el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el ru el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el en el en el en el en el en el en el en el en el en el en el el el el el el el el el el el el el el el el el
Ανασχηματισμένο άγαλμα του Μενάνδρου στο Θέατρο του Διονύσου (Ακρόπολη, Αθήνα).[1]
Δεκαετία του 340 π.Χ. (πιθανώς)[2]
Από την αρχαία κωμωδία διαθέτουμε πλήρη έργα μόνο του Αριστοφάνη και του Μενάνδρου. Η κωμωδία του Μενάνδρου Ο Δύσκολος ανακαλύφθηκε τον περασμένο αιώνα σε μια σειρά από παπυρικά ευρήματα.
2.1 Κατάλογος επιλεγμένων σωζόμενων κωμωδιών[12][13]
Ο Μένανδρος γεννήθηκε στην Κηφισιά και ήταν γιος του Διοπείθους και της Ηγησιστράτης. Ο πατέρας του ήταν στρατηγός των κληρούχων Αθηναίων που εστάλησαν στην Καρδία της Θρακικής Χερρονήσου για να αντιμετωπίσουν τις επιχειρήσεις του Φιλίππου Β΄ της Μακεδονίας.[6][7] Ο πρώτος δάσκαλός του στο θέατρο ήταν ο Άλεξις, αδελφός τού πατέρα του και ποιητής της μέσης κωμωδίας. Ήταν μαθητής τού Θεόφραστου στην Περιπατητική Σχολή και πιθανότατα γνώρισε και τον Αριστοτέλη. Υπηρέτησε τη στρατιωτική και πολιτική του θητεία μαζί με τον συνέφηβο Επίκουρο και συνδέθηκαν με βαθιά φιλία.[8] Υπήρξε φίλος του Δημήτριου Φαληρέα και όταν εκείνος ανατράπηκε, από τον Δημήτριο τον Πολιορκητή, αντιμετώπισε κατηγορίες οι οποίες όμως αποσύρθηκαν. Έλαβε τιμητική πρόσκληση από τον Πτολεμαίο Α΄ να μεταβεί στην Αίγυπτο αλλά δεν την αποδέχθηκε. Έζησε στην Αθήνα μέχρι τον θάνατό του που φέρεται να επήλθε από πνιγμό στον όρμο της Φρεαττύδας. Ο Μένανδρος θεωρείται ότι συζούσε με την γνωστή εταίρα της αρχαιότητας Γλυκέρα, κόρη της Θαλασσίδος.[9][10]
Ο Μένανδρος εστιάζει στη ζωή των απλών ανθρώπων, όπως της εταίρας, του στρατιώτη, του τεχνίτη κ.ά., στη φιλία, στον οικογενειακό δεσμό. Απεικονίζει τα ήθη και τα έθιμα της κοινωνίας της Αθήνας σε μια εποχή καθοριστικών αλλαγών μετά τον θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Στις κωμωδίες του κυριαρχούν οι παρεξηγήσεις και ο ρόλος της τύχης. Παρουσιάζει μια θεατρική φόρμα που αποτέλεσε πρότυπο για τη λατινική (ρωμαϊκή) κωμωδία και πρόδρομο του νεότερου ευρωπαϊκού θέατρου. Οι λατίνοι ποιητές Τερέντιος και Πλαύτος διασκεύασαν πολλά έργα του.
Μισούμενος (περίπου ένα τρίτο)
Σικυώνιοι ή Σικυώνιο (περίπου ένα τρίτο)
Αδελφοί (α' & β')
Ανατιθεμένη ή Μεσσηνία ή Μεσσηνία γυνή
Ο Δύσκολος (ή Ο Μισάνθρωπος)
μετάφραση - συμπλήρωση - σχόλια: Νίκος Σφυρόερας (1959). Αθήνα: Εκδοτικός Οργανισμός Πάπυρος.
μετάφραση - συμπλήρωση - σχόλια: Νίκος Σφυρόερας (1970). Αθήνα: Ελληνικός Εκδοτικός Οργανισμός.
μετάφραση - συμπλήρωση - σχόλια: Θρασύβουλος Σταύρου (1972). Αθήνα: Εταιρεία Σπουδών Σχολής Μωραΐτη.
μετάφραση - συμπλήρωση - σχόλια: Νίκος Σφυρόερας (1970). Αθήνα: Ελληνικός Εκδοτικός Οργανισμός.
μετάφραση - συμπλήρωση - σχόλια: Θρασύβουλος Σταύρου (1954). Αθήνα: Ι.Ν. Ζαχαρόπουλος.
Ασπίς, μετάφραση - συμπλήρωση - σχόλια: Νίκος Σφυρόερας (1970). Αθήνα: Ελληνικός Εκδοτικός Οργανισμός.
Σαμία, μετάφραση - συμπλήρωση - σχόλια: Νίκος Σφυρόερας (1970). Αθήνα: Ελληνικός Εκδοτικός Οργανισμός
↑ Το πρωτότυπο άγαλμα που έφερε το βάθρο ήταν έργο του Κηφισόδοτου του νεότερου και του Τίμαρχου, υιών του Πραξιτέλη, αλλά χάθηκε.
↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 «Oxford Classical Dictionary» (Αγγλικά) Oxford University Press. 2012. 4091. Ανακτήθηκε στις 22  Φεβρουαρίου 2022. ISBN-13 978-0-19-173525-7.
↑ «Library of the World's Best Literature». Library of the World's Best Literature. 1897.
↑ Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας: (Γαλλικά) καθιερωμένοι όροι της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Γαλλίας. 120591703. Ανακτήθηκε στις 22  Φεβρουαρίου 2022.
↑ Αναφέρονται τα ακόλουθα: 1) Λεξικό Σουΐδα, «Μένανδρος, Ἀθηναῖος, κωμικὸς ἀρχαῖος. καὶ Μένανδρος ἕτερος, Ἀθηναῖος, Διοπείθους καὶ Ἡγισιστράτης· περὶ οὗ πολὺς παρὰ πᾶσιν ὁ λόγος· κωμικὸς τῆς νέας κωμῳδίας, στραβὸς τὰς ὄψεις, ὀξὺς δὲ τὸν νοῦν, καὶ περὶ γυναῖκας ἐκμανέστατος. γέγραφε κωμῳδίας ρη' [σ.σ. 108 κωμωδίες], καὶ Ἐπιστολὰς πρὸς Πτολεμαῖον τὸν βασιλέα, καὶ λόγους ἑτέρους πλείστους καταλογάδην». «Suidae Lexicon, Græce & Latine» (τόμ. ΙΙ, σελ. 531). 2) Βιβλιοθήκη Απολλοδώρου (διασωθέντα αποσπάσματα), «Κηφισιεὺς ὢν ἐκ Διοπείθεος πατρὸς, / πρὸς τοῑσιν ἑκατὸν πέντε γράψας δράματα / ἐξέλιπε, πεντήκοντα καὶ δυοῖν ἐτῶν». «Fragmenta historicorum graecorum ... : Apollodori bibliotheca cum fragmentis auxerunt, volume 1. Parisiis: A. Firmin Didot, 1878» (απόσπασμα 96, σελ. 448). Internet Archive. Ανακτήθηκαν στις 24 Οκτωβρίου 2021.
↑ «Δημοσθένης, Περί των εν Χερρονήσω». Πύλη για την Ελληνική γλώσσα. Ανακτήθηκε στις 8 Οκτωβρίου 2021.
↑ «Demosthenes; Aeschines; Ulpian; Demosthenis et Aeschinis quae exstant omnia indicibus locupletissimis, continua interpretatione latina, varietate lectionis scholiis tum Ulpianeis tum anonymis, annotationibus variorum, Tomus Sextus, σελ. 299 [P. 179. 2]. London: J.F. Dove, 1828». Internet Archive. Ανακτήθηκε στις 8 Οκτωβρίου 2021.
↑ Στην Παλατινή Ανθολογία σώζεται επίγραμμα, αποδιδόμενο στον Μένανδρο, το οποίο αφιέρωσε στον Επίκουρο και τον παρέβαλλε με τον Θεμιστοκλή: «Χαῖρε, Νεοκλεὶδα, δίδυμον γένος, ὧν ὁ μὲν ὑμῶν // πατρίδα δουλοσύνας ῥύσαθ᾽, ὁ δ᾽ ἀφροσύνας. —ΜΕΝΑΝΔΡΟΥ ΚΩΜΙΚΟΥ.» Σε νεοελληνική απόδοση: Χαίρε γέννημα δύο Νεοκληδών [σσ. χάρη της συνωνυμίας των πατέρων τους], ο ένας έσωσε την πατρίδα από τη σκλαβιά, ο άλλος από την ανοησία. «Επιγράμματα Επιτύμβια. The Greek Anthology 7. LCL 68: 44-45». Harvard University Press. Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2021.
↑ Ο αρχαίος επιστολογράφος Αλκίφρων αποδίδει ερωτικές επιστολές στον Μένανδρο και την εταίρα Γλυκέρα. Ενδεικτικώς: Επιστολαί IV 2 [I 29] Γλυκέρα Βακχίδι, IV 18 [II 3] Μένανδρος Γλυκέρᾳ, IV 19 [II 4] Γλυκέρα Μενάνδρῳ. «Κριτική και ερμηνευτική έκδοση των επιστολών του Αλκίφρονα», Πούλης, Κωνσταντίνος (2009, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων). Εθνικό Αρχείο Διδακτορικών Διατριβών. Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2021.
↑ Ορισμένοι μελετητές αμφισβητούν ότι η εταίρα Γλυκέρα και ο Μένανδρος είχαν εμπλακεί. Αποδίδεται σε επινόηση λόγω του γεγονότος ότι ο Μένανδρος χρησιμοποίησε το όνομα Γλυκέρα και για τίτλο κωμωδίας και για ηρωίδα στην Περικειρωμένη.
↑ «Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας (Α, Β, Γ Γυμνασίου) | A. ΠOIHΣH». Φωτόδεντρο Διαδραστικά Σχολικά Βιβλία (Φωτόδεντρο e-books). Ανακτήθηκε στις 24 Οκτωβρίου 2021.
↑ «Menandros. Κωμῳδίαι». Hochschule Augsburg - Bibliotheca Augustana. Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021.
↑ «Menander». Wikipedia. Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021.
Χάρτνολ, Φίλις (1980). Ιστορία του Θεάτρου. Αθήνα: Υποδομή.
Οικονόμου, Γεώργιος & Αγγελινάρας, Γεώργιος (1979). Βιβλιογραφία των έμμετρων νεοελληνικών μεταφράσεων της αρχαίας ελληνικής δραματικής ποιήσεως. Αθήνα: Βιβλιοθήκη Σοφίας Ν. Σαριπόλου, Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών.
«Γνῶμαι μονόστιχοι». Hochschule Augsburg - Bibliotheca Augustana. Ανακτήθηκε στις 10 Οκτωβρίου 2021.
«Αθήναιος, Δειπνοσοφιστές Βιβλίο 13». Πανελλήνιο Σχολικό Δίκτυο. Ανακτήθηκε στις 9 Οκτωβρίου 2021.
Ιούλιος Πολυδεύκης (Julius Pollux), Ονομαστικόν (τόμοι 10), λεξικογραφική πηγή του 2ου αιώνα μ.Χ. με θεματολογική ταξινόμηση. «Julius Pollux - Onomasticon 1». Voci dal mondo antico. Ανακτήθηκε στις 12 Οκτωβρίου 2021.
Οικία του Μενάνδρου, Πομπηία.
Ραντεβού στη μάντισσα (Αρχαιολογικό Μουσείο Νάπολης).
Μουσικός θίασος με ντέφι (Αρχαιολογικό Μουσείο Νάπολης).
Διπλές ερμές Ομήρου (τύπου Απολλώνιου του Τυανέα) και Μενάνδρου, από την περιοχή Μπαρμπούτα στη Ρώμη. Παλάτσο Μάσσιμο, Εθνικό Ρωμαϊκό Μουσείο, Θέρμες.
Προτομή του Μενάνδρου, ρωμαϊκό αντίγραφο αρχαίου ελληνικού προτύπου, Μουσείο Κιαραμόντι.
Ο Μένανδρος και τρεις τύποι προσωπείων (μάσκες) της Νέας Κωμωδίας (μαρμάρινο ρωμαϊκό ανάγλυφο, 1ος αι. π.Χ. - αρχές 1ου αι. μ.Χ., Μουσείο Τέχνης Πανεπιστημίου Πρίνστον). Τα προσωπεία αναπαριστούν τρεις τυπικούς χαρακτήρες της Νέας Κωμωδίας: τον νέο, την ψευδοκόρη και τον γέρο.
Απόσπασμα κειμένου της Περικειρομένης σε σπάραγμα πάπυρου της Οξυρρύγχου (υπ' αριθμ. 211 P. Oxy. 211 1ος ή 2ος αιώνας μ.Χ.).
Άγνοια (θεά), χαρακτήρας από την Περικειρομένη, πάπυρος Οξυρρύγχου υπ' αριθμ. 2652 ([P. Oxy. XXXII], 3ος αιώνας μ.Χ.).
Πολέμων (στρατιωτικός), ήρωας από την Περικειρομένη, πάπυρος Οξυρρύγχου υπ' αριθμ. 2653 ([P. Oxy. XXXII], 3ος αιώνας μ.Χ.).
Το αρχαίο θέατρο της Σικυώνας (περιοχή Δυτικής Κορινθίας).
Σκηνή από την Δ΄ πράξη της Σαμίας (μωσαϊκό, τέλος 3ου ή αρχές 4ου αιώνα μ.Χ.).
Σκηνή από την κωμωδία Συναριστώσαι (ψηφιδωτό «Ραντεβού στη μάντισσα», 125-100 π.Χ., Αρχαιολογικό Μουσείο Νάπολης).
Εικονιστική κεφαλή του ποιητή Μενάνδρου. Μάρμαρο πεντελικό. Βρέθηκε στην Αθήνα. Το πορτραίτο ταυτίζεται με τον Μένανδρο (342/41 - 291/90 π.Χ.), το γνωστότερο εκπρόσωπο της Νέας Κωμωδίας. Ο μεγάλος δραματικός ποιητής είχε τιμηθεί με άγαλμα, έργο των γιων του Πραξιτέλους Κηφισοδότου και Τιμάρχου, του τέλους του 4ου αι. π.Χ., το οποίο ήταν στημένο στο Διονυσιακό Θέατρο και τον παρίστανε καθιστό. Η κεφαλή ανήκε σε άγαλμα, ρωμαϊκό αντίγραφο του παραπάνω έργου. Αριθμός εκθέματος: 3292. Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας, Ελλάδα.
Προτομή του Μενάνδρου. Ρωμαϊκό αντίγραφο ελληνικού πρωτοτύπου περί το 281/90 π.Χ., Γλυπτοθήκη του Μονάχου, Γερμανία.