el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el en en el el el el el el el el el el el el el el el el en en en en en en en en en en en el en el el el en en en el en en en en en en en en en en en en el en en en en en en en en en en en en nl en en el en el en en en en en en en en en el en en en en en en it el el el el el el el el el el el el
Αυτό το λήμμα χρειάζεται επιμέλεια ώστε να ανταποκρίνεται σε υψηλότερες προδιαγραφές ορθογραφικής και συντακτικής ποιότητας ή μορφοποίησης.
Αίτιο: μεταφράσεις, σύνδεσμοι, συμπλήρωση παραπομπών, απόδοση πραγματικού νοήματος πηγών
Για περαιτέρω βοήθεια, δείτε τα λήμματα πώς να επεξεργαστείτε μια σελίδα και τον οδηγό μορφοποίησης λημμάτων.
Η σχέση θρησκείας και επιστήμης αποτέλεσε θέμα μελέτης από τα αρχαία χρόνια για φιλόσοφους, θεολόγους, επιστήμονες και άλλους. Έχουν προταθεί διάφορες ερμηνείες της σχέσης αυτής, είτε αντιπαλότητας, είτε αρμονίας και συνεργασίας αλλά και πως δεν υπάρχει ουδεμία σχέση μεταξύ των δύο. Η επιστήμη χρησιμοποιεί την λογική, τον εμπειρισμό και τις αποδείξεις που προκύπτουν από την πειραματικη διαδικασία, ενώ η θρησκεία στηρίζεται στην αποκάλυψη, την πίστη και την ύπαρξη του υπερφυσικού. Τόσο η θρησκεία όσο και η επιστήμη είναι πολύπλοκα κοινωνικά και πολιτιστικά φαινόμενα, τα οποία έχουν αλλάξει στον χρόνο.[1]
1 Οι όροι θρησκεία και επιστήμη
2.2 Θεωρία Σύγκρουσης Θρησκείας και Επιστήμης
2.2.1 Η ιστορία της Θεωρίας Σύγκρουσης Επιστήμης Θρησκείας
3 Επιστημονική Μελέτη της Θρησκείας
Η "θρησκεία" (religion), με την έννοια του χριστιανισμού στην Ευρώπη[2], απέκτησε τη σύγχρονη σημασία της τον 17ο αιώνα κατά την διάρκεια της αποικιοκρατίας και της παγκοσμιοποίησης, όπως και της προτεσταντικής Μεταρρύθμισης[3][4][5] Η "επιστήμη" εμφανίστηκε τον 19ο αιώνα, στην προσπάθεια να οριστούν με ακρίβεια όσοι μελετούσαν τον φυσικό κόσμο.[3][6][7] Η φράση "θρησκεία και επιστήμη" εμφανίστηκε τον 19ο αιώνα, σε μια προσπάθεια ενοποίησης των δύο εννοιών.[3] Ήταν τον 19ο αιώνα που πρωτοεμφανίστηκανι όροι "βουδισμός", "ινδουϊσμός", "ταοϊσμός" και "κομφουκιανισμός".[3] Στον αρχαίο και μεσσαιωνικό κόσμο, η ετυμολογική έννοια των λατινικών ρίζων τόσο της επιστήμης (scientia) όσο και της θρησκείας (religio) ήταν κατανοητές ως εσωτερικές προσωπικές αξίες, ποτέ ως δόγματα, πρακτικές ή πηγές γνώσης.[3]
Ήταν λοιπόν τον 19ο αιώνα που η έννοια της επστήμης πήρε την σημερινή της μορφή. Νέοι όροι εμφανίστηκαν όπως βιολογία, βιολόγος, φυσική, φυσικός και ιδρύθηκαν οι πρώτες επιστημονικές ενώσεις, κοινότητες και μέσω της διάδρασης μεταξύ τους, αναδύθηκε ένας νέος πολιτισμός.[6]
Η έννοια της Θρησκείας πήρε το σύγχρονο νόημα της μόλις τον 17ο αιώνα, παρά το γεγονός ότι ιερά βιβλία όπως το Κοράνιο ή η Βίβλος (αλλά και άλλα) δεν είχαν την έννοια της θρησκείας στα κείμενα τους, αλλά ουτε και οι λαοί μέσα στους οποίους αυτά τα βιβλία είχαν γραφτεί.[4] Κατά τον 19ο αι. ο Μαξ Μύλλερ (Max Müller) σημείωσε ότι αυτό που ονομάζεται αρχαία θρησκεία σήμερα θα μπορούσε να αποκαλείτο νόμος στην αρχαιότητα.[10]
Για παράδειγμα, δεν υπάρχει ακριβής μετάφραση της λέξης θρησκεία στα Εβραϊκά και ο ιουδαϊσμός δεν διακρίνει απόλυτα ανάμεσα σε θρησκευτικές, εθνικές ή φυλετικές ταυτότητες.[11]
Σύμφωνα με τον Neil deGrasse Tyson, η κεντρική διαφορά μεταξύ της φύσης των δυο (θρησκείας και επιστήμης) είναι πως οι ισχυρισμοί της επιστήμης βασίζονται στην πειραματική επαλήθευση, ενώ οι ισχυρισμοί της θρησκείας στηρίζονται στην πίστη, και αυτοί είναι ασυμβίβαστοι οδοί για την απόκτηση γνώσης. Εξ αιτίας αυτού, θρησκεία και επιστήμη είναι ασύμβατα μεγέθη.[16][17]
O φιλόσοφος και φυσικός Victor J. Stenger ισχυρίζεται πως θρησκεία και επιστήμη είναι ασυμβίβαστες, επειδή οι προσεγγίσεις τους για κατάκτηση της γνώσης είναι αντιμαχόμενες, καθώς η επιστήμη προσφέρει εύλογες εναλλακτικές φυσικών εξηγήσεων για τα φαινόμενα που συνήθως εξηγούνταν παλαιότερα με θρησκευτικούς όρους.[18]
Ο νευροεπιστήμονας και συγγραφέας Σαμ Χάρρις είναι σφοδρός πολέμιος της θρησκείας και υποστηρίζει πως η επιστήμη πρέπει να καταστρέψει την θρησκεία. Υποστηρίζει ότι η κάθε πρόοδος της επιστήμης έχει κόστος για την θρησκεία, και η διατήρηση της θρησκευτικότητας στον κόσμο έχει κόστος για την επιστήμη. Εκτιμά ότι ο φόβος για να μην προκληθεί θρησκευτικό μίσος εμποδίζει την κριτική στην θρησκεία.[19][20] H έγνοια του είναι πως η ήπια κριτική στο σύνολο των θρησκειών, οι οποίες δεν είναι ασύμβατες μόνο για την επιστήμη αλλά και για τον πολιτισμό γενικότερα, θα αποδειχθεί καταστροφική για την ανθρωπότητα.[21]
Ο Ρίτσαρντ Ντόκινς, είναι εχθρικός με την θρησκεία και ισχυρίζεται πως διαβρώνει την επιστημονική διαδικασία, υποσκάπτοντας την διανόηση[22]
Σύμφωνα με τον Sean M. Carroll, από την στιγμή που η θρησκεια προβάλλει ισχυρισμούς οι οποίοι δεν είναι συμβατοι με την επιστήμη, όπως υπερφυσικά γεγονότα, τότε η επιστήμη και η θρησκεία είναι ασυμβίβαστες.[24]
Σε αντίθεση με τους προηγούμενους, οι Francis Collins, Kenneth R. Miller, George Coyne και Francisco J. Ayala υποστηρίζουν πως είναι συμβατή η επιστήμη με την θρησκεία. Η κύρια γραμμή του επιχειρήματος τους είναι πως η επιστήμη δίνει πολλές ευκαιρίες να κοιτάξει και να βρει κανεις τον Θεό στην φύση ο οποίος να επιβεβαιώνει την πίστη του.[25] Ο Kenneth Miller υποστηρίζει πως σημαντικοί αριθμοί επιστημόνων είναι θρήσκοι και συγκρίνοντας τον με τον αριθμό Αμερικανών πολιτών που πιστέύουν στην εξέλιξη, αυτό συνεπάγεται πως υπάρχει συμβατότητα μεταξύ των δύο. Ένα άλλο επιχείρημα του Μίλλερ, είναι πως όταν οι επιστήμονες κάνουν σχόλια για την σχέση θρησκείας και επιστήμης, τα σχόλια αυτά στερούνται επιστημονικότητας και υπερβαίνουν τα όρια της επιστήμης αφού εμπλέκονται σε συζητήσεις περι νοήματος και σκοπού της ζωής.
Θεωρία Σύγκρουσης Θρησκείας και ΕπιστήμηςΕπεξεργασία
Σύμφωνα με την θεωρία σύγκρουσης θρησκείας Επιστήμης υπάρχει δομική διαφορά ανάμεσα στην θρησκεία και την επιστήμη, πράγμα που καθιστά την σχέση μεταξυ των δύο ανοικτά εχθρική, υπήρξε εχθρική στο παρελθόν και θα παραμείνει αναγκαστικά έτσι και στο μέλλον.[26] Η συγκεκριμένη θεωρία σήμερα βασίζεται κυρίως στην επανεξέταση της δικης του Γαλιλαίου και της υποδοχής της θεωρίας της εξέλιξης του Δαρβίνου. [27] Η συγκεκριμένη θεωρία έγινε δημοφιλής τον 19ο αιώνα από τους Τζον Ουίλιαμ Ντρέιπερ και Andrew Dickson White. Ήταν τον 19 αιώνα που η φύση της συγκεκριμένης σχέση απασχολούσε πλατιά τις κοινωνίες. Η θέση αυτή, παρότι έχει υποχωρήσει στην συχρονη εποχή μπροστά στην θεωρία της «πολυπλοκης σχέσης», ανάμεσα στους ακαδημαϊκούς, παραμένη ακόμη ισχυρή [28], ειτε βασιζόμενοι πάνω σε φιλοσοφικά επιχειρήματα π.χ., ο ολλανδός φιλόσοφος Herman Philipse ή με ιστορικά, όπως o Gregory Dawes ο οποίος επανεξέτασε την δίκη του Γαλιλαίου.[29] O Peter Harrison επίσης θεωρεί σύγχρονο μύθο τη σύγκρουση της θρησκείας με την επιστήμη, ο οποίος διατηρείται στη δημόσια συζήτηση με συζητήσεις όπως περί εκτρώσεων, περί διδασκαλίας της εξέλιξης κλπ.[30][31]
Ο σύγχρονος φιλόσοφος A. C. Grayling, εξακολουθεί να πιστεύει πως θρησκεία και επιστήμη ανταγωνίζονται σε μια σειρά θεμάτων όπως την αρχή του σύμπαντος, την ανθρώπινη φύση και την πιθανότητα να πραγματοποιούνται θαύματα.[32]
Από την άποψη της Ανατολικής Ορθόδοξης θεολογίας υποστηρίζεται ότι τά προβλήματα μεταξύ θρησκείας καί επιστήμης πού παρουσιάσθηκαν στήν Ορθόδοξη Ανατολή ήταν προϊόντα εισαγωγής από τή Δύση καί δεν είχαν σχέση μέ τη γνήσια Ορθόδοξη παράδοση, η οποία είχε τελείως διαφορετική τοποθέτηση πάνω στό θέμα της επιστήμης. Κατά την άποψη αυτή, οι Ορθόδοξοι δανείστηκαν μία ξένη πρός τήν παράδοσή τους νοοτροπία καί άρχισαν νά θέτουν ερωτήματα εκεί πού δέν υπήρχαν.[33]
Η ιστορία της Θεωρίας Σύγκρουσης Επιστήμης ΘρησκείαςΕπεξεργασία
O Ντρέιπερ υπήρξε επιστήμονας και σε μια διάσημη ομιλία του το 1860 στη British Association, η οποία έμεινε στην ιστορία για την σύγκρουση του ιερέα Wilberforce και του δαρβινιστή βιολόγου Τόμας Χάξλεϋ για την θεωρία της εξέλιξης, and in America "the religious controversy over biological evolution reached its most critical stages in the late 1870s".[34] Στις αρχές της δεκαετίας του 1970 ο Draper προσκλήθηκε από τον αμερικάνο Edward Livingston Youmans να γράψει το βιβλίο «Ιστορία της Σύγκρουσης μεταξύ Θρησκείας και Επιστήμης», ενα βιβλίο το οποίο απαντούσε σε σύγχρονα ζητήματα της Ρωμαιοκαθολικής εκκλησίας, όπως το παπικό αλάθητο και κυρίως κριτίκαρε τον αντι-διανοουμενισμό της ρωμαιοκαθολικής παράδοσης. [35] , αλλά κριτίκαρε και τον Προτεσταντισμό και το Ισλάμ.[36] Σε αυτό το βιβλίο οDraper συνοψίζει την θέση του ως εξής: Το 1896, ο White έκδοσε το βιβλιο «Η Ιστορία του Πολέμου Επιστήμης με Θεολογια στην Χριστιανοσύνη» Το 1896 οWhite δημοσίευσε το A History of the Warfare of Science with Theology in Christendom, το οποίο υπήρξε το απόσταγμα τριάντα ετών έρευνας σχετικά με το θέμα, στο οποίο επικρίνε τις ως περιοριστικά διάφορα δόγματα του Χριστιανισμού. Στην εισαγωγή, ο White υπογράμμισε ότι έφτασε στη θέση του μετά από τις δυσκολίες που αντιμετώπισε στην προσπάθεια του βοηθήσει την Ezra Cornell στην ίδρυση ενός πανεπιστημίου χωρίς καμία θρησκευτική αναφορά. [37]
Στο «Θεός και Φύση»” ο, David Lindberg και ο Ronald Numbers αναφέρουν ότι ενώ το βιβλίο του White δεν πούλησε τόσο καλά στην εποχή του, όσο το βιβλίο Draper, στο τέλος αποδείκτηκε πως είχε περισσότερη επιρροή καθώς παρουσίαζε ισχυρότερη τεκμηρίωση των επιχειρημάτων του.[38]
Συμφωνα με το μοντέλο ανεξάρτητων πεδίων (διεθνώς γνωστό ως ΝΟΜΑ Non-Overlapping Magisteria) η θρησκεία και η επιστήμη εξετάζουν διαφορετικά πεδία και ρωτάνε διαφορετικές ερωτήσεις, άρα μπορούν να συνυπάρχουν ειρηνικά. H συγχρονη αυτή θεωρία προτάθηκε από τον Stephen Jay Gould[39]
Ενώ ο Gould μίλησε για ανεξαρτησία από την πλευρά της Επιστήμης, ο W. T. Stace είδε την ανεξαρτησία από την πλευρά της φιλοσοφίας της θρησκείας.Ο Stace πιστευε πως η επιστήμη και η θρησκεία, όταν εξεταστούν από την δική τους σκοπιά η κάθε μία, είναι ολοκληρωμένες θεωρίες.[40] Η Αμερικάνικη Ακαδημία της Επιστήμης υποστηριζει ότι η Θρησκεία και η Επιστήμη είναι ανεξάρτητες. [41] «Η επιστήμη και η θρησκεία εξετάζουν διαφορετικές πτυχές της ανθρώπινης εμπειρίας. Στην επιστήμη, οι εξηγήσεις πρέπει να βασίζονται σε στοιχεία που προέρχονται από την εξέταση του φυσικού κόσμου. Οι επιστημονικά βασισμένες παρατηρήσεις ή πειράματα που έρχονται σε αντίθεση με μια εξήγηση τελικά πρέπει να οδηγήσουν στην τροποποίηση ή ακόμη και στην εγκατάλειψη αυτής της εξήγησης. Η θρησκευτική πίστη, αντίθετα, δεν εξαρτάται από εμπειρικά δεδομένα και δεν τροποποιείται αναγκαστικά όταν υπάρχουν αντιφατικα εμπειρικά δεδομένα και συχνά ενέχει υπερφυσικές δυνάμεις και όντα. Επειδή δεν αποτελούν μέρος της φύσης, οι υπερφυσικές οντότητες δεν μπορούν να διερευνηθούν από την επιστήμη. Υπό αυτή την έννοια, η επιστήμη και η θρησκεία είναι διαχωρισμένες και αντιμετωπίζουν πτυχές της ανθρώπινης εμπειρίας με διάφορους τρόπους. Οι προσπάθειες να τεθεί η επιστήμη εναντίον της θρησκείας και το αντίστροφο, δημιουργούν άσκοπες αντιπαραθέσεις» Σύμφωνα με τον Αρχιεπίσκοπο John Habgood, η επιστήμη και η θρησκεία αποτελούν διακριτές μεθόδους για να κατανοήση την ανθρώπινη εμπειρία. Βλέπει την Επιστήμη ως ‘’’περιγραφική’’’ του κόσμου ενώ την θρησκεία ως ‘’’κανονιστική’’’. Σύμφωνα με τον ίδιο, αν η Επιστήμη και τα μαθηματικά επικεντρωθούν στο πως ‘’’πρέπει να είναι’’’ ο κοσμος, θα οδηγηθούν στο να αποδώσουν στον φυσικό κόσμο ιδιότητες λανθασμένα, όπως έκαναν οι οπαδοί του Πυθαγόρα τον 6ο αιώνα προ Χριστού.[42] Ο Habgood συνεχίζει και εκτιμά πως το αντίστροφο, οπου η θρησκεία προσπαθεί να περιγράψει τον φυσικό κόσμο, θα του αποδώσει με την σειρά της, λανθασμένες [42]
Συμφωνα με το μοντέλο διαλόγου, υπάρχει αλληλοβοηθούμενη σχέση μεταξύ θρησκείας και επιστήμης. . [43] Σε αντίθεση με το μοντέλο ανεξάρτητων πεδίων ΝΟΜΑ, το μοντέλο αυτό υπάρχει κοινό έδαφος πιθανόν στις προϋποθέσεις, μεθοδολογία και έννοιες. Για παράδειγμα, το δόγμα του δημιουργισμού ευννόησε την επιστήμη να υποθέσει ότι η δημιουργία του κόσμου για να είναι αποτέλεσμα ενός Δημιουργού, έχει ευφυϊα και τάξη, έτσι κάποιος μπορεί να αναμένει ότι νόμοι που διέπουν την φύση θα βρεθουνε. [44]
Σύμφωνα με το μοντέλο της ενσωμάτωσης, η διαδραστική και πολύπλοκη σχέση επιστήμης και θρησκείας οδηγεί συνήθως σε πρόοδο της ανθρωπότητας . Η επιστημονική και η θρησκευτική σκοπιά μπορουν να συνυπάρχουν ειρηνικά. Χριστιανοι- αλλά και άλλες θρησκέιες- έχουν ενσωματωθεί σε επιστημονικές ιδέες, οπως στην αρχαία Αίγυπτο και την τεχνολογική της ανάπτυξη, όπως την άνθιση της λογικής και των μαθηματικών κατά τον Ινδουίσμό και Βουδισμό, καθώς επίσης και επιστημονικές προοδους από μουσουλμάνους επιστήμονες κατά την διάρκεια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ακόμη, πολλές χριστιανικές κοινότητες του 19ου αιώνα καλοσώριζαν τους χριστιανούς επιστήμονες που ισχυρίζονταν πως δεν τους ένοιαζε η υπέρτατη φύση της πραγματικότητας.[42]
Θεωρείται αναμφισβήτητο ότι η σύγχρονη επιστήμη αναπτύχθηκε μέσα στον Χριστιανικό πολιτισμό της Δυτικής Ευρώπης. Υπάρχουν όμως διαφορετικές απόψεις γύρω από το αν η λεγόμενη Επιστημονική Επανάσταση της πρώιμης σύγχρονης εποχής συνδέεται - και σε ποιά έκταση - με τη Μεταρρύθμιση του 16ου αιώνα. Όσον αφορά την περίπτωση της Αγγλίας, ορισμένοι συγγραφείς, με πρώτο τον R.K. Merton (1938) υποστήριξαν ότι ο Πουριτανισμός και ο ασκητικός Προτεσταντισμός γενικά, είχαν υπολογίσιμο ρόλο στην εμφάνιση του ενδιαφέροντος για την επιστήμη ("άποψη Merton"). Κατά τον ιστορικό της επιστήμης R. Hooykaas (1971) η βιβλική οπτική της φύσης μέσα από την ελευθερία της βούλησης (βολονταρισμός) ευνόησε την ανάπτυξη της επιστήμης, κάτι που ενισχύθηκε από ορισμένα χαρακτηριστικά της Μεταρρύθμισης. Άλλοι έχουν υποστηρίξει ή διαφωνήσει με αυτή την άποψη.[45]
Επιστημονική Μελέτη της ΘρησκείαςΕπεξεργασία
Από τις αρχές του 17ου αιώνα, νατουραλιστές φιλόσοφοι προσπαθούνσαν να βρουν εξηγήσεις για την συμπεριφορά του ανθρώπου (θρησκεία, συναισθήματα, ηθική) βασισμένοι επάνω σε φυσιοκεντρικές εξηγήσεις. Για παράδειγμα, ο Φοντενέλ έγραφε το 1724 : «όσο περισσότερη άγνοια έχει κάποιος, ή λιγότερη εμπειρία, τοσο περισσότερο βλέπει θαύματα», ενώ ο Αύγουστος Κομτε το 1841 πίστευε πως οι μύθοι σταδιακα θα δώσουν την θέση τους σε επιστημονικές γνώμες. Το καλύτερο παραδειγμα προσπάθειας να εξηγηθεί νατουραλιστικά η θρησκεία είναι το έργο του Ντεϊβιντ Χιούμ «Φυσική Ιστορία της Θρησκείας» (Natural History of Religion) οπου ανιχνεύει τις απαρχές του πολυθεϊσμού στην άγνοια για τις φυσικές αιτιές μαζί με τον φόβo. Ο Χιουμ έβλεπε την θρησκεία σαν ένα πολιτιστικό και κοινονικοπολιτικο φαινόμενο της ανθρωπότητας (νατουραλιστική προσέγγιση της θρησκείας).[46] Έκτοτε, οι επιστήμονες από διάφορα αναδυόμενα πεδία προσπάθησαν να εξηγήσουν τα αποτελέσματα της έρευνας τους δίνοντας μια ενοποιητική για τις θρησκείες εξήγηση.
Το 1915 ο κοινωνιολόγος Εμίλ Ντιρκέμ (1915) εκτιμούσε πως η θρησκεία ήταν το συνεκτικό στοιχείο της ανθρωπότητας. Ο Ζίγκμουντ Φρόιντ, το 1927 ερμήνευε την θρησκεία ως ψευδαίσθηση που οφείλεται σε δυο παράγοντες: την παλιμπαιδίστικη ανάγκη για πατρικη φιγούρα και την τεράστια μοναξιά που νοιώθει κάποιος ο οποίος αισθάνεται ότι δεν μπορεί να έρθει σε επαφή με τον κόσμο. Κοινωνιολόγοι και οικονομικοί στοχαστές όπως ο Καρλ Μαρξ και ο Μαξ Βέμπερ, έδωσαν κοσμικές εξηγήσεις για το φαινόμενο της Θρησκείας την ίδια περίοδο. Με τις προόδους της επιστημονικής μεθοδολογίας, η προσέγγιση της θρησκείας από την επιστήμη αλλάζει από το 1920 περίπου.
Οι ανθρωπολόγοι Edward Evans-Pritchard και Bronislaw Malinowski απομακρύνθηκαν από την θέση πως η άγνοια δίνει γένεση στην θρησκεία, ενώ ακόμη πιο πρόσφατα (2012) η Cristine Legare (2012) βρήκε πως οι ανθρώποι σε διάφορες κουλτουρες εξηγούν διάφορα φαινόμενα χρησιμοποιόντας ταυτόχρονα υπερφυσικες και φυσικές εξηγήσεις. Μια πιο συγχρονη επιστημονική θεωρία για την μελέτη της θρησκείας, είναι η γνωσιακη επιστήμη της θρησκείας (cognitive science of religion). Σύμφωνα με αυτή την θεωρία, η θρησκεία δεν είναι απλά πολιτιστικό παράγωγο αλλά η συνέπεια της εξελικτικής πορείας της ανθρωπότητας. (e.g., Barrett 2004, Boyer 2002). Ορισμένοι επιστήμονες θεωρούν πως αυτή η διαφοροποίηση δεν σχετίζεται ειδικά με την θρησκεία, αλλά με την ικανότητα των ανθρώπων για διάκριση μεταξυ του σώματος και του μυαλού: άρα μπορούμε να υποθέσουμε πως το μυαλό συνεχίζει να ζεί μετά τον θάνατο του σώματος.
Μια άλλη υπόθεση, θεωρεί την θρησκεία ως βιολογική ή πολιτιστική ανάγκη για τους ανθρώπους να λύσουν προβλήματα συνεργασίας. Ετσι με την θρησκεία, οι ανθρώπινες κοινότητες κατάφεραν να συνεργαστούν, να αυξηθούν σε μέγεθος, να γίνουν αποτελεσματικότεροι και ικανότεροι για επιβίωση στην νεολιθική εποχή. [47][48]
↑ Stenmark, Mikael (2004). How to Relate Science and Religion: A Multidimensional Model. Grand Rapids, Mich.: W.B. Eerdmans Pub. Co. ISBN 0-8028-2823-X.
↑ Cara Rock-Singer, "Τhe Territories of Science and Religion by Peter Harrison", 19-2-2016, ανασκόπηση του βιβλίου "Territories of Science and Religion" του Peter Harrison, University of Chicago Press, 2014
↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Harrison, Peter (2015). The Territories of Science and Religion. University of Chicago Press. ISBN 0-226-18448-X.
↑ 4,0 4,1 Nongbri, Brent (2013). Before Religion: A History of a Modern Concept. Yale University Press. ISBN 0-300-15416-X.
↑  "The Construction of Religion as an Anthropological Category," in Genealogies of RdiKioll; Discipline alld Reasons of Power ill Christianit)' alii/ I slam (Baltimon:, M[): Johns Hopkins University Press, 199] 11982)), pp. 27-54
↑ 6,0 6,1 6,2 Cahan, David, επιμ. (2003). From Natural Philosophy to the Sciences: Writing the History of Nineteenth-Century Science. Chicago: University of Chicago Press. ISBN 0-226-08928-2.
↑ Numbers, Ronald· Lindberg, David, επιμ. (2003). When Science and Christianity Meet. Chicago: University of Chicago Press. ISBN 0-226-48214-6.
↑ The Oxford English Dictionary dates the origin of the word "scientist" to 1834.
↑ Grant, Edward (2007). A History of Natural Philosophy: From the Ancient World to the Nineteenth Century. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-68957-0.
↑ Max Müller. Introduction to the science of religion. p. 28.
↑ Hershel Edelheit, Abraham J. Edelheit, History of Zionism: A Handbook and Dictionary, p. 3, citing Solomon Zeitlin, The Jews. Race, Nation, or Religion? ( Philadelphia: Dropsie College Press, 1936).
↑ Γαϊτάνος Γεώργιος, Η ανάλυση του όρου "θρησκεία" στην πρωτοχριστιανική γραμματεία. Μεταδιδακτορική διατριβή, Αριστοτέλειο Παν/μιο Θεσσαλονίκης, 2017. Για την "εννοιολογική κατηγορία" βλ. πίν.1 και παράγρ. 8
↑ Paz-y-Miño-C G. & Espinosa A. (2014). «The Incompatibility Hypothesis: Evolution versus Supernatural Causation» (PDF). In Why Does Evolution Matter? The Importance of Understanding Evolution, edited by Gabriel Trueba. Newcastle UK: Cambridge Scholars Publishing. σελίδες 3–16. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο (PDF) στις 6 Αυγούστου 2016. Ανακτήθηκε στις 27 Οκτωβρίου 2017. The Incompatibility Hypothesis (IH) is an ultimate-level hypothesis. IH explains the cause of the controversy science-versus-religion, its fundamental reason. IH addresses directly the inquiry: what elicits the controversy science versus religion? And it offers an educated answer: their intrinsic and opposing approaches to assess reality, i.e. science by means of testing hypotheses, falsifying and/or testing predictions and replication of experiments; religion, in contrast, via belief in supernatural causality. Belief disrupts, distorts, delays or stops (3Ds + S) the comprehension and acceptance of scientific evidence. The authors consider the 3Ds + S to be cognitive effects of illusory thinking.
↑ Paz-y-Miño-C G.· Espinosa A. (2013). «The Everlasting Conflict Evolution-and-science versus Religiosity» (PDF). Στο: Gloria Simpson· Spencer Payne. Religion and Ethics. New York: NOVA Publishers. σελίδες 73–98. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο (PDF) στις 6 Αυγούστου 2016. Ανακτήθηκε στις 27 Οκτωβρίου 2017.
↑ 15,0 15,1 15,2 15,3 Jerry Coyne. «Does The Empirical Nature Of Science Contradict The Revelatory Nature Of Faith?». Edge. Ανακτήθηκε στις 16 Ιουνίου 2013.
↑ Neil deGrasse Tyson. «Holy Wars». Haydenplanetarium.org. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 15 Νοεμβρίου 2011. Ανακτήθηκε στις 16 Ιουνίου 2013.
↑ Neil deGrasse Tyson From Natural History Magazine, October 1999
↑ Stenger, Victor J. (2012). God and the folly of faith : the incompatibility of science and religion. Amherst, N.Y.: Prometheus Books. σελίδες 290–96. ISBN 1-61614-599-4.
↑ Saner, Interview by Emine (2011-04-16). «The conversation: Is there any place for religious faith in science?» (στα αγγλικά). The Guardian. ISSN 0261-3077. http://www.theguardian.com/commentisfree/belief/2011/apr/16/conversation-science-religious-faith. Ανακτήθηκε στις 2017-10-27.
↑ Harris, Sam. «Science Must Destroy Religion» (στα αγγλικά). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2017-09-22. https://web.archive.org/web/20170922045808/https://www.samharris.org/blog/item/science-must-destroy-religion. Ανακτήθηκε στις 2017-10-27.
↑ «Sam Harris on Religion in Peace and Conflict» (PDF).
↑ Richard Dawkins, The God Delusion, Bantam Press, 2006, pp. 282–86.
↑ Richard Dawkins, The Greatest Show on Earth: The Evidence for Evolution, Free Press, 2010, pp. 5–6.
↑ Carroll, Sean (23 Ιουνίου 2009). «Science and Religion are Not Compatible». Sean Carroll Blog.
↑ «Excerpts of Statements by Scientists Who See No Conflict Between Their Faith and Science». National Academy of Sciences.
↑ David Ray Griffin (2000). Religion and Scientific Naturalism. State University of New York Press Albany. ISBN 9780791445631.
↑ Religion and Science First published Tue Jan 17 2017|Stanford Encyclopedia of Philosophy|https://plato.stanford.edu/entries/religion-science/#BrieHistFielScieReli%7C
↑ Ferngren, G.B. (2002). Ferngren, G.B., επιμ. Science & Religion: A Historical Introduction. Johns Hopkins University Press. σελ. x. ISBN 0-8018-7038-0. ... while [John] Brooke's view [of a complexity thesis rather than an historical conflict thesis] has gained widespread acceptance among professional historians of science, the traditional view remains strong elsewhere, not least in the popular mind.
↑ Religion and Science First published Tue Jan 17 2017|Stanford Encyclopedia of Philosophy|https://plato.stanford.edu/entries/religion-science/#BrieHistFielScieReli%7C
↑ Cara Rock-Singer, "Τhe Territories of Science and Religion by Peter Harrison", 19-2-2016, ανασκόπηση του βιβλίου "Territories of Science and Religion" του Peter Harrison, University of Chicago Press, 2014
↑ [https://www.christiancentury.org/reviews/2016-01/territories-science-and-religionby-peter-harrison Jeff Levin, "The myth of a religion/science conflict", 7 Φεβ. 2016]
↑ Grayling 2014, σελ. 55:"In fact religion and science are competitors for the truth about quite a number of things, including the origins of the universe, the nature of human beings, and the belief that the laws of nature can be locally and temporarily suspended- thus allowing for miracle"
↑ Μακρίδης Βασίλειος (2016). "Ὑπάρχει ἀνάγκη καί δυνατότητα θετικῆς ἀξιολόγησης τοῦ Διαφωτισμοῦ ἀπό Ὀρθόδοξη σκοπιά; Κριτικές παρατηρήσεις καί προτάσεις“, στο: Ἱερά Σύνοδος τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος (ed.), Ἑλληνικός καί Εὐρωπαϊκός Διαφωτισμός. Πρακτικά Δ́ Συνεδρίου, Αθήνα: Δομή - Αρχονταρίκι, 2016, σ. 248
↑ Moore, James R. The Post-Darwinian Controversies. σελ. 10.  quoting Schlesinger. But see also James C. Ungureanu, "A Yankee at Oxford: John William Draper at the British Association for the Advancement of Science at Oxford, 30 June 1860," Notes and Records: The Royal Society Journal of the History of Science (Dec 2015).
↑ Alexander, D (2001), Rebuilding the Matrix, Lion Publishing, (ISBN 0-7459-5116-3) (pg. 217)
↑ "Averroes, in his old age - he died A. D. 1193 - was expelled from Spain; the religious party had triumphed over the philosophical. He was denounced as a traitor to religion. An opposition to philosophy had been organized all over the Mussulman world. There was hardly a philosopher who was not punished." (p142) "The two rival divisions of the Christian Church - Protestant and Catholic - were thus in accord on one point: to tolerate no science except such as they considered to be agreeable to the Scriptures." (p218)
↑ Walsh, James Joseph, ''The Popes and Science; the History of the Papal Relations to Science During the Middle Ages and Down to Our Own Time'', Fordam University Press, New York 1908, p. 19
↑ David C. Lindberg, Ronald L. Numbers, God & Nature: Historical Essays on the Encounter Between Christianity and Science, University of California Press (April 29, 1986)
↑ Stephen Jay Gould. Rocks of Ages: Science and Religion in the Fullness of Life. Ballantine Books, 1999.
↑ W. T. Stace, Time and Eternity: an Essay in the Philosophy of Religion, Princeton University Press, Princeton, NJ, 1952.
↑ «Evolution Resources: Compatibility of Science and Religion». Science, Evolution, and Creationism. National Academies of the United States. 2008.
↑ 42,0 42,1 42,2 Religion and Science, John Habgood, Mills & Brown, 1964, pp. 11, 14–16, 48–55, 68–69, 87, 90–91.
↑ Religion and Science First published Tue Jan 17 2017|Stanford Encyclopedia of Philosophy|https://plato.stanford.edu/entries/religion-science/#BrieHistFielScieReli%7C
↑ Religion and Science First published Tue Jan 17 2017|Stanford Encyclopedia of Philosophy|https://plato.stanford.edu/entries/religion-science/#BrieHistFielScieReli%7C
↑ Kees de Pater, Reviewed Work: The Fall of Man and the Foundations of Science by Peter Harrison, Philosophia Reformata, Vol. 75, No. 2 (2010), p. 190
↑ JOURNAL ARTICLE,HUME'S NATURALISTIC CRITIQUE OF RELIGION,Peter Kail, Tijdschrift voor Filosofie 72ste Jaarg., Nr. 3 (derde kwartaal 2010), pp. 481-495.
↑ Bering, Jesse M., 2011, The God Instinct. The Psychology of Souls, Destiny and the Meaning of Life, London: Nicholas Brealy.
↑ Norenzayan, Ara, 2013, Big Gods: How Religion Transformed Cooperation and Conflict, Princeton, NJ: Princeton University Press.
Grayling, A.C. (2014). The God Argument. Great Britain: Blommsbury. ISBN 9781408837436.
The BioLogos Forum: Science and Faith in Dialogue
Test of Faith – From the Faraday Institute for Science and Religion
Counterbalance.org: Science and Religion Project
"Faith and Reason" – website about the historical relations between science and religion, PBS
Religion and Science in Historical Perspective by Ted Davis
Is Science Killing the Soul? – Discussion with atheists Richard Dawkins and Steven Pinker on Edge Foundation.
Meaning of Life A collection of video interviews with prominent scientists about topics relating science and religion (requires WMV or RealMedia software)
Clash in Cambridge: Science and religion seem as antagonistic as ever – by John Horgan, Scientific American, September 2005
How the Public Resolves Conflicts Between Faith and Science, David Masci, Pew Research Center
Robert M. Young (1985). «Darwin's Metaphor: Nature's Place in Victorian Culture». Cambridge University Press. Ανακτήθηκε στις 31 Αυγούστου 2007.
Zygon Journal of Religion and Science
Science and Religion Αρχειοθετήθηκε 2016-08-21 στο Wayback Machine. by Archbishop Luke of Crimea, an Eastern Orthodox perspective
Victorian Science and Religion The Victorian Web: Literature, History, and Culture in the Age of Victoria
SCIENCE and RELIGION: DIALOG OF PHYSICISTS AND THEOLOGIANS SCIENCE and RELIGION: DIALOG OF PHYSICISTS AND THEOLOGIANS
The Metaphysical Foundations of Buddhism and Sciences
INTERS – Interdisciplinary Documentation on Religion and Science – collection of documents (including the Interdisciplinary Encyclopedia of Religion and Science) that seeks to help scientists frame their work within a philosophical and humanistic context, edited at the Pontifical University of the Holy Cross (Rome, Italy)
(Ιταλικά) DISF – Dizionario Interdisciplinare di Scienza e Fede (online version of the dictionary edited in Rome by Urbaniana University Press and Città Nuova Editrice)