eo eo eo en it es eo eo eo eo eo eo pt eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo es lt hbs_lat de es eo eo eo it pt eo eo eo eo eo lt es eo es pt es zh es eo eo eo nl fr la pt ceb eo it de eo eo eo es eo eo de eo eo eo it eo eo eo de eo eo es nl es eo fi eo eo eo eo en eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo cs id en eo eo pt eo eu eo eo eo eo eo eo it eo de it eo eo eo id eo id es en eo lt eo eo eo eo eo eo eo ro en es yue eo eo en eo fr fr fr fr fr fr fr fr eo es es es es es es es fr eo eo eo eo eo en eo eo eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr nl eo eo it eo eo eo et eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo nl de am an ar arz en az ku uz de lt ru sv bg new ms bn bo bpy br hbs_lat uk ca en id en mzn it hbs_lat cy da de fr el en es et eu ast fa fi et nn fr da en fy de gd lt gn de de ku de he hi tl hbs_lat tl hu hy it id fr en hy es is it ja fr jbo jv ka uz kk fi km ta ko en hi cs it it lb it it en nl hu lo lt lv hi en en ml be mr ms es my mzn ceb nds af ne ne nl nb nb fi fr it ta pa cs es pl pms pnb ps pt io de ro vi ru ru sa bxr zh es jbo en hbs_lat en sk sl en et sq hbs_lat nl la sv hu ta te en th ceb tr tr en oc tyv fy ur uz fr vi tr ceb pl en zh xmf he da es en zh fr zh eo eo eo eo eo eo eo eo eo
El Vikipedio, la libera enciklopedio
Jump to navigation Jump to search
La Federacia Asembleo, nome la parlamento de Svisio
La Eŭropa Parlamento ĉe Strasburgo
La vorton politiko (greke πoλιtιkός, koncernanta al πoλις, "civito") vaste disvastigis la tiutitola verko de Aristotelo, kiu priskribas ŝtaton kaj ties regmanierojn. Do, se origine la vorto priskribis aferojn koncernantajn al civito (kaj do urbon kaj ŝtaton), kune kun la verko de Aristotelo disvastiĝis la senco de scienco kaj eĉ arto, tio estas lerta metio, eĉ artifike, rilata al la regado de ŝtato.
Politiko estas branĉo de la moralo kiu okupiĝas pri agado, laŭ kiu libera aŭ mallibera socio, komponita de homoj de ambaŭ seksoj, solvas la problemojn kiujn okazigas ties kolektiva kunvivado. Temas pri ordigita farendaĵo orientita al komuna bonfarto. Ĝi estas scienco kiu prizorgas la studadon de la publika povo nome ŝtato. Kelkaj aŭtoroj prezentas la uzadon de la violento kiel ĉefa karaktero de la politiko, eĉ atingante la gradon de milito. Laŭ tiu difino la politiko estas la plenumado de la povo kiu serĉas trascendan celon. Tiu instigas la civitanan partoprenon ĉar ĝi havas la kapablon distribui kaj plenumigi la povon laŭ neceso por atingi komunan bonfarton.
Nuntempe, politiko koncernas la agojn rilataj al ŝtato, dum la scienco, kiu tion studas, estas nomata politika scienco. Pli ĝenerale politiko signifas, laŭ PIV2: maniero, kiel estas regataj aferoj de regno, entrepreno, asocio k.s. aŭ eventuale kiel estas plenumata iu difinita agado.
Politiko rilatas al atingado kaj ekzercado de pozicioj de administrado - fakorganizita kontrolo de homa komunumo, precipe ŝtato. Krome, politiko estas la studo aŭ praktiko de la potenco-distribuo kaj resursoj ene de antaŭfiksita komunumo (hierarkie fakorganizita loĝantaro) same kiel la interrilato(j) inter komunumoj. Gamo da metodoj estas utiligitaj en politiko, kiuj inkludas reklamado de oniaj propraj politikaj vidpunktoj inter homoj, intertraktado kun aliaj politikaj instancoj, farado de leĝoj, kaj ekzercado de perforto, inkluzive de milito kontraŭ kontraŭuloj. Politiko estas ekzercata sur larĝa gamo de sociaj niveloj, de klanoj kaj triboj de tradiciaj socioj, tra modernaj lokaj administracioj, firmaoj kaj institucioj ĝis suverenaj ŝtatoj, ĝis la internacia nivelo.
Politika sistemo estas kadro kiu difinas akcepteblajn politikajn metodojn ene de antaŭfiksita socio. Historio de politika penso povas esti spurita reen al frua antikvaĵo, kun pioniraj verkoj kiel ekzemple la Respubliko de Platono, la Politiko de Aristotelo kaj la verkoj de Konfuceo.
1.2 La ŝtato kaj posedo
1.2.1 La ŝtato kaj la justica sistemo
1.2.2 La ŝtato kaj juro
1.2.3 La ŝtato kaj la plenuma sistemo
4 Politikaj aktivuloj, pensistoj kaj teoriistoj
Historio de ŝtatopolitiko[redakti | redakti fonton]
La historio de politiko estas reflektita en la origino, evoluo, kaj ekonomiko de la institucioj de regado, respektive de registaro.
La ŝtato[redakti | redakti fonton]
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Ŝtato.
Sturmado de la Bastilo, 14-an de julio 1789. La Franca revolucio de 1789 metis absolutajn novajn konceptojn en la mondo de politiko, nome insurekcioj kiel sukcesa eblo ŝanĝi registarojn, forigo de monarkio, respubliko, parlamentoj, demokratio ktp.
La origino de la ŝtato troveblas en la evoluo de la arto de militado. Historie parolante, ĉiuj politikaj komunumoj de la moderna tipo ŝuldas sian ekziston al sukcesa militado.[1]
Reĝoj, imperiestroj kaj aliaj specoj de monarkoj en multaj landoj inkluzive de Ĉinio kaj Japanio, estis konsideritaj diecaj. De la institucioj kiuj regis ŝtatojn, tiuj de reĝeco staris ĉe la avangardo ĝis la Franca Revolucio metis finon al la "didevena rajto de reĝoj". Tamen, la monarkio estas inter la plej long-daŭraj politikaj institucioj, datante jam el 2100 a.K. en Sumero[2] al la brita monarkio de la 21-a jarcento. Reĝeco iĝas institucio tra heredeco.
La reĝo ofte, eĉ en absolutaj monarkioj, regis sian regnon kun la helpo de elitgrupo de konsilistoj, konsilio sen kiu li ne povis konservi potencon. Kiel tiuj konsilistoj, kaj aliaj ekster la monarkio negocis por potenco, konstituciaj monarkioj aperis, kiuj povas esti konsideritaj la ĝermo de konstitucia registaro. Longe antaŭ ol la konsilio iĝis bastiono de demokratio, ĝi iĝis valorega helpo al la institucio de reĝeco:
Konservante la institucion de reĝeco tra heredeco.
Konservante la tradiciojn de la socia ordo.
Povante elteni kritikaron kiel nepersona aŭtoritato.
Povante administri pli grandan interkonsenton da scio kaj ago ol ununura individuo kiel ekzemple la reĝo.
La plej granda el la subuloj de la reĝo, nome la grafoj kaj dukoj en Anglio kaj Skotlando, kaj same en la resto de la exuropa kontinento, ĉiam sidis kiel rajto ĉe la konsilio. Konkerinto superiras sur la venkito por venĝo aŭ por rabaĵo sed establita regno postulas tributon. Unu el la funkcioj de la konsilio devas reteni la monrezervojn da la reĝo plenaj. Alia estas la kontentigo de militservo kaj la establado de regadkapabloj de la reĝo por kontentigi la taskon de postulado de impostoj kaj de soldatoj.
Militservo en Hispanio (1945); rekrutado de soldatoj, ĉefe perforta, estis plej ofte nepra bazo por la konstruado de ŝtato.
La ŝtato kaj posedo[redakti | redakti fonton]
Posedo estas la rajto atribuita al la individuo aŭ grupo de homoj por ĝui la avantaĝojn de objekto, estu ĝi ĉu materia aŭ intelekta. Rajto estas potenco devigita fare de publika konfido. Foje okazas ke la praktikado de rajto estas malfavora al publika konfido. Tamen, rajto estas vere institucio alportita ĉirkaŭe fare de publika konfido, pasinteco, estanteco aŭ estonteco. La kresko de scio estas la ŝlosilo al la historio de posedo kiel institucio. Ju pli da viroj iĝas spertaj pri objektoj ĉu fizikaj aŭ intelektaj, des pli ili estas transprenitaj. La aspekto de la Ŝtato alportis proksimume la finan stadion en la evoluo de posedo el naturo ĝis agrikulturo. En la ĉeesto de la Ŝtato, la homo povas teni terposedaĵon. La Ŝtato komencis doni regorajtjn kaj finis transigi posedrajton kaj kun ĝi venis heredo. Kun terposedaĵo venis lupago kaj la interŝanĝo de varoj, profito, tiel ke en modernaj tempoj, la "senjoro de la tero" de antaŭ longe iĝas la luiganto. Se estas erare supozite ke la valoro de tero ĉiam estas la sama, tiam ekzistas kompreneble neniu evoluo de posedrajto de kio ajn. Tamen, la prezo de tero iras supren kun ĉiu loĝantarkresko profitigante al la luiganto. La bienismo de grandaj terposedantoj estis plej rekompensita de ĉiuj politikaj servoj. En industrio, la pozicio de la luiganto estas malpli grava sed en urboj kiuj kreskis el industrio, la bonŝanca luiganto rikoltis grandegan profiton. Direkte al la lasta parto de la Mezepoko en Eŭropo, kaj la Ŝtato - la Ŝtato uzus la instrumenton de konfisko por la unua fojo se temas pri kontentigi ŝuldon - kaj la Eklezio - la Eklezio sukcedis en akirado de enormaj kvantoj de tero - estis aliancitaj kontraŭ la popolo por delokigi la malgrandan luiganton kaj ili estis sukcesaj laŭ la mezuro laŭ kiu hodiaŭ la vilaĝa komunumo fariĝis la idealo de la individuisto, loko en kiu ĉiu viro "faras kion li faras per si mem." La Ŝtato estis la plej grava faktoro en la evoluo de la institucio de posedrajto estu ĝi publika aŭ privata.[3]
La ŝtato kaj la justica sistemo[redakti | redakti fonton]
La ŝtato kaj juro[redakti | redakti fonton]
La ŝtato kaj la plenuma sistemo[redakti | redakti fonton]
Internacia politiko[redakti | redakti fonton]
Unuiĝintaj Nacioj, la plej grava organizaĵo en la mondo po helpi al la internacia politiko.
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Internacia politiko.
La internacia politiko estas la socikultura rilataro kiu estas farata de la diversaj agantoj de la internacia medio, bazita ĝenerale sur la politiko de eksterlandaj aferoj.
Por ĉiu ŝtato, ĉefaj prioritatoj en ekstera politiko estas je la sama nivelo en la ŝtatoj geografie apudlimaj, en la rilatoj kun tiuj landoj kiuj havas gravan voĉdonrajton en Unuiĝintaj Nacioj, en la internaciaj organismoj havantaj sidejon ĉefe en Novjorko kaj Ĝenevo kaj kun tiuj landoj kun kiuj ĝi havas plej favorajn ekonomiajn rilatojn.
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Ekstera politiko.
La ekstera politiko difiniĝas kiel aro de la politikaj decidoj kiujn faras la registaro de ŝtato pri la landaj interesoj kaj rilate al la ceteraj agantoj de la internacia sistemo. Ĝi povas difiniĝi ankaŭ kiel la areo de registara agado planita por la ŝtataj rilatoj kun aliaj faktoroj.[4] Ĝi estas la ekstera varianto de la projekto kiun ĉiu lando difinas en preciza momento de sia historia disvolvigo. Kiel integrita parto de landa projekto, la ekstera politiko devas respondeci, unuarange, pri la deziroj de paco kaj sekureco kaj pri la necesoj de politika, ekonomia kaj socia disvolvigoj de la lando. Tio respegulas la solideco de ŝtato, integrita kiel nacio, kun stabila registaro kaj kun suvereneco metita sur la civitanoj kaj esprimita de ties reprezentantoj pere de la landa intereso.
Regadaj Teorioj[redakti | redakti fonton]
Adolf Hitler (dekstre) kaj Benito Mussolini (maldekstre) en Berlino, 1937. Ties politiko rezultis en la mortoj de ĉirkaŭ 11 milionoj da civiluloj.[5] Ankaŭ faŝismo metis absolutajn novajn konceptojn en la mondo de politiko.
Marksismo (teorioj de Karl Marx)
Monarĥismo (ĉu Monokratio estas vera vorto?) > Vidu: Monarkio
Oligarkiismo (ismo pri oligarkioj)
Politikaj aktivuloj, pensistoj kaj teoriistoj[redakti | redakti fonton]
Statuo de Makiavelo ĉe la Uffizi
Krom tiuj jam trovotaj sub la ĉisupraj ismoj menciindas la jenoj:
Ŝtatformoj[redakti | redakti fonton]
Landkomunumo de Kantono Apencelo Interna en Svislando, ekzemplo de bazdemokrata ŝtatgvidado (politiko) je kantona nivelo, nome Rekta demokratio.
Politikaj organizaĵoj[redakti | redakti fonton]
aliaj diversaj internaciaj Politikaj institucioj
Politikaj distriktoj[redakti | redakti fonton]
Rilataj temoj[redakti | redakti fonton]
Juro, Administracio, Leĝo, Senperforto, Voĉdonado, Ne-Registaraj Organizoj, nepotismo
Fontoj[redakti | redakti fonton]
Deklingva Manlibro pri Politiko eldonita de la Flandra Esperanto-Ligo
Politikaj partioj[redakti | redakti fonton]
Rezulto de japana ĝenerala balotado, 2009. Distribuo de la atingo inter la diversaj partioj.
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Politika partio.
En politiko partio estas organizo kiu aliĝas al iaj ideologio aŭ tendenco, kaj celas atingi politikajn influon aŭ rektan povoplenumn per okupo de politikaj oficoj kaj per publika esprimo de sia opinio. La ideo havi partiojn naskiĝis en demokratioj, ĉefe en la Britio de la 17-a jarcento. La modernaj partistrukturoj kun loka, regiona kaj nacia agado, naskiĝis en la socialdemokratismo. Tamen nuntempe ankaŭ ekzistas partioj en multaj nedemokrataj landoj, ĉefe en unupartiaj sistemoj. En demokratio, partioj kutime celas elektiĝi en balotoj. En multaj landoj ili kutime devas post la balotoj kuniĝi kun aliaj partioj en koalicion por formi registaron, ĉar tiukaze neniu partio havas absolutan plejmulton en la parlamento.
Partio estas organizo de homoj kiu serĉas atingi celojn komunajn al siaj membroj per la akiro kaj ekzerco de politikaj rajtoj. Dum ekzistas iu internacia komuneco en la maniero kiel partioj estas agnoskitaj, kaj kiel ili funkcias, ekzistas ofte multaj diferencoj, kaj kelkaj estas signifaj. Multaj partioj havas ideologian kernon, sed kelkaj ne, kaj multaj reprezentas tre malsamajn ideologiojn disde tiuj kiuj iam unue fondis la partion. En demokratioj, partioj estas elektitaj por prizorgi registaron de la balotantaro. Multaj landoj havas multajn potencajn partiojn, kiel ekzemple Germanio; kelkaj landoj havas funkciantan du-partian sistemon kiel ekzemple Usono en Ameriko aŭ Britio en Eŭropo, sed tio facile povas ŝanĝi, kaj kelkaj landoj estas unupartiaj, kiel ekzemple Ĉinio aŭ Kubo.
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Listo de politikaj partioj.
Politikistoj[redakti | redakti fonton]
Tomáš Garrigue Masaryk - Jan Masaryk
Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]
Listo de politikaj partioj
Universala Deklaracio de Homaj Rajtoj
Notoj[redakti | redakti fonton]
↑ (21a de aŭgusto 1970) “A Theory of the Origin of the State”, Science 169.
↑ Sumerian King List. Alirita 7a de aprilo 2012.
↑ JENKS, Edward.  A history of politics, p. 97–111. “No political institution is of greater importance, none has been the subject of greater controversy, than the institution of property.”.
↑ Lasagna, Marcelo. LAS DETERMINANTES INTERNAS DE LA POLITICA EXTERIOR: UN TEMA DESCUIDADO EN LA TEORIA DE LA POLITICA EXTERIOR. Konsultita la 13-11-2018.
Bibliografio[redakti | redakti fonton]
En angla[redakti | redakti fonton]
George Lakoff (1996). Moral Politics: How Liberals and Conservatives Think. University of Chicago Press.
En franca[redakti | redakti fonton]
Philippe Nemo, Histoire des idées politiques dans l'Antiquité et au Moyen Âge, PUF Quadrige,‎ 2007
Samuel Noah Kramer, L'Histoire commence à Sumer, Arthaud,‎ 1986
Francis Joannès, Dictionnaire de la civilisation mésopotamienne, Robert Laffont,‎ 2001
Philippe Raynaud, Dictionnaire de philosophie politique, PUF,‎ 2006
Pierre Milza, Les Fascismes, Seuil,‎ 2001
Guillaume Bernard, Jean-Pierre Deschodt, Michel Verpeaŭ, dir., Dictionnaire de la politique et de l'administration, PUF,‎ 2011
Jean-Pierre Vernant, Les Origines de la pensée grecque, Paris, Presses universitaires de France, coll. « Quadrige »,‎ 2007, 10a eld. (1a eld. 1962) (ISBN 978-2-13-054565-1).
Léo Strauss, Pensées sur Machiavel, Payot,‎ 1982.
En hispana[redakti | redakti fonton]
Andrés Ariel Luetich. «Clasificación de las ideologías políticas». Actas de la Academia Luventicus (Rosario, 2002) 1 (1): pp. 1-10. ISSN 1666-7581. [2]
Aristotelo (1988/2004). Politiko. Madrid: Editorial Gredos. ISBN 978-84-249-1283-3
Platono(2003). Diálogos. Obra completa. Madrid: Editorial Gredos.
Volumo IV: República. ISBN 978-84-249-1027-3.
Volumo V: Parménides. Teeteto. Sofista. Político. ISBN 978-84-249-1279-6.
Volumo VIII: Leyes (Libros I-VI). ISBN 978-84-249-2240-5.
Volumo IX: Leyes (Libros VII-XII). ISBN 978-84-249-2241-2.
v • d • r
Anarkiismo • Cionismo • Faŝismo • Federismo • Feminismo • Islamismo • Komunismo • Komunumismo • Konservatismo • Kristana demokratio • Liberalismo • Libertarianismo • Marksismo • Naciismo • Naturprotektismo • Naziismo • Socialismo • Socialdemokratio • Verda politiko • Virismo
Kategorio Politiko en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Politiko en la Vikicitaro (Kolekto de citaĵoj)
Politiko en Vikinovaĵoj (Liberaj novaĵoj)
Havendaj artikoloj malpli grandaj ol 30 kB
Paĝoj kiuj uzas ISBNajn magiajn ligilojn
Informoj pri la paĝo
Citi ĉi tiun artikolon
Ĉi tiu paĝo estis lastafoje redaktita je 21:24, 3 dec. 2018.
La teksto disponeblas laŭ la permesilo Krea Komunaĵo Atribuite-Samkondiĉe 3.0 Neadaptita; eble aldonaj kondiĉoj aplikeblas. Vidu la uzkondiĉojn por detaloj.
Regularo pri respekto de la privateco