el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el el el en el el el el el el en el el el vi el el el hbs_lat sq sq sq sq en sq hbs_lat sq fr sq sq sq sq en sq sq pt sq sq sq sq az hbs_lat el el el el el el fr el el el hbs_lat el en fr el el el el el el ru ru el en en el el el hu el en el el el el el el el el el el el el el el el el el el el nl hu en el el el el el en en en en en en en en en en en en fr fy en en en en en en en en sq el el en el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el
Ο Θεοφάν Στιλιάν Νόλι (αλβανικά: Theofan Stilian Noli‎), γνωστός ως Φαν Νόλι (αλβανικά: Fan Noli‎, 6 Ιανουαρίου 1882 – 13 Μαρτίου 1965), ήταν Αλβανός συγγραφέας, λόγιος, διπλωμάτης, πολιτικός, ιστορικός και ιδρυτής της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Αλβανίας, ο οποίος διετέλεσε Πρωθυπουργός και αντιβασιλέας της Αλβανίας το 1924 κατά τη διάρκεια της επανάστασης του Ιουνίου.
Πρωθυπουργός της Αλβανίας (Ιουνίου 1924 – Δεκέμβριος 1924)
Ο Φαν Νόλι τιμάται στην Αλβανία ως υποστηρικτής της λογοτεχνίας, της ιστορίας, της θεολογίας, της διπλωματίας, της δημοσιογραφίας, της μουσικής και της εθνικής ενότητας. Διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην εδραίωση της αλβανικής γλώσσας ως εθνικής γλώσσας της Αλβανίας με πολυάριθμες μεταφράσεις αριστουργημάτων της παγκόσμιας λογοτεχνίας.[9] Έγραψε επίσης εκτενώς στα αγγλικά: ως λόγιος και συγγραφέας μιας σειράς δημοσιεύσεων για τον Σκεντέρμπεη, τον Σαίξπηρ, τον Μπετόβεν, θρησκευτικά κείμενα και μεταφράσεις.[9] Έγραψε μετάφραση της Καινής Διαθήκης στα αγγλικά, την Καινή Διαθήκη του Κυρίου και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού από το εγκεκριμένο ελληνικό κείμενο της Εκκλησίας της Κωνσταντινούπολης και της Εκκλησίας της Ελλάδος (The New Testament of our Lord and Savior Jesus Christ from the approved Greek text of the Church of Constantinople and the Church of Greece), η οποία δημοσιεύθηκε το 1961.
Ο Νόλι έλαβε πτυχία από το Χάρβαρντ (1912)[10], το Ωδείο της Νέας Αγγλίας (1938) και τέλος το διδακτορικό του δίπλωμα από το Πανεπιστήμιο της Βοστώνης (1945).[11][12] Χειροτονήθηκε ιερέας το 1908, ιδρύοντας έτσι την Αλβανική Εκκλησία και εξύψωσε την αλβανική γλώσσα σε εκκλησιαστική χρήση. Κατοίκησε στην Αλβανία για σύντομο διάστημα μετά τη διακήρυξη της ανεξαρτησίας του 1912. Μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Νόλι ηγήθηκε των διπλωματικών προσπαθειών για την επανένωση της Αλβανίας και έλαβε την υποστήριξη του αμερικανικού προέδρου Γούντροου Ουίλσον. Αργότερα ακολούθησε διπλωματική-πολιτική σταδιοδρομία στην Αλβανία, οδηγώντας με επιτυχία την προσπάθεια ένταξης της Αλβανίας στην Κοινωνία των Εθνών.
Μία σεβαστή προσωπικότητα που παρέμεινε επικριτική στη διαφθορά και τις αδικίες στην αλβανική κυβέρνηση, ο Φαν Νόλι κλήθηκε να ηγηθεί της Επανάστασης του Ιουνίου του 1924. Στη συνέχεια υπηρέτησε ως πρωθυπουργός μέχρι την ανατροπή της επαναστατικής κυβέρνησης του από τον Αχμέτ Ζόγου. Εξορίστηκε στην Ιταλία και εγκαταστάθηκε μόνιμα στις Ηνωμένες Πολιτείες τη δεκαετία του 1930, αποκτώντας αμερικανική υπηκοότητα και συμφώνησε να ολοκληρώσει την εμπλοκή του στην πολιτική. Έζησε το υπόλοιπο της ζωής του ως ακαδημαϊκός, θρησκευτικός ηγέτης και συγγραφέας.
2 Πολιτικές και θρησκευτικές δραστηριότητες
Ο νεαρός Φαν Νόλι ως ιερέας (1908).
Ο Φαν Νόλι γεννήθηκε το 1882 στο αλβανικό χωριό Ιμπρίκτεπε (αλβανικά: Qytezë‎) της Ανατολικής Θράκης (τότε τμήμα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας) ως Θεοφάνης Στυλιανός Μαυρομάτης.[13][14][15][16][17][18][19][20][21] Ήταν Αλβανός[22][23] της Ανατολικής Ορθόδοξης πίστης. Καταγόταν από ορθόδοξη αλβανική κοινότητα, η οποία είχε διαφύγει κατά τις κοινωνικοπολιτικές αναταραχές (18ος αιώνας) από τη σημερινή νότια Αλβανία και εγκαταστάθηκε στη Θράκη σε περιοχές που είχαν ερημώσει λόγω προηγούμενων συγκρούσεων.[24] Κατά τη διάρκεια της νεανικής του ηλικίας, ο Νόλι έλαβε την εκπαίδευσή του από τα ελληνικά δημοτικά και δευτεροβάθμια σχολεία.[12] Ως νέος άντρας, ο Νόλι γύρισε όλη τη λεκάνη της Μεσογείου, μένοντας στην Αθήνα, στην Αλεξάνδρεια και στην Οδησσό και βγάζοντας τα προς το ζην ως ηθοποιός και μεταφραστής. Εκτός από τη γνώση της μητρικής αλβανικής γλώσσας, μιλούσε αρκετές γλώσσες όπως η ελληνική, η αγγλική, η γαλλική, η τουρκική και η αραβική.[25] Όντας δάσκαλος στην Αθήνα, ο Νόλι πήγε στο εξωτερικό, στην Αίγυπτο το 1903 και εργάστηκε ως δάσκαλος στο ελληνικό σχολείο[12] της Αλεξάνδρειας με το όνομα Θεοφάνης Μαυρομάτης ενώ δεν ασπαζόταν τα αλβανικά εθνικά αισθήματα.[26] Αργότερα στο έργο του ως δασκάλου και στο αιγυπτιακό θέατρο, ο Νόλι αγκάλιασε τα αλβανικά εθνικά αισθήματα.[27] Μέσα από τις επαφές του με το κίνημα των Αλβανών αποδήμων, έγινε ένθερμος υποστηρικτής του εθνικιστικού κινήματος της χώρας του και μετακόμισε στις Ηνωμένες Πολιτείες το 1906.[28] Αρχικά εργάστηκε στο Μπάφαλο της Νέας Υόρκης, σε πριονιστήριο και στη συνέχεια μετακόμισε στη Βοστόνη της Μασαχουσέτης και εργάστηκε ως χειριστής μηχανήματος σφράγισης ετικετών σε δοχεία.[25] Οι Νεότουρκοι (CUP) είχαν μια εχθρική αντιμετώπιση προς Αλβανούς ηγέτες όπως ο Φαν Νόλι, οι οποίοι ασκούσαν πολιτικές δραστηριότητες με τη βοήθεια εξωτερικών δυνάμεων.[29]
Στη Βοστώνη, ορισμένοι Αλβανοί Χριστιανοί ήταν μέλη της Ελληνικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, η οποία ήταν σθεναρά αντίθετη με τον αλβανικό εθνικιστικό σκοπό. Όταν ένας Ελληνορθόδοξος ιερέας αρνήθηκε να εκτελέσει τις ταφικές τελετές για τον Κριστάκ Ντισνίτσα, μέλος της Ορθόδοξης Αλβανικής κοινότητας από το Χάντσον της Μασαχουσέτης λόγω των εθνικιστικών του δραστηριοτήτων, ο Νόλι και μια ομάδα Αλβανών εθνικιστών στη Νέα Αγγλία δημιούργησαν την ανεξάρτητη Αλβανική Ορθόδοξη Εκκλησία.[30][12] Ο Νόλι, ο πρώτος κληρικός του νέου ναού, χειροτονήθηκε ιερέας το 1908 από τον Αρχιεπίσκοπο Πλάτωνα (Ροζντεστβένσκι) της Ρωσικής Εκκλησίας στις Ηνωμένες Πολιτείες με αμφιλεγόμενη διαδικασία.[25][12][31] Με τη δημιουργία μιας ανεξάρτητης εκκλησίας και τον Νόλι να μεταφράζει τη λειτουργία στα αλβανικά, ήλπιζε να μειώσει την ελληνική επιρροή στην εκκλησία και να αντιμετωπίσει τον ελληνικό αλυτρωτισμό.[32] Ο Νόλι ήταν υποστηρικτής της αλβανικής ενότητας που θα υπερείχε τις μουσουλμανικές και χριστιανικές θρησκείες και θεωρούσε σημαντικό να ασκούνται αυτές οι θρησκείες στα αλβανικά και να στελεχώνονται από γηγενείς Αλβανούς κληρικούς και όχι αλλοδαπούς.[33]
Το 1908, ο Νόλι άρχισε τις σπουδές του στο Χάρβαρντ, λαμβάνοντας το πτυχίο του το 1912.[34] Τον Απρίλιο του 1912 ιδρύθηκε η Βάτρα (Εστία) μια αλβανοαμερικανική οργάνωση διασποράς με τους Νόλι και Φαΐκ Κονίτσα να υπηρετούν ως επικεφαλής της και να υποστηρίζουν τον αλβανικό κοινωνικοπολιτικό αυτοπροσδιορισμό μέσα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.[35] Επέστρεψε στην Ευρώπη για να προωθήσει την ανεξαρτησία της Αλβανίας, πατώντας στην Αλβανία για πρώτη φορά το 1913.[34] Ο Νόλι επέστρεψε στις Ηνωμένες Πολιτείες κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, υπηρετώντας ως επικεφαλής της οργάνωσης Βάτρα της αλβανικής διασποράς.[34] Οι διπλωματικές του προσπάθειες στις Ηνωμένες Πολιτείες και στη Γενεύη κέρδισαν την υποστήριξη του Προέδρου Γούντροου Ουίλσον για μια ανεξάρτητη Αλβανία και, το 1920, απέφεραν τη νέα έδρα μέλους στη νεοσύστατη Κοινωνία των Εθνών.[36] Μολονότι η Αλβανία είχε ήδη δηλώσει την ανεξαρτησία της το 1912, η προσχώρηση στην Κοινωνία των Εθνών παρείχε στη χώρα τη διεθνή αναγνώριση που απέτυχε να λάβει μέχρι τότε.[37]
Ο Νόλι υπηρέτησε για λίγο στη θέση του Υπουργού Εξωτερικών στην κυβέρνηση του Τζαφέρ Ούπι.[42] Επρόκειτο για μια περίοδο έντονων αναταραχών στη χώρα μεταξύ των φιλελευθέρων και των συντηρητικών.[43] Μετά από μια αποτυχημένη απόπειρα δολοφονίας εναντίον του Ζόγου, οι συντηρητικοί εκδικήθηκαν δολοφονώντας έναν άλλο δημοφιλή φιλελεύθερο πολιτικό, τον Αβνί Ρουστέμι.[44] Η ομιλία του Νόλι στην κηδεία του Ρουστέμι ήταν τόσο δυναμική ώστε οι φιλελεύθεροι υποστηρικτές εξεγέρθηκαν εναντίον του Ζόγου και τον ανάγκασαν να διαφύγει στη Γιουγκοσλαβία (Μάρτιος 1924).[45] Τον Ζόγου διαδέχθηκε για σύντομο διάστημα ο πεθερός του, Σεφτσέτ Βερλάτσι, και ο φιλελεύθερος πολιτικός Ιλίαζ Βριόνι. Ο Νόλι ονομάστηκε πρωθυπουργός και αντιβασιλέας στις 17 Ιουλίου 1924.[46]
Επίσκοπος Φαν Νόλι, ιδρυτής της Ορθόδοξης Αυτοκέφαλης Εκκλησίας της Αλβανίας (1939).
Μετά τον πόλεμο, ο Νόλι δημιούργησε ορισμένους δεσμούς με την κομμουνιστική κυβέρνηση του Ενβέρ Χότζα, η οποία κατέλαβε την εξουσία το 1944. Προσπάθησε ανεπιτυχώς να πείσει την αμερικανική κυβέρνηση να αναγνωρίσει το καθεστώς, αλλά οι αυξανόμενοι διωγμοί όλων των θρησκειών από τον Χότζα εμπόδισαν την εκκλησία του Νόλι να διατηρήσει δεσμούς με την ορθόδοξη ιεραρχία στην Αλβανία. Παρά την αντικληρική καμπή του καθεστώτος του Χότζα, ο διακαής αλβανικός εθνικισμός του Νόλι κίνησε την προσοχή του Ομοσπονδιακού Γραφείου Ερευνών των ΗΠΑ. Το γραφείο του FBI στη Βοστώνη έθεσε τον επίσκοπο υπό έρευνα για περισσότερο από μια δεκαετία χωρίς, όμως, κάποιο αποτέλεσμα.[51]
Το 1945, ο Φαν Σ. Νόλι έλαβε διδακτορικό δίπλωμα (Ph.D) στην ιστορία από το Πανεπιστήμιο της Βοστώνης[12] γράφοντας διατριβή για τον Σκεντέρμπεη.[52][53] Εν τω μεταξύ διεξήγαγε έρευνα στο Τμήμα Μουσικής του Πανεπιστημίου της Βοστώνης, δημοσιεύοντας βιογραφία του Λούντβιχ βαν Μπετόβεν. Συνέθεσε επίσης συμφωνία με ένα μέρος με τίτλο Scanderbeg το 1947. Προς το τέλος της ζωής του, ο Νόλι αποσύρθηκε στο Φορτ Λόντερντεϊλ της Φλόριντα, όπου πέθανε το 1965. Ο κλάδος της Αλβανικής Ορθόδοξης Εκκλησίας που ηγούνταν έγινε τελικά η Αλβανική Αρχιεπισκοπή της Ορθόδοξης Εκκλησίας στην Αμερική.
Γράφοντας στο ημερολόγιό του, δύο ημέρες μετά το θάνατο του Νόλι, ο ηγέτης της Αλβανίας Ενβέρ Χότζα παρουσίασε την ανάλυση του έργου του Νόλι:[54]
Όπως έχουμε πληροφορηθεί, ο Φαν Σ. Νόλι πέθανε από εγχείρηση που έγινε την περασμένη εβδομάδα, κατά την οποία, λόγω της ηλικίας του, δεν κατάφερε να επιβιώσει. Μια εγκεφαλική αιμορραγία προκάλεσε τον γρήγορο θάνατο. Ο Νόλι ήταν μια από τις εξέχουσες πολιτικές και λογοτεχνικές προσωπικότητες των αρχών του αιώνα. Ο ισολογισμός της ζωής του ήταν θετικός … Ο Φαν Νόλι πλέον απολαμβάνει μεγάλη δημοτικότητα στη χώρα μας, την οποία αξίζει ως λογοτέχνης μεταφραστής και κριτικός μουσικός. Ήταν εξέχων υποστηρικτής της αλβανικής γλώσσας. Τα πρωτότυπα έργα και μεταφράσεις του, ειδικά του Σαίξπηρ, του Ομάρ Καγιάμ και του Βιθέντε Μπλάσκο Ιμπάνιεθ, θα παραμείνουν αθάνατα. Αλλά ιδιαίτερα οι αντι-Ζογ, αντιφεουδαρχικές ελεγείες και ποιήματα είναι όμορφα κοσμήματα που έχουν εμπνεύσει και θα εμπνεύσουν τη νεολαία μας, ειδικά σε δημιουργικότητα. Ήταν επίσης σεβαστός ως ρεαλιστής πολιτικός, ως επαναστάτης δημοκράτης στην ιδεολογία και την πολιτική. Το Κόμμα εκτίμησε τη μορφή του Νόλι. Όπως αξίζει, είχαμε ένα πατριωτικό καθήκον να επισημάνουμε τα πραγματικά μεγάλα πλεονεκτήματα της στη λογοτεχνία, την ιστορία των τεχνών και τις αρετές και τις αδυναμίες του στην πολιτική. Νομίζω ότι θα καταβάλλουμε κάθε δυνατή προσπάθεια για να φέρουμε το σώμα του στην Αλβανία, καθώς αυτός ο διακεκριμένος γιος του λαού, ο επαναστάτης πατριώτης, αξίζει να ταφεί στην πατρίδα του, την οποία αγαπούσε και για την οποία αγωνίστηκε για όλη του τη ζωή.
Ο Φαν Σ. Νόλι απεικονίζεται στην εμπρόσθια όψη του αλβανικού τραπεζογραμματίου των 100 λεκ που εκδόθηκε το 1996. Ωστόσο, αυτό το τραπεζογραμμάτιο έχει πάψει να χρησιμοποιείται από τις 31 Δεκεμβρίου 2008.[55]
Τα παρακάτω ποιήματα γράφηκαν από τον Φαν Νόλι:
Shën Pjetrin në Mangall
Plak, topall dhe ashik
↑ 1,0 1,1 1,2 Εθνική Βιβλιοθήκη της Γερμανίας, Κρατική Βιβλιοθήκη του Βερολίνου, Βαυαρική Κρατική Βιβλιοθήκη, Εθνική Βιβλιοθήκη της Αυστρίας: Gemeinsame Normdatei. Ανακτήθηκε στις 28  Απριλίου 2014.
↑ 2,0 2,1 2,2 (Αγγλικά) SNAC. w6vg32pb. Ανακτήθηκε στις 9  Οκτωβρίου 2017.
↑ 3,0 3,1 3,2 «Store norske leksikon». (Μποκμάλ, Νεονορβηγικά) Μεγάλη Νορβηγική Εγκυκλοπαίδεια. 1978. Fan_Noli.
↑ Εθνική Βιβλιοθήκη της Γερμανίας, Κρατική Βιβλιοθήκη του Βερολίνου, Βαυαρική Κρατική Βιβλιοθήκη, Εθνική Βιβλιοθήκη της Αυστρίας: Gemeinsame Normdatei. Ανακτήθηκε στις 31  Δεκεμβρίου 2014.
↑ «Identifiants et Référentiels». (Γαλλικά) IdRef. Agence bibliographique de l'enseignement supérieur. Ανακτήθηκε στις 5  Μαρτίου 2020.
↑ Ανακτήθηκε στις 8  Ιουλίου 2019.
↑ Εθνική Βιβλιοθήκη της Γερμανίας, Κρατική Βιβλιοθήκη του Βερολίνου, Βαυαρική Κρατική Βιβλιοθήκη, Εθνική Βιβλιοθήκη της Αυστρίας: Gemeinsame Normdatei. Ανακτήθηκε στις 24  Ιουνίου 2015.
↑ Ανακτήθηκε στις 22  Μαΐου 2019.
↑ 9,0 9,1 Spahiu & Mjeku 2009.
↑ Thernstrom 1980, σελ. 26.
↑ Paul, William. 2003. English Language Bible Translators. Jefferson, NC & London: McFarland and Co., σελ. 175
↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 Skendi 1967, σελ. 162.
↑ Curtis 1994, σελ. 465.
↑ Stavrou 1996, σελ. 40.
↑ The Central European Observer 1943, σελ. 63.
↑ Baerlein 1968, σελ. 76.
↑ Free Europe 1941, σελ. 278.
↑ Irénikon 1963, σελ. 266.
↑ Ekdotiki 2000, σελ. 538.
↑ Giakoumēs, Vlassas & Hardy 1996, σελ. 184.
↑ Skendi 1967, σελ. 162.
↑ Brisku, Adrian (2013). Bittersweet Europe: Albanian and Georgian Discourses on Europe, 1878-2008. New York: Berghahn Books. σελ. 34. ISBN 9780857459855.
↑ Tarasar, Constance J. (1975), Orthodox America, 1794–1976: Development of the Orthodox Church in America, Syosset, N.Y: Orthodox Church in America, Department of History and Archives, σελ. 311, OCLC 2930511, https://books.google.com/?id=-ftCAAAAIAAJ&q=fan+noli+albanian+family+orthodox+america&dq=fan+noli+albanian+family+orthodox+america
↑ Jorgaqi 2005, σελ. 37.
↑ 25,0 25,1 25,2 Austin 2012, σελίδες 3–4.
↑ Κυριακίδης, Στίλπων Π (1963-01-01). «Αλέξης Αθ. Κύρου, Οι Βαλκανικοί γείτονες μας». Μακεδονικά 5 (1): 519–525. doi:10.12681/makedonika.826. ISSN 2241-2018. https://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/makedonika/article/view/6381. Ανακτήθηκε στις 2019-07-31. «... όταν υπηρέτει ακόμη ως δημοδιδάσκαλος εις τα Ελληνικά σχολεία της Αιγύπτου και δεν είχεν, εισέτι, ανακαλύψει τον "Αλβανικόν" του πατριωτισμόν, ωνομάζετο Θεοφάνης Μαυρομάτης ...».
↑ Skoulidas 2013. para. 28.
↑ Skendi 1967, σελίδες 160, 162.
↑ Hanioğlu, M. Șükrü (2001). Preparation for a Revolution: The Young Turks, 1902-1908. Oxford University Press. σελ. 256. ISBN 9780199771110.
↑ 30,0 30,1 Biernat 2014, σελίδες 14–15.
↑ Vickers 2011, σελ. 61.
↑ Austin 2012, σελ. 4.
↑ Skendi 1967, σελίδες 179–180
↑ 34,0 34,1 34,2 Austin 2012, σελ. 4.
↑ Skendi 1967, σελ. 453
↑ Austin 2012, σελίδες 18, 20.
↑ Austin 2012, σελίδες 4–5.
↑ Austin 2012, σελ. 32.
↑ Brisku 2013, σελ. 75
↑ Bogdani & Loughlin 2009, σελ. 122
↑ Austin 2012, σελίδες 31, 95.
↑ Austin 2012, σελ. 29.
↑ Austin 2012, σελ. 30.
↑ Austin 2012, σελίδες 39–40, 45–46.
↑ Austin 2012, σελίδες 46–47, 51, 159.
↑ Austin 2012, σελ. 40.
↑ Austin 2012, σελίδες 59–74, 80–82, 146–150.
↑ Austin 2012, σελίδες 152–155.
↑ Vllamasi & Verli 2000.
↑ Ersoy, Górny & Kechriotis 2010, σελ. 155.
↑ Leustean, Lucian (2010). Eastern Christianity and the Cold War, 1945-91. London: Routledge. σελ. 149. ISBN 9781135233822.
↑ Austin 2012, σελ. 155.
↑ Noli, Fan Stylian. «George Castrioti Scanderbeg (1405-1468)». Ανακτήθηκε στις 2 Αυγούστου 2019.
↑ Hoxha, Enver (1989). «Ditar: 1965». Tirana: 8 Nëntori Publishing House. σελίδες 172–174. Ανακτήθηκε στις 2 Αυγούστου 2019.
↑ Bank of Albania. «Banknotes Withdrawn from Circulation». Bank of Albania. Ανακτήθηκε στις 2 Αυγούστου 2019.
Athene (1944). Athene. Chicago, IL: Athene Enterprises, Incorporated.
Austin, Robert Clegg (2012). Founding a Balkan State: Albania's Experiment With Democracy, 1920–1925. Toronto: University of Toronto Press. ISBN 978-1-4426-4435-9.
Baerlein, Henry (1968). Southern Albania: Under the Acroceraunian Mountains. Chicago: Argonaut.
Biernat, Agata (2014). «Albania and Albanian émigrés in the United States before World War II». Στο: Mazurkiewicz, Anna. East Central Europe in Exile Volume 1: Transatlantic Migrations. Cambridge: Cambridge Scholars Publishing. σελίδες 9–22. ISBN 9781443868914.
Bogdani, Mirela· Loughlin, John (2009) [2007]. Albania and the European Union: The Tumultuous Journey Towards Integration and Accession. Library of European Studies. London: I. B. Tauris. ISBN 978-1-84511-308-7.
Binder, David (2004). «Vlachs: A Peaceful Balkan People». Mediterranean Quarterly (Duke University Press) 15 (4): 115–124. doi:10.1215/10474552-15-4-115. http://muse.jhu.edu/article/176889/pdf.
Brisku, Adrian (2013). Bittersweet Europe: Albanian and Georgian Discourses on Europe, 1878–2008. New York: Berghahn Books. ISBN 978-0-85745-985-5.
Curtis, Ference Gregory (1994). Chronology of 20th-century Eastern European History. Detroit, MI: Gale Research, Inc. ISBN 978-0-8103-8879-6.
Ekdotiki, Athenon (2000). The Splendour of Orthodoxy: 2000 years history, monuments, art. Discourses of Collective Identity in Central and Southeast Europe. 3. Budapest and New York: Ekdotiki Athenon. ISBN 978-960-213-398-9.
Ersoy, Ahmet· Górny, Maciej· Kechriotis, Vangelis (2010). Modernism: Representations of National Culture. Discourses of Collective Identity in Central and Southeast Europe. 3. Budapest and New York: Central European University Press. ISBN 978-963-7326-64-6.
Free Europe (1941). Free Europe: Fortnightly Review of International Affairs (Volumes 4–5). London: Free Europe.
Giakoumēs, Geōrgios K.· Vlassas, Grēgorēs· Hardy, David A. (1996). Monuments of Orthodoxy in Albania. Doukas School. ISBN 978-960-7203-09-0.
Irénikon (1963). Irénikon (Volume 36) (στα French). Amay, Belgium: Monastère Bénédictin.
Jorgaqi, Nasho (2005). Jeta e Fan S. Nolit: Vëllimi 1. 1882–1924 [The life of Fan S. Noli: Volume 1. 1882–1924]. Tiranë: Ombra GVG. ISBN 9789994384303.
Naval Society (1928). The Naval Review (Volume 16). London: Naval Society.
Skendi, Stavro (1967). The Albanian national awakening. Princeton: Princeton University Press. ISBN 9781400847761.
Skoulidas, Elias (2013). «The Albanian Greek-Orthodox Intellectuals: Aspects of their Discourse between Albanian and Greek National Narratives (late 19th - early 20th centuries)». Hronos 7. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2019-09-23. https://web.archive.org/web/20190923031619/http://www.chronosmag.eu/index.php/eskoulidas-the-albanian-greek-orthodox-intellectuals.html. Ανακτήθηκε στις 2019-08-01.
Spahiu, Avni· Mjeku, Getoar (2009). Fan Noli's American Years: Notes on a Great Albanian American. Houston, TX: Jalifat Group. ISBN 978-0-9767140-2-6.
Stavrou, Nikolaos A. (1996). «Albanian Communism and the 'Red Bishop'». Mediterranean Quarterly 7 (2): 32–59. https://books.google.com/books?id=zDdDAQAAIAAJ.
The Central European Observer (1943). The Central European Observer (Volume 20). Prague: "Orbis" Publishing Company.
Thernstrom, Stephan (1980). Harvard Encyclopedia of American Ethnic Groups. Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University. ISBN 978-0-674-37512-3.
Vickers, Miranda (2011). The Albanians: a modern history. London: IB Tauris. ISBN 9780857736550.
Vllamasi, Sejfi· Verli, Marenglen (2000). Ballafaqime Politike në Shqipëri (1897–1942): Kujtime dhe Vlerësime Historike. Tirana: Shtëpia Botuese "Neraida". ISBN 99927-713-1-3.
Γκέργκι (π. Δανιήλ), Σιμάκου (2011). Ο Θεοφάνης Μαυρομάτης (Φαν Νόλι). Επιπτώσεις των Εθνικιστικών τάσεων στη μετάλλαξη της εθνικής συνειδήσεως και πίστεως (PDF). Θεσσαλονίκη: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.
Pearson, Owen (2004). Albania and King Zog: Independence, Republic and Monarchy 1908–1939. London: Center for Albanian Studies. ISBN 978-1-84511-013-0.
Τα Wikimedia Commons έχουν πολυμέσα σχετικά με το θέμα
Elsie, Robert. «Albanian Literature in Translation». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 1 Φεβρουαρίου 2010.