bg ky ru ky ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr tt fr ky fr ky fr ky fr kk fr ru fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ky fr ru fr ky fr ru fr ky fr ky fr ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ru ky ru ru ru ru ru ru ru ru bg ru ru ru ru ru ru ru ru ky ru fr ky ru fr ru ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ru ru fr ru mk fr ru fr ru ru fr ru fr ky fr ky tt ky ru fr ky ky ru fr ky fr ru fr ky ky fr ky ru ru fr ru ru fr ky ru ru fr hbs_cyr uk fr ru ky fr ky ce fr ky ky fr uk ru uk fr ky ky fr ru ru fr ru ce fr ky ce fr tt ky ky ru ru fr ky fr ru ru ru ru fr mn en fr myv fr ky ky fr ky uk fr ru ru fr ru ru fr ru kk fr ru ky fr ru kk fr ky fr ru ru
Жанызакка келген каттар жана Жанызактын кайрылуулары
Россиянын жарандыгын алган кыргыз патриот болбой калабы?...
Орус атуулдугун алган кыргыздар кийин Кыргызстанга келсе киргизеби?...
Айгүл ШАРШЕНдин китептерин кантип сатып алам...
“Колжазма терем” дегендерге жумуш бар...
Кыргызча китептерди окугум келет, бирок тамгалар башкача чыгып калып жатат...
Кайсы диндесиз? Сайтка китеп чыгарса болобу?
Ушул сиздин сайтыңыздагы рекламалардан канча акча табасыз?
Бермет менден бир китеп сураптыр...
Жанара бизден “Тамчы” гезитиндеги материалды сураптыр...
Арабаев университетинен Жанызакка кат келиптир...
Адабий китептин биринчи бетине жаш жубайлардын ажайып сүрөтү керек......
"Кытайлык деле эмесмин, кыргызстандык элемин" деп жазыптыр Нурзада...
"Текебаевдин видеосу бар дебедиңиз беле..." деп сураптыр Меймансаптан бирөө
"Мидиндин эшек дептеринде" эмнеге "Мидин" дегенибиз "Жапар" делинип калган" дейт...
"Кыргызстанда кайсы мектеп жакшы, кызым быйыл мектепке барат эле" дейт...
Жуңгодогу “Актилек“ сайтынын ээси кечирим сурады...
Супсулууну кой, "Обонду" таппай жатыптыр...
Жуңгодогу (Кытай) “Актилек“ сайтынын “ууру“ кыргыздарына эскертүү...
Жуңго кыргыздарынын “Актилек” сайтына..
"Заман Кыргызстан" гезитине тергич тууралуу түшүндүрмө кат..
Кытай кыргыздарынан ризограф сурадым эле..
Деректирдин емейл дарегин сураптыр..
Кытайлык кыргыз кызы Нурзада Расул кызы Айгеримге нааразы..
Ашкере динчилден кат келиптир..
Сулуу кыз менен таанышат элем дейт..
КЫЛЫМГА ТЕТЕ КӨЗ ИРМЕМ
Жашоо-турмушубуздагы соңку 20 жыл арасында муундар гана эмес, доорлор дагы толук алмашты.
Азыр эми өткөн кылым делинген кечээ жакынкы учурдун жетимишинчи жылдардын аягы - сексенинчи жылдардын башында Советтер Союзундагы турмуш өр тартпай, дымый түшкөндөй болгон. Өнөр жай менен айыл чарбасы, партиялык жана мамлекеттик аппарат иштегендей түр көрсөтүп, колдо "бургу машинасы" тынымсыз айланып турса да, илгерилөө, ийгилик байкалбай калган. Ошол эле чакта башка дүйнө дүркүрөп өнүгүп жаткан. Кайда барсаң дефициттин, кезерип кезек күтүүнүн айынан партия менен өкмөттү башкарган карыялар элдин кыжырына тийе баштаган. "Очередь" деген эмне экенин азыркы жаштар биле бербес, билбегенине тобоо.
Кремлге Михаил Сергеевич Горбачев келери менен бурулуш башталды. "Кайра куруу" жана "маалымдуулук" деген түшүнүктөр ураанга айланды. Бул сөздөрдү бүткүл өлкө үмүт менен кайталаар эле. Бүткүл турган турпаты, кайраты менен Михаил Сергеевич элге ишеним арттырган. Ал советтик жетекчилердин ичинен алгач ирет эл алдында кагаз карабай сүйлөп чыкты. Карапайым кишилер ашканада же кезекте турганда алдыртан шыбырашкан сөздөрдү эми ачык айтып калды: мындан ары минтип жашоо жарабайт! Социализмдин кадыры караманча түшүп кеткен ошол учурда "адамга бет бурган социализм" куруу жөнүндө идея көтөрүп чыкканы калкка жага бербей калды. Горбачевдун жаңы турмуш жөнүндөгү ойлорун улуу-кичүү текши жактырды. Ушундан улам жаңы лидерди алгач жапырт колдоп, алтургай жакшы көрүп калышкан.
Жаңы жетекчинин жанында ажарлуу, акылдуу, келишимдүү жана көрктүү аялдын пайда болушу ал учурдагы өзгөчө жагдай эле. Михаил Сергеевич менен Раиса Максимовна бири-бирин жакшы толуктап турушчу. Өлкөнү кыдырганда же чет элдик сапарларда Раиса Максимовна күйөөсүнүн көлөкөсүнө жашынбай, ыгы келгенде өз пикирин дагы билдирип, билим берүү жана маданият маселелерине жан тарта киришип, кептешкен адамдарды кээде эрудициясын көрсөтүү аркылуу кыйын абалга калтырганы андан да өзгөчө болчу.
Ага чейинки он жылдыктарда Советтер Союзунун башында жалаң жашы илгерилеп калган, кабагы салыңкы жетекчилерди көрүп жүргөн чет элдиктерге салыштырмалуу жаш жана жайдары түгөйлөрдүн пайда болушу жага бербей калды. Батышта тергешкендей "Горбиге" табынуучулук күч алып, ал эми "горбимания" батыш коомунун аң-сезимине көп жылдарга сиңип калды.
Ал эми өз өлкөсүндөгү абал бара-бара терс айлана баштады. Он жылдар ойго сиңген көнүмүштүн күчү көпчүлүктү бушайманга салды. Анан калса кайра куруу менен маалымдуулук тез арада эле жемиш бере койбоду. Раиса Максимовнаны ачык жектей башташты. Өмүрүнүн соңку жылдарында гана ага болгон мамиле радикалдуу өзгөрдү. Оор илдеттен соолуй баштаган чакта ал минтип армандаган экен: "Башкалар мени туура түшүнүш үчүн өлүмгө мени чырмашы керек беле?" Постсоветтик өлкөлөрдө азыр мамлекет жетекчилеринин жубайларына болгон мамиле кыйла өзгөрдү, бирок Раиса Максимовна бул бурулушка жетүү үчүн оор мүшкүлгө туш болду.
Эми, чачын ак бубак аралаган М.Горбачевду маал-маалы менен телевизордон көрө калганымда, анын коомду өнүктүрүүгө кошкон зор салымы, адам жана жаран катары кандай кайрат көрсөткөнү жөнүндө ойлой берем. Ал тоталитардык системаны кыйратууга аң-сезимдүү багыт алган жана миллиондогон адамдарга азаттык берген.
М.Горбачевдун ишмердиги биздин үй-бүлөгө да таасир этти. 1989-жылдын 25-майында эл депутаттарынын биринчи съезди ишин баштады. Съездде СССРдин Жогорку Кеңеши шайланып, анын курамына ал кезде Кыргызстандын Илимдер академиясынын президенти болуп иштеп турган Аскар Акаевич да кирди эле.
Депутат болгондон кийин балдарымдын атасы ошентип чоң саясатка аралашты. Кыйын кезеңде илим менен гана алпурушуу мүмкүн эмес. Олуттуу окуяларга өз мамилеңди билдирип, эл алдында чыгып сүйлөп, коомубуздун келечеги тууралуу ой айтуу зарыл эле.
Аскар Акаевич "кыздарымдын колдоосу менен СССР эл депутаттарынын биринчи съездинин депутаты болдум"-деп тамаша кылып калчу. Аны Ош областынын Ноокат районунан депутаттыкка талапкер кылып көрсөтүшкөн. Ошол учурда республикалык газетада мектепте окуган эки кызы менен түшкөн сүрөтү жарыяланган. Анда кыркылган кыска чач модага айлана баштаган. Кыргызстандын дээрлик бардык аялдары ушул модага өткөн. Кыздарыбыз Бермет менен Саадаттын чачы узун эле. Кимдир бирөө газетага "республикада кыз-келиндерибиздин көбү чачтарын кырктырып жатышат, ал эми Илимдер академиясынын президентинин кыздарынын чачы узун, көрктүү экен" деп жазыптыр. Турмуштун көзгө илинбеген кээ бир майда-бараты ушинтип шайлоочулар арасында сүймөнчүк жаратат тура.
Аскар Акаевичтин депутаттыгы 1989-жылдын 26-мартында башталды. Үй-бүлөдө биз, албетте, кубанычка бөлөнсөк да, мунун арты кандай болорун сезген эмеспиз. Учаар алдында балдарымдын атасынан Москвада канча жүрөсүң деп сурадым. "Мурдагыдай үч-төрт күн болот чыгармын" деди. Анан Москвадан телефон чалып, дагы бир жума кармаларын айтты. Жумадан-жума уланып, айлар алмашты. Көйнөк-көнчөгүн гана эмес, китептерин дагы жөнөтүүгө туура келди: өзү топтогон китептерин окубаса, Москвада дагы жүрө алмак эмес.
Мен анда саясатка кызыга элегимди айта кетейин. Бирок, өлкөдөгү кырдаал четтен кайдыгер карап турууга жол бербейт эле. Анда өлкөдөгү окуялардын өнүгүшүнө кайсы бир деңгээлде Аскар Акаевичтин көзү менен карачумун. Ал негизинен Москвада жашап, балдарды тарбиялоо, билим берүү менин мойнума түштү. Эң жөнөкөй нерселер катары көрүнгөнү менен балдардын ар бирине кам көрүү, уйкудан ойготуп, тамагын берип, мектепке жөнөтүү, үй тапшырмасын текшерүү, кайрадан уктатуу көп күчтү талап кылат. Балдарды тарбиялоо - бул эң бийик жоопкерчилик. Бар күчүмдү балдарыма арнап, турмуш-тиричилик көйгөйлөрүн, түйшүктүү үй жумушун анча тоотчу эмес экенмин. Мунун бардыгын окутуучулук ишмердик менен айкальгштырам. Бермет Москва мамлекеттик университетинин эсептөө математика-сы жана кибернетика факультетинде окуп, шарты анчейин дурус эмес жатаканада жашачу. Ата-энелер менин түйшүгүмдү түшүнөт.
Ошол кезде саясый окуялардын борборунда болгондордун көбү Жогорку Кеңеште жүргөн процесстерди, андагы күрөштү талдоого алып, атайын китеп жазышты. Алыскы Москва шаарында саясаттын казанында кайнап жүргөн адамдын жары катары мен ал окуяларды кандай кабылдаганым тууралуу гана баян этмекмин.
Съезддин жүрүшү телевизордон бүткүл өлкөгө көрсөтүлүп турган. Ошол көрсөтүүлөр демократиянын чыныгы сабагына айланды. Советтер Союзунун Коммунисттик Партиясынын Борбордук Комитетинин (КПСС БК) генералдык катчы-сынын алдында какыйып турчу обком катчыларынын ордуна биз лидерлик жөндөмү күчтүү, күтүүсүз ой жүгүртө билген жаркын, сергек интеллектуалдарды алгач ирет көрдүк. Анатолий Собчак, Юрий Афанасьев, Андрей Сахаров, Дмитрий Лихачев, Галина Старовойтова жана башка бардык союздук республикалардан келген таанымал окумуштуулар, артисттер, жазуучулар, коомдук ишмерлер трибунадан элдин атынан сүйлөп жатышты. Ал күндөрдү үй-бүлөбүздө азыр да эскеребиз. Чүрпөлөрүмө кошулуп мен дагы атакебиз алыста деп сагынсак да, ал жаңы доорду жар салган акылгөйлөр менен аралаш, тең катар жүргөнүнө сыймыктанабыз.
Съезддеги жана Жогорку Кеңештеги саясый чыңалуу ушунчалык күчтүү деңиз, кээде чочулап да жүрдүк. Мурда өлкөнү өзү каалагандай чексиз башкарып келген партиялык номенклатура мен атын атап өткөн интеллектуалдарга -"жаңычылдарга" тиш кайраганы менен мурдагы айбатынан кайта түшкөн. Обкомдун биринчи катчыларынын 90 пайызы депутаттыкка шайланбай калат деген эмне шумдук. Акылдуу саясатчы жана тажрыйбалуу тактик М.Горбачев регламент-тин эрежесинен кыйды пайдаланды, бирок кайра куруу менен маалымдуулук заманы жараткан интеллектуалдардын кайратына, эрдигине жана эрудициясына туруштук бере албады.
Күтүүсүздөн 1939-жылдагы советтик-германдык жашыруун келишимдин, Тбилисидеги элдик козголоңду күч колдонуп таркатуунун эң талытуу маселелери козголду. Карабактагы кагылышууну теске салууда куулук-шумдуктардын бети ачылды. Көйгөйлүү маселелер боюнча талаш-тартыштар көчкү жүргөндөй күчөдү. Анан албетте, бийлик үчүн айыгышкан салгылаш от алды. Атаандашы Б.Ельцинди бийликтен оолактатам деген М.Горбачевдун өзү позициясынан тая баштады.
Ошол кезде эл депутаттарынын съездинде президенттик идеясы алгач ирет көтөрүлдү. "Ишенген кожоң сууга акса, алды-алдыңан тал карма" дегендей, эгер партиялык генсектин постуна шек келтириле турган болсо, ээрден жылмышып калбайын деген М.Горбачев бул идеяга бекем жармашты. Ошентип, 1990-жылдын 12-мартында СССР эл депутаттарынын үчүнчү съезди кезексиз чакырылды. Алда-колдо менен, академик ДЛихачевдун жигердүү колдоосунун аркасында гана Михаил Сергеевич СССРдин президенти болуп шайлана алды. Бул жагдайдын эсимде калышынын себеби бар, анткени Союзда президенттик кызматтын киргизилиши республикаларда дагы ушундай эле кызматтын болушун талап кылары шексиз эле. Аскар Акаевич аны боолгой билди, бирок, ошол жылдын жаз айларында окуя мындан ары кандай өнүгөөрүн кесе айтуу кыйын болчу.
Эл депутаттары өздөрүнүн алгачкы сьездинде саясатка ашкере берилип кеткен. Аймактар аралык депутаттык топ өзгөчө өкүм чыкты. Аскар формалдуу түрдө ага кирбесе да, негизги идеяларын бекем колдогон. Топтун ошол кезеңдеги башкы максаты - СССР Конституциясынын алтынчы статьясындагы Советтер Союзунун Коммунисттик партиясынын жетектөөчү ролу жөнүндөгү жобону алып таштоо эле. Топтун ошол сунушу үчүнчү съездде добушка коюлган чакта Аскар Акаевич "макул" деп добуш берген. Ал эми борборазиялык республикалардын өкүлдөрүнүн көбү "каршы" добуш беришкен. Алтынчы статьяны алып таштоого Кыргызстандан эки гана адам добуш бергени тарыхый факт. Алардын бири Аскар Акаевич эле.
Ошондо эле республикабызда Акаев депутат катары өзүн эркин сезе баштады деген кеп таркаган. Кыргызстан КП БКнын биринчи катчысы жана республиканын Жогорку Кеңешинин төрагасы менен тил табышпай жүргөнү мени кабатыр кылаар эле. Эгер добуш берүүнүн сакталып калган жыйынтыктарын карап көрсөк, Аскар Акаевич принципиалдуу маселелер боюнча, эреже катары, республиканын партиялык жетекчилери менен келишпегенин, бирок, анын добушу ар дайым Андрей Дмитриевич Сахаровдун добушу менен дал келгенин байкайбыз. Анда съездде жана Жогорку Кеңеште Сахаровду ачык кодулашкан. Өз өлкөсү үчүн көп нерсени жасаган буурул чач академик сүйлөй баштаганда залдан чуру-чуу, күрү-күү чыгып, аны сүйлөтпөй койгону каңырыгымды түтөтүп, көзүмө жаш айланчу. Анда республиканын партиялык жетекчилери эскиче аракеттенип, бурулуш доорду түшүнүүгө жана кабыл алууга даярдыксыз болчу.
кыргыз тилиндеги гезит "Арена kg"
email • архив • редакция
Парламент коом жана бизнестин кызыкчылыктары үчүн иштей баштады
Парламент и общество ищут пути…
Жогорку Кеңештин депутатына 7000 жумушчу кайрылды…
Бразилия - новый партнер Кыргызстана…
Жизнь, когда кости -
по 25 сомов за кг…
Кому на Руси, то есть, в KG жить хорошо?
Новая тема со старыми фигурантами
или особенности кыргызской политики
Вицелер парады же жумуртканы күздө санайбызбы?
"Единый Кыргызстан" ("Бүтүн Кыргызстан") един с Вячеславом Ханом?!
"Социалдык багыттагы" көбүртүлгөн өлкө бюджети
"Социально-ориентированнный" бюджет страны с воздушными цифрами
же өлкө казынасын кантип толтурууга болот?
или как можно пополнить бюджет страны?
"Я всем сердцем люблю мой Кыргызстан!"
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Токтогулдун милициясы ИИМдин буйругун аткарбагандыктан
Сотрудники милиции Сузакского района будут нести ответственность за утери табельного оружия
Жаңы министрликтин жаш кадрларынын жоруктары
Нобель сыйлыгынын лауреаттарынын жолугушуусунда доклад жасады...
Орустар алтын медаль беришиптир...
Кызык, эмне болуп жатат деги….?
Кыргызстандын жарандарына жасалган мыйзам ченемсиз эксперименттер
В Кыргызстане многие еще только ждут своего часа
Курманбек Салиевич Бакиев, тур ордуңдан, сот келатат!
"Мой курс - отстранить родственников президента от власти"
Курманбек Бакиев кимди мураскер кылып калтырат?
Кого Курманбек Бакиев назначит преемником?