nl en af es es nl en nl nl en nl nl nl nl de nl nl nl en nl en nl en nl en de nl nl nl nl nl en en en en en nl nl nl nl en nl nl en nl en nl nl en km fr en fr en nl en fr en en fr en nl en nl en fr en en nl nl en nl en nl nl en nl en nl en en nl en nl en nl en nl km km nl nl en km de fr nl nl nl nl nl fr fr en en en en
Klein en nou niet bepaald mooi, zo zag de vorige synagoge van Groningen er uit. Sinds 1756 stond ze bescheiden dienst te doen in de Kleine Folkingestraat, ook wel Jodenstraatje genoemd. Maar in 1905 moest de oude sjoel plaats maken voor een trendy en een veel opvallender opvolger. Ze werd gesloopt en de bouw van de nieuwe sjoel op dezelfde plek kon beginnen. Er ging een hoop gekibbel binnen de Groningse kille (Joodse gemeente) aan vooraf. Niet vanwege de aparte Moorse stijl, maar om de kosten. Wie moest dat betalen?
Rond 1900 gingen ongeveer 2700 stad-Groninger Joden op sabbatochtend of op Joodse feestdagen naar de dienst in hun sjoel in de Folkingestraat. Het was een sjofel en veel te klein gebouwtje uit 1756 met een onooglijke voorgevel: in niets de Joodse kerk waar je je met goed fatsoen vertonen wilde. Je zat er hutjemutje op elkaar.
De Joodse Stadjers, met name het gefortuneerde deel daarvan met zijn fabrikanten, artsen, advocaten, hoogleraren, winkeliers, handelaren en andere maatschappelijk geslaagden, vonden dat het anders moest. Ze konden niet langer achterblijven bij de andere schitterende godshuizen in de binnenstad.
Aan het eind van de 19e eeuw werd in het bestuur van de Joodse Gemeente steeds harder geroepen om de oude synagoge te laten slopen en er een fraaie nieuwe voor in de plaats te laten zetten. De keuze voor een architect viel al snel op de bekende gereformeerde kerkenarchitect Tjeerd Kuipers (1857-1942) uit Friesland. De leden van de Joodse Gemeente Groningen hadden hem rond 1903 al aan het werk gezien toen hij aan de Stationsstraat de bouw van zijn Zuiderkerk leidde, op een flinke steenworp afstand van de synagoge.
Architect Kuipers had dan wel tientallen kerken ontworpen, van synagogen had hij weinig sjoege. Om inspiratie op te doen, maakte hij een studiereis door Duitsland. In Berlijn raakte Kuipers onder de indruk van de Moorse of oriëntaalse stijl van onder meer de synagoge aan de Oranienburgerstrasse. Het gebouw was gebouwd in de tijd dat de Duitse Joden in hun synagoge-architectuur hun oosterse wortels wilden uiten. De opvallende oosterse koepel op het gebouw en vele hoefijzerbogen in de buitenmuren en het interieur waren destijds synoniem voor ‘Joods’. Maar rond 1900 was die oriëntaals/Moorse mode in de synagogenbouw alweer uit de tijd. Duitse Joden kozen ondertussen voor een meer neutrale bouwstijl.
Iets oosters, iets christelijks, iets Joods én iets Gronings
De daadwerkelijke bouw van de synagoge begon niet zonder slag of stoot. Het bestuur kreeg te maken met heftige protesten uit de eigen achterban, over de vraag ‘wie zal dat betalen?’. De Joodse Gemeente zelf had niet genoeg geld in kas. Maar de protesten haalden niets uit, de nieuwe sjoel kwam er in 1906. Wat van de oude overbleef, staat fraai opgesomd in een advertentie van deurwaarder Fr. De Boer, Vischmarkt Z.z. 46 in het Nieuwsblad van het Noorden: ‘Balken, Planken, Jufferhout, Kozijnen, Deuren en een groote partij Brandhout’. De bouw van de nieuwe synagoge werd gegund aan aannemer M. Meier in Leeuwarden, voor een bedrag van 52.945 gulden.
De nieuwe synagoge werd een heuse ‘poldersjoel’. Met iets oosters, iets christelijks, iets Joods én iets Gronings. De ramen in de gevel en de torens, de bogen op en onder de galerijen binnen: overduidelijk is te zien dat de Groningse synagoge gebouwd is in de Moorse stijl. Kenmerkend zijn de hoefijzerbogen in de ramen en rond de deuren. Ook Kuipers’ christelijke achtergrond en ruime ervaring met kerkenbouw hadden grote invloed op de vormgeving van het gebouw. De klassieke kerkvorm is goed te zien: een kort en een lang  tongewelf die samen een kruis vormen, een transept, een apsis, een middenschip en twee zijschepen. Het vele glas in lood maakt het helemaal af.
Na de Tweede Wereldoorlog kon de Joodse Gemeente haar synagoge niet lang meer in bezit houden. Het aantal leden was te klein om het onderhoud en de stookkosten van het enorme gebouw te kunnen betalen. De Joodse Gemeente zag in 1952 geen andere oplossing dan de synagoge te verkopen. De diensten werden voortaan gehouden in de kleinere voormalige jeugdsynagoge in de Folkingedwarsstraat.
De synagoge werd een wasserij, ververij en stomerij met de naam Astra (ster). En dat leidde tot de aftakeling van het gebouw. De chique koperen kroonluchter werd door de Joodse Gemeente verkocht en met de opbrengst werd een bejaardentehuis in Israël gesponsord. De Heilige Arke met sierlijk houtsnijwerk verdween spoorloos, evenals de vele rijen donker eikenhouten zitbanken. De smeedijzeren hekken van de vrouwengalerij werden gesloopt en afgevoerd.
De zaal kwam vol te staan met wasmachines en kledingrekken. De damp van de machines werd afgevoerd met buizen die dwars door het fraaie glas in lood staken. Op de vrouwengalerij kwam een kerk van het Apostolische Genootschap. Van galerij tot galerij lag een vloer waardoor een kerkruimte ontstond met plaats voor 350 gelovigen. De Moorse bogen waren dichtgemetseld en de wanden wit geschilderd. Op de galerij onder de davidster was een kantine gebouwd.
In 1973 sloot de wasserij, vrijwel ieder huishouden beschikte inmiddels over een eigen wasmachine. Niemand wilde het gebouw kopen. De gemeente Groningen wist niet wat ze ermee aan moest. Sloop leek nog de enige mogelijkheid.
Toen is het gebouw gered door een initiatief van Lenny Wolgen-Salomons. Na jaren van leegstand, verpaupering en plundering werd het ontzielde en lekkende gebouw in 1980 en 1981 gerestaureerd. Minstens één wonder geschiedde: tijdens de restauratiewerkzaamheden liep een man de sjoel binnen met een metalen tuinhekje onder zijn arm. ‘Dit hekje komt hier vandaan’, verklaarde hij. De restaurateurs lieten de kopieën van het hek maken die tot op de dag van vandaag de galerij sieren.
De rest van het gebouw kreeg in 1981 een totale make over door de Amsterdamse industrieel ontwerper Piet Cohen (1935). Hij ontwierp een compleet nieuw interieur, inclusief Heilige Arke, zitplaatsen, bima, amoed en verlichting. Het moderne, geometrische ontwerp vormt bewust een sterk contrast met de oosterse, ronde stijl van de rest van het gebouw.
Sinds de restauratie is de Groningse synagoge weer volop in gebruik. Het religieuze deel door de Joodse Gemeente als sjoel. Het openbare deel door de Stichting Folkingestraat Synagoge, nu Synagoge Groningen, als ruimte voor een permanente expositie over het jodendom en Joods Groningen, tijdelijke exposities, rondleidingen, concerten, educatie en lezingen.