eo eo eo eo eo eo eo es eo eo eo eo da eo eo hbs_lat fr fr en eo es eo eo eo eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo
Redaktado de Amazona arbaro - Vikipedio
Salti al navigilo Salti al serĉilo
Averto: vi ne estas ensalutinta. Via IP-adreso enregistriĝos en la redakta historio de tiu ĉi paĝo. Se vi ensalutas aŭ kreas konton, viaj redaktoj estos atribuitaj al via uzantnomo, kune kun aliaj bonaĵoj.
Kontrolo kontraŭ spamo. Ne entajpu ion ajn!
[[Dosiero:Amazonie.jpg|thumb|right|300px|Amazonio]] [[Dosiero:Manatee with calf.PD.jpg|thumb|right|250px|[[Manato]]j.]] La '''Amazona Arbaro''' aŭ ''' Amazona pluvarbaro''' la plej vasta tropika pluvarbaro sur [[Tero]], estas tiel larĝa kiel [[Atlantiko]] inter [[Afriko]] kaj [[Sudameriko]] kaj kovras [[Amazonio]]n. Ĝi estas tre bunta komunaĵo de [[arbo]]j, [[arbusto]]j, [[palmo]]j, [[epifito]]j kaj [[herbo]]j kun la plej grandaj biologiaj specioj. Ĉi tie troviĝas ekzemple pli ol 4.000 specioj da arboj, 120.000 specioj de florantaj kreskaĵoj kaj ĉirkaŭ 1.600 specioj de [[birdo]]j. En [[Amazono (rivero)|Amazono]] kaj ties alfluoj vivas ne nur 5.500 specioj de [[fiŝo]]j, sed en ties akvoj vivas ankaŭ [[kajmano]]j, akvaj [[testudo]]j kaj al rivero adaptiĝintaj mamuloj – dolĉakvaj [[delfeno]]j, riveraj [[lutro]]j kaj [[manato]]j. Karakterizaj reprezentantoj de mamuloj de la pluvpraarbaro estas [[simio]]j malpoj, [[tapiro]]j, [[dazipo]]j, sovaĝaj porkoj [[pekario]]j, grandaj roduloj [[kapibaro]]j kaj [[urso]]j (''Tremarctos ornatus''). La pluvarbaro estas loko de senĉesa batalo pri [[lumo]], tial estas tipa por ĝi etaĝa aranĝo. Ĝis metra alteco kreskas herboj, kvinmetran atingas arbustoj komune kun arbaj [[filiko]]j. La malsupra arba etaĝo kun mallarĝaj arbokronoj atingas altecon de 10 – 20 metroj. En altecoj ĉirkaŭ la meza etaĝo   kreas sinsekvan tegmenton de la pluvarbaro. Tiun superas sole unuopaj grandegaj arboj, karakterizaj de siaj tabulaj radikoj kaj arbokronoj, kiuj leviĝas ĝis alteco de ĉirkaŭ 60 – 70 metroj. Ankoraŭ komence de la [[20-a jarcento]] la amazona pluvarbaro okupis ĉirkaŭ 5 milionojn da km 2 . De meze de la 1970-aj jaroj oni ĉi tie komencis masivan senarbigon kaj jam estis hakita proksimume 10 % de la devena areo (t. e. ankoraŭ restas 90 % de praarbaro kaj oni povas diri, laŭ alia vidpunkto, ke amazoniaj landoj ''konservis'' 90 % de la amazonia arbaro kaj ne ke ili detruis 10 % de ĝi). Pli ol 5.600 km longa aŭtostrado ''[[Transamazonica]]'' kunigis komencojn de navigeblaj sektoroj en alfluoj de Amazono kaj sekvas post ĝi pluaj vojdirektoj: [[Belemo]] – [[Brazilo]], [[Santaremo]] – [[Cuiabá]], [[Manaus]] – [[Porto Velho]]. Laŭlonge de la aŭtostradoj disvastiĝas areoj de plugtero por kulturado de [[maizo]], [[sukerkano]], [[kakao]], [[juto]] kaj [[manioko]]. Hodiaŭ, Transamazonica preskaŭ ne plu ekzistas, ĉar la arbaro reinvadis ĝin. Multaj homoj pensas, ke la Amazonia Arbaro restis dum jarmiloj sen loĝantoj, sed homoj vivis en ĝi almenaŭ ekde 5000 a. K. Partoj de l' arbaro, laŭ modernaj studoj, estis plantitaj de homoj en pasinta tempo. Tiuj pra-indiĝenoj plantis utilajn arbojn por ili, kaj divastigis specojn multajn kilometrojn for de ties originaj areoj. Plinombriĝas ankaŭ loĝateco de Amazonio. Hodiaŭ tie vivas proksimume 10 milionoj da loĝantoj, duono el ili en grandaj urboj. Sed [[indiano|indiana]] loĝantaro iom post iom malaperas. Komence de la 20-a jarcento ties nombro estis taksita al 1 miliono, hodiaŭ ĉi tie restas proksimume 155.000 indianoj. Sed la taksoj pri la grandeco de la arbaro kaj la indiana loĝantaro en komenco de 20-a jarcento estas disputindaj, ĉefe ĉar oni ne havas certajn informojn pri Amazonio en komenco de 20-a jarcento. Alie, en Brazilo oni povas deklari sin indiano (aŭ negra, aŭ blanka) laŭvole. Tiel en 1991, en Brazilo nur 300 mil homoj deklaris sin indianoj, sed kiam aperis novaj leĝoj, kiuj garantiis terojn al ili, en 2000, 750 mil homoj deklaris sin indianoj. == Vidu ankaŭ == * [[Habitatodetruo]] * [[Sudokcident-amazonaj humidaj arbaroj]] {{commonscat|Amazon Rainforest}} [[Kategorio:Praarbaroj]] [[Kategorio:Sudameriko]]
Konservante, vi konsentas senlime doni vian kontribuon laŭ la Permesilo Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 kaj la GFDL.
Vi konsentas esti agnoskata de reuzantoj almenaŭ per ligilo aŭ URL al la paĝo kontribuita. Vidu la Rajtojn de Uzado por detaloj.
Nuligi Helpo pri redaktado (malfermiĝas en nova fenestro)
Specialaj Signoj: Ĉ ĉ Ĝ ĝ Ĥ ĥ Ĵ ĵ Ŝ ŝ Ŭ ŭ Ā ā Ē ē Ī ī Ō ō Ū ū · ß · Ð ð Þ þ · ĉ ĝ ĥ ĵ ŝ ŭ ·
Æ æ Œ œ · ÿ Ÿ · – — • ’ | … ~ ° «» ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ ⁹ ⁰ ½ nedisegebla spaco :    ·
Vikisintakso: ligiloj [] [[]] komento :   ŝablono : {{}} {{#if:|1|0}} parametro {{{}}}
defaŭlta ordigŝlosilo {{DEFAŬLTORDIGO:}} [[Kategorio:]] {{PAGENAME}}
[[Dosiero:]] [[Media:]] #ALIDIREKTU[[]] · [[Commons:]] [[m:]] [[n:]] [[q:]] [[s:]] [[Wikt:]]
·    ·    ·    ·
Vikidatumoj entities used in this page
Amazona arbaro: Other (Statements), Sitelink, Aserto: P225, Aserto: P373, Aserto: P935
Ŝablonoj uzitaj sur ĉi tiu paĝo:
Ŝablono:Commonscat (vidi fontkodon) (duon-protektita)
Ŝablono:Projektoj (vidi fontkodon) (protektita)
Ĉi tiu paĝo estas membro de 1 kaŝita kategorio:
Kategorio:Komuneja kategorio kun loka ligilo sama kiel en Vikidatumoj
Informoj pri la paĝo
Regularo pri respekto de la privateco