el el el el el el el el el el el el el el el el el en en da en el el el el el el el el el it fa el el el it el en it el sl el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el en el el el el en el el el el en el el el el el el el el el el el el el el el el uk el el el el el el el el el el el el el el en el en el el en el el el el el el el el el el fr el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el fr el el el el el el el el el el el el el el el el ru el el el el el el el uk en en en el en en en el el el el el el el el el el el el el el el el
5 Εσωτερική ιστορία και επίδραση
Ο στόλος των Σαρακηνών πλέει προς την Κρήτη. Μικρογραφία από το χειρόγραφο της Μαδρίτης της ιστορίας του Ιωάννη Σκυλίτζη
Η ακριβής χρονολογία της απόβασης των Ανδαλούσιων στην Κρήτη είναι άγνωστη. Σύμφωνα με τις ισλαμικές πηγές, τοποθετείται συνήθως το 827 ή το 828, μετά την εκδίωξη των Ανδαλουσίων από την Αλεξάνδρεια.[10] Οι βυζαντινές πηγές όμως τοποθετούν την άφιξή τους σύντομα μετά την καταστολή της μεγάλης εξέγερσης του Θωμά του Σλάβου (821-823). Με βάση τις αφηγήσεις των κατοπινών βυζαντινών εκστρατειών ανακατάληψης του νησιού και τα προσωπογραφικά στοιχεία των στρατηγών που ηγήθηκαν των επιχειρήσεων αυτών, άλλοι ιστορικοί όπως ο Βασίλειος Χριστίδης και ο Χρήστος Μακρυπούλιας προτείνουν μια πιο πρώιμη χρονολογία, περί το 824.[11]
Σύμφωνα με τους όρους της συμφωνίας τους με τον Ιμπν Ταχίρ, οι Ανδαλούσιοι και οι οικογένειές τους εγκατέλειψαν την Αλεξάνδρεια, επιβαίνοντας σε 40 πλοία. Ο ιστορικός Warren Treadgold υπολογίζει τους εξόριστους σε 12.000, από τους οποίους περίπου 3.000 θα ήταν μάχιμοι άντρες.[12] Σύμφωνα με τους βυζαντινούς ιστορικούς, οι Ανδαλούσιοι ήταν εξοικειωμένοι με την Κρήτη, καθώς είχαν επιδράμει εκεί στο παρελθόν. Αναφέρουν επίσης ότι η απόβαση των Ανδαλουσίων αρχικά προοριζόταν ως απλή επιδρομή, και μετατράπηκε σε κατακτητικό εγχείρημα όταν ο Αμπού Χαφέζ έκαψε τα πλοία τους. Με δεδομένο ότι οι Ανδαλούσιοι μετέφεραν και τις οικογένειές τους, αυτή η εκδοχή είναι μάλλον μεταγενέστερο εφεύρημα.[10] Το σημείο αποβίβασης των Ανδαλούσιων είναι άγνωστο. Ορισμένοι ιστορικοί το τοποθετούν στη βόρεια ακτή του νησιού, στον Κόλπο της Σούδας ή κοντά στο σημείο όπου ανεγέρθηκε αργότερα η πρωτεύουσά τους, ο Χάνδακας (αραβικά: ربض الخندق‎, rabḍ al-kḫandaq, "Οχυρό της Τάφρου", το σημερινό Ηράκλειο),[10][13] ενώ άλλοι θεωρούν πιθανότερο να αποβιβάστηκαν στη νότια ακτή και κατόπιν να κινήθηκαν προς το πιο πυκνοκατοικημένο εσωτερικό και τη βόρεια ακτή του νησιού.[14][15]
Οι Σαρακηνοί σφαγιάζουν σε νυχτερινή επιδρομή Βυζαντινούς που κοιμούνται.
Αφού απέκρουσε τις πρώτες βυζαντινές επιθέσεις, ο Αμπού Χαφέζ σταδιακά εδραίωσε την κυριαρχία του στο νησί.[20] Αναγνώρισε την επικυριαρχία του Χαλιφάτου των Αββασιδών, αλλά κυβερνούσε ντε φάκτο ως ανεξάρτητος ηγεμόνας.[10] Η κατάκτηση του νησιού αποτέλεσε γεγονός μεγίστης σημασίας, αφού ανέτρεψε τη ναυτική ισορροπία στην ανατολική Μεσόγειο και άνοιξε στους μουσουλμανικούς στόλους τις πύλες του Αιγαίου.[22]
Μετά τον θάνατο του Θεόφιλου το 842, πάρθηκαν νέα μέτρα για να αντιμετωπιστεί ο κίνδυνος από το νέο καθεστώς. Έτσι το 843 ιδρύθηκε ένα νέο ναυτικό θέμα, του Αιγαίου Πελάγους, για να αντιμετωπιστούν οι επιδρομές των Σαρακηνών. Επίσης οργανώθηκε νέα στρατιωτική επιχείρηση υπό την ηγεσία του λογοθέτη και αντιβασιλέα Θεόκτιστου. Αν και οι Βυζαντινοί κατάφεραν να καταλάβουν ένα μεγάλο τμήμα του νησιού, ο Θεόκτιστος αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την επιχείρηση λόγω πολιτικών ερίδων στην Κωνσταντινούπολη. Στην απουσία του, οι στρατιώτες του ηττήθηκαν κατά κράτος από τους Άραβες.[30][31] Σε μια προσπάθεια να πλήξουν έμμεσα τους Σαρακηνούς, το 853, οι Βυζαντινοί εξαπέλυσαν σειρά ναυτικών επιδρομών στην ανατολική Μεσόγειο, με πιο αξιοσημείωτη την άλωση της Δαμιέττας, όπου πήραν λάφυρα εξοπλισμό που προοριζόταν για την Κρήτη.[10][26] Παρά κάποιες βυζαντινές επιτυχίες κατά των Αράβων τα επόμενα χρόνια όμως, οι Σαρακηνοί της Κρήτης τη δεκαετία του 860 συνέχισαν τις λεηλασίες τους με επιθέσεις στην Πελοπόννησο, τις Κυκλάδες και τη χερσόνησο του Άθω.[10][32] Το 866 ο καίσαρας Βάρδας συγκρότησε μεγάλη ναυτική δύναμη για να κυριεύσει το νησί, αλλά η δολοφονία του από τον Βασίλειο Α΄, δύο εβδομάδες μετά την αναχώρηση του από την πρωτεύουσα, οδήγησε στην ακύρωση της αποστολής.[33][34]
Ο Νικήτας Ωορυφάς βασανίζει τους αιχμάλωτους Σαρακηνούς
Στις αρχές της δεκαετίας του 870, οι επιδρομές των Σαρακηνών της Κρήτης έλαβαν μεγαλύτερες διαστάσεις: οι στόλοι τους, συχνά διοικούμενοι από βυζαντινούς εξωμότες, έφτασαν μέχρι τις ακτές της Δαλματίας.[10] Περί το 873 οι Κρήτες πειρατές, υπό τον αποστάτη Φώτιο, έφτασαν μέχρι την Προποντίδα και επιτέθηκαν στην Προκόννησο, η πρώτη φορά μετά την δεύτερη αραβική πολιορκία της Κωνσταντινούπολης που ένας μουσουλμανικός στόλος έφτασε τόσο κοντά στην Κωνσταντινούπολη. Κατά την επιστροφή τους, ωστόσο, υπέστησαν βαριά ήττα από τον νέο βυζαντινό ναύαρχο, Νικήτα Ωορυφά, στη Ναυμαχία της Καρδίας. Λίγο αργότερα, ο Ωορυφάς ξανανίκησε τους Κρήτες στη Μάχη του Ισθμού της Κορίνθου και έπιασε πολλούς αιχμαλώτους, τους οποίους βασάνισε σε αντίποινα για τις επιδρομές τους.[10][35] Την ίδια περίπου περίοδο ο μουσουλμανικός στόλος της Ταρσού καταστράφηκε σε επιδρομή στη Χαλκίδα.[36] Οι βυζαντινές αυτές επιτυχίες φαίνεται ότι οδήγησαν σε σύναψη προσωρινής ανακωχή μεταξύ του εμιράτου και της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, με τον εμίρη Σαΐπη (Σουάιμπ ιμπν Ουμάρ) να πληρώνει φόρο υποτέλειας στο Βυζάντιο για περίπου μια δεκαετία.[37]
Η πολιορκία του Χάνδακα, μικρογραφία από την ιστορία του Σκυλίτζη
Η πειρατική δράση του εμιράτου έφτασε νέα ύψη τις δεκαετίες του 930 και του 940, με καταστροφικές συνέπειες για τη νότια Ελλάδα, τον Άθω, και τα δυτικά παράλια της Μικράς Ασίας. Έτσι ο αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Ζ΄ (913-920, 944-959) εξαπέλυσε άλλη μια στρατιωτική επιχείρηση για να καταλάβει το νησί το 949. Ωστόσο για μία ακόμα φορά οι Βυζαντινοί ηττήθηκαν σε αιφνιδιαστική επίθεση, κάτι που τα βυζαντινά χρονικά αποδίδουν στην ανικανότητα του ευνούχου στρατηγού Κωνσταντίνου Γογγύλη.[39][47][48] Απτόητος, ο αυτοκράτορας προς τα τέλη της βασιλείας του άρχισε να οργανώνει νέα εκστρατεία, η οποία τελικά διεξήχθη από τον διάδοχό του, Ρωμανό Β´ (959-963). Ο Ρωμανός όρισε τον μετέπειτα αυτοκράτορα Νικηφόρο Φωκά ως αρχηγό της επιχείρησης. Αυτός αναχώρησε ως επικεφαλής τεράστιας στρατιωτικής δύναμης από την Κωνσταντινούπολη, τον Ιούνιο ή Ιούλιο του 960. Φτάνοντας στο νησί, κατέβαλε την αρχική μουσουλμανική αντίσταση, και ξεκίνησε την πολιορκία του Χάνδακα, η οποία διήρκεσε όλο τον χειμώνα και έληξε με νίκη των Βυζαντινών και κατάληψη της πόλης, στις 6 Μαρτίου.[39][49]
Η πόλη λεηλατήθηκε, τα τζαμιά της καταστράφηκαν και τα τείχη της γκρεμίστηκαν. Ο μουσουλμανικός πληθυσμός σφαγιάστηκε ή πωλήθηκε σε σκλαβοπάζαρα. Ο τελευταίος εμίρης του νησιού Αμπντ αλ-Αζίζ ιμπν Σουάιμπ (Κουρουπάς) και ο γιος του αλ-Νουμάν (Ανεμάς) στάλθηκαν ως αιχμάλωτοι στην Κωνσταντινούπολη, όπου ο Φωκάς τέλεσε θρίαμβο.[39][50] Η Κρήτη μετατράπηκε σε βυζαντινό θέμα, και ο επιζών μουσουλμανικός πληθυσμός προσηλυτίστηκε στον Χριστιανισμό από ιεραποστόλους όπως ο Νίκων ο Μετανοείτε. Μεταξύ των προσήλυτων ήταν και ο πρίγκιπας Ανεμάς, ο οποίος εντάχθηκε στον βυζαντινό στρατό και σκοτώθηκε στην Πολιορκία του Δορόστολου το 971, εναντίον των Ρως.[50][51][52]
Η Αραβοκρατία της Κρήτης παραμένει μια σχετικά σκοτεινή περίοδος λόγω της έλλειψης επαρκών πηγών για την εσωτερική ιστορία του εμιράτου. Επιπλέον, πέρα από ορισμένα τοπωνύμια που θυμίζουν την παρουσία των Σαρακηνών, δεν σώζονται αρχαιολογικά απομεινάρια της περιόδου, πιθανώς λόγω στοχευμένης βυζαντινής εκστρατείας καταστροφής τους μετά το 961.[53] Το γεγονός αυτό έχει επηρεάσει τον τρόπο που αντιμετωπίζεται το εμιράτο στην έρευνα: οι ιστορικοί, αναγκασμένοι να βασιστούν κυρίως σε βυζαντινές πηγές, παραδοσιακά το θεωρούν υπό βυζαντινό πρίσμα ως μια κατ'εξοχήν «πειρατική φωλιά», που επιβίωνε δια της πειρατείας και του δουλεμπορίου, και τίποτε άλλο.[39][54]
Η εικόνα που παρουσιάζεται στις λίγες και σκόρπιες αναφορές από τον ισλαμικό κόσμο, από την άλλη, είναι αυτή ενός οργανωμένου κράτους με ομαλή οικονομία, νομισματική κυκλοφορία, και εκτεταμένους εμπορικούς δεσμούς, ενώ υπάρχουν ενδείξεις ότι ο Χάνδακας ήταν πολιτισμικό κέντρο κάποιας σημασίας.[55][56] Τα ευάριθμα ευρήματα χρυσών, αργυρών, και χάλκινων νομισμάτων, σχεδόν σταθερού βάρους και σύνθεσης, πιστοποιούν μια εύρωστη οικονομία και υψηλό επίπεδο διαβίωσης.[57] Η οικονομία βασιζόταν στο εκτεταμένο εμπόριο με τον υπόλοιπο ισλαμικό κόσμο, και ιδιαίτερα με την Αίγυπτο, και σε μια ανθούσα γεωργία: η ανάγκη συντήρησης ενός ανεξάρτητου κράτους, καθώς και η πρόσβαση στις αγορές του ισλαμικού κόσμου, οδήγησαν στην εντατικοποίηση της καλλιέργειας. Είναι δε πιθανό η περίοδος της Αραβοκρατίας να είδε την εισαγωγή του ζαχαροκάλαμου στην Κρήτη.[58]
Η τύχη των χριστιανών κατοίκων μετά την ισλαμική κατάκτηση είναι άγνωστη. Η παραδοσιακή άποψη είναι ότι είτε προσηλυτίστηκαν είτε εκδιώχθηκαν.[20] Υπάρχουν όμως ενδείξεις στις μουσουλμανικές πηγές για συνεχιζόμενη παρουσία Χριστιανών στην Κρήτη ως υποτελούς ομάδας. Οι ίδιες πηγές όμως τονίζουν ότι οι Μουσουλμάνοι, είτε απόγονοι των Ανδαλούσιων, είτε πιο πρόσφατοι μετανάστες, είτε προσήλυτοι, αποτελούσαν σαφή πλειοψηφία.[59] Επιπλέον υπάρχουν ενδείξεις για εσωτερικές διαιρέσεις στο νησί, με τον Θεοδόσιο τον Διάκονο να αναφέρει ότι κατά την πολιορκία του Χάνδακα ήρθαν Κρήτες από την ορεινή ενδοχώρα για να αντιμετωπίσουν τον Νικηφόρο Φωκά, υπό τον ηγεμόνα τους Καραμούντη.[60] Φαίνεται ότι ο βυζαντινός, χριστιανικός πληθυσμός της υπαίθρου αφέθηκε σχετικά ανέπαφος, ενώ οι Μουσουλμάνοι (συμπεριλαμβανομένων των ντόπιων προσηλύτων) επικρατούσαν στις πόλεις.[56]
Η διαδοχή των εμίρηδων της Κρήτης προκύπτει από τις αραβικές και βυζαντινές πηγές, αλλά κατά κύριο λόγο από τα νομίσματά τους. Οι χρονολογίες τους ως εκ τούτου είναι κατά προσέγγιση μόνο:[61][62]
Όνομα στις βυζαντινές πηγές
Αμπού Χαφς Ουμάρ (Α΄) αλ-Ικριτίσι
827/828 – περ. 855
Σουάιμπ (Α΄) ιμπν Ουμάρ
Αμπού Αμπντ Αλλάχ Ουμάρ (Β΄) ιμπν Σουάιμπ
Μουχάμαντ ιμπν Σουάιμπ αλ-Ζαρκούν
Γιουσούφ ιμπν Ουμάρ ιμπν Σουάιμπ
Αλί ιμπν Γιουσούφ ιμπν Ουμάρ
Σουάιμπ (Β΄) ιμπν Αχμάντ
Αμπντ αλ-Αζίζ ιμπν Σουάιμπ
↑ Treadgold 1997, σελίδες 313, 325.
↑ Canard 1986, σελ. 1082.
↑ 3,0 3,1 Miles 1964, σελ. 10.
↑ Treadgold 1997, σελ. 378.
↑ 5,0 5,1 Makrypoulias 2000, σελίδες 347–348.
↑ Canard 1986, σελίδες 1082–1083.
↑ Miles 1964, σελίδες 10–11.
↑ Christides 1981, σελίδες 89–90.
↑ Kubiak 1970, σελίδες 51–52, ειδ. σημ. 3.
↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 10,6 10,7 10,8 10,9 Canard 1986, σελ. 1083.
↑ Makrypoulias 2000, σελίδες 348–351.
↑ Treadgold 1988, σελίδες 251, 253.
↑ Treadgold 1988, σελ. 253.
↑ Makrypoulias 2000, σελ. 349.
↑ Miles 1964, σελ. 11.
↑ 16,0 16,1 Christides 1981, σελ. 89.
↑ Treadgold 1988, σελίδες 250–253, 259–260.
↑ Treadgold 1988, σελίδες 253–254.
↑ Makrypoulias 2000, σελίδες 348, 351.
↑ 20,0 20,1 20,2 Treadgold 1988, σελ. 254.
↑ Makrypoulias 2000, σελίδες 349–350.
↑ Makrypoulias 2000, σελίδες 347, 357 κ.ε..
↑ Makrypoulias 2000, σελίδες 348–349, 357.
↑ Treadgold 1988, σελίδες 255, 257.
↑ Miles 1964, σελ. 9.
↑ 26,0 26,1 Christides 1981, σελ. 92.
↑ Treadgold 1988, σελ. 268.
↑ Christides 1981, σελίδες 92, 93.
↑ Treadgold 1988, σελίδες 324–325.
↑ Makrypoulias 2000, σελ. 351.
↑ Treadgold 1997, σελ. 447.
↑ Treadgold 1997, σελ. 451.
↑ Makrypoulias 2000, σελίδες 351–352.
↑ Treadgold 1997, σελ. 453.
↑ Wortley 2010, σελίδες 147–148.
↑ Christides 1981, σελ. 93.
↑ Canard 1986, σελίδες 1083–1084.
↑ Miles 1964, σελίδες 6–8.
↑ 39,0 39,1 39,2 39,3 39,4 39,5 39,6 Canard 1986, σελ. 1084.
↑ Christides 1981, σελίδες 95–97.
↑ Christides 1981, σελ. 82.
↑ Treadgold 1997, σελ. 467.
↑ Christides 1981, σελ. 83.
↑ Makrypoulias 2000, σελίδες 352–353.
↑ Christides 1981, σελ. 94.
↑ Treadgold 1997, σελ. 470.
↑ Makrypoulias 2000, σελίδες 353–356.
↑ Treadgold 1997, σελ. 489.
↑ Treadgold 1997, σελίδες 493–495.
↑ 50,0 50,1 Treadgold 1997, σελ. 495.
↑ Canard 1986, σελίδες 1084–1085.
↑ Kazhdan 1991, σελ. 96.
↑ Miles 1964, σελίδες 11, 16–17.
↑ Christides 1981, σελίδες 78–79.
↑ Miles 1964, σελίδες 15–16.
↑ 56,0 56,1 Christides 1981, σελ. 98.
↑ Christides 1984, σελίδες 33, 116–122.
↑ Christides 1984, σελίδες 116–118.
↑ Christides 1984, σελίδες 104–109.
↑ Miles 1964, σελ. 15.
↑ Miles 1964, σελίδες 11–15.
↑ Canard 1986, σελ. 1085.
Canard, M. (1986). «Iqrītish». The Encyclopedia of Islam, New Edition, Volume III: H–Iram. Λάιντεν και Νέα Υόρκη: BRILL, σσ. 1082–1086. ISBN 90-04-08118-6.
Christides, Vassilios (1981). The Raids of the Moslems of Crete in the Aegean Sea: Piracy and Conquest. Byzantion. 51. σελίδες 76–111.
Christides, Vassilios (1984). The Conquest of Crete by the Arabs (ca. 824): A Turning Point in the Struggle between Byzantium and Islam. Ακαδημία Αθηνών. OCLC 14344967.
Gardiner, Robert, επιμ. (2004). Age of the Galley: Mediterranean Oared Vessels since pre-Classical Times. Conway Maritime Press. ISBN 978-0-85177-955-3.
Kazhdan, Alexander (1991). «Anemas». Στο: Kazhdan, Alexander, επιμ. Oxford Dictionary of Byzantium. Νέα Υόρκη και Οξφόρδη: Oxford University Press, σελ. 96. ISBN 978-0-19-504652-6.
Kubiak, Władyslaw B. (1970). «The Byzantine Attack on Damietta in 853 and the Egyptian Navy in the 9th Century». Byzantion 40: 45–66. ISSN 0378-2506.
Makrypoulias, Christos G. (2000). Byzantine Expeditions against the Emirate of Crete c. 825–949. Graeco-Arabica. 7–8. σελίδες 347–362.
Miles, George C. (1964). Byzantium and the Arabs: Relations in Crete and the Aegean Area. Dumbarton Oaks Papers. 18. σελίδες 1–32. doi:10.2307/1291204. JSTOR 1291204.
Treadgold, Warren T. (1988). The Byzantine Revival, 780–842. Στάνφορντ, Καλιφόρνια: Stanford University Press. ISBN 0-8047-1462-2.
Treadgold, Warren T. (1997). A History of the Byzantine State and Society. Στάνφορντ, Καλιφόρνια: Stanford University Press. ISBN 0-8047-2630-2.
Wortley, John, επιμ. (2010). John Skylitzes: A Synopsis of Byzantine History, 811-1057. Καίμπριτζ: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-76705-7.
Στο λήμμα αυτό έχει ενσωματωθεί κείμενο από το λήμμα Emirate of Crete της Αγγλικής Βικιπαίδειας, η οποία διανέμεται υπό την GNU FDL και την CC-BY-SA 3.0. (ιστορικό/συντάκτες).