en en hbs_lat ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka it ka fi ka ka ka ka ka ka kk xmf gu ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka uz ka ka ka ka ko ka xmf xmf xmf ka ka xmf ka xmf ka ka ka ka ka xmf xmf ka ka ka uz ka en ka ka zh ka ka ka nb uz en nb ko ka xmf ka hu ja ka ka ka ka ka pt ka ka ka ka uz ka ka ka ka xmf ka ka ka ka uz ka ka ko ka xmf ka pt ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka io ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka xmf ka xmf pt la uz pt la ko pt nap xmf pt ko ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka uz ka ka ko xmf xmf ka ka xmf ka ka ka ka ka xmf gu ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka en xmf sv ka ka fr ka de en de xmf xmf fr ka ka fr xmf xmf fr ka sv ka en ja uk fr xmf pt ja ka de ka ka ka en xmf uk xmf de ka ka fr ka ka ka de ka xmf xmf de te xmf xmf da ka xmf ka ka ka ba xmf ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka xmf ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka
parryblog · home · posts · language notes
25. მეტყველების ნაწილები. სვანურ ენაშიც სიტყვები იყოფა ფორმა-ცვალებად და ფორმაუცვლელად. ფორმაცვალებადია ყველა სახელი (არსე-ბითი, ზედსართავი, რიცხვითი, ნაცვალსახელი) და ზმნა. სახელი ბრუნება-დია, ზმნა – უღვლილებადი. ფორმაუცვლელია ზმნისართი და დამხმარე სი-ტყვები: თანდებული და კავშირი. მათვე განაკუთვნებენ შორისდებულსა და ნაწილაკებს. ნაწილაკები ცალკეც იხმარება და სიტყვასთან შერწყმითაც.
26. არსებითი სახელი. არსებით სახელს ორი კატეგორია აქვს: ბრუნვა და რიცხვი. გრამატიკული კლასისა თუ სქესის კატეგორია მისთვის უცხოა. ბრუნვა ექვსია: სახელობითი, მიცემითი, მოთხრობითი, ვითარებითი, ნათესა-ობითი და მოქმედებითი. მათ თავ-თავისი ფორმანტები აქვთ. წოდებითს და-ბოლოება არ მოეპოვება და ამიტომ ბრუნვად არ ითვლება.
სვანური ბრუნება მეტად რთულია. იგი განსხვავდება ქართულ-ზანური-საგან ორფუძიანობითა და ბრუნვათა დაბოლოების მრავალფეროვნებით.
დაბოლოებათა და ფუძის მიხედვით გამოყოფენ ოთხ, ზოგი კიდევ ხუთ ტიპს. ეს ტიპები დამოკიდებულია დიალექტებზე.
ფუძე ორგვარია: ბოლოთანხმოვნიანი და ბოლოხმოვნიანი. პირველი მე-ტია რაოდენობით. იგი ჩვეულებრივ ხმოვანმოკვეცილია, ეს ხმოვანი ფორმან-
ტია თუ ფუძისეული. თანაც ასეთი ფუძე უმლაუტიანია (ხა̈მ "ღორი") ან
უუმლაუტო (გარჯ < "გარჯა"). უმლაუტიანს მოკვეცილი აქვს სახელობითის დაბოლოება -ი ან -ე, ხოლო უუმლაუტოს – ფუძის ბოლოკიდური ხმოვანი
-ა ან -ო ქცეულია უ̂ -დ. სამივე ხმოვანი -ი, -ე, -ა გამოვლინდება ნათესაობით ბრუნვაში.
ზოგად სახელთან -ე ბოლო და ზოგი შიგნიხმოვნიანები, აგრეთვე ზოგი
-ა ბოლოკიდურიანი და ზოგიც ბოლოთანხმოვნიანები ხასიათდებიან ორფუ-ძიანობით: ერთია სახელობითისა და მეორეა მიცემითის ფორმა, რომელიც ფუძედ არის გამოყენებული სხვა ბრუნვებისათვის.
განარჩევენ ბრუნების ოთხ სისტემას: ქართველურს, ადიღეურს (ჩერქე-ზულ-დაღესტნურს), სვანურს (ძველ ქართულ-კავკასიურსა) და ნარევს (ჰიბ-რიდულს).
კილოთა მიხედვით ბრუნების სისტემა ყველაზე მარტივია ქვემოსვანურ-ში, გამარტივების ტენდენციას უნიფიკაციის გამო ავლენს ბალსზემოური, ყველაზე უკეთ შემონახულია ზემოსვანურში, განსაკუთრებით – ბალსქვემო-ურში.
ასეთივეა უუმლაუტო ბაპ "მღვდელი", ჴარჴ "ხახა", ქათალ "ქათამი"
სხვები, ოღონდ ნათესაობითში აქვს -ა̈-შ, რომლის -ა ფუძისეულია და -შ <
კი – სუფიქსი. ამათგან -ი ელემენტი დაკარგულია და მისი კვალი ფუძის ს გაუმლაუტებით ჩანს. ამ ტიპისაა -ა, -ი, -ო და -უ ბოლოხმოვნიანი სახელები: ბზ., ლშხ.            ბქვ.          ლნტ. სახ.      დი̄ნა                დინა         დენა     "გოგო" მიც.      დი̄ნა-ს              დინა-ს       დენა-ს მოთხ.    დი̄ნა-დ            დინა-დ      დენა-დ ვით.     დი̄ნა-დ             დინა-დ      დენა-დ ნათ.      დი̄ნა̄̈შ ‖დი̄ნა̄-შ4      დინა̈შ       დენა̈-ჲშ მოქ.     დი̄ნოშ ‖ დი̄ნა-უ̂შ   დინოშ      დენა-უ̂შ
ქართველურ სისტემას ქმნიან: ბოლოთანხმოვნიანთა უმეტესობა, ბოლო-ხმოვნიანები -ე-ს გამოკლებით, საკუთარი სახელები და მრავლობითი რი-ცხვის ფორმები.
28. ადიღეური სისტემა შედარებით კარგადაა დაცული ბალსქვემოურ-ში (ეცერულ-ლახამულურში), რიგიანადაა შემონახული ბალსზემოურში (მოხუცთა მეტყველებაში), სუსტადაა ქვემოსვანურში:
მოთხ.   -ა-დ,         -ემ (< ა + ემ)
მოქ.     -ოშ (< ა + შუ̂)
ნათ.     -ე̄მ-იშ (< ა + ემ + იშ) ‖ -მ-იშ (< -ემ-იშ)
ამ ტიპს მისდევს -ე- შიგნიხმოვნიანი სახელები, ოღონდ სახელი მიცე-მითში გამოავლენს -უ̂ ელემენტს და გაჰყვება ყველა ბრუნვაში.
ჟეღ-იშ ‖ ჟაღ-უ̂-ემ ‖ ჟეღ-მ-იშ ‖ლშხ. ჟეღ-ემ
ასეთია რიცხვითი სახელებიდან: ეშხუ "ერთი", ჲორი "ორი"; არსებითი სა-ხელებიდან: ლემესგ "ცეცხლი", ღე̄რბეთ "ღმერთი" და სხვა სახელებიც, სადაც -ე-
(ჴანუ̂, ჩა̄ჟუ̂). ამათვე განაკუთვნებენ უუმლაუტო და უნიშნო სახელებს:
თხუმ "თავს", ფურ "ძროხას", ლჷც "წყალს", ჭჷშხ "ფეხს" და სხვა. ნიშანთა სქემა ასეთია:
-უ̂ -უ̂-ემ -უ̂-დ -უ̂-ემ-იშ უ̂ -შ
ეს -უ̂ მიჩნეულია მიცემითი ბრუნვის ნიშნად და, ამის გამო, ცალკე ტი-პად არის გამოცხადებული.
ცალკე ტიპად არის გამოყოფილი ისეთი სახელებიც, რომელთაც მიცე-მითში -მ დაერთვის და გასდევს სხვა ბრუნვებშიც. მაგ.:
ხოშა̄მ-დ            ხოშა-დ,  ლშხ. ხოშა̄მ-დ
ხოშე̄მ-იშ   ხოშა̈-იშ‖ხოშ-ემ-იშ,   ლშხ. ხოშე̄მ-იშ
ხოშა̄მ-შუ̂  ხოშა-უ̂-შუ̂, ლშხ. ხოშა-უ̂შ‖ხოშა̄მ-შუ̂
დასრულებული გაქვავებული უფროობითი ხარისხის
ფორმები (ხოჩა "კარგი", ხოხუ̂რა "უმცროსი"...), რაოდენობითი რიცხვითი
სახელები (არა "რვა", ჩხარა "ცხრა") და ნაცვალსახელიც (უ̂ოშა "რამდენი").
მოთხ.     -ე̄მ, -ამ-დ, -ა̄მ-ნე̄მ
ადიღეური სისტემის დამახასიათებელია: 1. ო რ ფ უ ძ ი ა ნ ო ბ ა (სახ. და მიც. ფუძეთა გამოყენება), აგრეთვე მოთხ. და ნათ. საზიარო ფორმა, რაც მას დაღესტნურ ენებთან აკავშირებს: 2. -უ̂ და -მ (-Vმ) არტიკლთა დართვა, რაც მას -მ ელემენტთა მოდელითაც და ფორმანტის მატერიალური ნაწილი-თაც ადიღეურ ენებს ამსგავსებს.
აქ გამოყოფილი სამივე ტიპი ბრუნვის დაბოლოებათა მიხედვით ერთ (ადიღეურ) სისტემად არის გამოცხადებული იმის გამო, რომ ყველგან მიცემითის სუფიქსია -ა, ხოლო ნათ.-მოთხრობითისა – -ე. -მ განმსაზღვრე-ლი ნიშანია ადიღეურის ტიპისა, ხოლო -უ̂, რომელსაც მიც. ნიშნად თვლიან, შეიძლება იყოს ან ფუძისეული, ან მ-ს ბადალი. აქაც მიცემითში -ა-ს გვავა-
რაუდებინებს ხალხურ სიმღერებში დაცული ფორმები და ნათესაობითში გა-მოვლენილი -ა̈შ დაბოლოებაც (თხუ̂იმ "თავი", მიც. თხუმ < ,თხუმა: თხუმა-ს; ჭიშხ "ფეხი", მიც. ჭჷშხ < ჭჷშხ-ა, ნათ. ჭჷშხა̈შ; ჩა̄̈ჟ "ცხენი", მიც. ჩა̄ჟ-უ̂, მაგ-რამ ნათ. ჩა̄ჟა̈შ (სოფლის სახელია).
29. სვანური (ძველი ქართველური) სისტემა არაა პროდუქტიული. გადმონაშთად გვაქვს მიცემითსა და ვითარებითში -ნ, ნათესაობითში -ინ და ისიც ნაცვალსახელებში, ზმნისართებსა და ზოგ სინტაქსურ ნაერთში (სინ-ტაგმაში). მაგ. ლეთნ ი ლადა̈ღნ "დღე და ღამეს"; ჩიდ მაჩე̄ნე ‖ ჩინ მაჩე̄ნე "ყველაზე უკეთესი"; დიდაბინ გოშია "დიდებით სავსეა" და სხვა.
30. ნარევი (ჰიბრიდული) სისტემა უფრო გავრცელებულია ბალსზე-მოურში, ნაკლებ – ქვემოსვანურში. იგი ჩანს მოთხ. და მიცემითში: მა̄რე̄მ-ნე̄მ < მარა+ემ+ნ+ე̄მ "კაცმა", ლშხ. ღე̄რბათს "ღმერთს" და სხვა.
ამგვარად, სვანურში ბრუნება თითქოს ძალზე დაშორებულია ქართულ-ზანურს, მაგრამ ისტორიულად იგი ძალიან ახლოს დგას მათთან და ერთ სა-ერთო სისტემას ქმნის.
31. მრავლობითი რიცხვი. მრავლობითი რიცხვის კატეგორიის გამოსა-ხატავად სვანურს საგანგებო ნიშნები აქვს: -ა̈რ (დისიმილაციით -ა̈ლ), -ა̄̈ლ (ლშხ. -ე̄ლ, ბქვ.-ოლ), -ა, -უ, -ი̄რ, -ე̄დუ და ლა- – -ა. ესენი განაწილებუ-ლია ფუძეთა მიხედვით:
ნათესაურ სახელთა (ტერმინთა) საწარმოებლად გამოყენებულია ადგილი-სა და იარაღის (ინსტრუმენტის) აღმნიშვნელი აფიქსები: ლა- – -ა: ხეხუ "ცო-ლი" – ლა̈-ხხუ̂-ა "ცოლები", ჭა̈შ "ქმარი" – ლა-ჭშ-ა "ქმრები" და სხვა.
-ედ უ სულ რამდენიმე სახელს ახლავს: ფუსნ "ბატონი" – ფუსნ-ე̄დუ "ბატონები".
-ი̄რ ერთ სახელშია დადასტურებული: გეზალ "შვილი" – გეზლ-ი̄რ
-უ სისტემატურად მოეპოვება -ა̈ჲ სუფიქსიან სახელებს: ქუ̂ითრა̈ჲ "ქურ-დი" – ქუ̂ითრა-უ "ქურდები".
-ა პროფესიის, ხელობის სახელებთან და აქტიურ მიმღეობებთან
გვხვდება: მეჯუ̂ეგ "მეჯოგე" – მეჯუ̂გ-ა "მეჯოგეები"...
-ა და -ე ბოლოხმოვნიანებს -ა̄̈ლ (-ე̄ლ, -ოლ) ახასიათებთ: დი̄ნა – დი̄ნ-ა̄̈ლ, დი̄ნ-ე̄ლ, დინ-ოლ "გოგოები"; მა̄რ-ა̄̈ლ, მა̄რ-ე̄ლ, მარ-ოლ "კაცები" და სხვა.
-ა̈რ მოუდის ბოლოთანხმოვნიანებსა და -ო და -უ ხმოვნიანებს (ფუძეში არსებულ რ-სთან დისიმილაციის გამო გვაქვს -ა̈ლ/-ალ ბზ.-ქვემოსვანურში); ფუძის უმლაუტი არ ჩანს: ხამ-ა̈რ "ღორები", თხუმ-ა̈რ "თავები" და სხვა (აქ არ ვეხებით ფუძეში გამოვლენილ თანხმოვნებს: თე "თვალი" – თე̄-რ-ა̈ლ "თვალები"). სახელობითის სუფიქსია მოკვეცილი -ე, რომლის კვალი უმლა-უტში ჩანს და რომელიც გამოვლინდება ნათესაობითში. -ე შემონახულია ხალხურ სიმღერებში, იბრუნება ქართველური სისტემით: ხამ-ა̈რ (< ხამ-არ-ე), მიც. ხამ-ა̈რ-ს, მოთხ.-ვით. ხამ-ა̈რ-დ, ნათ. ხამრ-ე-შ, მოქმ. ხამა̈რ-შუ̂. რი-ცხვის ნიშანთა მრავალფეროვნებას თავისი ახსნა მოეპოვება.
32. არსებით სახელთა წარმოქმნა. ბევრი არსებითი სახელია წარმო-ქმნილი ორი ძირითადი საშუალებით – აფიქსაციითა და კომპოზიციით. აფიქსაციით იწარმოება არსებითი სახელი სახელისგანაც და ზმნის ფუძისგა-ნაც. საწარმოებელი ელემენტებია პრეფიქსი, სუფიქსი ან უფრო მეტად პრე-ფიქს-სუფიქსი. დიალექტებს შორის სხვაობა ფონეტიკურია. აქ დავასახე-ლებთ ზოგიერთს:
ზმნის ფუძისაგან მიიღება უმთავრესად ა ბ ს ტ რ ა ქ ტ უ ლ ი სახელები:
1. -ა სუფიქსი განყენებულ არსებით სახელს წარმოქმნის, უმთავრესად II ჯგუფის ზმნათა ფუძისაგან: ბზ. დეგ-ა ( დაგ-ა) "ქრობა", გა̈რგლ-ა < ლნტ. გარგალ-ა "ლაპარაკი"...
2. ამავე შინაარსისაა მა- – {-ა} აფიქსებიანი ნაზმნარი სახელები: მა-სტუ̄ნ-ა > ბქვ., ლნტ. მასტუნ "ტკივილი" (ხო-სტუ̄ნ-ი "სტკივა"), მა-ხალ
3. -ობ (ქართ. -ობ-ა) ხშირად ენაცვლება -ა სუფიქსს: ლშხ. ცუ̂ერ-
ა=ცუ̂ერ-ობ "მიტოვება", ქაჩ-ობ "ჭრილობის მიყენება"... შეიძლება დაერ-თოს არსებით სახელსაც: მუს-ობ "თოვლობა" (მუს "თოვლი"). იშვიათად შე-მონახულია სრული სახე -ობ-ა.
4. აქვე შეიძლება შემოვიტანოთ ლი- – -ე, ლი- – -ი ან ბოლო ხმოვნის მოკვეცით ნაწარმოები მასდარიც: ლი-მჩ-ე "ბერება" (< მეჩი "მოხუცი"),
ლიღრა̄̈ლ "მღერა" (<,იღრა̄ლ-ე "მღერის").
ზოგი მიმღეობაც სუბსტანტივადაა ქცეული (იხ.ნაზმნარი სახელები).
5. ზედსართავ სახელთაგან ასუბსტანტივებს ნა- – -ი აფიქსები: ნა-ბგ-ი "სიმაგრე", "ძალა" (< ბჷგი "მაგარი"), ნა̈-ფშირ-ი "სიმრავლე" (< ფიშირ
"მრავალი"...). ამგვარივეა უარყოფითი მიმღეობისაგან წარმოქმნილი აბსტრაქტული სახელები:   ნა-უ̂-კალ-უ̂-ი   < ლნტ.   ნა-უ̂-კალ-აუ̂-ი
"ულეწველობა" (< უ-კლ-აუ̂-ა "ულეწავი")...
არსებით სახელთაგან ნაწარმოები სუბსტანტივები საკმაოდ ბევრია.
6. პ რ ო ფ ე ს ი ი ს, ხ ე ლ ო ბ ი ს სახელთა წარმოსაქმნელად გამო-ყენებულია მოქმედებითი გვარის მიმღეობის მჷ- – -ი აფიქსები: მჷ-ლც-ი "მეწყლე"  (< ლიც "წყალი"), მჷ-ჩა̄̈ჟ-ი "მხედარი, მეცხენე"  (< ჩა̄̈/ა̄ჟ).
შედარებით იშვიათადაა გამოყენებული მე- – -ი ან მა- – -{ი}: ლნტ. მეჩა̈ჟ "მხედარი", მა-თხუ̂მ-ი "მეთაური" (< თხუ̂იმ "თავი").
7. კ ნ ი ნ ო ბ ი თ ი ს ა ხ ე ლ ე ბ ი ძალიან გავრცელებულია სვანურში (კერძოდ – ლაშხურში) და ქართული ენის მთის კილოებში (რაჭულში, ფშაურში და სხვაგან).
სუფიქსებად გამოყენებულია -ჷლდ (< -ილდ), -უ̂-სთან შერწყმით ან ასი-
მილაციით – -ულდ, -ოლდ, -დ ელემენტის მოკვეცით – -ჷლ‖-ილ. ყველა მათგანი -ა სუფიქსიანი იყო. იშვიათად გვაქვს -ა̄̈დ: მა̄ლ-ჷლდ "მელუნა" (< მა̄ლ
"მელა"), ჴა̈ნ-ილდ "ხარუკა" (< ჴა̈ნ), შყა̈ჟულდ "მწყერუნა" (< შყა̈ჟუ̂+ჷლდ),.. გიცლა̄̈დ "ვერძუნა" (< გიცა̈რ),.. -ჷლ, -ილ-ს ხშირად კნინობითის ფუნქცია დაკარგული აქვს: დაჴ-ჷლ (მრ. დაჴა̈რ) "თხა"... ზოგჯერ -ჷლდ, -ოლდ გრძლად ისმის.
8. არსებით სახელს დართული -ა̈-ჲ, ბქვ. -ა̈ გამოხატავს მ ო ყ ვ ა რ უ ლ ს, ხ ე ლ ო ბ ა ს; მაგ.: ლეღუ̂ა̈ჲ "ხორცის მოყვარული, მეხორცე" (ლეღუ̂ "ხორცი")...
ეგევე დაბოლოება აქვს -ა სუფიქსიან II ჯგუფის აბსტრაქტულ სახელებს და
უდრის -ია-თი ნაწარმოებ ქართულ ფორმებს: ჴეფა̈ჲ "კბენია", "მკბენარა"...  ეს წარმოქმნა ძალიან გავრცელებულია, ხშირად იგი ადამიანის, გვარის დაცინვას, შერქმეულ მეტსახელს აღნიშნავს. ამ ფორმის შემცველი სიმღერაა ცნობილი.
9. კრებითობის აღმნიშვნელია -რა ბოლოსართი, რომელიც უმთავრესად
იხმარება მცენარეთა სახელებთან: იცხ "მსხალი" – იცხ-რა "მსხლობა";
"მსხლის ფქვილი", ჰად "იელი" – ჰად-რა "იელის ბუჩქი"...
10. ვინაობა-სადაურობის აფიქსებია მჷ- – -ი, რომლებიც კარგადაა და-ცული ბალსქვემოურში, სხვაგან -ი მოკვეცილია. მაგ.: ზა̈ნ "სამეგრელო" – მჷზა̈ნ, ბქვ. მჷ-ზნ-ი "მეგრელი", შუ̂ა̈ნ "სვანეთი" – მუშუ̂ა̈ნ, ბქვ. მუშუ̂ნი ‖
მუშნი (< მჷ-შუ̂ან-ი) "სვანი"...
33. ნაწარმოებ სახელებს განეკუთვნება რთული სიტყვები ფუძის განმე-ორებით (რედუპლიკაციით), უცვლელად ან აბლაუტით, სხვადასხვა ფუძის შეერთებით (კომპოზიციით). მაგ.: ყორნ-ი-ყორნ "კარდაკარ", კალა̈რ-კულა̈რ "კალელ-კულელები", ღუ̂ინა̈ლ-ზედა̈შ "ღვინო-ზედაშე" და სხვა მრავალი.
34. ზედსართავი სახელი სვანურშიც შინაარსობრივად ორი ჯგუფისაა: ვი-თარებითი, პირველადი, და მიმართებითი, სუბსტანტივებისგან წარმოქმნილი.
ვითარებითი ზედსართავების ანალიზი გვიჩვენებს, რომ ისინიც ნაწარმო-ებია. ამას ცხადყოფენ აფიქსები, რომლებიც რედუქციას იწვევენ: წჷრ-ნ-ი <
წჷრ-ა̈ნ-ი "წითელი", თუ̂ეთნე < თუ̂ეთ-ენ-ე "თეთრი", მა-ხ-ე "ახალი", მჷ-ცხ-ი "ცივი"... ორივე ჯგუფის ზედსართავი იბრუნება ცალკეც და მსაზღვრელადაც. ცალკე აღებული ზედსართავი არსებითი სახელის ფუნქციას ასრულებს და იბრუნება შესაბამისი ფუძის მიხედვით, ხოლო მსაზღვრელი სამი ტიპისაა სინტაქსური თვალსაზრისით: ატრიბუტულია, მაგრამ უბრუნველი, შე-თანხმებულია ბრუნვაში და მართული. რიგის თვალსაზრისით პირდაპირია და ინვერსიული. დღევანდელ სვანურში გაბატონებულია პირდაპირი რიგი: ჯერ მსაზღვრელი და შემდეგ – საზღვრული.
ატრიბუტული პირდაპირი რიგის ზედსართავებიდან უ ბ რ უ ნ ვ ე ლ ი ა ბოლოთანხმოვნიანი, -ი, -უ და -ა ბოლოხმოვნიანი სახელები, ხოლო -ე ბო-ლო და შიგნიხმოვნიანები ფუძეს -ა-თი წარმოადგენენ, მაგრამ ბრუნვის ნი-შანს არ დაირთავენ. -ა ბოლოხმოვნიანთაგან ადიღურ -Vმ არტიკლს დაირ-თავენ გაქვავებული უფროობითი ხარისხის ზედსართავი და რიცხვითი სახე-ლები, მაგრამ აქაც არის ტენდენცია ფუძის გათანაბრებისა და უბრუნველად წარმოდგენისა. მრავლობით რიცხვში მსაზღვრელი არ იხმარება.
მ ს ა ზ ღ ვ რ ე ლ თ ა ბ რ უ ნ ე ბ ი ს ა
სახ. დამბა̈ლ ქორ "დაბალი სახლი" მაშრი შუკუ̂ "ფართო გზა" ("შუკა")
მახე დოშდულ "ახალი მთვარე"
ხოჩა მა̄რე "კარგი კაცი"
ხოჩა̄მ მა̄რ-ე̄მ ‖ მა̄რა-დ
ინვერსიული რიგი იშვიათია. თუ შეგვხვდა, ორივე სახელი იბრუნება.
მართული მსაზღვრელი პირდაპირი რიგისაა თუ ინვერსიულისა, უცვლე-ლად დგას ნათესაობითში, ოღონდ -შ ელემენტი დაცულია ბალსქვემოურში და ინვერსიულ რიგში, სხვაგან მოკვეცილია.
სახ.      ბა̈ჩა̈ ქორ "ქვის სახლი"  ქორ ბა̈ჩ-ა̈-შ "სახლი ქვის"
მიც.     ბა̈ჩა̈ ქორ-ს               ქორ-ს ბა̈ჩ-ა̈-შ-{ს}
მოთხ.    ბა̈ჩა̈ ქორ-დ             და სხვა...
აქედან ჩანს, რომ მსაზღვრელ-საზღვრულის ბრუნებისას სვანური ახალ ფორმებს წარმოგვიდგენს ძირითადად, ადრინდელი ვითარება დაცულია -ე და ზოგ -ა ბოლოხმოვნიანებთან. ეტყობა, გამარტივების, გათანაბრების ტენ-დენცია ძლიერია.
35. ხარისხი. ხარისხის წარმოება შეიძლება ორი საშუალებით, ესაა: აღ-წერითი (ანალიზური) და ორგანული (სინთეზური). პირველისათვის გამოყე-ნებულია ზმნისართები: უფრო, ძალიან, ყველაზე უფრო, ფრიად, მეტად და სხვ., მეორისათვის კი – აფიქსები. ამოსავალია ვითარებითი ზედსართავი. სვანურში ხარისხი ორია: უფროობითი (შედარებითი) და აღმატებითი. შე-დარებითის ფორმანტებია პრეფიქსი ხო- და სუფიქსი -ა. რედუქციის გამო ფუძე იცვლება. მაგ.: წჷრნი – ხოწრანა "უფრო წითელი", მაშრი – ხომშა-რა "უფრო ფართო" და სხვა.
უ ფ რ ო ო ბ ი თ ი ხარისხის ხუთი ფორმა გაქვავებული სახითაა მოღ-წეული, მათი ამოსავალი ფუძე არაა შენახული. ესენია: ხოჩა "კარგი", ხოშა "უფროსი", იგივეა, რაც "ხუცესი", ხოხუ̂რა "უმცროსი", ხოლა "ცუდი" და ხოდრა "მდარე". ფორმანტთა გენეზისი გარკვეულია: ხ- III პირის ობიექტუ-რი თავსართია, -ო- – სასხვისო ქცევის ნიშანი, -ა – საწარმოებელი სუფიქ-სი. ასევეა ხანმეტ ქართულში: ხ-უ-ც-ე-{ჲს-ი}. ამდენად სვანურმა შემოგვინახა ძველი ვითარება.
ა ღ მ ა ტ ე ბ ი თ ი ხარისხი სპეციფიკურია სვანურისათვის. მისი აფიქ-სებია: მა- – -ე: მა-წრან-ე "ყველაზე უფრო წითელი", მა-მშარ-ე "ყველაზე უფრო ფართო"... გაქვავებული ხ ო ჩ ა ტიპის ფორმები აღმატებით ხარისხში გამოივლენენ -ენ სუფიქსს: მაჩე̄ნე "ყველაზე კარგი", მაშე̄ნე "ყველაზე დი-დი", "უფროსი", მაჰუ̂რე̄ნე "ყველაზე უმცროსი", მალე̄ნე "ყველაზე ცუდი" და მადრე̄ნე "ყველაზე მდარე"; მა- – -ე აფიქსების შესატყვისად თვლიან მეგ-რულში თანაბრობითის ფორმანტებს მა- – -ა (მაშხუ̂ა "სიმსხო").
თ ა ნ ა ბ რ ო ბ ი თ ი ფორმის აფიქსებია იგივე, რაც მეგრულში (მა- – -ა), ოღონდ -ა ბოლოსართი მოკვეცილია (იგი გამოვლინდება ნათესაობით-ში) და ჩნდება -უ̂: მა-წრან-უ̂ (მოწითალო, ნათ. მაწრანა̈შ).
ოდნაობითი ფორმა, რომელიც ხარისხად არის მიჩნეული ქართულსა და მეგრულში (მო-შავ-ო... წა-წით-ალ-ო...), სვანურშიც გვხვდება მე- – -ა აფიქ-სებით (მჷ-წრან-ა "მოწითალო"), მაგრამ, რამდენადაც არც აქ და არც თანაბ-რობითთან შედარება არ ხდება, მათ ხარისხად არ ცნობენ.
ხარისხიან ფორმებს სინტაქსური ძალა აქვთ: მოითხოვენ შესადარებელ სახელს ვითარებით ბრუნვაში, რომლის ბოლოსართები -დ და -ნ ერთმანეთს ენაცვლებიან: ეჯა ხონსგლა ლი მე̄რმა-დ ‖ მე̄რმა-ნ "ის მეორეზე უფრო სქე-ლია"; ჩი-დ მაჩე̄ნე ‖ ჩი-ნ მაჩე̄ნე "ყველაზე უკეთესი"...
36. მიმართებითი ზედსართავი მეორეულია. იგი წარმოქმნილია უმთავ-რესად არსებითი სახელისაგან. მის ფუნქციას ასრულებს აგრეთვე ყველა სახის მიმღეობა, თუ ის გასუბსტანტივებული არ არის. აფიქსები აქაც მიმღეობისაა და ამდენად საერთო სიტყვაწარმოებაა ნაზმნარ და ნასახელარ სახელებში:
1. ქ ო ნ ე ბ ი ს გამოსახატავად ხშირადაა გამოყენებული მიმღეობის ლჷ-თავსართი და მოკვეცილი -ი (ან -ე) ბოლოსართი და უდრის ქართულ -იან, -ოვან, -ოსან სუფიქსებს. მაგ.: ლჷ-ჴა̈ნ "ხარიანი", ლუ-თხუ̂იმ (< ლჷ-თხუმ-ი) "თავიანი"; უმლაუტი მიგვანიშნებს, რომ მოკვეცილია -ი (ან -ე) სუფიქსი.
ქონების აღმნიშვნელია აგრეთვე -ა̄̈რ, -ა̄რ, -ა̈რ (დისიმილაციით -ა̄̈ლ, -ა̄ლ, -ა̈ლ) სუფიქსი. ფუძის უმლაუტი არ ჩანს, სუფიქსს უთუოდ მოკვეცილი აქვს -ე ან -ი ბოლოსართი. მაგ.: თაშ-ა̄̈რ "ყველიანი" (< თა̈შ "ყველი"), როგუ̂ა̄̈ლ "ცერცვიანი" (< როგუ̂ "ცერცვი"). ზოგჯერ ასეთი წარმოქმნილი სიტყვა
გეოგრაფიულ, ჭურჭლის ან იარაღის სახელად არის ქცეული: იფა̄̈რ სოფ-ლის სახელია (< იფ "კოპიტი").
2. უ ქ ო ნ ლ ო ბ ი ს სახელის სუფიქსია -ურ (დისიმილაციით -ულ). დაერთვის უუმლაუტო ფუძეს: თხუმ-ურ "უთავო" (თხუ̂იმ "თავი"), თეთრულ "უფულო" (< თეთრ "ფული"). მატერიალურად უდრის მეგრ. -ურ სუფიქსს და ფუნქციით ქართ. უ- – -ო, უ- – -ურ, მეგრ. უ- – -ე აფიქსებს.
3. დ ა ნ ი შ ნ უ ლ ე ბ ი ს აფიქსებია ლე- –,-ი(-ე) და ლა- –,-ა. პრო-დუქტიულია პრეფიქსები, მოკვეცილია სავარაუდო სუფიქსები, რომელთა კვალი – პირველისა (ი-სი) – წინა ხმოვნის გაუმლაუტებაში გამოიხატება, მეორისა (-ა-სი) –უუმლაუტობაში: ლე-ფა̈ყუ̂ "საქუდე" (მასალა: ფაყუ̂ "ქუ-დი"), მაგრამ ლა-მჷჟ "სამზეო", "აღმოსავლეთი" (მიჟ "მზე"). ლა- პრეფიქსია-ნი აღნიშნავს უმთავრესად ადგილს, ჭურჭელს: ლა-შჷყ "გოდორი" (<შიყ
"ზურგი"), "საზურგე". ამავე ლა- – -ა აფიქსით იწარმოება ნათესაურ
ლე-სთან ზოგჯერ იხმარება -ჷ̄რ-ი სუფიქსი: ლე-ჭშ-ჷ̄რ-ი "საქმრო" (ჭა̈შ "ქმარი").
4. ს ა დ ა უ რ ო ბ ი ს სადერივაციო ნიშნები ლჷ- (ლუ-) – -უ დაერთვის გეოგრაფიულ და ეთნიკურ სახელებს და გვიჩვენებს არაადამიანთა წარმომავლობას: ზა̈ნ "სამეგრელო" – ლჷ-ზნ-უ ‖‖ ლუ-შნ-უ "მეგრული", შუ̂ა̈ნ "სვანეთი" – ლუ-შნ-უ "სვანური", რუ̂ის5 "რუსი" – ლუ-რს-უ "რუსული"...
ამავე მნიშვნელობისაა ბალსქვემოურში გავრცელებული მჷ- – -ერ აფიქ-
სიანი ეგევე სახელები: მჷ-ზნ-ერ "მეგრული"...
37. რიცხვითი სახელი, ძირითადად, ორგვარია: რაოდენობითი და რი-გობითი. რ ა ო დ ე ნ ო ბ ი თ ი, თავის მხრივ, მარტივია ერთიდან ათამდე (და ასი), რთულია ათიდან ასამდე და ასის შემდეგ. თვლის სისტემა შერეუ-ლია: ერთეულობითია ათამდე (ჩართვით), ათეულობითია ოცამდე და შემ-დეგ ათობითია ბალსზემოურსა და ლაშხურში, ოცობითია ბალსქვემოურსა და ლენტეხურში.
1. რ ა ო დ ე ნ ო ბ ი თ ი რიცხვითი სახელები
უ̂ოხუ̂იშდ,  ბქვ., ლშხ. უ̂ოხუშდ,
ოცეულსა და ერთეულს შორის იხმარება კავშირი ი "და":
ერუ̂ეშდიუ̂ო̄შთხუ̂ ა თ ო ბ ი თ ი ა ბზ. ლშხ.
ჲერუ̂ეშტიუ̂ოშთხუ̂ ო ც ო ბ ი თ ი ა ბქვ.                   ლნტ.
40 50 60 70
უ̂ო̄შთხუ̂ჲეშდ უ̂ოხუ̂იშდჲეშდ უსგუ̂ა̄̈შდ იშგუ̂იდა̄̈შდ
ურინ{ჲ}ერუ̂ეშდ ურინ{ჲ}ერუ̂ეშდიეშდ სუმინჲერუ̂ეშდ სუმინჲერუ̂ეშდიეშდ
1965 ბზ. ეშხუ ათა̈ს ჩხარა აშირ უსგუ̂ა̄შდიუ̂ოხუ̂იშდ,
გაურკვეველი რაოდენობის გამომხატველია ზედსართავი სახელები: ხუ̂ა̈ჲ "ბევრი", ფიშირ "მრავალი", კოჭო̄ლ "ცოტა" და სხვა.
2. რ ი გ ო ბ ი თ ი რიცხვითი სახელები წარმოიქმნება რაოდენობითისა-გან მე- – -ე აფიქსით (მაგრამ არა ყველასგან, "პირველისთვის" გამოყენებუ-ლია ან პირუ̂ელ ან ზოგჯერ მა̄̈ნკუ̂ი, რომელსაც სხვა მნიშვნელობაც აქვს): მე̄რმე, ბქვ. მერმე, ლნტ. მერბე "მეორე"; მე̄სმე, ბქვ. მესმე, ლნტ. მესემე "მესამე" და ა.შ. ბალსზემოურში მე- გრძელია მე̄-რმე-ს ანალოგიით.
3. წ ი ლ ო ბ ი თ ი ს სამიოდე ფორმა გვაქვს სვანურში. საწარმოებელი აფიქსებია ნა- – -ი, რაც მოგვაგონებს ქართულს: ნამსმი "ნასამალი", ნაუ̂შ-თხუ̂ი "ნაოთხალი", ნაუ̂ხუშტი "ნახუთალი". 6
"ნახევარი" სვანურად არის ხჷნსგა.
რიცხვითი სახელი ბრუნებადია. იბრუნება ცალკეც და მსაზღვრელადაც შესაბამისი ტიპის მიხედვით.
ეშხუ, ჲერუ, სემი და რიგობითი რიცხვითი სახელი იბრუნება -ე ბო-ლო და შიგნიხმოვნიანთა მსგავსად; უსგუ̂ა, არა, ჩხარა მიჰყვება ხ ო შ ა -ს ტიპს, დანარჩენი უცვლელია.
რიცხვით სახელთან არსებითი მხოლობითში დგას, მაგრამ სემი, ჩხარა-სთან "ძმა" დასმულია მრავლობით რიცხვში და ძალზე გავრცელებულია ზღაპრებში: სემი ლახუ̂ბა, ჩხარა ლახუ̂ბა (= "სამი ძმები", ცხრა ძმები"); სხვა სახელები იშვიათად გვხვდება მრავლობითში: სემი გეზალ, ჲეშდ მა̄რე ("სამი შვილი", "ათი კაცი"), მაგრამ სემი დი̄ნა̄̈ლ ("სამი გოგოები") და სხვა.
38. ნაცვალსახელი სემანტიკის თვალსაზრისით იყოფა იმავე ჯგუფებად, როგორადაც ქართულში.
პ ი რ ი ს ნაცვალსახელია: მი "მე", სი "შენ", ალა, ალე, ალი "ეს", ეჯა (აჯა) "ის", ნა̈ჲ, ნა̈ "ჩვენ", სგა̈ჲ, სგა̈, სკა̈ "თქვენ", ალჲა̈რ "ესენი", ეჯჲა̈რ
"ისინი", მინ "თვითონ ისინი".
ჩ ვ ე ნ ე ბ ი თ ი ა III პირის ნაცვალსახელი, ოღონდ ხმოვანმოკვეცილი: ალ "ეს", ეჯ "ის" (მრ.-ში არ იხმარება), ამკა̈ლი ("ამ ყალი{ბის}"), ამგვა̈რ "ამ-
გვარი", "ამისთანა", ეჯკა̈ლი ("იმ ყალი{ბის}"), ეჯგუ̂ა̈რ "იმგვარი", "იმისთანა", ამი̄შთან "ამისთანა" და სხვ.
კ უ თ ვ ნ ი ლ ე ბ ი თ ი ა: მიშგუ, მიშკუ "ჩემი", ისგუ, ისკუ "შენი", მიჩა (< მიჯშა) "მისი", ეჩა (< ეჯშა) "მისი", ამი̄შ "ამის{ა}", ეჯი̄შ "იმის{ა}, ნიშგუ̂ეჲ ("ჩემი და მისი/მათი") და გუშგუ̂ეჲ, გუშკუ̂ეჲ   ("ჩემი და
შენი/თქვენი")"ჩვენი" (ზემოსვანურში გარჩეულია ინკლუზივისა და ექსკლუ-ზივის ფორმები), ისგუ̂ეჲ, ისკუ̂ეჲ "თქვენი", ალჲარეშ "ამათი", ეჯჲარეშ "იმათი", მინეშ "მათი". უკანასკნელი მაგალითებიდან ჩანს მათი ნათესაობი-თი ბრუნვის ფორმისგან წარმომავლობა.
კ ი თ ხ ვ ი თ ი ა: ჲა̈რ "ვინ", მა̈ჲ "რა", ხედა "რომელი", მა̈ჲკა̈ლი{ბ}, იმ-კა̈ლი "რა ყალიბის", მაგუ̂ა̈რ "როგორი", უ̂ოშა "რამდენი", იმსგიშ "სადაური"...
კ ი თ ხ ვ ი თ - კ უ თ ვ ნ ი ლ ე ბ ი თ ი ა: იშა "ვისი", იმშა "რისა".
უ ა რ ყ ო ფ ი თ ი ნაცვალსახელი შედგენილია: შეიცავს უარყოფით ნა-წილაკსა და კითხვით ნაცვალსახელს: და̄̈რ (< დე-ჲა̈რ) "არავინ", დეშჲა̈რ
უარყოფით ნაწილაკებში შემავალი -მა (მადმა, ლნტ. მა̈დმა "არ", "არა-
ფერი", დე̄მის, დემის, დე̄მამ "არაფერს", ნო̄მა, ნომა "ნურაფერს"...), -სა (დე̄სა არა", "არ") წარმოშობით ჩვენებითი ნაცვალსახელი ჩანს.
მ ი მ ა რ თ ე ბ ი თ ი ნაცვალსახელი შედგება კითხვითი ნაცვალსახელი-სა და -უ̂ა̄̈ჲ ნაწილაკისაგან: ჲერუ̂ა̄̈ჲ "ვინც", მა̄̈ჲუ̂ა̄̈ჲ "რაც", ხედუ̂ა̄̈ჲ "რომე-ლიც", უ̂ოშუ̂ა̄̈ჲ "რამდენიც"...
უ რ თ ი ე რ თ ო ბ ი თ ი : უშხუ̂ა̄რ "ერთმანეთს", უშხუ̂ა̄რე თხუ̂იმ "ერთმანეთი"
გ ა ნ ს ა ზ ღ ვ რ ე ბ ი თ ი ა: მა̈გ "ყველა", ბზ. ჯა, ბქ. ჯი, ლშხ. ჯე "თვი-
გ ა ნ უ ს ა ზ ღ ვ რ ე ლ ო ბ ი თ ა დ ითვლება: ჲერხი "ზოგი", -უ̂ა̄ლე
ნაწილაკიანი კითხვითი ნაცვალსახელები: იერუ̂ა̄ლე "ვიღაც", "ვინმე", ხედუ̂ა̄ლე "რომელიმე", "რომელიღაც", უ̂ოშუ̂ა̄ლე "რამდენიმე" და სხვა.
39. ნაცვალსახელი იბრუნება, მაგრამ ზოგი მათგანი თავისებურებას იჩენს. დავასახელებთ მთავარს.
პირის ნაცვალსახელი მი, სი, ნა̈ჲ და სგა̈ჲ არ იბრუნება. იგი წარმოად-გენს უძველეს საფეხურს. ალა და ეჯა იბრუნება, მაგრამ შერეული სახე აქვს, როგორც დამოუკიდებლივ (ქვემდებარედ ან დამატებად) ხმარებულს:
ალა ალას ‖ ამის ‖ ამჷნ ამნე̄მ
ეჯას ‖ეჩას ‖ ეჩჷნ, ეჯჷნ ეჯნე̄მ
ამნა̈რ{დ}                   ეჯნა̈რ{დ} ამი̄შ                      ეჩი̄შ ამნოშუ̂                 ეჯ/ჩნოშუ̂
ა ლ ფორმა ფ სახ. მიც. მოთხ.
ა ნაცვალსახელს ფუძე ეცვლება ქართულის მსგავსად. მიც. ამჷნ ძედაა გამოყენებული ყველა ბრუნვაში. ჲა̈რ (< ჲერ) "ვინ"         მა̈ჲ "რა" ჲა̈ს                       იმ ჲა̈რდ                  იმნე̄მ
იშა̈შდ                 იმნა̈რდ იშა                      იმშა იშეშშუ̂‖იშა̈შშუ̂         იმნოშუ̂
ფუძეს სახ. მიც. მოთხ.
იცვლის აგრეთვე განსაზღვრებითი ნაცვალსახელი მა̈გ. მა̈გ ჩი̄ ‖ ჩი, ლშხ. ჩი̄ს ჩიემ
ვით. ნათ. მოქ. სრულ ლი მიცემ ბით. სახ. მიც. მოთხ.
ჩიდ ‖ ჩინ ‖ ჩინა̈რდ ჩი̄მიშ (‖ ჩია̈შ) ჩინოუ̂შ ‖ ჩიეშშუ̂ ‖ ჩია̈შშუ̂ იად თავისებურად იბრუნება ხედა, რომლის ნათ. ფორმაა აღებუ- ითში და მას ემყარება ყველა სხვა ბრუნვა ვითარებითის გამოკლე- ხედა ხედა̄̈შ ხედა̄̈შნე̄მ‖ ხედა-დ
ვით. ნათ. მოქ. რაც შ მიხედვით, ლად გამ მიშგუ დ იხმარება: და სხვა მ
ხედნა̄̈რდ‖ ხედა-დ ხედა̄̈შიშ ხედა̄̈შშუ̂ ეეხება სხვა ნაცვალსახელებს, ისინი იბრუნვიან ამა თუ იმ ტიპის ოღონდ აქა-იქ ვლინდება ორი და მეტი ფორმანტი. მსაზღვრე-ყენებულნი პირდაპირ წყობაში არსებულ წესს იცავენ, ოღონდ ა ისგუ (სახელობითის გარდა) მიშგუ̂ა და ისგუ̂ა ფორმით მიშგუ̂ა მუს "ჩემს მამას", ისგუ̂ა დაჩუ̂ირდ "შენმა ("შენს") დამ" ავალი.