eo eo eo eo ar az eo eo eo lt eo eo eo eo eo eo pt eo eo de fr eo fr eo eo eo hu eo el eo nb eo hbs_lat eo eo eo br eo eo en eo en eo eo eo eo eo eo eo eo eo pl en et pl fr eo eo pt eo eo eo eo eo lt eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo cy nl en en en et eo fi kw nl en fy nl fy en af nl en eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo es eo eo es eo es eo eo eo eo eo eo eo eo eo de eo eo eo eo eo eo eo en eo eo eo fr eo eo fr eo eo eo eo en eo eo eo eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr fi eo eo it eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo cv ckb nl de am an da ar arz en az uz lt en ru sv bg new id ms bn bo bpy br hbs_lat uk ca en mhr id ckb tt hbs_lat cy da de fr hsb dv la el en es et eu ast fa fr fi et nn fr it da fy de hu gd lt gom de ku he hi tl hbs_lat it tl hu hy it id fr en en es is it ja fr jbo jv ka az uz jv ko kk ta ko ku pl cs it lb es it en nl hu fa lt lv en ru en ml be mr ms en my mzn en ceb nds ne ne nl nb nb es tl nl fr it it or ta pa id cs en mai pl pms pnb ps pt io de ro ru id sa bxr es jbo en sd sv de hbs_lat si en sk sl es en et sq hbs_lat id nb nl la sv hu en ta te en th krc tr ceb tr en oc ug fy ur uz fr fi vi tr pl en zh fa xmf he da zh zh fr zh zh eo eo eo eo eo eo eo eo eo
El Vikipedio, la libera enciklopedio
Sendependiĝo disde Britio kaj Italio
v • d • r
Somalio aŭ Somalujo (somale Soomaaliya; arabe الصومال aṣ-Ṣūmāl) estas lando en la ekstrema orienta Afriko je la Korno de Afriko. Ĝi limiĝas en la oriento kun la Hinda Oceano, en la nordo kun ties Adena Golfo, en la okcidento kun Ĝibutio kaj Etiopio kaj en la sudo kun Kenjo. La landonomo deduktiĝas de la popolo de la somaloj, kiu konsistigas la plimultegon de la loĝantaro kaj ankaŭ loĝas en la najbarlandoj.
Somalio ekestis kun la kunigo de la kolonioj brita- kaj itala Somallando, kiuj en 1960 komune sendependiĝis. Ekde la faligo de la aŭtoritata registaro sub Siad Barre en la jaro 1991 la lando suferas internan militon kaj havis almenaŭ ĝis la formado de mondvaste agnoskita provizora registaro en la jaro 2000 neniun funkciantan registaron. La provizora registaro kontrolas tamen nur parton de la lando. La nordo de Somalio fakte estas sendependa ekde 1991 kiel Somalilando. En aliaj vastaj landopartoj regas lokaj klanoj, militestroj kaj aliaj agantoj, kiuj parte – kiel en Puntlando, Galmudugo kaj Maĥiro – ankaŭ oficiale alstrebas aŭtonomion aŭ sendependecon.
Somalio situas en la oriento de la afrika kontinento, ĉe la Korno de Afriko sur la somalia duoninsulo. La norda parto de la lando estas plejparte montoriĉa kaj en la somalia alta lando averaĝe 900 ĝis 2.100 m super marnivelo; la plej alta monto estas la Ŝimbiriso (2.416 m). Suden etendiĝas ebenaĵo kun averaĝa alteco de 180 m. La riveroj Juba kaj Ŝabeele fontas en Etiopio kaj trafluas la sudon de Somalio kaj per tio la somalian dezerton en la Hindan Oceanon. La 2.720 km longa bordolinio estas la plej longa el ĉiuj de la afrikaj landoj.
La klimaton de Somalio influas la Musono-ventoj, tutjara varmego, malregulaj pluvadoj kaj ĉiam denove revenaj aridaj periodoj. Krom en la monto- kaj bordoregionoj la averaĝa maksimuma tagotemperaturo estas inter 30 kaj 40 °C. La sudokcidenta musono provizas la regionon de Mogadiŝo per relative milda klimato en la monatoj de majo ĝis oktobro. Inter decembro kaj februaro la nordorienta musono alportas simile mildan klimaton. En la t.n. Tangambili-Periodo inter ambaŭ musonoj (oktobro ĝis novembro kaj marto ĝis majo) estas varmega kaj humida.
Gravaj urboj en Somalio estas Mogadiŝo, Hargeysa, Merka, Berbera, Boosaaso kaj Kismaayo.
Cefa artikolo: Historio de Somalio
Somalio estis dum la tuta unua duono de la 20a jarcento kolonio respektive de Britio (la nordo kiel Brita Somalio) kaj de Italio, la cetera parto kiel Itala Somalio. En 1960 ambaŭ partoj unuiĝis, oni deklaris la sendependecon kaj la unua prezidanto estis Aden Abdullah Osman Daar.
En 1988, eĉ antaŭ la renverso de la reĝimo de Muhamad Siad Barre, komenciĝis militagoj inter diversaj grupoj. En la nordo de la lando komenciĝis armita ribelo transformiĝinta en civila milito. En 1991 jam post la falo de Siad Barre, ribelinta regiono dispartiĝis kun la nomo Somalilando (ĉefurbo Hargeysa), sed internacia socio ne agnoskas ĝin. En 1998 sur Somalia teritorio estis deklarita ankaŭ unu ŝtato – Puntlando (ĉefurbo Garoz). Ĉiuj klopodoj de UNO kaj internaciaj organizaĵoj por reguligo de la Somalia problemo restas senrezultaj.
Fine de la jaro 2006 etiopia armeo invadis la landon por restarigi tie civilan ordon kaj laŭleĝan registaron. Al Ŝabab (arabe الشباب, "la junularo"), per plena nomo Harakat al-Ŝabab al-Muĝahedin (HSM; arabe حركة الشباب المجاهدين‎, Ḥarakat ash-Shabāb al-Mujāhidīn; Somali: Xarakada Mujaahidiinta Alshabaab, laŭvorte "Muĝahedina Junulara Movado", estas terorisma milico de salafisma ĝihadismo, kiu estas partoprenanto en la interna milito en Somalio. En 2012 ĝi petis aliĝon al la terorisma organizaĵo Al-Kaida. En 2014 ĝi havis 7000 ĝis 9000 batalantojn.
Regionoj kaj distriktoj[redakti | redakti fonton]
Politika mapo de Somalio
Ĉefa artikolo: Regionoj de Somalio
Antaŭ la komenco de la Enlanda Milito, Somalio estis dividita laŭ 18 regionoj (gobollada, singulare gobol), kiuj estis siavice subdividitaj en distriktoj. La regionoj estis la jenaj:
Tamen fakte, norda Somalio estas nuntempe dividita en la preskaŭsendependaj ŝtatoj de Puntlando, Somalilando, Galmudugo kaj Maĥiro. La sudo estas almenaŭ oficiale regata de Transira Federacia Registaro, kvankam ankaŭ ĝi fakte estas regata de diversaj Islamaj grupoj krom la urboj de Baidoa kaj Mogadiŝo. Laŭ la fakta konsidero estus do 27 regionoj.
Ekonomio[redakti | redakti fonton]
Koka-kolaa fabrikejo en Mogadiŝo, Somalio.
La haveno de Mogadiŝo en 1992.
La ekonomio de la lando baziĝas en la brutobredado kaj diversaj eksportadoj al landoj kiel Barato, Omano, Kataro, Saŭda Arabio kaj Jemeno inter aliaj. Landoj kiel Ĝibutio, Kenjo kaj Barato sendas varojn. Post la epoko de Siad Barre la lando transformiĝis el socialisma ekonomio al libera merkato. Nuntempe Somalio dependas de la eksterlanda helpo, inkluzive de sendaĵoj de elmigrintoj, pli grandkvantaj ol la eksterlanda helpo mem, ĉar la socipolitika situacio ne permesas disvolvigon.
Agrikulturo estas la plej grava sektoro, kaj ene de ĝi brutobredado respondecas pri 40% de la MEP kaj ĉirkaŭ 65% de la eksporta enspezo. Nomadoj kaj duonnomadoj, kiuj dependas el brutobredado, estas ankoraŭ granda parto de la loĝantaro. Post brutobredado, bananoj estas la ĉefa eksporta varo; sukero, sorgo, maizo kaj fiŝoj estas produktoj por la interna merkato. La eta industria sektoro, bazita en la industriigo de agrikulturaj produktoj, estigas 10% de la MEP.
Usonaj kaj ĉinaj petrolentreprenoj klopodas ekspluati nafton kaj aliajn naturajn rimedojn en Somalio. Petrolentrepreno de Sidnejo, nome Range Resources, asertas, ke Puntlando en la nordo havas kapablon produkti inter 5 kaj 10 miliardojn da nafto-bareloj.[1] La mineralaj kuŝejoj kaj riĉoj ne estas ekspluatataj pro la socipolitika situacio. Lastatempe komenciĝis nova enspezofonto en la Pirateco en Somalio.
Demografio[redakti | redakti fonton]
Evoluo de la loĝantaro laŭ miloj de loĝantoj.
Somalio havas kalkulitan loĝantaron de ĉ. 8,5 milionoj de personoj. Tiu kalkulo malfacilas pro la komplika politika situacio de la lando kaj pro la nomada vivmaniero de granda parto de la loĝantoj. La lasta censo estas de 1975, kaj sur tiu baziĝas kelkaj el la eksterlandaj politikanalizistoj. Tamen, la indico de kresko de la populacio de Somalio estas unu de la plej altaj de Afriko kaj de la mondo, ĉirkaŭkalkule en gamo de 15 al 25 milionoj de loĝantoj, laŭ kelkaj fakuloj.
Aktuale, 60% de la somaloj estas nomadaj paŝtistoj de bovoj, kameloj, ŝafoj kaj kaproj. 25% de la loĝantoj estas farmistoj setlitaj en la fruktodonaj regionoj inter la riveroj Juba kaj Shebelle, sude de la lando. La resto de la populacio koncentriĝas en la urbaj areoj.
Kiel sekvo de la milito Somalio havas grandan komunumon de rifuĝintoj for de la lando, unu de la plej grandaj de Afriko. Oni ĉirkaŭkalkulas la milionon de rifuĝintoj for de la kontinento.
0-14 jaroj: 44,4% (viroj 1.973.294; virinoj 1.961.083)
15-64 jaroj: 53% (viroj 2.355.861; virinoj 2.342.988)
65 jaroj aŭ pliaj: 2,6% (viroj 97.307; virinoj 132.805) (ĉirkaŭkalkulo 2006)
Kreskindico: 2,85% (ĉirkaŭkalkulo 2006)
Naskindico: 45,13 naskoj/1.000 loĝantoj (ĉirkaŭkalkulo 2006)
Mortindico: 16,63 mortoj/1.000 loĝantoj (ĉirkaŭkalkulo 2006)
Indico de migrado: 0 migranto(j)/1.000 loĝantoj (ĉirkaŭkalkulo 2006.)
je nasko: 1,03 viroj/virino
malpli de 15 jaroj: 1,01 viroj/virino
15-64 jaroj: 1,01 viroj/virino
65 jaroj aŭ pli: 0,73 viroj/virino
totala populacio: 1 viro/virino (ĉirkaŭkalkulo 2006)
Indico de infanmorto: 114,89 mortoj/1.000 naskoj (ĉirkaŭkalkulo 2006)
totala populacio: 48,47 jaroj
virinoj: 50,28 jaroj (ĉirkaŭkalkulo 2006)
Indico de fekundeco: 6,76 gefiloj naskitaj/virino (ĉirkaŭkalkulo 2006)
Etnoj: Somaloj 96%, Bantuoj 3,1%, blankuloj kaj aliaj 0,9%
Religioj: islamaj 98,4%, Kristanismo kaj aliaj religioj 1,3% Lingvoj: Somala (oficiala), Araba, Itala, Angla
difino: de 15 jaroj aŭ pli kiuj povas legi kaj skribi
virinoj: 25,8% (ĉirkaŭkalkulo 2001)
Kulturo[redakti | redakti fonton]
La somala kulturo baziĝas ĉefe sur Islamo kaj sur poezio, kaj disvolviĝis laŭlonge de la jaroj laŭ parola tradicio. La parolfluo estas kapablo ĉefe konsiderata inter somaloj, ĉefe ĉe politikistoj aŭ religiaj estroj.
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Malaltebenaĵaj orientaj kuŝidaj lingvoj.
La kvanto de parolataj lingvoj en la landoj estas sufiĉe malgranda kompare kun aliaj afrikaj landoj. La granda parto de la loĝantoj parolas la somalan, kvankam la etnoj de la bajunoj kaj bravanoj parolas ankaŭ dialektojn de la svahila. Pro religiaj kaj geografiaj kialoj la araba estas alte etenda, kaj pro historiaj kialoj oni konsideras la anglan kaj la italan kiel la eksterlandaj lingvoj plej uzataj.
Ekstera politiko[redakti | redakti fonton]
Somalio apartenas al la AKP-ŝtatoj, internacia organizaĵo de momente 77 nacioj el la regionoj Afriko, Karibio kaj la Pacifika Oceano.
Internaj ligiloj[redakti | redakti fonton]
Listo de urboj de Somalio
Notoj[redakti | redakti fonton]
↑ Exploration rights in Somalia for Chinese oil giant CNOOC
Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]
http://eo.mondediplo.com/article1191.html Artikolo pri Somalio el "Le Monde Diplomatique" en esperanto, feb. 2007
v • d • r
Alĝerio •  Angolo •  Benino •  Bocvano •  Burkino •  Burundo •  Centr-Afrika Respubliko •  Ĉado •  Ebura Bordo •  Egiptio •  Ekvatora Gvineo •  Eritreo •  Etiopio •  Gabono •  Gambio •  Ganao •  Gvineo •  Gvineo Bisaŭa •  Ĝibutio •  Kabo-Verdo •  Kameruno •  Kenjo •  Komoroj •  Respubliko Kongo •  Demokratia Respubliko Kongo •  Lesoto •  Liberio •  Libio •  Madagaskaro •  Malavio •  Malio •  Maŭricio •  Maŭritanio •  Mozambiko •  Namibio •  Niĝerio •  Niĝero •  Okcidenta Saharo •  Sao-Tomeo kaj Principeo •  Ruando •  Sejŝeloj •  Senegalo •  Siera-Leono •  Somalio •  Sudano •  Sud-Sudano •  Sud-Afriko •  Svazilando •  Tanzanio •  Togolando •  Tunizio •  Ugando •  Zambio •  Zimbabvo
v • d • r
Ligo de Arabaj Ŝtatoj
Alĝerio •  Barejno •  Egiptio •  Ĝibutio •  Irako •  Jemeno •  Jordanio •  Kataro •  Komoroj •  Kuvajto •  Libano •  Libio •  Maroko •  Maŭritanio •  Omano •  Palestino •  Sauda Arabio •  Sirio •  Somalio •  Sudano •  Tunizio •  Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj
Somalio en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Kategorio Somalio en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Membroj de la Ligo de Arabaj Ŝtatoj
Nenombraj signifoj de nombraj parametroj
Informoj pri la paĝo
Citi ĉi tiun artikolon
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni
Ĉi tiu paĝo estis lastafoje redaktita je 21:00, 15 mar. 2016.
La teksto disponeblas laŭ la permesilo Krea Komunaĵo Atribuite-Samkondiĉe 3.0 Neadaptita; eble aldonaj kondiĉoj aplikeblas. Vidu la uzkondiĉojn por detaloj.
Regularo pri respekto de la privateco
Vidigo por porteblaj aparatoj