el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el es el el el el el el el el fr el el sv el ceb el es el en el en es la es es es en es es es es es es es es es es es de en it es es it es es en es it it es es es es it el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el el el el en en el el sv es el el fr la el de es el el de es el el fr es el el fr en el fr es el el sv es el en es el el fr es el el en es el el ja es el el fr es el el de es el el fr es el es es el nb es el el fr de el el de en el en it el el en es el el sv es el el de it el el de es el el fr es el el en en el el fr es el it it el el fr it el el de es el fr es el fr es el el fr es el fr it el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el el zh el el el en el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en en en en cs el el en cs en en en en fr ro el el el en en en fr en fr it fr en fr el fr en es el el en cs en en el en en el en en en en en en en en en en en el el en en en en el el el el el el el el el el el el el en la el en en en en en en en en en en en en en en en el el el el el el el el el el el el
Ο Κατσουλιέρης είναι στρουθιόμορφο πτηνό της οικογενείας των Κορυδαλιδών,[i] ένας από τους κορυδαλούς[i] που απαντούν και στον ελλαδικό χώρο. Η επιστημονική ονομασία του είδους είναι Galerida cristata και περιλαμβάνει 35 υποείδη.[1][iii]
Ενήλικος κατσουλιέρης (υποείδος G. c. chendoola)
Στον ελλαδικό χώρο απαντούν τα υποείδη Galerida cristata meridionalis C. L. Brehm, 1841, Galerida cristata caucasica Taczanowski, 1888 και Galerida cristata cypriaca Bianchi, 1907, με το τελευταίο να αποτελεί πολύ σημαντικό ενδημικό υποείδος στην Κύπρο, τη Ρόδο και την Κάρπαθο (και τα γύρω μικρότερα νησιά).
Ο όρος Γαλερίδη, που απαντά στην ελληνική βιβλιογραφία, κρίνεται εξεζητημένος.[iii]
Η γραφή της λέξης κορυδαλός με δύο -λλ- (κορυδαλλός), παρόλο που έχει επικρατήσει στη νεοελληνική γλώσσα, οφείλεται, πιθανότατα, σε εκφραστικό αναδιπλασιασμό. Επομένως, με βάση την ετυμολογία του όρου (κορυδαλός < κόρυδος + επίθ. -αλ- [πρβλ. αγκ-άλ-η-, ομφ-αλ-ός]),[7] ορθότερη είναι η γραφή με ένα (1) -λ-.
Το είδος περιγράφηκε για πρώτη φορά από τον Λινναίο, υπό την ονομασία Alauda cristata (Αυστρία, 1758).[10] Το 1828, ο Γερμανός φυσιοδίφης Φ. Μπουά (Friedrich Boie 1789-1870) το μετέφερε στο σημερινό του γένος, αλλά δεν καθόρισε τους χαρακτήρες που θα το διέκριναν από τα μέλη του γένους Alauda. Ο Άγγλος ορνιθολόγος Κ. Χάρισον (Colin Harrison, 1926-2003) πρότεινε συγχώνευση των μελών Galerida και Lullula ξανά στο Alauda το 1865, λόγω έλλειψης αυτών των χαρακτήρων.[11]
Επίσης, εκτός του μοτίβου στο πτέρωμα, υπάρχουν άλλες, καλά οριοθετημένες διαφορές οι οποίες τείνουν να είναι προοδευτικές (clinal) όπως, το μέγεθος του σώματος, το μήκος της πτέρυγας και, ιδιαίτερα, το μήκος του ράμφους. Σε γενικές γραμμές, ωστόσο, οι διαφορές μεταξύ των υποειδών είναι μικρές και, συχνά, μη-ορατές στον κοινό παρατηρητή. Μόνον εάν τοποθετηθεί σειρά δειγμάτων και γίνει ταυτόχρονη σύγκριση στο πτέρωμα, μπορούν να παρατηρηθούν τέτοιες διαφορές. Άλλο ταξινομικό πρόβλημα αποτελούν, επίσης, οι συχνές διασταυρώσεις μεταξύ των υποειδών, ιδιαίτερα στην Παλαιαρκτική και την Αφροτροπική οικοζώνη.[10]
Γεωγραφική εξάπλωση του είδους Galerida cristata
Το είδος εμφανίζει ευρύ και συμπαγές φάσμα κατανομής σε μεγάλες επικράτειες του Παλαιού Κόσμου (οικοζώνες: Παλαιαρκτική, Αφροτροπική και Ινδομαλαισιανή). Σε όλες τις περιοχές εξάπλωσης απαντά ως επιδημητικό πτηνό.
Στην Ευρώπη, απαντά σε μεγάλο τμήμα της ηπείρου, εκτός από το Ηνωμένο Βασίλειο, την Ισλανδία, τη Σκανδιναβία και το μεγαλύτερο τμήμα της Ρωσίας. Επίσης, απουσιάζει -λόγω της φύσεως των ενδιαιτημάτων του- από τις περισσότερες υψηλές ορεινές περιοχές της Κ. Ευρώπης.
Στην Αφρική, απαντά κυρίως στο βόρειο τμήμα της ηπείρου -στις μεσογειακές χώρες-, στις εκτάσεις παράλληλα του Νείλου, φθάνοντας νότια μέχρι το Νότιο Σουδάν και την Αιθιοπία. Επίσης, απαντά σε όλη την υποσαχάρια ζώνη βορείως του ισημερινού, από τις ακτές του Ατλαντικού στα δυτικά μέχρι τις ακτές της Ερυθρά Θάλασσας στα ανατολικά. Τέλος, βρίσκεται σε διάσπαρτους ηπειρωτικούς θύλακες στη Μαυριτανία, την Αλγερία και την Κένυα, μεταξύ άλλων.
B Νιγηρία ανατολικά προς Δ Σουδάν και ΒΑ Κεντροαφρικανική Δημοκρατία
Περιλαμβάνει και τα υποείδη G. c. zalingei[13] και G. c. courtoti[10]
ΒΚ και ΒΑ Σουδάν (ανατολικά της Κοιλάδας του Νείλου), ανατολικά προς Ερυθραία
Περιλαμβάνει και τα υποείδη G. c. caroli, G. c. nubica και G. c. eritreae[10]
Ν και ΝΑ Ιταλία, Σικελία
ΒΑ αλγεριανή Σαχάρα Ανατολικά της Μπίσκρα και Ουάργκλα), ανατολικά προς Ν Τυνησία (νότια της Κάφσα και του Σφαξ) και ΒΔ Λιβύη (Τριπολίτιδα)
Περιλαμβάνει και τα υποείδη G. c. gafsae, G. c. whitakeri και G. c. deprimozi[10]
ΒΑ Λιβύη (ηπειρωτική Κυρηναϊκή), Β και ΒΑ Αίγυπτος (ανατολικά προς Αλεξάνδρεια, Β Σινά, Ν Ισραήλ (Νεγκέβ, Νεκρά Θάλασσα), ανατολικά προς Ν Ιράκ και Β Σαουδική Αραβία
ακτές ΒΑ Μαρόκου, ανατολικά προς Β Τυνησία (ανατολικά προς Σούσσα)
νησιά ΒΑ Αιγαίου (Σαμοθράκη, νότια προς Σάμο), Β Τουρκία, Ν Καύκασος και Δ Τρανσκαυκασία
Περιλαμβάνει και τα υποείδη G. c. ioniae, G. c. magdae, και G. c. submagna[10]
Ν και Α Πακιστάν (πρόποδες ορεινού Κασμίρ), Δ και Β Ινδία (ανατολικά προς Μπιχάρ), Ν Νεπάλ
Δ Λίβανος (νότια της Βηρυτού) και ΒΔ Ισραήλ (Χάιφα, όρος Κάρμηλος)
Κ Ευρώπη, από Δανία και απώτατη Ν Σουηδία, ανατολικά προς Λευκορωσία, νότια προς Γαλλία, Β Ιταλία, Β πρώην Γιουγκοσλαβία, Β Ουγγαρία και Β Ουκρανία
Είναι το πολυπληθέστερο ευρωπαϊκό υποείδος
ακτές ΒΑ Λιβύης (Βεγγάζη ανατολικά προς Τομπρούκ)
Κοιλάδα του Νείλου, από το Ασουάν νότια προς απώτατο Β Σουδάν (Wadi Halfa)
ΝΑ Αλγερία, πιθανόν και ΒΔ Λιβύη
Κ Σουδάν (Kurdufan, ανατολικά προς ποταμό Νείλο)
Κ Νιγηρία (όρη Aïr)
ΒΔ Μαρόκο, (οροσειρές Ριφ και Άτλαντα)
Ν Μαντζουρία, ΒΑ Κίνα
Β Κασμίρ (κοιλάδα Gilgit)
Ν Μαρόκο, Β αλγεριανή Σαχάρα
Έχει προταθεί η αναβάθμισή του σε διακριτό είδος (Galerida macrorhyncha) με βάση μορφολογικά και χρωμοσωμικά δεδομένα. Σε αυτή την περίπτωση περιλαμβάνει και το 29[14]
Αίγυπτος (Κάιρο, νότια προς Ασουάν)
ΒΑ Αραβία προς Ν Καζακστάν, ανατολικά προς Ν Μογγολία και Β Κίνα (Σιντζιάνγκ ανατολικά προς Β Γκανσού και Εσωτερική Μογγολία)
Περιλαμβάνει και τα υποείδη G. c. retrusa , και G. c. alaschanica
Ν πρώην Γιουγκοσλαβία και Ν Βουλγαρία, νότια προς ηπειρωτική Ελλάδα (συμπεριλαμβανομένων των Ιονίων νήσων και της Κρήτης) και Δ Τουρκία
Είναι το πολυπληθέστερο ελληνικό υποείδος. Περιλαμβάνει και τα υποείδη G. c. madaraszi, και G. c. muehlii[10]
Δ Ιταλία (Τοσκάνη, νότια προς Ρώμη)
Ενδημικό στην περιοχή. Περιλαμβάνει και το υποείδος G. c. deltae
Υψίπεδα Α Μαρόκου ανατολικά προς ΒΔ Αλγερία
Με την πιθανή αναβάθμιση του 22 σε είδος, περιλαμβάνεται σε αυτό ως υποείδος
Δ Μαρόκο (Καζαμπλάνκα, νότια προς Κοιλάδα Σους)
Ν Μαυριτανία, Σενεγάλη, Γκάμπια, νότια προς Νίγηρα, Σιέρρα Λεόνε και Γουινέα-Μπισσάου
Β Σομαλία, ΝΝΑ Αιθιοπία, Β Κένυα
Κ Τουρκία, ανατολικά προς Τρανσκαυκασία, ΝΔ και Β Ιράν, και ΝΔ Τουρκμενιστάν νότια προς Β και Α Ιράκ
Περιλαμβάνει και τα υποείδη G. c. weigoldi, και G. c. ankarae[10]
Α Κροατία και Α Ουγγαρία ανατολικά προς Κριμαία, Β Καύκασο και ΝΔ Ουράλια Όρη και Δ Καζακστάν
N Τουρκία, Συρία, Α Λίβανος και Α, ΒΑ Ισραήλ (Ν προς Ιερουσαλήμ)
Έχει προταθεί, επίσης, το υποείδος Galerida cristata tardinata, από την περιοχή της Ν., πιθανόν και Δ. Αραβίας.[10]
(σημ. με έντονα γράμματα τα υποείδη που απαντούν στον ελλαδικό χώρο)
Ο κατσουλιέρης είναι αυστηρά καθιστικό είδος, με ελάχιστους βόρειους πληθυσμούς να κατεβαίνουν νοτιότερα τον χειμώνα. Στην πλειονότητα των περιπτώσεων, απαρτίζεται από επιδημητικούς πληθυσμούς οι οποίοι μετακινούνται ελάχιστα, ανάλογα με τις καιρικές συνθήκες, ή καθόλου. Μάλιστα, η έντονη καθιστική φύση του πτηνού αποτυπώνεται χαρακτηριστικά στο γεγονός ότι, ενώ απαντά στη Β. Γαλλία ως κοινό είδος, θεωρείται τυχαίος επισκέπτης στο Ηνωμένο Βασίλειο, παρόλο που η χώρα βρίσκεται στην απέναντι ακτή της Μάγχης.[15]
Τυχαίοι, περιπλανώμενοι επισκέπτες έχουν αναφερθεί, μεταξύ άλλων, από το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Φινλανδία, τη Μάλτα και τη Σιέρα Λεόνε.[2]
Στην Ελλάδα, όπως στην υπόλοιπη ευρωπαϊκή ήπειρο, ο κατσουλιέρης απαντά ως κοινό επιδημητικό πτηνό σε όλη τη χώρα.[16] Το ίδιο ισχύει για την Κρήτη[17] και την Κύπρο.[18]
Ο κατσουλιέρης διαβιοί σε ποικιλία οικοτόπων, ωστόσο το κύριο στοιχείο των ενδιαιτημάτων του είναι οι ανοικτές, χέρσες, συνήθως επίπεδες εκτάσεις με αραιή βλάστηση. Επίσης, οι καλλιέργειες και άλλες τεχνητές ξηρές ή/και ημιερημικές επιφάνειες όπως κατά μήκος σιδηροδρομικών γραμμών, αεροδρόμια, ναυπηγεία, βιομηχανικές εγκαταστάσεις,[19] πλαϊνά δρόμων και εγκαταλελειμμένες τοποθεσίες. Στις περιοχές όπου συνυπάρχει με το είδος Galerida theclae, ο κατσουλιέρης καταλαμβάνει τις πεδινές θέσεις, ενώ το συγκεκριμένο συγγενικό είδος κατοικεί στις βραχώδεις και θαμνώδεις πλαγιές.[20]
Στην Ελλάδα, ο κατσουλιέρης απαντά σε χέρσα εδάφη, πετρώδεις και αμμώδεις θέσεις, αμμοθίνες, ημιέρημες περιοχές αλλά και σε πεδινές ή θαμνώδεις τοποθεσίες, άλση, χωριά και πόλεις[16] Επίσης, σε αμπελώνες, αλατούχα έλη και λασπώδεις θέσεις σε υγροτόπους, ακόμη και σε παραλίες. Απαντά από το επίπεδο της θάλασσας μέχρι τα 1200 μ. ή και ψηλότερα.[21]
Όταν το λοφίο του κατσουλιέρη βρίσκεται σε επίπεδη θέση, δεν είναι πάντοτε ορατό από απόσταση (εδώ το υποείδος G. c. meridionalis)
Όπως οι περισσότεροι κορυδαλοί, ο κατσουλιέρης είναι μικρού μεγέθους στρουθιόμορφο, χωρίς κάποια έντονα χαρακτηριστικά στοιχεία ή φωτεινά χρώματα και, τις περισσότερες φορές, περνάει απαρατήρητος. Μάλιστα, ο γενικότερος καφέ χρωματισμός του πτερώματός του με τις διάσπαρτες λευκές λωρίδες και στίξεις, σε συνδυασμό με τα ξηρά, με λίγη βλάστηση ενδιαιτήματά του, προσφέρουν καμουφλάζ στο πτηνό και δύσκολα διακρίνεται. Άλλωστε, ένα από τα σημαντικότερα ταξινομικά προβλήματα του είδους είναι οι χρωματικές παραλλαγές «χώματος» που εμφανίζουν τα επί μέρους υποείδη, ανάλογα με το περιβάλλον όπου συχνάζουν. Το ράμφος είναι σχετικά μακρύ και ελαφρά καμπυλωτό, ενώ η κοντή ουρά στο μέσο της είναι καστανή και, στο πλευρικό τμήμα της, ανοικτοκαστανή.[16] Τα πόδια είναι σαρκόχρωμα και η ίριδα σκουροκάστανη.
Ωστόσο, το κύριο διαγνωστικό στοιχείο του κατσουλιέρη είναι το λεπτό και μυτερό του λοφίο, μεγαλύτερο από των άλλων κορυδαλών που, όταν είναι ανορθωμένο, διακρίνεται από απόσταση. Όμως, πολλές φορές το διατηρεί σε επίπεδη θέση (από κοντινή απόσταση διακρίνεται έστω και κατεβασμένο)[22] και, τότε, πρέπει να αναζητηθούν επί πλέον στοιχεία για να αναγνωριστεί, όπως η κοκκινωπή απόχρωση της κάτω επιφάνειας των πτερύγων, καθώς και η έλλειψη λευκής λωρίδας στο άκρο τους, κατά την πτήση. Η κάτω επιφάνεια του σώματος είναι λευκωπή, όπως σε άλλους κορυδαλούς. Πολλές φορές αναγνωρίζεται από το μελωδικό του τραγούδι και τον τρόπο που το αρθρώνει (βλ Φωνή).
Τα θηλυκά είναι παρόμοια με τα αρσενικά, ενώ τα νεαρά άτομα έχουν μικρότερο λοφίο και περισσότερες κηλίδες και στίξεις στη ράχη από τους ενήλικες.
Μήκος σώματος: 17 έως 19 εκατοστά
Άνοιγμα πτερύγων: 29 έως 38 εκατοστά
Βάρος: 35 έως 45 (-50) γραμμάρια
Ο κατσουλιέρης θεωρείται παμφάγο πτηνό, αν και το διαιτολόγιο περιλαμβάνει κυρίως φυτική ύλη (φθινόπωρο και χειμώνα), όπως σπέρματα διαφόρων φυτών, ιδιαίτερα κόκκους δημητριακών (σιτάρι, κριθάρι, βρώμη).[35] Ωστόσο, καταναλώνει και έντομα (άνοιξη και καλοκαίρι), κυρίως σκαθάρια,[36] που συλλαμβάνει είτε από την επιφάνεια του εδάφους, είτε με σκάψιμο.
Τα χρώματα του κατσουλιέρη εξαρτώνται από τον χρωματισμό του εδάφους, στα ενδιαιτήματα όπου απαντά
Ο κατσουλιέρης μπορεί να συναθροίζεται σε σμήνη πολλών ατόμων και, πολλές φορές, εμφανίζεται πολύ ήμερος στην ανθρώπινη παρουσία, ιδιαίτερα τον χειμώνα.[30] Έχει την ικανότητα να τρέχει πολύ γρήγορα στην επιφάνεια του εδάφους, πριν καταφύγει στο πέταγμα.[28] Η πτήση είναι κυματιστή, αλλά κάπως «βαριά»[23] και ακανόνιστη,[30] με «νευρικά» φτεροκοπήματα.
Ο κατσουλιέρης έχει δυνατό, υψίσυχνο, «υγρό» μελωδικό τραγούδι. Συνήθως είναι τρισύλλαβο με τονισμό στην 1η και 2η συλλαβή,[26] αλλά είναι δύσκολο να αναγνωριστεί μόνο από αυτό. Ωστόσο, το αρθρώνει είτε στο έδαφος, είτε ψηλά στον αέρα, πολλές φορές σε ύψος 30-60 μ. από την επιφάνεια του εδάφους, μετά από χαρακτηριστική κατακόρυφη (κάθετη προς το έδαφος πτήση). Αυτή η κίνηση αποτελεί μια μορφή της λεγόμενης κυματοειδούς μετακίνησης» (undulating locomotion), που παρατηρείται σε πολλούς ζωικούς οργανισμούς.
Σπανιότερα, μπορεί να κελαηδάει από σταθερό σημείο «επόπτευσης» (perching spot).[28] Σε αντίθεση με τον κατσουλιέρη, η συγγενική σταρήθρα αρθρώνει το τραγούδι της και κατά τη διάρκεια της ανόδου, μέχρι το άνω σημείο της κατακόρυφης πτήσης.
Δείγματα φωνής (εξωτερικός σύνδεσμος)
Στις περιοχές φωλιάσματος προτιμάει τις χέρσες, καλλιεργημένες περιοχές και είναι περισσότερο «ανεκτικό» είδος στην παρουσία δένδρων από τη σταρήθρα. Μπορεί, ωστόσο, να φωλιάσει και σε βραχώδεις ή αμμώδεις θέσεις, ενώ η φωλιά βρίσκεται στο έδαφος, αλλά είναι ανασηκωμένη στις άκρες της. Είναι μια κυπελοειδής κατασκευή μέσα σε μια κοιλότητα του εδάφους, η οποία σκάβεται, εάν δεν υπάρχει κάποια ήδη διαθέσιμη. Η φωλιά είναι πολύ απλή στη δομή της, κατασκευάζεται και από τα δύο φύλα από γρασίδι και πόες και επιστρώνεται με χορτάρι και τρίχες.[37]
Η περίοδος φωλιάσματος, συνήθως, ξεκινάει στα μέσα Απριλίου, αλλά μπορεί να ξεκινήσει από τον Μάρτιο στα νότια και να επεκταθεί μέχρι τον Ιούλιο στις βόρειες ευρωπαϊκές επικράτειες. Η ωοτοκία πραγματοποιείται δύο ή και τρεις φορές, σε μερικές περιπτώσεις. Η γέννα αποτελείται από 3 έως 5 (-6) υποελλειπτικά, γυαλιστερά αβγά, διαστάσεων 22,7 Χ 16,8 χιλιοστών. Η επώαση πραγματοποιείται μόνον από το θηλυκό και διαρκεί 12 έως 13 ημέρες, περίπου. Οι νεοσσοί είναι φωλεόφιλοι (altricial) και χρήζουν της άμεσης προστασίας των γονέων. Εγκαταλείπουν τη φωλιά στις 9-11 ημέρες, ενώ η πτέρωση πραγματοποιείται στις 17-18 ημέρες, περίπου.[27][37]
Το είδος, λόγω του ευρέος φάσματος κατανομής του και των λίγων κινδύνων που αντιμετωπίζει. δεν κινδυνεύει σε παγκόσμιο επίπεδο, ως εκ τούτου, χαρακτηρίζεται ως Ελαχίστης Ανησυχίας (LC) από την IUCN. Ωστόσο, παρά το ευρύ φάσμα κατανομής του, η τάση των πληθυσμών του είναι καθοδική,[2][38] πιθανόν λόγω αλλαγής χρήσης των ενδιαιτημάτων του.
Ο κατσουλιέρης είναι από τα κοινά στρουθιόμορφα της χώρας, ευρισκόμενος σε όλη την ηπειρωτική επικράτεια και, σχεδόν, σε όλα τα νησιά. Ωστόσο, η προτίμησή του σε συγκεκριμένα ενδιαιτήματα (βλ. Βιότοπος) έχει ως αποτέλεσμα να απουσιάζει από σημαντικά μεσογειακά οικοσυστήματα (μακία γη, δάση, ελαιώνες κ.λπ.)[21] και να καθιστά τους πληθυσμούς του μικρότερους από εκείνους που θα μπορούσαν να είναι.
Η Ελλάδα φιλοξενεί 3 διαφορετικά υποείδη, με ιδιαίτερα σημαντικό το ενδημικό Galerida cristata cypriaca.
Στον ελλαδικό χώρο ο Κατσουλιέρης απαντά και με τις ονομασίες: Ασκορδηλός, Κατσαβός, Κατσιλαϊνός, Κατσουλιανός, Κατσουλιέρος (Αχαΐα), Κατσουλογιάννης, Κορδιαλός, Κόρυδος και Κορυδός, Κουρκουλιάνος (Μακεδονία), Κουρτσολιός, Σκορδιαλός, Τσολοβίτης (Καρδίτσα), Τσουρτσουλιάνος (Έβρος), Τσουτσουλίγκα και Τσουτσουλίγκας, Χλούφτης (Ρέθυμνο),[39] Σκαρτσουλιέρα,[40] Λοφιοκορυδαλός,[29] Σκορταλλός (Κύπρος),[41] Τσιουτσιουλιάνος (Νικήτη Χαλκιδικής, Σιθωνία).
i. ^ Για την ορθότητα της γραφής με ένα (1) -λ- βλ. Ονοματολογία
ii. ^ Στην ελληνική βιβλιογραφία υπάρχει καταγεγραμμένος ο όρος Γαλερίδη η λοφιοφόρος[40] που, προφανώς, είναι προσπάθεια άμεσου εξελληνισμού της λατινικής επιστημονικής ονομασίας. Ωστόσο, κρίνεται αρκετά εξεζητημένος ως απόδοση, δεδομένου και του γεγονότος ότι, ο όρος Κορυδαλός είναι πλησιέστερος ετυμολογικά στο Galerida (βλ. Ονοματολογία)
iii. ^ Στο παρόν λήμμα ακολουθείται η κατά Howard & Moore (4th ed.) ταξινομική. Ωστόσο, αυτό κατ’ ουδένα τρόπο αποτελεί στατική κατάσταση, αλλά ως εκ της δυναμικής φύσεως του αντικειμένου, μπορεί να υπόκειται σε τυχόν αλλαγές (βλ. Συστηματική ταξινομική)
↑ 1,0 1,1 Howard and Moore, p. 547-8
↑ 2,0 2,1 2,2 http://www.iucnredlist.org/details/full/22717383/0
↑ Valpy, p. 171
↑ 5,0 5,1 ΠΛΜ, 35:455
↑ Μπαμπινιώτης, σ. 935
↑ Valpy, p. 107
↑ 10,00 10,01 10,02 10,03 10,04 10,05 10,06 10,07 10,08 10,09 10,10 http://ibc.lynxeds.com/species/crested-lark-galerida-cristata
↑ 12,0 12,1 http://maps.iucnredlist.org/map.html?id=22717383
↑ Howard and Moore, p. 548, footnote 1
↑ Guillaumet et al
↑ Hayman & Hume
↑ 16,0 16,1 16,2 Όντρια (Ι), σ. 171
↑ Σφήκας, σ. 56
↑ Σφήκας, σ. 70
↑ Mullarney et al. p. 248
↑ 20,0 20,1 planetofbirds.com
↑ 21,0 21,1 Handrinos & Akriotis, p. 219
↑ 22,0 22,1 Mullarney et al, p. 248
↑ 23,0 23,1 Harrison & Greensmith, p. 267
↑ Grimmett et al, p. 238
↑ Flegg, p. 164
↑ 26,0 26,1 Heinzel et al, p. 230
↑ 27,0 27,1 Perrins, p. 150
↑ 28,0 28,1 28,2 Bruun, p. 196
↑ 29,0 29,1 Όντρια, σ. 171
↑ 30,0 30,1 30,2 Scott & Forrest, p. 154
↑ Singer, p. 260
↑ Πάπυρος Λαρούς Μπριτάνικα
↑ «Αρχειοθετημένο αντίγραφο». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 31 Μαρτίου 2016. Ανακτήθηκε στις 8 Ιουλίου 2015.
↑ 37,0 37,1 Harrison, p. 222
↑ Απαλοδήμος, σ. 36
↑ 40,0 40,1 ΠΛ, 4:704
Howard and Moore, Checklist of the Birds of the World, 2003.
Bertel Bruun, Birds of Britain and Europe, Hamlyn 1980.
Bob Scott and Don Forrest, The Birdwatcher’s Key, Frederick Warne & Co, 1979
Christopher Perrins, Birds of Britain and Europe, Collins 1987.
Colin Harrison & Alan Greensmith, Birds of the World, Eyewitness Handbooks, London 1993
Colin Harrison, Nests, Eggs and Nestlings Of British and European Birds, Collins, 1988.
Dennis Avon and Tony Tilford, Birds of Britain and Europe, a Guide in Photographs, Blandford 1989
Detlef Singer, Field Guide to Birds of Britain and Northern Europe, The Crowood Press, Swindon 1988
Gray, Mary Taylor The Guide to Colorado Birds, Westcliffe Publishers, 1998
Hermann Heinzel, RSR Fitter & John Parslow, Birds of Britain and Europe with North Africa and Middle East, Collins, 1995
Jim Flegg, Field Guide to the Birds of Britain and Europe, New Holland, London 1990
Killian Mullarney, Lars Svensson, Dan Zetterström, Peter J. Grant, Τα Πουλιά της Ελλάδας Της Κύπρου και της Ευρώπης, ΕΟΕ, 2007
Killian Mullarney, Lars Svensson, Dan Zetterström, Peter J. Grant, Τα Πουλιά της Ελλάδας Της Κύπρου και της Ευρώπης, Collins
Peter Colston and Philip Burton, Waders of Britain and Europe, Hodder & Stoughton, 1988
Rob Hume, RSPB Complete Birds of Britain and Europe DK, 2002
Handrinos & Akriotis, The Birds of Greece, Helm 1997
R. Grimmett, C. Inskipp, T. Inskipp, Birds of Nepal, Helm 2000
Γιώργος Σφήκας, Πουλιά και Θηλαστικά της Κρήτης, Ευσταθιάδης, 1989
Γιώργος Σφήκας, Πουλιά και Θηλαστικά της Κύπρου, Ευσταθιάδης, 1991
Πάπυρος Λαρούς, εκδ. 1963 (ΠΛ)
Πάπυρος Λαρούς Μπριτάνικα, εκδ. 1996 (ΠΛΜ)
Ιωάννη Όντρια (I), Πανίδα της Ελλάδας, τόμος Πτηνά.
Ιωάννη Όντρια (II), Συστηματική Ζωολογία, τεύχος 3.
Ντίνου Απαλοδήμου, Λεξικό των ονομάτων των πουλιών της Ελλάδας, 1988.
Σημαντικές Περιοχές για τα Πουλιά της Ελλάδας (ΣΠΕΕ), ΕΟΕ 1994
«Το Κόκκινο Βιβλίο των Απειλουμένων Σπονδυλοζώων της Ελλάδας», Αθήνα 1992
Χανδρινός Γιώργος (Ι), «Το Κόκκινο Βιβλίο των Απειλουμένων Σπονδυλοζώων της Ελλάδας»
Ιωάννου Χατζημηνά, Επίτομος Φυσιολογία, εκδ. Γρ. Παρισιάνου, Αθήνα 1979
Βασίλη Κλεισούρα, Εργοφυσιολογία, εκδ. Συμμετρία, Αθήνα 1990
Γεωργίου Δ. Μπαμπινιώτη, Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας, Αθήνα 2002
Valpy, Francis Edward Jackson, An Etymological Dictionary of the Latin Language
Linnaeus, Carolus (1758). Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata (in Latin). Holmiae (Laurentii Salvii).
European news. British Birds (British Birds Ltd) 88: 274. June 1995. ISSN 0007-0335.
Species factsheet: Galerida cristata. Birdlife International. Retrieved 28 July 2013.
Thousands flock to see rare bird. BBC News. 2 May 2009.
Armstrong, Edward A. (1973). Saint Francis, Nature Mystic: The Derivation and Significance of the Nature Stories in the Franciscan Legend. Berkeley and Los Angeles, California: University of California Press. pp. 90–91. ISBN 0520019660.
Burnie, David (2001). Animal: The Definitive Visual Guide to the World's Wildlife. London: Dorling Kindersley. p. 342. ISBN 9780789477644.
Černý, Walter (1975). A Field Guide in Colour to Birds. Translated by Margot Schierlová; Illustrated by Karel Drchal. London: Octopus Books Limited. pp. 156–157. ISBN 070640405X.
Clements, J.F.; Schulenberg, S.; Iliff, M.J.; Sullivan, B.L.; Wood, C.L.; Roberson, D. (2012). The Clements Checklist. Cornell Lab of Ornithology. Retrieved July 2015.
Gill, F & D Donsker (Eds.) (30 June 2013). Waxwings to swallows. IOC World Bird List: Version 3.4. International Ornithologists’ Union. Retrieved July 2015.
Guillaumet, Alban; Pons, Jean-Marc; Godelle, Bernard; Crochet, Pierre-Andre (2006). History of the Crested Lark in the Mediterranean region as revealed by mtDNA sequences and morphology. Molecular Phylogenetics and Evolution 39 (3): 645–56. doi:10.1016/j.ympev.2006.01.002.
Harbard, Chris (1989). Songbirds: How to attract them and identify their song. London: Kingfisher Books. p. 52. ISBN 0862724597.
Hayman, Peter; Burton, Philip (1979). Crested Lark. The Birdlife of Britain (2nd ed.). London: Mitchell Beazley Publishers Limited. p. 80. ISBN 0855330872.
Hayman, Peter; Hume, Rob. The complete guide to the bird life of Britain and Europe. 2004: Bounty Books. p. 185. ISBN 9781857327953.
IUCN. 2012. IUCN Red List of Threatened Species (ver. 2012.1). Available at:http://www.iucnredlist.org. (Accessed: July 2015).
Robinson, R.A. (16 January 2013). Crested Lark Galerida cristata. BirdFacts. British Trust for Ornithology. Retrieved July 2015.
Snow, David; Perrins, Christopher M (editors) (1998). The Birds of the Western Palearctic concise edition 2. Oxford: Oxford University Press. pp. 1037–1040. ISBN 0198501889.