el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el en ru el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el de el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el
Ο Αθανάσιος Χρυσοχόου (Πράμαντα, 1890 - Αθήνα, 1967) ήταν Έλληνας Ηπειρώτης Συνταγματάρχης και αργότερα συνεργάτης των Ναζί επί Γερμανικής Κατοχής σε διάφορες έμμισθες θέσεις με ναζιστική και αντισημιτική δράση κατά των Ελλήνων Εβραίων της Θεσσαλονίκης αλλά και κατά Ελλήνων αντιστασιακών.[1][2][3]
1 Συνθηκολόγηση με τους Ναζί
4 Μάρτυρας υπεράσπισης εγκληματία πολέμου
Τον Απρίλιο του 1941, ενόσω η διάλυση του Ελληνικού Στρατού στο πολεμικό μέτωπο επεκτεινόταν, ο διοικητής του Γ΄ Σώματος Στρατού Αντιστράτηγος Γεώργιος Τσολάκογλου απέστειλε στην Αθήνα τον Συνταγματάρχη Χρυσοχόου, που ήταν τότε Επιτελάρχης του, ώστε να συζητήσει με τον πρωθυπουργό και τον Παπάγο την άμεση λήψη αποφάσεων. Στις συναντήσεις του ο Χρυσοχόου διαπίστωσε ότι η κυβέρνηση δεν μπορούσε να λάβει καμιά απόφαση και εκτιμώντας ότι υπήρχε πλήρες αδιέξοδο, καθώς κανείς δεν αναλάμβανε την ευθύνη για την σύναψη ανακωχής, απέστειλε το πρωί της 19ης Απριλίου στον Τσολάκογλου το εξής τηλεγράφημα: Απόρρητος προσωπική διά Στρατηγόν. Ενέργεια ανάγεται αρμοδιότητα Στρατιάς. Εάν αναλάβετε σεις, δέον πρώτον λάβητε εξουσιοδότησιν λοιπών Σωμάτων Στρατού, αναθετόντων υμίν ενέργειαν ως έχοντα επαφήν με Γερμανούς. Χρυσοχόου. Εκ Φρουραρχείου Θ.. Παρότι το τηλεγράφημα έφερε την κωδική ονομασία του Ελληνικού Γενικού Στρατηγείου (Φρουραρχείο Θ) δεν είχε την συγκατάθεση του Παπάγου και στάλθηκε εν αγνοία του. Η πρωτοβουλία ανήκε στον Χρυσοχόου και απηχούσε τις προσωπικές του απόψεις. Συνεπώς ιστορικοί υποστηρίζουν πως ουσιαστικά ο Χρυσοχόου εξαπάτησε τον αρχιστράτηγο Παπάγο προκειμένου ο Τσολάκογλου να συνθηκολογήσει με τους Γερμανούς.[4][5]
Επειδή ο Τσολάκογλου είχε σχηματίσει την εντύπωση -πιθανώς ηθελημένα και χωρίς να τον ρωτήσει - ότι ο Παπάγος δεν είχε πολλές αντιρρήσεις για την σύναψη συνθηκολόγησης και γνωρίζοντας ότι η κυβέρνηση δεν ελάμβανε καμία απόφαση, μόλις έλαβε στις 02:00 της 20ής Απριλίου το τηλεγράφημα του Χρυσοχόου προχώρησε σε σύναψη ανακωχής με τους Γερμανούς.[6][7]
Επί Γερμανικής κατοχής ο Χρυσοχόου αποτέλεσε συνεργάτη των Ναζί και διορίσθηκε σε διάφορες έμμισθες θέσεις. Διετέλεσε κατοχικός φρούραρχος Θεσσαλονίκης, επιτελάρχης του δωσίλογου πρωθυπουργού Τσολάκογλου, έμμισθος γενικός επιθεωρητής Νομαρχιών Μακεδονίας διορισμένος από τους Ναζί. Ως διορισμένος από τους ναζί ο Χρυσοχόου πρότεινε για διορισμό και έτερο στρατιωτικό, τον υποπτέραρχο Γεώργιο Θεμελή στην έμμισθη θέση του Νομάρχη Πέλλας[8]. Ο Χρυσοχόου υποστήριξε ότι ο Θεμελής θα προάσπιζε όσο μπορούσε τα ελληνικά συμφέροντα απέναντι σε τυχόν αποσχιστικές τάσεις του σλαβόφωνου πληθυσμού. Αυτό ήταν αντιφατικό όμως καθώς η ναζιστική Γερμανία - με την οποία συνεργάζονταν οι Χρυσοχόου και Θεμελής - είχε ήδη παραχωρήσει την Ανατολική Μακεδονία και τη Θράκη στους Βούλγαρους .[9]
Επίσης ο Χρυσοχόου ορίσθηκε γενικός διοικητής Μακεδονίας από την κατοχική κυβέρνηση έναν μήνα πριν από την αποχώρηση των Ναζί από την Ελλάδα. Κατά τη δίκη του ναζιστή αξιωματικού Μαξ Μέρτεν για εγκλήματα πολέμου, εμφανίστηκε ως μάρτυρας υπεράσπισης. [10][11]
Για τις θέσεις που έλαβε επί Κατοχής δεν είχε καμία έγκριση από την εξόριστη στο Κάιρο ελληνική κυβέρνηση και ούτε απολάμβανε της εμπιστοσύνης της, όπως ο ίδιος μετά την Κατοχή διακήρυσσε. Ακόμη και ο τότε πρωθυπουργός Γεώργιος Παπανδρέου είχε εκφράσει την αποδοκιμασία του για τις δοσοληψίες του Χρυσοχόου με τους ναζί. Επίσης, οι πραγματικοί πράκτορες της κατασκοπευτικής οργάνωσης «ΖΕΥΣ», που δρούσαν μυστικά στη Θεσσαλονίκη, είχαν αποφασίσει να διακόψουν κάθε επαφή που είχαν με τον Χρυσοχόου.[14]
Ο Χρυσοχόου συνδέεται, ως ηθικός αυτουργός, με τη δολοφονία του αντιστασιακού Σίμου Κερασίδη. Με εντολή του Χρυσοχόου δολοφονήθηκε ο Κερασίδης το 1943 μαζί με τους συντρόφους του στη δυτική Μακεδονία από Έλληνες δωσίλογους που ανήκαν στην φιλοναζιστική οργάνωση ΠΑΟ (Πανελλήνια Απελευθερωτική Οργάνωση).[15]
Το αμέσως προηγούμενο χρονικό διάστημα από την απελευθέρωση υπήρχαν επιβεβαιωμένες επαφές ανάμεσα στον Χρυσοχόου και συνεργάτες του με παραστρατιωτικούς σχηματισμούς της Θεσσαλονίκης και των γύρω περιοχών με στόχο να καθυστερήσουν την απελευθέρωση της πόλης από τις αντιστασιακές δυνάμεις του ΕΛΑΣ. Μάλιστα επικοινώνησε με τον αξιωματικό της γερμανικής Στρατιωτικής Διοίκησης Όστεν Μίλερ και ζήτησε να εξοπλισθούν με γερμανικά όπλα και πυρομαχικά οι άοπλοι χωροφύλακες και οι εθελοντές χωροφύλακες που θα επιλέγονταν ανάμεσα στα εθνικόφρονα στοιχεία.[16]
Το πρώτο οργανωμένο χτύπημα κατά των Εβραίων της Θεσσαλονίκης πραγματοποιήθηκε ύστερα από πρωτοβουλία του γενικού διευθυντή Νομαρχιών Μακεδονίας Αθανάσιου Χρυσοχόου.[17] Σύμφωνα με τον καθηγητή Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών Χάγκεν Φλάισερ, ο Χρυσοχόου προέβη σε διαβήματα στη γερμανική στρατιωτική διοίκηση, διαμαρτυρόμενος ότι οι Ισραηλίτες δεν υποχρεώθηκαν να συμμετέχουν σε αναγκαστικές εργασίες ή να καταβάλλουν εισφορές σε είδος, σε αντίθεση με το μεγαλύτερο τμήμα του ελληνικού (χριστιανικού) πληθυσμού. Έτσι, μετά από αυτά τα διαβήματα, δρομολογήθηκε η επίσημη απογραφή των ικανών για εργασία αρρένων Ισραηλιτών της Θεσσαλονίκης και η συγκέντρωσή τους στην πλατεία Ελευθερίας, στις 11 Ιουλίου 1942.[18][19][20]
Για τα βασανιστικά ομαδικά καψώνια που επέβαλαν οι Ναζί σε βάρος χιλιάδων Θεσσαλονικέων Εβραίων στην πλατεία Ελευθερίας (10/11/1942), ο Χρυσοχόου ισχυρίστηκε στη δίκη του τότε καταζητούμενου για εγκλήματα πολέμου ναζιστή αξιωματικού Μαξ Μέρτεν «ότι δεν διετάχθησαν αλλά τα έκαμαν στρατιώται με ιδικήν των πρωτοβουλίαν».[εκκρεμεί παραπομπή] Ο Μέρτεν ήταν ο κύριος υπεύθυνος της γενοκτονίας των Εβραίων της Θεσσαλονίκης, διατάσσοντας τη μεταφορά περίπου 45.000 ατόμων στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Άουσβιτς, καθώς και την ευθύνη της λεηλασίας των περιουσιών τους, μέχρι και τυμβωρυχίας του εβραϊκού νεκροταφείου, που υπολογίσθηκε ότι ξεπερνούσαν σε αξία το τεράστιο για την εποχή εκείνη ποσό των 125.000.000 χρυσών φράγκων. Εξ αφορμής αυτών αποκλήθηκε «Δήμιος της Θεσσαλονίκης» και «Χασάπης της Θεσσαλονίκης».[21][22]
Όταν οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ απελευθέρωσαν τη Θεσσαλονίκη στις 30 Οκτωβρίου 1944, συνέλαβαν πολλούς συνεργάτες των ναζί, μεταξύ των οποίων και τον Χρυσοχόου. Δικάστηκε από λαϊκό δικαστήριο ως δωσίλογος εις θάνατον για εθνική αναξιότητα. Απελευθερώθηκε όμως στις 17 Φεβρουαρίου 1945 ύστερα από διαμεσολάβηση των Βρετανών, στον απόηχο της συμφωνίας της Βάρκιζας.[23][24]
Το 1953 ο Χρυσοχόου ήταν υποψήφιος βουλευτής πόλεως Θεσσαλονίκης του κόμματος Ε.Ρ.Ε. (Εθνική Ριζοσπαστική Ένωσις) του Κωνσταντίνου Καραμανλή. Δεν κατάφερε να εκλεγεί και έτσι μετακόμισε στην Αθήνα έως το θάνατο του το 1967.
Μάρτυρας υπεράσπισης εγκληματία πολέμουΕπεξεργασία
Στις 11 Φεβρουαρίου 1959 ο Χρυσοχόου κατέθεσε ως μάρτυρας υπεράσπισης στη δίκη του τότε καταζητούμενου για εγκλήματα πολέμου ναζιστή αξιωματικού Μαξ Μέρτεν. Τελικά ο Μέρτεν καταδικάστηκε σε 25 χρόνια κάθειρξη κατά συγχώνευση για παράνομες φυλακίσεις και εγκλεισμούς Ισραηλιτών και Ελλήνων σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, φόνους και θανάτους Ισραηλιτών από ασιτία, εκτοπίσεις περισσότερων από 45.000 Εβραίων σε γερμανικά στρατόπεδα.[25]
Όλες ανεξαίρετα οι ελληνικές εφημερίδες αποτύπωσαν με αρνητική έκπληξη στους τίτλους τους την απροσδόκητη συνηγορία του Χρυσοχόου υπέρ του ναζιστή κατηγορουμένου: «Ο κ. Χρυσοχόου καταθέτει υπέρ του Μέρτεν» («Μακεδονία»)· «Η κατάθεσις του στρατηγού Χρυχοχόου ελαφρυντική διά τον κατηγορούμενον» («Η Καθημερινή»)· «Έλλην στρατηγός μεταβάλλεται σε υπερασπιστήν του Μαξ Μέρτεν» («Αυγή»)· «Ο στρατηγός κ. Χρυσοχόου καταθέτει ότι ο Μέρτεν ήτο ξένος προς τους διωγμούς των Ισραηλιτών» («Εθνικός Κήρυξ»)· «Αι αντιφάσεις του κ. Χρυσοχόου διά τον Μαξ Μέρτεν. Φιλέλλην και κύριος…» («Το Έθνος»)· «Ελαφρυντικά διά τον Μέρτεν καταθέτει μάρτυς κατηγορίας» («Ελευθερία»)· «Έλλην μάρτυς λέγει ότι ο Μέρτεν ήτο επιεικής, αντιφάσκων με την πρώτη του κατάθεσιν» («Νέα»).[26]
Η Δικτατορία των Συνταγματαρχών το 1971 απέδωσε το όνομα του Χρυσοχόου σε δρόμο της Θεσσαλονίκης. Το 2018 δημοσιεύθηκε η ομόφωνη πρόταση μετονομασίας της οδού από την Επιτροπή Ιστορικής Μνήμης του Δήμου Θεσσαλονίκης καθώς ήρθε στην επιφάνεια η ναζιστική δραστηριότητα του Χρυσοχόου με τη συνδρομή του Κέντρου Ιστορίας Θεσσαλονίκης. Στις 22 Αυγούστου 2018, ο Δήμος Θεσσαλονίκης με απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου μετονόμασε επίσημα την οδό σε Αλμπέρτου Ναρ.[27][28] Οι απόγονοι του Χρυσοχόου κατέθεσαν αγωγή σε βάρος Δημοτικών Συμβούλων Θεσσαλονίκης ζητώντας αποζημίωση συνολικού ύψους 600.000 ευρώ καθώς και την προσωπική κράτηση, διάρκειας έξι μηνών, για τον κάθε Δημοτικό Σύμβουλο που μήνυσαν.[29][30][31][32]
↑ Θεσσαλονίκη: Ιστορικοί για αλλαγή ονόματος οδού – «Ήταν συνεργάτης των Ναζί», 16/03/2019, ΤΥΠΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ
↑ Απόγονοι κατοχικού στρατηγού εναντίον αντιστασιακών - Δικάζεται η Ιστορία;, ΤΟ ΕΘΝΟΣ, 04.10.2019
↑ Το φάντασμα της ιστορίας: «Ολίγον» δωσίλογος;,18.03.2018, Τάσος Κωστόπουλος, efsyn.gr
↑ Νέα στοιχεία για τη δράση του κατοχικού φρούραρχου Χρυσοχόου, 26.03.2019, Απόστολος Λυκεσάς, Εφημερίδα των Συντακτών
↑ Στις ΗΠΑ αποκαλύπτουν τους ναζί τους. Εδώ τους τιμούμε, 30 Οκτωβρίου 2014, www.avgi.gr
↑ Richter, Heinz A. (1998). Η Ιταλο-γερμανική επίθεση εναντίον της Ελλάδος, (τίτλος πρωτοτύπου Griechenland im Zweiten Weltkrieg August 1939 – Juni 1941, μετάφραση Κώστας Σαρρόπουλος) Γκοβόστης, Αθήνα, σελ. 554-5, ISBN 960-270-789-5.
↑ Γενικό Επιτελείο Στρατού / Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού (1985). Επίτομη Ιστορία του Ελληνοϊταλικού και Ελληνογερμανικού πολέμου 1940-1941 (Επιχειρήσεις Στρατού Ξηράς), έκδ. ΓΕΣ/ΔΙΣ, σελ. 205, Αθήνα.
↑ Ελληνικός Βορράς, 28 Σεπτεμβρίου 1969
↑ Ελληνικός Βορράς, 28 Σεπτεμβρίου 1969
↑ Κείμενο-απάντηση στους απογόνους του δωσίλογου Α. Χρυσοχόου, 16.03.2019, efsyn.gr
↑ Η μνήμη παραμένει ζωντανή, η ιστορία δεν δικάζεται, 09.02.2020, alfavita.gr
↑ Θεσσαλονίκη: Οργή για την αγωγή σε βάρος τριών αγωνιστών κατά της χούντας, ΕΘΝΟΣ, 28.12.2018
↑ Τεκμηριωμένα δωσίλογος, 17.02.2018, Απόστολος Λυκεσάς, efsyn.gr
↑ Αντί συγγνώμης ζητάνε και τα "ρέστα" οι κληρονόμοι του Αθ. Χρυσοχόου, 10/02/2020, avgi.gr
↑ Σελίδες Κατοχής, ΚΟΥΖΙΝΟΠΟΥΛΟΣ ΣΠΥΡΟΣ, Εκδόσεις ΙΑΝΟΣ, ISBN139786185141561, σελ.45
↑ Από την απελευθέρωση στα Δεκεμβριανά, Σύγχρονη Ιστορία, Συλλογικός Τόμος, 2016, σελ.759, ISBN 978-618-82943-0-1
↑ Μνημονικοί τόποι και δημόσια ιστορία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου στην Ελλάδα – μια συγκριτική προσέγγιση, Άννα Μαρία Δρουμπούκη, Αθήνα 2014, Διδακτορική διατριβή, ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ, ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ- ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ, σελ. 248
↑ Στις 11 Ιουλίου του 1942 δημοσιεύθηκε στην φιλοναζιστική εφημερίδα "Απογευματινή" μια ανακοίνωση για την υποχρεωτική συγκέντρωση όλου του άρρενος εβραϊκού πληθυσμού της Θεσσαλονίκης από 18 μέχρι 45 ετών στην πλατεία Ελευθερίας.
↑ Hagen Fleischer, “Griechenland. Das bestrittene Phänomen.“, στο: Hermann Graml, Angelika Königseder και Juliane Wetzel (επιμ.), Vorurteil und Rassenhass. Antisemitismus in den faschistischen Bewegungen Europas, Metropol, Berlin 2001, σ. 207-226.
↑ Φλάισερ, Χάγκεν, Στέμμα και Σβάστικα. Η Ελλάδα της Κατοχής και της Αντίστασης 1941-1944, Παπαζήσης, Αθήνα, τόμος Β’, ISBN 139789600207644, 1995, σελ.
↑ Σούζαν-Σοφία Σπηλιώτη, «Μια υπόθεση πολιτικής και όχι δικαιοσύνης: Η δίκη Μέρτεν (1957-59) και οι ελληνογερμανικές σχέσεις», στο: Mark Mazower (επίμ.), Μετά τον πόλεμο. Η ανασυγκρότηση της οικογένειας, του έθνους και του κράτους στην Ελλάδα, 1943-1960, εκδ. Αλεξάνδρεια, Αθήνα, σελ. 321
↑ Χεκίμογλου, Ευάγγελος (2005). Οι χαμένες επιταγές του Μέρτεν. 18. Θεσσαλονίκη: Θεσσαλονικέων Πόλις. σελ. 40-61.
↑ Η Οδός Χρυσοχόου έγινε οδός Ναρ στη Θεσσαλονίκη, 28/12/2018, iefimerida.gr
↑ Ζητάνε και τα ρέστα οι φρούραρχοι της κατοχικής μνήμης, 31.12.2018, Βασίλης Ανδριανόπουλος, documentonews.gr
↑ ΑποκαθηλώΣτΕ τους δωσίλογους, 08.02.2020, efsyn.gr, Έντυπη έκδοση
↑ Οι απόγονοι του Χρυσοχόου τώρα ζητούν αποζημίωση 600.000 ευρώ για προσβολή νεκρού!, dailythess.gr, 26 Δεκεμβρίου 2018
↑ Η απόφαση που επικυρώθηκε από την Αποκεντρωµένη Διοίκηση Μακεδονίας-Θράκης
↑ Η Θεσσαλονίκη παύει να τιμά τον δωσίλογο Χρυσοχόου, Νίκος Φωτόπουλος, 25.08.2018, Εφημερίδα των Συντακτών
↑ Απόγονοι κατοχικού στρατηγού εναντίον αντιστασιακών - Δικάζεται η Ιστορία;, ΤΟ ΕΘΝΟΣ, 04.10.2019
↑ Προκλητική αγωγή των απογόνων του δωσίλογου Αθ. Χρυσοχόου, avgi.gr, 28.12.2018
↑ Ζητάνε και τα ρέστα οι φρούραρχοι της κατοχικής μνήμης, 31.12.2018, Βασίλης Ανδριανόπουλος, documentonews.gr