eo eo eo eo eo nl eo en it es es eo eo eo eo eo sk eo en en nn eo eo eo eo en eo eo eo eo fr en uk fr nl fr es fr tl en fr eo pt eo eo eo eo eo hbs_lat lt en eo eo eo eo ceb eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo en pt en pt en pt en en sv sv en en hbs_cyr de ja oc es en de uk ru en ru en bg uk ja ja en en pl es uk fr ru de ru fr en en ru ja it it en de hbs_cyr uk pl hbs_lat pt pt ceb tt fr kn ru en de te be ru en en uk es en tt en en ru fi eo eo eo eo eo lt eo eo lt eo eo eo eo eo eo ru es it eo eo mk eo eo eo eo eo en eo eo ro tg uk en nb nb gl uk en de en uk uk en en nb uk nb eo eo de de ca pl de de pl es es eo es en uk en war uk ru en sk de de pl de de de ru uk uk uk uk de uk gl de uk de eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo lt eo eo eo eo eo eo eo eo fr eo eo eo eo eo eo fr eo eo eo hbs_lat eo ru eo en eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr nl eo eo it eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo tt nl de am an da ar arz en en az ku uz de lt ru sv bg en bn bo br hbs_lat uk ca en mhr id mzn it tt hbs_lat pl es vi cy da de fr hsb el en es et eu fa fi fr da fy de hu gd lt de ku he hi tl hbs_lat it hu hy id en es is it ja ka az kk fi km ko en ku sk pl cs it lb it en nl lt lv pl ru en ml be mr ms ru nds ne ne nl nb nb fr ta pa cs pl pms pnb pt io ro ru ru bxr es en sv hbs_lat en sk sl es sq hbs_lat sv hu en ta en th tr ceb tr oc en en ug fy ur uz fi vi tr xmf he da zh fr zh eo eo eo eo eo eo eo eo eo
El Vikipedio, la libera enciklopedio
41 milionoj (26-a plej parolata lingvo)
Ukrainio, Ĉednestrio (regiono en Moldavio)
National Academy of Sciences of Ukraine
v • d • r
La ukraina lingvo (ukraine ykpaïHcbka MoBa [ukrɑˈjɪnʲsʲkɑ ˈmɔwɑ]) estas orienta slava lingvo proksime parenca al la belorusa kaj la rusa, sed kun multaj rimarkindaj malsamoj kaj kun forta leksika influo de la pola.
2 Historio de ukraina literaturo
3 Strukturoj de la lingvo
3.3 Komparo kun la rusa
La pola lingvo iam forte influis la ukrainan (kaj ankaŭ la belorusan). Dum la plua evoluo de la ukraina, ĝi elprenis kelkajn vortojn el la tatara kaj el la turka. Ukraina kulturo kaj lingvo prosperis dum la 16-a jarcento kaj la unua duono de la 17-a, kiam Ukrainio estis parto de la Pola-Litova Unio. La ukraina estis ankaŭ la oficiala lingvo de ukrainaj provincoj en la Pola reĝlando. Inter multaj tiamaj lernejoj, la Kieva akademio estis la plej grava, sed la bazaĵo de la ukraina kulturo ne daŭris dum la anarĥio de la Ĥmelnickia ribelo kaj la sekvantaj militoj. La Kievan akademion fine regis Rusio kaj la plejparto de ukrainaj nobeluloj kaj lernejoj ŝanĝiĝis al pollingva uzado. Iom post iom la oficialaj lingvoj de la ukrainaj provincoj en Pollando ankaŭ ŝanĝiĝis al la pola, kaj la rusa parto de Ukraino ofte uzis la rusan.
Post la partigo de Pollando, Aleksandro la 2-a de Rusio malpermesis la ukrainan lingvon en la gazetaro, per la Dekreto de Emso, kiu malhelpis la evoluon de la ukraina lingvo. Dum la sama tempo, en Galicio la ukraina lingvo estis ofte uzata en lernejoj kaj en oficialaj dokumentoj.
Dum la soveta periodo, la ukraina lingvo havis vastan oficialan subtenon. Oni uzis ĝin en lernejoj, gazetoj, radio kaj televido en la Ukraina SSR. Tamen, la registaro konsideris la rusan lingvon kiel pli prestiĝan, tial la rusa iom post iom anstataŭis la ukrainan.
Ekde 1989, la nune sendependa Ukrainio elektis la ukrainan kiel la solan oficialan lingvon (malgraŭ la fakto, ke ĉirkaŭ duono de la loĝantaro parolas denaske la rusan).
Historio de ukraina literaturo[redakti | redakti fonton]
La ukrainan literaturan oni povas dividi en du periodojn: la praukraina (la 14-a ĝis la 18-a jarcento) kaj la moderna ukraina (ekde la fino de la 18-a jarcento). Multaj ekzemploj de la praukraina ekzistas: leĝoj, polemikaj artikoloj, sciencaj traktaĵoj kaj multaj tipoj de fikcio.
Influaj literaturuloj en la evoluo de la moderna ukraina literaturo inkluzivis la filozofon Hrihorij Skovoroda, Ivan Kotlarevskij, Pantelejmon Kuliŝ, Mikola Kostomarov, Taras Ŝevĉenko, Ivan Franko, Vasil Stefanik kaj Lesja Ukrajinka.
Strukturoj de la lingvo[redakti | redakti fonton]
Fonetiko kaj ortografio[redakti | redakti fonton]
La ukraina uzas la ĉi-postan variaĵon de la cirila alfabeto:
La ukraina lingvo havas ses vokalojn (a, e, ɪ, i, o, u; skribataj konforme per a, e, и, i, o, y) kaj unu duonvokalon (j, skribata per й). La kunmetaĵo de j antaŭ kelkaj el la vokaloj estas skribata per unu sola litero ("ja" = я, "je" = є, "ji" = ï, kaj "ju" = ю). Por skribi la aliajn kunmetaĵojn, oni devas uzi du literojn: йи kaj йo. Йи ekzistas nur en kelkaj dialektoj.
La plejparto de la konsonantoj havas tri eblajn formojn: nepalataligitan, palataligitan kaj longan, ekzemple /l/, /lʲ/ kaj /ll/ aŭ /n/, /nʲ/ kaj /nn/. Ortografie la vokaloj povas palataligi aŭ nepalataligi antaŭan konsonanton; tiam la vokaloj я, є, ю estas legata sen /j/, ekzemple Hю estas legata /nʲu/, sed ne /nʲju/. En kelkaj pozicioj, ekzemple ĉe la fino de vorto, speciala simbolo (b) estas uzata por indiki palataligitan konsonanton. Oni uzas apostrofon por indiki la nepalataligitecon de konsonanto kie normale la sekvanta vokalo palataligus ĝin; ekzemple "з'яBиTиcb" estas legata /zjavɪtɪsʲ/ (ne /zʲavɪtɪsʲ/; kaj ne /zʲjavɪtɪsʲ/, kiel estus se b estus anstataŭ la apostrofo). Por indiki longecon oni ripetas la literon. Ukrainoj emas elparoli mallongajn konsonantojn kaj ne skribi duoblajn literojn en fremdaj vortoj, kiam la literoj estas duoblaj en la fontlingvo; sed en iuj tiaj vortoj tiaj konsonantoj estas longaj kaj estas skribataj kiel duoblaj literoj.
La lingvo ankaŭ havas la fonemojn /ʣ/ kaj /ʤ/ (kiel Esperantaj "dz" elparolata unusone kiel "c", kaj "ĝ"), kiuj ne havas siajn proprajn literojn en la alfabeto kaj estas skribataj per du literoj: дз, дж. Tamen, ili estas unuopaj fonemoj.
La ukraina alfabeto estas preskaŭ plene laŭfonema, sed ĝi havas tri sonojn, kiuj ne havas proprajn literojn kaj malsimplajn (sed lerneblajn) regulojn pri palataligo de konsonantoj laŭ sekvantaj vokaloj.
Gramatiko[redakti | redakti fonton]
Substantivoj[redakti | redakti fonton]
La ukraina lingvo havas tri genrojn por substantivoj: virgenro, ingenro kaj neŭtra genro. Ĉiu substantivo havas sian genron; ne ekzistas reguloj difinantaj la genron de substantivo per ĝia senco, se ĝi ne signifas vivulon de difinita sekso. Sed ofte genroj estas difinitaj per finaĵo de substantivo.
Substantivoj estas deklinacieblaj (7 kazoj) kaj povas esti uzataj en singularo kaj pluralo.
Adjektivoj[redakti | redakti fonton]
Adjektivoj en la ukraina akordigas kun substantivoj je genroj, kazoj kaj nombroj (singularo aŭ pluralo). En pluralo genroj malestas.
Adverboj[redakti | redakti fonton]
La ukraina lingvo havas multe de diversaj tipoj de adverboj. Konsiderinda parto de ukrainaj adverboj estas derivitaj de adjektivoj; tiaj adverboj diferenciĝas de konformaj adjektivoj per finaĵo.
Pronomoj[redakti | redakti fonton]
La tipoj de pronomoj en la ukraina estas similaj al tiuj en esperanto.
Tи - vi (singularo, familiara);
Bи - vi (pluralo aŭ ne familiara);
La deklinacio de multaj pronomoj estas simila al tiu de substantivoj aŭ adjektivoj. Aparte personaj pronomoj estas deklinacieblaj laŭ kazoj. Ofte nominativo de persona pronomo tre diferenciĝas de la ceteraj kazoj. Ekzemple, "mi" estas tradukato "я" ("ja"), sed "min" - "MeHe" ("mene").
Numeraloj[redakti | redakti fonton]
Kardinalaj numeraloj de la ukraina:
1: oдиH (virgenro), oдHa (ingenro), oдHe (neŭtra genro)
2: дBa (virgenro, neŭtra genro), дBi (ingenro)
21: дBaдцяTb oдиH (virgenro), дBaдцяTb oдHa (ingenro), дBaдцяTb oдHe (neŭtra genro)
22: дBaдцяTb дBa (virgenro, neŭtra genro), дBaдцяTb дBi (ingenro)
102: cTo дBa (virgenro, neŭtra genro), cTo дBi (ingenro)
137: cTo TpидцяTb ciM
1989: Tиcячa дeB'яTcoT BiciMдecяT дeB'яTb
2012: дBi Tиcячi дBaHaдцяTb
10 000: дecяTb Tиcяч
16 000: шicTHaдцяTb Tиcяч
21 000: дBaдцяTb oдHa Tиcячa
23 256: дBaдцяTb Tpи Tиcячi дBicTi п'яTдecяT шicTb
101 003: cTo oдHa Tиcячa Tpи
1 000 000: MiлbйoH
215 003 017: дBicTi п'яTHaдцяTb MiлbйoHiB Tpи Tиcячi ciMHaдцяTb
1 000 000 000: Miлbяpд
Kardinalaj numeraloj estas deklinacieblaj (6 kazoj). Iuj kardinalaj numeraloj aliformiĝas ankaŭ je genroj.
Ordnumeraloj gramatike similas adjektivojn. Plimulto de ordnumeraloj havas radikojn de respondaj kardinalaj numeraloj (en iuj kazoj kun iuj modifoj); ekzemple, "п'яTb" ("kvin") - "п'яTий" ("kvina"), "ciM" ("sep") - "cboMий" ("sepa"), "дBaдцяTb" ("dudek") - "дBaдцяTий" ("dudeka"). Sed "oдиH" ("unu") - "пepший" ("unua"), "дBa" ("du") - "дpyrий" ("dua"). Se kardinala numeralo konsistas el kelkaj vortoj, en la responda ordnumeralo nur la lasta vorto diferencas de la kardinala numeralo: "п'яTcoT дBaдцяTb Tpи" (523) - "п'яTcoT дBaдцяTb TpeTiй".
Verboj[redakti | redakti fonton]
La ukraina lingvo havas tri verbotempojn (tensojn): prezencon, preteriton kaj futuron.
Ĉiu verbo en la ukraina estas aŭ perfekta aŭ neperfekta. Por esprimi la ideon, ke farado estas finita, oni devas uzi perfektan verbon. Neperfekta kaj perfekta verboj estas ne formoj de unu vorto, sed diversaj vortoj. Krom tio, al unu neperfekta verbo povas respondi pluraj perfektaj verboj. Ekzemple, la verbo "пиcaTи" (skribi) estas neperfekta verbo. Por esprimi ĝian perfektan formon ekzistas multaj neparencaj verboj, ĉiuj esprimante malsametan aspekton de skribi : "HaпиcaTи", "зaпиcaTи", "пepeпиcaTи", "пpипиcaTи", "дoпиcaTи", "cпиcaTи", ktp. Sed, parolante pli precize, nur la vorto "HaпиcaTи" estas preciza konvena al "пиcaTи". Aspektoj de aliaj de ĉi tiuj perfektaj verboj kapablas esti esprimitaj per pli specifaj neperfektaj verboj: "зaпиcyBaTи", "пepeпиcyBaTи", "пpипиcyBaTи", "дoпиcyBaTи", "cпиcyBaTи", ktp.
Perfektaj verboj ne havas prezencon.
En la prezenca kaj futura verbotempoj, oni konjugacias verbojn laŭ persono kaj pluraleco. Aliflanke, la preterita (pasinta) verbotempo indikas genron anstataŭ personon, kiel ankaŭ en la rusa.
La ukraina havas participojn kaj verbajn adverbojn, sed malpli multe formojn ol la esperanto. Ekzemple, ili neniam estas de futuro (-ont-, -ot-); ne ekzistas formoj respondintaj al esperanta -inta; formoj responditaj al -anta estas uzataj malofte. Participoj estas gramatike similaj al adjektivoj.
Komparo kun la rusa[redakti | redakti fonton]
Plimulto de literoj signifas samajn sonojn en la ukraina kaj la rusa. Literoj signifantaj malsamajn sonojn en ĉi tiuj lingvoj estas:
r ("h" en la ukraina, "g" en la rusa);
ґ ("g" en la ukraina, ne ekzistas en la rusa);
e ("e" en la ukraina, "je" en la rusa);
є ("je" en la ukraina, ne ekzistas en la rusa);
и ("malmola" "i" en la ukraina, ordinara "i" en la rusa);
i ("i" en la ukraina, ne ekzistas en la rusa);
ï ("ji" en la ukraina, ne ekzistas en la rusa);
ъ (ne ekzistas en la ukraina, en rusa ĝia rolo estas simila al rolo de apostrofo en la ukraina);
ы (ne ekzistas en la ukraina, "malmola" "i" en la rusa);
э (ne ekzistas en la ukraina, "e" en la rusa).
Vokaloj en la ukraina estas multe pli klaraj, ol en la rusa. Ekzemple, en la rusa "o" ofte sonas kiel "a", sed en la ukraina tia fenomeno ne ekzistas.
En la rusa "molaj" variantoj de sonoj e kaj i estas multe pli oftaj ol iliaj "malmolaj" variantoj, sed en la ukraina tia fenomeno ne ekzistas kaj eĉ "malmolaj" variantoj estas pli oftaj. Tial la literoj "e" kaj "и" estas tre oftaj en ambaŭ lingvoj, kvankam signifas en la rusa malsamaj sonoj ol la ukraina. En la rusa "e" estas pli ofta ol "э", kaj "и" estas pli ofta ol "ы"; en la ukraina "e" estas pli ofta ol "є", kaj "и" estas pli ofta ol "i".
La litero "o" en rusaj vortoj ofte estas kie "i" en ukrainaj vortoj, kiel en "пoд/пiд" (pod/pid) - 'sub'. Krome en tiaj ukrainaj vortoj la litero "o" povas alterni kun "i" en deklinacio, kiel "kiT" (kit) - 'kato', "koTa" (kota) - 'katon'.
La litero "r" signifas malsamajn konsonantojn en la rusa kaj la ukraina. Ukraina "r" similas al la esperanta sono "h", sed la rusa "r" similas al "g". La sono elparolata tiel estas unu el la distingaj trajtoj de Ukrainoj, kiam ili parolas la rusan. Por sono simila al "g" en la ukraina oni uzas literon "ґ"; ĉi tiun literon havas malmulte de vortoj.
Oni povas diri, ke la ukraina estas ĉirkaŭ inter la rusa kaj la pola koncerne vortaro kaj gramatiko. La rusa "Ha пepBoM эTaжe" (na pjervom etaĵe) 'en la unua etaĝo' estas deklinaciita prepoziciokaze. La sama esprimaĵo en la ukraina estus "Ha пepшoMy пoBepci" (na perŝomu poversi). -OMy (-omu) estas la norma lokativa (= prepozicionkaza) sufikso, sed variaĵo -iM (-im) estas komuna en dialektoj kaj en poezio, kaj estas oficiale gramatika. La "x" (ĥ) en la vorto "пoBepx" (poverĥ) ŝanĝiĝis al "c" (s) pro la influo de la vokalo "i". La litero "k" estas simile ŝanĝiĝema silabfine.
Nuna uzado[redakti | redakti fonton]
La ukraina lingvo nun ekprosperas post longa periodo de premo kaj senprestiĝeco. Kvankam estas almenaŭ 50 milionoj da ukrainoj tra la mondo, inkluzive de ĉirkaŭ 38–39 milionoj en Ukrainio (tri kvaronoj de la tuta ukrainaro), nur en okcidenta Ukrainio oni komune uzas ĝin. En Kievo kaj centra Ukrainio la rusa estas la lingvo de preskaŭ ĉiu urbano, kvankam ja estas ekŝanĝo al la ukraina; en orienta Ukrainio, la rusa estas ankoraŭ la ĉefa lingvo kaj kelkaj personoj parolas rusigitan variaĵon de la ukraina (t. n. "surĵik"). En Krimeo la ukraina estas preskaŭ neniam uzata. Uzado de la ukraina lingvo en Ukrainio verŝajne plialtiĝos, ĉar la kampara loĝantaro (preskaŭ ĉiu kamparano ankoraŭ parolas la ukrainan) migras al la urboj, kaj la ukrainlingva uzado tial vastiĝos trans centran Ukrainion.
La ukrainan parolas ankaŭ granda elmigrintaro, speciale en Kanado kaj Brazilo (ĉirkaŭ 300.000). La unuaj anoj de tiu elmigrintaro ĉefe elvenis de Galicio — regiono, kiu estis parto de Aŭstrio-Hungario antaŭ la Unua mondmilito kaj inter la mondmilitoj apartenis al Pollando. Ilia vortaro montras iom malpli da rusa influo ol la moderna lingvo en sendependa Ukrainio — por la vorto "magazeno" ili eble preferus la formon "kpaMHиця" (kramnicja) kaj ne "MaraзиH" (mahazin) (de la rusa "MaraзиH", origine el la franca, samkiel la Esperanta vorto). En Ukrainio, "MaraзиH" estas multe pli komuna ol "kpaMHиця", kiu arĥaismiĝas.
Literaturo[redakti | redakti fonton]
Monato, internacia magazino sendependa, numero 1996/09, paĝo 22: La ukraina verkita de Mikael Korotkov.
Kategorio Ukraina lingvo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Ukraina lingvo en la Vikivortaro (Universala vortaro)
Kategorio Ukraina lingvo en la Vikinovaĵoj (Liberaj novaĵoj)
[[::uk|Vikipedio]] en Ukraina lingvo (Reta enciklopedio)
v • d • r
Lingvistiko • Interlingvistiko • Planlingvo • Lingvaj familioj • Lingva filono • Senparenca lingvo
alfabetorde • laŭ ISO 639 • laŭ familio • laŭ parolantaro • laŭ skribsistemo
nombroj • Saluti • danki • idiotismo kaj idiotismaj esprimoj
v • d • r
ĉeĥo-slovakaj (ĉeĥa lingvo  • slovaka lingvo  • knaana lingvo)  • soraba lingvo (suprasoraba lingvo  • malsuprasoraba lingvo)  • leĥaj lingvoj (pola lingvo  • pomoria lingvo (kaŝuba lingvo  • slovinca lingvo)  • polaba lingvo)
okcidentaj sudslavaj lingvoj (kroata lingvo  • bosna lingvo  • montenegra lingvo   • slovena lingvo  • serba lingvo  • serbokroata lingvo)  • orientaj sudslavaj lingvoj (makedona lingvo  • bulgara lingvo  • malnovslava lingvo) ...
belorusa lingvo  • ukraina lingvo  • rutena lingvo†  • rusina lingvo  • rusa lingvo  • Malnova Novgoroda dialekto†
Informoj pri la paĝo
Citi ĉi tiun artikolon
Ĉi tiu paĝo estis lastafoje redaktita je 18:44, 16 apr. 2017.
La teksto disponeblas laŭ la permesilo Krea Komunaĵo Atribuite-Samkondiĉe 3.0 Neadaptita; eble aldonaj kondiĉoj aplikeblas. Vidu la uzkondiĉojn por detaloj.
Regularo pri respekto de la privateco
Vidigo por porteblaj aparatoj