ky en en en en en en ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ku ky ky ru ky ru ky ru ky ru ky ky ru ky ru ky ru ky ru ky ru ky bg tt ru mr ru ky ky ru ky ru ky ru ky en en en en en en en en en ru
Кыргыздын магнити жана түзүлгөн кырдаал
Мындан 5 жыл мурун Кыргызстан алгачкы жолу элдик ыңкылапты башынан өткөрүп, эми жаңыча турмуш куруп, жашообузду жакшыртууга жол ачабыз деп ишенген эле. Ошондо март окуяларынын кесепетинен саясый кырдаал курчуп, коомчулуктун башына буга чейинкиден көбүрөөк кыйынчылык түшөөрүн сезбептир. Ошентсе да кыргызстандыктар келечектен үмүтүн үзбөстөн, биригип оор күндөрдөн чыга алабыз деп ишенген. Андан кийинки саясый кырдаалдын курчушу, үй-бүлөлүк башкаруу болуп көрбөгөндөй күч алган соң, эл арасындагы нааразылык курчуп, акыры 7-апрелдеги кандуу төңкөрүш менен аяктады. Бирок бийликтен жаңыдан кеткендер котур ташын койнуна катып, өч алуунун жолун издеп жатканын интернетке чыгарылган телефон сүйлөшүүлөрүнөн ачыкка чыккан. Азыркы биздин башыбыздан өтүп жаткан каргашалуу түштүктөгү окуялар дал ошол жарыяланган сүйлөшүүлөрдө айтылган сценарийдин бир бөлүгү экендиги акырындап ачыкка чыгып жатат. "Бул окуялар бирөөлөр тарабынан атайын уюштурулуп, пландаштырылган иш-чара экендигине далилдер чыга баштады" деп Бириккен Улуттар Уюмунун өкүлдөрү расмий ирет жарыя кылганына караганда, жана Кыргыз өкмөтү бул окуяларга тыштан келген атайын топтун тиешеси бар деп атышы - чынында биздеги болуп аткан окуялар кокусунан эместигин каңкуулайт.
Бир өңүттөн алганда 5,5 млн. калкы бар, алыскы тоолуу аймакта жайгашып, турмуш деңгээли дүйнөлүк стандарттан кыйла төмөн болгон Кыргызстан кимдин кызыгуусун туудурушу мүмкүн деген суроо туулат. Анын үстүнө бизде ашып-ташыган жер байлыктары, же жарылыктуу инфраструктура, же жарамдуу туризм тармагы болбосо, айланабыз жалаң тоо болуп, элдин 70 пайызы элет жеринде жашаса - кайсы себептен бизге кызыгуу мынчалык чоң? Учурда баарынан айырмаланып, бизде дүйнөнүн эң ири мамлекетинин аскердик аба базалары орношкон. КМШ өлкөлөрүнөн дагы эле биз биринчи болуп Дүйнөлүк соода уюмуна мүчө болуп киргенбиз. Көптөгөн дүйнөлүк борборлордон айырмаланып, биздин Бишкекке дүйнөлүк дөө-шаалар байма-бай келип-кетип турушат. Алардын арасынан Кыргызстанга түз көз караш менен келгени, канчасы өз кызыкчылыгы менен келгени белгисиз болсо да, Кыргызстанга болгон кызыгуу чоң экендигин далилдейт.
Курманбек Бакиевдин тегерегине топтолгон адистердин дээрлик баары дүйнөлүк жөөттөрдөн чыкканы мурунтан эле белгилүү эле. Алардын Украинадагы окуяларга да тиешелүү экендиги тастыкталган. Андан соң Кыргызстанга келип, таасирдүү жана стратегиялуу мааниге ээ болгон тармактардын баарын колдоруна алууга аракеттери эми ачыкка чыгып жатканын эске алсак, бул багытта да Кыргызстан чоң кызыгууну туудуруп жатканын көрсөтөт. Дал ошондой топтордун колу менен АУБ банкы аркылуу Кыргызстандын финансы системасы да дээрлик толугу менен белгилүү топтун колунда калганы белгилүү болууда.
Геостратегиялык жактан алганда, албетте, Борбордук Азиядагы дөөдөй көрүнгөн Казакстан менен Өзбекстанга караганда Кыргызстан кенедей эле өлкө десе болот. Ошентсе да акыркы жылдары дүйнөгө эң таанымал мамлекетке айланып, эл оозунан түшпөй жатканына караганда, Кыргызстанды бир кара булут каптап алгандай сезилет. Ошол терс таасирдин артынан акыркы жылдары биз бир кырсыктан экинчи кырсыкка кабылып, анысы аз келгенсип, эми урушка да чалдыктык.
"ТУРУКТУУ ТУРУКСУЗДУКТУ" ПАЙДА КЫЛГЫСЫ КЕЛГЕНДЕР КИМДЕР?
Түштүктөгү азыркы окуялар бир жагынан караганда өч алам деген ички топтун колунан жаралган атайын провокация катары көрүнөт. Бирок, кесепети жагынан алганда, бир гана Кыргызстанды тизелетип, баш көтөрүүгө болгон аракетине биротоло бөгөт коюуга андай топтун кайраты жетишсиз. Демек, кырдаалды курчутуп, элдик руханий күчтү сыртка чыгарбастан, башкаларга, өзгөчө коңшу өлкөлөргө, үлгү болуудан алыстатуу аракеттери кимдерге жагат деген суроо айласыздан жаралат. Чындап караганда, батыш жана Кошмо Штаттары Кыргызстанды өнүктүрүү аркылуу КМШ чөлкөмүнө кирген мамлекеттерге да демократиянын илеби жетсин деген ой-максаты бар делинип келет. Бирок, азыркы кырдаалда алардын ошончолук эле айкөлдүк менен бизге боор тартып турушуна ишенгендер аз. Алардын ар бир кыймыл аракетинде башкалардыкынан мурун жеке кызыкчылыгы үстөмдүк кылганы талашсыз. Англиялык Уинстон Черчиль Улуу Британиянын "түбөлүк достору же кастары жок, түбөлүк кызыкчылыгы гана бар" деп бекеринен айткан эмес да. Андыктан батыштын кылып жаткан аракетинин артында кандай ойлору турганын деле эсептеп чыгыш кыйын эмес. Кыскача айтканда, алардын аракетинин артында Кыргызстанга окшогон мамлекеттерди өзүнө тартуу менен региондогу ээлеген орду менен таасирин күчөтүү. АКШ Афганистанда тартип орнотуп, эла аралык террорчулардын уюгун жок кылуу гана эмес, жалпы региондо өз таасирин күчөтүү аркылуу Американын үстөмдүгүн орнотуу жана өзү түшүнгөн демократияны жайылтуу саясаты турат. Эгерде Борбордук Азияда таасирин күчөтсө, анда Вашингтон менен Россия да, регионго коңшу турган Кытай да аргасыздан эсептешүүгө мажбур болмок. Ошол себептен Москва да, Пекин да Кыргызстандагы абалга кунт коюу менен көңүл буруп, ар бир кадамын гана эмес, айткан сөзүн да таразалап, кылдаттык менен мамиле кылууда. Өзгөчө абалга тушуккан Россия учурда Кыргызстандагы абалды тезирээк стабилдештирүү кадамдарын жасоодо, албетте, алар Россиянын кызыкчылыгын көздөгөн иш-аракеттер болуусун каалайт. Москвага ыктаган, бирок өз алдынчалыгын сактап калууну көздөгөн Казакстан менен Өзбекстан да, Кыргызстандагы болуп жаткан терең өзгөрүүлөр аларга жукпасын деп чочулашат. Чек аралар 7-апрелден бери толук кандуу бекеринен ишке киришпей жатканы жок. Биздеги окуялар ааламдашып бараткан мезгилде башкаларга баары бир таасир кылаары талашсыз. Ошентсе да, аларды чектен чыгарбастан кармап туруу, кесепеттерин азайтуу чаралары көрүлүп жатканы да белгилүү. Ал эми кээ бир божомолдорго караганда Кыргызстанды мокочо катары көрсөтүп, өз элине өз жериндеги азыркы "стабилдүүлүк" маанилүү экендигин таңуулаганга өтүшүп, атайын чараларды көрүүнү да ылгашпайт. Андай чаралардын бири катары Кыргызстанда "туруктуу туруксуздукту" пайда кылуу максатында улуттук араздашуу менен тирешүүнү жаратууга чейин барууга даяр күчтөр коңшулардын арасында жок эмес. Кыргыздын магнити азыр өзүнө тарткандарын саны көп. Алардын мындай аракети от алууга даяр турган Орто Азия чөлкөмүндө өзгөчө коркунучтуу экендигин эстегендер аз.
Ош менен Жалал-Абаддагы каргашалуу окуялар - атайын уюштурулган провокация экендиги азыр эл аралык деңгээлде ачык эле айтылганы менен, кимдер накта уюштурганы тууралуу сөз айтыла элек. Анын баары али алдыда. Тилекке каршы, ушундай кырдаалда кыргыз элинин арасында пикир келишпестик көбөйүп, бирөөлөр учурдан колдонуп, өзүн элге таанытайын дешип, бирөөлөр азыркы абалын бекемдетейин дешип, кыйынчылыкка тушуккан мамлекеттин бүтүмдүгүнө шек келтиришүүдө. Ал эми Убактылуу өкмөт болсо жалпы калктын жарымы акыркы окуялардын айынан саясый көзөмөлсүз калганына карабастан, Конституцияны кабыл алуу референдумун өткөрүү идеясынан кайтпай жатканы түшүнүксүз. Батыштын маалымат каражаттары да референдум уюштуруу маанилүү экендигин түшүнүп жатышса да, түзүлгөн кырдаалда аны толук кандуу өткөрүү кыйындап баратканын каңкуулашууда. Ал эми жалпы калайык-калктын ою да азыр Конституцияда эмес, туруктуу бийлик жана мамлекеттик тартипте. Аны канчалык эртерээк орнотсок, ошончолук абал тезирээк тынчыйт.
Борбор Азиядагы ыплас оюндун курмандыктары күнөөсүздөр
Советтер Союзунан кийин өлкөдөгү этникалык бөлүнүүлөр жана чатакташуулар дагы бир жолу ортого чыкты. Саясаттын ыплас оюндарынын курмандыктары болуп Фергана өрөөнүнүн жөнөкөй жана күнөөсүз адамдары чалынды. Аталган жерде бир жумадан бери бир туугандардын каны суудай агып жатат. Кыргыздар өзбектерди "үч жылдан бери куралданууда" жана "Ошту колго алууну көздөп жатышат" деген ырастоолор менен аларды күнөөлөп жатышса, өзбектер кыргыздар бир түндө колдорунда курал менен бизге кол салып, үйлөрдү басып, өрттөдү, өлтүрдү дешүүдө. Ал эми Убактылуу өкмөттүн пикирине караганда, кандуу окуянын артында бийликке кайрадан келүү аракети менен экс-президент Курманбек Бакиев турат. 1990-жылдарда кыргыз-өзбек улуттарынын бири-бири менен араздашуусунун кесепетинен чыккан кандуу окуя Советтик аскерлердин аймакка келүүсү менен токтогон. Ал эми 2005-жылдын май айында Анжиянда көтөрүлгөн эл өзбек бийлигинин терс кийлигишүүсүнө кабылып, бир топ кан төгүүлөр болуу менен күнөөсүз адамдар курман болгон. Андан кийин БУУ тарабынан жеңил жеме жана зекүүлөр... Бул окуядан кийин Өзбекстандын президенти Ислам Каримов, АКШ менен бирге Батыш өлкөлөрүнө байланышты токтоткон. Ошону менен бирге АКШнын аскердик базасы жайгашкан Ханабадды жаап, Орусия жана Кытай менен стратегиялык шериктештикке карай жол алган тышкы саясатка карай багыт алган. Ал эми Кыргызстан, мындай күчтөрдүн стратегиялык эсептеринин так ортосунда орун алган. Россия, Кытай жана АКШнын эч бири бул өлкөнү башка бирөөгө берүүгө ниеттери жок. Афганистандын алаамат сазынан аман-эсен чыгып кетүүнү каалаган Барак Обама саясий башкаруусунда Бишкекке абдан муктаж. АКШнын Афганистандагы согуштук операциясына 300 чакырым гана аралыкта жайгашкан "Манас" аскердик базасын токтотуу же чыгарып кетүү мүмкүн эмес. Кыргызстанга жасаган революциясынын күчүн жоготкон АКШ, учурда Москва менен түздөн-түз карама-каршы келүүнү каалабайт. Россия тараптан шайланган Аскар Акаев 2005-жылы "жоогазын революциясы" аркылуу бийликтен кулаган. Ал эми батыш тарабынан Курманбек Бакиевдин бийликке келиши жана анын жүргүзгөн саясатына каршы чыккандар көбөйүп, Вашингтондун даярдаган планы жана максаты ишке ашпады. Бирок Россия алга жылуусун улантууда, ал "бархат революциясы" аркылуу Грузияны колго алууга жетишсе, АКШ, Украинага "саргыч революциясы" аркылуу келип, ал да ишке ашпай анын ордуна Орусия тараптан Виктор Янукович бийликке келди. Ири өлкөлөр АКШ жана Россия өздөрүнүн күчтүүлүгү жана ыплас саясаты аркылуу башка өлкөлөрдү колго алууга кылган аракеттери жүргөн. Кайрадан эки өлкөнүн тышкы саясат оюнунда Кыргызстандын экс-президенти Курманбек Бакиев турган. Анын бийликтен кетишине жана эки өлкөнүн талашынан улам мына ушундай күнөөсүз адамдар курман болду. К.Бакиев Россияга алардан алган кредиттин жардамы менен АКШнын аскердик базасын жабууга сөз берген. Ошону менен катар Вашингтондон дагы бир жолу жогорку суммада ижара акысы аркылуу дагы бир келишимдерге коюлган кол аркылуу Бакиев Орусия тарабынан бийликтен кулаган. Бакиевдин бийлигине каршы көтөрүлгөн эл Акүйдү эки күндө колго алды. Алгач түштүккө, анан Казакстанга качкан К.Бакиевге Беларусия колун узатты. Аймактарда болгон жана болуп жаткан окуялар Бакиевдин бийликти таптакыр колдон чыгарып жибербөө аракети эле. Отунбаева түштүктө болуп жаткан окуяны Орус аскерлери тарабынан басуу талабына жана жардамына Москва алгач жооп бербеди. Бирок, эки бир тууган өлкөлөрдүн ортосундагы ички чатакташууларды токтотуу максатында БУУ, АКШ, Россия, Европа Коопсуздук жана Кызматташтык Уюуму (ЭККУ), Коллективдүү Коопсуздук Келишим Уюму, Шанхай Кызматташтыгы жана ондогон башка уюмдардын Кыргызстандан чыккан окуяларды токтотууну уккан киши болбоду. Бул арада ЭККУдан "Кыргызстанда болуп жаткан этникалык чатакташуу Орто Азия өлкөлөрүнө терс таасирин тийгизүүдөн алдын алынсын" деген билдирүү келди. Кайсы эларалык уюмдар мындай каргашалуу окуяларды алдын алат? Кайсы күчтөр бул бир туугандык уруштарды токтоткула деп айта алат? Дагы канчалаган күнөөсүз адамдар курман болот? Дагы канчалаган бейкүнөө адамдар үйлөрүн таштап, башка жактан баш паанек издешет? Суроо көп, жооп жок. Ал эми түштүктөгү кырдаалдан корккон Кытай, Пакистан, Түркмөнстан, Казакстан, Россия жана Түркия өздөрүнүн жердештерин окуя болгон аймактардан учактар менен ташып кетишүүдө. Учурда 27-июнь күнү өлкөдө өтүлүүчү референдумду токтотуу максатында мындай кандуу окуяларды уюштуруп жаткан колу кандуу, жүзү маскалуу топтор көбөйүүдө. Алар эки тарапка тең ок атышууда. Өзбектердин кабарына караганда, аларда курман болгондордун саны 500дөн ашты, жүз миңге жакыны чек арадан өтүп, Өзбекстанга киришти. Он миңи да үч күндөн бери качып, конуп, ач-суусуз абалда жол жүрүшүп кошуна өлкөлөргө кирип жанын куткарууга аракет кылышууда. Болуп жаткан окуяларды токтотуу түйшүгү бийлик башчыларына жана карапайым калкка түшүүдө. Ыплас оюнду токтотпосо мындай кандуу окуялар улана бермекчи. Кандуу оюнду бүгүн токтотуу зарыл.
кыргыз тилиндеги гезит "Zaman Кыргызстан"
email • архив • редакция
Ош окуялары кантип башталды?
Ош окуялары кантип башталды?
"Айти" мечитинде жарашуу жыйыны болду
Көзүбүздөн жаш эмес, кан агат
Ак Үйдүн кара анты жана күйүп жаткан түндүк
Абал салыштырмалуу тынчый баштады
Марат Казакбаев саясат таануучу:
"Тынчтыкты орнотуучу күчтөрдү киргизбеш керек"
Мына, күйөрмандар күткөн күн да келип,
Кыргыздын магнити жана түзүлгөн кырдаал
Warning: include(../../ohkaptal.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/zn/10/0618_14.htm on line 34
Warning: include(../../ohkaptal.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/zn/10/0618_14.htm on line 34
Warning: include() [function.include]: Failed opening '../../ohkaptal.htm' for inclusion (include_path='.:') in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/zn/10/0618_14.htm on line 34
Warning: include(../../rec_art/0_rec.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/zn/10/0618_14.htm on line 34
Warning: include(../../rec_art/0_rec.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/zn/10/0618_14.htm on line 34
Warning: include() [function.include]: Failed opening '../../rec_art/0_rec.htm' for inclusion (include_path='.:') in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/zn/10/0618_14.htm on line 34
Warning: include(../../news/0_art.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/zn/10/0618_14.htm on line 34
Warning: include(../../news/0_art.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/zn/10/0618_14.htm on line 34
Warning: include() [function.include]: Failed opening '../../news/0_art.htm' for inclusion (include_path='.:') in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/zn/10/0618_14.htm on line 34