eo eo eo eo eo eo eo es eo eo eo eo da eo eo hbs_lat fr fr en eo eo eo eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo
Redaktado de Elektrono - Vikipedio
Averto: Vi ne estas ensalutinta. Via IP-adreso enregistriĝos en la redakta historio de tiu ĉi paĝo. Se vi ensalutas aŭ kreas konton, viaj redaktoj estos atribuitaj al via salutnomo, kune kun aliaj bonaĵoj.
Kontrolo kontraŭ spamo. Ne entajpu ion ajn!
La '''elektrono''' (aŭ '''negatono''') estas fundamenta subatoma [[partiklo]], kiu portas negativan [[elektra ŝargo|elektran ŝargon]]. Ĝi estas [[leptono]], kiu partoprenas en [[elektromagnetismo|elektromagnetaj interagoj]], kaj ĝia [[maso]] estas malpli ol unu milono el la maso de la plej eta [[atomo]]. Ĝia elektra ŝargo difiniĝas konvencie esti negativa, kun valoro de −1 en atomaj unitoj. Kune kun [[atomkerno|atomaj nukleoj]], elektronoj konsistigas atomojn; iliaj interagoj kun apudaj nukleoj estas la ĉefa kaŭzo de [[kemia ligo|kemia ligado]]. == Historio == La elektrono kiel unito de ŝargo en elektrokemio estis postulatita de George Johnstone Stoney (Georgo ''Ĝonston Stonij'') je [[1874]]. Li ankaŭ kreis la terminon ''elektrono'' en [[1894]]. Dum la malfrua 1890-aj jaroj, pluraj fizikistoj supozis, ke elektro povas konceptiĝi kiel farita el diskretaj unuoj, kiuj nomiĝas kelkaj aferoj, sed ilia realeco ne konfirmiĝas definitive. La malkovro, ke la elektrono estas subatoma partiklo estis farita je [[1897]] de [[Joseph John Thomson]] (Jozefo Johano ''Tomson'') en la [[Laboratorio Cavendish]] (''Kavendiŝa'' Laboratorio) ĉe la [[Universitato de Kembriĝo]], dum li studis katodradiaj tuboj. Katodradia tubo estas hermetika vitra cilindro, en kiu du elektrodoj apartiĝas per vakuo. Kiam [[elektra tensio]] aplikiĝas trans la [[elektrodo]]j, [[katodo|katodaj]] [[radio]]j generiĝas, iganta la [[vakutubo|tubon]] lumeti. Tra eksperimentado, Thomson malkovris, ke: # La negativa ŝargo ne povas apartiĝi disde la radioj (per la aplikado de [[magnetismo]]), kaj # La radioj estas deviigeblaj per [[kampo (elektro)|elektra kampo]] Li konkludis, ke tiuj radioj, anstataŭ esti ondoj, konsistas el negative ŝargitaj [[partiklo]]j, kiujn li nomis "korpuskloj." Li mezuris ilian [[kvociento]]n <!-- vidu la diskuton! --> de maso per [[ŝargo]] kaj konstatis, ke ĝi estis pli ol miloble pli malgranda ol tiu de hidrogenatomo, sugestanta, ke ili estas aŭ tre alte ŝargitaj aŭ tre etaj mase. Pli malfruaj eksperimentoj de aliaj sciencistoj subtenis ĉi lastan konkludon. Ankaŭ, ilia rilatumo de maso per ŝargo estas sendependa de la elekto de katoda materialo. Pro tio, Thomson konkludis, ke ili estas universalaj ĉe ĉiaj materialoj. La ŝargo de la elektrono zorge mezuriĝis de [[Robert Andrews Millikan|Robert Millikan]] (Roberto ''Milikan'') en lia ole-guta eksperimento je [[1909]]. La "perioda leĝo" asertas, ke la kemiaj ecoj de [[kemia elemento|elementoj]] plejparte ripetas sin periode kaj estas la fundamento de la [[perioda tabelo]] de la elementoj. La leĝo mem unue eksplikiĝis per la [[atommaso]]j de la elementoj. Tamen, ĉar estis anomalioj en la perioda tabelo, penadoj fariĝis por trovi pli bonan eksplikon por tiu fenomeno. Je [[1913]], [[Henry Moseley]] (Henriko ''Mozlij'') enkondukis la koncepton de la [[atomnumero]] kaj eksplikis la periodan leĝon rilate al la nombro de [[protono]]j, kiun ĉiu elemento havas. Dum la sama jaro, [[Niels Bohr]] montris, ke elektronoj estas la efektiva fundamento de la tabelo. Je [[1916]], [[Gilbert Newton Lewis]] klarigis la kemian ligadon de elementoj per elektronaj interagoj. == Kategorio == La elektrono estas en la klaso de subatomaj partikloj nomitaj ''leptonoj'', kiujn oni kredas esti fundamentaj partikloj (t.e., ili ne povas diseriĝi en pli etajn konsistigajn partojn). Kiel ĉiuj partikloj, ankaŭ elektronoj povas agi kiel ondoj. Tiu nomiĝas ''la onda-partikla dualeco'' aŭ ''komplementeco'' (Bohr estigis ĉi lastan terminon) kaj povas montriĝi per la duobla-fendeta eksperimento. La [[kontraŭpartiklo]] (aŭ antipartiklo) de la elektrono estas la [[pozitrono]], kiu havas la saman mason sed pozitivan anstataŭ negativan ŝargon. La [[malkovrinto]] de la pozitrono, [[Carl David Anderson]] (Karlo Davido Anderson), proponis nomadon de normalaj elektronoj ''negatronoj'' kaj uzadon de ''elektrono'' kiel ĝenerala termino por priskribi ambaŭ la pozitive kaj negative ŝargitajn variantojn. Tiu uzado neniam modiĝis kaj estas malofte, se iam, renkontita hodiaŭ.<ref>Interese, [[Reta Vortaro|ReVo]] havas tiun uzadon. Vidu: {{ReVo|elektr14|elektrono}} {{ReVo|pozitr|pozitrono}} {{ReVo|negatr|negatrono}}</ref>, plie estis ankaŭ mallongtempa uzo de la terminoj "negatono" pri la elektrono kaj "pozitono" pri la [[antipartiklo]], t.e. la pozitrono. == Ecoj kaj konduto == === Teorie === Elektronoj havas elektran ŝargon −1,6022 × 10<sup>−19</sup> [[kulombo]]j, mason 9,11 × 10<sup>−31</sup> [[kilogramo]]j (bazita sur ŝargaj/masaj mezuroj), kaj [[fizika relativeco|relativecan]] ripozan mason ĉirkaŭ 0,511 [[elektronvolto|MeV]]/''[[lumrapideco|c]]''<sup>2</sup>. La maso de la elektrono estas proksimume <sup>1</sup>/<sub>1836</sub> el la maso de la protono. La ofta simbolo por la elektrono estas '''e<sup>−</sup>'''. Laŭ [[kvantuma mekaniko]], elektronoj povas reprezentiĝi per ondofunkcioj, pro kiuj kalkulita probableca elektron-denseco povas determiniĝi. La orbito de ĉiu elektrono en atomo povas priskribiĝi per ondofunkcio. Bazita sur la malcerteca principo de [[Werner Heisenberg]], la ekzakta [[movokvanto]] kaj pozicio de la efektiva elektrono ne samtempe povas determiniĝi. Tiu estas limigo, kiu simple asertas, ke ju pli precize oni scias pozicion de partiklo, des malpli precize oni povas scii ĝian movokvanton, kaj inverse. La elektrono havas [[spino (fiziko)|spinon]] ½ kaj estas fermiono. Krom ĝia esenca akraflanka movokvanto, elektrono havas esencan magnetan momanton laŭlonge de ĝia spina akso. Elektronoj en atomo ligiĝas al tiu atomo; elektronoj, kiuj moviĝas libere tra vakuo, spaco, aŭ iuj periloj estas liberaj elektronoj, kiuj povas enfokusiĝi al elektrona fasko. Kiam liberaj elektronoj moviĝas, estas neta fluo de ŝargo. Tiu fluo nomiĝas ''[[elektra kurento]]''. La rapido, ĉe kiu kurento fluas en [[drato]] estas tipe 75% el [[lumrapideco|lumrapido]]. En iuj [[konduktado (elektro)#Superkonduktantoj|superkonduktantoj]], paroj de elektronoj moviĝas kiel ''Cooper-aj paroj'', en kiuj ilia moviĝo pariĝas al apuda materio per kradaj vibradoj nomataj ''fononoj''. La distanco inter la du elektronoj en Cooper-a paro estas proksimume 100 [[nanometro|nm]]. Korpo havas elektran ŝargon kiam tiu korpo havas pli aŭ malpli da elektronoj ol tiom, kiom estas bezonata por ekvilibrigi la pozitivan ŝargon de la nukleoj. Kiam objekto havas troaĵon de elektronoj, oni diras, ke la objekto estas negative ŝargita. Kiam objekto havas malpli da elektronoj ol protonoj, oni diras, ke la objekto estas pozitive ŝargita. Kiam la nombro de elektronoj kaj la nombro de protonoj estas egalaj, iliaj ŝargoj nuligas sin reciproke, kaj oni diras, ke la objekto estas elektre neŭtra. Makroskopa korpo povas pliigi elektran ŝargon per frotado. Tiu estas la fenomeno ''frotelektro'' aŭ ''triboelektro''. La pozitrono havas la saman mason kaj spinon kiel la elektrono. Kiam elektrono kaj pozitrono renkontiĝas, ili eble neniigas sin reciproke, kreante du [[gama-radiado|gamaradiajn]] [[fotono]]jn. Se la elektrono kaj pozitrono havus nekonsiderindan movokvanton, ĉiu gamaradio havus energion 0,511 MeV. Elektronoj estas ĉefa elemento en [[elektromagnetismo]], teorio, kiu estas preciza por makroskalaj sistemoj kaj klasika modelado de mikroskopaj sistemoj. === Praktike === ==== En la universo ==== Sciencistoj kredas, ke la nombro de ekzistantaj elektronoj en la konata universo estas almenaŭ 10<sup>79</sup>. Tiu nombro implicas averaĝan densecon ĉirkaŭ unu elektrono en [[kubmetro]] de spaco. Astronomoj determinis, ke 90% el ĉiom da la detektebla maso en la universo estas hidrogeno, kiu konsistas el unu elektrono kaj unu protono. Bazita sur la klasika elektra radiuso kaj premisanta densan sfero-pakadon, oni povas kalkuli, ke la nombro de elektronoj, kiu povus sidi en la videbla universo estus ĉirkaŭ 10<sup>130</sup>. ==== En industrio kaj la laboratorio ==== Elektronaj faskoj uziĝas por [[veldado]], litografio, kaj [[elektrona mikroskopo|elektronaj mikroskopoj]]. Elektronaj mikroskopoj uziĝas por pligrandigi detalojn ĝis 500.000-oble, kaj iuj elektronaj mikroskopoj povas uziĝi por studi atomajn aspektojn. Elektronaj faskoj ankaŭ estas esenca parto de katodradiaj tuboj, kiuj uziĝas vaste kiel montriloj en laboratoriaj iloj, [[komputila ekrano|komputilaj ekranoj]], kaj [[televido|televidiloj]]. == Vidu ankaŭ == * [[Joniga energio]] * [[Pozitronio]] (la atomsimila kombino de elektrono kaj pozitrono) == Referencoj == {{referencoj}} [[Kategorio:Subatomaj partikloj]]
Konservante, vi konsentas senlime doni vian kontribuon laŭ la Permesilo Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 kaj la GFDL.
Vi konsentas esti agnoskata de reuzantoj almenaŭ per ligilo aŭ URL al la paĝo kontribuita. Vidu la Rajtojn de Uzado por detaloj.
Nuligi | Helpo pri redaktado (en nova fenestro)
Specialaj Signoj: Ĉ ĉ Ĝ ĝ Ĥ ĥ Ĵ ĵ Ŝ ŝ Ŭ ŭ Ā ā Ē ē Ī ī Ō ō Ū ū · ß · Ð ð Þ þ · ĉ ĝ ĥ ĵ ŝ ŭ ·
Æ æ Œ œ · ÿ Ÿ · – — • ’ | … ~ ° «» ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ ⁹ ⁰ ½ nedisegebla spaco :    ·
Vikisintakso: ligiloj [] [[]] komento :   ŝablono : {{}} {{#if:|1|0}} parametro {{{}}}
defaŭlta ordigŝlosilo {{DEFAŬLTORDIGO:}} [[Kategorio:]] {{PAGENAME}}
[[Dosiero:]] [[Media:]] #ALIDIREKTU[[]] · [[Commons:]] [[m:]] [[n:]] [[q:]] [[s:]] [[Wikt:]]
·    ·    ·    ·
Vikidatumoj entities used in this page
Ŝablonoj uzitaj sur ĉi tiu paĝo:
Informoj pri la paĝo
Regularo pri respekto de la privateco
Vidigo por porteblaj aparatoj