ka ka ka en ka ka ka en ka ka en en en en ka nl en ka en en hi ca en fr ka en ka ka ka ka ka ka ka en hbs_lat en ca en fr ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka nl hbs_lat en ca en fr ka en ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ru ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka en hbs_lat en en ka en en ka en en en en ka ka ka ka en en ka ka ka en en en en en en en ka en ka en ka en ka en ka en ka en ka en ka en en en en en
Would you like to react to this message? Create an account in a few clicks or log in to continue.
არმური - ლიტარენა, უფრო კი – ბიბლიოთეკა
Armuri - literary Arena, or library from Georgia (country)
Forum started: Sun 9 Nov 2008
Home   Portal   Register   Log in
არმური Armuri :: მთქმელი და გამგონებელი (ავტორები და ტექსტები) :: ესეებისა და კრიტიკოსთათვის
Number of posts : 7134
Subject: ლაშა ბაქრაძე    Wed Feb 09, 2011 5:47 pm
Lasha Bakradze © by Guram Zibachashvili
ლაშა ბაქრაძე დაიბადა 1965 წელს თბილისში; ფილოლოგი-გერმანისტი, ისტორიკოსი; სწავლობდა თბილისის, იენის, ბერნის, ოტსდამისა და ბერლინის უნივერსიტეტებში; ისტორიის დოქტორი; მუშაობს რადიოსა და ტელევიზიისთვის, ჟურნალ-გაზეთებში, როგორც საქართველოში, ასევე უცხოეთში; არის "ქართულ-გერმანული სასაუბროს" ავტორი, რომელიც მესამედ გამოიცა გერმანიაში; წერს კინოსცენარებს.
* "ტბა" (2002) - რეჟისორი გიგა ჩხეიძე, მოკლემეტრაჟიანი მხატვრული ფილმი.
* "დიდება უფალს" (2000) რეჟისორი მიხეილ ბასინოვი, დოკუმენტური ფილმი.
2010 წლის აპრილიდან მუშაობს გიორგი ლეონიძის სახელობის სახელმწიფო ლიტერატურული მუზეუმის დირექტორად.
Last edited by Admin on Wed Feb 09, 2011 6:05 pm; edited 2 times in total
Number of posts : 7134
Subject: Re: ლაშა ბაქრაძე    Wed Feb 09, 2011 5:50 pm
ქართველები გერმანელების მხარეზე მეორე მსოფლიო ომში
2005 წელს მეორე მსოფლიო ომის დასასრულიდან 60 წელი შესრულდა. სწორედ ამ თარიღს მიეძღვნა ჩემი მოხსენება, რომელიც გოეთეს ინსტიტუტში წავიკითხე. მოხსენება ეხება მეორე მსოფლიო ომის დროს პროპაგანდას როგორც გერმანიის, ისე საბჭოთა კავშირის მხრიდან. მოგეხსენებათ, პროპაგანდის მეთოდიკა და ტექნოლოგიები თავისთავად არის საინტერესო თემა.
ბავარიის მთავარ სახელმწიფო არქივში (მიუნხენი) კავკასიასა და საქართველოში პროპაგანდისთვის გამიზნულ, ნაცისტურ პლაკატებს წავაწყდი და სურვილი გამიჩნდა, ისევ დავბრუნებოდი ჩვენში ჯერ კიდევ თითქმის უცნობ თემას _ გერმანულ-ქართულ თანამშრომლობას, კოლაბორაციას მეორე მსოფლიო ომში.
ბავარიის არქივის პლაკატების ასლების და ეროვნული ბიბლიოთეკის ომისდროინდელი საბჭოთა პლაკატების გამოფენა გოეთეს ინსტიტუში 9 მაისს გაიხსნა. მასში საქართველოს პარლამენტის ეროვნული ბიბლიოთეკაც მონაწილეობდა, რომელშიც ომისდროინდელი საბჭოთა პლაკატების საინტერესო კოლექცია ინახება. გამოფენილ პლაკატთა შორის, სამი სპეციალურად საქართველოსთვის იყო გაკეთებული. სულ ვიპოვე 6 გერმანული პლაკატი, რომელიც სპეციალურად კავკასიაში პროპაგანდისთვის დაიბეჭდა. მიუხედავად იმისა, რომ გერმანელებმა ვერ მოასწრეს საქართველოს დაპყრობა და კავკასიაში მხოლოდ რამდენიმე უღელტეხილის დაკავება მოახერხეს, პროპაგანდისთვის კარგად მომზადებული იყვნენ (იხ. I პლაკატი). შემდეგ სურათზე კარგად ჩანს, როგორ დებენ ფიცს ქართველები გერმანულ დროშაზე. ახლა დავუბრუნდეთ მოხსენებას:
1941 წლის 22 ივლისს იოზეფ გოებელსმა გერმანელ ხალხს ფიურერის მოწოდება წაუკითხა რადიოში (სხვათა შორის იმავე დღეს, საბჭოთა კავშირშიც მოლოტოვმა და არა სტალინმა მიმართა საბჭოთა ხალხს.):
"...გერმანელო ხალხო! ამ მომენტში მიმდინარეობს შეტევა, რომელიც გაშლილობითა და მასშტაბით უდიდესია მსოფლიოს ისტორიაში... ამიტომ მე გადვწყვიტე, გერმანიის იმპერიის და ჩვენი ხალხის ბედი და მომავალი ისევ ჩვენს ჯარისკაცებს მივანდო. დაე, ღმერთი იყოს ჩვენი მშველელი სწორედ ამ ბრძოლაში!‘
1940 წლის ივლისიდან გერმანია აღმოსავლეთში ომისთვის ემზადებოდა. საგარეო საქმეთა სამინისტროს, გენერალური შტაბის და სხვა უწყებების მაღალჩინოსანთა გაფრთხილებების მიუხედავად, ფიურერის 1940 წლის 18 დეკემბრის სრულიად საიდუმლო ბრძანებით "ოპერაცია ბარბაროსა» (საბჭოთა კავშირზე თავდასხმა) გადაწყვეტილი საქმე იყო.
"როცა ბარბაროსა დაიწყება მსოფლიო სუნთქვას შეიკრავს» _ ადოლფ ჰიტლერი.
ჰიტლერი დარწმუნებული იყო ჩქარ გამარჯვებაში და ოკუპირებული ტერიტორიების მოწყობაზე, მოსახლეობის ბედზე, მათ გადმოსაბირებლად ან მათ შორის პროპაგანდის წარმოებაზე ფიქრით თავს დიდად არ იწუხებდა. 1941 წლის 30 მარტს ჰიტლერმა 250 გენერლის წინაშე მომავალი ომი "ორ მსოფლმხედველობას შორის ბრძოლად» და "გამანადგურებელ ომად» გამოაცხადა. ის ითხოვდა "ბოლშევისტური კომისრებისა და კომუნისტური ინტელიგენციის განადგურებას». მაგრამ ამ გეოპოლიტიკურ "საცხოვრებელ სივრცეში» (Lebensraum) კავკასია არ მოიაზრებოდა, ერთი ზოგადი გეგმა არ არსებობდა. ამის გამო, გერმანიის სხვადასხვა უწყებები თავიანთ "კავკასიურ გეგმებს» ადგენდნენ.
დაპირისპირება გერმანულ უწყებათა შორის კავკასიის მაგალითზე
ჰიტლერმა ჯერ კიდევ 1933 წელს გერმანელი ოფიცრების წინაშე გერმანიის მომავალ მიზნად "აღმოსავლეთში საცხოვრებელი სივრცის» მოპოვება და მისი გერმანიზირება დასახა. ეს ეთნო-სოციალ-დარვინისტული საფუძვლის მქონე გეოპოლიტიკური კონცეფცია, რომელიც ნაცისტური გერმანიის იდეოლოგიის ერთ-ერთ ქვაკუთხედად იქცა, მიზნად ისახავდა საბჭოთა ტერიტორიიდან რასობრივად არასასურველი, 30 მილიონამდე აბორიგენის გაძევებას (პრაქტიკულად კი ამოწყვეტასაც) და აქ გერმანელების დასახლებას. (მართალია, ეს საკითხი არც გერმანელ ხალხთან იყო შეთანხმებული _ აღმოსავლეთში გადასახლების მსურველი ძალიან ცოტა თუ იქნებოდა.) ჰიტლერი იმდენად იყო შეპყრობილი ამ იდეით, რომ 1945 წლის 29 აპრილს, თვითმკვლელობის წინა დღეს, თავის უკანასკნელ მიმართვაში არმიას ისევ "აღმოსავლეთში საცხოვრებელი სივრცის» მოპოვებისკენ მოუწოდებდა. გერმანელების უხეში, პრიმიტული, რასისტული იდეოლოგიით გაჟღენთილი პოლიტიკა გერმანიის დამარცხების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი მიზეზი გახდა.
საინტერესოა ერთი რამ: მიუხედავად იმისა, რომ ძირითად გადაწყვეტილებებს ჰიტლერი იღებდა, მისადმი დაქვემდებარებულ სამინისტროებში დიდი დაპირისპირება იყო. გერმანიის ხელისუფლება არ უნდა წარმოვიდგინოთ ერთ მონოლითურ ძალად. კომპეტენციები კარგად გამიჯნული არ ყოფილა – ნაციონალ-სოციალისტურ პარტიასა და სხვადასხვა უწყებათა შორის კონკურენცია უფრო სუფევდა, ვიდრე თანამშრომლობა. ომის დროს გერმანულ უწყებათა და მათ ხელმძღვანელთა შორის, განსაკუთრებით აღმოსავლეთის პოლიტიკაში, გაჩნდა დაპირისპირება. შეიძლება ითქვას, მტრობაც. პატარა ფიურერები ერთმანეთს ექიშპებოდნენ დიდი ფიურერის წინაშე თავის გამოჩენისა და გავლენათა სფეროს გაფართოების მიზნით. გარდა ამისა, თუ ჰიტლერის მთავარი არქიტექტორისა და ომისდროინდელი შეიარაღების მინისტრი ალბერტ შპეერის სიტყვებს მოვიშველიებთ _ «დამოკიდებულება სხვადასხვა მაღალჩინოსან ფიურერს შორის შესაძლებელია გასაგები გახდეს მხოლოდ მაშინ, თუ მათ ფიქრსა და მიზნებს ავხსნით, როგორც ბრძოლას ჰიტლერის მემკვიდრეობისთვის».
კავკასიასთან დაკავშირებით სამი რამ იყო ომის დასაწყისში ცხადი: გერმანიას სჭირდებოდა კავკასიის ნავთი (გროზნო და ბაქო), რასისტული თეორიის თვალსაზრისით, კავკასია ძირითადად არიელებით იყო დასახლებული (სომხებზე აზრთა სხვადასხვაობა არსებობდა) და კავკასიელების გადასახლება არ იგეგმებოდა.
ომის დაწყებისას, ჰიტლერმა თქვა:
"კავკასია, თუ მისი ნავთის მიღება გვინდა, უმკაცრესი მეთვალყურეობის ქვეშ უნდა ავიყვანოთ. რადგანაც, სხვა პირობებში, ამ სისხლის აღებით დაორსულებულ სივრცეში, ტომებს შორის მტრობა შეუძლებელს გახდის ყოველგვარ სარგებლიან ექსპლუატაციას».
ვინ იყვნენ ის ქართველები, რომლებიც, მეტ-ნაკლებად ახდენდნენ გავლენას გერმანიის პოლიტიკაზე? ნაციზმის ერთ-ერთი მთავარი იდეოლოგი, ომის დაწყების შემდეგ ოკუპირებული აღმოსავლეთის ტერიტორიების მინისტრი, ბალტიელი გერმანელი ალფრედ როზენბერგი1 კარგად იცნობდა ემიგრანტულ წრეებს და გარკვეულწილად, მათ გავლენასაც განიცდიდა. ყოფილი საბჭოთა ტყვეები, ძირითადად, ომის შუა პერიოდში შემოვიდნენ სცენაზე. როზენბერგთან განსაკუთრებით დაახლოებული ალექსანდრე ნიკურაძე იყო. მას გერმანელი ცოლი ჰყავდა და კარგად იცნობდა ხელისუფლების წარმომადგენლებს. ნიკურაძე გერმანიის მოქალაქე და 1934 წლიდან ნაცისტური პარტიის წევრი, განათლებით ელექტროფიზიკოსი იყო, მაგრამ ჰაუსჰოფერითა და შპენგლერით გატაცებული ბუნებისმეტყველებისა და გეოპოლიტიკის შეთავსებას ცდილობდა. ძველმა ნაცნობმა, ალფრედ როზენბერგმა მას "კონტინენტალური ევროპის კვლევის ინსტიტუტი» შეუქმნა, სადაც ამ თემის კვლევას აწარმოებდნენ ჰაუსჰოფერის თეორიის ჭრილში. როზენბერგს ძალზე მოსწონდა ნიკურაძის შეხედულებები. ნიკურაძის თანამოაზრე იყო მისი ძმაც, იოანე.
ალექსანდრე ნიკურაძე ფსევდონიმით _ "ა. ზანდერსი» _ რამდენიმე გეოპოლიტიკური შინაარსის წიგნის ავტორია, მათ შორის, წიგნისა "კავკასია» (სამჯერ გამოიცა: მიუნხენი 1938, 1942, 1944), რომელშიც ის კავკასიისთვის საქართველოს განსაკუთრებულ მნიშვნელობას წარმოაჩენს. მისი წარმოდგენით, საქართველოს, როგორც ცენტრალურსა და პოლიტიკურ, ყველაზე უნარიან ქვეყანას, კავკასიაში იგივე როლი ენიჭებოდა, როგორც გერმანიას ევროპაში. მის გავლენას უნდა მივაწეროთ როზენბერგის პროქართული შეხედულებები _ იგი, ჯერ კიდევ 1927 წელს ანიჭებდა დიდ მნიშვნელობას კავკასიის რუსეთისგან გამოყოფას, ხოლო 1941 წლის აპრილში წერდა, რომ "კავკასიის ხალხებს შორის ქართველები ისტორიულად უთუოდ წამყვანები იყვნენ» და ამიტომ "ქართველები, შეიძლება ითქვას, მასპინძელი ხალხი უნდა გახდეს კავკასიური სახელმწიფოების კონფედერაციისა, ... რომლებმაც შესაძლებელია გერმანიას სთხოვონ მათი კულტურული და ეროვნული არსებობის დაცვა». რასაკვირველია, გერმანია ასეთ პასუხისმგებლობას არ გაექცეოდა. როზენბერგის წარდგინებით, 1941 წლის 16 ივლისს, ჰიტლერმა კავკასიის მომავალ რაიხსკომისრად როზენბერგივით ბალტიელი გერმანელი, არნო შიკედანცი დანიშნა. (ცოტა არ იყოს, უცნაურია, რომ წითელი კომისრების განადგურებისკენ მოწოდებების მიუხედავად, გერმანელები იგივე სიტყვას ხმარობდნენ. ეს ოკუპირებული ტერიტორიების მოსახლეობის უნდობლობასაც იწვევდა). ეს პრიმიტიული რასისტი, საშუალო დონის ჟურნალისტი და უნიათო მოხელე შიკედანცი ნიკურაძის გავლენის ქვეშ იყო და ომის დროს სხვა არაფერი გაუკეთებია საკუთარი საგუბერნატორ-საკომისრო სასახლის გეგმების შედგენის გარდა, რომელიც, რასაკვირველია, კავკასიის დედაქალაქ თბილისში უნდა წამოეჭიმათ. შიკედანცს, ომის დროს, ფეხი არ დაუდგამს კავკასიაში2. სამწუხაროდ, ამ სასახლის გეგმა არ მოგვეპოვება.
როზენბერგს იმდენად სჯეროდა ალექსანდრე ნიკურაძის, რომ 1944 წელს (!) დაავალა, მთელი შტაბით პარიზში გადასულიყო ფრანგ მოაზროვნე საზოგადოებაში როზენბერგის ევროპული იდეების საქადაგებლად. ამ დროისთვის გერმანელები ხედავდნენ, რომ პრობლემები იქმნებოდა და ომი მათთვის ცუდად დამთავრდებოდა. თუმცა, ჯერ კიდევ ცოტა ადამიანი მოელოდა გერმანიის ასეთ სასტიკ დამარცხებას.
აღმოსავლეთის სამინისტროს (ასე ერქვა შემოკლებით როზენბერგის სამინისტროს) პროქართული განწყობა ძალიან აღელვებდათ სხვა კავკასიელ ემიგრანტებს, რომელთა შორის ისედაც დიდი აზრთა შეხლა-შემოხლა იყო კავკასიის მომავლის თაობაზე. ზოგი ფედერაციის, ზოგიც კონფედერაციის, სხვები კი დამოუკიდებელი სახელმწიფოების ჩამოყალიბების ან კიდევ პროთურქული ორიენტაციის მომხრენი იყვნენ. მათ აზრს ისედაც არავინ უგდებდა ყურს გერმანულ უწყებებში. განსხვავებით პირველი მსოფლიო ომის პერიოდისგან, ემიგრანტულ გაერთიანებებს ნაცისტები თავიდანვე უნდობლობით ეკიდებოდნენ, გერმანია-საბჭოთა კავშირის პაქტის დროს მათი მოქმედება უაღრესად შეიზღუდა, ომის დაწყების შემდეგ კი, ფაქტობრივად, აიკრძალა. ამის მიზეზი ის იყო, რომ ჰიტლერს არ სურდა ემიგრანტებთან თანამშრომლობა და გამარჯვების სხვასთან განაწილება. ნაცისტებს არ სიამოვნებდათ ულტრამემარჯვენე ემიგრანტთა მიერ ნაცისტური სიმბოლიკის გამოყენება და კრძალავდნენ ამას, ისევე როგორც უნიფორმების და ორდენების ქუჩაში ტარებას ან ემიგრანტთა შორის ნაცისტურ მიმართვებს (მაგ. : Parteigenosse-ამხანაგო), ხოლო გერმანიის მოქალაქეებს ემიგრანტული ორგანიზაციების წევრობა ეკრძალებოდათ.
მაგრამ, 1941 წელსვე, ტყვეთა ბანაკებში პროპაგანდა დაიწყო მათი გადმობირებისათვის. ქართველი ემიგრანტები 1941 წლიდან აფრთხილებდნენ გერმანელებს, რომ ყურადღებით მოპყრობოდნენ ტყვეებს. მიუხედავად ამისა, ტყვეებს იმდენად ცუდ პირობებში ამყოფებდნენ (ბანაკებში მასობრივად იხოცებოდნენ ტყვეები, გერმანიის მხარე არ აღმოჩნდა სათანადოდ მომზადებული), რომ მათი გადმობირება შემდგომში გაძნელდა.
როზენბერგის მიხედვით, კავკასიური ფედერაცია თანასწორი პარტნიორი უნდა ყოფილიყო "შავიზღვისპირეთის სახელმწიფოთა გვირგვინში», რასაკვირველია, გერმანიის ხელმძღვანელობით. კავკასია, უკრაინა, რუმინეთი და კაზაკთა ტერიტორია ევროპის "გაგრძელება» გახდებოდა, როგორც თავის დროზე გოთების სახელმწიფო იყო. (ნაცისტი ფიურერების ევროპული რიტორიკა, თუ რასისტულ გადახვევებს ამოვიღებთ, დიდად წააგავს დღევანდელი ევროპელი ლიდერების პროევროპულ სიტყვებს). მაგრამ, როგორიც არ უნდა ყოფილიყო ნათელი მომავალი, პირველი ეტაპი მაინც მკაცრი გერმანული კონტროლი უნდა ყოფილიყო და რაიხსკომისარიატის სტატუსი კავკასიისთვის, ისე როგორც უკრაინისთვის, მოსკოვეთისთვის და ოსტლანდისთვის (ბალტიის ქვეყნები ბელორუსიითურთ) დიდად სახარბიელო არ იყო. ომის პირობებში, აღმოსავლეთის სამინისტროს გეგმებით დიდად თავს არავინ იწუხებდა.
გერმანულ წრეებში მეორე გავლენიანი ქართველი მიხეილ ახმეტელი იყო, რომელიც, ძმები ნიკურაძეებისა და მრავალი სხვა ქართველის მსგავსად, 1920 წელს დამოუკიდებელი საქართველოს მთავრობის სტიპენდიით უცხოეთში წავიდა სასწავლებლად. იგი საქართველოს პირველი რესპუბლიკის დროს გერმანიაში საქართველოს წარმომადგენლის, გასაბჭოების შემდეგ ქართული ემიგრაციის ხელმძღვანელის, შემდეგში კი კავკასიის სამეკავშირეო კომიტეტის, გნებავთ შტაბის (გერმანულად: Verbindungsstab) – ანუ მთელი კავკასიური ემიგრაციის წარმომადგენლობის თავმჯდომარე _ ვლადიმერ ახმეტელის ძმისშვილი იყო. ის საბჭოთა ეკონომიკის (პირველ რიგში სოფლის მეურნეობის) სპეციალისტი გახდა და შემდგომი ბრესლაუს (პოლონურად: ვროცლავი) სახელგანთქმულ აღმოსავლეთ ევროპის ინსტიტუტში მუშაობდა. ეს ინსტიტუტი იმ დრისოთვის აღმოსავლეთ ევროპის კვლევის საუკეთესო ინსტიტუტი იყო. როგორც ჩანს, ადრიდანვე კარგი ურთიერთობა ჰქონდა სხვადასხვა დონის ნაცისტ მოხელეებთან, რომლებიც მას საბჭოეთის საუკეთესო ექსპერტად მიიჩნევდნენ. ქართველ ემიგრანტს ჰიმლერთანაც ჰქონდა ურთიერთობა, მაგრამ მისი საკონტაქტო პირი მაინც ჰაიდრიხი იყო. ჰაიდრიხი ნამდვილი ინტელექტუალი იყო, რაც ხელს არ უშლიდა ბოროტმოქმედებაში. მას ჰიმლე­რის ტვინსაც უწოდებდნენ. ანეგდოტიც არსებობდა ოთხი H-ს შესახებ _ Himmlers Hirn heisst Heydrich – ჰიმლერის ტვინს ჰაიდრიხ ჰქვია. 1937 წლის დასაწყისში, სს-ის მაღალჩინოსნებისა და ახმეტელის შეთანხმებისამებრ, სს-ის და გესტაპოს მოხელეებმა გერმანიის ყველაზე დიდი რუსეთ-საბჭოთა კავშირთან დაკავშირებული ბრესლაუს აღმოსავლეთ ევროპის ბიბლიოთეკა პირწმინდად გაწმინდეს (გაქურდეს) და მისი 33 ათასზე მეტი ტომი ბერლინში გადმოიტანეს, სადაც საბჭოთა კავშირის კვლევის ინსტიტუტი - შენიღბვის მიზნით "არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის‘ სახელქვეშ შექმნეს. ამ ინსტიტუტის შეფი მიხეილ ახმეტელი გახდა. ახმეტელს გერმანელი ცოლი ყავდა, გერმანიის მოქალაქე და 1937 წლიდან ნაცისტური პარტიის წევრი იყო, გერმანელობდა და ქართველებთან კონტაქტს ერიდებოდა. ამბობენ, რომ სს-ში მხოლოდ იმიტომ არ შევიდა, რომ შემოთავაზებული ჩინი იუკადრისა. ის არ უყვარდათ ქართველებს და სძულდათ გერმანელ მეცნიერებს, რომლებიც მას დილეტანტიზმში, კოლეგათა დასმენებში და მაქინაციებში ადანაშაულებდნენ.
საგარეო საქმეთა სამინისტრო და ემიგრანტები
საგარეო საქმეთა სამინისტრო ომის დასაწყისში ცდილობდა აღმოსავლეთის მიმართულებით გავლენა მოეხდინა. ეკონომიკისთვის პასუხისმგებელი გიორინგის მთავარი მიზანი კი იყო ოკუპირებული ტერიტორიების ეკონომიკური ექსპლუატაცია, რომელიც მისი ხელმძღვანელბით ტარდებოდა. როდესაც კავკასიას მიუახლოვდნენ, გერმანელები მიხვდნენ, რომ უკვე ოკუპირებულ ტერიტორიებზე არასწორ პოლიტიკას აწარმოებდნენ. მაგალითად, უკრაინელები გერმანელებს თავიდან როგორც გამანთავისუფლებლებს შეხვდნენ, მოგვიანებით კი, რასისტული პოლიტიკის გამო, ჩამოშორდნენ მათ.
საგარეო საქმეთა სამინისტროში ქართველებს გულშემატკივრობდა საბჭოთა კავშირის საუკეთესო მცოდნე, გრაფი ვერნერ ფონ დერ შულენბურგი. ის პირველ მსოფლიო ომამდე თბილისში გერმანიის კონსული იყო, ომის დროს ქართველ ემიგრანტებთან თანამშრომლობდა და საქართველოს დამოუკიდებლობის პერიოდში გერმანიის დიპლომატიური სამსახურის წარმომადგენელი იყო საქართველოში. შულენბურგი იყო გერმანიის ბოლო ელჩი მოსკოვში, იგი რუსეთთან გერმანიის ომის წინააღმდეგი იყო და სტალინის გაფრთხილებასაც კი ცდილობდა. შულენბურგი, 1944 წლის შეთქმულებაში მონაწილეობის გამო, ღალატის ბრალდებით, სიკვდილით დასაჯეს.
შულენბურგი კარგად ხედავდა ომის პირობებში საბჭოთა კავშირის ქვეყნების ემიგრანტებთან ურთიერთობის აუცილებლობას. მისი ინიციატივით, ბორმანის, როზენბერგისა და სხვათა წინააღმდეგობის მიუხედავად, 1941 წელს, აპრილ-მაისში, ბერლინის სასტუმრო "ადლონში» ემიგრანტთა სხვადასხვა ჯგუფების კონფერენცია მოეწყო. მას შემდეგ, რაც როზენბერგის (და მის ზურგს უკან ნიკურაძის) ჩარევის შედეგად, ჰიტლერმა თავყრილობა აკრძალა, შულენბურგის
მოწინააღმდეგეებმა ამ ღონისძიებას დაცინვით "ადლონიადა» უწოდეს. ჰიტლერმა საგარეო საქმეთა სამინისტროს აღმოსავლეთის საკითხებში ჩარევაც აუკრძალა, სამაგიეროდ, ემიგრანტებთან კონტაქტი შედგა და გერმანული უწყებები მათ ადვილად ვეღარ მოიშორებდნენ თავიდან. ემიგრანტები აღმოსავლეთის სამინისტროს გადააბარეს, სადაც მათ ძირითადად ორ მათდამი განსაკუთრებულად კარგად განწყობილ მოხელესთან ჰქონდათ ურთიერთობა – დოქტორ ოტო ბროიტიგამთან (ყოფილი კონსული) და ორიენტალისტიკის პროფესორ გერჰარდ ფონ მენდესთან.
ადლონის კონფერენციაზე რომიდან ჩამოვიდა ირაკლი ბაგრატიონი, რომელიც შულენბურგის ფავორიტი იყო ჯერ კიდევ დასაარსებელი ქართული კომიტეტის თავჯდომარეობაზე. როზენბერგი მას "დეგენერირებულ არისტოკრატს» ეძახდა და შულენბურგს მის საქმეებში ჩარევაში ადანაშაულებდა. როგორც უკვე ვთქვით, ეს შეკრება, ფაქტობრივად, ჩაშალეს.
"პოლიტიკური ომის საწარმოებლად» გერმანია კარგად მომზადებული არ იყო, მაგრამ გარკვეული უწყებები, რასაკვირველია, ამაზეც მუშაობდნენ.
როგორც მოგახსენეთ, გერმანელები მიხვდნენ, რომ კავკასიაში არ გამოადგებოდათ ისეთი პოლიტიკა, როგორსაც სლავებით დასახლებულ ტერიტორიაზე ატარებდნენ. 1941 წლამდე ვერმახტი არაოფიციალურად ცდილობდა ემიგრანტების გადმობირებას, 1941 წლიდან კი ოფიციალურად დაუშვა მათი და საბჭოთა ტყვეებისგან შემდგარი ლეგიონების შექმნა. 1942 წელს შეიქმნა ჩრდილოეთ კავკასიის ლეგიონი, ჩამოყალიბდა ქართული, სომხური და აზერბაიჯანული ლეგიონები, ასევე, შერეული ლეგიონიც, მაგალითად, "ბერგმანი». მასში გაერთიანებული იყვნენ სხვა კავკასიელებიც, ნახევარი გერმანელი და ნახევარი ქართველი მეომრებისგან შედგებოდა.
"ბერგმანში» მოღვაწეობდა ცნობილი გერმანელი პროფესორი ობერლენდერი, რომელიც მანამდე პრაღაში მუშაობდა. მან ჩამოაყალიბა "ბერგმანი», რომლის შეფიც თავად იყო. იმ პერიოდისთვის, როდესაც გერმანელებმა საქართველომდე მოაღწიეს, თეოდორ ობერლენდერმა რამდენიმე მოხსენება გაუგზავნა ჰიტლერს, რისთვისაც ის ყოვლეგვარ საქმიანობას ჩამოაშორეს. ობერლენდერს ყოველთვის კარგი ურთიერთობა ჰქონდა კავკასიელებთან, მათ იცავდა, მეგობრობდა გივი გაბლიანთან და სხვა ემიგრანტებთან. თავის მოხსენებებში ის აღნიშნავდა, რომ კავკასიის მიმართ პოლიტიკა შესაცვლელი იყო და კავკასიელები მოკავშირეებად უნდა ჩაეთვალათ. მართლაც, ომის დროს, ჩრდილოეთ კავკასიაში ავტონომიური ხელისუფლებები ჩამოყალიბდა და კოლმეურნეობები გაუქმდა. ამ ავტონომიებში ჩერქეზებს, ყაბარდოელებს და სხვა უმცირესობებს სიტყვის უფლება ჰქონდათ. გერმანელებს კარგი დამოკიდებულება ჰქონდათ ყალმუხებთან, იმდენად, რომ ყალმუხების უზარმაზარ სტეპს მხოლოდ 500 გერმანელი აკონტროლებდა. ასე რომ, საბჭოთა კავშირის მიერ გამოგონილი პარტიზანული მოძრაობა სინამდვილეში არც ყოფილა კავკასიაში.
გერმანელები თავიდანვე საკმაოდ ადვილად მივიდნენ კავკასიის უღელტეხილებამდე (თუ არ ჩავთვლით ნოვოროსიისკის და ... ბრძოლებს). 1942 წლის ზამთარში, როდესაც სტალინგრადთან ბრძოლაში გერმანელები საბჭოთა ჯარმა გაანადგურა, ფაქტობრივად, კავკასიის ფრონტის მოწყვეტის საშიშროება შეიქმნა. გენერალმა კლაისმა, ოპერაციის მეთაურმა (რატომღაც, ამ ოპერაციას BLAU ანუ ლურჯი ერქვა) განაცხადა, რომ ბრძოლას აზრი არ ჰქონდა, რადგან "მათ უკან ზურგი არ იყო, წინ კი მტერი».
საინტერესოა, რომ მნიშვნელოვანი გერმანელი მწერალი ერნსტ იუნგერი 1942 წლის 12 დეკემბერს კავკასიის მთებში, დღიურში ჩაიწერს, რომელსაც შემდეგში "კავკასიურ ჩანაწერების» სახელით გამოსცემს:
"მშობლიური იყო; ისეთი გრძნობა მქონდა, რომ ასეთ მუხიან ფერდობზე წინათაც ხშირად ვყოფილვარ. კავკასია არა მარტო ძველი განძთსაცავია ხალხების, ენების, რასებისა; მასში, როგორც კიდობანში ასევე ჩასვენებულია ცხოველები, მცენარეები, ლანდშაფტის ხატები ევროპისა და აზიის შორეული მხარეებიდან».
გოებელსის სახალხო განათლებისა და პროპაგანდის სამინისტრომ 1941 წლის აპრილში აღმოსავლეთში ომის მზადებასთან დაკავშირებით აღმოსავლეთის განყოფილების, შემდეგში კი აღმოსავლეთის სივრცის გენერალური რეფერატის შეფის, ცნობილი პროპაგანდისტის, ებერჰარდ ტაუბერტის თაოსნობით შექმნა ახალი სამმართველო კოდური სახელწოდებით "ვინეტა». "ვინეტა» ამზადებდა პროკლამაციებს, პლაკატებს, ფილმებს, ფირფიტებსა და რადიოგადაცემებს აღმოსავლეთში პროპაგანდის მიზნით. ომის წინ, ინფორმაციის გამჟღავნების შიშით, ტაუბერტს თავისი თანამშრომლები ფაქტობრივად დამწყვდეული ჰყავდა. ეს ორგანიზაცია მთელი ომის განმავლობაშიც სასტიკად გასაიდუმლოებული დარჩა.
ომის წინა კვირაში, 10_12 რუსი, უკრაინელი, კავკასიელი, შუააზიელი და საბჭოთა კავშირის სხვა ხალხთა წარმომადგენელი ინტენსიურად იწერდა ფირფიტებზე ტექსტს საბჭოთა ჯარისკაცებისადმი იარაღის დაყრისა და ტყვედ ჩაბარების მოწოდებით. პროპაგანდის სამინისტრო სამხედრო ძალებთან თანამშრომლობდა, ვერმახტ-პროპაგანდას განყოფილებასთან. სამხედრო თვითმფრინავები საბჭოთა ტერიტორიაზე ყრიდნენ პროკლამაციებს და ბროშიურებს, 1943 წლიდან კი მტრის ზურგში პროკლამაციების გასავრცელებლად სპეციალურ რაკეტასაც იყენებდნენ. ომის პირველ დღეებში 8 მილიონი პროკლამაცია ჩამოიყარა საბჭოთა ადამიანების თავზე. პროპაგანდაში აღმოსავლეთის სამინისტრო და, ზოგჯერ, საგარეო საქმეთა სამინისტროც მონაწილეობდა. ზოგიერთ პროკლამაციებზე გამოსახული იყო ტყვეობაში მყოფი სტალინისა და მოლოტოვის შვილებიც.
სიტყვა ძალიან გამიგრძელდა, ამიტომ პროპაგანდაზე საუბარს აქ შევწყვეტ და მოხსენების ბოლო ნაწილზე გადავალ.
ქართული სამეკავშირეო შტაბი, რომელიც 1942 წელს შეიქმნა, მთელი ომის განმავლობაში ცდილობდა, აღიარებული ყოფილიყო გერმანიაში საქართველოს წარმომადგენლობად, ემიგრანტულ, განმათავისუფლებელ მთავრობად (როგორც I მსოფლიო ომის დროს). 1945 წლის მარტში, როდესაც გერმანიის დამარცხება ყველასთვის ცხადი გახდა, გერმანიამ აუსრულა სურვილი ქართველებს. ეს ფაქტობრივად, დაცინვა და განაჩენის გამოტანის ტოლფასი იყო. ქართველებთან ერთად, გერმანელებთან მსახურობდნენ ვოლგისპირელი თათრები, თურქისტანელები და ვლასოვის უზარმაზარი არმია. გერმანელებს სურდათ, რომ ვლასოვის არმიაში შესულიყო ყოველი ზემოხსენებული კავკასიური დაჯგუფება, მაგრამ კავკასიელებმა უარი თქვეს ამ წინადადებაზე. ამ შტაბების საერთო სპიკერი იყო მიხეილ კედია. მას, ისევე როგორც გივი გაბლიანს, ყველა გერმანულენოვან წრებში დიდ პატივს სცემდნენ.
გერმანელების მხარეს იყო გადაბირებული ძალიან ბევრი უბრალო ადამიანი _ სამხედრო ტყვეები, რომლებსაც სჯეროდათ, რომ გერმანელებთან მოკავშირეობით საქართველო დამოუკიდებლობას დაიბრუნებდა, ან უბრალოდ, ტყვეთა ბანაკიდან გაღწევა უნდოდათ. ქართველების გადაბირებაში ქართველი ემიგრანტებიც მონაწილეობდნენ. ბევრი მათგანის ბედი ბოლომდე დღესაც არ არის გარკვეული და ეს თემა კიდევ ბევრ მუშაობას მოითხოვს. რაც შეეხება გამოქვეყნებულ პუბლიკაციებს, გამოდიოდა გაზეთი "საქართველო» და მისი დამატება ჟურნალი "საქართველო»; იბეჭდებოდა მათი კონკურენტი ჟურნალი, უფრო მაღალი ხარისხისა და შინაარსის გამოცემა "ქართველი ერი»; გამოდიოდა სხვადასხვა წიგნები ქართველი ლეგიონერებისათვის, მაგალითად, "ჩვენი სიმღერები», რომელშიც ძალიან მდარე გემოვნების ლექსები დაიბეჭდა. ლეგიონერებისთვის გამოსცეს შოთა რუსთაველიც. გერმანელები მიიჩნევდნენ, რომ ოკუპირებული ტერიტორიების ენებს შორის ქართული ენა ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი იყო. გერმანელი ჯარისკაცებისთვის გამოვიდა ილუსტრირებული "გერმანულ-რუსულ-უკრაინულ-ქართული ლექსიკონი». ეს მიგვითითებს, თუ რამდენად მნიშვნელოვანი იყო გერმანელებისთვის ქართული ენა რუსულისა და უკრაინულის შემდეგ.
საბჭოთა კავშირის მხარეზე დაახლოებით 700 ათასი ქართველი იბრძოდა, გერმანელების მხარეს კი შეუდარებლად ნაკლები, 32 ათასამდე და, მათ შორის, 500 ემიგრანტი.
ძალიან ბევრმა ქართველმა იცოდა, რომ ჰიტლერი მაშინვე დამოუკიდებელს არ გახდიდა საქართველოს _ მათ სჯეროდათ, რომ ჰიტლერი მუდმივად არ იქნებოდა გერმანიის ლიდერი. მათთვის მთავარი იყო, რუსეთი და ბოლშევიზმი დაემარცხებინათ. ფიქრობდნენ, რომ საქართველო გერმანიის პროტექტორატის ქვეშ მყოფი საქართველო უფრო ადვილად გახდებოდა დამოუკიდებელი. რამდენად რეალური იყო მათი ჩანაფიქრი, ეს ჯერ კიდევ კამათის საგანია, მაგრამ მათი დიდი უმრავლესობა ისეთივე თავდადებითა და რწმენით იბრძოდა, როგორც მეორე მხარეს მდგომი ქართველობა. ორივე მოწინააღმდეგე ბანაკში მებრძოლები ერთნაირი პატივისა და გახსენების ღირსნი არიან.
23 ივნისი, 2006 წელი
Number of posts : 7134
Registration date : 09.11.08
Subject: Re: ლაშა ბაქრაძე    Wed Feb 09, 2011 5:55 pm
ოცნება ტრაპიზონის ოლქკომზე. თურქეთი-საქართველო: 1945/1946
მამაჩემისგან მომისმენია ტრაპიზონის რაიკომის მდივნის ისტორია, რომელიც ერთხელ ქუჩაშიც დამანახა. ეს ამბავი ყოველთვის მიტაცებდა და მაინტერესებდა. ამავე დროს, ეს ნაკლებ ცნობილი ისტორია იმის შესახებაც არის, თუ როგორ გვინდოდა სხვისი ძალებით ჩვენი ოცნების ასრულება და როგორ ჩაიფუშა ეს ქართული ოცნებაც.
მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ სტალინმა საბჭოთა კავშირის გავლენის სფეროს გავრცელება თურქეთზეც მოინდომა. რუსეთის საუკუნო ოცნების აღსრულება _ შავი ზღვის სრუტეებზე ბატონობისა და ცარიგრად – კონსტანტინოპოლ – სტამბოლის ფლობის შესახებ თითქოსდა რეალური შეიქმნა ტრიუმფალური ომის შემდეგ. თურქეთზე ზეწოლა ხდებოდა აპრობირებული მეთოდით, რომელმაც, მაგალითად, 1939 წელს ბალტიისპირეთის ქვეყნების უსისხლო ანექსია გახადა შესაძლებელი. თურქეთის პრიციპულმა წინააღმდეგობამ და დასავლეთის, მართალია, დასაწყისში ზანტმა და არააქტიურმა, მაგრამ ნელ-ნელა მზარდმა თურქეთის მხარდამჭერმა პოლიტიკამ სტალინს არ მისცა რუსული ოცნების განხორციელების საშუალება. თურქეთზე ბატონობის გეგმა ომისშემდგომ პირველსავე წლებში ჩაიფუშა, მაგრამ სტალინის სიკვდილამდე თურქეთთან მიმართებაში საბჭოთა პოლიტიკა აღარ გაუმჯობესებულა. ამ დიდ პოლიტიკაში დიდ მესაჭეს თავისი პატარა სამშობლოსათვისაც ჰქონდა გამოყოფილი მოკრძალებული როლი.
1921 წლის 16 მარტს, როცა საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობა ბათუმში გემებზე სხდებოდა ქვეყნის, როგორც შემდგომში აღმოჩნდა, სამუდამოდ დასატოვებლად, მოსკოვში თურქეთსა და რუსეთს შორის დაიდო ხელშეკრულება, რომლის მიხედვითაც დადგინდა თურქეთ-საბჭოეთის საზღვრები. რუსეთს საქართველო თურქეთის საზღვრის დადგენის იურიდიული უფლება არ ჰქონდა. ამიტომაც საზღვრის უცვლელობა 1921 წლის 13 ოქტომბერს ე.წ. ყარსის ხელშეკრულებით გასაბჭოებულმა საქართველომ, სომხეთმა, აზერბაიჯანმა და რუსეთმა კიდევ ერთხელ დაადასტურეს. მას შემდეგ ამ დღემდე არსებული საზღვრის გადასინჯვის საკითხი ოფიციალურად მხოლოდ ერთხელ, 1945 წელს დაისვა.
საბჭოთა კავშირის ტრადიციულად კარგი და ახლომეგობრული ურთიერთობა ქემალისტურ თურქეთთან მეორე მსოფლიო ომის დაწყების წინ უფრო და უფრო იძაბებოდა, განსაკუთრებით კი ცვალებად 1939 წელს.
1939 წლის 23 სექტემბერს თურქეთის საგარეო საქმეთა მინისტრი სარაჯოღლუ მოსკოვს გაემგზავრა საბჭოთა კავშირის ელჩის, ტერენტიევის თანხლებით. სარაჯოღლუ მოსკოვში დარჩა 17 ოქტომბრამდე, მაგრამ მოლაპარაკებებს არანაირი შედეგი არ გამოუღია მოჰყოლია. მოსკოვი ითხოვდა სრუტეების ორმხრივ ერთობლივ კონტროლს და ფაქტიურად ისეთ თანამშრომლობის პაქტს, როგორც სარაჯოღლუს მოსკოვში ყოფნის დროს საბჭოთა კავშირმა ბალტიის სამ ქვეყანასთან დადო და რომლის მიზნებიც და შედეგებიც უკვე მაშინ ცხადად ჩანდა.
ოქტომბერში თურქეთმა ინგლისთან და საფრანგეთთან ურთიერთდახმარების პაქტზე მოაწერა ხელი. საბჭოთა კავშირს, რომელიც გერმანიასთან დაახლოებამდე 1939 წელს „კოლექტიური უშიშროებისათვის“ იბრძოდა – ეს „კოლექტიური უშიშროების“ ხელშეკრულება აღარ მოეწონა.
1940 წლის 25 ივნისს მოლოტოვმა იტალიის ელჩ როსოსთან საუბარში „თურქეთისადმი ღრმა უნდობლობა“ აღნიშნა. ის უკმაყოფილებას გამოთქვამდა „სრუტეებზე თურქეთის ერთპიროვნული მბრძანებლობის გამო“. 6 ივლისს საბჭოთა კავშირმა ანკარიდან გაიწვია თავისი ელჩი. 13 ივლისს დიდი ბრიტანეთის ელჩთან _ კრიპსთან საუბარში სტალინმაც გამოთქვა უკმაყოფილება „სრუტეებზე თურქეთის მბრძანებლობის გამო“.
სრუტეების რეჟიმით უკმაყოფილებას საბჭოთა კავშირში 1936 წელს (სხვათაშორის იგივე საბჭოთა კავშირის მხარდაჭერით) დადებული მონტროს ხელშეკრულება იწვევდა, რომელიც დარდანელისა და ბოსფორის სრუტეებზე თურქეთის სრულ სუვერენიტეტს ითვალისწინებდა.
გერმანიის გამარჯვებებმა და მისმა ფეხის მოკიდებამ რუმინეთში, რითაც გერმანია ფაქტიურად შავ ზღვაზე გავიდა, საბჭოთა კავშირს დაანახა თურქეთთან ურთიერთობების გაუმჯობესების აუცილებლობა.
1940 წლის ოქტომბერში ანკარაში ახალი საბჭოთა კავშირის ელჩი იქნა დანიშნული, მაგრამ ნოემბერში მოლოტოვმა მოლაპარაკებების დროს ბერლინში სრუტეების პრობლემა ისევ წინ წამოწია.
25 ნოემბერს უკვე მოსკოვში გერმანიის ელჩ შულენბურგს მოლოტოვმა განუცხადა საბჭოთა კავშირის სურვილი იქონიოს სამხედრო ბაზები ბოსფორსა და დარდანელებზე და მოითხოვა საბჭოთა კავშირის ინტერესების აღიარება ბათუმისა და ბაქოს სამხრეთით სპარსეთის ყურის მიმართულებით (სპარსეთის ყურეში და სხვა თბილ წყლებში რუსი ჯერისკაცის ჩექმების ჩაბანის ჟირინოვსკისეულ ოცნებას დიდი ტრადიცია აქვს).
თურქეთს ნეიტრალიტეტისა და სტაბილურობის შესანარჩუნებლად უხდებოდა მხარეებს შორის ლავირება. 1941 წლის 18 ივნისს დაიდო სამეგობრო ხელშეკრულება თურქეთსა და გერმანიას შორის.
ომის დაწყებამ გერმანიასა და საბჭოთა კავშირს შორის აიძულა ეს უკანასკნელი უარი ეთქვა თავის ბოლო დროის აგრესიულ პოლიტიკაზე თურქეთის მიმართ, უკან წაეღო მონტროს ხელშეკრულების გადასინჯვის მოთხოვნა და თურქეთის საზღვრების ხელშეუხებლობა ეღიარებინა.
ომის პირველ წლებში საბჭოთა კავშირი დიდად იყო დაინტერესებული თურქეთის ნეიტრალიტეტით, მაგრამ თურქეთში საბჭოთა კავშირისადმი ფრთხილი და ფხიზელი დამოკიდებულება საბოლოოდ იქცა სახელმწიფო პოლიტიკის უმნიშვნელოვანეს მიმართულებად. სტალინგრადში ომის ბედის შემობრუნების შემდეგ, მაშინ, როცა საბჭოეთის დასავლეთელი მოკავშირენი ხედავდნენ თურქეთის შეჭირვებულ პოზიციას, მას იარაღს აწვდიდნენ და თან არ აიძულებდნენ ომში ჩაბმულიყო, მასკოვმა აქტიურად დაიწყო თურქეთის ანტიგერმანულ კოალიციის მხარეზე ომში ჩაბმის მოთხოვნა. 1943 წლის სექტემბერში ჟურნალ „ვოინა ი რაბოჩი კლასს“-ში გამოქვეყნდა სტატია, რომელიც აკრიტიკებდა თურქეთის ნეიტრალიტეტს ახალ სიტუაციაში როგორც გერმანიისათვის მომგებიანს. სტატია მრავაგზის გადასცა მოსკოვის რადიომ თურქულ ენაზეც.
ამ პროპაგანდისტური შემზადების შემდეგ მოლოტოვმა მოსკოვის კონფერენციაზე მოკავშირე კოლეგებს მოსთხოვა თურქეთზე ზეწოლა მის ომში ჩაბმის მიზნით. მოკავშირეები ცდილობდნენ საბჭოთა კავშირის პოზიციის შერბილებასაც და თურქეთზეც მსუბუქ ზეწოლას. თურქეთი მოითხოვდა გერმანიის აგრესიისაგან დაცვის გარანტიებს და თან ომში ჩაბმას არ ჩქარობდა. მხოლოდ 1944 წლის 2 აგვისტოს გაწყვიტა თურქეთმა გერმანიასთან ურთიერთობები და ომში თავი თითქმის ომის ბოლომდე არ ჩაათრევინა. 1945 წლის 23 თებერვალს თურქეთმა ფორმალურად გამოუცხადა ომი გერმანიას და იაპონიას, რადგანაც ეს გაეროს წევრობის ერთ-ერთი პირობა იყო. საბჭოთა კავშირში წლების განმავლობაში იწერებოდა დისერტაციები და სტატიები, სადაც ომისდროინდელი თურქეთის ნეიტრალიტეტი მხოლოდ ბრჭყალებში ჩასმული იხმარებოდა.
იალტაში სტალინმა თანხმობა განაცხადა თურქეთის გაეროში გაწევრიანებაზე, მაგრამ ისევ მონტროს კონვენციის რევიზია მოითხოვა. 1945 წლის 28 თებერვალს თურქეთი გაეროში მიიღეს, მაგრამ 19 მარტს საბჭოთა კავშირმა 1925 წლის 17 დეკემბერს დადებული საბჭოთა კავშირ – თურქეთის ხელშეკრულების გაგრძელებაზე უარი თქვა, რადგანაც, როგორც ერთ-ერთ ნოტაში იყო ნათქვამი, ხელშეკრულება „აღარ შეესაბამება ახალ პირობებს, რომლებიც მეორე მსოფლიო ომის შემდეგ შეიქმნა და მოითხოვს სერიოზულ გაუმჯობესებას“.
დაირხა ჭორები აღმოსავლეთ ანატოლიაზე საბჭოთა ტერიტორიული მოთხოვნების შესახებ. დაიწყო ანტითურქული პროპაგანდა საბჭოთა გაზეთებსა და რადიოში. თურქეთის მთავრობამ მოსკოვის მოსამადლიერებლად „პანტურანისტები“ დაიჭირა და 14 აპრილს საბჭოთა კავშირს თხოვნით მიმართა ჩამოეყალიბებინა ახალი ხელშეკრულების თაობაზე თავისი მოთხოვნები, რომლებსაც თურქეთის მხარე ყურადღებით მოეკიდებოდა.
პასუხი თურქეთმა მხოლოდ 7 ივნისს მიიღო. მოლოტოვმა თურქეთის ელჩ სარპერთან საუბარში მოითხოვა: საბჭოთა კავშირ – თურქეთის საზღვრის შეცვლა (ყარსისა და არდაჰანის მხარეების დაბრუნება) და ბაზების შექმნა სრუტეებზე სრუტეების ერთობლივი დაცვის მიზნით.თურქებმა უარი თქვეს ამ მოთხოვნათა შესრულებაზე, მაგრამ პოტსდამში სტალინმა ისინი კვლავ გაიმეორა.
ჩერჩილი და ტრუმენი ეთანხმებოდნენ სტალინს, რომ შეიძლება სრუტეებში საბჭოთა სამხედრო თუ სავაჭრო გემს ყოველთვის ჰქონდეს გავლის უფლება, მაგრამ ეწინააღმდეგებოდნენ როგორც საბჭოთა კავშირის განსაკუთრებულ პრივილეგიებს სრუტეებზე, ასევე ტერიტორიულ მოთხოვნებს.
მონტროს კონვენციის გადასინჯვის შესახებ მოლაპარაკებები საბჭოთა კავშირის, ამერიკის და დიდი ბრიტანეთის მთავრობებს თურქეთთან პირდაპირ უნდა ეწარმოებებინათ – ჩაიწერა პოტსდამის კონფერენციის საიდუმლო დამატებით პროტოკოლში.
თურქეთის მთავრობა და საზოგადოება სასტიკად უარყოფითად უყურებდა საბჭოთა გეგმებს თურქეთის თაობაზე. ოფიციალურმა მოსკოვმა მცირე დროით შეისვენა და თურქეთის საკითხი საბჭოთა საზოგადოებრივ აზრს გადააბარა.
1945 წლის 14 დეკემბერს თბილისში გაზეთ „კომუნისტში“ გამოქვეყნდა „წერილი რედაქციის მიმართ: თურქეთისადმი ჩვენი კანონიერი პრეტენზიების შესახებ“. წერილს ხელს აწერდნენ პროფესორები სიმონ ჯანაშია და ნიკო ბერძენიშვილი.
„განმათავისუფლებელი ომის წარმატებით დამთავრების შემდეგ გამარჯვებული დემოკრატია ირაზმება როგორც მშვიდობიანობისა და უსიშროების დასაყრდენი. ამ ორგანიზაციაში თავისუფლებისმოყვარე ხალხებს სურთ დაიკავონ მათი შესაფერი ადგილი, ისინი ეძიებენ თავიანთ სანუკვარ მისწრაფებათა განხორციელებას.
ქართველმა ხალხმაც, რომელმაც მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანა ფაშიზმის განადგურების საქმეში, უფლება მოიპოვა წარადგინოს თავისი კანონიერი მოთხოვნები.
ჩვენ მივმართავთ მსოფლიო საზოგადოებრივ აზრს თურქეთის მიერ წართმეული ჩვენი ძველისძველი მიწა-წყლის შესახებ.
საქმე ეხება არა უმნიშვნელო ტერიტორიულ შევიწროებას, არამედ ჩვენი ხალხის ინდივიდუალობის აკვანს, ჩვენგან მიტაცებულს, დანაშაულს, რომელმაც ორად გაჰკვეთა ცოცხალი ეროვნული სხეული.საქმე ეხება ქართველი ერის საუკუნეობრივი ბრძოლის საგანს – ჩვენი ძველისძველი მიწა-წყლის დაბრუნებას,“ – იწყებოდა წერილი, რომელსაც გაზეთის გვერდის ხუთი მეექვსედი ეჭირა. წერილის ბოლოს დაკონკრეტებული იყო „ჩვენი“ მოთხოვნები: „ქართველ ხალხს უნდა დაუბრუნდეს თავისი მიწა-წყალი, რომელზეც არასოდეს უთქვამს უარი და ვერც იტყვის. ჩვენ მხედველობაში გვაქვს არტაანის (არდაგანის), ართვინის, ოლთისის, თორთუმის, ისპირის, ბაიბურთის, გიუმუშხანეს რაიონები და აღმოსავლეთი ლაზისტანი, ტრაბზონისა და გირესუნის რაიონების ჩათვლით, ე.ი. საქართველოსათვის წართმეული ტერიტორიების მხოლოდ ნაწილი.“
წერილი რომ უმაღლესი მითითებით დაიწერა, ამას ცხადყოფს ისიც, რომ ის სასწრაფოდ ითარგმნა რუსულად და დაიბეჭდა „პრავდასა“ და „იზვესტიაში“, გადაიცემოდა მოსკოვის რადიოთი.
მსგავსი მოთხოვნები ამავე დროს გამოითქვა საეკლესიო კრებაზე ეჩმიაძინში და ამერიკაში ერთ-ერთ პროსაბჭოთა სომხური კომიტეტის მიერ. საქართველოში გაზეთი „კომუნისტი“ და „ზარია ვოსტოკა“ პერიოდულად ბეჭდავდა მსგავს წერილებს. წერილებს წერდნენ კათალიკოს-პატრიარქი კალისტრატე, არნოლდ ჩიქობავა, ექვთიმე თაყაიშვილი და სხვები. ხალხის ხმა – ვინმე ნიჟარაძე, ნოღაიდელი, სტამბოლაშვილი – მოითხოვდა: „თურქეთის მიერ დამონებული ჩვენი დედებისა და ძმების გათავისუფლებას“. გაზეთის საერთაშორისო მიმოხილვებში და ისტორიულ სტატიებში კი თურქეთის მტრული სახე უფრო და უფრო ნათლად იკვეთებოდა.
ქართული საზოგადოება ეიფორიამ მოიცვა. დღე-დღეზე ელოდნენ ტერიტორიების შემოერთებას. ახალი ომის თუ არა, მშვიდობიანი ტერიტორიული ცვლილებების მოლოდინში ცკ-მაც თადარიგი დაიჭირა. ჯერ არ შემოერთებული ტერიტორიებისათვის მოიძებნენ რაიკომის მდივნებიც. ასე, მაგალითად, როგორც შემდგომში თვითონ იგონებდა, მაშინ აფხაზეთის ოლქკომის ინსტრუქტორი გ. მ. თბილისში გამოიძახეს და ერთერთი რაიკომის მდივნად დანიშნეს. 60-იან წლებში მერკვილაძე, რომელიც უშედეგოდ ელოდა ტრაპიზონის რაიკომის მდივნის სავარძელში ჩაჯდომას, სხვადასხვა თანამდებობების გამოცვლის შემდეგ ჟურნალ „კრიტიკის“ რედაქტორი იყო და დიდი ხალისით იხსენებდა „რაიკომის მდივნობის“ პერიოდს. ასე რომ, გრ. აბაშიძის „პროგრამულ“ ლექსს „ოცნებას ტრაპიზონის ოლქკომზე“ სრულიად რეალური საფუძველი ჰქონდა:
ხაზით მდივანი უსმენს ჩარკვიანს“
1946 წლის შუისკენ „პატრიოტული“ პროპაგანდა გაზეთებში შენელდა და მალე შეწყდა, მაგრამ მხატვრულ შემოქმედებაში ქართული ინტელიგენცია ოცნებასა და დარდს სტალინის სიკვდილამდე განაგრძობდა:
„ტაო, ტაო, ჩემო ტაო,
შენი ხანძთა, შენი ტბეთი,
როდის იქნეს შენი ბედი
(გრ. აბაშიძე „ტაო“, გრ.აბაშიძის წიგნიდან „სამხრეთ საზღვარზე“, გამომცემლობა „კომუნისტი“, თბილისი 1949)
1953 წლის შემდეგ გამოცემაში პოლიტიკური სიტუაციის შეცვლის გამო გრიგოლ აბაშიძის „ჩვენი სადროშო“ გაუგებარ და აბსურდულ „შენს სადროშოდ“ გადაუკეთებია.
1949 წელს რუსთაველის თეატრში დიდი წარმატებით იდგმებოდა ილო მოსაშვილის „ჩაძირული ქვები“, რომელსაც 1951 წელს, გრიგოლ აბაშიძის ლექსების ციკლებთან „ლენინი სამგორში“ და „სამხრეთ საზღვარზე“ ერთად 1950 წ. სსრკ სახელმწიფო პრემიაც კი მიენიჭა. მაგრამ ამ დროისათვის უკვე ცხადი იყო, რომ ქართული ოცნება საბჭოთა შტიკებით შემოერთებულ ტაოზე და ტრაპიზონის ქართველ ოლქკომზე ოცნებად დარჩა.
1951 წელს თურქეთი ნატოს წევრი გახდა. ამით დასრულდა თურქეთის გადასვლა დასავლეთის პოლიტიკურ და სამხედრო გავლენის სფეროში.
თურქეთი მარტო აღარ იყო საბჭოთა კავშირის პირისპირ, როგორც 1945 წელს. საბჭოთა კავშირი კი, რომელიც იძულებული გახდა ირანის აზერბაიჯანიდან გამოსულიყო, მაჰაბადის ქურთული რესპუბლიკა მიეტოვებინა და იუგოსლავიასთან განხეთქილების გამო ბალკანეთის ნახევარკუნძულზეც დაკარგა გავლების სფეროს ნაწილი, თავს ისე ძლიერად აღარ გრძნობდა, რომ თურქეთზე სერიოზული ზეწოლა მოეხდინა.
საბჭოთა საპროტესტო ნოტები 1951 წელს თურქეთის ნატოში შესვლის წინააღმდეგ უკვე ფორმალურ სახეს ატარებდა.
მიუხედავად ამისა, სტალინის სიკვდილამდე საბჭოთა კავშირს აღარ უცდია თურქეთთან გაფუჭებული ურთიერთობის გამოსწორება. სტალინის სიკვდილის შემდეგ, უკვე 1953 წლის 30 მაისს საბჭოთა ნოტაში თურქეთის მიმართ ნათქვამი იყო, რომ „ამ რამდენიმე წლის წინათ 1925 წლის ხელშეკრულების ვადის გასვლასთან დაკავშირებით ორივე ქვეყნის წარმომადგენლებს შორის ოფიციალური საუბრებისას წამოიჭრა ურთიერთობების რეგულირების საკითხი. ამ საუბრებში წამოჭრილ იქნა ზოგიერთი ტერიტორიული მოთხოვნები თურქეთის მიმართ სომხეთის სსრ-სა და საქართველოს სსრ-ს მიერ, ასევე სრუტეების უსაფრთხოების პრობლემა. … კეთილმეზობლური ურთიერთობების შენარჩუნების მიზნით და მშვიდობის და უშიშროების გაძლიერების ინტერესებიდან გამომდინარე სომხეთისა და საქართველოს მთავრობები მზადყოფნას აცხადებენ, თურქეთის მიმართ ტერიტორიულ პრეტენზიებზე უარი თქვან … საბჭოთა მთავრობა აცხადებს, რომ საბჭოთა კავშირს არა აქვს არანაირი ტერიტორიული პრეტენზია თურქეთის მიმართ.“ (თითქოს სომხეთსა და საქართველოს დამოუკიდებელად რაიმე პრეტენზია შეიძლება ქონოდათ.)
თურქეთი საბჭოთა კავშირს არსებობის ბოლო წლებამდე მაინც ეჭვით უყურებდა და საბჭოთა კავშირ – თურქეთის ურთიერთობები, გაუმჯობესების მიუხედავად, საკმაოდ ცივი დარჩა. ომის შემდეგ ეთნიკურად ქართული მოსახლეობის გადასახლებას თურქეთის სხვა რეგიონებში მთავრობა უფრო უწყობდა ხელს და უფრო გამიზნულ ასიმილაციურ პოლიტიკას მიჰყო ხელი. საზღვარი კი ორივე მხრიდან „ნა ზამკე“ დარჩა, სანამ პერესტროიკის სიომ არ დაჰბერა.
Subject: Re: ლაშა ბაქრაძე
Page 1 of 1
Permissions in this forum:
You cannot reply to topics in this forum
არმური Armuri :: მთქმელი და გამგონებელი (ავტორები და ტექსტები) :: ესეებისა და კრიტიკოსთათვის
არმური Armuri :: მთქმელი და გამგონებელი (ავტორები და ტექსტები) :: ესეებისა და კრიტიკოსთათვის
Jump to: Select a forum||--მართალს ვიტყვი, შევიქნები ტყუილისა მოამბე რად? (საცნობარო)|--მთქმელი და გამგონებელი (ავტორები და ტექსტები)|   |--პოეტების ქვეყანა|   |--მთხრობელთა და მოსათხრობთათვის|   |--ესეებისა და კრიტიკოსთათვის|   |--მთარგმანებელთა და თარგმანთათვის|   |--ლიტერატურა უსაზღვრებოდ|   |--ისტორიისათვის|   |--ბალღოო, აეს არი შენ სამშობლო...|   |--"ლიტერატურის თეორია" – სტუმრად რენე უელეკთან და ოსტინ უორენთან|   |--საკამათო|   |--ბობოისკარი|   |--მინიმალისტური პოეზია|   |--სიტყვითდუელები|   |--მწერლები - მწერლებზე|   |--შეუნდოთ ღმერთმა...|   |--ლიტერატურული კონკურსები|   |--აგორა|   |--სტუმრები და მასპინძლები (ერთნიც და მეორენიც ფეისბუკზე დაიკარგნენ)|   |--"ვერცხლის თასადამც მაქცია" - სტუმრად სანათასთან|   |--არაგვიანი – სტუმრად არაგვთან|   |--"ბრანდი-ბრუნდი" - სტუმრად მარიამ წიკლაურთან|   |--ამაოდ არც მთაწმინდაზე უსეირნიათ - სტუმრად გია არგანაშვილთან|   |--სადისკუსიო კლუბი - სტუმრად ნინი მელივასთან|   |--”ვაჟკაცობისას ამბობენ” და "უკვდავებისა წყაროო" - სტუმრად ვაჟიკა კაწალხეველთან|   |--კაცობრიობა დანა-ჩანგლით ითხრის სამარეს! - სტუმრად ვაჟა ხორნაულთან|   |--ნაფეხურები - სტუმრად ნინო დარბაისელთან|   |--”დარდების შემგროვებელთან” - სტუმრად გოდერძი ჩოხელის გამიხარდასთან|   |--საუბრები სიტყვის ხელოვნების შესახებ - სტუმრად ზევსის დაქალთან|   |--"მზე ხატავს სახლის ფერად რიკულებს..." - სტუმრად კესოსთან|   |--”მითოლოგია ჩემი სისუსტეა...” - სტუმრად ნინო ნეკერიშვილთან|   |--"ცისკარი" – სტუმრად ძველ მეგობართან|   |--ქართული ჟარგონის ლექსიკონი - სტუმრად ლევან ბრეგაძესთან|   |--მზერის გადანაცვლება (მხატვრობა, კინო, თეატრი, მუსიკა)|   |--მხატვრობა არმურზე: "ნიკალა და მარგარიტა"|   |--კინო არმურზე: კამერითაც ცხონდების კაცი|   |--თეატრი არმურზე: მელპომენე და თალია|   |--მუსიკა არმურზე: ხმა - სინათლეა...|   |--Georgian Authors in English|--Deutsche Übersetzung Georgischer Literatur
:: I forgot my password
Yesterday at 1:39 pm by Admin
Yesterday at 1:36 pm by Admin
» ქართული ხალხური პოეზია
Sat Sep 24, 2022 1:47 pm by Admin
Fri Sep 23, 2022 8:05 am by Admin
Fri Sep 23, 2022 7:58 am by Admin
Fri Sep 16, 2022 9:00 am by Admin
Sun Sep 11, 2022 11:39 am by Admin
Bookmark and share the address of არმური Armuri on your social bookmarking website
Free forum | © phpBB | Free forum support | Contact | Report an abuse | Latest discussions