eo eo eo eo eo eo eo es eo eo eo eo da eo eo hbs_lat fr fr en eo pl eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo
Redaktado de Antikva epoko - Vikipedio
Averto: Vi ne estas ensalutinta. Via IP-adreso enregistriĝos en la redakta historio de tiu ĉi paĝo. Se vi ensalutas aŭ kreas konton, viaj redaktoj estos atribuitaj al via salutnomo, kune kun aliaj bonaĵoj.
Kontrolo kontraŭ spamo. Ne entajpu ion ajn!
{{Sen referencoj|dato = novembro 2012}} [[Dosiero:Hanging Gardens of Babylon.jpg|eta|350px|[[Pendĝardenoj de Babilono|Pendĝardenoj de Semiramiso]], malantaŭe elstaras [[Babilona turo]].]] [[Dosiero:Pieter Bruegel the Elder - The Tower of Babel (Vienna) - Google Art Project - edited.jpg|eta|350px|''[[Babilona turo]]'', bildo de [[Pieter Brueghel|Pietera Bruegela pli aĝa]]]] La nocioj '''antikvo''' aŭ '''antikva epoko''' (aŭ '''malnovepoko''') markas historian periodon de estiĝo kaj evoluo de la unuaj civilizoj en [[Mezoriento]] kaj en la regiono de [[Mediteraneo]], tempe limigita per fino de la [[praepoko]] (la 4-a jarmilo [[a. K.]]) kaj per komenco de la [[mezepoko]] (ekde la [[6-a jarcento|6-a]]/[[7-a jarcento]]). Ĉi tiu vasta nocio de antikvo interalie ankaŭ entenas la [[grek-romia antikvo|grek-romian antikvon]]. La komencon de antikvo eblas limigi per tempo de disvastiĝo de [[skribsistemo]] sur teritorio de [[Antikva Oriento|orientaj]] imperioj de Proksima Oriento - en [[Mezopotamio]] ([[Sumer]], [[Akado]], [[Babilono]], [[Mitano]], [[Asirio]]) en regiono de [[Irana Altebenaĵo]] ([[Elam]], [[Medujo]], [[Persa imperio]]), en [[Sirio]] ([[Ugarito]]), sur teritorio de [[Malgranda Azio]] ([[hititoj]], [[frigio]], [[lidio]]) kaj en [[antikva Egiptio]]. La fino de antikvo falas en tempon de disfalo de [[antikva Romio|romia]], respektive [[sasanidoj|sasanida imperio]] kaŭzita pro [[migrado de nacioj]] kaj [[islama ekspansiemo]] (pereo de [[Okcident-Romia Imperio]] ([[476]]), morto de imperiestro [[Justiniano la 1-a]] ([[565]]), morto de profeto [[Mohamedo]] en la jaro [[632]]). Nuntempaj precipe germanaj historiistoj markas la etapon de ŝanĝo de la antikvo en [[mezepoko]]n (ekde fino de la [[3-a jarcento]] ĝis komenco de la [[7-a jarcento]]) kiel memstara periodo de la t.n. [[Malfrua antikvo]]. Iam oni ankaŭ parolas pri Malhela mezepoko. == Kuproepoko == {{ĉefartikolo|Kuproepoko}} La antikva civilizoj plene evoluis en periodo de [[eneolitiko]] ekde la 4-a miljaro antaŭ Kristo, kiu signis sin per evoluinta agrikulturo (kampa mastrumado, bredado de brutaro), per socia dividado de laboro, bazaj teknikoj de prilaborado de [[kupro]], per komenco de komercado, magazenigado de [[nutraĵo]]j kaj [[krudmaterialo]]j kaj per estiĝo de la unuaj daŭraj sidejoj. La evoluo de kulturo estis kunigita kun la ampleksigado de la kono de skribsistemo, kiu anstataŭis ĝis nun uzatajn [[piktogramo]]jn kaj [[ideogramo]]jn troviĝantaj jam ekde la tempoj de [[paleolitiko]] (kavernaj surmuraj pentraĵoj). Per uzado de la grafikaj simboloj por konservi informojn en regiono de Meza oriento disvastiĝis jam ekde la duono de la 4-a miljaro antaŭ Kristo. Iliaj aspekto kaj estiĝo estis sendube forte influitaj per [[kojnoskribo|kojna skribo]] en Mezopotamio kaj per [[hieroglifo]]j en Egiptio. Tiuj ĉi grafikaj markoj pere de [[fenicianoj]] pli poste evoluis en nian hodiaŭan [[alfabeto]]n. La invento de skribo ebligis al naskiĝantaj ŝtatoj enkonduki administrantan kaj religian aparatojn, kio estas konsiderata kiel la evoluo de civilizo. === Mezopotamio === {{ĉefartikolo|Mezopotamio}} [[Dosiero:AlterOrient.jpg|thumb|350px|[[Antikva Oriento]]]] La unua progresinta civilizo evoluis de duono de la 4-a jarmilo en suda Mezopotamio en [[sumero|sumeraj]] urbaj ŝtatoj, el kiuj la plej signifaj estis [[Uruk]], [[Ur (urbo)|Ur]], [[Eridu]], [[Larsa]], [[Lagaŝ]] kaj [[Kiŝ]]. Precipe Uruk markis sin rilate al aliaj ĉirkaŭaj urboj per granda potenco. La ekspansiemo de tiuj ĉi sidejoj estis kaŭzita per inĝenia kaj komplika sistemoj de konstruado de [[akvumigado]], kiu estis organizita kaj gvidata enkadre de [[teokratio|templa ekonomio]]. Pere de argilaj rompitaĵoj, sigeloj kaj diversaj aliaj [[artefakto]]j de tiu ĉi tempo estas pruvita komerca kunigo kun [[Arabio]] kaj [[Barato]]. La grava impulso de la ekonomia ekspansio de la sumeraj urbaj ŝtatoj estis ankaŭ invento de [[rado]] kaj [[potista rado]]. Samtepe okazanta kresko de la komerco kaj la evoluo de agrikulturo kontribuis al rapidigo de la evoluo de skribsistemo, kiu unue servis sole al registrado de la krudmaterialoj kaj la agrikulturaj produktoj. La funkcio de skribsistemo iom post iom ŝanĝiĝis: el la ilo de gvidado de kontoj fariĝis rimedo de persona aŭ kolektiva montro, kio estas dokumentita per la plej malnovaj literaturaj verkoj, kiuj estas ekzemple [[Eposo pri Gilgameŝ]], traktanta pri mita reĝo de urbo Uruku el [[-26-a jarcento|26-a jarcento antaŭ Kristo]]. La politika gvidado de la urbaj ŝtatoj apartenis al pastroj, kiuj en siaj manoj tenis la plenan potencon. Arkitektura montro de la sumera [[politeismo|politeisma]] religio estis preskaŭ kvindek metroj altaj gradecaj piramidoj - [[zigurato]]j - kiuj krom tio, ke ili servis kiel palacoj, plenumis evidente ankaŭ reprezentan taskon en rilato al la subuloj. La unuopaj urboj ja gvidis kontraŭ siaj najbaroj fakte seninterrompaj militoj je la akvo, la komercaj padoj kaj tributo, tamen tiuj ĉi militoj atingis nur lokan karakteron kaj ili neniam fariĝis impulso al estiĝo de pli grandaj imperioj ensumigantaj la tutan teritorion de Mezopotamio. De komence de la 3-a jarmilo antaŭ Kristo la riĉaĵo de sumeroj komencis allogi [[nomado|nomadajn]] tribojn de nordo. Atestas pri tio abunda trovo de [[semidoj|semidaj]] nomoj en [[sumeraj listoj de reĝoj]] (la [[sumera]] ne apartenas al tiu ĉi lingva familio). En tiu ĉi periodo, kiu markis sin per neniigado de monumentalaj palacoj, okazis apartiĝo de ĝis nun unueca profana kaj religia potenco. La regantoj de tiu ĉi periodo lasis por si konstrui grandegajn palacojn kun tomboj, en kiuj ili estis sepultataj komune kun sia trupo. Fine de tiu ĉi protodinastia periodo la sumera influo disvastiĝis ĝis regionoj apud Mediteraneo. === Egiptio – arkaika periodo === {{ĉefartikolo|Antikva Egiptio}} Diference de Sumero okazis en la [[antikva Egiptio|Egiptio]] jam fine de la 4-a miljaro antaŭ Kristo politika unuiĝo de la lando. Tiun ĉi evoluon helpis geografie donita izoliteco de la lando donanta ŝirmon kontraŭ eksteraj influoj. Multnombraj malgrandaj reĝlandoj, kiuj grupiĝis en du ŝtatojn: [[Supra Egiptio]] (kun centrejo en urbo [[Buto]]) estis dum kelke da generacioj daŭranta proceso iam en duono de la [[-32-a jarcento|32-a jarcento a. K.]] unuigita sub regadon de la supraegipta reganto. En la plej malnovaj konservitaj skribfontoj el la arkaika periodo troviĝas diversaj nomoj de regantoj kiel [[Skorpio reganto)|Skorpio]], [[Narmer]] kaj [[Aha]]. Ĉiuj ĉi reĝoj laŭ pli postaj fontoj markas unusolan figuron de [[faraono]] [[Meneso]], unuiginto de Egiptio. Fine de la [[arkaika periodo (Egiptio|arkaika periodo]] (fino de la [[-28-a jarcento|28-a jarcento a. K.]] la potenco de la faraonoj tuŝis ĝis [[Sinajo]]. Egiptio tiam disponis rektan komerca komuniko kun urbo [[Bibloso]], situanta jen en la malproksima [[Libano]]. Jam la regantoj de la 1-a dinastio apogis sian potencon pri sistemo de centre direktataj administraj oficejoj kaj kulton de la propra dieco, ĉar ili proklamis sin kiel korpigon de la dio de ĉielo, [[Horuso]]n. [[Egipta religio]] markis sin ankaŭ per adorado de diaj bestoj (leonoj, virbovoj kaj bovinoj). La karakteriza estis por ili ankaŭ forta kredo je postmorta vivo. En [[Sakaro]] proksime de [[Memfiso (Egiptio)|Menofero]] kaj en [[Abido]] estis el brikoj konstruitaj grandegaj religiaj konstruaĵoj kaj kriptoj. La unuigita Egiptio do jam en la arkaika periodo disponis per la alte evoluiĝinta kulturo. [[Hieroglifoj|Hieroglifa skribsistemo]] trovis sian validigon en la religiaj kaj administraj aferoj (imposta registro), dum difinado de jarsezonoj kaj kreskanta mezuro ankaŭ en artista kreado. == Ekspansio de la unuaj imperioj en la kuproepoko == === Mezopotamio === En la tereno de la sumera kulturo okazis en la dua duono de la 3-a jarcento antaŭ Kristo abruptaj ŝanĝoj. [[Sargono|Sargono de Akado]], la reĝo de urbo [[Akado]] situanta norde de la sumera teritorio, kreis potencan imperion, kiam li unuigis sub sian regadon la tutan Mezopotamion. Sargono estis evidente eminenta gvidanto. Al lia potenco helpis lin ankaŭ armea reformo, danke al kiu la akada soldataro estis pli moviĝema ol la soldataroj de la ceteraj sumeraj urboj, per kio ĝi superis ilin. Sargono antaŭ sia morto regis al la imperio, kiu etendiĝis ekde [[Persa Golfo]] ĝis [[Mediteraneo]], dum kio estas alskribata al li ankaŭ la unua aktivigo de la surmara potenco. === Egiptio – malnova imperio === [[Dosiero:Egypt.Giza.Sphinx.01.jpg|thumb|right|250px|[[Piramido de Keopso]] kun [[Granda sfinkso en Gizo]] antaŭe]] Per veno de la 3-a dinastio, kiu estas metata en la jaron [[-2707|2707 a. K.]], komenciĝas periodo de [[Malnova imperio (Egiptio)|malnova imperio]]. Egiptio tiutempe plu trankvile evoluis. Post prirego de [[delto]] de rivero [[Nilo]] la imperio ekspansis suden - ĝis [[Nubio]]. La regantaj kaj administraj strukturoj same kiel la egipta kulturo akiris sian definitivan aspekton. Tiu ĉi etapo de evoluo de la antikva Egiptio markas sin precipe per konstruado de monumentalaj kriptoj, kiu atingis sian kulminon per konstruado de [[egiptaj piramidoj|piramidoj]] dum regado de la 3-a kaj la 4-a dinastioj. La plej signifaj konstruintoj de tiu ĉi periodo estis faraonoj [[Ĝoser]] (kiu kiel la unua lasis konstrui por si gradigitan [[piramido]]n), [[Snofru]], [[Keopso]] kaj [[Raĥef]]. Pri perfekteco de tiuj ĉi gigantaj arkitekturaj konstruaĵoj atestas ankaŭ artista ornamaĵaro de la interioro de piramidoj. La pentraĵo kaj skulptaĵo atingis kulminan nivelon. En la religio akiris grandan signifon la suna dio [[Reo]]. Faraono [[Raĝedef]] estis la unua reganto, kiu nomiĝis "[[filo de Reo]]" kaj dum la regado de la 5-a dinastio Reo plene ombrigis la ĝisnunan kulton de dio [[Horuso]]. == Bronzepoko == {{ĉefartikolo|Bronzepoko}} Ekde fino de la 3-a miljaro la kupro komencis estis malrapide anstataŭigata per [[bronzo]]. Por ties produkto necesis krom la ĉie ĉeestanta kupro ankaŭ [[stano]], kiu estis importata en Mezopotamion verŝajne el okcidenta Irano kaj el teritorio de la nuna [[Uzbekio]]. En Egiptio la uzado de kupro kaj bronzo validiĝis relative malfrue. La kupro ĉi tie neniam akiris la gravecon tiom kiel en Mezopotamio. Kontraŭe al tio la bronzo, kiun oni verŝajne entute ne produktis en Egiptio, sed oni sole importis ĝin, rapide realiĝis kaj en arto kaj en armeaferoj. Sed tio prezentis gravan problemon por la plua evoluo de imperio, ĉar Egiptio malhavis mineralajn materialojn kaj ĝi tial devis eksplicite fidi al ties importo el eksterlando. La uzado de bronzo kaj pli poste ankaŭ de [[fero]] ĉi tie disvastiĝis malpli rapide, kies sekvo estis la relativa malprogresiĝo de Egiptio. === Egiptio – meza imperio === {{ĉefartikolo|Meza Imperio}} Fine de la [[-23-a jarcento|23-a jarcento a. K.]] okazis en Egiptio la [[unua intermita periodo]]. La ekzistanta potenco de faraonoj dumtempe pereis kaj la imperio disfalis en kelke da pli malgrandaj formacioj. Per veno de la 11-a dinastio je 200 jaroj pli poste Egiptio komencis novan periodon de ekspansio. Faraono [[Amenemhet la 1-a]] subtenis la ascendon de la kulto de dio [[Amono]], kiu baldaŭ fariĝis la plej grava egipta diaro. La limoj de imperio estis denove transŝovitaj profunden suden en Nubion. Egiptio spertis la periodon de interna stabileco kaj riĉeco, al kio kontribuis tamen la intensaj komercaj rilatoj kun [[fenicianoj]], tamen deakvigo de [[fajum]]a [[oazo]]. Faraono [[Senusret la 3-a]] el la 12-a dinastio fariĝis ĝis nun la plej potenca reganto de Egiptio. Sed tiun ĉi epokon de ekfloro kaj prospereco finigis invado de semidaj [[hiksosoj]] en delton de Nilo en la jaro [[-1648|1648 a. K.]]. Al Egiptio daŭris plua unu jarcento ol ĝi rearanĝis kun tiu ĉi fremda potenco. == Kulmino de la bronzepoko == === Mezopotamio === [[Dosiero:Ish-tar_Gate_detail.jpg|thumb|left|250px|Detalo de babilona [[pordego de Iŝtar]]]] [[Akada imperio]] pereis jam mallongtempe post morto de sia fondinto, la reĝo [[Sargono]]. La interna nestabileco kaj la ekstera endanĝerigo gvidis al renovigo de la sendependeco de iamaj sumeraj urbaj ŝtatoj. Sed tiu ĉi stato ne daŭris longe, ĉar en Mezopotamion senĉese pli enpenetris ĉirkaŭaj triboj de [[elam]]oj kaj [[amoridoj]], kiuj en la najbareco de Sumero kreis potencajn imperiojn. La fino de la sumera regado en Mezopotamio estis malrapida. La unuopaj sumeraj regantoj laŭ modelo de Sargono klopodis renovigi la unuecon de Mezopotamio. La plej potenca urbo unue fariĝis [[Larsa]], sed kiu estis baldaŭ konkerita fare de ĝis tiu tempo nekonata urbo [[Babilono]], kies reganto estis [[Hamurabi]]. Hamurabi atingis en Mezopotamio preferencan potencan postenon kaj li fondis ĉi tie la duan imperion, kiu ja ne atingis la grandecon de iama akada imperio kaj mallongtempe post la morto de Hamurabi ĝi denove disfalis, sed ĝi havis grandan influon al estonta evoluo de Mezopotamio. La escepteco de Hamurabi konsistis en tio, ke li lasis krei unu el la plej malnovajn kodeksojn en la mondo, la t.n. [[kodekso de Hamurabi|kodekson de Hamurabi]]. Eĉ spite al la sekva pereo de [[Babilonio|Babilona imperio]] ne trafis Babilonon mem diference de Akado disfalo. Male. Baldaŭ ĝi fariĝis la plej granda kaj la plej signifa urbo en la tuta Mezopotamio. En regiono de la irana enlando okazis tiutempe ascendo de tribo [[kasitoj]], kiuj entreprenis senĉese pli oftajn invadojn en Mezopotamion. Tamen mortiga bato venis el okcidento - el [[Malgranda Azio]]. [[Hititoj]] ĉi tie kreis potencan imperion kaj ĉirkaŭ la jaro [[-1530|1530 antaŭ Kristo]] ili atakis Babilonon. Kvankam ili konkeris la urbon kaj terure ili rabis ĝin, ili baldaŭ denove retiriĝis al siaj teritorioj. Sed la malfortecon de la babilonia imperio eluzis nun la kasitoj kaj ili tiel fariĝis mastroj de Babilono. === Sirio === {{ĉefartikolo|Sirio}} En la tempo, kiam la kasitoj konkeris la regadon en Babilono, la potenco de la hitita imperio disvastiĝis suden, per kio la hititoj venis en konflikton kun imperio [[Mitani]], etendiĝanta norde de Mezopotamio ĝis siria marbordo de Mediteraneo. En Sirio okazis granda kultura ekspansio, kies komencoj estas datitaj en la tempon post la pereo de la akada imperio. Ne estiĝis ĉi tie unueca, centraligita ŝtata formacio, sed kelke da grandaj urboj (ekzemple [[Ugarito]], [[Aradoso]], [[Bibloso]] kaj [[Tiro]]), kiuj per la komerco helpis sin al granda riĉeco kaj influo. === Egiptio – nova imperio === La pli supre menciitaj siriaj urboj falis el pli granda parto al Egiptio, kiu post sukvesa ekspansio en Nubion turniĝis ankaŭ en Antaŭan Azion abundanta per mineralaj krudmaterialoj. [[Kanaano]], [[Fenicio]] kaj la ceteraj siriaj urboj estis subigitaj ĉirkaŭ la jaro [[-1500|1500 a. K.]]. La ekspluatema egipta politiko atingis sian kulminon dum regado de faraono [[Tutmoso la 3-a]] ([[-1479|1479]] -[[-1425|1425 a. K.]]), kiu ŝovis la limojn de Egiptio ĝis rivero [[Eŭfrato]]. Dum regado de faraonoj de la 18-a dinastio tiel Egiptio atingis sian historie plej grandan amplekson kaj potencon. [[Amenhotepo la 4-a]], konata pli kiel [[Aĥnatono]], klopodis enkonduki religiajn kaj sociajn reformojn, sed kiuj kaŭzis grandan reziston precipe en vicoj de influemaj pastroj de dio [[Amono]]. Aĥnatono volis realigi [[monoteismo]]n de suna dio [[Atono]]. Ĉefurbo de la imperio estis el [[Veseto]] transŝovita en nove konstruitan [[Aĥetatono]]n. De tie la reĝo konservis eminentajn diplomatiajn rilatojn kun la najbaraj ŝtatoj. Sed lia klopodo pri la ekigo de ununura diaro estis mallonge post lia morto vana. Egiptio rapide revenis al adorado de malnovaj dioj, en kiu la centran postenon okupis kulto de dio Amono. === Kreto kaj Grekio === {{ĉefartikolo|Kreto|Antikva Grekio}} [[Dosiero:Löwentor Mykene.jpg|thumb|250px|right|[[Leona pordego]] en Mikeno]] Insulo Kreto fariĝis ĉirkaŭ la jaro [[-2000|2000 a. K.]] centrejo de la progresinta kulturo nomata [[minoa kulturo]]. La arkeologiaj elfositaĵoj ebligas nur limigitan rekonstruon de tiu ĉi alte evoluinta kreta [[palaca kulturo]]. La religiaj kaj la politikaj strukturoj de tiea kulturo restas por ni ĝis nun tute kaŝitaj. Certe estas, ke grandan signifon ricevis surmara transporto kaj komerco. Eĉ estas verŝajne, ke la kretanoj gvidis sian propran kolonian ekspansion. Siatempe Kreto estis antaŭa potenco de la tuta regiono de [[Egea Maro]], sed ĉirkaŭ la jaro [[-1450|1450 a. K.]] tiu ĉi kulturo subite pereis, eĉ ne konservinte kia ajn atesto pri la kaŭzo de tiu ĉi aperaĵo. Ĉirkaŭ la jaro [[-1300|1300 a. K.]] Kreto fariĝis parto de regiono de agado de la mikena kulturo. Sed la [[mikena kulturo]] jam evoluis precipe sur la teritorio de la kontinenta antikva Grekio, kiu estis tiam dividita en multe da malgrandaj reĝlandoj, el kiuj la plej signifaj estis [[Mikeno]], [[Piloso]] kaj [[Ateno]]. La greka kulturo atingis en tiu ĉi periodo sian ĝis nun plej grandan ekspansion, malgraŭ tio, ke mikenanoj estis evidente ankaŭ agresemaj kaj kruelaj atakantoj. [[Troja milito]] estas onidire laŭ kelkaj opinioj romantika priskribo de la mikenaj rabemaj ekspedicioj en Azion. == Malfrua bronzepoko == La kreskanta ekspansio de [[hititoj]] alkondukis ilin en konflikton kun Egiptio. Post tio, kiam la hititoj konkeris la siriaj urboj, okazis en la jaro [[-1274|1274 a. K.]] [[batalo apud Kadeŝo]], kiu estas konsiderata kiel la ĉefa evento de la malfrua bronzepoko. La batalo mem ne havis klaran venkinton. Sed el vidpunkto de la monda historio ĝi estas pli signifa evento la sekva unua historie dokumentita packontrakto, kiu enankrigis ekvilibron de fortoj inter la egiptoj kaj la hititoj. En Mezopotamio tiu ĉi tempo markas sin per klopodo de asirianoj pri konstruo de la propra imperio. La militiroj de [[listo de asiriaj reĝoj|asiriaj reĝoj]] el sia devena teritorio ĉirkaŭ urbo [[Assur]] alkondukis inter la jaroj [[-1300|1300 a. K.]] ĝis [[-1200|1200 a. K.]] sub ilian regadon la tutan Mezopotamion. La asirianoj klopodis akcepti la kulturon de la loka mezopotamia loĝantaro, per kio ili volis senigi sin de surgluaĵo de fremdaj regantoj kaj doni tiel validecon al siaj pretendoj por la regado. Okcidente la asiria imperio atingis riveron [[Eŭfrato]], kio alkondukis ĝin al kontakto kun la hititoj. Simile kiel la egiptoj kapablis eĉ la asirianoj egaligi la konfliktojn per diplomata vojo. La rezulto de ilia lerta diplomatio estis estiĝo de la potenca ekvilibro inter Asirio, Egiptio kaj la hititoj. Sed tiu ĉi aranĝo havis nur mallongan daŭron, ĉar ĉirkaŭ la jaro 1200 antaŭ Kristo sur marbordo de la orienta Mediteraneo aperis la t.n. [[maraj nacioj]]. Temis evidente pri granda kvanto de etaj triboj verŝajne de [[hindoeŭropanoj|hindoeŭropa]] deveno, al kiuj pli antaŭe estis alskribata kulpo pro kolapso de la mikena kulturo kaj la hitita imperio. Sed laŭ pli novaj opinioj la falo de ambaŭ tiuj ĉi civilizoj estius kulpigita pli prefere per lokaj konfliktoj kaj la internaj konfliktoj. Sed fakte estas, ke la atakoj de maraj nacioj evidente helpis disfalon de tiuj ĉi kulturoj. Kelkaj anoj de la maraj nacioj ([[filistoj]]) sukcesis ekloĝi en [[Sirio]] kaj en [[Palestino]] (nelonge post tio en tiu ĉi lando ekloĝis ankaŭ [[judoj]]). Mallonge post tio ili ekatakis ankaŭ kontraŭ Egiptio. Sed faraono [[Ramseso la 3-a]] kapablis eĉ spite al gravaj perdoj repuŝi ilin. En la sama tempo la hititoj devis alfronti al invado de [[frigoj]], kio evidente fine plirapidigis la perfortan pereon de ilia imperio. La asiria imperio falis en la internan maltrankvilon kaj ĝi devis tial utile al la plifortiĝanta Babilono dumtempe rezigni pri pozicio de [[hegemonio|hegemonulo]] en Mezopotamio. Samtempe sur limoj de Mezopotamio aperis triboj de [[aramejoj]]. Sole Egiptio kapablis, malgraŭ tre malfortigita pro kunpuŝiĝo kun la maraj nacioj, konservi sian ŝtatan aranĝon kaj la potencemajn strukturojn. == Ferepoko == {{ĉefartikolo|Ferepoko}} Fine de la 2-a miljaro antaŭ Kristo komencis akiri signifon prilaborado de [[fero]]. Sed la transiro al la uzado de tiu ĉi metalo okazis malrapide, nur ĉirkaŭ la jaro [[-1000|1000 antaŭ Kristo]] la fero tute forpuŝis la uzadon de [[bronzo]] en la tuta regiono de [[Meza Oriento]]. === Antaŭa Azio === {{ĉefartikolo|Antaŭa Azio}} Post la pereo de imperio de la [[hititoj]] kaj fare de la [[aramejoj]] kaŭzita disfalo de la [[kasitoj|kasita]] potenco en Babilono en la tuta antaŭazia spaco kreiĝis potenca vakuo, kiu estis denove plenigita nur de [[asirianoj]] dum [[Tiglatpilesar la 1-a]] ([[-1114|1114 a. K.]] - [[-1076|1076 a. K.]]). Tiglatpilesar la 1-a sukcesis denove disvastigi la [[Asirio|asirian imperion]] ĝis [[Mediteraneo]]. Sed la asiria potenco post lia morto rapide detruiĝis influe de daŭrigantaj aramejaj atakoj. La asirianoj estis sekve forpuŝitaj reen en la regionon ĉirkaŭ urbo [[Aŝŝur]]. [[Dosiero:Human headed winged bull facing.jpg|thumb|right|200px|Asiria flugigita virbovo]] La asirianoj nun devis defendis sin al la tuta vico de eksplodemaj aramejaj ŝtatoj. Nur pli ol cent jaroj post la morto de Tiglatpilesar kapablis reĝo [[Aŝŝurdan la 2-a]] ([[-934|934 a. K.]] - [[-912|912 a. K.]]) renovigi la asirian ekspansion. La asirianoj denove atingis la suverenan pozicion en la norda Mezopotamio kaj fine ili subjugis la tutan teritorion de [[Urmia|Urmia lago]] kaj montaro [[Zagros-Montaro|Zagros]] ĝis marbordo de Mediteraneo. Pli poste ili subjugis ankaŭ [[Babilonio]]n, [[Sirio]]n kaj [[Palestino]]n. Ili haltigis ankaŭ ekspansion de imperio [[Urartu]] norde. Sur kulmino de sia potenco, en la jaro [[-663|663 a. K.]], ili eĉ kontrolis [[Antikva Egiptio|Egiption]] ĝis [[Veseto]]. Sed la asiria imperio montriĝis esti tro ampleksa. La internaj problemoj kaj neunueco destabiligis la imperion, kies reganta strukturo iom post disfalis. En Babilono estiĝis rilate al konkerantoj grandega malamo. La sekva babilona ribelo subtenata de [[medoj]] finiĝis en plena disfalo de la asiria imperio. La asiriaj sidejurboj [[Aŝŝur]] kaj [[Ninive]] estis fine de la 7-a jarcento antaŭ Kristo neniigitaj ĝis la fundamentoj. Post morto de la lasta asiria reĝo [[Aŝŝur-uballit la 2-a]] la imperio pereis. En Babilono intertempe venis al potenco [[ĥaldejoj]]. Kuniginte kun la medoj ili kapablis disvastigi sian sian regadon super granda parto de iama asiria teritorio. Dum [[Nabukadnezar la 2-a]] la babilonia imperio per sia amplekso preskaŭ same identa kun iama imperio de la asiriaj reĝoj. Tiutempe urbo Babilono atingis sian plej grandan kulturan prosperecon. La grandiozaj konstruaĵoj de Nabukadnezar kiel ekzemple [[Pendĝardenoj de Babilono|pendĝardenoj]] estis pli poste ensumigitaj inter la [[sep mirindaĵoj de la antikva mondo|sep mirindaĵoj de la mondo]]. Jam ekde la tempoj de [[Hamurabi]] la ekzistanta kulto de dio [[Marduk]] spertis sian kulminon per 90 metroj alta [[zigurato]] - [[biblio|biblia]] [[babilona turo]]. Babilono havanta tiam ĉirkaŭ unu milionon da loĝantoj fariĝis la plej kaj la plej brila urbo de sia tempo. Sed tiun ĉi brilan prosperon oni povis estis atingita nur malutile de la subigitaj nacioj, precipe de judoj, kiuj estis post sia malvenko fortiritaj en [[babilona militkaptiteco|babilonan militkaptitecon]]. Sur la ruinoj de la imperio de hititoj en [[Malgranda Azio]] estiĝis proksime de urbo [[Gordio]] imperio de [[frigoj]]. La hititoj mem ankoraŭ ian tempon tenis la sendependecon, tamen ilia influo estis jam neglektebla. La frigoj devis baldaŭ batali kontraŭ el nordo penetrantaj [[kimeroj]] kaj [[skitoj]]. Fine ili falis kiel viktimo de la kreskanta potenco de [[lidio|lidia imperio]] kun centrejo en [[Sardo]]. === Egiptio === La imperio sur [[Nilo]] troviĝis fine de la 2-a miljaro antaŭ Kristo en krizo kaŭzita per disfalo de ŝtata potenco, per sekvaj politikaj ĥaosoj kaj iompostiomaj konfliktoj. La potenco de la pastroj de dio Amono kreskis tiom, ke en [[Supra Egiptio]] ili eĉ fondis certan specon de [[teokratio|teokrata]] ŝtato. En la 8-a jarcento antaŭ Kristo Egiptio falis sub regadon de [[kuŝitoj]], kiuj provis haltigi la kreskantan potencon de la asirianoj. Sed tio fine kondukis al konkero de la valo de Nilo fare de la asirianoj, kiuj forpelis la kuŝitojn el la lando. Post detruiĝo de la asiria potenco estis denove revenigita regado de la enlandaj egiptaj faraonoj. Ĉar la egiptoj estis devligitaj al la asirianoj pro la forpeligo de la kuŝitoj el la lando, okazis post falo de Asirio konflikto kun Babilono, sed en kiu Egiptio estis malvenkita. La daŭranta politika kaj armea malforteco de la lando poste venis al konkero de la lando fare de [[persanoj]] fine de la 6-a jarcento antaŭ Kristo. === Mediteraneo === En regionoj sur marbordo de Mediteraneo okazis tiutempe principaj ŝanĝoj. En la 10-a jarcento antaŭ Kristo la [[fenicia koloniigado]] de la [[norda Afriko]] kaj [[Iberio]]. La sendependaj feniciaj urboj pere de la komerco akiris grandan riĉaĵon kaj prospero, kio gvidis al abrupta kresko de loĝantaro, sed kiu ne kapablis vivteni sin en [[Fenicio]] kaj minacis tiel troloĝiĝo. Celigo de la koloniigo en la regionojn de la norda Afriko kaj [[Hispanio]] estis sendube motivigita ankaŭ per ekonomiaj vidpunktoj, ĉar tiuj ĉi regionoj estis riĉaj je valoraj mineralaj materialoj. La fekundeco de tiuj ĉi regionoj kaj alirebleco de diversaj komercaj produktoj, inkluzive de arĝento kaj oro, kontribuis al tio, ke la feniciaj kolonioj estis baldaŭ tiel riĉaj kiel iliaj patrinurboj. Al la plej signifaj tiam fonditaj urboj apartenas ekzemple [[Kartago]], [[Utica]], [[Kadizo]] aŭ [[Palermo]]. En regiono de [[Egea Maro]] okazis post la pereo de la mikena kulturo grandaj sociaj ŝanĝoj kaj turniĝoj kaŭzitaj per plua invado de triboj de nordo. Tiu ĉi tempo pro mankantaj tiutempaj fontoj nomiĝas "[[Malhela periodo]]". Sur [[Peloponezo]] okazis komenco de ekspansio de unu el ĉi tieaj [[urboŝtato|urbaj ŝtatoj]] - [[Sparto]]. En aliaj regionoj de [[antikva Grekio|Grekio]] okazis anstataŭigo de ĝisnuna [[reĝlando|reĝlanda]] registaro de pli novaj establoj. Fine de tiu ĉi proceso en plimulto de ''[[poliso (urboŝtato)|poliso]]'' realiĝis [[demokratio|demokrata]] establo. Sed troviĝis ankaŭ diversaj aŭtoritataj politikaj sistemoj, kiuj aŭ pli poste evoluis en demokration aŭ ili daŭris eĉ plu en formo de [[tiranio]], en kiu staris sur pinto de la ŝtata potenco unusola aŭtoritata reganto. La densa loĝiĝo fariĝis ankaŭ en Grekio iniciato al transmaraj ekspedicioj, kies sekvo estis [[greka koloniigado]] de [[Mediteraneo]] kaj [[Nigra Maro]] (la t.n. Granda kolonigado). La kolonigado eliris plejparte el urboj [[Korinto]], [[Megara]], [[Chalkis]] kaj [[Milétos]]. Inter la ĉefaj celoj de kolonigistoj apartenis [[Sicilio]], la suda [[Italio]] (''Magna Graecia''), la norda marbordo de Egea Maro kaj la tuta ĉirkaŭaĵo de Nigra Maro. Sed la greka kolonigado escepte de la nordokcidenta Afriko tuŝis fakte de ĉiuj landoj prilavataj de Mediteraneo. Sur Sicilio okazis kontakto de la grekaj kolonigistoj kun jam la ekzistantaj feniciaj kolonioj. La rezulto estis daŭraj konfliktoj inter grekoj kaj [[punikoj]], kiuj estas por la historio de insulo karakterizaj ĝis tempo de ties konkero fare de [[romianoj]]. Ankaŭ sur [[Apenina duoninsulo]] okazis eĉ sub la proksima greka influo profundaj sociaj ŝanĝoj enkadre de ĉi tieaj triboj. Ĉirkaŭ la jaro [[-900|900 a. K.]] ĉi tie komencis evolui [[etruska civilizo|etruska kulturo]]. Ĝis la jaro [[-500|500 a. K.]] la [[etruskoj]] disvastigis sian regadon super granda parto de la duoninsulo inkluzive de regionoj apud rivero de [[Pado]] kaj ĝis [[Kampanio]]. Sed la etruskoj atingis nur kulturan unuecon, ne ŝtatan. Simile kiel la grekoj aŭ la fenicianoj ili estis disfragmentiĝintaj en unuopajn rivalantajn urboŝtatojn, sed kiuj laŭekstere prezentiĝis unuece, precipe pro kontrasto kun la grekoj kaj la diversaj italaj tribaj ligoj, kiel estis ekzemple [[latinoj]], [[umbroj]], [[sabinoj]] aŭ [[venetoj]]. Ĉar pri iliaj lingvoj ni posedas ekstreme malmulte da ekzemploj, kvankam la lingvoj ĝeneralaj estas ja konataj de la fakuloj, la scio pri ilia kulturo estas ĉerpata precipe el la malkovritaj tomboj. == Klasika antikvo == === Meza Oriento === [[Dosiero:Persian_Empire,_490_BC.gif|thumb|350px|[[Persa imperio]] sur kulmino de sia potenco dum [[Dario la 1-a (Persio)|Dario la 1-a]] (490 a. K.)]] La babilona registaro en Mezopotamio kaj Sirio jam baldaŭ post sia destino komencis eriĝi. La sekvantoj de Nabukadnezar ne sukcesis teni sian potencon super la konkeritaj landoj. La ŝatatemo de la reĝa familio tre falis en [[Babilonio]] mem. Novan dominantan personecon de Proksima Oriento devis fariĝi [[Persa imperio]], kies fondinto estis [[Kiro la 2-a]]. Kiro estis devene reganto de [[Persiso]], la [[vasalo|vasala]] ŝtato de la meduja imperio. Sed kiam li malvenkis [[Astiageso]]n, la medujan reĝon kaj konkeris lian ĉefurbon, li fariĝis la reĝo de [[medoj]] kaj [[persanoj]]. Je kelke da jaroj pli poste li subjugis al si la lidian imperion de reĝo [[Kroiso]] kaj la grekajn vilaĝojn situantaj sur malgrandazia marbordo. En la jaro [[-539|539 a. K.]] al liaj piedoj falis Babilono mem. Kiro poste ekiris al ekspedicio kontraŭ [[mesagetoj]] ĝis [[meza Azio]], sed dum bataloj kontraŭ ili li estis mortigita. Lia filo [[Kambizo la 2-a (Persio)|Kambizo la 2-a]] daŭrigis en invadoj kaj en la jaro [[-525|525 a. K.]] li konkeris Egiption. Post neatendita morto de Kambiso en la jaro [[-522|522 a. K.]] kaj sekvaj ĥaosoj minacis al la imperio pereo. Sed unu ano de la kortego de Kambizo, [[Dario la 1-a (Persio)|Dario la 1-a]] sukcesis ekpreni la regadon. En la imperio baldaŭ eksplodis pluaj gravaj ribeloj, kies prirego postulis du jarojn, antaŭ ol Dario povis fine firmigi sian regadon. Eĉ spite al komenca nestabileco Dario kapablis dum sia regado unuigi la imperion kaj ŝovi ties limojn ĝis rivero [[Induso]] oriente kaj al duoninsulo [[Kirenaiko]] okcidente. Li ankaŭ partoprenis en en la regiono de [[Egea Maro]]. Unue kontraŭ la ribeliĝintaj malgrandaziaj grekoj kaj sekve kontraŭ [[Ateno]], kiu subtenis ilin. Sed en la milito kontraŭ atenanoj li suferis malvenkon en [[batalo apud Marathon]] en la jaro [[-490|490 a. K.]]. Malvenkoj de la persanoj en [[batalo apud Salamino]] en la jaro [[-480|480 a. K.]] kaj [[batalo apud Platajo]] en la sekvanta jaro dum [[greka-persa milito]] signifis haltigon de la persa ekspensiemo. Jam dum Dario la 1-a estis enpraktikigataj ampleksaj politikaj kaj sociaj reformoj. Eĉ spite al realigo de la persa juro en ĉiuj regionoj de la politika kaj el granda parto ankaŭ de la kultura vivoj de la ŝtato ne eblas paroli pri absoluta domino de la persa kulturo en la tuta teritorio de imperio. La persoj manipulis kun la tradicioj, la kulturo kaj la politika sistemo de la subjugitaj nacioj eĉ plu kun granda respekto. Ankaŭ titolon [[ŝahanŝaho|"grandreĝo"]] ne eblas tiel kompreni kiel markigon por reĝo de la persa imperio, sed prefere kiel ''reĝo de reĝoj'' eventuale ''reĝo de landoj kaj triboj''. Tiu ĉi sento de kun-aparteneco estas esprimita ankaŭ sur multaj reĝaj surskribaĵoj kaj reliefoj en la reĝaj rezidejoj: en [[Suzo]], en [[Persepoliso]], en [[Pasargado]] kaj en [[Hamadano]], same kiel sur tombŝtonoj en [[Nakŝ-e Rustam]]. Malgraŭ tio la persa superregado estis de kelkaj nacioj, precipe de la egiptoj, sentata kiel subpremo. Komune kun la kreskanta malforteco de la persa regado, kiun uzis kelkaj administrantoj de provincoj - [[Satrapo|satrapoj]] - por ribeloj, tio kondukis al grandaj perdoj de teritorio de la imperio komence de la 4-a jarcento antaŭ Kristo. Sed [[Artaĥŝaŝt la 3-a]] ([[-359|359 a. K.]] - [[-328|328 a. K.]]) ankoraŭ unufoje sukcesis firmigi la potencon de la imperio kaj denove li alligis al la persa imperio plimulton de defalintaj limregionaj teritorioj (precipe Egiption). Sed al pli profunda plifirmigo de la imperio malebligis lia murdigo. Je kelke da jaroj pli poste la persa imperio estis konkerita fare de [[Aleksandro la Granda]]. === Grekio === {{ĉefartikolo|Antikva Grekio}} La politika kaj la kultura vivo en Antikva Grekio je interŝanĝo de la 6-a jarcento antaŭ Kristo kaj la 5-a jarcento antaŭ Kristo kondukis al prospero de epoko, kiu markis sin per [[filozofio|filozofiaj]], [[politiko|politikaj]] kaj [[kulturo|kulturaj]] ideoj. El la politika vidpunkto komence de tiu ĉi epoko la grekaj ''poleis'' troviĝis en konflikto kontraŭ la persa imperio. La grekaj-persaj militoj kaŭzis inter la helenoj fortan senton de reciprokeco. La loĝantoj de grekaj vilaĝoj konsideris sin kiel ŝirmantoj de la civilizo kontraŭ la orientaj [[barbaro]]j (tiam tiu ĉi nocio ankoraŭ ne havis tiun hodiaŭan pejorativan nuancon, sed nur temis pri markigo por negrekaj nacioj, homoj parolantaj per fremda nekomprenebla lingvo aŭ "barbaj"). Malgraŭ tio la greka mondo ankaŭ plu karakterizis sin per profunda interna neunueco, kiu estis nur dumtempe superita rilate al la ekstera endanĝerigo. La helenoj sukcese defendis sin al la persanoj (vidu pli supre) kaj ĉirkaŭ la jaro [[-477|477 a. K.]] ili liberigis la grekajn vilaĝojn sur la okcidenta marborde de [[Malgranda Azio]]. La sekvbanta periodo estis karakteriza per rivalado de [[Ateno]] kaj [[Sparto]] pri antaŭa pozicio en Grekio. En la jaro [[-431|431 a. K.]] eksplodis inter ambaŭ urboj [[peloponeza milito]], kiu estas iam neĝuste nomata kiel antika monda milito. Tiu ĉi longa kaj pretendema konflikto finiĝis en la jaro [[-404|404 a. K.]] per venko de Sparto. Sed jam je kelke da jaroj pli poste la grekaj vilaĝoj kunpuŝiĝis en la t.n. [[korinta milito]] ([[-395|395 a. K.]] - [[-386|386 a. K.]]), kiu estis finigita nurper reĝa paco. Tiu ĉi paco signifis konfirmon de la potenca superforto de Persio, ĉar la grekaj vilaĝoj ne kapablis per propraj fortoj trovi akcepteblan ''[[modus vivendi]]''. Tiu ĉi kontrakto enhavis ankaŭ proklamon, ke ĉiuj grekaj [[urboŝtato]]j devas esti sendependaj. Tiu ĉi deklaro havis nur formalan valoron por pli malgrandaj vilaĝoj, sed por Ateno, Sparto aŭ [[Teboj]] tio havis grandan signifon. Sparto estis konsiderata kiel garantulo de la persa politika domino en Grekio kaj danke al la persa subteno ĝi okupúis hegemonan pozicion. Sed realigi la ĝeneralan pacon, ''[[koiné eiréne]]'', spartanoj ne sukcesis, kiam stariĝis kontraŭ ili Ateno kaj Teboj. Kaj ĝuste Teboj melvenkis Sparton en [[batalo apud Leukner]], per kio la spartanoj perdis sian privilegian pozicion. Sed la [[hegemonio]] de Teboj ne havis longan daŭron, ĉar la potenco de Teboj estis tro kunigita kun unusola persono, armeestro [[Epameinóndás|Epameinondo]], kiu prezentis la gvidantan figuron de la teba politiko. Sed post tio, kiam li en [[batalo apud Mantineio]] en la jaro [[-362|362 a. K.]] falis, Teboj trovis neniun simile kapablan, kiu anstataŭus lin. Multe da helenoj vivantaj tiutempe, sentis, ke iama brilo de ilia civilizo pro daŭranta politika premo falas. Kelkaj oratoroj, kiel ekzemple [[Izokrato]], tial apelis al unuigo de la grekaj vilaĝoj por celo de reciproka militiro kontarŭ la persoj. Realigon de tiu ĉi celo ekprenis makedona reĝo [[Filipo la 2-a (Makedonio)|Filipo la 2-a]], kiu en la jaroj [[-359|359 a. K.]] ĝis [[-338|338 a. K.]] konkeris preskaŭ la tutan Grekion kaj grandan parton norde kaj oriente de Makedonio situantaj teritorioj [[Ilirio]] kaj [[Trakio]]. En la jaro 338 a. K. li kulminis sian venkon, kiam en [[batalo apud Chaironei]] li neniige malvenkis unuiĝintan atenan kaj teban soldataron. Kiel nova greka hegemonulo li planis militiron kontraŭ la persa imperio. Sed lia intenco estis en la jaro [[-336|336 a. K.]] vanigita per mano de murdisto. ==== Sciencista kaj kultura vivo en Grekio ==== [[Dosiero:Socrates Louvre.jpg|thumb|200px|Busto de filozofo Sokrato en galerio Luvro]] La klasika greka periodo estas ĝenerale konsiderata kiel elirpunkto de la okcidenta kulturo kaj civilizo. La bazo de la [[greka literaturo]] estis [[eposo]]j [[Iliado]] kaj [[Odiseo]] de [[Homero]], kiuj estis jam de la helenoj konsiderataj kiel sanktaj. Tiaman plej ŝatatan amuzon de vastaj tavoloj de la greka loĝantaro prezentis [[teatro]]. [[Dramo|Dramaj]] verkoj de [[Esĥilo]], [[Aristofano]], [[Sofoklo]] aŭ de [[Eŭripido]] donis direkton de ĉiu pli posta eŭropa literaturo. Historiaj verkoj de [[Herodoto]] en la 5-a jarcento antaŭ Kristo signifis komencon de [[historiografio]], kiu unuafoje detale kaj fidele rekonstruis historiajn eventojn. [[Tucidido]], la kronikisto de la [[peloponeza milito]], fariĝis fondinto de scienca historiografio. Sed evidente la plej signifa rezulto de la pastra vivo de la greka civilizo montriĝas [[klasika filozofio]]. En ideoj kaj verkoj de filozofoj [[Sokrato]], [[Platono]] kaj [[Aristotelo]] la antikva [[filozofio]] atingis sian zeniton. Sur principoj enhavitaj en ili estas ĝis hodiaŭ starigita la plena [[kristanismo|kristanisma]] kaj eŭropa [[etiko]]. Aliaj artistaj formoj kiel [[muziko]], [[arkitekturo]], [[skulptado]] kaj [[pentrado]] signifis same sian prosperon. La sukcesoj atingitaj fare de la helenoj en tiuj ĉi terenoj kreis bazajn ŝtonojn por pli posta evoluo de arto. === Okcidenta regiono de Mediteraneo === [[Kartago]], fondita ĉirkaŭ la jaro [[-800|800 a. K.]] sur norda marbordo de Afriko, atingis danke al siaj komercaj aktivecoj signifan potenceman pozicion en regiono de la okcidenta marbordo de [[Mediteraneo]]. Malgraŭ tio ke Kartago estis devene kolonio de urbo [[Tiro]], ĝi baldaŭ kapablis akiri kontrolon super ĉiuj ĉirkaŭaj feniciaj sidejoj. La kartagaj interesoj sur Sicilio baldaŭ kruciĝis kun interesoj de tieaj grekaj kolonioj, precipe kun la potenca [[Sirakuso]], kio sekve kondukis al senĉesaj militoj inter ambaŭ urboj. Eĉ spite al ambaŭ aliancoj kun la [[persanoj]] kaj [[etruskoj]] la kartaganoj tamen ne sukcesis eldevigi decidigon. Kartago ne signis sin per tiel forta sciencista kaj kultura evoluo, kia regis en Grekio, ĉar en la urbon danke al la komercaj kontaktoj entreprenis la kulturaj influoj el la tuta Mediteraneo. La kartaganoj solenis grandajn sukcesojn en alia tereno - en [[marnavigacio]]. Kartago de ĉiam, precipe pro sia iama dependeco de Tiro, orientiĝis al Mediteraneo, kio helpis al evoluo de ŝipa transporto. La kartaganoj do fariĝis la unua mediteranea civilizo, kiu entreprenis ekspediciojn ekster regiono de Mediteraneo. Jam en la 6-a jarcento antaŭ Kristo okazis malkovrigaj navigacioj ĝis marbordo de hodiaŭa [[Gabono]] kaj en [[Skandinavio]]n. [[Herodoto]] alskribis al la kartaganoj ĉirkaŭnavigacion de la tuta [[Afriko|afrika]] kontinento, kion faris jam fenicianoj el komisiigo de la egipta faraono [[Neko la 2-a]]. == Helenismo == {{ĉefartikolo|Helenismo}} [[Dosiero:AlexanderTheGreat Bust.jpg|thumb|230px|left|Aleksandro la Granda]] Post murdigo de Filipo la 2- transprenis la regadon en [[Makedonio]] lia filo [[Aleksandro la Granda|Aleksandro]]. Post tio, kiam li firmigis la makedonan hegemonion en Grekio, li komencis en la jaro [[-334|334 a. K.]] militiron kontraŭ la persa imperio. Unue li liberigis la grekajn vilaĝojn en [[Malgranda Azio]] kaj sekve li enpenetris en la persan enlandon. Dum du jaroj li konkeris ĉiujn persajn landojn laŭlonge laŭ la orienta marbordo de Mediteraneo, inkluzive de Egiptio. Dum tio en [[batalo apud Isso]] ([[-333|333 a. K.]]) stariĝis al rezisto la persa [[grandreĝo]] [[Dario la 3-a]]. La makedonanoj venkis en tiu ĉi batalo, sed Dareio eskapis kaj amasigis novan soldataron, kontraŭ kiu Aleksandro ekbatalis sur plataĵo proksime de urbo [[batalo apud Gaŭgamelo|Gaŭgamelo]] en la norda Mezopotamio en la jaro [[-331|331 a. K.]]. Kiam ankaŭ en tiu ĉi batalo Aleksandro atingis venkon, li sekve priregis sen pli grandaj obstakloj [[Babilono]]n kaj [[Suzo]]n kaj fine li enpenetris ĝis la koro de Persio mem, kie li subjugis [[Persepolo]]n kaj [[Hamadano]]n. La reciproka militiro kontraŭ la persanoj tiel finiĝis. Sed Aleksandro daŭrigis en persekutado de Dareio al oriento. Sed atendata decida batalo ne okazis, ĉar dareio estis perfide murdita fare de [[satrapo]] [[Bessos]], kiu poste la titolon de grandreĝo uzurpis por si. Aleksandro decidiĝis venĝi tiun ĉi perfidon kaj antaŭiris ĝis [[Baktrio]] en [[meza Azio]], kie li atingis Bessoson kaj kruele ekzekutis. Bataloj en la meza Azio ŝanĝiĝis en [[gerila milito|gerilan militon]] kontraŭ lokaj triboj, kiun finigis nur paco en la jaro [[-327|327 a. K.]]. Aleksandro poste entreprenis kampanjon en valon de rivero [[Induso]], kie li renkontiĝis kun la tuta vico de indiĝenaj barataj reĝoj, antaŭ ol liaj elĉerpintaj soldatoj fine devigis lin por reveni. Survoje reen ĝis Persio la soldataro de Aleksandro suferis grandajn perdojn dum marŝo tra [[dezerto]] en [[Gedrozio]]. Reveninte Aleksandro en la jaro [[-325|325 a. K.]] ekloĝis kun sia trupo en Babilono, kie li dum planado de militiro en [[Arabio]]n je du jaroj pli poste mortis. La devenan motivon kaj ideon de militiroj orienten - venĝon de la grekoj - Aleksandro pase forlasis kaj pli poste male komencis realigi ideon de unuiĝo de la grekoj kun negrekoj - barbaroj. Aleksandro tial dum la militiro fondis sur la konkeritaj teritorioj multajn novajn urbojn kaj aranĝis amasan nupton inter la makedonaj soldatoj kun noblaj persaj virinoj, kio donis al la reĝlando de Aleksandro orientalajn trajtojn. Sed li kaŭzis reziston per tio ĉe la makedonanoj. La ideo de unuiĝo de la grekoj kaj la barbaroj mortis fakte samtempe kun la morto de Aleksandro. Sed plu daŭris la klopodo realigi la grekan kulturon en la orientaj landoj. Sed tio kunpuŝigis kun nekonsento de la subjugitaj nacioj kaj la sekvantoj de Aleksandro ([[diadoĥoj]]) estis tial iom post iom forpuŝataj el Persio. Malgraŭ tio konserviĝis spuroj de la greka civilizo precipe en [[Baktrio]] kaj en Mezopotamio, kie la greka ĉeesto konservis plej longe. Pli okcidente situantaj landoj kiel Sirio, Malgranda Azio kaj Egiptio estis ekspoziciataj al multe pli forta agado de la greka civilizo. En Egiptio eĉ la loka kaj la greka kulturoj tute unuiĝis, precipe en nova ĉefurbo [[Aleksandrio]]. En Malgranda Azio kaj parte ankaŭ en Sirio la greka civilizo plene realiĝis malutile al la devenaj lokaj kulturoj. La interna malkonkordemo kaj malforteco de la helenistaj imperioj kondukis tamen al tio, ke la tuta helenista mondo estis iom post iom kaptita per la ekspansiema romia imperio. Paradokse per konkero de [[Oriento]] fare de la romianoj la influo de la helenista kulturo en oriento estis ankoraŭ pli fortigita. == Antikva Romio == {{ĉefartikolo|Antikva Romio|Romia respubliko}} === Leviĝo === [[Romo]] estis en siaj komencoj nura [[urboŝtato]], en kiu regis reĝoj de [[etruskoj|etruska]] deveno. Sed iam je interŝanĝo de la 6-a jarcento antaŭ Kristo kaj la 5-a jarcento antaŭ Kristo la romanoj detronigis tiujn ĉi reĝojn (laŭ roma tradicio tiel okazis en la jaro [[-509|509 a. K.]], sed fakte tio okazis eble nur ĉirkaŭ la jaro [[-475|475 a. K.]]) kaj la etruska registaro en Romo estis per tio finigita. El la registaro fariĝis ''[[Respubliko|res publica]]'' - afero publika. La sekvantan iompostioman romian ekspansiemon haltigis eĉ ne invado de [[keltoj|galoj]], kiuj prirabis Romon en la jaro [[-387|387 a. K.]]. La romanoj transiris baldaŭ denove reen en ofensivon. Post la tuta vico dekomence de defendmilitoj kontraŭ la najbaraj triboj de [[etruskoj]], [[latinanoj]], [[samnitoj]], [[umbroj]] kaj fine kontraŭ suditalaj grekoj la romianoj atingis komence de la 3-a jarcento antaŭ Kristo kontrolon super la tuta Italio. En la jaro [[-264|264 a. K.]] eksplodis pro disputoj de la romianoj kun [[Kartago|kartaganoj]] sur Sicilio la [[unua punika milito]], en kiu la romianoj en la jaro [[-241|241 a. K.]] venkis kaj priregis Sicilion. Post sia venko la romianoj disvastigis sian potencon al pli antaŭaj kartaganaj insuloj - [[Sardinio]] kaj [[Korsiko]], dum la kartaganoj kompenzis siajn perdojn per konkero de [[prehistoria Hispanio|Hispanio]]. Denova kresko de streĉo inter ambaŭ ŝtatoj finiĝis en [[dua punika milito]] post tio, kiam kartagana armeestro [[Hanibalo]] konkeris romian aliancanan urbon [[Saguntum]]. Hanibalo gvidis militiron en Italion, kiu kulminis per neniiga kartagana venko super la romianoj en [[batalo apud Kann]] en la jaro [[-216|216 a. K.]]. Hanibalo malgraŭ tio ne kapablis konkeri Romion kaj restis relative izolita en la suda Italio, kio ebligis al la romianoj renovigi sian soldataron. La romianoj direktis sian militan klopodon kontraŭ la kartaganaj landoj en Hispanio, kiujn ili tute subjugis dum kelke da jaroj kaj elŝiris tiel tiun ĉi landon el la kartagana potenco. Post tio, kiam post malvenko en [[batalo super Metaŭro]] malsukcesis lasta kartagana provo je renverso, Hanibalo estis devigita reveni reen en la nordan Afrikon, kie li estis en [[batalo de Zamo]] en la jaro [[-202|202 a. K.]] definitive malvenkita fare de [[Scipio Africanus]]. Pro la venko en la dua punika milito la romianoj fariĝis gvidanta potenco de la okcidenta regiono de Mediteraneo. La [[tria punika milito]], kiu okazis en la jaro [[-149|149 a. K.]], finiĝis per totala neniigo de [[Kartago]]. La urbo estis egaligita kun la tero, la grundo malbenita kaj ties teritorio estis kiel [[Afriko (provinco)|provinco Afriko]] [[anekso|aneksita]] fare de la romianoj. Post la jaro [[-200|200 a. K.]] la romianoj komencis realiĝi ankaŭ en Grekio kaj en la orienta regiono de Mediteraneo. Dekomence ili prezentiĝis kiel liberigintoj de la grekaj vilaĝoj de la makedona superregado, sed dum la sekvantaj militoj ili akiris kontrolon super la tuta Grekio kaj definitive ili tiel senigis la helenojn de la libereco. En la jaro [[-133|133 a. K.]] Romio heredis post morto de reĝo [[Atalo la 3-a]] [[pergamono|pergamonan reĝlandon]] kaj akiris tiel firman bazejon por pluaj ekplodoj en Azio. === Krizo de la respubliko === Fine de la 2-a jarcento antaŭ Kristo Romio estis endanĝerigita pro [[invado de kimbroj kaj teŭtonoj]], kiuj ekiris el siaj devenaj sidejoj direkte al la sudo. Post kelke da gravaj malvenkoj la romianoj subgvide de [[Gaio Mario]], kiu faris principan reformon de la romia soldataro, sukcesis venki super la atakantaj triboj. La romianoj ankaŭ nove aranĝis rilatojn en la oriento post la venko super [[Mithridato la 6-a]], la [[Pontuso|pontusa]] reĝo. Sed la socia streĉo kaj nesufiĉo de soldataj fortoj kaŭzis politikajn ĥaosojn en Romo mem. Provo de [[fratoj Gracĥidoj]] solvi tiujn ĉi problemojn per vojo de agrara reformo ne sukcesis. Ambaŭ fine finiĝis per perforta morto. La politika aranĝo de la respubliko plie montriĝis kiel nesufiĉa por priregi tiel grandegan imperion, en kian Romo fine de la 2-a jarcento antaŭ Kristo diskreskis. La krizo de respubliko estis ankoraŭ malbonigata per diversaj ambiciaj politikistoj kaj soldatoj, kiuj observis proprajn celojn. [[Senato]] estis disunuiĝinta pro batalo de la rivelantaj frakcioj - de [[optimatoj]] kaj [[popularoj]]. Gvidanto de la optimatoj [[Lucio Kornelio Sulao]] uzurpis en la jaro [[-82|82 a. K.]] potencon en Romo. La internaj disputoj estis dumtempe egaligitaj per ekigo de [[diktaturo]], kiu daŭris ĝis lia foriro en la jaro [[-79|79 a. K.]]. [[Dosiero:Karl Theodor von Piloty Murder of Caesar 1865.jpg|thumb|350px|Morto de Cezaro (bildo el la 19-a jarcento)]] Renovigi la stabilan politikan medion malgraŭ tio ne sukcesis. Ampleksa [[ribelo de sklavoj de Spartako]] gvidita fare de [[Spartako]] montris la internan malfortecon de la respubliko. En la jaro [[-60|60 a. K.]] fermis tri signifaj romiaj armeestroj - [[Krasso]], [[Pompeo]], [[Julio Cezaro|Cezaro]] la t.n. [[unua triumviraro|unuan triumviraron]]. Julio Cezaro estis tiu, kiu kapablis el tiu ĉi alianco ekspluati plej multe. En la jaro [[-59|59 a. K.]] li foriris [[Galio]]n, kiun li dum kelke da jaroj plene konkeris kaj alligis al la [[romia imperio]]. Kiam Kraso en la jaro [[-53|53 a. K.]] falis en [[batalo apud Karrh]] kontraŭ [[partoj]], la [[triumviraro]] disfalis. La senato pro iniciato de Pompeo starigis Cezaron ekster la leĝo, pro kio Cezaro estis provokigita al antaŭenmarŝo kontraŭ Romo kaj al eksplodigo de [[romia civitana milito]]. En la jaro [[-48|48 a. K.]] Pompeo estis malvenkita en la [[Batalo de Farsalo]] kaj Cezaro fariĝis ununura senjoro de Romo. Sed en la jaro [[-44|44 a. K.]] li estis en la senato murdita kaj la romia ŝtato tiel denove falis en la interpolitikajn ĥaosojn. [[Marko Antonio]], [[Aŭgusto Cezaro|Oktaviano]] kaj [[Marko Lepido]] kreis la [[dua triumviraro|duan triumviraron]] celita kontraŭ la murdistoj de Cezaro. En la jaro [[-42|42 a. K.]] la triumviraranoj venkis super ili en [[batalo apud Filippo]], sed nelonge post tio ili turnis la armilojn kontraŭ si. Post venko super Marko Antonio en [[batalo apud Aktio]] en la jaro [[-31|31 a. K.]] Oktaviano akiris la plenan potencon en la romia ŝtato. === La frua kaj kulmina imperio === Oktaviano klopodis venki impreson de remalkovro de la respubliko, sed fakte li estis unusola reganto de la ŝtato, per kio li ekigis novan sistemon de la regado nomata [[princlando]]. Li fariĝis la unua [[Listo de romiaj imperiestroj|romia imperiestro]] kaj akceptis honoran titolon ''Augusto''. Dum lia regado estis al Romio alligitaj pluaj teritorioj en Hispanio, en Malgranda Azio kaj la limoj de la imperio estis ŝovitaj ĝis [[Danubo]] kaj [[Rejno]]. Ankaŭ Egiptio fariĝis parto de la romia imperio. Provo konkeri [[Ĝermanio]]n tamen malsukcesis, kiam tri romiaj [[legio]]j estis neniigitaj en [[batalo en Teŭtobura arbaro|Teŭtobura arbaro]]. Dum regado de liaj sekvantoj: [[Tiberio]], [[Kaligulo]], [[Klaŭdio]] kaj [[Nerono]] la principato estis plu firmigita. Dum Tiberio estis en provinco [[Judea]] krucumita [[Jesuo Kristo]]. La imperio akiris pluajn teritoriojn en [[Britio (provinco)|Britio]], en la norda Afriko kaj en la oriento, malgraŭ tio la sekvantoj de Aŭgusto estis nur mezproksime kapablaj kaj okaze de Kaligulo kaj Nerono temis pri malamataj tiranoj. Post murdigo de Nerono en la jaro [[68]] okazis mallonga intercivitana milito, kies venkinto kaj nova imperiestro fariĝis [[Vespasiano]]. Vespasiano reorganizis la ŝtatajn financojn kaj stabiligis la administradon de la imperio. Simile ankaŭ liaj filoj [[Tito]] kaj [[Domitiano]] agadis sume sukcese, kvankam Domitiano en la jaro [[96]] fariĝis viktimo de [[konspiro]] kaŭzita pro lia aŭtoritata maniero de la regado. [[Flaviidoj]]n alternigis sur la trono la t.n. [[adoptaj imperiestroj]], dum kies regado la romia imperio troviĝis sur zenito de sia potenco. Dum [[Trajano]] la imperio atingis per konkero de [[Dacio]], [[Mezopotamio]], [[Asirio]] kaj [[Armenio]] sian plej grandan teritorian ekspansion. Tamen sekvanto de Trajano, [[Hadriano]], denove rezignis pri plimulto de tiuj ĉi teritorioj. La plej grandan ekonomian ekfloron la imperio spertis dum regado [[Antonino Pia]]. Sed la tempo de regado de [[Marko Aŭrelio]] jam markis sin masiva invado de [[ĝermanoj]] kaj [[sarmatoj]] en la imperion. Nur kun dono de granda klopodo la imperiestro sukcesis repuŝi ilian torenton dum kelke da penegaj militiroj. Post morto de [[Komodo (imperiestro)|Komodo]], la nekapabla filo de Marko Aŭrelio, eksplodis en la jaro [[192]] intercivitana milito, el kiu eliris venke [[Septimo Severo]]. Sed Severo ne kapablis sekurigi al la imperio daŭran stabilecon kaj post murdigo de lia sekvanto [[Karakalo]] en la jaro [[217]] la imperio malrapide komencis fali en ĥaoson. Kulmino estis ribelo de la romia soldataro en [[Majenco|Mogontiaco]] en la jaro [[235]] kaj murdigo de [[Aleksandro Severo]], la lasta imperiestro el la dinastio de [[Severidoj]], fare de liaj soldatoj. Sekvis kritika periodo en la historio de la romia imperio - regado de [[soldataj imperiestroj]]. === La malfrua imperio === Krizo de la imperio en la [[3-a jarcento]] alportis al la romia ŝtato plenan pereon. La daŭrantaj atakoj de la ĝermanaj triboj sur la norda limo kaj plifortigita premo de la [[sasanidoj|sasanida]] Persio oriente signifis por [[Romia imperio|Romio]] gravan minacon, ĉar samtempe okazis al granda nombro de [[uzurpado]]j de la imperiestra trono elflanke de diversaj komandantoj de la romiaj soldataroj kaj per tio al preskaŭ permanenta intercivitana milito. Kelkaj teritorioj de la imperio estis dumtempe perditaj (Galio, Britio kaj la orientaj provincoj). La limregiona teritorio en Ĝermanio kaj en Dacio devis esti forlasitaj por daŭre. Nur dum [[Diokleciano]] helpe de ampleksaj reformoj sukcesis en la imperio okazigi trankvilon. La imperio estis nun administrata sume fare de kvar imperiestroj regantaj en reciproka harmonio (''[[Tetrarkio]]''). Dum Diokleciano ankaŭ okazis lasta granda persekutado de la kristanoj. Sed la tetrarkio ne supervivis sian kreinton. Jam post la abdiko de Diokleciano la imperio denove trafalis sin en intercivitanajn militojn, sur kies finoj śtaris venke [[Konstantino la 1-a de la Romia Imperio|Konstantino la 1-a la Granda]]. Konstantino lasis sur [[Bosporo]] konstrui novan ĉefurbon de la imperio, kiu portis laŭ li nomon [[Konstantinopolo]]. En la jaro [[313]] li eldonis en [[Milano|Mediolano]] [[edikto milana|edikton]], per kiu li permesis la [[kristanismo]]n. La vojo por la kristianigo de la tuta romia imperio tiel estis preparita. Definitive finigita ĝi estis en la jaro [[391]], kiam [[Teodosio la 1-a]] malpermesis okazigado de ĉiuj [[paganismo|paganaj]] kultoj. Ekde duono de la [[4-a jarcento]] kreskis intensemo de invadoj de [[ĝermanoj]] sur la teritorio de imperio. En la jaro [[375]] [[gotoj]] estis forpuŝitaj fare de [[hunoj]] el siaj sidejoj norde de [[Danubo]] kaj sekve ili ekloĝis sur la romia teritorio. Tiu ĉi evento estas tradicie konsiderata kiel komenco de periodo de [[migrado de nacioj]], kiu daŭris preskaŭ 200 jaroj kaj kies viktimo fariĝis la okcidenta duono de la romia imperio. La ĝermanoj penetrantaj en la imperion estis parte ekloĝantaj sur la romia grundo kiel [[foederatoj]]. Sed iliaj daŭrigantaj atakoj gvidis al malrapida kreigado de ĝermanaj ŝtatoj sur la teritorio de imperio kaj al perdo de la tutaj [[romiaj provincoj|provincoj]]. Malgraŭ tio kapablis defendi sian orientan limon kontraŭ ekspansiema sasanida imperio, ankaŭ en tiu ĉi regiono estis iama potenculema superforto neredonigeble perdita. Post morto de [[Teodosio la 1-a]] en la jaro [[395]] la imperio estis dividita inter liaj filoj [[Arcadio]] kaj [[Honorio]]. Kvankam temis pri la sole formala divido de la regado super unu tuteca imperio, simile tiel ofte okazis en la pasinteco, precipe pro kaŭzo de pli efektiva administrado kaj defendo de la ampleksa imperio, tiu ĉi divido estis montriĝonta la daŭra. La okcidenta imperio ekspoziciata al pli forta premo de la ĝermanoj, ne kapablis defendi siajn limojn kaj en la jaro [[410]] [[visigotoj]] gvidataj de estro [[Alariko la 1-a]] plenrabis Romon. Post tio, kiam pro iniciato de imperiestro [[Valentiniano la 3-a]] estis murdita romia [[magistro de milito|komandanto de soldataro]] [[Flavio Aetio]], kiu komunikinte kun la ĝermanoj kapablis defendi la imperion antaŭ la hunoj, la okcidentromia defendo fakte detruiĝis. En la jaro [[476]] post abdiko de la lasta imperiestro [[Romulo Augusto]] la okcidenta imperio pereis, per kio la historio de la romia imperio estis en okcidento finigita, malgraŭ tio ke la antikaj tradicioj, kulturo kaj klereco ĉi tie daŭrigis ĝis la [[6-a jarcento]]. Kontraŭe al tio la orienta imperio disponanta per pli favoraj geografiaj kaj ekonomiaj kondiĉoj defendis sin al la ĝermanaj kaj la persaj atakoj. Dum [[Justiniano la 1-a]] estis eĉ konkerita reen parto de teritorio de iama okcidenta imperio. Tamen la kreskanta influo de la kristanismo kaj precipe de la greka kulturo komune kun sorta premo de [[islamo]] en la [[7-a jarcento]] kaŭzis iompostioman ŝanĝon de karaktero de la ŝtato. La malfrue antikva orientromia imperio tiel ŝanĝiĝis en mezepokan [[bizanca imperio|Bizancon]]. == Persio == {{ĉefartikolo|Persio}} Helenismo en [[Irano]] realiĝis nur limigite, ĉar la influo de la greka kulturo reprezentita de [[seleŭka imperio]] estis finigita jam en la 3-a jarcento antaŭ Kristo per ascendo de [[partoj]], kiuj en Persio fondis propran [[parta imperio|arzakidan imperion]]. La potenco de la partaj reĝoj estis proporcie decentraligita utile al ties vasaloj. Tiu ĉi imperio agadis en certa mezuro kiel peranto inter la okcidenta greka-romia mondo kaj la orientaj civilizoj en [[Barato]] kaj en [[Ĉinio]]. Partoj devis senĉese defendi sin kaj kontraŭ la romia minaco en la okcidento kaj kontraŭ [[nomadoj|nomadaj]] triboj atakantaj de la nordo. La defendon de imperio malfaciligis precipe du faktoj: la nestabila interna aranĝo de la imperio kaj oftaj sekvantulaj disputoj. Unu tia disputo je la trono ekzemple malebligis al la partoj eluzi ilian venkon super la romianoj en batalo apud Karr. Sed Romio pli poste montriĝis esti kiel grava kaj danĝera rivalo kontraŭ la partoj, kiu ofte donis al ili neniigajn malvenkojn kaŭzante al ili grandajn teritoriajn perdojn. [[Dosiero:Bas relief nagsh-e-rostam al.jpg|thumb|350px|left|Imperiestro Valeriano surgenuanta antaŭ Ŝapuro la 1-a sur ĉevalo (reliefo en [[Nakŝ-e Rustam]]).]] En la jaro [[114]] atakis la partan imperion [[Trajano]]. Dum sia antaŭenmarŝo li okupis Mezopotamion, la centrejon de la parta potenco kaj kaŭzis per tio katastrofan malvenkon al [[arzakidoj]]. Post tio, kiam [[Hadriano]] en la jaro [[117]] grandioze rezignis pri tiu ĉi teritorio, povis la partoj denove renovigi sian potencon kaj denove tiel fariĝi decidiĝinta malamiko de la romianoj. En la jaro [[161]] atakis [[Armenio]]n (eterna pomo de kverelo inter la romianoj kaj la partoj, respektive pli poste [[sasanidoj]]). En plua jaro ili estis malvenkitaj fare de soldataroj de armeestro [[Avidio Kassio]]. La romianoj konkeris en la jaro [[165]] la partan ĉefurbon [[Ktesifono]]n, tamen ili baldaŭ denove retiriĝis. Post sia reveno el la oriento la romiaj soldatoj enhaŭlis en la imperion [[pesto]]n. Proksimume tiutempe komencis kreiĝi ĝermoj de pli posta falo de la parta imperio. La parta vasalo kaj reganto [[Persiso]] el dinastio de [[sasanidoj]] eluzis la kreskantan malkontentecon kun la parta registaro kaj nove vekiĝinta nacia fiereco en Persio por plifortigi propran potencon. La militiro de la romia imperiestro [[Septimo Severo]] fine de la [[2-a jarcento]], dum kiu denove estis rabita Ktesifono, signifis por la parta imperio baton, el kiu ĝi jam ne plu rekonsciiĝis. En Persido baldaŭ ekbrulis ribelo gvidata de ĉi tiea princo [[Ardaŝiro la 1-a]]. En la jaro [[224]] Ardaŝiro venkis super la [[partoj|parta]] reĝo [[Artabano la 4-a]]. La persa dinastio de sasanidoj tiel ekprenis la potencon kaj fondis la sasanidan imperion. Ardaŝiro kaj lia filo [[Ŝapuro la 1-a]] akiris kontrolon super la tuta iama parta teritorio kaj ekatakis la romian imperion. La persanoj sukcesis konkeri Armenion kaj kelkfoje venkis la romiaj soldataroj. En la jaro [[260]] estis en [[Edessa]] eĉ militkaptita la romia imperiestro [[Valeriano]]. Ofensivon kontraŭ la romianoj denove renovigis [[Ŝapuro la 2-a]] ([[309]] - [[379]]). Imperiestro [[Juliano Apostato]] ja en la jaro [[363]] invadis kun granda soldataro en Mezopotamion, sed en unu malpli granda batalo li estis mortigita. La romianoj devis sekve fermi hontigan pacon, en kiu ili utile al la romianoj rezignis pri kelkaj limregionaj teritorioj. Komence de la [[5-a jarcento]] sur la nordorienta limo de Persio aperis nova malamiko de la sasanidoj - [[hefthalitoj]] (Blankaj Hunoj). En la jaro [[484]] falis en batalo kontraŭ ili grandreĝo [[Perozo la 1-a]]. La persanoj estis sekve de tiu ĉi malvenko devigitaj pagi al la hefthalitoj [[tributo]]n. En la sama tempo eksplodis en la imperio [[holodomoro|mortado pro malsato]], kiu finis en multnombrajn ribelojn. La malfortigon de la nobelaro sekve de la ribeloj kaj la mortoj pro malsato eluzis [[Husravo la 1-a]], la plej signifa sasanida reganto, por realigi principajn reformojn. En la jaro [[532]] li kontraktis kun la romianoj pacon, sed kiun li mem jam en la jaro [[540]] rompis. La persa soldataro invadis en la romian Sirinon kaj konkeris kaj plenrabis la gravan romian urbon [[Antioĥio|Antioĥion ĉe rivero Orontes]]. Husravo la 1-a ankaŭ sukcesis neniigi la imperion de hefthalitoj. La persa potenco estis dum lia regado ampleksigita ĝis [[Arabio]] kaj [[Jemeno]]. Lia nepo, [[Husravo la 2-a]], ŝovis la limojn de la persa potenco ankoraŭ plu. Li konkeris la romiajn provincojn [[Sirio (provinco)|Sirio]] kaj [[Egiptio (provinco)|Egiptio]] kaj en la jaro [[626]] kuniginte kun la [[avaroj]] li malsukcese sieĝis [[Konstantinopolo]]n mem. Sed kontraŭbato de imperiestro [[Herakleio]] en la jaro [[627]] alkondukis al la persanoj neniigan malvenkon. Husravo estis sekve murdita dum palaca ribelo. Persio trafalis sin en la internan [[anarkio]]n kaj batalojn je la trono, kiuj karakterize malfortigis la imperion kaj malfermis tiel la vojon al la [[araboj]] por konkero de Persio post la jaro 634. Post morto de la lasta sasanida [[grandreĝo]] [[Jazdkarto la 3-a]] en la jaro [[651]] la persa imperio pereis. == Antikva Hindio == {{ĉefartikolo|Historio de Barato|Historio de Pakistano}} [[Dosiero:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|250px|Statuo de ''pastro-reĝo'' trovita en [[Mohenĝo-Daro]].]] La historio de Hindio havas nomon laŭ [[Panĝabo]], Kvinriverejo de rivero [[Induso]]. Ĝi estas pli juna ol la historioj mezopotamia, egipta kaj palestina. Ĝi okazis en tri civilizaj ondoj, kiam unuigantan kaj kulturan rolon estis ludinta la antikva hinda religio. === Harapa kulturo === {{ĉefartikolo|Induso-civilizacio}} La [[harapa kulturo]] estis en la dua duono de la 3-a miljaro antaŭ Kristo. La nomigo estiĝis laŭ urbo [[Harapo]], kiu estis la unua centrejo. La dua estis [[Mohenĝo-Daro]], malproksima proksimume 500 km de Harapo. Ambaŭ lokoj estas historie dokumentitaj. En la regiono de Harapo estis trovitaj [[ŝutejo]]j por [[greno]] kaj restaĵoj de konstruaĵoj el brikoj. En la regiono de Mohenĝo-Daro estis trovitaj [[kanaliza reto]], ilaro kaj armiloj el bronzo kaj fero. === Civilizo de arjoj === {{ĉefartikolo|Arjoj}} La civilizo de arjoj aperis en [[Barato]] en duono de la 2-a miljaro antaŭ Kristo. Tiu ĉi ondo estas pli progresinta, ĝi kreis sociajn strukturojn: [[pastro]]j - [[brahmano]]j, [[kŝatrio]]j - elito reganta en Barato, [[vajŝo]]j - laboris en agrikulturo, komerco, [[ŝudro]]j - la plej malriĉa tavolo. Enkadre de la civiliza ondo de arjoj estas ludanta gravan rolon la religio: # la religio de [[vedoj]] ([[-1500|1500 a. K.]] - [[-1000|1000 a. K.]]). Temas pri antikvaj memorigaĵoj, precipe poemaj ([[psalmo]]j). Eblas ellegi el ili la aspekton de la vivo de arjoj. Tio estas mita, kultiva religio. Baratano solenis la dion helpe de kulta ofero (en la oferad li vidis religian faron). # la religio de [[upaniŝado]] ([[-1000|1000 a. K.]] - [[-500|500 a. K.]]). Temas pri 200 tekstoj precipe literaturaj, sed samtempe ankaŭ religiaj, el kiuj eblas ellegi novan etapon de antikva-barataj religiaj imagoj kaj ties koncepto. Ĝi diferenciĝis de la religio de vedoj per tio, ke ĝi proprumas religian supertuŝon. Tiu montriĝas per tio, ke krom dio [[Brahmao]], kiu ekzistas ekster la homo, ili adoras ankoraŭ duan dion [[Atmano]]n, kio estas dio interne de la homo. Ili kredis en [[reenkarniĝo]]. La stato de la postmorta feliĉo nomiĝis [[karmo]]. El tiu ĉi religio evoluis [[hinduismo]]. # [[budhismo]]: ĝi estas derivita de mita [[Budho]]. Ĝis hodiaŭ staras baza historie-religia demando, ĉu temas pri la religia sistemo aŭ pri projekto de morala. Budho nome asertas, ke la kaŭzo de la homaj problemoj kaj konfliktoj estas la internaj homaj volemaĵoj. La stato de la postmorta feliĉo nomiĝas [[nirvano]]. En la tempo de arjoj kreiĝis politikaj centroj: [[Koŝala]], [[Magadha]]. Okazis batalo inter ili, en kiu Magadha venkis. Estis destinita nova ĉefurbo - [[Pataliputra]]. === Dinastio de Maŭrjoj === La dinastio de Maŭrjoj eluzos ĥaosojn en la lando, kiuj estiĝis sekve de atako de [[Aleksandro la Granda]] en la jaroj [[-327|327 a. K.]] - [[-325|325 a. K.]]. La potencon prenas gvidanto [[Ĉandragupta]]. La plej grandan evoluon la lando atingas dum [[Aŝoko]], kiu unuigis la landon en unu tutaĵon. Li venis en kontakton kun Sirio. La antikva Barato venis al sia kulmino. === Kulturo === En tereno de kulturo estiĝis du [[eposo]]j - [[Mahabharata]], kiu konsistas el 200 000 versoj, temas pri la plej granda verko de ĉiuj tempoj, kaj [[Ramajanam]]. == Antikva Ĉinio == [[Dosiero:CMOC Treasures of Ancient China exhibit - jade disk.jpg|thumb|250px|[[Bi-disko]] el la tempo de la [[Liangzhu-kulturo|kulturo Liangzhu]].]] En la dua duono de la 3-a miljaro en Ĉinio disvastiĝis neolitika kulturo kun pentrita ceramiko. Homoj ekloĝis en fekundaj regionoj proksime de riveroj. Ili okupiĝis per kulturado de greno kaj bredado de brutaro. El interŝanĝo de la 3-a kaj la 2-a miljaroj devenas nigra ceramiko, produktata jam sur potista rado. El la [[-18-a jarcento|18-a jarcento a. K.]] - [[-11-a jarcento|11-a jarcento antaŭ Kristo]] devenas la unua dokumentita ĉina [[dinastio Ŝang]], por kiu pli poste alkutimiĝis markigo [[dinastio Jin|Jin]]. En la [[-11-a jarcento|11-a]] ĝis la [[-8-a jarcento|8-a jarcento antaŭ Kristo]] en antaŭon venis [[dinastio Ĉoŭ]]. Pri tiuj ĉi dinastioj ne estas multe da informoj, eblas ilin neniel aparte dokumenti. Ununuraj memorigaĵoj estas orakolejoj kaj surskriboj sur testudaj karapacoj kaj ostoj de bestoj, kio estas precipe respondoj de la orakolejoj al demandoj de regantoj. En la [[-7-a jarcento|7-a]] ĝis la [[-5-a jarcento|5-a jarcento antaŭ Kristo]] okazas ekspansio de la ĉina vivo. Evoluis metia produktado, kreskis signifo de la komerco kaj estis stampitaj moneroj. En la [[-6-a jarcento|6-a]] kaj la [[-5-a jarcento|5-a jarcento a. K.]] estiĝis en Ĉinio doktrinoj, kiuj unuigis la religiajn imagojn kun la racia pensado. La plej konatan el ili fondis [[Konfucio]]. Li emfazis la moralajn ecojn de homo kaj precipe de la regantaj personoj. Kiel ĉefan kategorion li konsideris noblecon de homa personeco kaj ties agado - tio estis valoroj gvidotaj al savo. La periodo de la 5-a ĝis la 3-a jarcento a. K. estas markata kiel tempo de militantaj ŝtatoj. La feran ilaron anstataŭis produktojn el kupro kaj bronzo. Grandan evoluon atingis teksa produktado, precipe produktado de [[silko]]. El la bataloj inter la militantaj ŝtatoj eliris venke okcidentĉina ŝtato Ĉĥin. Ties reganto havas ankaŭ en sia nomo la nomon de tiu ĉi ŝtato (Ĉĥin Ŝ'Ĥuang-ti 246 - 210). En tiu ĉi periodo estas konstruita tre potenca kaj granda imperio, kiu alportis interesajn civilizajn elementojn: per siaj limoj ĝi tuŝis ĝis [[Vjetnamio]], estis faritaj ŝanĝoj en la ŝtata administrado (anstataŭ nobelaro estis enoficigataj novaj oficistoj), unuigo de pesiloj kaj mezuriloj. Estis konstruita [[Granda ĉina muro]], mezuranta 4000 km, atinganta altecon 6 - 10 m. Ĝi estis konstruita kontraŭ invadoj de triboj, sed samtempe ĝi izolis Ĉinion de la ĉirkaŭa mondo. [[Dosiero:Silkroutes.jpg|right|250px|thumb|Silka vojo]] En la jaroj [[-206|206 a. K.]] - [[220|220 p. K.]] estas venanta lasta periodo, kiam regas lasta [[dinastio Han]]. Ties regado estas por mallonga tempo interrompita komence de la nova erao (la malnova Han). Okazis aligo de parto de [[Koreo]]. La ŝtata ideo fariĝis [[konfuciismo]]. Estis kreita "[[silka vojo|granda silka vojo]]" kuniganta Ĉinion kun helenismaj ŝtatoj. Tio estis vejno de komerco inter Eŭropo kaj Azio ĝis tempoj de [[selĝukaj turkoj]]. La evoluo Han estas interrompita en la jaroj [[9]] ĝis [[23]], kiam per la palaca renverso venis al potenco [[Wang Mang]]. Post lia foriro el la gvidanta posteno en Ĉinio okazas historio de pli juna Han, kiu finas ĉirkaŭ la jaro [[220]]. Tio estis tempo de ekspansio - ekspansio de [[astronomio]], [[agrikulturo]], [[medicino]]. Grandan signifon havis invento de universala skribŝtofo - [[papero]]. == Literaturo == * BIČ, Miloš, ''Při řekách babylonských'', Praha, Vyšehrad, 1990. ISBN 80-7021-032-X * BURIAN, Jan, ''Civilizace starověkého středomoří'', Praha, Svoboda, 1984 * GRANT, Michael, ''Dějiny antického Říma, Praha, BB art'', 1998. ISBN 80-7257-009-9 * KLÍMA, Otakar, ''Sláva a pád starého Íránu, Praha'', Orbis, 1977 * KRAMER, Noah, Samuel, ''Historie začíná v Sumeru'', Praha, Odeon, 1965 * NOVÁKOVÁ,Julie - PEČÍRKA,Jan: ''Antika v dokumentech.I.-II.'', Praha, SNPL 1959 a 1961 * PEČÍRKA, Jan, ''Dějiny pravěku a starověku'', Praha, Státní pedagogické nakladatelství, 1979 (skriptum) * PEČÍRKOVÁ, Jana, ''Asýrie: od městského státu k říši'', Praha, Academia, 2000. ISBN 80-200-0348-7 * OLIVA, Pavel, ''Zrození evropské civilizace'', Praha, Epocha : Arista, 2003. ISBN 80-86410-37-4 * RAY, D., John, ''Ve stínu pyramid'', Praha, Albatros, 2003. ISBN 80-00-01228-6 * RICHTER, Stanislav, ''Kartágo: Po stopách Punů, Římanů a Vandalů'', Praha, Vyšehrad, 1975 * ZAMAROVSKÝ, Vojtěch, ''Řecký zázrak'', Praha, Euromedia Group - Knižní klub : Erika, 2000. ISBN 80-242-0403-7 * ZAMAROVSKÝ, Vojtěch, ''Za tajemstvím říše Chetitů'', Praha, Mladá Fronta, 1964 == Vidu ankaŭ == * [[Historio]] * [[Praepoko]] * [[Mezepoko]] * [[Novepoko]] * [[Mezopotamio]] * [[Antikva Egiptio]] * [[Persa imperio]] * [[Antikva Oriento]] * [[Antikva Grekio]] * [[Romia Imperio]] * [[Siddhartha Gautama]] {{ADLS|2008|16}} [[Kategorio:Antikva epoko|*]] [[Kategorio:Historio laŭ epokoj]]
Konservante, vi konsentas senlime doni vian kontribuon laŭ la Permesilo Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 kaj la GFDL.
Vi konsentas esti agnoskata de reuzantoj almenaŭ per ligilo aŭ URL al la paĝo kontribuita. Vidu la Rajtojn de Uzado por detaloj.
Nuligi Helpo pri redaktado (en nova fenestro)
Specialaj Signoj: Ĉ ĉ Ĝ ĝ Ĥ ĥ Ĵ ĵ Ŝ ŝ Ŭ ŭ Ā ā Ē ē Ī ī Ō ō Ū ū · ß · Ð ð Þ þ · ĉ ĝ ĥ ĵ ŝ ŭ ·
Æ æ Œ œ · ÿ Ÿ · – — • ’ | … ~ ° «» ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ ⁹ ⁰ ½ nedisegebla spaco :    ·
Vikisintakso: ligiloj [] [[]] komento :   ŝablono : {{}} {{#if:|1|0}} parametro {{{}}}
defaŭlta ordigŝlosilo {{DEFAŬLTORDIGO:}} [[Kategorio:]] {{PAGENAME}}
[[Dosiero:]] [[Media:]] #ALIDIREKTU[[]] · [[Commons:]] [[m:]] [[n:]] [[q:]] [[s:]] [[Wikt:]]
·    ·    ·    ·
Vikidatumoj entities used in this page
Ŝablonoj uzitaj sur ĉi tiu paĝo:
Ŝablono:ADLS (vidi fontkodon) (duon-protektita)
Ŝablono:ArtikolaMesaĝokesto (vidi fontkodon) (protektita)
Ĉi tiu paĝo estas membro de 3 kaŝitaj kategorioj:
Kategorio:Artikoloj de la semajno en 2008
Kategorio:Paĝoj kiuj uzas ISBNajn magiajn ligilojn
Kategorio:Senreferencaj artikoloj pri nekonata temo
Informoj pri la paĝo
Regularo pri respekto de la privateco
Vidigo por porteblaj aparatoj