el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el en el el el el el el en el en el en el en el el el el el en el el el en el el el el el el el en en el en en el el el el el el el el el el el el en en el en en el en en el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el en el el el el el el el el el el en en en es en el el el el el el de el el el en fr fr el el fr de en it en en pt el el en el cs en el el en el hbs_lat en el el el el en el el el it en el en el pl en en en en el pt pl hu pl fr eo en en en en ro el hu el pt el el el ru hu pt en ro en en fr en ru en en de en en ru ru de ru en el el el el en en el en el el en en en el en en en en en en en en el en en en en en en en en en en en es el en en en en en en el en en en en en el en el en en en en el en en en ru en en en en en en en el en en el el en el el el el el el el el ar en en en el el en en en el en en el en en en en el el el en en en en en en en en en en en el en en en en en el en en en en en en el el el en el el el en en en en en en en en en en en en en en en en en de en en en en en en en el en en en en el es en en en el el el el el el el el el el el el
Η ιστορία της γύμνιας περιλαμβάνει κοινωνικές στάσεις για τη γυμνότητα του ανθρώπινου σώματος σε διαφορετικούς πολιτισμούς της ιστορίας. Η χρήση ενδυμάτων για την κάλυψη του σώματος είναι μια από τις αλλαγές που σηματοδοτούν το τέλος της Νεολιθικής περιόδου και την αρχή των πολιτισμών. Η γύμνια (ή σχεδόν πλήρης γύμνια) ήταν παραδοσιακά ο κοινωνικός κανόνας τόσο για τους άνδρες όσο και για τις γυναίκες σε ορισμένους πολιτισμούς κυνηγών-συλλεκτών σε ζεστά κλίματα και εξακολουθεί να είναι κοινή σε πολλούς αυτόχθονες πληθυσμούς. Η ανάγκη κάλυψης του σώματος συνδέεται με την ανθρώπινη μετανάστευση από τις τροπικές περιοχές σε κλίματα όπου χρειάζονταν ρούχα για προστασία από τον ήλιο, τη ζέστη και τη σκόνη στη Μέση Ανατολή ή από κρύο και βροχή σε Ευρώπη και Ασία. Η πρώτη χρήση δερμάτων και υφασμάτων μπορεί να ήταν ως στολισμός, μαζί με τροποποίηση σώματος, ζωγραφική σώματος και κοσμήματα, που εφευρέθηκαν αρχικά για άλλους σκοπούς, όπως μαγεία, διακόσμηση, λατρεία ή κύρος. Οι δεξιότητες που χρησιμοποιήθηκαν στην κατασκευή τους φάνηκαν να είναι αργότερα επίσης πρακτικές.
Γυναίκες διασκεδαστές δίνουν παράσταση σε μια εορτή στην Αρχαία Αίγυπτο. Οι χορεύτριες είναι γυμνές και η μουσικός φοράει ένα τυπικό πτυχωτό ένδυμα καθώς και κώνο από αρωματικό λίπος πάνω από την περούκα της που λιώνει αργά για να εκπέμπει τις πολύτιμες μυρωδιές του. Και οι δύο ομάδες φορούν εκτεταμένα κοσμήματα, περούκες και καλλυντικά. Καμία δε φορά υποδήματα. Τύμβος της Θήβας περ. 1400 π.Χ
Ενώ οι ανώτερες τάξεις είχαν μετατρέψει τα ρούχα σε μόδα, εκείνοι που δεν μπορούσαν να αντέξουν οικονομικά συνέχισαν να κολυμπούν ή να λούζονται ανοιχτά σε φυσικές πηγές νερού ή να κάνουν συχνά κοινόχρηστα λουτρά μέχρι τον 19ο αιώνα. Η αποδοχή της δημόσιας γύμνιας επανεμφανίστηκε στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα. Τα φιλοσοφικά βασισμένα κινήματα, ιδιαίτερα στη Γερμανία, αντιτάχθηκαν στην άνοδο της εκβιομηχάνισης. Το Freikörperkultur (Κουλτούρα Ελεύθερου Σώματος) αντιπροσώπευε την επιστροφή στη φύση και την εξάλειψη της ντροπής. Στη δεκαετία του 1960, ο γυμνισμός μετατράπηκε από μια μικρή υποκουλτούρα σε μέρος μιας γενικής απόρριψης των περιορισμών στο σώμα. Οι γυναίκες επαναβεβαίωσαν το δικαίωμα να αποκαλύπτουν το στήθος τους δημόσια, κάτι που ήταν ο κανόνας μέχρι τον 17ο αιώνα. Η τάση συνεχίστηκε σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης, με τη δημιουργία πολλών προαιρετικών χώρων ένδυσης σε πάρκα και παραλίες.
Μέσα από όλες τις ιστορικές αλλαγές στις ανεπτυγμένες χώρες, οι πολιτισμοί στα τροπικά κλίματα της υποσαχάριας Αφρικής και του τροπικού δάσους του Αμαζονίου συνέχισαν τις παραδοσιακές πρακτικές τους, όντας εν μέρει ή εντελώς γυμνοί κατά τις καθημερινές δραστηριότητες.
10.4 Μετακλασική και πρώιμη μοντέρνα
10.6 Ύστερη μοντέρνα και σύγχρονη
Η Νίνα Γιαμπλόνσκι και ο Τζορτζ Τσάπλιν υποστηρίζουν ότι τα πρώιμα ανθρωποειδή, όπως και οι σύγχρονοι χιμπατζήδες, είχαν ανοιχτόχρωμο δέρμα καλυμμένο με σκούρο τρίχωμα. Με την απώλεια της γούνας, το δέρμα με υψηλή περιεκτικότητα σε μελανίνη εξελίχθηκε σύντομα ως προστασία από τις βλάβες από την υπεριώδη ακτινοβολία. Καθώς τα ανθρωποειδή μετανάστευσαν εκτός των τροπικών περιοχών, εξελίσσονταν διάφοροι βαθμοί αποχρωματισμού προκειμένου να επιτραπεί η επαγόμενη από την UVB σύνθεση της προβιταμίνης D3.[4]
Η απώλεια των τριχών στο σώμα ήταν ένας παράγοντας σε πολλές πτυχές της ανθρώπινης εξέλιξης. Η ικανότητα να διαχέεται η υπερβολική θερμότητα του σώματος μέσω της εφίδρωσης βοήθησε να καταστεί δυνατή η δραματική διεύρυνση του εγκεφάλου, του πιο ευαίσθητου στη θερμοκρασία οργάνου. Η γύμνια και η ευφυΐα κατέστησαν επίσης απαραίτητη την εξέλιξη μηχανισμών μη λεκτικής σηματοδότησης, όπως το κοκκίνισμα και οι εκφράσεις του προσώπου. Η σηματοδότηση συμπληρώθηκε από την εφεύρεση των διακοσμήσεων σώματος, που εξυπηρετούσαν επίσης την κοινωνική λειτουργία της αναγνώρισης των μελών της ομάδας.[5]
Η Αφροδίτη του Βίλλεντορφ (Αυστρία) δημιουργήθηκε μεταξύ 24.000 και 22.000 π.Χ.
Αγαλματίδιο από ελεφαντόδοντο μαμούθ από το Γκαγκαρίνο της Ρωσίας, περίπου. 23.000 π.Χ.
Η ευρεία συνήθης χρήση των ενδυμάτων είναι μια από τις αλλαγές που σηματοδοτούν το τέλος της Νεολιθικής περιόδου και την αρχή του πολιτισμού. Τα ρούχα και ο στολισμός έγιναν μέρος της συμβολικής επικοινωνίας που σημάδεψε τη συμμετοχή ενός ατόμου στην κοινωνία του. Έτσι, η γύμνια στην καθημερινή ζωή σήμαινε να βρίσκεσαι στο κάτω μέρος της κοινωνικής κλίμακας, χωρίς αξιοπρέπεια και θέση. Ωστόσο, η αφαίρεση ρούχων για τη δουλειά ή το μπάνιο ήταν συνηθισμένη και θεότητες και ήρωες μπορεί να απεικονίζονται γυμνοί για να αντιπροσωπεύουν τη γονιμότητα, τη δύναμη ή την αγνότητα. Ορισμένες εικόνες ήταν διακριτικά ή ρητά ερωτικές, απεικονίζοντας υποδηλωτικές στάσεις ή σεξουαλική δραστηριότητα.[11]
Αγαλματίδιο γυμνού γενειοφόρου άνδρα (πιθανόν ιερέας-βασιλιάς), Περίοδος Ουρούκ, περ. 3300 π.Χ
Βαβυλωνιακό αγαλματίδιο θεάς (Αστάρτη ή Ινάννα)
Η Βασίλισσα της Νυκτός, Πρώτη Βαβυλωνιακή Αυτοκρατορία (περίπου 1800 π.Χ.)
Στη Μεσοποταμία, οι περισσότεροι άνθρωποι είχαν ένα μόνο ρούχο, συνήθως ένα λινό ύφασμα που τυλίγονταν και δένονταν. Το να μην έχεις ρούχα σήμαινε να είσαι στο κατώτατο σημείο της κοινωνικής κλίμακας, να είσαι χρεωμένος ή αν είσαι σκλάβος, να μην σου παρέχονται ρούχα.[12] Στην περίοδο Ουρούκ αναγνωρίστηκε η ανάγκη για λειτουργική και πρακτική γύμνια κατά την εκτέλεση πολλών εργασιών, αν και η γύμνια των εργατών τόνιζε την κοινωνική διαφορά μεταξύ των υπηρετών και της ελίτ, που ήταν ντυμένοι.[11]
Η ταυτότητα της θεάς που απεικονίζεται στο Ανάγλυφο Μπάρνεϊ είναι ένα θέμα επιστημονικής συζήτησης. Η Λίλιθ, η Ινάννα ή η Κιλίλι ο αγγελιοφόρος της ή η Ερεσκιγκάλ προτείνονται.[11]
Για τον μέσο άνθρωπο στην Αρχαία Αίγυπτο τα ρούχα άλλαξαν ελάχιστα από την αρχή μέχρι το Μέσο Βασίλειο. Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι φορούσαν ελάχιστα ρούχα. Τόσο οι άνδρες όσο και οι γυναίκες των κατώτερων τάξεων ήταν συνήθως γυμνοί στο στήθος και ξυπόλητοι, φορώντας ένα απλό περίζωμα ή φούστα στη μέση τους. Οι υπηρέτες και οι σκλάβοι ήταν γυμνοί ή φορούσαν περίζωμα. Η γύμνια θεωρούνταν φυσική κατάσταση.[13] Αν και τα γεννητικά όργανα των ενηλίκων ήταν γενικά καλυμμένα, η γύμνια στην αρχαία Αίγυπτο δεν ήταν παραβίαση κανενός κοινωνικού κανόνα, αλλά πιο συχνά μια κατάσταση που υποδήλωνε έλλειψη πλούτου. Εκείνοι που είχαν την οικονομική δυνατότητα να το κάνουν κάλυπταν περισσότερα.[14] Οι εργάτες μπορεί να είναι γυμνοί ενώ κάνουν εργασίες που καθιστούν τα ρούχα μη πρακτικά, όπως ψαράδες ή εκείνοι που πλένουν ρούχα σε ένα ποτάμι.[15]
Η θεά του ουρανού Νουτ απεικονίζεται ως γυμνή γυναίκα, με το σώμα της να γέρνει πάνω από τον ξαπλωμένο θεό της γης Γκεμπ, υποστηριζόμενη από τον θεό του αέρα, Σου
Κατά την Πρώιμη Δυναστική Περίοδο, (3150–2686 π.Χ.), και το Παλαιό Βασίλειο, (2686–2180 π.Χ.) η πλειοψηφία των ανδρών και των γυναικών φορούσαν παρόμοια ενδυμασία. Οι φούστες που ονομάζονταν σέντι —που προέκυψαν από τα περιζώματα και έμοιαζαν με μοντέρνα κιλτ— ήταν συνηθισμένα ρούχα. Οι γυναίκες των ανώτερων τάξεων φορούσαν συνήθως ένα καλασίρι, ένα φόρεμα από φαρδύ κάλυμμα ή ημιδιαφανές λινό που έφτανε ακριβώς πάνω ή κάτω από το στήθος.[15] Γυναίκες διασκεδαστές εμφανίστηκαν γυμνές. Τα παιδιά μπορεί να έμενα χωρίς ρούχα μέχρι την εφηβεία, περίπου στην ηλικία των 12 ετών.[16]
Σκηνές ζωγραφισμένες σε λευκό γύψο, Πέμπτη Δυναστεία (περίπου 2500–2300 π.Χ.), νεκρόπολη Αμπουσίρ, Αίγυπτος
Στην Πρώτη Μεταβατική Περίοδο (2181–2055 π.Χ.) και στο Μέσο Βασίλειο (2055–1650 π.Χ.) τα ρούχα για τους περισσότερους ανθρώπους παρέμειναν τα ίδια, αλλά η μόδα για τις ανώτερες τάξεις έγινε πιο περίτεχνη.[15]
Κατά τη διάρκεια της Δεύτερης Μεταβατικής Περιόδου (1650–1550 π.Χ.) τμήματα της Αιγύπτου ελέγχονταν από τους Νούβιους και από τους Υξώς, έναν σημιτικό λαό. Κατά τη διάρκεια του σύντομου Νέου Βασιλείου (1550–1069 π.Χ.), οι Αιγύπτιοι ανέκτησαν τον έλεγχο. Οι γυναίκες της ανώτερης τάξης φορούσαν περίτεχνα φορέματα και στολίδια που κάλυπταν το στήθος τους. Όσοι υπηρετούσαν στα νοικοκυριά των πλουσίων άρχισαν επίσης να φορούν πιο εκλεπτυσμένα ρούχα. Αυτά τα μεταγενέστερα στυλ εμφανίζονται συχνά στον κινηματογράφο και στην τηλεόραση ως αντιπροσωπευτικά της αρχαίας Αιγύπτου σε όλες τις περιόδους.[15]
Τοιχογραφία από το παλάτι της Κνωσού
Μίνωες νέοι πυγμαχούν (νωπογραφία στη Σαντορίνη)
Δείτε επίσης: Αρχαία Ελλάδα και Ένδυση στην αρχαία Ελλάδα
Η Αρχαία Ελλάδα είχε μια ιδιαίτερη γοητεία για την αισθητική, η οποία αποτυπωνόταν και στην ενδυμασία ή την απουσία της. Η Σπάρτη είχε αυστηρούς κώδικες προπόνησης (σπαρτιατική αγωγή) και η σωματική άσκηση γινόταν με γύμνια. Οι αθλητές αγωνίστηκαν γυμνοί σε δημόσιες αθλητικές εκδηλώσεις. Οι Σπαρτιάτισσες, όπως και οι άνδρες, μερικές φορές ήταν γυμνές σε δημόσιες πομπές και πανηγύρια. Αυτή η πρακτική σχεδιάστηκε για να ενθαρρύνει την αρετή στους άνδρες ενώ έλειπαν στον πόλεμο και την εκτίμηση της υγείας στις γυναίκες.[19] Οι γυναίκες και οι θεές συνήθως απεικονίζονταν ντυμένες σε γλυπτική της Κλασικής περιόδου, με εξαίρεση τη γυμνή Αφροδίτη.
Η προέλευση του γυμνού στον αρχαίο ελληνικό αθλητισμό είναι το θέμα ενός θρύλου για τον αθλητή Όρσιππος τον Μεγαρεύς.[22]
Δείτε επίσης: Σεξουαλικότητα στην αρχαία Ρώμη
Ρωμαϊκή νεο-αττική στήλη που απεικονίζει έναν πολεμιστή σε μυϊκό θώρακα, εξιδανικεύοντας την ανδρική μορφή χωρίς γύμνια
Γυμνόστηθες θεές στο Βωμό της Ειρήνης
Γυναίκα που φοράει στηθόδεσμο κατά τη διάρκεια του σεξ (Οίκος της Εκατονταετηρίδας, Πομπηία)
Οι αξιοσέβαστες Ρωμαίες απεικονίζονταν ντυμένες. Ωστόσο, η μερική γύμνια των θεών στη ρωμαϊκή αυτοκρατορική τέχνη μπορεί να αναδείξει τα στήθη ως αξιοπρεπείς αλλά ευχάριστες εικόνες φροντίδας, αφθονίας και γαλήνης.[36][37] Το εντελώς γυμνό γυναικείο σώμα όπως απεικονίζεται στη γλυπτική πιστεύεται ότι ενσωματώνει μια καθολική έννοια της Βένους, της οποίας η αντίστοιχη Αφροδίτη είναι η θεά που απεικονίζεται πιο συχνά ως γυμνή στην ελληνική τέχνη.[38][39] Μέχρι τον 1ο αιώνα μ.Χ., η ρωμαϊκή τέχνη έδειξε ευρύ ενδιαφέρον για το γυναικείο γυμνό που ασχολούνταν με ποικίλες δραστηριότητες, συμπεριλαμβανομένου του σεξ.
Η ερωτική τέχνη που βρίσκεται στην Πομπηία και το Ερκολάνο μπορεί να απεικονίζει γυναίκες να εκτελούν σεξουαλικές πράξεις είτε γυμνές είτε συχνά φορώντας ένα strophium (στράπλες στηθόδεσμο) που καλύπτει το στήθος ακόμα και όταν είναι κατά τα άλλα γυμνή.[40] Η λατινική λογοτεχνία περιγράφει ιερόδουλες που εμφανίζονται γυμνές στην είσοδο των καμπίνων του οίκου ανοχής τους ή φορούν διαφανή μεταξωτά ενδύματα.[29]
Από περίπου το 300 π.Χ., Ινδοί μυστικιστές έχουν ασκήσει γυμνό ασκητισμό για να απορρίψουν τις εγκόσμιες προσκολλήσεις.
Η πτώση της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας σηματοδότησε πολλές κοινωνικές αλλαγές, συμπεριλαμβανομένης της άνοδος του Χριστιανισμού. Οι πρώτοι Χριστιανοί κληρονόμησαν γενικά τους κανόνες ενδυμασίας από τις εβραϊκές παραδόσεις, με εξαίρεση τους Αδαμίτες, μια σκοτεινή χριστιανική αίρεση στη Βόρεια Αφρική από τον 2ο αιώνα που λάτρευαν με γύμνια, δηλώνοντας ότι είχαν ανακτήσει την αθωότητα του Αδάμ.[49]
Τα τέλη του τέταρτου αιώνα π.Χ. ήταν μια περίοδος τόσο χριστιανικής μεταστροφής όσο και τυποποίησης των εκκλησιαστικών διδασκαλιών, ιδίως σε θέματα φύλου. Το ντύσιμο ή η γύμνια των γυναικών που δεν θεωρούνταν αξιοσέβαστες ήταν επίσης μικρότερης σημασίας.[50] Ένας άνδρας που έκανε σεξ εκτός γάμου με μια αξιοσέβαστη γυναίκα (μοιχεία) τραυμάτισε τρίτους: τον σύζυγό της, τον πατέρα και τους άνδρες συγγενείς της. Η συνουσία εκτός γάμου του με μια αδέσμευτη γυναίκα, πιθανότατα πόρνη, εταίρα ή σκλάβα, ήταν μικρότερη αμαρτία αφού δεν είχε αρσενικά θύματα, κάτι που σε μια πατριαρχική κοινωνία μπορεί να σημαίνει κανένα θύμα.[51]
Μέχρι τις αρχές του 8ου αιώνα, οι Χριστιανοί βαφτίζονταν γυμνοί, για να αναδείξουν ότι αναδύθηκαν χωρίς αμαρτία.[52]
Η περίοδος μεταξύ του αρχαίου και του σύγχρονου κόσμου —περίπου το 500 έως το 1450 μ.Χ.— είδε μια ολοένα και πιο στρωματοποιημένη κοινωνία στην Ευρώπη, με συμπεριφορές εξαρτώμενες από την κοινωνική θέση. Στην αρχή της περιόδου, όλοι εκτός από τις ανώτερες τάξεις ζούσαν σε στενές γειτονιές και δεν είχαν τη σύγχρονη ευαισθησία στο ιδιωτικό γυμνό, αλλά κοιμόντουσαν και λούζονταν μαζί γυμνοί όπως ήταν απαραίτητο.[53] Τα ρωμαϊκά λουτρά στο Μπαθ του Σόμερσετ, ξαναχτίστηκαν και χρησιμοποιήθηκαν και από τα δύο φύλα χωρίς ρούχα μέχρι τον 15ο αιώνα.[54] Αργότερα στην περίοδο, με την εμφάνιση μιας μεσαίας τάξης, τα ρούχα με τη μορφή της μόδας ήταν ένας σημαντικός δείκτης της τάξης, και έτσι η έλλειψή τους έγινε μεγαλύτερη πηγή αμηχανίας. Αυτές οι στάσεις εξαπλώθηκαν σιγά σιγά σε όλη την κοινωνία.[55]
Μέχρι τις αρχές του 8ου αιώνα, οι Χριστιανοί βαφτίζονταν γυμνοί για να αντιπροσωπεύουν ότι βγήκαν από το βάπτισμα χωρίς αμαρτία. Η εξαφάνιση του γυμνού βαπτίσματος στην Καρολίγγια εποχή σηματοδότησε την αρχή της σεξουαλοποίησης του σώματος από τους Χριστιανούς, οι οποίοι προηγουμένως είχαν συνδεθεί με τον παγανισμό.[56]
Παναγία και Υιός (περίπου 1530) του Γιαν Γκόσσαερτ. Το εκτεθειμένο στήθος ως σύμβολο της μητρότητας.
Τον 13ο αιώνα, οι θεωρητικοί ασχολήθηκαν με το θέμα της σεξουαλικότητας. Ο Αλβέρτος ο Μέγας ευνοούσε μια πιο φιλοσοφική άποψη επηρεασμένη από τον Αριστοτέλη ότι το σεξ εντός γάμου ήταν μια φυσική πράξη. Ωστόσο, ο μαθητής του Θωμάς Ακινάτης και άλλοι είχαν την άποψη του Αγίου Αυγουστίνου ότι η σεξουαλική επιθυμία ήταν επαίσχυντη όχι μόνο ως προπατορικό αμάρτημα, αλλά ότι η λαγνεία ήταν μια διαταραχή επειδή υπονόμευε τη λογική. Η σεξουαλική διέγερση θεωρήθηκε τόσο επικίνδυνη που έπρεπε να αποφευχθεί εκτός από την τεκνοποίηση, με το γυμνό να είναι ιδιαίτερα ταμπού, το οποίο παρέμεινε μέχρι την Αναγέννηση.[57]
Σέχτες με δοξασίες παρόμοιες με τους Αδαμίτες, που λάτρευαν γυμνοί, επανεμφανίστηκαν στις αρχές του 15ου αιώνα.[58]
Αν και υπάρχει μια κοινή παρανόηση ότι οι Ευρωπαίοι δεν έκαναν μπάνιο κατά τον Μεσαίωνα, τα δημόσια λουτρά ήταν δημοφιλή μέχρι τον 16ο αιώνα, όταν η ανησυχία για την εξάπλωση ασθενειών έκλεισε πολλά από αυτά.[59] Οι πρώτοι Χριστιανοί κληρονόμησαν τον ρωμαϊκό πολιτισμό, ο οποίος διατηρούσε δημόσια αποθέματα νερού και λουτρά, και το κολύμπι παρέμεινε δημοφιλής και κερδοφόρος θεσμός. Ο Άγιος Αυγουστίνος και ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς προώθησαν την αρετή της καθαριότητας. Ωστόσο, η ιστορία της Βηρσαβεέ χρησιμοποιήθηκε για να προειδοποιήσει για το ενδεχόμενο οι άνδρες να παρασυρθούν από τις γυναίκες που κάνουν μπάνιο. Οι ιστορίες της ζωής των αγίων έδιναν έμφαση στην άρνηση της σάρκας και ήταν ο μοναστικός κανόνας που απαγόρευε στους κληρικούς να κάνουν μπάνιο περισσότερες από τρεις φορές το χρόνο.[60]
Στη χριστιανική Ευρώπη, τα μέρη του σώματος που έπρεπε να καλύπτονται δημόσια δεν περιελάμβαναν πάντα το γυναικείο στήθος. Το 1350, το στήθος συνδέθηκε με τη διατροφή και τη φροντίδα με αγάπη, αλλά μέχρι το 1750, οι καλλιτεχνικές αναπαραστάσεις του μαστού ήταν είτε ερωτικές είτε ιατρικές.[61]
Η πόλη Τενοτστιτλάν των Αζτέκων έφτασε τον πληθυσμό των ογδόντα χιλιάδων πριν από την άφιξη των Ισπανών το 1520. Χτισμένη σε ένα νησί στη λίμνη Τεξκόκο, εξαρτιόταν από την υδραυλική μηχανική για τη γεωργία, η οποία παρείχε επίσης εγκαταστάσεις κολύμβησης τόσο με ατμόλουτρα όσο και με μπανιέρες. Στο Γιουκατάν, άνδρες και γυναίκες των Μάγια λούζονταν σε ποτάμια χωρίς να ανησυχούν για τη σεμνότητα. Ωστόσο, παρά τον αριθμό των ιαματικών πηγών στην περιοχή, δεν υπάρχει καμία αναφορά για τη χρήση τους για μπάνιο από αυτόχθονες πληθυσμούς. Οι κατακτητές έβλεπαν τις πρακτικές κολύμβησης των ιθαγενενών, οι οποίες περιελάμβαναν τόσο τους άνδρες όσο και τις γυναίκες που έμπαιναν γυμνοί στα ατμόλουτρα, με όρους ειδωλολατρίας και σεξουαλικής ανηθικότητας και προσπάθησαν να τις εξαλείψουν.[62]
Τα ρούχα στη Μέση Ανατολή, τα οποία περιβάλλουν χαλαρά ολόκληρο το σώμα, άλλαξαν ελάχιστα εδώ και αιώνες, εν μέρει επειδή είναι κατάλληλα για το κλίμα, προστατεύοντας το σώμα από τις αμμοθύελλες ενώ παράλληλα επιτρέπει την ψύξη με εξάτμιση. Η πρακτική που είναι γνωστή ως πέπλο των γυναικών στο κοινό προϋπήρχε του Ισλάμ στην Περσία, τη Συρία και την Ανατολία. Ισλαμικά ρούχα για άνδρες καλύπτουν την περιοχή από τη μέση μέχρι τα γόνατα. Το Κοράνι παρέχει καθοδήγηση για το ντύσιμο των γυναικών, αλλά όχι αυστηρούς κανόνες.[63] Τέτοιες αποφάσεις μπορούν να βρεθούν στο Χαντίθ. Οι κανόνες του χιτζάμπ και του νόμου της Σαρία ορίζουν τα ρούχα για τις γυναίκες που καλύπτουν ολόκληρο το σώμα εκτός από το πρόσωπο και τα χέρια. Η φύση του ρουχισμού δεν μπορεί να είναι διαφανής, αποκαλύπτοντας αυτό που υπάρχει από κάτω: «ντυμένο αλλά γυμνό», ούτε τα ρούχα των ανδρών, όπως το παντελόνι.[64] Αρχικά, το πέπλο εφαρμοζόταν μόνο στις συζύγους του Μωάμεθ. Ωστόσο, το πέπλο υιοθετήθηκε από όλες τις γυναίκες της ανώτερης τάξης μετά το θάνατό του και έγινε σύμβολο της μουσουλμανικής ταυτότητας.[65]
Στη μεσαιωνική περίοδο, οι ισλαμικοί κανόνες έγιναν πιο πατριαρχικοί και ασχολήθηκαν πολύ με την αγνότητα των γυναικών πριν από το γάμο και την πίστη μετά από αυτόν. Οι γυναίκες όχι μόνο ήταν καλυμμένες, αλλά απομονώθηκαν από την κοινωνία, χωρίς επαφή με άνδρες που δεν είχαν στενή συγγένεια, η παρουσία των οποίων καθόριζε τη διαφορά μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού χώρου.[66] Ιδιαίτερη ανησυχητικό τόσο για το Ισλάμ όσο και για τους πρώτους Χριστιανούς, καθώς επέκτειναν τον έλεγχό τους σε χώρες που προηγουμένως ήταν μέρος της Βυζαντινής ή Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, ήταν το τοπικό έθιμο του δημόσιου λουτρού. Ενώ οι Χριστιανοί ανησυχούσαν κυρίως για το μεικτό κολύμπι, το οποίο ήταν συνηθισμένο, το Ισλάμ απαγόρευε επίσης το γυμνό για τις γυναίκες παρέα με μη μουσουλμάνες γυναίκες.[67] Γενικά, οι ρωμαϊκές εγκαταστάσεις κολύμβησης προσαρμόστηκαν για τον διαχωρισμό των φύλων, και οι λουόμενοι διατηρούσαν τουλάχιστον ένα εσώρουχο αντί να είναι γυμνοί, όπως στο σημερινό χαμάμ.
Σύμφωνα με τον Ιμπν Μπατούτα, οι υπηρέτριες και οι σκλάβες στην Αυτοκρατορία του Μάλι κατά τον 14ο αιώνα θα ήταν εντελώς γυμνές.[68] Οι κόρες του σουλτάνου εξέθεσαν επίσης το στήθος τους δημόσια.[69]
Μεταξύ των Τσούμας της νότιας Καλιφόρνια, οι άνδρες ήταν συνήθως γυμνοί και οι γυναίκες ήταν συχνά γυμνόστηθες. Οι ιθαγενείς Αμερικανοί της λεκάνης του Αμαζονίου συνήθως ήταν γυμνοί ή σχεδόν γυμνοί. Σε πολλές ιθαγενείς φυλές, το μόνο ρούχο που φορούσαν ήταν κάποια συσκευή που φορούσαν οι άνδρες για να κλείνουν την ακροποσθία. Ωστόσο, άλλοι παρόμοιοι πολιτισμοί είχαν διαφορετικά πρότυπα. Για παράδειγμα, άλλοι Βορειοαμερικανοί ιθαγενείς απέφευγαν το πλήρες γυμνό και οι Ιθαγενείς Αμερικανοί των βουνών και της δυτικής Νότιας Αμερικής, όπως οι Κέτσουα, ήταν αρκετά καλυμμένοι. Αυτά τα ταμπού ισχύουν συνήθως μόνο για ενήλικες. Τα παιδιά των ιθαγενών της Αμερικής συχνά κυκλοφορούσαν γυμνά μέχρι την εφηβεία, αν το επέτρεπε ο καιρός (μια 11 ή 12χρονη Ποκαχόντας σκανδάλιζε τους αποίκους του Τζέιμσταουν εμφανιζόμενη στο στρατόπεδό τους και τριγυρίζοντας γυμνή).[70]
Σε ταξίδια στο Μάλι τη δεκαετία του 1350, ο Μουσουλμάνος λόγιος Ιμπν Μπατούτα σοκαρίστηκε από τις περιστασιακές σχέσεις μεταξύ ανδρών και γυναικών ακόμη και στην αυλή των Σουλτάνων και το δημόσιο γυμνό των σκλάβων και των υπηρετών.[71]
Το 1498, στη Νήσο Τρίνιτι του Τρινιντάντ, ο Χριστόφορος Κολόμβος βρήκε τις γυναίκες εντελώς γυμνές, ενώ οι άνδρες φορούσαν μια ελαφριά ζώνη που ονομαζόταν guayaco. Την ίδια εποχή, στην ακτή Πάρα της Βραζιλίας, τα κορίτσια ξεχώριζαν από τις παντρεμένες γυναίκες για το απόλυτο γυμνό τους. Η ίδια απουσία ρουχισμού παρατηρήθηκε μεταξύ των Χάιμας της Κουμανά στη Βενεζουέλα και ο Ντου Χάιλου παρατήρησε το ίδιο μεταξύ των Αχίρας στη Γκαμπόν.
Ο αποικισμός της Βόρειας Αμερικής από την Αγγλία τον 17ο αιώνα ακολούθησε αποτυχημένες προσπάθειες στο νησί Ρόανοκ που τους οδήγησαν να υιοθετήσουν το ισπανικό πρότυπο για την αντιμετώπιση των Ιθαγενών, το οποίο ήταν να επιτεθούν πρώτοι. Αυτό υποστηρίχθηκε από την άποψη των ιθαγενών «γυμνών» είτε ως βίαιων είτε υπάκουων, και ένα χριστιανικό δόγμα ότι ο φόνος ήταν δικαιολογημένος για εκείνους που δεν μπορούσαν να προσηλυτιστούν και να υποταχθούν.[72]
Η σύνδεση της γύμνιας με την ντροπή και το άγχος έγινε αμφίθυμη στην Αναγέννηση στην Ευρώπη. Η ανακαλυφθείσα τέχνη και τα γραπτά της αρχαίας Ελλάδας πρόσφεραν μια εναλλακτική παράδοση γύμνιας ως συμβολισμού της αθωότητας και της αγνότητας που μπορούσε να γίνει κατανοητή με όρους της κατάστασης του ανθρώπου «πριν την πτώση». Στη συνέχεια, οι κανόνες και οι συμπεριφορές που περιβάλλουν το γυμνό στη ζωή και στα έργα τέχνης διέφεραν κατά την ιστορία των μεμονωμένων κοινωνιών.[73] Η έννοια του γυμνού στην Ευρώπη άλλαξε επίσης το 1500 από αναφορές για γυμνούς κατοίκους στην Αμερική και τους Αφρικανούς σκλάβους που έφεραν στην Ιταλία οι Πορτογάλοι. Οι σκλάβες ήταν γυμνές όταν τις αγόραζαν, στη συνέχεια τις έντυσαν και τις βάφτιζαν οι νέοι ιδιοκτήτες τους. Τόσο η σκλαβιά όσο και η αποικιοκρατία ήταν η αρχή του σύγχρονου συσχετισμού της γύμνιας με την αγριότητα.[74]
Η ιατρική γνώμη τον 18ο αιώνα ότι το μπάνιο σε κρύο νερό και η έκθεση στον ήλιο είχαν θεραπευτικά οφέλη, δημιούργησε ένταση μεταξύ των κολυμβητών και των υπερασπιστών της βικτωριανής χριστιανικής άποψης ότι το σώμα είναι ντροπιαστικό και πρέπει να καλύπτεται όταν εκτίθεται σε κοινή θέα. Επιπλέον, το μεικτό μπάνιο με κατά τα άλλα κατάλληλες φορεσιές ήταν επίσης αμαρτωλό. Μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα στη Νέα Νότια Ουαλία, αυτό οδήγησε στη θέσπιση κανονισμών που απαγόρευαν το δημόσιο μπάνιο εκτός από περιορισμένους χρόνους, διαχωρισμένους ανά φύλο και με ενδυμασίες που κάλυπταν το σώμα από το λαιμό μέχρι τα γόνατα.[75]
Κατά τη διάρκεια του Διαφωτισμού, τα ταμπού κατά του γυμνού άρχισαν να αυξάνονται και μέχρι τη βικτωριανή εποχή, το δημόσιο γυμνό θεωρούνταν άσεμνο. Εκτός από το διαχωρισμό των παραλιών ανά φύλο, χρησιμοποιήθηκαν επίσης κουτιά κολύμβησης για να επιτρέψουν σε άτομα που είχαν αλλάξει στα ρούχα μπάνιου να μπουν απευθείας στο νερό.
Στην Αγγλία κατά τον 17ο έως τον 19ο αιώνα, τα ρούχα των φτωχών από χριστιανική φιλανθρωπία δεν επεκτείνονταν σε όσους περιορίζονταν σε «τρελοκομεία», όπως το Βασιλικό Νοσοκομείο Μπέθλεμ, όπου οι τρόφιμοι κρατούνταν συχνά γυμνοί και τους φέρονταν βάναυσα.[76]
Η βικτωριανή εποχή θεωρείται συχνά ότι περιόριζε πλήρως τη γύμνια. Ωστόσο, σε όλο το Ηνωμένο Βασίλειο τον 19ο αιώνα, οι εργάτες στα ανθρακωρυχεία ήταν γυμνοί λόγω της ζέστης και των στενών τούνελ που έπιαναν τα ρούχα. Άνδρες και αγόρια δούλευαν εντελώς γυμνοί, ενώ οι γυναίκες και τα κορίτσια (συνήθως εργάζονταν ως μεταφορείς βαγονιών) γενικά γδύνονταν μόνο μέχρι τη μέση, αλλά σε ορισμένες τοποθεσίες ήταν επίσης εντελώς γυμνοί. Η μαρτυρία ενώπιον κοινοβουλευτικής επιτροπής εργασίας αποκάλυψε ότι το να δουλεύεις γυμνός σε περιορισμένους χώρους έκανε τα «σεξουαλικά βίτσια» «συνηθισμένο φαινόμενο».[77]
Η περίοδος Έντο στην Ιαπωνία (1603–1868) ορίστηκε από την κοινωνική κυριαρχία των κληρονομικών τάξεων, με τα ρούχα να αποτελούν ρυθμισμένο δείκτη θέσης και λίγο γυμνό μεταξύ των ανώτερων τάξεων. Ωστόσο, οι εργαζόμενοι πληθυσμοί τόσο στις αγροτικές όσο και στις αστικές περιοχές ντύνονταν συχνά μόνο με εσώρουχα, συμπεριλαμβανομένων των γυναικών σε ζεστό καιρό και όταν θήλαζαν. Ελλείψει λουτρών στα σπίτια τους, σύχναζαν επίσης σε δημόσια λουτρά όπου όλοι ήταν γυμνοί.[78]
Με το άνοιγμα της Ιαπωνίας στους Ευρωπαίους επισκέπτες την περίοδο Μεϊτζί (1868–1912), οι προηγουμένως κανονικές καταστάσεις της γύμνιας και το έθιμο του μικτού δημόσιου λουτρού, έγιναν θέμα για τους ηγέτες που ανησυχούσαν για τη διεθνή φήμη της Ιαπωνίας. Θεσπίστηκε νόμος με πρόστιμα για όσους παραβίασαν την απαγόρευση γδυσίματος. Αν και συχνά αγνοούνταν ή παρακάμπτονταν, ο νόμος είχε ως αποτέλεσμα τη σεξουαλοποίηση του γυμνού σώματος σε καταστάσεις που προηγουμένως δεν ήταν ερωτικές.[78]
Το μετάλλιο για τους Θερινούς Ολυμπιακούς Αγώνες του 1920 αναφέρεται στη γύμνια των αθλητών στους αρχαίους Ολυμπιακούς Αγώνες
Οι απόψεις σχετικά με τα οφέλη του μπάνιου στην υγεία ήταν γενικά ευνοϊκές μέχρι τον 19ο αιώνα. Αυτό οδήγησε στη δημιουργία δημόσιων λουτρών διαχωρισμένων ως προς το φύλο για όσους δεν είχαν εγκαταστάσεις μπάνιου στα σπίτια τους. Σε ορισμένες ευρωπαϊκές πόλεις όπου αυτό περιλάμβανε τη μεσαία τάξη, ορισμένα λουτρά έγιναν κοινωνικά ιδρύματα για τους άνδρες. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου η μεσαία τάξη είχε συχνότερα λουτρά στα σπίτια της, χτίστηκαν δημόσια λουτρά για τους φτωχούς, ιδιαίτερα για τους αστικούς μετανάστες. Με την υιοθέτηση των ντους αντί για τις μπανιέρες, οι εγκαταστάσεις μπάνιου προστέθηκαν σε σχολεία και εργοστάσια.[79]
Για τους Θερινούς Ολυμπιακούς Αγώνες του 1912 στη Στοκχόλμη, η επίσημη αφίσα δημιουργήθηκε από έναν διακεκριμένο καλλιτέχνη. Απεικονίζει αρκετούς γυμνούς άνδρες αθλητές (με τα γεννητικά τους όργανα κρυμμένα) και γι΄ αυτόν τον λόγο θεωρήθηκε πολύ τολμηρό για διανομή σε ορισμένες χώρες. Αφίσες για τους Θερινούς Ολυμπιακούς Αγώνες της Αμβέρσας το 1920, του Παρισίου το 1924 και του Ελσίνκι το 1952 περιείχαν επίσης γυμνές ανδρικές φιγούρες, που παραπέμπουν στην κλασική προέλευση των αγώνων. Η αφίσα για τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1948 στο Λονδίνο παρουσίαζε το Δισκοβόλο του Μύρωνα, ένα γυμνό γλυπτό ενός δισκοβόλου.
Tableau Vivant της Όλγκα Ντέσμοντ (μια αχρονολόγητη καρτ ποστάλ, πιθανώς γύρω στο 1908 όταν εμφανίστηκε στην Αγία Πετρούπολη)
Στη Γερμανία μεταξύ 1910 και 1935 οι στάσεις γυμνού για το σώμα εκφράστηκαν στον αθλητισμό και στις τέχνες. Στη δεκαετία του 1910, μια σειρά από σόλο γυναίκες χορεύτριες εμφανίστηκαν γυμνές. Η Αντορέ Βιλανί ερμήνευσε το Χορό των Επτά Πέπλων και άλλες ιστορίες βασισμένες σε θέματα της Μέσης Ανατολής, για το ευγνώμον κοινό της ανώτερης τάξης.[80] Ωστόσο, μετά από μια παράσταση του 1911 στο Μόναχο, η Βιλανί συνελήφθη, μαζί με τον διευθυντή του θεάτρου, για απρέπεια. Τελικά αθωώθηκε και αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη Βαυαρία.[81] Οι παραστάσεις της Όλγκα Ντέσμοντ συνδύαζαν χορό και tableau vivant ποζάροντας γυμνή σε μίμηση κλασικών αγαλμάτων.[80] Υπήρχαν υποστηρικτές των πλεονεκτημάτων για την υγεία του ήλιου και του καθαρού αέρα που καθιέρωσαν προγράμματα γυμναστικής για παιδιά σε ομάδες μικτού φύλου. Ο Άντολφ Κοχ ίδρυσε δεκατρία σχολεία Freikörperkultur (FKK).[80] Με την άνοδο του ναζισμού στη δεκαετία του 1930, το κίνημα του γυμνισμού χωρίστηκε ιδεολογικά σε τρεις ομάδες: την αστική τάξη, τους σοσιαλιστές και τους φασίστες. Η αστική τάξη δεν ήταν ιδεολογική, ενώ οι σοσιαλιστές υιοθέτησαν τις απόψεις του Άντολφ Κοχ, βλέποντας τα προγράμματα εκπαίδευσης και υγείας που περιλαμβάνουν το γυμνό ως μέρος της βελτίωσης της ζωής της εργατικής τάξης. Αν και δεν ήταν ομόφωνοι στην υποστήριξή τους, ορισμένοι Ναζί χρησιμοποίησαν το γυμνό για να εκθειάσουν την Άρια φυλή ως πρότυπο ομορφιάς, όπως αντικατοπτρίζεται στη ναζιστική προπαγανδιστική ταινία για τους Θερινούς Ολυμπιακούς Αγώνες του 1936 στο Βερολίνο σε σκηνοθεσία Λένι Ρίφενσταλ, Ολυμπία.[82]
Οι σοσιαλιστικές απόψεις για το γυμνό επεκτάθηκαν στη Σοβιετική Ένωση, όπου το 1924 μια άτυπη οργάνωση που ονομαζόταν κίνημα «Κάτω η Ντροπή» πραγματοποίησε μαζικές γυμνές πορείες σε μια προσπάθεια να διαλύσει την προηγούμενη «μπουρζουαζική» ηθική.[83][84]
Τόσο οι χίπις όσο και άλλοι συμμετέχοντες στην αντικουλτούρα της δεκαετίας του 1960 αγκάλιασαν το γυμνό ως μέρος της καθημερινότητάς τους και για να τονίσουν την απόρριψή τους για οτιδήποτε τεχνητό. Οι συνειδητές κοινότητες ασκούσαν μερικές φορές τον γυμνισμό, φέρνοντας την ανεπιθύμητη προσοχή από τους αντιτιθέμενους γείτονες.[85] Το 1974, ένα άρθρο στους The New York Times σημείωσε μια αύξηση της αμερικανικής ανοχής για το γυμνό, τόσο στο σπίτι όσο και δημόσια, πλησιάζοντας αυτό της Ευρώπης. Ωστόσο, ορισμένοι παραδοσιακοί γυμνιστές εκείνη την εποχή αποδοκίμασαν την τάση ότι ενθάρρυνε τον σεξουαλικό επιδεικισμό και την ηδονοβλεψία και απειλούσε τη βιωσιμότητα των ιδιωτικών κοινωνιών γυμνιστών.[86] Το 1998, η αμερικανική στάση απέναντι στη σεξουαλικότητα συνέχισε να γίνεται πιο φιλελεύθερη από τις προηγούμενες δεκαετίες, αλλά η αντίδραση στο απόλυτο δημόσιο γυμνό ήταν γενικά αρνητική.[87] Ωστόσο, ορισμένα στοιχεία της αντικουλτούρας, συμπεριλαμβανομένου του γυμνού, συνεχίστηκαν με εκδηλώσεις όπως το Burning Man.[88]
Σε κουλτούρες κυνηγών-συλλεκτών και ποιμενικών σε ζεστά κλίματα, το γυμνό ή το ελάχιστο ντύσιμο ήταν ο κοινωνικός κανόνας τόσο για τους άνδρες όσο και για τις γυναίκες πριν από την επαφή με τους δυτικούς πολιτισμούς ή το Ισλάμ. Μερικές κοινωνίες που είναι καλά προσαρμοσμένες στη ζωή σε απομονωμένες περιοχές διατηρούν τις παραδοσιακές πρακτικές και τον πολιτισμό τους ενώ έχουν κάποια επαφή με τον ανεπτυγμένο κόσμο.[89]
Πολλοί αυτόχθονες πληθυσμοί στην Αφρική και τη Νότια Αμερική προπονούνται και εκτελούν αθλητικούς αγώνες γυμνοί.  Για παράδειγμα, οι Νούμπα στο Νότιο Σουδάν και η φυλή Σινγκού στην περιοχή του Αμαζονίου στη Βραζιλία παλεύουν γυμνοί. Οι λαοί Ντίνκα, Σούρμα και Μούρσι στο Νότιο Σουδάν και την Αιθιοπία συμμετέχουν σε γυμνές μάχες ραβδιών.
Το πλήρες ή μερικό γυμνό τόσο για άνδρες όσο και για γυναίκες εξακολουθεί να είναι κοινό για τους Μούρσι, Σούρμα,[90] Νούμπα, Καραμοτζόνγκ, Κίρντι, Ντίνκα και μερικές φορές τους Μασσάι στην Αφρική, καθώς και για τους Ματσές, Γιανομάμι, Ζουρουάχα, Σινγκού, Ματίς και Γκαλντού στην Νότια Αμερική.
Σε ορισμένους αφρικανικούς και μελανησιακούς πολιτισμούς, οι άνδρες που είναι εντελώς γυμνοί, εκτός από ένα κορδόνι δεμένο στη μέση, θεωρούνται κατάλληλα ντυμένοι για κυνήγι και άλλες παραδοσιακές ομαδικές δραστηριότητες. Σε μια σειρά από φυλές στο νησί της Νέας Γουινέας του Νότιου Ειρηνικού, οι άνδρες χρησιμοποιούν σκληρούς λοβούς που μοιάζουν με κολοκύθα ως θήκη πέους. Ωστόσο, ένας άντρας χωρίς αυτό το «κάλυμμα» θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι βρίσκεται σε μια ντροπιαστική κατάσταση γύμνιας.
↑ Originally, flagitium meant a public shaming, and later more generally a disgrace
↑ Varro, De lingua latina 6.8, citing a fragment from the Latin tragedian Accius on Actaeon that plays with the verb video, videre, visum, "see," and its presumed connection to vis (ablative vi, "by force") and violare, "to violate": "He who saw what should not be seen violated that with his eyes" (Cum illud oculis violavit is, qui invidit invidendum)
↑ Ancient etymology was not a matter of scientific linguistics, but of associative interpretation based on similarity of sound and implications of theology and philosophy[41]
↑ Causa decoris: Celsus, De medicina 7.25.1A
↑ noting that some had themselves circumcised again later.[46]
↑ Γιαμπλόνσκι & Τσάπλιν 2000.
↑ Toups και άλλοι 2010.
↑ Hollander 1978, σελ. 83.
↑ Leary & Μπάτερμορ 2003.
↑ 11,0 11,1 11,2 Asher-Greve & Sweeney 2006.
↑ Tierney 1999, σελ. 2.
↑ Mertz 1990, σελ. 75.
↑ 15,0 15,1 15,2 15,3 Mark 2017.
↑ Golden 2004, σελ. 290.
↑ Habinek & Schiesaro 1997, σελ. 39.
↑ Younger 2004, σελ. 134.
↑ 27,0 27,1 27,2 Williams 2009.
↑ Heskel 2001, σελ. 138.
↑ 29,0 29,1 Blanshard 2010, σελ. 24.
↑ Juvenal, Satires 2 and 8
↑ Zanker 1990, σελ. 5ff.
↑ Clarke 2002, σελ. 156.
↑ Williams 2009, σελ. 18.
↑ Cohen 2003, σελ. 66.
↑ Cameron 2010, σελ. 725.
↑ Clement of Alexandria n.d.
↑ Sharrock 2002, σελ. 275.
↑ Clarke 2002, σελ. 160.
↑ Fredrick 2002, σελίδες 1-2.
↑ Del Bello 2007.
↑ Zanker 1990, σελ. 6.
↑ Schäfer 2003, σελ. 151.
↑ Veyne 1987, σελ. 455.
↑ Ariès & Duby 1987.
↑ Miles & Lyon 2008.
↑ al-Qaradawi 2013, σελ. 179.
↑ Lindsay 2005, σελ. 173.
↑ Kosso & Scott 2009.
↑ Byrd 2012, σελ. 38.
↑ Meredith 2014, σελ. 72.
↑ Strachey 1849, σελ. 65.
↑ 78,0 78,1 Kawano 2005.
↑ 80,0 80,1 80,2 Toepfer 1997.
↑ Krüger, Krüger & Treptau 2002.
↑ Manaev & Chalyan 2018.
«Chapter Four: Making Japanese by Putting on Clothes». Penn State Personal Web Server. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 13 Μαρτίου 2013.
Thorpe, JR (19 Ιουλίου 2016). «7 Strange Beliefs About Nudity In Western History». bustle.com. Ανακτήθηκε στις 21 Ιουλίου 2016.
Barcan, Ruth (2004a). Nudity: A Cultural Anatomy. Berg Publishers. ISBN 1859738729.
Barcan, Ruth (2015). «The International Encyclopedia of Human Sexuality». The International Encyclopedia of Human Sexuality. Wiley-Blackwell, σσ. 819–830. doi:10.1002/9781118896877.wbiehs315. ISBN 9781786842992.
Black, Pamela (2014). «Nudism». Στο: Forsyth, Craig J.· Copes, Heith. Encyclopedia of Social Deviance. SAGE Publications. σελίδες 471–472. ISBN 9781483340463.
Bullough, Vern L.· Bullough, Bonnie (2014). Human Sexuality: An Encyclopedia. Routledge. σελ. 449. ISBN 9781135825096.
Carr-Gomm, Philip (2010). A Brief History of Nakedness. London, UK: Reaktion Books, Limited. ISBN 978-1-86189-729-9. Ανακτήθηκε στις 1 Αυγούστου 2019.
Beck, Margaret (2000). «Female Figurines in the European Upper Paleolithic: Politics and Bias in Archaeological Interpretation». Στο: Rautman, Alison E. Reading the Body. Representations and Remains in the Archaeological Record. University of Pennsylvania Press. σελίδες 202–214. ISBN 978-0-8122-3521-0. JSTOR j.ctv512z16.20.
Collard, Mark; Tarle, Lia; Sandgathe, Dennis; Allan, Alexander (2016). «Faunal evidence for a difference in clothing use between Neanderthals and early modern humans in Europe». Journal of Anthropological Archaeology 44: 235–246. doi:10.1016/j.jaa.2016.07.010.
Curry, Andrew (March 2012). «The Cave Art Debate». Smithsonian Magazine. https://www.smithsonianmag.com/history/the-cave-art-debate-100617099/. Ανακτήθηκε στις 2021-05-23.
Daley, Jason (11 Δεκεμβρίου 2018). «Why Did Humans Lose Their Fur?». Smithsonian. Ανακτήθηκε στις 27 Οκτωβρίου 2019.
Jablonski, Nina G.; Chaplin, George (2000). «The Evolution of Human Skin Coloration». Journal of Human Evolution 39 (1): 57–106. doi:10.1006/jhev.2000.0403. PMID 10896812. https://semanticscholar.org/paper/011d4ccb74f32f597df54ac8037a7903bd95038b.
Giles, James (2010-12-01). «Naked Love: The Evolution of Human Hairlessness». Biological Theory 5 (4): 326–336. doi:10.1162/BIOT_a_00062. ISSN 1555-5550.
Hollander, Anne (1978). Seeing Through Clothes. New York: Viking Press. ISBN 0140110844.
Jablonski, Nina G. (November 1, 2012). «The Naked Truth». Scientific American. https://www.scientificamerican.com/article/the-naked-truth/.
Leary, Mark R.; Μπάτερμορ, Nicole R. (2003). «The Evolution of the Human Self: Tracing the Natural History of Self-Awareness». Journal for the Theory of Social Behaviour 33 (4): 365–404. doi:10.1046/j.1468-5914.2003.00223.x. https://archive.org/details/sim_journal-for-the-theory-of-social-behaviour_2003-12_33_4/page/365.
Rantala, M. J. (2007). «Evolution of nakedness in Homo sapiens». Journal of Zoology 273 (1): 1–7. doi:10.1111/j.1469-7998.2007.00295.x. https://semanticscholar.org/paper/b712958b9d32e8aade143b42a342d9295ac15f65.
Schlebusch (3 November 2017). «Southern African ancient genomes estimate modern human divergence to 350,000 to 260,000 years ago». Science 358 (6363): 652–655. doi:10.1126/science.aao6266. PMID 28971970. Bibcode: 2017Sci...358..652S.
Toups, M. A.; Kitchen, A.; Light, J. E.; Reed, D. L. (2010). «Origin of Clothing Lice Indicates Early Clothing Use by Anatomically Modern Humans in Africa». Molecular Biology and Evolution 28 (1): 29–32. doi:10.1093/molbev/msq234. ISSN 0737-4038. PMID 20823373.
Adams, Cecil (2005-12-09). «Small Packages». Isthmus; Madison, Wis. (Madison, Wis., United States, Madison, Wis.): σελ. 57. Πρότυπο:ProQuest. ISSN 1081-4043.
Altenmüller, Hartwig (1998). Egypt: the world of the pharaohs. Cologne: Könemann. ISBN 9783895089138.
Ariès, Philippe· Duby, Georges, επιμ. (1987). From Pagan Rome to Byzantium. A History of Private Life. I. Series Editor Paul Veyne. Cambridge, Mass: Belknap Press of Harvard University Press. ISBN 0-674-39975-7.
Asher-Greve, Julia M.· Sweeney, Deborah (2006). «On Nakedness, Nudity, and Gender in Egyptian and Mesopotamian Art». Στο: Schroer, Sylvia. Images and Gender: Contributions to the Hermeneutics of Reading Ancient Art. 220. Vandenhoeck & Ruprecht Göttingen: Academic Press Fribourg. doi:10.5167/uzh-139533. Ανακτήθηκε στις 15 Ιουλίου 2020.
Batten, Alicia J. (2010). «Clothing and Adornment». Biblical Theology Bulletin 40 (3): 148–59. doi:10.1177/0146107910375547. https://archive.org/details/sim_biblical-theology-bulletin_2010-08_40_3/page/148.
Blanshard, Alastair J. L. (2010). Sex: Vice and Love from Antiquity to Modernity. John Wiley & Sons. ISBN 978-1-4443-2357-3.
Bonfante, Larissa (1989). «Nudity as a Costume in Classical Art». American Journal of Archaeology 93 (4): 543–570. doi:10.2307/505328. ISSN 0002-9114. https://www.jstor.org/stable/505328. Ανακτήθηκε στις 2020-07-15.
Cameron, Alan (2010). The Last Pagans of Rome. Oxford University Press, USA. ISBN 978-0-19-978091-4.
Carter, Michael (2009). «(Un)Dressed to Kill: Viewing the Retiarius». Στο: Edmondson, Jonathan· Keith, Alison. Roman Dress and the Fabrics of Roman Culture. University of Toronto Press. ISBN 978-1-4426-9189-6.
Clarke, John R. (2002). «Look Who's Laughing at Sex: Men and Women Viewers in the Apodyterium of the Suburban Baths at Pompeii». Στο: Fredrick, David. The Roman Gaze: Vision, Power, and the Body. JHU Press. ISBN 978-0-8018-6961-7.
Crowther, Nigel B. (December 1980 – January 1981). «Nudity and Morality: Athletics in Italy». The Classical Journal (The Classical Association of the Middle West and South) 76 (2): 119–123.
Del Bello, Davide (2007). Forgotten Paths: Etymology and the Allegorical Mindset. CUA Press. ISBN 978-0-8132-1484-9.
Dendle, Peter (2004). «How Naked Is Juliana?». Philological Quarterly 83 (4): 355–370. Πρότυπο:ProQuest. ISSN 0031-7977. https://www.proquest.com/docview/211146473. Ανακτήθηκε στις 2021-04-03.
Fredrick, David (2002). «Invisible Rome». Στο: David Fredrick. The Roman Gaze: Vision, Power, and the Body. JHU Press. ISBN 978-0-8018-6961-7.
Fagan, Garrett G. (2002). Bathing in Public in the Roman World. University of Michigan Press. ISBN 0472088653.
Glancy, Jennifer A (2015). «The Sexual Use of Slaves: A Response to Kyle Harper on Jewish and Christian Porneia». Journal of Biblical Literature 134 (1): 215–29. doi:10.1353/jbl.2015.0003. https://archive.org/details/sim_journal-of-biblical-literature_2015_134_1/page/215.
Graf, Fritz (2005). «Satire in a ritual context». Στο: Kirk Freudenburg. The Cambridge Companion to Roman Satire. Cambridge University Press. ISBN 978-1-139-82657-0.
Golden, Mark (2004). Sport in the Ancient World from A to Z. Routledge. ISBN 1-134-53595-3.
Habinek, Thomas· Schiesaro, Alessandro (1997). «The invention of sexuality in the world-city of Rome». The Roman Cultural Revolution. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-58092-2.
Hadfield, James (10 Δεκεμβρίου 2016). «Last splash: Immodest Japanese tradition of mixed bathing may be on the verge of extinction». The Japan Times. Ανακτήθηκε στις 19 Νοεμβρίου 2019.
Harper, Kyle (2012). «Porneia: The Making of a Christian Sexual Norm». Journal of Biblical Literature 131 (2): 363–83. doi:10.2307/23488230. https://archive.org/details/sim_journal-of-biblical-literature_2012_131_2/page/363.
Henry, Eric (1999). «The Social Significance of Nudity in Early China». Fashion Theory 3 (4): 475–486. doi:10.2752/136270499779476036.
Heskel, Julia (2001). «Cicero as Evidence for Attitudes to Dress in the Late Republic». Στο: Judith Lynn Sebesta & Larissa Bonfante. The World of Roman Costume. University of Wisconsin Press. ISBN 9780299138547.
Jones, Bernice R. (2015). Ariadne's Threads: The Construction and Significance of Clothes in the Aegean Bronze Age. Peeters. ISBN 978-90-429-3277-7.
Kosso, Cynthia· Scott, Anne, επιμ. (2009). The Nature and Function of Water, Baths, Bathing, and Hygiene from Antiquity Through the Renaissance. Boston: Brill. ISBN 978-9004173576.
Kamash, Zena (17 Νοεμβρίου 2010). «Which Way to Look?: Exploring Latrine Use in the Roman World». Toilet. New York University Press. doi:10.18574/nyu/9780814759646.003.0008. ISBN 978-0-8147-5964-6.
Kyle, Donald G. (2014). Sport and Spectacle in the Ancient World. Ancient Cultures ; v.4 (2nd έκδοση). Chichester, West Sussex, UK: John Wiley and Sons, Inc. ISBN 978-1-118-61380-1.
Laver, James (1998). «Dress | clothing». Encyclopedia Britannica. Ανακτήθηκε στις 10 Δεκεμβρίου 2020.
Livingstone, E. A., επιμ. (2013). The Concise Oxford Dictionary of the Christian Church (3 έκδοση). Oxford University Press. ISBN 9780199659623.
Mark, Joshua J. (27 Μαρτίου 2017). «Fashion and Dress in Ancient Egypt». Ancient History Encyclopedia.
Martinez, D.P. (1995). «Naked Divers: A Case of Identity and Dress in Japan». Στο: Eicher, Joanne B. Dress and Ethnicity: Change Across Space and Time. Ethnicity and Identity Series. Oxford: Berg. σελίδες 79–94. doi:10.2752/9781847881342/DRESSETHN0009. ISBN 9781847881342.
Mertz, Barbara (1990). Red Land, Black Land: Daily Life in Ancient Egypt. Peter Bedrick Books. ISBN 9780872262225.
«Minoan Dress». Encyclopedia of Fashion. Ανακτήθηκε στις 16 Αυγούστου 2017.
Mouratidis, John (1985). «The Origin of Nudity in Greek Athletics». Journal of Sport History 12 (3): 213–232. ISSN 0094-1700.
Pasco-Pranger, Molly (2019-10-01). «With the Veil Removed: Women's Public Nudity in the Early Roman Empire». Classical Antiquity 38 (2): 217–249. doi:10.1525/ca.2019.38.2.217. ISSN 0278-6656.
Potter, David (2012). The Victor's Crown a History of Ancient Sport from Homer to Byzantium. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-1-283-34915-4.
Richlin, A. (2002). L. K. McClure, επιμ. «Pliny's Brassiere». Sexuality and Gender in the Classical World: Readings and Sources (Oxford: Blackwell Publishers Ltd): 225–256. doi:10.1002/9780470756188.ch8. ISBN 9780470756188.
Roth, Ann Macy (2021). «Father Earth, Mother Sky: Ancient Egyptian Beliefs About Conception and Fertility». Reading the Body: Representation and Remains in the Archaeological Record. University of Pennsylvania Press. σελίδες 187–201. ISBN 9780812235210. JSTOR j.ctv512z16.19.
Schäfer, Peter (2003). The History of the Jews in the Greco-Roman World. Psychology Press. ISBN 978-0-415-30585-3.
Sharrock, Allison R. (2002). «Looking at Looking: Can You Resist a Reading?». Στο: David Fredrick. The Roman Gaze: Vision, Power, and the Body. JHU Press. ISBN 978-0-8018-6961-7.
Silverman, Eric (2013). A Cultural History of Jewish Dress. A&C Black. ISBN 978-0-857-85209-0. The Five Books of Moses...clearly specify that Jews must adhere to a particular dress code-modesty, for example, and fringes. Clothing, too, served as a "fence" that protected Jews from the profanities and pollutions of the non-Jewish societies in which they dwelled. From this angle, Jews dressed distinctively as God's elect.
Sweet, Waldo E. (1987). Sport and Recreation in Ancient Greece: A Sourcebook with Translations. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-536483-5.
Tierney, Tom (1999). Ancient Egyptian Fashions. Mineola, NY: Dover. ISBN 978-0-486-40806-4.
Veyne, Paul, επιμ. (1987). A History of Private Life: From Pagan Rome to Byzantium. A History of Private Life. 1 of 5. Cambridge, Mass: Belknap Press of Harvard University Press. ISBN 9780674399747.
Williams, Craig A. (31 Δεκεμβρίου 2009). Roman Homosexuality (2 έκδοση). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-974201-1.
Younger, John (2004). Sex in the Ancient World from A to Z. Routledge. ISBN 978-1-134-54702-9.
Zanker, Paul (1990). The Power of Images in the Age of Augustus. University of Michigan Press. ISBN 0-472-08124-1.
Μάρκος Τύλλιος Κικέρων (1877). «Tusculan Disputations 4.33.70». Μτφρ. Yonge, C. D. New York: Harper & Brothers. Ανακτήθηκε στις 23 Απριλίου 2021. The censure of this crime to those is due; Who naked bodies first exposed to view. - Ennius
Μάρκος Τύλλιος Κικέρων (1927). Tusculan Disputations. Loeb Classical Library 141. XVIII. Μτφρ. J. E. King. doi:10.4159/DLCL.marcus_tullius_cicero-tusculan_disputations.1927.
Κλήμης ο Αλεξανδρεύς (n.d.). «Protrepticus 4.50». Ανακτήθηκε στις 23 Απριλίου 2021.
Γιουβενάλης (1918). «Satires 2». Μτφρ. Ramsay, G. G. Ανακτήθηκε στις 23 Απριλίου 2021.
Γιουβενάλης (1918). «Satires 8». Μτφρ. Ramsay, G. G. Ανακτήθηκε στις 23 Απριλίου 2021.
Πλάτων (1925). «Symposium 182c». Μτφρ. Fowler, Harold N. Cambridge, MA: Harvard University Press. Ανακτήθηκε στις 23 Απριλίου 2021.
Πλούταρχος (1914). «Life of Cato 20.5». Ανακτήθηκε στις 23 Απριλίου 2021.
Πλούταρχος (n.d.). «Lycurgus». The Internet Classics Archive. Μτφρ. Dryden, John. Ανακτήθηκε στις 16 Αυγούστου 2017.
Πολύβιος (n.d.). «Histories II.28». uchicago.edu. Ανακτήθηκε στις 23 Απριλίου 2021.
Μετακλασική και πρώιμη μοντέρναΕπεξεργασία
al-Qaradawi, Yusuf (11 Οκτωβρίου 2013). The Lawful and the Prohibited in Islam: الحلال والحرام في الإسلام. The Other Press. ISBN 978-967-0526-00-3.
Andrews, Jonathan (2007a). «The (un)dress of the mad poor in England, c.1650—1850. Part 1». History of Psychiatry 18 (1): 005–24. doi:10.1177/0957154X07067245. ISSN 0957-154X. PMID 17580751. https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00570863/file/PEER_stage2_10.1177%252F0957154X06067246.pdf.
Andrews, Jonathan (2007b). «The (un)dress of the mad poor in England, c.1650-1850. Part 2». History of Psychiatry 18 (2): 131–156. doi:10.1177/0957154X06067246. ISSN 0957-154X. PMID 18589927. https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00570863/file/PEER_stage2_10.1177%252F0957154X06067246.pdf.
Archibald, Elizabeth (2012). «Bathing, Beauty and Christianity in the Middle Ages». Insights 5 (1): 17.
«Dress - The Middle East from the 6th Century». Encyclopedia Britannica. Ανακτήθηκε στις 21 Δεκεμβρίου 2019.
Brundage, James A. (15 Φεβρουαρίου 2009). Law, Sex, and Christian Society in Medieval Europe. University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-07789-5.
Burke, Jill (2013). «Nakedness and Other Peoples: Rethinking the Italian Renaissance Nude». Art History 36 (4): 714–739. doi:10.1111/1467-8365.12029. ISSN 0141-6790.
Byrd, Steven (2012). Calunga and the Legacy of an African Language in Brazil. UNM Press. σελ. 38. ISBN 9780826350862.
Byrde, Penelope (1987). «'That Frightful Unbecoming Dress' Clothes for Spa Bathing at Bath». Costume 21 (1): 44–56. doi:10.1179/cos.1987.21.1.44.
Chughtai, A.S. «Ibn Battuta - The Great Traveller». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 13 Μαρτίου 2012.
Classen, Albrecht (2008). «The Cultural Significance of Sexuality in the Middle Ages, the Renaissance, and Beyond». Στο: Classen, Albrecht. Sexuality in the Middle Ages and the Early Modern Times. Berlin: Walter de Gruyter. ISBN 9783110209402.
Duby, Georges· Veyne, Paul, επιμ. (1988). Revelations of the Midieval World. A History of Private Life. II. Cambridge, Mass: Belknap Press of Harvard University Press. ISBN 0-674-39976-5.
«Modern History Sourcebook: Women Miners in English Coal Pits». Fordham University. Ανακτήθηκε στις 9 Νοεμβρίου 2019.
Kawano, Satsuki (2005). «Japanese Bodies and Western Ways of Seeing in the Late Nineteenth Century». Στο: Masquelier, Adeline. Dirt, Undress, and Difference: Critical Perspectives on the Body's Surface. Bloomington: Indiana University Press. ISBN 978-0-253-21783-7.
Lerner, Robert E. (1972). The Heresy of the Free Spirit in the Later Middle Ages. Berkeley, CA: University of California Press.
Lindsay, James E. (2005). Daily Life in the Medieval Islamic World. Daily Life through History. Westport, Conn: Greenwood Press.
Miles, Margaret R.· Lyon, Vanessa (2008). A Complex Delight: The Secularization of the Breast, 1350-1750. University of California Press. ISBN 978-0520253483.
Walsh, Casey (9 Μαρτίου 2018). «Virtuous Waters: Mineral Springs, Bathing, and Infrastructure in Mexico». Bathing and Domination in the Early Modern Atlantic World. University of California Press. σελίδες 15–33. doi:10.1525/9780520965393-004. ISBN 978-0-520-96539-3. Ανακτήθηκε στις 28 Μαρτίου 2021.  Unknown parameter |s2cid= ignored (βοήθεια)
«Did people in the Middle Ages take baths?». Medievalists.net. 13 Απριλίου 2013. Ανακτήθηκε στις 27 Οκτωβρίου 2019.
Bastian, Misty L (2005). «The Naked and the Nude: Historically Multiple Meanings of Oto (Undress) in Southeastern Nigeria». Στο: Masquelier, Adeline. Dirt, Undress, and Difference: Critical Perspectives on the Body's Surface. Bloomington: Indiana University Press. ISBN 978-0-253-21783-7.
Bentley, Jerry H. (1993). Old World Encounters: Cross-Cultural Contacts and Exchanges in Pre-Modern Times. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-507639-4.
Hansen, Karen Tranberg (2004). «The World in Dress: Anthropological Perspectives on Clothing, Fashion, and Culture». Annual Review of Anthropology 33: 369–392. doi:10.1146/annurev.anthro.33.070203.143805. Πρότυπο:ProQuest. ISSN 0084-6570.
Hutnyk, John (1990-07-01). «Comparative Anthropology and Evans-Pritchard's Nuer Photography». Critique of Anthropology 10 (1): 81–102. doi:10.1177/0308275X9001000105. ISSN 0308-275X.
Jacobus X (1937). Untrodden fields of anthropology: by Dr. Jacobus(pseud.); based on the diaries of his thirty years' practice as a French government army-surgeon and physician in Asia, Oceania, America, Africa, recording his experiences, experiments and discoveries in the sex relations and the racial practices of the arts of love in the sex life of the strange peoples of four continents. 2. New York: Falstaff Press.
Levine, Philippa (1 Μαρτίου 2017). «Naked Natives and Noble Savages: The Cultural Work of Nakedness in Imperial Britain». Στο: Crosbie, Barry· Hampton, Mark. The Cultural Construction of the British World. Manchester University Press. ISBN 978-1-78499-691-8.
Olesen, Jan (2009). «'Mercyfull Warres Agaynst These Naked People': The Discourse of Violence in the Early Americas». Canadian Review of American Studies 39 (3): 253–72. doi:10.3138/cras.39.3.253.
Masquelier, Adeline Marie (2005a). Dirt, Undress, and Difference Critical Perspectives on the Body's Surface. Bloomington: Indiana University Press. ISBN 0253111536.
Meredith, Martin (2014). Fortunes of Africa: A 5,000 Year History of Wealth, Greed and Endeavour. Simon and Schuster. σελ. 72. ISBN 9781471135460.
Miyoshi, Masao (2005). As We Saw Them: The First Japanese Embassy to the United States. Paul Dry Books. ISBN 978-1-58988-023-8.
Stevens, Scott Manning (2003). «New World Contacts and the Trope of the 'Naked Savage». Στο: Elizabeth D. Harvey. Sensible Flesh: On Touch in Early Modern Culture. University of Pennsylvania Press. σελίδες 124–140. ISBN 9780812293630.
Strachey, William (1849) [composed c. 1612]. The Historie of Travaile into Virginia Britannia. London: Hakluyt Society. σελ. 65. Ανακτήθηκε στις 5 Ιανουαρίου 2019.
Tallie, T. J. (2016). «Sartorial Settlement: The Mission Field and Transformation in Colonial Natal, 1850-1897». Journal of World History 27 (3): 389–410. doi:10.1353/jwh.2016.0114. ISSN 1045-6007.
Tcherkézoff, Serge (2008). «Sacred Cloth and Sacred Women. on Cloth, Gifts and Nudity in Tahitian First Contacts:: A Culture of 'Wrapping-In'». First Contacts in Polynesia. The Samoan Case (1722-1848) Western Misunderstandings about Sexuality and Divinity. ANU Press. σελίδες 159–186. ISBN 978-1-921536-01-4. JSTOR j.ctt24h2mx.15.
Vincent, Susan (2013). «From the Cradle to the Grave: Clothing and the early modern body». Στο: Sarah Toulalan & Kate Fisher. The Routledge History of Sex and the Body: 1500 to the Present. Routledge. ISBN 978-0-415-47237-1.
Wiener, Margaret (2005). «Breasts. (Un)Dress, and Modernist Desires in Balinese-Tourist Encounter». Στο: Masquelier, Adeline. Dirt, Undress, and Difference: Critical Perspectives on the Body's Surface. Indiana University Press. ISBN 978-0-253-21783-7.
Zamora, Margarita (1990). «Abreast of Columbus: Gender and Discovery». Cultural Critique (17): 127–149. doi:10.2307/1354142. ISSN 0882-4371. https://archive.org/details/sim_cultural-critique_winter-1990-91_5_17/page/127.
Ύστερη μοντέρνα και σύγχρονηΕπεξεργασία
Adiv, Naomi (2015). «Paidia meets Ludus: New York City Municipal Pools and the Infrastructure of Play». Social Science History 39 (3): 431–452. doi:10.1017/ssh.2015.64. Πρότυπο:ProQuest. ISSN 0145-5532.
Andreatta, David (22 September 2017). «When boys swam nude in gym class». Democrat and Chronicle. https://www.democratandchronicle.com/story/news/local/columnists/andreatta/2017/09/22/andreatta-when-boys-swam-nude-gym-class/694542001/.
Booth, Douglas (1997). «Nudes in the Sand and Perverts in the Dunes». Journal of Australian Studies 21 (53): 170–182. doi:10.1080/14443059709387326. ISSN 1444-3058.
Cohen, Beth (2003). «Divesting the Female Breast of Clothes in Classical Sculpture». Στο: Ann Olga Koloski-Ostrow· Claire L. Lyons. Naked Truths: Women, Sexuality and Gender in Classical Art and Archaeology. Routledge. ISBN 978-1-134-60386-2.
Darcy, Jane (2020-07-03). «Promiscuous throng: The 'indecent' manner of sea-bathing in the nineteenth century.». TLS. Times Literary Supplement (6118): 4–6. Πρότυπο:Gale. ISSN 0307-661X.
Dickinson, Edward Ross (2011-01-01). «Must We Dance Naked?; Art, Beauty, and Law in Munich and Paris, 1911-1913». Journal of the History of Sexuality. Πρότυπο:Gale.
Dillinger, Hannah (2019-04-28). «When Boys Swam Naked». AP NEWS (Greenwich). https://apnews.com/61c3ab126cdb41e9ab07466e54b2dd94. Ανακτήθηκε στις 2019-11-19.
Eng, Monica (10 Σεπτεμβρίου 2017). «Baring It All: Why Boys Swam Naked in Chicago Schools». WBEZ.
Farrow, Abbie (16 Φεβρουαρίου 2016). «The History of Men's Swimwear». Simply Swim UK. Ανακτήθηκε στις 18 Δεκεμβρίου 2020.
Gage, Stephen (1926). «Swimming Pools and Other Public Bathing Places». American Journal of Public Health 16 (12): 1186–1201. doi:10.2105/AJPH.16.12.1186. PMID 18012021. PMC 1321491. https://archive.org/details/sim_american-journal-of-public-health_1926-12_16_12/page/1186.
«Nudism». Grinnell University: Subcultures and Sociology. Ανακτήθηκε στις 17 Νοεμβρίου 2019.
Hashim, Yusuf (24 Σεπτεμβρίου 2014). «Fresh Blood Anyone ? Breakfast with the Suris of Surma in Ethiopia». PhotoSafari. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 15 Απριλίου 2021. Ανακτήθηκε στις 9 Απριλίου 2022.
«Male Nude Swimming». Historical Archives – Male Nude Swimming. Ανακτήθηκε στις 8 Νοεμβρίου 2019.
Holson, Laura M. (31 August 2018). «How Burning Man Has Evolved Over Three Decades». New York Times. https://www.nytimes.com/2018/08/30/style/burning-man-sex-tech.html. Ανακτήθηκε στις 27 November 2020.
Horwood, Catherine (2000-12-01). «'Girls who arouse dangerous passions': women and bathing, 1900-39». Women's History Review 9 (4): 653–673. doi:10.1080/09612020000200265. ISSN 0961-2025.
Krüger, A.; Krüger, F.; Treptau, S. (2002). «Nudism in Nazi Germany: Indecent Behaviour or Physical Culture for the Well-Being of the Nation». The International Journal of the History of Sport 19 (4): 33–54. doi:10.1080/714001799. https://archive.org/details/sim_international-journal-of-the-history-of-sport_2002-12_19_4/page/33.
Layng, Anthony (1998). «Confronting the Public Nudity Taboo». USA Today Magazine 126 (2634): 24.
LeValley, Paul (2017). «Nude Swimming in School». Nude & Natural 37 (1). http://www.tnsprofessorsig.org/nude%20swimming%20in%20school.html. Ανακτήθηκε στις 2019-12-17.
McCombs, Phil (1996-11-22). «Kids in the Locker Room Discomfort Over Mixed Nudity at the Y». The Washington Post. ISSN 0190-8286. https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1996/11/22/kids-in-the-locker-room-discomfort-over-mixed-nudity-at-the-y/4fb772cc-1e18-434d-829d-e439b116d1aa/. Ανακτήθηκε στις 2020-10-12.
McShane, Ian (2009). «The Past and Future of Local Swimming Pools». Journal of Australian Studies 33 (2): 195–208. doi:10.1080/14443050902883405.
Manaev, Georgy· Chalyan, Daniel (14 Μαΐου 2018). «How Sexual Revolution Exploded (and Imploded) across 1920s Russia».
Mann, Channing (1963). «Swimming Classes in Elementary Schools on a City-Wide Basis». Journal of Health, Physical Education, Recreation 34 (5): 35–36. doi:10.1080/00221473.1963.10621677.
Markowitz, Eric (29 Απριλίου 2014). «Until Fairly Recently, The YMCA Actually Required Swimmers To Be Nude». Vocativ.
Martinez, D.P. (1995). «Naked Divers: A Case of Identity and Dress in Japan». Στο: Eicher, Joanne B. Dress and Ethnicity: Change Across Space and Time. Ethnicity and Identity Series. Oxford: Berg. σελίδες 79–94. doi:10.2752/9781847881342/DRESSETHN0009. ISBN 9781847881342.
Miller, Timothy (1999). The 60s communes: hippies and beyond. Syracuse, NY: Syracuse University Press. ISBN 978-0-8156-2811-8.
«Young Swimmers in Championships». New York Times: σελ. 30. 18 April 1909. https://newspaperarchive.com/us/new-york/new-york/new-york-times/1909/04-18/page-30?tag=elementary+schools+swimming+competition+80+division&rtserp=tags/elementary-schools-swimming-competition-80-division?pc=20293&psi=67&pci=7&pt=468&ndt=bd&pd=1&pm=1&py=1909&pe=31&pem=12&pey=1909. Ανακτήθηκε στις 2015-11-17.
Perkin, H. J. (1976-06-01). «The 'Social Tone' of Victorian Seaside Resorts in the North-West». Northern History 11 (1): 180–194. doi:10.1179/nhi.1976.11.1.180. ISSN 0078-172X.
Posner, Richard A.· Silbaugh, Katharine B. (1996). A Guide to America's Sex Laws. University of Chicago Press. ISBN 9780226675640.
Rasmussen, Susan J. (2013). «Re-Casting the Veil: Situated Meanings of Covering». Culture & Psychology 19 (2): 237–58. doi:10.1177/1354067X13478989.
Rogers, Elizabeth Lindsey (2017-09-22). «Public Swim». Prairie Schooner 91 (3): 104–121. Πρότυπο:Gale. ISSN 0032-6682.
Scheuch, Manfred (2004). Nackt; Kulturgeschichte eines Tabus im 20. Jahrhundert [Nudity: A Cultural History of a taboo in the 20th century] (στα Γερμανικά). Vienna: Christian Brandstätter Verlag. ISBN 978-3-85498-289-0.
Senelick, Richard (3 February 2014). «Men, Manliness, and Being Naked Around Other Men». The Atlantic. https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/02/men-manliness-and-being-naked-around-other-men/282998/.
Siegelbaum, Lewis H. (1992). Soviet State and Society Between Revolutions, 1918-1929. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-36987-9.
Sinkkonen, Jari (2013). «The Land of Sauna, Sisu, and Sibelius - An Attempt at a Psychological Portrait of Finland». International Journal of Applied Psychoanalytic Studies 10 (1): 49–52. doi:10.1002/aps.1340.
Smithers, Rebecca (21 December 1999). «Curtains for schools' communal showers». The Guardian. https://www.theguardian.com/education/1999/dec/21/schools.news.
Stanton, Martin (1983). «Sea Bathing at Margate». History Today 33 (7): 21–25. ISSN 0018-2753. PMID 11620189.
Sterba, James (3 September 1974). «Nudity Increases in America». The New York Times. https://www.nytimes.com/1974/09/03/archives/nudity-increases-in-america-trend-viewed-as-step-toward-tolerance-a.html.
Toepfer, Karl Eric (1997). Empire of Ecstasy: Nudity and Movement in German Body Culture, 1910-1935. University of California Press. ISBN 9780520918276.
Weaver, Fran (8 Οκτωβρίου 2010). «Seeking the real Finnish Sauna». This is Finland. Ανακτήθηκε στις 7 Οκτωβρίου 2011.
White, Cameron (2007-07-01). «"Save Us from the Womanly Man": The Transformation of the Body on the Beach in Sydney, 1810 to 1910». Men and Masculinities 10 (1): 22–38. doi:10.1177/1097184X07299328. ISSN 1097-184X.
Williams, Marilyn Thornton (1991). Zane L. Miller· Henry D. Shapiro, επιμ. Washing 'The Great Unwashed' Public Baths in Urban America, 1840–1920. Urban Life and Urban Landscape Series. Columbus: Ohio State University Press.
Wiltse, Jeffrey (2003). «Contested waters: A History of Swimming Pools in America». ProQuest Dissertations & Theses Global. Πρότυπο:ProQuest.
Wright, Ellen (2015-07-03). «Spectacular Bodies: The Swimsuit, Sexuality and Hollywood». Sport in History 35 (3): 441–463. doi:10.1080/17460263.2015.1072578. ISSN 1746-0263.
Beidelman, T. O. (2012). «Some Nuer Notions of Nakedness, Nudity, and Sexuality». Africa 38 (2): 113–131. doi:10.2307/1157242. ISSN 0001-9720.
Gill, Gordon (1995). Recreational Nudity and the Law: Abstracts of Cases. Dr. Leisure. ISBN 978-1-887471-01-5.
Robinson, Julian (1988). Body packaging: a guide to human sexual display. Elysium Growth Press. ISBN 9781555990275.
Rouche, Michel, "Private life conquers state and society", στο A History of Private Life τομ. I, Paul Veyne, εκδ., Harvard University Press 1987 (ISBN 0-674-39974-9)