el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el es el el el el el el el el el fr el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el el el en el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el el el en el el el el el el el en el el el el el el el el el el el el el en hu nl en fr en en en en en en en fr en en en en en pt en en en en en en en fr fr de en hbs_lat fr fi el en en en en en en en en en en en en en en en en el en en el el el el el el el el el el el el la el el el el el en en en en en en en en ca en en en en en en la en en en en en en en en en en fr en en el el el el el el el el el el el el el
Η Φρεγάτα είναι θαλάσσιο πελαγικό πτηνό της οικογενείας των Φρεγατιδών. Η επιστημονική ονομασία του γένους είναι Fregata και περιλαμβάνει 5 είδη,[1] τα οποία απαντούν στις τροπικές και υποτροπικές περιοχές των τριών μεγάλων ωκεανών της υφηλίου.
Αρσενική μεγαλόπρεπη φρεγάτα (Fregata magnifiscens)
Φρεγάτα (Fregata) (Lacépède, 1799) F
Οι φρεγάτες είναι περισσότερο γνωστές για τις αξιοθαύμαστες πτητικές τους ικανότητες (βλ. Ηθολογία), καθώς και την παρουσία ενός ιδιόμορφου μορφολογικού στοιχείου στο εμπρόσθιο τμήμα του λαιμού των αρσενικών, του λαρυγγικού σάκου ο οποίος, κατά την διάρκεια της αναπαραγωγικής περιόδου, γεμίζει με αέρα και παίρνει την μορφή ενός εντυπωσιακού κόκκινου μπαλονιού (sic), χαρακτηριστικού του γένους (βλ. Μορφολογία, Αναπαραγωγή).
3 Γεωγραφική κατανομή και βιότοπος
Σύμφωνα με την ονοματολογία αυτή, είναι πολύ πιθανόν οι φρεγάτες να ονομάσθηκαν έτσι, λόγω της επιθετικής τους συμπεριφοράς προς άλλα είδη θαλασσίων πτηνών, εναντίον των οποίων επιτίθενται, αναγκάζοντάς τα να αφήσουν την λεία τους (βλ. Τροφή).
Οι φρεγάτες είχαν ταξινομηθεί μαζί με τους κορμοράνους, τις σούλες και τους πελεκάνους στο γένος Pelecanus, από τον Λινναίο το 1758, στην 10η έκδοση του Systema Naturae. Περιέγραψε τα κύρια διακριτικά χαρακτηριστικά τους, όπως το ευθύ, αγκιστρωτό στην άκρη, ράμφος, τα γραμμοειδή ρουθούνια, το γυμνό πρόσωπο και τα πλήρως ενωμένα με νηκτική μεμβράνη, πόδια.[9] Το 1874, ο Άγγλος ζωολόγος Α. Γκάροντ (Alfred Henry Garrod, 1846-1879) δημοσίευσε μια μελέτη όπου εξετάστηκαν διάφορες κατηγορίες πτηνών και χωρίστηκαν σε ομάδες, ανάλογα με το εάν διέθεταν ένα επιλεγμένο σύνολο από 5 μυς. Παρατήρησε ότι η μορφή των μυών ήταν διαφορετική εντός των στεγανοπόδων (τυπικά Πελεκανόμορφα) και συμπέρανε ότι υπήρχαν αποκλίνουσες καταγωγές στην συγκεκριμένη ομάδα, που θα πρέπει να οδηγούν σε ξεχωριστές οικογένειες, με τις φρεγάτες να συγκροτούν την δική τους (Fregatidae).[10]
Ο Ο. Λάναμ (Urless Ν. Lanham) παρατήρησε το 1947 ότι, οι φρεγάτες είχαν κάποια σκελετικά χαρακτηριστικά περισσότερο κοινά με τα Ρινοτρυπόμορφα, σε σχέση με τα Πελεκανόμορφα, αν και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ανήκουν στην δεύτερη ομάδα (ως υποτάξη Fregatae), έστω και ως πρώιμο παρακλάδι της.[11] Η ταξινόμηση αυτής της ομάδας, όπως τα παραδοσιακά Πελεκανόμορφα, με τα πόδια πλήρως ενωμένα με νηκτική μεμβράνη και την παρουσία λαρυγγικού σάκου, συνεχίστηκε μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1990.[12] Ωστόσο, μοριακές μελέτες έδειξαν ότι, οι πελεκάνοι είναι στην πραγματικότητα πιο στενά συνδεδεμένοι με τους ερωδιούς, τις νερόκοτες και τις χουλιαρομύτες, αλλά και με τον σφυροκέφαλο και τον φαλαινοκέφαλο. Γι’ αυτό και η τάξη μετονομάστηκε σε Σουλόμορφα (Suliformes) το 2010,[13] ωστόσο υπάρχουν διαφωνίες μεταξύ των ερευνητών.
Το 1994 υιοθετήθηκε το όνομα της οικογένειας Φρεγατίδες (Fregatidae), όπως είχε πρωτοαναφερθεί το 1867 από τους Γάλλους φυσιοδίφες Come-Damien Degland και Zéphirin Gerbe και αντικατέστησε, σύμφωνα με το άρθρο 40 (b) του Διεθνούς Κώδικα Ζωολογικής Ονοματολογίας, την ονομασία Ταχυπετίδες (Tachypetidae), όπως είχε προταθεί το 1840, από τον Johann Friedrich von Brandt.[14] Κλαδιστική μελέτη του σκελετού και των επί μέρους οστών στα τυπικά Πελεκανόμορφα και στα συγγενικά taxa διαπίστωσε ότι, οι φρεγάτες σχημάτιζαν ιδιαίτερο κλάδο με το γένος Limnofregata, της Ηώκαινου Εποχής. Τα άτομα από αυτά τα δύο γένη έχουν 15 αυχενικούς σπονδύλους, σε αντίθεση με, σχεδόν, όλα τα άλλα Πελαργόμορφα, Σουλόμορφα και Πελεκανόμορφα, τα οποία έχουν 17. Η ομάδα αυτή είναι αδελφική (sister group) με τα Suloidea, που περιλαμβάνει τις σούλες, τους κορμοράνους και τα μέλη των Anhingidae (darters). Η ηλικία του γένους Limnofregata υποδεικνύει ότι αυτοί οι κλάδοι είχαν διαχωριστεί ήδη από το Ηώκαινο.[15]
Ενήλικη θηλυκή φρεγάτα της Νήσου της Αναλήψεως
Το προαναφερθέν γένος Limnofregata της Ηώκαινου Εποχής περιλαμβάνει πτηνά, των οποίων απολιθωμένα υπολείμματα ανακτήθηκαν από προϊστορικά περιβάλλοντα γλυκού νερού, σε αντίθεση με τα θαλάσσια που προτιμούν τα συγγενικά είδη της σύγχρονης εποχής. Φαίνεται ότι διέθεταν μικρότερα και λιγότερο αγκιστρωτά ράμφη, μακρύτερα πόδια και μεγαλύτερα, σχισμοειδή ρινικά ανοίγματα.[16] Τρία απολιθωμένα είδη έχουν περιγραφεί: δύο από τον Γεωλογικό Σχηματισμό του ποταμού Γκριν στις ΗΠΑ (Green River Formation (48-52 εκατ. ετών) και ένα (1) από τον Γεωλογικό Σχηματισμό Ουόσατς (Wasatch Formation (μεταξύ 53 και 55 εκατομμυρίων ετών).[17]
Πιο πρόσφατα απολιθώματα, χρονολογούμενα από το Πλειστόκαινο και το Ολόκαινο -και που δεν μπορούν να διακριθούν από τα σημερινά είδη- έχουν ανακτηθεί από την Νήσο της Αναλήψεως (φρεγάτα της Νήσου της Αναλήψεως),[18] την Αγία Ελένη,[19] και από διάφορα άλλα νησιά στον Ειρηνικό Ωκεανό (φρεγάτα της Νήσου της Αναλήψεως και μεγάλη φρεγάτα).[20][21]
Το γένος Fregata περιγράφηκε από τον Γάλλο φυσιοδίφη Μ. Λασεπέντ (Bernard Germain de Lacépède, 1756-1825), το 1799.[22] Ο τύπος (type species) είναι η φρεγάτα της Νήσου της Αναλήψεως (Fregata aquila).[23] Για πολλά χρόνια, αναγνωρίζονταν μόνο 2 είδη, τα Fregata aquila και F. ariel. Όμως, ο Αυστραλός ορνιθολόγος Γ. Μάθιους (Gregory Macalister Mathews 1876-1949) αναγνώρισε 5 είδη, τα οποία εξακολουθούν να αναγνωρίζονται έως σήμερα.[24][25]
Ανάλυση ριβοσωματικού και μιτοχονδριακού DNA έδειξε ότι τα πέντε είδη απέκλιναν από έναν κοινό πρόγονο μόνον πρόσφατα, μόλις 1,5 εκατομμύρια χρόνια πριν. Υπάρχουν δύο ζεύγη ειδών, η μεγάλη φρεγάτα με την φρεγάτα της Νήσου των Χριστουγέννων και η μεγαλόπρεπη φρεγάτα με την φρεγάτα της Νήσου της Αναλήψεως, ενώ το πέμπτο είδος, η μικρή φρεγάτα, θεωρείται πρώιμο παρακλάδι του κοινού προγόνου των προαναφερθέντων τεσσάρων ειδών.[25]
Οι φρεγάτες είναι πτηνά που υπερίπτανται των ανοικτών υδάτων στις τροπικές και υποτροπικές περιοχές των τριών μεγάλων ωκεανών της υφηλίου, του Ειρηνικού, του Ατλαντικού και του Ινδικού.[26] Πετούν, εκμεταλλευόμενοι τα θερμά ανοδικά ρεύματα που δημιουργούνται κάτω από τα νέφη των σωρειτών (cumulus).
Οι φρεγάτες είναι μεγάλα, λεπτά και, ως επί το πλείστον, μαύρα στο πτέρωμα θαλασσοπούλια, με τα πέντε είδη να μην διαφέρουν σημαντικά σε εμφάνιση. Τα θηλυκά είναι μεγαλύτερα από τα αρσενικά και, γενικά, έχουν άσπρα σημάδια στην κάτω επιφάνεια του σώματός τους.[26] Ο λαιμός είναι κοντός, ενώ οι πτέρυγες είναι στενόμακρες και πολύ μεγάλου μήκους, σταδιακά λεπταινόμενες (tapering) με μυτερά άκρα. Έχουν 11 πρωτεύοντα και 23 δευτερεύοντα ερετικά φτερά, ενώ η ουρά διαθέτει 12 πηδαλιώδη φτερά, με τα εξωτερικά να είναι μακρύτερα από τα υπόλοιπα. Το ράμφος είναι μακρύ με έντονα αγκιστρωτό άκρο, χωρίς οδοντώσεις στα χείλη.
Οι φρεγάτες διαθέτουν τον μεγαλύτερο λόγο (ratio) ανοίγματος πτερύγων σε σχέση με το βάρος σώματος από κάθε πτηνό στην υφήλιο.
Οπωσδήποτε, το κύριο διαγνωστικό στοιχείο τους είναι οι χαρακτηριστικοί, μοναδικοί σε εμφάνιση κόκκινοι λαρυγγικοί σάκοι των αρσενικών, που έχουν την δυνατότητα να γεμίζουν με αέρα, αποκτώντας δυσανάλογα μεγάλες διαστάσεις. Η παρουσία και λειτουργία τους αποτελεί μέρος των τελετουργικών επίδειξης των αρσενικών κατά την περίοδο του ζευγαρώματος, με σκοπό την προσέλκυση των θηλυκών.
Μήκος σώματος: 66 έως 101 (-114) εκατοστά
Άνοιγμα πτερύγων: 155 έως 238 (-244) εκατοστά
Βάρος: 0,6 έως 1,6 κιλά
(βλ. λεπτομέρειες στα επί μέρους είδη).
Ως θαλάσσια, πελαγικά πτηνά μεγάλων αποστάσεων, οι φρεγάτες μπορούν να αναζητούν τροφή έως και 500 χιλιόμετρα (310 μίλια) μακριά από την στεριά. Συνήθως δεν προσθαλασσώνονται, αλλά αρπάζουν την λεία τους από την επιφάνεια του νερού, καθώς πετούν, χρησιμοποιώντας το μακρύ και κυρτό τους ράμφος.[27] Συλλαμβάνουν κυρίως μικρά ψάρια, που προσπαθούν να αποφύγουν θαλάσσιους θηρευτές (κυρίως τόνους), όπως χελιδονόψαρα,[28] αλλά τρώνε και καλαμάρια, νεοσσούς άλλων πουλιών και νεογέννητες χελώνες. Συχνά, οι φρεγάτες «ληστεύουν» άλλα θαλασσοπούλια, όπως σούλες, φαέθοντες και μύχους, ακόμη και όταν ήδη έχουν καταπιεί την λεία τους εκμεταλλευόμενες την ταχύτητα και την ευελιξία τους για να παρενοχλούν τα «θύματά» τους, μέχρις ότου εκείνα αναγκαστούν να αδειάσουν το περιεχόμενο του στομάχου τους.
Οι φρεγάτες, εκτός από ψάρια, συνηθίζουν να αρπάζουν τους νεοσσούς άλλων θαλασσοπουλιών
Θεωρούνται, ως εκ τούτου, κλεπτοπαρασιτικά πτηνά, αν και ο κλεπτοπαρασιτισμός (kleptoparasitism) δεν φαίνεται να διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην διατροφή τους, αλλά την συμπληρώνει.[29] Μάλιστα, σε μελέτη πάνω στην διατροφή των μεγάλων φρεγατών, που «έκλεβαν» μασκοφόρες σούλες (Sula dactylatra) δείχθηκε ότι, οι φρεγάτες θα μπορούσαν να συμπληρώνουν μέχρι και το 40% της τροφής τους από τις σούλες, αλλά το ποσοστό αυτό έφθανε μόνον στο 5%, κατά μέσον όρο.[30]
Οι φρεγάτες, γενικά, δεν κολυμπούν ενώ τα κοντά πόδια τους δεν τούς επιτρέπουν να περπατούν καλά.[27] Επειδή, ταυτόχρονα, διαθέτουν τις μεγαλύτερες πτέρυγες σχετικά με το σωματικό τους βάρος, είναι -πρακτικά- εναέρια πτηνά, που μπορούν να παραμένουν ψηλά για μεγάλο χρονικό διάστημα, καταφεύγοντας στην προσγείωση μόνον όταν πρόκειται να κουρνιάσουν ή να αναπαραχθούν. Αυτό συμβαίνει επειδή, σπάνια, φτεροκοπούν και εκμεταλλεύονται τα θερμά ανοδικά ρεύματα για να πραγματοποιούν εναέριους κύκλους πάνω από την επιφάνεια του νερού, με ελάχιστη ενεργειακή δαπάνη.[28]
Παρατηρήσεις που έγιναν σε άτομα που ζούσαν στο Κανάλι της Μοζαμβίκης (μεταξύ Μαδαγασκάρης και Μοζαμβίκης), το 2003, έδειξαν ότι οι μεγάλες φρεγάτες μπορούσαν να πετούν συνεχώς, μέχρι και για 12 ημέρες.[28]
(βλ. επί μέρους είδη)
Ο χαρακτηριστικός λαρυγγικός σάκος της ενήλικης αρσενικής μεγάλης φρεγάτας
Οι φρεγάτες είναι πτηνά που, στην συντριπτική τους πλειονότητα, αναπαράγονται σε απομακρυσμένα ωκεάνια νησιά. Τα αρσενικά πτηνά εμφανίζουν εντυπωσιακά τελετουργικά επίδειξης, με σκοπό να προσελκύσουν τα θηλυκά. Πετούν πάνω από αυτά, με το ράμφος στραμμένο ψηλά και «δονούν» τις απλωμένες πτέρυγές τους. Όμως, το κυριότερο στοιχείο των επιδείξεών τους είναι η διόγκωση των χαρακτηριστικών λαρυγγικών σάκων τους, οι οποίοι αποτελούν εντυπωσιακότατο «θέαμα», με το άλικο κόκκινο χρώμα τους. Συνήθως, κάθονται ομαδικά σε θάμνους και δέντρα διατηρώντας τον σάκο διογκωμένο για περίοδο 20 λεπτών. Επίσης, παράγουν χαρακτηριστικό «κροταλιστό» ήχο με τα ράμφη τους, μερικές φορές μαζί με λεπτό σφύριγμα.
Ο σχηματισμός του ζευγαριού και η κατασκευή της φωλιάς μπορεί να ολοκληρωθούν σε λίγες μέρες για ορισμένα άτομα, ενώ μπορεί να πάρει 1-2 εβδομάδες (μέχρι και 4) για κάποια άλλα. Μετά το ζευγάρωμα, γενικά, το αρσενικό συγκεντρώνει κλαδιά και το θηλυκό κατασκευάζει μια χαλαρά υφασμένη φωλιά.
Οι φρεγάτες προτιμούν να φωλιάζουν σε δένδρα ή θάμνους αλλά, όταν αυτά δεν είναι διαθέσιμα, καταφεύγουν στο έδαφος. Εναποθέτουν ένα (1) μόνον αβγό, το οποίο επωάζεται και από τους δύο συντρόφους, εναλλάξ, για 41-55 ημέρες.
Ο νεοσσός είναι φωλεόφιλος, εκκολάπτεται γυμνός και διαθέτει λίγο λευκό χνούδι. Επιτηρείται συνεχώς από τους γονείς για τις πρώτες 4-6 εβδομάδες και τρέφεται μέσα στην φωλιά για 5-6 μήνες.[27]
Ενόσω ο νεοσσός περιμένει τους γονείς του για ατελείωτες ώρες κάτω από τον καυτό ήλιο, υιοθετεί κάποια στάση του σώματος -μη ενεργειοβόρα-, κατά την οποία παραμένει ακίνητος, με το κεφάλι να κρέμεται προς τα κάτω, έτσι ώστε να μοιάζει νεκρός (sic). Αλλά όταν ο γονέας επιστρέφει, «ξυπνάει» απότομα, κουνάει έντονα το κεφάλι του και αρθρώνει έντονες κραυγές μέχρι εκείνος να ανοίξει το στόμα του. Ο πεινασμένος νεοσσός «βυθίζει», τότε, το κεφάλι του βαθιά στον λαιμό του γονέα και τροφοδοτείται.
Νεοσσός φρεγάτας της Νήσου της Αναλήψεως
Οι γονείς αναλαμβάνουν εκ περιτροπής την σίτισή του για τους 3 πρώτους μήνες, κατόπιν δε μόνον η μητέρα τροφοδοτεί το νεαρό πουλί για άλλους 8 μήνες. Επομένως, η περίοδος ανατροφής του νεοσσού είναι πολύ μεγάλη, κάτι που σημαίνει ότι, οι φρεγάτες δεν μπορούν να ζευγαρώνουν κάθε χρόνο. Πολλές φορές το νεαρό άτομο είναι τόσο ανεπτυγμένο ώστε, ενώ έχει το μέγεθος των γονέων, εξακολουθεί να σιτίζεται από αυτούς. Για την ακρίβεια, η διάρκεια της γονικής μέριμνας στις φρεγάτες είναι από τις μακροβιότερες στα πτηνά, συγκρινόμενη μόνον με εκείνην του βούκερου Bucorvus leadbeateri και κάποιων μεγάλων μελών της οικογενείας Αετίδες (Accipitridae).[31] Το πρόβλημα αυτής της «αργής» αναπαραγωγής επιτείνεται από το γεγονός ότι, οι φρεγάτες χρειάζονται πολλά χρόνια για να φθάσουν στην σεξουαλική ωριμότητα. Μελέτη σε μεγάλες φρεγάτες στα νησιά Γκαλαπάγκος έδειξε ότι, τα θηλυκά ωρίμαζαν στα 8-9 έτη της ηλικίας τους και τα αρσενικά, μόλις στα 10-11 έτη.[32]
Η μέση διάρκεια ζωής των φρεγατών είναι άγνωστη, αλλά όπως και άλλα θαλασσοπούλια, κυρίως περιπλανώμενα άλμπατρος (Diomedea exulans) και ωκεανοδρόμους του Λιτς (Oceanodroma leucorhoa), είναι μακρόβιες. Το 2002 δακτυλιώθηκαν 35 μεγάλες φρεγάτες, οι οποίες ανακτήθηκαν στο νησί Τερν της Χαβάης. Από αυτές, οι δέκα ήταν περίπου 37 ετών, ενώ ένα (1) άτομο ήταν 44 ετών, τουλάχιστον.[33]
(βλ. επί μέρους είδη)
Μεγαλόπρεπη φρεγάτα (Fregata magnificens)
Μεγάλη φρεγάτα (Fregata minor)
Μικρή φρεγάτα (Fregata ariel)
Φρεγάτα της Νήσου της Αναλήψεως (Fregata aquila)
Φρεγάτα της Νήσου των Χριστουγέννων (Fregata andrewsi)
↑ Howard and Moore, p. 89
↑ Dunn & Kelley
↑ Hedges & Sibley
↑ Cheeser et al
↑ Meyer & Cottrell
↑ Australian Biological Resources Study (29 July 2014). "Genus Fregata Lacépède, 1799". Australian Faunal Directory. Canberra, Australian Capital Territory: Department of the Environment, Water, Heritage and the Arts, Australian Government
↑ 25,0 25,1 Kennedy & Spencer
↑ 26,0 26,1 Khanna
↑ 27,0 27,1 27,2 27,3 O'Brien
↑ 28,0 28,1 28,2 Weimerskirch et al
↑ Schreiber & Burger
↑ Vickery & Brooke
↑ Skutch & Gardner
↑ Valle et al
↑ Juola et al
Howard and Moore, Checklist of the Birds of the World, 2003
Helm Dictionary of Scientific Bird Names
Alfred Newton A Dictionary of Birds, 1896
Bertel Bruun, Birds of Britain and Europe, Hamlyn 1980.
Bob Scott and Don Forrest, The Birdwatcher’s Key, Frederick Warne & Co, 1979
Christopher Perrins, Birds of Britain and Europe, Collins 1987.
Colin Harrison & Alan Greensmith, Birds of the World, Eyewitness Handbooks, London 1993
Colin Harrison, Nests, Eggs and Nestlings Of British and European Birds, Collins, 1988.
Dennis Avon and Tony Tilford, Birds of Britain and Europe, a Guide in Photographs, Blandford 1989
Detlef Singer, Field Guide to Birds of Britain and Northern Europe, The Crowood Press, Swindon 1988
Enticott, Jim and David Tipling. Photographic Handbook of the Seabirds of the World, New Holland, 1998
Harrison, Peter (1988). Seabirds: An Identification Guide. London: Christopher Helm. ISBN 0-7470-1410-8
Hermann Heinzel, RSR Fitter & John Parslow, Birds of Britain and Europe with North Africa and Middle East, Collins, 1995
Jim Flegg, Field Guide to the Birds of Britain and Europe, New Holland, London 1990
Mary Taylor Gray, The Guide to Colorado Birds, Westcliffe Publishers, 1998
Peter Colston and Philip Burton, Waders of Britain and Europe, Hodder & Stoughton, 1988
Killian Mullarney, Lars Svensson, Dan Zetterström, Peter J. Grant, Τα Πουλιά της Ελλάδας Της Κύπρου και της Ευρώπης, ΕΟΕ, 2007
R. Grimmett, C. Inskipp, T. Inskipp, Birds of Nepal, Helm 2000
Handrinos & Akriotis, The Birds of Greece, Helm 1997
Γιώργος Σφήκας, Πουλιά και Θηλαστικά της Κρήτης, Ευσταθιάδης, 1989
Γιώργος Σφήκας, Πουλιά και Θηλαστικά της Κύπρου, Ευσταθιάδης, 1991
Πάπυρος Λαρούς, εκδ. 1963 (ΠΛ)
Πάπυρος Λαρούς Μπριτάνικα, εκδ. 1996 (ΠΛΜ)
Ιωάννη Όντρια (I), Πανίδα της Ελλάδας, τόμος Πτηνά.
Ιωάννη Όντρια (II), Συστηματική Ζωολογία, τεύχος 3.
Ντίνου Απαλοδήμου, Λεξικό των ονομάτων των πουλιών της Ελλάδας, 1988.
Σημαντικές Περιοχές για τα Πουλιά της Ελλάδας (ΣΠΕΕ), ΕΟΕ 1994
«Το Κόκκινο Βιβλίο των Απειλουμένων Σπονδυλοζώων της Ελλάδας», Αθήνα 1992
Ιωάννου Χατζημηνά, Επίτομος Φυσιολογία, εκδ. Γρ. Παρισιάνου, Αθήνα 1979
Βασίλη Κλεισούρα, Εργοφυσιολογία, εκδ. Συμμετρία, Αθήνα 1990
Γεωργίου Δ. Μπαμπινιώτη, Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας, Αθήνα 2002
Linnaeus, Carolus (1758). Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata (in Latin). Holmiae (Laurentii Salvii).
Τα Βικιείδη έχουν πληροφορίες για το θέμα:
Τα Wikimedia Commons έχουν πολυμέσα σχετικά με το θέμα
Albin, Eleazar (1738). A Natural History of the Birds, Volume 3. p. 75 and plate 80 on previous page
Ashmole, NP (1963). Sub-fossil bird remains on Ascension Island, Ibis 103: 382–389. doi:10.1111/j.1474-919X.1963.tb06761.x.
Chesser, R. Terry; Banks, Richard C.; Barker, F. Keith; Cicero, Carla; Dunn, Jon L.; Kratter, Andrew W; Lovette, Irby J; Rasmussen, Pamela C.; Remsen, JV Jr; Rising, James D.; Stotz, Douglas F; Winker, Kevin (2010). Fifty-First Supplement to the American Ornithologists' Union Check-List of North American Birds, The Auk 127 (3): 726–744. doi:10.1525/auk.2010.127.4.966.
Dampier, James (1699) [1697]. An Account of a New Voyage Around the World , London, United Kingdom: James Knapton. p. 49
Dunn, Oliver; Kelley, James E Jr (1989). The Diario of Christopher Columbus's First Voyage to America, 1492-1493, Norman, Oklahoma: University of Oklahoma Press. p. 45. ISBN 0-8061-2384-2
Garrod, Alfred Henry (1874). On Certain Muscles of Birds and their Value in Classification, Proceedings of the Zoological Society of London 42 (1): 111–23. doi:10.1111/j.1096-3642.1874.tb02459.x
Hartog, JC den (1993). An early note on the occurrence of the Magnificent Frigate Bird, Fregata magnificens Mathews, 1914, in the Cape Verde Islands: Columbus as an ornithologist. Zoologische Mededelingen 67: 361–364
Hedges, S.Blair; Sibley, Charles G (1994). Molecules vs. morphology in avian evolution: the case of the "pelecaniform" birds. PNAS 91 (21): 9861–65. doi:10.1073/pnas.91.21.9861
JAL, A. (1848). Glossaire Nautique, París, L'Institut de France
James, Helen F. (1987). A late Pleistocene avifauna from the island of Oahu, Hawaiian Islands , Documents des laboratories de Géologie, Lyon 99: 221–30.
Jobling, James A. (2010). The Helm Dictionary of Scientific Bird Names, London: Christopher Helm. p. 164. ISBN 978-1-4081-2501-4
Juola, Frans A; Haussmann, Mark F; Dearborn, Donald C; Vleck, Carol M (2006). Telomere shortening in a long-lived marine bird: cross-sectional analysis and test of an aging tool, Auk 123 (3): 775–783. doi:10.1642/0004-8038(2006)123[775:TSIALM]2.0.CO;2.
Kennedy, Martyn; Spencer, Hamish G (2004). Phylogenies of the frigatebirds (Fregatidae) and tropicbirds (Phaethonidae), two divergent groups of the traditional order Pelecaniformes, inferred from mitochondrial DNA sequences, Molecular Phylogenetics and Evolution 31 (1): 31–38. doi:10.1016/j.ympev.2003.07.007
Khanna, D.R. (2005). Biology of Birds, New Delhi, India: Discovery Publishing House. pp. 317–19. ISBN 9788171419333
Lanham, Urless N. (1947). Notes on the Phylogeny of the Pelecaniformes, The Auk 64 (1): 65–70. doi:10.2307/4080063
Linnaeus, Carolus (1758). Systema Naturae per Regna Tria Naturae, Secundum Classes, Ordines, Genera, Species, cum Characteribus, Differentiis, Synonymis, Locis. Tomus I. Editio Decima, Reformata (in Latin). Holmiae: Laurentii Salvii. pp. 132–34. Rostrum edentulum, rectum: apice adunco, unguiculato. Nares lineares. Facies nuda. Pedes digitís omnibus palmatis
Mathews, GM (1914). On the species and subspecies of the genus Fregata. Australian Avian Record 2 (6): 117–121.
Mayr, Gerald (2009). Paleogene Fossil Birds , New York, New York: Springer Science & Business Media. pp. 63–64. ISBN 9783540896289
Meyer, Ernst; Cottrell, G William, eds. (1979). Checklist of birds of the world. Volume 1 (2nd ed.). Cambridge, Massachusetts: Museum of Comparative Zoology. p. 159.
O'Brien, RM (1990). Family Fregatidae frigatebirds , In Marchant, S; Higgins, PG. Handbook of Australian, New Zealand & Antarctic Birds. Volume 1: Ratites to ducks; Part B, Australian pelican to ducks . Melbourne: Oxford University Press. p. 912. ISBN 978-019553068-1.
Olson, Storrs L. (1975). Paleornithology of St. Helena Island, South Atlantic Ocean , Smithsonian Contributions to Paleobiology 23: 1–49. doi:10.5479/si.00810266.23.1
Schreiber, Elizabeth A; Burger, Joanne (2001). Biology of Marine Birds, Boca Raton, Florida: CRC Press. ISBN 0-8493-9882-7.
Skutch, Alexander Frank; Gardner, Dana (illustrator) (1987). Helpers at Birds' Nests : a worldwide survey of cooperative breeding and related behavior. Iowa City: University of Iowa Press. pp. 69–71. ISBN 0-87745150-8.
Smith, Nathan D. (2010). Phylogenetic analysis of Pelecaniformes (Aves) based on osteological data: Implications for waterbird phylogeny and fossil calibration studies . PLoS ONE 5 (10): e13354. doi:10.1371/journal.pone.0013354. PMC 2954798. PMID 20976229
Steadman, David W. (2006). Extinction and biogeography of tropical Pacific birds, Chicago: University of Chicago Press. ISBN 978-022677142-7.
Stidham, Thomas A. (2014). A new species of Limnofregata (Pelecaniformes: Fregatidae) from the Early Eocene Wasatch Formation of Wyoming: implications for palaeoecology and palaeobiology , Palaeontology: 1–11. doi:10.1111/pala.12134.
du Tertre, du Jean-Baptiste (1667). Histoire générale des Antilles habitées par les François (in French). Volume 2. Paris: Thomas Joly. p. 269, Plate p. 246.
Valle, Arlos A; de Vries, Tjitte; Hernández, Cecilia (2006). Plumage and sexual maturation in the Great frigatebird Fregata minor in the Galapagos Islands (PDF). Marine Ornithology 34: 51–59.
Vickery, JA; Brooke, M de L (1994). The kleptoparasitic interactions between Great Frigatebirds and Masked Boobies on Henderson Island, South Pacific, Condor 96 (2): 331–340. JSTOR 1369318
Στο λήμμα αυτό έχει ενσωματωθεί κείμενο από το λήμμα Frigatebird της Αγγλικής Βικιπαίδειας, η οποία διανέμεται υπό την GNU FDL και την CC-BY-SA 3.0. (ιστορικό/συντάκτες).