tt ru ru hbs_cyr tt ky ky ky tt ky ky ky ky ky ky ky uk ky ky ky tt ky tt ky ky ky uk ky ky tt ky ky ba ru ky ky ky ky av ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky kk tt ky be ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru ru
Баланы бакканды эле эмес аң-сезимин өстүргөндү да билели
Баланын келечеги бала бакчадан башталат деген сөздүн чындыгы бар. Алардын келечеги үчүн бар акчаны аябай, жакшы шарт түзүп берүүгө ар бир ата-эне жанын үрөйт. Азыр баланын аң-сезимин өстүрүп, мектепке чейинки билимин түптөп бергенге борбордо жакшы шарттар көп. Эгер капчыгыңыз буга жол берсе наристеңиздин өнөрүн ар тараптан өркүндөтсөңүз болчудай.
Мамлекеттик бала бакча айына 1500 сом талап кылса, менчик бала бакча бир айда жок дегенде 6000-8000 сом талап кылат. Ошол эле учурда булардын да өз кемчилиги менен артыкчылыгы бар.
o Бир топто бештен онго чейин бала тарбияланат. Ар бирине кылдат көңүл бурулат. Алардын ден соолугун көзөмөлдөп турчу доктур, психологунан өйдө бар.
o Күнүгө төрт маал тамакты түрлөп, танып калбагыдай кылып беришет.
o Бир нерсеге жөндөмү байкалган балага өзгөчө көңүл бурулат. Талантын андан ары өстүрүп кетүүгө түрткү бере алышат.
o Менчик бала бакчада тажрыйбасы жоктор алынбайт. Тарбиячыларга катуу талап коюлган. Андыктан баламды кагып же уруп коет деп камсанабай деле койсо болот. Бир жылда бир жолу билимин жогорулатуучу окууга, тренингге катышып турушат.
o Шарты жакшы. Түркүн оюнчуктар менен камсыз болушкан.
o Баасы жогорураак бала бакчалар кечинде өздөрү баланы үйгө жеткирип беришет.
o Жылдын башында жазылыш керек деген так эреже жок. Каалаган убакта байланышсаңыз балаңызга орун табылат.
o Төлөм көпчүлүк үчүн өтө кымбат. Эгер балаңыз ооруп калса барбай калган күндөрдүн акчасы күйүп кетет.
o Кээде ата-эненин төлөгөн акчасын актайм деп тарбиячылар өтө эле аша чаап жагалданып кетишет.
o Айрым бала бакчаларда тамакты сырттан заказ менен сатып келишет. Ал тамак кандай шартта жасалганын бир Кудай билет.
Үй шартындагы бала бакчалар
Азыр адамдар акча табуунун жолун мыкты өздөштүрүшкөн. Мисалы, кээ бир үй-бүлө үйүн бала бакчага айландырып же бир үйдү ижарага алышат. Тарбиячы, ашпозчу, мугалимдер бар. Мунун эч кандай зыяны деле жок. Ошентсе да ата-энелер мындай бала бакчага көп ишеним арта беришпейт. Бул бала бакчанын да кемчилиги менен артыкчылыгы бар.
o Бала үй шартынан чыкпай жылуу-жумшак жайда болот.
o Бир топто 3-5 баладан ашык болбойт.
o Ар бирине бирдей көңүл бурулат.
o Имараттын тардыгынан бала каалаганындай ойной албайт.
o Атайын балдар аянтчасы жок, жайкысын кайда чыгып ойношот деген олуттуу суроо бар. Ошого карабай төлөмү жеке бала бакчалардыкынан арзан эмес.
Эринбесең баланы ээрчип жүр
Эртеден кечке жумушта жүрүп бала менен алышканга чолосу жок ата-энени жогорудагы шарттар толук канааттандырышы мүмкүн. Ал эми колу-жолу бош, капчыгы калыңдар үчүн мындан да жакшы мүмкүнчүлүктөр бар деп эки-үч сааттык сабактарды айтсак болчудай. "Карапузик", "Кичинекей гений", "Назик", "Жомок", "Ананайка", "Смешарики" деген сыяктуу менчик бала бакча жана балдардын аң-сезимин өнүктүрүү борборлорунан сурамжылоо жүргүзүп, шарттары, баалары менен тааныштык.
Бир жумада үч күн бара турган эки же бир жарым сааттык сабактар бар. Эки сааттын ичинде бала окуйт, эсеп чыгарат, сүрөт тартат, бийлейт, ырдайт. Баасы бир айга 2500-2800 сом. Мындан сырткары, баштапкы кошумча катары 1500 сом төлөш керек. Бир топто 4-6 бала окуйт. Жок, менин баламдын ыр же бий, болбосо сүрөт тартууга болгон өнөрүн өнүктүрөм дегендерге дагы бир сунуш: бир жумада үч-төрт жолу ар бир күнгө 300 сом төлөп, балаңыз шыгына жараша тандап алган тармак менен кетсе болот. Ал эми окуу, жазуу, эсеп чыгаруу дегендер кошумча сабак катары гана окутулат. Бир жумада бир жолу психолог менен иштешет. Саатына үч жүз сомдук сабак менен айына 2500 сомдук сабактарды салыштырсак суммада аз-маз эле айырма байкалат. Ошондо айына орто эсеп менен аз дегенде 2500, көп дегенде 4000 сом сарптап балага туура билим берүүгө болот.
"Тарбиячы эмес эненин көңүл буруусу таасирдүү"
- Баланы менчик бакчага же өстүрүү борборуна алып барган жакшы. Бирок үйгө келгенде ошол бойдон таштап салбай энеси да ага көңүл буруп, кызыктуу нерселерди айтып бериши керек. Балага тарбиячыга караганда эненин көңүл бурганы алда канча таасирдүү. Мисалы, уктаарда балага эмне үчүн жомок айтып беришет? Эртеси ал жомоктун уландысын күтүп, кызыгууну ойготот. Кээ бир ата-эне баланын эң жөнөкөй суроосуна жооп бергенден эринишет.
- Үч-төрт жаштагы бала эки сааттык окууну өздөштүрө алабы?
- Эгер ошол окууну оюн түрүндө өтүп, кызыктырып жеткире алса жакшы кабыл алат. Балага дайыма мактоо айтып туруу анын кабыл алуу жөндөмүн жакшыртат. Ал эми ай сайын акча төлөп окутуп жатам, демек, бала өздөштүрүшү керек деп талап кылгандан майнап чыкпайт. Наристе өзүн сиздин алдыңызда милдеттүү сезиши мүмкүн. Кийин мектепке барганда да сабактарыңан канча алдың деген суроо баланы жүдөтөт. Анда сабакка болгон кызыгуусу жоголуп, милдеттүү түрдө баа алып келишим керек деген ой калыптанат.
"Тарыхыбызды коңшулар менчиктештирип жатат"
Кыргыз тарыхына байланыштуу соңку кездерде көптөгөн эмгектер жарык көрдү. Мектептерден баштап жогорку окуу жайларына чейин тарых окутулат, бирок жаштардын тарыхый билими тайкы бойдон калып келет. Тарыхчылардын аракети да солгундап кеткенсиди. Мына ушул жана башка маселелердин тегерегинде тарыхчы Кыяс Молдокасымовду сөзгө тарттык.
- Кыяс мырза, жакында президент Алмазбек Атамбаевдин "Кыргызстандын элинин тарыхый жана маданий мурастарын окуп-үйрөнүүнү тереңдетүү жана жарандык атуулдукту калыптандыруу боюнча чаралар жөнүндө" деген жарлыгы чыкты. Бул жарлыктын иштеп кете турган рычагдары барбы?
- Бул жарлык менен таанышып чыктым. Азырынча аны айга-күнгө теңеп, мааниси терең тарыхый документ болду деп дежурларча мактагандан алысмын. Бирок калыстык үчүн айтыш керек, мамлекет башчысы тарабынан ушундай чечимдин кабыл алынышы зарыл болчу. Бирок анын шыр аткарылып кетишине азырынча арсармын. Алгач каржылык жагы чечилсе анан иш алдыга жылат.
- Мындай суроону бергенимдин себеби, эски бийликтин учурунда да бир катар иш-чаралар аткарылып, атүгүл кыргыз тарыхынын 15 томдугун жазуу демилгеси көтөрүлгөнү эсимде.
- Эски бийликтин учурунда мындай иш-чаралар жалпы элдин мүдөөсүн канааттандырууга караганда ошол учурдагы мамлекет башчысынын кадыр-баркын арттырууга көбүрөөк багытталчу. Мисалы, "Манас" эпосунун 1000 жылдыгын, Ош шаарынын 3000 жылдыгын, ж.б. мааракелерди өткөрүүдө деле негизги максат экинчи планда калып, мамлекет башчысынын даңазасын арттыруу биринчи планга коюлуп келген. Ал эми 2004-жылы кыргыз тарыхынын 15 томдугун жазуу боюнча демилге көтөрүлгөндө, адегенде мамлекет каржы маселесин чечпесе баштаган ишибиз аягына чыкпайт деп чыккан элем. Ошондой эле болду. Эми андай болбосо экен деген эле тилек.
Карганбек Самаков, Каныбек Иманалиев демөөрчү болуп чыгарылган 15 томдук кыргыз тарыхы ошол кыргыз тарыхын кайра жазуунун жыйынтыгы эмес беле?
- Бул өз убагында Кеңеш Жусупов тарабынан даярдалып жарык көргөн "Кыргыздардын" 10 томдугу толукталып, кайра басылган жыйнак. Тарыхчылар тарабынан атайын даярдалган академиялык жыйнак эмес.
- Кошуна өлкөлөрдө тарыхты изилдөө кандай абалда?
- Кошуна Казакстан менен Өзбекстанда 15 томдук эмес, 30, 50 томдук тарых жазылып жатат. Тарыхчыларды эч кимге жалдыратпай, тарыхты терең изилдөөнү, жазууну мамлекет толук колго алган.
- Сиздер өз убагында жаш тарыхчылар жамаатын негиздеп, биртоп иштерди жасаганыңыздар эсибизде, эмне себептен ошол аракетиңиздерди токтотуп койдуңуздар?
- Чындыгында, кыргыз тарыхы мектептерде, ЖОЖдордо окутулбаган, тарыхтын курч маселелерин элге жайылтууга тыюу салынган коммунисттик идеология туткактап турган учурда биз, жаш тарыхчылар тарыхтын ак тактарын ачыктайлы, Кыргызстандын тарыхы окутулсун деген маселени өлкө жетекчилигине, жалпы коомчулукка коюп, акыры анын өтөлүнө чыкканбыз. Кийинчерээк ар кимибиз өз арбайыбыз менен болуп, иш солгундап кетти.
- Ал ишти кайрадан колго алып жандандыралы деген аракеттер бар экенин угуп калдык…
- Буюрса, 11-февралда ошол кездеги жаш тарыхчылар, учурдагы жаш тарыхчылар уюштуруу жыйынын өткөрүп, тарыхчылар коомунун ишин күчөтөлү деген максат коюп жатабыз. Соңку жылдарда кимдер гана тарых жазбады. Биздин тарыхыбыздын айрым урунтуктуу жерлери кошуналарыбыз тарабынан менчиктештирилип жатат. Өткөндө polit.kg деген сайтта "Кыргызстандын тарыхын жазуунун эмне зарылчылыгы бар?" деп тили буруу бирөө жазып чыгыптыр. Андан мурда "кыргыздын тарыхы - бул жасалма тарых" дегендер да чыкты. Ал эми жаштар өз тарыхын билбей маңкуртка айланып жатканда, тарыхты бурмалаган журт бузарлар көбөйүп жаткан учурда унчукпай жатып алгандык - бул чыккынчылык эмей эмне? Ошондуктан биз, тарыхчылар кайрадан ишибизди жандандыралы деп жатабыз.