ky ru en en en en en en ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ru ky ru cv ky ru kk ky uk ru ky ru ky ru ky ky ru ky ky ru ru ky ru kk ru ru ru ky ky ru mn ru ru ru hbs_cyr ky ru ky en en en en en en en en en ru
"Кыргыз руху", 20.07.10 - 6-бет: •
Мухтар Эргешов, Алматы шаарындагы "Кыргыз ата" коомдук бирикмесинин төрагасы
Казакстандан кайрадан массалык депортация күтүлөбү?
- Мухтар мырза, Казакстанга барганыңызга канча жыл болду, эмне менен алектенесиз?
- Казакстанга 1996-жылдары баргам. Ошондон бери миңдеген кыргыз мигранттарынын бири катары Казакстанда жеке ишкерлик менен эмгектенип келем. Өзүңүздөр билесиздер кыргыз мигранттары негизинен Россияда жана Казакстанда.
- Башка мигранттардан Алматы шаарындагы кыргыздар эмнеси менен айырмаланат?
- Алматы Кыргызстанга эң жакын аймак. Ошондуктан бул жерде кыргыздар өтө көптүгү жана жакын болгондуктан барксыздыгы менен айырмаланат. Алматы областын кошпой Алматы шаарынын өзүндөгү легалдуу эле кыргыздардын саны 15 миңди түзөт. Ал эми легалсыз кыргыздар андан көп. Эгер Россияда же Казакстандын Астана сыяктуу алыскы аймактарында кыргыздарга кадимкидей шарттар түзүлгөн болсо, Алматыдагы кыргыздардын көргөн күнү мышык ыйларлык. Бул жерде укук бузуу кадам сайын кездешет.
- Сиздердин "Кыргыз ата" коому эмне максатта түзүлгөн жана алар кимдер менен байланышта иш алып барат?
- "Кыргыз ата" коомдук бирикмеси Алматыдагы кыргыздардын укугун коргоо максатында түзүлгөн. Биздин коом укук багытында Алматыдагы кыргыз консулдугу менен жана маданий иш чаралар багытында Алматыдагы кыргыздардын маданий борбору менен тыгыз иш алып барат.
- Укук бузуу кадам сайын кездешет дедиңиз. Көбүнчө кандайча укук бузуу болот?
- Негизи бизди Казакстандын миграциялык полициясы гана текшерүүгө укуктуу. Бирок, биздин элдин көптүгүнөн жана укуктук жактан сабатсыздыгынан пайдаланып, участкалык милициясы деле, казак полициясы, патрулдук полициясы деле текшерип жүдөтө берет. Эртең менен жумушка барар маалда жана кечинде казак полициясы кийикке ууга чыккандай эле кыргыздарга ууга чыгышат. Мурун эле укук бузуу көп болчу эле 7-апрелден кийин таптакыр күчөдү. 90 күндүк виза азыр 5 күнгө кыскарып калды. 5 күндө эмнеге жетишесиң. Кыргыздардын 90% соода-сатык менен алектенет. Бир күндө 5 миң кыргыз чек арадан ары-бери өтүп турат. Бул казактар үчүн өзүнчө эле бизнеске айланды. Албетте, казак-кыргыз бир тууган дейбиз, бирок, өзгөчө апрель окуясында булар бир туугандыкты аябай көргөзүштү го. Чек араны жаап коюп, апасы бул жакта болсо, баласы тигил жакта бири-бирине каттай албай, тигил жакта калган балдарын башка эле кыргыздар багып отурушту да. Ага кошул-ташыл депортация болду.
- Алардын баары өттү-кетти. Азыр эмне максат менен Кыргызстанга келдиңиз эле.
- Кыргызстанга "Замандаш" ассоциациясы уюштурган конференцияга келдик. Бул конференция жыл сайын уюштурулуп, жер шарынын баардык аймактарындагы кыргыздар өз көйгөйлөрүн айтып, кайсыл маселе кайда кантип чечилип жатканын ортого салып, ошого жараша баарыбыз биргеликте өз көйгөйлөрүбүздү чечүү үчүн биргелешип Кыргызстандын бийлигине маселебизди коёбуз. Мына азыр да Билим берүү министрлигинен келатабыз. Акыйкатчы Турсунбек Акунда, Миграция боюнча министрликте болуп кайттык.
- Билим берүү министрлигинин мигранттарга кандай тиешеси бар?
- Мына азыр окуу жылы башталганы жатат. Казакстанда мигранттардын миңдеген балдары окууга барбай калуу коркунучунда турат. Окууга барыш үчүн жашоого укук алыш керек. Жашоого укук деген жарым атуулдук болуп эсептелет. Муну алуу азыр Казакстанда өтө оор болуп калган. 100 киши документ тапшырса, алардын бешөө гана ала алат. Ушул маселени биздин билим берүү министрлиги Казакстандын билим берүү министрлиги менен биргелешип чечип берсин дедик.
- Алдыда кыргыз мигранттарын дагы кандай кыйынчылыктар күтүшү мүмкүн?
- Олимпиада болот, ошого карата массалык депортацияга даярдангыла деп эскертип жатышат. Кыргыздардын олимпиадага кандайча тиешеси бар? Базар чет жакта, алар эч кандай олимпиадага тоскоолдук кылмак эмес. Бирок, ошого карабастан бир шылтоо таап эле депортацияга даярданып турушат. Эгер андай массалык депортация болчу болсо, Алматыдан келген миңдеген мигранттар Акүйдүн алдына толуп кетет. Бул ансыз да шайлоо өнөктүгүнөн чоочулап турган Кыргызстан үчүн оңбогондой баш оору болушу мүмкүн. Биз ушунун алдын алалы, кыргыз бийлиги мунун алдын алып, казак бийлигине чыгып, өз ара пайдалуу чечүүгө жетишиши керек.
- Казакстанда кыргыздар эле ушундай кыйналышабы же башка улуттарда деле ушул көйгөйбү?
- Негизи Казакстанда биринчи кезекте казактардын өзүнө шарт түзүлөт. Алар өз тилин, өздөрүнүн улуттук кызыкчылыгын дайыма жогору коюшат. Алардын жөнөкөй адамдары эмес, бийлик башындагы эле адамдар телевизордон тынбай казак тилин, улуттук кызыкчылыгын айтып турушат. А түгүл учурдагы Кыргызстандагы абалды да жөн койбой, "көрдүңөрбү, биз кандай туура саясат жүргүзгөнбүз. Эгер биз казак тилин, улуттук кызыкчылыгын жогору койбой, башкаларды ашыкча эркелеткен болсок, кыргыздардын көргөн күнүн көрмөкпүз" деп айтышууда. Демек, алар бир эле кыргыздарды эмес, баардык улуттарга ошондой мамиле кылышат.
- Демек, башка улуттар кыргыздар менен бирдей шартта турбайбы?
- Жок, бул эми ар элдин ынтымагына жана элинин санынын аз-көбүнө да жараша да болот экен. Мисалы, тажиктердин ынтымагы күчтүү. Элүү тажик казак полициясына түшүп калса да, тажик лидерлери бирин калтырбай бошотуп алып кетет. Себеби, ар бир тажик Казакстанга иштөөгө барары менен 100 доллардан дароо ынтымагына жөн эле беришет. Ал эми биздин кыргыздардан взноско 30 сом чогулта албайсың. Эмне кыласыңар, жеп-ичип коёсуңар деп моюн толгошот. Же биздин жетекчилер ичип-жеп кыргыздын көкөйүнө көк таштай тийген же элибиздин менталитетинде барбы, айтор кыргыздын башын бириктириш кыйын.
- Эми ошончо кыйынчылык менен Казакстанда жүрө берүүнүн кажети барбы?
- Албетте, ар бир кыргыз өз мекенинде жашагысы келет. Бирок, бул жерде шарт андан жаман болуп жатпайбы. Ансыз деле мындан 4-5 жыл мурун 35 миңдей кыргыз болсо, азыр азайып 15 миң болуп отурат. Кыргызстанда шарт жакшырса, мындан да азаят. Казакстанда жалаң эле жер карап калгандар жүргөн жок. Кадимкидей бутуна туруп калган бизнесмен жигиттерибиз бар. Ошолор Кыргызстанда бизнеске шарт түзүлсө, кетет элек, пайдабыздын баарын бөтөн мамлекеттин казынасына төкпөй өз мекенибиздин казынасын байытат элек деген азаматтар бар. Ошолорду тартуу керек. Керек болсо, ошолор өздөрү эле келбей, Казакстанда мүңкүрөгөн 10 кыргызга Кыргызстандан жумуш бере алсак да ала кетебиз дегендер бар.
- Эмне дейли, эмесе, ошол тилектер ишке ашып, Кыргызстанда атуулдарын жер шарына чачыраткан бийлик эмес, Манастай үзүлгөндү улаган, чачылганды жыйнаган бийлик келсин дейбиз да.
Жыпар Жекшеев, Ош окясы боюнча
"Ош окуясына өзбек сепаратистери күнөөлүү"
- Жыпар Жекшеевич, сиз катышкан Ош, Жалал-Абад окуясы боюнча комиссиянын курамында канча киши бар жана алар кандай критерий менен топтолгон?
- Комиссиянын курамы 35 кишиден турат. Этникалык курамы боюнча ар улуттан куралган - кыргызы бар, орусу бар, дунганы бар, өзбеги бар, Элдер ассамблеясынын жетекчиси Равшан Сабиров өзү жүрдү. Өзбектерден Фаттахов, Бөрүбай Жураев, анан жергиликтүү өзбек этносунун өкүлдөрү болду. Бул комиссиянын курамына тарыхчылар, окумуштуулар, журналисттер, айтор коомдун ар түркүн өкүлдөрү катышты.
- Бул комиссия статусу кандай, мамлекеттикпи, элдикпи?
- Комиссия көз карандысыз элдик бирок, улуттук статусу бар комиссия. Себеби, президентибиз өзү бул комиссияны түзүүнүн демилгечиси болуп, Өкмөттүн баардык мүчөсү, комиссияга маалымат, доклад берип туруусуна шарт түзүп берген. Ошол эле учурда бул комиссия мамлекет башчысынан жана өкмөт курамынан көз карандысыз элдик комиссия. Алар биздин ишибизге маалымат берген менен, иштин жүрүшүнө тоскоолдук кыла алышпайт. Биз бул окуя боюнча ким күнөөлүү болсо да ачык айтканга, өкмөттүн мүчөлөрү күнөөлүү болсо, аларды да ачык айтканга укугубуз бар.
- Ош, Жалал-Абад окуясы боюнча сиздер катышкан Улуттук комиссиядан тышкары да эл аралык комиссия иштейт эмеспи? Алар менен сиздердин байланыш кандай болот?
- Биз бул эл аралык комиссия менен маалымат алмашып, бирибизде топтолгон маалымат менен экинчибиз бөлүшүп, эки маалыматты салыштырып, биргеликте шериктештикте иштейли деп сүйлөшкөнбүз.
- Улуттук комиссияныкы түшүнүктүү ал эми эл аралык комиссия башка кызыкчылык менен маалымат топтошу мүмкүн да. Ачык айтканда алар өзбек элин кордолгон сыяктуу бир тараптуу маалыматка гана көңүл буруп, экинчи тарапка анча маани бербеши мүмкүн. Себеби, эл аралык коомчулук бул окуя башталганда эле бир тараптуу кыргыздарды күнөөлөп, мамлекетти геноцидге барды дегенге чейин барышпады беле? Сиздер алардын топтогон маалыматынан ушундай максатты байкай алдыңыздарбы?
- Биз маалыматты топтоп бүттүк. Эл аралык комиссия али иштерин баштай элек. Андыктан кандай маалымат топтоору жөнүндө айтуу эрте. Ал эми дүйнөлүк коомчулукка кеткен бир тараптуу маалыматтарга келсек, биз Тышкы иштер министрлигине суроо жөнөткөнбүз. Окуя башталгандагы дүйнөлүк коомчулукка кеткен бир тараптуу маалыматтардын баарын чогултуп, кайсыл газетага, кайсы телевидениеге кандай маалымат кеткенин билип берсин дегенбиз. Биз ошол маалыматтардын үстүнөн да анализ жүргүзүп, ал маалыматтарды кимдер, кандай максатта чогултканын да тактап, жалпы жыйынтыкка пайдаланабыз.
- Сиздер ТИМге суроо жөнөтөкөнбүз, президентибиз өкмөттүн баардык мүчөлөрү бизге доклад берүүгө шарт түзгөн деп жатасыз. Бул багытта тиешелүү министрликтер сизге талаптагыдай жооп берип жатышабы?
- Алар бизге комиссия ишин баштаарда маалымат беришкен. Эми комиссия ишин аяктап калганда бизде кайрадан аларга бере турган көп суроолор пайда болду. Андыктан иштин жыйынтыгына карап, биз Өкмөт мүчөлөрүнүн, өзгөчө күч органдарынын жетекчилеринен кайрадан сурап чыгабыз деп жатабыз. Элдин айткандары менен күч органдарынын берген маалыматынын арасындагы айырмачылыкты алар түшүндүрүп бериш керек. Эмне үчүн алар кайсы бир кемчиликтерге жол беришкенин түшүндүрүп беришип, ошол боюнча керек болсо жоопкерчиликке чейин тартылыш керек го дейм.
- Азырынча комиссия акыркы жыйынтыкты бере албайт, биз маалыматтын үстүндө иштөөдөбүз деп жатасыз. Ошого карабай мааалымат топтолуп бүткөн соң, азыр белгилүү болуп калды да, жаңжал кантип башталганын, жана кимдер баштаганы?
- Ооба, бул жөнүндө азырынча жыйынтык бербейбиз деген менен, мен комиссиянын башка мүчөлөрүнүн жоопкерчилигин албай туруп, жеке өзүмдүн жыйынтыгымды чыгарып койдум. Бул жыйынтыгым кийин добушка коюлганда өтөбү, өтпөйбү, азырынча белгисиз, бирок, менин жеке ишенимимде, бул уруш көп жылдан бери тымызын даярдалып, аны өзбек сепаратисттери даярдап, Убактылуу Өкмөттүн алсыздыгынан пайдаланып, өз максаттарын ишке ашырууну көздөшкөн. Өзбек үйлөрүнүн үстүндө жазылган SOS деген белгилер, мечиттерден беймаал азан айтылып, салют менен өзбектерге берилген белги, өзбек үйлөрүнөн табылган узундугу жарым метрге жакын канжардын таякка бекилип найзадай болуп жасалышы жана, ал уруш башталганда эле капысынан жасалбай, баардыгы бирдей размерде бир заводдо чыккандай жасалышы, уруш чыкканда бир күндө эле капысынан казылбай, бир нече күн мурун эле казылган аңдар деги койчу мындай алдын ала даярдалган фактылар өтө эле көп.
- Булардын баарына карапайым өзбек элинин күнөөсү жок. Бул азыр качып кеткен айрым өзбек лидерлеринин кылганы деп жатышпайбы.
- Албетте, карапайым эл согушту каалабагандыр. Бирок, аларды таптакыр эле күнөөсүз деп айтуу кыйын. Себеби, окуя канча жылдан бери даярдалып келатканын алар билип туруп унчугушкан эмес. Биз Кыргыз Чек деген айылда эки элдин аксакалдарын чогултуп, окуя жөнүндө сураганыбызда, кыргыздар айтып жатышты. "Ай баланча, сен менен кичинебизден бир өсүп, классташ, боордош болуп калдык эле го, бизге каршы ушундай шумдук даярдалып жатканын кантип чыдап айтпай келдиң" деген сыяктуу көп эле сөздөр өзбек туугандарга айтылды. Бири унчуга албай баштарын шылкыйткан бойдон отурушту. Ошондо эл деген эл да, эл ичинен чындык деп чыркыраган адамдар чыгат экен. Болгондо да андай адам аялзатынан чыкты. Өзбек аксакалдар тымпыйып отурушканда бир өзбек кызбы, келинби, айтор бир жапжаш өзбек кыз ыйлап жиберди. "Айланайын аксакалдар, жанатан бери жок дегенде бирөөңүздөр чындыкты айтып чыгабы десем, тымпыйып унчукпайсыздар. Бизге керек беле ушул? Ушул урушту болтурбай коюш сиздердин колуңуздарда эле го? Эмне үчүн учурунда аны жасаган жоксуздар? Азыр эмне үчүн унчуга албайсыздар?" деген сыяктуу сөздөрдү айтып жарылып кетти эле, өзбек аксакалдар уялып калыштын ордуна, "бул ким, кимдин кызы, каяктан чыга калды" дегендей шыбырашып башташты. Биз дагы ал кыздын колун кысып, рахмат айталы дедик эле, аксакалдардан жазгандыбы, кетип калыптыр. Өзү деле башка айылдан окшойт. Бизди келди дегенди угуп атайын келсе керек.
- Комиссиянын акыркы жыйынтыгын качан угабыз?
- Негизи мөөнөтү 10-сентябрга деп белгиленген. Бирок, маалыматтар өтө көп, жана суроолор да өтө көп болгондуктан узарталы деп жатабыз. Роза Исааковна да узартууга каршы эместей. Ал арада эл аралык комиссиянын да жыйынтыгы чыгып калса, биргеликте чыгарабыз.
кыргыз тилиндеги гезит "Кыргыз руху"
email • архив • редакция
Б. Акаева: Убактылуу өкмөт мыйзамды одоно бузду
Курсан Асанов - жаңы баатыр
Исмаил Исаков, коомдук жана мамлекеттик ишмер:
"Ош окуясы 20 жылдап чогулган шишик. Ал баары бир жарылмак"
Мухтар Эргешов, Алматы шаарындагы "Кыргыз ата" коомдук бирикмесинин төрагасы
Казакстандан кайрадан массалык депортация күтүлөбү?
Кыргыз Республикасынын Президентинин кеңешчиси:
"Бал таттуу" коомдук бейөкмөт уюмунун төрайымы Мамбеталиева Гүлмира Сулаймановна:
"Чыныгы таланттардын уюткусу элетте"
Кутман курак 90 жаш
Бейиш - эненин таман алдында...
Кымызды жакшы көргөн кыргыздын балбан кызы
Warning: include(../../ohkaptal.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/rukh/10/0820_6.htm on line 66
Warning: include(../../ohkaptal.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/rukh/10/0820_6.htm on line 66
Warning: include() [function.include]: Failed opening '../../ohkaptal.htm' for inclusion (include_path='.:') in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/rukh/10/0820_6.htm on line 66
Warning: include(../../rec_art/0_rec.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/rukh/10/0820_6.htm on line 66
Warning: include(../../rec_art/0_rec.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/rukh/10/0820_6.htm on line 66
Warning: include() [function.include]: Failed opening '../../rec_art/0_rec.htm' for inclusion (include_path='.:') in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/rukh/10/0820_6.htm on line 66
Warning: include(../../news/0_art.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/rukh/10/0820_6.htm on line 66
Warning: include(../../news/0_art.htm) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/rukh/10/0820_6.htm on line 66
Warning: include() [function.include]: Failed opening '../../news/0_art.htm' for inclusion (include_path='.:') in /var/www/u0371622/data/www/presskg.com/rukh/10/0820_6.htm on line 66