el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en en en en cs en el nl el el fr el de el de de el el el en el de el el el en el el el fr el el de el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en en el de el el el de el en ru en en en en en en en en en en en en en en en en en en en es en en en en de en en en en it en en en en en en en en en el en en en en de de en en en en de en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en pl en en en en en en pl nl en en el en en en en en en en de en el el en de el el es en en en en en de en en en en en en en en en en en el en el el el el el el el el el el el el
Ο Γιάκομπ [i] Λούντβιχ Φέλιξ Μέντελσον Μπαρτόλντι (Jakob Ludwig Felix Mendelssohn Bartholdy, γερμανικά: [ˈjaːkɔp ˈluːtvɪç ˈfeːlɪks ˈmɛndl̩szoːn baʁˈtɔldi], Αμβούργο, 3 Φεβρουαρίου 1809 – Λειψία, 4 Νοεμβρίου 1847), γεννημένος και ευρέως γνωστός ως Φέλιξ Μέντελσον [ii] ήταν Γερμανός συνθέτης, πιανίστας, οργανίστας και διευθυντής ορχήστρας της πρώιμης ρομαντικής περιόδου, από τις διασημότερες φυσιογνωμίες της εποχής. [18]
cemeteries at Hallesches Tor (52°29′42″ s. š., 13°23′33″ v. d.)
Violin Concerto in E minor
Άμπραχαμ Μέντελσον Μπαρτόλντι[13] και Lea Mendelssohn Bartholdy[13]
Moses Mendelssohn (παππούς από την πλευρά του πατέρα)
Τάγμα της Αξίας για τις Τέχνες και Επιστήμες
honorary citizen of Leipzig (13  Απριλίου 1843)[17]
Εγγονός του φιλοσόφου Μωυσή Μέντελσον (Moses Mendelssohn), ο Φέλιξ γεννήθηκε σε μια εξέχουσα εβραϊκή οικογένεια. Ανατράφηκε άθρησκος μέχρι την ηλικία των επτά ετών, όταν βαφτίστηκε ως Μεταρρυθμιστής χριστιανός. Νωρίς, θεωρήθηκε παιδί-θαύμα, αλλά οι γονείς του ήταν επιφυλακτικοί και δεν επεζήτησαν να αξιοποιήσουν το ταλέντο του.
1.5 Γνωριμία με τον Γκαίτε και αναβίωση του Μπαχ
1.7 Στη Λειψία και στο Βερολίνο
1.8 Ο Μέντελσον στη Βρετανία
3 Μουσική και μουσικολογικά στοιχεία
3.1 Ο Μέντελσον ως συνθέτης
3.2 Ο Μέντελσον ως εκτελεστής
3.3 Ο Μέντελσον ως αρχιμουσικός
3.4 Ο Μέντελσον ως εκδότης
Ο Φέλιξ Μέντελσον γεννήθηκε το 1809 στο Αμβούργο που, τότε, ήταν ανεξάρτητη πόλη-κράτος [iii], στο ίδιο σπίτι όπου, έναν χρόνο αργότερα, γεννήθηκε ο βιολονίστας Φ. Ντάβιντ (Ferdinand David). Ο Ντάβιντ ήταν ο μουσικός στον οποίο αφιέρωσε ο συνθέτης το έργο του, Κοντσέρτο για βιολί. Ο πατέρας του, τραπεζίτης στο επάγγελμα, Άμπρααμ Μέντελσον, ήταν γιος του Γερμανοεβραίου φιλοσόφου Μωυσή Μέντελσον. Η μητέρα του, Λία Σάλομον (Lea Salomon), ήταν μέλος της οικογένειας Ίτζιγκ (Itzig) και αδελφή του Γ. Σ. Μπαρτόλντι (Jakob Salomon Bartholdy). [19] Ο Μέντελσον ήταν το δεύτερο από τα τέσσερα παιδιά της οικογένειας· η μεγαλύτερη αδελφή του, Φάνι, επέδειξε επίσης εξαιρετικό και πρόωρο μουσικό ταλέντο. [20]
Σε ηλικία 16 ετών, ο Μέντελσον συνέθεσε το Οκτέτο για έγχορδα σε Μιb Μείζονα, το πρώτο έργο που κατέδειξε την πλήρη δύναμη της μεγαλοφυίας του. Αυτό και η εισαγωγή για το Όνειρο Θερινής Νυκτός, το οποίο έγραψε ένα έτος αργότερα, το 1826, είναι τα πιο γνωστά από τα πρώτα του έργα. (Αργότερα, το 1842, έγραψε επίσης προγραμματική μουσική για το ομώνυμο έργο του Σαίξπηρ, συμπεριλαμβανομένου του διάσημου Γαμήλιου Εμβατηρίου). Η εισαγωγή είναι, ίσως, το πιο πρώιμο παράδειγμα μιας εισαγωγής κοντσέρτου ή κοντσερτάντε εισαγωγής -δηλαδή, ένα κομμάτι που δεν γράφηκε σκόπιμα για να συνοδεύει μια σκηνική παράσταση, αλλά να φέρει στη μνήμη των ακροατών ένα λογοτεχνικό θέμα παρουσιασμένο σε μια σκηνή συναυλιών. Ήταν ένα είδος που υπήρξε πολύ δημοφιλής φόρμα στη ρομαντική μουσική. [35]
Το 1824, ο Μέντελσον σπούδασε με τον συνθέτη και τον βιρτουόζο του πιάνου Ί. Μόσελες (Ignaz Moscheles) ο οποίος, όπως εξομολογήθηκε στα ημερολόγιά του, δεν είχε πολλά να τον διδάξει. [36] Ο Μόσελες, όμως, έγινε στενός συνάδελφος και φίλος του Μέντελσον, δια βίου. Το 1827, έκανε πρεμιέρα η όπερα του Μέντελσον Ο Γάμος του Κομάτσο. Το έργο απέτυχε και αυτή ήταν η πρώτη και τελευταία παράσταση στη διάρκεια της ζωής του συνθέτη. Η αποτυχία αυτής της παραγωγής έκανε τον Μέντελσον να αποφύγει να ασχοληθεί με τη συγκεκριμένη φόρμα, στο εξής. [37]
Γνωριμία με τον Γκαίτε και αναβίωση του ΜπαχΕπεξεργασία
Το 1821, ο Τσέλτερ σύστησε τον Μέντελσον στον φίλο και δι’ αλληλογραφίας εταίρο του, Γκαίτε, ο οποίος εντυπωσιάστηκε πολύ από τον 12χρονο οδηγώντας, πιθανότατα, στην παλαιότερη επιβεβαιωμένη σύγκριση με τον Μότσαρτ, όπως καταδεικνύεται στον εξής διάλογο μεταξύ τους:
Ο Μέντελσον προσκλήθηκε να συναντηθεί με τον Γκαίτε πολλές φορές, αργότερα, και έγραψε μουσική σε πολλά ποιήματά του. Άλλες συνθέσεις του Μέντελσον εμπνευσμένες από τον Γκαίτε περιλαμβάνουν την εισαγωγή Ήρεμη Θάλασσα και Αίσιο Ταξίδι (Op. 27, 1828) και την καντάτα Η Πρώτη Βαλπούργεια Νύκτα (Op. 60, 1832).
Το 1829, με την υποστήριξη του Τσέλτερ και τη βοήθεια του ηθοποιού Έ. Ντέβριεντ (Eduard Devrient), ο Μέντελσον κανόνισε και πραγματοποίησε μια παράσταση στο Βερολίνο του έργου, Κατά Ματθαίον Πάθη του Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ. Τέσσερα χρόνια πριν, η γιαγιά του, Μπέλα Ίτζιγκ Σάλομον τού είχε δώσει ένα αντίγραφο αυθεντικού χειρογράφου αυτού του -μέχρι τότε ξεχασμένου- αριστουργήματος. [42] Την ορχήστρα και χορωδία για την παράσταση παρείχε η Ακαδημία Τραγουδιού του βερολίνου. Η επιτυχία αυτής της παράστασης, από τις ελάχιστες που ακολούθησαν τον θάνατο του Μπαχ και η πρώτη εκτός Λειψίας, ήταν το απόλυτα κεντρικό γεγονός στην αναβίωση της μουσικής του Μπαχ στη Γερμανία και, τελικά, σε όλη την Ευρώπη. [43] Ο Μέντελσον κέρδισε ευρεία αναγνώριση σε ηλικία 20 ετών. Επίσης, οδήγησε σε μία από τις λίγες αναφορές που έκανε ο ίδιος για τον εαυτό του:
Στη Λειψία και στο ΒερολίνοΕπεξεργασία
Το δωμάτιο εργασίας του Μέντελσον στη Λειψία
Σε μεταγενέστερες επισκέψεις συναντήθηκε με τη Βασίλισσα Βικτώρια και τον σύζυγό της Πρίγκιπα Αλβέρτο, ο οποίος θαύμαζε πολύ τη μουσική του. [61] Κατά τη διάρκεια δέκα επισκέψεων στη Βρετανία, συνολικά περίπου 20 μήνες, ο Μέντελσον κέρδισε έναν μεγάλο αριθμό θαυμαστών, επαρκή για να κάνει βαθιά εντύπωση στη βρετανική μουσική ζωή. Συνέθετε, διηύθυνε και δημοσίευσε για τους Βρετανούς εκδότες τις πρώτες κριτικές εκδόσεις των ορατορίων του Χέντελ και της μουσικής για εκκλησιαστικό όργανο του Μπαχ. Η Σκωτία ενέπνευσε δύο από τα πιο διάσημα έργα του: την εισαγωγή Εβρίδες (επίσης γνωστή ως Το Σπήλαιο του Φίνγκαλ), και τη Σκωτική Συμφωνία. Το ορατόριό του Ηλίας έκανε πρεμιέρα στο Δημαρχείο του Μπέρμιγχαμ, το 1846. [62]
Πάντως, ο Μέντελσον ήταν πολύ καλός στο μολύβι και την ακουαρέλα, ένα χόμπυ που εξασκούσε καθ 'όλη τη διάρκεια της ζωής του, για δική του διασκέδαση και των φίλων του. [68] Η ογκώδης αλληλογραφία του δείχνει ότι, θα μπορούσε επίσης να είναι ένας πνευματώδης συγγραφέας στα γερμανικά και τα αγγλικά -μερικές φορές με συνοδεία από χιουμοριστικά σκίτσα και καρτούν στο κείμενο. [69]
Ο τάφος του Μέντελσον στη Λειψία
Ο Μέντελσον υπέφερε από κακή υγεία στα τελευταία χρόνια της ζωής του που, πιθανώς, επιδεινώθηκε από νευρικά προβλήματα και την υπερβολική εργασία. Μια από τις τελευταίες περιοδείες στην Αγγλία τον άφησε εξαντλημένο και άρρωστο, από ένα υπερβολικά κουραστικό πρόγραμμα. Ο θάνατος της αδελφής του, Φάνι, στις 14 Μαΐου 1847, τού προκάλεσε μεγάλη θλίψη. Λιγότερο από έξι μήνες αργότερα, πέθανε στη Λειψία μετά από μια σειρά εγκεφαλικών επεισοδίων. Ήταν μόλις 38 ετών. Ο παππούς του Μωυσής, η αδελφή του και οι δύο γονείς του είχαν πεθάνει από παρόμοιες αποπληξίες. [77] Η κηδεία του έγινε στην Εκκλησία Paulinerkirche της Λειψίας και ενταφιάστηκε στο Dreifaltigkeitsfriedhof I στο Βερολίνο. Στους μεταφορείς του φερέτρου του συμπεριλαμβάνονταν οι Μόσελες, Σούμαν και Γκέιντε. [78] Ο Μέντελσον είχε περιγράψει τον θάνατο, κάποτε, σε μια επιστολή προς έναν ξένο, ως έναν τόπο «όπου πρέπει να ελπίζουμε ότι υπάρχει, ακόμα, μουσική, αλλά όχι πια θλίψη ή χωρισμοί. [79]
Οι Γάμοι του Καμάτσο, κωμική όπερα Op. 10 (1825)
Επιστροφή από την Ξενητειά, οπερέτα Op. 89 (1829)
Όνειρο Θερινής Νυκτός σκηνική μουσική για το έργο του Σαίξπηρ, Οp. 61 (1842)
Λορελάι, ημιτελής όπερα (1847)
Άγιος Παύλος, Op. 36 (1834-6)
Ηλίας, Op. 70 (1846, αναθ. 1846-7)
Χριστός, Op. 97 (ημιτελές)
Ο Ιησούς, η Χαρά μου, για SATB και έγχορδα (1828)
Η Πρώτη Βαλπούργεια Νύκτα, Οp. 60 (1831, αναθ. 1842)
Ω, Κεφαλή Γεμάτη Αίμα και Τραύματα, για βαρύτονο SATB και ορχήστρα (1830)
Από τον Ουρανό Ψηλά, Εδώ Έρχομαι, για σόλο SB, SATB και ορχήστρα (1831)
Ω Θεέ, Δες από τον Ουρανό, για βαρύτονο, SATB και ορχήστρα (1832)
Δώδεκα Συμφωνίες για Έγχορδα
Συμφωνία αριθ. 1 σε Ντο Ελάσσονα, Op. 11 (1824)
Εισαγωγή και προγραμματική μουσική στο Όνειρο Θερινής Νυκτός του Σαίξπηρ, Οp. 21 (1826)
Συμφωνία αρ. 5 σε Ρε Μείζονα/Ελάσσονα, «Μεταρρυθμιστική», Op. 107 (1830-2)
Συμφωνία αρ. 3 σε Λα Ελάσσονα, «Σκωτική», Op. 56 (1830-42)
Εβρίδες, «Το Σπήλαιο του Φίνγκαλ», εισαγωγή Οp. 26 (1830, αναθ. 1832)
Γαλήνια Θάλασσα και Αίσιο Ταξίδι, εισαγωγή Οp. 27 (1832)
Η Όμορφη Μελουζίνα, εισαγωγή Οp. 32 (1833)
Συμφωνία αρ. 4 σε Λα Μείζονα, «Ιταλική», Op. 90 (1833)
Συμφωνία αρ. 2 σε Σιb Μείζονα, «Lobgesang» , Op. 52 (1840)
Κοντσέρτο για πιάνο (Νο. 0) σε Λα Ελάσσονα (1822)
Κοντσέρτο για βιολί και έγχορδα σε Ρε Ελάσσονα (1822)
Κοντσέρτο για 2 πιάνα και ορχήστρα (Νο. 1) σε Μιb Μείζονα (1822/1824)
Κοντσέρτο για 2 πιάνα και ορχήστρα (Νο. 2) σε Μι Μείζονα (1823)
Διπλό Κοντσέρτο για βιολί, πιάνο και ορχήστρα εγχόρδων σε Ρε Ελάσσονα (1823)
Capriccio brilliant, για πιάνο και ορχήστρα σε Σι Μείζονα/Ελάσσονα, Op. 22 (1826, δημοσιευμένο 1832)
Κοντσέρτο για πιάνο Νο. 1 σε Σολ Ελάσσονα Op. 25 (1831)
Rondo brilliant, για πιάνο και ορχήστρα σε Μιb Μείζονα, Op. 29 (1834)
Κοντσέρτο για πιάνο Νο. 2 σε Ρε Ελάσσονα Op. 40 (1837)
Σερενάτα και Allegro giocoso, για πιάνο και ορχήστρα σε Σι Ελάσσονα, Op. 43 (1838)
Κοντσέρτο για βιολί σε Μι Ελάσσονα Op. 64 (1844)
Κονσέρτο για βιολοντσέλο (χαμένο)
Σονάτα για βιολί No. 1 σε Φα Μείζονα (1820)
Πιάνο τρίο No. 0 σε Ντο Ελάσσονα (1820)
12 Φούγκες για Κουαρτέτο Εγχόρδων (1821)
Κουαρτέτο με πιάνο No. 0 σε Ρε Ελάσσονα (1821)
Κουαρτέτο με πιάνο Νο. 1 σε Ντο Ελάσσονα, Op. 1 (1822)
Κουαρτέτο Εγχόρδων No. 0 σε Μιb Μείζονα (1823)
Κουαρτέτο με πιάνο Νο. 2 σε Φα Ελάσσονα, Op. 2 (1823)
Κουαρτέτο εγχόρδων Νο. 1 σε Μιb Μείζονα, Op. 12 (1823)
Κουαρτέτο με πιάνο Νο. 3 σε Σι Ελάσσονα, Op. 3 (1824-5)
Σονάτα για βιόλα σε Ντο Ελάσσονα (1824)
Σονάτα για κλαρινέτο σε Μιb Μείζονα (1824)
Σεξτέτο σε Ρε Μείζονα, για πιάνο, βιολί, 2 βιόλες, βιολοντσέλο και κοντραμπάσο, Op. 110 (1824)
Σονάτα για βιολί No. 2 σε Φα Ελάσσονα, Op. 4 (1825)
Οκτέτο εγχόρδων σε Μιb Μείζονα, Op. 20 (1825)
Κουαρτέτο εγχόρδων Νο. 2 σε Λα Ελάσσονα, Op. 13 (1827)
4 κομμάτια για κουαρτέτο εγχόρδων, Op. 81 (1827-47)
Παραλλαγές κοντσερτάντε σε Ρε Μείζονα, για τσέλο και πιάνο, Op. 17 (1829)
Κουιντέτο εγχόρδων Νο. 1 σε Λα Μείζονα, Op. 18 (1831)
Κομμάτι Συναυλίας Νο. 1 σε Φα Ελάσσονα για κλαρινέτο, κόρνο ντι μπασέτο και πιάνο, Op. 113 (1833)
Κομμάτι Συναυλίας Νο. 2 σε Ρε Ελάσσονα για κλαρινέτο, κόρνο ντι μπασέτο και πιάνο, Op. 114 (1833)
Assai tranquillo σε Σι Ελάσσονα, για τσέλο και πιάνο (1835)
Κουαρτέτο εγχόρδων Νο. 3 σε Ρε Μείζονα, Op. 44/1 (1837)
Κουαρτέτο εγχόρδων Νο. 4 σε Μι Ελάσσονα, Op. 44/2 (1837)
Κουαρτέτο εγχόρδων Νο. 5 σε Μιb Μείζονα, Op. 44/3 (1838)
Σονάτα για βιολί No. 3 σε Φα Μείζονα (1838)
Σονάτα για βιολοντσέλο Νο. 1 σε Σιb Μείζονα, Op. 45 (1838)
Πιάνο τρίο σε Ρε Ελάσσονα, Op. 49 (1839)
Σονάτα για βιολοντσέλο Νο. 2 σε Ρε Μείζονα, Op. 58 (1843)
Τραγούδι Χωρίς Λόγια, σε Ρε Μείζονα, για βιολοντσέλο και πιάνο (1845)
Πιάνο Τρίο Νο. 2 σε Ντο Ελάσσονα, Op. 66 (1845)
Κουιντέτο εγχόρδων No. 2 σε Σιb Μείζονα, Op. 87 (1845)
Κουαρτέτο εγχόρδων Νο. 6 σε Φα Ελάσσονα, Op. 80 (1847)
Σονάτα σε Σολ Ελάσσονα, Op. 105 (1821)
Καπρίτσιο σε Φα# Ελάσσονα, Op. 5 (1825)
Σονάτα σε Μι Μείζονα, Op. 6 (1826)
Σονάτα σε Σιb Μείζονα, Op. 106 (1827)
7 Χαρακτηριστικά Κομμάτια, Op. 7 (1827)
Σκέρτσο σε Σι Ελάσσονα (1829)
Ρόντο καπριτσιόζο, Op. 14
Τραγούδια Χωρίς Λόγια, σε επτά τόμους (1829-1845)
Φαντασία, Op. 28 (1833)
3 Καπρίτσια, Op. 33 (1833-5)
Καπρίτσιο σε Μι Μείζονα, Op. 118 (1837)
Σοβαρές Παραλλαγές σε Ρε Ελάσσονα, Op. 54 (1841)
Παραλλαγές, Op. 82 και 83 (1841)
Παιδικά Κομμάτια, Op. 72 (1842)
Πρελούδιο σε Ρε Ελάσσονα
Φούγκα σε Ρε Ελάσσονα
Φούγκα σε Σολ Ελάσσονα
Αντάντε και παραλαγές σε Ρε Μείζονα (1844)
Φαντασία και Φούγκα σε Σολ Ελάσσονα
Νυκτερινό και Φούγκα σε Ρε Μείζονα
Andante con moto σε Σολ Ελάσσονα
Τρία πρελούδια και φούγκες, Op. 37, σε Ντο Ελάσσονα, Σολ Μείζονα και Ρε Ελάσσονα (1833-7)
Nimm von uns, Herr, κοράλ πρελούδιο
Σονάτα Νο. 1 σε Φα Ελάσσονα
Σονάτα Νο. 2 σε Ντο Ελάσσονα
Σονάτα Νο. 3 σε Λα Μείζονα
Σονάτα Νο. 4 σε Σιb Μείζονα
Σονάτα Νο. 5 σε Ρε Μείζονα
Σονάτα Νο. 6 σε Ρε Ελάσσονα
Δώδεκα τραγούδια για φωνή και πιάνο, Op.8 (3 από τα τραγούδια είναι της Φάνι Μέντελσον, αλλά δημοσιεύονται με το όνομα Φέλιξ
Δώδεκα Λιντ για φωνή και πιάνο, Op. 9 (3 από τα λιντ είναι της Φάνι Μέντελσον, αλλά δημοσιεύονται με το όνομα Φέλιξ
Έξι τραγούδια για φωνή και πιάνο, Op. 19α
Έξι τραγούδια για φωνή και πιάνο, Op. 34
Έξι λιντ για μικτές φωνές a cappella, Op. 41
Έξι τραγούδια για φωνή και πιάνο, Op. 47
Έξι λιντ για τέσσερις ανδρικές φωνές a cappella, Op. 50
Έξι λιντ για φωνή και πιάνο, Op. 57
Im Grünen: Έξι λιντ για μικτές φωνές a cappella, Op. 59
Έξι λιντ για φωνή και πιάνο, Op. 63
Έξι λιντ για φωνή και πιάνο, Op. 71
Τέσσερα λιντ για τέσσερις αρσενικές φωνές, Op. 76
Έξι τραγούδια για φωνή και πιάνο, Op. 86
Έξι λιντ για τέσσερις μικτές φωνές a cappella, Op. 88
Έξι τραγούδια για φωνή και πιάνο, Op. 99
Τέσσερα λιντ για τέσσερις φωνές a cappella, Op. 100
Δύο Ιερά τραγούδια για φωνή και πιάνο, Op. 112
Τέσσερα Λιντ για τέσσερις ανδρικές φωνές a cappella, Op. 120
Te Deum σε Ρε Μείζονα για διπλή χορωδία και μπάσο κοντίνουο (1826)
Συ Ει Πέτρος, Op. 111 (1827)
Αντιγόνη, για διπλή ανδρική χορωδία, σολίστες και ορχήστρα (1841)
Εισάκουσον την Προσευχή μου (παράφραση του Ψαλμού 55) για σόλο S, SATB και εκκλησιαστικό όργανο (1844)
Δόξασε Σιών, Op. 73 (1846)
6 Ανθέμια, Op. 79 (1843-4) για SS-AA-TT-BB
Επίσης, πολλοί ψαλμοί για φωνές σόλο, ανδρικές και μικτές χορωδίες με συνοδεία ορχήστρας ή a cappella
Μουσική και μουσικολογικά στοιχείαΕπεξεργασία
Ο Μέντελσον ως συνθέτηςΕπεξεργασία
Ο μουσικολόγος Ρ. Ταρούσκιν (Richard Taruskin) γράφει ότι, παρόλο που ο Μέντελσον δημιούργησε έργα εξαιρετικής δεξιοτεχνίας σε πολύ νεαρή ηλικία, «ουδέποτε ξεπέρασε το πρώιμο νεανικό του ύφος. [...] Παρέμεινε στιλιστικά συντηρητικός [...] μη αισθανόμενος την ανάγκη να προσελκύσει την προσοχή με μια επίδειξη «επαναστατικής» καινοτομίας. Κατά τη διάρκεια της σύντομης καριέρας του παρέμεινε βολικά πιστός στο μουσικό status quo -δηλαδή τις "κλασσικές" μορφές όπως τις είχαν, ήδη, σκεφτεί στην εποχή του. Η εκδοχή του ως προς τον ρομαντισμό, που είναι ήδη εμφανής στα πρώτα του έργα, συνίστατο στον μουσικό «εικονογραφισμό» μιας αρκετά συμβατικής, αντικειμενικής φύσης (αν και εξαίσια επεξεργασμένης). [80]
Υπ’ αυτή την έννοια, διέφερε σημαντικά από τους συγχρόνους του, όπως τους Βάγκνερ και Μπερλιόζ, ακόμα και από τους Σούμαν και Σοπέν. Η απουσία πραγματικής στιλιστικής «εξέλιξης» κατά τη διάρκεια της σταδιοδρομίας του Μέντελσον, καθιστά κατάλληλο να εξετάσει, κανείς, τα έργα του κατά είδος, και όχι με χρονολογική σειρά σύνθεσης. Ο νεαρός Μέντελσον επηρεάστηκε σε μεγάλο βαθμό από τη μουσική των Μπαχ, Μπετόβεν και Μότσαρτ, «ίχνη» των οποίων εμφανίζονται στις 12 πρώτες «νεανικές» του συμφωνίες, οι οποίες γράφηκαν κυρίως για παραστάσεις στη οικία της οικογένειας και δεν δημοσιεύτηκαν ή εκτελέστηκαν δημόσια, πολύ καιρό μετά τον θάνατό του. Τις συνέθεσε από το 1821 έως το 1823, όταν ήταν μεταξύ 12 και 14 ετών.
Η Πρώτη «ώριμη» Συμφωνία του σε Ντο Ελάσσονα γράφηκε το 1824, όταν ο Μέντελσον ήταν 15 ετών. Αυτή η εργασία είναι μάλλον «πειραματική» και δείχνει τις επιδράσεις των Μπετόβεν και Βέμπερ. [81] Η Σκωτική Συμφωνία γράφηκε και αναθεωρήθηκε κατά διαστήματα μεταξύ 1829 και 1842. Το έργο αυτό ανακαλεί την ατμόσφαιρα της Σκωτίας στο ήθος του ρομαντισμού, χωρίς να χρησιμοποιεί συγκεκριμένες σκωτσέζικες λαϊκές μελωδίες. [82] Τα ίδια ισχύουν και για την ορχηστρική εισαγωγή Εβρίδες, εμπνευσμένη από επισκέψεις στη Σκωτία γύρω στα τέλη της δεκαετίας του 1820. Ο συνθέτης επισκέφτηκε το σπήλαιο του Φίνγκαλ, στα πλαίσια της μεγάλης του περιοδείας στην Ευρώπη και, ήταν τόσο εντυπωσιασμένος που, εμπνεύστηκε το κύριο θέμα της εισαγωγής επί τόπου, συμπεριλαμβάνοντάς το σε επιστολή που έγραψε το ίδιο βράδυ.
Το Κοντσέρτο για βιολί σε Μι Ελάσσονα (1844), γράφηκε για τον βιολονίστα Φέρντιναντ Ντάβιντ. Ο Ντάβιντ, ο οποίος είχε συνεργαστεί στενά με τον Μέντελσον κατά τη διάρκεια της προετοιμασίας του έργου, έπαιξε στην πρεμιέρα με το «Γκουαρνέρι» βιολί του. [83] Ο περίφημος βιολονίστας Γιόζεφ Γιόακιμ το χαρακτήρισε ως το ένα από τα τέσσερα σημαντικότερα κονσέρτα για βιολί -που είχαν γραφεί μέχρι την εποχή του- μαζί με εκείνα των Μπετόβεν, Μπραμς και Μπρουχ. [84]
Τα δύο μεγάλα Βιβλικά ορατόρια του Μέντελσον, Άγιος Παύλος (1836) και Ηλίας (18460, είναι βαθύτατα επηρεασμένα από τη μουσική του Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ. Κομβικά διαφορετικό είναι το Η Πρώτη Βαλπούργεια Νύκτα (1832) που περιγράφει παγανιστικές τελετουργίες των Δρυιδών στο βουνό Χαρτς, στις πρώτες ημέρες του χριστιανισμού. Αυτό το αξιοσημείωτο έργο θεωρήθηκε από τον μελετητή Μέτσγκερ (Heinz-Klaus Metzger) ως «εβραϊκή διαμαρτυρία ενάντια στην κυριαρχία του Χριστιανισμού». [85] Ο Μέντελσον συνέθεσε πέντε σπουδαίους ορχηστρικούς Ψαλμούς· ο Σούμαν αξιολόγησε, το 1837, τον Ψαλμό 42 (MWV A 15) ως το «απόγειο του Μέντελσον ως συνθέτη εκκλησιαστικής μουσικής». [86] Επίσης, έγραψε πολλά τραγούδια, τόσο για σόλο φωνή όσο και για ντουέτο με πιάνο. Πολλά από αυτά είναι απλές, ή ελαφρώς επεξεργασμένες, στροφικές συνθέσεις. Ορισμένα τραγούδια που έγραψε η αδελφή τού Μέντελσον, Φάνι, εμφανίστηκαν αρχικά με το όνομα του αδελφού της. Αυτό μπορεί να οφείλεται, εν μέρει στην προκατάληψη της οικογένειας και εν μέρει στη δική της, υπαναχωρητική φύση. [87]
Επειδή ο Μέντελσον έπαιζε και εκκλησιαστικό όργανο, συνέθετε σποραδικά γι 'αυτό από την ηλικία των 11 ετών έως το θάνατό του. Τα κύρια έργα του είναι τα Τρία Πρελούδια και Φούγκες, Op. 37 (1837) και οι Έξι Σονάτες, Op. 65 (1845), για τα οποία ο Έ. Βέρνερ (Eric Werner) έγραψε: «δίπλα στα έργα του Μπαχ, οι σονάτες για το εκκλησιαστικό όργανο του Μέντελσον ανήκουν στο υποχρεωτικό ρεπερτόριο όλων των οργανιστών». [88]
Ο Μέντελσον ως εκτελεστήςΕπεξεργασία
Ο Μέντελσον ήταν γνωστός, κατά τη διάρκεια της ζωής του ως ερμηνευτής, τόσο στο πιάνο όσο και στο εκκλησιαστικό όργανο. Ένας από τους βιογράφους του σημειώνει: «Κατ’ αρχάς και πρωτευόντως, υποληπτόμαστε το παίξιμό του στο πιάνο, με την καταπληκτική ελαστικότητα της αφής, την ταχύτητα και τη δύναμη. Κατόπιν, το επαγγελματικό, σθεναρό του παίξιμο στο εκκλησιαστικό όργανο [...] οι θρίαμβοί του σε αυτά τα όργανα είναι νωποί στη θύμηση του κοινού». [89] Στις συναυλίες και τα ρεσιτάλ του, ο Μέντελσον έπαιζε τόσο τα δικά του έργα, όσο και τα έργα των προγενέστερών του γερμανών συνθετών, κυρίως έργα των Βέμπερ, Μπετόβεν και -στο εκκλησιαστικό όργανο- Μπαχ. [90] Τόσο σε ιδιωτικές όσο και σε δημόσιες εμφανίσεις, ο Μέντελσον ήταν, επίσης, γνωστός για τους αυτοσχεδιασμούς του. Σε μια περίπτωση στο Λονδίνο, όταν τού ζητήθηκε από τη σοπράνο Μαρία Μαλιμπράν μετά από ένα ρεσιτάλ, να αυτοσχεδιάσει, συνέθεσε ένα κομμάτι που περιελάμβανε τις μελωδίες όλων των τραγουδιών που είχε εκείνη, τραγουδήσει. Ο μουσικός εκδότης Β. Νοβέλο (Victor Novello), ο οποίος ήταν παρών, παρατήρησε: «Έκανε κάποια πράγματα που μου φαίνονταν αδύνατο να πραγματοποιηθούν, ακόμη και αφού τα άκουσα». [91] Σε κάποιο άλλο ρεσιτάλ, του 1837, όπου ο Μέντελσον έπαιξε πιάνο για έναν τραγουδιστή, ο Σούμαν αγνόησε τη σοπράνο και έγραψε: «ο Μέντελσον ακομπανιάρισε σαν Θεός». [92]
Ο Μέντελσον ως αρχιμουσικόςΕπεξεργασία
Ο Μέντελσον υπήρξε σημαντικός μαέστρος, τόσο σε δικά του έργα όσο και άλλων συνθετών. Στο ντεμπούτο του στο Λονδίνο, το 1829, ήταν γνωστός για τη χρήση μπακέτας (τότε, μεγάλης καινοτομίας). [93] Αλλά η καινοτομία του επεκτάθηκε, επίσης, στη μεγάλη προσοχή που έδινε στο ρυθμό, τη δυναμική και τους ίδιους τους μουσικούς της ορχήστρας -τους οποίους, ωστόσο, αποδοκίμαζε όταν έπαιζαν ανεπαρκώς και τους επαινούσε όταν τον ικανοποιούσαν. [94] Μεταξύ εκείνων που εκτιμούσαν τις διευθυντικές ικανότητες του Μέντελσον, ήταν ο Εκτόρ Μπερλιόζ ο οποίος, το 1843, προσκεκλημένος στη Λειψία, αντάλλαξε μπακέτες με τον Μέντελσον, γράφοντας: «Όταν το Μεγάλο Πνεύμα μάς στέλνει για κυνήγι στη Γη των Ψυχών, είθε οι συμπολεμιστές μας να κρεμάσουν τα «τσεκούρια» μας δίπλα-δίπλα στην πόρτα της αίθουσας του συμβουλίου». [95] Στη Λειψία, ο Μέντελσον, οδήγησε την ορχήστρα Γκέβαντχαους σε μεγάλα ύψη. Αν και επικεντρώθηκε στους μεγάλους συνθέτες του παρελθόντος (ήδη καθιερωμένους ως «κλασικούς»), συμπεριέλαβε και νέα μουσική των Σούμαν, Μπερλιόζ, Γκέιντε και πολλών άλλων (συμπεριλαμβανομένης και της δικής του μουσικής). [96] Πάντως, αυτός που δεν εντυπωσιάστηκε ήταν ο Ρίχαρντ Βάγκνερ· κατηγορούσε τον Μέντελσον ότι, στις εκτελέσεις του, έπαιζε τις συμφωνίες του Μπετόβεν υπερβολικά γρήγορα. [97]
Ο Μέντελσον ως εκδότηςΕπεξεργασία
Το ενδιαφέρον του Μέντελσον για την μπαρόκ μουσική δεν περιοριζόταν στα Κατά Ματθαίον Πάθη του Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ, έργο το οποίο είχε αναβιώσει το 1829. Ήθελε να επεξεργαστεί τέτοια μουσική, είτε για εκτέλεση είτε για δημοσίευση, όσο το δυνατόν πιο κοντά στις αρχικές προθέσεις των συνθετών, συμπεριλαμβανομένης, όπου ήταν δυνατόν, μιας προσεκτικής μελέτης των αρχικών εκδόσεων και χειρογράφων. Αυτό, βέβαια, μπορούσε να τον οδηγήσει σε σύγκρουση με τους εκδότες. Για παράδειγμα, η έκδοση του ορατορίου Ο Ισραήλ στην Αίγυπτο του Χέντελ, για την εταιρεία Handel Society του Λονδίνου (1845) προκάλεσε μια, συχνά, φιλόνικο αλληλογραφία, με τον Μέντελσον να αρνείται να προσθέσει σημεία δυναμικής όπου δεν υπήρχαν από τον Χλεντελ ή να προσθέσει μέρη για το τρομπόνι. Ο Μέντελσον επεξεργάστηκε, επίσης, μια σειρά από έργα του Μπαχ για το εκκλησιαστικό όργανο και, προφανώς, συζήτησε με τον Σούμαν τη δυνατότητα παραγωγής μιας πλήρους έκδοσης των έργων του μεγάλου κάντορα. [98]
Γερμανικό γραμματόσημο του 2009 με την εικόνα του συνθέτη
Αμέσως μετά τον θάνατό του, τον Μέντελσον πένθησαν τόσο στη Γερμανία όσο και στην Αγγλία. Εντούτοις, το «συντηρητικό» σθένος του, το οποίο τον έκανε να ξεχωρίζει από μερικούς από τους πιο νεωτεριστές συγχρόνους του, προκάλεσε μιαν επακόλουθη, σιωπηρή συγκατάβαση σε μερικούς απ 'αυτούς, κατά της μουσικής του. Οι σχέσεις του Μέντελσον με τον Μπερλιόζ, τον Λιστ και άλλους, ήσαν δύσκολες και διφορούμενες. Μεταξύ εκείνων που είχαν θέσει ερωτήματα σχετικά με το ταλέντο του Μέντελσον, ήταν ο Χάινριχ Χάινε, ο οποίος έγραψε το 1836 αφού άκουσε το ορατόριο Άγιος Παύλος ότι, το έργο «χαρακτηρίζεται από μεγάλη, αυστηρή και πολύ «σοβαρή σοβαρότητα» (sic), μιαν αποφασιστική και σχεδόν χρονοβόρα τάση να ακολουθεί κλασικά μοντέλα, τον ακριβέστερο υπολογισμό, οξεία νοημοσύνη και, τέλος, πλήρη έλλειψη αφέλειας. Όμως, υπάρχει στην τέχνη πρωτοτυπία στη μεγαλοφυία χωρίς αφέλεια;» [99][100]
Αυτή η κριτική στον Μέντελσον για την ίδια του την ικανότητα, η οποία θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως ευκολία -με την αρνητική έννοια του όρου- προχώρησε στον χειρότερο δυνατό βαθμό από τον Βάγκνερ. Η επιτυχία του Μέντελσον, η δημοτικότητά του και η εβραϊκή του καταγωγή, ήσαν αρκετά για τον Βάγκνερ ώστε να «καταδικάσει» τον Μέντελσον με σκληρότατο, ειρωνικό έπαινο, τρία χρόνια μετά το θάνατό του, στο αντιεβραϊκό του φυλλάδιο Das Judenthum in der Musik «Ο Ιουδαϊσμός στη Μουσική»:
«[Ο Μέντελσον] μας έδειξε ότι ένας Εβραίος μπορεί να έχει πλούσιο κατάστημα ειδικών ταλέντων, μπορεί να έχει τον καλύτερο και πιο πολυποίκιλο πολιτισμό, την υψηλότερη και πιο τρυφερή αίσθηση τιμής -χωρίς όμως αυτές οι πρωτιές να βοηθάνε, έστω για μία φορά, να φωνάξουμε στα ενδότερά μας, εκείνο το βαθύ -που ανιχνεύει την καρδιά μας- συναίσθημα που περιμένουμε από την τέχνη [...] Η καθαρότητα και ιδιοσυγκρασία του σημερινού μας μουσικού στυλ [...] έχουν προκληθεί στον ύψιστο βαθμό από την προσπάθεια του Μέντελσον να αρθρώσει ένα ασαφές, σχεδόν άχρηστο περιεχόμενο, ως ενδιαφέρον και εξαιρετικά πνευματικό. [101]
Αυτή ήταν η αρχή μιας «κίνησης» για την υποβάθμιση της μουσικής τού Μέντελσον ως συνθέτη, που διήρκεσε σχεδόν έναν αιώνα, και ο απόηχος της οποίας εξακολουθεί να επιβιώνει μέχρι σήμερα στις κριτικές της υποτιθέμενης μετριότητας του Μέντελσον. Πάντως, ο Νίτσε εξέφραζε τον σταθερό θαυμασμό του για τη μουσική του συνθέτη, σε αντίθεση με τη γενική καταφρόνηση που είχε για τον «Τευτονικό» Ρομαντισμό: «Σε κάθε περίπτωση, όλη η μουσική του ρομαντισμού [π.χ. Σούμαν και Βάγκνερ] ... ήταν μουσική δευτέρου επιπέδου, εξαρχής, και οι πραγματικοί μουσικοί έδωσαν λίγη προσοχή σ’ αυτήν. Τα πράγματα ήσαν διαφορετικά με τον Φέλιξ Μέντελσον, αυτόν τον γαλήνιο δάσκαλο, ο οποίος, χάρη στην ανοικτή, καθαρή, ευτυχισμένη ψυχή του, γρήγορα τιμήθηκε και γρήγορα ξεχάστηκε, σαν ένα υπέροχο δρώμενο στη γερμανική μουσική. [102] Ορισμένοι, ωστόσο, έχουν αναγνώσει τον χαρακτηρισμό του Νίτσε, «υπέροχο δρώμενο», ως συγκατάβαση. [103]
Κατά τον 20ο αιώνα, το ναζιστικό καθεστώς και το «σύστημα προώθησης καθαρής γερμανικής μουσικής», μέσω του Reichsmusikkammer, επεσήμαναν την εβραϊκή καταγωγή του Μέντελσον, απαγορεύοντας την εκτέλεση και δημοσίευση των έργων του. Μάλιστα, ζήτησαν από τους συνθέτες που ενέκρινε το Γ’ Ράιχ να ξαναγράψουν προγραμματική μουσική για το Όνειρο Θερινής Νυκτός-ο Καρλ Ορφ υποχρεώθηκε να το κάνει. [104] Υπό τους Ναζί, ο Μέντελσον παρουσιάστηκε ως ένα επικίνδυνο «ατύχημα» της μουσικής ιστορίας, που διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στην αποδυνάμωση της γερμανικής μουσικής στον 19ο αιώνα. Η γερμανική «Υποτροφία Μέντελσον», που είχε θεσμοθετηθεί για τους σπουδαστές του Ωδείου της Λειψίας, καταργήθηκε το 1934 -και δεν αναβίωσε μέχρι το 1963. Το μνημείο που κατασκευάστηκε για τον Μέντελσον και ανεγέρθηκε στη Λειψία το 1892, αφαιρέθηκε από τους Ναζί το 1936· κατασκευάστηκε αντίγραφό του, το 2008. [105] Το χάλκινο άγαλμα του συνθέτη, έξω από την Όπερα του Ντίσελντορφ, επίσης, απομακρύνθηκε και καταστράφηκε από τους Ναζί, το 1936· αντικαταστάθηκε το 2012. Ωστόσο, ο τάφος του παρέμεινε ασύλητος κατά τη διάρκεια των εθνικοσοσιαλιστικών χρόνων. [106][107]
Η φήμη του Μέντελσον στην Αγγλία παρέμεινε μεγάλη καθ’ όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Η θρησκευτική χορωδιακή μουσική του, ιδιαίτερα τα μικρότερα έργα, παραμένει δημοφιλής στη χορωδιακή παράδοση της Εκκλησίας της Αγγλίας. Ωστόσο, πολλοί επικριτές, συμπεριλαμβανομένου του Τζορτζ Μπέρναρντ Σω, άρχισαν να καταδικάζουν τη μουσική του Μέντελσον, συνδέοντάς την με τον πολιτιστικό απομονωτισμό της Βικτοριανής περιόδου. Συγκεκριμένα, ο Σω παραπονέθηκε για «μη-μου-άπτου ραφινάρισμα, τη συμβατική συναισθηματικότητα και το αξιολύπητο εμπόριο (sic) ορατορίων του». [108] Στη δεκαετία του 1950, ο μουσικοκριτικός Ο. Μέλερς (Wilfrid Mellers) διαμαρτυρήθηκε για την «κίβδηλη θρησκοληψία του Μέντελσον, που αντανακλούσε το στοιχείο της ασυνείδητης υποκρισίας στην ηθική μας». [109]
Αντίθετη άποψη κατατίθεται από τον πιανίστα και συνθέτη Φ. Μπουζόνι (Ferruccio Busoni), ο οποίος θεωρούσε τον Μέντελσον «δάσκαλο του αδιαμφισβήτητου μεγαλείου» και «κληρονομιά του Μότσαρτ». Ο Μπουζόνι και άλλοι πιανίστες, όπως ο περίφημος Αντόν Ρουμπινστάιν και ο Σαρλ Αλκάν (Charles-Valentin Alkan), περιλάμβαναν, τακτικά, τα έργα για πιάνο του Μέντελσον στα ρεσιτάλ τους. [110]
Ο Τσαρλς Ρόζεν, σε ένα κεφάλαιο για τον Μέντελσον, στο βιβλίο του Η Ρομαντική Γενιά (1995), συγχαίρει αλλά και επικρίνει τον συνθέτη, καλώντας τον «ιδιοφυΐα» με μια «βαθιά» κατανόηση του Μπετόβεν και «το σημαντικότερο παιδί-θαύμα, που η ιστορία της δυτικής μουσικής γνώρισε ποτέ». Παρόλο που ο Ρόζεν έχει την αίσθηση ότι, στα μεταγενέστερα χρόνια του, χωρίς να χάσει τη μαστοριά ή τη μεγαλοφυΐα του, ο συνθέτης «απαρνήθηκε ... τον τόλμη του», κατονομάζει το σχετικά ύστερο Κοντσέρτο για βιολί του συνθέτη, ως την πιο επιτυχημένη σύνθεση της Κλασικής παράδοσης κοντσέρτων και της Ρομαντικής βιρτουόζικης φόρμας». Ο Ρόζεν αποκαλεί τη Φούγκα σε Μι Ελάσσονα (που αργότερα συμπεριελήφθη στο έργο Op. 35 για πιάνο), ως «αριστούργημα». Ωστόσο, στην ίδια παράγραφο αποκαλεί τον Μέντελσον «εφευρέτη του θρησκευτικού κιτς στη μουσική». [111]
Τέτοιες απόψεις είναι απόδειξη του, πώς αναπτύχθηκε μια πιο εμπεριστατωμένη εκτίμηση του έργου του Μέντελσον, στα τελευταία 50 χρόνια, μαζί με τη δημοσίευση ενός αριθμού μοντέρνων βιογραφιών που τοποθετούσαν τα επιτεύγματά του μέσα σε καθορισμένο πλαίσιο. Ο Μέρσερ-Τέιλορ σχολιάζει την ειρωνεία ότι «αυτή η πλατιά επανεκτίμηση της μουσικής του Μέντελσον κατέστη δυνατή, εν μέρει, από μια γενική αποσύνθεση της ιδέας ενός μουσικού κανόνα», μιαν ιδέα που ο Μέντελσον «ως αρχιμουσικός, πιανίστας και μελετητής» είχε κάνει τόσα πολλά για να πετύχει. [112]
Μεγάλο μέρος των, περίπου, 750 έργων του Μέντελσον παρέμεινε αδημοσίευτο στη δεκαετία του 1960, αλλά τα περισσότερα από αυτά έχουν, τώρα, εκδοθεί. Μια επιστημονική έκδοση όλων των συνθέσεων και επιστολών του συνθέτη, ετοιμάζεται, αλλά αναμένεται να διαρκέσει πολλά χρόνια για να ολοκληρωθεί και θα υπερβεί τους 150 τόμους. Περιλαμβάνει έναν σύγχρονο και πλήρως ελεγμένο κατάλογο των έργων του, το Mendelssohn-Werkverzeichnis (MWV). [113] Σχεδόν όλα τα δημοσιευμένα έργα του Μέντελσον είναι, τώρα, διαθέσιμα σε CD και τα έργα του ακούγονται συχνά στις αίθουσες συναυλιών και σε εκπομπές. Όπως συμπέρανε ο κριτικός Χ. Μένκεν (H.L. Mencken) εάν, όντως, ο Μέντελσον έχασε το αληθινό μεγαλείο, το έχασε «παρά τρίχα». [114]
i. ^ Γερμανική προφορά: Γιάκοπ
ii. ^ Η συντριπτική πλειονότητα των έντυπων πηγών στα αγγλικά (για παράδειγμα, πηγές σε αναφορές του ονόματος και λίστες ηχογραφήσεων στο amazon.com και αλλού), χρησιμοποιούν τον τύπο Μέντελσον και όχι Μέντελσον Μπαρτόλντι. Επίσης, το μεγάλο λεξικό «Grove Dictionary» καταχωρεί τον συνθέτη ως, (Jakob Ludwig) Felix Mendelssohn (-Bartholdy), με τον τύπο «Mendelssohn» να χρησιμοποιείται στο κυρίως κείμενο του λήμματος. Στη γερμανική και σε ορισμένες άλλες γλώσσες, ωστόσο, μπορεί να χρησιμοποιείται, γενικά, το επώνυμο «Mendelssohn Bartholdy», μερικές φορές συζευγμένο με ενωτικό: («Mendelssohn-Bartholdy») (βλ. και Ονοματεπώνυμο στο λήμμα).
iii. ^ Από το 1806 το Αμβούργο ήταν μια ανεξάρτητη πόλη-κράτος, η ελεύθερη αυτοκρατορική πόλη του Αμβούργου. Προσαρτήθηκε στην Πρώτη Γαλλική Αυτοκρατορία από τον Ναπολέοντα, το 1810.
↑ 1,0 1,1 1,2 Εθνική Βιβλιοθήκη της Γερμανίας, Κρατική Βιβλιοθήκη του Βερολίνου, Βαυαρική Κρατική Βιβλιοθήκη, Εθνική Βιβλιοθήκη της Αυστρίας: Gemeinsame Normdatei. Ανακτήθηκε στις 9  Απριλίου 2014.
↑ 2,0 2,1 2,2 Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας: (Γαλλικά) καθιερωμένοι όροι της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Γαλλίας. data .bnf .fr /ark: /12148 /cb13984603f. Ανακτήθηκε στις 10  Οκτωβρίου 2015.
↑ 3,0 3,1 3,2 «Felix Mendelssohn-Bartholdy». (Ολλανδικά) RKDartists. 55196.
↑ Εθνική Βιβλιοθήκη της Γερμανίας, Κρατική Βιβλιοθήκη του Βερολίνου, Βαυαρική Κρατική Βιβλιοθήκη, Εθνική Βιβλιοθήκη της Αυστρίας: Gemeinsame Normdatei. Ανακτήθηκε στις 10  Δεκεμβρίου 2014.
↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Archivio Storico Ricordi. 2656. Ανακτήθηκε στις 3  Δεκεμβρίου 2020.
↑ Εθνική Βιβλιοθήκη της Γερμανίας, Κρατική Βιβλιοθήκη του Βερολίνου, Βαυαρική Κρατική Βιβλιοθήκη, Εθνική Βιβλιοθήκη της Αυστρίας: Gemeinsame Normdatei. Ανακτήθηκε στις 30  Δεκεμβρίου 2014.
↑ Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας: (Γαλλικά) καθιερωμένοι όροι της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Γαλλίας. data .bnf .fr /ark: /12148 /cb13984603f. Ανακτήθηκε στις 10  Οκτωβρίου 2015.
↑ The Fine Art Archive. cs .isabart .org /person /5303. Ανακτήθηκε στις 1  Απριλίου 2021.
↑ 9,0 9,1 Εθνική Βιβλιοθήκη της Γερμανίας, Κρατική Βιβλιοθήκη του Βερολίνου, Βαυαρική Κρατική Βιβλιοθήκη, Εθνική Βιβλιοθήκη της Αυστρίας: Gemeinsame Normdatei. Ανακτήθηκε στις 25  Ιουνίου 2015.
↑ www .themendelssohnproject .org /about _tmp /activities /artworks _2 .htm.
↑ «Library of the World's Best Literature». Library of the World's Best Literature. 1897.
↑ (πολλαπλές γλώσσες) geni.com.
↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 «Biographisches Lexikon der Münzmeister und Wardeine, Stempelschneider und Medailleure» 19929. Ανακτήθηκε στις 2  Απριλίου 2022.
↑ 14,0 14,1 «MeHдeлbcoH-БapToлbди» (Ρωσικά)
↑ «ГeHзeлb, ФaHHи-Цeцилия» (Ρωσικά)
↑ www .leipzig .de /buergerservice-und-verwaltung /unsere-stadt /auszeichnungen-und-ehrungen /leipziger-ehrenbuerger.
↑ Todd (2003), 27-9
↑ Mercer-Taylor (2000), 1
↑ Mercer-Taylor (2000), 29
↑ Conway (2011), 151
↑ Todd (2003), 33
↑ Todd (2003), 14-5
↑ Letter to Felix Mendelssohn of 8 July 1829, quoted in Werner (1963), 36–38
↑ Mercer-Taylor (2000), 31
↑ Todd (2003), 35-6
↑ Todd (2003), 37-8
↑ Todd (2003), 36
↑ Conway (2011), 242
↑ Grove Music Online, Overture §3
↑ Todd (2003), 167-8
↑ Todd (2003), 70-1
↑ Todd (2003), 154
↑ Todd (2003), 171-2
↑ Todd (2003), 89
↑ Grove Music Online, Overture §2
↑ Mercer-Taylor (2000), 73-5
↑ Todd (2003), 193-8
↑ Devrient (1869), 57
↑ Grove Music Online, Overture §3
↑ Mercer-Taylor (2000), 112-4
↑ Mercer-Taylor (2000), 118
↑ Grove Music Online, Overture §4
↑ Todd (n.d.), §4
↑ Todd (2003), 303
↑ Grove Music Online: Mendelssohn, Felix, §4
↑ Mercer-Taylor (2000), 143
↑ Grove Music Online, Schumann, Robert, §7
↑ Mercer-Taylor (2000), 146-7
↑ Mercer-Taylor (2000), 147
↑ Todd (2003), 403-8
↑ Mercer-Taylor (2000), 179, 198
↑ Todd (2003), 214
↑ Επιστολή προς την Ρεβέκα Μέντελσον Μπαρτόλντι (Soden, 22 Ιουλίου 1844). Hensel (1884), II, 292
↑ Mercer-Taylor (2000), 172-3
↑ Mercer-Taylor (2000), 143
↑ Devrient (1869), 182n
↑ Devrient (1869), 91
↑ Devrient (1869), 9-10
↑ Todd (2003), 192, 347
↑ Duchen, Jessica. "Conspiracy of Silence: Could the Release of Secret Documents Shatter Felix Mendelssohn's Reputation?"
↑ Duchen, Jessica. "Conspiracy of Silence: Could the Release of Secret Documents Shatter Felix Mendelssohn's Reputation?"
↑ Todd (2003), 567
↑ Mercer-Taylor (2000), 206
↑ Todd (2003), 130-1
↑ Todd (2003), 430
↑ Todd (2003), 479-81
↑ M. Sternberg,The Concerto, Oxford University Press 1998, p. 265
↑ Todd (2003), 269-70
↑ Felix Mendelssohn Bartholdy, Psalm 42: Description by Carus-Verlag Music Publishers
↑ Todd (2003), 175-6
↑ Brown, 206, 222, 211-6
↑ Todd (2003), 282-3
↑ Todd (2003), 206
↑ Brown, 245-7, 241-3
↑ Todd (2003), 448
↑ Mercer-Taylor (2000), 143-5
↑ Todd (1991), 360
↑ Todd (2003), 448-9
↑ Grove Music Online, Mendelssohn, Felix, §14
↑ «Αρχειοθετημένο αντίγραφο». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 3 Μαρτίου 2016. Ανακτήθηκε στις 22 Σεπτεμβρίου 2017.
↑ Todd (2003), 6
↑ Smith, 97, 99
↑ Mercer-Taylor (2000), 205
↑ quoted in Todd (n.d.), §14
«Λεξικό Μουσικής και Μουσικών» (Dictionary of Music and Musicians) του George Grove, D. C. L (Oxford, 1880)
Baker’s biographical dictionary of musicians, on line
Rob. Eitner, Biographisch-bibliographisches Quellen-LexiKon, on line
Kennedy, Michael Λεξικό Μουσικής της Οξφόρδης (Oxford University Press Αθήνα: Γιαλλέλης, 1989) ISBN 960-85226-1-7
Εγκυκλοπαίδεια «Πάπυρος Λαρούς Μπριτάνικα» (ΠΛΜ), έκδοση 1996, τόμος 41, σσ. 262-3
Enciclopedia Bompiani-Musica, Milano (εκδ. ΑΛΚΥΩΝ, 1985)
Eric BlomThe New Everyman Dictionary of Music (Grove Weidenfeld, N. York, 1988)
Biddlecombe, George (2013). "Secret Letters and a Missing Memorandum: New Light on the Personal Relationship between Felix Mendelssohn and Jenny Lind", in Journal of the Royal Musical Association, Volume 138, Issue 1, 2013, pp. 47–83.
Brown, Clive (2003). A Portrait of Mendelssohn. New Haven and London. ISBN 978-0-300-09539-5.
Conway, David (2011). Jewry in Music: Entry to the Profession from the Enlightenment to Richard Wagner. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-01538-8.
Devrient, Eduard (1869). My Recollections of Felix Mendelssohn-Bartholdy. London. Translated by N.MacFarren.
Devrient, Eduard (1964). Eduard Devrient: aus seinen Tagebüchern (in German) (2 vols ed.). Weimar.
Hensel, Sebastian (1884). The Mendelssohn Family (4th revised ed.). London. 2 volumes. Edited by Felix's nephew, an important collection of letters and documents about the family.
Mellers, Wilfrid (1957). Romanticism and the Twentieth Century. London.
Mercer-Taylor, Peter (2000). The Life of Mendelssohn. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-63972-7.
Moscheles, Charlotte (1873). Life of Moscheles, with selections from his Diaries and Correspondence. London.
Nietzsche, Friedrich (2002). Beyond Good and Evil. Cambridge University Press. ISBN 0-521-77078-5. Translated by Rolf-Peter Horstmann and Judith Norman.
Rosen, Charles (1995). The Romantic Generation. Harvard. ISBN 0-674-77933-9.
Smith, Ronald (2000). Alkan: The man, the music. London: Kahn & Averill. ISBN 1-871082-73-0.
Sterndale Bennett, R., The Death of Mendelssohn, in 'Music and Letters' vol. 36 no. 4, Oxford, 1955
Taruskin, Richard (2010). The Oxford History of Western Music. 3: Music in the Nineteenth Century. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-019-538483-3.
Todd, R. Larry (editor) (1991). Mendelssohn and his World. Princeton. ISBN 0-691-02715-3.
Todd, R. Larry (2003). Mendelssohn – A Life in Music. Oxford; New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-511043-9