el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el bn el el el el el el el el el el el el el el el el el en en el el el el el el el el el el el el el el en el en el el el en el el el el el el el el el el el el el en el de el en el el el el en el el el el el en el el el en el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el fr el fr el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el el el el el en el en en en en en el el en en en en en en en en el en en en en en en en en el en en en en ru en en el el en el el el el el el el el el el el el ru el el el el el uk el el ro en el en el en el el en en el en el en el el en en en el el el el el en en el en el el el el el el el en el el el el el el el el el el el el el
Ο Αμάρτυα Κουμάρ Σεν (অমর্ত্য কুমার সেন, γενν. 3 Νοεμβρίου 1933) είναι Ινδός οικονομολόγος, ο οποίος από το 1972 εργάζεται και διδάσκει στο Ηνωμένο Βασίλειο και στις ΗΠΑ. Οι συνεισφορές του στα οικονομικά των κοινωνικών παροχών, στη θεωρία της κοινωνικής επιλογής και της οικονομικής και κοινωνικής δικαιοσύνης, και στους δείκτες αποτιμήσεως του επιπέδου διαβιώσεως των πολιτών των αναπτυσσόμενων χωρών, έχουν εκτιμηθεί ιδιαίτερα. Το 1998 του απονεμήθηκε το Βραβείο Νόμπελ Οικονομικών Επιστημών για τις έρευνές του επί των οικονομικών των κοινωνικών παροχών.
Renata Colorni (sibling-in-law), Eugenio Colorni (πεθερός) και Ursula Hirschmann (μητέρα της συζύγου)
Βραβείο Νόμπελ Οικονομικών Επιστημών (1998)[11]
Εθνικό Ανθρωπιστικό μετάλλιο των ΗΠΑ (2011)
Διεθνές βραβείο της Καταλωνίας (1997)[14]
Μεγαλόσταυρος του Εθνικού Τάγματος της επιστημονικής αξίας
Johan Skytte Prize in Political Science (2017)
επίτιμος διδάκτωρ του Πανεπιστήμιου Κονπλουτένσε της Μαδρίτης (2009)
επίτιμος διδάκτωρ του Πανεπιστημίου της Πάδοβας
Διακεκριμένος εταίρος της Αμερικανικής Οικονομικής Ένωσης
επίτιμο διδακτορικό του Πανεπιστημίου της Βαλένθια (1994)[15]
μέλος στην Αμερικανική Ακαδημία Τεχνών και Επιστημών
επίτιμος διδάκτωρ του Κινεζικού Πανεπιστημίου του Χονγκ Κονγκ
Albert O. Hirschman Prize (2016)[17]
επίτιμος διδάκτωρ του Πανεπιστημίου της Καλκούτας
επίτιμος διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Ουασέντα (2018)
βραβείο ειρήνης των γερμανικών εκδοτικών οίκων (18  Οκτωβρίου 2020)[18]
honorary doctor of the Catholic University of Paris (2013)
Βραβείο Πριγκίπισσα της Αστουρίας για τις κοινωνικές επιστήμες (2021)
επίτιμος διδάκτωρ του Πανεπιστημίου του Μαϊάμι (11  Μαΐου 2017)[19]
1 Πρώτα χρόνια και σπουδές
5 Προσωπική ζωή και πεποιθήσεις
Πρώτα χρόνια και σπουδέςΕπεξεργασία
Ο Σεν γεννήθηκε στο Σαντινικετάν της Δυτικής Βεγγάλης, στην Ινδία. Γονείς του ήταν οι Ασουτός (Ashutosh) Σεν και η σύζυγός του Αμιτά. Λέγεται ότι ο ποιητής Ραμπιντρανάθ Ταγκόρ έδωσε στον Αμάρτυα το όνομά του, από τη λέξη ômorto της γλώσσας μπενγκάλι, που στην κυριολεξία της σημαίνει «αθάνατος». Η καταγωγή της οικογένειάς του ήταν από τη Ντάκα, την πρωτεύουσα του σημερινού Μπανγκλαντές. Ο πατέρας του ήταν καθηγητής της χημείας στο Πανεπιστήμιο της Ντάκα, που μετεγκαταστάθηκε με την οικογένειά του στη Δυτ. Βεγγάλη κατά τον διαχωρισμό των Ινδιών και εργάσθηκε σε διάφορα εκπαιδευτικά ιδρύματα, καταλήγοντας πρόεδρος της Επιτροπής Δημόσιων Υπηρεσιών της Δυτικής Βεγγάλης. Ο πατέρας της Αμιτά Σεν ήταν λόγιος και γνωστός του Ρ. Ταγκόρ.
Ο Αμάρτυα Σεν φοίτησε στο Γυμνάσιο του Αγίου Γρηγορίου στη Ντάκα, ενώ μετά τη μετεγκατάσταση της οικογένειάς του το 1947, σπούδασε στο Patha Bhavana και στη συνέχεια στο Presidency College του Πανεπιστημίου της Καλκούτας, από όπου πήρε με άριστα και πρώτος στο έτος του πτυχίο οικονομικών. Το ίδιο έτος (1953) συνέχισε τις σπουδές του στο Trinity College του Πανεπιστημίου του Κέμπριτζ, από όπου πήρε δίπλωμα master το 1956. Ενώ ακόμα ήταν φοιτητής στο Κέμπριτζ, συνάντησε τον οικονομολόγο Πρασάντα Τσάντρα Μαχαλανόμπις, τον βασικό σχεδιαστή της ινδικής οικονομικής πολιτικής, βασισμένης στο σοβιετικό μοντέλο της εθνικοποιημένης βαριάς βιομηχανίας. Ο Μαχαλανόμπις, που είχε εντυπωσιασθεί με τον Σεν, όταν επέστρεψε στην Καλκούτα συνέστησε αμέσως τον ιδιοφυή φοιτητή του Κέμπριτζ στον Τριγκούνα Σεν, τότε υπουργό Παιδείας της Δυτικής Βεγγάλης.
Μεταξύ του master και του διδακτορικού του, ο Αμάρτυα Σεν επέστρεψε και έμεινε επί δύο χρόνια στην Ινδία. Ο Τριγκούνα τον διόρισε αμέσως καθηγητή και επικεφαλής του Τμήματος Οικονομικών στο νεοσύστατο Πανεπιστήμιο Τζανταβπούρ (Jadavpur), στην Καλκούτα, κάτι πολύ ασυνήθιστο για έναν υποψήφιο διδάκτορα μόλις 23 ετών. Αυτή παραμένει η μικρότερη ηλικία στην οποία έχει ποτέ γίνει κάποιος καθηγητής πανεπιστημίου ή (πολύ περισσότερο) διευθυντής πανεπιστημιακού τμήματος στην Ινδία. Μετά από δύο έτη πλήρους απασχολήσεως στη διδασκαλία στο Τζανταβπούρ, ο Σεν επέστρεψε στο Κέμπριτζ το 1959 για να συνεχίσει το διδακτορικό του.
Στη συνέχεια ο Σεν κέρδισε μία υποτροφία στο Trinity College που του έδινε 4 χρόνια ελευθερίας να ασχοληθεί με οτιδήποτε επιθυμούσε. Τότε έλαβε την απροσδόκητη απόφαση να μελετήσει φιλοσοφία. Αυτό αποδείχθηκε πολύ χρήσιμο στις μεταγενέστερες έρευνές του. Ο ίδιος το έθεσε ως εξής: «Η διεύρυνση των μελετών μου στη φιλοσοφία ήταν σημαντική για εμένα, όχι μόνο επειδή κάποια κύρια πεδία ενδιαφέροντός μου στα οικονομικά σχετίζονται με περιοχές της φιλοσοφίας (π.χ. η θεωρία της κοινωνικής επιλογής χρησιμοποιεί πολύ τη μαθηματική λογική και την ηθική φιλοσοφία, όπως και η μελέτη της ανισότητας και της αποστέρησης), αλλά και επειδή βρήκα τις φιλοσοφικές μελέτες πολύ ανταποδοτικές από μόνες τους.»[20] Ωστόσο, το βαθύ ενδιαφέρον του για τη φιλοσοφία μπορεί να ανιχνευθεί και στα φοιτητικά του χρόνια στην Καλκούτα, αφού από τότε διάβαζε φιλοσοφικά έργα αλλά και συζητούσε φιλοσοφικά θέματα.
Για τον Σεν το Κέμπριτζ ήταν και σαν ένας εκπαιδευτικός «στίβος μάχης», με μείζονες αντιδικίες ανάμεσα σε υποστηρικτές των Κεϋνσιανών οικονομικών και σε «νεοκλασικιστές» οικονομολόγους. Ο Σεν ήταν τυχερός στο ότι απέκτησε στενούς δεσμούς με οπαδούς και των δύο απόψεων. Στο μεταξύ, χάρη στην καλή του «πρακτική» της δημοκρατικής και ανεκτικής κοινωνικής επιλογής, το Trinity College ήταν μία όαση μακριά από την παραπάνω διαμάχη. Παρόλα αυτά, αναγκάσθηκε να διαλέξει ένα αρκετά διαφορετικό θέμα για τη διδακτορική διατριβή του: το The Choice of Techniques (= «Η επιλογή των τεχνικών», 1959), με επιβλέπουσα καθηγήτρια την «ευφυή αλλά έντονα μη ανεκτική» μετακεϋνσιανή Τζόαν Ρόμπινσον[21].
Το 1960 και το 1961 ο Σεν ήταν επισκέπτης καθηγητής στο Τεχνολογικό Ινστιτούτο της Μασαχουσέτης[22], στο Μπέρκλεϋ, στο Στάνφορντ και στο Κορνέλ. Επίσης, έχει διδάξει οικονομικά στο Πανεπιστήμιο της Καλκούτας και στη Σχολή Οικονομικών του Δελχίου (όπου και ολοκλήρωσε το μείζον έργο του Collective Choice and Social Welfare το 1970),[23]. Στην τελευταία υπήρξε καθηγητής από το 1961 ως το 1972, οπότε και δέχθηκε μία θέση καθηγητή οικονομικών στο London School of Economics, όπου δίδαξε μέχρι το 1977. Από το 1977 ως το 1986 δίδαξε στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Από το 1986 άρχισε να διδάσκει στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ, καθώς του προσφέρθηκε εκεί η έδρα «Thomas W. Lamont» των Οικονομικών. Το 1998 εκλέχθηκε Master του Trinity College στο Κέμπριτζ[24], αλλά τον Ιανουάριο του 2004 επέστρεψε στο Χάρβαρντ.
Οι δημοσιεύσεις του Σεν στα χρόνια λίγο πριν και μετά το 1970 βοήθησαν στην ανάπτυξη της θεωρίας της κοινωνικής επιλογής, την οποία επεξέτεινε και εμπλούτισε χάρη στις γνώσεις του στην ιστορία της οικονομικής σκέψεως και στη φιλοσοφία.
Ο Αμάρτυα Σεν την εποχή που τιμήθηκε με το Νόμπελ
Το 1981 ο Σεν δημοσίευσε το Poverty and Famines: An Essay on Entitlement and Deprivation (= «Φτώχεια και λιμοί: Δοκίμιο επί των δικαιωμάτων και της στερήσεως», 1981), μία μονογραφία όπου υποστηρίζει ότι οι λιμοί συμβαίνουν όχι μόνο εξαιτίας ελλείψεως τροφής, αλλά και εξαιτίας ανισοτήτων που είναι ενσωματωμένες στους μηχανισμούς κατανομής της. Ως παράδειγμα έθεσε τον λιμό της Βεγγάλης, για τον οποίο έγραψε ότι προκλήθηκε από μία απότομη οικονομική ανάπτυξη των αστικών περιοχών, που ύψωσε τις τιμές των τροφίμων με αποτέλεσμα εκατομμύρια εργαζόμενοι στον αγροτικό τομέα να λιμοκτονήσουν όταν τα ημερομίσθιά τους δεν αυξήθηκαν αντιστοίχως[25]
Το ενδιαφέρον του Σεν για το θέμα πήγαζε από προσωπική εμπειρία. Ως παιδί 9 ετών έζησε τον λιμό της Βεγγάλης του 1943, στον οποίο πέθαναν από πείνα τρία εκατομμύρια άνθρωποι. Αυτή η εντυπωσιακή απώλεια ζωών δεν ήταν αναπόφευκτη, συμπεραίνει ο Σεν στο βιβλίο του, όπου παρουσιάζει στοιχεία κατά τα οποία υπήρχε επαρκής ποσότητα τροφίμων στη Βεγγάλη εκείνη τη χρονιά, αλλά ειδικότερες ομάδες ανθρώπων, όπως οι ακτήμονες αγρότες και φτωχοί επαγγελματίες των πόλεων όπως οι κουρείς, δεν είχαν τα οικονομικά μέσα να αποκτήσουν αρκετή τροφή, επειδή η τιμή της αυξήθηκε απότομα εξαιτίας παραγόντων όπως η βρετανική αγορά τροφών για τα στρατεύματα, αγορά αποθεμάτων εξαιτίας πανικού και αισχροκέρδεια. Στο Poverty and Famines ο Σεν αποκαλύπτει ότι σε πολλές περιπτώσεις λιμού η διαθεσιμότητα τροφίμων δεν μειώθηκε πολύ. Στην περίπτωση της Βεγγάλης π.χ., η παραγωγή τροφίμων, παρότι μικρότερη από το αμέσως προηγούμενο έτος, ήταν υψηλότερη από ό,τι τα προηγούμενα έτη, κατά τα οποία δεν σημειώθηκε λιμός. Ο Σεν ανέδειξε έτσι έναν αριθμό κοινωνικών και οικονομικών παραγόντων, όπως η μείωση στα ημερομίσθια, η ανεργία, οι αυξανόμενες τιμές τροφίμων και τα ανεπαρκή συστήματα διανομής τροφής. Αυτά τα αίτια οδήγησαν σε λιμοκτονία ορισμένες κοινωνικές ομάδες. Η «προσέγγιση των δυνατοτήτων» του Σεν εστιάζει στην έννοια της «θετικής ελευθερίας», δηλαδή την πραγματική δυνατότητα ενός ανθρώπου να είναι ή να κάνει κάτι, αντί στην προσέγγιση με βάση την «αρνητική ελευθερία», που ήταν και είναι η συνήθης στις οικονομικές επιστήμες, η οποία εστιάζει απλώς στην απουσία δραστηριότητας.
Εκτός από το σημαντικό έργο του πάνω στις αιτίες των λιμών, οι έρευνες του Σεν στο πεδίο των αναπτυξιακών οικονομικών είχε αξιοσημείωτη επίδραση στη διατύπωση της «Αναφοράς για την ανθρώπινη ανάπτυξη» (Human Development Report)[26], που δημοσιεύθηκε από το Αναπτυξιακό Πρόγραμμα του ΟΗΕ[27]. Αυτή η ετήσια έκδοση που κατατάσσει τις χώρες ανάλογα με μία ποικιλία οικονομικών και κοινωνικών δεικτών, χρωστά πολλά στη συνεισφορά του Σεν, όπως και άλλων θεωρητικών της κοινωνικής επιλογής στο πεδίο των οικονομικών μετρήσεων της φτώχειας και της ανισότητας.
Η επαναστατική συνεισφορά του Σεν στα οικονομικά της ανάπτυξης και στους κοινωνικούς δείκτες είναι η έννοια της «προσεγγίσεως των δυνατοτήτων ή ικανοτήτων» (capability approach), που αναπτύσσειται στο άρθρο του "Equality of What"[28]. Υποστηρίζει εκεί ότι οι κυβερνήσεις πρέπει να αξιολογούνται με μέτρο τις συγκεκριμένες δυνατότητες των πολιτών τους, καθώς η ανάπτυξη από πάνω προς τα κάτω θα καταπατά πάντα ανθρώπινα δικαιώματα όσο παραμένουν ασαφείς οι σχετικοί ορισμοί (είναι ένα «δικαίωμα» κάτι που πρέπει να παρέχεται ή κάτι που απλώς δεν μπορεί να αφαιρεθεί;). Για παράδειγμα, οι Αμερικανοί πολίτες έχουν ένα υποθετικό «δικαίωμα» να ψηφίζουν. Για τον Σεν αυτή η έννοια μοιάζει κενή περιεχομένου. Προκειμένου οι πολίτες να έχουν την ικανότητα να ψηφίζουν, πρέπει πρώτα να έχουν «λειτουργικότητες». Αυτές οι «λειτουργικότητες» μπορεί να ποικίλλουν από πολύ γενικές, όπως η διαθεσιμότητα της εκπαιδεύσεως, μέχρι πολύ ειδικές, όπως η δυνατότητα μεταφοράς στα εκλογικά τμήματα ενός οικισμού. Μόνο όταν αφαιρεθούν όλοι αυτοί οι φραγμοί μπορεί να υποστηριχθεί ότι ο πολίτης δρα από προσωπική επιλογή. Είναι δουλειά της κάθε συγκεκριμένης κοινωνίας να καταρτίσει τον κατάλογο των ελάχιστων δυνατοτήτων που θα εγγυάται αυτή η κοινωνία.
Ο Σεν έγραψε ένα αμφιλεγόμενο άρθρο στο The New York Review of Books με τίτλο (μετάφρ.) «Πάνω από 100 εκατομμύρια γυναίκες λείπουν», όπου αναλύει την επίπτωση στη θνησιμότητα των άνισων δικαιωμάτων των δύο φύλων στον αναπτυσσόμενο κόσμο, και ειδικότερα στην Ασία. Μετέπειτα μελέτες, όπως αυτή της Emily Oster, υποστήριξαν ότι η εκτίμηση του Σεν είναι υπερβολική, παρότι η Oster έχει ανακαλέσει ορισμένα από τα συμπεράσματά της[29].
Τα οικονομικά των κοινωνικών παροχών (welfare economics) αναζητούν την αξιολόγηση οικονομικών πολιτικών με βάση τα αποτελέσματά τους στην καλή κατάσταση της κοινότητας. Ο Σεν, που αφιέρωσε τη σταδιοδρομία του σε αυτά ή παρόμοια θέματα, έχει αποκληθεί «η συνείδηση της επιστήμης του». Η μεγάλης επιδράσεως μονογραφία του Collective Choice and Social Welfare (= «Συλλογική επιλογή και κοινωνικές παροχές», 1970), που ασχολείται με προβλήματα ατομικών δικαιωμάτων (περιλαμβάνει τη διατύπωση του φιλελεύθερου παραδόξου), δικαιοσύνης και ισότητας, του κανόνα της πλειοψηφίας και της διαθεσιμότητας των πληροφοριών για τις συνθήκες ζωής των ατόμων, συνέτεινε ώστε πολλοί ερευνητές να στρέψουν την προσοχή τους σε θέματα βασικής κοινωνικής πολιτικής. Ο Σεν επινόησε μεθόδους μετρήσεως της φτώχειας που έδωσαν χρήσιμες πληροφορίες για τη βελτίωση των οικονομικών συνθηκών των φτωχών. Π.χ. η θεωρητική του έρευνα στην ανισότητα έδωσε μία εξήγηση για τον λόγο υπάρξεως περισσότερων ανδρών παρά γυναικών στην Ινδία[30] και στην Κίνα, ενώ αντιθέτως στη Δύση και σε φτωχές αλλά «ιατρικώς αμερόληπτες» χώρες, οι γυναίκες έχουν χαμηλότερες θνησιμότητες σε όλες τις ηλικίες, ζουν περισσότερο και συνιστούν την ελαφρά πλειοψηφία του πληθυσμού.
Οι κυβερνήσεις και οι διεθνείς οργανισμοί που χειρίζονται τις επισιτιστικές κρίσεις επηρεάσθηκαν από τις έρευνες του Αμάρτυα Σεν. Οι απόψεις του ενεθάρρυναν τους αρμόδιους για τη χάραξη πολιτικής να δώσουν σημασία όχι μόνο στην άμεση ανακούφιση των πληγέντων, αλλά και στην εξεύρεση τρόπων για την αντικατάσταση του απωλεσθέντος εισοδήματος των φτωχών, π.χ. με προγράμματα δημόσιων έργων, και για τη διατήρηση σταθερών τιμών των τροφίμων. Σθεναρός υποστηρικτής των πολιτικών ελευθεριών, ο Σεν πίστευε ότι οι λιμοί δεν συμβαίνουν στις λειτουργικές δημοκρατίες επειδή οι ηγέτες τους υποχρεώνονται να αποκρίνονται περισσότερο και πιο άμεσα στις απαιτήσεις των πολιτών. Προκειμένου να επιτευχθεί οικονομική ανάπτυξη, υποστηρίζει, των οικονομικών μεταρρυθμίσεων πρέπει να προηγηθούν κοινωνικές, όπως η βελτίωση της εκπαιδεύσεως και της δημόσιας υγείας.
Το 2009 κυκλοφόρησε το βιβλίο του Σεν The Idea of Justice (= «Η ιδέα της δικαιοσύνης»)[31]. Βασιζόμενος στην προηγούμενη ενασχόλησή του με τα οικονομικά των κοινωνικών παροχών και τη θεωρία της κοινωνικής επιλογής, αλλά και πάνω στις φιλοσοφικές του σκέψεις, ο Σεν τόλμησε να παρουσιάσει τη δική του θεωρία περί δικαιοσύνης ως εναλλακτική πρόταση στις σύγχρονες θεωρίες των Τζων Ρόουλς και John Harsanyi. Σε αντίθεση με τον Ρόουλς, αλλά και με θεωρητικούς του Διαφωτισμού όπως οι Ιμάνουελ Καντ, Ζαν-Ζακ Ρουσώ και Ντέιβιντ Χιουμ, ο Σεν εμπνεύσθηκε από τα φιλοσοφικά έργα των Άνταμ Σμιθ και Mary Wollstonecraft για να αναπτύξει μία θεωρία συγκριτική και προσανατολισμένη προς την επίτευξη πρακτικών στόχων (αντί να είναι υπερβατική και θεσμική). Ωστόσο, ο Σεν εξακολουθεί να θεωρεί τους θεσμούς και τις διαδικασίες ως σημαντικές. Ως εναλλακτική λύση στο «πέπλο της άγνοιας» του Ρόουλς, ο Σεν επιλέγει το νοητικό πείραμα ενός αμερόληπτου θεατή ως τη βάση για τη θεωρία του περί δικαιοσύνης. Τονίζει επίσης τη σημασία του δημόσιου διαλόγου και την έννοια των παγκόσμιων ανθρώπινων δικαιωμάτων στην αξιολόγηση διάφορων κρατών ως προς τη δικαιοσύνη που επικρατεί στο εσωτερικό τους.
Ο Σεν έχει χαρακτηρισθεί η «Συνείδηση» και η «Μητέρα Τερέζα» των Οικονομικών[32][33] για τις εργασίες του πάνω στους λιμούς, τη θεωρία της ανθρώπινης αναπτύξεως, τα οικονομικά των κοινωνικών παροχών, τους υποκείμενους μηχανισμούς που διαιωνίζουν τη φτώχεια, τις ανισότητες των δύο φύλων, ακόμα και για τις συνεισφορές του στον πολιτικό φιλελευθερισμό. Ο ίδιος ωστόσο αποποιείται τη σύγκρισή του με τη Μητέρα Τερέζα λέγοντας ότι δεν επεχείρησε ποτέ να ακολουθήσει έναν τρόπο ζωής αφιερωμένο στην αυτοθυσία[34]
Στην Ινδία: «μέντορας» σε πανεπιστήμιαΕπεξεργασία
Τον Μάιο του 2007 ο Αμάρτυα Σεν διορίσθηκε από την ινδική κυβέρνηση πρόεδρος[35] του Nalanda Mentor Group (NMG) στο πρόγραμμα ιδρύσεως του Διεθνούς Πανεπιστημίου Ναλάντα (Nalanda International University), ενός διεθνούς κέντρου εκπαιδεύσεως με σκοπό την αναγέννηση του αρχαίου μορφωτικού κέντρου που υπήρξε στις Ινδίες από τον 5ο αιώνα μ.Χ. ως το 1197. Στις 19 Ιουλίου 2012 ο Σεν αναγορεύθηκε τιμητικά στον πρώτο πρύτανη του νέου Πανεπιστημίου[36]
Τον Ιούνιο του 2011 ο Σεν διορίσθηκε ως σύμβουλος στην αντίστοιχη ομάδα του Presidency College του Πανεπιστημίου της Καλκούτας από τον πρωθυπουργό της Δυτικής Βεγγάλης Mamata Banerjee[37][38]
Προσωπική ζωή και πεποιθήσειςΕπεξεργασία
Ο Σεν έχει τελέσει τρεις γάμους στη ζωή του:
Με την Ινδή συγγραφέα και λόγια Ναμπανήτα Ντεβ Σεν, με την οποία απέκτησαν δύο κόρες: τη δημοσιογράφο και εκδότρια Αντάρα Ντεβ Σεν, και τη Ναντάνα Σεν, ηθοποιό του ινδικού κινηματογράφου. Ο γάμος αυτός διαλύθηκε λίγο μετά την εγκατάσταση του ζεύγους στο Λονδίνο το 1971[32].
Με την Εύα Κολόρνι το 1973, με την οποία απέκτησαν μία κόρη, την Ιντράνι, σήμερα δημοσιογράφο στη Νέα Υόρκη, και ένα γιο, τον Καμπίρ, που σήμερα διδάσκει μουσική στο Shady Hill School. Η Εύα απεβίωσε πρόωρα από καρκίνο του στομάχου το 1985.
Με την Emma Georgina Rothschild το 1991, με την οποία δεν απέκτησαν μαζί τέκνα.
Ο Σεν διατηρεί ένα σπίτι κοντά στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ, όπου διαμένει την άνοιξη και το θέρος με τη σύζυγό του, αλλά συνήθως περνά τους χειμώνες του στο σπίτι του στον τόπο όπου γεννήθηκε, στο Σαντινικετάν της Δ. Βεγγάλης, όπου του αρέσει να κάνει μεγάλες βόλτες με ποδήλατο.
Ο Σεν είναι άθεος και από τους υποστηρικτές της απόψεως ότι ο αθεϊσμός είναι απολύτως συμβατός με τον Ινδουισμό, αν όχι ακριβώς ως θρησκεία, πάντως ως πολιτικοκοινωνική οντότητα[39]. Σε συνέντευξη στο περιοδικό California του Πανεπιστημίου Μπέρκλεϋ σημείωσε:[40]
Κατά κάποιο τρόπο οι άνθρωποι έχουν συνηθίσει στην ιδέα ότι η Ινδία είναι κατ' εξοχήν πνευματική και προσανατολισμένη προς τη θρησκεία... ...παρά το γεγονός ότι η σανσκριτική γλώσσα έχει τη μεγαλύτερη σωζόμενη αθεϊστική βιβλιογραφία από οποιαδήποτε άλλη κλασική γλώσσα. Ο Μαντάβα Ατσάρυα, ο αξιοσημείωτος αυτός φιλόσοφος του 14ου αιώνα, έγραψε αυτό το αρκετά σημαντικό βιβλίο που λέγεται Sarvadarshansamgraha, όπου συζητά όλες τις θρησκευτικές σχολές σκέψεως του Ινδουισμού. Το πρώτο κεφάλαιο είναι ο «Αθεϊσμός» – μία πολύ ισχυρή παρουσίαση των επιχειρημάτων υπέρ της αθεΐας και του υλισμού.
Ο Σεν έχει περισσότερους από 90 τιμητικούς τίτλους από πανεπιστήμια διεθνώς[41]. Γενικότερα, οι σημαντικότερες τιμητικές διακρίσεις του με χρονολογική σειρά είναι:
1954: Βραβείο Άνταμ Σμιθ
1981: Επίτιμο μέλος της Αμερικανικής Ακαδημίας Τεχνών και Επιστημών[42]
1988: Επίτιμος αντιπρόεδρος της Βασιλικής Οικονομικής Εταιρείας.
1998: Βραβείο Νόμπελ Οικονομικών Επιστημών για τις έρευνές του επί των οικονομικών των κοινωνικών παροχών
1999: Μπαράτ Ρατνά το ανώτερο βραβείο στην Ινδία, απονεμόμενο από τον εκάστοτε Πρόεδρο της Ινδίας
1999: Επίτιμος πολίτης του Μπανγκλαντές
2000: Βραβείο Λεοντίεφ «για τις εξέχουσες συνεισφορές του στην οικονομική θεωρία» από το Ινστιτούτο Παγκόσμιας Ανάπτυξης και Περιβάλλοντος.
2000: Μετάλλιο Αϊζενχάουερ «για την ηγεσία και την προσφορά» (ΗΠΑ)
2002: «Διεθνές Βραβείο Ανθρωπιστή» (International Humanist Award) από τη «Διεθνή Ανθρωπιστική και Ηθική Ένωση».
2005 (Ιούνιος): επίτιμος διδάκτορας του Πανεπιστημίου της Πάβια.
2011: Εθνικό Μετάλλιο Ανθρωπιστικών Επιστημών (National Humanities Medal, ΗΠΑ)
2012: Sash in a special category Order of the Aztec Eagle[43]
2013: Διοικητής της γαλλικής Λεγεώνας της Τιμής[44]
2013: Κατάταξη στους 25 μεγαλύτερους «Παγκόσμιους Ζωντανούς Θρύλους της Ινδίας» από την NDTV[45]
Ο Σεν έχει επίσης ανακηρυχθεί επίτιμος διευθυντής του Κέντρου Μελετών Ανθρώπινης και Οικονομικής Ανάπτυξης του Πανεπιστημίου του Πεκίνου[46]
Πρόεδρος της Ενώσεως Αναπτυξιακών Μελετών (Development Studies Association, 1980–1982)
Πρόεδρος της Οικονομετρικής Εταιρείας (1984)
Πρόεδρος της Διεθνούς Οικονομικής Ενώσεως (International Economic Association, 1986–1989)
Πρόεδρος της Ινδικής Οικονομικής Ενώσεως (1989)
Πρόεδρος της Αμερικανικής Οικονομικής Ενώσεως (1994)
Sen, Amartya (1960). Choice of techniques: an aspect of the theory of planned economic development. Οξφόρδη: Basil Blackford.
Sen, Amartya (1997). On economic inequality. Οξφόρδη & Νέα Υόρκη: Clarendon Press & Oxford University Press. ISBN 9780198281931.  (πρώτη έκδοση το 1976)
Sen, Amartya (1982). Poverty and famines: an essay on entitlement and deprivation. Οξφόρδη & Νέα Υόρκη: Clarendon Press & Oxford University Press. ISBN 9780198284635.
Sen, Amartya (1983). Choice, welfare, and measurement. Οξφόρδη: Basil Blackwell. ISBN 9780631137962.
Ανατύπωση: Sen, Amartya (1999). Choice, welfare, and measurement. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. ISBN 9780674127784.
Sen, Amartya (1970). Collective choice and social welfare. San Francisco: Holden-Day. ISBN 9780816277650.
Sen, Amartya (1997). Resources, values, and development. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. ISBN 9780674765269.
Sen, Amartya (1985). Commodities and capabilities. Άμστερνταμ, Νέα Υόρκη: North-Holland, Elsevier Science Publishing Co. ISBN 9780444877307.
Sen, Amartya (1987). On ethics and economics. Οξφόρδη & Νέα Υόρκη: Basil Blackwell. ISBN 9780631164012.
Sen, Amartya· Drèze, Jean (1989). Hunger and public action. Οξφόρδη & Νέα Υόρκη: Clarendon Press & Oxford University Press. ISBN 9780198286349.
Sen, Amartya (1992). Inequality reexamined. Νέα Υόρκη & Οξφόρδη: Russell Sage Foundation, Clarendon Press, Oxford University Press. ISBN 9780198289289.
Sen, Amartya· Nussbaum, Martha (1993). The quality of life. Οξφόρδη & Νέα Υόρκη: Clarendon Press Oxford University Press. ISBN 9780198287971.
Sen, Amartya· Drèze, Jean (1998). India, economic development and social opportunity. Οξφόρδη & Νέα Υόρκη: Clarendon Press Oxford University Press. ISBN 9780198295280.
Sen, Amartya· Suzumura, Kōtarō· Arrow, Kenneth J. (1996). Social choice re-examined: proceedings of the IEA conference held at Schloss Hernstein, Berndorf, near Vienna, Austria. 2. Νέα Υόρκη: St. Martin's Press. ISBN 9780312127398.
Sen, Amartya (1999). Development as freedom. Νέα Υόρκη: Oxford University Press. ISBN 9780198297581.
Sen, Amartya (2000). Freedom, rationality, and social choice: the Arrow lectures and other essays. Οξφόρδη: Oxford University Press. ISBN 9780198296997.
Sen, Amartya (2002). Rationality and freedom. Cambridge, Massachusetts: Belknap Press. ISBN 9780674013513.
Sen, Amartya· Suzumura, Kōtarō· Arrow, Kenneth J. (2002). Handbook of social choice and welfare. Άμστερνταμ και Βοστώνη: Elsevier. ISBN 9780444829146.
Sen, Amartya (2005). The argumentative Indian: writings on Indian history, culture, and identity. Νέα Υόρκη: Farrar, Straus and Giroux. ISBN 9780312426026.
Sen, Amartya (2006). Identity and violence: the illusion of destiny. Issues of our time. Νέα Υόρκη: W.W. Norton & Co. ISBN 9780393329292.
Sen, Amartya (31 Δεκεμβρίου 2007). Imperial illusions. Washington D.C. / Online: The New Republic.
Sen, Amartya (2010). The idea of justice. Λονδίνο: Penguin. ISBN 9780141037851.
Sen, Amartya· Drèze, Jean· Fitoussi, Jean-Paul (2010). Mismeasuring our lives: why GDP doesn't add up: the report. Νέα Υόρκη: New Press Distributed by Perseus Distribution. ISBN 9781595585196.
Sen, Amartya (2011). Peace and democratic society. Cambridge, England: Open Book Publishers. ISBN 9781906924393.
Drèze, Jean (2013). An uncertain glory: the contradictions of modern India. Λονδίνο: Allen Lane. ISBN 9781846147616.
Sen, Amartya (1962). «An aspect of Indian agriculture». Economic and Political Weekly (Sameeksha Trust) 14: 243–246.  Pdf version.
Sen, Amartya (Ιαν.–Φεβ. 1970). «The impossibility of a paretian liberal». Journal of Political Economy (The University of Chicago Press - JSTOR) 78 (1): 152–157. doi:10.2307/1829633. http://www.jstor.org/discover/10.2307/1829633?uid=3738032&uid=2129&uid=2134&uid=2&uid=70&uid=4&sid=21103853250761.  Pdf version.
Sen, Amartya (Μάρτιος 1976). «Poverty: an ordinal approach to measurement». Econometrica (The Econometric Society - JSTOR) 44 (2): 219–231. doi:10.2307/1912718. http://dx.doi.org/10.2307/1912718.  Pdf verson.
Sen, Amartya (Σεπτέμβριος 1979). «Utilitarianism and welfarism». The Journal of Philosophy (Journal of Philosophy, Inc. - JSTOR) 76 (9): 463–489. doi:10.2307/2025934. http://dx.doi.org/10.2307/2025934.
Sen, Amartya (1986). «Chapter 22 Social choice theory». Handbook of Mathematical Economics (Elsevier ScienceDirect) 3: 1073–1181. doi:10.1016/S1573-4382(86)03004-7. http://dx.doi.org/10.1016/S1573-4382(86)03004-7.
Sen, Amartya (20 Δεκεμβρίου 1990). «More than 100 million women are missing». The New York Review of Books (NY Rev Inc.). http://www.nybooks.com/articles/archives/1990/dec/20/more-than-100-million-women-are-missing/.
Sen, Amartya (Μάιος 2005). «The three R's of reform». Economic and Political Weekly (Sameeksha Trust) 40 (19): 1971–1974. http://www.epw.in/special-articles/three-rs-reform.html.
Sen, Amartya (8 Δεκεμβρίου 1998), The possibility of social choice, Trinity College, Cambridge, UK (Διάλεξη του Βραβείου Nobel), Sweden: Nobel Media AB, http://nobelprize.org/nobel_prizes/economics/laureates/1998/sen-lecture.pdf
Sen, Amartya (1999), Reason before identity, Οξφόρδη & Νέα Υόρκη: Oxford University Press, ISBN 9780199513895
Μοντέλο της Κεράλα, όρος και μοντέλο που επινοήθηκε από τον Σεν
↑ 1,0 1,1 Εθνική Βιβλιοθήκη της Γερμανίας, Κρατική Βιβλιοθήκη του Βερολίνου, Βαυαρική Κρατική Βιβλιοθήκη, Εθνική Βιβλιοθήκη της Αυστρίας: Gemeinsame Normdatei. Ανακτήθηκε στις 26  Απριλίου 2014.
↑ 2,0 2,1 (Αγγλικά) SNAC. w6cz3zhb. Ανακτήθηκε στις 9  Οκτωβρίου 2017.
↑ 3,0 3,1 (Γερμανικά) Εγκυκλοπαίδεια Μπρόκχαους. sen-amartya-k.
↑ Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας: (Γαλλικά) καθιερωμένοι όροι της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Γαλλίας. data .bnf .fr /ark: /12148 /cb12041027j. Ανακτήθηκε στις 10  Οκτωβρίου 2015.
↑ (Αγγλικά) Mathematics Genealogy Project.
↑ Ανακτήθηκε στις 24  Ιουνίου 2019.
↑ Ανακτήθηκε στις 3  Ιουλίου 2019.
↑ Ανακτήθηκε στις 10  Ιουνίου 2020.
↑ 9,0 9,1 «Kindred Britain»
↑ p19564.htm#i195635. Ανακτήθηκε στις 7  Αυγούστου 2020.
↑ «The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1998». (Αγγλικά) Ίδρυμα Νόμπελ. Ανακτήθηκε στις 4  Μαΐου 2020.
↑ «Leontief Prize». (Αγγλικά) Ανακτήθηκε στις 7  Μαΐου 2020.
↑ «Preisträgerinnen und Preisträger». (Γερμανικά) Kiel Institute for the World Economy. Ανακτήθηκε στις 7  Μαΐου 2020.
↑ «Guardonats anteriors». Ζενεραλιτάτ της Καταλονίας.
↑ «Acto de Investidura como Doctor “Honoris Causa” del Excm. Sr. Dr. Amartya Kumar Sen». (Αγγλικά) Πανεπιστήμιο της Βαλένθια.
↑ «Economist Amartya Sen awarded Bodley Medal». (Αγγλικά) Βιβλιοθήκη Μπόντλιαν. 27  Μαρτίου 2019. Ανακτήθηκε στις 28  Μαρτίου 2019.
↑ «2016 | Amartya Sen». (Αγγλικά) Social Science Research Council. Ανακτήθηκε στις 18  Οκτωβρίου 2019.
↑ commencement .miami .edu /about-us /archives /honorary-degree-recipients /index .html.
↑ «Amartya Sen | Biographical: Philosophy and economics». The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1998. Nobel Prize. Ανακτήθηκε στις 16 Ιουνίου 2014.
↑ «Amartya Sen | Biographical: Cambridge as a battleground». The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1998. Nobel Prize. Ανακτήθηκε στις 16 Ιουνίου 2014.
↑ «Amartya Sen | Biographical: opening paragraph». The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1998. Nobel Prize. Ανακτήθηκε στις 12 Ιουνίου 2012.
↑ «Amartya Sen | Biographical: Delhi School of Economics». The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 1998. Nobel Prize. Ανακτήθηκε στις 12 Ιουνίου 2012.
↑ «Prof. Amartya Sen». Trinity College, Cambridge. University of Cambridge. Ανακτήθηκε στις 16 Ιουνίου 2014.
↑ Sachs, Jeffrey (26 Οκτωβρίου 1998). «The real causes of famine: a Nobel laureate blames authoritarian rulers». Time Magazine. http://content.time.com/time/magazine/article/0,9171,989405,00.html. Ανακτήθηκε στις 16 Ιουνίου 2014.
↑ United Nations Development Programme, UNDP, επιμ. (2010). «Overview | Celebrating 20 years of human development». Human Development Report 2010 | 20th anniversary edition | the real wealth of nations: pathways to human development. Νέα Υόρκη: United Nations Development Programme. σελ. 2. ISBN 9780230284456. ...the first HDR called for a different approach to economics and development - one that put people at the centre. The approach was anchored in a new vision of development, inspired by the creative passion and vision of Mahbub ul Haq, the lead author of the early HDRs, and the ground-breaking work of Amartya Sen.  Pdf version.
↑ Batterbury, Simon; Fernando, Jude (2004), «Amartya Sen», Key thinkers on space and place, London Thousand Oaks: Sage, σελ. 251-257, ISBN 9780761949626  Draft pdf.
↑ Sen, Amartya (2010), «Equality of what?», στο: MacMurrin, Sterling M., επιμ., The Tanner lectures on human values, 4 (2nd έκδοση), Cambridge: Cambridge University Press, σελ. 195–220, ISBN 9780521176415  Pdf version. Αρχειοθετήθηκε 2021-06-19 στο Wayback Machine.
↑ Oster, Emily; Chen, Gang (Μάιος 2008), Hepatitis B does not explain male-biased sex ratios in China, NBER Working Paper No. 13971, Cambridge, Massachusetts: National Bureau of Economic Research, http://www.nber.org/papers/w13971  Pdf version.
↑ Sen, Amarya (27 Οκτωβρίου  – 9 Νοεμβρίου 2001). «Many faces of gender inequality». Frontline (The Hindu) 18 (22). http://www.frontline.in/static/html/fl1822/18220040.htm.
↑ Sen, Amartya (2010). The idea of justice. London: Penguin. ISBN 9780141037851.
↑ 32,0 32,1 Steele, Jonathan (19 Απριλίου 2001). «The Guardian Profile: Amartya Sen | Food for thought». Λονδίνο: The Guardian | Culture | Books. http://www.guardian.co.uk/books/2001/mar/31/society.politics. Ανακτήθηκε στις 7 Ιανουαρίου 2012.
↑ Coy, Peter (25 Οκτωβρίου 1998). «Commentary: The Mother Teresa of economics». Νέα Υόρκη: BloomsburyBusinessweek | Businessweek Archives. http://www.businessweek.com/stories/1998-10-25/commentary-the-mother-teresa-of-economics. Ανακτήθηκε στις 16 Ιουνίου 2014.
↑ Bill, Dunlop (31 Αυγούστου 2010). «Book Festival: Amartya Sen, Nobel prize-winning welfare economist». Εδιμβούργο: EdinburghGuide.com | Edinburgh's Festivals | Festival 2010 Reviews. http://www.edinburghguide.com/festival/2010/edinburghbookfestival/bookfestivalamartyasennobelprizewinningwelfareeconomist-6477. Ανακτήθηκε στις 16 Ιουνίου 2014.
↑ «Ministry of External Affairs, Press Release: Nalanda University Bill». Press Information Bureau, Government of India. 11 Αυγούστου 2010. http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=64617. Ανακτήθηκε στις 4 Ιανουαρίου 2012. «The University of Nalanda is proposed to be established under the aegis of the East Asia Summit (EAS), as a regional initiative. Government of India constituted a Nalanda Mentor Group (NMG) in 2007, under the Chairmanship of Prof. Amartya Sen...»
↑ Ahmad, Faizan (20 Ιουλίου 2012). «Amartya Sen named Nalanda University chancellor». Ινδία: The Times Of India | Home | Education | News. http://timesofindia.indiatimes.com/home/education/news/Amartya-Sen-named-Nalanda-University-chancellor/articleshow/15049508.cms. Ανακτήθηκε στις 16 Ιουνίου 2014.
↑ Special, correspondent (30 Ιουνίου 2011). «Amartya Sen will be adviser to Presidency Mentor Group». Chennai, India: The Hindu | News | National. http://www.thehindu.com/news/national/article2145095.ece. Ανακτήθηκε στις 4 Ιανουαρίου 2012.
↑ Guha, Subhabrata (6 Ιουνίου 2011). «Amartya Sen to help revive Presidency University glory». The Times of India. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2013-12-07. https://web.archive.org/web/20131207022044/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-06-06/india/29625352_1_mamata-banerjee-advisory-committee-nobel-laureate-amartya-sen. Ανακτήθηκε στις 4 Ιανουαρίου 2012.
↑ Sen, Amartya (23 Νοεμβρίου 2001). «A world not neatly divided». Νέα Υόρκη: New York Times | Opinion. http://www.nytimes.com/2001/11/23/opinion/a-world-not-neatly-divided.html. Ανακτήθηκε στις 16 Ιουνίου 2014.
↑ Bardhan, Pranab (Ιουλίου–Αυγούστου 2006). «The arguing Indian». Cal Alumni Association UC Berkely | California Magazine. http://alumni.berkeley.edu/california-magazine/july-august-2006-indo-chic/arguing-indian. Ανακτήθηκε στις 16 Ιουνίου 2014.
↑ «Curriculum Vitae: Amartya Sen» (PDF). Harvard University. Ιανουάριος 2013. Ανακτήθηκε στις 16 Ιουνίου 2014.
↑ «Chapter "S"», Members of the American Academy of Arts & Sciences: 1780-2013, Cambridge, Massachusetts: American Academy of Arts & Sciences, 2013, σελ. 498, https://www.amacad.org/contentu.aspx?d=941, ανακτήθηκε στις 16 Ιουνίου 2014
↑ «Professor Amartya Sen receives awards from the governments of France and Mexico». Harvard University | Department of Economics | News. 18 Δεκεμβρίου 2012. http://alumni.berkeley.edu/california-magazine/july-august-2006-indo-chic/arguing-indian. Ανακτήθηκε στις 16 Ιουνίου 2014.
↑ «Remise des insignes de Commandeur de la légion d'honneur à M. Amartya SEN». Présidence de la République française | Déclarations/Discours. 15 Φεβρουαρίου 2013. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο (Transcript of Legion of Honour presentation speech by French President, Francois Hollande) στις 14 Αυγούστου 2014. Ανακτήθηκε στις 16 Ιουνίου 2014.
↑ Ghosh, Deepshikha (14 Δεκεμβρίου 2013). «If you get an honour you think you don't deserve, it's still very pleasant: Amartya Sen». Νέο Δελχί: NDTV | Culture | Latest. http://www.ndtv.com/article/ndtv-25-latest/if-you-get-an-honour-you-think-you-don-t-deserve-it-s-still-very-pleasant-amartya-sen-458756?curl=1388509988. Ανακτήθηκε στις 16 Ιουνίου 2014.
↑ «People: Key committees 1. | Academic Advisory Committee, Honorary Director: Amartya Sen». Center for Human and Economic Development Studies (CHEDS), Peking University. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 2014-09-10. https://web.archive.org/web/20140910195915/http://www.cheds.pku.edu.cn/Page/En/people.html. Ανακτήθηκε στις 19 Ιουλίου 2011.
Τα Wikimedia Commons έχουν πολυμέσα σχετικά με το θέμα
Ο Αμάρτυα Σεν Αρχειοθετήθηκε 2012-04-15 στο Wayback Machine. στο Παν/μιο Χάρβαρντ
«The Possibility of Social Choice» η διάλεξή του κατά την απονομή του Βραβείου Νόμπελ το 1998
Προφίλ και Δημοσιεύσεις στον ιστοτόπο Research Papers in Economics/RePEc
Amartya Sen (1933– ). The Concise Encyclopedia of Economics. Library of Economics and Liberty (2nd έκδοση). Liberty Fund. 2008.
Ντοκιμαντέρ 57 λεπτών του 2003 με τίτλο Amartya Sen: A Life Re-examined, σε σκηνοθεσία Suman Ghosh, με λεπτομέρειες για τη ζωή και το έργο του