ru cs ky ky ky ky ky uk ky ky ky ky ky ky ky ru ky ky ru ky ky ky ky ky ru krc ky ky ru ru ky ky ky ky ky ba ky kk ky ky ky ky tt ru ky ky ky kk tt ky ky kk ky ky ky kk ky tt ky ky ky ky ky ky krc ru
"Алиби", 05.12.08 - 14-бет: •
Кыргыздын кайталангыс улуу залкарларын биринин артынан бирин алган быйылкы жыл-элибиздин маданияты үчүн оор жылдардан болду. Дал ушул 2008-жылдын кычыраган кышынын эң алгачкы күнү кыргыз эли дагы бир улуу акыны, чыгаан талант -Тууганбай Абдиевден түбөлүк ажырап отурат.
Дүйнөнүн эч бир элинде кездешпеген төкмөлүк өнөрдүн чыныгы устатыТууганбай Абдиевди акыркы сапарга узатып жатканда анын замандаштары, сахналаштары, анын талантына таазим эткен калдайган калың журт гана эмес, жадагалса аба-ырайы да кайгырып, кабагын бүркөп, кыскасы "карагай ыйлап тал ыйлап, жан бүткөндүн баары ыйлап" жатты.
Т.Сатылганов атындагы Кыргыз Улуттук филармониясынын директору;
Бүгүн жалпы кыргыз элинин кабыргасы кайышып, кайгырып турган учуру. Кыргыз элинде чыгаан инсандар көп чыккан. Ошолордун бири-Тууганбай Абдиев эле. Ар бир элдин маңдайына бүткөн саналуу гана адамдары болот. Алар өз чыгармалары, кайталангыс таланттары менен ошол элди бүтүндөй дүйнө жүзүнө даңазалап, жар салып жүрүшөт. Бүтүндөй адамзатты багынткан, дүйнөнүн бир да элинде кездешпеген акындык, төкмөлүк өнөр жалгыз кыргыз элине гана буйруган экен. Карасын кара, агын актай кылып чучугуна жеткире төгүп айткан, улуу талант-Тууганбай Абдиев эле.
Токтосун Тыныбеков, Эстебес Турсуналиев, Ашыраалы Айталиев, Тууганбай Абдиев эмне деген чыгаан таланттар эле? Булар бүтүндөй сахнаны көркүнө чыгарган, угармандарга руханий азык берген, кыргыз элинин акындык өнөрүн бийик кармап, аздектеп келген кайталангыс улуу инсандар эле. Бирок, тагдыр экен. Биринин артынан бирин ушинтип кайра келгис сапарга узатып жатабыз. Бул албетте, өкүнүчтүү, бирок, арга жок, Кудайдын буйругу экен.
Кош бол, кыргыздын улуу таланты Тууганбай аке! Жаткан жериңиз жайлуу, топурагыңыз торко болсун!
Тукем жөнүндө айлап-жылдап айтсак да сөз түгөнбөйт. Эми эмне кылабыз. Кудай Таалам сынбасты жасабайт, өлбөстү жаратпайт экен. Канча аракет кылганыбыз менен алып кетти арабыздан. Ушундай кайгылуу күн болуп жатса да, жүрөктү кысып коелу. Себеби, Тукемдин аты эч качан өчпөйт. Ал өлгөн жок. Ал кыргыз элинин жүрөгүндө түбөлүк орун тапкан, кайталангыс чыгаан талант.
Бүгүн жалгыз Токтогул эли, бүтүндөй кыргыз эли гана эмес, Орто Азия эли акындык өнөрдүн улуу таланты, кайталангыс ырчы-Тууганбай Абдиевден айрылып отурат. Бүгүн биз, анын курч сөзүнөн, анын талантынан айрылып отурабыз. Тууганбай аке, кош болуңуз! Элесиңиз дайыма элиңиздин эсинде. Элиңиз сизди эч качан унутпайт!
Тууганбай Абдиев кыргыз элинин төкмө акындарынын эң акыркылары болуп эсептелет. Токтосун Тыныбеков, Эстебес Турсуналиев, Ашыраалы Айталиев, Тууганбай Абдиевдер менен чогуу иштешүү бактысына ээ болуп, убагында бул улуу адамдар менен сахналаш болуп калдым. Булар кимдер эле? Булар- кыргыздын улуу таланттары Осмонкул, Калык, Корголдон таалим-тарбия алып калган чыныгы таланттар эле. Ушундай легендарлуу адамдардан сабак алып калган төкмө акындарыбыздын эң акыркысы да дал ушул Тууганбай Абдиев эле.
Негизи эле кыргыз элинин сыймыгы болуп "Манас" жана төкмө акындарыбыз эсептелет эмеспи. Ушундай чыныгы төкмөлүк өнөрдүн көрүнүктүү өкүлү Тууганбайдан да бүгүн ажырап отурабыз.
Элмирбек Иманалиев, төкмө акын;
Тууганбай Абдиевден айрылуу менен кыргыз эли улуу залкарлардын учугунан айрылды. Коргол акынды бала кезинен ээрчип, бата алып, өнөрүн үйрөнүп, кайра аны кийинки жаш муундарга жеткирүүдө өзүнчө бир алтын көпүрө эле. Бул кишинин башка акындардан өзгөчөлүгү өзүнчө көрүнүп турчу. Жыш өскөн токойдон бакыйып өсүп турган бай теректей өзгөчө орду бар эле. Бул улуу талантыбыздан да айрылып калдык. Эми анын шакирттеринин, биздин парзыбыз дагы, карызыбыз дагы Тууганбай атабыздын кылган эмгектерин актап, өмүр бою ал кишинин таберик таштаган мурастарын андан ары улаш керек.
"САЛАМ САГА САРНОГОЙДУН КОРГОНУ"
Ушул поэмадагы "Эне -атам өлүп удаалаш, эңгиреп жалгыз калганым" деген саптар чындыкка коошпойт. Чындыгында экөө удаалаш кетпей эле Сарногой дүйнө салган соң, ашынан кийин апасы Апал Эшенкул деген кишиге турмушка чыгат. Андан Сарайбек, Тагайбек аттуу эки эркек, Сымбат, Кымбат деген эки кыз төрөйт. Сарайбек азыр Талас районунун Талдуу-Булак (мурдагы Конзаводдо) айлында, иниси Тагайбек Кырк Казык айылында жашап турушат. Энелеш карындашы Сымбат Таластын Караколунда очор-бачар турмушта, сиңдиси Талас шаарында жашап жүрүп, өткөн жылдары дүйнө салган. Бул чындыкты Байдыкем акын Самидин Стамбектегинге берген 1991-жылдын 28-декабрындагы интервьюсунда: ("Байдылда" китеп. 1993-жыл) "Энебиз бир болгондон кийин алар деле менин бир туугандарым да. Катташып калабыз ара-чолодо" - деп мойнуна алганы тастыктайт. Анан да Байдыкеңдин 1972 - жылы чыккан "Менин батпас күнүм" ырлар жыйнагында "Аталаш менен энелеш" деген ырдагы:
"Элдин сөзү, жаңы айтылган кеп эмес,
"Жакын дешет, аталаштан энелеш!"
А менде бар аталаш да, энелеш
Жакындыгы бир биринен кем эмес..
Элде көп го аталаш да, энелеш,
Эстүү болсо бир биринен кем эмес.
Ата - энени таразага тарттырып
Ала көрүү, кула көрүү жөн эмес". деген саптар акындын аталашы да, энелеши да бар экендигин жана алардын "Жакындыгы бир биринен кем эместигин", аларды " ала, кула көрбөстүгүн" ырастап турат. Ал эми Зина жеңенин: "Мени биринчи жолу 1-май майрамында Кымбат карындашы экөө турган ижарага ээрчитип барган. Кийин ал биздин колдон турмушка чыккан" - дегени да ого бетер далилдейт. Ал эми жогоруда жүрөккө тикенек болуп сайылган эки саптын жазылышына менимче эки нерсе себеп болгондой. Биринчиси, ошо кезде жетим-жесир дегенге, айрыкча багар, кагары жок томолой жетимден Совет бийлиги аталык жардамын айаган эмес, детдом, интернаттар аларды бекер кийинтип, бекер ичиртип, көкүлүн тарап, көңүлүн карап, жогорку окуу жайларда окутуп, өкмөт кылып өстүрчү. "Кызыл кекиртек, кыйла жерге секиртет" - деген бар эмеспи, Байдыкең ушул жагын карашы мүмкүн. Экинчиси, энеси күйөө табылса эле сүйүнүп башы батып, багалчагы сыя элек балканактай баласын күлү жоо күндөштөрүнүн кыздарына калтырып кете бергенине көңүлү үч көчкөн журттай калган сыяктуу.
Мына ушул киндик каны тамган, балалыктын бактылуу күндөрү калган ата конуш журтка, кийин чейрек кылымдын аржак - бержагында Байдыкең атактуу акын аталып, болуп - толуп турган учурунда бир келип кетет. Байагы жыңайлак баскан жалгыз айак жол жок, айыл көчө - көчө болуп көйкөлүп, ортосунда орто мектеп заңгырайт. Өскөн эл, өзгөргөн жер көзүнө өзгөчө көрүнөт. Атка минбей, жөө барат Кулдан келбеске. Балалык калган, жетимдик калган жер турат саламдашып. Бапбайагыдай, байагы таш, байагы суу, байагы чымчык. Сагынычка каңырыгы түтөгөн акын "Тоодогу коргон" ырын кантип жазганын өзү да билбей калат.
Сенде туулгам. Сен жүрсөң да ойдогу,
Көп жыл өттү көрүүгө шарт болбоду.
Салам сага, Сарногойдун коргону.
Бийик боюң кар, жамгырда эзилип,
Бузулсаң да туш - тушуңдан кетилип,
өңүң турат атакемдей көрүнүп
өңүң турат апакемдей сезилип.
Кайда бүркүт тиги тоодо шаңшыган,
Каңтара тээп, каршыкканын жанчыган.
Атам маркум көз салчу эле артынан.
Же өлдүбү шум ажалга тушугуп
Же жүрөбү балапанын учуруп?
Же болбосо өзүң сымак уясы
Калды бекен капталдары бузулуп?
Ошол бүркүт бизге турчу кошуна,
Ошол бүркүт атакемдин досу да.
Тирүү болсо кайран чалдын уулу деп,
Тиктеп мени отургандыр чокуда.
Байдыкеңдин сагынганы аз келгенсип, коргон да аны айабай сагыныптыр. Же атасынын көрүп көңүл тойгузар сүрөтү болсо гана, ал убакта сүрөткө кайда... Болгону эптеп - септеп ташка ташты тизип, мал маарап чыгып кетпесин деп курган коргон, эскилигинен тамтыгы чыгып таштары талаалап кеткен бул коргон, акын үчүн аксарайга алмашкыс эле. Албетте... эскилигинен "кетилип", "бузулуп" бараткан коргон дагы да болсо "атасындай көрүнүп", "апасындай сезилип" өңүнө өңү, жытына жыты окшошот. Ата - энесинин жаштыгы, өткөргөн өмүрү калган бул коргон акындын балжууран балалыгы, ак - караны тааныган чалалыгы калган ыйык коргон эле. "Кайда бүркүт тиги тоодо шаңшыган?" дейт да, анан акын "Ошол бүркүт атакемдин досу да" деп өзүнө - өзү жооп берет. Эмне деген улуу дух! "Ошол атасынын кошунасы", кошунасы гана эмес досу ал бүркүт. Бүркүт канаттуунун сырттаны, акындын атасы да ошондой, кемтиги жок кеменгер бир - бирине татыктуу "дос", "кошуна". Бала үчүн ата ошондой. Ошон үчүн акын да ага бир боорундай боор тартат: "Же болбосо өзүң сымак уясы, калды бекен капталдары бузулуп?" - деп санаасын санга бөлөт.
Атасы менен бүркүттү параллель сүрөттөгөнү жөн эле өпкө - боорун чапкан жеңил - желпи, салмагы саман сөздөрдөн алыстап, атайылап көзгө көрүнөр, колго урунар, кыргыз ырларында алиге жолуга элек образга айланткан чеберчилиги. Түбүнөн түрүлүп, тереңден толгонуп, жүрөктөн сүзүлүп, жүлүндөн сызылып, кан аралап келмейин ыр мындай жылдыздуу чыкпайт.