ky ru bg ru ky ru ru ru ky ky ky ky ky uk ky be tt hbs_cyr ky krc cv ky ky ky kk ky hbs_cyr ky de ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky en ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ky ky ky ru ky en ru en kk kk tt es en es fr es ru ky ky ky mhr ky ru es et nb tr ja lt es fr tr en ru hbs_cyr ru ky ky ky tt cv ru ru ky ky mk kk kk el ru kk bg ru hbs_cyr hbs_cyr hbs_cyr fr en fr fr en en en en sv fr de de fr fr fr sv en fr en ja fr de fr es nb fr de en en sv de de fr en fr it fr de en
Шор элинин шору же Шибердин байыркы тургундары – шор элинин эне тили эмне үчүн өлүк тилге айланып баратат?..
Дарегибиз: Кыргыз Республикасы Бишкек шаары Ж. Бөкөнбаев көч. 182
Түштүк-Сибирде шор аттуу аз сандагы түрк тилдүү эл бар. Калкынын саны 16 миң. Көпчүлүгү Кемеров облусунун түндүгүндө – Тоолуу Шорияда жашайт. Учурда алардын алты миңи гана өз эне тилинде сүйлөйт. Т.а. шор тилинде сүйлөгөндү билбейт, анча-мынча сөздөрдү гана түшүнөт. Ошондуктан окумуштуулар бул тилди жоголчу тилдердин тизмесине кошкон.
Биз Усть-Анзас айылына сапар салдык. Айылда ончакты урук 130 тургун жашайт. Бардыгы бири-бирине тууган. Кыштакта байланыш да, жарык да жок.
Усть-Анзаска күүгүмдө жеттик. Кечмелик таппай кыйла буйдалдык. Аркы жээкте дизель аппаратын от алдырып, терезелерде күңүрт жарык жанды. Сууну эптеп кечип өтүп, четки үйгө жакындадык. “Силер ким?” деген үнгө “Журналистпиз” деп жооп узаттык. “Суудан сүзүрүп коёлубу?..” Муну биз каңырыш угуп калдыкпы десек, алар “кечмелик” дегенди “сүзмөлүк” деп айтышат экен. Дөңсөөдөгү конок үйүнө жайгашып, эки күн бою “сүзмөлүк” ишине байкоо салдык. Бул жерде “ким сүзүрүп койсо бир бөтөлкөгө” эч баш тартуу болбойт экен.
Шор айым Наталья Моисеева ушу айылда туулган, пенсияга чыккан соң киндик каны тамган жерге кайрылган. Кыз кезиндеги фамилиясы Кирсакова.
-Илгери ата-энелер орусча сүйлөсөк “эмнеле орусча тантырайсыңар, өз эне тилиңерде сүйлөгүлө” деп урушчу эле,- дейт Наталья: -Ошондуктан биз эне тилди жакшы билчүбүз. Ал эми биздин балдар жатак үйдө шор тили окутулганына карабастан, өз эне тилинде дээрлик сүйлөшпөйт. Биз жаш кезде орус тили гана окутулчу. Айылдагы мектеп 90-жылдардын ортосунда эле жабылып калган. Ошондон тарта устьанзастык балдар Таштоголдогу жатак мектепте жатып окушат. Менин неберем 12 жашта, шор тилинде пычак (бычак), калаш (нан), суу деген айрым сөздөрдү гана түшүнөт.
Наталья менен кайырмак уулоого макулдаштык. Анын үйүнүн артында Анзас суусу агат. Кайырмак салуу бул жерде жөн гана эрмек, өздөрү болсо тор салып кармашат. Бирок, анысын бөтөн көздөн жашырып турмай жайлары бар. Көрсө, 1989-жылы бул аймакта Шор улуттук паркы уюшулуп, 35 кыштак ошо жакка кирип калыптыр да, бул жердин түпкүлүктүү калкы борбордун мыйзамы менен жашоого тийиш экен.
-Бул жакка сырттан келгендер, адатта, уруксат кагаз алып келишет,- дейт Наталья: –Мен өз айлыма биротоло кайта элекмин, ар келген сайын улуттук паркка кирүүгө уруксат кагазын алам.
Шор улуттук паркынын аймагында, меселен, кызыл китептеги балыктарды кармоого, жер кыртышын бузуп, чөптөрдү тепсөөгө, ташка, аскага жана дарактарга жазууга, мылтык асынып жүрүүгө тыюу салынат.
Айылда үч-төрт айда бир иштеген таксофон менен почта бөлүмү гана бар. Ал жерден гезитке жазылып, кир самын сатып алса болот. Почточу, андан тышкары, кеңири керектөө товарларын да соодалайт.
-Биякка, адатта, пенсия түшкөндө гана башбагышат. Интернет, банк карточкасы дегенди билбейбиз,- дейт почточу Татьяна Торчакова: –Бизде 23 пенсионер бар. Шорлуктар орустарга караганда пенсияга беш жыл эрте чыгышат. Эмне үчүн мыйзам мындай кабыл алынганын билбейт экемин. Алар аз санда экенине карап ушинтишкен чыгар. Менден коңшу айылдыктар да кышкысын лыжа, жайкысын кайык менен, балчыкта жөө келип пенсия алышат.
Балчык ар жаз-күздө кайталанып турат. Бир айлап, кээде андан ашык созулат. Ал учурда Таштаголго жумасына бир ирет тик учак менен каттоого болот. Белет баасы жергиликтүү тургандар үчүн 155, башкалар үчүн 700 рублдан.
Почтодо телефон аппараты турат, бирок анысы он жылдан бери дудук.
-Шашылыш учурда тез жардам чакырыш керек болсо кантесиңер?
-Айганга чуркап чыгабыз, ал жакта байланыш тартат. Ал биздин ыйык тообуз. Тоонун чокусуна чыгып телефон чалсаң болот.
Почтосу жок коңшу айылдарга кат-кабар болсо Татьяна Торчакова каттагандардан берип жиберет экен. Тилекке жараша, азыр кат жазышпай калышыптыр. Татьяна менен шор тили тууралуу маектешип олтурдук.
-Күйөөм менен кез-кез кызыбыздан жашыруун кеп кылыш зарыл болгондо гана шор тилинде сүйлөшүп калабыз. Мурда эл көзүнчө шор тилинде сүйлөө уят иштей сезилип калган. Эми жаңыдан улут тилин өркүндөтүү аракети болуп жатат. Окумуштуулар келип тилибизди изилдей баштады, шор тилинде ырдаган ансамблдер пайда болду. Ошентип эне тилде сүйлөгөндөн тартынуу азайып барат.
Шор тилинде 38 тамга бар. Алардын ичинде каткалаң Г, каткалаң К жана Ө, Ү, Ң тамгасы катталган. Устанзастыктар шор тилинин кондом диалектисинде сүйлөшөт.
1927-жылдан 39-жылга чейин жети жылдык мектептер үчүн шор тилиндеги окуу куралдары жазылып жана басылып, окуучулар үчүн “Орусча-шорчо сөздүк” түзүлгөн, “Кызыл Шор” аттуу райондук гезит чыкчу. Адабий шор тилинин негизи катары азыркы Мыски шаарынын диалектиси кабыл алынган. Ал кондом диалектиси менен да байытылган. Бул иш 1939-жылы Тоолуу Шория автономиясынын жоюлушу менен токтоп калган. Көп узабай эне тилинде окутуу менен кошо гезит чыгаруу иши да токтойт. Шор тилинин сөздүгү 1993-жылдан баштап “адабий шор тилин калыбына келтирүү” максатында кайрадан колго алынды.
Роберт Хромов – жергиликтүү аксакалдардын бири. Ал киши азыр 80де. Сыртынан караганда аны 80деги абышка деп айтыш кыйын. Жаш курагына паспортун карап ишендик. Анын бир ую, бир аты, эки кунаажыны, чакан огороду бар. Андан тышкары коомдук башталышта жергиликтүү шор маданият музейин көзөмөлдөйт.
-2000-жылы биздин айылдын түзүлгөнүнө 317 жыл толду,- дейт Роберт Михайлович: –Айган – биздин ыйык тообуз. Ал жерде шамандарыбыз тоо пирлерин самогон менен аластоо аземин кылышат. Илгери бул жерде алтын өндүрүлчү. Ошону менен бирге ушул жер аркылуу б.д.ч. 2-кылымдарда Улуу Жибек жолу өткөн. Музейди биз 1994-жылы түзүп баштадык. Бирок, ага бөлүнгөн аймактын жартысын алып коюшту. Ал жерге чиркөөнүн жерпайын куюп жатышат. Бирок, андан майнап чыгарына ишенбейм. Калганын өз демилгеңер менен бүтүрүп алгыла дептир.
Жолдо келатып айыл администрациясынын башчысы Фёдор Кадымаевди кезиктирдик. Ал дагы жергиликтүү кадырмандардын бири. Аймактагы жападан-жалгыз балчы. Башкармалыкка шайланары менен аракечтик менен күрөшүүнү чечкен. Айыл ичинде арак сатпоо мыйзамын киргизүү аракетин көрдү, бирок айылдагы бардык дүкөндөр менчикте экен. Аларга араксыз киреше жок. Ошентип, ал аракетинен майнап чыкпады. “Болгону өзүмө арбын душман топтодум” деп моюнга алды.
-Айылдын жолдорун ишембилик өткөрүп, өзүм салгам. Тактайды бекер беришкен менен, элди ишембиликке тартыш кыйын экен. Кыймылдаса эле “акча төлө” деп турушат. А, жок акчаны мен кайдан табам?- дейт айыл башчысы: –Мен аларга “муну биз өзүбүз үчүн жасап жатпайбызбы, маселен, сен өз үйүңдү өзүң курасың да, туурабы? Үй курганың үчүн балаңдан акча сурабайсың да” деп түшүндүрүүгө аракет кылдым. Аракты арбын ичкендер бар. Башчылыкка келгениме төрт ай болуп баратат, арак алып келүүнү чектейин деп турам. Буюрса, мунун аягына чыгарам. Менде андан башка жол жок. Анын оор иш экенин туюм. Анан дагы бизге баңгизаты жетпегенине каниет кылам.
Менин өтүнүчүм менен Фёдор менен Роберт шор тилинде сүйлөшүүгө өтүштү. “Казак” жана “татар” деген эки сөздү гана түшүндүм. Которо келгенде алардын мааниси таптакыр башкача болуп чыкпаспы: көрсө, казак деп орусту, тадар деп өзүлөрүн аташат экен.
-Биз бул жерде ишсиз деле жашап кете алабыз,- дейт Ф.Кадымаев кебин улантып: –Шаардыктар ишсиз, акчасыз кантип жашоого болсун деп ойлошу мүмкүн. Ал эми биздин ата-бабалар нечен кылымдар бою ансыз эле оокат өткөрүп келишпедиби. Анткени, биз чыныгы аңчыларбыз. Биз бир күндө ондогон чакырым жерди жөө басабыз, ага биздин денебиз бышкан.
Андан ары бал челектерге багыт алдык. Дагы бир ыйык жайдын жанынан өтүп баратканыбызда Фёдор өзү мурда шаманчылыкка ишенбей, ыйык жайларды туристтерди тартыш үчүн ойдон чыгарылган оюнчук катары карап келгенин кеп салды.
-Жакын досторумдун бири жакындан тарта эле шаман болуп кетти,- дейт Федор: –Көрсө, жөн адам шаман боло албайт экен. Ал шык көктөн, ата-баба арбактары аркылуу тандамал бирин-жарымга гана ыроолончу кут тура. Тоонун, оттун, тайганын ээлери аларды өзү тандайт дейт. Бирок, жер-суу пирлерин арак-самогон менен аластабаса болбойт, антмейин ийгилик жылоолобойт.
Бирок, бул жерде, өзгөчө, улуттук парк шартында арбактар менен пирлердин да алы жетпей турган талуу маселелер жок эмес.
-Мурда биз тоо этектериндеги токойлорду өрттөп, жер айдачу элек. Азыр улуттук парктын уюшулганына байланыштуу жер айдоо мүмкүн болбой калды,- дейт Ф.Кадымаев: -Маселен, картөшкөнү мурда биз тайгага айдачубуз, а азыр болсо огородго гана себүүгө болот. Анткени Кызыл китепке киргизилген кандык гүлү мыйзамды карап өспөйт экен. Каалаган жерине чыга берет. Ал эми мыйзам боюнча аны тепсөөгө уруксат жок. Огородубуздун картөшкө тиккен жарымы биздики, ал эми кандык гүлү өскөн жарымысы улуттук парктыкы болуп калууда. Ошондон улам эмне кылышты билбей башыбыз маң: “РФнын түпкүлүктүү аз сандагы элдеринин укуктук камсыздыктары тууралуу” федералдык мыйзамында “ата-бабалары жайлаган салттуу жайларында, салттуу жашоо образын кечирген Россия Федерациясында саны 50 миңден ашпаган түпкүлүктүү аз сандагы элдер ар кыл категориядагы жер тилкелерин өздөрүнүн салттуу чарбалык муктаждыктары жана салттуу аңчылык өндүрүшү үчүн акысыз пайдаланууга укуктуу” деп жазылгандыгына карабастан борбордук өкүлдөр  кайсы маалда болбосун келип “эмнеге мылтык асынып жүрөсүң? Торду эмнеге токудуң? Тайганы эмнеге аралап кеттиң? Жерди эмнеге тепсейсиң?” деп айыпка жыгышы ыктымал.
Кемеров облусунун аймагында жүргүзүлгөн эл каттоого ылайык шорлуктардын саны: 1897-жылы 11 674, 1926-жылы 12 600, 1959-жылы 14 900, 1970-жылы 16 033, 1989-жылы 12 585, 2010-жылы 12 888 адамды түзгөн.
-Түпкүлүктүү улут катары жеңилдик алыш үчүн документ топтоп түпкүлүктүү тургун деген макамга ээ болуу зарыл. Биз өзүбүздүн үйүбүз турган жерди мыйзамдаштыра албай жатканда кайдагы жеңилдиктер тууралуу кеп болушу мүмкүн?- дейт Ф.Кадымаев андан ары: –Ошондон улам бул жерде жашаган киши, маселен, огородунун аягында өскөн даракты отун үчүн кыйып алууга да укуксуз. Чөп чаап алууга болбойт, аңчылыкка чыгууга болбойт. Кыскасы, айыл ичинде баскан-турганыңдын баарын мыйзамдаштырыш зарыл. Ал эми булардын баарын мыйзамга тууралаш кыйын иш, жер өлчөгүч инженерлерди алып келип огородуңду ченетиш керек, анан аларды  район борборуна тапшырып, китебин алуу зарыл. Көпчүлүк тургундардын буга шайы жетпейт: жумуш жок, акча жок, жол алыс. Ошондон улам уурулукка кириптер болушат. Маселен, жакында эле өзүмдүн айылдаштарым меникине ууруга киришти. Аларды мен өзүм кармап, өз эсебим менен районго милицияга алып барып тапшырышым керек. Мындан башка дагы толгон-токой көйгөйлөр бар. Маселен, бизде жашаган орустар “мен ушул жерде туулгам, мен деле түпкүлүктүү тургунмун” дейт. Жергиликтүү орус жеңилдикке ээ эмес, ал эми жергиликтүү шорлук жеңилдикке ээ. Ушундай кантип болсун? Же болбосо эки бир тууган шорлукту алалы. Бири бул жерде турат, бирок үйүнүн документин каттата албайт. А экинчиси шаарда жашайт, бирок, түпкүлүктүү аз сандагы улут өкүлү болгондугуна карабастан экөө тең жеңилдикке ээ эмес. Бизде жеңилдиктер катталган жерине карап гана берилет. Мурда, паспортто 5-графа барында баарыбыз шорлук деп катталчубуз.
Айтымдарына караганда, айылдыктарды көрсөтмөлүк үчүн эле айыпка тартып коёт экен. Маселен, бу жердегилердин баары тең кедр дарагын кыйганга болбой тургандыгын жакшы билишет. Кайсы бир жергиликтүү тургун кедр дарагы менен кармалып, он миңдеген рублдик айыпты төлөй албай аргасыздан муунуп өлгөн дейт. Көрсө, шор элинин байыртадан бери келаткан маркумду кедр үкөккө салып көмүү салты бар тура.
-Үкөктү шорлуктар байыртадан кедр дарагын жонуп жасап келишкен. Азыр болсо кедр тургай, тактай таппайсың. Сөөктү кантип жерге берүү керек? Билбей калдык,- деп кейийт Фёдор Кадымаев.
Тилекке жараша, бул жерде ар кимди майда-чүйдө иш үчүн айыпка жыга беришпейт. Улуттук парктын инспектору ушул эле айылдык шор, эл катары оокат кылып, калк муктаждыгын жакшы түшүнөт. Аны биз түнкү балык уулоого бараткан жеринен капысынан көрүп калдык. Ошондуктан анын атасы жана аялы менен гана сүйлөшүүгө мүмкүн болду. Усть-Анзаста Кискоровдор уругу илгертен жашашат.
-Түпкүлүктүү аз сандагы эл катары бизге көптөгөн укуктар берилген,- дейт Вячеслав Аполлонович Кискоров: -Бирок биз алардын баарын биле бербейбиз. Маселен, мен өзүм алардын кайсы жерде же кайсы китепте жазылганын билбейм. Көргөн да эмесмин. Бир ирет торумду кармап алышып, менин өзүмө деле айып салышкан.
-Андай торлор элдин баарында эле бар экен го?..
-Анткени азыр өзүмбилемдик күч.
-А эмне үчүн атаңыздын аты Аполлон аталган?
-Билбейт экемин, “Союз-Аполлон” спутниги учкан кезде мен али төрөлө элек болчумун.
Вячеслав Аполлоновичтин келини Наталья Кискорова жергиликтүү китепкананын кызматкери. Китепкананы керек учурда гана ачышат. Өзүлөрү болсо коңшу үйдө турат. Китепканадан китеп алып окугандар чанда чыгат. Китептердин көпчүлүгү орус тилинде. Шор тилинде эски окуу куралдары менен Усть-Анзастын маданияты менен тилин изилдеген окумуштуу-этнографтардын эмгектери гана бар.
-Учурда сиздердин жаштар арасында эне тилине кызыгуу барбы же келгин тилчилер гана кызыгышабы?
-Эне тилибизге келгин окумуштуулар гана кызыгышат. Айылдыктардын болсо эне тили менен анча иши жок. Буга элдин өзү күнөөлүү. Менин кызым Алина шор тилин бираз билет, майрам-тойлордо ырдай калып жүрөт.
-А эмне үчүн балдарыңарды жатак мектептерде окутасыздар?
-Менин төрт балам бар. Экөө жатак мектепте. Айла жоктун иши бу. Аларды мектепке узаткан сайын ыйлайм. Тез-тез каттап, көрүшүп турабыз. Себеби, айылыбызда мектеп жок. Улуу уулум биринчи класска барарда жабылып калган.
Натальядан шор тилиндеги алиппени окуп берүүсүн сурандык.
-Муравей – кымыскаш, бабочка – конак, оса – оос, муха – падат, лягушка – пага, ящерица – келескен, змея – чылан…
Ал эми Зоя Егоровна Топакова негизинен шор тилинде гана сүйлөйт. Ал киши коңшу Кизек айылында жашайт. Ат менен бастырганда бир сааттык жол. Аны Усть-Анзаска небереси Вячеслав коштоп келиптир. Көрсө, чоң апа мындан ары район борборундагы ооруканага барат экен.
-Мен ал тургай биринчи классты да бүткөн эмесмин. Атамды 1941-жылы согушка алып кетишкен, курсак ач, кийим жыртык, ошон үчүн окубай калгам. Мени апам багып чоңойтту,- дейт Зоя чоң эне.
Ал киши таяк менен басат экен. Бирок, жаштайынан чабандес өскөн адам ат үстүндө тың жүрөт.
Усть-Анзастан 60 чакырым ары тоо-лыжа курорту бар. Ал жердин шарты шаардагыдан мыкты. Ал эми бул айыл мындан 200 жыл мурда кандай болсо, так ошол бойдон кала берген: эл өз оокатын өзү кылат, жол жок, мектеп жок, байланыш жок…
Шордуу шор тили мына ушу чоң апалар менен кошо доорун сүрүп бүтүп бараткансыйт…
“Сибирь Реалии” порталынын кабарчысы (Азаттык)
Кыргыз тилин үйрөнүү үчүн видео сабактар
Кыргыз тилин жеңил үйрөнүү боюнча видео сабактар (EASY KYRGYZ LANGUAGE)