын өзгөртүп жазып чыгат. Башкача айтканда, бир эле маселенин тегерегинде бийлей беришет. Ошентсе да, албетте, бизде абдан алдуу, азылуу, тилдүү оппозициялык маанайдагы гезиттер да бар. Маселен, "Эл сөзү", "Учур". Бул да болсо, азыркы учурдагы басма сөздөгү атаандашуу, окурмандардын көңүлүн өзүнө буруу максатынан келип чыгат.
Экинчи маселе, журналистика негизинен үч багытта иш жүргүзүп келет. Басма сөз, радио уктуруу, теле көрсөтүү. Албетте, ушулардын баарын алып карай турган болсок, теле көрсөтүүгө эч бир башка багыт жетпейт. Себеби, техникалык каражат катары теле көрсөтүү дүйнөнүн кайсы бурчунан болбосун, дүйнөлүк жаңылыкты мүнөтүнө-мүнөт, секундуна-секунд көз ачып жумганча жеткирет. Бул жагынан мезгилдүү басма сөз, теле көрсөтүүгө теңеле албайт. Ал эми радио уктуруу да өзүнүн ыкчамдыгы, чечкиндүүлүгү жагынан экинчи орунда турат. Башкача айтканда, Ат-Башылык чабан колунда радиосу болсо, жергиликтүү да, дүйнөлүк да кабарларды улам бир толкунду кармап, уга алат. Теле берүү менен радио уктуруу, мындайча айтканда электрондук, кибернетикалык журналистика, коомдо ээлеген орду, аткарган кызматы, ойногон ролу жагынан чындыгында алда канча алдыга кетишти. Ал эми гезит болсо жумасына бир же эки жолу гана чыгат. Теле көрсөтүү менен радио айткан жаңы кабарлардын баары эскирип калат. Бирок, басма сөздүн артыкчылыгы радио, теле берүүдөгү жаңылыктарды шашпай анализдеп, маңызын чыгарып жиликтеп жазып, коомчулукка сунуштайт. Радио менен теле көрсөтүүдөн угуп, көрбөй калгандарыңдын баарысын гезиттерден таап, окуй аласың. Бул жагынан алып караганда басма сөздүн бүгүнкү орду, мурдагыдай эле маанилүү болуп келатканын моюнубузга алышыбыз керек. Келечекте да ошондой болот.
- Мурунку бийликтин тушундагы менен азыркы бийликтин учурундагы басма сөздүн абалына баам салганда, кандай айырмачылыктарды, өзгөчөлүктөрдү байкоого болот?
- Кайсы заманда, кандай бийлик болбосун, ал бийликтин ырын ырдап, музыкасын ойногон, бийин бийлеген басма сөздөр дайым болот. Акаевдин учурунда да, андан мурунку советтик мезгилде деле ошондой болгон. Бардыгыбыз тең маркстик, лениндик идеология бизди алдыга алып чыгат, дүйнөлүк империализм өлүп баратат, чирип баратат, жашасын коммунисттик партия деп кыйкыра берчүбүз. Бирок, мынакей турмуш башканы көрсөтүп жатат. Демек, бийлик менен басма сөздүн ортосундагы көз караш көпчүлүк учурда айкалышпайт. Тагыраак айтканда, кээ бирөөлөр кескин түрдө бийлик башында тургандарды жарашса-жарашпаса деле башынан аягына чейин мактай бере турган болсо, айрымдары тескерисинче, бир беткей баштан аяк жамандап, беделин түшүрүүгө аракет жасашат. Бул мыйзам ченемдүү көрүнүш. Ансыз болбойт. Бизде канча оппозиция болсо, ошончо оппозициялык гезит бар. Канча саясий партия болсо, алардын да кол алдында өздөрүнүн бирден басылмалары бар. Анткени, базар экономикасынын шартында бир дагы гезит, журнал эч кимге көз каранды болбой, өзүн-өзү бага албайт. Ошондуктан, алардын демөөрчүлөрү, уюштуруучулары (учредитель), жашыруун каржылаган колдоочулары болот. Муну азыр сокур киши деле билет. Замандын талабы ошондой. Мындан эч кайда ойт берип, буйтап кеталбайбыз. Бул жагдай башынан бери келаткан көрүнүш. Мындан ары да улана берет.
- Азыркы учурда бийлик тарбынан журналисттерге кысым күчөгөнү ачык көрүнүүдө. Мунун себебин эмнеден деп билесиз?
- Булардын бардыгын жөнөкөй тил менен түшүндүргөндө, сөз эркиндигин, журналисттин чыгармачыл эркиндигин, басма сөз эркиндигин айрым бир басылмалар, радио уктуруу, теле көрсөтүү багытында иштеп жатышкан эмгек жамааттары чекене түрдө кабыл алышып, мынакей бизге эркиндик берилген, эмнени айтсак, эмнени жазсак өзүбүз билебиз деп эле, сөз эркиндигине, басма сөз эркиндигине ашыкча берилип алгандан улам чыгууда. Буга чейин Карл Маркс эчак эле "коомдо жашап туруп, андан эч качан эркин боло албайсың" -деп айткан. Биз коомдо жашап жаткан соң, коомдогу социалдык, саясий, экономикалык өзгөрүштөргө, оош-кыйыштарга каалайбызбы-каалабайбызбы баш ийүүгө аргасызбыз. Ошондуктан, кээ бир учурларда биздин журналисттер басма сөз эркиндигин, журналисттердин чыгармачыл эркиндигин, кудай биротоло чөнтөгүнө салып берген менчигиндей мамиле кылган учурлар кездешет. Кичине арыдан-бери болуу абзел.
Журналистке үч гана маселе коюлат. 1) Журналисттин укугу. 2) Журналисттин милдети. 3) Журналисттин жоопкерчилиги. Журналист Конституциядагы, мыйзамдардагы өзүнүн укугун пайдаланышы керек. Милдети болсо, окурмандар үчүн материалды ачык, так, даана, ынанымдуу, таасирдүү, жыйынтыктуу кылып жазыш. Үчүнчүдөн жазган материалың үчүн жоопкерчиликти моюнга алуу.
- Бүгүнкү күндө басма сөздө дегеле кыргыз журналистикасында сөз эркиндигинин канчалык орду бар?
- Алыскы чет өлкөлөрдү албаганда, коңшу Өзбекстанга, Түркмөнстанга, Тажикстанга караганда, Казакстанга салыштырмалуу бизде басма сөз эркиндиги кеңири жолго түшкөн. Бул жагынан КМШ мамлекеттеринин көпчүлүгү Кыргызстанда сөз эркиндиги кыйла алдыга кеткендигин белгилеп келишет. Бирок, жанагы айрым бир журналисттерге кол салуу, өлтүрүп кетүү, кээ бирөөлөрүнүн куугунтукталып чет өлкөлөргө баш калкалоого аргасыз болушу, бул да болсо, биздеги сөз эркиндигинин толук бойдон өзүнүн нугуна түшпөгөнүн көрсөткөн далил болуп эсептелет.
Айрым журналисттерди кичине эле бир нерсе болсо, кээ бирөөлөр бандиттерин жиберип, башы-көзүн жарып, колу-бутун сындырып, көгала койдой сабатып, кээ бирөөлөрүнүн үй-бүлөсүн коркутуп жаткандан улам чет өлкөгө качууга мажбур болушууда. Бул жагынан алганда биздин мамлекет, жогорку бийликте отурган жетекчилер, укук коргоо органдары журналисттердин жекече коопсуздугун, чыгармачыл эркиндигин сактоодо жакшы иштебей жатышканын моюнга алышыбыз керек.
- Бирок, сиз айтып жаткандардын баарысы тескерисинче, бийлик тарабынан жүргүзүлүп жатканы коомчулукта айтылып жатпайбы?
- Туура. Эгерде бийликтеги кимдир бирөөнү катуу сындап, жасаган тескери иштерин, кемчиликтерин ашкерелеп койсо, жалданма уюшкан топторго акча берип тукуруп, коркутуп-үркүтүп, токмоктоткон учурлар арбын. Муну танып кетүү мүмкүн эмес. Анткени, кантип эле ачык, так иштеп жаткан журналистти көчөдө бараткан жеринен, кимдир бирөөлөр баса калып сабашсын? Демек, ошол сабагандарга кимдир бирөө атайын тапшырма, буйрук берген.
- Коомдогу, өлкөдөгү маалыматтарды чагылдырууда басма сөз эл ишенимин актоо үчүн эмнелерге муктаж жана кандай каражаттарга таянуусу зарыл?
- Коомдо орун алган ар кандай экономикалык, саясий, социалдык чиелүү маселелерди туура чагылдырып, туура чечкенге, азыркы учурда көпчүлүк гезиттердин чама-чаркы жетпей жатканы жашыруун сыр эмес. булардын кендирин кесип жаткан көрүнүш каражаттын тартыштыгы, экономикалык базасынын борпоңдугу терс таасирин тийгизүүдө. Экинчи түпкүлүктүү себеби, көпчүлүк гезиттердин тааныла турган ишкердик чөйрөсү жок. Ошондуктан, ар бир чыгара турган материалдарына өздөрү каражат табууга мажбур. Үчүнчүдөн, эмне кылыш зарыл? Ал үчүн гезиттерде эң алды компьютерди жакшы билип, данегин чагалган, интернет, санариптик технология менен иштей ала турган менеджерлер керек. Анткени, гезиттерге жазылууну, таратууну, сатууну уюштуруучу, гезиттин окурмандарынын санын көбөйтүүгө аракет кылган эң мыкты адистердин болушу зарыл.
PS: Журналистика тармагында көптөгөн жылдар эмгектенип, ары кооптуу, ары жооптуу кесиптин ысык-суугуна совет доорунан бери моюбай аркалап келаткан, өз кесибинин чыныгы адиси, кыргыз журналистикасына эмгек сиңирген ишмер, профессор Тилектеш Ишемкуловду журналисттердин кесиптик майрамына удаалаш келген, 70 жылдык чыгармачыл юбилейи менен "Эл сөзү" гезитинин жамааты чын жүрөктөн куттуктайт.
кыргыз тилиндеги гезит "Эл сөз"
"Майрамыңыздар менен маалымат кызматкерлери!!!
Басма сөз кечээ жана бүгүн…
Түрдүү суроого, түркүн жооп
Кыргыз журналистикасына 85 жыл!
7-ноябрь - басма сөз күнү!
Чет өлкөдө жүргөн журналисттер
Шайлообекти "Шаке шаман" деп коюшат"
Көп сырлар бар жашырган, уккандардын башы маң
Басма сөзгө байланышкан афоризмдер
Мен өзүмдү таш күзгүдөн карасам
Парламент коом жана бизнестин кызыкчылыктары үчүн иштей баштады
Парламент и общество ищут пути…
Жогорку Кеңештин депутатына 7000 жумушчу кайрылды…
Бразилия - новый партнер Кыргызстана…
Жизнь, когда кости -
по 25 сомов за кг…
Кому на Руси, то есть, в KG жить хорошо?
Новая тема со старыми фигурантами
или особенности кыргызской политики
Вицелер парады же жумуртканы күздө санайбызбы?
"Единый Кыргызстан" ("Бүтүн Кыргызстан") един с Вячеславом Ханом?!
"Социалдык багыттагы" көбүртүлгөн өлкө бюджети
"Социально-ориентированнный" бюджет страны с воздушными цифрами
же өлкө казынасын кантип толтурууга болот?
или как можно пополнить бюджет страны?
"Я всем сердцем люблю мой Кыргызстан!"
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Токтогулдун милициясы ИИМдин буйругун аткарбагандыктан
Сотрудники милиции Сузакского района будут нести ответственность за утери табельного оружия
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Нобель сыйлыгынын лауреаттарынын жолугушуусунда доклад жасады...
Орустар алтын медаль беришиптир...
Кызык, эмне болуп жатат деги….?
Кыргызстандын жарандарына жасалган мыйзам ченемсиз эксперименттер
В Кыргызстане многие еще только ждут своего часа
Курманбек Салиевич Бакиев, тур ордуңдан, сот келатат!
"Мой курс - отстранить родственников президента от власти"
Курманбек Бакиев кимди мураскер кылып калтырат?
Кого Курманбек Бакиев назначит преемником?