el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el en el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el en el el en el el en el el ja el ja en en el en en tr en el el en el el en el el en el el en el el en en el en el el en el el en el el en el el en el ja en el el en en el en en en en el en en el el en el el en el el en el el en en el en el el en el el en el el en el el en el el en en en en el el en el el en el el en el el en el el en en el en el el en el el en el el en el el en el el en el el en el el en el el en el el en el el en el el en en el en el el en el el en el el en el el en el el en en el en el el en el en en el el en el el en el el en en el el el el en el el en en el el el en el el el el el en el el el el en el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el
Η Παναχαϊκή Γυμναστική Ένωσις (εν συντομία: Π.Γ.Ε.) είναι αθλητικός σύλλογος που εδρεύει στην πόλη της Πάτρας στην οποία και δραστηριοποιείται και ένας από τους αρχαιότερους στην Ελλάδα. Ιδρύθηκε το 1891 με την ονομασία Παναχαϊκός Γυμναστικός Σύλλογος από τον Ιωάννη Κρητικό. Έμβλημα της Παναχαϊκής είναι ο Ηρακλής που στεφανώνεται από την Νίκη και χρώματά της το κόκκινο και το μαύρο.
5.4.1 1891-1923 Παναχαϊκός Γ.Σ. & Γ.Ε. Πατρών
5.4.2.1 Ολυμπιονίκες της Παναχαϊκής Γ.Ε.
Στις 14 Ιουνίου του 1891 η εφημερίδα Φορολογούμενος ανακοινώνει την ίδρυση του συλλόγου:
Αμέσως με την ανακοίνωση ίδρυσης αθλητικού συλλόγου πολλοί νέοι της πόλης έσπευσαν να εγγραφούν σε αυτόν, αναφέρονται 500 τα πρώτα μέλη. Ο Παναχαϊκός καλλιέργησε όλα τα τότε γνωστά αθλήματα και διοργάνωσε του πρώτους αγώνες ποδοσφαίρου, κλασικού αθλητισμού, σκοποβολής, ποδηλασίας, κολύμβησης, άρσης βαρών, πάλης, αντισφαίρισης, κωπηλασίας, λεμβοδρομίες, και γυμναστικής. Από τα πρώτα χρόνια της ίδρυσης του είχε ιδιόκτητο γυμναστήριο. Στις 20 Νοεμβρίου του 1894, μέλη του Παναχαϊκού που διαφώνησαν και έφυγαν από τον σύλλογο και δημιούργησαν την Γυμναστική Εταιρεία Πατρών. Η Γ.Ε.Π. ακολούθησε ανάλογη πορεία με τον Παναχαϊκό αναδεικνύοντας πανελληνιονίκες και Ολυμπιονίκες, ενώ απέκτησε με την σειρά της ιδιόκτητο γυμναστήριο.
Τα επίσημα και παραδοσιακά χρώματα της Παναχαϊκής είναι το κόκκινο και το μαύρο. Συχνά χρησιμοποιείται ως δευτερεύον-τρίτο χρώμα του συλλόγου και το λευκό. Υπάρχουν διάφορες εκδοχές για την επιλογή αυτών των χρωμάτων. Η επικρατέστερη εκδοχή είναι πως προέρχονται από τα χρώματα της σημαίας του Ανδρέα Λόντου που υψώθηκε στην Πάτρα κατά την έναρξη της Επανάστασης του ’21. Η σημαία αυτή έδειχνε έναν μαύρο σταυρό σε κόκκινο φόντο. Μια άλλη εκδοχή που είναι αρκετά διαδεδομένη αλλά όμως δεν υπάρχουν στοιχεία και αναφορές που να την επιβεβαιώνουν και δεν θεωρείται βάσιμη, είναι ότι ο Παναχαϊκός, ο ένας από τους δύο συλλόγους από τους οποίους προέκυψε η Παναχαϊκή Γ.Ε. (ο οποίος είχε τα ίδια χρώματα), είχε ιδρυθεί από αναρχικούς, των οποίων το κόκκινο και το μαύρο αποτελεί γνώρισμα. Μάλιστα σύμφωνα με την εκδοχή αυτή στα τέλη του 19ου αιώνα στην Πάτρα καταφτάνουν αναρχικοί κυνηγημένοι από διάφορα Ευρωπαϊκά κράτη, εγκαθίστανται στην πόλη και για να μην δίνουν στόχο στην αστυνομία ιδρύουν συλλόγους που δεν έχουν καμία σχέση με τα πολιτικά τους πιστεύω.
Μερική άποψη του Σταδίου της Παναχαϊκής.
Το κλειστό γυμναστήριο της Παναχαϊκής.
Ο Παναχαϊκός από την ίδρυση του χρησιμοποίησε το δημόσιο γυμναστήριο που υπήρχε στην πόλη της Πάτρας από το 1884 στον χώρο που σήμερα βρίσκονται τα Δικαστήρια Πάτρας. Το 1895 κατασκεύασε ιδιόκτητο γυμναστήριο στα Ψηλαλώνια. Η Γ.Ε. Πατρών ενοικίασε οικόπεδο στην ίδια περιοχή και κατασκεύασε δικό της γυμναστήριο[3].
Το πρώτο στάδιο και τα γραφεία της ομάδας ήταν στην συνοικία Χαλκωματά και στην συμβολή των οδών Σμύρνης και Σοφοκλέους, ενώ η ομάδα για πολλά χρόνια χρησιμοποιούσε με ενοίκιο το Γήπεδο της Ιταλικής Σχολής, γνωστό σαν Τασσόπουλου. Στην συνέχεια η έκταση πουλήθηκε και με τα χρήματα της πώλησης αυτής αγοράστηκε άλλη στην Αγυιά, εκεί που βρίσκεται σήμερα το Στάδιο της Π.Γ.Ε.[4]. Η έκταση όπου βρίσκεται σήμερα το γήπεδο αγοράστηκε το το 1934, το συμβόλαιο αγοράς υπογράφτηκε στις 6 Μαρτίου του 1934 έναντι του ποσού των 653.000 δραχμών.
Τα εγκαίνια του νέου σταδίου της Παναχαϊκής πραγματοποιήθηκαν το 1938 αν ημιτελές ακόμη, έπειτα από έργα που είχαν ξεκινήσει το 1935 για την ανέγερση του. Επίσημα το στάδιο αποπερατώθηκε περίπου έναν χρόνο αργότερα, τον Μάιο του 1939, ενώ στις 6 Ιουνίου εκείνου του έτους η ποδοσφαιρική ομάδα της Παναχαϊκής πραγματοποίησε την πρώτη της προπόνηση στο γήπεδο, την οποία παρακολούθησαν περίπου 1.000 θεατές, ενώ διοργανώθηκε και φιλικός αγώνας μεταξύ της Α' και Β' ομάδας ο οποίος έληξε με τελικό σκορ 7-0. Εξαιτίας της κατασκευής του σταδίου στην περιοχή, η οποία εκείνη την εποχή αποτελείτο κυρίως από αμπέλια και ελαιώνες, διανοίχτηκαν νέοι δρόμοι και ανακατασκευάστηκαν οι παλιοί. Ο πρώτος επίσημος ποδοσφαιρικός αγώνας στο στάδιο πραγματοποιήθηκε στις 25 Ιουνίου του 1939 μεταξύ της Παναχαϊκής και του Αστέρα Πατρών, ο οποίος έληξε με σκορ 3-1.
Το 1955 κατασκευάστηκε η πρώτη εξέδρα στο γήπεδο[5]. Την δεκαετία του ’70 κατασκευάστηκαν και οι υπόλοιπες εξέδρες[6], ενώ τοποθετήθηκε και χλοοτάπητας. Το 1997 τοποθετήθηκε σκέπαστρο στην βόρεια κερκίδα και πλαστικά καθίσματα σε όλες τις εξέδρες του γηπέδου[7]. Τέλος, το 2000 εγκαταστάθηκαν οι σημερινοί προβολείς και έγιναν κάποια έργα αναβάθμισης.
Από το 1992 το στάδιο έχει λάβει την επωνυμία «Κώστας Δαβουρλής», προς τιμήν του φημισμένου παλαίμαχου ποδοσφαιριστή της ομάδας, ο οποίος απεβίωσε στις 23 Μαΐου εκείνης της χρονιάς σε ηλικία μόλις 44 ετών και αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παίκτες που πέρασαν από το ποδοσφαιρικό τμήμα της Παναχαϊκής και ορόσημο στην ιστορία της, καθώς και ένας από τους καλύτερους και σημαντικότερους Έλληνες ποδοσφαιριστές της εποχής του και όχι μόνο.
Το στάδιο ανήκει στην ερασιτεχνική Παναχαϊκή και έχει χωρητικότητα 11.321 θέσεις. Στον ίδιο χώρο και δίπλα από το γήπεδο ποδοσφαίρου υπάρχει και το κλειστό γυμναστήριο της ομάδας ενώ κάτω από τις εξέδρες του σταδίου υπάρχουν αίθουσες άθλησης για όλα τα τμήματα του συλλόγου. Το κλειστό γυμναστήριο κατασκευάστηκε το 1984.
Κύριο λήμμα: Παναχαϊκή Γ.Ε. (ποδόσφαιρο)
Το τμήμα ποδοσφαίρου αντρών της Παναχαϊκής εδρεύει στην Πάτρα και αγωνίζεται στη Football League (Β΄ Εθνική). Τα ηνία της Π.Α.Ε. είχε η «Παναχαϊκή Συμμαχία» που αποτελείτο από δεκαπέντε μέλη - επιχειρηματίες της περιοχής, ενώ καθήκοντα προέδρου είχε αναλάβει ο Κωνσταντίνος Μπακαλάρος, μέχρι και τον Οκτώβριο του 2018. Με τον ερχομό του 2019 η Π.Α.Ε. Παναχαϊκή 1891 πέρασε σε ένα νέο διοικητικό μοντέλο. Οι Μπακαλάρος, Πολυδωρόπουλος, Χρυσανθόπουλος, Κεφάλας, Κολοκυθάς, Λαμπρόπουλος, Μιχαλάκος και Βασιλόπουλος συνθέτουν πλέον το νέο σχήμα-μετόχων ενώ συμμετέχει ενεργά και ο Δημήτρης Δρόσος ο οποίος έχει αναλάβει την ευθύνη για τις αποφάσεις που αφορούν το ποδοσφαιρικό τμήμα.
Η «Χρυσή περίοδος» στην ιστορία της ομάδας είναι το πρώτο μισό της δεκαετίας του ’70 στην οποία η Παναχαϊκή μεταξύ άλλων κατέλαβε την 4η θέση στο πρωτάθλημα της Α΄ Εθνικής την αγωνιστική περίοδο 1972-73, η οποία αποτελεί και την υψηλότερη που έχει κατακτήσει η Παναχαϊκή στο ελληνικό πρωτάθλημα και με την οποία εξασφάλισε το ευρωπαϊκό εισιτήριο για την επόμενη περίοδο στο Κύπελλο ΟΥΕΦΑ και έτσι έγινε η πρώτη «επαρχιακή» ομάδα (εκτός Αττικής και Θεσσαλονίκης) της χώρας που κατάφερε και αγωνίστηκε σε πανευρωπαϊκή διοργάνωση.
* Τερμάτισε 1η στον Α' Όμιλο και 3η στην Τελική φάση.
** Τερμάτισε 2η στον Νότιο Όμιλο και 6η στα Play-off Ανόδου.
*** Υποβιβάστηκε στην Γ' Εθνική λόγω μη χορήγησης πιστοποιητικού για την σεζόν 2021-22 λόγω χρεών.
Παναχαϊκή - Α.Σ. Ρόδος το 2009, παιχνίδι όπου σημειώθηκε ρεκόρ δεκαετίας στην προσέλευση κόσμου για τη Γ΄ Εθνική.
Super League 1 (πρώην Α' Εθνική) (26): 1969–1970, 1971–1981, 1982–1983, 1984–1986, 1987–1988, 1990–1994, 1995–1998, 1999–2003
Super League 2 (πρώην Β' Εθνική, Football League) (30): 1960–1969, 1970–1971, 1981–1982, 1983–1984, 1986–1987, 1988–1990, 1994–1995, 1998–1999, 2003–2006, 2011–2016, 2017–2021, 2022–σήμερα
Γ' Εθνική Κατηγορία (πρώην Football League 2) (7): 2006–2011, 2016–2017, 2021–2022
Κύριο λήμμα: Παναχαϊκή Γ.Ε. (καλαθοσφαίριση)
Η ομάδα μπάσκετ την αγωνιστική περίοδο 2011-2012.
Το τμήμα καλαθοσφαίρισης των αντρών της Παναχαϊκής έχει ιδρυθεί πριν τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο κι από το 1936 συμμετέχει στα πρωταθλήματα Πατρών. Έχει αγωνιστεί πολλά χρόνια στην Β΄Εθνική, κυρίως κατά τις Δεκαετίες του ’80 και του ’90. Σημαντικότερη επιτυχία αποτελεί αναμφισβήτητα η συμμετοχή στην Α2 την περίοδο 1986-87, σήμερα η ομάδα βρίσκεται στην Α' τοπική κατηγορία.
Την περίοδο 1946-1948 είχε και γυναικείο τμήμα καλαθοσφαίρισης αλλά διαλύθηκε για να επανιδρυθεί τα τελευταία χρόνια[8].
Κύριο λήμμα: Παναχαϊκή Γ.Ε. (πετοσφαίριση)
η ομάδα πετοσφαίρισης γυναικών 2011-12.
Το τμήμα πετοσφαίρισης των αντρών ιδρύθηκε το 1928. Έχει αγωνιστεί δύο φορές στην Α΄εθνική, το 1937-38 και το 1962-1963, προκρινόμενη από το τοπικό πρωτάθλημα. Έχει συμμετάσχει επίσης στην Β΄Εθνική για πρώτη φορά το 1976, παραμένοντας δύο χρονιές, και το 1977, για να υποβιβαστεί στο τοπικό. Επανέρχεται στην Β΄ το 1983 αλλά δεν κατάφερνει να παραμείνει. Το 1993 επιστροφή στις εθνικές κατηγορίες με συμμετοχή στην Γ΄εθνική όπου αγωνίστηκε συνεχόμενα μέχρι το 2007 όποτε και κέρδισε την άνοδο στην Β΄εθνική. Το 2008 απορρόφησε το τμήμα πετοσφαίρισης του ΑΟ Παγκρατίου παίρνοντας και την θέση του στην Α2 εθνική κατηγορία για την αγωνιστική περίοδο 2008-09.[9]. Την αγωνιστική περίοδο 2009-2010 διεκδίκησε την άνοδο στην Α1 χάνοντας την στην διαδικασία των playoffs.
1891-1923 Παναχαϊκός Γ.Σ. & Γ.Ε. ΠατρώνΕπεξεργασία
Η Γ.Ε. Πατρών στους Πανελλήνιους του 1901.
πηγή:ΣΚΡΙΠ 10 Απριλίου 1901.
Ο Παναχαϊκός Γ.Σ. και η Γ.Ε. Πατρών υπήρξαν εκ των σωματείων που πρωτοστάτησαν στην προσπάθεια για την ίδρυση του ΣΕΓΑΣ, η ιδέα δημιουργήθηκε κατά την διάρκεια των προκριματικών αγώνων των δύο συλλόγων για την επιλογή των αθλητών που θα συμμετάσχουν στους Ολυμπιακούς αγώνες[10][11]. Παράλληλα είχαν μεγάλη παράδοση στην διοργάνωση αγώνων καθώς και στην ανάδειξη Ολυμπιονικών όπως οι Τόφαλος, Πεπανός, Ανδριακόπουλος και Χρηστόπουλος μεταξύ άλλων. Κατά συνέπειαν η Παναχαϊκή Γ.Ε. δε θα μπορούσε να αμελήσει το τμήμα στίβου.
Με την αναγγελία της συγχώνευσης έσπευσαν να εγγραφούν πολλοί επιπλέον έφηβοι και νέοι. Έπειτα απο ένα εξάμηνο στις 26 Απριλίου 1923 αθλητές της ΠΓΕ συμμετέχουν για πρώτη φορά σε αγώνες στην Αμαλιάδα στους Πανηλειακούς αγώνες. Εκεί διακρίθηκαν οι Αθανασόπουλος Α. στα 100 μέτρα, Παπασταθόπουλος Γ. στην δισκοβολία και ο Καλαφάτης Α. στον ελεύθερο ακοντισμό. Στην Αθήνα αθλητές της ΠΓΕ πρώτη φορά πήγαν το 1925 στα Α΄Αβερώφεια, το 1926 στα Β΄Αβερώφεια , ενώ το 1927 η Παναχαϊκή διοργάνωσε αθλητική συνάντηση στο γηπεδό της με τον ΓΣ Αμαρουσίου. Το 1928 συμμετέχει στο πανελλήνιο πρωτάθλημα εφήβων με πολλές επιτυχίες και το 1929 στα 19α Πανκύπρια.
Από τότε η ΠΓΕ συμμετέχει ανελλιπώς σε όλες τις πανελλήνιες διοργανώσεις και σε όλες τις κατηγορίες. Έχει αναδείξει πολλούς Πανελληνιονίκες, Βαλκανιονίκες και Μεσογειονίκες. Μεγάλοι μεταγενέστεροι αθλητές στίβου της Παναχαϊκής και πρωταθλητές Ελλάδος οι Γιώργος Παναγιωτόπουλος, Φάνης Τσιμιγκάτος, Όλγα Τσομπανίδη.Προπονήτρια του τμήματος απο το 1988 εως σήμερα είναι η Σιούλη Αλεξάνδρα.
Κατά την αξιολόγηση των ελληνικών συλλόγων που εξέδωσε το Νοέμβριο του 2010 ο Σ.Ε.Γ.Α.Σ., η Παναχαϊκή Γ.Ε. βρίσκεται στην 52η θέση (σε σύνολο 321 συλλόγων).[12]
Ολυμπιονίκες της Παναχαϊκής Γ.Ε.Επεξεργασία
2 Πανελλήνια πρωταθλήματα Ανώμαλου δρόμου Ανδρών: 1981, 1982
1 Πανελλήνιο πρωταθλήματα Ανώμαλου δρόμου Γυναικών: 1959
Κατά την αξιολόγηση των ελληνικών συλλόγων που εξέδωσε το Νοέμβριο του 2011 ο Σ.Ε.Γ.Α.Σ., η Παναχαϊκή Γ.Ε. βρίσκεται στην 41η θέση (σε σύνολο 299 συλλόγων).[13]
Κύριο λήμμα: Παναχαϊκή Γ.Ε. (πυγμαχία)
Το τμήμα πυγμαχίας ιδρύθηκε το 1932 απο τον Βαγγέλη Μαυρόπουλο, παλαίμαχο αθλητή στίβου και πυγμαχίας, ο οποίος διετέλεσε ομοσπονδιακός προπονητής τη δεκαετία 75-85. Μεγαλύτερη επιτυχία η κατάκτηση του Πανελλήνιου πρωταθλήματος Α' κατηγορίας αντρών το 2008 και 2009 [14].
Το τμήμα έχει αναδείξει πολλούς Πανελληνιονίκες και Βαλκανιονίκες, ενώ έχει κατακτήσει πανελλήνιους τίτλους στις κατηγορίες παίδων, εφήβων και νέων. Σημαντικότερη σύγχρονη μορφή ο Λουκάς Γαντίδης, πρωταθλητής Ελλάδος και χρυσός Βαλκανιονίκης το 1990.
Η πυγμαχία καλλιεργούνταν στην Παναχαΐκή και πριν το 1934. Ο πρώτος αγώνας πυγμαχίας στην Πάτρα[15] έγινε στις 7 Ιανουαρίου 1925 ανάμεσα στον Α. Αδαμόπουλο, αθλητή στίβου της Παναχαΐκής, και τον Κατσαρό απο την Σμύρνη με νίκη του Αδαμόπουλου στα σημεία με 32:25. Ο αγώνας έγινε στα πλαίσια των Παναχαικών αθλητικών και ποδοσφαιρικών αγώνων.
3 Πρωταθλήματα Ελλάδας [ Ανδρών ] : 2008, 2009, 2012
Η μεγαλύτερη διάκριση ανήκει στο τμήμα των αντρών το οποίο έχει συμμετάσχει στο πανελλήνιο πρωτάθλημα του 1966 και κατέλαβε την 7η θέση[16].
Το τμήμα αυτό ενεργοποιήθηκε το 2006 με σκοπό να συμμετάσχει στο πρωτάθλημα της επομένης περιόδου, παρόλο που η Παναχαϊκή αποτελεί πολλά χρόνια μέλος της αντίστοιχης ομοσπονδίας.
Το τμήμα αυτό σήμερα είναι ανενεργό. Κατά το παρελθόν ήταν από τα πιο δοξασμένα τμήματα της Παναχαϊκής, έχοντας αναδείξει πολλούς πανελληνιονίκες και σημειώνοντας μεγάλες διακρίσεις.
Από τα πρώτα τμήματα του συλλόγου, στον τύπο προπολεμικά αναφέρονται μόνο φιλικά παιχνίδια, το οποίο σήμερα είναι ανενεργό. Το τμήμα ιδρύθηκε το 1928 από τον Ε. Πετραλιά και αθλητές του Αχιλλέα, ανεπίσημου συλλόγου υδατοσφαίρισης της πόλης. Την ίδια χρονιά το τμήμα διαλύθηκε, αφού οι αθλητές αποχώρησαν και ίδρυσαν τον ΝΟ Πατρών[17].
Τμήμα σκοπευτικό διατηρούσε ο Παναχαϊκός όσο και η Γ.Ε.Π. , το 1910 ο 1ος πρωταθλητής Ελλάδος ήταν ο Χρήστος Γεωργίου του Παναχαϊκού[18]. Στο 2ο πανελλήνιο πρωτάθλημα ο Νικόλαος Σαρδελιάνος επίσης του Παναχαϊκού ήταν τρίτος. Με την ίδρυση της Παναχαϊκής το τμήμα δεν ξανασυστάθηκε.
↑ Φορολογούμενος (Πατρών), φύλλο 14 Ιουνίου 1891, σελ. 4
↑ Το Φως των Πατρών, φύλλο 13 Φεβρουαρίου 1923
↑ Χριστίνα Κουλούρη, Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας. Γυμναστικά και αθλητικά σωματεία 1870-1922, Αθήνα 1997. Ηλεκτρονική μορφή του βιβλίου από το Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας Αρχειοθετήθηκε 2011-01-13 στο Wayback Machine.
↑ Νεολόγος, φύλλα 9 και 12 Μαρτίου 1934
↑ Νεολόγος, φύλλο 28 Σεπτεμβρίου 1955
↑ Νεολόγος, φύλλο 16 Ιουλίου 1972
↑ Πελοπόννησος, φύλλο 12 Ιουνίου 1997, ρεπορτάζ με την πορεία κατασκευής του σκεπάστρου
↑ Αθλητική Ηχώ, φύλλο 10 Ιανουαρίου 1951
↑ Πελοπόννησος, φύλλο 20 Αυγούστου 2008, σελ. 26
↑ Το πρακτικό ίδρυσης του ΣΕΓΑΣ. Υπογράφεται από τους προέδρους των συλλόγων Πανελλήνιος ΓΣ, Παναχαϊκός ΓΣ, ΓΕ Πατρών, Παναιτωλικός Μεσολογγίου και Εθνικός ΓΣ Αθηνών
↑ Χριστίνα Κουλούρη, Αθλητισμός και όψεις της αστικής κοινωνικότητας. Γυμναστικά και αθλητικά σωματεία 1870-1922, Αθήνα 1997. Ηλεκτρονική μορφή του βιβλίου από το Ιστορικό Αρχείο Ελληνικής Νεολαίας Αρχειοθετήθηκε 2011-01-13 στο Wayback Machine.
↑ «Αξιολόγηση Σωματείων Στίβου 2010» Αρχειοθετήθηκε 2011-08-24 στο Wayback Machine., επίσημος ιστότοπος Σ.Ε.Γ.Α.Σ. (pdf)
↑ «Αξιολόγηση Σωματείων Στίβου 2011»[νεκρός σύνδεσμος], επίσημος ιστότοπος Σ.Ε.Γ.Α.Σ. (pdf)
↑ Πελοπόννησος, φύλλο 2 Νοεμβρίου 2009
↑ Φως, φύλλο 8-1-1925: ιδιαιτέραν εντύπωσιν ενεποίησεν το αγώνισμα της πυγμαχίας, δια πρώτην φοράν εκτελούμενον εν Πάτραις.
↑ Ελευθερία, φύλλο 24 Μαΐου 1966 (αποτελέσματα των αγώνων), από την εθνική βιβλιοθήκη
↑ Νίκος Τόμπρος "Ναυτικός Όμιλος Πατρών. 80 χρόνια χρυσής ιστορίας στον υγρό στίβο", Πάτρα 2010. ISBN 978-960-99443-0-4
↑ Νεολόγος, φύλλο 30 Ιουνίου 1910
Κώστας Α. Κοκκοβίκας, Αχαΐα. Περί αθλητικού παρελθόντος, έκδοση: Ακτίνα. Επικοινωνία-Προβολή. Μονοπρόσωπη ΕΠΕ, Πάτρα 2004
Βασίλειος Κυριαζής, Φωστήρας 35 χρόνια πορεία 1969-2004, Πάτρα 2005
Λεύκωμα: 1880-1980, 100 χρόνια Πατραϊκό Ποδόσφαιρο, Έκδοση Οργανισμός Νεολαίας & Άθλησης Δήμου Πατρέων, Πάτρα 2006
Βασίλης Οικονομόπουλος (εκδ.), Πατρινό Αθλητικό Πανόραμα, Πάτρα 1994
Νίκος Ε. Πολίτης, Ο Πατραϊκός αθλητισμός, Τόμος Β΄, Από την εποχή του Τόφαλου ως την ίδρυση της Παναχαϊκής, Αχαϊκές εκδόσεις, Πάτρα 1997. ISBN 960716492X
Νίκος Ε. Πολίτης, Ο Πατραϊκός αθλητισμός, Τόμος Α΄, Η πρώτη δεκαετία 1891-1900, Αχαϊκές εκδόσεις, Πάτρα 1994. ISBN 9607164911
Δανηιλίς, Ψηφιακά τεκμήρια της Δημοτικής Βιβλιοθήκης Πατρών Πατραϊκόν Ημερολόγιον 1907[νεκρός σύνδεσμος]