nl nl en en de en es en nl nl en en nl nl nl nl en nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl nl de nl nl nl nl en en en es en nl nl en en es
Laat nu toch die God los
Er is niemand in de kosmos
’t Is zonde van de tijd
De betekenis van het begrip demystificatie beter begrijpen
Over de onttovering van de wereld
Hans Joas: De macht van het heilige
Het project van Joas: een theorie van het heilige
Joas en het pragmatisme
Geschiedenis als een contingent gebeuren
Het seculariseringsparadigma heeft een dusdanige vanzelfsprekendheid dat het onwaarschijnlijk is dat een serieuze wetenschapper deze these in twijfel trekt. Toch is Joas een sterke criticus van de seculariseringstheorie. Joas is ook op een andere manier een ‘buitenbeentje’, namelijk door zich vanaf het begin van zijn carrière sterk te associëren met het Amerikaans pragmatisme. Deze stroming heeft een slechte reputatie in Europa, dat zowel door linkse als rechtse intellectuelen wordt afgewezen als een “dollarsociologie”, een exponent van het kapitalisme. Joas heeft zich uitvoerig gewijd aan dit misverstand rondom het pragmatisme. Kenmerkend voor deze sociologische stroming is het uitgangspunt om alle ideeën te plaatsen binnen het perspectief van menselijk handelen. Hierdoor is het nodig om een adequaat handelingsbegrip te ontwikkelen.
De betekenis van het begrip demystificatie beter begrijpen
Joas denkt dat het verlies van mystieke betekenis van de wereld niet hoeft te leiden tot een verlies van existentiële betekenis. Ter verduidelijking gaf Joas een voorbeeld. Je weet dat de zon ’s ochtends niet echt opkomt. Toch kun je heel goed een mooie zonsopgang ervaren en van diens schoonheid genieten. De link tussen je pre-reflexieve ervaring en je reflexieve kennis is kortom veel complexer dan Weber beweert: we hebben niet eerst kennis in ons hoofd over de wereld die we vervolgens zorgvuldig op de werkelijkheid toepassen. Weber maakt in de ogen van Joas onvoldoende onderscheid tussen het niveau van een gearticuleerde kijk op de wereld en het niveau van onze pre-reflexieve ervaring van betekenis in de wereld.
Volgens Joas hebben we verschillende concepten nodig om beter te formuleren wat Weber werkelijk bedoeld heeft toen hij sprak over demystificatie. Daartoe wil Joas een aantal dichotomieën inzetten, omdat hij er van overtuigd is dat één narratief niet toereikend is. Hij wil werken met de categorieën van het heilige versus het profane, het transcendente versus het immanente, het religieuze versus het seculiere en het religieuze versus het mystieke. Met die begrippen in gedachten moet het onttoveringsnarratief ontdaan worden van ambiguïteit. Je zult uiteindelijk zien dat er geen sprake is van een continue geschiedenis, van een ontwikkeling die in een rechte lijn vooruit beweegt. Joas interesseert zich dan ook vooral voor het spanningsveld waarin die tegenstellingen allemaal samenkomen. Dat spanningsveld hebben we nodig om de onwaarschijnlijke gebeurtenissen om ons heen te begrijpen. Ook heel concreet: ze kunnen ons helpen om verschijnselen als modern totalitarisme en het samengaan van marxisme en mystiek in Noord-Korea te begrijpen.
Over de onttovering van de wereld
Met zijn lied onderschrijft Stijn Meuris (zie bovenaan deze pagina) het bekende paradigma van de moderniteit als een proces van voortschrijdende rationalisering en dus ook secularisering. Wie zich nog door de religie laat leiden, bevindt zich in de achterhoede. Sinds de verlichting heeft de rede de plek van de religie ingenomen als de universele gids en heeft zich in Europa een maatschappijmodel ontwikkeld gebaseerd op wetenschap, efficiëntie en het idee van vooruitgang.
De prijs die daarvoor betaald werd, noemde de Duitse socioloog Max Weber in zijn lezing Wetenschap als beroep (1919) ‘de onttovering van de wereld’. Weber verwees met die omschrijving naar de toenemende intellectualisering en het geloof dat alles uiteindelijk te weten en te verklaren is. Als alles te berekenen valt en dus technisch te beheersen, dan hebben wij, modernen, niet langer nood aan magische middelen om met onberekenbare krachten om te gaan: ‘Dat echter betekent de onttovering van de wereld’, zo luidde Webers nuchtere verdict. Het is een van de belangrijkste en krachtigste argumenten geworden in de strijd tegen de religie en haar achterhaalde inzichten. Het rationaliserings-, seculariserings- of onttoveringsproces – het zijn haast synoniemen geworden – is lineair en onomkeerbaar. Iedere andere beweging, in welke richting dan ook, is zonde van de tijd.
Hans Joas: De macht van het heilige
Toch is het precies dat wat de Duitse socioloog Hans Joas in zijn boek De macht van het heilige (2017; het eerste in het Nederlands vertaalde boek van Joas) wil doen: de moderniteit loskoppelen van de voortschrijdende secularisering en in relatie brengen met processen van ‘(her)sacralisering’. De provocatieve ondertitel van de studie luidt: ‘een alternatief voor de geschiedenis van de onttovering’. Joas stelt niet meer of minder dan het fundament van het moderne westerse zelfbegrip ter discussie.
Religie is ‘in’. Het is een onderwerp dat de voorbije decennia veel journalistieke en mediatieke aandacht kreeg. Je zou dus kunnen zeggen dat het boek van Joas zeer zeitgemäB is. Toch gaat De macht van het heilige niet expliciet in op actuele discussies over het verval van de kerk, de islam, het jihadisme, de zoektocht naar spiritualiteit, etc. De titel van het boek verwijst daarenboven niet naar ‘religie’ maar naar het ‘heilige’, wat een ander en ruimer begrip is. De titel van Joas’ studie van de geschiedenis van de mensenrechten, Die Sakralität der Person (2012), maakt reeds duidelijk dat zijn definitie van ‘sacraliteit’ breder is dan de strikt religieuze betekenis en een humanistische invulling krijgt. Wat bij Joas wel snel duidelijk wordt is dat hij religie als een eigen, authentieke sfeer ziet en niet als de uitdrukking van economische belangen zoals bij Marx, of van Nietzscheaanse macht, of van naïeve kinderlijke verlangens zoals bij Freud of meer recent van de werking van het brein zoals Dawkins beweert.
Joas’ biografische achtergrond is niet zonder belang voor een beter begrip van zijn werk en de interne samenhang ervan. Hij werd in 1948 geboren en groeide op in een zeer katholieke omgeving. Zijn vader was een overtuigde nazi (en bleef dat ook) en zijn moeder een sociaal-democrate. Door zijn interesse in de geschiedenis van het nationaalsocialisme ontwikkelde Joas wat hij zelf in een interview ‘een dubbel perspectief’ noemt: ‘Hoe kon het gebeuren? Waarom kunnen mensen die geen duivels zijn zulke dingen geloven en doen? Ik zeg “die geen duivels zijn”, want ik hield van mijn vader. Dat is vandaag nog steeds belangrijk voor mij: naar zulke bewegingen en regimes kijken en niet alleen vanuit een moreel perspectief.’ Een armoedige jeugd maakte hem ontvankelijk voor onderwerpen als rechtvaardigheid, gelijkheid, sociale politiek en de welvaartsstaat. Daarnaast werd zijn opvoeding getekend door een diep katholieke oriëntatie. In zijn wetenschappelijke werk heeft hij gezocht naar een verbinding tussen al deze elementen. Een cruciale ontmoeting was die met het Amerikaanse pragmatisme. In het pragmatisme staat de mens als handelend en probleemoplossend wezen centraal. Handelingen en ideeën worden in de eerste plaats op hun effectiviteit, functionaliteit en maatschappelijk nut bevraagd. Het is een filosofische stroming die in Europa geen goede reputatie heeft omdat ze geassocieerd wordt met utilitarisme en kapitalisme. Ten onrechte, vindt Joas, die het pragmatisme in verband brengt met de democratie en met een stapsgewijze, wikkende en wegende verbetering van onze leefomstandigheden.
Het project van Joas: een theorie van het heilige
De macht van het heilige is het eerste boek van Joas dat in het Nederlands verschijnt. Het maakt deel uit van zijn uitwerking van ‘een theorie van het heilige’. Hij wil komen tot empirisch en wetenschappelijk onderbouwde uitspraken over de processen van (de)sacralisering. Het betoog van Joas is helder, maar academisch. De fundamenten van zijn theorie zoekt hij in drie wetenschappelijke domeinen: de religiegeschiedenis, de psychologie van de religie en de sociologie van de religie.
Voor het eerste domein gaat hij in discussie met de Schotse filosoof en historicus David Hume (1711-1776), die de eerste empirisch gefundeerde universele geschiedenis van de religie schreef, los van theologische vooronderstellingen. Voor een beter begrip van de individuele religieuze ervaring steunt Joas op het werk van de Amerikaanse pragmatische filosoof en psycholoog William James (1842-1910), wiens Vormen van religieuze ervaring (1902) een klassieker is. Voor de sociologische en antropologische dimensie ten slotte werkt Joas verder op de studies van onder anderen Emile Durkheim (1858-1917), de vader van de sociologie, die onderzoek deed naar de religie van de Australische Aboriginals en de Noord-Amerikaanse indianen.
Een zuiver academische studie?
De indruk zou kunnen ontstaan dat het boek van Joas een zuiver academische studie is, geschreven voor andere academici. Voor een groot deel is dat ook het geval. Een kwart van De macht van het heilige – meer dan honderd pagina’s – bestaat uit voetnoten en een indrukwekkende bibliografie. Joas’ denken voltrekt zich nadrukkelijk in een bepaalde traditie van religiewetenschap, waarin hij als een archeoloog te werk gaat en minutieus het kaf van het koren scheidt.
Joas zet zijn belezenheid niet in om de lezer met een uitgebreide feitenkennis te overdonderen, maar om te zoeken naar nieuwe inzichten in het onderzoeksveld. Zo is zijn studie een poging om het werk van de vergeten socioloog en theoloog Ernst Troeltsch (1865-1923) te herwaarderen en uit de schaduw te halen van diens collega, de wereldberoemd geworden Max Weber (1864-1920). Het feit dat Troeltsch theoloog was en Weber een radicaal secularist heeft volgens Joas een cruciale rol gespeeld in de receptie van hun werk. Beiden schreven belangrijke studies over de religie, maar het was de secularist die het meest ‘objectief’ werd bevonden. Het is een mooi voorbeeld van de impact van het ‘paradigma van de onttovering’.
Maar naast de meer academische discussies en interpretaties biedt Joas’ boek heel wat algemene inzichten die een andere blik werpen op het functioneren van het religieuze en het heilige in onze samenleving. Hij hanteert daarbij een breed historisch perspectief. Een belangrijk concept, dat hij aan de filosoof Karl Jaspers ontleent, is de ‘axiale revolutie’. Volgens Jaspers vond er tussen 800 en 200 voor onze tijdrekening op verschillende van elkaar onafhankelijke plekken in de wereld een cruciale evolutie plaats in het religieuze en filosofische denken.
Naast het monotheïsme in het Midden-Oosten ontstonden in China het confucianisme en taoïsme, in India het hindoeïsme en boeddhisme en in Griekenland het rationalisme. Het is de overgang van een mythisch tijdperk waarin het goddelijke nog in de wereld aanwezig was naar een tijdperk van systematische reflectie op de fundamentele voorwaarden van het menselijke bestaan. Dat betekent meteen het ontstaan van de idee van de transcendentie, dat op gespannen voet staat met het wereldse.
Joas en het pragmatisme
Met het pragmatisme heeft Joas gemeen dat hij de handelende mens in het centrum van de geschiedenis plaatst. Hij schreef niet toevallig studies met titels als Die Kreativität des Handelns (1992) en Die Entstehung der Werte (1997). De mens is een wezen dat zijn onmiddellijke werkelijkheid overstijgt door het creëren van hogere idealen. Die idealen worden niet als mentale constructies ervaren, maar als deel van een diepere realiteit. Van hieruit is de sprong naar het geloof niet groot: ‘Ervaringen van zelfoverstijging leiden onherroepelijk tot een toekenning van de eigenschap van het heilige.’ Zijn filosofische antropologie van de Idealbildung werkt Joas verder uit tot een alternatief voor de theorie van de secularisering. De mens wordt gekenmerkt door ‘de wil tot het ideaal’ dat de waarde van iets ‘heiligs’ kan krijgen.
Veel zaken kunnen gesacraliseerd worden en zijn dat in de loop van de geschiedenis ook: koningen, politieke leiders, stammen, naties, het volk, … Impliciet en expliciet krijgen Joas’ analyses hier ook een belangrijke politieke dimensie. De gevaren van de ‘collectieve zelfsacralisering’ heeft de twintigste eeuw als geen andere laten zien. Na de ‘axiale revolutie’ en de diepgaande maatschappelijke impact ervan, is de ‘sacralisering van de persoon’ een tweede belangrijke revolutie in de radicale desacralisering van de macht. Met de idee van het transcendente werd een absoluut punt gecreëerd van waaruit de wereldse macht kon worden bekritiseerd en ter verantwoording geroepen. Wat niet wil zeggen dat de wereldse machten niet geprobeerd hebben om zich die transcendentie toe te eigenen en te regeren in naam van God. De sacralisering van de persoon, die zich geïnstitutionaliseerd heeft in de mensenrechten, zet de desacralisering van de staat, de heerser, de gemeenschap of de natie verder.
Joas bedrijft een soort wetenschappelijke archeologie waarbij een geweldige massa aan literatuur wordt doorgewerkt om vast te stellen wat we als irrelevante ballast moeten weggooien en welke inzichten nog altijd hout snijden. Gelukkig komen er na het verwijderen van die ballast ook verrassende ideeën aan het licht. Dat geldt bijvoorbeeld voor de theorie van Durkheim (1858-1917) over het belang van rituelen. Joas laat zien dat religieuze ervaringen vooral voortvloeien uit een vorm van collectief handelen en dat ze maar weinig van doen hebben met datgene wat het Westen, onder invloed van het protestantisme, als geloof is gaan zien en waarbij de nadruk op persoonlijke overtuigingen ligt.
Iemand anders die Joas onder het puin vandaan haalt is Ernst Troeltsch (1865-1923), een vrij onbekende socioloog die zich uitvoerig verdiepte in de geschiedenis van het christendom en daarbij de wisselwerking tussen sociale groepen en religieuze denkbeelden centraal stelde. Het nadeel van deze werkwijze is dat het behoorlijk lang duurt voordat de auteur met zijn eigen visie op de proppen komt. Daaraan vallen drie dingen op.
Ten eerste beschouwt Joas de vorming van nieuwe idealen als een daad van creativiteit. Beginselen als mensenrechten of menselijke waardigheid hebben niet altijd bestaan en ze vloeien ook niet automatisch voort uit de sociale omstandigheden. Het zijn morele uitvindingen en dat geldt evengoed voor idealen die al ouder zijn, zoals het streven naar verlichting in het boeddhisme of naastenliefde in het christendom. Tegelijkertijd kan men dergelijke beginselen nooit losmaken uit de maatschappelijke realiteit. Ze werken alleen wanneer ze worden omgezet in het praktisch handelen van individuen en instellingen.
Ten tweede blijkt dat mensen de meest uiteenlopende zaken heiligen. In het verre verleden kende men aan koningen een sacrale status toe. Men mocht ze niet aanraken en geloofde dat ze wonderen konden verrichten. Overigens bleef dat geloof tot in de moderne tijd bestaan, zoals de verheerlijking van politieke leiders als Hitler of Stalin illustreert. Het heilige kan evengoed een collectieve vorm aannemen. Dat gebeurt wanneer het volk of de natie zichzelf gaat verheerlijken, iets waarvoor Joas de term ‘Selbstsacralisierung’ reserveert en waarvan de risico’s hem niet ontgaan.
Dat uiteenlopende zaken als stammen, rituelen, kunst of morele beginselen het onderwerp kunnen worden van heiliging, betekent – ten derde – niet dat ze apolitiek worden. Joas stelt juist dat het heilige altijd bepaalde machtseffecten heeft. Mede daarom is de relatie tussen religie en politiek fundamenteel ambivalent. Voor alle grote religieuze tradities geldt dat ze voor het verdedigen van de bestaande machtsverhoudingen te gebruiken zijn, terwijl ze evengoed tot verzet of revolutie kunnen aanzetten. Dat wordt niet alleen door de geschiedenis van het christendom geïllustreerd maar ook door de huidige wereld waar de houding van moslims, hindoes, Joden en andere gelovigen tegenover de staat hoogst dubbelzinnig is.
Daarmee neemt Joas een uitgesproken standpunt in. Hij verzet zich tegen alle pogingen om de religieuze ervaring te herleiden tot iets anders zoals kinderlijke illusies (Freud), economische belangen (Marx), machtsuitoefening (Nietzsche) of de werking van ons brein (Dawkins). Voor hem is de omgang met het heilige een authentieke sfeer die al meerdere millennia deel uitmaakt van het menselijk bestaan en die vandaag de dag nog altijd relevant is – of althans zou kunnen zijn.
Geschiedenis als een contingent gebeuren
Toch is niets een gewonnen zaak. Joas is voorzichtig met het beschrijven van allesomvattende historische processen. Geschiedenis is voor hem een contingent gebeuren en om de geschiedenis te begrijpen moeten we iedere ‘hegeliaanse verzoeking’ vermijden. De processen van sacralisering of desacralisering hangen immers samen met steeds verschuivende en wisselende machtsconstellaties. Hun effecten kunnen niet worden voorspeld en kunnen zowel positief als negatief zijn: processen van (de)sacralisering kunnen de macht zowel bevestigen als bekritiseren. Meer dan eens zet Joas zich af tegen onderzoekers die de neiging hebben om op basis van beperkt empirisch onderzoek veralgemeningen te maken.
‘Het seculariseringsproces’ of ‘de terugkeer van de religie’ zijn dergelijke gemakkelijke veralgemeningen. Door zijn ruime invulling van ‘het heilige’ maakt Joas duidelijk dat sacraliserings- en desacraliseringsprocessen gelijktijdig plaatsvinden en dat het bestaan van ‘seculiere heiligheden’ geen contradictio in terminis is. Met De macht van het heilige schreef Joas een academische studie over de binnen het moderne denken moeilijk te bevatten notie van ‘het heilige’. Joas’ wetenschappelijke degelijkheid en nuchterheid zijn een weldaad te midden van de hedendaagse vaak verhitte en ongenuanceerde discussies over de plek van de religie.
Inleiding in het denken van Hans Joas, Jean-Pierre Wils (Radboud Universiteit, maart 2017, auteur Liesbeth Jansen)
De seculariseringsthese is dood, lezing Hans Joas (Radboud Universiteit, maart 2017, auteur Karlijn Ligtenberg)