ka ka en ka ka ka ka ka en ka en en en en en en en en en en ka ka ka en en en ka ka en en en en en en en en en en en ka ka en ka ka en en en en en en en en es en en en en en en en en en en en en ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka xmf ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka en en en es en en en en en en en en en en en en ca en es es en en ka en ka ka ka en ka ka en ka es en en ka en en ka pt en en en en en en en en
7 Oct 201926 Jan 2020 urbanreactor
We would like to present our article which was published in the book “Hybrid Tbilisi” in October 2018. This publication accompanied an exhibition on Georgian architecture at the Deutsches Architekturmuseum (DAM) in Frankfurt am Main. Edited by Peter Cachola Schmal and Irina Kurtishvili.
In the Western world an interest in the concepts of identity and authenticity of place emerged as an opposition to the modernist spatial ideology of the post war period. Beginning from 1960ies there were numerous intellectual efforts for defining its alternatives. In this process the interest of architects and planners focused on history, cultural expression and symbolic communication (McLeod, 1989), what later was expressed in post modernist architecture. The anti modernist intellectual movement was not isolated in architecture and encompassed the entire spectrum of social life. This tendency was linked to the structural transformations taking place in the economies of advanced capitalist countries (Harvey, 1990).
It is a less known fact that although with different structural preconditions and forms of expression, at the same time, in many ways complementary cultural trend occurred in the Soviet Union (Epstein, 1995). It was within this context that Soviet societies and among them Georgia, started anew rediscovering and reinventing their history and identity. Moreover, despite the end of the Soviet Union, narratives emerged in this period constitute a dominant paradigm until today. Architecture and urban planning have had an important role in this process. In this essay I will try to trace the emergence and development of this trend in the shifting relationship towards the architecture of old Tbilisi.
In the 1985 issue of journal “Architektura SSSR” (An official journal of State Committee on Civil Engineering and Architecture of Gosstroy of USSR and the Union of Architects of USSR.) appeared an interview with architect Giorgi Batiashvili giving an account on urban reconstruction of old parts of Tbilisi conducted by his studio. As it presents several already realized large scale projects in the historic centre of Tbilisi, this short piece can be viewed as a summary (in the Georgian context) of the trend emerged as a union-wide dissatisfaction with post war rationalist architecture and planning, together with the results of almost decade long search for identity and spirit of old Tbilisi conducted against the officially established approaches towards architecture and planning.
In the interview he puts forward almost all the main attitudes that were adopted by postmodern architects and planners in the western countries by the time. He states that the recently renewed interest in historic heritage and old city environments is caused by the loss of “cultural authenticity” in the framework of dominant standardized architecture and planning practice. He criticizes architecture of Mies Van Der Rohe for its “pernicious universalism” that is stealthily transferred through the “attractiveness” of its forms and asks the doubtful question, how these universalist forms would be perceived in different parts and contexts of the world.
Reflecting on the links between the national culture and modern architecture he presents somewhat romanticized vision of life in old Tbilisi, where in its typical courtyards the information about the outer world is transmitted between the neighbors without the need to step outside and where this specific way of life safeguards links between community members and prevents isolation. He casts newly built soviet mikrorayons as problematic spaces which are unable to gain thatspirit the old city acquired through time. He sees the problem not necessarily lying in the standardized building but in the functional and morphological uniformity of these sleeping quarters. In his words “Its necessary for the new neighborhoods to acquire the status of primary space with its streets, squares, houses and courtyards”. Finally, he mentions the necessity of searching for new approaches to urban life in old Tbilisi and basing the concepts for building new areas on a close study of old city neighborhoods. He stresses the need of keeping the existing structure “that is so necessary for our psyche and our way of life” (Kudryavcev and Batiashvili, 1985).
The project presented in the issue consisted of several reconstructed and renovated areas of old Tbilisi. By the pictures of situations before and after the renovation it is clearly visible that the approach of the architects was quite inventive and decorative. They invented whole new compositions of the balconies and balustrades never existed or long absent on the places (pic.1, 2).Beside the renovation of the old structures the presentation includes a new building for a kindergarten inserted in the historic setting as an infill design. The architecture of the building is formed in line with the ideology of the author, trying to adopt “local” architectural features typical of building types of old Tbilisi, thus hinting on the cultural appropriateness of the new structure in the existing context. But in general, if we look from a broader perspective it uses the standard language of postmodern architecture (pic. 3).
The mentioned interview was a presentation of new trend in urban reconstruction with several realized projects by the specialized studio within the institute “Tbilikalakproekti” established in 1975 (the historic zone of Tbilisi was also demarcated and legalized in the same year). AlthoughBatiashvili was from 1978 a chief architect of this studio, the main figure in setting the stage for such interventions was Shota Kavlashvili (a chief architect of Tbilisi from 1970). His reconstruction of Baratashvilistreet, is particularly important to understand this trend.
The works were initially aimed at opening a transportation line connecting two river sides in the center of the city. However, they ended up as a major architectural and, indeed, political event when during the clearance of an area occupied by slums as part of the preparation works for widening the narrow street, ruins of the medieval city wall appeared. The approval was achieved ”at last to show in reality to the party and city officials what was meant by long lasting appeal of architects, historians, artists, writers etc. to restore old city.” As a result the wall and neighboring buildings were restored or reconstructed much of which was invented and interpreted by the architect and its team(pic. 4). The project gained an unprecedented popular support from different groups of public. The popularity of the project was so great that it had even become an inspiration for initiating a city festival “Tbilisoba” which involved celebration of old city customs and tradition (Mgaloblishvili, 1982) (pic. 5).
The emergence of renovated medieval city wall with 19th century buildings on top, in the centre of Tbilisi, in 1979 not only played an enormous role in setting urban agenda of the coming decades but also served as an architectural manifestation of newly emerged ideology which was felt in every sphere of public life.
Historian Ronald Grigor Suny calls this emerging ideology “new nationalism” and links this phenomenon to the political, economic and social transformations of post-Stalin era. He describes fundamental contradiction that set the framework for development of soviet society: the socioeconomic shift from an agrarian to an industrial and urban society, “with greater mobility and material wealth, and greater opportunities for education and integration into Russian and European life,” and the political-cultural process of renationalization “creating a new national culture, preserving and revitalizing local tradition” promoting national identity (Suny, 1994). Although initiated in the early Soviet period and accelerated during Stalin’s rule, this trend took specific form after Stalin’s death and influenced the life of Soviet ethnic minorities to the end of the system.
Through this contradictory situation decentralized political and economic decision-making together with the softened control over political expression of the post Stalin period helped to create local national elites. These emerging elites, which benefitted froman ethnic political base of support in their republics, acquired independent attitudes and practices, giving rise to a nationalist sentiment. In the case of Georgia, two element further helped to consolidate this independent power, these were on the one hand the raised welfare levels and expectations which couldn’t be fulfilled by existing economic and political regime and on the other a shadow economy of outstanding scale which introduced private wealth and capitalist elements especially in the ruling groups of society.
In this context of unresolved contradictions, together with growing skepticism towards official Marxist theory nationalist ideas gained more and more supporters. Gradually “the discourse of the nation, with its inherently anti-communist and anti-Russian overtones, was appropriated completely by intellectuals, and communism and communists were easily constructed as alien to Georgianness.” (Suny, 1994)
Periodical assimilationist efforts from the center were met with protest. In 1978 a massive student demonstration took place in Tbilisi against removing the clause affirming Georgian as an official language from the constitution of the republic. This date significantly coincides with the establishment of Tbilisoba festival and the near completion of Baratashvili street reconstruction. This suggests how these events can be viewed as symbols of a revived thrust towards reinventing new national identity saturated with folklore, traditions and historicism and expressed in public space. Backed by local political and economic elites intellectuals and artists were theavant-garde of this movement. Architects were also part of this group and this connection was reflected in their work throughout the coming decade.
This tendency, although with different expressions, was not merely peripheral phenomenon. The dissatisfaction with official redistributive and rationalist model of development and nationalist revival was also growing in the center. After mid 1970ies the renewed interest in history was the main intellectual trend among Russian intellectuals as well. When Gorbachev came to power with an aim to save the country from stagnation and conservatism the main focus of intellectuals was on the past (Clark, 1993).
This is the context where the Soviet architectural and planning discourses of the post Stalinist period was evolving. The optimism and creative enthusiasm of 1960ies for standardization and rationalization of architecture and planning (Butuzova, 1963) in about one decade was transformed into distrust and hostility towards rationalist methods because of sweeping “history and heritage” of the ancestors (Mgaloblishvili, 1981) and “cultural alienation” of the populations of new mikrorayons (Riabushin, 1979). After Perestroika was announced and the country’s leadership had once again turned its face to Western culture, proclaiming the need to borrow from Western experience (Kagarlitsky, 2008), this tendency together with broader intellectual and political trends became a fertile ground for importing and popular acceptance of Western postmodernist architectural techniques.
There were efforts to criticize the superficial architectural historicism (Gozak, 1985) and warnings about the alarming fascination of young architects with postmodernism (Architecture of the West, 1987) but the whole official system was so discredited that any effort of Marxist critique proved incapable to have any palpable effect. As a result emerging architects of the period had lost what Harvey calls the modernist sense of social purposefulness of space (Harvey, 1990) or to be more precise they attributed space with purposes that were based on concepts opposite to socialist theory. Consequently, instead of trying, like small groups of their colleagues from the centre, to further advance existing architectural achievements, emerging Georgian architects catched the rising tide of narrow minded nationalist or pseudo humanist populism playing with historicism, symbolism and pastiche.
Georgia of the years 2003 – 2012 can be considered as a realized utopia and culmination of above described tendency. The populist nationalism of the radical neoliberal ruling elite was a political phenomenon, the foundation of which was laid down in the Soviet Union of 1970ies. The spatial activities of these years were determined by this dualism and as previously, Tbilisi was main arena of the transformation. Anti Russian and anti soviet sentiment became the main foundation for new Georgian identity and the positioning of the service sector and tourism in particular together with the building industry as the main economic priorities of the country helped consolidate space and spatial practices as the main arena for these trends to manifest.
Three main architectural trends took place through state funded projects in this period. The massive renovation and reconstruction of the pre-soviet heritage, demolition or re branding of soviet modernist buildings and construction of new “super star” architecture. Whole quarters and avenues of XIX century city were renovated in radical manner building replicas of historic buildings or focusing the works merely on facades. The Soviet modernist buildings where it was possible, were demolished and new buildings in eclectic styles constructed or they were renovated in a manner of XIX century buildings or as post Soviet ones. (pic. 6, 7) In addition foreign super star architects were invited to build in the central part of the city. Consequently several massive projects were realized. All three trends together indicated the deep complexes and aspirations of Georgian ruling elite (who, notably were the same people as in Soviet Union or their offspring) to articulate the Georgian capital as “European” city, with uninterrupted line of bourgeois development and national traditions. After the change of government in 2012 this trend still continues but in the context of global and local social and economic changes it more looks like cowardly efforts of copying past regime but with human face.
სურ 6. საქენერგოს ყოფილი შენობა რეკონსტრუქციამდე და მის შემდეგ / Pic. 5 Building of the Soviet period before and after reconstruction
სურ 7. ფუნიკულიორის ქვედა სადგური, აშენდა 1971 წელს. სურათები რეკონსტრუქციამდე და მის შემდეგ. არქიტექტორები გ. ბათიაშვილი და ტ. ქუთათელაძე / Pic. 6 Lower station of Tbilisi funicular built in 1971 before and after reconstruction. Architects G. Batiashvili and T. Kutateladze.
Already in 1982 architect N. Mgaloblishvili was proudly predicting that renovations of old parts of the city will transform Tbilisi in “touristic Mecca” (1982). He was right, but unlike in Soviet state planned economy where these islands performed more responsibly from economic and social point of view, under free market conditions they became disaster zones of real estate speculation and gentrification. A notable example of this condition has become the renowned district Kala where tourist industry has taken over all otherwise normal urban functions or Aghmashenebeli Avenue which after its renovation has become increasingly inaccessible to its original inhabitants who are being pushed out by the increase in real estate prices and alienated by the aesthetic changes in their surroundings. At the same time foreign businesses, especially from neighboring Turkey and other majority Muslim countries have settled in the area. After several years since the avenue’s first renovation, in 2017 this space has become a venue for the far right march against immigrants joined by many not necessarily ideologised, but mostly alienated/dispossessed young people (pic. 8, 9).
სურ. 9 კალა რეკონსტრუქციის შემდეგ 2009 წელი / Pic. 9 District of Kala after renovation in 2009.
სურ. 8 აღმაშენებლის გამზირზე მუსლიმების წინააღმდეგ გამართული მარში 2017 წელი / Pic.8 March against Muslims on Aghmashenebeli Avenue in 2017.
Michael Epstein states that “postmodernism can be seen as a type of culture which developed in both the West and the Soviet Union, although by different methods” He even claims that there are two Soviet postmodernisms: socialist realism as an anti-modernist stand of Stalinism and one emerged in 1970ies as an opposition to sixties neo-modernist generation (Epstein, 1995). Although it is necessary to make this connection to see the full picture here I have focused solely on the second aspect of this cultural phenomenon. Moreover, Epstein’s analysis fails to bring into discussion the broader economic, political and social context that triggered and accompanied such cultural turn. However, more or less detailed accounts of this context can be found in Harvey’s, Suni’s and Kagarlitsky’s works.
Only by understanding the intersection between particular (disciplinary) and broader processes it is possible to comprehend the nature of processes occurring in architectural and planning in general and the development of Georgian architecture and urbanism in particular. This is the perspective from which we should analyze the nationalist turn of 1970ies. Antimodernism, the decadent quest for new identity for the capital and historicism of last generation of Soviet Georgian architects. If we utilize this method we will discover that we still live in the same simplistic and straightforward paradigm which was formed against the disintegrating Soviet system in 1970ies.
Today Soviet Union is long gone and our society is facing absolutely new problems and challenges. Moreover the phenomenon of Soviet Union itself was reevaluated. However the reflection on the problems of our society is still locked in the logic derived from this paradigm. If we want to advance our society what we have to do is to change this paradigm and make it adequate to the present conditions. Only in this way it is possible to bring fundamental changes in every sphere starting from urbanism and architecture to political and economic spheres.
Butuzova K. (1963) ‘High Vocation of Soviet Architects’, Architektura SSSR, (6), pp. 1-4.
Clark K. (1993) ‘Changing Historical Paradigm in Soviet culture’ in Lahusen T. and Kuperman G. (eds.) Late Soviet Culture From Perestroika to Novostroika. Durham and London: Duke University Press, pp. 289-306.
Epstein, M. (1995) After the Future: The Paradoxes of Postmodernism and Contemporary Russian Culture. Amherst: The University of Massachusetts Press, pp. 188-210.
Gozak A. (1985) ‘Values of Life – Values of Architecture’, Architektura SSSR, (6), pp. 36-37.
Harvey, D. (1990) The Condition of Postmodernity. Cambridge MA and Oxford Uk: Blackwell, pp. 66-98.
Harvey D. (1990) ‘Flexible Accumulation through Urbanization Reflections on “Post-Modernism” in the American City’, Perspecta, (26), pp. 251-272.
Ioan A. (1999) ‘A Postmodern Critic’s Kit for Interpreting Socialist Realism’ in Leach N. (ed.) Architecture and Revolution. London and New York: Routledge, pp. 62-66.
Kagarlitsky, B. (2008) Empire of the Periphery Russia in the World System. London and Ann Arbor MI: Pluto Press, pp. 283-304.
Kudryavcev A. and Batiashvili G. (1985) ‘Reconstruction and Regeneration of Old Tbilisi’, Architektura SSSR, (3), pp. 48-53.
Leach N. (1999) ‘The Dark Side of the Domus The Redomestication of Central and Eastern Europe’ in Leach N. (ed.) Architecture and Revolution. London and New York: Routledge, pp. 150-162.
McLeod M. (1989) ‘Architecture and Politics in the Reagan era: From Postmodernism to Deconstructivism’, Assemblage, 2(8), pp. 22-59.
Mgaloblishvili N. (1981) ‘Tasks of Urban Planners of Georgia’, Architektura SSSR, (4), pp. 20-25.
Mgaloblishvili N. (1982) ‘Reconstruction of the Streets in Old Part of Tbilisi’, Architektura SSSR. (7-8), pp.110-113.
Riabushin A. (1979) ‘Architecture, Environment, Culture’, Architektura SSSR, (7), pp. 1-4.
State committee on Civil Engineering and Architecture by the Gosstroy USSR, Central Research-Scientific Institute of Theory and History of Architecture. (1987) Architecture of the West. Moscow: Stroiizdat, (4), pp. 7-15.
Suni, R. G. (1994) The Making of the Georgian Nation. 2nd edn. Bloomington and Indianapolis: Indiana University
ძველი თბილისის იდენტობის ძიებაში – ანტიმოდერნისტული შემობრუნება
ერთი წლის დაგვიანებით გთავაზობთ ჩვენს სტატიას, რომელიც 2018 წელს გამოქვეყნდა კრებულში სახელად “ჰიბრიდული თბილისი”. კრებული გამოიცა ფრანკფურტში, გერმანიის არქიტექტურის მუზეუმში ქართული არქიტექტურისადმი მიძღვნილი გამოფენის გზამკვლევად პეტერ შმალის და ირინა ქურთიშვილის რედაქტორობით.
სტატია ითარგმნა პროექტის “თბილისის გარეუბნები და პოსტსაბჭოთა ქალაქის უთანასწორობა” ფარგლებში, რომელიც განხორციელდა ინტერკულტურული დიალოგისა და კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ფორუმის მიერ, როზა ლუქსემბურგის ფონდის მოსკოვის ოფისის მხარდაჭერით. თარგმნა მარიამ გაჩეჩილაძემ.
დასავლურ სამყაროში ადგილის იდენტობისა და ავთენტურობის იდეებისადმი ინტერესი გაჩნდა როგორც ომის შემდგომი პერიოდის მოდერნისტული სივრცითი იდეოლოგიის ოპოზიცია. 1960-იანი წლებიდან დაწყებული ამ იდეოლოგიის ალტერნატივების მოსაძებნად ბევრი ინტელექტუალური მცდელობა განხორციელდა. ამ პროცესში არქიტექტორებისა და დამგეგმარებლების ინტერესი ფოკუსირდებოდა ისტორიაზე, კულტურულ გამომხატველობასა და სიმბოლურ კომუნიკაციაზე (McLeod, 1989), რამაც მოგვიანებით პოსმოდერნულ არქიტექტურაში ჰპოვა ასახვა. ანტიმოდერნისტული ინტელექტუალური მოძრაობა არ შემოიფარგლებოდა მხოლოდ არქიტექტურითა და ფარავდა სოციალური ცხოვრების ყველა სფეროს. ეს ტენდენცია დაკავშირებული იყო სტრუქტურულ ტრანსფორმაციასთან, რომელიც მოწინავე კაპიტალისტური ქვეყნების ეკნომიკებში ხდებოდა (Harvey, 1990).
ნაკლებად ცნობილი ფაქტია, რომ მართალია, განსხვავებული სტრუქტურული წინაპირობებითა და გამოხატვის ფორმებით, თუმცა, ბევრი თვალსაზრისით, მსგავს კულტურულ ტენდენციას საბჭოთა კავშირშიც ჰქონდა ადგილი (Epstein, 1995). სწორედ ამ კონტექსტში საბჭოთა საზოგადოებებმა, მათ შორის ქართულმა საზოგადოებამაც, დაიწყო საკუთარი ისტორიისა და იდენტობის ხელახალი აღმოჩენა და ხელახალი გამოგონება. მეტიც, მიუხედავად საბჭოთა კავშირის დასასრულისა, ამ პერიოდში გაჩენილი ნარატივები დღემდე დომინანტურ პარადიგმას წარმოადგენენ. არქიტექტურა და ურბანული დაგეგმარება ამ პროცესში მნიშვნელოვან როლს თამაშობდა. ამ ესეში შევეცდები თვალი გავადევნო ამ ტენდენციის გაჩენასა და განვითარებას ძველი თბილისის არქიტექტურისადმი ცვალებადი დამოკიდებულებების მაგალითზე.
1985 წელს გამოცემულ ჟურნალ „ საბჭოთა არქიტექტურა“- ში დაიბეჭდა ინტერვიუ არქიტექტორ გიორგი ბათიაშვილთან, სადაც მოთხრობილია თბილისის ისტორიული არეალების რეკონსტრუქციის შესახებ, რომელიც მისმა სახელოსნომ განახორციელა. იმის გამო, რომ აქ წარმოდგენილია თბილისის ისტორიულ ცენტრში განხორციელებული რამდენიმე მსხვილმასშტაბიანი პროექტი, ეს მცირე ინტერვიუ შეიძლება დანახულ იქნეს, როგორც ომის შემდგომი რაციონალისტური არქიტექტურისა და დაგეგმარების მიმართ საკავშირო მასშტაბით არსებული უკმაყოფილების ქართულ კონტექსტში შეჯამება და თითქმის ათწლეულის მანძილზე ოფიციალური არქიტექტურული და გეგმარებითი მიდგომების საპირისპიროდ წარმართული ძველი თბილისის იდენტობისა და სულის ძიების შედეგი.
ინტერვიუში იგი წინ აყენებს ყველა იმ ძირითად ხედვას, რომლებითაც იმ დროისთვის დასავლეთის ქვეყნების პოსტმოდერნისტი არქიტექტორები და დამგეგმარებლები ხელმძღვანელობდნენ. ის აცხადებს, რომ ისტორიული მემკვიდრეობისა და ძველი თბილისის მიმართ განახლებული ინტერესი გამოწვეულია „კულტურული ავთენტურობის“ დაკარგვით, რომელიც დომინანტური, სტანდარტიზებული არქიტექტურისა და დაგეგმარების პირობებში მოხდა. იგი აკრიტიკებს არქიტექტორ მის ვან დერ როეს მისი „დამღუპველი უნივერსალიზმის“ გამო, რომელიც ფარულად გადმოიცემა მისი ფორმების „მიმზიდველობის“ ქვეშ და სვამს ეჭვნარევ კითხვას, თუროგორ შეიძლება აღიქმებოდეს ეს უნივერსალისტური ფორმები მსოფლიოს სხვადასხვა კუთხესა და კონტექსტში.
ეროვნულ კულტურასა და არქიტექტურას შორის კავშირზე ყურადღების გამახვილებით, ის წარმოადგენს ძველ თბილისში ცხოვრების გარკვეულწილად რომანტიზებულ ხედვას. მისი თქმით თბილისისთვის დამახასიათებელ შიდა ეზოებში გარესამყაროს შესახებ ინფორმაცია მეზობლებს შორის ისე გადაიცემა, რომ საჭირო არაა გარეთ გასვლა. ცხოვრების ეს სპეციფიური წესი კი აძლიერებს კავშირებს თემის წევრებს შორის და ხელს უშლის იზოლაციას. ახალ საბჭოთა მიკრორაიონებს ის განიხილავს, როგორც პრობლემატურ სივრცეებს, რომელთაც არ შესწევთ ძალა ჰქონდეთ ის სული, რომელიც ძველმა ქალაქმა ხანგრძლივი დროის მანძილზე შეიძინა. აღსანიშნავია, რომ ის პრობლემას ხედავს არა მაინც და მაინც შენობათა სტანდარტიზებაში, არამედ საძილე კვარტლების ფუნქციურ და მორფოლოგიურ ერთგვაროვნებაში. მისი სიტყვებით: „საჭიროა, რომ ახალმა უბნებმა შეიძინონ პირველადი სივრცის სტატუსი თავიანთი ქუჩებით, მოედნებით, სახლებითა და შიდა ეზოებით“. საბოლოოდ ის აღნიშნავს, რომ ძველი თბილისის ურბანული ცხოვრებისთვის საჭიროა ახალი მიდგომების ძიება და ახალი არეალების მშენებლობის იდეების ძველი თბილისის უბნების საფუძვლიან შესწავლაზე დაყრდნობა. იგი ხაზს უსვამს არსებული სტრუქტურის შენარჩუნების საჭიროებას, „რომელიც ძალზედ აუცილებელია ჩვენი ფსიქიკისა და ჩვენი ცხოვრების წესისთვის“ (Kudryavcev and Batiashvili, 1985).
ნომერში წარმოდგენილი პროექტები მოიცავს ძველი თბილისის რამდენიმე რეკონსტრუირებულ და განახლებულ არეალს. განახლებამდე და განახლების შემდეგ გადაღებულ ფოტოებში ნათლად ჩანს, რომ არქიტექტორების მიდგომა ერთობ გამომგონებლური და დეკორატიულია. მათ გამოიგონეს აივნებისა და სხვა ელემენტების სრულიად ახალი კომპოზიციები, რასაც არასდროს უარსებია ან დიდი ხნის მანძილზე მოშლილი იყო. (სურ. 1, 2). ძველი ნაგებობების რეკონსტრუქციის გარდა, პრეზენტაცია მოიცავს საბავშვო ბაღის ახალ შენობას, რომელიც განთავსებულია ისტორიულ გარემოში შევსების დიზაინის მეთოდით. შენობის არქიტექტურა ავტორის იდეოლოგიასთან შესაბამისობაშია, ცდილობს რა ძველი თბილისის ტიპიური შენობების „ადგილობრივი“ არქიტექტურული თავისებურებების გადმოღებას და ამგვარად არსებულ კონტექსტში ახალი ნაგებობების კულტურულ მიზანშეწონილობაზე მიუთითებს. თუმცა, თუ ზოგადად ფართო პერსპექტივიდან შევხედავთ, ის იყენებს პოსტმოდერნული არქიტექტურისთვის სტანდარტულად დამახასიათებელ ენას (სურ. 3).
სურ.1 ბამბის რიგი, ფოტოები რეკონსტრუქციამდე და მის შემდეგ. არქიტექტორები გ. ბათიაშვილი, ნ. გამსახურდია, ბ. მარგიშვილი / Pic. 1 Bambis Rigi (Cotton Raw) before and after reconstruction. Architects G. Batiashvili, N. Gamsakhurdia, B. Margishvili.
სურ. 2 ავლაბრის რიყეზე გამომავალი ნაწილი, ფოტოები რეკონსტრუქციამდე და მის შემდეგ. არქიტექტორები გ. ბათიაშვილი და მ. ლეკვეიშვილი / Pic.2 Part of the old city before and after reconstruction. Architects G. Batiashvili, M. Lekveishvili.
სურ. 3 საბავშვო ბაღი ძველ თბილისში, არქიტექტორები გ. ბათიაშვილი, თ.გვანიძე, გ.გოგრიჭიანი / Pic. 3 Kindergarten in old Tbilisi. Architects G. Batiashvili, T. Gvanidze, G. Gogrichiani.
ხსენებული ინტერვიუ წარმოადგენს ურბანული რეკონსტრუქციის ახალი ტენდენციის პრეზენტაციას, რომელიც 1975 წელს საპროექტო ინსტიტუტ „თბილქალაქპროექტის“ ფარგლებში დაფუძნებული სპეციალიზირებული სახელოსნოს მიერ რამდენიმე პროექტის სახით განხორციელდა. (იმავე წელს მოხდა თბილისის ისტორიული ზონის დემარკაცია და დაკანონება). მიუხედავად იმისა, რომ 1978 წლიდან ამ სახელოსნოს ხელმძღვანელი არქიტექტორი გიორგი ბათიაშვილი იყო, მთავარი ფიგურა, რომელმაც მოამზადა ნიადაგი ამგვარი ინტერვენციებისთვის, შოთა ყავლაშვილია (თბილისის მთავარი არქიტექტორი 1970 წლიდან). მის მიერ განხორციელებული ბარათაშვილის ქუჩის რეკონსტრუქცია განსაკუთრებულად მნიშვნელოვანია ამ ტენდენციის გასაგებად.
თავდაპირველად პროექტი მიზნად ისახავდა ქალაქის ცენტრში მდინარის ორი ნაპირის დასაკავშირებლად სატრანსპორტო ზოლის გახსნას. თუმცა, როდესაც ვიწრო ქუჩის გაფართოებისთვის, არეალის ძველი შენობებისგან გაწმენდისას შუა საუკუნეების ქალაქის კედლის ნანგრევები აღმოაჩინეს , პროექტი მნიშვნელოვან არქიტექტურულ და მართლაც რომ პოლიტიკურ მოვლენად გადაიქცა. თანხმობა მიღწეულ იქნა „რათა პარტიისთვის და ქალაქის ხელმძღვანელობისთვის საბოლოოდ ეჩვენებინათ რა იყო ნაგულისხმევი არქიტექტორების, ისტორიკოსების, მხატვრების, მწერლებისა და სხვების დიდი ხნის მოწოდებაში, აღდგენილიყო ძველი ქალაქი.“ შედეგად კედელი და მოსაზღვრე შენობები აღდგენილ ან რეკონსტრუირებულ იქნა, რომელთა არქიტექტურული დეტალების დიდი ნაწილი ხელახლა გამოიგონა და ინტერპრეტაცია გაუკეთა არქიტექტორმა და მისმა გუნდმა (სურ. 4). პროექტმა არნახული პოპულარობა და მხარდაჭერა ჰპოვა საზოგადოების სხვადასხვა ჯგუფებში. პოპულარობა იმდენად დიდი იყო, რომ პროექტის შთაგონებით დაწესდა ქალაქის ფესტივალი – „თბილისობა“, რაც გულისხმობდა ძველი ქალაქის წეს-ჩვეულებებისა და ტრადიციის ზეიმს (მგალობლიშვილი 1982) (სურ. 5).
1979 წელს თბილისის ცენტრში XIX საუკუნის ახლად გარემონტებული შენობებით დამშვენებული შუასაუკუნეების ქალაქის კედლის გამოჩენამ უაღრესად დიდი როლი შეასრულა არა მხოლოდ მომავალი ათწლეულის ურბანული დღის წესრიგის განსაზღვრაში, არამედ ეს იყო ახლად აღმოცენებული იდეოლოგიის არქიტექტურული მანიფესტაცია, რომელიც საზოგადოებრივი ცხოვრების ყველა სფეროში იგრძნობოდა.
სურ.4 ქალაქის კედელი და საცხოვრებელი სახლები ბარათაშვილის ქუჩაზე. არქიტექტორი შ. ყავლაშვილი / Pic. 4 City wall and residential buildings on Baratashvili st. Architect Sh. Kavlashvili.
სურ. 5 პირველი თბილისობა ახლად გარემონტებული ბარათაშვილის ქუჩის ფონზე. საპატიო თბილისელის წოდების ლაურეატები და ცენტრში ედუარდ შევარდნაძე / Pic 5. First Tbilisoba, on the background newly rehabilitated Baratashvili street. Nominees of Honorary Tbilisian with Eduard Shevardnadze in the center.
ისტორიკოსი რონალდ გრიგორ სანი ამ ახლადაღმოცენებულ იდეოლოგიას „ახალ ნაციონალიზმს“ უწოდებს და ამ ფენომენს პოსტსტალინური ეპოქის პოლიტიკურ, ეკონომიკურ და სოციალურ ტრანსფორმაციებს უკავშირებს. ის აღწერს საბჭოთა საზოგადოების განვითარების ჩარჩოს განმსაზღვრელ ფუნდამენტურ წინააღმდეგობას: ესაა ერთის მხრივ სოციალურ-ეკონომიკური გარდაქმნა აგრარულიდან – ინდუსტრიულ და ურბანულ საზოგადოებად, „მეტი მობილობით, მატერიალური დოვლათით, განათლების მიღებისა და რუსულ და ევროპულ ცხოვრებაში ინტეგრირების შესაძლებლობებით,“ მეორეს მხრივ კი რენაციონალიზაციის პოლიტიკურ-კულტურული პროცესი, „ახალი ეროვნული კულტურის შექმნა, ადგილობრივი ტრადიციების დაცვა და აღორძინება“, ეროვნული იდენტობის წინ წამოწევა(Suny, 1994). მართალია, ეს ტენდენცია ჯერ კიდევ ადრეულ საბჭოთა პერიოდში გამოჩნდა, ხოლო სტალინის მმართველობის დროს აქსელერაცია განიცადა, სტალინის გარდაცვალების შემდეგ მან სპეციფიური ფორმა მიიღო და საბჭოთა ეთნიკურ უმცირესობებზე გავლენას ახდენდა სისტემის დაშლამდე.
ასეთი წინააღმდეგობრივი მდგომარეობის პირობებში, პოლიტიკური და ეკონომიკური გადაწყვეტილებების დეცენტრალიზაციამ და პოსტსტალინურ პერიოდში პოლიტიკურ გამოხატვაზე კონტროლის შესუსტებამ ადგილობრივი ეროვნული ელიტების გაჩენას შეუწყო ხელი. ამ ახლდშექმნილმა ელიტებმა, რომლებიც თავიანთ რესპუბლიკებში ეთნიკურ საფუძველზე პოლიტიკური მხარდაჭერით სარგებლობდნენ, დამოუკიდებელი პოზიციები და პრაქტიკები დაამკვიდრეს და გასაქანი მისცეს ნაციონალურ სენტიმენტებს. საქართველოს შემთხვევაში, ორმა ელემენტმა დამატებით ხელი შეუწყო ამ დამოუკიდებელი ძალის სამომავლო კონსოლიდაციას, ესენი იყო , ერთის მხრივ, ეკონომიკური ზრდის შენელება და, მეორე მხრივ, გამორჩეული მასშტაბების ჩრდილოვანი ეკონომიკა, რამაც შექმნა კერძო სიმდიდრე და საზოგადოებაში კაპიტალისტური ელემენტები შეიტანა.
ერთის მხრივ გაზრდილი კეთილდღეობის და ამასთან ერთად გაზრდილი მოთხოვნების, მეორეს მხრივ კი გადაუჭრელი პრობლემებისა და ოფიციალური მარქსისტული თეორიისადმი მზარდი სკეპტიციზმის ფონზე ნაციონალისტურმა იდეებმა მეტი და მეტი მხარდამჭერი შეიძინა. თანდათან „თავისი არსით ანტიკომუნისტური და ანტირუსული ქვეტექსტის მქონე ეროვნული დისკურსი სრულიად შეითვისეს ინტელექტუალებმა და კომუნიზმი და კომუნისტები ადვილად იქნენ მიჩნეულნი „ქართველობისთვის“ უცხოდ (Suny, 1994).
ცენტრის მხრიდან ასიმილაციის პერიოდულ მცდელობებს პროტესტით ხვდებოდნენ. კონსტიტუციიდან იმ პუნქტის ამოღებას, რომელიც რესპუბლიკის ოფიციალურ ენად ქართულს აცხადებდა, 1978 წელს თბილისში მასიური სტუდენტური გამოსვლები მოჰყვა. ეს თარიღი ნიშანდობლივად დაემთხვა თბილისობის დღესასწაულის დაფუძნებისა და ბარათაშვილის ქუჩის რეკონსტრუქციის მოახლოებულ დასასრულს. ეს მიგვითითებს ამ მოვლენებზე, როგორც ახალი ეროვნული იდენტობის განსაზღვრის მზარდი მოთხოვნილების სიმბოლურ გამოხატულებაზე, რომელიც გაჟღენთილია საჯარო სივრცეში გამოხატული ფოლკლორით, ტრადიციითა და ისტორიციზმით. ადგილობრივი პოლიტიკური და ეკონომიკური ელიტებით ზურგგამაგრებული ინტელექტუალები და ხელოვანები წარმოადგენდნენ ამ მოძრაობის ავანგარდს. ამ ჯგუფში არქიტექტორებიც შედიოდნენ და ეს კავშირი ასახულია მათ შრომებში მომდევნო ათწლეულის მანძილზე.
ეს ტენდენცია, მიუხედავად განსხვავებული გამოხატულებისა, არ წარმოადგენდა მხოლოდ პერიფერიულ ფენომენს.რაციონალიზმზე დაფუძნებული განვითარების ოფიციალური მოდელით უკმაყოფილებას და ნაციონალიზმის ხელახალ გამოღვიძებას ცენტრშიც ჰქონდა ადგილი. 1970-იანი წლების შუიდან ისტორიისადმი განახლებული ინტერესი ძირითადი ინტელექტუალური ტენდენცია იყო რუსეთის ინტელექტუალებშიც. როდესაც ქვეყნის სტაგნაციისგან და კონსერვატივიზმისგან ხსნის მიზნით გორბაჩოვი ხელისუფლებაში მოვიდა, ინტელექტუალების ძირითადი ყურადღება წარსულზე იყო მიმართული (Clark, 1993).
ეს არის კონტექსტი, სადაც პოსტსტალინური პერიოდის საბჭოთა არქიტექტურისა და დაგეგმარების დისკურსი ვითარდებოდა . 1960-იანი წლების არქიტექტურისა და დაგეგმარების სტანდარტიზებისა და რაციონალიზების ოპტიმისტური და კრეატიული ენთუზიაზმი (Butuzova, 1963) დაახლოებით ერთი ათწლეულის შემდეგ რაციონალისტური მეთოდისადმი უნდობლობამ და მტრულმა განწყობამ ჩაანაცვლა, ვინაიდან ეს მეთოდი აქრობდა წინაპართა „ისტორიასა და მემკვიდრეობას“ (მგალობლივილი 1981) და ახალი მიკრორაიონების მოსახლეობის „კულტურულ გაუცხოებას“ იწვევდა (Riabushin, 1979). როდესაც პერესტროიკა გამოცხადდა და ქვეყნის ხელმძღვანელობამ კვლავ დასავლეთისკენ მიმართა მზერა, განაცხადა რა, რომ აუცილებელია დასავლური გამოცდილების გაზიარება (Kagarlitsky, 2008), ეს ტენდენცია უფრო ფართო ინტელექტუალურ და პოლიტიკურ ტრენდებთან ერთად ნოყიერ ნიადაგად იქცა დასავლური პოსტმოდერნული არქიტექტურული ტექნიკების იმპორტირებისა და აქტიური გამოყენებისთვის.
ზედაპირული არქიტექტურული ისტორიციზმის კრიტიკის მცდელობისა (Gozak, 1985) და გაფრთხილების მიუხედავად, რომ ახალგაზრდა არქიტექტორების პოსტმოდერნიზმით გატაცება საგანგაშოა (Architecture of the West, 1987), მთლიანად ოფიციალური სისტემა იმდენად დისკრედიტირებული იყო, რომ მარქსისტული კრიტიკის ნებისმიერი მცდელობა უუნარო აღმოჩნდა, მოეხდინა რაიმე მნიშვნელოვანი ზეგავლენა. შედეგად იმ პერიოდის არქიტექტორებმა დაკარგეს ის, რასაც ჰარვი სივრცის სოციალური მიზანშეწონილობის მოდერნისტულ გრძნობას უწოდებს (Harvey, 1990) უფრო ზუსტად რომ ვთქვათ, ისინი სივრცეს მიაწერდნენ ისეთ მიზნებს, რომლებსაც საფუძვლად ედო სოციალისტური თეორიის საპირისპირო კონცეფციები. შესაბამისად, იმის ნაცვლად, რომ ცენტრში მათი კოლეგების მცირე ჯგუფების მსგავსად, არსებული არქიტექტურული მიღწევების გაგრძელება ეცადათ, ახალი ქართველი არქიტექტორები ჩაებღაუჭნენ ისტორიციზმით და სიმბოლიზმით მოთამაშე ნაციონალისტური და ფსევდოჰუმანისტური პოპულიზმის მზარდ ტალღას.
2003-2012 წლის საქართველო შესაძლოა, მიჩნეულ იქნას როგორც ზემოაღწერილი ტენდენციის განხორციელებული უტოპია და კულმინაცია. რადიკალური ნეოლიბერალური მმართველი ელიტის პოპულისტური ნაციონალიზმი ის პოლიტიკური ფენომენი იყო, რომელსაც საფუძვლი საბჭოთა 70-იანი წლებში ჩაეყარა. ამ წლების სივრცითი აქტივობები განსაზღვრული იყო ამ დუალიზმით და როგორც უწინ, ამ დროსაც, თბილისი ძირითადი ტრანსფორმაციების არენას წარმოადგენდა. ანტირუსული და ანტისაბჭოთა სენტიმენტები ახალი ქართული იდენტობის საფუძველი გახდა. სამშენებლო ინდუსტრიასთან ერთად სერვისის სექტორისა და ტურიზმის ქვეყნის ძირითად ეკონომიკურ პრიორიტეტად პოზიციონირებამ ხელი შეუწყო სივრცისა და სივრცითი პრაქტიკების ერთიან არენად კონსოლიდირებას, სადაც ამ ტენდენციის მანიფესტაცია მოხდებოდა.
ამ პერიოდში მთავრობის მიერ დაფინანსებულ პროექტებში სამ ძირითად არქიტექტურულ ტენდენციას ჰქონდა ადგილი. საბჭოთამდელი პერიოდის მემკვიდრეობის მასობრივი განახლება და რეკონსტრუქცია, საბჭოთა მოდერნისტული შენობების დემონტაჟი ან რებრენდინგი და ახალი „სუპერ სტარ“ არქიტექტურის მშენებლობა. XIX საუკუნის დროინდელი ქალაქის მთელი კვარტლები და გამზირები განაახლეს რადიკალური ზომებით – შექმნეს შენობების ასლები ან ძირითადად შეაკეთეს ფასადები. საბჭოთა მოდერნისტული შენობები, სადაც ეს შესაძლებელი იყო, დაანგრიეს და მათ ადგილას ახალი ეკლექტური ნაგებობები აღმართეს, ზოგი საბჭოთა შენობა განაახლეს XIX საუკუნის, ზოგიც – პოსტსაბჭოთა სტილში (სურ. 6, 7). ქალაქის ცენტრში მშენებლობებისთვის საზღვარგარეთიდან სახელგანთქმული არქიტექტორებიც მოიწვიეს. შედეგად რამდენიმე მასიური პროექტი განხორციელდა. ხსენებულმა სამივე ტენდენციამ გამოავლინა საქართველოს მმართველი ელიტის ღრმა კომპლექსები და მიდრეკილებები, რომ საქართველოს დედაქალაქი ყოფილიყო „ევროპული“ ქალაქი, ბურჟუაზიული განვითარების უწყვეტი ხაზითა და ეროვნული ტრადიციებით. 2012 წელს ხელისუფლების ცვლილების შემდეგ ეს ტენდენცია კიდევ გრძელდება, თუმცა უკვე დაღმავალი ხასიათი აქვს და გლობალური თუ ადგილობრივი სოციალურ-ეკონომიკური ცვლილებების ფონზე წინა რეჟიმის ჰუმანური სახით დაკოპირების უსუსურ მცდელობას წააგავს.
სურ 6. საქენერგოს ყოფილი შენობა რეკონსტრუქციამდე და მის შემდეგ / Pic. 5 Building of the Soviet period before and after reconstruction
სურ 7. ფუნიკულიორის ქვედა სადგური, აშენდა 1971 წელს. სურათები რეკონსტრუქციამდე და მის შემდეგ. არქიტექტორები გ. ბათიაშვილი და ტ. ქუთათელაძე / Pic. 6 Lower station of Tbilisi funicular built in 1971 before and after reconstruction. Architects G. Batiashvili and T. Kutateladze.
ჯერ კიდევ 1982 წელს არქიტექტორი ნ. მგალობლიშვილი სიამაყით აღნიშნავდა, რომ განახლებული ძველი თბილისი ქალაქს „ტურიზმის მექად“ აქცევდა. იგი მართალი აღმოჩნდა, თუმცა იმ განსხვავებით, რომ თუკი საბჭოთა გეგმიურ ეკონომიკაში ეს კუნძულები ეკონომიკური და სოციალური თვალსაზრისით უფრო პასუხისმგებლიანად ფუნქციონირებდნენ, თავისუფალი ბაზრის პირობებში ისინი იქცნენ უძრავი ქონებით სპეკულაციისა და ჯენტრიფიკაციის უბედურების ზონებად. ამის ყველაზე ნათელი მაგალითია კალას უბანი, სადაც ტურისტულმა ინდუსტრიამ შთანთქა ყველა ჩვეული ურბანული ფუნქციები ან აღმაშენებლის გამზირი, რომელიც განახლების შემდეგ სულ უფრო და უფრო მიუწვდომელი ხდება საკუთარი ადგილობრივი მოსახლეობისთვის, რომლებიც შევიწროებას განიცდიან უძრავ ქონებაზე ფასების ზრდის გამო და გაუცხოებას განიცდიან მათი საცხოვრებელი გარემოს ესთეტური გარდაქმნების პირობებში. ამავე დროს აქ სულ უფრო მეტად იკიდებს ფეხს უცხოური, კერძოდ თურქული და სხვა მუსლიმური ქვეყნების ბიზნესი. გამზირის პირველად განახლების შემდეგ რამდენიმე ხანში, 2017 წელს აქ ემიგრანტების წინააღმდეგ ულტრამემარჯვენეთა მარში მოეწყო, რომელშიც უმეტესწილად მონაწილეობა არა იდეოლოგიზირებულმა, არამედ გაუცხოებულმა და უფლებაჩამორთმეულმა ახალგაზრდობამ მიიღო (სურ. 8, 9)
სურ. 9 კალა რეკონსტრუქციის შემდეგ 2009 წელი / Pic. 9 District of Kala after renovation in 2009.
სურ. 8 აღმაშენებლის გამზირზე მუსლიმების წინააღმდეგ გამართული მარში 2017 წელი / Pic.8 March against Muslims on Aghmashenebeli Avenue in 2017.
მაიკლ ეპსტეინი ამტკიცებს, რომ „პოსტმოდერნიზმი შეიძლება გაგებულ იქნას, როგორც კულტურის ტიპი, რომელიც განვითარდა როგორც დასავლეთში, ისე საბჭოთა კავშირში, თუმცა განსხვავებული მეთოდებით. მეტიც, ის აცხადებს რომ არსებობს ორი საბჭოთა პოსტმოდერნიზმი: სოციალისტური რეალიზმი, როგორც სტალინიზმის ანტიმოდერნისტული პოზიცია, და მეორე, 1970-იან წლებში გაჩენილი სამოციანების ნეომოდერნისტული თაობის ოპოზიცია (Epstein, 1995). მართალია, სრული სურათის დასანახად აუცილებელია ამ კავშირის უფრო სიღრმისეული კვლევა, ამ ტექსტში ფოკუსი კეთდება ამ კულტურული ფენომენის მხოლოდ მეორე გამოვლინებაზე. გარდა ამისა, ეპსტეინის ანალიზი არ განიხილავს უფრო ფართო ეკონომიკურ, პოლიტიკურ და სოციალურ კონტექსტს, რომელმაც ბიძგი მისცა და თან ახლდა ამგვარ კულტურულ გადატრიალებას. თუმცა ამ კონტექსტის მეტ-ნაკლებად დეტალური ანალიზი შეიძლება, ვიპოვოთ ჰარვის, სანის და და კაგარლიცკის შრომებში.
მხოლოდ ცალკეული (დისციპლინარული) და ფართო პროცესებს შორის კავშირების დანახვითაა შესაძლებელი არქიტექტურასა და დაგეგმარებაში მიმდინარე პროცესების ზოგადად, ხოლო უფრო კონკრეტულად ქართული არქიტექტურისა და ქალაქგეგმარების სიღრმისეული გაგება. ეს არის პერსპექტივა, საიდანაც შეგვიძლია, გავაანალიზოთ 1970-იანი წლების ნაციონალისტური შემობრუნება – ანტიმოდერნიზმი, ქალაქისთვის ახალი იდენტობის ძიებისკენ დეკადენტური სწრაფვა და საბჭოთა საქართველოს უკანასკნელი თაობის არქიტექტორების ისტორიციზმისკენ მიდრეკილება. თუკი ჩვენ ამ მეთოდს მივმართავთ, აღმოვაჩენთ, რომ იმავე პარადიგმაში ვცხოვრობთ, რომელიც 1970-იან წლებში დაშლისკენ მიმავალ საბჭოთა სისტემაში ოფიციალური იდეოლოგიის მარტივ და სწორხაზოვან საპირწონედ ჩამოყალიბდა. ეს რათქმაუნდა, არ ეხება მხოლოდ არქიტექტურისა და დაგეგმარების სფეროებს და საზოგადოებრივი ცხოვრების ყველა ასპექტს ფარავს.
დღეს საბჭოთა კავშირი დიდი ხანია აღარ არსებობს და საზოგადოება სრულიად ახალ პრობლემებისა და გამოწვევების წინაშე დგას. ამასთან ერთად მოხდა თავად საბჭოთა კავშირის ფენომენის გადააზრებაც. თუმცა, ჩვენ საზოგადოებაში არსებულ პრობლემებზე პასუხის გაცემა ისევ დამკვიდრებულ პარადიგმაში ჩაკეტილი ლოგიკით ხდება. ამის ერთ-ერთი გამოხატულებაა დღევანდელი ოფიციალური სივრცითი პრაქტიკები. თუკი გვსურს ჩვენი საზოგადოების წინ წაწევა, აუცილებელია, ამ პარადიგმის შეცვლა და შესაბამება დღეს არსებულ გარემოებებთან. მხოლოდ ამ გზითაა შესაძლებელი ფუნდამენტური ცვლილებების მოხდენა ყველა სფეროში, დაწყებული ურბანიზმითა და არქიტექტურით – პოლიტიკით და ეკონომიკით დასრულებული.
Butuzova K. (1963) ‘High Vocation of Soviet Architects’, Architektura SSSR, (6), pp. 1-4.
Clark K. (1993) ‘Changing Historical Paradigm in Soviet culture’ in Lahusen T. and Kuperman G. (eds.) Late Soviet Culture From Perestroika to Novostroika. Durham and London: Duke University Press, pp. 289-306.
Epstein, M. (1995) After the Future: The Paradoxes of Postmodernism and Contemporary Russian Culture. Amherst: The University of Massachusetts Press, pp. 188-210.
Gozak A. (1985) ‘Values of Life – Values of Architecture’, Architektura SSSR, (6), pp. 36-37.
Harvey, D. (1990) The Condition of Postmodernity. Cambridge MA and Oxford Uk: Blackwell, pp. 66-98.
Harvey D. (1990) ‘Flexible Accumulation through Urbanization Reflections on “Post-Modernism” in the American City’, Perspecta, (26), pp. 251-272.
Ioan A. (1999) ‘A Postmodern Critic’s Kit for Interpreting Socialist Realism’ in Leach N. (ed.) Architecture and Revolution. London and New York: Routledge, pp. 62-66.
Kagarlitsky, B. (2008) Empire of the Periphery Russia in the World System. London and Ann Arbor MI: Pluto Press, pp. 283-304.
Kudryavcev A. and Batiashvili G. (1985) ‘Reconstruction and Regeneration of Old Tbilisi’, Architektura SSSR, (3), pp. 48-53.
Leach N. (1999) ‘The Dark Side of the Domus The Redomestication of Central and Eastern Europe’ in Leach N. (ed.) Architecture and Revolution. London and New York: Routledge, pp. 150-162.
McLeod M. (1989) ‘Architecture and Politics in the Reagan era: From Postmodernism to Deconstructivism’, Assemblage, 2(8), pp. 22-59.
Mgaloblishvili N. (1981) ‘Tasks of Urban Planners of Georgia’, Architektura SSSR, (4), pp. 20-25.
Mgaloblishvili N. (1982) ‘Reconstruction of the Streets in Old Part of Tbilisi’, Architektura SSSR. (7-8), pp.110-113.
Riabushin A. (1979) ‘Architecture, Environment, Culture’, Architektura SSSR, (7), pp. 1-4.
State committee on Civil Engineering and Architecture by the Gosstroy USSR, Central Research-Scientific Institute of Theory and History of Architecture. (1987) Architecture of the West. Moscow: Stroiizdat, (4), pp. 7-15.
Suni, R. G. (1994) The Making of the Georgian Nation. 2nd edn. Bloomington and Indianapolis: Indiana University
Previous გამოცხადდა ვენეციის 17-ე არქიტექტურის ბიენალეს მთავარი თემა: ”როგორ ვიცხოვრებთ ერთად?” How We Will Live Together? Main theme of Venice Biennial
Next მზიური, ანტიმოდერნიზმი, მეგასტრუქტურა / Mziuri, Anti-modernizm, Megastructure
ჩვენს შესახებ / About us
ურბან რეაქტორი არის განაშენიანებულ გარემოზე ფოკუსირებული უნიდისციპლინარული პლატფორმა. მისი მიზანია სამართლიანი ურბანიზაციის და ზოგადად, უკეთესი ეკონომიკური, სოციალური და პოლიტიკური გარემოს შექმნის ხელშეწყობა. არსებობის ათი წლის მანძილზე ორგანიზაციამ  განახორციელა რიგი კვლევითი, საგანმანათლებლო და სამოქალაქო ჩართულობის ინიციატივები, ასევე მონაწილეობა მიიღო მრავალ საზოგადოებრივ ღონისძიებაში. ამ ვებგვერდის მეშვეობით შეიტყობთ ინფორმაციას მისი ძირითადი საქმიანობის შესახებ.
Urban Reactor is a unidisciplinary platform with the focus on built environment. It’s immediate objective is to stimulate just urbanization,  while aiming for better economic, social and political milieu in general. During ten years of existence the organization has realized number of research, educational and civic initiatives and participated in many public events. This page provides information on its main activities.
Create a website or blog at WordPress.com
ურბან რეაქტორი / Urban Reactor
Already have a WordPress.com account? Log in now.
ურბან რეაქტორი / Urban Reactor