en en hbs_lat ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka xmf ka ka gu ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka ka
parryblog · home · posts · language notes
ვ ნ ე ბ ი თ ი გ ვ ა რ ი
ვნებითი გვარი კონსტრუქციითა და წარმოებითაც ქართულისას ემთხვე-ვა. იგი კონვერსიული ფორმაა მოქმედებითი გვარისა და ერთი პირით ნაკ-ლებია მასზე. I ჯგუფის ზმნათა ვნებითის საწარმოებლებია ი- ან ე- თავსარ-თი. ი-ნიანი ფორმა აბსოლუტურია, ერთპირიანია და მიიღება მოქმედებითის ორპირიანისაგან, ხოლო ე-ნიანი რელატიურია, ორპირიანია და წარმოქმნილია სამპირიანისაგან. ი- ან ე- თავსართი ივარაუდება I და II სერიაში.
I ს ე რ ი ა
70. ნამყო უსრულში I ჯგუფის ზმნათა ვნებითს -ი ან -ა ბოლოსართი ეკვეცება უკვალოდ და დაერთვის -ო̄ლ ‖ -ოლ ბალსზემოურსა და ლაშხურ-ში. ბეჩოურში -ი რჩება და ნამყო უწყვეტლის ნიშანი ემატება; ამ მხრივ ბე-ჩოური და ეცერული სავსებით ემთხვევა სათავისო ქცევის ფორმებს, ოღონდ I და II პირში ვნებითში ფუძის ბოლო ხმოვანი უმლაუტიანია და -უ̂ შე-იძლება აქაც დაემატოს. -და̈ს, -და ხშირად ახლავს -ო̄ლ ‖ -ოლ სუფიქსის შემდეგ ბალსზემოურსა და ლენტეხურში, ხოლო ლშხ. III პირში (იშ-ხო̄ლ{და}, ლნტ. იშხოლდა, ბეჩ. იშხიდა, ეცრ. იშხიუ̂ "იწვებოდა"; ეცრ. ხიქა̈ჩ{უ̂}, ხიქჩო̄ლდა̈ს, ლშხ. ხიქჩო̄ლ "იჭრებოდი"), -ი ან -ე მოკვეცილებს მხოლოდ ნამყო უწყვეტლის ნიშანი ახლავთ, მაგრამ უმლაუტი არა აქვთ -ე მოკვეცილთ (ხეშა̈ნდა, ლშხ. ხეშა̄ნდა "ესხა", მაგრამ ხეჴჷ̄რა̄ლ{და} "ეხვეწებოდა"...).
რაც შეეხება II ჯგუფის ვნებითებს, ისინი I ჯგუფის აქტივთა მსგავსად აწარმოებენ ნამყო უწყვეტელს, მხოლოდ ლაშხურში დაირთავენ -ო̄ლ სუფიქსს (ტეხენ{და}, ბეჩ. ტეხნიდა, ეცრ. ტეხნიუ̂, ლშხ. ტეხნო̄ლ{და} "ბრუნდებოდა").
ლშხ. ხეჭუ̂დიელ-ნ-ი < ლნტ. ხეჭუ̂ედიელ-ნ-ი "ეკითხებოდეს იქნება", მაგრამ
ლშხ. იშხ-ო̄ლ-ნ-ი "იწვოდეს იქნება"). II ჯგუფის ვნებითთათვის ნამყო უწყვეტ-ლის ფუძეს ერთვის -უ̂ნ-ი ბალსზემოურსა და ლენტეხურში და -ენ სუფიქსს აბლაუტი მოსდის ბალსზემოურში (ბზ. ხეტხა̈ნუ̂ნი, ლნტ. ხეტეხენუ̂ნი "უბრუნდებოდეს იქნება", იტხა̈ნუ̂ნი, ლნტ. ტეხენ{უ̂}ნი "ბრუნდებოდეს იქ-
ნება"). ამათ მისდევს -ემ მოკვეცილი ზმნებიც ბზ.-სა და ქვსვ.-ში (იგო̄ლ-ნ-ი ‖ ლშხ. იგმო̄ლნი, ლნტ. იგ{ემ}ოლნი "იდგმებოდეს იქნება"...). ბალსქვემო-ურში I ჯგუფის ზმნათა ამ ფორმებს ვნებითის გაგების ნაცვლად მოქმედები-თის სასხვისო ქცევის მნიშვნელობა აქვთ (ხემარუნი "უმზადებდეს იქნება").
73. თურმეობითი I და II მოქმედებითი გვარის თურმეობითთაგან გან-სხვავდება -ო̄ლ‖-ოლ სუფიქსით, რომლის ჩართვის გამო -ინ-ა‖-უნ-ა იკუმშე-
ბა. II ჯგუფის ვნებითებში -ო̄ლ, -ოლ ჩნდება ქვემოსვანურსა და ბალსქვემო-ურში, ოღონდ მასთან ერთად ლაშხურში დაცულია -ენ, რომელიც არაა ბალსქვემოურსა და ლენტეხურში; პარალელურად ლენტეხურში გვევლინება
-ენ და ბალსზემოურში (-ენ >) -ა̈ნ, -ოლ სუფიქსის გარეშე (ბზ. ხა̈კუ̂შა̈ნ-{უ̂}-ნა, ლნტ. ხაკუ̂ეშენ-ნა ‖ ხაკუ̂ეშ-ოლ-ნა, ბქ. ხა̈კუ̂შ-ოლ-ნა, ლშხ. ხაკუ̂შე-ნ-ო̄ლ-ნა "უტყდებოდა თურმე").
თურმეობით II-ში ყველა კილო იჩენს -ო̄ლ ‖ -ოლ სუფიქსს, სხვა მხრივ ეს ფორმები აქტივისას ჰგავს. ეცერულში -ემ-ს აბლაუტი არ ახასიათებს (ბზ. ლჷმბა̈მო̄ლუ̈ნ ‖ ლჷმბემო̄ლნე̄ {ლი}, ლნტ. ლჷმა̈ბენოლ {ლი} "იბმებოდა თურმე").
II ჯგუფის ზმნათა ვნებითებში -ო̄ლ ‖ -ოლ არ ერთვის ბზ., ლნტ. ფორ-
მებს, ოღონდ ბალსზემოურში ფუძის ე > ა̈; -ენ შემონახულია მხოლოდ ლენ-ტეხურში (ბზ. ლჷმტა̈ხუ̂ინ {ლი}, ლნტ. ლჷმა̈ტეხენ {ლი}, ლშხ. ლჷმტე-ხო̄ლნე̄ლი ‖ ლჷმტეხო̄ლინ, ბქვ. ლჷმტეხოლინ ‖ ეცრ. ლჷმტეხოლნე ლი
74. მყოფადსრული I ჯგუფის ზმნათაგან ასეთი ფორმულით იწარმოება: პრევერბი + აწმყოს ფუძე + -ი სუფიქსი, ხოლო თავსართები ი- და ე- ამოღე-ბულია და პრევერბის ა- ელემენტი უმლაუტიანია, ლნტ.-ში ე- დაცულია (ა̈დ-შიხ-ი, ლშხ. ედ-შიხ-ი "დაიწვება", მაგრამ ა̈თშიხი, ლშხ. ეთ-შიხ-ი < ლნტ. ა̈თეშიხ-ი "დაეწვება"). II ჯგუფის ზმნათა ფორმულა უფრო მარტივია:
პრევერბი + აწმყოს ფუძე (ა̈/ანტეხენი < ლნტ. ან-ტეხენი "მობრუნდება").
რელატიურ-გარდაუვალი ზმნების ნაწილი ვნებითებს ე- – -ი აფიქსებით აწარმოებს, ზოგიც -ე̄ნ/-ენ-ს ჩაირთავს. ესენი თუმცა ფორმით აწმყოა, მაგ-რამ მნიშვნელობა მყოფადისა აქვთ (ხელტი < ლნტ. ხელა̈ტი "ეყვარება", ხე-ღუ̂ე̄/ენი "ექნება"). თუ ამათ პრევერბი დაერთო, სრული სახისა იქნება
(ლა̈ხლა̈ტი "შეუყვარდება"). -ემ სუფიქსიანი მარტივდება და შეიძლება -ო̄ლ ჩაერთოს (ა̈დგი ‖ ა̈დ-გო̄ლ-ი, ლშხ. ედგი ‖ ედგო̄ლი "დაიდგმება"). სუფიქსი -ი ზოგიერთ ზმნაში შესაძლებელია -ა-ს შეენაცვლოს ეცერულის გამოკლე-
ბით (ხე̄რი ‖ხე̄რა "ექნება").
ჩანს, მყოფადსრულში ბოლოსართია -ი (და არა -ისგ).
75. პირობითი მყოფადსრულისა და მყოფადუსრულისაგან განსხვავდე-ბა მხოლოდ სუფიქსით: -ი-ს ნაცვლად -ო̄ლ ‖ -ოლ ახასიათებს. ნამყო უწყვე-ტლის -და̈ს, -და არ დაერთვის, ეცერულში კი მოქმედებითი გვარის ნამყო უწყვეტლის ფორმაა, I და II პირში -ი მოკვეცილია, მაგრამ III პირში -ი და-ცულია და -უ̂ დაერთვის.
პირობითი განსხვავდება მყოფადუსრულისაგან: ლშხ. ხეტხენო̄ლ-ო̄ლ,
ბზ. ხეტხა̈ნნო̄ლ "უბრუნდებოდეს იქნებოდა", ხოლო მყოფადსრულისაგან: ა̈დშიხო̄/ოლ, ლშხ. ედ-შიხო̄ლ, ეცრ. ა̈დშიხიუ̂ "დაიწვებოდა". ლენჯერულსა და, როგორც ძველი ტექსტებიდან ჩანს, უშგულურ თქმაში წარმოდგენილია -ა̄̈ლ (ა̈დშიხა̄̈ლ).
II ჯგუფის ზმნების ვნებითი სრული სახის ნამყო უსრულია8 ეცერულსა და ქვემოსვანურში; მყოფადსრულის -ი-ს ადგილას -ოლ სუფიქსს ირთავს ბე-ჩოურში; -და̈ს, -და შეიძლება დაემატოს ლენტეხურში, ხოლო მეშველი ზმნა I და II პირში ლაშხურში (ბზ. ა̈ნტხენ, ლნტ. ანტეხენ{და}, ეცრ. ა̈ნტხენიუ̂, ბეჩ. ანტხენოლ, ლშხ. ანტხენო̄ლ{და} "მობრუნდებოდა").
II ს ე რ ი ა
76. ნამყო წყვეტილი, ი- ან ე- პრეფიქსის გარდა, ირთავს -ენ სუ-ფიქსსაც, რომელიც იცვლება ბალსზემოური ზმნის I და II პირში -ა̈ნ-ად, ხო-ლო III პირსა და მრ. რიცხვში -ა̄̈ნ, ლშხ. -ა̄ნ, ბეჩ., ლნტ. -ან და ეცრ. -ა̈ნ სა-ხით; ე- პრეფიქსი დაცულია ლენტეხურში (II პ. ბზ. ათშიხა̈ნ, ლშხ. ეთში-ხენ, ბქვ. ლნტ. ა̈თშიხენ; III პ. ბზ. ა̈დშიხა̄̈ნ, ლშხ. ედშიხა̄ნ, ბეჩ. ა̈დშიხან, ეცრ. ა̈დშიხა̈ნ "დაიწვა"; ბზ. ა̈თშიხა̄̈ნ < ლნტ. ა̈თეშიხან "დაეწვა").
თავისებურებათაგან აღსანიშნავია ის, რომ შესაძლებელია ლაშხურში III პირის ფორმას ნამყო უწყვეტლის -და სუფიქსი დაერთოს, ზოგიერთ ზმნაში -ა̄̈ნ, -ა̈ნ, -ან ბოლოსართი მოეკვეცოს და გაუმლაუტება არ გამოიწვი-ოს (ა̈დკა̄ფ, ბეჩ., ლნტ. ა̈დკაფ, ლშხ. ედკა̄ფა̄ნ "წაიქცა").
ზოგი ამ ტიპის ზმნა I და II პირშიც არ ივლენს -ა̈ნ ‖ -ენ სუფიქსს (ლაშ-ხურის გამოკლებით) და ფუძისეულ გრძელ ხმოვანს ამოკლებს, ხოლო არა-გრძელ ხმოვანს კუმშავს ვნებითის ე- პრეფიქსის გავლენით, III პირში ფუძე სრულად არის წარმოდგენილი უუმლაუტოდ და გრძელი ხმოვნით (II პ. ათელკ, ბქვ. ლნტ. ა̈თელკ, ლშხ. ეთლაკენ; III პ. ა̈თლაკ, ლნტ. ათელაკ, ლშხ. ეთლაკა̄ნ "წააწყდა" ან II პ. ა̈დკაფ, III პ. ა̈დკა̄ფ, ლშხ. ეთკა̄ფენ,
II ჯგუფის აბსოლუტური ფორმები ფუძეში ე-ს გამოივლენენ, რომელიც ბალსზემოურში შეკუმშულია მახვილის გავლენით; III პირსა და მრ. რიცხვ-
ში აბლაუტის გამო ე-ს ადგილას გვაქვს ბზ., ეცრ. ა̈, სხვაგან ა (II პ. ა̈ტხ <
ატეხ "დაბრუნდი", III პ. ბზ., ეცრ. ატა̈ხ, სხვაგან ატახ "დაბრუნდა").
პრევერბთაგან გამოყენებულია ა-, ან- და ლა-, უკანასკნელი გრძელდება ბალსზემოურსა და ლაშხურში (ლა̄ტა̈ხ, ლშხ. ლა̄ჲტახ, ლნტ. ლატახ, ეცრ.
რელატიურ ფორმებში ირიბობიექტიანი საარვისო ქცევა გამოხატულია ე- პრეფიქსით, ხოლო სასხვისო ქცევა – ო-თი; ორივე დაცულია მხ. რ. I და II პირში, ხოლო ლენტეხურში – ყველა პირში (მაგ.: II პ. ათეყჩ, ა̈თეყჩ, ლშხ. ეთეყჩ "თავი დაანებე", III პ. ა̈თყა̈ჩ, ბეჩ. ა̈თყაჩ, ეცრ. ა̈თყა̈ჩ, ლშხ.
ეთყაჩ < ლნტ. ა̈თეყაჩ "თავი დაანება").
სასხვისო ქცევის -ო მკვიდრად არის წარმოდგენილი ლენტეხურში, მაგ-
რამ ზემოსვანურის I და II პირში გაუმლაუტებული ო > უ̂ე გვევლინება, ან იმავე ზსვ. და ლაშხურში – -ე, რომელიც ეგების გაუმლაუტებული ო-ს დე-ლაბიალიზებული ხმოვანია (ო̈ > უ̂ე > ე): მაგ., I პ. ბქვ., ლშხ. ჩოხოქხ < ლნტ. ჩუ̂ახუქხ "ჩამოვხტი", II პ. ჩოხოქხ < ლნტ. ჩუ̂ახოქხ "ჩამოხტი", III პ.
ჩოხქა̈/ახ < ლნტ. ჩუ̂ახოქახ "ჩამოხტა", მაგრამ II პ. ბზ. ჩოხუ̂ექხ, ბეჩ., ლშხ.
რამდენიმე ზმნა უპრევერბოდაც გვხვდება
"ნახა", ბზ. ხუ̂ეჲხ, ეცრ. ხოუ̂ხ "დავეცი"; ხოჲა̈/ახ, ეცრ. ხოუ̂ა̈ხ "დაეცა").
77. კონიუნქტივი II იმავე -ე̄ნ ‖ -ენ, ბქვ. კი -ენ-ე სუფიქსს იყენებს ყვე-ლა პირში. ლაშხურში დაერთვის კავშირებითი I-ის -დე სუფიქსი. ზოგ ზმნას აქაც -ენ ან -ე არ უჩნდება, მაგრამ მისი ფარული არსებობა უმლაუტით დასტურდება. II ჯგუფის ზმნებს -ე აქვს ფუძეში და, გარდა ამისა, ბქვ., უშგ., ლშხ. -ე სუფიქსსაც დაირთავს; III პ. ნიშნად -ს ბოლოსართი გვევლინება (მაგ.: ბზ. ა̈დშიხე̄ნს, ლშხ. ედშიხე̄ნს, ლნტ. ა̈დშიხენს < ბქვ. ა̈დშიხენეს "და-
იწვას"; შდრ. ა̈თლა̈კს, ლნტ. ა̈თელა̈კენს "წააწყდეს"; ბზ. ა̈ხფა̈სს < ბქვ. ა̈ხფასეს < ლნტ. ა̈ხეფა̈სენს "გამოუვიდეს"; II ჯგ. აბსოლუტური ატეხს <
ბქვ., უშგ., ლშხ. ატეხეს "დაბრუნდეს"; რელატიური ლა̈ხტეხს < ლნტ. ლა̈ხეტეხს, ლშხ. ლეხტეხეს < ბქვ. ლა̈ხტეხეს "დაუბრუნდეს"; უპრევერბოდ: ხეკუ̂ეს "უნდეს"; ბზ., ლნტ. ხეთელს < ლშხ. ხეთელეს "შეეხოს"). სასხვისო ქცევის ო- კარგადაა დაცული, ამიტომ ობიექტური წყობის I და II პ. ფორ-მებშიც სასხვისოს ი- უნდა დავუშვათ და არა ე-, როგორც ეს ნამყო წყვე-ტილშია (ა̈მთუ̂ეფ ბქვ. < ა̈მთუ̂ეფე < ამითუ̂ეფე). II ჯგუფის ზმნებს ბოლო-კიდური -დ ეკარგება (აჩეს <,აჩედ-ს "წავიდეს").
III ს ე რ ი ა
78. ვნებითი III სერიაში აბსოლუტურიცაა და რელატიურიც. აბსოლუ-ტური აღწერილობითია, რელატიური ირიბობიექტიანია. ზმნას თავსართად აქვს ა-, რომელიც ლენტეხურში შემონახულია. ინვერსია აქ არ ხდება.
რ ე ზ უ ლ ტ ა ტ ი უ რ I -ს სუფიქსად იგივე მოქმედებითი გვარის -ა დაერთვის. ხშირად ორივე ჯგუფის ზმნებსა და სტატიკურ ფორმებს ბალსზე-მოურსა და ლაშხურში, ნაკლებად – ლენტეხურში -ე̄ნ‖-ენ სუფიქსი ჩაერ-თვის (ათხატუ̂ე̄/ენა, ლნტ. ათახატაუ̂ა "დახატვია"; ხა̈/ამთქუ̂ე̄/ენა "სჩვევია"; ხა̈/აწდა < ლნტ. ხა̈წედა "დანახვია"; მა̈/აკუ̂შა < ლნტ. მა̈კუ̂ეშა, ლშხ.
მაკუ̂შე̄ნა < ლნტ. მა̈კუ̂ეშენა "დამტეხია").
რ ე ზ უ ლ ტ ა ტ ი უ რ II (ნამყო წინარეწარსულს) ვნებითის იგივე -ა̄̈ნ, -ა̈ნ, -ან, ლშხ. -ა̄ნ ‖ -ე̄ნ სუფიქსები მოეპოვება, რაც მოქმედებითს. რე-ზულტატიურ I-ში ჩართული -ე̄ნ ‖ -ენ, ჩვეულებრივ, არ ჩანს, განსაკუთრე-ბით – ბალსზემოურში (ათხატუ̂ა̄̈ნ, ეცრ. ათხატუ̂ა̈ნ, ლშხ. ათხატუ̂ა̄ნ/ე̄ნ < ლნტ. ათახატუ̂ან "დახატოდა"). ამავე სუფიქსებით იწარმოება II ჯგუფის ზმნე-ბი (ხა̈წდა̄̈ნ, ბქვ. ხა̈წდა̈/ან, ლშხ. ხაწდა̄/ე̄ნა < ლნტ. ხა̈წედან " {და}ნახოდა").
კ ო ნ ი უ ნ ქ ტ ი ვ ი III -ე̄ნ/-ენ ბოლოსართს იყენებს, III პირის ნიშანია -ს სუფიქსი (ათხატუ̂ე̄ნს "დახატოდეს"; ლახტეხე̄ნს, ბქვ. ლახტეხენს<ლნტ.
79. აღწერილობითი ვნებითი ქართულის ანალოგიურია. იგი შეიცავს
ზმნის ნამყოს მიმღეობას + მეშველი ზმნა. I ჯგუფის მიმღეობა ლჷ- – -ე და II ჯგუფის მე- – -ე აფიქსებით არის წარმოქმნილი. მას ორგანული წარმო-ების მაჩვენებლები მოეპოვება, სახელდობრ: ირთავს ძირითად პრევერბებს, რომლებიც კუმშავენ ლჷ- და მე- პრეფიქსებს; ასიმილაციის გამო, პრევერბის ა უმლაუტდება, ლაშხურში ე-დ იქცევა; თანხმოვნით ელემენტებს კარგავენ, ჩაირთავენ პირის (S1) ნიშანს, რომელიც იმსგავსებს პრევერბის ა ან ბქვ. და ლაშხურის ე ხმოვანს; II ჯგუფის ზმნები III პირში მეშველ ზმნას ხშირად არ საჭიროებენ, თუ ბზ., ლშხ.-ში ბოლო -ე მოკვეცილია.
პრევერბის ა ბალსქვემოურში ო-დ არის წარმოდგენილი. მეშველი ზმნის III პირის ლ- თავსართი ბალსზემოურსა და ლაშხურში მიმღეობის ე-სთან არის შეხორცებული და -ე- დაგრძელებულია (I პ. ჩოლშიხე̄ლხუ̂ი, ლნტ.
ჩუ̂ალშიხეხუ̂ი, ბქვ. ჩოლშიხეხუ̂ი "დამწვარვარ", III პ. ალშიხე̄ლი, ლნტ.
ალშიხელი, ბქვ. ოლშიხელი "დამწვარა"; II ჯგ. ა̈მჴედე̄ლი, ლშხ. ემჴედე̄ლი, ბქვ. ომჴედელი < ლნტ. ა̈მეჴედელი "მოსულა",...).
რეზულტატიურ II-სა (ნამყო წინარეწარსულსა) და კონიუნქტივ III-ში მიმღეობური ნაწილი უცვლელად რჩება, ხოლო მეშველი ზმნა იხმარება პირ-ველთან ნამყოში და მეორესთან – კავშირებითში (ამჴედე̄ლა̈სუ̂, ემჴე-დე̄ლა̈ს, ომჴედელა̈სუ̂, ა̈მჴედ{ე}ლას/ლეს "დაბრუნებულიყო"; კავშირებით III-ში მეშველი ზმნაღა იცვლება: ლესუ̂, ბქვ., ლნტ. ლესეს).