el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el nl el el el el el el el el el en ce da ru sv el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el en el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el en el en el el en el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el el en el el en el el en el el el el el el en el el el el el el en el el el en el el el el el en el el el el el el en el en el el el en el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el fr fr fr el fr el el el fr el el el fr el el el el el el el fr el el fr el en fr el el el el el el el hbs_lat el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el
Οι Σέρρες (αρχαία ελληνικά: Σίρις ή Σίρρα, μεσαιωνικά ελλ.: Σέρραι) είναι πόλη της Μακεδονίας, έδρα του δήμου Σερρών και πρωτεύουσα της Περιφερειακής Ενότητας Σερρών, στην Κεντρική Μακεδονία. Είναι η δεύτερη μεγαλύτερη σε πληθυσμό πόλη της Μακεδονίας και δέκατη της Ελλάδας, με 58.287 κατοίκους σύμφωνα με την απογραφή του 2011. Σύμφωνα με την απογραφή του 2021 η Δημοτική Κοινότητα Σερρών εμφανίζει 58.960 κατοίκους.
δεδομένα (π • σ • ε )
Απέχει 83 χιλιόμετρα από τη Θεσσαλονίκη και 581 χιλιόμετρα από την Αθήνα.
2.6 Α΄ Βουλγαρική Κατοχή 1912-1913
2.8 Β΄ Βουλγαρική Κατοχή 1916-1918
2.10 Γ' Βουλγαρική Κατοχή 1941-1944
2.11 Μετανάστευση 1960 και άναρχη δόμηση
3.2 Ναός Αγίων Θεοδώρων (Παλαιά Μητρόπολη)
3.3 Ναός Αγίου Γεωργίου του Κρυονερίτου
4.1 Τέμενος Μεχμέτ Μπέη (ή Αχμέτ Πασά)
Στα τουρκικά η πόλη ονομάζεται Σέρεζ (Serez) ή Σιρόζ (Siroz) ενώ στις σλαβικές γλώσσες (βουλγαρικά - σερβικά - σλαβομακεδονικά) αναφέρεται ως Σιάρ (Cяp) ή Σερ (Cep).[εκκρεμεί παραπομπή]
Λίμνη Κοιλάδας Αγίων Αναργύρων Σερρών
Έχει εκφραστεί η εικασία ότι, κατά την ελληνιστική εποχή, οι Σερραίοι ίδρυσαν τη Σερραίπολιν στη νότια Μικρά Ασία και τη Σέρρη στις όχθες του Ευφράτη, στη Συρία.[εκκρεμεί παραπομπή]
Κατά τη ρωμαϊκή εποχή (168 π.Χ.–315 μ.Χ.), για την οποία μάλιστα υπάρχουν περισσότερες πληροφορίες (επιγραφικές), η πόλη αναφέρεται στις φιλολογικές πηγές με το όνομα Σίρρα και σε επιγραφή (αυτοκρατορικών χρόνων) ως Σιρραίων πόλις.[10] Πολύ εντυπωσιακό είναι το γεγονός ότι το αρχαίο όνομα της πόλης (Σίρις, Σίρρα) διασώθηκε στο διάβα τόσων αιώνων, ελάχιστα μόνο παραφθαρμένο, ως τις μέρες μας: Σέρραι, Σέρρες.[11]
Μετά τη ρωμαϊκή κατάκτηση, η Σίρρα ακολούθησε τη μοίρα των υπόλοιπων πόλεων της ρωμαϊκής επαρχίας Μακεδονίας. Έτσι, κατά τη λεγόμενη δημοκρατική περίοδο, γνώρισε παρακμή, ως συνέπεια των βαρβαρικών επιδρομών και αναταραχών, καθώς και της κατάχρησης εξουσίας από τους Ρωμαίους διοικητές της επαρχίας. Αντίθετα, κατά την αυτοκρατορική περίοδο και ως τις αρχές του 3ου μ.Χ. αιώνα, χάρη στη ρωμαϊκή ειρήνη (pax Romana), γνώρισε ιδιαίτερη ακμή (οικονομική, κοινωνική, δημογραφική, πολιτιστική κλπ). Στη συνέχεια, κατά τη μεγάλη κρίση της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας (235-284 μ.Χ.), η πόλη παρακμάζει και μόνο στα χρόνια του Διοκλητιανού, με τις διοικητικές του μεταρρυθμίσεις (σύστημα Τετραρχίας), κατάφερε πάλι να ορθοποδήσει.[12]
Όσον αφορά την εθνοδημογραφική δομή του πληθυσμού της, με βάση τα ανθρωπονύμια αναγνωρίζονται ορισμένα πληθυσμιακά υποστρώματα των προϊστορικών και αρχαϊκών χρόνων (φρυγικά και θρακικά) αλλά τη συντριπτική πλειονότητα του πληθυσμού της αποτελούσε το ελληνικό στοιχείο. Σχετικά πάλι με την κοινωνική διαστρωμάτωση της πόλης, κύριο χαρακτηριστικό της ήταν, όπως και σε άλλες ελληνικές πόλεις, η διάκριση των πολιτών σε ανώτερα και κατώτερα κοινωνικά στρώματα, δηλαδή σε πλούσιους (honestiores) και φτωχούς (humiliores, αντίστοιχους με τη λεγόμενη plebs rustica της αγροτικής κοινωνίας).[20] Δεν υπάρχουν μαρτυρίες σχετικά με την καθημερινή ζωή και τις μεταξύ τους σχέσεις των κατοίκων της Σίρρας. Φαίνεται όμως ότι η Ρωμαιοκρατία είχε οξύνει ακόμη περισσότερο τις κοινωνικές αντιθέσεις, τις προσωπικές έριδες και διαμάχες και γενικότερα τα ανθρώπινα μίση και πάθη.[21]
Στην επικράτεια της Σίρρας ανακαλύφθηκαν ίχνη από λατομεία μαρμάρου[24] και μεταλλεία (μεταλλουργείο) σιδήρου (αυτοκρατορικών χρόνων)[25] κοντά στα χωριά Άγιο Πνεύμα και Ορεινή, τα οποία μαρτυρούν συστηματική εκμετάλλευση του ορυκτού πλούτου της περιοχής.[26] Οι κάτοικοι μάλιστα της περιοχής αυτής (όπως π.χ. της Βροντούς που υπάρχουν σχετικές μαρτυρίες) συνέχισαν την εκμετάλλευση του ορυκτού σιδήρου τόσο στα βυζαντινά όσο και στα νεότερα (κατά την οθωμανική κυριαρχία) χρόνια συνεχίζοντας μια μακραίωνη τοπική επαγγελματική παράδοση.[27] Βέβαια η οικονομία της δεν έπαψε σε όλη την αρχαιότητα να έχει αγροτικό κυρίως χαρακτήρα και να στηρίζεται στη γεωργία και την κτηνοτροφία, που την ανάπτυξή τους ευνοούσε ιδιαίτερα η μορφολογία του εδάφους της με τις απέραντες καλλιεργήσιμες εκτάσεις και τα πλούσια βοσκοτόπια της.
Στην πόλη των Σερρών (και στη γύρω περιοχή παλιότερα, δηλαδή ως τις αρχές της δεκαετίας του '60), έχουν βρεθεί 55 ελληνικές επιγραφές ρωμαϊκών (αυτοκρατορικών) χρόνων (1ου - 3ου μ.Χ. αιώνα). Από αυτές οι οκτώ (8) είναι αναθηματικές και τιμητικές[31] και όλες οι υπόλοιπες επιτύμβιες.[32]
Ο Αυτοκράτορας Ιωάννης Δούκας Βατάτζης ελευθερωτής της Δράμας, των Σερρών και της ευρύτερης Μακεδονίας κατά τον 13ο αι.
Το 1345 στις Σέρρες (Σιερ στα σερβικά) ο Σέρβος Στέφανος Δουσάν ανακήρυξε τον εαυτό του "Τσάρο" ("Καίσαρα"). Περί τα Χριστούγεννα του 1345 ο Στέφανος Δουσάν σε συμβούλιο στις Σέρρες, που τις είχε καταλάβει στις 25 Σεπτεμβρίου 1345, αυτοανακηρύχθηκε "Τσάρος των Σέρβων και των Ρωμαίων" (Ρωμαίοι είναι ισοδύναμο με Έλληνες στις Σερβικές πηγές).[35]
Το κτήριο της Περιφερειακής Ενότητας Σερρών
Σώμα Σερραίων Μακεδονομάχων υπό τoν Δούκα Γαϊτατζή
Από το 1383 έως το 1913 η πόλη ήταν κάτω από την εξουσία των Οθωμανών.[36] Το 1530 η πόλη είχε 343 χριστιανικά και 387 μουσουλμανικά νοικοκυριά[εκκρεμεί παραπομπή].
Σερραίος ήταν ο Φίλιππος Πέτροβιτς, ο νεαρότερος οπαδός του Ρήγα Φεραίου, που συνελήφθη το 1798 στη Βιέννη.[37][38]
Ο Νικόλαος Κασομούλης μετέφερε στις Σέρρες το μήνυμα ότι στις 25 Μαρτίου του 1821 θα εκδηλωθεί σε όλη την Ελλάδα επανάσταση κατά των Τούρκων και ότι θα πρέπει να είναι έτοιμοι αλλά δεν βρήκε ανταπόκριση. Επίσης, ο Εμμανουήλ Παπάς έφυγε από την Κωνσταντινούπολη για το Άγιο Όρος και από εκεί ειδοποίησε το κέντρο των Σερρών και τους παρακίνησε να ξεσηκωθούν. Όμως οι Σερραίοι δεν ανταποκρίθηκαν και δεν επαναστάτησαν.[39]
Οι Σερραίοι δίστασαν και δεν ξεσηκώθηκαν κατά την Επανάσταση. Ο θάνατος του Πατριάρχου Γρηγορίου δείλιασε τον Μητροπολίτη και όλους τους Έλληνες επισήμους των Σερρών. Οι χωρικοί των Σερρών προδιατεθειμένοι έβλεπαν την αδράνεια του κέντρου και σιωπούσαν.[40] Την εποχή εκείνη οι Σέρρες είχαν πληθυσμό 25.000-30.000 κατοίκων, από τους οποίους οι 12.000-15.000 ήταν Τούρκοι καλά εξοπλισμένοι από το Μπέη των Σερρών, ο οποίος διατηρούσε ισχυρό και καλά εξοπλισμένο στρατό, αποτελούμενο από Τουρκοαλβανούς. Καθώς οι Σερραίοι δεν συμμετείχαν στην Επανάσταση η πόλη δεν υπέστη αντίποινα και οι Οθωμανοί δεν προχώρησαν σε καταστροφές όπως έκαναν στις επαναστατημένες περιοχές. Ήταν η ημέρα εορτής του Ευαγγελιστή Ιωάννη του Θεολόγου, ο οποίος θεωρήθηκε ο σωτήρας της πόλης. Το 1835 οι Σερραίοι έχτισαν προς τιμή του τον ομώνυμο ναό στη συνοικία των Άνω Καμενικίων.[41]
Στην Επανάσταση του 1821 πολέμησαν οι εγκατεστημένοι στην Αίγυπτο Ζαχαρίας Αθανασίου, Πολυχρόνης Αδάμ, και Δημήτριος Αδάμης. Από τις Σέρρες ήταν ο πυροβολητής Κωνσταντίνος Μπαλτάς, ο πρώτος νεκρός στην πολιορκία του Μεσολογγίου.[42]
Από το 1894 έως το 1901 διετέλεσε καθηγητής του Γυμνασίου Σερρών και ιεροκήρυκας της πόλης ο Γρηγόριος Ωρολογάς, ο μετέπειτα άγιος και εθνομάρτυρας Μητροπολίτης Κυδωνιών Μικράς Ασίας όπου και μαρτύρησε. Διακόνησε μάλιστα και ως επίσημος εκπρόσωπος της Μονής Τιμίου Προδρόμου Σερρών[43][44]
Κατά τον Μακεδονικό Αγώνα, οι Σερραίοι αγωνίστηκαν κατά των Βουλγάρων κομιτατζήδων και των Οθωμανών τοπικών αρχόντων με κυριότερους οπλαρχηγούς, τους Δούκα Γαϊτατζή (καπετάν Ζέρβα), Ιωάννη Δεμερτζή και Θεόδωρο Μπουλασίκη. Σημαντικοί Μακεδονομάχοι της πόλης των Σερρών ήταν ο Στέφανος Αναστασίου, ο Αναστάσιος Χρυσάφης και ο Νάκης Κούλας. Επίσης, στον οργανωτικό τομέα πρωτοστάτησαν ο Θωμάς Αβραμιάδης, ο Οδυσσέας Αργυριάδης, ο Θεόδωρος Ιωαννίδης, ο Δημοσθένης Μέλφος, ο Ιωάννης Παπάζογλου, ο Μιλτιάδης Σκόρδας και ο μητροπολίτης Ζιχνών και Νευροκοπίου Θεοδώρητος.[45][46]
Το 1912, η πόλη καταλήφθηκε από τους Βούλγαρους και γνώρισε επώδυνη κατοχή. Στις 28 Ιουνίου 1913 η πόλη πυρπολήθηκε άγρια από τους Βουλγάρους, καθώς αυτοί οπισθοχωρούσαν προβλέποντας την ήττα τους από τον Ελληνικό Στρατό που προήλαυνε. Στις 29 Ιουνίου του 1913 η πόλη απελευθερώθηκε από τον Ελληνικό Στρατό.
Έλληνες της βόρειας Μακεδονίας, από πόλεις όπως η Στρώμνιτσα, το Μελένικο και το Πετρίτσι, μετακινήθηκαν προς τις ελληνικές περιοχές ύστερα από εντολή του ελληνικού στρατού, τον Αύγουστο του 1913. Το έτος 1914, μετά τις πρώτες συστηματικές διώξεις των Ελλήνων της Μικράς Ασίας και της Θράκης, πολλοί πρόσφυγες κατέφυγαν στη Μακεδονία.[47] Τον Ιούνιο του 1915 κατέφθασαν στη Μακεδονία πρόσφυγες από την Ανατολική Ρωμυλία (που ανήκει σήμερα στη Βουλγαρία),[48] την Ανατολική Θράκη, τη Μικρά Ασία, τον Καύκασο.[49]
Κύριο λήμμα: Β΄ Βουλγαρική Κατοχή της Ανατολικής Μακεδονίας
Στις 4/17 Αυγούστου 1916 μονάδες της 7ης Βουλγαρικής Μεραρχίας κατέλαβαν τις Σέρρες όπως και άλλες πόλεις της Ανατολικής Μακεδονίας. Η εισβολή αυτή είχε ως αποτέλεσμα να πεθάνουν 3.000 περίπου άτομα λόγω των κακουχιών, της πείνας και γενικά της κακομεταχείρισης του ελληνικού πληθυσμού. Ο βουλγαρικός κατοχικός στρατός προέβαινε σε φυλακίσεις, βιαιοπραγίες και βασανισμούς των κατοίκων της πόλης και των χωριών.
Μετά τον Ιούνιο του 1917 συνελήφθησαν 3.000 περίπου άνδρες από την πόλη των Σερρών και τα χωριά και εκτοπίστηκαν σε διάφορα μέρη της Βουλγαρίας ως όμηροι για καταναγκαστική εργασία. Το καλοκαίρι του 1918 (τρεις μήνες περίπου προ της ανακωχής) συνελήφθησαν άλλοι 5.000 περίπου άνδρες και εκτοπίστηκαν στη Βουλγαρία και αυτοί ως όμηροι στα Ντουρντουβάκια. Μετά την ήττα του βουλγαρικού στρατού και την επακόλουθη ανακωχή, τον Σεπτέμβριο του 1918, όσοι όμηροι επέζησαν από τις κακουχίες και τα καταναγκαστικά έργα επέστρεψαν σε άσχημη ψυχολογική και σωματική κατάσταση.[50][51]
Στη διάρκεια της Β' Βουλγαρικής Κατοχής (1916-1918) κλάπηκαν από τον κατοχικό βουλγαρικό στρατό, και κρατούνται έως σήμερα στη Βουλγαρία, τα κειμήλια και οι θησαυροί της Μονής Τιμίου Προδρόμου Σερρών και άλλα ελληνικά κειμήλια της Μακεδονίας, όπως της Μονής Παναγίας Εικοσιφοινίσσης Παγγαίου της Μητροπόλεως Δράμας, των μονών Παναγίας Αρχαγγελιώτισσας και Παναγίας Καλαμούς Ξάνθης και τα εκ Μελενίκου ελληνικά κειμήλια της μητρόπολης Σιδηροκάστρου. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο, οι Ιερές Μητροπόλεις καθώς και οι αρχές της Τοπικής Αυτοδιοίκησης έχουν διατυπώσει επισήμως αίτημα για την επιστροφή των κλαπέντων ελληνικών κειμηλίων.[52][53][54][55][56][57]
Η ιστορική εικόνα της Παναγίας Ρόδον το Αμάραντον, από την Προύσα της Μικράς Ασίας, κειμήλιο των Μικρασιατών προσφύγων, που φυλάσσεται στον Ι.Ν. Εισοδίων Θεοτόκου Σερρών.[58]
Με τη Συνθήκη του Νεϊγύ τον Νοέμβριο του 1919 και τη σύμβαση μεταξύ Ελλάδας και Βουλγαρίας περί ανταλλαγής πληθυσμών, μετακινήθηκαν από τη Βουλγαρία προς τη Μακεδονία και άλλοι ελληνικοί πληθυσμοί. Μετά τη γενοκτονία των Ελλήνων της Ανατολής και τη Μικρασιατική Καταστροφή το 1922 και με τη Συνθήκη της Λωζάνης, στην περιοχή εγκαταστάθηκαν Έλληνες πρόσφυγες από την Ανατολική Θράκη, την Ανατολική Ρωμυλία και τη Μικρά Ασία.[59]
Γ' Βουλγαρική Κατοχή 1941-1944Επεξεργασία
Η ενότητα αυτή δεν τεκμηριώνεται επαρκώς με παραπομπές. Παρακαλούμε βοηθήστε προσθέτοντας την κατάλληλη τεκμηρίωση. Ατεκμηρίωτο υλικό μπορεί να αμφισβητηθεί και να αφαιρεθεί. (Η σήμανση τοποθετήθηκε στις 23/08/2017)
Στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο τα οχυρά της Γραμμής Μεταξά αντιστάθηκαν στους Γερμανους αλλά τελικά παραδόθηκαν καθώς οι γερμανικές δυνάμεις παρακάμπτοντας τα οχυρά μπήκαν στη Θεσσαλονίκη. Οι Γερμανοί δεν έμειναν στην πόλη ως στρατός κατοχής, αλλά την παρέδωσαν στους Βουλγάρους συμμάχους τους. Οι τελευταίοι, έχοντας και τα προηγούμενα των παλαιοτέρων κατοχών της πόλης, ήταν πολύ σκληροί, προσπάθησαν άλλη μια φορά να εξαλείψουν τα εθνικά χαρακτηριστικά του πληθυσμού, επιβάλλοντας μέχρι και εκβουλγαρισμό των ελληνικών ονομάτων στους πολίτες και σε όσους δέχτηκαν αυτή την αλλαγή έδωσαν ειδικά προνόμια, κυρίως διπλή μερίδα τροφίμων. Σε όσους Έλληνες το φάσμα της πείνας και η ανάγκη οικογενειακής επιβίωσης ανάγκασε να βουλγαρογραφηθούν (αυθεντικός όρος της εποχής, που δείχνει ότι οι περισσότεροι απλώς «ενεγράφησαν» ως δήθεν «Βούλγαροι»), οι υπόλοιποι Σερραίοι τους έδωσαν τον υποτιμητικό προσδιορισμό «Λαδοβούλγαροι», αφού λάμβαναν διπλό κουπόνι τροφίμων έχοντας βουλγαρογραφεί. Το πόσο σκληρότερη ήταν η βουλγαρική κατοχή φαίνεται και από το γεγονός ότι πολλοί Σερραίοι δραπέτευαν (με κίνδυνο της ζωής τους) στην περιφέρεια Θεσσαλονίκης που την κατείχαν οι Γερμανοί με πολύ πιο ήπια συμπεριφορά προς τον ελληνικό πληθυσμό, αλλά κυρίως θα ζούσαν στην γερμανοκρατούμενη μεν, αλλά τουλάχιστον Ελλάδα. Από τον Στρυμόνα μέχρι σχεδόν τις όχθες του Έβρου ήταν πλέον «Βουλγαρία» και παρέμεινε έτσι μέχρι τον Οκτώβριο του 1944. Μετά την ήττα των Δυνάμεων του Άξονα και την επερχόμενη απελευθέρωση, οι Βούλγαροι εγκαταλείποντας την πόλη, την πυρπόλησαν σε ένα τμήμα της για δεύτερη φορά.[εκκρεμεί παραπομπή]
Μετανάστευση 1960 και άναρχη δόμησηΕπεξεργασία
Μετά τη λήξη του εμφυλίου πολέμου, ο Νομός και η πόλη δεν αναπτύχθηκαν. Οι χαμηλές τιμές των αγροτικών προϊόντων οδήγησαν τον κάμπο σε μαρασμό και τους κατοίκους σε μετανάστευση, εσωτερική και εξωτερική, με πολλούς μετανάστες στην τότε Δυτική Γερμανία. Λόγω των πυρκαγιών, η σημερινή πόλη είναι νεόκτιστη με ελάχιστα παλαιά κτίρια να σώζονται. Αλλά και κτίρια που διασώθηκαν από τους εμπρησμούς κατεδαφίστηκαν τη δεκαετία του '60 κι έπειτα και στη θέση τους χτίστηκαν νέα, μέσω του συστήματος της αντιπαροχής. Μερικά ιστορικά κτίρια που είχαν απομείνει, επειδή δεν υπήρξαν ποτέ σχέδιο και βούληση διατήρησης του χρώματος της πόλης, επιτράπηκε να κατεδαφιστούν, είτε από τους ιδιοκτήτες τους, αφού η πολιτεία δεν είχε φροντίσει να τα διασώσει χαρακτηρίζοντάς τα ως διατηρητέα, είτε από τις δημοτικές αρχές της πόλης, παρά την αντίδραση μεγάλης μερίδας των κατοίκων. Σήμερα στην πόλη λειτουργεί Δομή Φιλοξενίας και Προσωρινής Υποδοχής προσφύγων και μεταναστών στις εγκαταστάσεις της πρώην γεωργικής σχολής.[60] Σήμερα οι Σέρρες είναι η ελληνική πόλη με τη μεγαλύτερη επιβάρυνση του δείκτη θνησιμότητας από τα μικροσωματίδια ατμοσφαιρικής ρύπανσης.[61]
Ο ναός του Αγίου Παντελεήμονα
Στο παρελθόν, υπήρχαν στις Σέρρες πολλοί βυζαντινοί ναοί ο οποίοι κάηκαν το 1913.[62] Στη θέση τους υπάρχουν σήμερα προσκυνητάρια όπως η Παναγία των Βλαχερνών, η Αγία Βαρβάρα, ο Άγιος Βλάσιος, η Αγία Επίσκεψη, ο Άγιος Αθανάσιος, οι Δώδεκα Απόστολοι, η Αγία Ελεούσα, ο Άγιοι Αθανάσιος και Κύριλλος, οι Τρεις Παίδες και το Ταξιαρχούδι. Κάποιοι άλλοι ναοί ξανακτίστηκαν-αναστηλώθηκαν πρόχειρα χωρίς να διατηρηθεί η αρχιτεκτονική όπως η Παναγία Λιόκαλη, η Αγία Παρασκευή, ο Άγιος Συμεών, η Αγία Κυριακή, η Αγία Φωτεινή, οι Μεγάλοι Ταξιάρχες και ο Άγιος Παντελεήμονας.[63] Στον λόφο Κουλά υπάρχει η Βυζαντινή Ακρόπολη Σερρών.[64]
Η πόλη των Σερρών από την ακρόπολη
Ακρόπολη Σερρών - Ο Πύργος του Ορέστη
Η Ακρόπολη Σερρών κατά τη Βυζαντινή περίοδο, σε χρυσόβουλα αυτοκρατόρων, αναφέρεται ως «Κάστρο». Είναι σημαντικός πύργος που υψώνεται στο δυτικό άκρο ενός πευκόφυτου λόφου στις Σέρρες. Χρονολογείται από τον Ζ' και ΣΤ' π.Χ. αιώνα και ήταν αρχαίο οχυρωματικό φρούριο που υπεράσπιζε την πόλη. Η ίδρυση της Ακρόπολης ανάγεται στον 9ο μ.χ αιώνα, όταν ο αυτοκράτορας Νικηφόρος Φωκάς κατασκεύασε οχυρωματικά έργα στην πόλη των Σερρών.[65]
Στον λόφο του Κουλά σήμερα σώζεται ο «Πύργος του Ορέστη», γνωστός και ως ο «Πύργος του Βασιλέως». Είναι το καλύτερα διατηρημένο τμήμα και συγχρόνως το γνωστότερο τμήμα της βυζαντινής οχύρωσης των Σερρών. Η πρώτη ονομασία οφείλεται στο όνομα του κατασκευαστή του. Σήμερα το ύψος του είναι περίπου 18 μέτρα αλλά υπολογίζεται ότι αρχικά, συνυπολογίζοντας και τις επάλξεις του, έφτανε τα 20 μέτρα. Αυτός ο πύργος ήταν το τελευταίο σημείο άμυνας σε περίπτωση που ο εχθρός καταλάμβανε την Ακρόπολη. Είναι γνωστός για τις δυο κεραμικές επιγραφές που υπάρχουν στη δυτική του πλευρά οι οποίες όμως με το πέρασμα των αιώνων έγιναν δυσανάγνωστες. Περισσότερο ενδιαφέρον έχει η επιγραφή στο δεξιό άκρο η οποία κατά την επικρατέστερη άποψη γράφει: "ΠΥΡΓΟΣ ΑΝΔΡΟΝΙΚΟΥ ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΟΝ ΕΚΤΙΣΕΝ ΟΡΕΣΤΗΣ".[66]
Ναός Αγίων Θεοδώρων (Παλαιά Μητρόπολη)Επεξεργασία
Ο ναός των Αγίων Θεοδώρων, γνωστός και ως Παλαιά Μητρόπολη θεωρείται το σημαντικότερο βυζαντινό μνημείο της πόλης. Ο ναός λειτούργησε ως μητροπολιτικός ναός από τα βυζαντινά μέχρι τα νεότερα χρόνια. Σύμφωνα με την επικρατούσα άποψη, ο ναός χρονολογείται από τον 5ο-6ο αιώνα. Η πρώτη έμμεση πληροφορία για το μνημείο προέρχεται από μολυβδόβουλλο του 12ου αιώνα. Κατά τον 14ο αιώνα το περιέγραψε ο ρήτορας Θεόδωρος Πεδιάσιμος, ενώ από τον 17ο αιώνα και μετά αναφέρεται αρκετά συχνά σε επιγραφές σκευών, εικόνων και αφιερωμάτων. Υπέστη επανειλημμένες επισκευές και μετασκευές κατά τη μεσοβυζαντινή περίοδο (10ος-11ος αιώνας) και στους επόμενους αιώνες, όπως υποδεικνύουν οι οικοδομικές φάσεις που διακρίνονται στο μνημείο και οι σχετικές γραπτές μαρτυρίες. Από τις κυριότερες επεμβάσεις είναι η αντικατάσταση του μαρμάρινου τέμπλου και η κατασκευή νάρθηκα το 1602/3, καθώς και η ανακατασκευή του νοτίου τοίχου, που έγινε το 1725, σύμφωνα με την πλίνθινη επιγραφή που υπάρχει εκεί. Ο ναός καταστράφηκε από πυρκαγιές το 1849 και το 1913. Συγκεκριμένα στις 28 Ιουνίου 1913 καταστράφηκε ολοκληρωτικά από φωτιά, καθώς αποχώρησαν οι Βούλγαροι πυρπολώντας την πόλη. Η σημερινή μορφή είναι η αναστήλωση που έγινε το 1928-1935. Το 1992 έγιναν νέες επισκευές από την Ιερά Μητρόπολη Σερρών και Νιγρίτης, με τη συνεργασία του Υπουργείου Πολιτισμού και σήμερα χρησιμοποιείται ως χώρος λατρείας.[63][67][68]
Ναός Αγίου Γεωργίου του ΚρυονερίτουΕπεξεργασία
Ο ναός του Αγίου Γεωργίου του Κρυονερίτου βρίσκεται στη συνοικία των Αγίων Αναργύρων και αποτελείται από δύο ναούς. Αναφορά στο ναό υπάρχει στα χρυσόβουλα του αυτοκράτορα Ανδρόνικου το 1298 μ.Χ. Το 1384 μ.Χ. δωρήθηκε στη Μονή του Τίμιου Προδρόμου όπου υπάγεται μέχρι και σήμερα.[63][69] Στη θέση του ναού υπήρχε πηγή κρύου νερού στην οποία οφείλεται το όνομα "Κρυονερίτης". Επί Τουρκοκρατίας, το 1572, υπέστη ζημιές και κατέπεσε ο τρούλος. Ο τρούλος αντικαταστάθηκε με ημισφαιρική οροφή, πιθανόν το 1864.[70]
Στην πόλη σώζονται σε κατάσταση φθοράς τέσσερα σημαντικά οθωμανικά μνημεία τα οποία χρονολογούνται από το 15ο αιώνα. Τα μνημεία αυτά θεωρούνται από τα αρχαιότερα της Ευρώπης και είναι σημαντικά στην ιστορία της ισλαμικής αρχιτεκτονικής.[71]
Στο κέντρο της πόλης υπήρχε το τέμενος Έσκι («παλαιό») το οποίο ήταν το αρχαιότερο οθωμανικό μνημείο της πόλης. Χτίστηκε το 1385 και βρισκόταν δίπλα στο Μπεζεστένι. Στις αρχές του 20ου αιώνα βρισκόταν σε κακή κατάσταση και τελικά κατεδαφίστηκε το 1937 για να ανεγερθεί στη θέση του σειρά εμπορικών καταστημάτων. Σήμερα στη θέση του μνημείου αυτού υπάρχει μια πολυώροφη οικοδομή με γραφεία.[72][73][74]
Τέμενος Μεχμέτ Μπέη (ή Αχμέτ Πασά)Επεξεργασία
Το τέμενος Μεχμέτ Μπέη
Το τέμενος Μεχμέτ Μπέη ή Αχμέτ Πασά, γνωστό στους κατοίκους των Σερρών ως Αγιά Σοφία, χτίστηκε το 1492-1493 και είναι το μεγαλύτερο και αρχαιότερο από τα σωζόμενα τεμένη των Σερρών. Βρίσκεται δίπλα στο ρέμα των Αγίων Αναργύρων, νοτιοανατολικά στις Σέρρες. Ανοικοδομήθηκε από τον Μεχμέτ Μπέη ο οποίος ήταν σύζυγος της πριγκίπισσας Σελτζούκ Χατούν (κόρης του Βαγιαζίτ Β΄). Τα υλικά με τα οποία κτίστηκε το μνημείο είναι ο κίτρινος πωρόλιθος ενώ οι θόλοι του είναι κτισμένοι με πλίνθους και ήταν σκεπασμένοι από μόλυβδο. Ο κεντρικός θόλος έχει διάμετρο 14,58 μέτρα. Οι τοίχοι στο εσωτερικό ήταν επιχρυσωμένοι και σύμφωνα με περιηγητές ένας κήπος περιέβαλε όλο το μνημείο. Δεν είναι γνωστό πότε σταμάτησε να λειτουργεί το μνημείο ως ισλαμικό τέμενος. Στα τέλη του 19ου αιώνα οι πλημμύρες του γειτονικού χειμάρρου προκάλεσαν ζημιές στο μνημείο.[75] Ήταν διάσημο τέμενος κατά τη διάρκεια της Οθωμανικής περιόδου και, σύμφωνα με τον Τούρκο περιηγητή Εβλιγιά Τσελεμπή, το τέμενος αυτό ήταν το καλύτερο της Ρούμελης και της Περσίας.[63]
Το τέμενος Ζινζιρλί[76] ή Τζιντζιρλί[77] ανεγέρθηκε στο τέλος του 16ου αιώνα και αποτελεί κτίσμα της σχολής Σινάν, που διέπρεψε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία για τα αρχιτεκτονικά της σχέδια. Βρίσκεται στο νοτιοδυτικό τμήμα της πόλης.[76] Το μνημείο πρόσφατα συντηρήθηκε και χρησιμοποιείται ως χώρος εικαστικών εκθέσεων.[78][79][80][81]
Το τέμενος Μουστάφα Μπέη χτίστηκε το 1519 και βρίσκεται στην περιοχή Καμενίκια (η περιοχή κατά τη διάρκεια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ονομαζόταν με το παρόμοιο όνομα Kamenica). Στην ίδια περιοχή με το μνημείο υπάρχουν και τα Οθωμανικά Λουτρά. Το τέμενος αυτό κινδυνεύει από τη φθορά του χρόνου.[73][78]
Πρόκειται για κλειστή στεγασμένη αγορά του β΄ μισού του 15ου αιώνα (εκτιμάται ότι χτίστηκε το 1485 από τον Τσανταρλί Ιμπραχήμ Πασά[82]) που βρίσκεται στο σημερινό κέντρο της πόλης. Είναι μνημείο της οθωμανικής περιόδου[71][83] και χτίστηκε κατά το πρότυπο των βυζαντινών αγορών[84]. Το όνομα Μπεζεστένι προέρχεται από τα τουρκικά και τα περσικά και μεταφράζεται ως «αγορά υφασμάτων».[85] Το μνημείο αυτό το 1968 γλίτωσε την κατεδάφιση όταν αποφασίστηκε να στεγάσει το Αρχαιολογικό Μουσείο Σερρών.[86] Το κτήριο έχει ορθογώνια κάτοψη 20,5 X 31,45 μέτρα και είναι εξάτρουλο θολωτό οικοδόμημα. Στο παρελθόν οι θόλοι του ήταν μολυβδοσκέπαστοι και αργότερα αντικαταστάθηκαν με κεραμίδια. Ο καθηγητής πανεπιστημίου Αθηνών Αναστάσιος Ορλάνδος μελέτησε το μνημείο και με βάση τις μελέτες αυτές το Υπουργείο Παιδείας διέθεσε χρήματα για την ανακαίνισή του. Ο Οθωμανός περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπή αναφέρεται στο Μπεζεστένι των Σερρών: «Στις Σέρρες, εκτός από τα 2.000 μαγαζιά, μέσα στο Μπεζεστένι του με τους έξι μολυβδοσκέπαστους τρούλους και τις τέσσερις θύρες του αγοράζονταν και πουλιούνταν πλούσια και πολύτιμα εμπορεύματα». Οι τέσσερις θύρες στις οποίες αναφέρεται ο Τσελεμπή διατηρούνται σήμερα.[82]
Πλησίον της πόλης διέρχεται ο αυτοκινητόδρομος 25 συνδέοντας την πόλη με τη Θεσσαλονίκη και τα ελληνοβουλγαρικά σύνορα του Προμαχώνα. Το Αστικό ΚΤΕΛ Σερρών (έχει αναλάβει τις συγκοινωνίες εντός πόλεως, ενώ το Υπεραστικό ΚΤΕΛ Σερρών συνδέει την πόλη με άλλες πόλεις της Μακεδονίας και της υπόλοιπης Ελλάδας.
Έξω από την πόλη των Σερρών βρίσκεται ο σιδηροδρομικός σταθμός Σερρών, επί της σιδηροδρομικής γραμμής Θεσσαλονίκης - Αλεξανδρούπολης. Καθημερινά εκτελούνται δρομολόγια για Θεσσαλονίκη και Αλεξανδρούπολη.
Πανοραμική άποψη του κτηρίου της Περιφερειακής Ενότητας Σερρών στο ηλιοβασίλεμα.
Η εκκλησία του Αγίου Νικολάου της Ακρόπολης κτισμένη το 1937.
Ναός Αγίου Νικολάου στην Ακρόπολη: κτίσθηκε το 1937 στα ερείπια ναού του 12ου αιώνα που είχε ήδη καταστραφεί από τον 17ο αιώνα. Η αναστήλωση δεν θεωρείται επιτυχημένη διότι προστέθηκαν πολλά εξαρτήματα που αλλοίωσαν το αρχικό σχέδιο. Η αναστήλωση αυτή έγινε χωρίς την έγκριση της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας με διαφορετικό αρχιτεκτονικό σχέδιο από τον παλαιότερο ναό. Σε ανασκαφές του 1926 βρέθηκαν τμήματα τοιχογραφιών όπως η παράσταση της Θείας Μετάληψης αλλά και κατάλοιπα κοσμημάτων με τεχνοτροπία η οποία σχετίζεται με την εποχή των Παλαιολόγων.[63][87]
Διοικητήριο Σερρών: Πρόκειται για έργο του αρχιτέκτονα Ξενοφώντα Παιονίδη, κατασκευασμένο την περίοδο 1898-1905. Το σχήμα του κτηρίου (κεφαλαίο Ε) παραπέμπει στα ιδανικά Ελλάς-Ελευθερία.[88]
Δημοτική Πινακοθήκη Σερρών "Κωνσταντίνος Ξενάκης"
Παλιός Ορφέας - ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ. Σερρών : Ο Παλιός Ορφέας ή αλλιώς ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ. Σερρών είναι ένα νεότερο αρχιτεκτονικό μνημείο. Είναι το κτίριο του παλιού Ορφέα που χτίστηκε από τον ομώνυμο Όμιλο το 1905 και φιλοξένησε στην αίθουσά του τη νεότερη ιστορική (καθοριστική θεωρείται η συμβολή του στον Μακεδονικό Αγώνα) και πολιτιστική ζωή της πόλης των Σερρών.[εκκρεμεί παραπομπή]
Θέατρο Αστέρια: Θέατρο με σύγχρονες υποδομές ακουστικής όπου παρουσιάζονται παραστάσεις του ΔΗΠΕΘΕ Σερρών και άλλες εκδηλώσεις.[89]
Οικία Μαρούλη: Νεοκλασικό κτίριο που κτίστηκε στα τέλη του 19ου αιώνα. Λειτούργησε ως Ορφανοτροφείο Αρρένων από το 1932 και ως Ίδρυμα Απροσάρμοστων Παιδιών, από το 1981 έως σήμερα. Το κτίριο έχει σχήμα Π και από αρχιτεκτονικής άποψης παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
3ο Γυμνάσιο Σερρών: Νεοκλασικό κτίριο του 1885.
Νεοκλασικό κτίριο Μάλλιου: Οικία του 1920 όπου προβλέπεται η δημιουργία Βαλκανικού Λαογραφικού Μουσείου
Κτίριο Νάσιουτζικ: Από τον Οκτώβριο του 1984 το κτίριο αυτό, στεγάζεται το Δημοτικό Περιφερειακό Θέατρο Σερρών μετά τη διάλυση του Κρατικού Θεάτρου Ανατολικής Μακεδονίας που με έδρα τις Σέρρες λειτουργούσε από το 1979. Σήμερα αποτελεί κύτταρο της πολιτιστικής και κοινωνικής ζωής του τόπου.[εκκρεμεί παραπομπή]
Οικία Ουμβέρτου Αργυρού: Διώροφο κτίριο κεραμοσκεπαστό με κεραμικά κιονόκρανα και διακοσμητικά υπέρθυρα. Αποτέλεσε την οικία του Ουμβέρτου Αργυρού, γνωστού ζωγράφου της σχολής των Ιμπρεσιονιστών και μαθητή του Νικηφόρου Λύτρα.[90]
Δημοτική Πινακοθήκη "Κωνσταντίνος Ξενάκης": Έχει ολοκληρωθεί η δημιουργία και εντός του πρώτου εξαμήνου του 2022 αναμένονται τα εγκαίνια του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης "Πινακοθήκη Κωνσταντίνος Ξενάκης", στο χώρο του Πάρκου Πολιτισμού "Κωνσταντίνος Καραμανλής" (πρώην στρατοπέδου Παπαλουκά).
Μουσείο Παλαιάς Μητρόπολης Σερρών: Ιδρύθηκε με αφορμή την επαναλειτουργία του βυζαντινού ναού των Αγίων Θεοδώρων (Παλαιά Μητρόπολη) ως προσκυνηματικού ναού. Εκτίθενται τα βυζαντινά γλυπτά που προέρχονται από το ίδιο το μνημείο. Η έκθεση έχει αναπτυχθεί στο βόρειο πρόσκτισμα του μνημείου και στον αύλειο χώρο με διάφορα γλυπτά που ανήκαν άλλοτε στο γλυπτό διάκοσμο του ναού, καθώς και διάφορα επιτύμβια μνημεία. Στο εποπτικό υλικό παρουσιάζεται συνοπτικά η ιστορία της πόλης, η οχύρωσή της, καθώς και η ιστορία του μνημείου. Στον αύλειο χώρο τακτοποιήθηκαν σε αναβαθμούς και στους τοίχους γλυπτά και επιγραφές διαφόρων εποχών που προέρχονται από την πόλη των Σερρών και την περιοχή της.[84]
Αρχαιολογικό Μουσείο Σερρών (Μπεζεστένι): Βρίσκεται στο κέντρο της πόλης και στεγάζεται από το 1970[84] στο Μπεζεστένι. Εκτίθενται ευρήματα, από τη Μέση και Ύστερη Νεολιθική εποχή, Πρώιμη και Ύστερη εποχή του Χαλκού (αγγεία, πήλινα ειδώλια), από τον 4ο έως και 6ο -7ο π.Χ, τους Ρωμαϊκούς χρόνους, την Ελληνιστική και Βυζαντινή εποχή.[84]
Εκκλησιαστικό Κειμηλιαρχείο Ιεράς Μητροπόλεως Σερρών: Περιλαμβάνει έναν σημαντικό αριθμό εικόνων, λατρευτικών σκευών και αμφίων. Τα ιερά κειμήλια προέρχονται από ναούς και μονές της ευρύτερης περιοχής των Σερρών και χρονολογούνται από τον 14ο έως τις αρχές του 20ού αιώνα. Στο Κειμηλιαρχείο εκτίθενται σημαντικές εικόνες όπως η εικόνα του Χριστού Παντοκράτορος, η οποία φέρει ιδιόχειρη υπογραφή του από Δράμας αγίου Χρυσοστόμου Μητροπολίτου Σμύρνης του εθνοϊερομάρτυρος.[91][92]
Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης - Πινακοθήκη “Κωνσταντίνος Ξενάκης”: Σε ένα διατηρητέο κτίριο στο πρώην στρατόπεδο «Παπαλουκά» φιλοξενείται η μεγάλη δωρεά έργων του Κωνσταντίνου Ξενάκη στον Δήμο Σερρών, η μοναδική στην Ελλάδα. Η δωρεά του καλλιτέχνη που έζησε τη ζωή του, κυρίως, στη Γαλλία και κατά διαστήματα μόνο στην Ελλάδα, πραγματοποιήθηκε με πρωτοβουλία και μετά από πολυετείς προσωπικές προσπάθειες του καθηγητή του Α.Π.Θ. Αριστοτέλη Νανιόπουλου με καταγωγή από τον Νέο Σκοπό Σερρών, του τοπικού Σωματείου «Σερραίων Πολιτεία» και τις διαχρονικά συστηματικές ενέργειες των Δημοτικών Αρχών και των υπηρεσιών του Δήμου Σερρών[93]
Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Σερρών: Εκθέτει ενότητες που περιλαμβάνουν ζώα, πουλιά, φυτά, έντομα και πετρώματα και έχει ως βάση τη γνώση, τη μελέτη, αλλά και την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος της περιοχής.[84]
Λαογραφικό Μουσείο Βλάχων Γεωργάκης Ολύμπιος: Στεγάζεται σε 3όροφο κτίριο στο κέντρο της πόλης των Σερρών, επί της οδού Καραϊσκάκη 2 και ανήκει στον Σύλλογο Βλάχων Ν.Σερρών, «Γεωργάκης Ολύμπιος». Το κτίριο αποτελείται από τρία επίπεδα : το ημιυπόγειο που είναι χώρος διδασκαλίας παραδοσιακών χορών, τον πρώτο όροφο (αναπαράσταση οντά βλάχικου σπιτιού) και τον δεύτερο όροφο που είναι καθαρά χώρος εκθεμάτων. Επίσης υπάρχει βιβλιοθήκη με αξιόλογα ιστορικά βιβλία καθώς και ιματιοθήκη με παραδοσιακές βλάχικες φορεσιές.[94]
Λαογραφικό Μουσείο Σαρακατσάνων: Λειτουργεί από το 1979 και περιέχει εκθέματα σχετικά με τις παραδόσεις των Σαρακατσάνων.[95] Το 1987 τιμήθηκε με το Ευρωπαϊκό Βραβείο του Μουσείου της Χρονιάς. Το μουσείο αρχικά βρισκόταν σε μια παλιά οικία των Σερρών αλλά από το 1997 έχει εγκατασταθεί σε ιδιόκτητο κτίριο (στην οδό Κωνσταντινουπόλεως 62).[96]
Στην πόλη λειτουργεί το Αυτοκινητοδρόμιο Σερρών. Κατασκευάστηκε το 1998 με προδιαγραφές ασφαλείας μέχρι και για αγώνες επιπέδου Formula 3[97]. Είναι η μεγαλύτερη πίστα στην Ελλάδα και η μοναδική στη χώρα που πληροί τις κατασκευαστικές προδιαγραφές της Διεθνούς Ομοσπονδίας Αυτοκινήτου (FIA) και της Διεθνούς Ομοσπονδίας Μοτοσυκλετισμού (FIM). Είναι δημοτική επιχείρηση με πλειοψηφικό μέτοχο τον Δήμο Σερρών.
Στην πόλη στεγάζονται το πρώην Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα (Τ.Ε.Ι.) Κεντρικής Μακεδονίας (συγχωνεύτηκε με το Διεθνές Πανεπιστήμιο της Ελλάδος)[98] και το Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού (Τ.Ε.Φ.Α.Α. Σερρών) του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.[99]
Το 1952, ιδρύθηκε η Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Σερρών η οποία είναι Νομικό Πρόσωπο Δημοσίου Δικαίου (Ν.Π.Δ.Δ.) και υπάγεται στο Υπουργείο Παιδείας Διά Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων.
Ο πυρήνας της πρώτης συλλογής της δημιουργήθηκε με δωρεές από διάφορους φορείς όπως το Υπουργείο Παιδείας Διά Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων, η Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος[100], το Γαλλικό Προξενείο, το Υπουργείο Εξωτερικών[101], καθώς και από μεμονωμένους δωρητές φίλους της. Πλέον, ο εμπλουτισμός της γίνεται με αγορές έντυπου και οπτικοακουστικού υλικού και αριθμεί 90.000 τόμους βιβλίων και 200 περίπου τίτλους περιοδικών. Η συλλογή της αποτελείται από βιβλία γενικού ενδιαφέροντος, πληροφοριακό υλικό (εγκυκλοπαίδειες, λεξικά κ.λπ.), τοπική συλλογή με Σερραϊκά έντυπα, σπάνια βιβλία, βιβλία και περιοδικά που τυπώθηκαν το 19ο αιώνα, τοπικές εφημερίδες από το 1945 μέχρι σήμερα, την Εφημερίδα της Κυβερνήσεως (Φ.Ε.Κ.) από το 1952 μέχρι σήμερα.
Στην πόλη των Σερρών αναφέρεται η ύπαρξη της Σερραϊκής διαλέκτου, ενός ξεχωριστού ιδιώματος.[102] Δεν υπάρχουν στοιχεία για τη σημερινή κατάσταση του ιδιώματος.
Ιστορικά πρόσωπα - Πολιτικοί
Φίλιππος Πέτροβιτς, επαναστάτης, συνεργάτης του Ρήγα Φεραίου
Αγαθάγγελος Τριαντάφυλλος, μέλος της Φιλικής Εταιρείας
Δημήτριος Αδάμης, αγωνιστής της Επανάστασης του 1821
Ζαχαρίας Αθανασίου, αγωνιστής της Επανάστασης του 1821
Κωνσταντίνος Μπαλτάς, αγωνιστής της Επανάστασης του 1821, ο πρώτος νεκρός του Μεσολογγίου
Βασίλειος Αποστολίδης (1827 - 1910), ιατρός και ερασιτέχνης αρχαιολόγος
Γρηγόριος Ρακιτζής (1834 - 1906), εθνικός ευεργέτης
Θεοδώρητος (1867 - 1907), μητροπολίτης Νευροκοπίου
Ιωάννης Δέλλιος (1853 - 1919), παιδαγωγός, πολιτικός και εθνικός ευεργέτης
Ευθαλία Αδάμ (1860 - 1854) παιδαγωγός και εκπαιδευτικός, μαθήτρια της Καλλιόπης Κεχαγιά, διευθύντρια Ζάππειου Παρθεναγωγείου Κωνσταντινουπόλεως
Θεόδωρος Μπουλασίκης (1873 - 1937), Μακεδονομάχος οπλαρχηγός
Δούκας Γαϊτατζής (1879 - 1938), Μακεδονομάχος οπλαρχηγός
Φωτεινή Αλατά - Παπαδημητρίου (1886 - 1972), διδασκάλισσα κατά τον Μακεδονικό Αγώνα
Ιωάννης Δεμερτζής, Μακεδονομάχος οπλαρχηγός
Διονύσης Μενύχτας (1904-1966), ηγετικό στέλεχος του ΚΚΕ, δήμαρχος Σερρών το 1934, βουλευτής του Παλλαϊκού Μετώπου το 1936 και αντιστασιακός, εθνοσύμβουλος Σερρών Πολιτικής Επιτροπής Εθνικής Απελευθέρωσης
Ευριπίδης Μπακιρτζής (1895 – 1947), αντιστασιακός και αξιωματικός του ΕΛΑΣ, πολιτικός, πρωθυπουργός της Πολιτικής Επιτροπής Εθνικής Απελευθέρωσης (Κυβέρνησης του βουνού)
Κωνσταντίνος Σνωκ, δημοσιογράφος και πολιτικός
Στέργιος Συμεωνίδης (1933 - 1974), αξιωματικός της Πολεμικής αεροπορίας
Μιχάλης Τρεμόπουλος, δικηγόρος, δημοσιογράφος, περιβαλλοντολόγος, ευρωβουλευτής
Καλλιτέχνες - Λογοτέχνες - Πανεπιστημιακοί - Δημοσιογράφοι - Αθλητές
Θεόδωρος Πεδιάσιμος (14ος αιώνας), λογοτέχνης
Δημήτριος Χόνδρος, φυσικός, καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών
Αθανάσιος Νάσιουτζικ, επιχειρηματίας, λογοτέχνης
Σοφία Σωτηρίου, συγγραφέας & ηθοποιός
Γιώργος Καπουτζίδης, ηθοποιός και σεναριογράφος
Αλέξανδρος Ίσαρης (1941 - 2022), καλλιτέχνης και λογοτέχνης
Ιωάννης Παπαϊωάννου (1869 - 1931), ηθοποιός
Μαρία Χούκλη (1961), δημοσιογράφος
Χρήστος Μιχαήλ (1962), ποδοσφαιριστής
Απόστολος Τασκούδης (1985), παλαιστής
Γιώργος Ιωαννίδης (1988), ποδοσφαιριστής
Φοσές, Γαλλία Στις Σέρρες υπάρχει σύλλογος Ελληνογαλλικής φιλίας με το όνομα Serrès - Fosses
↑ Υποστηρικτής αυτής της άποψης είναι ο εκδότης του τοπικού περιοδικού "ΓΙΑΤΙ" και συγγραφέας της "Εικονογραφημένης ιστορίας των Σερρών" Βασίλης Τζανακάρης. Επίσης, το ίδιο υποστηρίζει ο Γεώργιος Καφταντζής, συγγραφέας του βιβλίου "Ιστορία της πόλεως Σερρών". Σύμφωνα με τον Βασίλη Φόρη, ο τύπος «τα Σέρρας» προήλθε από την αιτιατική πληθυντικού «τας Σέρρας» κατά την συνεκφώνηση των δυο σ. (βλ. Β. Φόρη, Τα Σέρρας (μια απροσδόκητη ονομαστική), Νέα Εστία 57(1955)363-365)
↑ [1] Αρχειοθετήθηκε 2017-04-24 στο Wayback Machine. Δημήτρης Κ. Σαμσάρης, Ιστορική γεωγραφία της Ανατολικής Μακεδονίας κατά την αρχαιότητα, Θεσσαλονίκη 1976 (Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών), σ. 126-128. ISBN 960-7265-16-5.
↑ [2] Δημήτριος Κ. Σαμσάρης, Σχέσεις παρελθόντος/παρόντος (Αρχαίου/Νεότερου) στην Ιστορία των Σερρών (Εναρκτήρια ομιλία στο Β' Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο «Οι Σέρρες και η περιοχή τους» Σέρρες, 6-9 Απρ. 2006), Α΄ τόμος των Πρακτικών, Σέρρες 2013, σ. XXXIX (Ιστοσελίδα του Δήμου Σερρών)
↑ [3] Δημήτρης Κ. Σαμσάρης, Ιστορία των Σερρών κατά την αρχαία και ρωμαϊκή εποχή, Θεσσαλονίκη 1999, σ. 48 (Ιστoσελίδα του Δήμου Σερρών)
↑ [4] Δημήτρης Κ. Σαμσάρης, Το οδικό δίκτυο της Ανατολικής Μακεδονίας από τα αρχαϊκά χρόνια ως τη ρωμαϊκή κατάκτηση, Μακεδονικά 14(1974) σ. 128-130
↑ Dimitrios C. Samsaris, Recherches sur l’ histoire de la navigation des habitants du cours inférieur du Strymon dans l’ Antiquité, Thracia Pontica I : Premier Symposium International (Sozopol, 9-12 octobre 1979), Sofia 1982, σ. 259-266 = [5] Dimitrios C. Samsaris, La navigation dans l’ ancien lac de Cercinitis d’ après une inscription inédite trouvée dans le village actuel de Paralimnion de Serrès, Μακεδονικά 19(1979)421
↑ Dimitrios C. Samsaris, Les Péoniens dans la vallée du Bas-Strymon, Klio 64(1982), fasc. 2, σ. 339-351
↑ Dimitrios C. Samsaris, Les Thraces dans l’ Empire romain d’ Orient (Le territoire de la Grèce actuelle). Etude ethno-demographique, sociale, prosopographique et anthroponymique, Jannina (Université) 1993, σ. 36, 372-373, passim = Dimitrios C. Samsaris, La migration thrace en Macédoine, Actes du IIIe Symposium International de Thracologie (Palma de Mallorca, 16-19 nov. 1981), Roma 1982, p. 176 et passim
↑ [6] Δημήτρης Κ. Σαμσάρης, Ιστορία των Σερρών κατά την αρχαία και ρωμαϊκή εποχή, σ. 27-96 (Ιστοσελίδα του Δήμου Σερρών)
↑ Dimitrios C. Samsaris, La vallée du Bas-Strymon á l’ époque impériale (Contribution épigraphique á la topographie, l’ onomastique, l’ histoire et aux cultes de la province romaine de Macédoine), Dodona 18 (1989), 1, σ. 235, αρ. 37 = The Packard Humanities Institute (Samsaris, Bas-Strymon 37, # PH150675)
↑ [7] Δημήτριος Κ. Σαμσάρης, Ιστορία των Σερρών κατά την αρχαία και ρωμαϊκή εποχή (Διάλεξη – Σέρρες 17 Απρ. 2013) στο τομίδιο «Οι Σέρρες και η περιοχή τους πριν από την απελευθέρωση» (Τρεις επιστημονικές διαλέξεις κατά τον εορτασμό των 100 χρόνων 1913-2013), Σέρρες 2015, σ. 32 (Ιστοσελίδα του Δήμου Σερρών)
↑ [8] Δημήτρης Κ. Σαμσάρης, Ιστορία των Σερρών κατά την αρχαία και ρωμαϊκή εποχή, σ. 97-113 (Ιστοσελίδα του Δήμου Σερρών)
↑ [9] Δημήτριος Κ. Σαμσάρης, Ιστορία των Σερρών κατά την αρχαία και ρωμαϊκή εποχή (Διάλεξη – Σέρρες 17 Απρ. 2013) στο τομίδιο «Οι Σέρρες και η περιοχή τους πριν από την απελευθέρωση» (Τρεις επιστημονικές διαλέξεις κατά τον εορτασμό των 100 χρόνων 1913-2013), Σέρρες 2015, σ. 24 (Ιστοσελίδα του Δήμου Σερρών)
↑ Dimitrios C. Samsaris, La vallée du Bas-Strymon á l’ époque impériale (Contribution épigraphique á la topographie, l’ onomastique, l’ histoire et aux cultes de la province romaine de Macédoine), Δωδώνη 18 (1989), τεύχ. 1, σ. 235-236, αρ. 37-38 = The Packard Humanities Institute (Samsaris, Bas-Strymon 37, # PH150675)The Packard Humanities Institute (Samsaris, Bas-Strymon 38, # PH150676)
↑ [10] Δ. Κ. Σαμσάρης, Ατομικές χορηγήσεις της Ρωμαϊκής πολιτείας (civitas Romana) και η διάδοσή της στη ρωμαϊκή επαρχία Μακεδονία, ΙΙΙ. Το ανατολικό τμήμα της επαρχίας, "Μακεδονικά" 28(1991-92)156-196
↑ Δημήτρης Κ. Σαμσάρης, Εφαρμογή και συνέπειες του διατάγματος του Καρακάλλα (constitutio Antoniniana) στη Μακεδονία, Αφιέρωμα εις τον Κ. Βαβούσκον, τ. Α’, Θεσσαλονίκη 1989, σ. 345-346 --- Dimitrios C. Samsaris, La vallée du Bas-Strymon á l’ époque impériale (Contribution épigraphique á la topographie, l’ onomastique, l’ histoire et aux cultes de la province romaine de Macédoine), Δωδώνη 18 (1989), τεύχ. 1, σ. 231-232, αρ. 35 = The Packard Humanities Institute (Samsaris, Bas-Strymon 35, # PH150672) : επιγραφή των Σερρών με πολυάριθμους Αυρήλιους, πρώην αγορανόμους της πόλης
↑ [11] Δημήτριος Κ. Σαμσάρης, Ιστορία των Σερρών κατά την αρχαία και ρωμαϊκή εποχή (Διάλεξη – Σέρρες 17 Απρ. 2013) στο τομίδιο «Οι Σέρρες και η περιοχή τους πριν από την απελευθέρωση» (Τρεις επιστημονικές διαλέξεις κατά τον εορτασμό των 100 χρόνων 1913-2013), Σέρρες 2015, σ. 19 (Ιστοσελίδα του Δήμου Σερρών)
↑ Dimitrios C. Samsaris, La vallée du Bas-Strymon á l’ époque impériale (Contribution épigraphique á la topographie, l’ onomastique, l’ histoire et aux cultes de la province romaine de Macédoine), Δωδώνη 18 (1989), τεύχ. 1, σ. 233-236, αρ. 36-38 = The Packard Humanities Institute (Samsaris, Bas-Strymon 36, # PH150673)The Packard Humanities Institute (Samsaris, Bas-Strymon 36(1), # PH150674)The Packard Humanities Institute (Samsaris, Bas-Strymon 37, # PH150675)The Packard Humanities Institute (Samsaris, Bas-Strymon 38, # PH150676)
↑ [12] Δημήτριος Κ. Σαμσάρης, Ιστορία των Σερρών κατά την αρχαία και ρωμαϊκή εποχή (Διάλεξη – Σέρρες 17 Απρ. 2013) στο τομίδιο «Οι Σέρρες και η περιοχή τους πριν από την απελευθέρωση» (Τρεις επιστημονικές διαλέξεις κατά τον εορτασμό των 100 χρόνων 1913-2013), Σέρρες 2015, σ. 22 (Ιστοσελίδα του Δήμου Σερρών)
↑ [13] Δημήτρης Κ. Σαμσάρης, Ιστορία των Σερρών κατά την αρχαία και ρωμαϊκή εποχή, σ. 116-136, 202-212 (Ιστοσελίδα του Δήμου Σερρών)
↑ [14] Δημήτριος Κ. Σαμσάρης, Ιστορία των Σερρών κατά την αρχαία και ρωμαϊκή εποχή (Διάλεξη – Σέρρες 17 Απρ. 2013) στο τομίδιο «Οι Σέρρες και η περιοχή τους πριν από την απελευθέρωση» (Τρεις επιστημονικές διαλέξεις κατά τον εορτασμό των 100 χρόνων 1913-2013), Σέρρες 2015, σ. 29 (Ιστοσελίδα του Δήμου Σερρών)
↑ Πέτρος Κ. Σαμσάρης, Η μονή του Αγίου Νικολάου Καμενικαίας, "Μακεδονικά" 26(1988)191-220
↑ [15] Δημήτριος Κ. Σαμσάρης, Σχέσεις παρελθόντος/παρόντος (Αρχαίου/Νεότερου) στην Ιστορία των Σερρών (Εναρκτήρια ομιλία στο Β' Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο - Σέρρες, 2006), Α΄ τόμος των Πρακτικών, σ. XXXIX (Ιστοσελίδα του Δήμου Σερρών)
↑ [16] Δημήτρης Κ. Σαμσάρης, Το λατομείο μαρμάρου του αρχαίου Μονοίκου (;) του Οδομαντικού, "Μακεδονικά" 18(1978)226-240
↑ [17] Δημ. Κ. Σαμσάρης, Αρχαίο κάστρο και μεταλλουργείο σιδήρου κοντά στο σημερινό χωριό Ορεινή Σερρών, Μακεδονικά 19(1979)240-251
↑ Dim. C. Samsaris, Les mines et la metallurgie de fer et de cuivre dans la province romaine de Macédoine, Klio 69(1987), 1, σ. 154, 156-7
↑ [18] Δημήτριος Κ. Σαμσάρης, Σχέσεις παρελθόντος/παρόντος (Αρχαίου/Νεότερου) στην Ιστορία των Σερρών (Εναρκτήρια ομιλία στο Β' Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο - Σέρρες 2006), Α΄ τόμος των Πρακτικών, Σέρρες 2013, σ. XLII (Ιστοσελίδα του Δήμου Σερρών)
↑ Dimitrios C. Samsaris, Le culte du Cavalier thrace dans la vallée du Bas-Strymon à l’ époque romaine (Recherches pour la localisation de ses sanctuaries), Dritter Internationaler Thrakologischer Kongress (2-6 juni 1980, Wien), II, Sofia 1984, σ. 284-289 = Δημήτρης Κ. Σαμσάρης, Έρευνες στην ιστορία, την τοπογραφία και τις λατρείες των ρωμαϊκών επαρχιών Μακεδονίας και Θράκης, Θεσσαλονίκη 1984, σ. 43, 52-54
↑ Dimitrios C. Samsaris, La vallée du Bas-Strymon á l’ époque impériale (Contribution épigraphique á la topographie, l’ onomastique, l’ histoire et aux cultes de la province romaine de Macédoine), Δωδώνη 18 (1989), τεύχος 1, σ. 231-232, αρ. 35 και σ. 238, αρ. 41 = The Packard Humanities Institute (Samsaris, Bas-Strymon 35, # PH150672)The Packard Humanities Institute (Samsaris, Bas-Strymon 41, # PH150679)
↑ [19] Δημήτρης Κ. Σαμσάρης, Ιστορία των Σερρών κατά την αρχαία και ρωμαϊκή εποχή, σ. 137-198, 213-254 (Ιστοσελίδα του Δήμου Σερρών)
↑ Dimitrios C. Samsaris, La vallée du Bas-Strymon á l’ époque impériale (Contribution épigraphique á la topographie, l’ onomastique, l’ histoire et aux cultes de la province romaine de Macédoine), Δωδώνη 18 (1989), τεύχ. 1, σ. 232-240, αρ. 35-42 = The Packard Humanities Institute (Samsaris, Bas-Strymon 35, # PH150672)The Packard Humanities Institute (Samsaris, Bas-Strymon 36, # PH150673)The Packard Humanities Institute (Samsaris, Bas-Strymon 36(1), # PH150674)The Packard Humanities Institute (Samsaris, Bas-Strymon 37, # PH150675)The Packard Humanities Institute (Samsaris, Bas-Strymon 38, # PH150676)The Packard Humanities Institute (Samsaris, Bas-Strymon 39, # PH150677)The Packard Humanities Institute (Samsaris, Bas-Strymon 40, # PH150678) The Packard Humanities Institute (Samsaris, Bas-Strymon 41, # PH150679)The Packard Humanities Institute (Samsaris, Bas-Strymon 42, # PH150680)
↑ Dimitrios C. Samsaris, La vallée du Bas-Strymon á l’ époque impériale (Contribution épigraphique á la topographie, l’ onomastique, l’ histoire et aux cultes de la province romaine de Macédoine), Δωδώνη 18 (1989), τεύχ. 1, σ. 241 κ. ε., αρ. 43-89
↑ Ιωάννης Γ΄ Βατάτζης - Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, Μικρά Ασία
↑ [20] Πέτρος Κ. Σαμσάρης, Σχεδίασμα της ιστορίας της πόλης των Σερρών, σ. 20-24 (Ιστοσελίδα του Δήμου Σερρών)
↑ Fine 1994, σελ. 309
↑ [21] Π. Κ. Σαμσάρης, Σχεδίασμα της ιστορίας της πόλης των Σερρών, σ. 25-30 (Ιστοσελίδα του Δήμου Σερρών)
↑ «Αθανάσιος Ε. Καραθανάσης, Εταιρεία μακεδονικών Σπουδών, "Μια ελληνική μαρτυρία από τη Βιέννη για τις πρώτες συλλήψεις των συνεργατών του Ρήγα Βελεστινλή", Θεσσαλονίκη, σ. 92» (PDF). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο (PDF) στις 5 Μαρτίου 2016. Ανακτήθηκε στις 7 Μαρτίου 2013.
↑ Λότη Πέτροβιτς Ανδρουτσοπούλου
↑ Απόστολου Ε. Βακαλόπουλου: Ειδήσεις για τις καταπιέσεις των Ελλήνων της Μακεδονίας πριν από την επανάσταση του 1821». Μακεδονικοί τόμοι ΚΕ'-ΚΣΤ', Θεσσαλονίκη 1986, σελ. 1722,
↑ Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας, Περιφερειακή Ενότητα Σερρών, Τουρισμός, Η Ελληνική Επανάσταση του 1821
↑ Επετειακή ομιλία του Πάνου Πουλή, Ομότιμου Καθηγητή Πανεπιστημίου Θράκης στη Μεγάλη Αίθουσα Τελετών του Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών για την 186η Επέτειο της Εξόδου της Φρουράς του Μεσολογγίου, 13 Απριλίου 2012
↑ Οι Άγιοι Μικρασιάτες Νεομάρτυρες - άρθρο της Ένωσης Μικρασιατών Φοιτητών
↑ Μικρασία, Χαῖρε, Ηλίας Βενέζης, εκδ. Εστία ISBN: 9789600503685
↑ Ιωάννης Σ. Κολιόπουλος (επιστημονική επιμέλεια), Αφανείς, γηγενείς Μακεδονομάχοι, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, University Studio Press, Θεσσαλονίκη, 2008, σσ. 151 - 158
↑ "Ο ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟΣ ΑΓΩΝΑΣ ΣΤΟ ΝΟΜΟ ΣΕΡΡΩΝ" του Κυριάκου Παπακυριάκου - Σέρρες 2012
↑ Ο διωγμός του 1914 - Οι πρώτες συστηματικές διώξεις των Ελλήνων της Μικράς Ασίας
↑ Γιώργος Καζάνας: Το Ορτάκιοϊ της Θράκης – μια ελληνική κοινότητα
↑ Ιστορία των Σερρών
↑ «Γενικά για την Ιστορία των Σερρών - Δήμος Σερρών». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 12 Δεκεμβρίου 2019. Ανακτήθηκε στις 19 Σεπτεμβρίου 2019.
↑ Μνημεία της Πόλης των Σερρών
↑ Η βουλγαρική κατοχή στις Σέρρες, Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Σερρών
↑ τα κειμήλια των Μελενικίων που εκλάπησαν από τους Βούλγαρους
↑ «Φως Φαναρίου: Η Μονή της Εικοσιφοίνισσας». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 31 Ιουλίου 2019. Ανακτήθηκε στις 19 Σεπτεμβρίου 2019.
↑ Τα «Ελγίνεια» της Εκκλησίας - Κιβωτός της Ορθοδοξίας
↑ Το 2017 έτος διεκδίκησης λεηλατημένων κειμηλίων από τις Ιερές Μονές των Σερρών - εφημερίδα ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΟΣ
↑ Αυτή είναι η ιστορία των κλεμμένων κειμηλίων που ζήτησε ο Πατριάρχης από τους Βούλγαρους - orthodoxia.info
↑ Παναγίες της Μικράς Ασίας και της Θράκης - άρθρο Ένωσης Μικρασιατών Φοιτητών
↑ Η εγκατάσταση προσφύγων στη Μακεδονία
↑ Δομή Σερρών - Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου
↑ Ατμοσφαιρική ρύπανση: Σέρρες και Θεσσαλονίκη οι χειρότερες ελληνικές πόλεις σε θνησιμότητα, VORIA.gr, 11/11/2021
↑ [23] Πέτρος Κ. Σαμσάρης, Βυζαντινοί τόποι και μνημεία της κάτω κοιλάδας του Στρυμόνα (Ο σημερινός νομός Σερρών). Συμβολή στη μελέτη της ιστορικής γεωγραφίας και μνημειακής τοπογραφίας της Μακεδονίας, Σέρρες 2006 (Ιστοσελίδα του Δήμου Σερρών)
↑ 63,0 63,1 63,2 63,3 63,4 Παπακυριάκος Κυριάκος. «Βυζαντινές Αρχαιότητες». Ιστοσελίδα Βιβλιοθήκης Σερρών. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 14 Μαΐου 2014. Ανακτήθηκε στις 2 Νοεμβρίου 2011.
↑ Σταυρούλα Δαδάκη. «Βυζαντινή Ακρόπολη Σερρών». Ιστοσελίδα Οδυσσεύς - Υπουργείου Πολιτισμού και Τουρισμού. Ανακτήθηκε στις 13 Απριλίου 2012.
↑ «Ακρόπολη (Κουλάς)». Δικτυακή Πύλη Ενδιαφέροντος - Υπουργείο Μακεδονίας Θράκης. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 24 Νοεμβρίου 2012. Ανακτήθηκε στις 13 Απριλίου 2012.
↑ Δημήτριος Κ. Σαμσάρης,Το κάστρο των Σερρών, Σέρρες 1968 (εκτ. Σαββατιανού)
↑ Δαδάκη Σταυρούλα. «Ναός Παλαιάς Μητρόπολης Σερρών». Ιστοσελίδα Υπουργείου Πολιτισμού και Τουρισμού. Ανακτήθηκε στις 31 Οκτωβρίου 2011.
↑ «Ναός Παλαιάς Μητρόπολης Σερρών». Ιστοσελίδα Υπουργείου Πολιτισμού και Τουρισμού. Ανακτήθηκε στις 2 Νοεμβρίου 2011.
↑ «Μονύδριο του Αγ. Γεωργίου του Κρυονερίτη». Ιστοσελίδα δήμου Σερρών. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 24 Μαΐου 2014. Ανακτήθηκε στις 13 Απριλίου 2012.
↑ «Εκκλησία Αγ. Γεωργίου Κρυονερίτη». Ιστοσελίδα δήμου Σερρών. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 7 Μαρτίου 2016. Ανακτήθηκε στις 13 Απριλίου 2012.
↑ 71,0 71,1 Αποστολάκης Σάκης (2009-03-27). «Οι Σέρρες δεν φοβούνται τα τζαμιά τους». Εφημερίδα Ελευθεροτυπία. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2009-04-06. https://web.archive.org/web/20090406082255/http://archive.enet.gr/online/online_text/c=113,dt=27.03.2009,id=13125492. Ανακτήθηκε στις 2011-10-31.
↑ «Χρονολόγιο των Σερρών». Ιστοσελίδα Δήμου Σερρών. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 9 Σεπτεμβρίου 2012. Ανακτήθηκε στις 1 Νοεμβρίου 2011.
↑ 73,0 73,1 «Οθωμανικά Μνημεία Σερρών». Ιστοσελίδα Βιβλιοθήκης Σερρών. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 21 Νοεμβρίου 2011. Ανακτήθηκε στις 1 Νοεμβρίου 2011.
↑ «Μελέτη "Υπαίθριοι δημόσιοι χώροι στο κεντρικό αστικό ιστό της πόλης των Σερρών"» (PDF). Δημοτική Πρωτοβουλία Σερρών. σελίδες 8–9. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο (PDF) στις 9 Αυγούστου 2013. Ανακτήθηκε στις 1 Νοεμβρίου 2011.
↑ Δαδάκη Σταυρούλα. «Τέμενος Μεχμέτ Μπέη, Σέρρες». Ιστοσελίδα Υπουργείου Πολιτισμού και Τουρισμού. Ανακτήθηκε στις 31 Οκτωβρίου 2011.
↑ 76,0 76,1 Δαδάκη Σταυρούλα. «Ζινζιρλί τζαμί». Ιστοσελίδα Υπουργείου Πολιτισμού και Τουρισμού. Ανακτήθηκε στις 31 Οκτωβρίου 2011.
↑ Gavra, Eleni G. (2007). «The Zincirli Mosque in Serres». Στο: Kolovos, Elias· Kotzageorgis, Phokion· Laiou, Sophia· Sariyannis, Marinos. The Ottoman Empire, the Balkans, the Greek lands: toward a social and economic history: studies in honor of John C. Alexander. Istanbul: Isis. σελ. 138.
↑ 78,0 78,1 Αποστολάκης Σάκης (2009-03-27). «Οι Σέρρες δεν φοβούνται τα τζαμιά τους». Εφημερίδα Ελευθεροτυπία. http://www.enet.gr/?i=news.el.article&id=29803. Ανακτήθηκε στις 2011-11-01.
↑ Αιμιλία Στεφανίδου, Αργύρης Μπακιρτζής (2009). «Zincirli mosque of the city of Serres and its conservation interventions (1995–2000)». Η συντήρηση και η αποκατάσταση των οθωμανικών μνημείων στην Ελλάδα, επιμ. Αιμιλία Στεφανίδου,. University Studio Press. σελίδες 105–117. Ανακτήθηκε στις 13 Απριλίου 2012.
↑ Άνοιξε μετά από δύο αιώνες το Ζινζιρλί τζαμί στις Σέρρες
↑ Το πολιτιστικό πάρκο των Σερρών και η έκθεση έργων του Κωνσταντίνου Ξενάκη στο Ζιντζιρλι Τζαμί
↑ 82,0 82,1 Neval Konuk (2010). Η Οθωμανική Αρχικεκτονική στην Ελλάδα - Τόμος Ι. σελ. 256. ISBN 978-605-88427-1-7.
↑ Παπακυριάκου, Κυριάκος (8 Ιουλίου 2004). «Οι αρχαιότητες του Νομού Σερρών και η ίδρυση Εφορειών Αρχαιοτήτων στις Σέρρες». Ιστοσελίδα Κεντρικής Βιβλιοθήκης Σερρών. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 7 Μαΐου 2006. Ανακτήθηκε στις 13 Απριλίου 2012.
↑ 84,0 84,1 84,2 84,3 84,4 «Μουσεία Νομού Σερρών». Ιστοσελίδα Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Σερρών. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 13 Σεπτεμβρίου 2011. Ανακτήθηκε στις 31 Οκτωβρίου 2011.
↑ Zeitschrift für Ethnologie. Springer-Verlag. 1974. σελ. 226. Ανακτήθηκε στις 3 Νοεμβρίου 2011.
↑ Βασίλης Βαφειάδης. «ΤΖΙΤΖΙΡΛΗ ΤΖΑΜΙ: Το Μνημείο και οι πιθανές χρήσεις του». Ιστοσελίδα του πολιτικού Μάρκου Μπόλαρη από τις Σέρρες. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 14 Μαρτίου 2016. Ανακτήθηκε στις 1 Νοεμβρίου 2011.
↑ «Εκκλησία Αγίου Νικολάου». Επίσημη ιστοσελίδα Δήμου Σερρών. 8 Ιανουαρίου 2009. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 14 Μαΐου 2014. Ανακτήθηκε στις 2 Νοεμβρίου 2011.
↑ «Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Σερρών». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 21 Σεπτεμβρίου 2012. Ανακτήθηκε στις 1 Ιουνίου 2012.
↑ Θέατρο “Αστέρια” Σερρών
↑ Αξιοθέατα Δήμου Σερρών
↑ Εικόνα του Παντοκράτορα με την υπογραφή του Μητροπολίτη Σμύρνης στο Κειμηλιαρχείο της Ι. Μ. Σερρών, epiloges.tv
↑ Εκκλησιαστικό Κειμηλιαρχείο Ιεράς Μητροπόλεως Σερρών
↑ Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης - Πινακοθήκη “Κωνσταντίνος Ξενάκης”
↑ «Λαογραφικό Μουσείο των Βλάχων». Ιστοσελίδα του Συλλόγου Βλάχων Ν.Σερρών "Γεωργάκης Ολύμπιος". Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 27 Φεβρουαρίου 2012. Ανακτήθηκε στις 10 Σεπτεμβρίου 2012.
↑ «Λαογραφικό Μουσείο Σαρακατσάνων στις Σέρρες». Ιστοσελίδα Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Σερρών. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 4 Μαΐου 2012. Ανακτήθηκε στις 13 Απριλίου 2012.
↑ «Λαογραφικό Μουσείο Σαρακατσάνων». Δικτυακή Πύλη Ενδιαφέροντος - Υπουργείο Μακεδονίας Θράκης. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 24 Νοεμβρίου 2012. Ανακτήθηκε στις 13 Απριλίου 2012.
↑ «Αυτοκινητοδρόμιο Σερρών». Ανακτήθηκε στις 16 Νοεμβρίου 2019.
↑ «Τ.Ε.Ι. Κεντρικής Μακεδονίας».
↑ Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος
↑ Πέτροβιτς, Νατάλης Εμμ (1957). Σερραϊκή διάλεκτος. http://apothesis.teicm.gr/xmlui/handle/123456789/2824.