el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el it el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el en el el el en el el el el en el en el en el en el el en el el el el en el en el en el en el el el el el en el el el el en el en el en el en el el en el el el el en el el el el el el el el en el el el el en el en el en el en el el el el el el el el el en el en el en el en el el el el el en el en el en el en el el en el el el en el en el en el el en fr el en el el el el en el en el en el en el el el en el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el it el el el el el el el el el el el el el el el el it el el it el el el el el el el el el el el el el el el el it el el el el el el el el el el el el el ast el it el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el ro de el el el en el su pl el el en el pl ro en en nb nb en en nb de pl el uk pt en el el nb pl pl en pl el el uk pl en en el el el el el el el el el el pl en pl el en el de en el sv de el fr el el el de en pl el el el en en de el pt en fr el nb el el en en pl nb en nb el en en nb en en en en en en en it el el it en en fr it en en en en en en el el el el el en en en en en el en en en en en el el el el el el el el el el el el
Ο Ραφαέλο Σάντσιο ντα Ουρμπίνο (ιταλ.: Raffaello Sanzio da Urbino[α], 28 Μαρτίου ή 6 Απριλίου 1483 - 6 Απριλίου 1520), γνωστός ως Ραφαήλ, ήταν Ιταλός ζωγράφος και αρχιτέκτονας της πρώιμης Αναγέννησης. Το έργο του θαυμάζεται για τη σαφήνεια των μορφών, την ευκολία της σύνθεσης και την οπτική επίτευξη του νεοπλατωνικού ιδεώδους του ανθρώπινου μεγαλείου[5]. Υπήρξε ένας από τους επιφανέστερους καλλιτέχνες της εποχής του, του οποίου η φήμη και η αξία υπήρξαν ανάλογες με εκείνες του Μιχαήλ Άγγελου και του Λεονάρντο ντα Βίντσι[6].
6 Απριλίου (κατ' άλλους 28 Μαρτίου) 1483
6 Απριλίου 1520 (37 ετών)
Ιταλική Αναγέννηση και Ύστερη Αναγέννηση[3]
Ο Άγιος Γεώργιος και ο δράκος
δεδομένα (π • σ • ε )
Μετά τον θάνατό του, η επιρροή του μεγάλου αντιπάλου του, Μιχαήλ Άγγελου, ήταν πιο διαδεδομένη μέχρι τον 18ο και 19ο αιώνα, οπότε οι πιο γαλήνιες και αρμονικές αναλογίες του Ραφαήλ θεωρήθηκαν και πάλι ως υψηλότερα πρότυπα. Η τεχνοτροπία του διακρίνεται σε τρεις φάσεις και τρία στυλ, που αναλύθηκε για πρώτη φορά από τον Τζόρτζο Βαζάρι: τα πρώτα του χρόνια στην Ούμπρια, στη συνέχεια μια περίοδος περίπου τεσσάρων ετών (1504-1508) κατά την οποία απορρόφησε τις καλλιτεχνικές παραδόσεις της Φλωρεντίας, ακολουθούμενες από τα τελευταία έντονα και θριαμβευτικά του δώδεκα χρόνια στη Ρώμη, δουλεύοντας για δύο Πάπες και τους στενούς συνεργάτες τους[7].
2 Πρώιμος βίος και έργο
4.1 Οι Αίθουσες του Βατικανού
9 Προσωπική ζωή και θάνατος
Ο Χριστός με δύο αγγέλους, έργο του Τζιοβάνι Σάντι, πατέρα του Ραφαήλ, περί το 1490, Μουσείο Καλών Τεχνών, Βουδαπέστη
Ο Ραφαήλ γεννήθηκε το 1483 στο μικρό αλλά καλλιτεχνικά σημαντικό δουκάτο Ουρμπίνο στην περιοχή Μάρκε[β] της κεντρικής Ιταλίας, όπου ο πατέρας του, Τζιοβάνι Σάντι ήταν ζωγράφος της Αυλής του τοπικού Δούκα. Η φήμη της Αυλής είχε εξαπλωθεί χάρη στον Φεντερίκο ντα Μοντεφέλτρο, έναν εξαιρετικά επιτυχημένο στρατηγό (condottiere) που είχε γίνει Δούκας από τον Πάπα Σίξτο Δ΄ (το Ουρμπίνο αποτελούσε μέρος των Παπικών Κρατών) και ο οποίος πέθανε το έτος πριν γεννηθεί ο Ραφαήλ. Η Αυλή του Φεντερίκο ήταν περισσότερο λογοτεχνική παρά καλλιτεχνική, αλλά ο Τζιοβάνι Σάντι ήταν και ποιητής και ζωγράφος και είχε γράψει ένα έμμετρο χρονικό της ζωής του Φεντερίκο, και έγραφε τα κείμενα και σχεδίαζε την διακόσμηση για ψυχαγωγικές εκδηλώσεις της Αυλής. Το ποίημά του για τον Φεντερίκο τον εμφανίζει γνώστη των πιο προχωρημένων Βορειοϊταλών ζωγράφων και των πρώιμων Φλαμανδών καλλιτεχνών. Στην πολύ μικρή Αυλή του Ουρμπίνο ήταν πιθανότατα πολύ πιο κοντά στον στενό κύκλο της Οικογένειας από τους περισσότερους ζωγράφους της Αυλής[9].
Πορτρέτο του Τζουντομπάλντο ντα Μοντεφέλτρο, Δούκα του Ουρμπίνο από το 1482 ως το 1508, περί το 1507. (Ουφίτσι)
Η Σταύρωση, 1502–3, πολύ κοντά στην τεχνοτροπία του Περουτζίνο (Εθνική Πινακοθήκη Λονδίνου)
Η Στέψη της Παναγίας 1502–3 (Βατικανή Πινακοθήκη)
Η Μνηστεία της Παναγίας, Το πιο περίπλοκο ιερό του Ραφαήλ την περίοδο αυτή (Πινακοθήκη Μπρέρα)
Ο Άγιος Γεώργιος και ο δράκος, ένα μικρό έργο (29 x 21 cm) για την Αυλή του Ουρμπίνο (Λούβρο)
Η Παναγία με τα γαρύφαλλα, περί το 1506–7, Εθνική Πινακοθήκη Λονδίνου
Το έργο Παρθένος και Βρέφος ένθρονοι με Αγίους, περί το 1505, αρχίζει να απομακρύνεται από τον Περουτζίνο.
Η Παρθένος του Λειμώνος, περί το 1506, χρησιμοποιεί την πυραμιδοειδή σύνθεση του Λεονάρντο για μέλη της Αγίας Οικογένειας.[31]
Η Αγία Αικατερίνη της Αλεξανδρείας, 1507, πιθανόν να αντιγράφει την πόζα του έργου Η Λήδα και ο Κύκνος του Λεονάρντο.
Η Αποκαθήλωση, 1507, βασισμένη σε μοτίβο ρωμαϊκής σαρκοφάγου.
Κύριο λήμμα: Αίθουσες του Ραφαήλ
Το 1508 ο Ραφαήλ εγκαταστάθηκε στη Ρώμη, όπου έζησε την υπόλοιπη ζωή του. Ήρθε στην Ρώμη ως προσκεκλημένος του νέου Πάπα, Ιούλιου Β΄, ίσως μετά από σύσταση του αρχιτέκτονα Ντονάτο Μπραμάντε, ο οποίος τότε ασχολούνταν με την Βασιλική του Αγίου Πέτρου και καταγόταν λίγο έξω από τον Ουρμπίνο και είχε μακρινή συγγένεια μαζί του[32]. Σε αντίθεση με τον Μιχαήλ Άγγελο, ο οποίος είχε παραμείνει στη Ρώμη αρκετούς μήνες μετά την πρώτη πρόσκλησή του[33], ο Πάπας Ιούλιος ανέθεσε αμέσως στον Ραφαήλ τις τοιχογραφίες των αιθουσών που προοριζόταν να γίνουν η ιδιωτική βιβλιοθήκη του Πάπα στο Παλάτι του Βατικανού[ε]. Αυτή ήταν μια πολύ μεγαλύτερη και πιο σημαντική ανάθεση από οποιαδήποτε είχε αναλάβει στο παρελθόν. Είχε ζωγραφίσει μόνο ένα πίνακα για ιερό ναού στην Φλωρεντία. Αρκετοί άλλοι καλλιτέχνες και οι ομάδες βοηθών τους εργάζονταν ήδη σε διαφορετικές αίθουσες, πολλοί επιζωγραφίζοντας πρόσφατα ολοκληρωμένα έργα ζωγραφικής που είχε αναθέσει ο αδηφάγος προκάτοχος του Ιούλιου, Αλεξάνδρος ΣΤ΄, του οποίου τις συνεισφορές και το οικόσημο ο Ιούλιος είχε αποφασίσει να εξαφανίσει ολοσχερώς από το παλάτι[34]. Στον Μιχαήλ Άγγελο, στο μεταξύ, είχε ανατεθεί να ζωγραφίσει την οροφή της Καπέλα Σιστίνα.
Ο Παρνασσός, 1511, Αίθουσα της Υπογραφής
Η λειτουργία της Μπολσένα, 1514 (Αίθουσα του Ηλιόδωρου)
Η απελευθέρωση του Αγίου Πέτρου, 1514 (Αίθουσα του Ηλιόδωρου)
Η Πυρκαγιά του Μπόργκο, 1514 (Αίθουσα της πυρκαγιάς του Μπόργκο) έργο του εργαστηρίου του Ραφαήλ πάνω σε σχέδιό του
Σχεδίασε αρκετά άλλα κτίρια και για μικρό χρονικό διάστημα ήταν ο σημαντικότερος αρχιτέκτονας στη Ρώμη, εργαζόμενος για έναν μικρό κύκλο γύρω από τον Πάπα. Ο Πάπας Ιούλιος είχε κάνει αλλαγές στη ρυμοτομία της Ρώμης, δημιουργώντας αρκετές νέες αρτηρίες, τις οποίες ήθελε να γεμίσει με υπέροχα παλάτια[41].
Ένα σημαντικό κτίριο, το Palazzo Branconio dell'Aquila για τον Κουβικουλάριο του Πάπα Λέοντα Giovanni Battista Branconio, καταστράφηκε ολοσχερώς για να ανοίξει χώρος για την πλατεία του Μπερνίνι μπροστά στον Άγιο Πέτρο, αλλά σώζονται τα σχέδια της πρόσοψης και της αυλής. Η πρόσοψη ήταν ασυνήθιστα πλούσια διακοσμημένη για την περίοδο, συμπεριλαμβανομένων τόσο των βαμμένων φατνωμάτων πάνω από τον τελευταίο από τους τρεις ορόφους, όσο και των πολλών γλυπτών στο μεσαίο[42].
Οι κύριοι σχεδιασμοί για τη Villa Farnesina δεν ήταν του Ραφαήλ, αλλά αυτός σχεδίασε και διακόσμησε με ψηφιδωτά το παρεκκλήσι Chigi του ίδιου ιδιοκτήτη, του Παπικού Θησαυροφύλακα Agostino Chigi. Ένα άλλο κτήριο, για τον γιατρό του Πάπα Λέοντα, το Palazzo Jacopo da Brescia, μετακινήθηκε στη δεκαετία του 1930 αλλά σώζεται. Αυτό σχεδιάστηκε για να συμπληρώσει ένα ανάκτορο του Μπραμάντε στον ίδιο δρόμο, στον οποίο έζησε και ο ίδιος ο Ραφαήλ για λίγο[43].
Η Βίλλα Μαντάμα, μια πολυτελής έπαυλη στην πλαγιά ενός λόφου για τον τότε Καρδινάλιο Ιούλιο των Μεδίκων (Giulio de' Medici), τον μετέπειτα Πάπα Κλήμη Ζ΄, δεν ολοκληρώθηκε ποτέ και τα πλήρη του σχέδια θα πρέπει να ανασκευαστούν με υποθέσεις. Δημιούργησε ένα σχέδιο, του οποίου τα τελικά σχέδια κατασκευής ολοκληρώθηκαν από τον Antonio da Sangallo τον Νεότερο. Ακόμα και ελλιπής, ήταν η πιο εξελιγμένη σχεδίαση έπαυλης που εμφανίστηκε στην Ιταλία και επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την μετέπειτα εξέλιξη του είδους. Φαίνεται ότι είναι το μοναδικό σύγχρονο κτίριο στη Ρώμη, του οποίου ο Αντρέα Παλλάντιο έκανε ένα μετρημένο σχέδιο[44].
Περί το 1510, ο Ραφαήλ ζήτησε από τον Μπραμάντε να κρίνει σύγχρονα αντίγραφα του Συμπλέγματος του Λαοκόοντος[47]. Το 1515 του δόθηκε αρμοδιότητα για όλες τις αρχαιότητες που δεν είχαν ανασκαφεί ακόμη μέσα ή ως ένα μίλι έξω από την πόλη[48]. Οποιοσδήποτε ανέσκαπτε αρχαιότητες ήταν υποχρεωμένος να ενημερώσει τον Ραφαήλ εντός τριών ημερών και οι κτίστες δεν επιτρεπόταν να καταστρέψουν επιγραφές χωρίς άδεια[49]. Ο Ραφαήλ έγραψε μια επιστολή προς τον Πάπα Λέοντα, στην οποία πρότεινε τρόπους για να σταματήσει η καταστροφή των αρχαίων μνημείων και πρότεινε μια οπτική έρευνα της πόλης για την καταγραφή όλων των αρχαιοτήτων με οργανωμένο τρόπο. Ο Πάπας σκόπευε να συνεχίσει να χρησιμοποιεί αρχαία τοιχοποιία στην κατασκευή του Αγίου Πέτρου, αλλά ήθελε επίσης να διασφαλίσει ότι καταγράφηκαν όλες οι αρχαίες επιγραφές και διασώθηκαν τα γλυπτά, προτού επιτραπεί η επαναχρησιμοποίηση των λίθων[48].
Η θαυματουργή αλίευση ψαριών, 1515, ένα από τα επτά σωζόμενα προσχέδια για ταπετσαρία για την Καπέλα Σιστίνα (Μουσείο Βικτωρίας και Αλβέρτου)
Τα έργα του Βατικανού ανάλωσαν το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου του Ραφαήλ, αν και ζωγράφισε πολλά πορτρέτα, συμπεριλαμβανομένων εκείνων των δύο κύριων προστατών του, του Πάπα Ιουλίου Β΄ και του διαδόχου του, Λέοντα Ι΄, με τον πρώτο να θεωρείται από τους καλύτερούς του. Άλλα πορτρέτα ήταν φίλων του, όπως ο Castiglione ή ο άμεσος παπικός κύκλος. Άλλοι ηγέτες πίεσαν για να τους κάνει το πορτρέτο, και ο Βασιλιάς Φραγκίσκος Α΄ της Γαλλίας έλαβε δύο πίνακες ως διπλωματικό δώρο από τον Πάπα[ζ]. Για τον Agostino Chigi, εξαιρετικά πλούσιο τραπεζίτη και παπικό θησαυροφύλακα, ζωγράφισε τον Θρίαμβο της Γαλάτειας και σχεδίασε περαιτέρω διακοσμητικές τοιχογραφίες για τη Βίλα Φαρνεζίνα του, ένα παρεκκλήσιο στην εκκλησία της Σάντα Μαρία ντελλα Πάτσε και ψηφιδωτά στο ταφικό παρεκκλήσιο της Σάντα Μαρία ντελ Πόπολο. Σχεδίασε επίσης μέρος της διακόσμησης για την Villa Madama, με το περισσότερο έργο και στις δύο επαύλεις να εκτελείται από το εργαστήριό του.
Ο Θρίαμβος της Γαλάτειας, 1512, το μόνο καθαρά μυθολογικό του έργο, για την (Βίλα Φαρνεζίνα)
Il Spasimo, 1517, που φέρνει έναν νέο βαθμό εκφραστικότητας στο έργο του. (Μουσείο του Πράδο)
Η Μεταμόρφωση, 1520, ολοκληρώθηκε μετά τον θάνατό του. (Μουσεία Βατικανού)
Η Αγία Οικογένεια, 1518 (Λούβρο)
Ο Ραφαήλ ζωγράφισε πολλά από τα έργα του σε βάση ξύλου (Η Παναγία με τα γαρύφαλλα), αλλά χρησιμοποίησε επίσης καμβά (Μαντόννα Σιστίνα) και ήταν γνωστό ότι χρησιμοποιούσε λάδια ξήρανσης όπως λινέλαιο ή έλαια καρυδιάς. Η παλέτα του ήταν πλούσια και χρησιμοποιούσε σχεδόν όλες τις τότε διαθέσιμες χρωστικές ουσίες, όπως ουλτραμαρίν, κίτρινο μολυβδο-κασσίτερου, καρμίνη, κιννάβαρι, αλιζαρίνη, βερντιγκρί και ώχρα. Σε αρκετούς πίνακές του (Ansidei Madonna) χρησιμοποίησε ακόμη και την σπάνια βραζιλίνη, μεταλλική χρυσόσκονη και την ακόμη λιγότερο γνωστή μεταλλική σκόνη βισμουθίου[58][59].
Ο Βαζάρι λέει ότι ο Ραφαήλ πρέπει να είχε ένα εργαστήριο με πενήντα μαθητές και βοηθούς, πολλοί από τους οποίους αργότερα έγιναν σημαντικοί καλλιτέχνες οι ίδιοι. Ήταν αναμφισβήτητα η μεγαλύτερη ομάδα εργαστηρίου που συστήθηκε από οποιονδήποτε ζωγράφο της «Παλαιάς Σχολής» και πολύ μεγαλύτερη από το κανονικό. Περιλάμβαναν καθιερωμένους δασκάλους από άλλα μέρη της Ιταλίας, πιθανότατα σε συνεργασία με τις δικές τους ομάδες ως υπεργολάβους, καθώς και μαθητές και ταξιδιώτες. Έχουμε πολύ λίγα στοιχεία για τους εσωτερικούς κανόνες εργασίας του εργαστηρίου, εκτός από τα ίδια τα έργα τέχνης, τα οποία συχνά είναι πολύ δύσκολο να αποδοθούν σε συγκεκριμένο χέρι[60].
Οι πιο σημαντικοί ήταν ο Τζούλιο Ρομάνο, νεαρός μαθητής από την Ρώμη (μόνο περίπου εικοσιενός ετών όταν πέθανε ο Ραφαήλ) και ο Gianfrancesco Penni, ήδη Φλωρεντινός διδάσκαλος. Τους έμειναν πολλά από τα σχέδια και άλλα αντικείμενα του Ραφαήλ και συνέχισαν σε κάποιο βαθμό το εργαστήριο μετά τον θάνατό του. Ο Penni δεν πέτυχε προσωπική φήμη ίση με αυτήν του Τζούλιο, καθώς μετά το θάνατο του Ραφαήλ έγινε μη ισότιμος συνεργάτης του για μεγάλο μέρος της υπόλοιπης καριέρας του. Ο Perino del Vaga, ήδη διδάσκαλος, και ο Polidoro da Caravaggio, ο οποίος φαίνεται ότι προήχθη από εργάτης που μετέφερε οικοδομικά υλικά στον χώρο, έγιναν επίσης ξεχωριστοί ζωγράφοι οι ίδιοι. Ο συνεργάτης του Polidoro, Maturino da Firenze, όπως και ο Penni, επισκιάστηκε σε μεταγενέστερη φήμη από τον συνεργάτη του. Ο Giovanni da Udine είχε ένα πιο ανεξάρτητο καθεστώς και ήταν υπεύθυνος για την διακοσμητική μαρμαροκονία και τα γραφικά που περιβάλλουν τις κύριες τοιχογραφίες[61]. Οι περισσότεροι από τους καλλιτέχνες διασκορπίστηκαν αργότερα, και μερικοί σκοτώθηκαν στην βίαιη Λεηλασία της Ρώμης το 1527[62]. Αυτό ωστόσο συνέβαλε στη διάδοση εκδοχών του στυλ του Ραφαήλ σε όλη την Ιταλία και πέραν αυτής.
Ο Βαζάρι υπογραμμίζει ότι ο Ραφαήλ διηύθυνε ένα πολύ αρμονικό και αποτελεσματικό εργαστήριο και είχε την εξαιρετική ικανότητα να εξομαλύνει προβλήματα και επιχειρήματα τόσο με τους προστάτες όσο και με τους βοηθούς του - σε αντίθεση με το θυελλώδες μοτίβο των σχέσεων του Μιχαήλ Άγγελου και με τους δύο[63]. Παρότι τόσο ο Penni όσο και ο Giulio ήταν τόσο ταλαντούχοι που η διάκριση μεταξύ των χεριών τους και του ίδιου του Ραφαήλ εξακολουθεί να είναι μερικές φορές δύσκολη, εντούτοις δεν υπάρχει αμφιβολία ότι πολλές από τις μεταγενέστερες τοιχογραφίες του, και πιθανώς μερικοί από τους πίνακες του καβαλέτου του, είναι περισσότερο αξιοσημείωτοι για το σχεδιασμό τους παρά για την εκτέλεσή τους. Πολλά από τα πορτραίτα του, όσα είναι σε καλή κατάσταση, δείχνουν την ευφυΐα του στον λεπτομερή χειρισμό του χρώματος μέχρι το τέλος της ζωής του[64].
Μεταξύ των μαθητών και βοηθών του συγκαταλέγονται οι Raffaellino del Colle, Andrea Sabbatini, Bartolommeo Ramenghi, Pellegrino Aretusi, Vincenzo Tamagni, Battista Dossi, Tommaso Vincidor, Timoteo Viti (ζωγράφος από το Urbino) και ο γλύπτης και αρχιτέκτονας Lorenzetto (γαμπρός του Giulio)[η]. Οι εκδότες και οι αρχιτέκτονες στον κύκλο του Ραφαήλ συζητούνται παρακάτω. Υποστηρίχθηκε ότι ο Φλαμανδός Μπέρναρντ φαν Ορλέι δούλεψε για τον Ραφαήλ για κάποιο χρονικό διάστημα, και πως ο Luca Penni, αδελφός του Gianfrancesco και αργότερα μέλος της Πρώτης Σχολής του Φονταινεμπλώ, μπορεί να ήταν μέλος της ομάδας[65].
Πορτραίτο της Elisabetta Gonzaga, περί το 1504
Πορτραίτο του Πάπα Ιούλιου Β΄, περί το 1512
Πορτραίτο του Bindo Altoviti, περί το 1514
Πορτραίτο του Baldassare Castiglione, περί το 1515
Ο Ραφαήλ ήταν ένας από τους καλύτερους σχεδιαστές στην ιστορία της δυτικής τέχνης και χρησιμοποίησε εκτενώς σχέδια για να σχεδιάσει τις συνθέσεις του. Σύμφωνα με έναν σχεδόν σύγχρονο, όταν άρχιζε να σχεδιάζει μια σύνθεση, άπλωνε πολλά σχέδιά του στο πάτωμα και άρχιζε να σχεδιάζει «γρήγορα», δανειζόμενος στοιχεία από εδώ και εκεί[66]. Σώζονται πάνω από σαράντα σκίτσα για την Έριδα, και μπορεί να υπήρχαν πολλά περισσότερα στην αρχή. Σώζονται πάνω από τετρακόσια φύλλα συνολικά[67]. Χρησιμοποίησε διαφορετικά σχέδια για να τελειοποιήσει τις πόζες και τις συνθέσεις του, προφανώς σε μεγαλύτερο βαθμό από τους περισσότερους άλλους ζωγράφους, κρίνοντας από τον αριθμό των παραλλαγών που σώζονται: «... Έτσι δούλευε ο Ραφαήλ, ο οποίος ήταν τόσο πλούσιος σε ευρηματικότητα, πάντα με τέσσερις ή έξι τρόπους για να παρουσιάσει μια αφήγηση, ο καθένας διαφορετικός από τους υπόλοιπους, και όλοι τους γεμάτοι χάρη και καλοδουλεμένοι», έγραψε άλλος συγγραφέας μετά το θάνατό του[68]. Για τον John Shearman, η τέχνη του Ραφαήλ σηματοδοτεί «μια μετατόπιση των πόρων από την παραγωγή στην έρευνα και την ανάπτυξη»[69].
Όταν διαμορφωνόταν μια τελική σύνθεση, συχνά γινόταν ταπετσαρία σε πλήρεις διαστάσεις, η οποία στη συνέχεια τρυπιόταν με καρφίτσα και έριχναν αιθάλη για να αφήσουν διακεκομμένες γραμμές στην επιφάνεια ως οδηγό. Έκανε επίσης ασυνήθιστα εκτεταμένη χρήση, τόσο σε χαρτί όσο και σε γύψο, μιας «τυφλής γραφίδας», χαράζοντας γρατσουνιές που άφηναν μόνο μικρή εσοχή, αλλά κανένα σημάδι. Αυτά είναι ορατά στον τοίχο της Σχολής των Αθηνών και στα πρωτότυπα πολλών σχεδίων[θ]. Τα «Σχέδια του Ραφαήλ», ως σχέδια ταπισερί, ήταν πλήρως χρωματισμένα με κολλώδη χρωστική, καθώς στάλθηκαν στις Βρυξέλλες για να ακολουθήσει η ύφανση.
Σε μεταγενέστερα έργα του εργαστηρίου του, τα σχέδια είναι συχνά πολύ πιο ελκυστικά από τα έργα ζωγραφικής[71]. Τα περισσότερα σχέδια του Ραφαήλ είναι αρκετά ακριβή - ακόμη και τα αρχικά σκίτσα με γυμνές μορφές περιγράμματος είναι σχεδιασμένα προσεκτικά και μεταγενέστερα σχέδια εργασίας έχουν συχνά υψηλό βαθμό φινιρίσματος, με σκίαση και μερικές φορές επισημάνσεις με λευκό χρώμα. Δεν έχουν την ελευθερία και την ενέργεια ορισμένων σχεδίων του Λεονάρντο και του Μιχαήλ Άγγελου, αλλά είναι σχεδόν πάντα αισθητικά πολύ ικανοποιητικά. Ήταν ένας από τους τελευταίους καλλιτέχνες που χρησιμοποίησαν εκτεταμένα ένα αιχμηρό κομμάτι αργύρου ή άλλου μετάλλου, αν και έκανε επίσης υπέροχη χρήση του πιο ελεύθερου μέσου της κόκκινης ή μαύρης κιμωλίας[72]. Στα τελευταία του χρόνια ήταν ένας από τους πρώτους καλλιτέχνες που χρησιμοποίησαν γυναικεία μοντέλα για προπαρασκευαστικά σχέδια - οι άνδρες μαθητές (garzoni) συνήθως χρησιμοποιούνταν για μελέτες και των δύο φύλων[73].
Σχέδιο στρατιωτών για την «Σταύρωση», περί το 1500.
Σχέδιο με κόκκινη κιμωλία για τις Τρεις Χάριτες της Villa Farnesina
Σελίδα με σχέδιο για την Alba Madonna και άλλα προσχέδια
Ανάπτυξη της σύνθεσης Παναγία με Βρέφος
Λουκρητία, χαρακτικό του Ραϊμόντι σε σχέδιο του Ραφαήλ[74]
Ο Ραφαήλ δεν έκανε εκτυπώσεις ο ίδιος, αλλά συνεργάστηκε με τον Μαρκαντόνιο Ραϊμόντι ο οποίος δημιούργησε χαρακτικά βασισμένα στα σχέδια του Ραφαήλ, τα οποία δημιούργησαν πολλές από τις πιο διάσημες ιταλικές εκτυπώσεις του αιώνα και ήταν σημαντικές για την ανάδειξη της αναπαραγωγικής εκτύπωσης. Το ενδιαφέρον του ήταν ασυνήθιστο για τόσο μεγάλο καλλιτέχνη. Από τους συγχρόνους του το έκανε μόνο ο Τιτσιάνο, ο οποίος είχε δουλέψει με πολύ μικρότερη επιτυχία με τον Ραϊμόντι[75]. Δημιουργήθηκαν συνολικά περίπου πενήντα εκτυπώσεις. Μερικά ήταν αντίγραφα σχεδίων του Ραφαήλ, αλλά άλλα σχέδια προφανώς δημιουργήθηκαν από τον Ραφαήλ καθαρά για να εκτυπωθούν. Ο Ραφαήλ έκανε προπαρασκευαστικά σχέδια, πολλά από τα οποία σώζονται, ώστε ο Ραϊμόντι να τα μεταφέρει σε χαρακτικά[ι].
Οι πιο διάσημες πρωτότυπες εκτυπώσεις που προέκυψαν από την συνεργασία ήταν η Λουκρητία, η Κρίση του Παρισιού και η Σφαγή των Αθώων (από την οποία χαράχτηκαν δύο πανομοιότυπες εκδοχές). Μεταξύ των εκτυπώσεων των πινάκων ο Παρνασσός' (με σημαντικές διαφορές)[76] και η Γαλάτεια ήταν επίσης ιδιαίτερα γνωστές. Εκτός Ιταλίας, οι αναπαραγωγικές εκτυπώσεις του Ραϊμόντι και άλλων ήταν ο κύριος τρόπος με τον οποίο βιώθηκε η τέχνη του Ραφαήλ μέχρι τον εικοστό αιώνα. Ο Baviero Carocci, που ονομάζεται Il Baviera από τον Βαζάρι, ένας βοηθό του στον οποίο ο Ραφαήλ προφανώς εμπιστευόταν τα χρήματά του[κ], κατέληξε να αποκτήσει τις περισσότερες χάλκινες πλάκες μετά το θάνατο του Ραφαήλ και είχε επιτυχημένη καριέρα στη νέα απασχόληση του εκδότη εκτυπώσεων[78].
Η Σφαγή των Αθώων, χαρακτικό του Μαρκαντόνιο Ραϊμόντι (;) σε σχέδιο του Ραφαήλ[λ]. Εκδοχή «χωρίς το έλατο».
Η Κρίση του Παρισιού επηρέασε τον Μανέ, ο οποίος χρησιμοποίησε την καθήμενη ομάδα στο πιο γνωστό έργο του (Le Déjeuner sur l'herbe).
Γαλάτεια, χαρακτικό βασισμένο σε τοιχογραφία της after the fresco in the Villa Farnesina
Προσωπική ζωή και θάνατοςΕπεξεργασία
Από το 1517 μέχρι το θάνατό του, ο Ραφαήλ ζούσε στο Παλάτσο Καπρίνι, που βρισκόταν στην γωνία της πλατείας Scossacavalli και της οδού Alessandrina στο Borgo, σε ένα παλάτι μάλλον μεγαλόπρεπου στιλ που σχεδίασε ο Μπραμάντε[79]. Δεν παντρεύτηκε ποτέ, αλλά το 1514 αρραβωνιάστηκε με τη Μαρία Bibbiena, ανιψιά του Καρδιναλίου Medici Bibbiena. Φαίνεται ότι πείστηκε να το κάνει αυτό από τον φίλο του τον Καρδινάλιο, και η έλλειψη ενθουσιασμού του συνάγεται από το ότι δεν έγινε γάμος ως τον θάνατό του το 1520[80]. Λέγεται ότι είχε πολλές σχέσεις, αλλά μια μόνιμη εμμονή κατά την παραμονή του στην Ρώμη ήταν «La Fornarina», η Margherita Luti, κόρη του αρτοποιού (fornaro) Francesco Luti από την Σιένα, ο οποίος ζούσε στην Via del Governo Vecchio[μ]. Έγινε αξιωματούχος της Παπικής Αυλής, γεγονός που του έδωσε ισχύ στην Αυλή και ένα πρόσθετο εισόδημα, και κατόπιν αναγορεύτηκε ιππότης Παπικού Τάγματος. Ο Βαζάρι ισχυρίζεται ότι είχε για κάποια στιγμή την φιλοδοξία να γίνει Καρδινάλιος, ίσως μετά από ενθάρρυνση του Πάπα Λέοντα, στην οποία μπορεί επίσης να οφείλεται η καθυστέρηση του γάμου του[80].
Η σαρκοφάγος του Ραφαήλ στο Πάνθεον
Ο Ραφαήλ πέθανε απρόσμενα την Μεγάλη Παρασκευή[ν], 6 Απριλίου 1520, που ήταν πιθανότατα τα 37α γενέθλιά του[ξ]. Ο Βαζάρι λέει ότι ο καλλιτέχνης πέθανε από εξάντληση που προκλήθηκε από αδιάκοπα ρομαντικά ενδιαφέροντα ενώ εργαζόταν στην Loggia[83]. Μεταγενέστεροι ιστορικοί έχουν αναφέρει αρκετές άλλες εκδοχές[ο]. Στην οξεία ασθένειά του, η οποία διήρκεσε δεκαπέντε ημέρες, ο Ραφαήλ ήταν αρκετά ήρεμος για να εξομολογηθεί τις αμαρτίες του, να κοινωνήσει και να τακτοποιήσει τις υποθέσεις του. Υπαγόρευσε την διαθήκη του, με την οποία άφησε αρκετά χρήματα για την φροντίδα της ερωμένης του. Η εκτέλεση της διαθήκης του ανατέθηκε στον πιστό υπηρέτη του Baviera, και άφησε το μεγαλύτερο μέρος του περιεχομένου του εργαστηρίου του στον Giulio Romano και Penni. Κατόπιν επιθυμίας του, ετάφη στο Πάνθεον[84].
Η κηδεία του ήταν εξαιρετικά μεγαλοπρεπής και ακολουθήθηκε από μεγάλα πλήθη. Σύμφωνα με το ημερολόγιο του Παπικού Τελετάρχη Paris de Grassis [π], τέσσερις καρδινάλιοι ντυμένοι στα μωβ έφεραν το σώμα του, το χέρι του οποίου ασπάστηκε ο Πάπας[85]. Η επιγραφή στη μαρμάρινη σαρκοφάγο του Ραφαήλ, ένα ελεγειακό δίστιχο που γράφτηκε από τον Πιέτρο Μπέμπο, λέει: «Εδώ κείται ο διάσημος Ραφαήλ, από τον οποίο η Φύση φοβήθηκε μήπως κατακτηθεί όσο ζούσε και όταν πέθανε, φοβήθηκε και η ίδια μήπως πεθάνει»[ρ].
Πιθανό σχέδιο αυτοπροσωπογραφίας του Ραφαήλ στην εφηβεία του
Αυτοπροσωπογραφία, ο Ραφαήλ πίσω, από την Σχολή των Αθηνών
Πορτραίτο νεαρού άνδρα, 1514, πιθανή αυτοπροσωπογραφία του Ραφαήλ. Χάθηκε στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο
Πιθανή Αυτοπροσωπογραφία με έναν φίλο, περί το 1518
Ο Ραφαήλ εκτιμήθηκε ιδιαίτερα από τους συγχρόνους του, αν και η επιρροή του στο καλλιτεχνικό ύφος της εποχής του ήταν μικρότερη από εκείνη του Μιχαήλ Άγγελου. Ο μανιερισμός που ξεκίνησε μετά τον θάνατό του, και αργότερα το μπαρόκ, πήγε την τέχνη «σε μια κατεύθυνση εντελώς αντίθετη» προς τα χαρακτηριστικά του Ραφαήλ[86]. «Με τον θάνατο του Ραφαήλ, η κλασική τέχνη - η Υψηλή Αναγέννηση - υποχώρησε», σύμφωνα με τον Walter Friedländer[87]. Σύντομα θεωρήθηκε ως το ιδανικό πρότυπο από όσους αποστρέφονταν τις υπερβολές του μανιερισμού.
Ο ίδιος ο Βαζάρι, παρά το γεγονός ότι ήρωας του παρέμεινε ο Μιχαήλ Άγγελος, φτάνει να κρίνει την επιρροή του ως επιβλαβή με κάποιους τρόπους, και πρόσθεσε αποσπάσματα στη δεύτερη έκδοση του έργου του «Le vite de' più eccellenti pittori, scultori, e architettori» εκφράζοντας παρόμοιες απόψεις[88].
Οι συνθέσεις του Ραφαήλ θαυμάζονταν και μελετώνταν πάντα και έγιναν ο ακρογωνιαίος λίθος της εκπαίδευσης των ακαδημιών τέχνης. Η περίοδος της μεγαλύτερης επιρροής του ήταν από τα τέλη του 17ου έως τα τέλη του 19ου αιώνα, όταν ο τέλειος διάκοσμος και οι αναλογίες του θαυμάζονταν σε μεγάλο βαθμό. Θεωρήθηκε ως το καλύτερο πρότυπο «ιστορικής ζωγραφικής», που θεωρείται το υψηλότερο στην ιεραρχία των ειδών. Ο Τζόσουα Ρέινολντς στο έργο του «Discourses» επαίνεσε την «απλή, σοβαρή και μεγαλοπρεπή αξιοπρέπειά του» και είπε ότι «βρίσκεται γενικά στην πρωτοπορία των πρώτων ζωγράφων», ειδικά για τις τοιχογραφίες του (στις οποίες συμπεριέλαβε και τα «προσχέδια»), ενώ «ο Μιχαήλ Άγγελος διεκδικεί την επόμενη θέση. Δεν είχε τόσες δεξιοτεχνίες όσες ο Ραφαήλ, αλλά εκείνες που είχε ήταν του υψηλότερου είδους...».
Ο Ρέινολντς ήταν λιγότερο ενθουσιώδης για τους πίνακες ζωγραφικής του Ραφαήλ, αλλά η ελαφρά συναισθηματικότητά τους τους έκανε εξαιρετικά δημοφιλείς τον 19ο αιώνα: «Τις γνωρίζουμε από την παιδική μας ηλικία και μετά, μέσω πολύ μεγαλύτερου αριθμού αναπαραγωγών από όσες είχε οποιοσδήποτε άλλος καλλιτέχνης στον κόσμο...», έγραψε ο Wölfflin, ο οποίος γεννήθηκε το 1862, για τις Μαντόνες του Ραφαήλ[89].
Στην Γερμανία, ο Ραφαήλ είχε τεράστια επιρροή στη θρησκευτική τέχνη της «Ναζαρηνής Σχολής» και της «Σχολής του Ντύσσελντορφ» τον 19ο αιώνα. Αντίθετα, στην Αγγλία, οι «Προραφαηλίτες» αντέδρασαν ανοικτά ενάντια στην επιρροή του (και αυτή των θαυμαστών του, όπως ο Ρέινολντς), επιδιώκοντας την επιστροφή σε στυλ προγενέστερό του.
Ως το 1900, η δημοτικότητα του Ραφαήλ ξεπέρασε αυτή του Μιχαήλ Άγγελου και του Λεονάρντο Ντα Βίντσι, ίσως ως αντίδραση στον υποτονικό Ραφαηλισμό ακαδημαϊκών καλλιτεχνών του 19ου αιώνα, όπως ο Μπουγκερώ[90]. Αν και ο ιστορικός τέχνης Bernard Berenson χαρακτήρισε τον Ραφαήλ το 1952 ως τον «πιο διάσημο και πιο αγαπημένο» δάσκαλο της Υψηλής Αναγέννησης[91], οι ιστορικοί τέχνης Leopold και Helen Ettlinger λένε ότι η μικρότερη δημοτικότητα του Ραφαήλ τον 20ό αιώνα γίνεται εμφανής από το «περιεχόμενο των βιβλιοθηκών τέχνης... Σε αντίθεση με τα βιβλία που, το ένα μετά το άλλο, αναπαράγουν ξανά λεπτομερείς φωτογραφίες της οροφής της Καπέλα Σιστίνα ή του Λεονάρντο, η βιβλιογραφία για τον Ραφαήλ, ιδιαίτερα στα αγγλικά, περιορίζεται σε λίγα μόνο βιβλία»[90]. Καταλήγουν, ωστόσο, ότι «από όλους τους μεγάλους αναγεννησιακούς δασκάλους, η επιρροή του Ραφαήλ είναι η πιο συνεχής»[92].
Κύριο λήμμα: Κατάλογος έργων του Ραφαήλ
απόσπασμα από το Τρίπτυχο Baronci [1], 1500-1501, Νάπολη, Εθνικό Μουσείο Καποντιμόντε
Άγιος Σεβαστιανός‎ [2], 1501-1502, Μπέργκαμο, Accademia Carrara
Madonna Solly‎ [3], 1502, Πινακοθήκη του Βερολίνου
Madonna Von der Ropp [4], 1502, Πινακοθήκη του Βερολίνου
Η στέψη της Παναγίας (Pala Oddi), 1502-1503
Σταύρωση [5], 1503-1504, Εθνική Πινακοθήκη Λονδίνου
Το όνειρο του ιππότη, 1503-1504, Εθνική Πινακοθήκη Λονδίνου
Ο Άγιος Γεώργιος και ο δράκος, 1503-1505, Παρίσι, Μουσείο του Λούβρου
Ο γάμος της Παρθένου, 1504, Μιλάνο, Πινακοθήκη Μπρέρα
Madona Terranova [6], 1504-1505, Πινακοθήκη του Βερολίνου
Φραντσέσκο Μαρία ντελλα Ρόβερε [7], 1505, Φλωρεντία, Ουφίτσι
Madonna Ansidei [8], 1505, Εθνική Πινακοθήκη Λονδίνου
Η Αγία Οικογένεια Canigiani, [9], 1505-1506, Μόναχο, Παλαιά Πινακοθήκη
Προσωπογραφία του Άνιολο Ντόνι. [10] Στην πίσω όψη Ο Κατακλυσμός, περ. 1506 (Sala di Saturno), Φλωρεντία, Παλάτσο Πίττι
Προσωπογραφία της Μανταλένας Ντόνι. Στην πίσω όψη Δευκαλίων και Πύρρα, περ. 1506 (Sala di Saturno), Φλωρεντία, Παλάτσο Πίττι
La Gravida (Η Έγκυος)[11] (Sala dell'Iliade), περ.1506, Φλωρεντία, Παλάτσο Πίττι
Madonna del Granduca [12] (Sala di Saturno), περ.1506, Φλωρεντία, Παλάτσο Πίττι
Η Παρθένος με την καρδερίνα [13], 1506, Φλωρεντία, Ουφίτσι
Αυτοπροσωπογραφία [14], 1506, Φλωρεντία, Ουφίτσι
Η κυρία με τον μονόκερω [15], 1506, Ρώμη, Γκαλλερία Μποργκέζε
Madonna del prato (Η Παρθένος του Λειμώνος) [16], 1506, Βιέννη, Μουσείο Ιστορίας της Τέχνης
Madonna Conestabile [17], 1506, Αγία Πετρούπολη, Ερμιτάζ
Η Αγία Οικογένεια με τον Ιωσήφ αγένειο [18], 1506, Αγία Πετρούπολη, Ερμιτάζ
La Muta (Η βουβή) [19], 1507, Ουρμπίνο, Εθνική Πινακοθήκη
Αποκαθήλωση [20], 1507, Ρώμη, Γκαλλερία Μποργκέζε
Η Παναγία με τα γαρύφαλλα [21], 1506-1507, Εθνική Πινακοθήκη Λονδίνου
Η Αγία Οικογένεια με ένα πρόβατο, [22] 1507, Μαδρίτη, Μουσείο ντελ Πράδο
Madonna Colonna‎ [23], 1507, Πινακοθήκη του Βερολίνου
Madonna del Baldacchino [24] (Sala di Saturno), 1507-1508, Φλωρεντία, Παλάτσο Πίττι
La belle Jardinière (Η ωραία περιβολάρισσα) [25], 1507-1508, Παρίσι, Μουσείο του Λούβρου
Madonna Tempi, [26] 1507-1508, Μόναχο, Παλαιά Πινακοθήκη
Η Αγία Αικατερίνη της Αλεξανδρείας [27], 1508, Εθνική Πινακοθήκη Λονδίνου
Ο καρδινάλιος Αλεσσάντρο Φαρνέζε (μετέπειτα πάπας Παύλος Γ΄) [28], 1509-11, Νάπολη, Εθνικό Μουσείο Καποντιμόντε
Madonna Aldobrandini [29], 1510, Εθνική Πινακοθήκη Λονδίνου
Προσωπογραφία καρδιναλίου, [30] 1510-12, Μαδρίτη, Μουσείο ντελ Πράδο
Πάπας Ιούλιος Β΄ [31], 1511, Εθνική Πινακοθήκη Λονδίνου
Madonna della Seggiola [32] (Sala di Saturno), 1513-1514, Φλωρεντία, Παλάτσο Πίττι
Madonna dell'Impannata [33] (Sala di Ulisse), 1513-1514, Φλωρεντία, Παλάτσο Πίττι
Madonna Sistina, 1513-14, Πινακοθήκη της Δρέσδης
Madonna della Tenda (Η Παναγία της κουρτίνας), [34] 1513-14, Μόναχο, Παλαιά Πινακοθήκη
Madonna del Pesce (Η Παναγία του ψαριού), [35] περ.1514, Μαδρίτη, Μουσείο ντελ Πράδο
Η έκσταση της Αγίας Καικιλίας [36], 1514-15, Μπολόνια, Εθνική Πινακοθήκη
Προσωπογραφία του Μπαλντασσάρε Καστιλιόνε [37], 1514-1515, Παρίσι, Μουσείο του Λούβρου
La Velata ( Η γυναίκα με το πέπλο), 1515-1516, Φλωρεντία, Παλάτσο Πίττι
Προσωπογραφία του Τομμάζο Ινγκιράμι [38] (Sala di Saturno), 1515-1516, Φλωρεντία, Παλάτσο Πίττι
Προσωπογραφία της Φέντρα Ινγκιράμι (Sala di Saturno), 1515-1516, Φλωρεντία, Παλάτσο Πίττι
Η Μεταμόρφωση [39], 1516-20, Ρώμη, Βατικανή Πινακοθήκη
Lo Spasimo di Sicilia (Ο Χριστός πέφτει υπό το βάρος του Σταυρού), [40] 1517, Μαδρίτη, Μουσείο ντελ Πράδο
Το όραμα του Ιεζεκιήλ [41] (Sala di Saturno), 1518, Φλωρεντία, Παλάτσο Πίττι
Il Gran San Michele [42], περ.1518, Παρίσι, Μουσείο του Λούβρου
Αγία Μαργαρίτα [43], 1518, Βιέννη, Μουσείο Ιστορίας της Τέχνης
Ιωάννα της Αραγώνος, [44], 1518, Παρίσι, Μουσείο του Λούβρου
Ο Λέων Ι΄ με τους καρδιναλίους Τζούλιο ντε Μέντιτσι και Λουίτζι ντε Ρόσσι [45], 1518-19, Φλωρεντία, Ουφίτσι
La Fornarina, 1518-1519, Ρώμη, Galleria nazionale d'arte antica di Palazzo Barberini
Ουρμπίνο, Casa Santi (σπίτι του Ραφαήλ)
Madonna di Casa Santi [46] 1498
Ρώμη, Stanze Vaticane (Αίθουσες του Βατικανού)
Stanza della Segnatura (Αίθουσα της Υπογραφής)
Η Σχολή των Αθηνών, 1509-10
Οι κύριες και οι θεολογικές αρετές [47]
Η Έριδα περί την Θεία Ευχαριστία [48]
Ο Παρνασσός [49] 1511
Stanza di Eliodoro (Αίθουσα του Ηλιόδωρου)
Η εκδίωξη του Ηλιόδωρου από το Ναό [50] 1511-12
Η λειτουργία της Μπολσένα [51] 1514
Η συνάντηση Λέοντα Μεγάλου και Αττίλα [52]
Η απελευθέρωση του Αγίου Πέτρου [53] 1514
Stanza dell'incendio di Borgo (Αίθουσα της πυρκαγιάς του Μπόργκο)
Η ναυμαχία της Όστια [54]
Η πυρκαγιά του Μπόργκο, 1514 (εκτελεσμένο από το εργαστήριο του Ραφαήλ σε σχέδιά του)
Η στέψη του Καρλομάγνου [55]
Ο όρκος του Λέοντα Γ΄ [56]
Εν τούτω νίκα (εκτελεσμένο από το εργαστήριο του Ραφαήλ)
Η μάχη της Μουλβίας γέφυρας (εκτελεσμένο από το εργαστήριο του Ραφαήλ)
Ρώμη, Βατικανό, Loggia di Raffaello, 1518-1519 [57], (γεν. άποψη)
Ο διαχωρισμός της γης από των υδάτων [58]
Η δημιουργία των ζώων [59]
Τα ζώα φεύγουν από την Κιβωτό [60]
Ισαάκ και Ρεβέκκα [61]
Το όνειρο του Ιακώβ [62]
Η συνάντηση του Ιακώβ με την Ραχήλ [63]
Η ανεύρεση του Μωυσή [64]
Η κρίση του Σολομώντα [65]
Ο Σολομών και η βασίλισσα του Σαβά [66]
Η προσκύνηση των Μάγων [67]
Ο προφήτης Ησαΐας [68], 1511-12
Ρώμη, Santa Maria della Pace
Ρώμη, Βίλλα Φαρνεζίνα, 1511
Το συμβούλιο των θεών [70]
Το γαμήλιο συμπόσιο του Έρωτα και της Ψυχής [71]
Ο θρίαμβος της Γαλάτειας [72]
↑ Άλλες παραλλαγές Raffaello Santi, Raffaello da Urbino ή Rafael Sanzio da Urbino. Το επώνυμο Sanzio προέρχεται από τον εκλατινισμό του ιταλικού Santi σε Santius. Υπέγραφε έγγραφα ως Raphael Urbinas – μια λατινική μορφή[4].
↑ Ο πληθυσμός αναφέρεται σε «μερικές χιλιάδες» το πολύ[8]. Ακόμη και σήμερα ο πληθυσμός είναι 15.000 χωρίς τους φοιτητές
↑ αντιπαραβάλλοντάς τον με τον Λεονάρντο ντα Βίντσι και τον Μιχαήλ Άγγελο αναφορικά με το θέμα αυτό[17].
↑ Σώζεται προπαρασκευαστικό σχέδιο που αποδίδεται στον Ραφαήλ[23].
↑ Ο Ιούλιος δεν ήταν μεγάλος αναγνώστης. Ένας κατάλογος μετά το θάνατό του αναφέρει συνολικά 220 βιβλία, πολλά για την εποχή, που όμως δεν απαιτούσαν τέτοιες αίθουσες. Δεν υπήρχε χώρος για βιβλιοθήκες στους τοίχους, που βρίσκονταν στο δάπεδο στο κέντρο των αιθουσών και καταστράφηκαν στη Λεηλασία της Ρώμης το 1527
↑ Ένα από αυτά είναι το πορτραίτο της Ιωάννας της Αραγωνίας, για το οποίο έστειλε έναν βοηθό του στη Νάπολη για να κάνει ένα σχέδιο, και μάλλον άφησε το εργαστήριό του να κάνει το μεγαλύτερο μέρος της δουλειάς[54].
↑ Η άμεση μετάδοση της γνώσης μπορεί να εντοπιστεί σε μερικές μη αναμενόμενες μορφές, όπως οι Μπράιαν Ίνο, Tom Phillips και Frank Auerbach
↑ Δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι οι φωτογραφίες δεν τις δείχνουν καλά, αν όχι καθόλου. Ο Λεονάρντο μερικές φορές χρησιμοποιούσε τυφλή γραφίδα για να σκιαγραφήσει την τελική του επιλογή από μια δέσμη διαφορετικών περιγραμμάτων στο ίδιο σχέδιο[70].
↑ Η αινιγματική σχέση συζητείται εκτενώς τόσο από τη Landau όσο και από τον Pon στα Κεφάλαιά της 3 και 4.
↑ Το "Il Baviera" μπορεί να σήμαινε «ο Βαυαρός». Αν ήταν Γερμανός, όπως πολλοί καλλιτέχνες στη Ρώμη, αυτό θα ήταν χρήσιμο κατά τη διάρκεια της Λεηλασίας του 1527. Ο Μαρκαντόνιο είχε λεηλατήσει πολλές εκτυπωτικές πλάκες από αυτόν[77].
↑ Η γέφυρα στο βάθος είναι η Pons Fabricius[53]
↑ Ιστορικοί τέχνης και γιατροί συζητούν εάν το δεξί χέρι στο αριστερό στήθος στο πορτραίτο La Fornarina αποκαλύπτει έναν καρκινικό όγκο του μαστού που περιγράφεται λεπτομερώς και καλύπτεται από μια κλασική στάση αγάπης[81].
↑ Ο Βαζάρι λέει ότι ο Ραφαήλ είχε επίσης γεννηθεί Μεγάλη Παρασκευή, η οποία όμως το 1483 έπεφτε στις 28 Μαρτίου. Ο Michiel λέει ότι πέθανε στα γενέθλιά του. Ο ιστορικός της τέχνης John Shearman λέει για αυτή την προφανή ασυμφωνία: «Ο χρόνος του θανάτου μπορεί να υπολογιστεί συμβατικά από το ηλιοβασίλεμα, το οποίο ο Michaelis τοποθετεί στις 18:36 την Παρασκευή 6 Απριλίου, συν μισή ώρα για το Ave Maria, συν τρεις ώρες, δηλαδή αμέσως μετά τις 22:00. Η σύμπτωση που σημειώνεται μεταξύ της ημερομηνίας γέννησης και θανάτου θεωρείται σε αυτήν την περίπτωση (δεδομένου ότι αναφέρεται στην Μεγάλη Παρασκευή και το Μεγάλο Σαββάτο, δηλαδή κινητές εορτές και όχι ημέρες του μήνα) ότι ενισχύει το επιχείρημα ότι ο Ραφαήλ γεννήθηκε επίσης Μεγάλη Παρασκευή, στις 28 Μαρτίου 1483. Υπάρχει όμως μια αξιοσημείωτη ασάφεια στη σημείωση του Michiel, που δεν παρατηρείται συχνά: «Morse ... Venerdi Santo venendo il Sabato, giorno della sua Nativita», μπορεί επίσης να θεωρηθεί ότι τα γενέθλιά του ήταν το Μεγάλο Σαββάτο, και σε αυτήν την περίπτωση οδηγούμαστε στην 7η Απριλίου 1483 ως ημερομηνία γέννησης[82]
↑ Η ηλικία του Ραφαήλ κατά τον θάνατό του αμφισβητείται από κάποιους, με τον Michiel να υποστηρίζει ότι ο Ραφαήλ πέθανε σε ηλικία 34 ετών, ενώ οι Pandolfo Pico και Girolamo Lippomano να επιχειρηματολογούν ότι πέθανε στα 33 του[82].
↑ Ο Bufarale (1915) λέει «διαγνώστηκε πνευμονία ή στρατιωτικός πυρετός», ενώ ο Portigliotti αναφέρει πνευμονοπάθεια. Ο Ιωαννίδης λέει ότι πέθανε από υπερκόπωση[82]
↑ Αναφέρεται από τον Jean-M.-Vincent Audin, αν και υπάρχει κάποια αβεβαιότητα αναφορικά με την ύπαρξη του ημερολογίου[85]
↑ Το πρωτότυπο (στα λατινικά): "Ille hic est Raffael, timuit quo sospite vinci, rerum magna parens et moriente mori".
↑ 1,0 1,1 (Αγγλικά) Find A Grave. 5760.
↑ borghese .gallery /collection /paintings /la-fornarina .html. Ανακτήθηκε στις 18  Μαΐου 2022.
↑ Για τον Νεοπλατωνισμό, βλέπε Κεφάλαιο 4, "The Real and the Imaginary" Αρχειοθετήθηκε December 16, 2018, στο Wayback Machine., στο βιβλίο του Kleinbub, Christian K., Vision and the Visionary in Raphael, 2011, Penn State Press, (ISBN 0271037040), 9780271037042
↑ Βλέπε για παράδειγμα Honour, Hugh· Fleming, John (1982). A World History of Art. Λονδίνο: Macmillan Reference Books. σελ. 357. ISBN 9780333235836. OCLC 8828368.
↑ Vasari, σελ. 208, 230 και αλλού.
↑ Osborne, June. Urbino: The Story of a Renaissance City. σελ. 39.
↑ Jones and Penny, σελ. 1–2
↑ Vasari:207 και αλλού
↑ Jones & Penny:204
↑ Vasari, στην αρχή του κεφαλαίου Life. Jones & Penny:5
↑ Ashmolean Museum «Image». z.about.com. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2 Δεκεμβρίου 2007.
↑ Jones and Penny: 4–5, 8 και 20
↑ Simone Fornari το 1549–50, βλέπε Gould:207
↑ Jones & Penny:8
↑ Jones and Penny:17
↑ Jones & Penny:2–5
↑ Ettlinger & Ettlinger:19
↑ Ettlinger & Ettlinger:20
↑ Jones and Penny:5–8
↑ Jones and Penny:20
↑ Ettlinger & Ettlinger:25–27
↑ Jones and Penny:5
↑ Εθνική Πινακοθήκη Λονδίνου Jones & Penny:44
↑ Jones & Penny:21–45
↑ Jones & Penny:44–47, και Wöllflin:79–82
↑ «Image». szepmuveszeti.hu. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 14 Μαρτίου 2012.
↑ Jones & Penny:49, διαφέρει κάπως από τον Gould:208 ως προς τον χρόνο άφιξή του
↑ Jones & Penny:49
↑ Jones & Penny:49–128
↑ Jones & Penny:101–105
↑ Blunt:76, Jones & Penny:103-5
↑ Βιβλίο «Ο Αυλικός» 1:26 ολόκληρο το απόσπασμα Αρχειοθετήθηκε December 24, 2007, στο Wayback Machine.
↑ Levey, Michael, Early Renaissance, σελ.197, Penguin 1967
↑ Jones & Penny:215–218
↑ Jones & Penny:210–211
↑ Jones & Penny:221–222
↑ Jones & Penny:219–220
↑ Jones and Penny:226–234; ο Ραφαήλ άφησε μια μεγάλη επιστολή στον Καρδινάλιο, στην οποία περιγράφει τις προθέσεις του. Δημοσιεύεται πλήρης στις σελίδες 247–8
↑ Jones & Penny:224(παραπομπή)-226
↑ Salmi et al. 1969, σελίδες 572–73, 588.
↑ Salmi et al. 1969, σελ. 110.
↑ 48,0 48,1 Jones & Penny:205 Η επιστολή ενδέχεται να χρονολογείται στο 1519, ή πριν την πρόσληψή του
↑ Salmi et al. 1969, σελ. 582.
↑ Salmi et al. 1969, σελίδες 569, 582.
↑ Salmi et al. 1969, σελ. 570.
↑ Salmi et al. 1969, σελ. 574.
↑ 53,0 53,1 Salmi et al. 1969, σελ. 579.
↑ Jones & Penny:163
↑ Jones & Penny:133–147
↑ Jones & Penny:192–197
↑ Jones & Penny:235–246, αν και η σχέση του Ραφαήλ με τον μανιερισμό, όπως και ο ίδιος ο ορισμός του μανιερισμού, αμφισβητούνται έντονα. Βλέπε και Craig Hugh Smyth, Mannerism & Maniera, 1992, IRSA Βιέννη, (ISBN 3-900731-33-0)
↑ Roy, A., Spring, M., Plazzotta, C. 'Raphael's Early Work in the National Gallery: Paintings before Rome'. National Gallery Technical Bulletin τόμ. 25, σελ. 4–35
↑ Italian painters Αρχειοθετήθηκε March 15, 2016, στο Wayback Machine. στο ColourLex
↑ Jones and Penny:146–147, 196–197, και Pon:82–85
↑ Jones and Penny:147, 196
↑ Vasari, Life of Polidoro online in English Αρχειοθετήθηκε April 17, 2008, στο Wayback Machine. Ο Maturino δεν ξανακούστηκε.
↑ Vasari:207 & 231
↑ Jones & Penny:163–167 κ.ε.
↑ Βαζάρι (πλήρες κείμενο στα ιταλικά) σελ. 197-8 κ.ε. Αρχειοθετήθηκε December 24, 2007, στο Wayback Machine.; βλέπε επίσης Getty Union Artist Name List Αρχειοθετήθηκε December 11, 2007, στο Wayback Machine. entries
↑ Giovanni Battista Armenini (1533–1609) De vera precetti della pittura(1587), στο Pon:115
↑ Jones & Penny:58 κ.ε.; 400 από Pon:114
↑ Ludovico Dolce (1508–68), στο L'Aretino του 1557, αναφέρεται στο Pon:114
↑ στο Pon:114, από διάλεξη για το The Organization of Raphael's Workshop, εκδ. Chicago, 1983
↑ Lucy Whitaker, Martin Clayton, The Art of Italy in the Royal Collection; Renaissance and Baroque, σελ.84, Royal Collection Publications, 2007, (ISBN 978-1-902163-29-1)
↑ National Galleries of Scotland Αρχειοθετήθηκε May 31, 2012, στο Wayback Machine.
↑ «Lucretia». Metropolitan Museum of Art. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 29 Απριλίου 2008. Ανακτήθηκε στις 26 Αυγούστου 2010.
↑ Pon:102. Βλέπε επίσης εκτενή ανάλυση στο: Landau:118 κ.ε.
↑ Pon:86–87 lists them
↑ Jones and Penny:82, see also Vasari
↑ Pon:95–136 κ.ε.; Landau:118–160κ.ε.
↑ Gigli (1992), σελ. 46
↑ 80,0 80,1 Vasari:230–231
↑ "The Portrait of Breast Cancer and Raphael's La Fornarina", The Lancet, 21/28 Δεκεμβρίου 2002
↑ 82,0 82,1 82,2 Shearman: 573.
↑ Salmi et al. 1969, σελ. 598.
↑ 85,0 85,1 Salmi et al. 1969, σελίδες 598–99.
↑ André Chastel, Italian Art, σελ. 230, 1963, Faber
↑ Walter Friedländer, Mannerism and Anti-Mannerism in Italian Painting, σελ.42 (Εκδ. Schocken 1970), 1957, Columbia UP
↑ See Jones & Penny:102-4
↑ 90,0 90,1 Ettlinger & Ettlinger:11
↑ Bernard Berenson, Italian Painters of the renaissance, τόμ. 2 Florentine and Central Italian Schools, Phaidon 1952 (refs to 1968 ed), σελ.94
↑ Ettlinger & Ettlinger:230
Anthony Blunt, Artistic Theory in Italy, 1450–1660, 1940 (refs to 1985 edn), OUP, (ISBN 0-19-881050-4)
Cecil Gould, The Sixteenth Century Italian Schools, National Gallery Catalogues, London 1975, (ISBN 0-947645-22-5)
Ettlinger, Leopold D., and Helen S. Ettlinger, Raphael, Oxford: Phaidon, 1987, (ISBN 0714823031)
Roger Jones and Nicholas Penny, Raphael, Yale, 1983, (ISBN 0-300-03061-4)
Landau, David in:David Landau & Peter Parshall, The Renaissance Print, Yale, 1996, (ISBN 0-300-06883-2)
Pon, Lisa, Raphael, Dürer, and Marcantonio Raimondi, Copying and the Italian Renaissance Print, 2004, Yale UP, (ISBN 978-0-300-09680-4)
Salmi, Mario· Becherucci, Luisa· Marabottini, Alessandro· Tempesti, Anna Forlani· Marchini, Giuseppe· Becatti, Giovanni· Castagnoli, Ferdinando· Golzio, Vincenzo (1969). The Complete Work of Raphael. New York: Reynal and Co., William Morrow and Company.
John Shearman, Raphael in Early Modern Sources 1483–1602, 2003, Yale University Press, (ISBN 0-300-09918-5)
Giorgio Vasari, Life of Raphael from the Lives of the Artists, edition used: Artists of the Renaissance selected & ed Malcolm Bull, Penguin 1965 (page nos from BCA edn, 1979)
Heinrich Wölfflin, Classic Art; An Introduction to the Renaissance, 1952 in English (1968 edition), Phaidon, New York.
Gigli, Laura (1992). Guide rionali di Roma (στα Ιταλικά). Borgo (II). Roma: Fratelli Palombi Editori. ISSN 0393-2710.
Giorgio Vasari, Le vite de' più eccellenti pittori, scultori, e architettori, 1550 (Τζόρτζιο Βαζάρι, Οι βίοι των εξοχοτέρων ζωγράφων, γλυπτών και αρχιτεκτόνων - αποσπασματική ελληνική μετάφραση από τον Στέλιο Λυδάκη, "Κανάκης", 1995)
V. Golzio, Raffaello nei documenti nelle testimonianze dei contemporanei e nella letturatura del suo secolo, Vatican City and Westmead, 1971
The Cambridge Companion to Raphael, Marcia B. Hall, Cambridge University Press, 2005, ISBN 0-521-80809-X,
New catalogue raisonné in several volumes, still being published, Jürg Meyer zur Capellen, Stefan B. Polter, Arcos, 2001-2008
Raphael. James H. Beck, Harry N. Abrams, 1976, LCCN 73-12198, ISBN 0-8109-0432-2
Raphael, Pier Luigi De Vecchi, Abbeville Press, 2003. ISBN 0789207702
Raphael, Bette Talvacchia, Phaidon Press, 2007. ISBN 9780714847863
Raphael, John Pope-Hennessy, New York University Press, 1970, ISBN 0-8147-0476-X
Raphael: From Urbino to Rome, Hugo Chapman, Tom Henry, Carol Plazzotta, Arnold Nesselrath, Nicholas Penny, National Gallery Publications Limited, 2004, ISBN 1-85709-999-0 (exhibition catalogue)
The Raphael Trail: The Secret History of One of the World's Most Precious Works of Art; Joanna Pitman, 2006. ISBN 0091901715
Raphael - A Critical Catalogue of his Pictures, Wall-Paintings and Tapestries, catalogue raisonné by Luitpold Dussler published in the United States by Phaidon Publishers, Inc., 1971, ISBN 0-7148-1469-5 (out of print, but there is an online version here [73])
Wolk-Simon, Linda. (2006). Raphael at the Metropolitan: The Colonna Altarpiece. New York: The Metropolitan Museum of Art. ISBN 9781588391889.