el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el en el el el el el el el el el el el en el el el el en el en el el el el el el el el en el el el el el el el el en el el el el el el el el el el en el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el en el el el el el el el el el el uk el en en te it el en it en it el en en en it el en en en te el en ro it en el en en en it el en en en en el en it en en el en en en te el en en en en el en en en en el en es en en el en en en te el es ca en en el es en en en el ca en en en el en en en it el en en en it el en en it en el en ilo es en el en en en en el en en en te el en en pt en el en en en en el en en en en el en en en en el en es en en en en en en en el en te te en el es es en en el es en en en el en en en en el es es en it el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el fr en fr el en en el en en en en el hu en en el el ru el el el en en en el en en el en en en en el en en en en en el pl el el el el en el fr hu en fr el fr el el el en el el el el el en ru el en el en hu pt el el el en el fr el el el en el el el el el el el en el el en el el el el en el nl el el el el el el el el en en el el el ro pl el en el ro el el el el el en en en en en el el en el en el el ru uk el en el en el el el el en el el el el el el el en en el el el el el el en en en es el el el en el en el el el en en el el en en el el el el el el en en el el el en el el el en en el el en el el en el en en en en el en en el en en en en en en en el eu el el el en el en el en el el en el uk el el en en en ru el el el el el en el el el el el el el el el el el el el el el el el
Αθεϊσμός σημαίνει την άρνηση πίστης στην ύπαρξη Θεών ή Θεού.[1] Αθεϊσμός, υπό την ευρύτερη έννοια, ονομάζεται η απουσία πίστης σε ύπαρξη θεοτήτων.[2] Υπό μια πιο στενή έννοια, ο αθεϊσμός δηλώνει την απόρριψη της πίστης στην ύπαρξη θεοτήτων.[3][4] Σε ακόμη πιο στενή έννοια, ο αθεϊσμός λαμβάνει τη συγκεκριμένη θέση πως δεν υπάρχουν θεότητες.[1][5] Ο αθεϊσμός βρίσκεται σε αντίθεση με τον ντεϊσμό και τον θεϊσμό, σύμφωνα με τους οποίους μια θεότητα είναι υπαρκτή.[6]
Ο αθεϊσμός εμφανίστηκε περίπου την ίδια χρονική περίοδο στην Αρχαία Ελλάδα και την Κίνα. Επεκτάθηκε στην Αρχαία Ρώμη, αλλά εξασθένισε δραματικά κατά την περίοδο του Μεσαίωνα στην Ευρώπη. Μετά την αναγέννηση και τον Διαφωτισμό, ο αθεϊσμός εμφανίστηκε ξανά στην Ευρώπη, και επηρέασε αρκετά φιλοσοφικά και πολιτικά ρεύματα του 19ου και 20ου αιώνα. Σήμερα οι άθεοι αριθμούν σημαντικά ποσοστά -αν και δύσκολο να καταμετρηθούν επακριβώς εξ αιτίας της πληθώρας ορισμών- και είναι σε ανάπτυξη κυρίως σε ευρωπαϊκές χώρες, την Αυστραλία και τον Καναδά[7]
Τα επιχειρήματα για τον αθεϊσμό κυμαίνονται από φιλοσοφικά σε κοινωνικά και ιστορικά. Η λογική για να μην πιστεύει κάποιος σε θεό, περιλαμβάνει επιχειρήματα τα οποία δείχνουν την έλλειψη εμπειρικών δεδομένων,[8][9] το πρόβλημα του κακού, το επιχείρημα της θρησκευτικής ποικιλομορφίας, την απόρριψη θέσεων που δεν μπορούν να επαληθευτούν και το Επιχείρημα από τη μη πίστη.[10] Υπερασπιστές του αθεϊσμού ισχυρίζονται πως το βάρος της απόδειξης είναι στους ώμους των θεϊστών να αποδείξουν την ύπαρξη του θεού.[1][11] Παρόλο που ορισμένοι άθεοι έχουν υιοθετήσει κοσμικές φιλοσοφίες, όπως για παράδειγμα ο ανθρωπισμός, δεν υπάρχει μία ιδεολογία ή συμπεριφορά την οποία αποδέχονται όλοι οι άθεοι. [12].Όπως και το αντίστροφο : στον ίδιο θεό δεν πιστεύουν όλοι οι ένθεοι.
Οι άθεοι αναλόγως των επιχειρημάτων που εκφράζουν μπορούν να ταξινομηθούν σε διάφορες κατηγορίες, σκληρός ή μαλακός αθεϊσμός (σκληρός δηλώνει καταφατικά πως δεν υπάρχουν Θεοί ή Θεός, ενώ μαλακός περιλαμβάνει τις υπόλοιπες μορφές αθεϊσμού).[13] "Νέοι άθεοι" ονομάζεται μια ομάδα άθεων συγγραφέων οι οποίοι προσέλκυσαν τα φώτα της δημοσιότητας με την επιθετική τους γλώσσα απέναντι στις θρησκείες.[14] Οι άθεοι σήμερα τονίζουν την ανάγκη για εκκοσμίκευση του κράτους και της εκπαίδευσης, η οποία, πρέπει να σταματήσει να χρησιμοποιείται ως εργαλείο για κατήχηση των παιδιών σε θρησκείες.[15]
3.3 Από τον Μεσαίωνα στην Αναγέννηση
3.6 Άλλες εξελίξεις στον 20ο αιώνα
5 Τύποι και ταξινομήσεις αθεϊσμού
5.1 Συνειδητός - Ασυνείδητος Αθεϊσμός
8.3 Στάση κοινού για τους άθεους
8.4 Το προφίλ του άθεου
9 Κριτική κατά του αθεϊσμού
9.2 Ο αθεϊσμός ως μορφή Πίστης
9.3 Η επιθετικότητα του Νέου Αθεϊσμού
13.3 Βιβλιογραφία Ιστορίας του Αθεϊσμου
13.3.3 Από τον Μεσαίωνα στην Αναγέννηση
13.4 Βιβλιογραφία της επιχειρηματολογίας για τον αθεϊσμό
13.5 Βιβλιογραφία των Δημογραφικων στοιχείων και των αθεϊστικών φιλοσοφιών
Θεϊσμός: (theism) είναι η πίστη στην ύπαρξη θεού ή θεοτήτων.[20][21] Στην τυπική καθομιλουμένη αφορά τις μονοθεϊστικές και τις πολυθεϊστικές θρησκείες.
Αθρησκία: (irreligion) είναι η απουσία, η αδιαφορία, η απόρριψη ή η εχθρότητα προς τη θρησκεία.[22] Μπορεί να περιλαμβάνει μορφές θεϊσμού, όπως τον ντεϊσμό.
Η Ελληνική λέξη αθεοι όπως εμφανίζεστε στην Επιστολή προς Εφέσιους. (Καινή Διαθήκη)
Κύριο λήμμα: Ιστορία του αθεϊσμού
Αθεϊστικές σχολές σκέψεις βρίσκονται στην ιστορία της Ινδίας από την εποχή της βεδικής περιόδου [38],
Ανάμεσα στις έξι ορθόδοξες σχολές ινδουιστικής φιλοσοφίας, η αρχαιότερη, η Samkhya, δεν αποδέχεται Θεό, και η πρώιμη Mimamsa επίσης απορρίπτει την έννοια του θεού.[39]
Η πλήρως υλιστική και αντιθεϊστική φιλοσοφία Cārvāka (ή Lokāyata) εμφανίστηκε στην Ινδία περίπου τον 6ο αιώνα ΠΚΕ και είναι η πλέον αθεϊστική φιλοσοφία στην Ινδία, παρόμοια με την ελληνική Κυρηναϊκή σχολή. Αυτός ο κλάδος της Ινδικής φιλοσοφίας χαρακτηρίζεται ως ετερόδοξος, λόγω της απόρριψης της εξουσίας του Βέδα, και άρα δεν εντάσσεται στις έξι ορθόδοξες σχολές του Ινδουισμού, αλλά είναι αξιοσημείωτη ως τεκμήριο του υλιστικού κινήματος εντός του Ινδουισμού.[40]
Ο Satischandra Chatterjee[α] , εξηγεί πως η κατανόηση μας για τη φιλοσοφία της Cārvāka είναι αποσπασματική, βασισμένη κυρίως στην κριτική από άλλες σχολές, καθώς έχει πλέον εκλείψει ως ζώσα φιλοσοφία.[41]
Άλλες ινδικές θρησκείες που θεωρούνται αθεϊστικές είναι η κλασσική Samkhya και η πούρβα μιμάμσα. Η απόρριψη ενός προσωπικού θεού- δημιουργού στην Ινδία, συναντάται και στον Τζαναϊσμό και τον Βουδισμό.[42]
Κύριο λήμμα: Αθεϊσμός στην Αρχαία Ελλάδα
Στην Απολογία του Πλάτωνα, ο Σωκράτης (εικονίζεται) κατηγορείται από τον Μέλητο, ότι δεν πιστεύει στους θεούς[43][44]
Ο σημαντικότερος αρχαίος Έλληνας φιλόσοφος για την ανάπτυξη του Αθεϊσμού ήταν ο Επίκουρος ο οποίος ο οποιος έζησε περίπου το 300 ΠΚΕ.[46] Αντλώντας ιδέες από τον Δημόκριτο και άλλους ατομιστές φιλόσοφους, δημιούργησε μια υλιστική φιλοσοφία σύμφωνα με την οποία το σύμπαν κυβερνάται από νόμους χωρίς την ανάγκη θείας επέμβασης.[54] Αν και ο Επίκουρος υποστήριζε πως οι θεοί υπάρχουν,[46][54] [55] [56][57] πίστευε πως δεν τους απασχολούσαν οι ανθρώπινες υποθέσεις.[54] Ο στόχος της επικουριανής φιλοσοφίας είναι να διατηρήσουν την αταραξία ως τρόπο ζωής και ένας τρόπος για να το επιτύχουν ήταν να αποδείξουν πως ο φόβος για την θεία καταδίκη ως παράλογο. Επίσης, οι επικουριανοί φιλόσοφοι αρνούνταν την ύπαρξη ζωής μετά τον θάνατο και άρα δεν έπρεπε κάποιος να φοβάται την τιμωρία.[54] Τον 3o αιώνα ΠΚΕ, οι Έλληνες φιλόσοφοι Θεόδωρος ο Άθεος[58] και ο Στράτων ο Λαμψακηνός[59] δεν πίστευαν στην ύπαρξη Θεών. Ο Ρωμαίος φιλόσοφος Σέξτος ο Εμπειρικός δεν ισχυρίζονται πως κάποιος θα πρέπει να μην κάνει κρίσεις για κάθε είδους πίστης, ένα είδος σκεπτικισμού, γνωστό ως Πυρρωνισμός. Το έργα του επηρέασαν μετέπειτα φιλοσόφους.[60]
Από τον Μεσαίωνα στην ΑναγέννησηΕπεξεργασία
Στην Ευρώπη, οι αθεϊστικές απόψεις ήταν πολύ σπάνιες κατά τον Μεσαίωνα· η μεταφυσική και η θεολογία ήταν τα κύρια σημεία στα οποία εστιαζόταν το ενδιαφέρον εκείνης της εποχής.[64] Υπήρξαν ωστόσο κινήματα ή και αυτόνομοι μελετητές οι οποίοι εξέφρασαν ετερόδοξες απόψεις π.χ. κατά πόσο μπορούμε να γνωρίζουμε τον Θεό, για τη φύση κ.α. Αυτό οδήγησε αργότερα σε διαχωρισμό της θρησκείας από την λογική και επηρέασε το έργο επόμενων θεολόγων όπως οι Μαρτίνος Λούθηρος, Jan Hus κ.α.[64]
Κατά την Αναγέννηση διευρύνθηκαν τα όρια της ελεύθερης σκέψης. Άτομα όπως τον Λεονάρντο ντα Βίντσι, αναζήτησαν πειραματική επιβεβαίωση των θεωριών και αρνήθηκαν την επίκληση της αυθεντίας των θρησκευτικών θεωρημάτων. Άλλοι κριτικοί της θρησκείας και της εκκλησίας τότε ήταν οι Νικολό Μακιαβέλι, Bonaventure des Périers, Μονταίνιος, και Φρανσουά Ραμπελαί.[65]
Ο πρώτος ξεκάθαρα άθεος ήταν ο Γερμανός Matthias Knutzen με τρία γραπτά του το 1674.[69] Ακολούθησαν δυο άλλοι εμφανώς άθεοι, ο πολωνός Καζίμιες Ουιστσίνσκι και ο Γάλλος ιερέας Ζαν Μεσλιέ.[70] Κατά τη διάρκεια του 18ου αιώνα, άλλοι ανοικτά άθεοι εμφανίστηκαν όπως ο Βαρόνος του Χόλμπαχ, ο Jacques-André Naigeon, και άλλοι Γάλλοι υλιστές.[71]. Αντιθέτως, ο Τζον Λοκ, παρότι ήταν γενικά υπέρ της θρησκευτικής ανεκτικότητας, καλούσε τις αρχές να μην ανέχονται τον αθεϊσμό, πιστεύοντας πως η άρνηση της ύπαρξης του θεού θα οδηγήσει σε κοινωνική αναστάτωση και χάος.[72]
Ο φιλόσοφος Ντέιβιντ Χιουμ ανέπτυξε μια επιστημολογία βασισμένη πάνω στον εμπειρισμό ενώ η φιλοσοφία του Ιμμάνουελ Καντ αμφισβήτησε κάθε πιθανότητα για μεταφυσική γνώση. Και οι δυο φιλόσοφοι υπέσκαψαν τη μεταφυσική βάση της φυσικής θεολογίας και έκαναν κριτική στα κλασσικά επιχειρήματα για την ύπαρξη του Θεού.
Η ουσία του Χριστιανισμού (1841) του Λούντβιχ Φόιερμπαχ θα επηρέαζε αρκετά εντονα φιλοσόφους όπως τους Ενγκελς, Μαρξ, Ντάβιντ Στράους, Νίτσε και Μαξ Στίρνερ. Εκτιμούσε πως ο Θεός ήταν ανθρώπινη επινόηση ενώ οι θρησκευτικές δραστηριότητες ήταν επιθυμίες των ανθρώπων. Για αυτούς τους λόγους, θεωρείται ο θεμελιωτής της ανθρωπολογίας της θρησκείας.
Ως τα τέλη του 19ου αιώνα, ο αθεϊσμός άνθισε υπό την επήρεια του ορθολογισμού. Πολλοί γνωστοί φιλόσοφοι αυτής της εποχής αρνήθηκαν την ύπαρξη του θεού ή άλλων θεοτήτων, όπως οι Λούντβιχ Φόιερμπαχ, Άρθουρ Σοπενχάουερ, Μαξ Στίρνερ, Καρλ Μαρξ, and Φρίντριχ Νίτσε.[75]
Ο αθεϊσμός, κυρίως ο πρακτικός αθεϊσμός, προχώρησε σε πολλές κοινωνίες του 20ου αιώνα. Η αθεϊστική σκέψη εντάχθηκε σε μια σειρά από άλλες γενικότερες φιλοσοφίες όπως τον υπαρξισμό, τον αντικειμενισμό της Άυν Ραντ, τον μηδενισμό, τον μαρξισμό, τον φεμινισμό, τον αναρχισμό, τον θετικισμό. [77] και στο γενικότερο επιστημονικό και ρασιοναλιστικό κίνημα.
Επιπλέον, ο αθεϊσμός από το κράτος αναδύθηκε στην Ανατολική Ευρώπη και Ασία αυτή την περίοδο, ιδίως στη Σοβιετική Ένωση υπό τον Βλαντίμιρ Λένιν, τον Ιωσήφ Στάλιν και στην κομμουνιστική Κίνα υπό τον Μάο Τσετούνγκ. Μετά τον Μάο, το κομμουνιστικό Κόμμα της Κίνας παραμένει αθεϊστικό, αλλά δεν απαγορεύει τις θρησκευτικές εκδηλώσεις στην Κίνα.[78][79][80]
Ο Βρετανός φιλόσοφος Μπέρτραντ Ράσελ
Ο Λογικός θετικισμός και επιστημονισμός άνοιξαν τον δρόμο για τον νεοθετικισμό, την αναλυτική φιλοσοφία, τον στρουκτουραλισμό και τον νατουραλισμό. Ο Νεοθετικισμός και η αναλυτική φιλοσοφία απέρριψαν τον κλασσικό ρασιοναλισμό και τη μεταφυσική, αποδεχόμενοι τον αυστηρό εμπειρισμό και τον επιστημονικό νομιναλισμό. Υπέρμαχοι φιλόσοφοι όπως ο Μπέρτραντ Ράσελ απέρριψαν με εμφατικό τρόπο την πίστη στον Θεό. Σε πρώιμα του έργα ο Βιτγκενστάιν, προσπάθησε να ξεχωρίσει τη μεταφυσική και υπερφυσική γλώσσα από τη ρασιοναλιστική σκέψη. Ο A. J. Ayer τόνισε την έλλειψη επαληθευσιμότητας και τις κενές νοήματος θρησκευτικές αφηγήσεις για να υποστηρίξει τη στήριξη του στις εμπειρικές επιστήμες. Ο στρουκτουραλισμός του Λεβί Στρος (Lévi-Strauss) συνέδεσε τη θρησκευτική γλώσσα με το ανθρώπινο υποσυνείδητο, απορρίπτοντας μεταφυσικά νοήματα. Οι J. N. Findlay και J. J. C. Smart επιχειρηματολόγησαν πως η ύπαρξη του θεού δεν είναι λογικά, απαραίτητη. Νατουραλιστές και υλιστές μονιστές όπως ο Τζον Ντιούι υποστηρίζουν πως ο φυσικός κόσμος είναι η βάση για τα πάντα, αρνούμενοι την ύπαρξη του θεού ή της αιώνιας ζωής.[83][84]
Άλλες εξελίξεις στον 20ο αιώναΕπεξεργασία
Στην Ινδία, ο άθεος ακτιβιστής Periyar E. V. Ramasamy αγωνίστηκε εναντίον του Ινδουισμού και των Βραχμάνων για διακρίσεις και διαχωρισμό των ανθρώπων στο όνομα της κάστας και της θρησκείας.[85] Χαρακτηριστικό παράδειγμα ήταν το 1956, όταν κατά την ανέγερση ενός αγάλματος ενός ινδουιστή θεού, με μια σεμνή ομιλία έκανε αντιθεϊστικές δηλώσεις[86]
Το 2010 μια μελέτη βρήκε ότι αυτοί που χαρακτηρίζουν τους εαυτούς τους ως αγνωστικιστές ή άθεους, έχουν γενικότερα καλύτερη γνώση της θρησκείας παρά από τους πιστούς των κύριων θρησκειών. Οι μη πιστοί είχαν καλύτερα αποτελέσματα για δόγματα κεντρικά στην καθολική και προτεσταντική πίστη. Μόνο οι Μορμόνοι και οι Εβραίοι είχαν τόσο καλά αποτελέσματα, όσο οι άθεοι και οι αγνωστικιστές.[93]
Το 2013 ανεγέρθηκε το πρώτο αθεϊστικό μνημείο σε κυβερνητικό έδαφος στις ΗΠΑ, στη Φλόριντα, όπου ένα γρανιτένιο παγκάκι 680 κιλών, αποκαλύφθηκε στο Bradford County με επιγραφές από φράσεις του Τόμας Τζέφερσον, Βενιαμίν Φραγκλίνου, και της O'Hair.[100][101]
Οι «τέσσερις καβαλάρηδες» του Νέου Αθεϊσμού: Ρίτσαρντ Ντόκινς, Κρίστοφερ Χίτσενς, Σαμ Χάρις και Ντάνιελ Ντένετ .
Κύριο λήμμα: Νέος Αθεϊσμός
Νέος αθεϊσμός είναι το όνομα που δόθηκε σε ένα κίνημα από ορισμένους συγγραφείς στις αρχές του 21ου αιώνα οι οποίοι θεωρούν πως «η θρησκεία δεν πρέπει να γίνεται ανεκτή, αλλά να αντιμετωπίζεται, να κριτικάρεται και να αποκαλύπτεται με λογικά επιχειρήματα όποτε αυξάνει την επιρροή της»."[14] Το κίνημα σχετίζεται με τους συγγραφείς : Ρίτσαρντ Ντόκινς, Κρίστοφερ Χίτσενς, Σαμ Χάρις και τον καθηγητή φιλοσοφίας Ντάνιελ Ντένετ.[102][103] Πολλά βιβλία με εξαιρετικές πωλήσεις έχουν εκδοθεί από τους τέσσερις αυτούς συγγραφείς από το 2004 έως το 2007, τα οποία αποτελούν τη βάση του νέου αθεϊσμού.[103]
Ο Βαρόνος του Χόλμπαχ υπήρξε υποστηρικτής του αθεϊσμού τον 18ο αιώνα.
«Η πηγή της δυστυχίας του ανθρώπου, είναι η άγνοια του για την Φύση. Η επιμονή με την οποία προσκολλάται σε τυφλά σε απόψεις στις οποίες έχει εμποτιστεί από την βρεφική του ηλικία, γίνεται συνυφασμένη με την ύπαρξη του του και του εμποδίζει να αναπτυχθεί, τον καθιστά να είναι σκλάβος της μυθοπλασίας του και τον καταδικάζει σε συνεχή σφάλματα.»[104]
Δείτε επίσης: Αγνωστικιστικός αθεϊσμός και Θεολογική αγνωσία
Ο επιστημονικός νατουραλισμός[β] απορρίπτει τον θεϊστικό ισχυρισμό ότι μπορούμε να δούμε και κατανοήσουμε κάποιο Θεό χρησιμοποιώντας δυο πηγές: α) τον θρησκευτικό νατουραλισμό (δηλαδή την λογική μας μαζί με τις αισθήσεις μας) και β)την Αποκάλυψη (από κάποια αυθεντία η οποία συνήθως πραγματοποιεί θαύματα) .[105]. Το επιστημονολογικό επιχείρημα αρθρώνεται από 3 προτάσεις: Ι)Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε πράγματα τα οποία δεν εντοπίζονται στον χωρόχρονο. ΙΙ)Αν κάτι δεν είναι αντικείμενο το οποίο μπορούμε να γνωρίζουμε άμεσα, η γνώση του απαιτεί μια αιτιώδη σχέση μεταξύ αυτού και εμάς, και ΙΙΙ)Τα αντικείμενα τα οποία δεν βρίσκονται εντός του χωροχρόνου, δεν μπορούν να έχουν αιτιώδη σχέση με όσους είναι εντός το χώρου και χρόνου.[106]
Οι άθεοι έχουν επιχειρηματολογήσει ότι οι άνθρωποι δεν μπορούν να γνωρίζουν ή να αποδείξουν την ύπαρξη θεού. Σε διάφορες θρησκευτικές φιλοσοφίες, η θεότητα είναι αδιαχώριστη από τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένου του σώματος , του μυαλού και της συνείδησης η οποία είναι κλεισμένη μέσα στο κάθε ον ξεχωριστά. Στον ρασιοναλιστικό αγνωστικισμό του Ιμμάνουηλ Καντ και της εποχής του Διαφωτισμού, η γνώση προέρχεται από την ανθρώπινη λογική· σύμφωνα με αυτή την γραμμή σκέψης του αθεϊστικού αγνωστικισμού, δεν μπορούμε να γνωρίζουμε αν υπάρχουν θεοί. Ο Σκεπτικισμός, βασισμένος πάνω στις ιδέες του Ντέηβιντ Χιούμ, ισχυρίζεται πως η βεβαιότητα για οτιδήποτε είναι αδύνατη, έτσι κανένας δεν μπορεί να ξέρει αν ο θεός ή όχι υπάρχει. Ο Χιουμ, ωστόσο, παρατήρησε πως μεταφυσικές έννοιες, για τις οποίες δεν έχουμε παρατηρήσεις, πρέπει να απορριφθούν ως «σοφιστείες και ψευδαισθήσεις».[107] Πάντως το αν ο αγνωστικισμός πρέπει να προσμετράται ως αθεϊσμός, είναι κάτι που αμφισβητείται, καθώς από ορισμένους θεωρείται ως ανεξάρτητη κοσμοθεωρία.[108]
Άλλα επιχειρήματα για τον αθεϊσμό τα οποία μπορούν να ταξινομηθούν ως επιστημονολογικά ή οντολογικά, συμπεριλαμβάνουν τον ιγνωστικισμό, σύμφωνα με τον οποίο υπάρχει έλλειψη ή δυσκολία του νοήματος της έννοιας του θεού και φράσεων όπως όπως «ο θεός είναι πανίσχυρος». Σύμφωνα με την Θεολογική αγνωσία, η φράση «ο Θεός υπάρχει» δεν εκφράζει μια θέση αλλά είναι κενή νοήματος. Παρόλο που υπάρχει διχογνωμία αν αυτές οι θέσεις κατατάσσονται στον αθεϊσμό ή αγνωστικισμό, οι φιλόσοφοι A. J. Ayer και Theodore M. Drange απορρίπτουν την κατηγοριοποίηση αυτή καθώς και οι δύο αποδέχονται ότι η φράση «ο Θεός υπάρχει» έχει νόημα, (αλλά είτε δεν την αποδέχονται ή την αμφισβητούν) και θέτουν την αγνωσία σαν ξεχωριστή κατηγορία[109][110]
Ο μεταφυσικός αθεϊσμός συμπεριλαμβάνει όλες τις σχολές σκέψεις οι οποίες σχετίζονται με τον μονισμό (ομοιογένεια της πραγματικότητας). Ο μεταφυσικός αθεϊσμός μπορεί να είναι α)απόλυτος- ρητή άρνηση της ύπαρξης του θεού και σχετίζεται με τον υλιστικό μονισμό (όλων των ειδών υλιστικού μονισμού, από τα αρχαία χρόνια ως την σύγχρονη εποχή) και β) σχετικός- μη σαφής άρνηση του Θεού σε κάθε φιλοσοφία που ενώ αποδέχεται την ύπαρξη ενός απόλυτου Όντος, δεν του αποδίδουν τις ιδιότητες που συνήθως χαρακτηρίζουν τον θεό: υπερβατικός, πρόσωπο, ενότητα. Αυτή η ιδεαλιστική μορφή μονισμού σχετίζεται με τον ντεϊσμό και πανθεϊσμό"[111]
Στον Επίκουρο αποδίδεται το πρώτο παράδειγμα του προβλήματος του κακού. Ο Ντέιβιντ Χιούμ στο έργο του Διάλογοι για τη φυσική θρησκεία το 1779 παρέπεμψε στον Επίκουρο για το επιχείρημα του, καταγεγραμμένο υπό μορφή σειράς ερωτήσεων:[112]
«Θέλει ο Θεός να εμποδίσει το κακό αλλά δεν είναι ικανός; Τότε δεν είναι παντοδύναμος. Μπορεί αλλά δε θέλει; Τότε δεν είναι πανάγαθος. Και θέλει και μπορεί; Τότε γιατί υπάρχει το κακό; Δεν θέλει ούτε μπορεί; Τότε γιατί να τον αποκαλούμε Θεό;»
Μερικοί άθεοι εκτιμούν πως διάφορες θεωρίες για τους θεούς, όπως ο προσωπικός θεός του Χριστιανισμού, δεν παρουσιάζουν λογική συνοχή. Αυτού του είδους η επιχειρηματολογία, παρουσιάζει μια σειρά από επαγωγικά επιχειρήματα τα οποία εξετάζουν ορισμένες ιδιότητες, όπως η τελειότητα του θεού, το ενδεχόμενο να δημιούργησε το σύμπαν, τον ισχυρισμό ότι δεν υπόκειται σε αλλαγές, την πρόταση ότι είναι πάνσοφος, ή ότι είναι πανταχού παρών, ή παντοδύναμος ή πανάγαθος, ή υπερβατικός, το ότι είναι Ον (πρόσωπο), το ότι είναι άϋλος, δίκαιος και φιλέσπλαχνος. .[113]
Άθεοι που ασχολούνται με την θεοδικία, πιστεύουν ότι ο κόσμος όπως τον γνωρίζουμε δεν μπορεί να εξηγηθεί με τις ιδιότητες οι οποίες συνήθως αποδίδονται στον θεό. Υποστηρίζουν πως ένας πάνσοφος, παντοδύναμος και πανάγαθος θεός είναι ασύμβατος με τον κόσμο όπου υπάρχει το πρόβλημα του κακού και ο ανθρώπινος πόνος, ενώ η θεία αγάπη κρυμμένη από αρκετούς ανθρώπους.[114]
Ο φιλόσοφος Λούντβιχ Φόιερμπαχ και ο ψυχαναλυτής Σίγκμουντ Φρόυντ υποστήριξαν πως ο θεός, και άλλες παρόμοιες ιδέες είναι ανθρώπινες επινοήσεις, οι οποίες δημιουργήθηκαν για να εξυπηρετήσουν ψυχολογικές και συναισθηματικές ανάγκες ή επιθυμίες.[115] Οι Καρλ Μαρξ και Φρίντριχ Ενγκελς, επηρεασμένοι από το έργο του Φόιερμπαχ, επιχειρηματολόγησαν πως η θρησκεία αποτελεί ανακούφιση για τον καταπιεσμένο λαό, σύμφωνα με τον Φρόυντ είναι μια ψυχωτική φαντασία και σύμφωνα με τον Φρίντριχ Νίτσε είναι η εκδίκηση του αδύναμου κατά του δυνατού.[116] Σύμφωνα με τον Μιχαήλ Μπακούνιν, «η ιδέα του θεού σημαίνει την αφαίρεση της ανθρώπινης λογικής και δικαιοσύνης· είναι η πιο αποφασιστική άρνηση της ανθρώπινης ελευθερίας και αναγκαστικά καταλήγει στην σκλαβιά της ανθρωπότητας, στην θεωρία και στην πράξη». Ο Μπακούνιν, ανέστρεψε τον διάσημο αφορισμό του Βολταίρου «Αν ο Θεός πραγματικά υπήρχε, θα έπρεπε να τον καταργήσουμε»[117]
Τύποι και ταξινομήσεις αθεϊσμούΕπεξεργασία
Διάγραμμα που δείχνει τη σχέση του Σκληρού (Strong) Αθεϊσμού με τον Συνειδητό (Explicit) και Ασυνείδητο (Implicit) Αθεϊσμό. Α) Οι σκληροί Συνειδητοί Άθεοι λένε: Δεν υπάρχει ούτε ένας θεός Β) Οι μαλακοί Συνειδητοί Άθεοι λένε: δεν πιστεύουν πως υπάρχει θεός, αλλά ούτε και λένε πιστεύω πως δεν υπάρχει ούτε ένας θεός. Γ) Οι Ασυνείδητα Άθεοι δεν πιστεύουν στην ύπαρξη του Θεού, χωρίς όμως να απορρίψουν την ύπαρξη του, π.χ. τα νεογέννητα. (το μέγεθος των συνόλων δεν αναλογεί με την πληθυσμιακή τους κατάσταση)
Συνειδητός - Ασυνείδητος ΑθεϊσμόςΕπεξεργασία
Ο Συνειδητός Αθεϊσμός αντιπροσωπεύει την απουσία θεϊστικών πιστεύω εξ αιτίας της συνειδητής απόρριψης τους, ενώ Ασαφής αθεϊσμός σημαίνει την απουσία θεϊστικών πιστεύω χωρίς συνειδητή απόρριψη τους. Ο όροι επινοήθηκαν από τον  Τζιώρτζ Σμίθ (George H. Smith) το 1979.[13]
Ο Τζωρτζ Σμιθ ορίζει τον «Ασυνείδητος αθεϊσμό» ως «την απουσία θεϊστικής πεποίθησης χωρίς συνειδητή απόρριψη των θεοτήτων». Η «απουσία θειστικής πεποίθησης» περιλαμβάνει όλες τις μορφές μη-πίστης στις θεότητες: α) τους ενήλικες που δεν έχουν ποτέ ακούσει για την έννοια των θεοτήτων, β) τους ενήλικες που έχουνε ακούσει αλλά δεν έχουνε εξετάσει τις θεωρίες περί θεοτήτων γ) τα παιδιά και τα βρέφη και δ) τους αγνωστικιστές.[13]
Ο Συνειδητός Αθεϊσμός, χωρίζεται σε 3 υποκατηγορίες, σύμφωνα με τον Σμιθ, ανάλογα με την αιτία που δηλώνει πως τον οδήγησε στην αθεΐα. α) δηλώνει «δεν πιστεύω στην ύπαρξη θεοτήτων ή υπερφυσικών όντων», β) δηλώνει «δεν υπάρχει θεός» ή «είναι αδύνατον να υπάρχει θεός» και γ) δηλώνει «η ιδέα της ύπαρξης θεών είναι ανόητη».[13]
Ο Γκράχαμ Όππυ, ταξινομεί όσους δεν έχουν θεϊστική πεποίθηση επειδή δεν γνωρίζουν την έννοια του Θεού, ως αθώους. Σε αντιδιαστολή με τους άθεους και αγνωστικιστές, οι αθώοι δεν απαντήσανε στο ερώτημα αν υπάρχει θεός, επειδή δεν μπορούνε να σκεφτούνε την ερώτηση αν υπάρχει Θεός. Ο Όππυ δίνει για παράδειγμα τα παιδιά μερικών μηνών, τους ασθενείς με προχωρημένη άνοια, με σοβαρό τραύμα στον εγκέφαλο, είναι αθώοι.[118]
Θετικός Αθεϊσμός (ή δυνατός ή σκληρός) είναι η μορφή του αθεϊσμού που δηλώνει πως δεν υπάρχει Θεός ή θεότητες.[119]
Αρνητικός Αθεϊσμός (ή αδύναμος ή μαλακός) είναι κάθε άλλη μορφή αθεϊσμού, π.χ. ένας άνθρωπος που δηλώνει πως δεν πιστεύει σε κάποια θεότητα αλλά δεν δηλώνει ρητώς πως δεν υπάρχει θεός (εξ ου και το αρνητικός). Δηλαδή δεν πιστεύουν δυνατά στη μη ύπαρξη θεοτήτων.[119][120]
Οι «4 καβαλάρηδες» του Νέου Αθεϊσμού: Ρίτσαρντ Ντόκινς, Κρίστοφερ Χίτσενς, Ντάνιελ Ντέννετ, και Σαμ Χάρρις.
Σύμφωνα με τον Ρ. Ντόκινς, «Έίμαστε όλοι άθεοι για τους περισσότερους θεούς που πίστεψαν ποτέ οι κοινωνίες. Μερικοί από μας πάνε ένα βήμα παραπάνω»[121] ]] Νέος Αθεϊσμός, (κατά τους κριτικούς: ευαγγελικός αθεϊσμός, ή στρατευμένος αθεϊσμός ή φονταμενταλιστικός αθεϊσμός)[122][123][124] είναι αθεϊστικό κίνημα το οποίο εμφανίστηκε τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα[125] και υποστηρίζει πως η θρησκεία δεν πρέπει να είναι ανεκτή όποτε προσπαθεί να επηρεάσει την κυβέρνηση, την εκπαίδευση ή την πολιτική γενικότερα.[126] Η φράση πρωτοεμφανίστηκε σε άρθρο στο περιοδικό Wired το 2006.[127] Οι Νέοι Άθεοι ταυτίζονται με τον κοσμικό Ανθρωπισμό, ιδίως στην κριτική της εκπαίδευσης που επιτρέπει την κατήχηση των παιδιών σε θρησκείες. Η δριμεία κριτική κατά των θρησκειών πάντως δεν είναι κάτι νέο. Υπήρξαν αρκετοί παλιότεροι με έντονη κριτική κατά των θρησκειών (Λούντβιχ Φόιερμπαχ, Βλαδίμηρος Λένιν, Φρίντριχ Νίτσε, Καρλ Μαρξ, Μπέρτραντ Ράσελ, Μαρκ Τουαίην κα).
Οι νέοι αθεϊστές τείνουν να μοιράζονται ένα γενικό σύνολο υποθέσεων και απόψεων. Αυτές οι θέσεις αποτελούν το υπόβαθρο θεωρητικό πλαίσιο που είναι γνωστό ως ο νέος αθεϊσμός. Οι νέοι άθεοι συγγραφείς μοιράζονται την κεντρική πεποίθηση ότι δεν υπάρχει καμία υπερφυσική ή θεϊκή πραγματικότητα οποιουδήποτε είδους. Ισχυρίζονται πως η θρησκευτική πίστη είναι παράλογη. Και τέλος, εκτιμούν ότι υπάρχει ένα καθολικό και αντικειμενικό κοσμικό ηθικό πρότυπο. Αυτό το ηθικό στοιχείο τις ξεχωρίζει από άλλους εξέχοντες ιστορικούς αθεϊστές όπως ο Νίτσε και διαδραματίζει βασικό ρόλο στα επιχειρήματά τους, διότι χρησιμοποιείται για να καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η θρησκεία είναι κακή με διάφορους τρόπους.[128]
Οι νέοι αθεϊστές κάνουν ουσιαστική χρήση των φυσικών επιστημών τόσο στις επικρίσεις τους για θεωρητική πίστη όσο και στις προτεινόμενες εξηγήσεις για την προέλευση και την εξέλιξή τους. Χρησιμοποιούν την επιστήμη για τις συνιστώμενες εναλλακτικές λύσεις στη θρησκεία. Πιστεύουν ότι η εμπειρική επιστήμη είναι η μόνη (ή τουλάχιστον η καλύτερη) βάση για γνήσια και αληθινή γνώση του κόσμου και επιμένουν ότι μια πεποίθηση μπορεί να δικαιολογηθεί επιστημολογικά μόνο αν βασίζεται σε επαρκή αποδεικτικά στοιχεία. Το συμπέρασμά τους είναι ότι η επιστήμη αδυνατεί να αποδείξει ότι υπάρχει ένας Θεός και υποστηρίζει ακόμη και τον ισχυρισμό ότι ένα τέτοιο όντας πιθανότατα δεν υπάρχει. Αυτό που η επιστήμη θα δείξει για τη θρησκευτική πίστη, ισχυρίζονται, είναι ότι αυτή η πίστη μπορεί να εξηγηθεί ως προϊόν της βιολογικής εξέλιξης. Επιπλέον, πιστεύουν ότι είναι δυνατόν να ζήσουν μια ικανοποιητική μη θρησκευτική ζωή βάσει των κοσμικών ηθών και των επιστημονικών ανακαλύψεων.[128]
Ο Αθεϊσμός+, (Atheism+), είναι ο αθεϊσμός που κρατάει την πολεμική ρητορική του Νέου Αθεϊσμού, αλλά απορρίπτει τις θέσεις του «Νέου Αθεϊσμού» που θεωρεί ως συντηρητικές (ρατσισμός, ισλαμοφοβία, ανωτερότητα λευκής φυλής)[129] και στη θέση τους προβάλλει την υπεράσπιση προοδευτικών πολιτικών όπως της κοινωνικής δικαιοσύνης, του φεμινισμού, αντιρατσισμού, υπέρ των δικαιωμάτων των ομοφυλοφίλων και χρησιμοποιούν κριτική σκέψη και σκεπτικισμό.[130] Ο όρος επινοήθηκε το 2012 από μια blogger, την τότε μεταπτυχιακή φοιτήτρια Βιολογίας Τζεν Μακρεητ (Jen McCreight)[131], στο ιστολόγιο της. Ο Αθεϊσμός+ διαφέρει από τον Ανθρωπισμό στην επιθετική τακτική που υιοθετεί κατά των αντιπάλων του.[130]
Ο όρος Αντιθεϊσμός χρησιμοποιείται με δυο έννοιες. Η πρώτη, καλύπτει όσους θεωρούν τον θεϊσμό ως επικίνδυνο, καταστρεπτικό ή ενθαρρύνει την επιβλαβή συμπεριφορά. Ο Κρίστοφερ Χίτσενς προσφέρει ένα παράδειγμα αυτής της προσέγγισης στο «Γράμματα σε ένα Νέο Αντιθετιστή» («Letters to a Young Contrarian») (2001), στο οποίο γράφει: «Δεν είμαι καν αθεϊστής όσο είμαι αντιθεϊστής · δεν ισχυρίζομαι μόνο ότι όλες οι θρησκείες είναι εκδόσεις της ίδιας ψευδαίσθησης, αλλά πιστεύω ότι η επιρροή των εκκλησιών και η επίδραση των θρησκευτικών πεποιθήσεων είναι επιζήμια».[132]
Η δεύτερη σημασία της λέξης αντιθεϊσμός λαμβάνει μια διαφορετική θέση. Ο αντιθεϊσμός δηλώνει πως υπάρχει ένας θεός, ο οποίος είναι απολύτως κακός.[133] Όμως αυτή η σημασία είναι θεϊστική παρά αθεϊστική.
Ο όρος Ανθρωπισμός, (αγγλικά: Humanism) (ή «κοσμικός ανθρωπισμός» ως αντιδιαστολή με τον θρησκευτικό αθεϊσμό των προηγούμενων αιώνων) περιγράφει μια έννοια η οποία δεν είναι ταυτόσημη με τον αθεϊσμό, όμως συσχετίζεται μαζί του. Παρόλο που οι ανθρωπιστές συνήθως είναι είτε άθεοι είτε αγνωστικιστές, ο Ανθρωπισμός προπαγανδίζει τη θρησκευτική αδιαφορία και το κοσμικό, άθρησκο, κράτος, ενώ προβάλλει τις ηθικές του αρχές σαν βάση λειτουργίας της κοινωνίας.[134] Οι Ανθρωπιστές βρίσκονται σε αντιδιαστολή με τους «Νέους Άθεους» αφού ακολουθούνε την Ανθρωπιστική παρά Επιστημονολογική τάση του αθεϊσμού και δίνουν έμφαση στις πολιτικές κοινωνικής δικαιοσύνης, αντιρατσισμού και ανεκτικότητας.[135][136]
Ο Ανθρωπισμός δεν έλαβε την επιθετική στάση του Νέου Αθεϊσμού εναντίον των θεϊστών, αντιθέτως, υπήρξαν φωνές που καλούσαν τους ήπιους θεϊστές να ενταχθούν στο Ανθρωπιστικό κίνημα για επιδίωξη κοινών στόχων.[137][138]
Ο αξιολογικός ή εποικοδομητικός αθεϊσμός, απορρίπτει την ύπαρξη θεοτήτων ενώ υποστηρίζει την ύπαρξη μιας «ανώτερης αξίας» όπως ο ανθρωπισμός. Αυτό το είδος του αθεϊσμού υπερασπίζεται την ανθρωπότητα ως την απόλυτη πηγή ηθικής και αξιών, ενώ επιτρέπει στους ανθρώπους να λύνουν τα ηθικά προβλήματα που προκύπτουν χωρίς να απευθύνονται στον Θεό. Ο Μαρξ και ο Φρόιντ χρησιμοποίησαν αυτό το επιχείρημα για να μεταφέρουν μηνύματα απελευθέρωσης, ανάπτυξης και απεριόριστης ευτυχίας.[108] Μια από τις συχνότερες κριτικές του αθεϊσμού πάντως κινείται σε διαφορετική κατεύθυνση: αν αρνηθείς την ύπαρξη του θεού, οδηγείσαι στον ηθικό σχετικισμό και μένεις χωρίς ηθική ή ηθικές βάσεις,[139] και δυστυχισμένος.[140] Σε αυτή την κριτική απαντάει ο Σαμ Χάρις, υποστηρίζοντας πως η ηθική είναι έμφυτη στους ανθρώπους, δίνοντας μια βιολογική, εξελικτική εξήγηση: Η εξελικτική διαδικασία ενστάλαξε στους ανθρώπους το ένστικτο της ηθικής, καθώς αυτό τους έδινε πλεονέκτημα για την επιβίωση της κοινότητας.[141]
Ο Γάλλος φιλόσοφος Ζαν-Πωλ Σαρτρ, χαρακτήριζε τον εαυτό του σαν αντιπρόσωπο του αθεϊστικού υπαρξισμού [142] και δεν τον ενδιέφερε τόσο η άρνηση της ύπαρξη τους Θεού, όσο να τεκμηριώσει ότι …«ο άνθρωπος έχει ανάγκη …να βρει τον εαυτό του ξανά και να καταλάβει πως τίποτα δεν μπορεί να τον σώσει από τον εαυτό του, ούτε ακόμη μια πραγματική απόδειξη πως υπάρχει θεός»[143]Ο Σαρτρ είπε πως η συνέπεια του αθεϊσμού του ήταν πως «αν ο θεός δεν υπάρχει, τουλάχιστον υπάρχει ένα ον του οποίου η ύπαρξη προηγείται της ουσίας, ένα ον το οποίο υπάρχει πριν οριστεί από κάποια άλλη έννοια…Αυτό το ον είναι ο άνθρωπος »."[142]Οι πρακτικές συνέπειες αυτού του είδους του αθεϊσμού περιγράφηκαν από τον Σαρτρ ως το νόημα πως δεν υπάρχουν εκ των προτέρων κανόνες, ή απόλυτες αρχές τις οποίες μπορεί να επικαλεστεί κάποιος για να ρυθμίσει την ανθρώπινη συμπεριφορά, έτσι οι άνθρωποι είναι καταδικασμένοι να ανακαλύπτουν για τον εαυτό τους τις αρχές με τις οποίες θα ζουν, κάνοντας τον άνθρωπο ως τον απόλυτο υπεύθυνο για ότι κάνει.[144]
Άθεοι φιλόσοφοι υπερασπίζονται την αυτονομία της ηθικής από την θρησκεία και τον Θεό. Σύμφωνα με την άθεη καθηγήτρια φιλοσοφίας Elizabeth Anderson, η ηθική δεν έχει ανάγκη από το κύρος μιας υψηλότερης εξωτερικής αυθεντίας. Προσθέτει πως η επίκληση στην θεία αυθεντία, όχι μόνο δεν ενισχύει το κύρος της ηθικής, αλλά το υπονομεύει. Αυτό ευκολύνει την να αγνοήσει κανείς τα παράπονα όσων αδικηθούν από τις πράξεις μας, εφόσον το ηθικό τους κύρος δεν αναγνωρίζεται. Στην κοσμική ηθική, η πληροφορία για τις γνώμες των άλλων είναι απαραίτητη για να βελτιωθεί η συμπεριφορά μας. Η προσφυγή στον Θεό, ισοδυναμεί με απόπειρα να αποφύγουμε κάθε ευθύνη.[145] Σε παρόμοιο μήκος κύματος, ο Γκρεγκ Έπστιν, ισχυρίζεται πως η ύπαρξη του θεού και της συγχώρεσης επιτρέπει τις κακές πράξεις, καθώς μετά μπορείς να απολογηθείς και οι αμαρτίες να συγχωρεθούν.[146]
Ο άθεος καθηγητής φιλοσοφίας David Brink ισχυρίζεται πως η ηθική είναι αντικειμενική, παρόλα αυτά δεν πηγάζει από τον θεό. Η αυτονομία της ηθικής δεν μας επιτρέπει να καταλήξουμε στον ηθικό μηδενισμό ή ηθικό σχετικισμό. Ο Brink χρησιμοποιεί το «δίλημμα του Ευθύφρονα» για να καταδείξει την αντίφαση της θεϊστικής προσέγγισης στην ηθική. Σύμφωνα με τον Brink η θέση ότι η ηθική είναι απαραίτητη για να είναι κάποιος ηθικός, αν και διαδεδομένη, είναι δύσκολο να στηριχθεί.[147]
Τα δημογραφικά στοιχεία του αθεϊσμού είναι δύσκολο να καταγραφούν επειδή η έννοια του «άθεου» διαφέρει ανάμεσα σε διάφορες κουλτούρες και γλώσσες.[148] Σε παγκόσμιες μελέτες πάντως, ο αριθμός άθρησκων είναι μεγαλύτερος από τον αριθμό των άθεων[149] και ο αριθμός των ανθρώπων που συμφωνούν με δήλωση όπως την έλλειψη πίστης στον θεό, είναι μεγαλύτερος από τον αριθμό που αυτοπροσδιορίζονται ως άθεοι.[148]
Έρευνα που δημοσιεύτηκε τον Απρίλιο του 2017 της WIN/Gallup International, αναφέρει πως ο μεγαλύτερος πληθυσμός άθεων αριθμητικά και αναλογικά βρίσκεται στην Κίνα, όπου το 57% ισχυρίζεται πως είναι άθεοι, το διπλάσιο ποσοστό από οποιαδήποτε άλλη χώρα, ενώ μόνο το 9% ισχυρίζεται πως είναι θρήσκο. Μετά την Κίνα, ακολουθούν κατ' αναλογία πληθυσμού η Σουηδία, η Τσεχία και το Ηνωμένο Βασίλειο. Στη Σουηδία το 18% του πληθυσμού χαρακτηρίζονται ως άθεοι και το 55% ως μη θρήσκοι. Στην Τσεχία τα ποσοστά ήτανε 25% άθεοι και μη θρήσκοι το 47%. Τέλος στο Ηνωμένο Βασίλειο τα ποσοστά ήτανε 11% και 58% αντίστοιχα.[150] Μηδενικά ποσοστά αθεϊσμού υπάρχουν στην Γκάνα, Αζερμπαϊτζάν, Κόσοβο, Ινδονησία και Νιγηρία.[151]
Στις ΗΠΑ, σύμφωνα με έρευνα του Pew Research Center το 2014, οι αυτοπροσδιοριζόμενοι ως «άθεοι» αποτελούσαν το 3.1% του γενικού πληθυσμού ενώ το 9% συμφωνούσε με τη δήλωση «Δεν πιστεύω στην ύπαρξη Θεού». Το 2% δήλωσε πως «δεν ξέρει αν πιστεύει στην ύπαρξη θεού». Οι νεαρότερες ηλικίες αυτοπροσδιορίζονται περισσότερο ως άθεοι με πρώτη την ηλικιακή ομάδα 18-29 χρονών όπου το 6% αυτοπροσδιορίζονται ως άθεοι ενώ το 16% δεν πιστεύουν στην ύπαρξη θεών. Οι περισσότεροι άθεοι είναι συγκεντρωμένοι στην ευρύτερη περιοχή του Σαν Φρανσίσκο και της πόλης του Σιάτλ.
Στον Καναδά, έρευνα το 2014, έδειξε πως 12% του γενικού πληθυσμού είναι «πεπεισμένοι Άθεοι», στην Κούβα το 7% και στο Μεξικό το 4%. Πιο χαμηλά από το Μεξικό κυμαίνονται τα ποσοστά στις υπόλοιπες χώρες της Λατινικής Αμερικής, εκτός από την Ουρουγουάη όπου Άθεοι αποτελούν το 14% του πληθυσμού.
Ποσοστό των πολιτών της Ε.Ε που δήλωσαν πως πιστεύουν σε κάποιο Θεό.
Ποσοστό των πολιτών της Ε.Ε που δήλωσαν πως δεν πιστεύουν σε κάποιο Θεό, πνεύμα, ή ανώτερη δύναμη.
Από τις αρχές του 20ου αιώνα, ο αθεϊσμός και αγνωστικισμός έχουν αυξηθεί στην Ευρώπη, ενώ ταυτόχρονα μειώθηκε η επισκεψιμότητα των εκκλησιών.[152]
Σύμφωνα με μέτρηση του Ευρωπαίκής Στατιστικής Υπηρεσίας που έγινε το 2010, το 51% των πολιτών της Ευρωπαϊκής Ένωσης απάντησε πως «πιστεύει πως υπάρχει Θεός», ενώ το 26% απάντησε πως «πιστεύει πως υπάρχει κάποιου είδους πνεύμα ή ανώτερη δύναμη» και το 20% απάντησε πως «δεν πιστεύει πως υπάρχει κάποιο πνεύμα, Θεός, ή κάποια ανώτερη δύναμη». Τα αποτελέσματα είχαν μεγάλη απόκλιση ανάμεσα σε διαφορετικές χώρες, με το 94% των Μαλτέζων να απαντά πως πιστεύει σε Θεό, και μόνο το 16% των Τσέχων να δηλώνει πίστη σε Θεό.
Σε έρευνα του Pew Research Center το 2012 οι άθεοι και αγνωστικιστές αποτελούν περίπου το 18.2% του Ευρωπαϊκού πληθυσμού.[153] Σύμφωνα με την ίδια έρευνα, οι άθεοι και αγνωστικιστές είναι πλειοψηφία σε δυο ευρωπαϊκές χώρες, την Τσεχία (76%) και την Εσθονία (60%).[153]
Στην Ελλάδα, έρευνα της Καπα Research το 2015, έδειξε πως το 45,9% δηλώνει πως δεν είναι θρησκευόμενοι, σε σχέση με το 13,8% το 2001. Σε ερώτηση για πίστη σε θεό απάντησε θετικά το 74,2% ενώ αρνητικά το 17,4% (7,4% απάντησε «Δεν Γνωρίζω/Δεν Απαντώ»). Άθεοι δήλωσαν το 14,7% σε σχέση με 1,8% το 2006. Χριστιανοί Ορθόδοξοι δήλωσε το 81,4% σε σχέση με 96,9% το 2006.[154][155]
«Πίστη σε κάποιο πνεύμα ή ανώτερη δύναμη»
«Μη πίστη σε κάποιο πνεύμα, Θεό ή ανώτερη δύναμη»
Τουρκία (υποψήφια προς ένταξη)
Κροατία (προσχώρησε στην ΕΕ τον Ιούλιο του 2013)
Ισλανδία (ΕΟΧ, όχι ΕΕ)
Νορβηγία (ΕΟΧ, όχι ΕΕ)
Στάση κοινού για τους άθεουςΕπεξεργασία
Στατιστικά, οι άθεοι δεν εκτιμούνται σε αρκετές χώρες του πλανήτη. Μη άθεοι, και πιθανόν ίσως και λίγοι άθεοι, φαίνεται να έχουν την εντύπωση πως οι άθεοι εκφράζουν ανήθικες συμπεριφορές, από το να μην πληρώσουν σε εστιατόριο έως το να διαπράξουν μαζικούς φόνους.[157][158][159] Επιπλέον, σύμφωνα έρευνα από το Pew Research Center το 2016, 15% των Γάλλων, 45% των Αμερικανών και 99% των ινδονήσιων δήλωσαν πως πιστεύουν πως κάποιος πρέπει να πιστεύει στον θεό για να είναι ηθικός. Το Pew σημείωσε ότι στις ΗΠΑ, οι άθεοι και οι μουσουλμάνοι βρίσκονται μαζί στην χαμηλότερη θέση στο «θρησκευτικό θερμόμετρο» δηλαδή στην ερώτηση πόσο συμπαθούν οι Αμερικανοί μέλη των κύριων θρησκειών. [160]
Το προφίλ του άθεουΕπεξεργασία
Σύμφωνα με τον Benjamin Beit-Hallahmi[γ] ο τυπικός άθεος στην δυτική κοινωνία, τείνει να είναι άνδρας, παντρεμένος με υψηλό επίπεδο εκπαίδευσης. Συνήθως είναι λιγότερο αυταρχικές προσωπικότητες, είναι ανοικτοί στον διάλογο, λιγότερο δογματικοί και προκατειλημμένοι, με περισσότερη ανεκτικότητα, νομοταγείς, με εμπάθεια, ευσυνείδητοι και με υψηλή νοημοσύνη. Αρκετοί σχετίζονται με την διανόηση και την ακαδημαϊκή ζωή.[161] Σε αυτό το συμπέρασμα καταλήγει εξετάζοντας μια σειρά ερευνών οι οποίες εξέταζαν τα δημογραφικά και ψυχολογικά χαρακτηριστικά των άθεων (σε σχέση με την οικογένεια την οποία μεγαλώσαν, την σχέση τους με το έγκλημα, με την ακαδημία και άλλα) για να καταλήξει στο συμπέρασμα για τους άθεους: «Με λίγα λόγια, είναι καλό να τους έχεις γείτονες»[162]
Κριτική κατά του αθεϊσμούΕπεξεργασία
Ο αθεϊσμός έχει κατακριθεί από θεϊστές διαφόρων θρησκευτικών πεποιθήσεων, ντεϊστές και αγνωστικιστές.
Οι αθεϊστές συχνά κατηγορούνται για τα εγκλήματα που έχουν γίνει από αθεϊστικά καθεστώτα κατά την προσπάθειά τους να εξαλείψουν τη θρησκευτική πίστη. Τέτοια εγκλήματα εμπνευσμένα από την κρατική αθεϊστική πολιτική έχουν διαπραχθεί στη Γαλλία κατά τη διάρκεια της Περιόδου της Τρομοκρατίας,[163] στη Σοβιετική Ένωση, την κομμουνιστική Κίνα, την Αλβανία και αλλού, όπου οι πιστοί υπέστησαν δήμευση της περιουσίας τους, εκτοπισμό, φυλάκιση και θάνατο και οι ναοί των τοπικών θρησκειών δημεύτηκαν και μετατράπηκαν σε κοσμικά κέντρα ή αποθήκες.[164] Παράλληλα, τα καθεστώτα αυτά κατηγορούνται για τη συστηματική προώθηση των αθεϊστικών ιδεών μέσω των σχολικών προγραμμάτων και των Μέσων Επικοινωνίας.[164]
Οι αθεϊστές συνήθως απαντούν πως η διαφορά με τα εγκλήματα των θρησκειών, είναι πως οι άθεοι εγκληματίες δεν έκαναν τις πράξεις τους επειδή ήτανε άθεοι, αλλά το κίνητρο τους ήτανε διαφορετικό, και ότι αυτό ερχόταν σε έντονη αντίθεση με τους θρησκευτικούς πολέμους, οι οποίοι, έχουνε μόνο θρησκευτικό κίνητρο το μίσος προς τη θρησκεία των «άλλων».[165]
Ο αθεϊσμός ως μορφή ΠίστηςΕπεξεργασία
Λόγω της αδυναμίας για έλεγχο του περί Θεού ερωτήματος με επιστημονικά ή εμπειρικά μέσα, ο Τόμας Χάξλεϋ διατύπωσε την άποψη ότι καμία απόφαση εν προκειμένω δε μπορεί να ληφθεί επί τη βάσει των διαθέσιμων μαρτυριών, οδηγώντας σε ένα και μόνο συμπέρασμα: είτε δε μπορεί να ληφθεί καμία απόφαση, μία θέση που ο Χάξλεϋ χαρακτήρισε ως αγνωστικισμό, είτε η απόφαση που λαμβάνεται ερείδεται σε εντελώς διαφορετική βάση. Οπότε, αν η «πίστη» οριστεί ως «μία πεποίθηση που βρίσκεται πέρα από την αποδειξιμότητα», τότε τόσο οι θρησκείες όσο και ο αθεϊσμός αποτελούν μορφές πίστης.[164]
Οι αθεϊστές απαντούν πως ο αθεϊσμός δεν εκπληρώνει καμία από τις ιδιότητες που συνήθως θεωρούνται ότι χαρακτηρίζουν τη θρησκεία. Δεν περιλαμβάνει κανενός είδους λατρεία, τελετουργίες, πίστη, προσευχές κ.λπ. και δεν έχει πνευματικό ηγέτη και κανένα ιερό κείμενο. Αν και οι μεμονωμένοι αθεϊστές έχουν φιλοσοφίες με τις οποίες ζουν (είτε βασίζονται στον κοσμικό ανθρωπισμό, στον αντικειμενισμό, στο Βουδισμό κλπ.), δεν υπάρχει σαφώς καθορισμένη φιλοσοφία κοινή στους αθεϊστές.[166]
Η επιθετικότητα του Νέου ΑθεϊσμούΕπεξεργασία
Οι Νέοι Αθεϊστές έχουν κατηγορηθεί ότι στερούνται ανοχής για τη θρησκευτική και φιλοσοφική ετερότητα. Ο Άλιστερ ΜακΓκραθ υποστηρίζει ότι ο Νέος Αθεϊσμός, παρ' ότι είναι μάλλον παρωχημένος και αναπαράγει παλαιά και ενίοτε απαξιωμένα επιχειρήματα, διαφοροποιείται από τις παλαιότερες εκφράσεις του αθεϊσμού, ακριβώς ως προς αυτή την έλλειψη ανεκτικότητας, που εκφράζεται με επιθετικότητα, έντονη ρητορική, ακραία απόρριψη και καλύπτει την ανεπάρκεια των επιχειρημάτων του με αυξημένη χρήση προσωπικών (ad hominem) επιθέσεων[167]. Ο ντεϊστής Πίτερ Μέρφι αναφέρει σε άρθρο του, ότι οι «δογματικοί αθεϊστές» επιδεικνύουν ανωριμότητα στην υποστήριξη των θέσεών τους, καθώς αρνούνται να αντιληφθούν και να αναλάβουν το βάρος της απόδειξης για αυτές. Ο Μέρφι συνεχίζει λέγοντας ότι «κάθε επιχείρημα που παρουσιάζεται από τους δογματικούς αθεϊστές με αναφορές στην επιστήμη και στοχεύει να αποδείξει την ανυπαρξία του Δημιουργού είναι λανθασμένο. Δεν υπάρχει επιστημονική απόδειξη ή απλή ένδειξη ότι δεν υπάρχει Δημιουργός, και δεν υπάρχει επιστημονική έρευνα πάνω στο θέμα Θεός». Επίσης, κατηγορεί τους αθεϊστές ότι κάνουν κατάχρηση της «προσφυγής στην αυθεντία» για να προωθήσουν τις πεποιθήσεις τους.[168] Ο αγνωστικιστής συγγραφέας και δημοσιογράφος Άντριου Μπράουν (Andrew Brown) έχει πολλαπλώς επικρίνει τη μαχητική διάθεση των λεγόμενων «νέων αθεϊστών» ως εχθρική προς το διάλογο και την ειρηνική συμβίωση. Κατά την άποψή του, «οι μαχητικοί εκκοσμικευτές λαμβάνουν ως δεδομένο το γεγονός ότι οι θρήσκοι άνθρωποι δεν έχουν πρόσβαση στη λογική. Δε μπορεί να υπάρξει καμία συλλογιστική με τους αντιπάλους τους. Το μόνο που μπορούν να κάνουν είναι να επαναλαμβάνουν τους εαυτούς τους όλο και δυνατότερα, μέχρις ότου οι ηλίθιοι καταλάβουν»[169]. Επίσης, έχει επικρίνει τον ισχυρισμό του Ρίτσαρντ Ντόκινς ότι τα μωρά έχουν μια εγγενή αθεϊστική τοποθέτηση, εξισώνοντας το με τον ισχυρισμό ότι γεννιούνται με τη γλώσσα της εθνικότητάς τους και αντιτάσσοντας ότι η επιστήμη έχει καταδείξει ότι τα μωρά τείνουν από τη φύση τους προς τη «μεταφυσικότητα».[170]
↑ Επικεφαλής τμήματος φιλοσοφίας στο πανεπιστήμιο της Καλκούτα
↑ Επιστημονολογία, είναι η ανάλυση της φύσης της γνώσης, πως και γιατί ξέρουμε, τι μπορούμε να ξέρουμε και τι όχι
↑ Ο Benjamin Beit-Hallahmi είναι καθηγητής ψυχολογίας στο πανεπιστήμιο της Χάιφα
↑ 1,0 1,1 1,2 Smart 2016.
↑ Flynn 2007, σελ. 35: "The terms ATHEISM and AGNOSTICISM lend themselves to two different definitions. The first takes the privative a both before the Greek theos (divinity) and gnosis (to know) to mean that atheism is simply the absence of belief in the gods and agnosticism is simply lack of knowledge of some specified subject matter. The second definition takes atheism to mean the explicit denial of the existence of gods and agnosticism as the position of someone who, because the existence of gods is unknowable, suspends judgment regarding them ... The first is the more inclusive and recognizes only two alternatives: Either one believes in the gods or one does not. Consequently, there is no third alternative, as those who call themselves agnostics sometimes claim. Insofar as they lack belief, they are really atheists. Moreover, since absence of belief is the cognitive position in which everyone is born, the burden of proof falls on those who advocate religious belief. The proponents of the second definition, by contrast, regard the first definition as too broad because it includes uninformed children along with aggressive and explicit atheists. Consequently, it is unlikely that the public will adopt it."
↑ 3,0 3,1 Nielsen 2013.
↑ Edwards 2005: «Στον ορισμό μας, ο άθεος είναι κάποιος που απορρίπτει την πίστη στον Θεό, άσχετα από το αν η λογική της απόρριψης του είναι πως η φράση «ο Θεός υπάρχει» είναι λανθασμένη. Οι άνθρωποι συχνά υιοθετούν μια τάση απόρριψης απέναντι σε πρόταση, για λόγους άσχετους με το κατά πόσο η πρόταση είναι λογική. Είναι συχνό ανάμεσα στους σύγχρονους φιλοσόφους, αλλά και παλιότερα, να απορρίπτουν θέσεις επειδή δεν έχουν νόημα. Μερικές φορές επίσης,  μια θεωρία απορρίπτεται για λόγους που είναι  περιττοί ή ασυνήθιστοι ενώ υπάρχουν και πολλοί άλλοι λόγοι  σε ορισμένες περιπτώσεις που γενικά  αποτελούν βάσιμους λόγους για την απόρριψη ενός ισχυρισμού.»
↑ Rowe 1998: "As commonly understood, atheism is the position that affirms the nonexistence of God. So an atheist is someone who disbelieves in God, whereas a theist is someone who believes in God. Another meaning of 'atheism' is simply nonbelief in the existence of God, rather than positive belief in the nonexistence of God. ... an atheist, in the broader sense of the term, is someone who disbelieves in every form of deity, not just the God of traditional Western theology."
↑ Oxford English Dictionary (2nd ed.). 1989. Belief in a deity, or deities, as opposed to atheism
↑ Zuckerman 2007, σελ. 47 & 61.
↑ Stenger 2007, σελίδες 17–18, citing Parsons, Keith M. (1989). God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism. Amherst, New York: Prometheus Books. ISBN 978-0-879-75551-5.
↑ Baggini 2003, σελίδες 3–4.
↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 Smith 1979, σελ. 13-18.
↑ 14,0 14,1 Hooper.
↑ Flynn 2007, σελ. 35
↑ Donald M. Borchert (2005) [1967]. «Agnosticism». Στο: Hepburn, Ronald W. The Encyclopedia of Philosophy. 1. σελ. 56 στην έκδοση του 1967 (2η έκδοση). USA (Gale): MacMillan Reference. σελ. 92. ISBN 0-02-865780-2. In the most general use of the term, agnosticism is the view that we do not know whether there is a God or not.
↑ "Ντεϊσμός". Εγκυκλοπαίδεια Μπριτάνικα. 2012. Γενικά, ο ντεϊσμός αναφέρεται σε αυτό που μπορεί να ονομαστεί φυσική θρησκεία, η αποδοχή μιας  συγκεκριμένης  θρησκευτικής γνώσης που είναι εγγενές σε κάθε άνθρωπο ή που μπορεί να αποκτηθεί με τη χρήση της λογικής και την απόρριψη της θρησκευτικής γνώσης όταν αποκτάται είτε με αποκάλυψη είτε με την διδασκαλία οποιασδήποτε εκκλησίας.
↑ «Theism». Dictionary.com. Ανακτήθηκε στις 21 Οκτωβρίου 2016.
↑ «theism». Merriam-Webster Online Dictionary. Ανακτήθηκε στις 18 Μαρτίου 2011.
↑ * «Irreligion as presented in 26 reference works».
Definition including hostility and indifference, http://oxforddictionaries.com/definition/irreligious?view=uk
Definition including lack and indifference, http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/irreligion
Irreligion, http://hirr.hartsem.edu/ency/irreligion.htm, ανακτήθηκε στις 2012-02-18  Includes rejection.
Colin Campbell, Irreligion, https://books.google.com/books?id=6TMFoMFe-D8C&pg=PA239, ανακτήθηκε στις 2012-02-18
↑ Drachmann, A. B. (1977) [1922]. Atheism in Pagan Antiquity. Chicago: Ares Publishers. ISBN 0-89005201-8. Atheism and atheist are words formed from Greek roots and with Greek derivative endings. Nevertheless they are not Greek; their formation is not consonant with Greek usage. In Greek they said átheos and atheotēs; to these the English words ungodly and ungodliness correspond rather closely. In exactly the same way as ungodly, átheos was used as an expression of severe censure and moral condemnation; this use is an old one, and the oldest that can be traced. Not till later do we find it employed to denote a certain philosophical creed.
↑ «atheist». American Heritage Dictionary of the English Language. 2009. Ανακτήθηκε στις 21 Νοεμβρίου 2013.
↑ Martiall, John (1566). A Replie to Mr Calfhills Blasphemous Answer Made Against the Treatise of the Cross. English recusant literature, 1558–1640. 203. Louvain. σελ. 49.
↑ Rendered as Atheistes: Golding, Arthur (1571). The Psalmes of David and others, with J. Calvin's commentaries. σελίδες Ep. Ded. 3. The Atheistes which say..there is no God.  Translated from Latin.
↑ Hanmer, Meredith (1577). The auncient ecclesiasticall histories of the first six hundred years after Christ, written by Eusebius, Socrates, and Evagrius. London. σελ. 63. OCLC 55193813. The opinion which they conceaue of you, to be Atheists, or godlesse men.
↑ Rendered as Athisme: de Mornay, Philippe (1581). A Woorke Concerning the Trewnesse of the Christian Religion: Against Atheists, Epicures, Paynims, Iewes, Mahumetists, and other infidels [De la vérite de la religion chréstienne (1581, Paris)]. Translated from French to English by Arthur Golding & Philip Sidney and published in London, 1587. Athisme, that is to say, vtter godlesnes.
↑ Vergil, Polydore (c. 1534). English history. Ανακτήθηκε στις 9 Απριλίου 2011. Godd would not longe suffer this impietie, or rather atheonisme.
↑ Burton, Robert (1621). deist. The Anatomy of Melancholy. Part III, section IV. II. i. Ανακτήθηκε στις 9 Απριλίου 2011. Cousin-germans to these men are many of our great Philosophers and Deists
↑ Martin, Edward (1662). «Five Letters». His opinion concerning the difference between the Church of England and Geneva [etc.] London. σελ. 45. To have said my office..twice a day..among Rebels, Theists, Atheists, Philologers, Wits, Masters of Reason, Puritanes [etc.].
↑ Bailey, Nathan (1675). An universal etymological English dictionary.
↑ "Secondly, that nothing out of nothing, in the sense of the atheistic objectors, viz. that nothing, which once was not, could by any power whatsoever be brought into being, is absolutely false; and that, if it were true, it would make no more against theism than it does against atheism ..." Cudworth, Ralph. The true intellectual system of the universe. 1678. Chapter V Section II p.73
↑ Επειδή είχε ευρεία χρήση στις δυτικές κοινωνίες, ο όρος αθεϊσμός περιέγραφε την «δυσπιστία στον Θεό» παρά την αμφισβήτηση γενικά των διάφορεων θεοτήτων ή του ντεϊσμού. Σαφής διαχωρισμός μεταξύ των δυο αυτών εννοιών είναι σπάνιος στην μοντέρνα βιβλιογραφία, αλλά μερικές από τις πρώτες μορφές της λέξης αθεϊσμός αφορούσε την αμφισβήτηση ύπαρξης του ενός Θεού, όχι = πολλών θεοτήτων. Αυτό βασίζεται ότι ο εγκαταλελημένος πλέον όρος «’’adevism’’» επινοήθηκε τον 19ο αιώνα για να περιγράψει την απουσία πίστης σε πολλούς θεούς..
↑ «Merriam-Webster Online:Atheism». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2013-11-21. https://web.archive.org/web/20131121224609/https://www.merriam-webster.com/dictionary/atheism. Ανακτήθηκε στις 2013-11-21. «First Known Use: 1546»
↑ Pandian 1996, σελ. 64.
↑ Dasgupta 1992, σελ. 258.
↑ Sarvepalli 1998, σελ. 227-249.
↑ Chatterjee 1984, σελ. 55:Though materialism in some form or other has always been present in India, and occasional references are found in the Vedas, the Buddhistic literature, the Epics, as well as in the later philosophical works we do not find any systematic work on materialism, nor any organized school of followers as the other philosophical schools possess. But almost every work of the other schools states, for refutation, the materialistic views. Our knowledge of Indian materialism is chiefly based on these.
↑ Joshi 1966, σελ. 189-206.
↑ 43,0 43,1 43,2 43,3 43,4 Burkert 1985, σελ. 311–317.
↑ 44,0 44,1 Bremmer 2006, σελ. 12-13.
↑ Baggini 2003, σελίδες 73–74. "Atheism had its origins in Ancient Greece but did not emerge as an overt and avowed belief system until late in the Enlightenment."
↑ 46,0 46,1 46,2 46,3 46,4 46,5 Grafton 2008, σελ. 96-96.
↑ 47,0 47,1 Garland 2008, σελ. 209.
↑ 48,0 48,1 48,2 48,3 Winiarczyk 2016, σελίδες 61–68.
↑ Solmen 1942, σελ. 25.
↑ Khan 1997, σελ. 247.
↑ Bremmer, Jan. Atheism in Antiquity.  in Martin 2006, σελίδες 12–13
↑ Fragments of Euhemerus' work in Ennius' Latin translation have been preserved in Patristic writings (e.g. by Lactantius and Eusebius of Caesarea), which all rely on earlier fragments in Diodorus 5,41–46 & 6.1. Testimonies, especially in the context of polemical criticism, are found e.g. in Callimachus, Hymn to Zeus 8.
↑ Πλούταρχος, Moralia—Isis and Osiris 23
↑ 54,0 54,1 54,2 54,3 «Epicurus (Stanford Encyclopedia of Philosophy)». Plato.stanford.edu. Ανακτήθηκε στις 10 Νοεμβρίου 2013.
↑ Festugière, André-Jean (Απρίλιος 2015). Ο Επίκουρος και οι θεοί του (5η έκδοση). Θύραθεν. σελ. 39. ISBN 978-960-8097-360.
↑ Long, Anthony Arthur (Ιανουάριος 2012). Η Ελληνιστική φιλοσοφία (δ´ ανατύπωση έκδοση). Μ.Ι.Ε.Τ. σελίδες 79–90. ISBN 978-960-250-004-0.
↑ Ζωγραφίδης, Γιώργος (Ιούνιος 2009). Ἐπίκουρος, Ηθική- Η θεραπεία τής ψηχής. ΖΗΤΡΟΣ. σελ. 64. ISBN 978-960-463-075-2.
↑ Diogenes Laërtius, The Lives and Opinions of Eminent Philosophers, ii
↑ Giovanni Reale (1985). «Lucullus». A History of Ancient Philosophy. SUNY Press. σελ. 121.
↑ Stein, Gordon, επιμ. (1980). «The History of Freethought and Atheism». An Anthology of Atheism and Rationalism. New York: Prometheus. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 30 Σεπτεμβρίου 2007. Ανακτήθηκε στις 3 Απριλίου 2007.
↑ Reynold Alleyne Nicholson, 1962, A Literary History of the Arabs, page 318. Routledge
↑ Fred Whitehead. «Freethought Traditions in the Islamic World». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 14 Φεβρουαρίου 2012. ; also quoted in Cyril Glasse (2001). The New Encyclopedia of Islam. Rowman Altamira. σελ. 278.
↑ 64,0 64,1 Zdybicka 2005, σελ. 4.
↑ Blainey 2011, σελ. 388.
↑ Blainey 2011, σελ. 343.
↑ «Online Etymology Dictionary». Ανακτήθηκε στις 26 Νοεμβρίου 2013.
↑ Winfried Schröder, in: Matthias Knutzen: Schriften und Materialien (2010), p. 8. See also Rececca Moore, The Heritage of Western Humanism, Scepticism and Freethought (2011), calling Knutzen "the first open advocate of a modern atheist perspective" online here Αρχειοθετήθηκε 2012-03-30 στο Wayback Machine.
↑ «Michel Onfray on Jean Meslier». William Paterson University. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 12 Ιανουαρίου 2012. Ανακτήθηκε στις 4 Νοεμβρίου 2011.
↑ Waldron 2002, σελ. 217.
↑ Blainey 2011, σελ. 390-1.
↑ «Reflections on the Revolution in France». adelaide.edu.au. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 3 Δεκεμβρίου 2013. Ανακτήθηκε στις 11 Μαΐου 2018.
↑ Law 2011, σελ. 23.
↑ Martin 2006, σελ. 233–246.
↑ Callick 2013, σελ. 112.
↑ «White Paper—Freedom of Religious Belief in China». Embassy of the People's Republic of China in the United States of America. Οκτωβρίου 1997. Ανακτήθηκε στις 5 Σεπτεμβρίου 2007.
↑ «International Religious Freedom Report 2007 — China (includes Tibet, Hong Kong, and Macau)». U.S.Department of State. 2007. Ανακτήθηκε στις 2 Οκτωβρίου 2007.
↑ Blainey 2011, σελ. 543.
↑ Smith 2014, σελ. 588.
↑ Zdybicka 2005, σελ. 16
↑ Michael 1999, σελ. 31-3.
↑ Hiorth, Finngeir (1996). «Atheism in South India». International Humanist News. International Humanist and Ethical Union. Ανακτήθηκε στις 21 Νοεμβρίου 2013. He who created god was a fool, he who spreads his name is a scoundrel, and he who worships him is a barbarian
↑ Martin, Douglas (26 Αυγούστου 2006). «Vashti McCollum, 93, Plaintiff In a Landmark Religion Suit – Obituary (Obit); Biography». New York Times. Ανακτήθηκε στις 10 Νοεμβρίου 2013.
↑ Jurinski 2004, σελ. 48.
↑ «TIME Magazine cover online». 8 Απριλίου 1966. Ανακτήθηκε στις 21 Νοεμβρίου 2013.
↑ «Toward a Hidden God». Time Magazine online. 8 Απριλίου 1966. Ανακτήθηκε στις 17 Απριλίου 2007.
↑ Erickson, Doug (2010-02-25). «The atheists' calling the Madison-based Freedom From Religion Foundation is taking its latest battle to the U.S. Supreme court. It's a milestone for the often-vilified but financially strong group, which has seen its membership grow to an all-time high». Wisconsin State Journal. http://host.madison.com/news/the-atheists-calling-the-madison-based-freedom-from-religion-foundation/article_85a849c9-f26a-50e8-8a04-cf8bc889d8a0.html. Ανακτήθηκε στις 2013-06-30.
↑ Erickson, Doug (25 Φεβρουαρίου 2007). «The Atheists' Calling». Wisconsin State Journal. Ανακτήθηκε στις 21 Νοεμβρίου 2013.
↑ «Women in Secularism». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 30 Ιουλίου 2013. Ανακτήθηκε στις 21 Νοεμβρίου 2013.
↑ «Secular Woman:About». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 21 Νοεμβρίου 2013. Ανακτήθηκε στις 21 Νοεμβρίου 2013.
↑ «A Timeline of the Sexual Harassment Accusations». Ανακτήθηκε στις 21 Νοεμβρίου 2013.
↑ «Blaghag: Atheism+». Ανακτήθηκε στις 21 Νοεμβρίου 2013.
↑ «How I unwittingly infiltrated the boys club, why it's time for a new wave of atheism». Ανακτήθηκε στις 21 Νοεμβρίου 2013.
↑ «About Atheism+». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 22 Αυγούστου 2013. Ανακτήθηκε στις 21 Νοεμβρίου 2013.
↑ «First atheist monument on government property unveiled». Alligator News. Ανακτήθηκε στις 21 Νοεμβρίου 2013.
↑ «Atheists unveil monument in Florida and promise to build 50 more». Ανακτήθηκε στις 21 Νοεμβρίου 2013.
↑ Gribbin, Alice (2011-12-22). «Preview: The Four Horsemen of New Atheism reunited». New Statesman. http://www.newstatesman.com/blogs/the-staggers/2011/12/richard-dawkins-issue-hitchens. Ανακτήθηκε στις 2012-02-13.
↑ 103,0 103,1 Stenger 2009.
↑ d'Holbach 1797, σελ. 25.
↑ Martin 2006, σελ. 125.
↑ Martin 2006, σελ. 126.
↑ 108,0 108,1 Zdybicka 2005, σελ. 20.
↑ Drange, Theodore M. (1998). Atheism, Agnosticism, Noncognitivism. Secular Web Library. Internet Infidels. Ανακτήθηκε στις 7 Απριλίου 2007.
↑ Ayer, A. J. (1946). Language, Truth and Logic. In a footnote, Ayer attributes this view to "Professor H. H. Price. Dover. σελίδες 115–116.
↑ Zdybicka 2005, σελ. 19.
↑ «Logical Arguments for Atheism». The Secular Web Library. Internet Infidels. Ανακτήθηκε στις 2 Οκτωβρίου 2012.
↑ Drange, Theodore M. (1996). «The Arguments From Evil and Nonbelief». Secular Web Library. Internet Infidels. Ανακτήθηκε στις 2 Οκτωβρίου 2012.
↑ Feuerbach, Ludwig (1841) Η ουσία του Χριστιανισμού
↑ Martin 2006, σελ. 269.
↑ Bakunin, Michael (1916). «God and the State». New York: Mother Earth Publishing Association. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 21 Μαΐου 2011. Ανακτήθηκε στις 9 Απριλίου 2011.
↑ Oppy 2018, σελ. 4:Agnostics are distinguished from innocents, who also neither believe that there are gods nor believe that there are no gods, by the fact that they have given consideration to the question whether there are gods. Innocents are those who have never considered the question whether there are gods. Typically, innocents have never considered the question whether there are gods because they are not able to consider that question. How could that be? Well, in order to consider the question whether there are gods, one must understand what it would mean for something to be a god. That is, one needs to have the concept of a god. Those who lack the concept of a god are not able to entertain the thought that there are gods. Consider, for example, one-month-old babies. It is very plausible that one-month-old babies lack the concept of a god. So it is very plausible that one-month-old babies are innocents. Other plausible cases of innocents include chimpanzees, human beings who have suffered severe traumatic brain injuries, and human beings with advanced dementia
↑ 119,0 119,1 «Atheism: Review. Ambiguity among religious terms. Origin of "Atheist." Resolving the ambiguity». Ανακτήθηκε στις 20 Μαΐου 2017.
↑ «DIFFERENCES: NEGATIVE AND POSITIVE ATHEISM».
↑ Richard Dawkins, documentary film The Root of All Evil?, January 2006. See the quotation (Wikiquote).
↑ De Waal, Frans (25 Μαρτίου 2013). «Has militant atheism become a religion?». Salon.com. Ανακτήθηκε στις 9 Μαρτίου 2017. Why are the 'neo-atheists' of today so obsessed with God's nonexistence that they go on media rampages, wear T-shirts proclaiming their absence of belief, or call for a militant atheism? What does atheism have to offer that’s worth fighting for? As one philosopher put it, being a militant atheist is like 'sleeping furiously.'
↑ Kurtz, Paul. «Religion in Conflict: Are 'Evangelical Atheists' Too Outspoken?». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 7 Ιουνίου 2011. Ανακτήθηκε στις 28 Μαρτίου 2007.
↑ Hagerty, Barbara Bradley (19 Οκτωβρίου 2009). «A Bitter Rift Divides Atheists». NPR. Ανακτήθηκε στις 12 Φεβρουαρίου 2017.
↑ Wolff, Gary (Νοέμβριος 2006). «The Church of the Non-Believers». Wired Magazine.
↑ Hooper, Simon. «The rise of the New Atheists». CNN. http://www.cnn.com/2006/WORLD/europe/11/08/atheism.feature/index.html. Ανακτήθηκε στις 2017-03-16.
↑ Lois Lee· Stephen Bullivant (2016). A Dictionary of Atheism. Oxford University Press.
↑ 128,0 128,1 «The New Atheists». Ανακτήθηκε στις 20 Μαΐου 2017.
↑ Savage, Luke (12 Φεβρουαρίου 2014). «New Atheism, Old Empire». Jacobin. Bhaskar Sunkara. Ανακτήθηκε στις 24 Μαΐου 2017.
↑ 130,0 130,1 «Atheism Plus».
↑ «Christopher Hitchens – Book Excerpt». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 15 Σεπτεμβρίου 2009.
↑ New, Christopher (Ιούνιος 1993). «Antitheism – A Reflection». Ratio 6 (1): 36–43. doi:10.1111/j.1467-9329.1993.tb00051.x. https://archive.org/details/sim_ratio_1993-06_6_1/page/36. . Δείτε επίσης: Daniels, Charles B. (Ιούνιος 1997). «God, demon, good, evil». The Journal of Value Inquiry 31 (2): 177–181. https://archive.org/details/sim_journal-of-value-inquiry_1997-06_31_2/page/n28.
↑ «HUMANISM». Humanist UK. Ανακτήθηκε στις 24 Μαΐου 2017.
↑ «Secular Humanist Takes On New Atheism». 24 Μαΐου 2010.
↑ Fraser, Giles (4 Ιουνίου 2011). «The atheistic critique of humanism has been all but forgotten». The Guardian. Ανακτήθηκε στις 25 Μαΐου 2017.
↑ «The Neo-Humanist Statement of Secular Principles and Values». patheos.com. 23 Μαρτίου 2010. Ανακτήθηκε στις 26 Μαΐου 2017.
↑ «Secular Humanist Takes On New Atheism». Huffington Post. 24 Μαΐου 2010. Ανακτήθηκε στις 26 Μαΐου 2017.
↑ Gleeson, David (10 Αυγούστου 2006). «Common Misconceptions About Atheists and Atheism». Ανακτήθηκε στις 21 Νοεμβρίου 2013.
↑ Smith 1979, σελ. 275. "Perhaps the most common criticism of atheism is the claim that it leads inevitably to moral bankruptcy."
↑ Taylor, κεφάλαιο 5: κοσμική ηθική.
↑ 142,0 142,1 Sartre 2004, σελ. 127.
↑ Sartre 2001, σελ. 45.
↑ Sartre 2001, σελ. 32.
↑ Anderson 2013, σελ. 440.
↑ Epstein 2010, σελ. 115–116.
↑ Brink 2006, σελ. 149, 151 & 162.
↑ 148,0 148,1 Zuckerman, Phil (2007), Atheism: Contemporary Rates and Patterns, σελ. 47–66, doi:10.1017/CCOL0521842700.004
↑ Keysar, Ariela. «2. Religious/Non-Religious Demography». Στο: Shook, John· Zuckerman, Phil. The Oxford Handbook of Secularism. Oxford University Press. The share of atheists is far smaller than the share of not religious in most countries.
↑ «The world's most atheistic places, mapped». World Economic Forum. Ανακτήθηκε στις 3 Αυγούστου 2017.
↑ «Religion prevails in the world» (PDF). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο (PDF) στις 14 Νοεμβρίου 2017. Ανακτήθηκε στις 3 Αυγούστου 2017.
↑ Zuckerman, Phil (2005). «Atheism: Contemporary Rates and Patterns» (PDF). Cambridge University Press. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο (PDF) στις 12 Ιουνίου 2009. Ανακτήθηκε στις 21 Ιουλίου 2007.
↑ 153,0 153,1 «Religiously Unaffiliated». Pew Research Center's Religion & Public Life Project. 18 Δεκεμβρίου 2012. Ανακτήθηκε στις 14 Φεβρουαρίου 2015.
↑ Χιώτης, Βασίλης (11 Απριλίου 2015). «Δημοσκόπηση Κάπα Research: Χριστιανοί ορθόδοξοι αλλά... μια φορά τον χρόνο». Το Βήμα. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 16 Απριλίου 2015. Ανακτήθηκε στις 10 Αυγούστου 2017.
↑ «Έρευνα για το Πάσχα και τη Θρησκεία». Κάπα Research. 14 Απριλίου 2015. Ανακτήθηκε στις 1 Νοεμβρίου 2018.
↑ Eurobarometer Poll 2010, σ. 204
↑ Carey, Benedict (2017-08-07). «The Serial Killer Test: Biases Against Atheists Emerge in Study». The New York Times. https://www.nytimes.com/2017/08/07/health/atheists-religion-study.html. Ανακτήθηκε στις 2018-01-23.
↑ Paris, Agence France-Presse in (2017-08-07). «Atheists tend to be seen as immoral – even by other atheists: study». the Guardian. https://www.theguardian.com/world/2017/aug/07/anti-atheist-prejudice-secularity. Ανακτήθηκε στις 2018-01-23.
↑ Gervais, Will M.; Xygalatas, Dimitris; McKay, Ryan T.; van Elk, Michiel και άλλοι. (2017-08-07). «Global evidence of extreme intuitive moral prejudice against atheists». Nature Human Behaviour 1 (8): 0151. doi:10.1038/s41562-017-0151.
↑ «10 facts about atheists». Pew Research Center. 1 Ιουνίου 2016. Ανακτήθηκε στις 23 Ιανουαρίου 2018.
↑ Beit-Hallahmi 2006, σελ. 313.
↑ Beit-Hallahmi 2006, σελ. 300-313.
↑ Collins, Michael (1999). The Story of Christianity
↑ 164,0 164,1 164,2 Alister McGrath, Το Λυκόφως του Αθεϊσμού
↑ «ARGUMENTS AGAINST ATHEISM - ATHEISM IS RESPONSIBLE FOR SOME OF THE GREATEST CRIMES OF HISTORY». Ανακτήθηκε στις 22 Μαΐου 2017.
↑ «ARGUMENTS AGAINST ATHEISM - ATHEISM IS JUST ANOTHER RELIGION». Ανακτήθηκε στις 22 Μαΐου 2017.
↑ Συνέντευξη του Alister McGrath στον ιστοχώρο Apologetics315.com
↑ Peter Murphy. «Dogmatic Atheism and Scientific Ignorance». World Union of Deists. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 28 Νοεμβρίου 2013.
↑ «Militant secularists fail to understand the rules of secular debate».
↑ «There's no such thing as an atheist baby».
Σφάλμα αναφοράς: Η ετικέτα   που ορίζεται μέσα στο   έχει χαρακτηριστικό ομαδοποίησης «» που δεν εμφανίζεται σε προηγούμενο κείμενο.
Armstrong, Karen (1999). A History of God. London: Vintage. ISBN 0-09-927367-5.
Martin, Michael (1990). Atheism: A Philosophical Justification. Philadelphia, PA: Temple University Press. ISBN 0-87722-943-0.
Clément, Olivier, Ἡ θεολογία μετὰ τὸν “θάνατο τοῦ θεοῦ”. Δοκίμια γιὰ μιὰν ἀπάντηση τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας στὸ σύγχρονο ἀθεϊσμό, Ἀθήνα, Ἀθηνᾶ, 1973
Davies, P., Θεὸς καὶ μοντέρνα φυσική, Μεταφραστής: Τσουκαλίδης, Θ, Πρόλογος – Εἰσαγωγὴ: Μπιτσάκης, Εὐτύχης, εκδ. Κάτοπτρο, Αθήνα, 1988
Guthrie, William Keith Chambers, «Ὁ ἀθεϊσμὸς στὴν ἀρχαία Ἑλλάδα . Διαγόρας-Πρόδικος-Κριτίας. Οἱ δύο τύποι ἄθεου στὸν Πλάτωνα» , Τὸ σχολεῖο καὶ τὸ σπίτι, 9 (1989), σσ. 417-423
Διακομανώλης, Φιλοκτήτης, «Υπάρχει Θεός; Ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο ή ο άνθρωπος το Θεό;», εκδ. Ιωλκός, Αθήνα, 2014.
Ηλίας Οικονόμου, «Η φαινομενολογία της αθεΐας κατά την Παλαιά Διαθήκην», Θεολογία, τομ. 42 (1971), σελ. 416-434
Flynn, Tom, επιμ. (2007-10-25). «The new encyclopedia of unbelief». The New Encyclopedia of Unbelief. Prometheus Books. ISBN 978-1-591-02391-3. https://books.google.com/books?id=YR4RAQAAIAAJ.
Smart, J. J. C (2016). «Atheism and Agnosticism». Στο: Edward N. Zalta, επιμ. Atheism and Agnosticism. The Stanford Encyclopedia of Philosophy. https://plato.stanford.edu/archives/sum2016/entries/atheism-agnosticism.
Nielsen, Kai (2013). «Atheism». Encyclopædia Britannica. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/40634/atheism. Ανακτήθηκε στις 2013-11-25.
Edwards, Paul (2005) [1967]. «Atheism». Στο: Donald M. Borchert, επιμ. The Encyclopedia of Philosophy. 1 (2η έκδοση). MacMillan Reference USA (Gale), σελ. 359. ISBN 978-0-028-65780-6.
Rowe, William L. (1998). «Atheism». Στο: Edward Craig, επιμ. Routledge Encyclopedia of Philosophy. Taylor & Francis. ISBN 978-0-415-07310-3. https://books.google.com/?id=lnuwFH_M5o0C&pg=PA530. Ανακτήθηκε στις 2011-04-09.
Zuckerman, Phil (2007). Martin, Michael T, επιμ. The Cambridge Companion to Atheism. Cambridge, England: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-60367-6. OL 22379448M.
Shook, John R. «Skepticism about the Supernatural» (PDF). Ανακτήθηκε στις 2 Οκτωβρίου 2012.
Various authors. «Logical Arguments for Atheism». The Secular Web Library. Internet Infidels. Ανακτήθηκε στις 2 Οκτωβρίου 2012.
Drange, Theodore (1998). «Atheism, Agnosticism, Noncognitivism]». Secular Web Library. Internet Infidels. Ανακτήθηκε στις 7 Απριλίου 2007.
Stenger, Victor J. (2007). God: The Failed Hypothesis—How Science Shows That God Does Not Exist. Amherst, New York: Prometheus Books. ISBN 978-1-591-02652-5.
Ulvaeus, Björn (2009). «Religion and schools don't mix» (στα αγγλικά). The Guardian. ISSN 0261-3077. https://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2009/jun/30/bjorn-ulvaeus-religion-schools. Ανακτήθηκε στις 2017-08-05.
Hooper, Simon. «The rise of the New Atheists». CNN. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2010-04-08. https://web.archive.org/web/20100408094135/http://www.cnn.com/2006/WORLD/europe/11/08/atheism.feature/index.html. Ανακτήθηκε στις 2010-03-16.
Oppy, Graham (2018). Atheism and Agnosticism. Cambridge University Press. ISBN 9781108555340.
Βιβλιογραφία Ιστορίας του ΑθεϊσμουΕπεξεργασία
Dasgupta, Surendranath (1992). A history of Indian philosophy, Volume 1. Motilal Banarsidass Publ. σελ. 258. ISBN 978-8-120-80412-8.
Pandian, Soorian Kasi (1996). India, that is, sidd. Allied Publishers. ISBN 978-8-170-23561-3. Ανακτήθηκε στις 9 Απριλίου 2011.
Radhakrishnan, Radhakrishnan (1998). A Sourcebook in Indian Philosophy  . Princeton University Press. ISBN 0-69101958-4.
Radhakrishnan, Radhakrishnan (1998). A Sourcebook in Indian Philosophy  . Princeton University Press. ISBN 0-69101958-4.
Chatterjee, Satischandra (1984). An Introduction to Indian Philosophy. Eighth Reprint Edition. University of Calcutta.
Joshi, L.R. (1966). «A New Interpretation of Indian Atheism». Philosophy East and West 16 (3/4). doi:10.2307/1397540.
Burkert, Walter (1985). Greek Religion. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. ISBN 0-674-36281-0.
Bremmer, Jan. «Atheism in Antiquity». The Cambridge Companion to Atheism.
Zuckerman, Phil (2007). Martin, Michael T, επιμ. The Cambridge Companion to Atheism. Cambridge, England: Cambridge University Press. σελ. 56. ISBN 978-0-521-60367-6. OL 22379448M. Ανακτήθηκε στις 9 Απριλίου 2011.
Baggini, Julian (2003). Atheism: A Very Short Introduction. Oxford University Press. ISBN 0-19280424-3.
Grafton, Anthony· Most, Glenn W.· Settis, Salvatore (2010). The Classical Tradition. Cambridge, Massachusetts and London, England: The Belknap Press of Harvard University Press. ISBN 978-0-674-03572-0.
Garland, Robert (2008). Ancient Greece: Everyday Life in the Birthplace of Western Civilization. New York City, New York: Sterling. ISBN 978-1-4549-0908-8.
Winiarczyk, Marek (2016). Diagoras of Melos: A Contribution to the History of Ancient Atheism. Μτφρ. Zbirohowski-Kościa, Witold. Berlin, Germany: Walther de Gruyter. ISBN 978-3-11-044765-1.
Solmsen, Friedrich (1942). Plato's Theology. Cornell University Press.
Woodruff, P.· Smith, N.D. (2000). Reason and Religion in Socratic Philosophy. Oxford, England: Oxford University Press. ISBN 0195350928.
Kahn, Charles (1997). «Greek Religion and Philosophy in the Sisyphus Fragment». Phronesis 42 (3): 247.
Από τον Μεσαίωνα στην ΑναγέννησηΕπεξεργασία
Al-Hamad, Mohammad Abd-El Hamid (1999). Al-Zandaqa Wal Zanadiqa. Syria: Dar Al-Taliaa Al-Jadida.
Zdybicka, Zofia J. (2005). «Atheism» (PDF). Στο: Maryniarczyk, Andrzej. Universal Encyclopedia of Philosophy. 1. Polish Thomas Aquinas Association. Ανακτήθηκε στις 9 Απριλίου 2011.
Gordon, Stein (1980). The History of Freethought and Atheism. New York: Prometheus. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 30 Σεπτεμβρίου 2007. Ανακτήθηκε στις 11 Μαΐου 2018.
Blainey, Geoffrey (2011). A Short History of Christianity. Viking.
d'Holbach, P. H. T. (1770). The System of Nature. 2. Ανακτήθηκε στις 7 Απριλίου 2011.
Waldron, Jeremy (2002). God, Locke, and Equality: Christian Foundations in Locke's Political Thought. Cambridge.
Ray, Matthew Alun (2003). Subjectivity and Irreligion: Atheism and Agnosticism in Kant, Schopenhauer, and Nietzsche. Ashgate Publishing, Ltd. ISBN 978-0-754-63456-0. Ανακτήθηκε στις 9 Απριλίου 2011.
Law, Stephen (2011). Humanism. A Very Short Introduction. Oxford University Press. ISBN 978-0-199-55364-8.
Madsen, Richard (2014). «Religion Under Communism». Στο: Smith, S. A. The Oxford Handbook of the History of Communism. Oxford University Press. σελ. 588. ISBN 978-0-199-60205-6.
Blackford, R.· Schüklenk, U. (2013). «Myth 27 Many Atrocities Have Been Committed in the Name of Atheism». 50 great myths about atheism. John Wiley & Sons. σελ. 88. ISBN 978-0-470-67404-8.
Smart, J.C.C. (9 Μαρτίου 2004). «Atheism and Agnosticism». Stanford Encyclopedia of Philosophy. Ανακτήθηκε στις 9 Απριλίου 2011.
Michael, S. M. (1999). «Dalit Visions of a Just Society». Στο: S. M. Michael. Untouchable: Dalits in Modern India. Lynne Rienner Publishers. ISBN 1-55587697-8.
Jurinski, James (2004). Religion on Trial. Walnut Creek, California: AltraMira Press. σελ. 48. ISBN 0-75910601-0. Ανακτήθηκε στις 23 Ιουλίου 2009.
Βιβλιογραφία της επιχειρηματολογίας για τον αθεϊσμόΕπεξεργασία
d'Holbach, Paul Henri Thiry (1797). System of Nature; or, the Laws of the Moral and Physical World. 1. London.
Hume, David (1748). An Enquiry Concerning Human Understanding. London.
Hume, David (1779). Dialogues Concerning Natural Religion. London. OL 7145748M.
Zuckerman, Phil (2007). Martin, Michael T, επιμ. The Cambridge Companion to Atheism. Cambridge, England: Cambridge University Press. σελ. 56. ISBN 978-0-521-60367-6. OL 22379448M.
Βιβλιογραφία των Δημογραφικων στοιχείων και των αθεϊστικών φιλοσοφιώνΕπεξεργασία
Beit-Hallahmi, Benjamin (2007). Μάικλ Μάρτιν, επιμ. The Cambridge Companion to Atheism. Cambridge, England: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-60367-6. OL 22379448M.
Taylor, James E. «The New Atheists». The Internet Encyclopedia of Philosophy. https://www.iep.utm.edu/n-atheis/. Ανακτήθηκε στις 2018-06-02.
David O., Brink (2007). Μάικλ Μάρτιν, επιμ. The Cambridge Companion to Atheism. Cambridge, England: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-60367-6. OL 22379448M.
Anderson, Elizabeth. Κρίστοφερ Χίτσενς, επιμ. Η Βίβλος του Άθεου. Μτφρ. Άρης Μπερλής. Αθήνα: Polaris. ISBN 978-960-6829-36-9.
Epstein, Greg M. (2010). Good Without God: What a Billion Nonreligious People Do Believe  . New York: HarperCollins. ISBN 978-0-06-167011-4.