ky ky el ru ru cs bg ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky kk ky ky ru ky ky ky be ky kk ky kk ky ky ky ky ky ru ru ky mn ky ky ky ba ky ky ky ky kk ky ky ky ky kk ky ru
"Алиби", 12.03.08 - 10-бет: Адабият жана маданият...•
Эстекем жөнүндө эки ооз сөз
Жакында "Алтын тамга" басмасынан айтылуу төкмө, кыргыз, казак, СССРдин Кыргыз, Казак Республикаларынын эл артисти, Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыктын жана биринчи даражадагы " Манас " орденинин ээси, КР ЖКнын бир жолку, Бишкек шаардык кеңешинин үч жолку депутаты Эстебес Турсуналиевдин "Эстебес" аттуу ыр китеби жарык көрдү. Китепке көзү тирүүсүндө жазылган ыр, поэмалары кирди. Китепти теңтушу Р.Алканов каржылаган. Анда сейрек кездешкен түстүү сүрөттөр да бар. Кыргыз эл акыны Анатай Өмүрканов китепти түзүп, анын баш сөзүн жазган.
Биз төмөндө кыскартылган баш сөз менен бирге акындын китебинен алынган жаңы ырын жана жубайы менен кыскача маекти жарыялоону ылайык көрдүк.
"Ээрчишип барып бет жууган, сен экөөбүз бир суудан" дегендей Эстекем экөөбүз бир айылданбыз. Эстекем эле эмес "Эртеден чапса кечке озгон, ылдыйдан чапса төшкө озгон" коңгуроолуу шумкардай, конодо талбас тулпардай болуп, жашынан жаамы журтка таанылып, актаңдай акын атанган, Токтогулдан бата алган атактуу Алымкул Үсөнбаев, обону от болуп, өзү чок болуп күйүп, аргендей үн, обону менен Атайдын окуучусу делинген, кыз-келин көрсө теминген Төлөш Турдалиев, атасынын касиеттүү комузун жерге таштабай өнөрүн улап, ырларын курап, бармактай кезинен атпай журтка аттын кашкасындай көрүнгөн, топ жыйындан бөлүнгөн, "маңдайынан шам жанган, таңдайынан бал тамган" Замирбек Үсөнбаев, жүрөктү дүкүлдөтүп, кирген суудай күпүлдөтүп "Манас" айтып, айтып эле тим болбой өзүнүн вариантын өзүнө китеп кылып чыгарып, көзү жаманга көрүнбөс, көңүлү жаманга табылбас табышмак сыр талант ээси Асанкан Жуманалиев, үйүбүздүн көрпөсү, айылыбыздын эркеси болуп эр жетип, учурда айтыштын "атасын" таанытып, "жаагын" айрыган Абдылда Нуралиев, ыйыктын этегин кармаган суу болбосун билип, улууну улуу туткан кор болбосун туюп, көп окуп көкүрөгүн ачып, тайынан таскагы таш жарып, азырынча мактанып, эртеңкини үмүттүү тиктеткен Аалы Туткучов да биздин айылдан. Баарысынын этек жаап, эс жыйган балжууран балалыгы, ыр менен уктап, күү менен ойгонуп, аккараны айрыган тестиер кези да мурдагы "Кайыңды" совхозу, азыркы Арал, Чеш-Дөбө - Акбай, Бабырда өткөн.
Айлыбыздын тескейи-Теңири Манас атабыз коюлган арбактуу "Эчкили" тоосу, күнгөйү кадимки Атай: "Канжайлоо деген бийик бел" - деп ырдаган айтылуу "Канжайлоо". Сырттагылар биздин айылды "Ырчы айыл" деп койушат. Бул сыймыктуу аталыш жогоруда аты аталган ысымдардан улам болсо керек деп ойлойм. Аңызда айылдын кайсы бир торгой көз, булбул тил булагынан суу ичкендин түшүнө комуз кирип, кээсинин оозуна кум куйат экен кудурет. Ошол кумду какалбай жутуп ийгени каражаак кайкытил ырчы, комуз киргени чертмекчи болот деп айтылат. "Ырчы болом, чертмекчи болом десеңер "Ырчы булакка" барып ырымдап, суу ичип келгиле. Ал суу - эмес талант" - деп биздин айылдын зоболосун көкөлөткөн сөздөрдү челчөөн жерден көп уккам.
Бразилияда футболисттерин кандай аздектеп, урматтаса, биздин айылда өнөрпоздорун андан да бийик урматтап, азектейт. Алаканды мындай кой, кирпигине көтөрөт. Кайрылып келип калса болду, кары-жаш дебей кареги менен тең айланып, кут түшкөндөй кубанып, берерге ашын, айтарга сөзүн таппай, баласына бербегенин ошолордун оозуна кармашат. Айрыкча Алыкемдин келгени маңдай жарган майрам, айтып бүткүс айт болчу. Кыз-келиндер кызыл-тазыл кийинип, аялдар сандыктагы саркештелүү жоолук, адеми көйнөгүн алып чыгып, ал эми жанга өлчөгөн жалгыз аты барлар атына шап минип: "Ээй, Алымкул келиптир" дешип көчөмө көчө, айылма айыл кыйкырышып, жылга-жыбыт, кокту-колотту шаң аралап, делебени козгогон бир сыйкырлуу кубаныч бүткөн бойду туйлатып турар эле. Кечиндеси атабыздын тизесине отуруп алып, "үнүм кардыгып калбасын" дегениби билбейбиз, Алыкемдин пиаладагы сары майдан улам-улам уурттап койуп, төгүлүп ырдап атканын көрчүбүз. "Кедейкан", "Кожожаш", "Жаныш-Байыш" айтылып, таңатып кетпесе экен дегенге болбой таңатып кеткенде да ыр токточу эмес. Кожожаштын аскада жалгыз калган жерине келгенде шолоктоп ыйлап ийгендер болор эле. Ошондо бирөө тура калып: "Айланайын Алымкул, Кожожашты өлтүрбөй алып түшөгөр" - деп жалынчу. Жарыктык Алыкем тигинин ойун лып түшүнүп, өлтүрбөй ыр менен алып түшүп кетчү. Ыйлап жаткандар жашын аарчый албай кубанып турар эле. Ыр, күү ичкен ашыбыз, ойногон ойнубуз эле ошо кезде. Бирибиз Алымкул, бирибиз Осмонкул болуп таякты комуз кылып алып, өзүбүзчө өлөрчө айтышар элек. Алыкем менен Осмонкул Бөлөбалаев, Саякбай Каралаев, Карамолдо Орозов, Мыскал Өмүрканова, Чалагыз Иманкулов өңдүү өңчөй көйкашкалар келчү биздин айылга. Калбаат, салабаттуу, отурган турганы да башкача, өздөрүн койчу, өнөрлөрү да бир өзгөчө асылдардын таалимдүү тамашасына, күлкү, ыр-күүлөрүнө канбаган айлыбыз алардын ар бир жоругун кереметтей көрүп, кайталангыс касиет, табылгыс табериктей тутунчу.
Булбул көмөкөйүн көлкүлдөтүп, таңдайын таң нуруна балкытып, жубайы жумуртка басканда гана сайрайт. Ааламды алты айланып учуп, жержеберине жеткире сайрайт. Ошондо анын Ай нурлуу арген үнүнүн назы пенде жүрөгүн эзип өтүп, кудуреттүү кудайдын кулагына угулат. Дүйнө эрип, маңгилик мемиреп, биргана Булбулдун тириукмуш кайрыгы кайыптай калкылдап, он сегиз миң ааламга кожойунсуйт. Ал өзүнүн Булбул экенин дүйнөгө тастыктайт. Анын лаззаттуу лавиз илеби, канды кайнатып, жанды эриткен жанмуза кайрыгы-ошо жумуртка басып, жан чайкап жаткан түгөйүнө, эң негизгиси акактай агарган жумурткадагы балапандарына арналат. Күн-түндү унутуп күйүтүн айтат, айларды унутуп арманын төгөт, кубанычын кулагына, кайрыгын канына куйат. Качан гана жумуртка чегилип, балапаны көз ачканда Булбулдун булбулдугу токтойт. Аны эл: "Булбулдун тили катты" дейт. Бүттү, анан ал сайрабайт, сайрар тил, ырдар ырын жумурткадагы балапанына атасы кандай үйрөтсө, так ошондой чыпчыргасын коротпой, бөлөк жыт жолотпой үйрөттү. Болду, бул укумдан тукумга бузулбай келаткан Булбулдук тагдыр. Эстекемдин тагдыры да ушундай. Булбул таңшык, торгой тил айылда төрөлдү. Тулпар чабыштуу, шумкар дабыштуу таланттардын өнөрү кайрыгы кайрык, уйкашы уйкаш бойдон Ата каны, Эне сүтү аркылуу ага өткөн…
Эстекемдин энеси Арпаян энебиз колунан көөрү төгүлгөн уз, кошокчу, атасы Турсуналы тегирменчи дөңгө чыгар күүсү бар комузчу болгон. Көп балалуу болушат, бирок баары токтобой, сиркедей кезинен эле сыркоолоп чарчай берет. Кызы Зыйнат төрөлгөндө кошуналарына берип, кайра андан сатып алып, итке эмизип, ырымдап-домдоп чоңойтот. Качан гана анын тили буудай кууруп, буту чыкканда Эстекем төрөлөт. "Жылда туусам жылда жок" дегендей өлүмдөн көңүлү калып, жүрөгү канаган ата-эне "Эч ким эске албай турган, эч ким эстебей турган, көз тийбей турган эле бир баягынын баласы дегенчелик туяк болуп, аман жүрсө экен" - деген тилек менен атын "Эстебес" коюшат. Эстекем тегирмен ташын кармап, тестиер болуп калганда экинчи дүйнөлүк согуш чыгат. Кийинчерээк:
"Бирөөгө тилдеткен жок, кактырган жок,
Бир күн да кардыбызды ач кылган жок.
Жан апам жапаа-кайгы тарттырган жок.
Кечинде чогулганда эске салып,
Атамды эстегенде ичибиз чок." - деп
жазган "Согуштан атам келген жок" ырында. Бул сөөгүнөн түтүн чыгып, каңырыгы түтөгөн балалык сагынчы жүрөктү селт эттирген турмуш чындыгы. Эжеси Зыйнат экөө энесинин оорун колдон, жеңилин жерден алып чоңойот. Жетимдиктин жер тиктеткен күндөрү уйкуга сак, ишке чыйрак, бойго тыкан, мамилеге сергек болууга үйрөтөт. Кайыпкыраан өсөт. "Жетимдиктин жер тиктеткен күндөрүнүн бир иңиринде, - деп эскерет Зыйнат эже - эшиктен элеп-желеп болуп Эстебес кирип келди. Өң-алет деген жок. Колунда Жолборс баатыр жасап берген комузу. Сүйлөй албайт кекечтенип. Көрсө, Чомполдон ылдый келатса алдынан ак кийинген аксакал көрүнүптүр көзүнө. Салам айтып кол берет. Саламын алик алган аксакал Эстекемдин маңдайынан өбөт да көздөн кайым болот. Коркконунан жүрөгү оозуна тыгылат. Эптеп-септеп чуркап келип эт бетинен жыгылат. Эти ысып туйлап чыгат. Эси чыккан эне-ата карайлап жүрүп кара улак таап, аны садага чабат. Эртеси Эстебес эчтеке болбогондой эле балдар менен кошулуп ойноп кеткен. Биз ошондо Эстебеске Кыдыр жолукту деп ойлогонбуз. Аны көпчүлүк жерге айтчу эмеспиз"… Анда топ кайда, торпокко толо учкашып, ийиндеш жүрүп, мойундаш өскөн теңтуштары арбын. Баары жамакчы, баары чертмекчи, бирок Эстекем алардан жамаган жамагы, черткен чертмеги менен бөлүнөт. А кезде жоро арбын, "жорголугу" жородон башталат. Кайырма жака кош этек, будурма көйнөк бураң белге арналган элдик ыр "Анделек" ошерден тушоосун кесет. Айы оңунан тууп, күндөрдүн бир күнүндө айылга Алымкул Үсөнбаев келип калат. Алыкем менен эл алдында кадимкидей ырдап учурашат. Коңгуроо добуш, кош кайрык кыраакы акын, баланын чертер күү, ырдаар ыры бар экенин бир эле ырдаганда байкайт. Анделектей ширин үнү бар инисин эртеси борборго ээрчитип кетет.
Эстекемдин өнөр Мекеси - филармонияда ырлары айдаган койдой чуурган, аккуу болуп асманда кубулган Калык, Осмонкул, Саякбай, Молдобасан, Мыскал, Кара Молдо, Ыбрай, Токтонаалы, Ысмайыл, Шекербек, Абдрашит, Токтосун менен таанышкандагы ыры өзүнчө бир сабак. Жабагы жанда жок тулпарларга жагып калат. Осокем: "Алымкул, жээниңди мага бер, ини кылып алайын" дейт. Ошо менен ошо болот, "Анделекти" алптар бала кылып ээрчитип кетет айылдан айылга.
Анда согуштан кийинки эл - этегин жапса төшү, төшүн жапса этеги көрүнгөн кыйын кезең мезгил эле. Радио, свет, телевизордун дайыны жок. Айылдын алымдуусунда гана патефон бар. Жанжарасын айыктырчу дары-ыр, күү болчу эл үчүн. Айыл эл шайырларын акыйып күтчү, алардан бир келип кеткендеги ыр,күүлөрү айылдын күнүн батырып, таңын атырчу. Ар бир жолугушуу өмүрдүн өксүк жерин толтурган өзүнчө бир өмүр болчу. Кайран гана залкарлар! Ичкени үзгөн, жоонду созгон алажазда, ооматы бүткөн келгин куш отор кайтканда, кылдай чөпкө кыңырыктай муз тоңгон аккар, көкмузда - ара жол, ачбелди жөөжалаңдап ашып, төшүн төшөк, жамбашын жаздыкка айлантып, күндү күн, айды ай билбей "Манас айтып, ыр ырдап, күү чертишкен. Этекке эрбешип, жакага жармашып жүргөн Эстекеме:
Акыры зыян көрөсүң." же
"Жаш кезиңден сыйлай жүр,
Ошол сыйдын жарыгы" - деген сыяктуу көнөдөн бери мыскалданып, акыл элеги, өмүр тажрыйбасы жана тарых сынагынан өткөн ата-бабаларыбыздын касиеттүү осуят накылы, ыр - күү, эпостору кумга суу сиңгендей сиңет.
"Чечендин тили, чебердик колу орток". Ырдаса ыр, отурса төр жарашкан залкарлардын чылбыры бош калбады, чырпыгы Эстекем, тамырлап чынар болду. Эстекем алардын өлбөс, өчпөс өнөрлөрүн өзүнө сиңирип алып калды. Шыгына шык, талантына талант кошулду. Залкарлардын кылык-жоруктарын, тамаша-кыял ырларын Эстекемдей эч ким билчү эмес. Баардыгын башына жазып, тилине катып калгандай бир жаңылып койбой өмүрү өткөнчө айтып жүрдү. Анан да 60-жыл боюу ак ордодой үйлөр тигилген, ак чардактай мал жайылган чарчы жыйынга жарашып, чатыра ырдап берди алтын шилекейин чачыратып. Чүкөнүн ичинде сакадай, саканын ичинде томпойдой болуп, ошо 60 жыл ичи эмгеги менен эл көзүнө көрүндү. Керилип уктап, кең баскан жок. Не бир, не бир кайталангыс, кыргызды кыргыз кылып көрсөткөн нукура кыргыз жыт чыгармаларды телерадиого жаздырды. Кыргызстан жазуучулар союзуна мүчө болду. "Акын үнү", "Кайыңды", "Заман жарчысы", "Ак таңдай", "Эскерүүлөр" жана "Тандалма" ж.б. китептерин чыгарды. Изденди.
Элиме жагар бекен деп.
Койушса жакшы экен деп.
Даамын сөздүн эл сынайт
Дардаңдай бериш бекер кеп". - деп таасын белгилегендей элге жагар, эл окуп, угуп ырахат ала турган ырларды жазды. Залкарлардын жолун улап кадимки эле карабайыр элдик ырлардын салтындагы анын ырлары өзүнчөлүк түс, бойокко ээ. Айрыкча өзү аткарганда каймакка куймак куйгандай куп жарашып, айтканы элге эм болуп турат. Айтылуу акын Райкан Шүкүрбеков менен баяндуу чыгармачылык байланышта болду. "Кыз жигит", "Жинди суу", "Жер жөнүндө" термелерди кемелине келтирип аткарды. "Кыз жигит" өзүнчө бир лирикалык поэмага окшоп кетет. Мурда кыргыз адабиятында болуп көрбөгөн жанрдык өзгөчөлүккө эгедер бу чыгарманын баалуулугу ал убакта атын атабай, унуттуруп бараткан айтылуу Жеңижок, Коргол ж.б. атын атап эл эсине салып, алардын обон, күүлөрүн эстетип, анан да аларга жаңыча бойок сүртүп, элге бериш - билгенге ошол учурдагы эрдик, баатырдык болучу.
Сандыктай бою сары алтын Эстекем: "Атамдай болгон устатым Алымкул төкмө салмак менен ырдачу, мен көбүнчө Осокемди көп ээрчип калып, Осокемдей такалбай тез ырдап калдым" - дечү. Анан калса, комузду кемелине келтире чертчү. Ыбырай Тумановдун күүлөрүн өзүнө чертип берсем, чекемен сылап, бетимен өөп: "Жакшы комузчу болосуң" дечү, дейт. Осокем аны жактырбай "Эстен, комузуңду токтот, ырдын кушун таарынтпа. Таарынтсаң учкан куш кайрылып келбей коет" дегенден кийин комузчулугун токтотот. Эски ырчылар деле ырдаар алдында "Чоң кербез" баштаган залкар күүлөрдөн кайрып, эл көңүлүн буруп, өзүн эргитип, анан узун ырдын учугун улашкан. Эстекем да күүлөрдөн мукам-мукам кайрып алып, анан ырга өтчү. Адегенде жай баштап, анан күдүргө чапкан күлүктөй төрт аягы сунулуп, ыры ааламга угулуп калкылдап калчу чиркин. Эл тыноо какпай, суулар акпай калгандай туюлчу. Чынында Эстекем, көңүлү көлбүп, жүрөгү эргип турганда нөшөр төгүп, кыян жүргөндөй ырдачу. Камыштай калың журт дем чыгарбай дымып, аркими ыр аркылуу кеткенин кайра келтирип, бөксөсүн кайра толтуруп, кегин унутуп, жаралганы бир жамандык көрбөгөндөй жадырап угар эле. Коргондой курчалып жардана тиктеп турган тоолор да өзүнүн тоо экенин унутуп, көл өзүнчө бир ойлуу мелтиреп, бу дүйнө бир башкача бакытка балкып, мемиреп калчу. Күн менен түн дайыма бир калыпта төгүлүп турбайт. Бирде аскага атырылып ай чапчыган албуут толкунга окшосо, бирде желсе жээкке жетпеген жетим толкун сыңары болору бышык, биракта Эстекем, бир да кишинин, бир да айылдын көңүлүн калтырган эмес. Качан болбосун, кай жерде болбосун "Ырдап бериңизчи Эстеке"… дегенде барбайган эки колу менен көкүлүн бир тарап алып, эки жакты элейе карап алып, "чарчадым, чаалыктым" дебей ачылган гүлдөй жайнап ырдаар эле. Аны ар бир айылдын адамы гана эмес ити да таанычу, ал отурбаган төр, ал жатпаган төшөк жок болсо керек кыргызда. Өзү да: "Адамгерчилиги жок талант - талант эмес" - дечү. Өзү комузга, комузу өзүнө, өзү сахнага жарашып маңдайы жаркып, бүркүттөй шаңшып жүрүп, улуу таланты менен төрдө отуруп төрдөн ээк какты оо дүйнөгө. Ырдаса ыр, чертсе күү жарашкан, көзүн көргөндүн көңүлү эргиген, төрт аягы тең жорго болчу. Казакка да өтө кадырлуу эле, качан барбасын кастарлап тосуп алып, төргө отургузуп, төбөсүнө көтөрчү. Жайлоодо малы, төшөктө башы кошулган, Кенен акын айткандай: "Төөнүн эки өркөчүндөй, бээнин эки эмчегиндей", Байдылда акын жазгандай: ""Ч" менен "Ш" болбосо, айырма жок анча көп" эгиз элдин келкел дөөлөтүн, кенен талаа, кең пейил тоо сөөлөтүн "карыдымы" жок ырдап келди. Кажарлуу калк президенти Нурсултан Назарбаев менен эки-үч күн Чолпон-Атада чогуу болуп калат. Айкөл президент төкмөнү жанынан чыгарбай ырдатып, жанын жыргатып, кумардан чыгып, моокуму канганда: "Эстеке, Сиздин басыңыз бас эмей эле компьютергой. Акындан Сиздей болмайды" - дептир. Мыктынын мыкты экенин мыкты гана баалайт турбайбы. "Ушинтип айтпадыбы!" - деп ушу баага өзү өтө сыймыктанаар эле.
Эстекем учсуз - түпсүз мезгилден бери укумдан тукумга өткөн керенелүү кеп, бүтпөс ырдын кудугун казып, өмүрүн ырга айлантып, бактылуу өмүр кечирди. Адеп ырдап чыкканда айлыбызга, жыл арытып атпай кыргызга жакты, анан калың казакка жакты. Орошон ырлары менен орусту каратты. Кыргыз, Казактын эл артисти, ошондой эле СССРдин эл артисти болду. Кыргыздын сыймыгына айланды. "Семиздикти кой көтөрөт" дейт элибиз. Даңкты далылуу, атакты акылдуу көтөрөт экен, Эстекем мөмөлөгөн дарактай мөмөлөгөн сайын жерге ийилди. Жаны менен тең бүткөн жөнөкөйлүгү, кичипейилдиги жана жапакечтигинен жанган жок.
Кеткенинде билерсиң." дегендей "Манас" айттырып, комуз черттирип, кино, экранга тарттырып калбай деп бармагыбызды салардан бираз мурунураак "Жараткан Алла, бир Кудай" деген ыр жазыптыр. Анда:
Жараттың бир Кудайым асман, жерди,
Жашаттың жер үстүнө түрлүү элди.
Жаркылдап жүргөн, күлгөн баары бекер
Жалган дейм жашап жаткан бул дүйнөңдү.
Өлүм ак, ажал жетип күн бүткөндө
"Бере көр аркы жайдан чын дүйнөңдү" ,-деп кызарып күнү батып, агарып таңы аткан бу дүйнө менен коштошкондой айтылган ушул саптардан улам аян келгенби деген да ойго кеттим. Бири кем дүнүйө… Бирок да ууч куру эмес. Эстекем менен кенедейинен кеп, армактайынан баш кошкон Райкүл жеңебиз экөө тарбиялап өстүргөн Съездбек, Насипбек, Эркинбек, Таалайбек, Нурлан, Нурдин деген уулдары, Толкун, Айнура аттуу кыздары бар. Композитор Насипбектин уулу Медер обон чыгарып жүрөт. Неберелери Төлөн, Адилет эстрада ырларын ырдашат. Уккандын кулагы сүйүнсүн. Буга да шүгүр. Ат туягын тай басып, Эстекем ээрчитип жүрүп эрезеге жеткирген Элмирбек, Жеңишбек, Абдылда, Амантай, Аалы, Азамат сыяктуу шакирттери устатынын комузун жерге таштабай жаамы журтка жаагын жанчудай туйлап турган учуру. Кудайдын мунусуна да тобо.