el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el en el en el el en el el en el en el en el el el el el el el el el el el el en el en el el en el el el el en el en el en el en el el el el en el en el en el el en el en el tr el el el el el el el el el el
=== Η ζωή των κολίγων επί Τουρκοκρατίας ===
=== Συνθήκες ζωής των κολίγων ===
Μετά την προσάρτηση της Θεσσαλίας[[Θεσσαλία]]ς στην [[Ελλάδα]] το [[1881]], η γη της περιοχής άλλαξε χέρια ιδιοκτησίας και από τους Τούρκους τσιφλικάδες πέρασε στους [[Έλληνες]] οι οποίοι πολύ συχνά αποδεικνύονταν χειρότεροι των προκατόχων τους.  Αιτία συνέχισης της ίδιας πολιτικής στον τομέα της γεωργίας από τον τότε πρωθυπουργό της Ελλάδας[[Ελλάδα]]ς [[Χαρίλαος Τρικούπης|Χαρίλαο Τρικούπη]] ήταν η ιδιότητα των νέων αγοραστών των κτημάτων. Το γεγονός ότι τα τσιφλίκια[[τσιφλίκι]]α προσέλκυαν τους [[Έλληνες]] του εξωτερικού να επενδύσουν τα χρήματά τους, ενίσχυε την [[οικονομία]] της χώρας και αποτέλεσε τον λόγο διατήρησης των κτημάτων στα χέρια των γαιοκτημόνων. Η διαφορά ήταν ότι πλέον αφαιρέθηκαν από τους κολίγους τα ελάχιστα δικαιώματα που επί Τουρκοκρατίας[[Τουρκοκρατία]]ς είχαν. {{Cite book|title = Ιστορία Του Ελληνικού Έθνους τόμος 1 Δ "Το θεσσαλικό πρόβλημα"|last = |first = |publisher = Εκδοτική Αθηνών Α.Ε.|year = 1977|isbn = |location = |pages = 69-72}}
Οι συνθήκες ζωής των κολίγων, μετά την προσάρτηση της Θεσσαλίας[[Θεσσαλία]]ς και της Άρτας[[Άρτα]]ς υπήρξαν χειρότερες από αυτές των προγόνων τους επί [[Τουρκοκρατία|Τουρκοκρατίας]], καθώς αντιμετώπιζαν τις εξώσεις από τα κτήματα που καλλιεργούσαν.   Επιπροσθέτως, η ήδη δεινή κατάσταση των φτωχών αγροτών επιβαρυνόταν και από τη διεθνή κατάσταση, αφού την εποχή που η [[Θεσσαλία]] ενσωματώθηκε στην ελληνική επικράτεια, ο παγκόσμιος [[καπιταλισμός]] βρισκόταν σε οξύτατη κρίση. Έτσι οι καλλιεργητές ήταν υποχρεωμένοι να δίνουν στον γαιοκτήμονα-αφέντη τους το ένα τρίτο ή το ήμισυ της παραγόμενης σοδειάς τους ως ενοίκιο για τη βοσκή των κοπαδιών τους, να εφοδιάζουν τον οίκο του αφέντη τους με ικανή ποσότητα τυριού, βουτύρου, καυσόξυλων και άλλων αγαθών και να αποστέλλουν ένα θηλυκό μέλος της οικογενείας τους ως υπηρέτρια. Αξίζει να σημειωθεί ότι οι γαιοκτήμονες εξουσίαζαν το σώμα των γυναικών και των θυγατέρων των κολίγων, οι οποίες ήταν συχνά θύματα βιασμού. {{Cite book|title = Η Απελευθέρωσις των Σκλάβων αγροτών|last = Μπούσδρας|first = Δημήτριος|publisher = |year = 1951|isbn = |location = Αθήνα|pages = 1-2}}
Οι κολίγοι κατοικούσαν σε [[Τρώγλη|τρώγλες]], δεν είχαν [[ιατροφαρμακευτική περίθαλψη]] με αποτέλεσμα να πεθαίνουν από ασθένειες όπως η [[ελονοσία| ελονοσία ]] και δε μορφώνονταν. Κάθε φορά που ο αφέντης του τσιφλικιού τους επισκεπτόταν επισήμως, οι κολίγοι σύρονταν γονυπετείς ( στα γόνατα), χτυπούσαν το χώμα με το μέτωπό τους τρεις φορές και φιλούσαν το αριστερό του πόδι. Οι πιέσεις, η εξαθλίωση και οι ταπεινώσεις που δέχονταν ήταν αφόρητες. Οι αφέντες είχαν το δικαίωμα τιμωρίας με [[μαστίγιο]] κάθε φορά που αποφάσιζαν ότι ένας από αυτούς επιδείκνυε ανυπακοή.  {{Cite book|title = Ένα δέντρο στην αυλή μας|last = Κλίαφα|first = Μαρούλα|publisher = |year = 1996|isbn = |location = |pages = 189-191}}
=== Η πολιτική του Τρικούπη ===
Ο [[Χαρίλαος Τρικούπης|Τρικούπης]] βλέποντας τον σχηματισμό της μεγάλης γαιοκτησίας στην [[Ελλάδα]] από τους [[Έλληνες]] του εξωτερικού, δημιούργησε ένα σύστημα προστασίας της οικονομίας που βασιζόταν στην καλλιέργεια των τσιφλικιών. Αρχικά το [[1884]] πενταπλασίασε το δασμό, ενώ το [[1892]] τον αύξησε κατά 1.600% ακόμα, με σκοπό τον περιορισμό εισαγωγής σιτηρών από το εξωτερικό και ενίσχυσης των εγχωρίων σιτηρών, ώστε να αυξηθεί η αξία τους. Ταυτόχρονα με '''μεταρρυθμίσεις''' που έκανε ο [[Χαρίλαος Τρικούπης|Τρικούπης]]:
* Κατάργησε το "[["φόρος της δεκάτης|φόρο της δεκάτης]]" επί των σιτηρών και τον αντικατέστησε με τον "φόρο των αροτριώντων κτηνών" κάτι που ικανοποίησε τους γαιοκτήμονες, καθώς δε συνδεόταν με την ιδιοκτησία αλλά με τον αριθμό μηχανημάτων που οι καλλιεργητές, δηλαδή οι κολίγοι, χρησιμοποιούσαν και έτσι επιβαρύνονταν εκείνοι αντί των τσιφλικούχων.
* Κατάργησε το τελωνείο της Θεσσαλονίκης[[Θεσσαλονίκη]]ς, επιβαρύνοντας το κράτος κατά 300.000 δραχμές περίπου, αλλά διευκολύνοντας τους τσιφλικούχους να μετακινούνται, ώστε να βόσκουν τα ζώα τους σε περιοχές κοντά στα ελληνοτουρκικά σύνορα τις οποίες νοίκιαζαν.
Η προστασία των κτημάτων από το κράτος ενίσχυσε την επιθετική στάση των γαιοκτημόνων οι οποίοι περιόρισαν τις καλλιεργήσιμες εκτάσεις:
# για πετύχουν την τεχνητή υπερτίμηση των σιτηρών''' '''στο εσωτερικό της χώρας και επομένως την αύξηση της αξίας τους
# για να αυξηθούν οι προσφερόμενες για ενοικίαση από νομάδες κτηνοτρόφους περιοχές ώστε να αυξηθούν τα έσοδα των τσιφλικούχων.
Αποτέλεσμα των παραπάνω μεταρρυθμίσεων ήταν:
* Μείωση των καλλιεργούμενων με σιτηρά εκτάσεων κατά 42,4% στα χρόνια μεταξύ [[1885]]-[[1897]],
* έλλειμμα δημητριακών στην Ελλάδα και
* αύξηση του προστατευτικού δασμού για την εισαγωγή σιτηρών .
Η υπερτίμηση του εγχώριου σίτου επέφερε συνεχή ανατίμηση της αγροτικής γης στη Θεσσαλία. Η αξία της γεωργικής γης αυξήθηκε 5-6 φορές στα χρόνια [[1880]]-[[1917]].
Το [[1919]] η κοινοβουλευτική επιτροπή κατέληξε στο συμπέρασμα πως οι μεταρρυθμίσεις του [[Χαρίλαος Τρικούπης|Χαρίλαου Τρικούπη]] με σκοπό την προστασία των τσιφλικιών καθυστερούσαν την αστική ανάπτυξη κάτι που ερχόταν σε αντίθεση με την τρικουπική πολιτική αλλά παράλληλα αποτελούσε συνέπεια της εμπειρικής υποδοχής των επαναπατριζόμενων ομογενών.
=== Το κίνημα των κολίγων ===
Εξαιτίας των άθλιων συνθηκών ζωής τους και της συνεχούς εύνοιας των γαιοκτημόνων από το κράτος αναπτύχθηκε το απελευθερωτικό κοινωνικό κίνημα των κολίγων, του οποίου το πολιτικό πρόγραμμα είχε ως βάση το σύνθημα της [[απαλλοτρίωσηςαπαλλοτρίωση]]ς και του μοιράσματος των κτημάτων.  Αρχικά οι κολίγοι δημιούργησαν τις δικές τους οργανώσεις στην [[Καρδίτσα]], τη [[Λάρισα]] και τα [[Τρίκαλα]]. Έπειτα ξεκίνησαν να μεθοδεύουν τις κινητοποιήσεις τους με συλλαλητήρια και εξεγέρσεις. Από το [[1908]] βρίσκονται σε διαρκή κινητοποίηση. Τον  Φεβρουάριο του [[1909 ]] έγινε στην [[Καρδίτσα]] το πρώτο μεγάλο αγροτικό συλλαλητήριο και ακολούθησαν άλλα μικρότερα τον ίδιο μήνα σε [[Τρίκαλα]], [[Σοφάδες]], [[Αγιά]], [[Τύρναβος|Τύρναβο]] και [[Φάρσαλα]].  Στις αρχές του [[1910 ]] η κινητοποίηση γενικεύεται σε όλο τον θεσσαλικό κάμπο. {{Cite book|title = «Η εξέγερση του Κιλελέρ»|last = |first = |publisher = έκδοση της ΚΕ του ΑΚΕ|year = |isbn = |location = |pages = σελίδες 11- 12}}  Πρωτεργάτης στον ξεσηκωμό και την κινητοποίηση των κολίγων στάθηκε ο Μαρίνος Αντύπας.
=== Μαρίνος Αντύπας ===
Ο Μαρίνος Αντύπας γεννήθηκε το [[1872]] στο χωριό Φερεντινάτα της Πυλάρου στην [[Κεφαλλονιά]]. Ο πατέρας του, Γεώργιος Αντύπας που εργαζόταν ως ξυλογλύπτης και μαραγκός και η μητέρα του, Αγγελική Κλάδα ήταν μικροαστοί.
[[File:Marinos antypas.jpg|thumb|324x324px| {{Cite book|title = ΚΙΛΕΛΕΡ|last = Καρανικόλας|first = Γεώργιος|publisher = Εκδόσεις ΓΡΑΜΜΗ|year = 1980|isbn = |location = ΑΘΗΝΑ|pages = 188}} Μαρίνος Αντύπας. Ο πρωτοπόρος της Αγροτικής Ιδέας και Πρωτομάρτυρας του Αγροτικού Αγώνα στη [[Θεσσαλία]].]]
Η οικογένεια του Μαρίνου Αντύπα μετακόμισε στο [[Αργοστόλι]] όπου ο Μαρίνος, τον Ιούνιο του [[1890]], αποφοίτησε από το Γυμνάσιο, μετά από πολλές στερήσεις. Επίσης φοίτησε για ένα διάστημα στη  [[Τμήμα Νομικής του Πανεπιστημίου Αθηνών|Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών]]. Ο Μαρίνος Αντύπας ήταν υπερασπιστής των λαϊκών ελευθεριών και των φυσικών δικαιωμάτων και αναγκών του ανθρώπου. Όλη του τη ζωή αγωνιζόταν για την αφύπνιση του λαού και κυρίως των εργατικών και αγροτικών τάξεων.
Ως φοιτητής εξ αρχής χαρακτηρίστηκε [[σοσιαλισμός|σοσιαλιστής]] από τους κοινωνικούς και πολιτικούς του αγώνες, οργανώνοντας ομιλίες. Ο Μαρίνος πολέμησε μαζί με άλλους φοιτητές στον πόλεμο των Κρητών στην [[Κρητική Επανάσταση]] του [[1896]]. Έπειτα, μετά από ένα χρόνο περίπου, επέστρεψε πίσω στην Αθήνα τραυματισμένος στο στήθος. Εκεί οργάνωσε στην [[Πλατεία Ομονοίας]] το συλλαλητήριο της 14ης Σεπτεμβρίου του [[1897]], όπου κατήγγειλε δημοσίως τον ρόλο των Μεγάλων Δυνάμεων και της Βασιλικής Οικογένειας στην έκβαση του ελληνοτουρκικού πολέμου κατά τη χρονιά αυτή. Η ομιλία αυτή είχε ως αποτέλεσμα τη φυλάκιση του Μαρίνου Αντύπα για ένα χρόνο. Αφού αποφυλακίστηκε, συνελήφθη πάλι και ξαναφυλακίστηκε. Ο λόγος ήταν η ηθική αυτουργία σε υπόθεση απόπειρας δολοφονίας του [[Γεώργιος Α΄ της Ελλάδας|Βασιλιά Γεωργίου Α΄]].
Το [[1898]] ο Μαρίνος διέκοψε τις σπουδές του στην [[Αθήνα]] για να πάει στο θείο του Γεώργιο Σκιαδαρέση στο [[Βουκουρέστι]] και στη συνέχεια στην [[Κεφαλλονιά]]. Μετά από την αποτυχία του στις εκλογές του [[1906]] ως υποψήφιος βουλευτής της επαρχίας της Κρανιάς, πήγε στη [[Θεσσαλία]] όπου ανέλαβε χρέη επιστάτη στα κτήματα του θείου του. {{Cite news|title = Μαρίνος Αντύπας: Ένας εξεγερμένος αγωνιστής των σοσιαλιστικών ιδεωδών.|date = 30/06/2013|url = http://www.topontiki.gr/article/54956/marinos-antypas-enas-exegermenos-agonistis-ton-sosialistikon-ideodon|first = Ξενοφών Α.|last = Μπρουντζάκης|newspaper = εφημερίδα "ΤΟ ΠΟΝΤΙΚΙ"}}  Εφάρμοσε πολλά προοδευτικά μέτρα όπως η αργία της Κυριακής  και η αύξηση της αμοιβής  των κολίγων από 25% της παραγωγής σε 75% μαζί με παραγραφή του χρέους τους. Παράλληλα συνέχισε τις ομιλίες και οργάνωσε και κινητοποίησε τους εξαθλιωμένους και συντετριμμένους αγρότες της Θεσσαλίας[[Θεσσαλία]]ς. Οι αλλαγές αυτές εξόργισαν τους [[τσιφλικάς|τσιφλικάδες]]. Το αποκορύφωμα ήταν το συλλαλητήριο στο [[Λασποχώρι]] το [[1907]], όταν οι τσιφλικάδες αποφάσισαν τη δολοφονία του η οποία έπρεπε να φανεί ως πράξη αυτοάμυνας για την αθώωση του δράστη.
Στις [[8 Μαρτίου]] [[1907]] ο Μαρίνος Αντύπας δολοφονήθηκε, στον [[Πυργετός|Πυργετό]] της Λάρισας[[Λάρισα]]ς από άνθρωπο που είχαν προσλάβει οι μεγαλοκτηματίες του Θεσσαλικού κάμπου. Οι τελευταίες του λέξεις ήταν "Ισότης-Αδελφότης-Ελευθερία". {{Cite news|title = Ο άνθρωπος - σύμβολο της απελευθέρωσης της αγροτιάς|date = Κυριακή 06/05/2007|url = http://www1.rizospastis.gr/story.do?id=4024033|last = Πετρόπουλος|first = Γιώργος|newspaper = εφημερίδα Ριζοσπάστης}}
=== 6 Μαρτίου 1910 - η εξέγερση στο Κιλελέρ ===
Στις [[6 Μαρτίου]] [[1910]] οι χωρικοί από απομακρυσμένες περιοχές συνέρρευσαν στους σταθμούς των τρένων με σκοπό να διαδηλώσουν ειρηνικά. Στο σταθμό του [[Κιλελέρ]] οι κολίγοι επιβιβάστηκαν στο τρένο με προορισμό τη [[Λάρισα]] χωρίς να πληρώσουν εισιτήριο και για αυτό το λόγο ζητήθηκε από τον διευθυντή των θεσσαλικών σιδηροδρόμων, κ.Πολίτη, η αποβίβασή τους. Οι αγρότες αποβιβάστηκαν χωρίς να δείξουν αντίσταση όμως ο διευθυντής μίλησε υβριστικά προς τους κολίγους με αποτέλεσμα να ακολουθήσουν αποδοκιμασίες και λιθοβολισμοί προς την αμαξοστοιχία. Η αντίδραση του διευθυντή ήταν να ζητήσει την ένοπλη αντιμετώπιση των κολίγων από τον αξιωματικό της στρατιωτικής δύναμης, ο οποίος διέταξε φαντάρους να πυροβολήσουν τους αγρότες. Οι πυροβολισμοί είχαν ως αποτέλεσμα τον τραυματισμό πολλών κολίγων και τον θάνατο δύο εξ αυτών, του Αθανάσιου Νταφούλη και του Αθανάσιου Μπόκα.
[[File:Sillalitirio Kolligwn.jpg|thumb|263x263px| {{Cite book|title = ΚΙΛΕΛΕΡ|last = Καρανικόλας|first = Γεώργιος|publisher = Εκδόσεις ΓΡΑΜΜΗ|year = 1980|isbn = |location = ΑΘΗΝΑ|pages = 229}}  Β. Σεμερτζίδη. Συλλαλητήριο. ‹‹Έρχονταν«Έρχονταν από τα ξημερώματα οι κολληγάδες κρατώντας κόκκινες και μαύρες σημαίες ... ››»]]
Έπειτα, το τρένο συνέχισε το δρομολόγιό του. Περνώντας, όμως, από το σταθμό [[Τσουλάρ]] δεν σταμάτησε για να επιβιβαστούν οι κολίγοι που είχαν συγκεντρωθεί γα το συλλαλητήριο. Νέοι πυροβολισμοί από τους [[Εύζωνος|ευζώνους]] επιβάτες του τρένου είχαν ως αποτέλεσμα δύο ακόμα νεκρούς και δεκάδες τραυματίες.
Σύντομα η πληροφόρηση όσων αγροτών είχαν συγκεντρωθεί στη [[Λάρισα]], για τις αιματοχυσίες οδήγησε σε νέες διαμαρτυρίες για μοίρασμα της γης και απόδοση δικαιοσύνης. Οι ένοπλες δυνάμεις απάντησαν με νέους πυροβολισμούς που ακολουθήθηκαν από μάχη σώμα με σώμα μεταξύ των ευζώνων και των αγροτών. Αποτέλεσμα της μάχης ήταν η νίκη των κολίγων. Ο νομάρχης, ο αστυνόμος και ο φρούραρχος της Λάρισας[[Λάρισα]]ς που παρακολουθούσαν τη μάχη συνειδητοποίησαν ότι η καταστολή της εξέγερσης των κολίγων ήταν αδύνατη. Έτσι το συλλαλητήριο έληξε, αφού εγκρίθηκε το παρακάτω ψήφισμα το οποίο γνωστοποιήθηκε στην [[Αθήνα]], τη Βουλή και την κυβέρνηση : {{Cite web|url = https://erodotos.wordpress.com/2010/01/25/kileler/|title = Ιστορικό αφιέρωμα στις κινητοποιήσεις της αγροτιάς: 1910, η εξέγερση του Κιλελέρ|last = Πετρόπουλος|first = Γιώργος}}  Σύμφωνα με το περιεχόμενό του οι αγρότες απαιτούσαν την άμεση ψήφιση του νομοσχεδίου για την απαλλοτρίωση των τσιφλικιών και τη διανομή [[των Ζαππείων κτημάτων]], την ενίσχυση του Γεωργικού Ταμείου με φόρους και εξέφρασαν τη βαθιά τους λύπη για την άδικη, από την πλευρά της Πολιτείας, επίθεση κατά του λαού, θύματα της οποίας υπήρξαν άοπλοι και λευκοί σκλάβοι της Θεσσαλίας[[Θεσσαλία]]ς. {{Cite book|title = «Κιλελέρ»|last = Κορδάτος|first = Γ.|publisher = Θουκυδίδης|year = |isbn = |location = |pages = 193|url = https://erodotos.wordpress.com/2010/01/25/kileler/}}  {{Cite book|title = «Κιλελέρ»|last = Καρανικόλας|first = Γ.|publisher = Θουκυδίδης|year = |isbn = |location = |pages = 219-220|url = https://erodotos.wordpress.com/2010/01/25/kileler/}}
Την εξέγερση στο [[Κιλελέρ]], στο [[Τσουλάρ]] και τη [[Λάρισα]], ακολούθησε σύλληψη και προφυλάκιση πολλών αγροτών. Αρκετοί αθωώθηκαν στη συνέχεια με βουλεύματα και 62 από τους διαδηλωτές δικάστηκαν και αθωώθηκαν στις [[23 Ιουνίου]] [[1910]], σε μια προσπάθεια εκτόνωσης της κατάστασης. {{Cite web|url = http://www.sansimera.gr/articles/224|title = Αφιέρωμα στην εξέγερση του Κιλελέρ}}  Για τα θύματα του [[Κιλελέρ]] αφιερώθηκαν ποιήματα που υμνούσαν την προσφορά των πεσόντων αγροτών ( " Στα θύματα του γεωργικού αγώνος, 27 Φεβρουαρίου εις Καρδίτσαν, 6 Μαρτίου εις Λάρισαν" ). Επίσης ο Γεωργικός Σύλλογος Φερών στις [[6 Μαρτίου]] [[1911]] προσκαλώντας Σωματεία, Συλλόγους και Βουλευτές της Θεσσαλίας[[Θεσσαλία]]ς τέλεσε το πρώτο μνημόσυνο στον Σιδηροδρομικό σταθμό του [[Κιλελέρ]] ( εφημερίδα "Πρωία", [[Λάρισα]] [[1911]]).
=== Επίλυση του αγροτικού ζητήματος ===
Η εξέγερση του [[Κιλελέρ]] προκάλεσε τη συμπάθεια όλης της χώρας για τους κολίγους και επέφερε κοινωνική πίεση για άμεση επίλυση του αγροτικού ζητήματος. Η πολιτική εξουσία δεν γινόταν να παραβλέπει πλέον το θεσσαλικό ζήτημα. Αφετηρία για τη λύση του προβλήματος έγινε το [[1911]] από τον [[Ελευθέριος Βενιζέλος|Ελευθέριο Βενιζέλο]] οπότε λήφθηκαν κάποια νομοθετικά μέτρα υπέρ των κολίγων, χωρίς να πραγματοποιηθούν απαλλοτριώσεις εξαιτίας και των πολέμων που ακολούθησαν. Μετά το [[1923]] επί της κυβέρνησης του [[Νικόλαος Πλαστήρας|Νικολάου Πλαστήρα]] έγιναν απαλλοτριώσεις τσιφλικιών σε μεγάλη κλίμακα.