el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el hu el el el el el el el ce en ru en el hu el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el en el el el el el el en el el el el el el el el el el en el el el el el el el el el el el el de el el el el el el el el el el el el el el el el el en en sk nb ru uk fr es en en it pt it sv da pl de pl it en en pl ko hu vi hu ceb el en en en tt it es tr pl en te en en en hy nb rm it hu it pl it en en en fr pl it es it pl en en en ru en es ceb pl en es en en en es zh pl pt pl en zh en en it hy fr pl tr pl it pl es fr de en uk en hu en hbs_lat en en en en uk nb it en it en el el el el el el el es hi el el el el el en el el el el el el fr en fr fr fr sv de de de de fr en ja el sv sv fr de de sv en en en fr sv sv en el el en el el el el el el el el el el el el el el la el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el el el el el el el el el el ca el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el ru el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el el el el el el el el el el de en it it el ca en en de el en de en it el tk nl en el hbs_lat en en el en en en el cy en el hu en en fr el el en el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el en el en el en el en el en el en el el en el en el en el en el el el en el el hy en el el el en el en el el el el el el el el el el el el el en el el el el en el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en en en en en el ru en el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el
δεδομένα (π • σ • ε )
8 Μνημεία, αίθουσες και άλλα κτήρια
15.2 Ιστορικές φωτογραφίες του Γερεβάν
Τα ερείπια του φρουρίου Ερεμπούνι, που ανεγέρθηκε επί βασιλείας του Αργίστη Α΄.
Η περιοχή του Γερεβάν φαίνεται ότι πρωτοκατοικήθηκε μόνιμα από τον άνθρωπο την 4η χιλιετία π.Χ., ενώ διάφοροι οχυρωμένοι οικισμοί της (Σενγκαβίτ, Τσιτσερνακαμπέρντ, Καρμίρ Μπλουρ, Αρίν Μπερντ, Καρμίρ Μπερντ και Μπερναντζόρ) ανάγονται στην Εποχή του Χαλκού.
Ιστορική αφετηρία της πόλης θεωρείται το στρατιωτικό φρούριο Ερεμπουνί που ανεγέρθηκε το 782 π.Χ. με διαταγή του βασιλιά των Ουραρτού, Αργίστη Α΄[4][6], προκειμένου να προστατεύσει την περιοχή από επιδρομείς που προέρχονταν από την περιοχή του Καυκάσου.
Το Γερεβάν συναγωνίζεται επομένως σε αρχαιότητα τις πόλεις της αρχαίας Ελλάδας. Κατά την ακμή των Ουραρτού, στην περιοχή κατασκευάστηκαν αρδευτικά κανάλια και μία τεχνητή λίμνη.
Από τον 6ο ως τον 4ο αιώνα π.Χ., το Γερεβάν υπήρξε ένα από το σημαντικότερα κέντρα της σατραπείας της Αρμενίας της Περσικής Αυτοκρατορίας της δυναστείας των Αχαιμενιδών. Το 585 π.Χ. το φρούριο Τεϊσεμπαΐνι (Καρμίρ Μπλουρ), 50 χιλιόμετρα βόρεια του Γερεβάν καταστράφηκε από επιδρομή Σκυθών.
Σχέδιο του Γερεβάν από τον Γάλλο περιηγητή Ζαν Σαρντέν το 1672.
Το 658 μ.Χ., κατά το πρώτο κύμα της αραβικής επεκτάσεως, το Γερεβάν κατακτήθηκε από τους Άραβες. Από τότε η θέση του αύξησε τη σημασία του ως σταυροδρόμι για τις διαδρομές των καραβανιών μεταξύ της Ευρώπης και της Ινδίας. Από τον 9ο ως τον 11ο αιώνα το Γερεβάν υπήρξε σταθερά τμήμα του αρμενικού βασιλείου Μπαγκρατούνι και στη συνέχεια καταλήφθηκε από τους Σελτζούκους. Η πόλη απέκτησε οικονομική και πολιτική δύναμη κατά τα μέσα του 13ου αιώνα, όταν εξελίχθηκε σε σημαντικό κόμβο μεταξύ της κοιλάδας του Αραράτ και του Καυκάσου[4].
Η πόλη καταλήφθηκε και λεηλατήθηκε από τον Ταμερλάνο το 1387. Μετά έγινε διοικητικό κέντρο του Ιλχανάτου. Εξαιτίας της στρατηγικής του τοποθεσίας, το Γερεβάν συνεχώς αποτελούσε μήλο της έριδας ανάμεσα στην Περσία και την Οθωμανική Αυτοκρατορία, περνώντας διαδοχικά πολλές φορές από την κυριαρχία των μεν στους δε και αντιστρόφως (14 φορές στην κορύφωση των τουρκοπερσικών πολέμων, με την τελευταία σημαντική οθωμανική εισβολή να χρονολογείται κατά τη δεκαετία του 1720[7]).
Το 1604 κατελήφθη από τα περσικά στρατεύματα και με διαταγή του σάχη Αμπάς Α΄, δεκάδες χιλιάδες Αρμένιοι, από τους οποίους πολλοί ήταν κάτοικοι του Γερεβάν, μεταφέρθηκαν στα ενδότερα της Περσίας[4]. Μετά από αυτό, η σύνθεση του πληθυσμού της πόλης έγινε 80% Μουσουλμάνοι και 20% Αρμένιοι. Τόσο οι Οθωμανοί, όσο και οι Πέρσες διατηρούσαν νομισματοκοπείο στο Γερεβάν. Κατά τη διάρκεια του 17ου αιώνα το Γερεβάν γνώρισε οικονομική άνθιση που οφειλόταν στην ανάδειξή του ως εμπορικό και βιοτεχνικό κέντρο[4].
Η πλατεία Δημοκρατίας το 1916.
Η πόλη άρχισε να αναπτύσσεται οικονομικά και να δυτικοποιείται αρχιτεκτονικά, με την κατεδάφιση παλιών κτηρίων και την ανοικοδόμηση νέων ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής στη θέση τους. Κατά την επίσκεψη του Τσάρου Νικολάου Α΄ το 1837, το Γερεβάν είχε γίνει ένα ουγιέζντ.
Το πρώτο γενικό σχέδιο πόλεως συντάχθηκε το 1854 και το ίδιο έτος άνοιξαν οι Σχολές Θηλέων των Αγίων Χριψιμέ και Γκαγιάνε. Το 1874 ο Ζαχαρίας Γκεβορκιάν άνοιξε το πρώτο τυπογραφείο και εκδοτικό οίκο στην πόλη, ενώ το 1879 ιδρύθηκε το πρώτο θέατρο, κοντά στην εκκλησία των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου. Το 1902 μία σιδηροδρομική γραμμή ένωσε το Γερεβάν με την Τιφλίδα, το Αλεξαντροπόλ και την πόλη Τζούλφα του σημερινού Αζερμπαϊτζάν. Την ίδια χρονιά άνοιξε η πρώτη δημόσια βιβλιοθήκη του Γερεβάν, ενώ το 1913 άρχισε να λειτουργεί τηλεφωνική υπηρεσία με 80 συνδρομητές αρχικά.
Στις αρχές Μαΐου του 1917, λίγο μετά την αποχώρηση των ρωσικών στρατευμάτων από την ευρύτερη περιοχή και την υπαγωγή της απευθείας στη δικαιοδοσία της κεντρικής ρωσικής κυβέρνησης, διεξήχθη στο Γερεβάν το πρώτο συνέδριο των Δυτικών Αρμενίων με την παρουσία 64 αντιπροσώπων που ανέδειξαν εξαμελές συμβούλιο, το οποίο απαρτιζόταν από μέλη των τριών κυριότερων αρμενικών πολιτικών δυνάμεων της περιόδου (ντασνάκ, ραμγκαβάρ και χντσαγκ)[12].
Μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917, Αρμένιοι, Γεωργιανοί και μουσουλμάνοι ηγέτες της Υπερκαυκασίας ενώθηκαν και σχημάτισαν την Υπερκαυκασιανή Ομοσπονδία, ανακηρύσσοντας την απόσχισή της από τη Ρωσία. Τον Μάιο του 1918, η πόλη κινδύνευσε από τουρκικό στρατό, ωστόσο η αρμενική νίκη στη μάχη του Σαρνταραμπάντ απομάκρυνε οριστικά τον κίνδυνο κατάληψής της. Παράλληλα, τον ίδιο μήνα, στις 28 Μαΐου, το Γερεβάν έγινε η πρωτεύουσα της Δημοκρατίας της Αρμενίας[13], μετά τη διάσπαση της βραχύβιας ομοσπονδίας με τους Γεωργιανούς και τους μουσουλμάνους[14]. Στις αρχές του 1920 υπολογίζεται πως είχαν καταφύγει στο Γερεβάν περίπου 50.000 Αρμένιοι πρόσφυγες από τα εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, οι οποίοι ζούσαν υπό αντίξοες συνθήκες[15][16].
Στις 29 Νοεμβρίου 1920 τα στρατεύματα των Μπολσεβίκων κατέλαβαν το Γερεβάν κατά τη διάρκεια του Ρωσικού Εμφυλίου. Οι εθνικιστές ανέκτησαν την πόλη τον Φεβρουάριο 1921, αλλά στις 2 Απριλίου του ίδιου έτους κατελήφθη οριστικά από τον Κόκκινο Στρατό[17][18].
Το Γερεβάν έγινε η πρωτεύουσα της νεοσύστατης Σοβιετικής Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας της Αρμενίας, μιας από τις 15 Δημοκρατίες της ΕΣΣΔ. Η σοβιετική περίοδος μετέτρεψε την πόλη, από μια υπανάπτυκτη πόλη της ρωσικής και περσικής περιφέρειας, σε πολιτιστικό, οικονομικό, επιστημονικό και βιομηχανικό κέντρο[19][20] με πάνω από 1 εκατομμύριο κατοίκους από τα τέλη της δεκαετίας του 1970[21].
Η πλατεία Λένιν (νυν Δημοκρατίας) σε γραμματόσημο του 1978. Δεξιά διακρίνεται το αποκαθηλωμένο σήμερα άγαλμα του Β. Ι. Λένιν.
Η πόλη ήταν ένα από τα σημαντικότερα πολιτιστικά αλλά και βιομηχανικά κέντρα ολόκληρης της Σοβιετικής Ένωσης. Ιδιαίτερη ανάπτυξη γνώρισαν κυρίως οι τομείς της χημικής και πετροχημικής βιομηχανίας[22][23], η ηλεκτροτεχνική, οι βιομηχανίες μετάλλων και δερμάτων, οι μηχανοκατασκευές κ.ά[24].
Η αναδόμηση της πόλης έγινε πάνω σε σχέδια του Αρμένιου αρχιτέκτονα Αλέξανδρου Ι. Ταμανιάν, ο οποίος ενσωμάτωσε εθνικά παραδοσιακά στοιχεία στη σύγχρονη αστική πολεοδομική ανάπτυξη. Το σχέδιό του ήταν μια ακτινική-κυκλική διάταξη, υπερκείμενη της υπάρχουσας πόλεως. Ως αποτέλεσμα, πολλά ιστορικά κτήρια κατεδαφίσθηκαν, ανάμεσά τους και οι τέσσερις από τους επτά κεντρικούς ναούς της Αρμενικής Αποστολικής Εκκλησίας[25], τζαμιά, το παλιό περσικό φρούριο, χαμάμ, παζάρια και καραβάν-σαράι. Παράλληλα, ο πληθυσμός της πόλης ξεπέρασε κατά πολύ τα αρχικά σχέδια του Ταμανιάν, σύμφωνα με τα οποία θα ανερχόταν μεταξύ 100.000 - 150.000 κατοίκων, ενώ η ακραία βιομηχανοποίηση επέφερε σημαντικές επιπτώσεις στο περιβάλλον (τη δεκαετία του 1980 αναφερόταν ως μια από πιο μολυσμένες πόλεις της ΕΣΣΔ[26]), αλλά και στην υγεία του τοπικού πληθυσμού[27][28].
Το 1965, κατά την πεντηκοστή επέτειο της Γενοκτονίας των Αρμενίων, το Γερεβάν κατέστη επίκεντρο μιας μαζικής διαμαρτυρίας - της πρώτης τέτοιου είδους που διοργανωνόταν στη ΣΣΔ Αρμενίας - με αίτημα την αναγνώριση της γενοκτονίας από τις σοβιετικές αρχές, με τη συμμετοχή της πολιτικής, κοινοτικής και θρησκευτικής ηγεσίας της Αρμενίας. Παρά το γεγονός πως η διαδήλωση δεν είχε - άμεσο - αντισοβιετικό, αλλά αντιτουρκικό χαρακτήρα, η επέμβαση του στρατού αποφεύχθηκε την τελευταία στιγμή, ενώ τις επόμενες ημέρες πραγματοποιήθηκαν ορισμένες συλλήψεις διαδηλωτών και ασκήθηκε έντονη κομματική κριτική στα μέλη του αρμενικού ΚΚ[29]. Το 1968 εορτάστηκε επίσημα η 2750ή επέτειος από την ίδρυση της πόλης[20].
Καθ' όλη τη διάρκεια του 1988, το Γερεβάν ήταν στο επίκεντρο πολυπληθών διαδηλώσεων υπέρ της αρμενικής αυτοδιάθεσης[30], αλλά και των αιτημάτων των Αρμενίων της περιοχής του Ναγκόρνο-Καραμπάχ[31].
Η ενότητα αυτή είναι κενή, ανεπαρκώς ανεπτυγμένη ή ανολοκλήρωτη. Η βοήθειά σας είναι καλοδεχούμενη!
Μετά τη διάλυση της ΕΣΣΔ το Γερεβάν έγινε η πρωτεύουσα της Δημοκρατίας της Αρμενίας, στις 21 Σεπτεμβρίου 1991. Στις αρχές και τα μέσα της δεκαετίας του 1990 η πόλη, όπως και όλη η χώρα, χτυπήθηκε από σοβαρή οικονομική και ενεργειακή κρίση[32]. Στις αρχές του 2008 το Γερεβάν έγινε θέατρο μαζικών διαδηλώσεων των υποστηρικτών του υποψηφίου προέδρου της Δημοκρατίας, Λεβόν Τερ-Πετροσιάν, ο οποίος κατήγγειλε τον νικητή των εκλογών και απερχόμενο πρωθυπουργό, Σερζ Σαρκισιάν για νοθεία[33]. Ακολούθησαν αιματηρές συγκρούσεις με ανθρώπινες απώλειες[34], ενώ η χώρα κηρύχθηκε σε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης[33].
Ιστορική εξέλιξη του πληθυσμού (εξαιρείται η συνοικία του Κάστρου)
^α Γνωστοί πριν το 1918 ως Τάταροι
Όντας μια μικρή επαρχιακή πόλη μέχρι τη δεκαετία του 1920, το Γερεβάν εξελίχθηκε σε μια μεγαλούπολη με πληθυσμό πέραν του ενός εκατομμυρίου. Μέχρι την περίοδο της διάλυσης της Σοβιετικής Ένωσης στην πόλη υπήρχαν μικρές μειονότητες Ρώσων, Αζέρων, Κούρδων και Ιρανών. Ωστόσο, με το ξέσπασμα του πολέμου στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ η αζερική μειονότητα του Γερεβάν, αλλά και της Αρμενίας συνολικά, εξαφανίστηκε ως αποτέλεσμα ανταλλαγής πληθυσμών μεταξύ των δύο αντιμαχόμενων πλευρών. Από την άλλη, σημαντική είναι και η μείωση του πληθυσμού της ρωσικής κοινότητας του Γερεβάν ως αποτέλεσμα της οικονομικής κρίσης που έπληξε την Αρμενία κατά τη δεκαετία του 1990.
Το Γερεβάν βρίσκεται στην ανατολική Αρμενία, στη βορειοανατολική κοιλάδα του όρους Αραράτ, σε μέσο υψόμετρο 989,4 μέτρα πάνω από τη στάθμη της θάλασσας (από 850 ως 1300 μέτρα[4]). Το ανώτερο τμήμα του περιβάλλεται από βουνά από τις τρεις πλευρές του, ενώ προς νότο η πόλη κατέρχεται προς τις όχθες του ποταμού Ραζντάν, παραπόταμου του Αράξη. Ο Ραζντάν χωρίζει το Γερεβάν με ένα φαράγγι[4]. Η έκταση του Γερεβάν είναι 227 τετρ. χλμ. και η μέση πυκνότητα του πληθυσμού ανέρχεται στους 5.196 κατοίκους ανά τετρ.χλμ. Ως κέντρο της πόλης θεωρείται η Πλατεία Δημοκρατίας, γνωστή και ως Χραπαράκ.
Ως πρωτεύουσα της χώρας, το Γερεβάν δεν αποτελεί τμήμα κάποιου διοικητικού διαμερίσματος (επαρχίας) της (μαρζ). Συνορεύει όμως με τα ακόλουθα «μαρζέρ»: Κοταΐκ (προς βορρά), Αραράτ (προς νότο), Αρμαβίρ (νοτιοδυτικά) και Αραγκατσότν (βορειοδυτικά).
Το κλίμα του Γερεβάν είναι σχετικώς ηπειρωτικό, με ξηρά θερμά καλοκαίρια και ψυχρούς αλλά μάλλον σύντομους χειμώνες. Η θερμοκρασία τον Αύγουστο μπορεί να φθάσει τους 40 °C, ενώ τον Ιανουάριο τους -15 °C. Η μέση ετήσια βροχόπτωση είναι μικρή, περί τα 350 χιλιοστόμετρα.
Η Όπερα του Γερεβάν τη νύχτα.
Στο Γερεβάν υπάρχει ένας μεγάλος αριθμός μουσείων και πινακοθηκών που περιλαμβάνει το Μουσείο Ιστορίας της Αρμενίας[35], την Εθνική Πινακοθήκη[36], το Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης Καφεσιάν[37], το Μουσείο Γενοκτονίας των Αρμενίων[38] στο Τσιτσερνακαμπέρντ, το Μουσείο Ιστορίας της πόλης, το Μουσείο Ερεμπουνί[39] κλπ.
Παράλληλα, λειτουργούν αρκετά μουσεία αφιερωμένα σε καλλιτέχνες και λογοτέχνες όπως αυτά των Χατσατούρ Αμποβιάν, Αβεντίκ Ισαακιάν, Μαρτύρος Σαριάν, Οβχάνες Τουμανιάν[40], Σεργκέι Παρατζάνωφ[41], Αράμ Χατσατουριάν κ.ά.
Ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1970 στο Γερεβάν λειτουργούσαν περισσότερες από 116 δημοτικές βιβλιοθήκες[40]. Κυριότερες δημόσιες βιβλιοθήκες είναι η Εθνική Βιβλιοθήκη (γνωστή παλιότερα ως Κρατική Βιβλιοθήκη «Α. Φ. Μιασνίκια»[40]), η Παιδική Βιβλιοθήκη «Χνκο Απέρ», η Κεντρική Βιβλιοθήκη «Αβεντίκ Ισαακιάν» κ.ά. Ακόμη, στο Γερεβάν υπάρχουν τα αρχεία του Ματενανταράν[3], το οποίο διαθέτει μια πλούσια συλλογή αρχαίων αρμενικών, ελληνικών, ασσυριακών, εβραϊκών, ρωμαϊκών και περσικών χειρογράφων, τα Γενικά Αρχεία του Κράτους κλπ.
Το Γερεβάν είναι το βιομηχανικό, συγκοινωνιακό και πνευματικό κέντρο της Αρμενίας. Καρδιά ενός εκτεταμένου σιδηροδρομικού δικτύου, αποτελεί μεγάλο εμπορικό κέντρο για τα αγροτικά προϊόντα. Οι βιομηχανίες του παράγουν μέταλλα, μηχανουργικά εργαλεία, ηλεκτρικό εξοπλισμό, πλαστικά, χημικά και υφάσματα. Το Γερεβάν είναι η έδρα μεγάλων επιχειρήσεων, όχι μόνο αρμενικών, αλλά και πολυεθνικών, καθώς παρέχει φθηνό ανθρώπινο δυναμικό για "outsourcing". Πρόσφατα, η Lycos μετακόμισε το αρχηγείο της από το Παρίσι στο Γερεβάν. Η πόλη είναι επίσης έδρα της Εθνικής Τράπεζας της Αρμενίας, του χρηματιστηρίου της χώρας και των μεγαλύτερων εμπορικών της τραπεζών.
Το Γερεβάν εισήλθε πρόσφατα σε μια φιλόδοξη αναπτυξιακή διαδικασία κατά την οποία παλαιές πολυκατοικίες και κτήρια του σοβιετικού στυλ κατεδαφίζονται και αντικαθίστανται με σύγχρονα. Ωστόσο, αυτή η αστική ανανέωση έχει συναντήσει αντιδράσεις και κριτική από κατοίκους. Η Ζερμέν Τζάκσον έχει σχέδια να ανεγείρει ένα ψυχαγωγικό συγκρότημα σε ένα νέο ξενοδοχείο 5 αστέρων που κτίζεται στην πόλη.
Μνημεία, αίθουσες και άλλα κτήριαΕπεξεργασία
Μεγάλες λευκές αναβαθμίδες που ανεβαίνουν από το κέντρο της πόλεως προς το Πάρκο Haghtanak (Πάρκο της Νίκης).
Μνημείο για τους Κοζάκους που σκοτώθηκαν κατά τους ρωσοπερσικούς πολέμους το 1826-1827.
Αίθουσα συναυλιών και αθλητικό συγκρότημα.
Ινστιτούτο Αρχαίων Χειρογράφων: από τα πλουσιότερα αποθετήρια χειρογράφων και παλαιών βιβλίων στον κόσμο.
Κινηματογράφος «Μόσχα» (Kino Moskva)
Ονομαστή κινηματογραφική αίθουσα που κτίστηκε στη θέση κατεδαφισμένης εκκλησίας[25].
Άγαλμα στο Πάρκο της Νίκης.
Κινηματογράφος «Ναΐρι» (Kino Nairi)
Κοιμητήριο όπου είναι θαμμένες προσωπικότητες της νεότερης και σύγχρονης αρμενικής Ιστορίας[42].
Άγαλμα αφιερωμένο σε έναν περίφημο Αρμένιο ήρωα.
Το άγαλμα του θρυλικού πατριάρχη και γενάρχη του αρμενικού έθνους.
Το μνημείο των θυμάτων της Γενοκτονίας των Αρμενίων.
Κοιμητήριο όπου αναπαύονται οι Αρμένιοι που πολέμησαν στον πόλεμο του Ναγκόρνο-Καραμπάχ.
Ζωολογικός Κήπος του Γερεβάν
Άποψη του διαμερίσματος Μαλάτια-Σεμπάστια.
Το Γερεβάν χωρίζεται στα εξής 12 διαμερίσματα[43], το καθένα από τα οποία διοικείται από αιρετό πρόσωπο:
* Από την κωμόπολη Αραμπκίρ.
«Τα χέρια της Φιλίας», Γλυπτό που παραχωρήθηκε στο Γερεβάν από την ιταλική πόλη Καρράρα.
Το Γερεβάν είναι «αδελφοποιημένο» ή συνεργάζεται με τις παρακάτω πόλεις άλλων κρατών[44][45]:
Ο Διεθνής Αερολιμένας Ζβαρτνότς.
Το Γερεβάν εξυπηρετείται από το διεθνές αεροδρόμιο Ζβαρτνότς, το οποίο βρίσκεται 12 χλμ. δυτικά από το κέντρο της πόλης και αποτελεί το κυριότερο αεροδρόμιο της χώρας. Ξεκίνησε τη λειτουργία του το 1961 και έκτοτε έχει υποβληθεί σε δύο ανακαινίσεις (πρώτα το 1985 και κατόπιν το 2002) προκειμένου να ανταποκριθεί στα διεθνή πρότυπα, καθώς και επεκτάσεις[46]. Νότια της πόλης υπάρχει και το αεροδρόμιο του Ερεμπουνί, το οποίο εξυπηρετεί κυρίως ιδιωτικές και στρατιωτικές πτήσεις.
Στα Μέσα Μαζικής Μεταφοράς του Γερεβάν περιλαμβάνονται λεωφορεία (δημόσια και ιδιωτικά), τρόλεϊ, καθώς και μετρό, το οποίο ξεκίνησε τη λειτουργία του το 1981 και διαθέτει μια γραμμή μήκους περίπου 13,5 χλμ. με 10 σταθμούς που εξυπηρετούν σε καθημερινή βάση γύρω στους 60.000 επιβάτες[47].
Το Γερεβάν διαθέτει έναν κεντρικό σιδηροδρομικό σταθμό, ο οποίος συνδέεται με το μετρό μέσω του σταθμού Σασούντσι Νταβίτ. Εξαιτίας του υφιστάμενων μέτρων αποκλεισμού κατά της Αρμενίας από τα γειτονικά κράτη της Τουρκίας και του Αζερμπαϊτζάν, το μόνο διεθνές δρομολόγιο του σταθμού του Γερεβάν είναι προς τη Γεωργία.
Μερικά από τα ΑΕΙ στο Γερεβάν είναι τα εξής:
Πολιτειακό Πανεπιστήμιο του Γερεβάν
Πολιτειακή Σχολή Γλωσσολογίας του Γερεβάν
Πολιτειακή Ιατρική Σχολή του Γερεβάν
Κρατικό Ωδείο του Γερεβάν
Πολιτειακό Παιδαγωγικό Πανεπιστήμιο του Γερεβάν
Αμερικανικό Πανεπιστήμιο της Αρμενίας
Εξωτερική άποψη του Σταδίου Χραζντάν (2013).
Στο Γερεβάν εδρεύουν επτά ποδοσφαιρικές ομάδες εκ των οποίων οι τέσσερις συμμετέχουν στο πρωτάθλημα της Α΄ Κατηγορίας. Συνολικά, οι σύλλογοι της πρωτεύουσας έχουν κατακτήσει τα 21 από τα 27 πρωταθλήματα Αρμενίας που έχουν διεξαχθεί από τα 1992 και εντεύθεν (14 τίτλους έχει η Πιουνίκ, 3 η Αλασκέρτ και από έναν η Μπανάτς, η Αραράτ και οι διαλυμένες Ουλίσες και ΦΚ Γερεβάν).
Κατά την κομμουνιστική περίοδο, η Αραράτ ήταν η κύρια εκπρόσωπος της ΣΣΔ Αρμενίας στο ενιαίο πρωτάθλημα της Σοβιετικής Ένωσης, κατακτώντας ένα πρωτάθλημα και δύο κύπελλα και φτάνοντας παράλληλα το 1975 μέχρι την προημιτελική φάση του Κυπέλλου Πρωταθλητριών[48]. Από το 1991 και εντεύθεν, η Πιουνίκ αναγνωρίζεται ως η πιο επιτυχημένη ομάδα της μετασοβιετικής Αρμενίας, έχοντας επιπλέον το επίτευγμα της κατάκτησης δέκα συνεχόμενων πρωταθλημάτων (2001 - 2010)[49].
Το Στάδιο Χραζντάν είναι η μεγαλύτερη αθλητική εγκατάσταση στην πόλη με χωρητικότητα 54.208 θέσεων και αποτελεί μαζί με το Στάδιο Βαζγκέν Σαρκισιάν (χωρητικότητας 14.403 θέσεων) τις κύριες έδρες της εθνικής ποδοσφαίρου της Αρμενίας. Άλλα μικρότερα γήπεδα είναι αυτά της Αλασκέρτ (1.850 θέσεις καθήμενων), της Μπανάντς (4.860 θέσεις), της Μίκα (7.250 θέσεις) κ.ά.
Στο Γερεβάν εδρεύουν πολυάριθμοι σκακιστικοί σύλλογοι, καθώς και η εγχώρια ομοσπονδία, τα κεντρικά γραφεία της οποίας βρίσκονται στο «Σπίτι του σκακιού» που φέρει το όνομα του σημαντικού Αρμένιου μετρ Τιγκράν Πετροσιάν. Επιπλέον, η πόλη διοργάνωσε στα τέλη του 1996 την 32η Σκακιστική Ολυμπιάδα υπό την αιγίδα της Διεθνούς Σκακιστικής Ομοσπονδίας[50].
Στο Γερεβάν υπάρχουν ακόμη σύλλογοι και εγκαταστάσεις για αθλήματα όπως το ποδόσφαιρο σάλας, το μπάσκετ, το τένις, τα δυναμικά αθλήματα κ.ά.
Αξιοσημείωτοι άνθρωποι που γεννήθηκαν ή έζησαν στο Γερεβάν:
Βλαντιμίρ Ακοπιάν (1971), σκακιστής
Καλούσντ Αλογιάν[51] (απεβ. 1914), επαναστάτης
Βίκτορ Αμπαρτσουμιάν (1908 - 1996), αστροφυσικός
Χατσατούρ Αμποβιάν (1809 - 1848), συγγραφέας
Αρτούρ Αμπραχάμ (1980), παγκόσμιος πρωταθλητής πυγμαχίας
Λεβόν Αρονιάν (1982), σκακιστής
Αλέξανδρος Αρουτιουνιάν (1920 - 2012), μουσικοσυνθέτης
Βοσκάν Γερεβάντσι (17ος αιώνας), τυπογράφος
Ντζιβάν Γκασπαριάν (1928), μουσικοσυνθέτης
Ιράκλι Γκρουζίνσνκι (1826 - 1882), Γεωργιανός ευγενής
Γιάννα Εγκοριάν[52] (1993), Ρωσίδα ολυμπιονίκης στην ξιφασκία
Γκεβόργκ Εμίν (1919 - 1998), ποιητής
Φαζίλ Ιραβάνι (1782 - 1885), σεϊχουλισλάμης
Σίλβα Καπουτικιάν (1919 - 2006), ποιήτρια
Σούζι Κεντικιάν[53] (1987), παγκόσμια πρωταθλήτρια πυγμαχίας
Χαγκόπ Κοτσαριάν[54] (1865 - 1933), πολιτικός
Έντγκαρ Μανουτσαριάν (1987), ποδοσφαιριστής
Χενρίκ Μιχιταριάν[55] (1989), ποδοσφαιριστής
Χάμο Μπεκναζαριάν (1891 - 1965), σκηνοθέτης
Καρέν Ντεμιρτσιάν (1932 - 1999), πολιτικός
Σάβο Ονταντζιάν[56] (1974), μπασίστας των S.O.A.D.
Χασμίκ Παπιάν (1961), σοπράνο.
Σεργκέι Παρατζάνοφ (1924 - 1990), σκηνοθέτης του κινηματογράφου
Μιχαήλ Πιοτρόφσκι (1944), Ρώσος οριενταλιστής
Σαργκίς Σαργκσιάν (1973), τενίστας
Μαρτίρος Σαριάν (1880 - 1972) , ζωγράφος
Άννα Τσιτσέροβα[57] (1982), Ρωσίδα ολυμπιονίκης στο άλμα εις ύψος
Αρά Χαρουτιουνιάν[58] (1928 - 1999), γλύπτης
Αράμ Χατσατουριάν (1903 - 1998), μουσικοσυνθέτης
Σεργκέι Χατσατριάν (1985), βιολιστής
Το πάρκο Water World
Κτήριο στη λεωφόρο Σαγιάτ Νόβα
Άποψη της πόλης από το Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης Καφεσιάν στο Cascade.
Δρομάκι στην ιστορική γειτονιά Κοντ του Κέντρον
Το διαμέρισμα Νταβτασέν στα βόρεια της πόλης
Ιστορικές φωτογραφίες του ΓερεβάνΕπεξεργασία
Το Γερεβάν κατά το 1796
Η ρωσική ορθόδοξη εκκλησία του Αγίου Νικολάου
Μιναρές του κυρίως τζαμιού του Γερεβάν
Το «Μπλε Τζαμί» του Γερεβάν
↑ (Γερμανικά, Αγγλικά, Γαλλικά, Ισπανικά, Ιταλικά) archINFORM. 7358. Ανακτήθηκε στις 6  Αυγούστου 2018.
↑ www .yerevan .am /am /our-city /.
↑ 3,0 3,1 armenika.gr Ερεβάν: Το μουσείο των Αρμενίων
↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 Μεγάλη Σοβιετική Εγκυκλοπαίδεια. 11ος. Αθήνα: Εκδοτική Εταιρεία Ακάδημος. 1979. σελ. 650.
↑ (Αρμενικά) «ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՄՇՏԱԿԱՆ ԲՆԱԿՉՈՒԹՅԱՆ ԹՎԱՔԱՆԱԿԸ 2016 թվականի հունվարի 1-Ի ԴՐՈՒԹՅԱՄԲ» (PDF). ԵՐԵՎԱՆ. 2016. σελ. 3.
↑ Bournoutian, George A. (2002). A Concise History of the Armenian People. Costa Mesa, California: Mazda Publishers. σελ. 18.
↑ Adalian, Rouben Paul (2010). Historical Dictionary of Armenia (β΄ έκδοση). Scarecrow Press. σελ. 585. [νεκρός σύνδεσμος]
↑ Abrahamian, Levon (2011). «Yerevan Sacra. Old and new sacred centers in the urban space». Στο: Darieva Tsypylma, Kaschuba Wolfgang. Urban Spaces After Socialism. Ethnographies of Public Places in Eurasian Cities (στα Αγγλικά). Frankfurt/New York: Campus Verlag. σελ. 137.
↑ Bournoutian, George A. (2002). σελ. 240.
↑ Atkin, Muriel (1980). Russia and Iran. 1780-1828. Minneapolis: University of Minnesota Press. σελ. 77.
↑ Πάπυρος-Λαρούς. Γενική Παγκόσμια Εγκυκλοπαιδεία. 6ος. Αθήναι: Πάπυρος Εταιρεία Εγκυκλοπαιδικών Εκδόσεων. 1964. σελ. 787.
↑ Dasnabedian, Hratch (1990) [1988]. History of the Armenian Revolutionary Federation Dashnaktsutiun 1890/1924. Milan: OEMME Edizioni. σελ. 120.
↑ Μεγάλη Σοβιετική Εγκυκλοπαίδεια. 11ος. 1979, σελ. 650 - 651.
↑ Dasnabedian, Hratch (1990). σελ. 181.
↑ Τερ-Μινασιάν, Αναΐντ (1997) [1989]. Η Δημοκρατία της Αρμενίας. μετάφραση: Οχανές-Σαρκίς Αγαμπατιάν (α΄ έκδοση). Αθήνα: Στοχαστής. σελ. 223.
↑ Dasnabedian, Hratch (1990). σελ. 176.
↑ Τερ-Μινασιάν, Αναΐντ (1997) [1989]. Η Δημοκρατία της Αρμενίας. μετάφραση: Οχανές-Σαρκίς Αγαμπατιάν (α΄ έκδοση). Αθήνα: Στοχαστής. σελ. 223.
↑ Dasnabedian, Hratch (1990). σελ. 183.
↑ Αγαμπατιάν, Οχανές-Σαρκίς (1988) [1975]. Η Αρμενία και το αρμενικό ζήτημα (β΄ έκδοση). Αθήνα: Στοχαστής. σελ. 169.
↑ 20,0 20,1 Μεγάλη Σοβιετική Εγκυκλοπαίδεια. 11ος. 1979, σελ. 651.
↑ 21,0 21,1 21,2 21,3 21,4 «ApMeHия». ethno-kavkaz.narod.ru (στα Ρωσικά). Ethno Kavkaz Narod. Ανακτήθηκε στις 11 Ιουλίου 2018.
↑ Μεγάλη Σοβιετική Εγκυκλοπαίδεια. 11ος. 1979, σελ. 654.
↑ Adalian, Rubert Paul (2010). σελ. 857.
↑ Σύγχρονος Εγκυκλοπαιδεία Ελευθερουδάκη. 10ος (πέμπτη έκδοση). Αθήναι: Εγκυκλοπαιδικαί Εκδόσεις Ν. Νίκας και ΣΙΑ Ε.Ε. 1964. σελ. 262.
↑ 25,0 25,1 Abrahamian, Levon (2011). σελ. 133.
↑ Malkasian, Mark (1996). Gha-ra-bagh! The Emergence of the National Democratic Movement in Armenia. Wayne State University Press. σελ. 134.
↑ Abrahamian, Levon (2011). σελ. 131.
↑ Bournoutian, George A. (2002). σελ. 328.
↑ Τερ-Μινασιάν, Αναΐντ (1997). σελ. 247.
↑ Τερ-Μινασιάν, Αναΐντ (1997). σελ. 27-28, 253.
↑ Krikorian, Robert· Masih, Joseph (2013). Armenia. At the Crossroads. London and New York: Routledge. σελ. 5.
↑ Haroutounian, Vrej (1 Σεπτεμβρίου 2015). «Armenia: The Dark Years of Independence». hetq.am (στα Αγγλικά). Hetq. Ανακτήθηκε στις 22 Οκτωβρίου 2018.
↑ 33,0 33,1 Yegavian, Tigrane (23 Ιουλίου 2018). «Η δεύτερη αρμενική άνοιξη». avgi.gr. Η Αυγή. Ανακτήθηκε στις 3 Φεβρουαρίου 2020.
↑ «Οκτώ άτομα σκοτώθηκαν στις διαδηλώσεις στην Αρμενία, σύμφωνα με τις Αρχές». in.gr. IN.GR. 2 Μαρτίου 2008. Ανακτήθηκε στις 3 Φεβρουαρίου 2020.
↑ «History and Mission». historymuseum.am (στα Αγγλικά). History Museum of Armenia. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 27 Νοεμβρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 15 Ιουλίου 2018.
↑ «Εθνική Πινακοθήκη της Αρμενίας». armenia365.com. Αρμενία 365. Ανακτήθηκε στις 15 Ιουλίου 2018.
↑ «Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης Cafesjian». armenia365.com. Αρμενία 365. Ανακτήθηκε στις 15 Ιουλίου 2018.
↑ «Μουσείο Γενοκτονίας των Αρμενίων». armenia365.com. Αρμενία 365. Ανακτήθηκε στις 15 Ιουλίου 2018.
↑ «Μουσείο Ερεμπουνί». armenia365.com. Αρμενία 365. Ανακτήθηκε στις 15 Ιουλίου 2018.
↑ 40,0 40,1 40,2 Μεγάλη Σοβιετική Εγκυκλοπαίδεια. 11ος. 1979, σελ. 655.
↑ «Home». parajanovmuseum.am (στα Αγγλικά). Sergei Parajanov Museum. Ανακτήθηκε στις 15 Ιουλίου 2018.
↑ «Komitas Pantheon». armenia365.com. Αρμενία 365. Ανακτήθηκε στις 11 Ιουλίου 2018.
↑ «Administrative districts of Yerevan». yerevan.am (στα Αγγλικά). Yerevan Municipality. Ανακτήθηκε στις 12 Ιουλίου 2018.
↑ «Sister cities». yerevan.am (στα Αγγλικά). Yerevan Municipality. Ανακτήθηκε στις 11 Ιουλίου 2018.
↑ «Partner cities». yerevan.am (στα Αγγλικά). Yerevan Municipality. Ανακτήθηκε στις 11 Ιουλίου 2018.
↑ «About us». zvartnots.aero (στα Αγγλικά). Zvartnots. Ανακτήθηκε στις 14 Ιουλίου 2018.
↑ Gevorgyan, Siranuys (5 Δεκεμβρίου 2012). «Investing deep: Yerevan Metro gets continued assistance from European donors». armenianow.com (στα Αγγλικά). Armenia Now. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 18 Ιουνίου 2018. Ανακτήθηκε στις 14 Ιουλίου 2018.
↑ «Ararat:History». uefa.com (στα Αγγλικά). UEFA. Ανακτήθηκε στις 13 Ιουλίου 2018.
↑ Rafayelyan, Karen (13 Ιουλίου 2016). «Pyunik – Mkhitaryan's Former Club Crash Out of Europe». futbolgrad.com (στα Αγγλικά). Futbolgrad. Ανακτήθηκε στις 13 Ιουλίου 2018.
↑ «32nd Chess Olympiad: Yerevan 1996». olimpbase.org (στα Αγγλικά). OlimpBase. Ανακτήθηκε στις 13 Ιουλίου 2018.
↑ Dasnabedian, Hratch (1990). σελ. 186.
↑ «Yana Egorian. "Not many people in Armenia know about my success"». sport.mediamax.am (στα Αγγλικά). Mediamax. 13 Δεκεμβρίου 2013. Ανακτήθηκε στις 15 Ιουλίου 2018.
↑ «Susi Kentikian». boxrec.com (στα Αγγλικά). BoxRec. Ανακτήθηκε στις 12 Ιουλίου 2018.
↑ Dasnabedian, Hratch (1990). σελ. 196.
↑ «To Russia with love for Man Utd's Mkhitaryan». vanguardngr.com (στα Αγγλικά). Vanguard News. 26 Σεπτεμβρίου 2017. Ανακτήθηκε στις 12 Ιουλίου 2018.
↑ Doran, John (21 Δεκεμβρίου 2005). «System Of A Down's Shavo Odadjian: My Life Story». loudersound.com (στα Αγγλικά). Louder. Ανακτήθηκε στις 12 Ιουλίου 2018.
↑ «Anna Chicherova». iaaf.org (στα Αγγλικά). International Association of Athletics Federations. 12 Ιουλίου 2013. Ανακτήθηκε στις 13 Ιουλίου 2018.
↑ «Artistic biography». araharutyunyan.com (στα Αγγλικά). Ara Harutyunyan. Ανακτήθηκε στις 12 Ιουλίου 2018.
Αγαμπατιάν, Οχανές-Σαρκίς (1988) [1975]. Η Αρμενία και το αρμενικό ζήτημα (β΄ έκδοση). Αθήνα: Στοχαστής.
Τερ-Μινασιάν, Αναΐντ (1997) [1989]. Η Δημοκρατία της Αρμενίας. μετάφραση: Οχανές-Σαρκίς Αγαμπατιάν (α΄ έκδοση). Αθήνα: Στοχαστής.
Μεγάλη Σοβιετική Εγκυκλοπαίδεια. 11ος. Αθήνα: Εκδοτική Εταιρεία Ακάδημος. 1979.
Πάπυρος-Λαρούς. Γενική Παγκόσμια Εγκυκλοπαιδεία. 6ος. Αθήναι: Πάπυρος Εταιρεία Εγκυκλοπαιδικών Εκδόσεων. 1964
Σύγχρονος Εγκυκλοπαιδεία Ελευθερουδάκη. 10ος (πέμπτη έκδοση). Αθήναι: Εγκυκλοπαιδικαί Εκδόσεις Ν. Νίκας και ΣΙΑ Ε.Ε. 1964.
Abrahamian, Levon (2011). «Yerevan Sacra. Old and new sacred centers in the urban space». Στο: Darieva Tsypylma, Kaschuba Wolfgang, επιμ. Urban Spaces After Socialism. Ethnographies of Public Places in Eurasian Cities. Frankfurt/New York: Campus Verlag.
Adalian, Rouben Paul (2010). Historical Dictionary of Armenia (β΄ έκδοση). Scarecrow Press.
Bournoutian, George A. (2002). A Concise History of the Armenian People. Costa Mesa, California: Mazda Publishers.
Dasnabedian, Hratch (1990) [1988]. History of the Armenian Revolutionary Federation Dashnaktsutiun 1890/1924. Milan: OEMME Edizioni.
Krikorian, Robert. Masih, Joseph (2013). Armenia. At the Crossroads. London and New York: Routledge.
The capitals of Armenia του Sergey Vardanyan, Apolo 1995, ISBN 5-8079-0778-7
My Yerevan των G. Zakoyan, M. Sivaslian, V. Navasardian, Acnalis 2001, ISBN 99930-902-0-4
Εθνική Βιβλιοθήκη της Αρμενίας
Τα Wikimedia Commons έχουν πολυμέσα σχετικά με το θέμα
Yerevan Επίσημη ιστοσελίδα του δήμου
Ιστορία του Ερεμπούνι και περιγραφή ανασκαφών
- Online νέα από την Αρμενία. Συντάκτης ο John Hughes. Αρχειοθετήθηκε 2008-05-16 στο Wayback Machine.