en en hbs_lat ka ka ka ka ka ka ka uk ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka be ka ka ka ka ka ka ka en ka ar uz ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka be ka ka be ka ka ka ka ka ka ka nl ka ka ka ka ka ka te te ka kk ka en tr ka en en en en hbs_lat ja sl pl ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka en pt en pt en ky en xmf ka ka kk kk kk ka ka ja it uk ja ka ka ka ka ka ka uz te te te te ka ka ja ja ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka
parryblog · home · posts · language notes
40. სვანური უღვლილების სისტემა ქართველურია. ზმნას იგივე კატე-გორიები მოეპოვება, რაც ქართულსა და ზანურს. ესაა: პირი, რიცხვი, დრო, კილო (უღვლილების კატეგორიები) და ასპექტი, გვარი, ქცევა, კონტაქტი (წარმოქმნის კატეგორიები). ქართველური ზმნის მექანიზმი საერთოდ რთულია, მაგრამ სვანურისა – განსაკუთრებით. მას მეტი აქვს ინკლუზივ-ექსკლუზივის ფორმები, თურმეობითი I და II, მყოფადუსრული და სხვა. ეს ბადებს საკითხთა წყებას მათი გენეზისისა და პირველადობის შესახებ.
41. პირი. სვანური ზმნა პოლიპერსონალურია. მასში ასახვას პოულობს როგორც სუბიექტის პირი (ქვემდებარე), ისე პირდაპირი და ირიბი ობიექ-ტის პირი (დამატება), ოღონდ ირიბი განსხვავდება პირდაპირისაგან III პირ-ში ხ- თავსართის გამოყენებით.
42. სუბიექტური პირის ფორმანტები გარჩეულია ფუძის მიხედვით. ხმოვნით დაწყებულ ფუძესთან პირის ნიშნები უფრო სრულადაა წარმოდგე-ნილი, ვიდრე თანხმოვნით დაწყებულთან, ისტორიულად კი ეს ნიშნები ერ-თი წარმოშობისაა.
პ ი რ ი ს ნ ი შ ა ნ თ ა ს ქ ე მ ა
ხმოვნით დაწყ. ფუძესთან I პ.      ხუ̂-,   ლნტ. მ- II პ.         ხ-
–, ან სუფიქსები -ს, -ა, -ე
ვარაუდობენ, რომ II პირის თავსართი ჰ- იყო, რომელიც შერწყმულია
I პირის უ̂ ნიშანი ინფიქსია. III პირის ლ- პრეფიქსი შემონახულია სამ ზმნაში: ლ-ი "არის", ლ-ა̈სუ̂ "იყო" (ლ-ესუ̂) "იყოს" და ლჷგ "დგას". იგი მომდინარეობს ნ-საგან.
-ს სუფიქსი მახასიათებელია კავშირებითის III პირისა, -ა- – ნამყო უწ-ყვეტლისა და -ე – ნამყო წყვეტილისა.
43. რიცხვი. სუბიექტურ პირთა მრავლობითობა გამოხატულია სუფიქ-სებით: I და II პ. – -დ ბოლოსართით და III პ. – -ხ ნიშნით. I პირი განარ-ჩევს ინკლუზივსა და ექსკლუზივს ყველა კილოში. ინკლუზივის ნიშანია ლ-(თანხმოვანთან ლჷ-) და ექსკლუზივისა – ხუ̂- ან უ̂-.
II პ. ხიდგედ III პ. იდგეხ
პირისა და რიცხვის აფიქსთა სქემა ასეთია:
I პ.        ექსკლ. ხუ̂-, უ̂-       ლ ნ ტ. მ- – -დ
– -დ – -დ ლ- – -ხ
I პ.        ინკლ.  ლ-, ლ-ჷ-
II პ.                       ხ-, ,ჰ-
III პ.                     ლ-, –, -ს, -ა, -ე
ფონეტიკური პროცესებით გამოწვეული ცვლილებები განხილულია სა-თანადო ადგილას.
44. ობიექტური პირი. პირდაპირი თუ ირიბი ობიექტის თავსართებია: I პირისა მ-, II პირისა ჯ-, ხოლო III პირისა პირდაპირისათვის ნული, ირიბისა-თვის – ხ- (ვარაუდობენ, რომ ისტორიულად ჰ- იყო). პირდაპირ ობიექტსაც უნდა ჰქონოდა თავსართი ლ-, რომელიც გადმონაშთის სახით გვაქვს ზმნებ-ში ლა-ლ-ე̄მ "შეჭამა", ლა-ლ-ჷ̄შ "დალია"; ფიქრობენ, რომ სხვა ზმნებში ლა-პრევერბის შემდეგ ლ > ჲ, მაგრამ ადრინდელი პრეფიქსი დაცულია ბალს-ქვემოური დიალექტის ერთ-ერთ თქმაში: ლა-ნ-თ-ე >,ლა-ლ-თ-ე > ლა-ჲ-თ-ე "მომკა".
45. რიცხვი. ობიექტური პირიც განარჩევს ზემოსვანურში ინკლუ-ზივსა და ექსკლუზივს, რომელთაც სათანადო პრეფიქსები აქვთ: ინკლუ-ზივს – გუ̂- (იგივე ქართ. გუ-) და ექსკლუზივს – ნ-. ქვემოსვანურში სხვაო-ბა მოშლილია და გაბატონებულია ქართულთან საერთო გუ̂-. მათ მრ. რი-ცხვის ნიშანი არ სჭირდებათ. II და ინვერსიულ ზმნათა III პირი იყენებენ -ხ სუფიქსს (III პ. სუბიექტის ნიშანს მსგავსად ზანურისა), ხოლო III პირი არა-ინვერსიულ (პირდაპირობიექტიან) ზმნებში ნიშნით არ არის აღნიშნული:
ობიექტური პირის ნიშანთა სქემა
ჯ-, როგორც ცნობილია, ქართულ-ზანური პალატალიზებული გ- პრე-ფიქსია, -ჷ- თანხმოვანთგასაყარია.
ინკლუზივისა და ექსკლუზივის შესახებ ერთმანეთის გამომრიცხველი ორი მოსაზრებაა გამოთქმული. ზოგი მკვლევრის აზრით, იგი მეორეულია. ამით აიხსნება მათი განურჩევლობა ქვემოსვანურში, არეულად ხმარება უშ-გულურსა და ხალხურ სიმღერებში, გ- ელემენტის ფონეტიკური განვითარე-
ბა უ̂-ს წინ ქართულში. მაგრამ, სხვების აზრით, იგი საერთო-ქართველურია: კარგადაა შემონახული, დღესაც ცოცხალია და პრაქტიკულადაც პროდუქ-
ტიული სუბიექტურ ფორმებში მთელ სვანურში, გარჩეულია ნ- და გუ̂-კუთვნილებითს ნაცვალსახელებში (ნიშგუ̂ეჲ და გუ̂იშგუ̂ეჲ); გადმონაშთის
სახით დაცულია მ- და გუ̂-ს დაპირისპირება ძველ ქართულში. გუ̂-ს შემორ-
ჩენა და ნ-ს დაკარგვა ქვემოსვანურში ქართულის გავლენით შეიძლება აიხსნას. ს ა კ ი თხ ი შ ე მ დ გ ო მ ძ ი ე ბ ა ს მ ო ი თ ხ ო ვ ს.
აბსოლუტურ გარდაუვალ ზმნაში მხოლოდ სუ-
ბიექტური პირია და მისი ნიშნები; პირთა მიმართება შეიძლება გვქონდეს
მხოლოდ გარდაუვალ-რელატიურ და გარდამავალ-რელატიურ ზმნებში.
პირველი ორპირიანია და მეორე – ორპირიანი ან სამპირიანი.
III პირის სუბიექტს ობიექტად მოუდის I, II ან III პირი; II პირისას – I ან III, ხოლო I პირისას – II ან III პირი. თუ სუბიექტის თავსართია წარ-მოდგენილი, მაშინ ობიექტის ნიშანი არ ჩანს, ხოლო, თუ ობიექტის პრეფიქ-სია, მაშინ სუბიექტის თავსართი გამორიცხულია. ეს ამჟამად; ისტორიულად კი აბსოლუტურ ზმნას სუბიექტი ეუფლებოდა და რელატიურ ზმნას – ობი-ექტი, ამ მხრივ ქართველურ-სვანური დაღესტნურ ენებს უკავშირდებოდა თავისი მოდელით. მაგ.:
ხუ̂-ა-ლა̈ტ მი ეჩას "ვუყვარვარ მე მას" – აქ S1-ის თავსართია ხუ̂-, მაგრამ მოსალოდნელი O3-ს ხ-ს არსებობა გამორიცხულია: მ-ა-მა̄რ-ე სი მი "მამზადებ შენ მე" – აქ O1 ნიშანია მ-, მაგრამ მოსალოდნელი S2 ხ- არ ივა-რაუდება.
ს ქ ე მ ა
ობიექტურ ფორმანტთა ცვლილებები გაშუქებულია თავის ადგილას.
47. ზმნათა კლასიფიკაცია. სვანური ზმნა ტიპოლოგიურად არ განირ-ჩევა ქართულ-ზანურისაგან. აქაც დიფერენცირება ხდება პირის, აგებულები-სა და გარდამავლობის მიხედვით. მორფოლოგიური თვალსაზრისით ზმნა ერთპირიანი, ორპირიანი ან სამპირიანია. პირველი აბსოლუტურია, სხვები – რელატიური. ზოგის გამოკლებით (ლი "არის", ესღრი "მიდის"), აბსოლუ-ტური ზმნის რელატიურად გადაქცევა შეიძლება.
ა გ ე ბ უ ლ ე ბ ი თ ზმნა სუბიექტური ან ობიექტური წყობისაა. აბსო-ლუტური ყველა სუბიექტური წყობისაა და იწყება სუბიექტური ნიშნებით, რელატიური ორივე წყობისა შეიძლება იყოს: სუბიექტური ან ობიექტური. უკანასკნელს ობიექტის პრეფიქსები მოუდის: მ-ალა̈ტ შდრ. ხუ̂-ალა̈ტ "მიყვარს" "ვუყვარვარ". ასეთია უმეტესობა, მაგრამ ბევრი ზმნა, სემანტიკური თავისებურების გამო, მხოლოდ ერთი წყობითაა წარმოდგენილი: ხუ̂აჴნი "ვხნავ" (მაგრამ არა მაჴნი "მხნავს"), მაჟხა "მქვია" (მაგრამ არ იხმარება ხუ̂აჟხა "ვჰქვივარ").
ს ი ნ ტ ა ქ ს უ რ ი თვალსაზრისით ზმნა იყოფა გარდამავლად და გარ-დაუვლად. გარდამავალ ზმნას ახლავს ბრუნვაში მართული სუბიექტი და მართულივე ერთი (პირდაპირი) ან ორი (პირდაპირი და ირიბი) ობიექტი. ამის მიხედვით ზმნა ერთობიექტიანია ან ორობიექტიანი. გარდაუვალ ზმნას-თან გვაქვს სუბიექტი სახელობითში (ბრუნვაუცვლელი) და ობიექტი, თუ ასეთი მოეპოვება, – მიცემითში (ირიბი). გარდაუვალია ვნებითი და ე. წ. სა-შუალი გვარის ზმნები. გარდაუვალ ზმნებში განარჩევენ დინამიკურსა და სტატიკურს, მაგრამ ეს ცნებები ყველა მკვლევარს ერთგვარად არ ესმის. დი-ნამიკურია დეგნი "ქრება", ანღრი "მოდის", ხოლო სტატიკურია ლჷგ "დგას", აყუ̂რე "წევს" და სხვა. ამ დაყოფის შესაბამისად გვაქვს აბსოლუტურ-გარდა-უვალი, რელატიურ-გარდაუვალი და რელატიურ-გარდამავალი ზმნები. უკანასკნელი მოქმედებითი გვარისაა, პირველი-მეორე – ვნებითი ან საშუა-ლი გვარისა.
48. ზმნის ჯგუფები. ზმნები სამ ჯგუფად იყოფა. პირველ ჯგუფს შეადგენენ გარდამავალი ზმნები, რომლებიც ვნებითს აწარმოებენ ი- ან ე- თავსართით. მეორე ჯგუფს განეკუთვნება ფუძედრეკადი ზმნები, რომელთაც აბლაუტი ახასი-ათებთ: მოქმედებითისათვის -ი- (დიგე "აქრობს") და ვნებითისათვის -ე- (დეგნი "ქრება"). მესამე ჯგუფს ქმნიან საშუალი ზმნები და აგრეთვე -ა სუფიქსიანი სტატიკური ფორმები (სგურ "ზის", ხასგურ "აზის", ხაჟხა "ჰქვია" და სხვა).
49. პრევერბი. პრევერბს დრო-კილოთა წარმოებასთან მჭიდრო კავშირი აქვს და ამიტომ ადრე განვიხილავთ. პრევერბის ძირითადი ფუნქცია სვანურ-შიც, როგორც ქართულსა და ზოგ სხვა ენაში, მოქმედების მიმართულების ან სივრცეში საგნის ადგილმყოფობის აღნიშვნაა. ესაა მისი პირვანდელი ფუნქცია. შემდეგ მას დაეკისრა სრული ასპექტის გამოხატვა, მყოფადსრუ-ლის წარმოება და აგრეთვე ზოგი ძირის მნიშვნელობის შეცვლაც. ეს ყველა მეორეული, გვიანდელი ფუნქციაა.
პრევერბი სვანურშიც ორგვარია: მარტივი და რთული. მარტივია სულ რვა. ოთხი ძირითადია და ოთხი – თანდებულთან საზიარო. ძირითადია: ან-, ად-/ა-, ეს-, ქსვ. ას-, ლა-, ხოლო პ რ ე ვ ე რ ბ-თ ა ნ დ ე ბ უ ლ ი ა ჟი-, ჩუ-/, სგა-, ლნტ. სკა-, ბქვ. ისგა-, ქა-. მათი შერწყმით (თანდებულ-პრევერბი + ძირითადი პრევერბი) მიიღება რთული ზმნისწინი.
ან- აღნიშნავს მიმართულებას იქიდან აქეთ, I პირისაკენ, და უდრის ქართ. მო-ს. ამდენად იგი თითქოს ორიენტაციის მაჩვენებელია (ან-ღრი "მოდის").
ად-/ა- და ეს-/ას- ან'ის მოპირისპირეა, საიქეთოა, III პირისაკენ მიმართუ-ლებას გამოხატავს, მაგრამ ორიენტაციას არ უჩვენებს, უდრის ქართ. მი-, და-, გა-, წა-ს (ეს-ღრი "მიდის", ა̈დჴიდ‖ადOე "წაიღო", შდრ. ა/ა̈ნჴიდ "მოიტანა").
ლა-ც საიქეთოა, უდრის ქართ. შე-ს, ზოგჯერ მი-, წა-ს.
პრევერბ-თანდებულთაგან ერთმანეთის საპირისპიროა ჟი- და ჩუ-, სგა-და ქა-. ჟი- აღნიშნავს მიმართულებას ქვევიდან ზევით, ხოლო ჩუ – ზევიდან ქვევით; ჟი- შეესატყვისება ქართ. ზე-ს, მეგრ. ჟი-ს, ხოლო ჩუ- ქართ. ქვე-ს (იგი მტკიცებით ნაწილაკადაც არის გამოყენებული). სგა- გამოხატავს მი-მართულებას გარედან შიგნით, როგორც ქართ. შე- და ქა-, პირიქით, – შიგნიდან გარეთ და უდრის ქართ. გა-ს.
პრევერბები საკმაო ცვალებადობას განიცდიან ფონეტიკურ ნიადაგზე.
1. პრევერბთა თანხმოვნითი ელემენტი ნ-, დ-, ს- (ლენტეხურის გამოკლე-ბით) არ ჩანს I და II პირის ობიექტურ და ინკლუზივის ლ- თავსართებთან, ხოლო ნ- ქრება სუბიექტურ და III პირის ობიექტურ თავსართებთან, -დ-იქცევა -თ-დ, -ს- ელემენტი კი დაცულია (ლენტეხურში ობიექტურ პრეფიქ-სებთანაც და ინფიქსად გვევლინება: ა-ჯ-ს-უ-ღუ̂-ე "მიგაქვს").
2. ჟი-ს ი იკარგება ხმოვანთა წინ (ი-ს გამოკლებით) და აპოსტროფით აღინიშნება, ჩუ-ს რედუქცია მოსდის ა- და ე- ხმოვანთა წინ და იქცევა ჩუ̂-დ, 43
ო-ს წინ უ̂ ელემენტი იკარგება, სგა- და ქა- ერწყმის მომდევნო ხმოვანს და
გრძელდება ბალსზემოურსა და ლაშხურში, ხოლო ელიზია მოსდის ბალსქვე-
მოურ-ლენტეხურში (ლშხ. ქა̄დკუ̂ა̄რ – ბქ. ქ'ადკუ̂ა̈რ, ლნტ. ქ'ადაკუ̂ა̈რ <
ჟი+ან- > ჟ'ან- = აღმო-, ამო-
ჟი+დ- > ჟ'ად-, ჟი+ა- > ჟ'ა = ა-, ზე-, მი-, და- გა-, წა-
ჩუ+ნ- > ჩუ̂ან = ჩამო-, დამო-
სგა+ან- > სგა̄ნ-, სგ'ან-, ლნტ. სკ'ან- = შემო-
ქა+ეს- > ქე̄ს-, ქ'ეს-, ლნტ. ქა+ას- > ქ'ას = გა-, და-, წა-
50. კილო სამია: თხრობითი, კავშირებითი და ბრძანებითი. ამათგან სა-განგებო ნიშნები მოეპოვება კავშირებითს, სხვებს – არა. თხრობითსა და კავშირებით კილოებს თავ-თავისი დრო აქვთ.
51. დრო. ძირითადი დროა აწმყო, ნამყო და მყოფადი. ორ უკანასკნელს სისრულის მხრივ თავისი სახეობა აქვს. მორფოლოგიური და სინტაქსური თვალსაზრისით დრო-კილოებს სამ სერიად ყოფენ:
I სერიაში შედის ორი ძირითადი დრო: აწმყო და მყოფადი. აწმყოს ფუძის-
გან იწარმოება ნამყო უწყვეტელი, კავშირებითი I, მყოფადუსრული, თურ-
მეობითი I და II
ყველა ქმნის აწმყოს წრეს. მყოფადსრულისაგან
წარმოიქმნება პირობითი (ხოლმეობითი) და შეადგენს მყოფადის წრეს. I სერიას ახასიათებს ერთი ამოსავალი ფუძე და ერთნაირი სინტაქსური კონსტრუქცია: სუბიექტი სახელობითში და ობიექტი (პირდაპირიც და ირიბიც) მიცემითში.
II სერიაში შედის ნამყო წყვეტილი (აორისტი) და კონიუნქტივი II. მათ-გან მიიღება ბრძანებითი კილოს ფორმები. ფუძე ათემატურია. სინტაქსუ-რად ორი კონსტრუქცია განირჩევა ზმნის გარდამავლობის მიხედვით: გარდა-უვალთან სუბიექტი სახელობითშია და ობიექტი (ირიბი) მიცემითში, ხოლო გარდამავალთან სუბიექტი მოთხრობითშია და პირდაპირი ობიექტი – სახე-ლობითში, ირიბი კი – მიცემითში.
III სერიას შეადგენს შედეგობითი I (რეზულტატიური I), შედეგობითი II, ანუ ნამყო წინარეწარსული (რეზულტატიური II) და კავშირებითი III. ფუძე შერეულია (იხმარება I სერიისაც და მეორისაც). კონსტრუქცია ინვერ-სიულია: სუბიექტი მიცემითშია, პირდაპირი ობიექტი – სახელობითში, ირი-ბი იქცევა უბრალო დამატებად, ხოლო არაინვერსიულ გარდაუვლებთან სუ-ბიექტი სახელობითშია და ირიბი ობიექტი – მიცემითში.