el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el en el el el el el el en el el el el el el el el el el en el el el el el el el el en el el el el el el en el el el el el en el el el el el el en el el el el el el en el el el el el el en el el el en el el en el el en el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el fr el el el el en el fr nl en el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el ru el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el en en el el en en en en en en en el de el el en en el en el en el en el el el el el el el el el el el el
Ο Τόμας Κράνμερ (αγγλικά: Thomas Cranmer, 2 Ιουλίου 1489 – 21 Μαρτίου 1556) ήταν ένας από τους ηγέτες της Αγγλικής Μεταρρύθμισης και Αρχιεπίσκοπος του Κάντερμπερι κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Ερρίκου Η΄, του Εδουάρδου ΣΤ΄ και, για περιορισμένο διάστημα, της Μαρίας Α΄. Συνέβαλε στην ακύρωση του γάμου του Ερρίκου με την Αικατερίνη της Αραγονίας, που αποτελούσε μία από τις αιτίες χωρισμού της Εκκλησίας της Αγγλίας από την Αγία Έδρα. Μαζί με τον Τόμας Κρόμγουελ υποστήριξε την αρχή της Βασιλικής Κυριαρχίας, κατά την οποία ο βασιλιάς θεωρείται ο αρχηγός της Εκκλησίας μέσα στο βασίλειό του.
Πορτραίτο του 1545 από τον Gerlach Flicke
Τόμας Κράνμερ (γηραιότερος)[9] και Άγκνις Χάτφηλντ[9]
1 Τα πρώτα χρόνια (1489–1527)
2 Στην υπηρεσία του Ερρίκου Η΄ (1527–1532)
3 Διορισμός ως αρχιεπισκόπου του Κάντερμπερι (1532–1534)
5 Ανατροπή των Μεταρρυθμίσεων (1539–1542)
7 Ξένοι θεολόγοι και μεταρρυθμισμένα δόγματα (1547–1549)
8 Βιβλίο της Κοινής Προσευχής (1548–1549)
9 Παγίωση των κερδισμένων (1549–1551)
10 Τελικό μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα (1551–1553)
11 Δίκες, ανακλήσεις, θάνατος (1553–1556)
Στην υπηρεσία του Ερρίκου Η΄ (1527–1532)Επεξεργασία
Ο Ερρίκος Η΄ αναγνώρισε την αξία του Κράνμερ στην εξασφάλιση στήριξης για την ακύρωση του γάμου του με την Αικατερίνη της Αραγονίας.
(Πορτραίτο, του 1536 περίπου, από τον Χανς Χόλμπαϊν τον νεότερο).
Διορισμός ως αρχιεπισκόπου του Κάντερμπερι (1532–1534)Επεξεργασία
Άννα ΜπολέυνΗ οικογένειά της εξασφάλισε τον διορισμό του Κράνμερ ως αρχιεπισκόπου του Κάντερμπερι.
Στους επόμενους μήνες, ο Κράνμερ και ο βασιλιάς ασχολήθηκαν με τη θέσπιση νομικών διαδικασιών σχετικά με το πώς ο γάμος του μονάρχη θα κρινόταν από τους ανώτατους κληρικούς του. Διάφορα προσχέδια διαδικασιών έχουν διατηρηθεί σε επιστολές μεταξύ των δύο. Μόλις συμφωνήθηκαν οι διαδικασίες, ο Κράνμερ άρχισε, στις 10 Μαΐου, το δικαστήριο του, καλώντας τον Ερρίκο και την Αικατερίνη της Αραγονίας να προσέλθουν. Ο Γκάρντινερ αντιπροσώπευε τον βασιλιά, η Αικατερίνη δεν εμφανίστηκε ούτε έστειλε πληρεξούσιο. Στις 23 Μαΐου ο Κράνμερ εξέδωσε την απόφαση ότι ο γάμος του Ερρίκου με την Αικατερίνη ήταν ενάντια στον νόμο του Θεού. Εξέδωσε ακόμη και απειλή αφορισμού αν ο Ερρίκος δεν έμενε μακριά από την Αικατερίνη.[44] Ο Ερρίκος ήταν τώρα ελεύθερος να παντρευτεί και, στις 28 Μαΐου, ο Κράνμερ επικύρωσε το γάμο του Ερρίκου και της Άννας. Την 1η Ιουνίου, ο Κράνμερ προσωπικά έστεψε και έχρισε την Άννα βασίλισσα και της παρέδωσε το σκήπτρο και τη ράβδο.[45] Ο πάπας Κλήμης Ζ΄ έγινε έξαλλος με αυτή την ανυπακοή, αλλά δεν μπορούσε να αναλάβει αποφασιστική δράση, καθώς πιεζόταν από άλλους μονάρχες να αποφύγει μιαν ανεπανόρθωτη ρήξη με την Αγγλία. Ωστόσο, στις 11 Ιουλίου αφόρισε προσωρινά τον Ερρίκο και τους συμβούλους του, στους οποίους περιλαμβανόταν και ο Κράνμερ, εκτός εάν ο ίδιος αποκήρυττε την Άννα μέχρι τα τέλη του Σεπτεμβρίου.[46] Ο Ερρίκος κράτησε την Άννα ως σύζυγό του και, στις 7 Σεπτεμβρίου, η Άννα γέννησε την Ελισάβετ. Ο Κράνμερ τη βάφτισε αμέσως μετά και ενήργησε ως ένας από τους νονούς της.[47]
Ο Τόμας Κρόμγουελ υπήρξε ο επίτροπος, που ενεργούσε ως ανώτατος υπεύθυνος και εκπρόσωπος του βασιλιά σε εκκλησιαστικές υποθέσεις.
(Πορτραίτο του 1532-1533, από τον Χανς Χόλμπαϊν τον νεότερο).
Στις 29 Ιανουαρίου 1536, όταν η Άννα απέβαλε, κατά την εγκυμοσύνη ενός γιου, ο βασιλιάς άρχισε να σκέφτεται και πάλι τις βιβλικές απαγορεύσεις που τον είχαν στοιχειώσει κατά τη διάρκεια του γάμου του με την Αικατερίνη της Αραγωνίας.[58] Λίγο μετά την αποβολή, ο βασιλιάς άρχισε να ενδιαφέρεται για την Τζέην Σέυμουρ. Έως τις 24 Απριλίου είχε αναθέσει στον Κρόμγουελ να προετοιμάσει την υπόθεση ενός διαζυγίου.[59][60] Ο Κράνμερ, αγνοώντας τα σχέδια αυτά, συνέχισε να γράφει επιστολές προς τον Κρόμγουελ για ήσσονος σημασίας θέματα μέχρι τις 22 Απριλίου. Η Άννα στάλθηκε στον Πύργο του Λονδίνου στις 2 Μαΐου και ο Κράνμερ κλήθηκε επειγόντως από τον Κρόμγουελ. Από την επόμενη κιόλας ημέρα, ο Κράνμερ έγραψε μια επιστολή προς τον βασιλιά εκφράζοντας τις αμφιβολίες του για την ενοχή της βασίλισσας, τονίζοντας τη δική του εκτίμηση για την Άννα. Μετά την έκδοση της απόφασης του Κρόμγουελ, όμως, ο Κράνμερ παραιτήθηκε από τις αντιρρήσεις του καθώς θεώρησε το τέλος του γάμου της Άννας αναπόφευκτο.[61][62] Στις 16 Μαΐου, ο Κράνμερ είδε την Άννα στον Πύργο του Λονδίνου και άκουσε την ομολογία της. Την επόμενη ημέρα, ανακήρυξε τον γάμο άκυρο. Δύο ημέρες αργότερα, η Άννα εκτελέστηκε. Ο Κράνμερ ήταν ένας από τους λίγους που θρήνησαν δημοσίως τον θάνατό της.[63]
Το φθινόπωρο του 1536, το βόρειο τμήμα της Αγγλίας συγκλονιζόταν από μια σειρά εξεγέρσεων γνωστών στο σύνολό τους ως το Προσκύνημα της Χάριτος, που ήταν η πιο σοβαρή αντίθεση στην πολιτική του Ερρίκου. Ο Κρόμγουελ και ο Κράνμερ ήταν οι κύριοι στόχοι της μανίας των εξεγερμένων. Ο Κρόμγουελ και ο βασιλιάς αντιμετώπισαν βίαια την εξέγερση, ενώ ο Κράνμερ διατήρησε την ψυχραιμία του.[66][67] Όταν έγινε σαφές ότι το καθεστώς του Ερρίκου ήταν ασφαλές, η κυβέρνηση πήρε την πρωτοβουλία να αποκαταστήσει την προφανή ανεπάρκεια των Δέκα Άρθρων. Μετά από συζητήσεις μηνών, το αποτέλεσμα ήταν ο Θεσμός του Χριστιανού Ανθρώπου (Institution of a Christian Man), μετέπειτα γνωστός ως Τριάντα εννέα άρθρα και ανεπίσημα γνωστός από την πρώτη έκδοσή του ως το Βιβλίο των Επισκόπων. Το βιβλίο προτάθηκε αρχικά στην πρώτη Επιτροπική Σύνοδο, που συνεκλήθη από τον Κρόμγουελ, τον Φεβρουάριο 1537 για όλη την Εκκλησία. Ο Κρόμγουελ άνοιξε τη διαδικασία, αλλά καθώς η Σύνοδος προχώρησε, οι Κράνμερ και Φοξ ανέλαβαν την προεδρία και τον συντονισμό της. Ο Φοξ έκανε το μεγαλύτερο μέρος της τελικής επεξεργασίας και το βιβλίο εκδόθηκε στα τέλη Σεπτεμβρίου.[68][69]
Ακόμη και μετά τη δημοσίευση, η θέση του βιβλίου στην Εκκλησία της Αγγλίας παρέμεινε ασαφής, επειδή ο βασιλιάς δεν είχε δώσει την πλήρη υποστήριξή του σε αυτό. Σε ένα προσχέδιο επιστολής, ο Ερρίκος σημείωσε ότι δεν είχε διαβάσει το βιβλίο, αλλά υποστήριξε την έκδοσή του. Την προσοχή του πιθανότατα είχε απορροφήσει η εγκυμοσύνη της Τζέην Σέυμουρ και η γέννηση του άρρενος διαδόχου του, Εδουάρδου, τον οποίο ο Ερρίκος περίμενε τόσο πολύ καιρό. Η Τζέην πέθανε λίγο μετά τον τοκετό και η κηδεία της έγινε στις 12 Νοεμβρίου. Τον ίδιο μήνα, ο Ερρίκος άρχισε να εργάζεται για το Βιβλίο των Επισκόπων και οι τροπολογίες του στάλθηκαν στους Κράνμερ, Ρίτσαρντ Σάμσον και άλλους για σχόλια. Οι απαντήσεις του Κράνμερ στον βασιλιά περιείχαν πολύ περισσότερες αντιρρήσεις από αυτές των συναδέλφων του και ήταν πιο μακροσκελείς.[70] Αποκαλύπτουν σαφείς δηλώσεις που υποστηρίζουν αναμορφωμένη Θεολογία, όπως η δικαίωση διά της πίστεως (sola fide = πίστη μόνο [σώζει]) και τον απόλυτο προορισμό. Ωστόσο, τα λόγια του δεν έπεισαν τον βασιλιά. Μια νέα δήλωση πίστης θα καθυστερήσει μέχρι το 1543 με τη δημοσίευση του Βιβλίου του Βασιλιά (King's Book).[71]
Ο Φίλιππος Μελάγχθων ήταν Ευρωπαίος Μεταρρυθμιστής, τον οποίο θαύμαζε πολύ ο Ερρίκος.[77]
Το 1552 Ο Κράνμερ τον προσκάλεσε να συμμετάσχει σε ένα Οικουμενικό Συμβούλιο στην Αγγλία.
(Χαρακτικό του 1526 από τον Άλμπρεχτ Ντύρερ).
Ενώ η συνωμοσία εναντίον του Κράνμερ προχωρούσε, οι μεταρρυθμιστές δέχονταν επίθεση σε άλλα μέτωπα. Στις 20 Απριλίου, η Σύνοδος συγκαλείται εκ νέου για να εξετάσει την αναθεώρηση του Βιβλίου των Επισκόπων. Ο Κράνμερ προήδρευσε στις υποεπιτροπές, αλλά οι Συντηρητικοί ήταν σε θέση να ανατρέψουν πολλές μεταρρυθμιστικές ιδέες, συμπεριλαμβανομένης της δικαίωσης διά της πίστεως. Στις 5 Μαΐου κυκλοφόρησε η νέα αναθεώρηση, ονομαζόμενη Απαραίτητο Δόγμα και πολυμάθεια για κάθε Χριστιανό ή το Βιβλίο του Βασιλιά (A Necessary Doctrine and Erudition for any Christian Man ή King’s Book). Δογματικά η αναθεώρηση ήταν πολύ πιο συντηρητική από το Βιβλίο των Επισκόπων. Στις 10 Μαΐου, οι μεταρρυθμιστές δέχτηκαν ακόμα ένα πλήγμα. Το Κοινοβούλιο ψήφισε τον νόμο για την Προαγωγή της Αληθινής Θρησκείας, ο οποίος κατήργησε τα εσφαλμένα βιβλία και περιέστειλε την ανάγνωση της Αγίας Γραφής στα Αγγλικά για τους ευγενείς μόνο. Από τον Μάιο έως τον Αύγουστο, εξετάστηκαν μεταρρυθμιστές, οι οποίοι εάν δεν αποκήρυσσαν τη μεταρρύθμιση, φυλακίζονταν.[86]
Πορτραίτο του Κράνμερ, μετά τον θάνατο του Ερρίκου, άγνωστου καλλιτέχνη.[87]
Λέγεται ότι ο Κράνμερ άφησε γενειάδα, ως ένδειξη πένθους για τον θάνατο του βασιλιά και απόρριψης της παλαιάς Εκκλησίας.
Το 1546, οι συντηρητικοί σε έναν συνασπισμό που συμπεριελάμβανε τον Γκάρντινερ, τον δούκα του Νόρφολκ, τον λόρδο καγκελλάριο Τόμας Ράιοθσλι(D/R) (Thomas Wriothesley) και τον επισκόπο τού Λονδίνου Έντμουντ Μπόνερ(D/R) (Edmund Bonner), έκαναν μια τελευταία προσπάθεια να αμφισβητήσουν τους μεταρρυθμιστές. Στοχοποιήθηκαν αρκετοί μεταρρυθμιστές που συνδέονταν με τον Κράνμερ. Μερικοί, όπως ο Τζων Λασέλς κάηκαν στην πυρά. Ωστόσο, ισχυροί μεταρρυθμιστές ευγενείς όπως ο Έντουαρντ Σέυμουρ και ο Τζων Ντάντλεϋ(D/R) (John Dudley) επέστρεψαν στην Αγγλία κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού από το εξωτερικό και ήταν σε θέση να αναστρέψουν το κλίμα κατά των συντηρητικών. Το φθινόπωρο, δύο περιστατικά ανέτρεψαν την ισορροπία. Ο Γκάρντινερ ντροπιάστηκε μπροστά στον βασιλιά όταν αρνήθηκε να αλλάξει επισκοπή και ο γιος του δούκα του Νόρφολκ κατηγορήθηκε για προδοσία και εκτελέστηκε. Δεν υπάρχει απόδειξη ότι ο Κράνμερ έπαιξε κάποιο ρόλο στα εν λόγω πολιτικά παιχνίδια και δεν υπήρχαν περαιτέρω συνωμοσίες, καθώς η υγεία του βασιλιά χειροτέρευε στους τελευταίους μήνες της ζωής του. Ο Κράνμερ επιτέλεσε το ύστατο καθήκον του προς τον βασιλιά στις 28 Ιανουαρίου 1547, όταν έδωσε μια αναμορφωμένη δήλωση πίστης, πιάνοντας το χέρι του Ερρίκου αντί να του δώσει την τελευταία του ευχή. Ο Κράνμερ θρήνησε το θάνατο του Ερρίκου, και αργότερα ελέχθη ότι έδειξε τη θλίψη του αφήνοντας γενειάδα. Η γενειάδα ήταν επίσης ένα σημάδι της ρήξης του με το παρελθόν. Οι Ευρωπαίοι μεταρρυθμιστές είχαν αφήσει γενειάδα για να καταδείξουν την απόρριψη της παλαιάς εκκλησίας και στην Αγγλία ήταν καλά κατανοητή η σημασία της γενειάδας. Στις 31 Ιανουαρίου ο Κράνμερ ήταν μεταξύ των εκτελεστών της τελικής διαθήκης του βασιλιά που διόριζε τον Έντουαρντ Σέυμουρ ως λόρδο προστάτη και καλωσόρισε τον ανήλικο βασιλιά Εδουάρδο ΣΤ΄.[92]
Ξένοι θεολόγοι και μεταρρυθμισμένα δόγματα (1547–1549)Επεξεργασία
Ο Μάρτιν Μπούτσερ(D/R) ο οποίος αλληλογραφούσε πολλά χρόνια με τον Κράνμερ, υποχρεώθηκε να καταφύγει στην Αγγλία.
Υπό την κηδεμονία του Σέυμουρ, οι μεταρρυθμιστές ήταν πλέον μέρος του καθεστώτος. Τον Αύγουστο του 1547 πραγματοποιήθηκε μία βασιλική περιοδεία στις επαρχίες της Αγγλίας. Κάθε ενορία που επισκέφτηκε ο βασιλιάς είχε εντολή να αποκτήσει ένα αντίτυπο των Ομιλιών. Το βιβλίο αυτό αποτελείτο από δώδεκα κηρύγματα εκ των οποίων τα τέσσερα είχαν γραφεί από τον Κράνμερ. Η επαναβεβαίωση από τον Κράνμερ του δόγματος της σωτηρίας μέσω της πίστης, προκάλεσε την έντονη αντίδραση του Γκάρντινερ.[93] Στο κήρυγμα των Καλών Έργων συνδεδεμένων με την Πίστη, ο Κράνμερ επιτέθηκε κατά του μοναχισμού και της σημασίας των διαφόρων προσωπικών ενεργειών που εμπλέκονται στις λειτουργικές απαγγελίες και τελετές. Ως εκ τούτου, ο ίδιος περιόρισε το εύρος των καλών έργων, που θα μπορούσαν να θεωρηθούν αναγκαία και ενίσχυσε την πρωτοκαθεδρία της πίστης. Σε κάθε ενορία που δεχόταν επίσκεψη, δόθηκαν οδηγίες που αποσκοπούσαν στο να ... εξαλείψουν κάθε εικόνα η οποία ενείχε υποψία αφοσίωσης προς αυτήν.[94][95][96]
Οι Ευχαριστιακές απόψεις του Κράνμερ, που είχαν ήδη απομακρυνθεί από το επίσημο καθολικό δόγμα, έλαβαν μια άλλη ώθηση από τους Ευρωπαίους μεταρρυθμιστές. Ο Κράνμερ επικοινωνούσε με τον Μάρτιν Μπούτσερ από την εποχή που έγιναν οι πρώτες επαφές με την Ένωση του Σμαλκάλντεν. Ωστόσο, η σχέση του Κράνμερ και του Μπούτσερ έγινε ακόμη στενότερη λόγω της νίκης του Καρόλου Ε΄ επί της Ένωσης του Σμαλκάλντεν στη Μάχη του Μύλμπεργκ(D/R), το 1547, η οποία άφησε την Αγγλία ως το μοναδικό μεγάλο έθνος που παρείχε καταφύγιο σε διωκόμενους μεταρρυθμιστές. Ο Κράνμερ έγραψε μια επιστολή προς τον Μπούτσερ (η οποία έχει πλέον χαθεί) με ερωτήσεις επί της ευχαριστιακής θεολογίας. Στην απάντησή του, με ημερομηνία 28 Νοεμβρίου 1547, ο Μπούτσερ αρνήθηκε την πραγματική σωματική παρουσία του Χριστού στην Ευχαριστία και καταδίκασε τη μετουσίωση και τη λατρεία των στοιχείων. Η επιστολή παραδόθηκε στον Κράνμερ από δύο Ιταλούς μεταρρυθμιστές θεολόγους, τον Πιέτρο Μάρτιρε Βερμίλι(D/R) (Pietro Martire Vermigli) και τον Μπερναντίνο Οκίνο(D/R) (Bernardino Ochino), οι οποίοι κλήθηκαν να βρουν καταφύγιο στην Αγγλία. Ο Πιέτρο Μάρτιρε έφερε μαζί του μια επιστολή, Προς Καισάριον μοναχόν, που πιστευόταν ότι είχε γραφεί από τον Ιωάννη τον Χρυσόστομο (η επιστολή θεωρείται, πλέον, πλαστογραφημένη), η οποία φαινόταν ότι παρείχε πατερική υποστήριξη κατά της πραγματικής σωματικής παρουσίας.[97][ζ] Τα εν λόγω έγγραφα επηρέασαν τις απόψεις του Κράνμερ για την Ευχαριστία.[98][99]
Τον Μάρτιο του 1549, η πόλη του Στρασβούργου ανάγκασε τον Μάρτιν Μπούτσερ και τον Πωλ Φάγκιους(D/R) (Paul Fagius) να την εγκαταλείψουν. Ο Κράνμερ τους προσκάλεσε αμέσως να πάνε στην Αγγλία και τους υποσχέθηκε ότι θα τοποθετηθούν σε αγγλικά πανεπιστήμια. Όταν έφτασαν στην Αγγλία, στις 25 Απριλίου, ο Κράνμερ ήταν ιδιαίτερα ευτυχής που συναντούσε τον Μπούτσερ προσωπικά, μετά από δεκαοκτώ χρόνια αλληλογραφίας.[100] Χρειαζόταν αυτούς τους μορφωμένους άνδρες για να εκπαιδεύσουν τη νέα γενιά ιεροκηρύκων και να βοηθήσουν στη μεταρρύθμιση της λειτουργίας και του δόγματος. Μεταξύ αυτών που αποδέχθηκαν την πρόσκληση του Κράνμερ ήταν ο Πολωνός μεταρρυθμιστής Γιαν Λάσκι(D/R) (Jan Łaski). Δεν κατόρθωσε όμως ο Κράμνερ, να πείσει τον Οσίανδρο και τον Μελάγχθωνα να πάνε στην Αγγλία.[101]
Βιβλίο της Κοινής Προσευχής (1548–1549)Επεξεργασία
Η σελίδα τίτλου του Βιβλίου της Κοινής Προσευχής(D/R), έκδοση του 1549.
Καθώς η χρήση της αγγλικής γλώσσας στις ακολουθίες εξαπλωνόταν, η ανάγκη για ένα πλήρες και ομοιόμορφο λειτουργικό κείμενο έγινε εμφανής στην Εκκλησία της Αγγλίας. Οι αρχικές συναντήσεις για να εμφανιστεί αυτό που τελικά θα γινόταν το Βιβλίο της Κοινής Προσευχής διεξήχθησαν τον Σεπτέμβριο 1548 στο πρώην Αββαείο του Τσέρτση (Chertsey Abbey) και στο κάστρο του Γουίντσορ. Ο κατάλογος των συμμετεχόντων μάς είναι μόνον εν μέρει γνωστός, αλλά επιβεβαιώνεται ότι υπήρξε αριθμητική ισορροπία μεταξύ συντηρητικών και μεταρρυθμιστών. Τις συναντήσεις αυτές ακολούθησε η συζήτηση στη Βουλή των Λόρδων με θέμα την Ευχαριστία, που πραγματοποιήθηκε μεταξύ 14 και 19 Δεκεμβρίου 1548. Σε αυτή τη συζήτηση, ο Κράνμερ αποκάλυψε δημοσίως ότι είχε εγκαταλείψει το δόγμα της πραγματικής σωματικής παρουσίας και πίστευε ότι η ευχαριστιακή παρουσία ήταν μόνο πνευματική.[102][103] Το Κοινοβούλιο υποστήριξε τη δημοσίευση του Βιβλίου της Κοινής Προσευχής μετά τα Χριστούγεννα, ψηφίζοντας τoν Νόμο της Ομοιομορφίας του 1549(D/R) (Act of Uniformity 1549) και στη συνέχεια νομιμοποίησε τον γάμο των κληρικών.[104][105]
Είναι δύσκολο να διαπιστωθεί το κατά πόσο το Βιβλίο της Κοινής Προσευχής είναι πράγματι προσωπική δημιουργία του Κράνμερ. Γενιές ακαδημαϊκών στα λειτουργικά κείμενα μπόρεσαν να ιχνηλατήσουν τις πηγές που χρησιμοποίησε ο Κράνμερ, οι οποίες συμπεριελάμβαναν την Ιεροτελεστία του Σάρουμ(D/R) (Sarum Rite), κείμενα του Χέρμαν φον Βηντ(D/R) (Hermann von Wied) και αρκετές Λουθηρανικές πηγές, μεταξύ των οποίων ήταν του Ανδρέα Οσίανδρου και του Γιούστους Γιόνας(D/R) (Justus Jonas).[106] Ο προσδιορισμός του τρόπου με τον οποίον ο Κράνμερ εργάστηκε για τη συγγραφή του Βιβλίου της Κοινής Προσευχής και με ποιους συνεργάστηκε, είναι ακόμη πιο προβληματικός. Η επιμέλεια και η συνολική δομή του Βιβλίου αποδίδεται πλέον στον Κράνμερ, παρά το ότι αγνοούμε ποιος θα μπορούσε να τον είχε βοηθήσει.[107][108]
Η χρήση του νέου Βιβλίου Προσευχής έγινε υποχρεωτική στις 9 Ιουνίου 1549. Αυτό πυροδότησε μια σειρά διαμαρτυριών στο Ντέβον και την Κορνουάλη, που ονομάστηκαν Εξέγερση του Βιβλίου της Προσευχής(D/R) (Prayer Book Rebellion). Μέχρι τις αρχές Ιουλίου, η εξέγερση είχε εξαπλωθεί και σε άλλες περιοχές της ανατολικής Αγγλίας. Οι στασιαστές διατύπωσαν μια σειρά από απαιτήσεις, συμπεριλαμβανομένης της επαναφοράς των Έξι Άρθρων, της χρήσης των λατινικών στη Θεία Λειτουργία στην οποία μόνο ο καθαγιασμένος άρτος να δίδεται στους λαϊκούς, της αποκατάστασης της προσευχής για τις ψυχές στο καθαρτήριο, και της ανοικοδόμησης των μονών. Ο Κράνμερ έγραψε στον βασιλιά μία έντονη απάντηση σε αυτές τις απαιτήσεις, στην οποία κατήγγειλε την κακοήθεια της εξέγερσης.[109] Στις 21 Ιουλίου ο Κράνμερ χρησιμοποίησε τον χώρο του καθεδρικού ναού του Αγίου Παύλου για να υπερασπιστεί σθεναρά την επίσημη γραμμή της Εκκλησίας. Ένα προσχέδιο, το μόνο σωζόμενο γραπτό δείγμα κηρύγματός του από ολόκληρη τη σταδιοδρομία του, επιβεβαιώνει τη συνεργασία του με τον Πιέτρο Μάρτιρε με σκοπό την αντιμετώπιση της εξέγερσης.[110]
Παγίωση των κερδισμένων (1549–1551)Επεξεργασία
Η Εξέγερση του Βιβλίου της Προσευχής και άλλα γεγονότα είχαν αρνητική επίδραση στην αντιβασιλεία του Σέυμουρ. Το Ιδιαίτερο Συμβούλιο διχάστηκε όταν μία ομάδα αντιφρονούντων συμβούλων ενώθηκαν υπό τον Τζων Ντάντλεϋ προκειμένου να εκδιώξουν τον Σέυμουρ. Ο Κράνμερ και άλλοι δύο σύμβουλοι, οι Ουίλλιαμ Πάτζετ(D/R) (William Paget) και Τόμας Σμιθ(D/R) (Thomas Smith), συσπειρώθηκαν αρχικά υπό τον Σέυμουρ. Ωστόσο, μετά από μια τρικυμιώδη αλληλογραφία μεταξύ των δύο πλευρών, ένα αναίμακτο πραξικόπημα είχε ως αποτέλεσμα το τέλος της Προστασίας του Σέυμουρ, στις 13 Οκτωβρίου 1549. Παρά την υποστήριξη που είχε το πραξικόπημα του Ντάντλεϋ από θρησκευτικώς συντηρητικούς πολιτικούς, οι μεταρρυθμιστές κατάφεραν να διατηρήσουν τον έλεγχο της νέας κυβέρνησης και η Αγγλική Μεταρρύθμιση συνέχισε να παγιώνει τα κερδιζόμενα.[111][112][η] Ο Σέυμουρ αρχικά φυλακίστηκε στον Πύργο του Λονδίνου, αλλά σύντομα απελευθερώθηκε, στις 6 Φεβρουαρίου 1550, και επέστρεψε στο Συμβούλιο. Ο αρχιεπίσκοπος κατόρθωσε να μεταθέσει τον πρώην εφημέριό του Νίκολας Ρίντλεϋ(D/R) (Nicholas Ridley) από τη μικρή επισκοπή του Ρότσεστερ στη μητρόπολη του Λονδίνου, ενώ ο Τζων Πόνετ(D/R) (John Ponet) πήρε τη θέση του Ρίντλεϋ. Συντηρητικοί αξιωματούχοι μεγάλου κύρους καθαιρέθηκαν και αντικαταστάθηκαν από μεταρρυθμιστές.[113]
Ο Τζων Χούπερ(D/R) επηρεάστηκε από τη Μεταρρύθμιση του Ζβίγγλιου και υποστήριξε ριζοσπαστικότερες μεταρρυθμίσεις.
(Πορτραίτο του Henry Bryan Hall, 1839).
Το πρώτο αποτέλεσμα της συνεργασίας και της διαβούλευσης μεταξύ Κράνμερ και Μπούτσερ ήταν η Λειτουργία για τη Χειροτονία των ιερέων, γνωστή στην Αγγλία ως Ordinal. Αυτή έλειπε από το πρώτο Βιβλίο της Κοινής Προσευχής και δεν δημοσιεύθηκε παρά μόλις το 1550. Ο Κράνμερ υιοθέτησε το προσχέδιο του Μπούτσερ και δημιούργησε τρεις ακολουθίες για τη χειροτονία διακόνου, ιερέα και επισκόπου.[114] Το ίδιο έτος, ο Κράνμερ έγραψε την Προάσπιση του Αληθινού και Καθολικού Δόγματος του Μυστηρίου του Σώματος και του Αίματος του Χριστού, μια ημιεπίσημη ερμηνεία της ευχαριστιακής θεολογίας στο πλαίσιο του Βιβλίου της Κοινής Προσευχής. Ήταν το πρώτο πλήρες βιβλίο που έφερε το όνομα του Κράνμερ στην προμετωπίδα. Ο πρόλογος συνοψίζει τη διαμάχη του με τη Ρώμη σε ένα πολύ γνωστό απόσπασμα όπου συγκρίνει χάντρες, συγχωρήσεις, προσκυνήματα και άλλα τέτοια παπιστικά με τα ζιζάνια. Οι ρίζες, όμως, των ζιζανίων ήταν η μετουσίωση, η πραγματική παρουσία και ο θυσιαστικός χαρακτήρας της λειτουργίας.[115][116]
Παρά το γεγονός ότι ο Μπούτσερ βοήθησε στην ανάπτυξη της Αγγλικής Μεταρρύθμισης, τον απασχολούσε η ταχύτητα της προόδου της. Τόσο ο Μπούτσερ όσο και ο Φάγκιους είχαν παρατηρήσει ότι το Βιβλίο της Κοινής Προσευχής του 1549 δεν ήταν ένα σημαντικό βήμα προς τα εμπρός, αν και ο Κράνμερ διαβεβαίωσε τον Μπούτσερ ότι αυτό ήταν μόνο ένα πρώτο βήμα και ότι η αρχική του μορφή ήταν μόνο προσωρινή.[117] Ωστόσο, το χειμώνα του 1550 ο Μπούτσερ είχε αρχίσει να απογοητεύεται. Ο Κράνμερ, όμως, φρόντισε ώστε να μην αισθάνεται αποξενωμένος και διατήρησε στενή επικοινωνία μαζί του. Αυτή η φροντίδα αποδείχθηκε χρήσιμη κατά τη διάρκεια της διαμάχης για τα άμφια. Το περιστατικό αυτό ξεκίνησε από τον Τζων Χούπερ(D/R) (John Hooper), έναν οπαδό του Χάινριχ Μπούλινγκερ(D/R) (Heinrich Bullinger) ο οποίος είχε πρόσφατα επιστρέψει από τη Ζυρίχη. Ο Χούπερ ήταν δυσαρεστημένος με το Βιβλίο της Κοινής Προσευχής του Κράνμερ και την Ακολουθία των Χειροτονιών (Ordinal). Ο ίδιος είχε αντιταχθεί ειδικά στις τελετές και τα άμφια. Όταν το Ιδιαίτερο Συμβούλιο τον επέλεξε ως επίσκοπο του Γκλόστερ, στις 15 Μαΐου 1550, έθεσε ως όρο να μη φορέσει τα απαιτούμενα άμφια. Βρήκε έναν σύμμαχο μεταξύ των Ευρωπαίων μεταρρυθμιστών, τον Γιαν Λάσκι, που είχε γίνει ηγέτης της Ολλανδικής Εκκλησίας των μοναχών του Ώστιν στο Λονδίνο (Dutch Church, Austin Friars), έναν καθορισμένο τόπο λατρείας για τους Ευρωπαίους προτεστάντες πρόσφυγες. Οι πρακτικές της εκκλησίας του Λάσκι είχαν υιοθετήσει μεταρρυθμίσεις πολύ πιο ακραίες από ό,τι θα ήθελε ο Κράνμερ. Ωστόσο, ο Μπούτσερ και ο Πιέτρο Μάρτιρε, αν και έβλεπαν ευνοϊκά τις απόψεις του Χούπερ, υποστήριξαν τα επιχειρήματα του Κράνμερ για τη χρονική συγκυρία και τη θέληση της εξουσίας. Οι Κράνμερ και Ρίντλεϋ υπερασπίσθηκαν τις θέσεις τους. Αυτό οδήγησε στη φυλάκιση του Χούπερ, ο οποίος τελικά ενέδωσε. Χειροτονήθηκε στις 8 Μαρτίου 1551, σύμφωνα με την Ακολουθία των Χειροτονιών και κήρυξε ενώπιον του βασιλιά φορώντας τα επισκοπικά του άμφια. Το όραμα του Κράνμερ για μεταρρύθμιση με προσεκτικά βήματα υπό την εξουσία της κυβέρνησης πραγματοποιήθηκε.[118][119]
Τελικό μεταρρυθμιστικό πρόγραμμα (1551–1553)Επεξεργασία
Ο ρόλος του Κράνμερ στην πολιτική μειωνόταν, όταν στις 16 Οκτωβρίου 1551 ο Σέυμουρ συνελήφθη με την κατηγορία της προδοσίας. Τον Δεκέμβριο ο Σέυμουρ οδηγήθηκε σε δίκη και παρά την απαλλαγή του από την κατηγορία της προδοσίας, κρίθηκε ένοχος μεγάλων αδικημάτων και εκτελέστηκε στις 22 Ιανουαρίου 1552.[120][θ] Αυτή ήταν η απαρχή της ρήξης μεταξύ του Κράνμερ και του Ντάντλεϋ. Η κατάσταση επιδεινώθηκε κατά τη διάρκεια του ίδιου έτους από τη σταδιακή εκμετάλλευση της εκκλησιαστικής περιουσίας εκ μέρους της Αντιβασιλείας.[121] Παρά ταύτα, και για όσο χρόνο αυτή η πολιτική αναταραχή διαρκούσε, ο Κράνμερ εργάστηκε ταυτόχρονα για τρία μεγάλα έργα του μεταρρυθμιστικού προγράμματός του: την αναθεώρηση του Κανονικού Δικαίου, την αναθεώρηση του Βιβλίου της Κοινής Προσευχής και τη διαμόρφωση μιας διακήρυξης του δόγματος.[122]
Ο Πιέτρο Μάρτιρε(D/R) ή Πέτρος ο Μάρτυρας, βοήθησε σε μεγάλο βαθμό τον Κράνμερ για την Αγγλική Μεταρρύθμιση.
(Πορτραίτο του Hans Asper, 1560).
Το αρχικό ρωμαϊκό Κανονικό Δίκαιο, το οποίο καθόριζε τη διακυβέρνηση στο εσωτερικό της Εκκλησίας, χρειαζόταν σαφώς αναθεώρηση, μετά τη ρήξη των σχέσεων του Ερρίκου Η΄ με τη Ρώμη. Στη διάρκεια της βασιλείας του Ερρίκου έγιναν αρκετές απόπειρες αναθεώρησης, αλλά αυτά τα αρχικά σχέδια εγκαταλείφθηκαν αφού η ταχύτητα των μεταρρυθμίσεων προσπερνούσε τον απαιτούμενο χρόνο εργασίας για μιαν αναθεώρηση. Καθώς η μεταρρύθμιση σταθεροποιούνταν, ο Κράνμερ σχημάτισε μία επιτροπή, τον Δεκέμβριο του 1551, για την επανεκκίνηση του έργου. Ενέταξε τον Πιέτρο Μάρτιρε στην επιτροπή και ζήτησε από τους Λάσκι και Χούπερ να συμμετάσχουν, αποδεικνύοντας για μια ακόμη φορά την ικανότητά του να συγχωρεί ενέργειες του παρελθόντος. Οι Κράνμερ και Μάρτιρε αντιλήφθηκαν ότι η επιτυχημένη θέσπιση ενός μεταρρυθμιστικού εκκλησιαστικού νόμου-κώδικα στην Αγγλία θα είχε διεθνή απήχηση και σημασία. Ο Κράνμερ σκόπευε να ενώσει όλες τις μεταρρυθμισμένες εκκλησίες της Ευρώπης υπό την ηγεσία της Αγγλίας ώστε να αντιταχθεί στη Σύνοδο του Τριδέντου, την απάντηση της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας στη Προτεσταντική Μεταρρύθμιση. Τον Μάρτιο του 1552, ο Κράνμερ προσκάλεσε στην Αγγλία τους σημαντικότερους εν ζωή Ευρωπαίους μεταρρυθμιστές, Ιωάννη Καλβίνο, Μπούλινγκερ και Μελάγχθονα, να πάνε στην Αγγλία και να συμμετάσχουν σε μία οικουμενική σύνοδο.[123] Η ανταπόκριση ήταν απογοητευτική. Ο Μελάγχθων δεν απάντησε, ο Μπούλινγκερ δήλωσε ότι κανείς από αυτούς δεν μπορούσε να αφήσει τη Γερμανία καθώς ήταν διασπασμένη από τον πόλεμο μεταξύ του αυτοκράτορα και των Λουθηρανών πριγκίπων, και ο Καλβίνος ενώ έδειξε κατ’ αρχάς κάποιον ενθουσιασμό, είπε τελικά ότι ήταν αδύνατο να συμμετάσχει. Ο Κράνμερ εκτίμησε την απάντηση του Καλβίνου και ανταπάντησε δηλώνοντας: Εν τω μεταξύ θα μεταρρυθμίσουμε την Εκκλησία της Αγγλίας όσο μπορούμε και θα μοχθήσουμε ώστε τόσο τα δόγματα όσο και οι νόμοι να βελτιωθούν σύμφωνα με την Αγία Γραφή.[121] Διασώθηκε ένα μέρος του χειρόγραφου έργου, που περιείχε σημειώσεις από διορθώσεις και σχόλια των Κράνμερ και Μάρτιρε. Όταν η τελική έκδοση παρουσιάστηκε στο Κοινοβούλιο, η ρήξη μεταξύ Κράνμερ και Ντάντλεϋ ήταν οριστική, με αποτέλεσμα ο αντιβασιλέας να καταψηφίσει το νομοσχέδιο για το Κανονικό Δίκαιο στη Βουλή των Λόρδων.[124][125]
Όπως και στο πρώτο Βιβλίο της Κοινής Προσευχής έτσι και τώρα, η προέλευση και οι μετέχοντες στο έργο της αναθεώρησης δεν έχουν διευκρινιστεί. Ήταν, όμως, σαφές ότι ο Κράνμερ ηγείτο του έργου και κατεύθυνε την εξέλιξή του. Το έργο είχε ήδη ξεκινήσει από τα τέλη του 1549, όταν η Σύνοδος του Κάντερμπερι συνεδρίασε για να συζητήσει το θέμα. Στα τέλη του 1550, αναζητήθηκαν οι γνώμες των Μάρτιρε και Μπούτσερ για τον τρόπο με τον οποίο η Λειτουργία θα μπορούσε να βελτιωθεί και οι ίδιοι επηρέασαν σημαντικά την αναθεώρηση.[126] Η άποψη της πνευματικής παρουσίας του Χριστού στον άρτο της Ευχαριστίας αποσαφηνίστηκε, με τη χρήση τελείως διαφορετικών λέξεων όταν στους μεταλαμβάνοντες προσφέρονται ο άρτος και ο οίνος. Νέες επεξηγήσεις σημείωναν πως κάθε είδους άρτου μπορεί να χρησιμοποιηθεί, και κάθε εναπομείνας άρτος ή οίνος μπορεί να χρησιμοποιηθεί από τον εφημέριο, αποσυνδέοντας έτσι τα υλικά στοιχεία από κάθε φυσική παρουσία. Από το νέο Βιβλίο αφαιρέθηκε κάθε δυνατότητα προσευχής για τους νεκρούς, όπως και προσευχές που υπαινίσσονται τη στήριξη του δόγματος του Καθαρτηρίου.[127][128] Ο νόμος περί Ομοιομορφίας του 1552, που ενέκρινε τη χρήση του Βιβλίου, διευκρίνιζε ότι θα χρησιμοποιούνταν αποκλειστικά από την 1η Νοεμβρίου. Η τελική έκδοση, ωστόσο, δημοσιεύτηκε επίσημα σχεδόν στο παρά πέντε, λόγω της παρέμβασης του Ντάντλεϋ. Ο τελευταίος, καθώς ταξίδευε στα βόρεια της χώρας, συνάντησε τον Σκωτσέζο μεταρρυθμιστή Τζον Νοξ, που τότε έδρευε στο Νιούκασλ. Εντυπωσιασμένος από το κήρυγμα του, ο Ντάντλεϋ τον επέλεξε ως βασιλικό ιερέα και τον μετέθεσε στον νότο για να συμμετάσχει στα μεταρρυθμιστικά σχέδια. Σε ένα κήρυγμα μπροστά στον βασιλιά, ο Νοξ επιτέθηκε στην πρακτική του γονατίσματος κατά τη Θεία Κοινωνία. Στις 27 Σεπτεμβρίου 1552, το Ιδιαίτερο Συμβούλιο σταμάτησε την έκδοση του νέου Βιβλίου της Κοινής Προσευχής και διέταξε τον Κράνμερ να το αναθεωρήσει. Αυτός απάντησε με μία μακροσκελή επιστολή χρησιμοποιώντας το επιχείρημα ότι ήταν θέμα του Κοινοβουλίου, με τη βασιλική συγκατάθεση, να αποφασίσει την όποια αλλαγή στη Λειτουργία.[129] Στις 22 Οκτωβρίου το Συμβούλιο αποφάσισε να διατηρήσει ως είχε τη Λειτουργία, πρόσθεσε, όμως, την περιβόητη Μαύρη επεξήγηση (Black Rubric), που ξεκαθάριζε ότι το γονάτισμα κατά τη Θεία Κοινωνία δεν έχει λατρευτικό σκοπό.[130][131]
Η προέλευση της Δήλωσης, που τελικά πήρε το όνομα Σαράντα δύο Άρθρα (Forty-Two Articles) είναι εξ ίσου αδιευκρίνιστη. Μέχρι τον Δεκέμβριο του 1549, ο αρχιεπίσκοπος ζητούσε τη συνδρομή των επισκόπων του για συγκεκριμένα δογματικά άρθρα. Το 1551 ο Κράνμερ παρουσίασε μία έκδοση της Δήλωσης στους επισκόπους, το κύρος της οποίας παρέμεινε αμφίβολο. Ο Κράνμερ δεν προσπάθησε αρκετά για την ανάπτυξη των Άρθρων, πιθανότατα λόγω του έργου της αναθεώρησης του Κανονικού Δικαίου. Το ενδιαφέρον του αυξήθηκε όταν η ελπίδα για τη διεξαγωγή της οικουμενικής συνόδου άρχισε να ξεθωριάζει. Μέχρι τον Σεπτέμβριο του 1552, τα προσχέδια των Άρθρων διαμορφώνονταν από τους Κράνμερ και Τζων Τσέκι(D/R) (John Cheke), έναν πολυμαθή φίλο του, που του παραγγέλθηκε να μεταφράσει τα Άρθρα στα Λατινικά. Όταν τα Σαράντα δύο Άρθρα τελικά δημοσιοποιήθηκαν, τον Μάιο του 1553, στην προμετωπίδα ανακοινώνονταν ότι τα Άρθρα ήταν αποδεκτά από τη Σύνοδο και εκδόθηκαν κατ’ εντολήν του βασιλέως. Αυτό δεν ήταν στην πραγματικότητα γεγονός και το λάθος πιθανόν να οφειλόταν στην ελλιπή επικοινωνία μεταξύ του αρχιεπισκόπου και του Ιδιαιτέρου Συμβουλίου. Ο Κράνμερ διαμαρτυρήθηκε σχετικά με το θέμα στο Συμβούλιο, αλλά οι αρχές αποκρίθηκαν σημειώνοντας ότι τα Άρθρα δημιουργήθηκαν κατά τη διάρκεια της Συνόδου, αποφεύγοντας με τον τρόπο αυτό μία ευθεία απάντηση. Το Συμβούλιο επιφόρτισε τον Κράνμερ με το δυσάρεστο καθήκον να ζητήσει τη συνδρομή των επισκόπων για τα Άρθρα, πολλοί εκ των οποίων ήταν αντίθετοι με αυτά και υποδείκνυαν την παρατυπία του περιεχομένου της προμετωπίδας. Ενώ ο Κράνμερ ήταν απασχολημένος με αυτό το καθήκον, οι εξελίξεις των γεγονότων θα καθιστούσαν τις συνδρομές των επισκόπων μάταιες.[132]
Δίκες, ανακλήσεις, θάνατος (1553–1556)Επεξεργασία
Βιτρώ από τον Ναό του Κολεγίου Κράιστ Τσερτς, που απεικονίζει τους Μάρτυρες της Οξφόρδης: Κράνμερ, Ρίντλεϋ(D/R) και Λάτιμερ(D/R).
Ο Εδουάρδος ΣΤ΄ αρρώστησε σοβαρά από φυματίωση και οι σύμβουλοι ενημερώθηκαν ότι ο βασιλιάς δεν είχε πολύ χρόνο ζωής. Τον Μάιο του 1553, το Συμβούλιο έστειλε πολλές επιστολές σε Ευρωπαίους μεταρρυθμιστές διαβεβαιώνοντάς τους ότι η υγεία του Εδουάρδου βελτιώνεται. Μεταξύ των επιστολών ήταν και αυτή προς τον Μελάγχθονα, που τον καλούσε να μεταβεί στην Αγγλία για να πάρει την έδρα του καθηγητή της Θεολογίας στο Κέμπριτζ, που παρέμενε κενή από τον Φεβρουάριο του 1551, μετά τον θάνατο του Μάρτιν Μπούτσερ. Τόσο ο Ερρίκος Η΄ όσο και ο Κράνμερ είχαν παλαιότερα αποτύχει να πείσουν τον Μελάγχθονα να πάει στην Αγγλία. Αυτή τη φορά, όμως, η προσπάθεια του Συμβουλίου ήταν σοβαρή, αποστέλλοντάς του χρηματική προκαταβολή για να καλύψει τα οδοιπορικά του έξοδα. Ο Κράνμερ του απηύθυνε προσωπική επιστολή προτρέποντάς τον να αποδεχτεί την πρόταση. Παρ' όλες τις εκκλήσεις, ο Μελάγχθων δεν πραγματοποίησε ποτέ το ταξίδι στην Αγγλία. Ενώ αυτή η προσπάθεια ενίσχυσης της μεταρρύθμισης λάμβανε χώρα, το Συμβούλιο προσπαθούσε να πείσει αρκετούς δικαστές να τοποθετήσουν στον θρόνο την εξαδέλφη του Εδουάρδου ΣΤ΄, λαίδη Τζέην Γκρέυ, η οποία ήταν Προτεστάντις, αντί της Μαρίας, κόρης του Ερρίκου Η΄ και της Αικατερίνης της Αραγονίας, η οποία ήταν Καθολική. Στις 17 Ιουνίου 1553 ο βασιλιάς έκανε τη διαθήκη του ορίζοντας ότι θα τον διαδεχόταν η λαίδη Τζέην, ερχόμενος σε αντίθεση με την Τρίτη Πράξη Διαδοχής του Ερρίκου Η΄. Ο Κράνμερ επεχείρησε να μιλήσει προσωπικά με τον Εδουάρδο, αλλά το αίτημά του απορρίφθηκε και η ακρόασή με τον Εδουάρδο διεξήχθη παρουσία των συμβούλων. Ο Εδουάρδος του είπε ότι υποστήριζε αυτά που έγραψε στη διαθήκη του. Ο Κράνμερ πρέπει να πήρε την απόφαση να υποστηρίξει τη Λαίδη Τζέην πριν τις 19 Ιουνίου 1553, όταν εστάλησαν οι βασιλικές εντολές για τη σύγκληση της Συνόδου που θα αναγνώριζε τη νέα διαδοχή.[133] Στις 6 Ιουλίου 1553 ο Εδουάρδος ΣΤ΄ πέθανε.
Στα μέσα Ιουλίου, υπήρχαν σοβαρές τοπικές εξεγέρσεις υπέρ της Μαρίας και η υποστήριξη του Συμβουλίου προς την Τζέην εξασθένισε. Όταν η Μαρία ανακηρύχθηκε βασίλισσα, οι Ντάντλεϋ, Ρίντλεϋ, Τσέκι, καθώς και ο πατέρας της Τζέην, Χένρι Γκρέυ, δούκας του Σάφοκ(D/R) (Suffolk), φυλακίστηκαν. Ωστόσο, καμία ενέργεια δεν έγινε εναντίον του αρχιεπισκόπου. Στις 8 Αυγούστου, ο τελευταίος ηγείτο της εξόδιας ακολουθίας του Εδουάρδου ΣΤ΄, σύμφωνα με το τυπικό του Βιβλίου της Κοινής Προσευχής. Στη διάρκεια αυτών των μηνών, ο Κράνμερ συμβούλεψε άλλους, συμπεριλαμβανομένου του Πιέτρο Μάρτιρε, να εγκαταλείψουν την Αγγλία, αλλά ο ίδιος αποφάσισε να παραμείνει. Μεταρρυθμιστές επίσκοποι απομακρύνθηκαν από τα αξιώματά τους και συντηρητικοί κληρικοί, όπως ο Έντμουντ Μπόνερ, επανήλθαν στις παλιές τους θέσεις. Ο Κράνμερ δεν εγκατέλειψε χωρίς μάχη. Όταν εξαπλώθηκαν φήμες ότι επέτρεψε την Καθολική Λειτουργία στον καθεδρικό ναό του Κάντερμπερι, δήλωσε ότι κάτι τέτοιο είναι ψευδές και είπε: ... όλο τα δόγματα και η θρησκεία του εν λόγω κυρίαρχου άρχοντα βασιλιά μας, Εδουάρδου ΣΤ΄, είναι πιο καθαρά και σύμφωνα με τον λόγο του Θεού, από κάθε άλλο δόγμα που έχει διατυπωθεί στην Αγγλία τα τελευταία χίλια χρόνια.[134] Δεν αποτελεί έκπληξη που η κυβέρνηση θεώρησε τη δήλωση του Κράνμερ ισοδύναμη εξέγερσης. Υποχρεώθηκε να παραστεί προ του Συμβουλίου στην Αίθουσα των Αστέρων(D/R) (Star Chamber) στις 14 Σεπτεμβρίου 1553. Την ημέρα εκείνη είπε το τελευταίο αντίο στον Μάρτιρε. Ο Κράνμερ οδηγήθηκε κατ' ευθείαν στον Πύργο του Λονδίνου, για να συναντήσει εκεί τους Χιού Λάτιμερ και Νίκολας Ρίντλεϋ.[135]
Το μαρτύριο του Κράνμερ. Εικονογράφηση από το βιβλίο του Τζων Φοξ(D/R) Πράξεις και Μνημεία, του 1563.
Στις 13 Νοεμβρίου 1553 ο Κράνμερ και τέσσερις άλλοι παραπέμφθηκαν σε δίκη κατηγορούμενοι για προδοσία. Κρίθηκαν ένοχοι και καταδικάστηκαν σε θάνατο. Στη διάρκεια του Φεβρουαρίου 1554 η Τζέην Γκρέυ και άλλοι στασιαστές θανατώθηκαν. Ήταν πλέον ώρα να λογαριαστεί η επικρατήσασα παράταξη με τους θρησκευτικούς ηγέτες της μεταρρύθμισης. Έτσι, στις 8 Μαρτίου 1554 το Ιδιαίτερο Συμβούλιο διέταξε όπως οι Κράνμερ, Ρίντλεϋ, και Λάτιμερ μεταφερθούν στις φυλακές Μποκάρντο(D/R) (Bocardo Prison) της Οξφόρδης, αναμένοντας μία δεύτερη δίκη κατηγορούμενοι για αίρεση. Στη διάρκεια της περιόδου αυτής ο Κράνμερ κατόρθωσε να στείλει λαθραία μία επιστολή στον Μάρτιρε, ο οποίος είχε φύγει στο Στρασβούργο. Η επιστολή είναι το τελευταίο σωθέν κείμενο, που γράφτηκε από τα χέρια του. Σε αυτήν ανέφερε ότι η απελπιστική κατάσταση της Εκκλησίας ήταν απόδειξη ότι αυτή τελικά θα απελευθερωνόταν και έγραψε: Προσεύχομαι, ο Θεός να δώσει ώστε να αντέξουμε μέχρι το τέλος![136][ι] Ο Κράνμερ παρέμεινε απομονωμένος στις φυλακές Μποκάρντο για δεκαεπτά μήνες μέχρι να ξεκινήσει η δίκη, στις 12 Σεπτεμβρίου 1555. Παρά το γεγονός ότι η δίκη έγινε στην Αγγλία, ήταν υπό την παπική δικαιοδοσία και η τελική ετυμηγορία θα ερχόταν από τη Ρώμη. Κατά την ανάκριση, ο Κράνμερ ομολόγησε κάθε γεγονός που του αποδιδόταν, αλλά αρνήθηκε ότι αυτά συνιστούσαν προδοσία, ανυπακοή ή αίρεση. Η δίκη των Λάτιμερ και Ρίντλεϋ ξεκίνησε αμέσως μετά από αυτή του Κράνμερ, οι ετυμηγορίες, όμως, τους απαγγέλθηκαν σχεδόν αμέσως και ρίχθηκαν στην πυρά στις 16 Οκτωβρίου 1555. Ο Κράνμερ μεταφέρθηκε σε ένα πύργο από όπου μπορούσε να παρακολουθήσει τη διαδικασία. Στις 4 Δεκεμβρίου, η Ρώμη αποφάσισε να καθαιρέσει τον Κράνμερ από την αρχιεπισκοπική του θέση και έδωσε την άδεια στις κοσμικές αρχές να εκτελέσουν την ποινή τους.[137][138]
Το μνημείο μαρτυρίου του Κράνμερ
στη λεωφόρο Σαιντ Τζάιλς(D/R) της Οξφόρδης.
Η επιγραφή του μνημείου μαρτυρίου του Κράνμερ, στη λεωφόρο Σαιντ Τζάιλς(D/R) της Οξφόρδης.
Στις τελευταίες μέρες της ζωής του Κράνμερ οι συνθήκες άλλαξαν και τον οδήγησαν σε πολλές δημόσιες ανακλήσεις. Στις 11 Δεκεμβρίου, ο Κράνμερ βγήκε από τις φυλακές του Μποκάρντο και οδηγήθηκε στην οικία του διευθυντή του κολεγίου Κράιστ Τσερτς(D/R) της Οξφόρδης. Το νέο αυτό περιβάλλον ήταν πολύ διαφορετικό από εκείνο των προηγούμενων δύο χρόνων στη φυλακή. Βρισκόταν σε μία ακαδημαϊκή κοινότητα και αντιμετωπιζόταν ως φιλοξενούμενος. Εκεί τον προσέγγισε ένας Δομινικανός καλόγερος, ο Χουάν ντε Βιγιαγκαρθία(D/R) (Juan de Villagarcia), με τον οποίο συζήτησε τα θέματα της παπικής υπεροχής και του καθαρτηρίου. Στις τέσσερις πρώτες ανακλήσεις του, που έγιναν από τα τέλη Ιανουαρίου έως τα μέσα Φεβρουαρίου, ο Κράνμερ υποτάχθηκε στην εξουσία του βασιλιά και της βασίλισσας και αναγνώρισε τον πάπα ως την κεφαλή της εκκλησίας. Στις 14 Φεβρουαρίου 1556, αποσχηματίστηκε και τον έκλεισαν πάλι στις φυλακές του Μποκάρντο. Είχε παραδεχθεί πολύ λίγα και ο Έντμουντ Μπόνερ δεν ήταν ικανοποιημένος με αυτές τις ομολογίες. Στις 24 Φεβρουαρίου εκδόθηκε μία διαταγή προς τον δήμαρχο της Οξφόρδης με την οποία ορίστηκε η ημερομηνία θανάτωσης του Κράνμερ στις 7 Μαρτίου. Δύο μέρες μετά από την έκδοση της διαταγής, έγινε μία πέμπτη δήλωση από τον Κράνμερ, η οποία θα μπορούσε να ονομαστεί η πρώτη πραγματική ανάκληση. Ο Κράνμερ αποκήρυξε όλη τη θεολογία του Λούθηρου και του Ζβίγγλιου, αποδέχτηκε πλήρως την Καθολική θεολογία, συμπεριλαμβανομένης της παπικής υπεροχής και μετουσίωσης, και δήλωσε ότι δεν υπάρχει σωτηρία έξω από την Καθολική Εκκλησία. Διακήρυξε τη χαρά του για την επιστροφή στην Καθολική πίστη, ζήτησε και έλαβε ιερή συγχώρεση, και συμμετείχε στην Καθολική λειτουργία. Η καύση του αναβλήθηκε και υπό τη συνήθη πρακτική του Κανονικού Δικαίου, θα έπρεπε να είχε απαλλαγεί. Η Μαρία, όμως, αποφάσισε ότι καμία άλλη ματαίωση της τιμωρίας του δεν ήταν πλέον δυνατή. Η τελευταία ανάκληση του Κράνμερ εκδόθηκε στις 18 Μαρτίου. Ήταν σημάδι ενός καταρρακωμένου ανθρώπου, μία σαρωτική ομολογία αμαρτίας.[139][140][κ] Παρά το γεγονός ότι το Κανονικό Δίκαιο ορίζει ότι οι ποινές των μετανοούντων αιρετικών αναστέλλονται, η Μαρία είχε αποφασίσει να καταστήσει τον Κράνμερ παράδειγμα, δεχόμενη ότι: το αμάρτημα και το πείσμα του ήταν τόσο μεγάλο ενάντια στον Θεό και τη Χάρη σας, που η επιείκεια και το έλεος σας δεν μπορούν να έχουν θέση σ’ αυτόν, και πίεσε άμεσα για τη θανάτωσή του.[141]
Ο Κράνμερ ενημερώθηκε ότι θα μπορούσε να κάνει μια τελευταία ανάκληση. Αυτή τη φορά, όμως, δημόσια στη διάρκεια μιας λειτουργίας στην εκκλησία της Παρθένου Μαρίας του πανεπιστημίου της Οξφόρδης. Έγραψε και παρέδωσε εκ των προτέρων την ομιλία του, η οποία δημοσιεύτηκε μετά τον θάνατό του. Στον άμβωνα, την ημέρα της θανάτωσής του, άρχισε με μία προσευχή και μία προτροπή υπακοής στον βασιλιά και τη βασίλισσα, αλλά έκλεισε το κήρυγμά του τελείως απροσδόκητα, παρεκκλίνοντας από το κείμενο που είχε ετοιμάσει. Αποκήρυξε όλες τις ανακλήσεις που είχε γράψει ή υπογράψει με το ίδιο του το χέρι ύστερα από την καθαίρεσή του. Ως εκ τούτου, δήλωσε, ότι το χέρι του θα πρέπει να τιμωρηθεί με το να καεί πρώτο. Στη συνέχεια είπε: και όσο για τον πάπα, τον αρνούμαι, ως εχθρό του Χριστού, και Αντίχριστο με όλα τα ψεύτικα δόγματα του.[142][143] Σύρθηκε βίαια από τον άμβωνα και μεταφέρθηκε στον ίδιο χώρο όπου οι Λάτιμερ και Ρίντλεϋ είχαν καεί ζωντανοί, πριν έξι μήνες. Καθώς οι φλόγες τον τύλιγαν, κράτησε την υπόσχεση του τοποθετώντας το δεξί του χέρι στην καρδιά της φωτιάς λέγοντας: αυτό το ανάξιο χέρι. Οι τελευταίες του λέξεις ήταν: Κύριε Ιησού, παράλαβε το πνεύμα μου ... Βλέπω τους ουρανούς ν' ανοίγουν και τον Ιησού να στέκεται στα δεξιά του Θεού.[144][145][λ]
Η κυβέρνηση της Μαίρης εξέδωσε ένα φυλλάδιο με όλες τις έξι ανακλήσεις του Κράνμερ, καθώς και με το κείμενο της ομιλίας που αυτός είχε ετοιμάσει να κάνει στην Εκκλησία του Πανεπιστημίου. Η επακόλουθη απόρριψη των ανακλήσεών του δεν αναφέρθηκε. Ωστόσο, έγινε σύντομα γνωστό αυτό που πραγματικά συνέβη, υπονομεύοντας την αποτελεσματικότητα της προπαγάνδας της Μαίρης. Παράλληλα, η Προτεσταντική πλευρά είχε δυσκολία να κάνει χρήση του γεγονότος, δεδομένων των ανακλήσεων του Κράνμερ. Η προπαγάνδα της Προτεσταντικής διασποράς επικεντρώθηκε στη δημοσίευση διαφόρων δειγμάτων των κειμένων του. Τελικά, ο Τζων Φοξ(D/R) (John Foxe) έβαλε την ιστορία Κράνμερ σε αποτελεσματική χρήση το 1559, τοποθετώντας την σε περίοπτη θέση του βιβλίου του Πράξεις και Μνημεία (Acts and Monuments), που εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1563.[146]
Η οικογένεια του Κράνμερ είχε ήδη εξοριστεί στην ηπειρωτική Ευρώπη από το 1539. Δεν είναι γνωστό πότε ακριβώς επέστρεψαν στην Αγγλία. Ο Κράνμερ, όμως, δημόσια αναγνώρισε την ύπαρξή τους λίγο μετά την ανάρρηση του Εδουάρδου ΣΤ΄, το 1547. Δεν γνωρίζουμε πολλά σχετικά με τα πρώτα χρόνια των παιδιών του. Η κόρη του Μάργκαρετ πιθανώς γεννήθηκε στα 1530 και ο υιός του, Τόμας, γεννήθηκε αργότερα, πιθανώς κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Εδουάρδου. Κατά τον χρόνο της ανάρρησης της Μαρίας στον αγγλικό θρόνο, η σύζυγος του Κράνμερ, Μαργκαρέτε, απέδρασε στη Γερμανία, ενώ ο γιος του δόθηκε στον αδερφό του, Έντμουντ Κράνμερ, ο οποίος τον πήγε στην ηπειρωτική Ευρώπη. Η Μαργκαρέτε Κράνμερ τελικά παντρεύτηκε τον αγαπημένο εκδότη του Κράνμερ, Έντουαρντ Γουίττσερτς(D/R) (Edward Whitchurch). Το ζεύγος επέστρεψε στην Αγγλία μετά τη βασιλεία της Μαρίας Α΄ και εγκαταστάθηκε στο Σάρρεϋ. Ο Γουίττσερτς επίσης κανόνισε για τον γάμο της Μάργκαρετ με τον Τόμας Νόρτον(D/R) (Thomas Norton). Ο Γουίττσερτς πέθανε το 1562 και η Μαργκαρέτε παντρεύτηκε για τρίτη φορά τον Μπαρθόλομιου Σκοτ (Bartholomew Scott). Εκείνη πέθανε στη δεκαετία του 1570. Τα δύο παιδιά του Κράνμερ πέθαναν άτεκνα και ο οίκος του εξέλιπε.[147][148]
Όταν η Ελισάβετ Α΄ ανέβηκε στον θρόνο, αποκατέστησε την ανεξαρτησία της Εκκλησίας της Αγγλίας από τη Ρώμη με την υπογραφή του Ελισαβετιανού Θρησκευτικού Διακανονισμού(D/R) (Elizabethan Religious Settlement). Η εκκλησία την οποία επανίδρυσε αντιπροσώπευε, στην ουσία, μια δεδομένη στιγμή της Εδουαρδιανής Εκκλησίας του Σεπτεμβρίου του 1552. Ως εκ τούτου, το Ελισαβετιανό Βιβλίο της Προσευχής ήταν κατά βάση η έκδοση του Βιβλίου της Κοινής Προσευχής του Κράνμερ, του 1552, χωρίς τη Μαύρη επεξήγηση (Black Rubric). Στη Σύνοδο του 1563(D/R) (Convocation of 1563) τα Σαράντα δύο Άρθρα, που ποτέ δεν είχαν υιοθετηθεί από την Εκκλησία της Αγγλίας, τροποποιήθηκαν στο περιεχόμενο της ευχαριστιακού δόγματος και σχημάτισαν τα Τριάντα εννέα Άρθρα. Οι περισσότεροι από τους εξόριστους επέστρεψαν στην Αγγλία και συνέχισαν τη σταδιοδρομία τους στην Εκκλησία. Για ορισμένους, όπως ο Έντμουντ Γκρίνταλ(D/R) (Edmund Grindal), ο οποίος ήταν αρχιεπίσκοπος του Κάντερμπερι στη διάρκεια της βασιλείας της Ελισάβετ Α΄, ο Κράνμερ υπήρξε ένα λαμπρό παράδειγμα του οποίου το έργο θα έπρεπε να υποστηριχθεί, διατηρηθεί και να επεκταθεί.[149]
Η μεγαλύτερη μέριμνα του Κράνμερ ήταν η διατήρηση της βασιλικής υπεροχής και η εξάπλωση της μεταρρυθμιστικής θεολογίας και πρακτικής. Οι μελετητές σημειώνουν ότι είναι αξιομνημόνευτος για τη συνεισφορά του στον τομέα της γλώσσας και της πολιτιστικής ταυτότητας.[150][151][μ] Ο πεζός λόγος του Κράνμερ συνετέλεσε τα μέγιστα στην εξέλιξη της αγγλικής γλώσσας, και το Βιβλίο της Κοινής Προσευχής είναι μία τεράστια συνεισφορά στην αγγλική λογοτεχνία, που επηρέασε πολλές ψυχές του αγγλόφωνου κόσμου και καθοδήγησε την Αγγλικανική λατρεία για τετρακόσια χρόνια.[152]
Οι Καθολικοί βιογράφοι ορισμένες φορές απεικονίζουν τον Κράνμερ ως έναν αδίστακτο καιροσκόπο, έναν Νικοδημίτη,[153] καθώς και ως όργανο της βασιλικής τυραννίας. Από τη δική τους πλευρά, οι Προτεστάντες αγιογραφικοί βιογράφοι συχνά παραβλέπουν τις περιπτώσεις που ο Κράνμερ πρόδωσε τις δικές του αρχές.[154][155][ν] Ωστόσο και οι δύο πλευρές συμφωνούν στο να θεωρούν τον Κράνμερ ως ένα αφοσιωμένο λόγιο, η ζωή του οποίου προέβαλε τις δυνατότητες και αδυναμίες ενός πολύ ανθρώπινου και συχνά παρεξηγημένου μεταρρυθμιστή.[142] Η Αγγλικανική Κοινότητα τον τιμά ως ένα Μάρτυρα της Μεταρρύθμισης, στις 21 Μαρτίου, ανήμερα του θανάτου του.[156]
↑ Η μόνη πηγή για την ημερομηνία γέννησής του (2 Ιουλίου) είναι, σύμφωνα με τον Ridley, ένας ανώνυμος βιογράφος που έγραψε λίγο μετά τον θάνατο του Κράνμερ. Ο συγκεκριμένος βιογράφος κάνει αρκετά λάθη σχετικά με την πρώιμη ζωή του Κράνμερ.
↑ Κατά τον MacCulloch, ο Ερρίκος είχε πεισθεί γι' αυτό, ίσως και δύο χρόνια πριν τον καταλάβει το πάθος του για την Άννα Μπολέυν.
↑ Ο πλήρης τίτλος του έργου είναι: «The Determinations of the most famous and most excellent Universities of Italy and France, that it is unlawful for a man to marry his brother's wife, that the Pope hath no power to dispense therewith» και πιθανότατα ήταν ο Κράνμερ αυτός που μετέφρασε τα Λατινικά κείμενα στα Αγγλικά. Συγκρίνοντας τις εκδόσεις στις δύο γλώσσες, ο MacCulloch σημειώνει ότι το κείμενο αποκαλύπτει τις πρώτες ενδείξεις αλλαγής του Κράνμερ από τον ανθρωπιστικό Καθολικισμό του προς μια ριζοσπαστικότερη ρεφορμιστική στάση.
↑ Σύμφωνα με τον Howell, αρκετές ήταν οι κατηγορίες εναντίον του, αλλά αυτή της αιρέσεως ήταν η κυριότερη.
↑ Δεν είναι γνωστό γιατί ο Ερρίκος αντέδρασε με τόση καθυστέρηση στις κατηγορίες εναντίον του Κράνμερ. Ο MacCulloch σημειώνει ότι ήταν στον χαρακτήρα του Ερρίκου να κωλυσιεργεί με τα αποδεικτικά στοιχεία εναντίον του αρχιεπισκόπου του. Ο ίδιος εικάζει, επίσης, ότι η υποστήριξη του Κράνμερ για το «Βιβλίο του Βασιλιά» έκανε τον Ερρίκο να αναλογίζεται για το εάν οι κατηγορίες ήταν σοβαρές. Μια άλλη πιθανότητα είναι ότι με την καθυστέρηση ο βασιλιάς παρακολουθούσε τη συμπεριφορά των κορυφαίων πολιτικών, έως ότου επέμβει με τις αποφάσεις του.
↑ Παλαιότερα, η επιστολή εθεωρείτο ευρέως ότι είχε γραφεί από τον Χρυσόστομο, αλλά θεωρείται από πολλούς, πλέον, ότι είναι πλαστογραφημένη.
↑ Ο MacCulloch ισχυρίζεται ότι ο Πάτζετ υποστήριξε τον Σέυμουρ, αλλά σύμφωνα με τον Loades μόνο ο Σμιθ συνέπραξε με τον Κράνμερ. Ο Loades αναφέρει, επίσης, ότι ο Κράνμερ ήταν αυτός που πιθανότατα έπεισε τον Σέυμουρ να παραιτηθεί.
↑ Σύμφωνα με τον Loades, το αδίκημα του Σέυμουρ (felony), έλασσον αυτού της προδοσίας κατά την αγγλική νομοθεσία, προϋπέθετε παράνομη συγκέντρωση ανδρών και συνωμοσία για θανάτωση ενός συμβούλου. Ο Σέυμουρ ομολόγησε αυτές τις πράξεις του.
↑ Πρβλ. ὁ δὲ ὑπομείνας εἰς τέλος οὗτος σωθήσεται (Κατά Ματθαίον: ι΄, 22).
↑ Οι Heinze και MacCulloch σημειώνουν ότι οι ανακλήσεις του Κράνμερ μπορούν να συναχθούν από δύο κύριες και αντικρουόμενες πηγές, το Bishop Cranmer's Recantacyons αγνώστου συγγραφέως και το Acts and Monuments του Τζων Φοξ, που είναι επίσης γνωστό ως Foxe's Book of Martyrs.
↑ Σύμφωνα με τους Heinze και MacCulloch, μία επιπλέον μαρτυρία που επιβεβαιώνει τη θανάτωση του Κράνμερ βρίσκεται στην επιστολή ενός Καθολικού αυτόπτη μάρτυρα με τα αρχικά J. A.
↑ Ο Stevenson συμπληρώνει ότι η συζυγική υπόσχεση του Βιβλίου της Κοινής Προσευχής κατέχει μοναδικό χώρο στην πολιτιστική ζωή της αγγλικής γλώσσας.
↑ Ο Null μας παρέδωσε μία επισκόπηση της λογιότητας του Κράνμερ και τις διαφορετικές απόψεις.
↑ 1,0 1,1 Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας: (Γαλλικά) καθιερωμένοι όροι της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Γαλλίας. data .bnf .fr /ark: /12148 /cb12031278s. Ανακτήθηκε στις 10  Οκτωβρίου 2015.
↑ 2,0 2,1 2,2 p34663.htm#i346627.
↑ Εθνική Βιβλιοθήκη της Γερμανίας, Κρατική Βιβλιοθήκη του Βερολίνου, Βαυαρική Κρατική Βιβλιοθήκη, Εθνική Βιβλιοθήκη της Αυστρίας: Gemeinsame Normdatei. Ανακτήθηκε στις 31  Δεκεμβρίου 2014.
↑ «Бoлbшaя coBeTckaя эHциkлoпeдия» (Ρωσικά) The Great Russian Encyclopedia. Μόσχα. 1969. Ανακτήθηκε στις 28  Σεπτεμβρίου 2015.
↑ «Catholic-Hierarchy.org» (Αγγλικά) Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής. cranmer. Ανακτήθηκε στις 18  Οκτωβρίου 2020.
↑ Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας: (Γαλλικά) καθιερωμένοι όροι της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Γαλλίας. data .bnf .fr /ark: /12148 /cb12031278s. Ανακτήθηκε στις 10  Οκτωβρίου 2015.
↑ www .bbc .co .uk /history /historic _figures /cranmer _thomas .shtml.
↑ (Αγγλικά) Mathematics Genealogy Project.
↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 Darryl Roger Lundy: (Αγγλικά) The Peerage.
↑ Ridley 1962, σελ. 13.
↑ MacCulloch 1996, σελ. 109.
↑ Ridley 1962, σελίδες 13–15.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 7–15.
↑ Selwyn 1993, σελίδες 63–65.
↑ (Αγγλικά) «Τόμας Κράνμερ». Βάση δεδομένων αποφοίτων του Κέιμπριτζ. Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ. Ανακτήθηκε στις 24 Απριλίου 2021.
↑ Ridley 1962, σελ. 16.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 19–21.
↑ MacCulloch 1996, σελ. 21.
↑ Ridley 1962, σελίδες 16–20.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 21–23.
↑ Bernard 2005, σελ. 506.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 23–33.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 33–37.
↑ MacCulloch 1996, σελ. 42.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 41–44.
↑ Ridley 1962, σελίδες 25–33.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 45–51.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 54–59.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 60–66.
↑ Ridley 1962, σελ. 39.
↑ Hall(1) 1993, σελ. 19.
↑ MacCulloch 1996, σελ. 72.
↑ Ridley 1962, σελ. 46.
↑ Ridley 1962, σελίδες 39–47.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 70–74.
↑ Ayris(1) 1993, σελίδες 116–117.
↑ Ridley 1962, σελίδες 49–53.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 75–77.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 637–638.
↑ Ridley 1962, σελίδες 53–58.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 83–89.
↑ Ridley 1962, σελίδες 59–63.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 90–94.
↑ (Αγγλικά) «Henry VIII: Appendix». British History Online. Ανακτήθηκε στις 24 Απριλίου 2021.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 97–98.
↑ Dowling 1993, σελ. 102.
↑ Ridley 1962, σελίδες 67–68.
↑ Bernard 2005, σελ. 507.
↑ Ridley 1962, σελίδες 87–88.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 98–102, 109–115.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 91–92, 133.
↑ Ayris(5) 2000, σελίδες 81–86.
↑ Ayris(1) 1993, σελίδες 125–130.
↑ Ridley 1962, σελίδες 91–92.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 127–135.
↑ MacCulloch 1996, σελ. 149.
↑ MacCulloch 1996, σελ. 154.
↑ Schofield 2008, σελ. 119.
↑ Ridley 1962, σελίδες 100–104.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 157–158.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 149–159.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 160–166.
↑ Ridley 1962, σελίδες 113–115.
↑ Ridley 1962, σελίδες 115–118.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 169–172.
↑ Ridley 1962, σελίδες 118–123.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 185–196, 205.
↑ Ridley 1962, σελίδες 123–125.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 205–213.
↑ Ridley 1962, σελίδες 161–165.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 213–221.
↑ Ridley 1962, σελ. 180.
↑ Ridley 1962, σελίδες 178–184.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 235–250.
↑ MacCulloch 1996, σελ. 137.
↑ Ridley 1962, σελίδες 195–206.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 238, 256–274.
↑ Howell 1816, σελίδες 433–440.
↑ MacCulloch 1996, σελ. 275.
↑ MacCulloch 1996, σελ. 280.
↑ Ridley 1962, σελίδες 217–223.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 274–289.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 297–308.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 308–311.
↑ MacCulloch 1996, σελ. 362.
↑ MacCulloch 1996, σελ. 316.
↑ Ridley 1962, σελίδες 235–238.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 316–322.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 327–329, 347.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 352–361.
↑ Bagchi & Steinmetz 2004, σελ. 155.
↑ MacCulloch 1996, σελ. 375.
↑ Ridley 1962, σελίδες 265–270.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 365, 369–376.
↑ Coleman-Norton 1929, σελ. 279.
↑ Hall(2) 1993, σελίδες 227–228.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 380–382.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 421–422.
↑ Hall(2) 1993, σελίδες 223–224.
↑ Ridley 1962, σελ. 284.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 405–406.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 395–398, 405–408.
↑ Ridley 1962, σελίδες 285–289.
↑ Spinks 1993, σελ. 177.
↑ Robinson 1998, σελ. 82.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 414–417.
↑ Ridley 1962, σελίδες 293–297.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 410, 429–437.
↑ Loades 1993, σελ. 160.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 443–447.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 454–459.
↑ Ayris(3) 2005, σελίδες 97–99.
↑ Ridley 1962, σελίδες 322–323.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 460–469.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 410–411.
↑ Ridley 1962, σελίδες 308–315.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 469–484.
↑ Loades 2004, σελίδες 109–111.
↑ 121,0 121,1 MacCulloch 1996, σελ. 520.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 493–500.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 501–502.
↑ Ayris(2) 1993, σελίδες 318–321.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 500–502, 518–520, 533.
↑ Bagchi & Steinmetz 2004, σελίδες 158–159.
↑ Ridley 1962, σελίδες 322–327.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 504–513.
↑ Ayris(4) 2000, σελίδες 15–17, 29–31.
↑ Ridley 1962, σελίδες 336–337.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 512, 525–530.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 503–504, 524, 536–538.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 538–541.
↑ Heinze 1993, σελίδες 263–264.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 547–553.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 554–555, 561–562, 572–573.
↑ Heinze 1993, σελίδες 267–271.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 574–582.
↑ Heinze 1993, σελίδες 273–276.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 584–599.
↑ MacCulloch 1996, σελ. 597.
↑ 142,0 142,1 Heinze 1993, σελ. 279.
↑ MacCulloch 1996, σελ. 603.
↑ Heinze 1993, σελίδες 277–280.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 600–605.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 606–608.
↑ Ridley 1962, σελίδες 148–153.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 361, 481, 609–612.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 620–621.
↑ Stevenson 1993, σελίδες 189–198.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 420–421.
↑ MacCulloch 1996, σελίδες 630–632.
↑ Overell 2008, σελ. 207.
↑ Ridley 1962, σελίδες 11–12.
↑ Null 2006, σελίδες 2–17.
↑ (Αγγλικά) «Ημέρες Αγίων στο Καλεντάρι της Αγγλικανικής Εκκλησίας». www.churchofengland.org. Αγγλικανική Εκκλησία. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 25 Δεκεμβρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 24 Απριλίου 2021.
(Αγγλικά) Ayris(1), Paul (1993). «God's Vicegerent and Christ's Vicar: the Relationship between the Crown and the Archbishopric of Canterbury, 1533–53». Στο: Ayris, Paul· Selwyn, David. Thomas Cranmer: Churchman and Scholar. Woodbridge, Suffolk, UK: The Boydell Press. ISBN 0-85115-549-9.
(Αγγλικά) Ayris(2), Paul (1993). «Canon Law Studies». Στο: Ayris, Paul· Selwyn, David. Thomas Cranmer: Churchman and Scholar. Woodbridge, Suffolk, UK: The Boydell Press. ISBN 0-85115-549-9.
(Αγγλικά) Ayris(3), Paul (2005). «The Revision of the Ordinal in the Church of England 1550–2005». Ecclesiology (London) 1 (2): 95–110. ISSN 1744-1366.
(Αγγλικά) Ayris(4), Paul (2000). «The Correspondence of Thomas Cranmer, Archbishop of Canterbury, and his English Audience 1533-–54». Reformation and Renaissance Review (London) 3: 9–33. doi:10.1558/rrr.v0i2.94.
(Αγγλικά) Ayris(5), Paul (2000). «The Public Career of Thomas Cranmer». Reformation and Renaissance Review 4: 75–125. doi:10.1558/rrr.v0i2.94.
(Αγγλικά) Bagchi, David V. N.· Steinmetz, David Curtis, επιμ. (2004). The Cambridge Companion to Reformation Theology. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-77662-7.
(Αγγλικά) Bernard, G. W. (2005). The King's Reformation: Henry VIII and the Remaking of the English Church. London: Yale University Press. ISBN 0-300-12271-3.
(Αγγλικά) Coleman-Norton, P. R. (1929). «The Correspondence of S. John Chrysostom (With Special Reference to His Epistles to Pope S. Innocent I)». Classical Philology 24 (3): 279. doi:10.1086/361140. https://archive.org/details/sim_classical-philology_1929-07_24_3/page/279.
(Αγγλικά) Dowling, Maria (1993). «Cranmer as Humanist Reformer». Στο: Ayris, Paul· Selwyn, David. Thomas Cranmer: Churchman and Scholar. Woodbridge, Suffolk, UK: The Boydell Press. ISBN 0-85115-549-9.
(Αγγλικά) Hall(1), Basil (1993). «Cranmer's Relations with Erasmianism and Lutheranism». Στο: Ayris, Paul· Selwyn, David. Thomas Cranmer: Churchman and Scholar. Woodbridge, Suffolk, UK: The Boydell Press. ISBN 0-85115-549-9.
(Αγγλικά) Hall(2), Basil (1993). «Cranmer, the Eucharist, and the Foreign Divines in the Reign of Edward VI». Στο: Ayris, Paul· Selwyn, David. Thomas Cranmer: Churchman and Scholar. Woodbridge, Suffolk, UK: The Boydell Press. ISBN 0-85115-549-9.
(Αγγλικά) Heinze, Rudolph W. (1993). «'I pray God to grant that I may endure to the end': A New Look at the Martyrdom of Thomas Cranmer». Στο: Ayris, Paul· Selwyn, David. Thomas Cranmer: Churchman and Scholar. Woodbridge, Suffolk, UK: The Boydell Press. ISBN 0-85115-549-9.
(Αγγλικά) Howell, Thomas Bayly, επιμ. (1816). A Complete Collection of State Trials and Proceedings for High Treason and Other Crimes and Misdemeanors from the Earliest Period to the Year 1783. London: T. C. Hansard. OCLC 3815652.
(Αγγλικά) Loades, David (1993). «Thomas Cranmer and John Dudley: An Uneasy Alliance, 1549–1553». Στο: Ayris, Paul· Selwyn, David. Thomas Cranmer: Churchman and Scholar. Woodbridge, Suffolk, UK: The Boydell Press. ISBN 0-85115-549-9.
(Αγγλικά) Loades, David M. (2004). Intrigue and Treason: The Tudor Court, 1547–1558. Harlow, England: Pearson Longman. ISBN 0-582-77226-5.
(Αγγλικά) MacCulloch, Diarmaid (1996). Thomas Cranmer: A Life  . London: Yale University Press. ISBN 0-300-06688-0.
(Αγγλικά) Matthew, H. C. G.; Harrison, Brian Howard, επιμ. (2004). «Oxford Dictionary of National Biography». Oxford Dictionary of National Biography. Oxford: Oxford University Press. OCLC 56568095.
(Αγγλικά) Null, Ashley (2006). Thomas Cranmer's Doctrine of Repentance: Renewing the Power to Love. Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-827021-6.
(Αγγλικά) Overell, Anne (2008). Italian reform and English Reformations, c.1535-c.1585. Farnham, Surrey, UK: Ashgate Publishing. ISBN 978-0-7546-5579-4.
(Αγγλικά) Schofield, John (2008). The Rise & Fall of Thomas Cromwell. Stroud, England: The History Press. ISBN 978-0-7524-4604-2.
(Αγγλικά) Spinks, Bryan D. (1993). «Treasures Old and New: A Look at Some of Thomas Cranmer's Methods of Liturgical Compilation». Στο: Ayris, Paul· Selwyn, David. Thomas Cranmer: Churchman and Scholar. Woodbridge, Suffolk, UK: The Boydell Press. ISBN 0-85115-549-9.
(Αγγλικά) Ridley, Jasper (1962). Thomas Cranmer. Oxford: Clarendon Press. OCLC 398369.
(Αγγλικά) Robinson, Ian (1998). The Establishment of Modern English Prose in the Reformation and the Enlightenment. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-48088-4.
(Αγγλικά) Selwyn, D. G. (1993). «Cranmer's Library». Στο: Ayris, Paul· Selwyn, David. Thomas Cranmer: Churchman and Scholar. Woodbridge, Suffolk, UK: The Boydell Press. ISBN 0-85115-549-9.
(Αγγλικά) Stevenson, Kenneth W. (1993). «Cranmer's Marriage Vow: Its Place in the Tradition». Στο: Ayris, Paul· Selwyn, David. Thomas Cranmer: Churchman and Scholar. Woodbridge, Suffolk, UK: The Boydell Press. ISBN 0-85115-549-9.