el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el hu el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el el el el el de el it sv el en ru el en zh el vi el en el en el ca da el en el el el el el el el el en el el el en el el el el el el el en el el el el en el el el el el el el el en el el el el de el nb ru el en fr el en ru el en ru el fr el oc uk el en da el el el el el el en el el el el el el el fr en en en en de de en en en de en it en el el el el el el el el en el it en fr el el de el it en de el el fr el nb en oc el en el en en oc el en el en ko fr el el de el en en oc el el en el en en zh el el it el ca en de el fr el en en oc el de el tr en de el fr el tr en de el el fr el it en oc el el en el en en oc el el el en el ceb en fr el de el en pt fr el el fr el ceb en fr el el fr el nb tt pt tt fr el el en el it el en el de el el el el el el el el el el fr el it en de el en de el en en de el en en el it en de el en en el it en de el en fr el en en ja el en fr el en en de el en en el en en fr el en fr el en el el el ja el en en el ko el en el ja el el en el el en el el el el en el el en el el fr fr sv el el en el el it fr el el en el el fr de el el en el el it de el el en el el it fr el el en el el el el el el kk en en en kk el en el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el
Το Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα (ΠΑ.ΣΟ.Κ.) είναι σοσιαλδημοκρατικό ελληνικό πολιτικό κόμμα, που αποτελεί την κύρια συνιστώσα του ΠΑΣΟΚ - Κινήματος Αλλαγής. Ιδρύθηκε στις 3 Σεπτεμβρίου 1974 από τον Ανδρέα Παπανδρέου.
Προοδευτική Συμμαχία Σοσιαλιστών και Δημοκρατών
Το 2018 μετατράπηκε από ανεξάρτητο κόμμα, στην κύρια συνιστώσα του Κινήματος Αλλαγής (2018 - 2022)[3], ενώ τον Απρίλιο του 2022, ο συνασπισμός μετονομάσθηκε σε Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα - Κίνημα Αλλαγής και η συνιστώσα του ΠΑΣΟΚ ταυτίζεται de facto με τον συνασπισμό.
Το ΠΑ.ΣΟ.Κ. διετέλεσε ως κυβέρνηση από το 1981 μέχρι το 1989 και από το 1993 μέχρι το 1996 με πρωθυπουργό τον ιδρυτή του, Ανδρέα Παπανδρέου, από το 1996 μέχρι το 2004 με πρωθυπουργό τον Κώστα Σημίτη και από το 2009 μέχρι το 2011 με πρωθυπουργό τον Γιώργο Παπανδρέου.
1.2 1974-1981: Τα πρώτα χρόνια
1.10 2015-σήμερα: Αντιπολίτευση και συμμαχικά σχήματα
Ο ιδρυτής του ΠΑ.ΣΟ.Κ. Ανδρέας Παπανδρέου
Στις 3 Σεπτεμβρίου 1974, ο Ανδρέας Παπανδρέου ανακοίνωσε την ίδρυση του Πανελλήνιου Σοσιαλιστικού Κινήματος. Σύμφωνα με την ιδρυτική διακήρυξη του κόμματος, σκοπός της δράσης του ΠΑ.ΣΟ.Κ. είναι να επιφέρει στη χώρα: εθνική ανεξαρτησία, λαϊκή κυριαρχία, κοινωνική απελευθέρωση και δημοκρατική διαδικασία.
Ο καθηγητής πολιτικής επιστήμης Μιχάλης Σπουρδαλάκης κατατάσσει τα ιδρυτικά στελέχη του ΠΑ.ΣΟ.Κ. σε τρεις κατηγορίες.[4] Η τυπολογία του είναι σε γενικές γραμμές, αλλά όχι οικουμενικά, αποδεκτή.
Οι εκσυγχρονιστές ή μεταρρυθμιστές σοσιαλδημοκράτες. Στελέχη όπως ο Κώστας Σημίτης. Ακαδημαϊκοί, δημοσιογράφοι και διανοούμενοι, ανήκαν στα μεσαία και ανώτερα στρώματα. Πίστευαν στον ευρωπαϊκό προσανατολισμό της Ελλάδας και σε μία γενικά μετριοπαθή και σοσιαλδημοκρατική πολιτική.
Το ΠΑ.ΣΟ.Κ. συμμετείχε για πρώτη φορά στις εθνικές εκλογές του 1974, αποσπώντας ποσοστό 13,58%, που μεταφράστηκε στην ανάδειξη 12 βουλευτών.
Την εκλογική επιτυχία ακολούθησε μία τάση εσωστρέφειας και εκκαθαρίσεως των αντιφρονούντων στοιχείων. Την άνοιξη του 1975 διαγράφτηκε από το κόμμα μία ομάδα τροτσκιστών, η οποία ίδρυσε αργότερα την τροτσκιστική οργάνωση Ξεκίνημα, ενώ ακολούθησε και η διαγραφή των περισσότερων στελεχών που προέρχονταν από τη Δημοκρατική Άμυνα. Μεταξύ αυτών ήταν και οι Νίκος Κωνσταντόπουλος και Σάκης Καράγιωργας, οι οποίοι ίδρυσαν μετέπειτα τη Σοσιαλιστική Πορεία.[5][6]
Στις βουλευτικές εκλογές του 1977 το ΠΑ.ΣΟ.Κ. διπλασίασε το ποσοστό του και εξέλεξε 93 βουλευτές, καταλαμβάνοντας τη θέση της αξιωματικής αντιπολίτευσης.
Κύρια λήμματα: Κυβέρνηση Ανδρέα Παπανδρέου 1981 και Κυβέρνηση Ανδρέα Παπανδρέου 1985
Το 1982 διαγράφεται από το ΠΑ.ΣΟ.Κ. ο γραμματέας Οργανωτικού του κόμματος, Νίκος Καργόπουλος. Μαζί με άλλα στελέχη του Γραφείου Οργανωτικού ίδρυσαν το Αγωνιστικό Σοσιαλιστικό Κόμμα Ελλάδας.[7] Τον ίδιο χρόνο διαγράφτηκε και ο βουλευτής του κόμματος Στάθης Παναγούλης, ο οποίος ίδρυσε την Ενιαία Σοσιαλιστική Παράταξη Ελλάδας.[8][9]
Το Μάιο του 1984 διεξήχθη το 1ο Συνέδριο του ΠΑ.ΣΟ.Κ., παρουσία του Γιασέρ Αραφάτ και της χήρας του Αλιέντε. Ο Ανδρέας Παπανδρέου μίλησε για τρεις ώρες και στο τέλος επανεξελέγη δια βοής ομόφωνα πρόεδρος του κόμματος. Εξελέγη επίσης και η πρώτη Κεντρική Επιτροπή.[10] Στις ευρωεκλογές του ίδιου έτους το ΠΑ.ΣΟ.Κ. βγήκε πρώτο, με ποσοστό 41,58% και δέκα ευρωβουλευτές.
Τον Ιούνιο του 1985, το ΠΑ.ΣΟ.Κ. κέρδισε εκ νέου τις βουλευτικές εκλογές, με ποσοστό 45,82%, εξέλεξε 161 βουλευτές και σχημάτισε και πάλι αυτοδύναμη κυβέρνηση.
Το 1986 διαγράφτηκε από το κόμμα ο Γεράσιμος Αρσένης, επί σειρά ετών υπουργός Οικονομικών των κυβερνήσεων Παπανδρέου. Ένα χρόνο αργότερα ίδρυσε το Ελληνικό Σοσιαλιστικό Κόμμα. Τον Οκτώβριο του 1989, ωστόσο, επανήλθε στο ΠΑ.ΣΟ.Κ..[11] Το 1988, αποχωρούν οι Τάσος Ιντζές και Βασίλης Φίλιας και ιδρύουν τη Σοσιαλιστική Ένωση. Το 1989 εντάχθηκαν στο Συνασπισμό.[12]
Η αναπτυξιακή στρατηγική που εφαρμόστηκε στην Ελλάδα από τις κυβερνήσεις ΠΑ.ΣΟ.Κ. την περίοδο 1984 - 1990 χαρακτηρίστηκε κυρίως από τη μεγάλη διασπορά των διαθέσιμων πόρων σε μικρά έργα υποδομής σε ολόκληρη τη χώρα. Η πολιτική αυτή στήριξε την οικονομική δραστηριότητα και διευκόλυνε τη βελτίωση του επιπέδου ζωής στις αγροτικές και περιμετρικές περιοχές. Αναβάθμισε το επαρχιακό δίκτυο μεταφορών και ενίσχυσε τον εκσυγχρονισμό των μικρών γεωργικών επιχειρήσεων και την ίδρυση ξενοδοχείων μικρού και μεσαίου μεγέθους σε πολλές περιοχές.
Το 1989, περίοδο μεγάλης πολιτικής έντασης, λόγω του οικονομικού σκανδάλου Κοσκωτά, και με τον ιδρυτή του ασθενή, το ΠΑ.ΣΟ.Κ. έχασε τις εκλογές του Ιουνίου του 1989 καθώς και τις ευρωεκλογές που διεξήχθησαν την ίδια ημέρα. Λίγους μήνες νωρίτερα είχε αποχωρήσει από το κόμμα ο Αντώνης Τρίτσης, κορυφαίο στέλεχος και υπουργός των κυβερνήσεων Παπανδρέου, ιδρύοντας το Ελληνικό Ριζοσπαστικό Κίνημα.[13][14]
Μετά την εκλογική αποτυχία του ΠΑ.ΣΟ.Κ. και την αδυναμία της Νέας Δημοκρατίας να σχηματίσει αυτοδύναμη κυβέρνηση, συμφωνήθηκε η συγκρότηση κυβέρνησης συνεργασίας υπό τον Τζαννή Τζαννετάκη, με τη συμμετοχή της Νέας Δημοκρατίας και του Συνασπισμού.
Ο Ανδρέας Παπανδρέου την περίοδο διακυβέρνησής του
Την περίοδο της κυβέρνησης Τζαννετάκη, η Βουλή, με τις ψήφους των βουλευτών της κυβέρνησης, παρέπεμψε τον πρόεδρο του ΠΑ.ΣΟ.Κ. Ανδρέα Παπανδρέου και στελέχη των κυβερνήσεων του, μεταξύ άλλων το Μένιο Κουτσόγιωργα και το Δημήτρη Τσοβόλα, σε Ειδικό Δικαστήριο για τις κατηγορίες περί εμπλοκής τους στο σκάνδαλο Κοσκωτά, αλλά και για υποκλοπές τηλεφωνικών συνδιαλέξεων από την Ε.Υ.Π. (τότε Κ.Υ.Π.).
Με τα στελέχη του κόμματος υπόδικα και έπειτα από δύο επιπλέον εκλογικές αναμετρήσεις, το Νοέμβριο του 1989, όπου σχηματίστηκε οικουμενική κυβέρνηση υπό τον Ξενοφώντα Ζολώτα, με τη συμμετοχή και του ΠΑ.ΣΟ.Κ., και τον Απρίλιο του 1990, το ΠΑ.ΣΟ.Κ. βρέθηκε στη θέση της αξιωματικής αντιπολίτευσης.
Το Σεπτέμβριο του 1990, συνήλθε το 2ο Συνέδριο του κόμματος. Παρά την κριτική που ασκήθηκε από τους συνέδρους, ο Ανδρέας Παπανδρέου επανεξελέγη δια βοής πρόεδρος του ΠΑ.ΣΟ.Κ.. Στις αποφάσεις του συνεδρίου συμπεριλαμβάνεται η θέσπιση θέσης Γραμματέα, οι ποσοστώσεις γυναικών και συμμετοχή των τοπικών οργανώσεων στην επιλογή των υποψηφίων βουλευτών. Τέλος, εξελέγη νέα Κεντρική Επιτροπή, στην ψηφοφορία για την οποία παρατηρήθηκαν περιστατικά νοθείας. Γραμματέας της Κεντρικής Επιτροπής, ύστερα από πρόταση του προέδρου, εξελέγη ο Άκης Τσοχατζόπουλος.[15]
Κύριο λήμμα: Κυβέρνηση Ανδρέα Παπανδρέου 1993
Τον Ιανουάριο του 1992, το Ειδικό Δικαστήριο έκρινε αθώο, με ψήφους 7 προς 6 τον Ανδρέα Παπανδρέου, και στις βουλευτικές εκλογές του 1993 το ΠΑ.ΣΟ.Κ. επανήλθε στην εξουσία με ποσοστό 46,88%. Ο Ανδρέας Παπανδρέου σχημάτισε νέα κυβέρνηση.
Τον Οκτώβριο του 1995 το ΠΑ.ΣΟ.Κ. εισήλθε σε μία κρίσιμη περίοδο εντάσεων και εσωκομματικών τριβών, καθώς από την Κεντρική Επιτροπή παραιτήθηκε ο Δημήτρης Τσοβόλας, για να ιδρύσει λίγους μήνες αργότερα το Δημοκρατικό Κοινωνικό Κίνημα.[17][18] Επίσης, μετά την είσοδο του Άκη Τσοχατζόπουλου στην κυβέρνηση, γραμματέας της Κεντρικής Επιτροπής εξελέγη ο Κώστας Σκανδαλίδης. Λίγες μέρες αργότερα ο Ανδρέας Παπανδρέου εισήλθε στο Ωνάσειο Καρδιοχειρουργικό Κέντρο μετά από νέα κρίση της υγείας του.
Κύρια λήμματα: Κυβέρνηση Κώστα Σημίτη Ιανουαρίου 1996, Κυβέρνηση Κώστα Σημίτη Σεπτεμβρίου 1996 και Κυβέρνηση Κώστα Σημίτη 2000
Μετά από την παραίτηση του Ανδρέα Παπανδρέου από την πρωθυπουργία στις 17 Ιανουαρίου 1996, η Κεντρική Επιτροπή του ΠΑ.ΣΟ.Κ. με εισήγηση του Κώστα Σκανδαλίδη αποφάσισε τις διαδικασίες εκλογής του πρωθυπουργού από την κοινοβουλευτική ομάδα του κόμματος. Την επόμενη μέρα η κοινοβουλευτική ομάδα επέλεξε ανάμεσα στους Κώστα Σημίτη, Άκη Τσοχατζόπουλο, Γεράσιμο Αρσένη και Γιάννη Χαραλαμπόπουλο, τον Κώστα Σημίτη ως νέο πρωθυπουργό της χώρας.
Στις 23 Ιουνίου 1996 απεβίωσε ο Ανδρέας Παπανδρέου και λίγες ημέρες αργότερα διοργανώθηκε το 4ο Συνέδριο του ΠΑ.ΣΟ.Κ., με σκοπό την εκλογή νέου προέδρου. Υποψήφιοι ήταν ο πρωθυπουργός Κώστας Σημίτης, τον οποίον πρότειναν ενυπογράφως περισσότεροι από 2.000 σύνεδροι, και ο Άκης Τσοχατζόπουλος. Τελικά πρόεδρος εξελέγη ο Κώστας Σημίτης με 53,77% έναντι 46,23% του Άκη Τσοχατζόπουλου. Στην Κεντρική Επιτροπή πρώτευσε σε σταυρούς ο Γιώργος Παπανδρέου, ενώ γραμματέας εξελέγη ο Κώστας Σκανδαλίδης.[19] Με πρόεδρο τον Κώστα Σημίτη, το ΠΑ.ΣΟ.Κ. νίκησε στις εθνικές εκλογές του 1996 και σχηματίστηκε εκ νέου αυτοδύναμη κυβέρνηση.
Το Μάρτιο του 1999 συνήλθε το 5ο Συνέδριο του ΠΑ.ΣΟ.Κ.. Σε αυτό, ο Κώστας Σημίτης επανεξελέγη πρόεδρος, χωρίς ανθυποψήφιο, ενώ γραμματέας παρέμεινε ο Κώστας Σκανδαλίδης.[20] Στις ευρωεκλογές του ίδιου χρόνου το ΠΑ.ΣΟ.Κ. ηττήθηκε από τη Νέα Δημοκρατία, στην ηγεσία της οποίας είχε αναδειχθεί ο Κώστας Καραμανλής. Ωστόσο, στις εθνικές εκλογές, τον Απρίλιο του 2000, το κόμμα βγήκε πρώτο με ποσοστό 43,79% έναντι 42,74% της Νέας Δημοκρατίας και εξέλεξε 158 βουλευτές. Ο Σημίτης ορκίστηκε πρωθυπουργός για ακόμα μία τετραετία.
Τον Οκτώβριο του 2001 διεξήχθη το 6ο Συνέδριο του ΠΑ.ΣΟ.Κ.,[21] παρουσία του παλαιστινίου ηγέτη Γιασέρ Αραφάτ και του πρωθυπουργού της Αλβανίας Ιλίρ Μέτα.[22] Ο Κώστας Σημίτης ήταν ο μοναδικός υποψήφιος για την ηγεσία του κόμματος[23] και εξελέγη με ποσοστό 71,16%.[24] Γραμματέας της Κεντρικής Επιτροπής εξελέγη ο Κώστας Λαλιώτης. Ωστόσο, παραιτήθηκε το 2003 και τον διαδέχτηκε ο Μιχάλης Χρυσοχοΐδης.
Την ίδια χρονιά, ανεξαρτητοποιήθηκε από την Κοινοβουλευτική Ομάδα του ΠΑ.ΣΟ.Κ. ο Στέλιος Παπαθεμελής,[25] ηγετικό στέλεχος του κόμματος και πρώην υπουργός, ιδρύοντας αργότερα τη Δημοκρατική Αναγέννηση.[26]
Τον Ιανουάριο του 2004, ο Κώστας Σημίτης παραιτήθηκε από την ηγεσία του ΠΑ.ΣΟ.Κ. και μοναδικός υποψήφιος για τη θέση είναι ο γιος του Ανδρέα Παπανδρέου, Γιώργος. Ο Γιώργος Παπανδρέου, εκλέγεται πρόεδρος του κόμματος με πανελλαδική ψηφοφορία, διαδικασία που συνέβη για πρώτη φορά, στην οποία ψήφισαν περισσότεροι από 1.000.000 μέλη και φίλοι του κόμματος.[28]
Στις βουλευτικές εκλογές του 2004 το ΠΑ.ΣΟ.Κ. έπειτα από έντεκα χρόνια διακυβέρνησης της χώρας με τρεις εκλογικές νίκες (1993, 1996, 2000) έχασε τις εκλογές με ποσοστό 40,55% και πέρασε στη θέση της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Τρείς μήνες αργότερα, στις ευρωεκλογές, το ΠΑ.ΣΟ.Κ. έλαβε τη δεύτερη θέση, και εξέλεξε οκτώ ευρωβουλευτές.
Εσωκομματικές εκλογές ανάδειξης προέδρου ΠΑ.ΣΟ.Κ., 2007
* 347.991 μέλη και 626.675 "φίλοι"
Μετά την εκλογική ήττα του 2004, το Μάρτιο του 2005 διεξήχθη το 7ο Συνέδριο του ΠΑ.ΣΟ.Κ., με σκοπό την ανασυγκρότηση του κόμματος, την επικαιροποίηση του καταστατικού και την εκλογή νέων οργάνων.[29] Γραμματέας του Εθνικού Συμβουλίου, όπως μετονομάστηκε η Κεντρική Επιτροπή, εξελέγη η Μαριλίζα Ξενογιαννακοπούλου.[30] Το ΠΑ.ΣΟ.Κ. ξεκίνησε μια διαδικασία ανασυγκρότησης του κόμματος σε όλα τα επίπεδα και προσαρμογής της οργανωτικής του δομής στις απαιτήσεις της εποχής μας με έμφαση στη συμμετοχή του πολίτη, την αποκέντρωση και τη χρήση νέων τεχνολογιών. Το 2006 ο Γιώργος Παπανδρέου προχώρησε στην αναδιάρθρωση της οργανωτικής δομής του κόμματος. Στο πλαίσιο αυτό, γραμματέας του Εθνικού Συμβουλίου ανέλαβε ο Νίκος Αθανασάκης.[31]
Τον Μάιο του 2007 διοργανώθηκε Προγραμματικό Συνέδριο, με σκοπό τον καθορισμό και την εξειδίκευση του προγράμματος του κόμματος.[32][33] Ωστόσο, στις πρόωρες εκλογές που διεξήχθησαν στις 16 Σεπτεμβρίου 2007, το κίνημα δεν μπόρεσε να τις κερδίσει. Στις εκλογές αυτές έλαβε το 38,1% των ψήφων και 102 έδρες. Μετά το αρνητικό αποτέλεσμα, ο πρόεδρός του, Γιώργος Παπανδρέου, ζήτησε την ανανέωση της εμπιστοσύνης στο πρόσωπό του. Ο Ευάγγελος Βενιζέλος ανακοίνωσε την ίδια ημέρα την υποψηφιότητά του για τη θέση του προέδρου. Επίσης υποψήφιος στις εκλογές ανάδειξης προέδρου του κόμματος, που διεξήχθησαν στις 11 Νοεμβρίου, ήταν και ο Κώστας Σκανδαλίδης.[34] Επανεξελέγη ο Γιώργος Παπανδρέου με ποσοστό 55% έναντι 38% του Ευάγγελου Βενιζέλου.[35]
Το Μάρτιο του 2008 διεξήχθη το 8ο Συνέδριο του ΠΑ.ΣΟ.Κ., μετά την εσωκομματική διαδικασία εκλογής προέδρου, παρουσία περισσότερων από 7.000 συνέδρων.[36][37] Χαρακτηριστικό σημείο του συνεδρίου ήταν το άνοιγμα του Γιώργου Παπανδρέου προς το Συνασπισμό, κάτι ωστόσο που απέκλεισε ο πρόεδρος του κόμματος Αλέξης Τσίπρας.[38] Το συνέδριο ολοκληρώθηκε με την εκλογή των μελών του Εθνικού Συμβουλίου του κόμματος, γραμματέας του οποίου επιλέχθηκε ο Γιάννης Ραγκούσης.[39]
Λίγους μήνες αργότερα, ο Γιώργος Παπανδρέου διέγραψε από την Κοινοβουλευτική Ομάδα του ΠΑ.ΣΟ.Κ. τον πρώην πρωθυπουργό Κώστα Σημίτη, μετά τη διαφωνία του τελευταίου στην πρόταση διεξαγωγής δημοψηφίσματος επί της Συνθήκης της Λισαβόνας.[40] Ωστόσο, ο Σημίτης επέστρεψε στο κόμμα το Μάρτιο του 2009.[41]
Κύριο λήμμα: Κυβέρνηση Γεωργίου Α. Παπανδρέου 2009
Προεκλογική συγκέντρωση του ΠΑ.ΣΟ.Κ. στην Θεσσαλονίκη το 2009
Στις βουλευτικές εκλογές του 2009 το ΠΑ.ΣΟ.Κ. έλαβε ποσοστό 43,92% και 160 έδρες στην Βουλή, σχηματίζοντας αυτοδύναμη κυβέρνηση. Γρήγορα, οι προγραμματικές προεκλογικές δεσμεύσεις του Γιώργου Παπανδρέου αναθεωρήθηκαν λόγω της άσχημης οικονομικής κατάστασης. Η κυβέρνηση υπέγραψε δανειακή σύμβαση (Μνημόνιο Αλληλοκατανόησης) με την Ευρωζώνη και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, γεγονός που είχε ως αποτέλεσμα τη λήψη μέτρων λιτότητας. Κατά την ψήφιση των μέτρων, διαγράφτηκαν από την Κοινοβουλευτική Ομάδα του κόμματος οι βουλευτές Βασίλης Οικονόμου και Γιάννης Δημαράς, οι οποίοι ίδρυσαν αργότερα το Πανελλήνιο Άρμα Πολιτών,[42] και η Σοφία Σακοράφα, η οποία εντάχθηκε στο ΣΥ.ΡΙΖ.Α..[43][44]
Κατά καιρούς, ανεξαρτητοποιήθηκαν από την Κοινοβουλευτική Ομάδα ιστορικά και ανώτερα στελέχη, όπως ο Γιώργος Λιάνης[45] και η Μιλένα Αποστολάκη,[46] άλλοι παραιτήθηκαν από βουλευτές,[47][48] ενώ άλλοι διαγράφτηκαν, λόγω διαφοροποίησής τους σε νομοσχέδια που σχετίζονταν με το Μνημόνιο.[49] Ο Παναγιώτης Κουρουμπλής, που διαγράφτηκε για τον ίδιο λόγο,[50] ίδρυσε, μαζί με στελέχη της ευρύτερης αριστεράς και του ΠΑ.ΣΟ.Κ., την Ενωτική Κίνηση,[51] και πριν τις βουλευτικές εκλογές του Μαΐου του 2012, προσχώρησε στο ΣΥ.ΡΙΖ.Α..[52][53]
Το Νοέμβριο του 2011, η κυβέρνηση Παπανδρέου λαμβάνει ψήφο εμπιστοσύνης.[54] Ωστόσο, λίγες ημέρες αργότερα, ο Γιώργος Παπανδρέου σε συνάντηση με τον πρόεδρο της Νέας Δημοκρατίας Αντώνη Σαμαρα υπό τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας Κάρολο Παπούλια, αποφάσισαν το σχηματισμό κυβέρνησης συνεργασίας υπό το Λουκά Παπαδήμο, για την εφαρμογή των πολιτικών λιτότητας.[55][56] Στην κυβέρνηση συμμετείχε και ο Λαϊκός Ορθόδοξος Συναγερμός.[57]
Η νέα κυβέρνηση, συμφώνησε στη σύναψη νέας δανειακής σύμβασης (2ο Μνημόνιο).[58] Αρκετοί βουλευτές του κόμματος παραιτήθηκαν από την έδρα τους εκφράζοντας τη δυσαρέσκειά τους για την οικονομική πολιτική που ακολουθεί η κυβέρνηση,[59][60][61] ενώ την ημέρα της ψηφοφορίας στη Βουλή, 22 βουλευτές καταψήφισαν το νομοσχέδιο, με αποτέλεσμα να διαγραφούν.[62] Μεταξύ των βουλευτών που διεγράφησαν ήταν και κορυφαία στελέχη του ΠΑ.ΣΟ.Κ. και των κυβερνήσεων Παπανδρέου, όπως η Λούκα Κατσέλη και ο Χάρης Καστανίδης, οι οποίοι μαζί με άλλους πέντε βουλευτές ίδρυσαν την Κοινωνική Συμφωνία,[63] η Βάσω Παπανδρέου και η Μαριλίζα Ξενογιαννακοπούλου, ενώ άλλοι πέντε από τους διαγραφέντες, προσχώρησαν στη Δημοκρατική Αριστερά.[64]
Μετά την παραίτηση του Γιώργου Παπανδρέου από τη θέση του Πρωθυπουργού ξεκίνησαν οι διαδικασίες και για την αλλαγή ηγεσίας στο ΠΑ.ΣΟ.Κ.[65] Υποψηφιότητα για την ηγεσία του κόμματος κατέθεσαν ο Ευάγγελος Βενιζέλος,[66] ο Χρήστος Παπουτσής[67] και ο Στέφανος Τζουμάκας.[68] Στην Εθνική Συνδιάσκεψη του ΠΑ.ΣΟ.Κ., στις 12 Μαρτίου του 2012, ανακηρύχθηκε υποψήφιος πρόεδρος του κόμματος ο Ευάγγελος Βενιζέλος, καθώς ήταν ο μοναδικός ο οποίος κατάφερε να συγκεντρώσει τον απαραίτητο αριθμό υπογραφών.[69] Στις 18 Μαρτίου πραγματοποιήθηκαν οι εσωκομματικές εκλογές, οι οποίες ανέδειξαν τον Βενιζέλο, τέταρτο πρόεδρο του ΠΑ.ΣΟ.Κ..[70][71]
Η διάλυση της Βουλής, τον Απρίλιο του 2012, και η προκήρυξη εκλογών βρήκε το ΠΑ.ΣΟ.Κ. με 129 βουλευτές, αποδυναμωμένο και αποψιλωμένο από στελέχη.[72] Τον ίδιο μήνα, σε πανελλήνια δημοσκόπηση, λάμβανε ποσοστό της τάξης μόλις του 12,5%.[73]
Κύριο λήμμα: Κυβέρνηση Αντώνη Σαμαρά 2012
Το λογότυπο του ΠΑ.ΣΟ.Κ. την περίοδο 2012-2015
Το ΠΑ.ΣΟ.Κ. έχασε τις εκλογές του Μαΐου του 2012 λαμβάνοντας 13,18% των ψήφων και τερμάτισε τρίτο, πίσω από το ΣΥ.ΡΙΖ.Α. (16,78%) και τη Νέα Δημοκρατία (18,85%), εκλέγοντας μόλις 41 βουλευτές.[74] Πολλά ιστορικά στελέχη του κινήματος αλλά και υπουργοί των κυβερνήσεων Παπανδρέου και Σημίτη βρέθηκαν μετά από πολλά χρόνια κοινοβουλευτικής πορείας εκτός κοινοβουλίου.
Στις επαναληπτικές εκλογές του Ιουνίου, το ΠΑ.ΣΟ.Κ. πήρε και πάλι την τρίτη θέση, εκλέγοντας 33 βουλευτές και λαμβάνοντας το 12,28% των ψήφων. Παρ' όλα αυτά, το ΠΑ.ΣΟ.Κ. συμφώνησε με τη Νέα Δημοκρατία και τη Δημοκρατική Αριστερά στο σχηματισμό κυβέρνησης συνεργασίας, βάσει προγραμματικής συμφωνίας, για επαναδιαπραγμάτευση του μνημονίου (το οποίο είχε υπογράψει η προηγούμενη κυβέρνηση του ΠΑ.ΣΟ.Κ.) και απάλυνση των δυσβάσταχτων όρων που επεβλήθησαν.[75][76] Πρωθυπουργός ορκίστηκε ο πρόεδρος της Νέας Δημοκρατίας Αντώνης Σαμαράς.
Το Νοέμβριο της ίδιας χρονιάς, κατά τη διάρκεια ψηφοφορίας στη Βουλή για έγκριση νέου πακέτου μέτρων λιτότητας, έξι βουλευτές του κόμματος (Μπόλαρης, Κασσής, Κουτσούκος, Παραστατίδης, Γκερέκου, Σκανδαλίδης) διαγράφτηκαν από την Κοινοβουλευτική Ομάδα του ΠΑ.ΣΟ.Κ., καθώς διαφοροποιήθηκαν από την κομματική γραμμή υπερψήφισης των μέτρων.[77] Τρείς μήνες αργότερα, τέσσερις από αυτούς (Κασσής, Κουτσούκος, Γκερέκου, Σκανδαλίδης) επανεντάχθηκαν στην Κοινοβουλευτική Ομάδα,[78] ο Παραστατίδης συμμετείχε στην Κοινωνία Πρώτα μαζί με βουλευτές που αποχώρησαν από τη Δημοκρατική Αριστερά, και αργότερα εντάχθηκαν στο ΣΥ.ΡΙΖ.Α..[79] Την επόμενη ημέρα ανεξαρτητοποιήθηκε, με δήλωσή του, ο Μίμης Ανδρουλάκης.[80] Το Δεκέμβριο, ο Ανδρέας Λοβέρδος ίδρυσε τη Ριζοσπαστική Κίνηση Σοσιαλδημοκρατικής Συμμαχίας και διεγράφη από το ΠΑ.ΣΟ.Κ..[81] Τον Ανδρέα Λοβέρδο ακολούθησε και ο βουλευτής Δράμας, Χρήστος Αηδόνης, ο οποίος, με επιστολή του, ανεξαρτητοποιήθηκε από το ΠΑ.ΣΟ.Κ..[82]
Το Μάρτιο του 2013 διεξήχθη το 9ο Συνέδριο του ΠΑ.ΣΟ.Κ., παρουσία 4.200 περίπου συνέδρων.[83] Στη νέα Κεντρική Επιτροπή που εξελέγη, πρώτος σε σταυρούς αναδείχθηκε ο προερχόμενος από τη Νεολαία ΠΑ.ΣΟ.Κ., Νίκος Ανδρουλάκης,[84] ο οποίος εξελέγη και γραμματέας.[85]
Στις 22 Ιουνίου 2013, η Δημοκρατική Αριστερά απέσυρε τη στήριξή της, με αφορμή την Πράξη Νομοθετικού Περιεχομένου για την κατάργηση της Ε.Ρ.Τ., και το ΠΑ.ΣΟ.Κ. ήταν το μόνο κόμμα, πέραν της Νέας Δημοκρατίας, που παρείχε στήριξη στην κυβέρνηση Σαμαρά. Στον ανασχηματισμό που ακολούθησε, ο πρόεδρος του ΠΑ.ΣΟ.Κ. Ευάγγελος Βενιζέλος ανέλαβε Αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης και Υπουργός Εξωτερικών.[86] Το Νοέμβριο, διεγράφη η βουλευτής Πέλλας, Θεοδώρα Τζάκρη, καθώς υπερψήφισε την πρόταση δυσπιστίας κατά της κυβέρνησης που κατέθεσε ο ΣΥ.ΡΙΖ.Α. και στη συνέχεια εντάχθηκε σε αυτό.[87][88] Απώλειες σημειώθηκαν και στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, όπου ανεξαρτητοποιήθηκαν ο Κρίτων Αρσένης,[89] ο οποίος εντάχθηκε στο ΣΥ.ΡΙΖ.Α.,[90] και η Μαριλένα Κοππά,[91] που προσχώρησε στη Δημοκρατική Αριστερά.[92]
Εν όψει των ευρωεκλογών του 2014, το ΠΑ.ΣΟ.Κ. πρωταγωνίστησε στην ίδρυση της Ελιάς, μαζί με άλλες δυνάμεις της κεντροαριστεράς, που πραγματοποιήθηκε με Πανελλήνια Συνδιάσκεψη στις 8 και 9 Μαρτίου 2014, στο Στάδιο Ειρήνης και Φιλίας.[93] Τα αποτελέσματα ήταν ενθαρρυντικά, καθώς συγκέντρωσε 8,02% και εξέλεξε δύο ευρωβουλευτές.[94] Μετά τις ευρωεκλογές, ο Ανδρέας Λοβέρδος επανεντάχθηκε στην Κοινοβουλευτική Ομάδα του ΠΑ.ΣΟ.Κ.,[95] χωρίς ωστόσο να διαλυθεί η Συμφωνία για τη Νέα Ελλάδα, που είχε ιδρύσει.[96]
Μετά τη διάλυση της Βουλής, στις 3 Ιανουαρίου 2015, ο Γιώργος Παπανδρέου μαζί με επτά βουλευτές και άλλα στελέχη, αποχώρησαν από το ΠΑ.ΣΟ.Κ. και ίδρυσαν το Κίνημα Δημοκρατών Σοσιαλιστών.[97] Την ίδια περίοδο, η Άντζελα Γκερέκου προσχώρησε στη Νέα Δημοκρατία.[98]
Η διάσπαση του κόμματος, καθώς και η δυσαρέσκεια για την κυβερνητική πολιτική του 2012-2015 μείωσαν κατά πολύ τα ποσοστά του ΠΑ.ΣΟ.Κ. στις βουλευτικές εκλογές του Ιανουαρίου του 2015, κατατάσσοντάς το έβδομο κόμμα στη Βουλή, με ποσοστό 4,68%, που είναι και το χειρότερο στην ιστορία του, και εξέλεξε 13 βουλευτές.[99]
Ο όρος Πασοκοποίηση (Pasokification) στις Πολιτικές Επιστήμες περιγράφει την καθίζηση της ευρωπαϊκής σοσιαδημοκρατίας στην εποχή της οικονομικής κρίσης έχοντας ως βασικό παράδειγμα την αντίστοιχη εκλογική καθίζηση του ΠΑ.ΣΟ.Κ.[100]
2015-σήμερα: Αντιπολίτευση και συμμαχικά σχήματαΕπεξεργασία
Εσωκομματικές εκλογές ανάδειξης προέδρου ΠΑ.ΣΟ.Κ., 2015
Τον Ιούνιο του 2015 έλαβε χώρα το 10ο Συνέδριο του ΠΑ.ΣΟ.Κ.. Στο Συνέδριο αποφασίστηκε η μετεξέλιξη του ΠΑ.ΣΟ.Κ. σε έναν πολιτικό φορέα της ευρύτερης Κεντροαριστεράς και η εκλογή νέου προέδρου από τη βάση στις 14 Ιουνίου. Υποψηφιότητα κατέθεσαν η Φώφη Γεννηματά, ο Ανδρέας Λοβέρδος και ο Οδυσσέας Κωνσταντινόπουλος. Τέλος εξελέγησαν τα νέα μέλη της Κεντρικής Πολιτικής Επιτροπής. Στις εκλογές για την ανάδειξη προέδρου, εκλέχθηκε η Φώφη Γεννηματά, επικρατώντας του Ανδρέα Λοβέρδου, με 51,69%.
Στις 31 Αυγούστου 2015, η πρόεδρος του ΠΑ.ΣΟ.Κ. Φώφη Γεννηματά και ο πρόεδρος της Δημοκρατικής Αριστεράς Θανάσης Θεοχαρόπουλος, ανακοίνωσαν την κοινή κάθοδο των δύο κομμάτων ενόψει των βουλευτικών εκλογών του 2015, σε κοινό συνδυασμό, με το όνομα Δημοκρατική Συμπαράταξη.[101]
Τελικά, ο συνασπισμός των κομμάτων αύξησε τα ποσοστά του συγκριτικά με τις εκλογές του Ιανουαρίου, λαμβάνοντας 6,28% και 17 έδρες, έναντι 4,68% (13 έδρες) και 0,48% (καμία έδρα) για το ΠΑ.ΣΟ.Κ. και τη ΔΗΜ.ΑΡ., αντίστοιχα. Μία από τις έδρες κατέλαβε ο Θανάσης Θεοχαρόπουλος, ενώ τις υπόλοιπες 16 το ΠΑ.ΣΟ.Κ..[102]
Στις 14 Ιανουαρίου 2016 διαγράφτηκε από την Κοινοβουλευτική Ομάδα, με απόφαση της Προέδρου, ο βουλευτής Λακωνίας Λεωνίδας Γρηγοράκος ύστερα από δηλώσεις του υπέρ του νέου Προέδρου της Νέας Δημοκρατίας Κυριάκου Μητσοτάκη,[103] ενώ μετά από ένα χρόνο επανεντάχθηκε και πάλι στο ΠΑ.ΣΟ.Κ..[104] Επίσης, δύο βουλευτές εκλεγμένοι με το Ποτάμι, ο βουλευτής Ροδόπης Ιλχάν Αχμέτ και ο βουλευτής Λάρισας, Κωνσταντίνος Μπαργιώτας προσχώρησαν στο ΠΑ.ΣΟ.Κ. και στην Κ.Ο. της Δημοκρατικής Συμπαράταξης.[105][106]
Τον Ιούλιο του 2017 η πρόεδρος του ΠΑ.ΣΟ.Κ. Φώφη Γεννηματά, από το βήμα του συνεδρίου της Δημοκρατικής Συμπαράταξης, ανακοίνωσε τη δημιουργία ενός νέου ενιαίου κεντροαριστερού φορέα στην Ελλάδα πριν από το τέλος του έτους, με εκλογή προέδρου από τη βάση.[107] Στις διεργασίες συγκρότησης του νέου φορέα συμμετείχαν τα κόμματα που συγκροτούν τη Δημοκρατική Συμπαράταξη και το Ποτάμι.[108]
Στις εκλογές που διεξήχθησαν για την ανάδειξη του επικεφαλής του νέου κόμματος, νικήτρια αναδείχθηκε η Φώφη Γεννηματά, επικρατώντας του ευρωβουλευτή του κόμματος, Νίκου Ανδρουλάκη, με 56,75% στον 2ο γύρο.[109] Το νέο κόμμα ονομάστηκε Κίνημα Αλλαγής, του οποίου το ΠΑ.ΣΟ.Κ. αποτελεί συνιστώσα.[110]
Στην πρώτη εκλογική αναμέτρηση που συμμετείχε, στις ευρωεκλογές του ίδιου έτους, το Κίνημα Αλλαγής έλαβε την τρίτη θέση, με ποσοστό 7,72%, εκλέγοντας δύο ευρωβουλευτές προερχόμενους από το ΠΑ.ΣΟ.Κ.,[111] ενώ στις πρόωρες εκλογές του ίδιου έτους έλαβε 8,10% και εξέλεξε 22 βουλευτές, εκ των οποίων οι 19 ανήκουν στο ΠΑ.ΣΟ.Κ..[112]
Το Νοέμβριο του 2019 έλαβε χώρα το 11ο Συνέδριο του ΠΑ.ΣΟ.Κ., με σκοπό την παράταση της θητείας της προέδρου, Φώφης Γεννηματά, μέχρι το 2021, ενώ αποφασίστηκε η αντιστοίχιση των οργάνων του Κινήματος Αλλαγής με αυτά του ΠΑ.ΣΟ.Κ., εφόσον τα μέλη που τα αποτελούν ανήκουν στο κόμμα.[113][114]
Τον Οκτώβριο του 2021 ξεκίνησαν οι διαδικασίες εκλογής πρόεδρου του Κινήματος Αλλαγής και του ΠΑ.ΣΟ.Κ.,[115] με κύριους υποψηφίους τη Φώφη Γεννηματά,[116] το Νίκο Ανδρουλάκη[117] και τον Ανδρέα Λοβέρδο.[118] Ωστόσο, αιφνιδίως, η Γεννηματά απέσυρε την υποψηφιότητά της για λόγους υγείας[119][120] και λίγες ημέρες αργότερα απεβίωσε.[121][122] Η διαδικασία συνεχίστηκε με την προσθήκη νέων υποψηφίων (Γερουλάνος,[123] Χρηστίδης[124]). Τελικά, στον δεύτερο γύρο των εκλογών, πρόεδρος του Κινήματος Αλλαγής και του ΠΑ.ΣΟ.Κ. αναδείχθηκε ο Νίκος Ανδρουλάκης, έναντι του Γιώργου Παπανδρέου, με ποσοστό 67,60%.[125]
Οι διατελέσαντες πρόεδροι του Πανελληνίου Σοσιαλιστικού Κινήματος είναι οι εξής:
Η Νεολαία ΠΑ.ΣΟ.Κ. είναι η οργάνωση νεολαίας του Πανελληνίου Σοσιαλιστικού Κινήματος που ιδρύθηκε το 1974. Η οργάνωση εμφορείται από τις αρχές του δημοκρατικού σοσιαλισμού, της ειρήνης, της δημοκρατίας, της ισότητας και της αλληλεγγύης. Η Νεολαία ΠΑ.ΣΟ.Κ. είναι η κάτοχος της αιματοβαμμένης σημαίας του Πολυτεχνείου.[127][128]
Αναπόσπαστο κομμάτι της Νεολαίας ΠΑ.ΣΟ.Κ. είναι η Πανελλήνια Αγωνιστική Σπουδαστική Παράταξη (Π.Α.Σ.Π.) στα Πανεπιστήμια και η μαθητική οργάνωση Πανελλήνια Αγωνιστική Μαθητική Κίνηση (Π.Α.Μ.Κ.).
Dimitrakopoulos, Dionyssis G.; Passas, Argyris G. (2011), The Panhellenic Socialist Movement and European integration: The primacy of the leader, Taylor & Francis, σελ. 117–156, http://books.google.co.uk/books?id=Um4LwFQx-TAC&pg=PA117&dq=panhellenic+socialist+movement+social+democratic&hl=en&sa=X&ei=NzFiT6KwGoWXhQfo16WmCA&ved=0CDIQ6AEwAA#v=onepage&q=panhellenic%20socialist%20movement%20social%20democratic&f=false
Magone, José M. (2011), Contemporary European Politics: A Comparative Introduction, Routledge, σελ. 376, http://books.google.co.uk/books?id=g73UtvxJsFcC&pg=PA376&dq=pasok+social+democratic&hl=en&sa=X&ei=ujBiT_HTLs-yhAeLvsyVCA&ved=0CFcQ6AEwBw#v=onepage&q=pasok%20social%20democratic&f=false
Nordsieck, Wolfram (2019). «Greece». Parties and Elections in Europe.
Gaffney, John (11 Σεπτεμβρίου 2002). Political Parties and the European Union. Routledge. ISBN 978-1-134-87616-7.
↑ Μ. Σπουρδαλάκης, ΠΑΣΟΚ Δομή, εσωκομματικές κρίσεις και συγκέντρωση εξουσίας, εκδ.Εξάντας, Αθήνα, 1988
↑ Η άνοδος και η πτώση του κινήματος που θα άλλαζε την Ελλάδα
↑ Από το «Κίνημα» στο «Κόμμα»
↑ Έμειναν με το κόμμα στο χέρι
↑ Έμειναν με το κόμμα στο χέρι
↑ Η ιστορία της οικογένειας Παναγούλη
↑ Τα 6 Συνέδρια του ΠαΣοΚ Οι νικητές και οι ηττημένοι
↑ «Αντάρτες» ιδρυτές νέων πολιτικών κομμάτων στη Μεταπολίτευση
↑ Έμειναν με το κόμμα στο χέρι
↑ «Αντάρτες» ιδρυτές νέων πολιτικών κομμάτων στη Μεταπολίτευση
↑ Έμειναν με το κόμμα στο χέρι
↑ Τα 6 Συνέδρια του ΠαΣοΚ Οι νικητές και οι ηττημένοι
↑ Τα 6 Συνέδρια του ΠαΣοΚ Οι νικητές και οι ηττημένοι
↑ «Αντάρτες» ιδρυτές νέων πολιτικών κομμάτων στη Μεταπολίτευση
↑ Εμειναν με το κόμμα στο χέρι
↑ Τα 6 Συνέδρια του ΠαΣοΚ Οι νικητές και οι ηττημένοι
↑ Τα 6 Συνέδρια του ΠαΣοΚ Οι νικητές και οι ηττημένοι
↑ Την έναρξη του 6ου Συνεδρίου του ΠΑΣΟΚ κήρυξε ο Κ.Σκανδαλίδης
↑ Ο Αραφάτ στο βήμα του Συνεδρίου – Χαιρετισμοί από ξένες αντιπροσωπείες
↑ Μοναδικός υποψήφιος για πρόεδρος του Κινήματος ο Κώστας Σημίτης
↑ Πανηγυρική επανεκλογή Σημίτη με ποσοστό 71,16%
↑ Ανεξαρτητοποιήθηκε ο Παπαθεμελής
↑ Δημοκρατική Αναγέννηση, το όνομα του κόμματος του Στέλιου Παπαθεμελή
↑ 27,0 27,1 "Konstantinos Simitis." Encyclopædia Britannica. 2008. Encyclopædia Britannica Online
↑ Το ΠΑΣΟΚ (ποτέ δεν) πεθαίνει
↑ Αρχίζει την Πέμπτη το 7ο τακτικό συνέδριο του ΠΑΣΟΚ
↑ Η Μ. Ξενογιαννακοπούλου Γραμματέας του ΠΑΣΟΚ
↑ Ο Νίκος Αθανασάκης γραμματέας του ΠΑΣΟΚ – Τα μέλη του νέου Πολιτικού Συμβουλίου
↑ Συνέδριο νέας εποχής για το ΠαΣοΚ
↑ ΠΑΣΟΚ. ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ
↑ Τρίτος πόλος ο Σκανδαλίδης
↑ Καθαρή νίκη Γ.Παπανδρέου στις εκλογές για την προεδρία του ΠΑΣΟΚ
↑ Χειροκροτήματα και μάχη για τις θέσεις
↑ Συνέδριο υπέρβασης ή κρίσης
↑ Ανοιγμα Παπανδρέου προς τον Συνασπισμό
↑ Ο Γιάννης Ραγκούσης νέος γραμματέας του ΠΑΣΟΚ
↑ Εκτός ΚΟ του ΠΑΣΟΚ έθεσε τον Κώστα Σημίτη ο Γ.Παπανδρέου
↑ Οι 9 μήνες του Σημίτη στον «μοναχικό δρόμο»
↑ «Πανελλήνιο Αρμα Πολιτών» το νέο κόμμα υπό τον Γ. Δημαρά
↑ Εκτός ΚΟ ΠΑΣΟΚ Γ. Δημαράς-Σ. Σακοράφα-Β. Οικονόμου
↑ Σακοράφα και Κουρουμπλής εντάχθηκαν στην Κ.Ο. του ΣΥΡΙΖΑ
↑ Ανεξαρτητοποιήθηκε ο Γιώργος Λιάνης
↑ Ανεξάρτητη βουλευτής η Μιλένα Αποστολάκη
↑ Σοκ από τις παραιτήσεις Φλωρίδη και Νασιώκα
↑ Παραιτήθηκε ο Ρομπόπουλος – Το πρώτο «όχι» της Λούκα για το άρθρο 37
↑ Εκτός ΚΟ ΠΑΣΟΚ ο Ευάγγελος Παπαχρήστος
↑ Διαγραφή για τον Κουρουμπλή μετά το «όχι» στο Μεσοπρόθεσμο
↑ «Ενωτική Κίνηση: σχέδιο στον αντίποδα του μνημονίου». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 11 Αυγούστου 2020. Ανακτήθηκε στις 10 Μαΐου 2019.
↑ Με τον ΣΥΡΙΖΑ «κατεβαίνουν» Κουρουμπλής, Μητρόπουλος, Κοτζιάς
↑ Σακοράφα και Κουρουμπλής εντάχθηκαν στην Κ.Ο. του ΣΥΡΙΖΑ
↑ Πήρε ψήφο εμπιστοσύνης η κυβέρνηση
↑ Καταρχήν συμφωνία στη συνάντηση Παπούλια - Παπανδρέου - Σαμαρά
↑ Λουκάς Παπαδήμος: χρειαζόμαστε ενότητα, συνεννόηση και σύνεση
↑ Η νέα κυβέρνηση του Λουκά Παπαδήμου
↑ Συμφώνησαν οι πολιτικοί αρχηγοί στα νέα μέτρα
↑ Παραιτήθηκε ο βουλευτής Αρτας του ΠΑΣΟΚ Παύλος Στασινός
↑ Παραιτήθηκαν οι βουλευτές του ΠΑΣΟΚ Πέμη Ζούνη και Δ. Βαρβαρίγος
↑ Παραιτήθηκε η βουλευτής του ΠαΣοΚ Μάγια Τσόκλη
↑ Διαγραφές 45 βουλευτών που δεν συντάχθηκαν στη γραμμή για το Μνημόνιο
↑ "Κοινωνική Συμφωνία" το νέο κόμμα από Κατσέλη και Καστανίδη
↑ Στη ΔΗΜΑΡ πέντε διαγραφέντες του ΠΑΣΟΚ
↑ Αβέβαιο το μέλλον Παπανδρέου στο ΠΑΣΟΚ
↑ Εντός της ημέρας η ανακοίνωση της υποψηφιότητας Βενιζέλου για την προεδρία του ΠΑΣΟΚ
↑ Υποψηφιότητα Παπουτσή για την προεδρία στο ΠΑΣΟΚ
↑ Υποψήφιος πρόεδρος του ΠαΣοΚ ο Στέφανος Τζουμάκας
↑ Μοναδικός υποψήφιος για την ηγεσία του ΠαΣοΚ ο Βενιζέλος
↑ ΠΑΣΟΚ: Κάλπες για την ανάδειξη νέου προέδρου
↑ Τα ηνία του ΠΑΣΟΚ ανέλαβε ο Ευ. Βενιζέλος
↑ Βουλή των Ελλήνων - Τελευταία σύνθεση ολομέλειας ΙΓ΄ Περιόδου (04/10/2009 - 11/04/2012)
↑ Η τελευταία δημοσκόπηση της MRB για το Real.gr πριν από τις εκλογές
↑ Αποτελέσματα ΕΘνικών Εκλογών 2012, από το Υπουργείο Εσωτερικών, 7 Μαΐου 2012. Αρχειοθετήθηκε 17/6/2017.
↑ Σημεία προγραμματικής σύγκλισης μεταξύ των τριών πολιτικών αρχηγών που συμμετέχουν στην Κυβέρνηση[νεκρός σύνδεσμος]
↑ Τα 14 σημεία των προγραμματικών δεσμεύσεων της κυβέρνησης ΝΔ-ΠΑΣΟΚ-ΔΗΜΑΡ
↑ Οι αντάρτες του ΠΑΣΟΚ και της Ν.Δ που καταψήφισαν το "Μνημόνιο 3" και διαγράφηκαν
↑ Επιστρέφουν στο ΠΑΣΟΚ, Σκανδαλίδης, Κουτσούκος, Κασσής και Γκερέκου
↑ Μακρή, Τζάκρη, Παραστατίδης, Βουδούρης, Τεκτονίδου υποψήφιοι με τον ΣΥΡΙΖΑ
↑ Ανεξαρτητοποιήθηκε ο Μίμης Ανδρουλάκης
↑ Διεγράφη από το ΠΑΣΟΚ ο Ανδρέας Λοβέρδος – Βενιζέλος: Αρκετά σε ανέχτηκα
↑ Ανεξαρτητοποιήθηκε ο βουλευτής του ΠΑΣΟΚ Χρήστος Αηδόνης
↑ ΠαΣοΚ: Μήνυμα ανανέωσης έστειλε το 9ο Συνέδριο
↑ ΠαΣοΚ: Εξελέγη η Κεντρική Πολιτική Επιτροπή - Πρώτος ο Νίκος Ανδρουλάκης
↑ Νέος γραμματέας του ΠΑΣΟΚ ο Νίκος Ανδρουλάκης - εκπλήξεις στο Πολιτικό Συμβούλιο
↑ Ορκίστηκε η νέα κυβέρνηση ΝΔ και ΠΑΣΟΚ – Ποιοι είναι οι νέοι υπουργοί και ποιοι έμειναν εκτός
↑ Το "Ναι" της Θεοδώρας Τζάκρη και η διαγραφή της από το Βενιζέλο
↑ Μακρή, Τζάκρη, Παραστατίδης, Βουδούρης, Τεκτονίδου υποψήφιοι με τον ΣΥΡΙΖΑ
↑ Παραιτήθηκε ο ευρωβουλευτής Κρίτων Αρσένης από το ΠαΣοΚ
↑ Στο ευρωψηφοδέλτιο του ΣΥΡΙΖΑ ο Κρίτων Αρσένης
↑ Ανεξάρτητη η Μαριλένα Κοππά
↑ Στη ΔΗΜΑΡ προσχώρησε η Μαριλένα Κοππά
↑ «Ιδρυτική διακήρυξη της Ελιάς: «Είμαστε προωθητική δύναμη αλλαγής, παράταξη αλληλεγγύης και ελπίδας»». Τα Νέα. 08/03/2014. http://www.tanea.gr/news/politics/article/5094867/idrytikh-diakhryksh-ths-elias-eimaste-prowthhtikh-dynamh-allaghs-parataksh-allhleggyhs-kai-elpidas/. Ανακτήθηκε στις 17 August 2014.
↑ «Υπουργείο Εσωτερικών - Ευρωεκλογές 2014: Επίσημα αποτελέσματα». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 25 Σεπτεμβρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 18 Ιουλίου 2018.
↑ «Επέστρεψε στην ΚΟ του ΠΑΣΟΚ ο Ανδρέας Λοβέρδος». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 4 Μαρτίου 2016. Ανακτήθηκε στις 10 Μαΐου 2019.
↑ Αισιόδοξος για νέο Κεντροαριστερό σχήμα ο Λοβέρδος[νεκρός σύνδεσμος]
↑ Κίνημα Δημοκρατών Σοσιαλιστών, το κόμμα του Γιώργου Παπανδρέου
↑ Οριστικά με τη ΝΔ υποψήφια στην Κέρκυρα η Άντζελα Γκερέκου
↑ Οι δεκατρείς βουλευτές που εκλέχθηκαν με το ΠΑΣΟΚ
↑ James Doran, "5 Things You Need to Know About ‘Pasokification’", novaramedia.com, 28-1-2015. Μιχάλης Τσιντσίνης, "Pasokification, η καθίζηση της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας", Η Καθημερινή, 12-3-2018. Νίκος Χατζηγιαννάκης, "ΠΑΣΟΚοποίηση - PASOKification", tvxs.gr, 25-3-2018.
↑ Δημοκρατική Συμπαράταξη, το κοινό ψηφοδέλτιο ΠΑΣΟΚ-ΔΗΜΑΡ
↑ «Αυτοί είναι οι 17 βουλευτές της Δημοκρατικής Συμπαράταξης». newsit.gr. Ανακτήθηκε στις 2 Οκτωβρίου 2015.
↑ Διαγραφή Γρηγοράκου από Γεννηματά
↑ Ο Λεωνίδας Γρηγοράκος επιστρέφει στη Δημοκρατική Συμπαράταξη
↑ «Σε ΠΑΣΟΚ-ΔΗΜΑΡ κι επισήμως ο Ιλχάν Αχμέτ μετά την αποχώρηση από το Ποτάμι». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 14 Ιανουαρίου 2017. Ανακτήθηκε στις 19 Αυγούστου 2017.
↑ Στη Δημοκρατική Συμπαράταξη ο Μπαργιώτας
↑ «Συνέδριο Δημοκρατικής Συμπαράταξης - Φ. Γεννηματά: Εκλογή προέδρου τον Οκτώβριο και ιδρυτικό συνέδριο τον Δεκέμβριο». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 23 Σεπτεμβρίου 2018. Ανακτήθηκε στις 29 Σεπτεμβρίου 2019.
↑ Ο Στ. Θεοδωράκης υποψήφιος για ένα «ανοιχτό κέντρο»
↑ Εκλογές Κεντροαριστεράς: Θριαμβευτική νίκη Γεννηματά
↑ ««Κίνημα Αλλαγής» το όνομα του νέου φορέα της Κεντροαριστεράς». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 31 Δεκεμβρίου 2017. Ανακτήθηκε στις 18 Ιουλίου 2018.
↑ «Υπουργείο Εσωτερικών - Ευρωεκλογές 2019: Επίσημα αποτελέσματα». Υπουργείο Εσωτερικών. Ανακτήθηκε στις 26 Μαΐου 2019.
↑ «Αποτελέσματα εθνικών εκλογών Ιουλίου 2019». Υπουργείο Εσωτερικών. Ανακτήθηκε στις 7 Ιουλίου 2019.
↑ Αυτή είναι η νέα ηγεσία του ΠΑΣΟΚ: Φώφη Πρόεδρος, Χριστοδουλάκης Γραμματέας, Χρηστίδης εκπρόσωπος Τύπου
↑ Το ΠΑΣΟΚ «συγχρονίζεται» με το ΚΙΝΑΛ με τροποποίηση του καταστατικού του
↑ ΚΙΝΑΛ: Όλα όσα αποφάσισε η Κεντρική Επιτροπή για τις εκλογές
↑ Γεννηματά: Δεν μου αρκεί το 8%, θα είμαι ξανά υποψήφια το 2021
↑ ΚΙΝΑΛ: Υποψήφιος για την ηγεσία ο Ν. Ανδρουλάκης
↑ A. Λοβέρδος: Θα διεκδικήσω την ηγεσία του ΠΑΣΟΚ – ΚΙΝΑΛ
↑ Αποσύρεται η Φώφη Γεννηματά από την διαδικασία εκλογής του ΚΙΝΑΛ
↑ Φώφη Γεννηματά: Αποσύρεται από την κούρσα εκλογής Προέδρου στο ΚΙΝΑΛ - Εισήχθη στο νοσοκομείο
↑ «Έφυγε από τη ζωή η Φώφη Γεννηματά». ProtoThema. 25 Οκτωβρίου 2021. Ανακτήθηκε στις 26 Οκτωβρίου 2021.
↑ Newsroom (25 Οκτωβρίου 2021). «Πέθανε η Φώφη Γεννηματά - Έδωσε γενναία μάχη με τον καρκίνο». CNN.gr. Ανακτήθηκε στις 26 Οκτωβρίου 2021.
↑ Κάτζου, Αμαλία (14 Οκτωβρίου 2021). «Υποψήφιος για την προεδρία του ΚΙΝΑΛ ο Παύλος Γερουλάνος». Newsbomb. Ανακτήθηκε στις 14 Οκτωβρίου 2021.
↑ «ΚΙΝΑΛ: Στην κούρσα για την ηγεσία και ο Παύλος Χρηστίδης». ProtoThema. 15 Οκτωβρίου 2021. Ανακτήθηκε στις 15 Οκτωβρίου 2021.
↑ Εκλογές ΚΙΝΑΛ – Τα τελικά αποτελέσματα: Με 67.6% εξελέγη ο Νίκος Ανδρουλάκης
↑ «Το ΠΑΣΟΚ είναι εδώ χρεωμένο ως τον λαιμό». NEWS BREAK. 29 Μαΐου 2022.
↑ Η ιστορία της ματωμένης σημαίας του Πολυτεχνείου
↑ Πως και γιατί η ΠΑΣΠ κρατά την ιστορική σημαία του Πολυτεχνείου
Βερναρδάκης Χ., Η ίδρυση, η εξέλιξη και η μετεξέλιξη του ΠΑΣΟΚ: από το «κόμμα μαζών» στο «κόμμα του κράτους», 2004.
Ελευθερίου Κώστας, Τάσσης Χρύσανθος, ΠΑΣΟΚ, η άνοδος και η πτώση (;) ενός ηγεμονικού κόμματος, εκδ. Σαββάλας, 2013.
Ζαφειρόπουλος Κ. και Μαραντζίδης Ν., «Εκλογικές μεταβολές στην κοινωνική βάση του Νέου ΠΑΣΟΚ: διεύρυνση του εκλογικού ακροατηρίου και ρωγμές στον σκληρό πυρήνα», Ελληνική Επιθεώρηση Πολιτικής Επιστήμης, 14, (1999), σελ. 24-49.
Μιχαλόπουλος, Δημήτρης, Το DNA του ΠΑΣΟΚ και των άλλων δημοκρατικών δυνάμεων, Αθήνα: "Λόγχη", 2019, ISBN 978-960-6804-67-0.
Πανταζόπουλος Ανδρέας, Με τους πολίτες κατά του λαού: Το ΠΑΣΟΚ της νέας εποχής, εκδ. Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα, 2006.
Παππάς, Τ., Σ., Το χαρισματικό κόμμα. ΠΑΣΟΚ, Παπανδρέου, Εξουσία, εκδ. Πατάκης, 2009.
Παππάς Τάκης, «Κομματική κρίση και έλλειμμα ηγεσίας: Το ΠΑΣΟΚ ανάμεσα σε δύο ήττες, 2004-2007», Επιστήμη και Κοινωνία, τ/χ19 (2008), σελ. 179-190.
Παππάς Τάκης, «Το φαινόμενο ΠΑΣΟΚ: Τι ξέρουμε, τι μένει να μάθουμε;» στο: Μανώλης Αλεξάκης και Αλέξανδρος Αφουξενίδης (επιμ.), Η σύγχρονη πολιτική κοινωνιολογία στη Ελλάδα, εκδ. Παπαζήσης, Αθήνα, σελ. 55-82.
Σπουρδαλάκης, Μ., ΠΑΣΟΚ. Κόμμα, κράτος, κοινωνία, εκδ. Πατάκης, 1998.
Σπουρδαλάκης Μιχάλης, ΠΑΣΟΚ. Δομή, εσωκομματικές κρίσεις και συγκέντρωση εξουσίας, εκδ. Εξάντας, Αθήνα, 1988.
Τα Wikimedia Commons έχουν πολυμέσα σχετικά με το θέμα
Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα (ΠΑ.ΣΟ.Κ)
Επίσημος δικτυακός τόπος του ΠΑ.ΣΟ.Κ.
Αντωνίου, Ηλιάνα Θωμά, Ο λαϊκισμός στη μεταπολίτευση: Θεωρία και πράξη ,Διπλωματική εργασία,Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Σχολή Νομικών, Οικονομικών και Πολιτικών Επιστημών, Τμήμα Πολιτικών Επιστημών, 2008
Τέλιος, Λεωνίδας Απόστολου, Η οργανωτική ανασυγκρότηση του Πασοκ: το εγχείρημα του ανοικτού κόμματος (2004-2008), Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Σχολή Νομικών, Οικονομικών και Πολιτικών Επιστημών, Τμήμα Πολιτικών Επιστημών
Τράντας, Νικόλαος, Το κράτος στη θεωρία και πράξη του ΠΑΣΟΚ, Διδακτορική διατριβή, Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών. Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας, 2002 [1]
Lowen, Mark. «How Greece's once-mighty Pasok party fell from grace», BBC News, Athens, 5 Απριλίου 2013.