el fr el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el el el en el ru pl el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el fr en en en en ru el en en sv fr de de fr fr fr sv en fr en ja fr de fr es nb fr de en en sv de de fr en fr it fr de en el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en en en el fr el el el pt de en es es eo es es en eo eu en es tr es el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en nl en sv pt es de eo eu es el ru cs is en en fr lb es el el el el el el el el el el el el el en el en el el el el en en el fr el el en fr el el el el el en en el en el en el el el el
Σε κάθε ιστορική εποχή, μια κοινωνική τάξη προβάλλει ως πρωτοπόρα, αποτελώντας την ηγέτιδα δύναμη – μοχλό της κοινωνικής προόδου. Την περίοδο που εξετάζουμε, ο ρόλος αυτός ανήκε στην αστική τάξη, η οποία διαμορφώθηκε και αναπτύχθηκε στα πλαίσια του φεουδαρχικού συστήματος. Σε μια μακρόχρονη πορεία, οι φεουδαρχικές σχέσεις παραγωγής έγιναν εμπόδιο για την περαιτέρω ανάπτυξη των νέων παραγωγικών δυνάμεων, των καπιταλιστικών. Επρεπε, λοιπόν, να σπάσουν. Και έσπασαν, με τη νίκη των αστικών επαναστάσεων, οι οποίες συνέτριψαν τη φεουδαρχική εξουσία και συγκρότησαν τα αστικά έθνη – κράτη.
Η ελληνική επανάσταση του 1821 δε διέφερε ως προς αυτό, από τις αντίστοιχες επαναστάσεις και κινήματα που σημειώθηκαν σε μια σειρά χώρες το ίδιο διάστημα. Βεβαίως, πραγματοποιήθηκε σε συνθήκες οθωμανικής κατάκτησης, με ηγετική δύναμη την ελληνόφωνη χριστιανική αστική τάξη. Ηταν, επομένως, εθνικοαπελευθερωτική στη μορφή και αστικοδημοκρατική στο περιεχόμενο.
Οπως σε όλες τις αστικές επαναστάσεις, έτσι και στην ελληνική του 1821, πήραν μέρος, ως κινητήριες δυνάμεις, οι πλατιές μάζες της αγροτιάς, καθώς και η μικρή ακόμα αριθμητικά εργατική τάξη (ναύτες, τεχνίτες, κ.ά.). Ο μαζικός λαϊκός ηρωισμός, ακόμα και μεταξύ των αμάχων, η συλλογική δράση που έλαβε όλες τις μορφές πάλης – και κυρίως την ένοπλη – η αυτοθυσία, σφράγισαν τον πολυετή αγώνα, αφήνοντας πίσω διαχρονικά διδάγματα.
Η άνοδος της αστικής τάξης
Επίθεση τουρκικού ιππικού εναντίον των Ελλήνων στο Βελεστίνο. Λαϊκή γκραβούρα εποχής
Ο 18οςαιώνας υπήρξε μια περίοδος, όπου η ελληνική αστική τάξη σημείωσε πρωτόγνωρη ανάπτυξη. Σε αυτό συνέβαλαν μια σειρά παράγοντες. Οι αλλαγές στο οθωμανικό καθεστώς γαιοχρησίας και η εξάπλωση του διεθνούς εμπορίου επέφεραν σημαντικές μεταβολές στο επίπεδο της αγροτικής οικονομίας, που, από κλειστή, άρχισε σιγά σιγά να γίνεται εμπορευματική. Το χρήμα έπαψε πια αποκλειστικά να αποθησαυρίζεται και άρχισε σταδιακά να κυκλοφορεί και να επενδύεται στο εμπόριο, στις τράπεζες, στη βιοτεχνία, κ.α.Η Συνθήκη του Κιουτσούκ – Καϊναρτζή (1774) και οι Ναπολεόντειοι πόλεμοι (1793-1813) δημιούργησαν τις συνθήκες για ραγδαία ανάπτυξη και κερδοφορία του ελληνικού εμπορικού και ναυτιλιακού κεφαλαίου. Εκατοντάδες πλοία ναυπηγήθηκαν, εμπορικά δίκτυα εξαπλώθηκαν σε όλη την Ευρώπη, ενώ οι δραστηριότητες των Ελλήνων κεφαλαιούχων επεκτάθηκαν γρήγορα στους τομείς των τραπεζών και των ασφαλειών. Σημαντική υπήρξε, επίσης, η ανάπτυξη της βιοτεχνίας.
Ο Κολοκοτρώνης και τα παλικάρια του μετά τη μάχη. Ζωγραφιά του Θεόφιλου
Η σύσταση συνωμοτικών οργανώσεων με ταξικούς – εθνικοαπελευθερωτικούς σκοπούς υπήρξε συνήθης πρακτική για τα αντίστοιχα κινήματα της εποχής. Εκτός από την Εταιρεία του Ρήγα, συγκροτήθηκαν τα επόμενα χρόνια μια σειρά οργανώσεις, όπως η Εταιρεία των Πέντε, το Ελληνόγλωσσον Ξενοδοχείον (Παρίσι 1809), η Φιλόμουσος Εταιρεία (Αθήνα 1813) και, βεβαίως, η Φιλική Εταιρεία (Οδησσός 1814). Η τελευταία υπήρξε σαφώς η πιο σημαντική, τόσο από την άποψη της μαζικότητας, όσο και της μαχητικότητας, αλλά και του ρόλου τον οποίο έπαιξε.Στον πυρήνα της Φιλικής Εταιρείας (ΦΕ) ήταν η αστική τάξη. Στις γραμμές της εντάχθηκαν πολλοί σημαίνοντες έμποροι και τραπεζίτες (όπως οι Α. Κροκίδας ή ο Εμμ. Παππάς αντίστοιχα), εφοπλιστές (όπως οι Κουντουριώτης και Μεξής), κ.ο.κ. Η οργάνωση, η δομή και οι αρχές λειτουργίες της ΦΕ αντλούσαν από την αντίστοιχη ευρωπαϊκή εμπειρία, ιδιαίτερα της καρμποναρίας.
Στη συνέχεια μυήθηκαν στη ΦΕ και κοτζαμπάσηδες (όπως οι Π. Μαυρομιχάλης και Λόντος, οι Ρούφοι και οι Ζαΐμηδες), Φαναριώτες (όπως οι Μαυροκορδάτος, Νέγρης Νούτσος και Φιράρης) και ανώτεροι κληρικοί (όπως οι Α. Γαζής, Παλαιών Πατρών Γερμανός και Ιγνάτιος Ουγγροβλαχίας). Οι δυνάμεις αυτές δεν υπήρξαν ομοιογενείς, δημιουργώντας συχνά αντιθέσεις και τριβές στους κόλπους της Φιλικής, ενώ η στάση τους στην Επανάσταση ποίκιλλε. Τέλος, ενόψει της ταυτόχρονης κήρυξης της Επανάστασης στα Βαλκάνια εντάχθηκαν στη ΦΕ πολλοί Σέρβοι, Βούλγαροι, Μολδαβοί και Βλάχοι. Το 1819-1820 άρχισαν να στρατολογούνται στο Μοριά και μέλη από τις λαϊκές τάξεις.
Παραμονές του 1821, ο μηχανισμός της Φιλικής κινητοποιήθηκε για την έκρηξη της Επανάστασης. Στην Πελοπόννησο, όπου θα δινόταν βάρος λόγω της ύπαρξης συμπαγούς ελληνικού πληθυσμού και της έλλειψης σημαντικών οθωμανικών δυνάμεων (οι οποίες είχαν δεσμευτεί για την αντιμετώπιση του Αλή πασά των Ιωαννίνων), στάλθηκαν οι Παπαφλέσσας και Αναγνωσταράς. Στις 22 Φεβρουαρίου 1821 ο Αλέξανδρος Υψηλάντης (αρχηγός της ΦΕ) πέρασε τα σύνορα της Ρωσίας με την οθωμανική αυτοκρατορία κηρύσσοντας στη Μολδαβία την Επανάσταση.
Η Επανάσταση του 1821 εκδηλώθηκε όταν στη Γαλλία είχε ήδη ηττηθεί ο Ναπολέων (1815) και στην Ευρώπη είχε συγκροτηθεί η Ιερά Συμμαχία, η οποία αντιμετώπιζε με καχυποψία έως και ανοιχτή καταστολή όλα τα ανάλογα πολιτικά – επαναστατικά κινήματα της εποχής (στη Νεάπολη, στη Σικελία, στο Πεδεμόντιο, στη Μαδρίτη, στη Λισαβόνα, κ.α.).
Η στάση των Μεγάλων Δυνάμεων δεν υπήρξε ενιαία. Οι αντιθέσεις και η διαπάλη που αναπτύχθηκε μεταξύ Αγγλίας, Γαλλίας και Ρωσίας, και που εκφράστηκε με τη διαφορετική στρατηγική της κάθε μιας στο λεγόμενο Ανατολικό Ζήτημα, επέδρασαν σημαντικά – κάποια στιγμή αποφασιστικά – στην τελική έκβαση του ελληνικού ζητήματος. Επέδρασαν, όμως, άμεσα και στα διάφορα τμήματα της ελληνικής αστικής τάξης, αναφορικά με τη στάση τους απέναντι στην Επανάσταση.
Η Εκκλησία: Ως επικεφαλής του μιλιέτ των Ρουμ η Εκκλησία κατέστη αναπόσπαστο τμήμα των οθωμανικών φεουδαρχικών δομών εξουσίας, επιφορτισμένη με συγκεκριμένα διοικητικά καθήκοντα, εξουσίες και αρμοδιότητες. Αναπτύσσοντας ιστορικά και σε μια πορεία σημαντικούς δεσμούς με το εμπορικό κεφάλαιο, εξελίχθηκε η ίδια σε οικονομική δύναμη. Μεταξύ άλλων, ήταν υπεύθυνη και για τη διατήρηση της ευταξίας στους υπ’ ευθύνη της πληθυσμούς. Ετσι, το Πατριαρχείο αρχικά, όχι μόνο δεν ευνόησε, αλλά καταδίκασε και κατέστειλε κάθε απελευθερωτική ιδέα ή κίνηση.
Προς το σκοπό αυτό επιστράτευσε επανειλημμένα το όπλο του αφορισμού: Για τους συμμετέχοντες στα Ορλωφικά (και την παρεπόμενη εξόντωση των κλεφτών του Μοριά), για τις εξεγέρσεις του 1807, του 1808, για την εξέγερση των Σουλιωτών κατά του Αλή Πασά των Ιωαννίνων και – βεβαίως – για την Επανάσταση του 1821.
Οι Φαναριώτες – μέλη της Φιλικής Εταιρείας, όπως οι Α. Μαυροκορδάτος και Θ. Νέγρης, που έλαβαν ενεργό μέρος στην Επανάσταση, κλήθηκαν στη συγκρότηση των πρώτων πολιτειακών θεσμών και μηχανισμών διοίκησης, συνδράμοντας αποφασιστικά στον αστικοφιλελεύθερο χαρακτήρα τους.
Κλέφτες και αρματολοί: Οι κλέφτες ήταν κυρίως πρώην αγρότες ή κτηνοτρόφοι, οι οποίοι, είτε λόγω της φτώχειας είτε από αντίθεση στις οθωμανικές αρχές και τους κοτζαμπάσηδες (χριστιανούς και μουσουλμάνους), κατέφευγαν στην παρανομία, στο βουνό, μακριά από την κατασταλτική δυνατότητα των οργάνων της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Οι αρματολοί ήταν κλέφτες που αμνηστεύονταν και επανεντάσσονταν στην οθωμανική νομιμότητα, επιφορτιζόμενοι με την τήρηση της τάξης σε συγκεκριμένες περιοχές.Η διατάραξη των υφιστάμενων κοινωνικών ισορροπιών – συσχετισμών και οι δυναμικές που αναπτύχθηκαν με την Επανάσταση, άνοιξαν νέες προοπτικές για τους ενόπλους, οι οποίοι διεκδίκησαν την απεξάρτησή τους από πρότερες δεσμεύσεις εξουσίας (π.χ. τους προκρίτους), διεκδικώντας αυτόνομη πολιτική παρουσία και ρόλο. Στον απεγκλωβισμό τους αυτό, συνέβαλε τα μέγιστα η αρχική τους στοίχιση με τα πιο ριζοσπαστικά τμήματα της αστικής τάξης, την ΦΕ και τον Υψηλάντη. Εν συνεχεία, η συγκρότηση συγκεντρωτικών αστικών οργάνων που προωθούσαν οι τελευταίοι ήρθε σε αντίθεση με τα νεοαποκτηθέντα τοπικά προνόμιά τους, με αποτέλεσμα να διαταραχθούν οι προηγούμενες συμμαχίες και να διαμορφωθούν νέες.
Οι πρόκριτοι – εφοπλιστές των νησιών: Διακρίνονταν από τους προκρίτους της ηπειρωτικής Ελλάδας, αφού, αν και εκπλήρωναν παρόμοιες λειτουργίες στα πλαίσια του οθωμανικού αυτοδιοικητικού συστήματος, η οικονομική τους βάση ήταν πολύ διαφορετική. Αν και το εφοπλιστικό κεφάλαιο έπαιξε καταλυτικό ρόλο στην προώθηση ενός αστικού τύπου κράτους, παραμονές της Επανάστασης υπήρξε εν μέρει επιφυλακτικό. Οι επιφυλάξεις αυτές οφείλονταν μεταξύ άλλων και στους δεσμούς που διατηρούσε με το αγγλικό κεφάλαιο (η Μ. Βρετανία ήταν τότε κατά της προσβολής της ακεραιότητας της οθωμανικής αυτοκρατορίας). Οι όποιες επιφυλάξεις – αντιδράσεις κάμφθηκαν ή καταργήθηκαν σύντομα με επαναστατική βία από ένα γενικότερο αστικοδημοκρατικό κίνημα, που αναπτύχθηκε στα νησιά αυτά και πριν την Επανάσταση ακόμα, καθώς και από την αλλαγή της βρετανικής πολιτικής απέναντι στην οθωμανική αυτοκρατορία.
Οι κοτζαμπάσηδες: Οι κοτζαμπάσηδες στελέχωναν το κατώτερο τμήμα της οθωμανικής διοικητικής ιεραρχίας. Μεταξύ άλλων, ήταν υπεύθυνοι για τη διαχείριση της κοινοτικής περιουσίας, για την απονομή δικαιοσύνης σε μια σειρά θέματα, για την είσπραξη των φόρων και βεβαίως για την καταστολή των χωρικών στις περιοχές υπ’ ευθύνη τους.Αν και προέρχονταν από τη φεουδαρχία, στα πλαίσια της ιστορικής της αποσύνθεσης, οι κοτζαμπάσηδες σταδιακά αστικοποιούνταν. Η είσπραξη των φόρων, μία από τις κύριες λειτουργίες τους και στοιχείο εμπορευματοχρηματικών σχέσεων, υπήρξε βασικός παράγοντας στην τελική μετάλλαξη – αστικοποίησή τους.
Την εξέλιξή τους αυτή αντανακλά η διφορούμενη στάση τους απέναντι στην Επανάσταση. Από τη μια διέθεταν προνόμια και καθήκοντα συνυφασμένα με το υπάρχον οθωμανικό καθεστώς. Από την άλλη είχαν υλικό συμφέρον για την ανατροπή του. Ετσι, άλλοι εντάχθηκαν στις γραμμές της Φιλικής, άλλοι κράτησαν στάση επιφυλακτική και άλλοι τάχθηκαν εναντίον. Από τη στιγμή της έκρηξης της Επανάστασης, κάποιοι κοτζαμπάσηδες συμπαρατάχτηκαν με τους εμπόρους, τους εφοπλιστές, κ.λπ., ενώ άλλοι βρέθηκαν σε αντιπαράθεση με αυτούς, σε μια προσπάθεια να επικρατήσουν ως η ηγεμονική μερίδα της αστικής τάξης. Η σύγκρουση για τον έλεγχο των επαναστατικών διεργασιών και οργάνων υπήρξε σφοδρότατη.
Το Προσωρινόν Πολίτευμα (Σύνταγμα) της Επιδαύρου που ψηφίστηκε στην Α’ Εθνοσυνέλευση (Δεκέμβρης 1821) αποτέλεσε μια σύνθεση ιδεών και αρχών, επηρεασμένων από τα αντίστοιχα επαναστατικά Συντάγματα της Αμερικής (1787) και της Γαλλίας (1793 και 1795).
Αντλώντας από την ιδεολογικοπολιτική δεξαμενή της επαναστατημένης αστικής τάξης και του Διαφωτισμού, το νέο Σύνταγμα προέβλεπε: Τη διάκριση των εξουσιών (Βουλευτικό – Εκτελεστικό), την ανεξιθρησκία, την τυπική ισονομία, την κατοχύρωση των ατομικών, πολιτικών δικαιωμάτων και ελευθεριών, την εισαγωγή καθολικού συστήματος αντιπροσώπευσης και βεβαίως την κατάργηση των όποιων τοπικών – ταξικών προνομίων. Ετσι, τέθηκαν οι βάσεις για τη δημιουργία ενός αστικού κράτους. Οι πολιτικές εξουσίες (και κάποιες από τις οικονομικές) που απολάμβανε μέχρι πρότινος η Εκκλησία στα πλαίσια του φεουδαρχικού συστήματος καταργούνταν ή περιορίζονταν σημαντικά. Η αποδυνάμωση των τοπικών – περιφερειακών διοικήσεων και η μεταφορά των βασικών τους αρμοδιοτήτων στην κεντρική εξουσία, σήμαινε και αντίστοιχη αποδυνάμωση των τοπικών εξουσιών πάνω στις οποίες εδραζόταν μέχρι τότε η πολιτική δύναμη των κοτζαμπάσηδων. Οι βασικές αυτές αρχές επιβεβαιώθηκαν και στις επόμενες Εθνοσυνελεύσεις (Β’ του Αστρους, 1823 και Γ’ της Τροιζήνας, 1827).Η διαπάλη, που αρχικά εκφράστηκε σε πολιτικό επίπεδο, οδήγησε γρήγορα στη διάσπαση της κεντρικής Διοίκησης και τη δημιουργία δύο χωριστών κυβερνήσεων: Της Τρίπολης (κοτζαμπάσηδες – Κολοκοτρώνης) και του Κρανιδίου (Υδραίοι, Μαυροκορδάτος, Κωλέττης και οι κοτζαμπάσηδες Λόντος και Ζαΐμης). Σύντομα, οι αντιθέσεις αυτές έλαβαν και ένοπλη μορφή.
Βεβαίως, οι προσωρινά ηττημένοι κοτζαμπάσηδες δεν προτίθεντο εύκολα να καταθέσουν τα όπλα. Οταν στις εκλογές της 3ης Οκτωβρίου 1824 για το Βουλευτικό – Εκτελεστικό δεν κατάφεραν και πάλι να συγκεντρώσουν την πλειοψηφία, άρχισαν να προσανατολίζονται ξανά προς την ένοπλη σύγκρουση: Κάτι που το επιδίωκε εξίσου και η άλλη πλευρά, ώστε να λύσει οριστικά το ζήτημα της μορφής άσκησης της εξουσίας. Ξεκίνησε λοιπόν η δεύτερη φάση του «εμφυλίου», που επικεντρώθηκε κυρίως στην Τρίπολη και έληξε στα τέλη του 1824 με ήττα των κοτζαμπάσηδων και τη φυγή τους εκτός Πελοποννήσου.
Τόσο οι ενδοαστικές συγκρούσεις, όσο και οι αλλεπάλληλες στρατιωτικές ήττες τα επόμενα χρόνια (1825-1827) ευνόησαν τις δυνάμεις εκείνες που ζητούσαν περιορισμό των χρονοβόρων κοινοβουλευτικών διαδικασιών και περισσότερο συγκεντρωτική διακυβέρνηση, στα πρότυπα μιας συνταγματικής μοναρχίας.
Σε μια περίοδο, λοιπόν, έντονων πολιτικών ζυμώσεων πραγματοποιήθηκε για πρώτη φορά και η οργάνωση των αντιτιθέμενων συμφερόντων σε κόμματα: Το Αγγλικό, το Γαλλικό και το Ρωσικό. Η ονομασία τους, που παραπέμπει στις αντίστοιχες «προστάτιδες Δυνάμεις», δεν υποδηλώνει εξάρτηση (όπως μονοσήμαντα και ισοπεδωτικά έχει ειπωθεί στο παρελθόν), αλλά τμήματα αστικά προσκείμενα από άποψη συμφερόντων σε κάποιο ισχυρό κράτος.
Οδεύοντας προς τη Γ’ Εθνοσυνέλευση, το ζήτημα που βρέθηκε στο επίκεντρο της πολιτικής διαπάλης ήταν η αναζήτηση διεξόδου στο τέλμα των στρατιωτικών επιχειρήσεων (κυριαρχία Ιμπραήμ στη Πελοπόννησο, πτώση Μεσολογγίου, κ.λπ.), μέσω της εξασφάλισης κάποιας διεθνούς διαμεσολάβησης – προστασίας ή την εκλογή ξένου μονάρχη. Στην κατεύθυνση αυτή κινήθηκαν όλα τα κόμματα. Την πρωτοβουλία ανέλαβαν από τα μέσα του 1825 οι «αγγλόφιλοι» με τη λεγόμενη Αίτηση προστασίας (ή Πράξη υποταγής). Η Γ’ Εθνοσυνέλευση ψήφισε τον Ι. Καποδίστρια ως κυβερνήτη της Ελλάδος.
Το καλοκαίρι του 1827, η πορεία της Επανάστασης φαινόταν καταδικασμένη. Η πορεία αυτή ανατράπηκε από μια σειρά παρεμβάσεις του διεθνούς παράγοντα. Το Πρωτόκολλο της Πετρούπολης (1826) και η Συνθήκη του Λονδίνου (1827), η ναυμαχία του Ναβαρίνου (Οκτώβρης 1827), ο ρωσοτουρκικός πόλεμος (1828-1829) και η αποστολή γαλλικού εκστρατευτικού σώματος κατά του Ιμπραήμ στο Μοριά (Ιούλιος 1828) υπήρξαν γεγονότα – σταθμοί ενόψει της αναγνώρισης της Ελλάδας ως ανεξάρτητου κράτους (Πρωτόκολλο του Λονδίνου, 3 Φεβρουαρίου 1830). Βασικός όρος της ανεξαρτησίας των Ελλήνων υπήρξε η μορφή του πολιτεύματος, το οποίο όφειλε να είναι μοναρχικό.
Τον Ιανουάριο του 1828 αφίχθη στην επαναστατημένη Ελλάδα ο Ι. Καποδίστριας. Ο νέος κυβερνήτης προέβη άμεσα στη συγκέντρωση όλων των εξουσιών, γνωρίζοντας πως για να εφαρμοστούν οι αναγκαίες αστικές μεταρρυθμίσεις και να στερεωθεί το αστικό κράτος απαιτούνταν άμεσες κινήσεις, απαλλαγμένες από χρονοβόρες κοινοβουλευτικές διαδικασίες, επιβαλλόμενες με πειθώ ή και αυταρχισμό – όπου και όποτε αυτό κρινόταν αναγκαίο.
Οι αποκλεισμένοι από την εξουσία συσπειρώθηκαν και ανασυντάχθηκαν συγκροτώντας το μέτωπο των «συνταγματικών» με κέντρο την Υδρα. Η ένοπλη σύγκρουση δεν άργησε και γρήγορα γενικεύτηκε. Συνεχίστηκε δε και μετά τη δολοφονία του Ι. Καποδίστρια στις 9 Οκτωβρίου 1831, δίχως όμως μια από τις δύο πλευρές να μπορεί να επικρατήσει οριστικά επί της άλλης. Το 1832, λοιπόν, η κεντρική εξουσία είχε σχεδόν αποσυντεθεί ολοκληρωτικά, ενώ η ύπαιθρος στεκόταν ρημαγμένη από μια δεκαετία πολέμου και εχθροπραξιών.
Υπό αυτές τις συνθήκες στις 25 Ιανουαρίου 1833 αποβιβάστηκε στο Ναύπλιο από τη βρετανική φρεγάτα Μαδαγασκάρη ο Οθωνας, υποσχόμενος να βάλει τέρμα στην «αναρχία» του παρελθόντος και εγκαθιδρύοντας – σύμφωνα πάντοτε με τους όρους των σχετικών διεθνών συνθηκών – καθεστώς απόλυτης μοναρχίας. Το ελληνικό αστικό κράτος άρχιζε να κάνει τα πρώτα του βήματα.
1. Κασομούλης Ν., Ενθυμήματα στρατιωτικά, τ. Γ, 1942, σελ. 625-626.
2. Gazette de France, 7 Ιουλίου 1821, στο Μοσκώφ Κ., Ιστορία του κινήματος της εργατικής τάξης, 1988, εκδ. Καστανιώτη, σελ. 95-96.
3. Κολοκοτρώνης Θ., Διηγήσεις των συμβάντων της Ελληνικής Φυλής, 1889, Εστία, σελ. 49.
Το κείμενο είναι βασισμένο σε ομώνυμο άρθρο που δημοσιεύτηκε στην ΚΟΜΕΠ, τ. 2, 2011.
*Ο Αναστάσης Γκίκας είναι Δρ. Πολιτικών Επιστημών, συνεργάτης του Τμήματος Ιστορίας της ΚΕ του ΚΚΕ
on 14 Μαρτίου, 2011 at 11:01 πμ  4 Σχόλια
Tags: 1821, πολιτική, φεουδαρχία, φιλελευθερισμός, Έλληνες, Όθωνας, Αναστάσης Γκίκας, Γκίκας, Επανάσταση 1821, Εμφύλιος, Ιστορία, Κ.Κ.Ε., Καποδίστριας, Κολοκοτρώνης, Πατριαρχείο, Παιδεία, Πελοπόννησος, Ριζοσπάστης, Ρούμελη, ΣΚΑΙ, Τουρκία, έθνος, αρματωλοί, αστική τάξη, διαφωτισμός, επανάσταση, εθνικισμός, εκκλησία, ελλάδα, εμπόριο, εξέγερση, κράτος, καπιταλισμός, κλέφτες, μοναρχία, οθωμανική αυτοκρατορία, οικονομία
Πηγές, αρχεία και άρθρα για το 1821: ανεκτίμητα εργαλεία στην προσέγγιση της ιστορίας της Επανάστασης
Βιογραφικά Αγωνιστών-Πρωταγωνιστών του 1821
Α: Ἀναγνωσταρᾶς, Ἀναγνωστόπουλος Παναγιώτης, Ἀναγνωστόπουλος Πάνος, Ἀποστόλης, Ἀνδροῦτσος
Γ: Γερμανὸς Παλαιῶν Πατρῶν, Γκούρας, Γοβγίνας
Δ: Δεληγιάννης Α., Δεληγιάννης, Διάκος, Δυοβουνιώτης
Κ: Κανάρης, Καραϊσκάκης, Καρατάσος, Καψάλης, Κόδρινγκτον, Κολοκοτρώνης, Κόρακας, Κουντουριώτης, Κουντουριώτης Λ., Κουρμούλης Δ., Κουρμούλης Μ., Κουτσονίκας, Κόχραν, Κρεββατᾶς, Κριεζῆς, Κριεζώτης, Κριτοβουλίδης, Κωλέττης
Λ: Λασσάνης, Λάτρις, Λαχανᾶς, Λιδωρίκης, Λογοθέτης, Λογοθέτης Λ., Λόντος, Λουριώτης
Μ: Μαυρογένους, Μαγγίνας, Μακρυγιάννης, Μαμούρης, Μπότσαρης, Μπουμπουλίνα, Μιαούλης, Μαυροκορδᾶτος, Μαυρομιχάλη Οικογένεια, Πετρόμπεης, Κυριακούλης, Μεταξᾶς, Μπότασης, Μπάυρον, Μαυροβουνιώτης, Μελετόπουλος, Μέξης, Μήλιος, Μητροπέτροβας, Μίχος, Μπαϊρακτάρης, Μπενιζέλος, Μπενιζέλος Ρ., Μπουκουβάλα οικογένεια, Μποῦσγος
Ν: Νικηταρᾶς, Νεόφυτος, Νοταρᾶ οικογένεια, Νέγρης, Νεόφυτος Καρύστου, Νικόδημος
Ο: Ὀλύμπιος, Οἰκονόμου, Οἰκονόμος
Π: Παλαμήδης, Πανουργιᾶς, Πανουργιᾶς Π., Παπαδιαμαντόπουλος, Παπανικολὴς, Παπάς, Παπαφλέσσας, Περραιβός, Περρούκας, Πετιμεζαῖοι, Πετρουλάκης, Πλαπούτας, Πολυζωίδης, Πραΐδης
Ρ: Ροῦφος, Ραμπώ, Ράγκος
Σ: Σανταρόζα, Σαχίνης, Σέκερης, Σκουζές, Σπυρομήλιος, Στορνάρης, Στράτος, Στράτος Σ., Σισίνης
Τ: Τζαβέλας, Τομπάζης, Τομπάζης Ι., Τσακάλωφ, Τσαμαδός, Τσόκρης, Τσώρτς
Υ: Ὑψηλάντης Α., Ὑψηλάντης Δ.
Φ: Φαβιέρος, Φωτομαρᾶς, Φωτήλας
Τα Γενικά Αρχεία του Κράτους
ΑΡΧΕΙΟ ΑΓΩΝΟΣ / ΕΚΤΕΛΕΣΤΙΚΟΝ [1822 – 1826]
Περιεχόμενα: Υπηρεσιακή αλληλογραφία, επιστολές, διατάγματα, διακυρήξεις, δηλώσεις, καταστάσεις λογαριασμών, αποδεικτικά, κατάλογοι σ…
ΑΡΧΕΙΟ ΑΓΩΝΟΣ / ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ [1826 – 1827]
Περιεχόμενα: Υπηρεσιακή αλληλογραφία, επιστολές, Διακυρήξεις, Διατάγματα, κατάλογοι, καταστάσεις λογαριασμών, δηλώσεις και άλλα υπηρε…
ΑΡΧΕΙΟ ΑΓΩΝΟΣ / ΑΝΤΙΚΥΒΕΡΝΗΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ [1825 – 1827]
Περιεχόμενα: Υπηρεσιακή αλληλογραφία, επιστολές, Διακυρήξεις, Διατάγματα, κατάλογοι, καταστάσεις λογαριασμών, δηλώσεις και άλλα υπηρε…
ΑΡΧΕΙΟ ΑΓΩΝΟΣ / ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΤΩΝ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ [1821 – 1828]
Περιεχόμενα: Επιστολές και υπηρεσιακά έγγραφα. Επιστολές και διάφορα υπηρεσιακά έγγραφα.
ΑΡΧΕΙΟ ΑΓΩΝΟΣ / ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ [1822 – 1833]
Περιεχόμενα: Επιστολές και υπηρεσιακά έγγραφα. Αναφορές, επιστολές και υπηρεσιακά έγγραφα. Επιστολές, λογαριασμοί και διάφορα υπηρεσι…
ΑΡΧΕΙΟ ΑΓΩΝΟΣ / ΕΘΝΙΚΟ ΤΑΜΕΙΟ [1822 – 1828]
Περιεχόμενα: Λογαριασμοί και υπηρεσιακά έγγραφα. Επιστολές και υπηρεσιακά έγγραφα. Υπηρεσιακά έγγραφα και λογαριασμοί. Επιστολές, διά…
ΑΡΧΕΙΟ ΑΓΩΝΟΣ / ΜΙΝΙΣΤΕΡΙΟ / ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ / ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ [1822 – 1827]
Περιεχόμενα: Επιστολές και υπηρεσιακά έγγραφα. Επιστολές και υπηρεσιακή αλληλογραφία. Ονομαστικοί κατάλογοι. Επιστολές και διάφορα υπ…
ΑΡΧΕΙΟ ΑΓΩΝΟΣ / ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΤΩΝ ΝΑΥΤΙΚΩΝ [1821 – 1827]
Περιεχόμενα: Επιστολές και υπηρεσιακά έγγραφα. Επιστολές και διάφορα υπηρεσιακά έγγραφα. Επιστολές, υπηρεσιακά έγγραφα και λογαριασμο…
ΑΡΧΕΙΟ ΑΓΩΝΟΣ / ΘΑΛΑΣΣΙΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ [1824 – 1827]
Περιεχόμενα: Επιστολές και υπηρεσιακά έγγραφα. ‘Εγγραφα που αφόρουν υποθέσεις πλοίων. Έγγραφα που αφορούν υποθέσεις πλοίων. Υποθέσεις…
ΑΡΧΕΙΟ ΑΓΩΝΟΣ / ΜΙΝΙΣΤΕΡΙΟ / ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ / ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ [1819 – 1828]
Περιεχόμενα: Επιστολές και υπηρεσιακά έγγραφα. Επιστολές και διάφορα υπηρεσιακά έγγραφα. Επιστολές, διάφορα υπηρεσιακά έγγραφα, αναφο…
ΑΡΧΕΙΟ ΑΓΩΝΟΣ / ΜΙΝΙΣΤΕΡΙΟ / ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ / ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΤΗΣ ΘΡΗΣΚΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ [1821 – 1827]
Περιεχόμενα: Διάφορα έγγραφα νομικού περιεχομένου. Γενικά διάφορα, εκκλησιαστικά και μοναστηριακά. Διάφορα εκκλησιαστικά, μοναστηριακ…
ΑΡΧΕΙΟ ΑΓΩΝΟΣ / ΜΙΝΙΣΤΕΡΙΟ / ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ / ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΤΗΣ ΑΣΤΥΝΟΜΙΑΣ [1822 – 1826]
Περιεχόμενα: Επιστολές και διάφορα υπηρεσιακά έγγραφα. Επιστολές και υπηρεσιακά έγγραφα. Επιστολές και υπηρεσιακή αλληλογραφία.
ΑΡΧΕΙΟ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΚΥΒΕΡΝΗΤΗ Ι. ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑ / ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ [1819 – 1838]
Περιεχόμενα: Επιστολές και διάφορα υπηρεσιακά έγγραφα. Επιστολές και υπηρεσιακά έγγραφα. Υπηρεσιακά έγγραφα και επιστολές. Επιστολές …
ΑΡΧΕΙΟ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΚΥΒΕΡΝΗΤΗ Ι. ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑ / ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ [1823 – 1849]
Περιεχόμενα: Επιστολές και υπηρεσιακά έγγραφα. Επιστολές, λογαριασμοί, ισολογισμοί, λογιστικές καταστάσεις και διάφορα υπηρεσιακά έγ…
ΑΡΧΕΙΟ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΚΥΒΕΡΝΗΤΗ Ι. ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑ / ΕΚΤΑΚΤΟΙ ΕΠΙΤΡΟΠΟΙ ΚΑΙ ΠΡΟΣΩΡΙΝΟΙ ΔΙΟΙΚΗΤΕΣ [1828 – 1832]
Περιεχόμενα: Επιστολές και διάφορα υπηρεσιακά έγγραφα. Επιστολές και υπηρεσιακά έγγραφα. Επιστολές, λογαριασμοί και διάφορα υπηρεσιακ…
ΑΡΧΕΙΟ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΚΥΒΕΡΝΗΤΗ Ι. ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑ / ΠΛΗΡΕΞΟΥΣΙΟΣ ΤΟΠΟΤΗΡΗΤΗΣ [1828 – 1831]
Περιεχόμενα: Επιστολές και λογαριασμοί. Επιστολές και υπηρεσιακά έγγραφα. Επιστολές, διάφορα υπηρεσιακά έγγραφα, ονομαστικοί κατάλογο…
ΑΡΧΕΙΟ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΚΥΒΕΡΝΗΤΗ Ι. ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑ / ΓΕΝΙΚΟ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ [1824 – 1830]
Περιεχόμενα: Επιστολές, διάφορα υπηρεσιακά έγγραφα και διατάγματα. Λογαριασμοί και διάφορα υπηρεσιακά έγγραφα. Επιστολές, υπηρεσιακά …
ΑΡΧΕΙΟ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΚΥΒΕΡΝΗΤΗ Ι. ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑ / ΜΙΝΙΣΤΕΡΙΟ / ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ / ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΤΗΣ ΘΡΗΣΚΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ [1828 – 1833]
Περιεχόμενα: Υπηρεσιακά έγγραφα, επιστολές, αποδείξεις, λογαριασμοί του αλληλοδιδακτικού ορφανοτροφείου Ναυπλίου, έγγραφα μονών, κατά…
ΑΡΧΕΙΟ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΚΥΒΕΡΝΗΤΗ Ι. ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑ / ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΤΩΝ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΝΑΥΤΙΚΩΝ [1828 – 1831]
Περιεχόμενα: Επιστολές και υπηρεσιακά έγγραφα. Επιστολές, λογαριασμοί, ταχυδρομικές πληρωμές, και διάφορα υπηρεσιακά έγγραφα. Επιστολ…
ΑΡΧΕΙΟ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΚΥΒΕΡΝΗΤΗ Ι. ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑ / ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΤΩΝ ΝΑΥΤΙΚΩΝ [1824 – 1833]
Περιεχόμενα: Επιστολές και υπηρεσιακά έγγραφα. Επιστολές, αποδείξεις πληρωμών, ισολογισμοί, λογιστικές καταστάσεις και άλλα υπηρεσιακ…
ΑΡΧΕΙΟ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΚΥΒΕΡΝΗΤΗ Ι. ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑ / ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΤΩΝ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΩΝ [1829 – 1833]
Περιεχόμενα: Επιστολές και υπηρεσιακά έγγραφα. Επιστολές, υπηρεσιακά έγγραφα, γραμμάτια και διάφοροι κατάλογοι. Επιστολές, λογαριασμο…
ΑΡΧΕΙΟ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΚΥΒΕΡΝΗΤΗ Ι. ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑ / ΜΙΝΙΣΤΕΡΙΟ / ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ / ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ [1828 – 1930]
Περιεχόμενα: Νομοθεσία, εγκληματική διαδικασία, εμπορικό δίκαιο, γάμοι, νοτάριοι, εκδικασθείσες υποθέσεις προς αναθεώρηση. Νομοθεσία,…
ΑΡΧΕΙΟ ΑΓΩΝΟΣ / ΜΙΚΡΟΙ ΚΛΑΔΟΙ. ΒΟΥΛΕΥΤΙΚΟ ΣΩΜΑ [1818 – 1835]
Περιεχόμενα: Υπηρεσιακή αλληλογραφία, επιστολές, Διακυρήξεις, Διατάγματα, κατάλογοι, καταστάσεις λογαριασμών, δηλώσεις, καταστάσεις ε…
Ανώνυμου του Έλληνος: “Ελληνική Νομαρχία ήτοι λόγος περί Ελευθερίας” (1806)
Συντάγματα και η αναθεώρησή τους…για ποιον και γιατί;
Το δημόσιο χρέος του ελληνικού κράτους από το 1824 έως τα σήμερα: Ένα σύντομο ιστορικό
1821: ο ΣΚΑΙ μαθαίνει ιστορία!!!
Μια μαρξιστική σκοπιά της Επανάστασης του 1821: ο χαρακτήρας, οι κινητήριες δυνάμεις και η εξέλιξη της Επανάστασης
Η Επανάσταση του 1821: Μια μαρξιστική προσέγγιση
(«1821: Οι εμφύλιες συγκρούσεις», του Θ. Παπαρήγα)
Η Επανάσταση του 1821: Μια μαρξιστική προσέγγιση (ΙΙ)
(«Η Επανάσταση του 1821 και η παραχάραξή της», του Τ. Λουγγή)
Η γένεση της ελληνικής αστικής τάξης και του κράτους της
Ορθοδοξία και ελληνική εθνική συνείδηση
Ο “Θούριος” του Ρήγα Φεραίου (Βελεστινλή)
Το επαναστατικό όραμα, η ζωή και δράση του Ρήγα Φεραίου (Βελεστινλή)
on 9 Μαρτίου, 2011 at 4:55 μμ  Σχολιάστε
Tags: 1821, πόλεμος, πηγές, πολίτευμα, πολιτική, στρατός, σύνταγμα, υπουργείο, Αρχεία, Αγγλία, Γαλλία, Ιστορία, Ιστορικός Υλισμός, Καποδίστριας, Καραϊσκάκης, Κολοκοτρώνης, Μαρξ, Μαρξισμός, Παιδεία, Ρωσία, ΣΚΑΙ, Υψηλάντης, άρθρα, έθνος, αρματωλοί, αστική τάξη, αγροτιά, αγωνιστές, δάνεια, διοίκηση, επανάσταση, εθνικισμός, εκκλησία, ελλάδα, ιστιοριογραφία, κράτος, κυβέρνηση, κλέφτες, κοινωνία, ορθοδοξία, οικονομία
αρχειο Επιλέξτε μήνα Σεπτεμβρίου 2017 Αύγουστος 2017 Φεβρουαρίου 2017 Μαΐου 2016 Νοέμβριος 2015 Ιουνίου 2015 Μαΐου 2015 Απρίλιος 2015 Μαρτίου 2015 Δεκέμβριος 2014 Νοέμβριος 2014 Σεπτεμβρίου 2014 Αύγουστος 2014 Ιουλίου 2014 Ιουνίου 2014 Μαΐου 2014 Ιανουαρίου 2014 Δεκέμβριος 2013 Νοέμβριος 2013 Οκτώβριος 2013 Σεπτεμβρίου 2013 Ιουνίου 2013 Μαΐου 2013 Απρίλιος 2013 Μαρτίου 2013 Ιανουαρίου 2013 Δεκέμβριος 2012 Νοέμβριος 2012 Οκτώβριος 2012 Σεπτεμβρίου 2012 Αύγουστος 2012 Ιουλίου 2012 Ιουνίου 2012 Μαΐου 2012 Απρίλιος 2012 Μαρτίου 2012 Φεβρουαρίου 2012 Ιανουαρίου 2012 Δεκέμβριος 2011 Νοέμβριος 2011 Οκτώβριος 2011 Σεπτεμβρίου 2011 Αύγουστος 2011 Ιουλίου 2011 Ιουνίου 2011 Μαΐου 2011 Απρίλιος 2011 Μαρτίου 2011 Φεβρουαρίου 2011 Ιανουαρίου 2011 Δεκέμβριος 2010 Νοέμβριος 2010 Οκτώβριος 2010 Σεπτεμβρίου 2010 Αύγουστος 2010 Ιουλίου 2010 Ιουνίου 2010 Μαΐου 2010 Απρίλιος 2010 Μαρτίου 2010 Φεβρουαρίου 2010 Ιανουαρίου 2010 Δεκέμβριος 2009 Νοέμβριος 2009 Οκτώβριος 2009 Σεπτεμβρίου 2009 Αύγουστος 2009 Ιουλίου 2009 Μαΐου 2009 Απρίλιος 2009 Μαρτίου 2009 Φεβρουαρίου 2009 Ιανουαρίου 2009 Δεκέμβριος 2008 Νοέμβριος 2008 Οκτώβριος 2008
Διαμόρφωση του ελληνικού έθνους-κράτους
Έργα του Β. Ι. Λένιν στο διαδίκτυο
Έργα των Μαρξ και Ένγκελς στο Διαδίκτυο
Ιστορία του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας (ΔΣΕ)
Ιστορία του διεθνούς εργατικού-κομμουνιστικού κινήματος
Ιστορία του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ (Κατοχή & Αντίσταση)
Ιστορία του ελληνικού εργατικού-κομμουνιστικού κινήματος
Πηγες & Εργαλεια Ερευνας
Foreign Relations of the United States (FRUS)
Αρχεία των Γυναικείων Οργανώσεων Εργαζομένων (1951-1967)
Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (ΑΣΚΙ)
Γενικά Αρχεία του Κράτους
Διεθνής Κομμουνιστική Επιθεώρηση – International Communist Review
Επιμορφωτικο Κεντρο (Βιβλιοθηκη-Αρχειο) «Χαριλαος Φλωρακης»
Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο
Ιστορικό Αρχείο Μακεδονίας (ΓΑΚ)
Ιστορικό Αρχείο Μουσείου Μπενάκη
Μηχανή Αναζήτησης Ελληνικών Ψηφιακών Βιβλιοθηκών
Φωτογραφικό Αρχείο Μουσείου Μπενάκη
Ψηφιακό Αρχείο ΑΣΚΙ: Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας
Ψηφιακό Αρχείο ΑΣΚΙ: Πολιτισμός & Αριστερά στον 20ο Αιώνα
Ψηφιακό Αρχείο ΑΣΚΙ: Πολιτικές νεολαίες
Ψηφιακό Αρχείο ΑΣΚΙ: Σοσιαλιστικές αναζητήσεις και βιβλιοπαραγωγή (1855-1937)
Ψηφιακό Φωτογραφικό Αρχείο ΑΣΚΙ
Ψηφιακή Βιβλιοθήκη Ελλάδας (Ριζοσπάστης, Σκριπ, Ακρόπολις, Ελευθερία, Εμπρός, Ταχυδρόμος)
Popular Movements Internet Resources
Public Record Office (PRO)
The Reds!!! Συντομη περιηγηση στα "κοκκινα blogs"
Hasta La Victoria Siempre
Έλα τώρα που δεν σ'αρέσει…
Ελα τωρα που δεν σ'αρεσει
Το χρώμα των ονείρων μας
Τα εγκλήματα του καπιταλισμού
Πάσα Αγγελίνα: Μια ελληνίδα «Ήρωας της Σοσιαλιστικής Εργασίας» της Σοβιετικής Ένωσης
Ισπανικός Εμφύλιος (1936 – 1939). Ενα «εθνικό – διεθνικό» ταξικό πεδίο μάχης
Ο Στάλιν, οι Τατάροι της Κριμαίας και η Eurovision
Ακόμα και η Χούντα παραδεχόταν τους νεκρούς του Πολυτεχνείου – Η Χρυσή Αυγή, ωστόσο, κάνει την πάπια!
Η διαμόρφωση των εθνών-κρατών στα Βαλκάνια και το «Μακεδονικό»
Έργα των Μαρξ και Ένγκελς στο Διαδίκτυο
Φωτογραφίες και υλικά από το Μουσείο της Μακρονήσου
Σοβιετική Ένωση (1929): κεφάλαιο ΙΙ, Σύστημα διακυβέρνησης
γινετε συνδρομητης στον Erodoto!
Enter your email address to subscribe to this blog and receive notifications of new posts by email.
Μαζί με 1.729 ακόμα followers
Blog στο WordPress.com.RSS 2.0Comments RSS 2.0
Privacy & Cookies: This site uses cookies. By continuing to use this website, you agree to their use.