el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el hu ja el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el el en el el el el el en el el fr en el el el el el en el el el el el el en el el el el el el el el el el el el el el el el el el el
Ομάδα ανταρτών στα βουνά της Ελλάδας.
Το ότι η απήχηση του ΕΑΜ στηριζόταν στην τρομοκρατία αποτέλεσε συνήθη θέση αξιωματικών της SOE. Την επαύριο των Δεκεμβριανών, το 1945, ο λόγος των νικητών περί εαμικής τρομοκρατίας υιοθετήθηκε από τη βρετανική επιτροπή Σίτριν, νομιμοποιώντας την επικράτηση της αντικομμουνιστικής ρητορικής και δράσης, και εμπεδώθηκε ως βασικό συστατικό της εθνικοφροσύνης.
1.1 Δυνάμεις κατοχής και δωσίλογοι
1.4 Δεκεμβριανά και η επιτροπή Σίτριν
2 Ιστοριογραφία και δημόσια ιστορία
Η μάχη του Φαρδύκαμπου το Φεβρουάριο του 1943 σηματοδότησε την ενίσχυση του ΕΑΜ σε όλη την επικράτεια και για τους κατακτητές επιβεβαίωσε την επιρροή του στο πληθυσμό της υπαίθρου.[1] Με την αντικατάσταση της δωσιλογικής κυβέρνησης Λογοθετόπουλου από την κυβέρνηση Ράλλη δύο μήνες αργότερα η αντιμετώπιση του αριστερού αντάρτικου αποτέλεσε κεντρικό στόχο των κατακτητών και σημαντικού τμήματος των παλαιών πολιτικών και του αστικού κόσμου.[2] Στο δεύτερο διάγγελμα του, το Μάιο, ο νέος κατοχικός πρωθυπουργός, Ιωάννης Ράλλης, κατήγγειλε τρομοκρατία του ΕΑΜ στην ύπαιθρο και αργότερα υποστήριξε ότι οι επικείμενες αντιανταρτικές εκκαθαριστικές επιχειρήσεις δε θα στρέφονταν ενάντια σε φιλήσυχους πολίτες, αλλά σε αιμοσταγείς κομμουνιστές, που δεν είχαν δεχτεί να καταθέσουν τα όπλα και θα οδηγούνταν σε ειδικά στρατοδικεία που συγκροτήθηκαν.[3]
Η συνήθης άποψη των Βρετανών αξιωματικών της SOE ήταν πως, παρόλη την ισχύ του, το ΕΑΜ δεν απολάμβανε καθολικής υποστήριξης από τους Έλληνες αλλά αυτή οφειλόταν, σε κάποιο βαθμό, στην άσκηση πίεσης.[19] Έτσι, σε έκθεσή του μετά από επιτόπια περιοδεία το καλοκαίρι του 1943 ο αντισυνταγματάρχης Στήβενς έγραψε ότι πάνω από τα μισά μέλη του ΕΑΜ παρέμεναν στην οργάνωση λόγω τρομοκρατίας ή ελλείψει εναλλακτικής αντιστασιακής διεξόδου.[20] Ο Νίκολας Χάμοντ, σύνδεσμος του Στρατηγείου Μέσης Ανατολής στην κατεχόμενη από τον Άξονα Ελλάδα, έγραψε ότι ο ο ΕΛΑΣ εγκατέστησε στην Ελεύθερη Ελλάδα καθεστώς τρομοκρατίας, επισημαίνοντας την ελληνική προέλευση της λέξης και υποδεικνύοντας κάποια ελληνική ιδιαιτερότητα ως σχετική με το φαινόμενο.[ασαφές][21]
Εκφάνσεις κόκκινης τρομοκρατίας εντάθηκαν στη Μακεδονία αμέσως μετά την Κατοχή.[30] Πολλοί αιχμάλωτοι του ΕΑΜ στην Μακεδονία απελευθερώθηκαν μετά τα Δεκεμβριανά της Αθήνας, όμως δεν αποφεύχθηκαν οι εκτελέσεις αιχμαλώτων, όπως συνέβη στην Αρναία.[31] Στα τέλη Ιανουαρίου του 1945, μετά την επικράτηση του ΕΛΑΣ επί του ΕΔΕΣ στην Ήπειρο και την ανακωχή της 11ης Ιανουαρίου, δυνάμεις του ΕΛΑΣ προχώρησαν στη μαζική εκτέλεση περίπου 85 ατόμων, πρώην ανταρτών και στελεχών του ΕΔΕΣ καθώς και συγγενών τους (ανάμεσά τους και γυναικόπαιδα), στη θέση Νταλαμάνι της Λάκκας Σουλίου.[32]
Μνημείο στο Α.Τ. Καλλιθέας για αστυνομικούς που σκοτώθηκαν το καλοκαίρι του 1944 και κατά τα Δεκεμβριανά.
Το 1945, ο Γεώργιος Παπανδρέου εξέδωσε το έργο Η Απελευθέρωσις της Ελλάδος, στο οποίο υποστηρίζει πως την αποκλειστική ευθύνη για τα Δεκεμβριανά φέρουν το ΚΚΕ/ΕΑΜ, τα οποία μέσα από την «τρομοκρατική τους δράση» επιδίωξαν να επιβάλλουν τη δικτατορία του προλεταριάτου.Ταυτόχρονα, αναφέρει πως η σχέση μεταξύ ΕΑΜ και ταγμάτων ασφαλείας ήταν «σχέση αιτίας και αποτελέσματος»[50] ενώ ευθύνη για την προδεκεμβριανή κρίση φέρει μόνο το ΚΚΕ λόγω της εμμονής του να διατηρήσει τον ΕΛΑΣ με στόχο την κατάληψη της εξουσίας.[51]
Ιστοριογραφία και δημόσια ιστορίαΕπεξεργασία
Ένας από τους πιο συγκροτημένους εκπροσώπους της πρώιμης μετεμφυλιακής εθνικόφρονος ιστοριογραφίας, το πρώην στέλεχος του ΕΑΜ και του ΔΣΕ, Γιάννης Καραμούζης, εισηγήθηκε στο βιβλίο του Πατριώτες και προδότες στο Μωρηά του 1950 ένα ερμηνευτικό σχήμα, κατά το οποίο από το 1943 το ΕΑΜ ασκούσε τρομοκρατία σε όλη την έκταση της ελληνικής επικράτειας για να επιβάλει τη δικτατορία του ΚΚΕ. Η ένταξη στα Τάγματα Ασφαλείας περιγράφηκε από τον Καραμούζη ως επανάσταση εναντίον της τρομοκρατίας. Η ρητορική περί ερυθράς τρομοκρατίας ήταν ένα από τα επιχειρήματα που διατυπώνονταν από εθνικόφρονες για να υποστηρίξουν τη θέση ότι η Αντίσταση του ΕΑΜ υπήρξε επικινδυνότερη από την Κατοχή και για να παρουσιαστεί η ένταξη στα Τάγματα Ασφαλείας ως μικρότερο κακό από το ΕΑΜ. Η υποστήριξη αυτών των θέσεων γινόταν σταθερά με αναφορά στις ενδοαντιστασιακές συγκρούσεις, που παρουσιάζονταν μονόπλευρα, στους χώρους κράτησης αιχμαλώτων του ΕΑΜ, που περιγράφονταν ως στρατόπεδα συγκέντρωσης, όπως τα ναζιστικά, και στις εκτελέσεις εθνικοφρόνων και δωσιλόγων από την ΟΠΛΑ, με σκοπό την αναδρομική νομιμοποίηση της ένταξής τους στα Τάγματα Ασφαλείας.[52]
Μετά το πραξικόπημα και την επιβολή της στρατιωτικής δικτατορίας το 1967 σε μνημόσυνα για το μπλόκο της Κοκκινιάς πολιτικοί και στρατιωτικοί αξιωματούχοι δικαιολογούσαν το μπλόκο αποσιωπώντας τη συμμετοχή ταγματασφαλιτών σε αυτό και περιγράφοντάς το ως γερμανική αντίδραση αφενός οφειλόμενη στην τρομοκρατία του ΚΚΕ κατά εθνικοφρόνων στην πόλη των Αθηνών το καλοκαίρι του 1944 και αφετέρου στρεφόμενη αποκλειστικά ενάντια στους «τρομοκράτας της ΟΠΛΑ», τους οποίους -αντιστρέφοντας την πραγματικότητα- κατήγγελαν ότι επιδίωκαν τα μπλόκα, για να δράσουν ως κουκουλοφόροι καταδίδοντας εθνικιστές στους Γερμανούς ως δήθεν ελασίτες.[53]
Σύγχρονες προσεγγίσεις , «νέο κύμα» και ιστοριογραφικές συγκρούσειςΕπεξεργασία
Δείτε επίσης: Νέο Κύμα (ιστοριογραφικό ρεύμα)
O Βρετανός ιστορικός Μαρκ Μαζάουερ έχει αναφέρει περιστατικά που υποστηρίζουν την ύπαρξη τρομοκρατίας, όπως στα βουνά της περιοχής των Δελφών, όπου εστίασε τη δράση του ο ΕΛΑΣ λόγω της ισχυρής αντίστασης της περιοχής, αλλά παράλληλα συνελάμβανε και εκτελούσε κόσμο επειδή αυτοί συνεργάζονταν με την βρετανική αποστολή, με τη λογική ότι αυτή η ενέργεια δήλωνε πως ήταν πράκτορες της γκεστάπο.[54] Προσθέτει πως Βρετανός αξιωματικός σημείωνε στις αρχές Σεπτεμβρίου 1944 ότι στην Αττική και τη Βοιωτία επικρατεί τρομοκρατία, ενώ άλλος Βρετανός αξιωματικός κατέγραψε ότι: "πάνω από 500 έχουν εκτελεστεί μέσα σε λίγες εβδομάδες. Λόγω της οσμής των άταφων νεκρών η πρόσβαση είναι σχεδόν αδύνατη. Κείτονται άταφα γυμνά σώματα στο έδαφος με τα κεφάλια τους χτυπημένα.[55] Ο ίδιος ιστορικός καταγράφει κατά τη διάρκεια της Κατοχής διάφορα περιστατικά τρομοκρατίας, καταστολής και δολοφονιών σε περιοχές όπως η Στερεά Ελλάδα (πχ. Βάλτος και Βοιωτία) και η δυτική Θεσσαλία.[56]
Για μία ομάδα μελετητών, γνωστή με την ονομασία «Νέο Κύμα», η κόκκινη τρομοκρατία του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ υπήρξε και κατά την περίοδο της κατοχής και αποτελούσε την κύρια αιτία που ερμήνευε την κρίση του 1945-1949.[57][58] Ο Γιώργος Μαυρογορδάτος, αναφέρει πως η «πρωτοφανής ωμότητα και συστηματικότητα» της τρομοκρατίας του ΕΑΜ εξηγούσε την εξάπλωση των Ταγμάτων Ασφαλείας και την αγριότητα της λευκής τρομοκρατίας,[59] ενώ στη μεταπολίτευση (και ειδικά μετά το 1981), επικράτησε μια κατάσταση στην οποία "ξαναγράφτηκε η ιστορία" και αποσιωπήθηκε η εαμική τρομοκρατία κάτι που θεωρεί ότι οφείλεται σε μια μορφή "ρομαντισμού" και "ηρωισμού" που εμπνέουν οι ηττημένοι [ενν. του Εμφυλίου].[60] Ο Στάθης Καλύβας υποστήριξε ότι η κόκκινη τρομοκρατία ήταν κεντρικά οργανωμένη, και εκτελούνταν από τα τοπικά όργανα του ΚΚΕ και του ΕΑΜ, και είχε έντονα χαρακτηριστικά γραφειοκρατικού μηχανισμού με καταμερισμό εργασίας. Επίσης πιστεύει ότι μετά την μεταπολίτευση κυριάρχησε η άποψη της αριστεράς για την ιστορία της δεκαετίας του 1940, μέσω χαρακτήρα επίσημης ιδεολογίας.[61] Ο Βάιος Καλογρηάς με την σειρά του, σε άρθρο του που αφορά τη Μακεδονία περιγράφει ως κόκκινη τρομοκρατία εκτελέσεις αξιωματικών της ΥΒΕ / ΠΑΟ από τον ΕΛΑΣ τον Απρίλιο του 1943,[62] τις εκτελέσεις, μετά την επικράτηση του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ, πρώην μελών της ΠΑΟ και κατηγορούμενων για συνεργασία με τους Γερμανούς, οι οποίες σύμφωνα με τον ίδιο ήταν γραφειοκρατικά οργανωμένες και είχαν πολιτικό κίνητρο,[63] τη δράση της ΟΠΛΑ[64] και τις εκτελέσεις κατηγορούμενων για δωσιλογισμό μετά την απελευθέρωση.[65] Κατά τον Καλογρηά, η κόκκινη τρομοκρατία αποσκοπούσε στην «τιμωρία της συνεργασίας» [ενν. με τις κατοχικές αρχές], αλλά επίσης στην πάλη ενάντια στην αντίδραση και σε μελλοντικούς πολιτικούς και ιδεολογικούς εχθρούς, που θα μπορούσαν να αποτελέσουν απειλή για την εξουσία του ΚΚΕ.[66]
Ιστορικοί έχουν ασκήσει κριτική σε αυτή τη θεώρηση, αναφέροντας μεθοδολογικά λάθη, ενώ παράλληλα τα δεδομένα που χρησιμοποίησε ο Καλύβας αμφισβητούνται ως στρατευμένα.[67] Συγκεκριμένα, ο Χάγκεν Φλάισερ επέκρινε την ισχνότητα των τεκμηρίων, στηριζόμενος στα οποία ο Καλύβας γενικεύει από το τοπικό επίπεδο της Αργολίδας στην Πελοπόννησο και ολόκληρη την Ελλάδα θεωρώντας ανεπαρκείς τις αποδείξεις ότι οι αυθαιρεσίες και τα αντίποινα του ΕΑΜ σε χωριά της συντηρητικής αυτής περιοχής που είχαν στρατολογηθεί μετά από πίεση των Γερμανών τμήμα ενός κεντρικού σχεδίου, το οποίο εξηγεί τη λευκή τρομοκρατία σε όλη τη χώρα.[68] Ο Ηλίας Νικολακόπουλος αναφέρει πως η αμφιλεγόμενη καταμέτρηση των νεκρών της Αργολίδας από τον Καλύβα δεν μπορεί να γενικευθεί σε άλλες περιοχές της Ελλάδας, ότι «η «κόκκινη βία» ... δεν αποτελούσε την κυρίαρχη μορφή της ΕΑΜικής παρουσίας», αλλά η γενίκευση αυτή αποτελεί απλουστευτική ερμηνεία, κατά «παραβίαση των βασικών θέσεων» που επικαλείται ο Καλύβας, ενώ η συνολική ερμηνεία που επιχειρεί αποσυνδέει τα γεγονότα από το γενικότερο ιστορικό πλαίσιο του Β' Παγκοσμίου πολέμου.[69] Πάνω σε αυτό το θέμα, ο Τάσος Κωστόπουλος ανέφερε ότι ανάλογη βία με εκείνη του ΕΛΑΣ και της ΟΠΛΑ είχαν ασκήσει εναντίον όσων θεωρούσαν ως συνεργάτες των κατοχικών αρχών οι εθνικιστικές αντιστασιακές οργανώσεις ιδίως την πρώτη περίοδο της δράσης τους, πριν στραφούν εναντίον του ΕΑΜ.[70]
↑ Φραδέλλος 2007, σελίδες 174.
↑ Φραδέλλος 2007, σελίδες 173-174.
↑ Φραδέλλος 2007, σελίδες 175-6.
↑ Φλάισερ 1995, σελίδες 114, 118, Πριόβολος 2018, σελ. 280.
↑ Φλάισερ 1995, σελίδες 114-115, 118, Πριόβολος 2018, σελ. 280.
↑ Πριόβολος 2018, σελ. 281-2.
↑ Kalogrias 2015, σελ. 104.
↑ Πριόβολος 2018, σελ. 282.
↑ Kalogrias 2015, σελ. 104.
↑ Φλάισερ 1995, σελίδες 122-123, Πριόβολος 2018, σελ. 282-283, Kalogrias 2015, σελ. 104-105.
↑ Φλάισερ 1995, σελίδες 132-133.
↑ Φλάισερ 1995, σελ. 133-134.
↑ Kalogrias 2015, σελ. 112.
↑ Κωστόπουλος 2005, σελ. 188.
↑ 15,0 15,1 15,2 15,3 Kousouris 2018, σελ. 94.
↑ Mazower 1993, σελ. 173.
↑ Mazower 1993, σελ. 172.
↑ Πριόβολος 2018, σελ. 243, 245-249, 251, Mazower 1993, σελ. 334-36.
↑ Baerentzen 1984, σελ. 171.
↑ Baerentzen 1984, σελ. 170-1.
↑ Λυμπερατος, Μιχαλης Π (1 Ιανουαρίου 2005). «Η ΕΝΝΟΙΑ TOΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΧΡΟΝΟΥ ΚΑΙ ΟΙ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΟΥ ΕΜΦΥΛΙΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ. ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑΣ». Μνήμων 27 (0): 181–214. doi:http://dx.doi.org/10.12681/mnimon.816. http://dx.doi.org/10.12681/mnimon.816. Ανακτήθηκε στις 19 Απριλίου 2021. «σύνδεσμος του Στρατηγείου Μέσης Ανατολής στην Κατεχόμενη Ελλάδα».
↑ Φλάισερ 2000, σελίδες 40-41.
↑ 23,0 23,1 Χατζηβασιλείου 2000, σελίδες 83-84.
↑ Κουσουρής 2014, σελ. 76.
↑ Χατζηβασιλείου 2000, σελίδες 84-5.
↑ Κουσουρής 2014, σελ. 77.
↑ Χατζηβασιλείου 2000, σελίδες 84-85· Κουσουρής 2014, σελίδες 78-80.
↑ Baerentzen 1984, σελ. 157.
↑ Clogg 2012, σελίδες 219-221.
↑ Kalogrias 2015, σελ. 117.
↑ Kalogrias 2015, σελ. 118.
↑ Τζούκας 2003, σελ. 170-178 = Τζούκας 2013, σελ. 144-151.
↑ Κωστόπουλος 2016, σελ. 21-23.
↑ Κωστόπουλος 2016, σελ. 20-21.
↑ Κωστόπουλος 2016, σελ. 23-25, 34-37, Thorpe 2006, σελ. 1101.
↑ Κωστόπουλος 2016, σελ. 25, Foster 1984, σελ. 471, Thorpe 2006, σελ. 1098.
↑ Κουσουρής 2014, σελ. 180.
↑ Κουσουρής 2014, σελ. 181-2.
↑ Thorpe 2006, σελ. 1102.
↑ Kousouris 2018, σελ. 94· Κουσουρής 2014, σελίδες 181-182.
↑ Thorpe 2006, σελ. 1099-1102, Foster 1984, σελ. 488.
↑ Κωστόπουλος 2016, σελ. 27-8.
↑ Κωστόπουλος 2016, σελ. 26-7.
↑ Κουσουρής 2014, σελ. 183.
↑ Κουσουρής 2014, σελ. 182-3.
↑ Κωστόπουλος 2016, σελ. 47-49.
↑ Κωστόπουλος 2016, σελ. 49-51.
↑ Κωστόπουλος 2016, σελ. 51-2.
↑ Κουσουρής 2014, σελ. 182.
↑ Σακκάς 2016, σελ. 293.
↑ Σακκάς 2016, σελ. 294.
↑ Κωστόπουλος 2005, σελ. 115-6, 129-31, 165
↑ Κωστόπουλος 2005, σελίδες 149-152.
↑ Mazower 2001, σελ. 27.
↑ Mazower 2001, σελ. 27.
↑ Mazower, Mark (1994). Στην Ελλάδα του Χίτλερ. Η εμπειρία της Κατοχής. Μετάφραση: Κώστας Κουρεμένος. Αθήνα: Εκδόσεις Αλεξάνδρεια. σελ. 318-319.
↑ Σφήκας, Θανάσης (2016-2017). ««Κακή τη μοίρα» ερμηνευτικά σχήματα του ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου μεταξύ ακαδημαικής και δημόσιας ιστορίας». Δωδώνη 45-46: 247. doi:10.26268/heal.uoi.10684. https://olympias.lib.uoi.gr/jspui/handle/123456789/30849.
↑ Σφήκας, Θανάσης Δ. (2004). «Ένα ιστοριογραφικό ταξίδι στη χώρα του Γκιούλιβερ: η ελληνική ιστοριογραφία και οι διεθνείς διαστάσεις του ελληνικού εμφύλιου πολέμου». Δωδώνη 33: 313-315. doi:10.26268/heal.uoi.4728. https://olympias.lib.uoi.gr/jspui/handle/123456789/25388.
↑ Μαυρογορδάτος Γ.Θ., "Η 'ρεβάνς' των ηττημένων", Το Βήμα, 24-11-2008
↑ Καλύβας 2008· Καλύβας 2001, σελίδες 155,156,161.
↑ Kalogrias 2015, σελ. 104-5.
↑ Kalogrias 2015, σελ. 107-108.
↑ Kalogrias 2015, σελ. 114-116.
↑ Kalogrias 2015, σελ. 116-118.
↑ Kalogrias 2015, σελ. 118.
↑ Φλάισερ, Χάγκεν (2003). «Mark Mazower (επιμ.), After the war was over: Reconstructing the family, nation, and state in Greece, 1943 · 1960». Επιστήμη και Κοινωνία 11: 276-277. doi:10.12681/sas.927. https://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/sas/article/view/927/950.
↑ Νικολακόπουλος, Ηλίας (22-05-2004). «Η κόκκινη βία και ο εξαγνισμός των δωσιλόγων». Τα Νέα. http://ellinikosemfilios.blogspot.com/2012/04/h.html.
Baerentzen, Lars (1984). «Η λαϊκή υποστήριξη του ΕΑΜ στο τέλος της Κατοχής». Μνήμων 9: 157-173. doi:10.12681/mnimon.266. https://ejournals.epublishing.ekt.gr/index.php/mnimon/article/view/7969/7766.
Thorpe, Andrew (2006). «'In a Rather Emotional State'? The Labour Party and British Intervention in Greece, 1944-5». The English Historical Review 121 (493): 1075-1105. https://www.jstor.org/stable/3806068.
Καλλιανιώτης Αθανάσιος, Οι πρόσφυγες στη Δυτική Μακεδονία (1941 - 1946), 2007
Kalogrias, Vaios (2015). «Collaborationism and «Red Terror» in Greek Macedonia, 1943-1944» (στα αγγλικά). Qualestoria. Rivista di storia contemporanea 43 (2: Collaborazionismi, guerre civili e resistenze): 99-118. ISSN 0393-6082. http://hdl.handle.net/10077/21224. Ανακτήθηκε στις 24 Σεπτ. 2018.
Kousouris, Dimitris (2018). L'histoire des procès des collaborateurs en Grèce (1944-1949) (στα Γαλλικά). Caen: Presses de l’Inalco. ISBN 9782858312603.
Καλύβας, Στάθης N. (2001). «Red Terror: Leftist Violence during the Occupation». Στο: Mazower, Mark, επιμ. After the War Was Over: Reconstructing the Family, Nation, and State in Greece, 1943-1960.. doi:10.1515/9781400884438-010. https://stathiskalyvas.files.wordpress.com/2017/03/red-terror-leftist-violence-during-the-occupation.pdf. Ανακτήθηκε στις 24 Σεπτ. 2018.
ελληνική μετάφραση:Καλύβας, Στάθης (2003). «Κόκκινη τρομοκρατία: Η βία της Αριστεράς στην Κατοχή». Στο: Μαζάουερ, Μαρκ. Μετά τον Πόλεμο. Η ανασυγκρότηση της οικογένειας, του έθνους και του κράτους στην Ελλάδα,1943-1960 (PDF). Αλεξάνδρεια. σελίδες 161–204. ISBN 978-960-221-270-7.
Clogg, Richard (2012). Σύντομη Ιστορία της νεώτερης Ελλάδας: Από την παρακμή και πτώση του Βυζαντίου μέχρι το 1985 (7η έκδοση). Αθήνα: Καρδαμίτσας. ISBN 9789603540359.
Κουσουρής, Δημήτρης (2014). Δίκες των δοσίλογων 1944-1949 Δικαιοσύνη, συνέχεια του κράτους και εθνική μνήμη. Αθήνα: Πόλις. ISBN 978-960-435-461-0.
Κωστόπουλος, Τάσος (2005). Η αυτολογοκριμένη μνήμη: τα τάγματα ασφαλείας και η μεταπολεμική εθνικοφροσύνη. Αθήνα: Φιλίστωρ. ISBN 960-369-082-1.
Κωστόπουλος, Τάσος (2016). Κόκκινος Δεκέμβρης: Το ζήτημα της επαναστατικής βίας. Αθήνα: Βιβλιόραμα. ISBN 978-9609548-28-1.
Mazower, Mark (2001). «Three Forms of Political Justice: Greece, 1944–1945». Στο: Mazower, Mark, επιμ. After the War Was Over: Reconstructing the Family, Nation, and State in Greece, 1943-1960.. Princeton University Press, σελ. 24-41. doi:10.1515/9781400884438-003.
Πριόβολος, Γιάννης (2018). Εθνικιστική "αντίδραση" και Τάγματα Ασφαλείας: Εμφύλιος και αντικατοχικός πόλεμος 1943-1944. Αθήνα: Πατάκης. ISBN 978-960-16-7561-9.
Σακκάς, Γιάννης (2016). «Η ιστοριογραφία για τα Δεκεμβριανά: παλαιά αφηγήματα, σύγχρονες ερμηνείες,νέες κατευθύνσεις». Στο: Θανάσης Σφήκας· Λουκιανός Χασιώτης· Ιάκωβος Μιχαηλίδης. Δρόμοι του Δεκεμβρίου:Από τον Λίβανο στην Αθήνα 1944. Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. ISBN 978-960-458-688-2.
Τζούκας, Ευάγγελος (2013). Οι οπλαργηγοί του ΕΔΕΣ στην Ήπειρο 1942-44. Τοπικότητα και πολιτική ένταξη. Αθήνα: βιβλιοπωλείον της Εστίας. ISBN 978-960-05-1582-4.
Τζούκας, Ευάγγελος (2003). Οι οπλαργηγοί του ΕΔΕΣ στην Ήπειρο. Τοπικότητα και πολιτική ένταξη. Αθήνα: Διδακτορική Διατριβή- Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών.
Φλάισερ, Χάγκεν (1995). Στέμμα και σβάστικα. Η Ελλάδα της Κατοχής και της Αντίστασης, 1941-1944. Β΄. Αθήνα: Παπαζήσης. ISBN 960-02-1079-9.
Φλάισερ, Χάγκεν (2000), «Αντίσταση και εμφύλιες διενέξεις», Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Τόμος ΙΣΤ΄: Σύγχρονος Ελληνισμός από το 1941 έως το τέλος του αιώνα, Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών, σελ. 30-43, ISBN 978-960-213-393-4
Foster, Alan J. (1984). «The Politicians, Public Opinion and the Press: The Storm over British Military Intervention in Greece in December 1944». Journal of Contemporary History 19 (3): 453-494. doi:10.1177/002200948401900304. https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/002200948401900304.
Φραδέλλος, Κώστας (2007). «Κατοχικές κυβερνήσεις και έθνος». Στο: Χατζηιωσήφ, Χρήστος. Ιστορία της Ελλάδας του 20ού αιώνα: Β' Παγκόσμιος Πόλεμος - Αντίσταση και Κατοχή 1940-1945. Γ2. Αθήνα: Βιβλιόραμα. σελ. 153-179. ISBN 9789608087057.
Χατζηβασιλείου, Ευάνθης (2000), «Οι εξόριστες κυβερνήσεις», Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Τόμος ΙΣΤ΄: Σύγχρονος Ελληνισμός από το 1941 έως το τέλος του αιώνα, Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών, σελ. 72-86, ISBN 978-960-213-393-4
Καλύβας, Στάθης (24/11/2008). «Αθώος ή ένοχος; Ο εμφύλιος πόλεμος και η ιδεολογική χρήση της ιστορίας». Το Βήμα. https://www.tovima.gr/2008/11/24/books-ideas/athwos-i-enoxos/. Ανακτήθηκε στις 25/10/2021.
Κωστόπουλος, Τάσος (10/09/2017). «Η γαλανόλευκη βία». Η Εφημερίδα των Συντακτών. https://www.efsyn.gr/themata/fantasma-tis-istorias/123138_i-galanoleyki-bia. Ανακτήθηκε στις 21/8/2021.
Μαυρογορδάτος, Γιώργος (24/11/2008). «Η «ρεβάνς» των ηττημένων». Το Βήμα. https://www.tovima.gr/2008/11/24/opinions/i-rebans-twn-ittimenwn/. Ανακτήθηκε στις 21/8/2021.
Φλάισερ, Χάγκεν (10/1/2010). «Η «κόκκινη» και η «μαύρη» βία». Το Βήμα. https://www.tovima.gr/2010/01/10/opinions/i-kokkini-kai-i-mayri-bia/. Ανακτήθηκε στις 21/8/2021.