el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el fr el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el en el el el el el el el en el en el el el el el el en el el el el en el el el el el en el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el en fr el en en en el en el en en en el el de el fr el el el el el de el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el
Ο Άγιος Δημήτριος (280 - 306) είναι άγιος της Ορθόδοξης και της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας και πολιούχος της Θεσσαλονίκης. Τιμάται, επίσης, από τον Λουθηρανισμό και την Αγγλικανική Εκκλησία.
Τοιχογραφία του Αγίου Δημητρίου στο Πρωτάτο των Καρυών
26 Οκτωβρίου (Γρηγοριανό Ημερολόγιο), 8 Νοεμβρίου (Ιουλιανό Ημερολόγιο) (Ορθόδοξες Εκκλησίες)
απεικονίζεται να φορά πανοπλία Ρωμαίου στρατιώτη, κρατώντας ακόντιο, συχνά πάνω σε κόκκινο άλογο.
στρατιώτες, σταυροφορίες (στην Ρωμαιοκαθολική παράδοση)[1] γεωργία, χωρικοί και βοσκοί (στην Ελληνική ύπαιθρο κατά τον Μεσαίωνα)[2]
δεδομένα (π • σ • ε )
Σύμφωνα με τα αγιολογικά κείμενα, ο Δημήτριος έζησε και μαρτύρησε στη Θεσσαλονίκη επί Διοκλητιανού. Λόγω προβλημάτων της αγιολογικής παράδοσης, για τις απαρχές και την προέλευση της λατρείας του έχουν διατυπωθεί από το 19ο αιώνα διάφορες θεωρίες, επικρατέστερη των οποίων μεταξύ των μελετητών είναι ότι δεν υπήρξε Δημήτριος που μαρτύρησε στη Θεσσαλονίκη, αλλά η λατρεία του προέρχεται από το Σίρμιο της Παννονίας.[3] Σημαντικό κέντρο της λατρείας του είναι η Θεσσαλονίκη, όπου τιμάται από την πρωτοχριστιανική περίοδο και έχει ανεγερθεί βασιλική προς τιμήν του. Κατά τους βυζαντινούς χρόνους τιμώταν ως θαυματουργός προστάτης της πόλης από εχθρούς πολιορκητές της και κατά την εορτή του πραγματοποιούνταν θρησκευτική και εμπορική πανήγυρις, τα Δημήτρια, που αναβίωσαν τη δεκαετία του 1960 ως πολιτιστική διοργάνωση. Είναι ένας από τους λαοφιλέστερους αγίους της Ορθόδοξης Εκκλησίας, που εορτάζει τη μνήμη του στις 26 Οκτωβρίου.
2.1 Απαρχές: προέλευση και ιστορικότητα
2.2 Ορθόδοξη λατρεία: πολιούχος και μυροβλύτης
Η Χαλκευτική στοά (cryptoporticus) της Ρωμαϊκής Αγοράς της Θεσσαλονίκης όπου, σύμφωνα με την αγιολογική παράδοση, προσευχόταν ο Δημήτριος.
Το μαρτύριο του αγίου σε εικόνα του β΄ μισού του 15ου αι. από τον Χάνδακα.
Οι απαρχές της λατρείας του Αγίου Δημητρίου δεν είναι γνωστές με βεβαιότητα, καθώς, ενώ η αγιολογική παράδοση χρονολογεί το μαρτύριό του την εποχή του διωγμού των Χριστιανών επί Διοκλητιανού, την πρώτη δεκαετία του 4ου αιώνα, το πιο πρώιμο βέβαιο στοιχείο της λατρείας του, η ανέγερση της πεντάκλιτης βασιλικής προς τιμήν του στη Θεσσαλονίκη,[11] χρονολογείται από τα μέσα του 5ου ως το πρώτο τέταρτο του 6ου μ.Χ. αι.[12] Ακόμη, από τα μαρτυρολόγια του 4ου και του 5ου αιώνα απουσιάζει η αναφορά σε λατρεία ή μαρτύριο κάποιου Δημήτριου στη Θεσσαλονίκη.[13]
Ο άγιος Δημήτριος (αριστερά) σε πομπή μαρτύρων (Ψηφιδωτό του 6ου αι. από τον Άγιο Απολλινάριο τον Νέο στη Ραβέννα).
Ο άγιος Δημήτριος με τους κτήτορες του ναού (Ψηφιδωτό του 7ου αι. από το ναό του Αγίου Δημητρίου στη Θεσσαλονίκη).
Έλληνες μελετητές έχουν επιχειρηματολογήσει υπέρ της εντοπιότητας της προσκύνησης του Αγίου Δημητρίου στη Θεσσαλονίκη απορρίπτοντας τη θεωρία περί προέλευσής της από το Σίρμιο.[19] Παραδείγματος χάριν, σε άρθρο του 1976 ο βυζαντινολόγος Γεώργιος Θεοχαρίδης απέρριψε την ερμηνεία του Vickers, αναφερόμενος στις Νεαρές του Ιουστινιανού, όπου αναφέρεται ότι ο έπαρχος του Ιλλυρικού την περίοδο εκείνη ονομαζόταν Apraemius και όχι Λεόντιος, όπως ονομάζεται ο praefectus των αγιολογιών.[20] Ο Δημήτριος Σκέδρος αμφισβητεί την πληρότητα των καταλόγων των πρώιμων μαρτυρολογίων από τα οποία απουσιάζει η αναφορά σε Θεσσαλονικέα μάρτυρα Δημήτριο[21] και εισηγείται ότι υπήρξαν δύο Δημήτριοι, ένας που μαρτύρησε στη Θεσσαλονίκη και ένας διάκονος που μαρτύρησε στο Σίρμιο, η λατρεία των οποίων συγχωνεύθηκε[22] μετά την παύση προσκύνησης του δεύτερου, όταν το Σίρμιο καταλήφθηκε από τους Ούννους το 441.[23] Ο Σκέδρος ταυτίζει τον έπαρχο Λεόντιο των Μαρτυρολογίων με τον έπαρχο Ιλλυρικού του έτους 412/13 που καταγράφεται στον Θεοδοσιανό Κώδικα, τον οποίο συνδέει με την ανοικοδόμηση μιας τρίκλιτης βασιλικής στον χώρο όπου αργότερα ανεγέρθηκε η πεντάκλιτη βασιλική του Αγίου Δημητρίου,[24] ενώ ερμηνεύει την αφήγηση της Passio altera περί ίδρυσης βασιλικής στο Σίρμιο από το Λεόντιο στο συγκείμενο του ανταγωνισμού Σιρμίου και Θεσσαλονίκης και την απορρίπτει ως κατοπινή ανιστορική προσθήκη στην αγιολογική παράδοση με στόχο την ενίσχυση του γοήτρου της Θεσσαλονίκης, όπου εντοπίζει τις απαρχές της προσκύνησης του Αγίου.[25]
Προσπαθώντας να εξηγήσει τη μεταβολή του Δημητρίου από διάκονο σε στρατιωτικό άγιο και την αναφορά της αγιολογικής παράδοσης σε μεταφορά της λατρείας από τη Θεσσαλονίκη στο Σίρμιο, ο κλασικιστής David Woods παρατήρησε ότι ο συνδυασμός ὀραρίου και δαχτυλιδιού ως κειμηλίων του αγίου απαντάται επίσης στην περίπτωση των μαρτύρων Emeterius και Chelidonius, επίσης στρατιωτικών αγίων από την Ταρρακωνησία της Ιβηρικής[26] και διατύπωσε την εικασία ότι η αρχή της λατρείας του αγίου Δημητρίου σχετίζεται με τη μεταφορά των κειμηλίων αυτών στη Θεσσαλονίκη το 379, λίγο μετά την εγκατάσταση εκεί του ισπανικής καταγωγής αυτοκράτορα Θεοδόσιου, και την κατοπινή παρανάγνωση μιας επιγραφής που ανέφερε τον Άγιο Emeterius, το όνομα του οποίου αποδόθηκε λανθασμένα ως Demetrius.[27]
Ορθόδοξη λατρεία: πολιούχος και μυροβλύτηςΕπεξεργασία
Καθώς στην Ορθόδοξη εκκλησία η αγιοκατάταξη είναι συνήθως μια διαδικασία που αφορμάται από την απόδοση τιμών σε κάποιον ως άγιο από τους πιστούς, ενώ η εκκλησιαστική διοίκηση μιας τοπικής εκκλησίας απλώς την επικυρώνει μέσω της συμπερίληψης της μνήμης του αγίου στο εκκλησιαστικό ημερολόγιο, και καθώς στη Βυζαντινή αυτοκρατορία δεν υπήρχε συστηματική διαδικασία αγιοκατάταξης μέχρι τον ύστερο 13ο αιώνα (οπότε χρονολογούνται οι πρώτες σχετικές συνοδικές αποφάσεις) δεν υπάρχουν στοιχεία για κάποια επισκοπική απόφαση για την αγιοκατάταξη του Δημητρίου. Η θεώρησή του μάρτυρα ως Αγίου εδραιώθηκε και διατηρήθηκε κατά τους πρωτοχριστιανικούς και μεσαιωνικούς χρόνους μέσα από την ύπαρξη σημείων της αγιότητας και της μεσιτείας του στο Θεό, δηλαδή, την εικονογράφησή του, την υμνογραφία και τη ναοδομία προς τιμήν του και, κυρίως, τα αγιολογικά κείμενα που διηγούνται το βίο και τα θαύματά του.[28]
Ο ναός του Αγίου Δημητρίου στη Θεσσαλονίκη.
Κατά την αγιολογική παράδοση, ο Άγιος Δημήτριος τάφηκε στον ίδιο χώρο όπου τον 5ο αι. μ.Χ. χτίστηκε μεγαλοπρεπής ναός, ο οποίος μετά από καταστροφές και αλλαγές αποτελεί το σημερινό Ιερό Ναό του Αγίου Δημητρίου.[εκκρεμεί παραπομπή] Ο ναός του Αγίου Δημητρίου στη Θεσσαλονίκη ήταν ένα από τα σημαντικότερα προσκυνήματα στη Βυζαντινή αυτοκρατορία και η προσκύνηση του αγίου στη Θεσσαλονίκη συνεχίζεται από την πρωτοχριστιανική περίοδο έως και σήμερα.[29] Το υπόγειο λουτρό διατηρήθηκε και διασκευάστηκε σε κρύπτη. Ο Άγιος Δημήτριος έγινε ο φύλακας και προστάτης της Θεσσαλονίκης. Το όνομα «Μυροβλύτης» του δόθηκε από το μύρο που αναβλύζει από τον τάφο του. Πολυάριθμες είναι οι απεικονίσεις του Αγίου Δημητρίου σε χειρόγραφα, φορητές εικόνες και τοιχογραφίες με σκηνές από το βίο, το μαρτύριο και τα θαύματά του.
Σύμφωνα με τον αρχαιολόγο Αριστείδη Μέντζο, τα λείψανα του αγίου δεν ήταν μόνον αντικείμενα αλλά και χώμα ποτισμένο με αίμα (λύθρον), το οποίο κάποτε φυλασσόταν στο σκευοφυλάκιο του ναού της Αγίας Σοφίας της Θεσσαλονίκης. Σ' αυτό συνηγορεί η γραπτή μαρτυρία ότι ο Ιουστινιανός (αυτοκράτορας 527-565) αναζητούσε λείψανα του Αγίου Δημητρίου, όπερ σημαίνει ότι ήταν γνωστή η ύπαρξη λειψάνων. Η προσκύνηση χώματος-λύθρου συνδέεται με τον Άγιο Δημήτριο από τα πρώτα χρόνια της λατρείας του μέχρι τον 20ο αιώνα στη Θεσσαλονίκη.[30]
Η κάρα του αγίου αφαιρέθηκε από το ναό του, από τους Νορμανδούς κατακτητές το 1185, για να καταλήξει σε Ιταλικό μοναστήρι και να επιστρέψει πολύ αργότερα στην Ελλάδα.[εκκρεμεί παραπομπή]
Ο Άγιος Γεώργιος και ο Άγιος Δημήτριος έφιπποι στο κάτω τμήμα εικόνας δέησης (16ος αι.).
Έως και τα μέσα του 20ου αιώνα οι νομάδες ποιμένες της ελληνικής υπαίθρου, όπως οι Βλάχοι και οι Σαρακατσάνοι, ως και τις οροσειρές της Ροδόπης και του Πιρίν στη σημερινή Βουλγαρία,[31] όριζαν τις εποχικές μετακινήσεις των ποιμνίων τους το φθινόπωρο και την άνοιξη με βάση τη γιορτή του Αγίου Δημητρίου και του Αγίου Γεωργίου αντίστοιχα.[32]
Ο άγιος Δημήτριος είναι ένας από τους πιο λαοφιλείς αγίους για τους ελληνορθόδοξους και σλαβορθόδοξους Χριστιανούς.[33] Η μνήμη του Αγίου Μεγαλομάρτυρος Δημητρίου του Μυροβλύτη εορτάζεται από την Ορθόδοξη Εκκλησία την 26η Οκτωβρίου.
Εκτός από τη Θεσσαλονίκη, τιμάται ως πολιούχος άγιος και σε άλλες πόλεις, όπως η Χρυσούπολη, η Ελασσόνα, η Ναύπακτος, η Κηφισιά κ.ά.
Ο άγιος Δημήτριος λογχίζει τον Ιωαννίτζη έξω απο τα τείχη της Θεσσαλονίκης. Εικόνα στο Μουσείο Clinton Μασαχουσέτης.
Κατά τη διάρκεια της πολιορκίας της βυζαντινής Θεσσαλονίκης τον Οκτώβριο του 1207 από τους βούλγαρους, ο ηγεμόνας των Βουλγάρων Ιωαννίτζης πέθανε αιφνιδίως με τις συνθήκες του θανάτου του να είναι αβέβαιες. Ο Ακροπολίτης αναφέρει ότι πέθανε από πλευρίτιδα. Ωστόσο ο ίδιος κατέγραψε επίσης μια φήμη που υποστήριζε ότι «ο θάνατος (του Καλογιάν)προκλήθηκε από θεϊκή οργή, γιατί του φάνηκε ότι ένας οπλισμένος άντρας εμφανίστηκε μπροστά του στον ύπνο του και χτύπησε την πλευρά του με ένα δόρυ». Θρύλοι για παρέμβαση του Αγίου Δημητρίου υπέρ της πολιορκημένης πόλης στην πραγματικότητα εμφανίστηκαν λίγο μετά το θάνατο του Καλογιάν. Ο Ρομπέρ ντε Κλαρί έγραψε ήδη πριν από 1216 ότι ο ίδιος ο άγιος ήρθε στη σκηνή Καλογιάν και «τον χτύπησε με μια λόγχη», προκαλώντας το θάνατό του. Ο Στέφανος Νεμάνιτς κατέγραψε τον ίδιο μύθο το 1216 στο βίο αγίων για τον πατέρα του, Στέφανο Νεμάνια. Ο Ιωάννης Σταυράκιος, που συνέλεξε τους θρύλους για τον Αγιο Δημήτριο στα τέλη του 13ου αιώνα, κατέγραψε ότι ένας ιππέας πάνω σε άσπρο άλογο χτύπησε Καλογιάν με μια λόγχη. Ο Καλογιάν, συνέχισε ο Σταυράκιος, συσχέτισε τον επιτιθέμενο με το Μανάστρα, διοικητής των Κουμάνων μισθοφόρων του, που ως εκ τούτου έπρεπε να φύγει πριν από το θάνατο του Καλογιάν. Ο μύθος αυτός απεικονίστηκε στους τοίχους πάνω από πέντε ορθόδοξων εκκλησιών και μοναστηριών. Για παράδειγμα, μια τοιχογραφία στη Μονή Ντετσάνι απεικονίζει τον Άγιο Δημήτριο να σκοτώνει τον Τσάρο Σκαλογιάν. [34][35]
Ο θεσμός έχει την προέλευσή του στην παράδοση να ανταλλάσσονται τα προϊόντα της ενδοχώρας με τα θαλασσινά προϊόντα, κατά την εποχή του Βυζαντίου και συγκεκριμένα από τον 10ο αιώνα μ.Χ. Ονομάζονταν «Δημήτρια» διότι πραγματοποιούνταν κατά τις ημέρες εορτασμού της μνήμης του πολιούχου της Θεσσαλονίκης Αγίου Δημητρίου.[36] Η πανήγυρη με την ονομασία αυτή άκμασε τον 14ο αιώνα, τον επονομαζόμενο και «χρυσό αιώνα» της Θεσσαλονίκης. Αρχικά η γιορτή αυτή είχε κυρίως θρησκευτικό και εμπορικό χαρακτήρα. Παράλληλα όμως ο λαός της πόλης κατά τα «Δημήτρια» έβρισκε πολλές διασκεδάσεις και ευκαιρίες ψυχαγωγίας με σχοινοβάτες, γελωτοποιούς, μίμους και θεατρίνους οι οποίοι γύριζαν τις αγορές και τις γειτονιές. Επίσης κατά τη γιορτή, σύμφωνα με τις πηγές, παρουσιάζονταν θεατρικά έργα του αρχαιοελληνικού δραματολογίου καθώς και διαλέξεις φιλοσόφων και λογίων.[36] Η ακμή αυτή επιβραδύνθηκε ιδιαίτερα από την πολιορκία των Οθωμανών, από το 1422 έως και το 1430, χρονιά άλωσης της πόλης. Αναβίωσε ως πλαίσιο πολιτιστικών εκδηλώσεων από το 1966 και μέχρι σήμερα αποτελεί τον κορυφαίο πολιτιστικό θεσμό του Δήμου Θεσσαλονίκης.[37]
Μέγαν εὕρατο, ἐν τοῖς κινδύνοις,
σὲ ὑπέρμαχον, ἡ οἰκουμένη,
Ἀθλοφόρε τὰ ἔθνη τροπούμενον.
Ὡς οὖν Λυαίου καθεῖλες τὴν ἔπαρσιν,
ἐν τῷ σταδίῳ θαρρύνας τὸν Νέστορα,
οὕτως Ἅγιε Μεγαλομάρτυς Δημήτριε,
Χριστὸν τὸν Θεὸν ἱκέτευε,
δωρήσασθαι ἡμῖν τὸ μέγα ἔλεος.
Το 1957-1962 ο συνθέτης Νίκος Αστρινίδης συνέθεσε προς τιμήν του Αγίου Δημητρίου ένα ορατόριο , στο τελευταίο μέρος του οποίου περιλαμβάνεται το απολυτίκιό του.[38] Όλες οι εκτελέσεις έχουν ηχογραφηθεί και είναι διαθέσιμες στο Διαδίκτυο.[39]
Το 2015 μια διασκευασμένη εκδοχή του απολυτίκιου συμπεριλήφθηκε στο CD της Σαβίνας Γιαννάτου και των Primavera en Salonico Songs of Thessaloniki που κυκλοφόρησε από την ECM.[40][41]
↑ Roth, Paul W. (1993). Soldatenheilige (στα Γερμανικά). Γκρατς, Βιέννη, Κολωνία: Verlag Styria. σελ. 36. ISBN 3-222-12185-0.
↑ Kloft, Hans (2010). Mysterienkulte der Antike. Götter, Menschen, Rituale (στα Γερμανικά). Μόναχο: C.H. Beck. σελ. 25. ISBN 978-3-406-44606-1.
↑ Woods 2000, σελ. 223-4, Skedros 2000, σελ. 239, Tóth 2010, σελ. 145, 151, Snively 2010, σελ. 561.
↑ Θεοχαρίδης 1976, σελ. 279-80
↑ Θεοχαρίδης 1976, σελ. 279-80
↑ Ο ΒΙΟΣ ΚΑΙ ΤΟ ΜΑΡΤΥΡΙΟ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ, Ιερά Μητρόπολις Θεσσαλονίκης, Ιερός Ναός Αγίου Δημητρίου Πολιούχου
↑ Μέντζος 1994, σελ. 43.
↑ «Άγιος Νέστωρ». Σαν Σήμερα .gr. https://www.sansimera.gr/biographies/1040. Ανακτήθηκε στις 2017-10-26.
↑ Άγιος Δημήτριος ο Μυροβλύτης Ορθόδοξος Συναξαριστής
↑ Μέντζος 1994, σελ. 43-44. Οι ανασκαφείς του ναού θεώρησαν ότι ο προσκυνηματικός οικίσκος των αγιολογικών πηγών κτίστηκε μετά την καταστροφή του λουτρού και είχε διαστάσεις 11*10-13, ενώ ο αρχαιολόγος Αριστοτέλης Μέντζος ότι ο οικίσκος κτίστηκε στον προαύλιο χώρο των λουτρών, που υπήρχε για την απόθεση στάχτης και άλλων υλικών, όπου θεωρεί ότι τάφηκε ο Δημήτριος. Βλ. Μέντζος 1994, σελ. 42-44.
↑ Skedros 2000, σελ. 235.
↑ Skedros 1999, σελ. 37. Ο Skedros 1999, σελ. 37-8 τη χρονολογεί ειδικότερα στο τελευταίο τέταρτο του 5ου μ.Χ. αι, ενώ ο αρχαιολόγος Μέντζος 1994, σελ. 90, που θεωρεί το εξαγωνικό κιβώριο την αρχαιότερη κατασκευή εντός του ναού (σ. 33), στις αρχές του 5ου μ.Χ. αιώνα.
↑ Skedros 2000, σελ. 235
↑ Skedros 2008, σελ. 168, Woods 2000, σελ. 223-4, Skedros 2000, σελ. 239.
↑ Delehaye 1909, σελ. 103-9, ιδίως 107-8. Για τη χρονολόγηση του συριακού μαρτυρολογίου, βλ. και Vickers 1974, σελ. 344-5, Woods 2000, σελ. 221-2.
↑ Woods 2000, σελ. 224. Σχετικά με τα λείψανα του αγίου, βλ. και Tóth 2010, σελ. 149-50.
↑ Vickers 1974, σελ. 348-50.
↑ Tóth 2010, σελ. 169-70.
↑ Tóth 2010, σελ. 151-2.
↑ Θεοχαρίδης 1976, σελ. 285.
↑ Skedros 1999, σελ. 13-4.
↑ Skedros 1999, σελ. 17.
↑ Skedros 1999, σελ. 27-9.
↑ Skedros 1999, σελ. 36-39.
↑ Skedros 1999, σελ. 26-7, 36, 39-40.
↑ Woods 2000, σελ. 224, 226-30.
↑ Woods 2000, σελ. 230-4. Στο σχετικό δημοσίευμα του Woods απάντησε ο Skedros υπερασπιζόμενος την άποψή του περί εντοπιότητας της λατρείας του αγίου Δημητρίου. Έφερε το επιχείρημα ότι υπάρχουν και άλλοι άγιοι που δεν αναφέρονται στο Συριακό Μαρτυρολόγιο, ότι το οράριο και το δαχτυλίδι απαντώνται μόνο σε μία από τις σχετικές αγιολογίες (την Passio altera) και είναι αμφισβητούμενης ιστορικότητας και, τρίτον, ότι ο χαρακτήρας του αγίου Δημητρίου ως στρατιωτικού αγίου είναι εξέλιξη του ύστερου 6ου αιώνα. Skedros 2000, σελ. 236-9
↑ Skedros 2008, σελίδες 170-1
↑ Skedros 2008, σελ. 168.
↑ Μέντζος 1994, σελ. 64, 65, 166 (για τον 20ο αιώνα), 101, σημ. 149, όπου παραπέμπει στο Χ. Μπακιρτζής, "Le culte" για την πρώιμη λατρεία.
↑ Boneva 2009, σελ. 129-30.
↑ Στην αρχαιότητα οι εποχικές αυτές μετακινήσεις των ποιμνίων ορίζονταν από γιορτές του Απόλλωνα την ίδια περίπου εποχή, όπως τα Θαργήλια την άνοιξη και τα Πυανόψια το φθινόπωρο. Βλ. Robertson 2013, σελ. 205-6.
↑ Skedros 2008, σελ. 167.
↑ Ἰωάννης Σταυράκιος: Ἕνας λόγιος στὴ Θεσσαλονίκη τῆς πρώιμης Παλαιολόγειας ἐποχῆς, Ελεωνόρα ΚΟΥΝΤΟΥΡΑ-ΓΑΛΑΚΗ
↑ Λατινικό βασίλειο της Θεσσαλονίκης (1204-1224)
↑ 36,0 36,1 «Δημήτρια, Ο θεσμός». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 23 Ιουλίου 2015. Ανακτήθηκε στις 27 Ιουλίου 2015.
↑ «Η επίσημη ιστοσελίδα των Δημητρίων». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 29 Σεπτεμβρίου 2019. Ανακτήθηκε στις 11 Σεπτεμβρίου 2019.
↑ Ηλίας Χρυσοχοϊδης, "Ορατόριο Άγιος Δημήτριος (1962)" Μουσικοτροπίες 1/1996, 13–20, 19.
↑ Nicolas Astrinidis, Oratorio "Saint Demetrios" (1962)
↑ Δημήτρης Κανελλόπουλος (7 Μαρτίου 2015). «Στις ταβέρνες και τα καφέ-αμάν της Θεσσαλονίκης». Η Εφημερίδα των Συντακτών. http://www.efsyn.gr/arthro/stis-tavernes-kai-ta-kafe-aman-tis-thessalonikis. Ανακτήθηκε στις 31 Δεκεμβρίου 2016.
↑ «Savina Yannatou_, Primavera En Salonico - Songs Of Thessaloniki (CD, Album) at Discogs». Ανακτήθηκε στις 31 Δεκεμβρίου 2016.
Boneva, Tanya (2009). «Bulgarian Traditional Ecology». Στο: Elya Tzaneva· Fang Sumei· Liu Mingxin. Disasters, Culture, Politics: Chinese-Bulgarian Anthropological Contribution to the Study of Critical Situations. Κέημπριτζ: Cambridge Scholars Publishing. σελίδες 123–48.
Delehaye, Hippolyte (1909). Les légendes grecques des saints militaires. Paris: A. Picard.
Μέντζος, Αριστοτέλης (1994). Το προσκύνημα του Αγίου Δημητρίου Θεσσαλονίκης στα βυζαντινά χρόνια. Αθήνα: Εταιρεία των Φίλων του Λαού / Βάνιας.
Robertson, Noel (2013). «The Concept of Purity in Greek Sacred Laws». Στο: Christian Frevel· Christophe Nihanpublisher=Brill. Purity and the Forming of Religious Traditions in the Ancient Mediterranean World and Ancient Judaism. σελίδες 195–243.
Skedros, James Constantine (1999). Saint Demetrios of Thessaloniki: Civic Patron and Divine Protector 4th-7th Centuries CE. Harvard Theological Studies. 47. Harrisburg, PA: Trinity Press International.
Skedros, James C. (2000). «Response to David Woods». The Harvard Theological Review 93 (3): 235-239. http://www.jstor.org/stable/1510029.
Skedros, James C. (2008). «Reading the Lives of the Saints». Στο: Aristotle Papanikolaou και Elizabeth H. Prodromou. Thinking Through Faith: New Perspectives from Orthodox Christian Scholars. Κρέστγουντ, Νέα Υόρκη: St Vladimir's Seminary Press. σελίδες 159–81.
Snively, Carolyn S. (2010). «Macedonia in Late Antiquity». A Companion to Ancient Macedonia. Οξφόρδη: Wiley-Blackwell. σελίδες 545–571.
Θεοχαρίδης, Γ. Ι. (1976). «Σίρμιον ή Θεσσαλονίκη; (Έπανεξέτασις μιας κριτικής έξετάσεως τής περί του 'Αγίου Δημητρίου παραδόσεως.)». Μακεδονικά 16: 269-308. http://epublishing.ekt.gr/el/5874/%CE%9C%CE%B1%CE%BA%CE%B5%CE%B4%CE%BF%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CE%AC/11553.
Tóth, Peter (2010). «Sirmian Martyrs in Exile: Pannonian Case-Studies And a Re-Evaluation of The St. Demetrius Problem». Byzantinische Zeitschrift 103 (1): 145-70. http://www.academia.edu/2519248/Sirmian_Martyrs_in_Exile_Pannonian_Case-Studies_And_a_Re-Evaluation_of_The_St._Demetrius_Problem.
Vickers, Michael (1974). «Sirmium or Thessaloniki? A Critical Examination of the St Demetrius Legend». Byzantinische Zeitschrift 67 (2): 337-50. http://www.academia.edu/1171114/Sirmium_or_Thessaloniki_A_critical_examination_of_the_St._Demetrius_legend.
Woods, David (2000). «Thessalonica's Patron: Saint Demetrius or Emeterius?». Harvard Theological Review 93 (3): 221-234. http://www.jstor.org/stable/1510028.
Άγιος Δημήτριος, Εγκωμιαστικοί λόγοι επιφανών λογίων, μτφρ.-επιμ. Πέτρος Βλαχάκος, εκδ. Ζήτρος, 2004
Bauer, Franz Alto (2013). Eine Stadt und ihr Patron: Thessaloniki und der Heilige Demetrios. Ρέγκενσμπουργκ: Schnell & Steiner.
Πέτρος Β. Δεβολής, Δημήτριος ο φιλόπολις Άγιος. Θεσσαλονίκη, Θέατρο–Στάδιο. Καταφυγή. Θρύλοι, παραδόσεις,ιστορία, υποθέσεις και αντικειμενικοί προσδιορισμοί της βυζαντινής τοπογραφίας, University Studio Press, Θεσσαλονίκη, 2008
Lemerle, Paul (1979–1981). Les plus anciens recueils des miracles de saint Démétrius et la pénétration des Slaves dans les Balkans. Le Monde Byzantin. Παρίσι: Centre National de la Recherche Scientifique.
Bakirtzis, Charalambos (2002). Pilgrimage to Thessalonike: The Tomb of. St. Demetrios (PDF). Dumbarton Oaks Papers. 56. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο (PDF) στις 18 Ιουνίου 2016. Ανακτήθηκε στις 8 Ιουνίου 2016.
Καλλιόπη Αλκ. Μπουρδάρα, «Ο βίος και τα θαύματα του Αγίου Δημητρίου ως πηγή νομικών πληροφοριών», Σύμμεικτα προς τιμήν Παναγιώτη Δ. Δημάκη, Αθήνα 2002, σελ. 133-145
Ιστορία της Θεσσαλονίκης, Απόστολος Παπαγιαννόπουλος, Εκδόσεις Ρέκος, Θεσσαλονίκη 1982
Αντωνίου Μ. Παπαδόπουλου, Ο Άγιος Δημήτριος εις την ελληνικήν και βουλγαρικήν παράδοσιν, εκδ. Π. Πουρναράς, Θεσσαλονίκη, 1971
Patrologia Graeca, τόμ. 116, στήλη 1173 κ.ε., Sancti Demetrii Martyris Acta, Passio Altera. Ελληνικό και Λατινικό κείμενο.
Toth, Peter (2010). «Die sirmische Legende des heiligen Demetrius von Thessalonike. Eine lateinische Passionsfassung aus dem mittelalterlichen Ungarn (BHL 2127)». Analecta Bollandiana 128 (2): 348-92. http://www.academia.edu/2519290/Die_sirmische_Legende_des_heiligen_Demetrius_von_Thessalonike._Eine_lateinische_Passionsfassung_aus_dem_mittel_alterlichen_Ungarn_BHL_2127_.