tt ru ru hbs_cyr ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky hbs_cyr ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk tt ky be ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru
"Баары ойнойт, бирок бирөө гана гол киргизет"
Гитараны кыргызча сүйлөтүп, уккан кишинин жандүйнөсүн дирилдетип, кыргыздын ыр-күүлөрү гитара үчүн гана жаралгандай маанайга апкелген Темиралы Кунашевдин аты азыр дүйнөлүк чыгармачыл элитага белгилүү. Ал жөнүндө тартылган кинорежиссер Эрнест Абдыжапаровдун "Алигамбра" деп аталган документалдык фильми Евразиянын кинофестивалдарынын далай сыйлыгын жеңип алган. Бирок чет өлкөгө чыгыштын уникалдуу көрүнүшү катары таанылган бул инсанды өз мекендештери анча деле тааныбайт. Чынында өзү таанылууну каалабайт. Темике менен биз жөн салды эле сүйлөшүп отуруп, ал маекти кагазга түшүрүп койдук.
- Сиз чыгармачыл инсан же жөн эле адам катары Чыңгыз Айтматов менен Рыспай Абдыкадыровдун мектебинен чыгыпсыз. Алар менен кантип байланышып калдыңыз эле?
- 60-70-жылдары Рыспайдын ырларына өзгөчө берилип, кийин анын өзү менен да таанышып, атургай бир жылча анын үйүндө жашап калдым. Уруксат сурап анын "Сагынуу" аттуу ырын үч айдын ичинде гитара үчүн жазып бүтүп, өзүнө угузгам. Кийин борборго келгенде Айтматов менен таанышып, ал киши менен он жыл ашык чогуу жүрүп калдым. Биринчи жолу Айтматовдун үйүнө барганда гитарада "Сынган бугу", "Насыйкат", "Ак тамак, көк тамак" деген сыяктуу бир катар элдик күүлөрдү чертип берип улам байкап коем. Чыңгыз Төрөкулович жаккан-жакпаганын билдирбей угуп отуруп, Рыспайдын "Сагынуусун" черте баштаганымда муун-башы дирилдеп, өзгөчө сезим менен угуп жатканы сезилди. Андан кийин залкар жазуучу менен жакын болуп кетип, ал мени чет өлкөлөргө ээрчитип чыга баштады. Эми бул инсандар тууралуу айта турган кебим көп, ал өзүнчө чоң сөз. Азыр мисалы, гезиттен, теледен бул эки талант тууралуу көп сөз болуп атат. Бирок алардын ошол залкарлыгы эмнеде экенин жиликтеп, талдап берген эч ким жок.
- Чыңгыз Айтматовдун элге көп айтылбаган өзгөчө сапаты деп эмнесин айтар элеңиз?
- Чыңгыз агай жөнжай учурда таптакыр адабият тууралуу сүйлөбөгөн киши эле. Мен башында ал кишинин ушунусуна таңкалгам. Башка акын-жазуучуга жолосоң эле кыйратып койгонсуп адабияттын проблемасы, аны-мунусу тууралуу сүйлөп тажатып ийет эмеспи. Кийин түшүнүп жүрөм, көрсө Айтматов турмушта да адабияттын фанаты бойдон калган кишилерден эмес экен. Ал жөнжай эле адамча жашаганды сүйчү тура.
- Өткөн кылымда дүйнөлүк искусствого бизден кимдер чыгып келди? Же Айтматов жалгызбы?
- Айтматов жалгыз эмес, дүйнөлүк эпостордун эң көлөмдүүсү болгон "Манас" эпосу менен Саякбай Каралаев, обончудан Рыспай Абдыкадыров, ырчылардан Болот Миңжылкыев чыкты. Рыспайдын "Сагынуу" деген ыры боюнча Нью-Йоркто төрт бөлүмдүү симфония жазылган.
- Сиздин негизги уклон музыка эмеспи. Атай, Мусалар тууралуу эмне дейсиз?
- Атай чынында чоң талант болгон. Ал обонун өзү чыгарып, аны музыкант катары да комузда өзү чертип, ырды да өзү аткарган. Ушул негизги үч компонент кошулуп Атайды күчтүү талант кылды. Рыспай да ошондой. Өзү жазат, аккордеондо өзү музыкант катары ойнойт, өзү аткарат. Бирок Атай менен Рыспайдын бир айырмасы бар. Булар эми искусствонун эволюциялык түрдө жаралып турган жаңы чектери да. Мисалы, Атай романтиканын акыркы чегин бүткөрөт. Тактап айтканда, элдик фольклордогу романтикалык мектеп Атай менен аяктайт. Ал эми Рыспай классикалык формада сентименталдык мектепти туу чокусуна чыгарды. Ачыгын айтканда, Рыспайдын "Сагынуу" деген ырын мисал кылсак, дүйнөлүк улуу композиторлор деп жүргөн Бахтан да, Бетховенден да, Моцарттан да ошондой тереңдик таба албайсың. Ырас, бирок Рыспай симфония же оркестр үчүн музыка жазган эмес.
- Темике, негизи сиз өзүңүздү ким деп эсептейсиз? Куранды изилдегениңизди, гитара черткениңизди билебиз.
- Мен бардык тармакта эле иштейм. Отуз жылга жакын гитара черттим. Бирок жаш убакта чыгармачылык эмне экенин түшүнбөптүрмүн. 30 жашымда Рыспайга жолугуп, ошондо гана чыгармачылык эмне экенин түшүндүм.
- Ии, чыгармачылык деген эмне экен?
- Чыгармачылык деген жөн эле башаламан ырдап-чоордоп, же бир нерселерди жаза салуу эмес тура. Биринчиден, искусствонун эволюциялык жол менен келаткан өнүгүүсүн, агымын байкашың зарыл. Мисалы, мен жаш кезде концертте, той-тамашаларда гитара чертип жүргөндө элдин баары сүйүп угуп, кол чаап, жылдыз кылып ийишкен. Рыспайга жолуккандан кийин ойлодум, мен өмүр бою ушинтип гитарада Латын Американын, испандын, орустун ырларын ойноп жүрө беремби же буга бир пайдалуу бир нерсе кошушум керекпи деп. Ошондон кийин "Сынган бугудан" тартып Рыспайдын, Түгөлбайдын ырларын гитарага салдым. Азыр мен коркпой айта алам, гитарамды көтөрүп алып Испанияга барсам да, Америкага барсам да, дегеле дүйнөнүн кайсы жерине барсам да менин гитарадагы ордум өзгөчө, атургай бирден бир десем болот. Себеби мен ойногон чыгармаларды дүйнө жүзүндөгү бир дагы гитарист ойной албайт. Мен кыргыздын улуттук гитара мектеби болсун деген талап менен иштедим.
- Азыркы ырчылар тууралуу эмне дейсиз?
- 30-жылдан 60-жылдарга чейинки убакта комуз менен ырдаган Атайдын, Мыскалдын мектеби болгон. Андан кийин аккордеон менен ырдаган Рыспайдын мектебинен Түгөлбөй Казаков, Жолдошбек Мамажанов, Асанкалый Керимбаев баштаган жаңы муун келди. Мен кыргыз музыкасынын бир бийиктиги ушулар менен бүттү окшойт деп ойлоп жүргөм. Бирок жакында бирөө чыкты, ошондон үмүт бар.
- Гүлзада Рыскулова деген бир кыз ырдап жүрөт. Эгер Атай романтикалык, Рыспай сентименталдык музыкада секирик жасаган болсо, бул кыз жакында бир обон чыгарыптыр медитациялык жол менен, анда тээ байыркы кыргыз кайрыктары жүрөт. Мен анын "Өмүр" деген ырын айтып атам. Азыр дүйнөлүк цивилизация түпкүлүгүнө кайрылып атат. Кыргыз музыкасындагы чыгармачылыктын каалаганы да эски нук. Бул кыз эгер ушул багытта көбүрөөк иштесе, 1-2 жылдын ичинде баарыбызды таңкалдырат. Табиятында композиторлук билим бар экен. Менин баамымда Гүлзада Рыскулова Майкл Жексондой эле ырчы экен. Үнү, таланты бирдей эле. Болгону Майкл Жексон чоң технология менен утат. Ал эми бул кыз кыргыздын байыркы декорациясы, композиторлук таланты менен дүйнөнү таңкалдырышына ишенем.
- Азыр "жылдыздар" көп, бул тууралуу оюңуз кандай?
- Музыка эки түрдүү болот. Шоу-бизнес жүрө берет. Ага ар кандай кароо-сынактар кирет. Бул тармак, элестүү айтканда топ тепкен футбол талаасындай. Баары эле топтун артынан чуркайт, биринин буту топко тийет, бириники такыр тийбейт, акыр аягында келип эле бирөө гол киргизет эмеспи. Жалпы эле чыгармачылык дал ушундай. Жалгыз адам эч качан команда боло албайт. Аны коштоп-сүрөгөн, атаандаш болгон адамдар болушу шарт. Биз ошондой топ жарган адамдар тууралуу сүйлөшүп атабыз. Саясат президенттин айткан-дегенине байланыштуу өнүксө, чыгармачылык да өз жолун тапкан чыныгы таланттуунун тегерегинде уланат. Чыгармачылыктын ар кандай деңгээлдери бар. Мисалы, бир айылдын деңгээлиндеги талант. Райондун, облустун, республиканын деңгээлиндеги, андан ары Орто Азиянын, континенттин, анан дүйнөнүн дегендей. Мен негизинен дүйнөлүк искусствого кимдер чыкты деп көз салам. Жакында "Евразия жылдызы" кароо сынагы өтүп, биринчи орунду бир кыргыз жигити алды. Бул жакшы. Бирок ушул нерсени кыргыз музыкасындагы жаңылык деп кароого болобу? Жок. Мен үчүн мындай нерселер таңкалыштуу эмес. Биринчиден, ал жигит өзүнүн ырын ырдаган жок, ал аткаруучу. Экинчиден, анын анчалык деле композитордук билими жок. Мен ал жигитти өмүрүнүн акырына чейин Атайга, Рыспайга окшоп ырдап жүрөт деп ишене албайм. Айтайын дегеним, шоу-бизнести биз чыныгы чыгармачылык катары карабашыбыз керек. Сен айтып аткан көптөгөн "жылдыздардын" арасынан суурулуп пирамиданын туу чокусуна ар ким эле чыга бербейт. Мындай таланттуу инсандар 50-100 жылда бир жолу төрөлөт. Маселе ушунда.
- Куранды изилдеп калышы-ңыздын себеби эмне?
- Эгер жакшы сабаты бар киши Куранды окуса, ал аны изилдешке аргасыз болуп калат. Ал бир эле жолу окуп түшүнө турган китеп эмес. Аны бир окуп түшүнөм деген киши катуу жаңылышат. Түшүнгүсү келген киши бири-бирин салыштырып аргасыз изилдей баштайт. Айтылгандарды ары жагынан, бери жагынан карайт дегендей.
- Курандын эмнесин изилдеп атасыз?
- Биз демократиянын жылдарында гана кээ бир жашыруун делген маалыматтарга жетип окуп калдык да. Ага чейин жабык өлкө эмес белек. Мен Куранды окуганга чейин эле дүйнөлүк окумуштуулар Курандагы аяттарды илим менен салыштырып изилдеп, анын биртоп сырларын ачыптыр. Айтсак, кайсы бир аяттагы аалам тынымсыз кеңейип турат деген түшүнүккө таянып Эйнштейн, Фридман сыяктуу дүйнөнүн чоң физик окумуштуулары ааламдын макетин жасап, теорияларын жазышыптыр. Ошондон баштап мен да Куранга кызыгып, изилдөө жасай баштадым. Изилдөөлөр бүттү. Бул өзүнчө чоң тема. Кудай буюрса, жайында китебим чыгат.
- Азыр дүйнө 2012-жылы акыр кыямат болот-болбойт деп эле баш оорутуп атат. Куранда ушул маселе кандай берилген?
- Буга чейин жер үстүндө болуп келген локалдык катаклизмдер дагы деле боло берет. Кайсы бир аймактарда жер титиреп, суу каптап, сел алып дегендей. Бирок жалпы жер жүзүндө жашоо азыркыдай эле уланат. Курандагы аяттарга таянып мен жердин качан кыйроого учурарын эсептеп чыктым, 300 млн. жылдан ары. Куран убакытты космикалык убакыт менен өлчөйт. Бул өзүнчө чоң илим.
- Кыскасы, быйыл акыр кыямат болбойбу?
- Ооба, дагы жер шары 300 млн. жыл жашайт.
- Жеке турмушуңуз кандай? Илим-билим, чыгармачылык менен алектенип кеткендер урган боюнча бир тарапка кетип, экинчи тарапты унутуп калчу эле?
- Менде андай болгон жок. Себеби мен Кудайдын китебин, Куранды окуган кишимин. Анда үй-бүлөнүн да, билимдин да, чыгармачылыктын да орду бар. Ошону билбеген кишилер бир жагына ооп кетет. Куранда "Биз асманды тургуздук, таразаны койдук" деген аят бар. Бул жашоо тең салмакта болуп туруш керек.