en en it eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo el eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo pam eo eo eo eo eo ur eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo hbs_lat eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo
Mi naski─Łis en Jorko, Anglujo, je Marto 1, 1632, kiu estas la sesjarrego de la re─Ło Karolo la Unua. Infano, mi sentadis grandan deziron por pasigi mian vivon sur la maro; kaj plia─Łante, la deziro pliforti─Łis; ─Łis fine, mi forlasis mian lernejon kaj hejmon, kaj piede, mi trovis mian vojon al Hull, kie mi balda┼ş trovis okupadon sur ┼Łipo.
Post kiam ni velveturis kelke da tagoj, okazis ventego, kaj kvinanokte la ┼Łipo enfendi─Łis. ─łiuj al la pumpiloj rapidis. La ┼Łipon ni sentis ─Łemi en ─ëiuj siaj tabuloj, kaj ─Łian traba─Áon ektremi de la anta┼şa ─Łis la posta parto; kaj balda┼ş klari─Łis ke ne estas ia espero por ─Łi, kaj ke ─ëio, kion ni povas fari, estas savi niajn vivojn.
Unue, ni pafadis pafilegojn por venigi helpon, kaj post kelke da tempo, ┼Łipo ku┼Łante ne malproksime, alsendis boaton por helpi nin. Sed la maro estis tro maltrankvila por ─Łi restadi ┼Łipflanke; tial ni el─Áetis ┼Łnuregon, kiun la boatanoj ekkaptis kaj firme fiksis, kaj tiamaniere ni ─ëiuj enboati─Łis.
Tamen, vani─Łis en tia maltrankvila maro, por peni albordi─Łi la ┼Łipon, kiu alsendis la virojn; a┼ş aluzi la remilojn de la boato, kaj ni ne povis ion fari, krom ─Łin lasi peli─Łi teron.
Duonhore, nia ┼Łipo trafis rifon kaj subakvi─Łis, kaj ─Łin ni ne vidis plu. Tre malrapide, ni alproksimi─Łis teron, kiun iafoje ni vidis, kiam ajn la boato levi─Łis sur la supro de ia alta ondo; kaj tie ni vidis homojn, kurante amase, tien kaj reen, havante unu celon, savi nin.
Fine, ─Łojege, ni surteri─Łis, kie bon┼Łance, ni renkontis amikojn, kiuj donis al ni helpon por reveturi al Hull; kaj se tiam, mi havus la bonan sencon por iri hejmon, estus pli bone por mi.
La viro, kies ┼Łipo subakvi─Łis, diris kun grava mieno: ┬źJunulo, ne iru plu surmaron; tiu ne estas la vivmaniero por vi┬╗. ┬źKial do, sinjoro, vi mem iros plu surmaron┬╗? ┬źTiu estas alia afero. Mi estas elnutrita por la maro, sed vi ne estas; vi venis sur mian ┼Łipon por eltrovi, la staton de vivo surmara, kaj vi povas diveni tion, kio okazos al vi, se vi ne reiros hejmon. Dio ne benos vin, kaj eble vi ka┼şzis tiun-─ëi tutan malbonon al ni┬╗.
Mi ne parolis alian vorton al li, kiun vojon li iris, mi nek scias, nek deziris scii─Łi, ─ëar mi estis ofendita pro tiu-─ëi mal─Łentila parolado. Mi multe pensis; ─ëu iri hejmon, a┼ş ─ëu iradi surmaron. Honto detenis min pri iri hejmon, kaj mi ne povis decidi la vivkuron, kiun mi estis ironta.
Kiel estis mia sorto travive, ─ëiam elekti la plej malbonon; tiel same mi nun faris. Mi havis oron en mia monujo, kaj bonan vesta─Áon sur mia korpo, sed, surmaron mi ree iris.
Sed nun, mi havis pli malbonan ┼Łancon ol iam, ─ëar, kiam ni estis tre malproksime enmaro, kelke da Turkoj en ┼Łipeto, plen─ëase alproksimi─Łis al ni. Ni levis tiom da veloj, kiom niaj velstangoj povis elporti, por ke ni forkuru de ili. Tamen, malgra┼ş tio, ni vidis ke niaj malamikoj pli kaj pli alproksimi─Łis, kaj certi─Łis ke balda┼ş, ili atingos nian ┼Łipon.
Fine, ili atingis nin; sed ni direktis niajn pafilegojn sur ilin, kio ka┼şzis portempe, ke ili deflanku sian vojon. Sed, ili da┼şrigis pafadon sur ni tiel longe, kiel ili estis en pafspaco. Proksimi─Łante la duan fojon, kelkaj viroj atingis la ferdekon de nia ┼Łipo, kaj ektran─ëis la velojn, kaj ekfaris ─ëiuspecajn difekta─Áojn. Tial, post kiam dek el niaj ┼Łipanoj ku┼Łas mortitaj, kaj la plimulto el la ceteraj havas vundojn, ni kapitulacis.
La ─ëefo de la Turkoj prenis min kiel sian raba─Áon, al haveno okupita de Ma┼şroj. Li ne agis al mi tiel malbone, kiel mi lin unue ju─Łis, sed li min laborigis kun la ceteraj de siaj sklavoj. Tio estis ┼Łan─Ło en mia vivo, kiun mi neniam anta┼şvidis. Ho ve! kiom mia koro mal─Łojis, pensante pri tiuj, kiujn mi lasis hejme, al kiuj mi ne montris tiom da komplezemo kiom diri ┬źAdia┼şi┬╗ kiam mi iris surmaron, a┼ş sciigi tion, kion mi intencas fari!
Tamen, ─ëio, kion mi travivis tiam, estas nur anta┼şgusto de la penadoj kaj zorgoj, kiujn de tiam estis mia sorto suferi.
Unue, mi pensis, ke la Turko kunprenos min kun si, kiam li ree iros surmaron, kaj ke mi iel povos liberi─Łi; sed la espero nelonge da┼şris, ─ëar tiatempe li lasis min surtere por prizorgi liajn rikoltojn. Tiamaniere mi vivis du jarojn. Tamen, la Turko konante kaj vidante min plu, min pli kaj pli liberigis. Li unufoje a┼ş dufoje ─ëiusemajne, veturis en sia boato por kapti iajn platfi┼Łojn, kaj iafoje, li kunprenis min kaj knabon kun si, ─ëar ni estas rapidaj ─ëe tia sporto, kaj tial li pli kaj pli ┼Łatis min.
Unu tagon, la Turko elsendis min, viron kaj knabon, boate, por kapti kelke da fi┼Łoj. Surmare, okazas tia densa nebulo, ke dekduhore, ni ne povas vidi la teron, kvankam ni ne estas pli ol duonmejlon (800 metrojn) de la terbordo; kaj morga┼ştage, kiam la suno levi─Łis, nia boato estas enmaro almena┼ş dek mejlojn (16 kilometrojn) de la terbordo. La vento vigle blovis, kaj ni ─ëiuj tre bezonis nutra─Áon; sed fine per la helpo de remiloj kaj veloj ni sendan─Łere reatingis la terbordon.
Kiam la Turko scii─Łis kiamaniere ni vojperdis, li diris, ke de nun, kiam li velveturos, li prenos boaton, kiu enhavos ─ëion, kion ni bezonus, se ni longatempe estus detenataj surmare. Tial li farigis grandan kajuton en la longboato de sia ┼Łipo, kiel anka┼ş ─ëambron por ni sklavoj. Unu tagon, li min sendis, por ke mi ordigu la boaton pro tio, ke li havas du amikojn, kiuj intencas veturi kun li por fi┼Łkapti. Sed kiam la tempo alvenis, ili ne veturas; tial li sendis min, viron kaj knabon ÔÇö kies nomo estas Zuro ÔÇö por kapti kelke da fi┼Łoj por la gastoj, kiuj estas vesperman─Łontaj kun li.
Subite, eniris en mian kapon la ideo, ke nun estas bona okazo, boate forkuri kaj liberi─Łi. Tial mi tuj prenis tiom da nutra─Áo, kiom mi povas havigi, kaj mi diris al la viro, ke estus tro malrespekte, man─Łante la panon metitan en la boaton por la Turko. Li diris, ke li pensas tiel same, tial li alportis sakon da rizo kaj kelke da ruskoj (kukoj).
Dum la viro estis surtere, mi provizis iom da vino, pecegon da vakso, segilon, hakilon, fosilon, iom da ┼Łnurego, kaj ─ëiuspecajn objektojn, kiuj eble estos utilaj al ni. Mi sciis, kie trovi─Łas la vinkesto de la Turko, kaj mi ─Łin metis surboaton dum la viro estas surtere. Per alia ruzo, mi havigis ─ëion, kion mi bezonis. Mi diris al la knabo: ┬źLa pafiloj de la Turko estas en la boato, sed ne trovi─Łas ia pafa─Áo. ─łu vi pensas, ke vi povas havigi iom da ─Łi? Vi scias kie ─Łi estas konservata, kaj eble ni volos pafi birdon a┼ş du┬╗. Li do alportis kesto kaj saketon, kiuj enhavas ─ëion, kion ni eble bezonas por la pafiloj. Tiujn-─ëi mi metis surboaton, kaj poste velveturis por fi┼Łkapti.
La vento blovis de la nordo, a┼ş nordokcidento, tia vento estis malbona por mi; ─ëar, se ─Łi estus de la sudo, mi estus povinta velveturi al la terbordo de Hispanujo. Tamen, de kiu ajn loko la vento blovos, mi estis decidinta forkuri kaj lasi la ceterajn al ilia sorto. Mi do mallevis miajn hokfadenojn kvaza┼ş fi┼Łkapti, sed mi zorgis, ke mi havu malbonan sukceson; kaj kiam la fi┼Łoj mordis, mi ilin ne eltiris, ─ëar mi deziris, ke la Ma┼şro ilin ne vidu. Mi diris al li: ┬źTiu-─ëi loko estas nebona; ni ne kaptos fi┼Łojn tie-─ëi; ni devas iom anta┼şen iri┬╗. Nu, la Ma┼şro pensis, ke tion fari ne estos malbone. Li levis la velojn, kaj, ─ëar la direktilo estis en miaj manoj, mi elsendis la boaton unu mejlon a┼ş plu enmaron, kaj poste ─Łin haltigis, kvaza┼ş mi intencas fi┼Łkapti.
Nun, mi pripensis, tiu-─ëi estas mia okazo liberi─Łi; tial mi transdonis la direktilon al la knabo, kaj tiam ekprenis la Ma┼şron ─ëirka┼ş la talio, kaj el─Áetis lin el la boato.
Malsupren li falis! sed balda┼ş reaperis por ke, li povis na─Łi kvaza┼ş anaso. Li diris, ke li volonte irus ─ëirka┼ş la mondo kun mi, se mi enprenus lin.
Iom timante ke li surrampos la boatflankon, kaj reeni─Łos perforte, mi direktis mian pafilon sur lin, kaj diris: ┬źVi facile povas na─Łi alteron se vi tion deziras; tial, rapidi─Łu tien; plie, se vi reen alproksimi─Łos la boaton, vi ricevos kuglon tra la kapo, ─ëar, mi de nun intencas esti libera viro┬╗.
Tiam li ekna─Łis, kaj sendube sendan─Łere atingis la terbordon, ─ëar la maro estis tre trankvila.
Unue, mi intencis kunpreni la Ma┼şron kun mi, kaj na─Łigi Zuron alteron; sed la Ma┼şro ne estis viro pri kiu mi povis konfidi.
Post kiam li fori─Łis, mi diris al Zuro: ┬źSe vi ─Áuros, ke vi estos fidela al mi, vi iam fari─Łos grava viro; se vi ne ─Áuros, mi certe anka┼ş vin el─Áetos el la boato┬╗.
La knabo tiel dol─ëe ridetis, kiam li ─Áuris resti fidela al mi, ke mi lin ne povis dubi en mia koro.
Dum ankora┼ş ni povis vidi la Ma┼şron (survoje alteren) ni anta┼şen iris enmaron, por ke li kaj tiuj, kiuj nin vidis de la terbordo, kredu ke ni iros al la influejo de la markolo, ─ëar neniu velveturis al la suda marbordo, ─ëar tie lo─Łas gento da homoj, kiuj la┼ş sciigoj, mortigas kaj man─Łas siajn malamikojn.
Tiam mi direktis mian veturadon oriente, por ke ni la┼şlongiru la marbordon, kaj, havante favoron venton kaj trankvilan maron, ni morga┼ştagmeze estis malapud kaj preter la povo de la Turko.
Ankora┼ş, mi timis, ke mi estus kaptota de la Ma┼şroj; tial mi ne volis iri surteron tage. Duonlume, ni direktis nian boaton alteren, kaj atingis la enfluejon riveretan, de kiu mi pensis, ni povos na─Łi surteron, kaj tiam rigardi la ─ëirka┼şa─Áojn. Sed kiam malheli─Łis la lumo, ni a┼şdis strangajn sonojn, bojojn, kriegojn, gruntojn, blekadojn. La malfeli─ëa knabo diris, ke li ne kura─Łas iri surteron anta┼ş la tagi─Ło. ┬źNu,┬╗ mi diris: ┬źtiuokaze, ni atendu, sed, tage, povas vidi nin la homoj, kiuj eble nin pli malhelpos ol sova─Łaj bestoj┬╗. ┬źTiam ni pafilos ilin,┬╗ ridante diris Zuro: ┬źkaj forkurigu ilin┬╗.
Mi ─Łojis vidi, ke la knabo montras tiom da gajeco, kaj mi donis al li iom da pano kaj rizo. Tiunokte, ni silente ripozis, sed ne longe dormis, ─ëar, post kelke da horoj, iaj grandegaj bestoj malsuprenvenis al la maro, por sin bani. La malfeli─ëa knabo ektremis de kapo al piedoj pro la vida─Áo. Unu el tiuj bestoj alproksimi─Łis nian boaton, kaj, kvankam estis tro mallume por ─Łin bone vidi, ni a┼şdis ─Łin blovi, kaj sciis, pro ─Łia bruego, ke ─Łi certe estas granda. Fine, la bruto tiom alproksimi─Łis la boaton, kiom la longeco de du remiloj; tial mi pafis sur ─Łin, kaj ─Łi na─Łis alteren.
La blekegoj kaj kriegoj, kiujn faris bestoj kaj birdoj pro la bruo de mia pafilo, ┼Łajne montris, ke ni faris malbonan elekton por surterejo; sed, vole ne vole, ni devis iri surtere por ser─ëi fre┼Łan fonton, por ke ni povu plenigi niajn barelojn. Zuro diris, ke li eltrovus, ─ëu la fontaj akvoj ta┼şgas por trinki, se mi permesus al li preni unu el la botelegoj, kaj, ke li ─Łin reportos plenigitan se la akvo estas bona. ┬źKial vi volas iri┬╗? mi diris; ┬źKial mi ne estas ironta? Vi povas resti en la boato┬╗. Kontra┼şe, Zuro diris: ┬źSe la sava─Łuloj venos, ili min man─Łu; sed vi forkuru┬╗. Mi devis ami la junulon pro la afabla parolado. ┬źNu,┬╗ mi diris: ┬źNi amba┼ş iros, kaj se la sova─Łuloj venos, ni ilin mortigu; ja, ili ne man─Łos a┼ş vin a┼ş min┬╗.
Mi donis al Zuro iom da rumo el la kesto de la Turko por reforti lin kaj ni iris surteron. La knabo ekiris kun sia pafilo mejlon de la loko, kie ni surteriris, kaj li revenis kun leporo, kiun li mortpafis, kaj kiun ni ─Łoje kuiris kaj man─Łis; la┼ş la bona nova─Áo, kiun li raportis, li eltrovis fonton, kaj ne vidis sova─Łulojn.
Mi divenis, ke la Promontoro de la Verdaj Insuloj ne estas malproksime, ─ëar mi vidis la supron de la Granda Pinto, kiun kiel mi sciis, estas apud ili. Mia sola espero estis, ke la┼şlongirante la terbondon, ni trovos ┼Łipon, kiu en┼Łipigos nin; kaj tiam, kaj ne anta┼ş tiam, mi sentos kvaza┼ş libera viro. Unuvonte, mi konfidis mian sorton al la ┼Łanco; a┼ş renkonti ian ┼Łipon a┼ş morti.
Surteron ni ekvidis iujn homojn, kiuj staras kaj rigardas nin. Ili estis nignaj, kaj ne portis vesta─Áon. Mi estus irinta surteron al ili, sed Zuro, ÔÇö kiu sciis plej bone ÔÇö diris: ┬źNe vi iru! Ne vi iru┬╗! Tial mi direktis la boaton la┼şteron, por ke mi povu paroli kun ili, kaj ili longaspace iradis la┼ş ni. Mi ekvidis, ke unu havas lancon en mano.
Mi faris signojn, ke ili alportu iom da nutra─Áo al mi, kaj ili siaparte faris signojn, ke mi haltu mian boaton. Tial mi demetis la supran parton de mia velo, kaj haltis, tiam du el ili ekforkuris; kaj, duonhore revenis kun iom da seki─Łita viando, kaj ia greno kiu kreskas en tiu parto de la mondo. Tion-─ëi ni deziregis, sed ne sciis, kiel havigi ─Łin, ─ëar ni ne kura─Łis iri surteron al ili, nek ili kura─Łis alproksimi─Łi al ni.
Fine, ili eltrovis peron sendan─Łeran por ni ─ëiuj. Alportante la nutra─Áon al la marbordo, ili ─Łin demetis kaj tre fortirigis si mem dum ni ─Łin prenis. Ni faris signojn por montri nian dankon, ne havante ion alian, kion ni povas doni al ili. Sed bon┼Łance, ni balda┼ş kaptis grandan donacon por ili; ─ëar du sova─Łaj bestoj de la sama speco, pri kiu mi jam priparolis, venis plen─ëase de la montetoj al la maro.
Ili na─Łis kvaza┼ş ili venis por sportigi. ─łiuj forkuris de ili krom tiu, kiu portas la lancon. Unu el tiuj bestoj alproksimi─Łis nian boaton; tial mi ─Łin atendis kun mia pafilo; kaj tuj kiam ─Łi estis en pafspaco, mi ─Łin pafis tra la kapo. Dufoje ─Łi subakvi─Łis kaj dufoje ─Łi suprenlevi─Łis; kaj poste ─Łi na─Łis alteren, kaj falis senviva. La viroj tiom timis pro la pafilbruo, kiom ili anta┼şe timis je la vida─Áo de la bestoj. Sed kiam mi faris signojn por ke ili venu al la marbordo, ill tuj venis.
Ili rapidis al sia raba─Áo; kaj tordante ─ëirka┼ş ─Łi ┼Łnuregon, ili ─Łin sendan─Łere eltiris surteron.
Ni nun lasis niajn sava─Łulojn kaj iradis dekdu tagojn plu. La terbordo anta┼ş ni etendis sin kvar a┼ş kvin mejlojn, (6.8 a┼ş 8.3 kilometrojn) bekforme; kaj ni devis veturi iom de la terbordo por atingi tiun terpinton, tiel ke ni portempe ne vidis teron.
Mi konfidis la direktilon al Zuro, kaj sidi─Łis por pripensi tion, kion estos plej bone nun fari; kiam subite mi a┼şdis, ke la knabo krias: ┬ź┼t'ipon kun velo! ┼Łipon kun velo┬╗! Li ne montris multe da ─Łojo je la vida─Áo, opiniante, ke la ┼Łipo venis por repreni lin; sed mi bone scias, la┼ş la ┼Łajno, ke ─Łi ne estas iu el la ┼Łipoj de la Turko.
Mi levis kiel eble plej multe da veloj por renkonti la ┼Łipon ─Łiavoje, kaj ordonis al Zuro, ke li ekpafu pafilon, ─ëar mi esperis, ke se tiuj, kiuj estas sur la ferdeko ne povus a┼şdi la sonon, ili vidus la fumigadon. Ili ja ─Łin vidis, kaj tuj demetis siajn velojn por ke ni povu atingi ilin, kaj trihore, ni estis ─ëe la ┼Łipflanko. La viroj parolis kun ni per la franca lingvo, sed ni ne povis kompreni tion, kion ili diras. Fine, Skoto sur┼Łipe diris per mia lingvo: ┬źKiu vi estas? De kien vi venas┬╗? Mi diris al li iomvorte, kiel mi liberi─Łis de la Ma┼şroj.
Tiam, la ┼Łipestro invitis min veni ┼Łipbordon, kaj en┼Łipis min, Zuron kaj ─ëiujn miajn poseda─Áojn. Mi diris al li, ke li havu ─ëion, kion mi havas; sed li respondis: ┬źVi estas rericevonta viajn poseda─Áojn post kiam ni atingos teron, ─ëar mi por vi nur faris tion, kion por mi vi farus samstate┬╗.
Li pagis al mi multan monon por mia boato, kaj diris, ke mi ricevos egalan monon por Zuro, se mi lin fordonus. Sed mi diris al li, ke liberi─Łinte kun helpo de la knabo, mi lin ne volas vendi. Li diris, ke estas juste kaj prave por mi tiel senti, sed, se mi decidus fordoni Zuron, li estus liberigota dujare. Tial, ─ëar la sklavo deziris iri, mi nenial diris ne. Trisemajne mi alvenis al ─łiuj Sanktuloj Golfeto, kaj nun mi estis liberulo.
Mi ricevis multan monon por ─ëiujn miaj poseda─Áoj, kaj kun ─Łi, mi iris surteron. Sed mi tute ne sciis, kion nun fari. Fine mi renkontis viron, kies stato estas la┼ş la mia, kaj ni amba┼ş akiris pecon da tero, por ─Łin prilabori. Mia farmilaro, la┼ş la lia, estis malgranda, sed ni produktigis la farmojn sufi─ëe por subteni nin, sed ne plu. Ni bezonis helpon, kaj nun mi eksentis, ke mi eraris, ellasante la knabon.
Mi tute ne ┼Łatis tiun manieron de vivo. Kion! mi pensis, ─ëu mi venis tian longan vojon por fari tion, kion mi la┼şbone povus fari hejme, kaj kun miaj parencoj ─ëirka┼ş mi? Kaj pligrandi─Łis mia mal─Łojo, ─ëar la bonamiko, kiu min al┼Łipis tien-─ëi, intencas nune lasi tiun-─ëi terbordon.
Kiam mi estis knabo, kaj ekiris surmaron, mi metis en la manojn de mia onklino, iom da mono pri kiu, mia bonamiko diris, ke mi bone farus, se mi ─Łin elspezus pro mia bieno. Tial, post kiam li revenis hejmon, li alsendis iom da ─Łi kontante, kaj la resta─Áon kiel tukoj, ┼Łtofoj, lana─Áoj, kaj simila─Áoj, kiujn li a─ëetis. Mia onklino tiam metis en liajn manojn iom da livroj, kiel donaco al li, por montri sian dankecon pro ─ëio, kion li faris por mi; kaj per tiu mono, li afable a─ëetis sklavon por mi. Intertempe, mi jam a─ëetis sklavon, tial mi nun havas du, kaj ─ëio prosperis dum la sekvanta jaro.
Sed balda┼ş miaj projektoj trograndi─Łis la┼ş miaj rimedoj. Unu tagon alvenis kelke da viroj por peti min, ke mi komandu sklav┼Łipon elsendotan de ili. Ili diris, ke ili donos al mi parton en la sklavoj, kaj pagos la tutajn elspezojn ┼Łar─Łe. Tio estus bona─Áo por mi, se mi ne havus bienojn kaj teron; sed nun, tian ┼Łan─Łon fari, estus malsa─Łe kaj hazarde. Gajninte multe da mono, estis konsilinde ke mi la┼şe da┼şrigu tri a┼ş kvar jarojn plu. Nu, mi diris al la viroj, ke mi tre volonte irus, se ili dume prizorgus mian farmon, kion ili alpromesis.
Tial, mi faris mian testamenton, kaj bordi─Łis tiun-─ëi ┼Łipon je la oka datreveno de mia forlaso de Hull. Tiu-─ëi sklav┼Łipo enhavis ses pafilegojn, dekdu virojn kaj unu knabon. Ni kunprenis segilojn, ─ëenojn, ludilojn, globetojn, pecetojn de vitro, kaj tiajn komerca─Áojn konvenajn al la gusto de tiuj, kun kiuj ni intencis komenci.
Ni ne estis pli ol dekdu tagoj de la ekvatoro, kiam ventego forpelis nin, ni ne sciis kien. Subite eksonis la krio ┬źTeron┬╗! kaj la ┼Łipo alpu┼Łi─Łis sur sabla─Áon, en kiun ─Łi mallevi─Łis tiel profunde, ke ni ne povis ─Łin liberigi. Fine, ni eltrovis ke ni devas ─Łin lasi, kaj atingi terbordon la┼şeble. Ekire, estis boaton sur ─Łia posta parto, sed ni eltrovis, ke ─Łi estis de┼Łirita per la forto de la ondoj. Nur unu boateto restis ─ëe la ┼Łipflanko, tial ni enboati─Łis en ─Łin. Tie ni ─ëiuj trovi─Łis, sur la malglata maro! La koro de ─ëiu nun malforti─Łis, vangoj pali─Łis, kaj niaj okuloj malklari─Łis; ─ëar estas nur unu espero, eltrovi ian golfeton, kaj iel atingi rifu─Łejon apudteran. Ni nun tute transdonis niajn animojn al Dio.
La maro pli kaj pli malglati─Łis kaj ─Łia blanka ┼Ła┼şmo tordi─Łis kaj bolis. Fine, la ondoj en sia furioza sporto disrompi─Łis kontra┼ş la boatflanko, kaj ni ─ëiuj el─Áeti─Łis.
Mi povis bone na─Łi, sed la povo de la ondoj ka┼şzis, ke mi perdis mian spiron tro multe por tion fari. Fine, unu granda ondo terenportis min, kaj lasis min sendan─Łere, kvankam konsumite pro timego. Mi starigis min sur piedoj, kaj penadis la┼şeble surteri─Łi, sed ─Áus tiam, la kurbo de ondego suprenlevi─Łis kvaza┼ş monteto, kiun eviti, mi tute ne havis sufi─ëan forton, tial ─Łi marenportis min. Mi la┼şeble penadis na─Łi supra─Áe, entenante mian spiron, por tiun fari. La sekvanta ondo estis egale alta, kaj enfermis min en sia vasto. Mi detenis miajn manojn ─ëe mia flanko, kaj tiam, mia kapo ekeli─Łis de la ondoj. Tio donis al mi kura─Łon kaj spiradon, kaj balda┼ş miaj piedoj sentis teron.
Momente, mi staris ─Łis la akvoj dekuris de mi, kaj tiam, mi na─Łis la┼şforte alteren; sed la ondoj min rekaptis, kaj dufoje plu ili min marenportis, kaj dufoje plu min terenportis. Mi pensis, ke la lasta ondo mortigos min, ─ëar ─Łi pu┼Łis min sur ┼Łtonegon tiaforte, ke mi falis en ian svenon, kio, dankon al Dio, ne longe da┼şris. Fine, ─Łojege, mi atingis la krutega─Áon apud la terbordo, kie mi trovis ian herbon preter la atingo de la maro. Tie mi sidigis min, fine sendan─Łere surtere.
Mi nur povis ekkrii per la vortoj de la psalmo: ┬źTiuj, kiuj veturas surmaron en ┼Łipoj vidas la fara─Áojn de la Sinjoro en la profunda─Áo. ─łar, per Lia ordono la ventegoj levi─Łas, la ventoj blovas kaj levas la ondojn; tiam, ili supreniras al la ─ëielo; de tien, ili malsupreniras al la profunda─Áo. Mia animo malforti─Łas, mi ┼Łanceli─Łas tien kaj reen, kaj mi ne scias tion, kion fari, tiam la Sinjoro elkondukas min el ─ëiuj miaj mizeroj┬╗.
Mi tiom ─Łoji─Łas, ke ─ëio, kion mi povis fari, estis iri tien kaj reen sur la terbordo, jen levi miajn manojn, jen ilin faldi sur la brusto kaj danki Dion por ─ëio, kion li faris por mi, kvankam la ceteraj ┼Łipanoj pereis. ─łiuj krom mi pereis, kaj mi estas sendan─Łera! Mi nun rigardis la ─ëirka┼şa─Áon por eltrovi, kian lokon mi estis ─Áetita, simile al birdo en ventego. Tiam ─ëia ─Łojo, kiun mi anta┼şe sentis, forlasis min; ─ëar mi estis malseka kaj malvarma kaj havis nenian sekan vesta─Áon por revestigi min, nenion por nutri, kaj nenian amikon por helpi min.
Estis tie-─ëi sova─Łaj bestoj, sed mi ne havis pafilon, per kiu mi povis pafi ilin a┼ş savi min de iliaj makzeloj. Mi nur havis tran─ëilon kaj pipon.
Nun mallumi─Łis; kaj kien mi iros por pasigi la nokton? Mi pensis, ke la supro de ia alta arbo estos bona rifu─Łejo kontra┼ş dan─Łero; kaj tie mi povas sidi kaj pripensi pri la monto, ─ëar mi sentis nenian esperon de vivado. Nu, mi iris al mia arbo kaj faris ian neston por dormejo. Tiam, mi tran─ëis bastonon por forpeli la savo─Łajn bestojn se iuj venos, kaj ekdormis kvaza┼ş la bran─ënesto estis lanuglito.
Estas hela taglumo, kiam mi veki─Łis, anka┼ş la ─ëielo estas klara, kaj la maro trankvila. Sed mi observis tra la arbsupro, ke nokte, la ┼Łipo lasis la sabla─Áon, kaj ku┼Łas mejlon (1.7 kilometrojn) de mi kaj la boato estas surtere du mejloj dekstre. Mi iom la┼şlongiris la terbordon por atingi la boaton, sed Golfeto de la maro lar─Ła unu mejlo min detenis de ─Łi. Tagmeze, la forfluo tiom forkuris, ke mi povis alproksimi─Łi la ┼Łipon; kaj mi eltrovis, ke se ni restadus ┼Łipbordon, ─ëiu nun estus bone.
Tiupense, mi ploris; ja, mi ne povis alie fari; sed, ─ëar tio ne helpos ion, mi pripensis ke estos plej bone por mi na─Łi al la ┼Łipo. Mi rapide senvestigis mi saltis en la maron, kaj na─Łis al la ┼Łipruino. Sed kiamaniere mi suri─Łos la ferdekon? Na─Łante ─ëirka┼ş la ┼Łipo, mi ekvidis pecon da ┼Łnurego pendante tiel malalten ─Łiaflanke, ke unue la ondoj ka┼Łis ─Łin. Per helpo de la ┼Łnurego mi sur┼Łipi─Łis.
Mi trovis fendon en la malsupro de la ┼Łipo. Vi povas esti certa, ke mia unua penso estis ser─ëi por nutra─Áo, kaj mi balda┼ş iris al la panujo, kaj mi ma─ëis panon dum mi iris tien kaj reen, ─ëar mi ne havis tempon por perdi. Trovi─Łis tie anka┼ş iom da rumo, de kiu mi prenis sufi─ëan trinkon kaj tio refortis min. Kion mi plej multe bezonis, estis boato por terenporti la poseda─Áon. Sed vani─Łis por deziri tion, kion mi ne povis havigi; nu, ─ëar en la ┼Łipo torvi─Łis kelke da ekstraj velstangoj, tri a┼ş kvar grandaj traboj el ligno, kaj unu ekstra masto a┼ş du, mi komencis fari floson.
Mi metis kvar stangojn flanko ─ëe flanko, kaj la┼şlar─Łe, surmetis sur ilin mallongajn pecetoin de tabulo por fortikigi mian floson. Kvankam la tabuloj povis elporti mian pezon, ili estis tro maldikaj por elporti multe da mia ┼Łar─Ło. Tial mi prenis segilon, kiu estas en la ┼Łipo, kaj segis maston en tri longa─Áojn, kaj ili multe fortikigis la floson. Mi trovis iom da pano kaj rizo, holandan froma─Łon, kaj iom da sekigita kapra─Áo. Ekire, estis iom da tritiko, sed la ratoj ─Łin eltrovis, kaj neniom restis.
Mia sekvanta tasko estis, ke mi ┼Łirmu miajn poseda─Áojn kontra┼ş la ┼Łprucado de la maro; ne postulis multe da tempo por tion fari, ─ëar, estis sur┼Łipe tri kestoj sufi─ëe grandaj por enhavigi ─ëion, kaj ilin mi metis surfloson. La enfluo forportis mian veston kaj ─ëemizon, kiujn mi nelonge lasis surtere; sed estis kelke da novaj vesta─Áoj en la ┼Łipo.
┬źVidu! jen kapta─Áo┬╗! mi diris la┼şte (kvankam neniu ─ëeestis por a┼şdi min); ┬źnun mi ne malnutri─Łos:┬╗ ─ëar mi trovis kvar grandajn pafilojn. Sed kiamaniere mi surterigos mian floson? Mi ne havas velon, nek remilojn; kaj ekvento ka┼şzos degliti ─ëiun mian poseda─Áon. Tamen, estis tri aferoj, pri kiuj mi ─Łojis ÔÇö trankvila maro, altera fluo, kaj venteto por blovi min alteren.
Bon┼Łance, mi trovis kelkajn remilojn en parto de la ┼Łipo ─Łisnune neser─ëita. Per ili mi ekveturis alteren, kaj duonmejle, mia floso bone surna─Łis; sed balda┼ş mi eltrovis, ke ─Łi surna─Łis flanken. Fine mi vidis rivereton, kaj per iom da laboro mi direktis mian floson en ─Łin; kaj nun, la terbordo estis tiel proksima, ke mi sentis, ke mia remilo tu┼Łas fundon.
Tie-─ëi, mi preska┼ş perdis mian ┼Łar─Łon, ─ëar la terbordo estis sur deklivo, tiel ke ne estis loko por surteri─Łi, escepte ke unu parto de la floso ku┼Łas tiel alte, kaj la alia parto tiel malalte, ke ─ëiuj miaj a─Áoj defalus. Estis necese, ke mi atendu la enfluon. Tiam, kiam la maro profundi─Łis unu futo plu, mi pu┼Łegis la floson sur ebenan pecon da tero, por ─Łin alligi tie ┼Łnurege, kaj enpu┼Łis miajn du remilojn en la sablon, unu ─ëiuflanke de la floso. Tiel mi ─Łin lasis ku┼Łi atendante la forfluon; tiam, ─Łi kun ─Łia ┼Łar─Ło sidis bone surteron.
Mi ekvidis, ke estas birdoj sur la insulo, kaj mi mortpafis unu. Mia pafilpafo sendube estis la unua, kiu a┼şdi─Łas tie post la kremondo; ─ëar, ─Łiasone tutaj birdaroj forflugis de ─ëiu parto de la arbaro kun la┼ştaj krioj. Forme, la beko de tiu, kiun mi pafis, estis simile al akcipitro, sed ungegoj senlonge.
Mi nun revenis al mia floso por elflosigi miajn proviza─Áojn, kiu okupis min tagresta─Áe. Mi ne sciis kion fari nokte, nek kie trovi ta┼şgan lokon, por meti miajn proviza─Áojn. Mi ne ┼Łatis ku┼Łi─Łi sur la teron, pro timo je sova─Łaj bestoj, kiel anka┼ş je serpentoj, sed ne ekzistis ka┼şzon por timo, kiel mi poste eltrovis. La┼şeble, mi metis la kestojn kaj tabulojn ─ëirka┼ş mi, kiu faris ian budon, pornokte.
─łar estis multe da provizoj en la ┼Łipo, kiu eble estos utilaj al mi, mi bone pensis ilin tuj surterigi; sciante, ke la unua ventego disrompos la ┼Łipruinon. Tial mi veturis al la ┼Łipo kaj zorgis ke mi ne ree tro┼Łar─Łu mian floson.
Unue, mi ser─ëis la ilkeston, kaj trovis kelke da sakoj da najloj, najlegojn, segilojn, tran─ëilojn kaj tiajn objektojn, sed inter ─ëio, kion mi trovis, la plej bona estis ┼Łtono per kiu mi povis akrigi miajn ilojn. Estis tie du a┼ş tri botelegojn, kelke da sakegoj da pafa─Áoj, kaj volvo da plumbo; sed mi ne havis la forton por suprenlevi la plumbo al la ┼Łipflanko por ke mi ─Łin ┼Łar─Łu sur mian floson. Estis tie anka┼ş kelke da ekstraj veloj, kiujn mi terenportis.
Mi iom timis, ke sova─Łaj bestoj, se ne homoj, eble forportos miajn provizojn; sed revenante, mi trovis ilin sendifektaj, kaj ke neniu estis veninta tien krom sova─Łkato, kiu sidis sur unu kesto. Alvenante, mi celis mian pafilon sur ─Łin, sed tio ne ekscitis ─Łin, ─ëar ─Łi ne sciis tion, kiu estas pafilo. ─t'i nur man─Łis pecon da sekigita kapra─Áo, kaj foriris.
Havante nun do ┼Łar─Łojn da a─Áoj, mi faris tendon per la veloj de la ┼Łipo por konservi ilin, kaj tran─ëis la stangojn necesajn por ─Łi en la arbaro. Mi nun elprenis ─ëion el la bareloj kaj kestoj, kaj amasigis la barelojn ─ëirka┼ş la tendo por ─Łin fortigi; kaj tion farinte, mi fermis la enirejon per tabuloj, ordigis liton (alportata de la ┼Łipo) sur la tero, metis du pafilojn apud mia kapo, kaj unuafoje ku┼Łi─Łis en lito. Mi dormis la tutan nokton, ─ëar mi tre bezonis ripozon.
Morga┼ştage, mi mal─Łojis en mia koro, ─ëar mi sentis tian enuon esti disigita de la cetera mondo! Mi ne deziregis laboron: sed mi ne povis pripensi longan tempon pri mia mal─Łoja sorto, ─ëar estis tro multe da laboro por mi. ─łiutage mi eliris al la ┼Łipruino por alporti pli da objektoj; kaj mi tiom alportis, kiom la floso povis elporti. Unu tagon, mi ┼Łar─Łis la floson per tro peza ┼Łar─Ło, kiu ka┼şzis unu flankon mallevi─Łi, tiel ke la enhavo el─Áeti─Łis en la moron; sed mi ne ploris pro tio, ─ëar la plej multa parto de la ┼Łar─Ło estis ┼Łnuregoj, kiuj ne estus tre utilaj al mi.
Tiamaniere, mi pasigis la dekdu tagojn, sur la insulo, kaj mi surterigis ─ëion, kiun unu paro de manoj eble povis levi; kvankam, se la maro estus trankvila, mi eble estus povinta surterigi la tutan ┼Łip┼Łar─Łon, pecon post pecon.
Kiam mi na─Łis la lastan fojon al la ┼Łipruino, la vento blovis tiel severege ke mi decidis iri la sekvantan fojon la┼ş forfluo. Mi trovis iom da teo kaj kelke da ormoneroj; sed rilate al la oro, ─Łi ridigis min, kiam mi ─Łin rigardis. ┬źHo senutila─Áo┬╗! mi diris: ┬źvi ne povas utili ion al mi! Mi vin ne zorgas savi. Restu, kie vi ku┼Łas, ─Łis la ┼Łipo pereos; tiam, pereu vi kune kun ─Łi┬╗.
Tamen, mi pripensis, ke estos egalbone por mi kunpreni ─Łin; tial mi ─Łin metis en pecon de velo, kaj ─Łin ─Áetis sur la ferdekon, por ke mi ─Łin metu sur la floson. Balda┼ş la vento blovis de la marbordo, tial estis necese, ke mi nun rapide re- na─Łu; ─ëar mi sciis, ke je la turni─Ło de la fluo mi trovus malfacila─Áon por atingi la terbordon. Sed, spite la ventego, mi sendan─Łere atingis mian budon. Tagi─Łe, mi elpu┼Łis mian kapon el la budo okul─Áetis almaren, kiam, jen, tie ne estis ┼Łipo! La ┼Łan─Ła─Áo, kaj perdo de tia ┼Łipamiko min tute mal─Łojis. Sed, mi ─Łojis pensi, ke mi surterigis ─ëion, kio povas esti utila por mi. Mi nun devis ser─ëi ion lokon kie mi povis fari mian lo─Łejon. Duonvoje supren la monteto estis ebena─Áeto, longa kvar a┼ş kvin dudekojn do futoj (24 a┼ş 30 metroj), kaj lar─Ła duoble, kaj ─ëar ─Łi havis bonvidon almare, mi pensis, ke ─Łi estos bonloko por mia domo.
Unue, mi fosis fosa─Áon ─ëirka┼ş spaco, kiu enhavis dekdu jardojn (10 metrojn), kaj en ─Łin mi enbatis du vicojn da fostoj, tiel firme kiel palisoj kaj alte kvin kaj duonon da futoj. Mi firme kunligis la fostojn per pecetoj da ┼Łnurego, kaj starigis sur ilin pintitajn bastonetojn, najlforme. Tio fari─Łis tiel fortika palisaro, ke nek homo nek bestoj povis eniri.
La pordo de mia domo estis ─ëe la supro, kaj estis necese, ke mi suprenrampu al ─Łi per ┼Łtupetaro, kiun mi enprenis kun mi, tiel ke neniu alia povu supreniri samamaniere. Apud la postflanko de la domo staris alto ┼Łtona─Áo, en kiun mi faris kavernon, kaj metis la teron elfositan, ─ëirka┼ş mian domon, alte duonmetre. Mi devis eliri unufoje ─ëiutage por ser─ëi nutra─Áon. Unufoje, mi ekvidis kelke do kaproj, sed ili estis tro timemaj kaj rapidpiedaj por permesi min alproksimi─Łi ilin.
Fine, mi embuskis ilin apud iliaj nestoj. Min ekvidante en la valo, kaj ili sur alta─Áo, ili forkuris timege, sed ili estante en la valo, kaj mi sur alta─Áo, ili ne rigardis min. La kaprino, kiun mi mortpafis, havas idon siaflanke, kaj kiam la kaprino falis, la ido staris ─Łis mi dorse forprenis la kaprinon kaj tiam, la ido kuris miaflanke. Mi demetis la kaprinon kaj portis la idon hejmon por ─Łin dorlotigi; sed estante tro juna por nutri─Łi mi devis ─Łin mortigi.
Mi pensis unue, ke mi perdos ─ëian tempkalkulon pro la manko de plumo kaj inko; tial, mi starigis altan foston krucforme, sur kiun mi entran─ëis la jenajn vortojn: ┬źMi alvenis Junio 8a 1659┬╗. Mi ─ëiutage faris unu entran─ëon, kaj tion mi da┼şrigis fari ─Łis la lasta logo.
─t'isnune, mi ne diris vorton pri miaj kvar kar- uloj, kiuj estis do katoj, hundo kaj birdo. Vi povis ima─Łi, kiom mi ┼Łatis ilin, ─ëar ili estis la solaj amikoj lasitaj al mi. Mi alportis la hundon kaj do katojn de la ┼Łipo. La hundo konstante alportis objektojn al mi, kaj per ─Łia bojo, bleketo, murmuro, kaj sporto, preska┼ş sed netute parolis kun mi.
Se mi nur povus havi iun apud mi, por ke mi tiun malla┼şdu, a┼ş tiu min malla┼şdu, kia plezuro tio estus! Alportinte inkon de la ┼Łipo, mi ─ëiutage skribis skizon pro tio, kio okazis, ne tiom por la venontoj, kiuj eble ─Łin legos (post kiam mi estos mortinta, kaj foririnta), kiom por liberigi min de miaj propraj pensoj, kaj fortiri min de la nuna timo, kiu la tutan tagon restadis en mia koro ─Łis mia kapo doloras pro ─Łia pezo.
Mi estis malapud la vojkuro de ┼Łipoj; kaj, ho! kia enuigo esti ─Áetita sur tiun-─ëi ┼Łolecejon sen iu por ami min, por ridigi min, por plorigi min, por pripensi min. Estis enuige vagi, tagon post tagon, de la arbaro al la marbordo, kaj de la marbordo reen al la arbaro, kaj dame ─ëiam okupi min per miaj propraj pensoj.
Tiom, pri la mal─Łoja ┼Łajno de mia stato; sed simile al la plimulto do aferoj ─Łi havis luman flankon tiel same kiel malluman. ─łar tie-─ëi mi estis sendan─Łere sur tero, kontra┼şe la ceteraj de la ┼Łipanaro estis perdintaj. Nu, pripensis mi, Dio, kiu regas mian la sorton, kaj kondukas min per Sia mano, nun povas min savi de tiu-─ëi stato, a┼ş al- sendi iun por apudesti ─ëe mi. Mi ja estas ─Áetita sur krudan kaj dezertan parton de la terglobo, sed ne trovi─Łas sur ─Łi sava─Łaj bestoj por mortigi a┼ş vundi min. Dio sendis la ┼Łipon tiel apud mi, ke mi povis havigi ─ëion, kion mi bezonos por la resta─Áo de miaj tagoj. Estu la vivo, kia ─Łi estos, tre multe estas, pro kio mi devas danki al Dio. Kaj mi balda┼ş forlasis ─ëiujn mol─Łojajn pensojn, kaj e─ë ne plu rigardis pro vel┼Łipo.
Miaj poseda─Áoj el la ┼Łipruino jam ku┼Łis en la kaverno dek monatojn, kaj estas nun tempo por ordigi ilin, ─ëar ili plenigis la tutan spacon, kaj ne lasis al mi ion enlo─Łejon; tial mi pligrandigis mian kaverneton, elfosante ─Łin pli malanta┼şen en la sablan ┼Łtonegon. Poste mi etendis ─Łian enirejon ─Łis la palisaro, kaj tiamaniere faris postvojon al mia domo. Tion farinte, mi fiksis bretaron ─ëiuflanke, por enteni miajn poseda─Áojn, kio ka┼şzis mian kavernon prezenti ┼Łajnon kvaza┼ş magazeno plena je komerca─Áoj. Por fabriki la bretarojn mi dehakis arbon, kaj ellaboris ─Łin per segilo, hakilo, rabotilo, kaj kelke de aliaj iloj.
Tiam mi faris se─Łon kaj skribtablon. Mi frumatene levi─Łis kaj laboris ─Łis tagmezo. Man─Łinte mian man─Łon, mi foriris kun mia pafilo. Reveninte, mi laboris ─Łis la suno mallevi─Łis, kaj fine mi min ku┼Łigis. Mi okupis min pli ol semajno aliformante kaj pligrandante mian kavernon, sed mi ─Łin faris multe tro grande; ─ëar, iomtempe, la tero defalis de la tegmento kaj se mi enestus, kiam tio okazis, mi estus perdinta mian vivon. Mi nun devis starigi fostojn en mia kaverno kun tabuloj trans iliaj suproj farante tegmenton el ligno.
Iam foririnte kun mia pafilo, mi mortpafis sova─Łkaton, el kies felo mi faris ─ëapon; kaj mi trovis kelke do birdoj el la gento kolomba, kiuj faris siajn nestojn en la fendetoj de la ┼Łtonegoj.
Mi devis ku┼Łi─Łi malhelige ─Łis mi faris lampon, per kaprograso metita en argilujon, kaj peceto da kanabo kiel me─ëo, farante bonan lumon. Trovinte uzon por la sako enhavinta la nutra─Áon kortbirdaran sur┼Łipe, mi el─Áetis la ┼Łelojn. Estis ─Łuste kiam falas la pluvegoj, kaj kelkmonate, elkreskis trunketoj do rizo, tritiko kaj sekalo. Tempe, la greno maturi─Łis kaj mi ─Łin konservis kaj zorge semis ─ëiujare; sed mi ne povis fanfaroni pri rikolto de tritiko ─Łis post tri jaroj, kiel balda┼ş estos montrata.
Neson─Łita afero nun okazis sur la insulo kiu timegis min. Jen, la tero tremegadis, kiu de─Áetis teron de la stona─Áo kun la┼şta krako ÔÇö ree okazis tremo ÔÇö kaj nun tero defalis de la tegmento de mia kaverno. La maro ne vidi─Łis kiel anta┼şe, ─ëar la tremoj tie estis tiel fortegaj kiel sur la tero. La movado de la tero malsanigis min, kaj estis bruo kaj kriego ─ëirka┼ş mi.
Triafoje tia tremo okazis; kaj kiam ─Łi pasi─Łis, mi sidis senmove sur la tero nesciante kion fari. Tiam la nuboj malklari─Łis, la vento levi─Łis, arboj elradiki─Łis, la maro ┼Ła┼şmamasi─Łis, kaj granda parto de la insulo ruini─Łis per la ventego. Mi pensis, ke la mondo fini─Łas. Trihore, ─ëio trankvili─Łis, sed pluvo falis tiun tutan nokton kaj grandan parton de la sekvanta tago. Kvankam tute lacigita, mi nun devis movi miajn a─Áojn al sendan─Łera loko.
Mi sciis, ke mi ja bezonos ilojn, kaj estos necese, ke mi akrigu ilin sur la ┼Łtono, ─ëar ili estis malakraj kaj eluzitaj. Sed, ─ëar du manoj estas necesaj por surteni la ilon, mi ne povis turni la ┼Łtonon; tial mi faris radon per kiu mi povis ─Łin turni piede. Tio ne estis facila tasko, sed fine mi elfarigis ─Łin.
Kelkatage, la pluvo faladis kaj malvarma tremfrosto min venkis; balda┼ş mi malsani─Łis. Mi havis dolorojn en mia kapo, nokte mi ne povis dormi, kaj miaj pensoj estis malkvietaj kaj strangaj. Jen mi ektremis pro malvarmo, kaj jen pro varmego kun svensvetoj, po seshore. Malsanante, mi devis foriri kun mia pafilo por havigi nutra─Áon. Mi mortpafis kapron, sed estis malfacila tasko ─Łin alporti domon, kaj pli multe, ─Łin kuiri.
Mi pasis la sekvantan tagon lite, kaj sentis duonmorte pro soifo; ja, mi estis tro malforta por levi─Łi, por trinki. Mi ku┼Łis kaj ploris, trahore kriis infane: ┬źSinjoro, rigardu min! Sinjoro, rigardu min┬╗!
Fine, la atako fini─Łis, kaj mi ekdormis kaj ne veki─Łis ─Łis tagi─Ło. Mi son─Łis, ke mi ku┼Łas sur la tero, kaj ke mi ekvidas viron; malsuprenirante de granda nigra nubo flamlume. Kiam li staris surtere, ─Łi ektremis same kiel anta┼ş kelke da tagoj; kaj tuta mondo ┼Łajnas plenfajre. Li alproksimi─Łis kaj diris al mi. ┬ź─łar mi ekvidas, ke en ─ëiuj-─ëi mal─Łojoj vi ne pre─Łis, vi devis morti┬╗. Tiam mi veki─Łis, kaj eltrovis, ke ─Łi estis son─Ło. Malforta kaj maltrankvila, mi timis la tutan tagon, ke mia atako reokazos.
Tro malsana por foriri kun mia pafilo, mi sidis sur la marbordo por mediti, kaj miaj pensoj kuris jene: ┬źKio estas la moro, kio estas cirka┼ş mi? Ne povis esti dubo, ke la mano, kiu ─Łin kreis, anka┼ş kreis la aeron, la teron, la ─ëielon. Kaj kiu estas tiu ? Estas Dio, kiu faris ─ëion. Nu, tial, se Dio faris ─ëion, devis esti Li, kiu regas ─ëion; kaj se tiel, nenio en la tuta vico da Liaj fara─Áoj povas okazi, pri kiuj Li ne scias. Tial Dio scias kiel malsana kaj mal─Łoja mi estas, kaj Li volas, ke mi estu tie-─ëi. Kial? Dio.
Tiam ia vo─ëo ┼Łajne diris: ┬ź─łu vi demandis, kial Dio faras tion al vi? Demandu, kial vi ne estis mortpafita de la Ma┼şroj, kiuj sur┼Łipi─Łis, kaj prenis la vivon de viaj kunuloj. Demandu, kial vi ne estis dis┼Łirita de la sova─Łaj bestoj ─ëe la marbordo. Demandu, kial vi ne mallevi─Łis en la profundan maron kune kun la ceteraj ┼Łipanoj, anstata┼ş ol bone atingi la insulon.
Tiam profundo dormo venkis min, kaj veki─Łante estis sendube la triahoro morga┼ştage, la┼ş la sunradioj; ja, eble estis pli malfrua tago ─ëar mi opinias, ke tiu certe estis la tago, kiun mi ne markis sur mia fosto, ─ëar, poste, mi eltrovis mankon da unu entran─ëo.
Mi nun prenis de mia magazeno la Libron de la Dia Vorto, kiun mi jam alportis el la ┼Łipruino kaj ─Łisnune mi ne legis e─ë unu pa─Łon. Miaj okuloj falis sur kvar vortojn, ┼Łajnante enmetite por mia tiama konsolo; tiel bone ili fortigis miajn esperojn, kaj tu┼Łis la veran fonton de mia timo. Estis la jenaj: ┬źMi vi ne forlasos┬╗. Ili lo─Łas en mia koro ─Łisnune. Mi mallevis la libron por pre─Łi. Mia krio estis: ┬źDio mia, min helpu ami kaj lerni Viajn vojojn┬╗. Estis la unua fojo kiam mi sentis ke Dio estas proksima kaj a┼şdas min, Koncerne mia enua vivo, ─Łi ne estis pripensinda; ─ëar nun nova forto eniris en min, kaj ┼Łan─Łigis miajn ─ëagrenojn kaj ─Łojojn.
Mi jam estis dekdu monatojn sur la insulo, kaj mi pripensis, ke estas tempo por mi ─Łin esplori por ke mi traser─ëu ─Łiajn arboretojn, fontojn, kaj riveretojn. Tial mi ekiris kaj returnante alportis kun mi limetojn (malacidajn citronojn) kaj bonegajn vinberojn, grandajn kaj maturajn. Mi pendigis la vinberojn en la sunbrilo, por ke ili seki─Łu, kaj post kelke da tagoj, mi alportis ilin domon, por estonta provizo. La valeto, sur kies deklivoj ili kreskis, estas malvarmeta kaj verda, kaj tra ─Łi kuras klara rivereto, kiu donas al la loko tian grandan ─ëarmon, ke mi deziris lo─Łi tie.
Sed ne estas elvido sur la maron de tiu-─ëi valeto; kontra┼şe, miaflanke de la insulo ┼Łipoj ne povus alproksimi─Łi, kiujn mi ne vidus de mia domo; tamen, la verdaj molaj deklivoj ┼Łajnis tiel dol─ëaj kaj fre┼Łaj, ke mi tie pasigis multe da mia tempo.
La unua el la tri jaroj, dum kiuj mi kulturis grenon, mi ─Łin dissemis tro malfrue; la dua jaro, ─Łi defekti─Łis pro la senpluveco; sed la tria jaro, la greno bone elkreskis.
Mi eltrovis, ke la leporoj nokte kaj tage lo─Łis inter ─Łi, kontra┼ş kio estas nenia helpo krom planti densan plektbarilon ─ëirka┼ş ─Łi; kaj tion fari, okupis min pli ol tri semajnojn. Mi mortpafis la leporojn tage, kaj mallumi─Łe, ─ëene mi alligis la hundon al la pordego, por boji la tutan nokton.
Tempete, la greno elkreskis, kaj fine maturi─Łis; sed, same kiel anta┼şe la leporoj difektis ─Łin en la trunketoj, nun la birdoj man─Łis ─Łin en la spikoj. Je mia pafilbruo, aroj da ili suprenflu─Łis; kaj mi komprenis, ke nenia greno estus lasota; tial mi decidis algardi nokte kaj tage. Mi ka┼Łi─Łis apud la plektbarilo kaj povis vidi, ke la birdoj sidas sur la arboj, kaj observas, poste malsupreniras unu post alia, kiel anta┼şe.
Nun ─ëiu grajnero da tritiko ┼Łajnis kvaza┼ş bulketo da pano. Sed por forigi tiujn-─ëi birdojn. Mia proceduro estis la jena: mi mortpafis tri, kaj pendigis ilin kiel ┼Łtelistojn por timigi ─ëiujn, kiuj venos pro la greno; kaj de tiam, tiel longe kiel la mortigitoj pendis tie, ne alproksimi─Łis birdo. Post kiam la greno maturi─Łis, mi faris fal─ëilon el glavo el la ┼Łipo, kaj havigis mian rikolton.
Malmulto el ni pripensas la koston je kiu bulko estas farata. Kompreneble ne trovi─Łis tie-─ëi plugilo por turni la teron, nek fosilo por ─Łin fosi; tial mi faris unu el ligno; sed tiu balda┼ş eluziti─Łis kaj pro manko de rastilo mi uzis bran─ëon de arbo. Alportinte hejmen la grenon, mi devas dra┼Łi, senrubigi kaj konservi ─Łin. Nun mi bezonas muelilon por mueli ─Łin, kribrilon por kribri ─Łin, kaj fermentilon por fermenti ─Łin, por fari panon el ─Łi.
Kvankam mi ne havis ilojn, mi faris panon, kaj neniu povas diri, ke mi ─Łin ne perlaboris per la svito de mia frunto. Kiam la pluvo endomadis min, mi havis sportegon instruante mian karulan birdon Polo kiel paroli; sed ho! tiel muta estis ─ëio ─ëirka┼ş mi, ke mia propra vo─ëo ektremigis min.
Nun mi bezonas havigi botelegojn, potojn, kaj telerojn; sed mi ne sciis, kiel ilin fari. Fine, mi eliris por ser─ëi argilon, kaj tion trovis preska┼ş mejlo de mia domo; ja estis ridinda rigardi la strangajn formojn, kiujn mi faris el ─Łi. ─łar, kelkaj el miaj botelegoj kaj potoj estis tro malfortikaj por elporti sian propran pezon, kaj ili disfalis eksteren kaj internen, ─ëiumaniere; kaj aliaj, metitaj en la sunradiojn por baki─Łi, fendi─Łis pro la varmego de la radioj, Vi povas diveni, kia estis mia ─Łojo, kiam mi fine faris poton, kiu eltenis la varmegecon fajran, tiel ke mi povis boli viandon por buljono.
Nun mi devas fari kribrilon por senrubigi la grenon. Mi ne povas uzi kaprajn harojn, ─ëar mi povas nek plekti nek ┼Łpini, tial dujare ml kontentigis min per maldika peco da ┼Łtofo, alportita de la ┼Łipo. Sed, pisti la grenon ┼Łtone, mi trovis esti la plej malfacila laboro el ─ëiuj. Por baki la panon, mi bruligis lignon ─Łis cindroj, kiujn ml tuj metis sur la fajrujon por ─Łin varmegigi, kaj poste la bulkojn por baki kaj tiamaniere, faris panon.
Nun mi konsideras la ┼Łipboaton kiu ku┼Łas sur la sabla alta─Áo, kien ─Łi pu┼Łe─Łis per la sama ventego, kiu min anka┼ş ─Áetis surteron. La boato ku┼Łis havante la kilon ─ëielen, tiel ke mi devis fosi la sablon for de ─Łi, kaj ─Łin turni stangpere. Tion farinte, mi trovis vane, ne havante la forton por ─Łin surmarigi. Tial ─ëio, kion mi povas fari, estis konstrui malpli grandan boaton el ia arbo; kaj mi eltrovis unu, kiu ─Łuste ta┼şgas por tiun fari, kaj kiu kreskis ne malproksime de la marbordo; sed simile al la ┼Łipboaton, tiun mi ne povis movi.
Kion fari? Mi nun ebenigis kaj glatigis la tutspacon de la boato ─Łis la maro, por ke la boato gliti─Łu maren; sed tiu plano ne sukcesis; mi decidis provi alian planon; nome, elfosi fosa─Áon por konduki la maron al la boato. Tamen, por tion fari, estus necese, ke mi fosu tian grandan profundon, ke la laboro okupus unu viron kelke da jaroj. Kaj tro malfrue mi trovis, ne estas sa─Łe ellabori projekton anta┼ş ol mi unue pripensis la penadon kaj koston.
┬źNu do,┬╗ mi pensis: ┬źmi devas forlasi la boaton, kaj tial miajn tutajn esperojn pri lasi tiun-─ëi insulon. Sed estas dece, ke mi anka┼ş pripensu jene: Mi estas sinjoro de la tuta insulo, efektive re─Ło. Mi havas lignon per kiu mi povas konstrui ┼Łiparon, kaj vin- berojn, se ne grenon, por ─Łin ┼Łar─Łi, kvankam mia tuta ri─ëeco estas nur kelke da ormoneroj┬╗. Por ili mi ne havas ian uzon, kaj volonte estus donanta ilin por kvaronbu┼Łelo da pizoj kaj iom da inko; la lastnomitan mi pleje bezonis. Sed estas plej bone pripensi pli multe pri tio, kion mi havas, ol pri tio, kion mi ne havas.
Denove, mi provas konstrui boaton, sed mi nun decidis, ke ─Łi havu maston; ─ëar ┼Łipveloj estos tre utilaj. Mi faris ferdekon je la anta┼şa kaj je la posta parto por deteni la maran ┼Ła┼şmon, keston por nutra─Áo, kaj por mia pafilo apogilon kun kovrilo, por ─Łin ┼Łirmi konta┼ş la malsekeco. Pli bone ol ─ëio mi povis surmarigi tiun-─ëi boaton.
Unue, mi krozadis sur rivereto, sed balda┼ş mi kura─Łi─Łis, kaj veturis ─ëirka┼ş mia insulo. Mi kunprenis panon, kukojn, poton da rizo, iom da rumo, duonkapron, du surtutojn, unu por ku┼Łejo, la alia por nokt┼Łirmo. Mi ekveturis je la sesa jaro de mia regado. Orientflanke de la insulo travi─Łis granda pinto ┼Łtonega, kiu staris du mejlojn de la terbordo, kaj sabla─Áo etendis sin duonmejle de la ┼Łtonegoj terborden. Por ─ëirka┼şiri tiun pinton mi devis veturi malproksimen enmaron, kaj tie mi preska┼ş perdis mian vivon.
Tamen, mi fine revenis hejmon. Survoje tien tute lacigita pro la laboroj boataj, mi ku┼Łi─Łis en ombron por ripozigi mian korpon, kaj dormadis. Sed ju─Łu, se eble, kiel mi ektremis, kiam vo─ëo min vekas de mia dormo, kaj trifoje elparolas mian nomon! Vo─ëo en tiu-─ëi sova─Ła loko! Ja vokante min per mia propra nomo! Tiam diris la vo─ëo: ┬źKie vi estas? Kie vi estis? Kiel vi venis tien-─ëi┬╗? Balda┼ş mi tute komprenis; ─ëar, sur la plektbarilo, sidas Polo, parolante vortojn jam lernitajn.
Mi nun ser─ëis kaprojn, kaj ordigis kaptilojn por ili, kun rizo por alloga─Áo. Mi ordigis la kaptilojn nokte, kaj eltrovis, ke ili restadis ordigitaj, sed la alloga─Áo fori─Łis. Tial mi elpensis novan manieron por kapti ilin, farante puton kaj kovrante ─Łin per bastonoj kaj herbo por ─Łin ka┼Łi; tiamaniere mi kaptis maljunan kapron kaj kelke da kapridoj. Sed la maljuna kapro estis multe tro furioza por mi, tial mi ─Łin liberigis.
Mi alportis la kapridojn hejmen, kaj malsatigis ilin longatempe, ─Łis fine, ili man─Łis el mia mano, kaj tute malsova─Łi─Łis. Mi ilin enfermis en parko, en kiu trovi─Łis arboj por ┼Łirmi ilin kontra┼ş la suno. Unue, mia parko havis tri mejlojn ─ëirka┼şe; sed mi pripensis, ke en tia granda spaco, la kapridoj tiom savo─Łi─Łos, kvaza┼ş ili vagus tra la tuta valo, kaj malpli da spaco estus pli bone; tial plektbarilon mi faris kaj tiun planti okupis min tri monatojn.
Man─Łante, mia hundo sidis kun mi, kaj sur skabeloj unu kato ─ëiuflanke, dum Polo paroladis al ni. Nun, unu vorton a┼ş du rilate al la vesta─Áo, en kiu mi voja─Łis ─ëirka┼ş la insulo. Mi multe pensis, kiel mia vesta─Áo estus ridinda en la stratoj de mia naskurbo. Mi portis kaprofelan al─ëapon havante pendantan vizieron por deteni la sunbrilon kaj la pluvon de mia kolo, kaprofelan veston kies rando tu┼Łis miajn koksojn, kaj kaprofelon sur miaj kruroj, partojn da felo ─ëirka┼ş miaj tibioj, sed ne ┼Łuojn. El sama materialo mi havis ─ëirka┼ş mia talio lar─Łan zonon, kiun mi povis alligi per du ledrimenoj, kaj de ─Łi ─ëe mia dekstra flanko pendis segilo kaj hakilo, kaj maldekstre, saketo de pafa─Áoj. Mia barbo ne tran─ëi─Łis de kiam mi alvenis. Sed sufi─ëe, pri mia ┼Łajno, ─ëar ─ëeestis neniu por min vidi.
Mi balda┼ş estis vidonta strangan vida─Áon, kiu estis ┼Łan─Łonta mian tutan vivon sur la insulo.
Unu tagmezon, promenante sur la marbordo ─ëe parto al mi nekonata, kion jen vidi sur la sablo krom la impreson de homa piedo! Mi sentis, kvaza┼ş tenate per katalepsio, kaj ne povis mavi─Łi de la loko.
Balda┼ş mi ekrigardis ─ëirka┼ş mi, sed ne estas videbla iu. Kion signifas tio? Mi iris tri-a┼ş-kvarfoje por ─Łin rigardi. Jen estas ÔÇö la impreso de piedo homa; piedfingroj, kalkano, kaj ─ëiuj partoj de la piedo. Kiel povis ─Łi veni tien?
Mia kapo kvaza┼ş na─Łis pro timo; kaj lasante la lokon, mi iris du a┼ş tri pa┼Łojn, rigardis, kaj plu, same. Mi timemi─Łis je la ┼Łtipo de maljuna arbo, kaj kuris domon, kvaza┼ş por mia vivo. Kiamaniere povis io homforma alveni al tiu-─ëi marbordo sen mia scio? Kie estas la ┼Łipo, kiu alkondukis tion? Tiam, malpreciza teruro kaptis mian animon; ke, eble ia homo a┼ş aro da homoj eltrovis min; kaj ke eble intencas mortigi min, a┼ş rabi ─ëion, kion mi havas.
Kia stranga afero estas la vivo homa! Unu tagon ni amas tion, kion ni malamas la sekvantan tagon. Unu tagon, ni ser─ëas tion, kion ni evitas la sekvantan tagon. Unu tagon, ni deziras tion, kion ni timas la sekvantan tagon. Tiamaniere ni vivadas. Jen, de kiam mi estis ─Áetita sur tiun-─ëi insulon, la granda ka┼şzo de mal─Łojo estis, ke mi tiel estis disigita de la ceteraj de mia raso. Kial do, povis ka┼şzi al mi mal─Łojon la penso, ke eble homo estas apud mi? Ja, kial nura ekvido de impreso de homa piedo min ektremigas pro timo? Sajnas plej strange, tamen ne pli strange ol vere.
Unufoje, mi pensis, ke eble la impreso devenas de mia propra piedo, kiam la ventego min unue ─Áetis sur tiun-─ëi bordon. ─łu estas eble, ke mi venis tiun-─ëi vojon de la ┼Łipo? Se fakte montri─Łus, ke la impreso estas miapiede; mi sentus simile al knabo, kiu rakontas pri fantono, kaj sentas pli da timo je sia propra rakonto ol tiuj, kiujn li intencas timigi.
Tritage, timo min endomadis, ─Łis la manko de nutra─Áo min forpelis. Fine, mi sufi─ëe kura─Łi─Łis por iri al la marbordo, por ke mi rerigardu la impreson piedan, por eltrovi, ─ëu ─Łi estas same kiel mia propra. Mi eltrovis, ke ─Łi estas multe pli malgranda. Tial estis klare, ke trovi─Łas homoj sur la insulo. ─t'uste tiam, mia bona gardhundo falis senviva ─ëe miaj piedoj. Li estis maljuna kaj lacigita, kaj tiel mi perdis mian plej bonan gardanton kaj amikon. Unu tagon, irante de la monteto al la marbordo, trovi─Łas vida─Áo korna┼şza, loko kovrita per ostoj homaj. Estas tie rondspaco elfosita el la tero, kie estis farita fajro, kaj tien-─ëi estas venintaj kelke da homoj por festeni. Vidinte tiun-─ëi vida─Áon, mi ne sciis, kiel agi; mi endomadis kaj apena┼ş eliris escepte por melki mian kaprinaron.
Estis nun pli grave al mi senti sendan─Łere, ol esti bone nutrita; kaj mi ne kura─Łis enbati najlon, a┼ş haki ┼Łtipon lignan, timante ke tia sono estu a┼şdata, multe malpli pafi pafon. Pri mia pano kaj viando, mi ilin bakis nokte, kiam neniu povas vidi la fumon. Sed mi balda┼ş trovis manieron bruligi lignon sub torfkovrilo, kio ─Łin lignokarbigis; kaj tio mi povis uzi tage, ─ëar ─Łi ne faris fumon.
En la arbaro, kien mi iris por havigi la bastonojn por mia fajro, mi eltrovis kavernon tiel lar─Łan, ke mi povis stari en ─Łi; sed mi pli rapidi─Łis eliri ol eniri; ─ëar du grandaj okuloj, tiel lumaj kiel steloj, forbrilis kun sova─Łka brilego. Mi prenis tor─ëon kaj eniris por eltrovi, kies estas la okuloj, kaj trovis ke ne estas ia ka┼şzo por timo; ─ëar la okuloj apartenas al maljuna ─Łriza kapro, kiu iris tien por morti. Mi ─Łin ekpu┼Łis, kaj provis elirigi ─Łin, sed ─Łi ne povis levi─Łi de la tero, kie ─Łi ku┼Łas; tial mi ─Łin lasis tie por morti, ─ëar mi ne povis savi ─Łian vivon.
Mi eltrovis, ke la lar─Łeco de la kaverno estas 3.6 metroj, sed parto de ─Łi, ─ëe la plej posta parto estas tiel malalta, ke mi devis rampi sur miaj manoj kaj piedoj por eniri. Kiom ─Łia longeco estas mi ne povas diri, ─ëar mia lumo estingi─Łis, kaj mi devis ─ëesigi mian ser─ëadon. Morga┼ştage, mi iris al la kaverno kun lumegoj kaprograsaj; kaj atinginte la fini─Łon, mi eltrovis, ke la tegmento alti─Łas 12 metrojn a┼ş plu.
Kiam miaj lumoj lumi─Łis la murojn kaj la tegmenton de la kaverno, trovi─Łis vida─Áo, kies ─ëarmojn, lingvo tute ne povas esprimi; ─ëar la muroj ekbrilis kvaza┼ş steloj. Kio ka┼şzis ke la ┼Łtonegoj ekbrilu, mi ne povis diri: tie eble estas ─Łemaj, bril┼Łtonoj, a┼ş oro. Sed, kio ajn, la kaverno estis. ri─ëa mino por mi; ─ëar, kiam ajn, mi sentis malgaja kaj mal─Łoja, la brilvida─Áo lumigis la okulojn de mia animo, kaj ─Łin plenigis per ─Łojo.
─łiuj-─ëi jaroj pasi─Łis sen ia nova vida─Áo por ravigi miajn okulojn, ─Łis tiu vida─Áo subite ekvidi─Łis anta┼ş mi. Mi sentis kvaza┼ş mi volas pasigi tie-─ëi la resta─Áon de mia vivo kaj vivfine, ku┼Łi─Łi en tiu-─ëi kaverno por morti, same kiel la granda─Ła kapro.
Irante hejmon, mi ekvidis iom da fumo, devenante el fajro ne pli ol du mejlojn malproksime. De nun, mi perdis mian kvietecon. Tage kaj nokte timo min ─ëagrenis, ke la homoj, farintaj tiun fajron, mi eltrovos. Mi hejmiris, supreniris la ┼Łtupetaron; sed unue, mi ka┼şzis, ke ─ëio ─ëirka┼ş mi vidi─Łu sova─Ła. Mi ┼Łar─Łis mian pafilon, kaj pripensis, ke estus plej bone por mi resti dome kaj ka┼Łi.
Sed, tion mi ne povis toleri longe. Mi ne havis spionon por elsendi, kaj ─ëio, kion mi povis fari, estis supreniri la monteton kaj observi. Fine, tra mia vidilo mi povis vidi grupon da sova─Łuloj dancante ─ëirka┼ş fajro. Tiel balda┼ş kiel ili foriris, mi prenis du pafilojn, pendigis glavon miaflanke kaj rapide ekiris al la supro monteta por rehavi klaran vidon.
Tiufoje, mi decidis iri al la homoj, sed mi ne intencas mortigi ilin, ─ëar mi sentis, ke estus malprave tion fari. Kun tia ┼Łar─Ło da armiloj mi postulis du horojn por atingi la lokon. Alveninte, trovi─Łas neniu; sed mi vidis la homoj enmare en kvar boatoj.
Marborde, trovi─Łis la fara─Áoj de tiuj-─ëi viroj. La signoj de ilia festeno korna┼şzigis min, kaj mi fermis miajn okulojn. Kiam ajn mi iris tiuflanke de la insulo pro nutra─Áo, mi ne kura─Łis pafi, timante ke restu kelkaj el la homoj, kiuj povu ─Łin a┼şdi, kaj tiamaniere min eltrovu. Tiustato da┼şris unu jaron kaj tri monatojn, kaj intertempe mi vidis neniun.
Je la dekdua de Majo, granda ventego blovis tutatage kaj tutanokte. ─łar estis mallume, mi sidis en mia domo, kaj ventegmeze mi a┼şdis pafilpafon. Mi opiniis, ke ─Łi certe estas de ┼Łipo ─Áetita surteron per ventego. Tial mi bruligis lignon sur la supro monteta, por ke, tiuj en la ┼Łipo, se ┼Łipo ─Łi estas, scii─Łu, ke iu estas tie-─ëi por helpi ilin. Mi poste a┼şdis du pafojn plu. Post kiam lumi─Łis, mi iris sudflankon de la insulo, kaj tie ku┼Łas ruino de ┼Łipo, tiunokte ─Áetita sur la ┼Łtonegojn. ─t'i ku┼Łis tro malproksime por mi vidi, ─ëu restas homoj sur ─Łi.
Vortoj ne povas diri, kiom mi sopiris, ke mi alportu almena┼ş unu el la ┼Łipanaro surtere! Tiel forta estis mia deziro savi la vivon de tiuj sur la ┼Łipo, ke mi volonte estus doninta mian propran vivon por tion fari. Trovi─Łas en la koro kelkaj inklinoj, kiuj ekscititaj per espero tiel forte pu┼Łas la animon, ke perdi ian okazon por atingi la esperatan celon, ┼Łajnas tiun frenezigi; kaj tiel okazis ─ëe mi.
Nun, mi pensis, estas la okazo por uzi mian boaton; tiel mi ─Łin ekordigis. Mi kunprenis iom da rumo (de kiu mi ankora┼ş havis multe), sekigitaj vinberoj, sakon da rizo, iom da lakto kaj froma─Ło, kaj poste ekvetunis enmare. Mi pense ektimis pri la dan─Łero, en kiu mi min anta┼şe trovigis sur la samaj ┼Łtonegoj; sed ne tute korperdis, kvankam mi sciis, ke, ─ëar mia boato estas malgranda, ─ëio estus perdata, se ventego ekblovus. Balda┼ş mi trovis, ke estas necese por mi returni surteron ─Łis la fluo turni─Łos kaj la forfluo komencos.
Mi decidis eliri la sekvantan tagon kun la forfluo, tial tiunokte mi dormis en mia boato. Tagi─Łe, mi ekveturis enmaron kaj netute duhore, mi atingis la ┼Łipruinon. Jen, kia vida─Áo! La ┼Łipo estis ─Áetita sur la ┼Łtonegojn. La posta parto estis rompita per la ondoforto, la mastoj forna─Łigitaj, ┼Łnuregoj kaj ─ëenoj dis─Áetitaj ferdeke, kaj ─ëio envolvita en malgajo. Kiam mi atingis la ┼Łipruinon, hundo alna─Łis al mi, blekante kaj ploretante. Mi prenis la hundon en la boaton; kiam mi donis al ─Łi iom da pano, ─Łi man─Łis la panon kvaza┼ş lupo, kaj pri trinkado ─Łi eble krevus, se mi estus permesinta, ke ─Łi pleni─Łu.
Mi iris al la ─ëambro de la kuiristo, kie mi trovis du virojn malvivajn. La lango estas muta, la orelo surda, la okulo fermata, kaj la lipo rigida; la mal─Łoja rakonto estis dirata, ─ëar ─ëiu tenis sian brakon ─ëirka┼ş la kolo de la amiko, kaj tiamaniere ili atendis la morton. Kiom ┼Łan─Łi─Łis la sceno, tiam, tute sova─Ła pro la batoj ondaj kaj la mu─Łado venta! Nun, ─ëio estis trankvila ÔÇö la morto elfaris sian celon, kaj ─ëiuj ricevis ─Łian baton, escepte la hundo, kiu estis la sola kreita─Áo, kiu postvivis.
Mi divenis, ke la ┼Łipo venis de Hispanujo, kaj mi trovis sur ─Łi multe da oro. Mi metis keIke da kestoj surboaton, sed ne atendis por eltrovi, kion ili enhavas, kaj kun ili kaj tri bareloj da rumo, mi revenis.
Hejme, mi trovis ─ëion same tiel, kiel mi ─Łin lasis ÔÇö miaj kaproj, la katoj, kaj la birdo. La vida─Áo en la ─ëambro de la kuiristo restadis tage kaj nokte en mia animo, kaj por reforti min, mi trinkis iom da rumo. Tiam mi ekhejmportis mian ┼Łar─Łon de la marbordo, kie mi anta┼şe ─Łin lasis. En la kestoj trovi─Łis du grandaj sakoj da oro, kaj kelke da fanda─Áoj oraj; apud ili trovi─Łis tri boteletoj kaj tri sakoj da pafa─Áo, kiuj estas granda akiro.
De nun ─Łis dujare, ─ëio prosperis al mi; sed ne estis da┼şronta. Starante unu tagon sur monteto, mi ekvidis ses boatojn, marborde. Kion eble signifas tio? Kie estas la viroj, kiuj ilin alkondukis? Kaj pro kiu ka┼şzo ili alvenis? Mi ekvidis per mia vidilo, ke almena┼ş tridek trovi─Łas orientflanke de la insulo. Ili havis viandon sur la fajro, ─ëirka┼ş kiu, mi vidis, ili dancadis. Poste ili prenis viron el unu el la boatoj. Liaj manoj kaj piedoj estis ligitaj, sed kiam ili malligis liajn ligilojn, li kuris la┼şeble rekte al mia domo.
Por diri la veron, ekvidante, ke ─ëiuj ceteraj kuris por lin kapti, miaj haroj stari─Łis pro timo. En la rivereton li na─Łis simile al fi┼Ło, kaj lia saltego alportis lin tra la rivereto iombate. ─łiuj nun ─ëesigis la ─ëasadon escepte du, kaj tiuj-─ëi na─Łis tra la rivereto sed neniel tiel rapide. Nun, mi pensis, estas por mi la okazo helpi la malfeli─ëulon, kaj mia koro min diris, ke estos bone tion fari. Mi prenis miajn du pafilojn, malsupreniris la ┼Łtupetaron kaj suprenkuregis la monteton, malsupren tra vojeto por renkonti ilin.
Mi signodonis al la malfeli─ëa sklavo, ke li venu al mi, kaj samtempe mi suprenkuris por renkonti la du virojn ─ëasante lin. Mi kuris al la unua, terenbatis lin pafiltenile. Mi vidis, ke la alia celis pafarke al mi; tial, por savi mian vivon, mi lin mortpafis.
La fumo kaj pafilbruo, tiom terurigis la sklavon, ke li tuj venki─Łis kvaza┼ş pro son─Łado. Mi kriegis, ke li venu al mi, kaj mi, penis montri al li, ke mi estas amiko, mi anka┼ş faris ─ëiueblajn signojn, por allogi lin al mi. Fine, li venis, genui─Łis por kisi la teron, kaj poste ekprenis mian piedon, metante ─Łin sur sian kapon, tio signifante ke li estas mia sklavo, kaj mi ordonis al li, ke li stari─Łu, kaj mi agis bone al li.
Sed restis pli multe da heroa─Áo, ─ëar la viro, ricevinte la pafilbaton, ne estis malviva. Mi signodonis al mia sklavo (kiel mi nun lin nomos), ke li lin gardu. ─łe tio li parolis al mi, kaj, kvankam mi ne povis kompreni tion, kion li diras, tamen, mi sentis ─Łojfrapon, ─ëar estis la unua sono de homa vo─ëo, kiun mi a┼şdas ─ëiomjare de kiam mi alvenis sur la insulon.
La viro, kiun mi pafilbatis, sidi─Łis, kaj mia sklavo timante lin, signodonis al mi por havigi mian glavon, pendante en zono miaflanke. Kun ─Łi li alkuris al la viro, kaj unubate detran─ëis lian kapon. Tion farinte, li ridante reportis la glavon, kaj demetis ─Łin anta┼ş mi. Mi ne ┼Łatis la ─Łojon pri kiu li ─Łin faris, kaj mi ne konsideris mian vivon tute sendan─Łere kun tia homo.
Li, siaparte, suprenlevis siajn grandajn brunajn manojn timege, mirante kiel mi mortigis la malamikon starante tiel malproksime de li. Pri la glavo, li kaj la ceteraj el lia gento uzas lignoglavojn; kaj sekve, li sciis bone kiamaniere manregi la mian. Li faris signojn al mi, ke mi lin permesu aliri kaj rigardi la viron mortpafitan, kaj li multe turnis lin de flanko al flanko, kaj ekvidante la vundon en la brusto, farita per la kuglo, ree staras senmove, spritlime. Mi faris signojn al li, ke li revenu, ─ëar anta┼şsento al mi diris, ke eble venos la ceteraj por ser─ëadi.
Mi ne deziris kunpreni mian sklavon al mia domo a┼ş mia kaverno; tial mi dis─Áetis iom da rizpajlo por la dormejo, kaj mi donis iom da pano kaj aron da vinberoj sekigitaj por la man─Ła─Áo. Li estis belviro, alta kaj juna, kun regulaj fortaj membroj. Lia hararo estis densa kvaza┼ş lano, kaj nigra. Lia kapo estis granda kaj alta, kaj li havis brilajn nigrajn okulojn. Lia ha┼şto estis nigrebruna, la viza─Ło ronda, kaj la nazo malgranda sed ne plata; li havis belforman bu┼Łon kun lipoj maldikaj, per kiuj li povis fari dol─ëan rideton; kaj liaj dentoj estis blankaj kvaza┼ş ne─Ło.
Iam melkante mian kaprinaron en la apuda kampo, li min vidante, kuris al mi, kaj terenku┼Łi─Łis por montri al mi sian dankon. Tiam li almetis sian kapon altere kaj almetis mian piedon sur ─Łin, kiel anta┼şe. Li penis sciigi al mi per ─ëiueblaj manieroj, ke li servos al mi la tutan vivon; kaj mi signodonis, ke mi lin ┼Łatas.
Mi nun devas elpensi nomon por li. Mi elektis la nomon de la sesa tago de la semajno (Vendredo) ─ëar li venis al mi tiutage. Mi zorge ne lasis lin el mia vido tiunokte, kaj tuj kiam la suno levi─Łis mi signodonis al li ke li venu al mi por ke mi donu al li iom da vesta─Áo, ─ëar li neniom portis. Poste, ni supreniris la monteton por observi la virojn, sed ─ëar ni ne povis ilin vidi, estis evidente, ke ili jam forlasis la insulon.
Mia sklavo poste min diris, ke okazis batalego kontra┼ş la apude lo─Łanta gento, kaj al la partio kiu kaptas virojn, la kaptitoj propra─Ái─Łas. La malamikoj de mia sklavo akiris kvar virojn; li, unu el tiuj.
Mi nun faris ─ëapon leporfelan por mia sklavo, kaj donis al li kaprofelon por porti ─ëirka┼ş la talio. Li treege fieri─Łis eltrovante lian vesta─Áon kiel la mia.
Nokte mi gardis miajn pafilojn, mian glavon, kaj la pafarkon miaflanke; sed tio ne estis necesa, ─ëar mia sklavo vere estis plej fidela al mi. Li faris ─ëion, kion mi ordonis al li, tutkore; kaj mi sciis, ke li oferus sian vivon por savi la mian. Kion povas fari viro pli ol tio? Ho, la ─Łojo, ─ëar mi lin havis ─ëe tiu-─ëi dezerta insulo por min kura─Łigi.
La┼şeble mi instruis lin, infane li estis, por ke li faru kaj sentu tion, kio estas prava. Mi lin trovis kapabla kaj sportema; kaj li penegadis lerni ─ëion, kion mi diris al li. Nia vivo pasis trankvile, ebenavoje; kaj se ne estus na┼şzaj festenoj faritaj ─ëe la marbordo mi ne dezinus forlasi la insulon.
─łar Vendredo ne ankora┼ş perdis la guston por tiaj festenoj, mi pensis, ke estos la plej bona por li, se li gustumos la viandon de bestoj; tial unu tagon mi lin kunprenis al la arbaro sportige. Mi ekvidis kaprinon en la ombra─Áo kun siaj du idoj. Mi brake prenis Vendredon, kaj signodonis al li, ke li ne movi─Łu, kaj tiam mi mortpafis unu idon; sed la pafilbruo tremigis la malfeli─ëulon. Li ─Łistiam ne ekvidis la idon nek sciis ke ─Łi nun estas malviva. Li fortiris sian veston de la brusto por senti ─ëu tie estas vundo, tiam li genuis anta┼ş mi kaj ekprenis miajn genuojn kvaza┼ş pre─Łante, ke mi ne mortigu lin.
Por montri al Vendredo, ke lia vivo estas sendan─Łere, mi mankondukis lin kaj ordonis al li, ke li alportu la idon. Tre balda┼ş mi ekvidis akcipitron sur arbo, kaj mi diris, rigardu la pafilon, akcipitron, kaj la teron; tiam mi mortpafis la birdon. Sed mia sklavo tiufoje timsigni─Łis pli ol anta┼şe, tremante de kapo al piedoj. Li sendube pensis, ke ia mortigisto lo─Łas en la pafilo, kaj mi certe opinias, ke li estus genufleksanta anta┼ş ─Łi tiel same kiel anta┼ş mi; kaj kelkatempe li e─ë ne volis tu┼Łi la pafilon, kvankam li parolis al ─Łi, se li pensis, ke mi ne ─ëeestas. Unufoje li diris al mi, ke li ─Łin petigis ke ─Łi lin ne mortigu.
Mi hejmportis la birdon, kaj faris buljonon el ─Łi. Vendredo tre miris, kiam li vidis, ke mi man─Łas salon kun ─Łi, kaj li tordis la viza─Łon; sed mi, miaparte, prenis iom da buljono sen salo, kaj la┼şe tordis la viza─Łon. Morga┼ştage, mi donis al li pecon da kapra─Áo, kiun mi anta┼şe pendigis per ┼Łnuro anta┼ş la fajro por ─Łin rosti. Mia maniero estis, starigi du stangojn, unu ─ëiuflanke de la fajro, kun bastono trans iliaj suproj por subteni la ┼Łnuron. Gustumante la viandon, li sciigis al mi la┼şeble, kiel bona li ─Łin konsideras.
Morga┼ştage mi sendis lin por elbati kaj kribri iom da greno. Mi vidigis lin, kiel mi faras panon, kaj li balda┼ş faris la tutan laboron. Mi vere amis lian fidelan varman koron, kaj li balda┼ş lernis paroli al mi. Unu tagon mi diris: ┬ź─łu viagentaj viroj venkas en batalo┬╗? Li respondis ridete, venkas. ┬źNu,┬╗ mi diris: ┬źKial ili permesis siajn malamikojn kapti vin┬╗?
┬źKuri unu, du, tri, kaj fari en boato tiam┬╗. (Vendredo ne ankora┼ş povis paroli bone).
┬źNu, kion ill faras kun la kaptitoj┬╗?
Tio ne estas bona nova─Áo por mi, sed mi da┼şrigis, kaj demandis: ┬źKien ili prenas ilin┬╗?
┬źIri loko kie proksa┬╗.
┬ź─łu ili venis tien-─ëi┬╗?
┬źJes, jes, veni tie-─ëi a┼ş alilok┬╗.
┬ź─łu vi dufoje estis tie-─ëi kun ili┬╗?
Li signifas la nordokcidentan flankon de la insulo; tial morga┼ştage mi lin kondukis al tiu-─ëi loko. Li rekonis la lokon, kaj diris al mi, ke li unufoje estis tie, kune kun dekdu viroj. Por sciigi min, li metis vice dekdu ┼Łtonojn, ilin por mi kalkuli.
┬ź─łu iafoje boatoj ne estas perditaj ─ëe via marbordo┬╗? Li respondis ke ne estas dan─Łero, kaj la boatoj ne estas perditaj. Li diris al mi, ke tre malproksime al la luno ÔÇö tio estas, kie la luno ─Áus levi─Łis ÔÇö lo─Łas gento da blankuloj kiuj similas min mem, kun barboj. Mi ne dubis, ke ili certe venis de Hispanujo por prilabori la orminejojn. Mi demandis: ┬ź─łu mi povos foriri de tiu-─ëi insulo, kaj kuni─Łi kun tiuj-─ëi viroj┬╗?
┬źJes, jes, vi iri en du boatoj┬╗.
Estas malfacile kompreni kiamaniere unu viro povas veturi en du boatoj, sed li parolis pri boato duoble granda ol la mia.
Unu tagon, mi diris al mia sklavo: ┬ź─łu vi scias, kiu vin kreis┬╗?
Sed li tute ne povis kompreni la signifon de tiuj-─ëi vortoj. Tial mi diris: ┬ź─łu vi scias, kiu kreis la maron, la teron sur kiu ni pa┼Łas, la montetojn kaj arbarojn┬╗? Li respondis, ke estas Biko, kies domo trovi─Łas tre malproksime, kaj Biko estas tiel maljuna, ke la maro kaj la tero ne estas tiel granda─Ła kiel li.
┬źSe tiu-─ëi maljunulo faris ─ëion, kial ─ëio ne falas sur la genuojn anta┼ş li┬╗?
Mia sklavo alprenis gravan mienon kaj diris: ┬ź─łio diri ÔÇśOÔÇÖ al li┬╗.
┬źKien la viroj vialandaj iras, kiam ili mortas┬╗?
Tiam mi levis mian manon ─ëielen, kaj diris: ┬źDio lo─Łas tie. Li kreis la mondon, kaj ─ëion en ─Łi. La luno kaj la steloj estas kreita─Áoj de Lia mano. Dio alsendas la venton kaj pluvon sur la teron, kaj la riveretojn, kiuj fluadas. Li ka┼Łas la viza─Łon de la ─ëielo per nuboj, Li kreskigas la herbon sur la kamparo, kaj kreska─Áojn por la uzo de la homaro. La amo de Dio estas senfina. Kiam ni pre─Łas, Li alproksimi─Łas al ni, kaj a┼şdas nin┬╗.
Mi sklavo vere gojis, kiam li a┼şdas min paroli pri tiaj aferoj. Longatempe, li senmove sidis, tiam sopiris, kaj diris al mi, ke li ne diros plu ÔÇśOÔÇÖ al Biko, ─ëar Biko lo─Łas nur spaceton de tie-─ëi. Li ne povas a┼şdi la homojn ─Łis ili supreniris la monteton al li.
┬ź─łu vi supreniris la monteton por paroli al li┬╗?
┬źNe, ne, Obesoj iri Bikon, ne junaj┬╗.
┬źKion la Obesoj diris al li┬╗?
Post kiam mi konvinkis mian sklaon, ke Biko ne estas la vera Dio, li tiele sentis pri mi, ke mi timis anstata┼şi─Łi por Biko. La┼şeble, mi penegis, ke li kredu pri Kristo; mi ─Łion klarigis, ─Łis fine ÔÇö dankon al Sinjoro ÔÇö mi sukcesis, kaj li ekamis Dion tutkore.
Por pla─ëi mian sklavon, mi iomvorte rakontis al li mian tutvivadon. Mi diris al li, kie mi naski─Łis, kaj kie mi pasigis mian infanecon. Li ─Łojis pro la rakontoj pni mia naskolando; la komerco portata per ─Łiaj ┼Łipoj ─ëiuparte de la konita mondo. Mi donis al li tran─ëilon, kio ka┼şzis, ke li dancis ─Łoje.
Unu tagon starante sun la supro monteta orientflanke de la insulo, mi ekvidis lin, fervore rigardante kontinenten longtempe, kaj poste, vokante al mi, saltante kaj kantante.
┬źKion vi ekvidas┬╗? mi demandis.
┬źHa, ─Łojo┬╗! li respondis kun ─Łojo fervora en la okuloj. Ha, ─Łojo, tie mia lando┬╗!
Kial li stre─ëis la okulojn por rigardegi tiun-─ëi landon, kvaza┼ş li deziregus esti tie? Mi ektremis tiel, ke mi pli malpli sentis sendan─Łera kun li. Mi pensis, reveninte al sia hejmo, ke li ne plu pripensus pri tio, kion mi lin lernigis kaj kion mi faris por li. Kaj sciiginte sian genton pri miaj vivmanieroj, li sendube revenos, eble kun dudekoj, kaj min mortigos poste dancante ─ëirka┼ş mi simile al ili veninte la lastan tempon sur la insulo, dancis ─ëirka┼ş la viroj.
Sed tia timo estis vana, kvankam ─Łi lo─Łis en mia animo longatempe, kaj mi ne agis tiel bone al li kiel anta┼şe. De nun, tagon post tago, mi penis eltrovi, ─ëu estas ka┼şzo por mia timo a┼ş ne. Mi diris: ┬ź─łu vi deziras, ke vi estu ree en via naskolando┬╗?
┬źJes, mi esti multe ─Łoja tie┬╗.
┬źKion vi tie farus? ─łu vi resova─Łi─Łus┬╗?
┬źNe, ne, mi diri bona─Łi, man─Łi pano, lakto, ne plu man─Łi homo┬╗.
┬źKial, ili vin mortigus┬╗?
┬źNe, ne mortigus, lerni ami┬╗.
Tiam li diris al mi, ke kelke da blankaj homoj veninte al ilia bordo, ilin instruis pri multaj aferoj.
┬ź─łu vi do volas reveturi kun mi al via lando┬╗?
Li respondis, ke li ne povas na─Łi tiel malproksimen, tial mi diris al li, ke li min helpu konstrui boaton por veturi en ─Łi. Je tio li respondis: ┬źSe vi iri, mi iri┬╗.
┬źSe mi iros? Ili min man─Łos┬╗.
┬źNe, mi ka┼şzi ili ami vi multe┬╗.
Tiam li diris al mi la┼şeble, kiel afable ili agis al kelke da blankuloj. Mi nun montris al li la grandan boaton por sciigi kion li pensas pri ─Łi, sed li ju─Łis, ke ─Łi estas tro malgranda. Poste ni iris por rigardi la boaton de la malnova ┼Łipo, kiu tute ne estis en bonstato, ku┼Łinte tri jarojn en la sunbrilo. La malfeli─ëulo ne dubis, ke ─Łi ta┼şgos. Sed kiamaniere ni povis tion eltrovi? Mi diris al li, ke ni devos konstrui boaton tiel grandan kiel tiun, kaj ke li reiros hejmon en ─Łi. Li ne parolis unu vorton, sed gravi─Łis kaj mal─Łoji─Łis.
┬źPro kio vi ─ëagrenas┬╗? mi diris
┬źVi kolera je mi, kial┬╗?
┬źKion vi diras? Mi ne estas malkontenta je vi┬╗.
┬źNe malkontenta? ne malkontenta je mi? Kial forsendi sklavo┬╗?
┬ź─łu vi ne diris al mi, ke vi ┼Łatus iri hejmon┬╗?
┬źJes, jes, vi kaj mi tie; vi ne iri, mi ne iri┬╗.
┬źKaj kion mi povos fari tie┬╗?
┬źVi fari multe bone! Vi diri sova─Łuloj esti bone, koni Dio, pre─Łi al Dio, vivi bone┬╗.
Ni balda┼ş ekkonstruis boaton sufi─ëe grandan por ni amba┼ş. Unue ni elser─ëis kelke da altaj arboj, kiuj kreskis apud la marbordo, por ke ni povu surna─Łigi mian boaton farotan. Mia sklavo planis elbruli la lignon por ─Łin bonformigi, sed planante ─Łin elhaki, mi ordonis, ke li laboru per miaj iloj, kaj post du monatoj konstrui─Łis fortika boato sed postulis longtempe por ┼Łovi ─Łin marbordon.
Vendredo estis sola administranto de ─Łi, kaj kvankam la boato estis granda, li ─Łin movis facile, kaj diris, ke li pensas, ke ─Łi bone veturos spite ventblovo. Li ne sciis, ke mi intencas konstrui maston kaj velon. Mi dehakis junan abion por la masto, kaj tiam mi prilaboris la velon. Mi tute ne povis fari alie krom ridi, kiam mi vidis, kiel la sklavo staras kaj rigardegas, observante min velveturigi la boaton. Sed tre balda┼ş li eksaltis, ekridis kaj manfrapis, vidante min turni la velon jen unuflanken, jen aliaflanken.
Nun; irigi la boaton supren la rivereto, kie ni tuj elfosas ┼Łipejon, kaj kiam estis forfluo ni faris mar┼Łtopilon. Alveninte la jartempo por ekveturi, ni alportis miajn provizojn por ilin meti surboaton.
Unu tagon mi sendis Vendredon al la marbordo por havigi ian herbon kreskantan tie. Mi balda┼ş a┼şdis, ke li vokas al mi: ┬źHo, mal─Łojo! Ho, malbone! Ho, malbone! Ho, boatoj tie, unu, du, tri┬╗! ┬źRestu kura─Łanime,┬╗ mi diregis por lin kura─Łigi. La malfeli─ëulo ektremis fortege, pensante ke la viroj, kiuj lin alportis ─ëi-tien, nun revenis, por lin mortigi.
┬ź─łu vi povas batali┬╗? mi demandis.
┬źMi pafi, sed tie tri boatoj, unu, du, tri┬╗!
┬źNe timu! Tiuj, kiujn ni ne mortigos, certe ektremos pro la pafilbruo. Nu, ─ëu vi volas min helpi, kaj fari ─Łuste tion, kion al vi estos ordonita┬╗?
┬źMi morti, kiam vi diri morti┬╗.
Mi donis al li trinkon da rumo; kaj tion trinkinte li ekprenis hakilon kaj du pafilojn, kun ┼Łar─Ło da kugleta─Áoj. Mi anka┼ş ekprenis du pafilojn, kaj ┼Łar─Łis ilin per grandaj kugleta─Áoj, kaj pendigis la grandan glavon miaflanke. De la supro monteta mi ekvidis tra mia vidilo, ke ─ëiu boato alportas ok virojn kaj unu sklavon. Ili surteri─Łis apud la rivereto, kie arbetaro kreskis ─Łis la maro. Ili kunhavis tri sklavojn firme ligitajn, kaj vi, legante tion-─ëi, povas diveni pro kiu ka┼şzo ili alporti─Łis ─ëi-tien. Mi sentis, ke mi devas provi, savi ilin de tia terura sorto, kaj ke, por tion efektivigi, estos necese, ke ni mortigu kelkajn el iliaj malamikoj. Tial ni ekiris niavoje. Mi fortege ordonis Vendredon, ke li iradu apud mi kaj ne pafu anta┼ş ol komandita.
Ni iradis tutan mejlon for de nia vojo, por ke ni atingu la arbeta─Áon, por ka┼Łi─Łi tie. Sed survoje, revenis al mi miaj konsciaj duboj, kaj mi pensis, ─łu mi agus prove, se mi trempus miajn manojn en la sangon homan? Kial mi estas mortigonta tiujn, kiuj ne malbonfaris al mi, kaj kiuj min ne intencas vundi? Ne, kiuj e─ë nescias, ke ili estas malpravaj, aran─Łante tiajn festenojn. ─łu fara─Áoj iliaj ne estas signo, ke Dio lasis ilin (kaj anka┼ş la genton) al iliaj propraj malkleraj koroj? Dio ne elektis min, ke mi estu ju─Łanto. Li, kiu diris: ┬źNe mortigu,┬╗ ─Łin diris al mi, same kiel al la ceteraj en la mondo.
Maso da tiaj pensoj altrudis sin ─ëe mia animo, kvaza┼ş min avertante, ke mi haltu ─Łis plimulto estos kio postulos mian intermeton, ol tio, kion mi nun scias. Mi haltadis en la arbeta─Áo por observi la virojn festene, kaj poste ┼Łteliris anta┼şen, Vendredo post mi. Tiamaniere ni iradis ─Łis ni venis al la arbeta─Álimo. Tiam mi diris al Vendredo: ┬źSuprenrampu ─Łispinte tiun arbon, kaj sciigu min, ─ëu vi povas vidi la virojn┬╗.
Li iris pensrapide, kaj reveninte diris ke ili estas ─ëirka┼ş la fajro, kaj la ligita viro sur la sablo estas la sekvantulo, kiun ili mortigos. Sed kiam li diris al mi, ke la viro estas blankulo miarasa, mia sango ekbolis miavejne. Du el la bando iris por senligi la blankan viron, tial, nun estas por mi pafi.
Je la pafilbruo mi vidis ke la viroj eksaltas de la tero, kie ili sidis. Estis sendube la unua pafilpafo, kiun ili iam a┼şdis. Ili tute ne sciis kien rigardi. Mi nun demetis mian pafilon, kaj ekprenis etan pafilon; Vendredo la┼şfaris, kaj mi ordonis, ke li pafu. Kriegante, la viroj kuris tien kaj reen.
Mi nun kuregis el la arbeta─Áo por ke ili min vidu, mia sklavo sekvante, kompreneble. Ni la┼şte ekkriegis, kaj la┼şeble kuris al la blanka viro. Jen li ku┼Łis sur la varmega sablo. Mi tratran─ëis la bran─ëeta─Áon a┼ş kanon, per kiu li estis ligita, sed li estis tro malforta por stari─Łi a┼ş paroli, tial mi donis al li iom da rumo. Li sciigis al ni per la┼şeblaj signoj, kiom li ┼Łuldas al mi pro ─ëio, kion mi faris.
Mi diris: ┬źPri tio ni poste parolos, sed nun estas necese, ke ni savu nian vivon┬╗. Libere por iri, kien li elektus, Vendredo kuris tien kaj reen, kaj fortimigis la virojn. Ili kuregis al siaj boatoj, kaj balda┼ş trovi─Łis sur la maro; tiamaniere ni fine liberi─Łis de niaj malamikoj.
La viro trovita sursable, diris al ni, ke sia nomo estas Karlo, kaj li venas de Hispanujo. Sed anka┼ş estas alia bezonanta nian zorgadon viro; ─ëar la nigruloj lasis boateton sur la sabla─Áo, kaj en ─Łi mi ekvidis malfeli─ëulon duonmortigitan. Li e─ë ne povis suprenrigardi, tiel firme li estis ligita kole kaj piede. Kiam mi tran─ëis la ligilojn li profunde ek─Łemis, ─ëar li pensas, ke tio signifas mortkondukon.
Kiam Vendredo alvenis, mi ordonis, ke li parolu al la maljunulo patrolingve, kaj diru al li, ke li estas libera. Tiu-─ëi bonnova─Áo lin plifortigis, kaj li sin levis sidi─Łe en la boato. Sed kiam Vendredo eka┼şdis lin paroli kaj rigardis lian viza─Łon, venis larmoj en miajn okulojn, ─ëar mi vidis, ke li kisas kaj cirka┼şprenas la malfeli─ëan maljunulon, kaj ─Łoje saltas ─ëirka┼ş li; tiam levinte la manojn, frapante sian viza─Łon kaj la kapon, li ploras kaj poste, denove ridas, kantas, saltas. Longatempe, li ne povis paroli al mi, por sciigi min pri la signifo tuta. Sed fine li diris al mi, ke li estas la filo de tiu-─ëi malfeli─ëa maljunulo, kies nomo estas Jafo.
Estus malfacila tasko por mi paroli pri ─ëiuj strangaj signoj, kiujn Vendredo faris por montri sian ─Łojon. Kvin-a┼ş-sesfoje li eniris kaj eliris la boaton; sidigis sin apud maljuna Jafo, kaj surtenis lian kapon siabruste por ─Łin varmigi; tiam li ekfrotadis liajn brakojn kaj piedojn, kiuj nun estas malvarmaj kaj rigidaj pro la ligiloj. Mi ordonis Vendredon, ke li donu al li iom da rumo kaj pano; sed li respondis: ┬źNenio havi! Mi malbona hundo, man─Łi ─ëio, mem┬╗! Tuj li kuris domon, ne atentante miajn vokadojn sed kuris cervrapide.
Hore, li revenis kun kru─ëo enmane. La bonulo iris tutspace por ke Jafo havu fre┼Łan trinkon el mia puto; kaj li alportis du kukojn; unu, mi ordonis, ke li donu al Karlo, kiu ku┼Łis en la arbombra─Áo, rigida kaj tro malforta por paroli e─ë unu vorton.
Mi ordonis, ke mia sklavo rume frotadu liajn piedojn, tion farante, mi ekvidis ke Vendredo de tempo al tempo turnis la kapon por ke li rigardu la maljunulon. Surdorse ni hejmportis Karlon kaj Jafon de la boato, ─ëar ili tute ne povis piediri. La pordo miadoma trovi─Łis supre kaj ─ëar la malfeli─ëaj malsanuloj ne povis surrampi la ┼Łtupetaron, ni faris por ili tendon el malnovaj veloj.
Mi nun estis re─Ło super tri viroj, kiel anka┼ş mastro de la insulo, ja! mi fiere povis diri: ┬źIli ┼Łuldas al sia re─Ło sian vivon, kaj ─Łin oferus por mi, se mi ilin ordonus tion fari┬╗. Sed mi ne anta┼şvidis, ke mia regado tiel balda┼ş fini─Łos. Nun ni devas doni iom da nutna─Áo al Karlo kaj Jafo, tial ni bu─ëis kaj rostis kapridon, kaj ─ëirka┼ş ─Łi ni kvar poste sidi─Łis, kaj mi la┼şeble feli─ëigis ilin.
Post kelke da tagoj Karlo tute forti─Łis, kaj mi ordonis lin, ke li fosu iom da tero por semejo, ─ëar estis certe, ke por nutnigi du bu┼Łojn plu, ni nun bezonos plimulte da greno. Tial ni dissemis en la semejon la tutan provizon da greno, kiun ni havas, kaj kelkatempe ni kvar havas da laborado tiom, kiom ni povas fari. Kreski─Łinte la greno maturi─Łis, kaj ni eltrovis, ke ni havas sufi─ëon.
Mi projektis, ke Karlo kaj Jafo reveturu al la kontinento por allogi kelkajn el la blankaj homoj, ─Áetitaj sur tiean bordon, por ke ili lo─Łi─Łu kaj vivu inter ni; tial ili pretigis la boaton, kaj kunprenis du pafilojn, kaj nutra─Áon ─Łisdektage. Mi ordonis, ke ili revenu post semajno, kaj alproksimi─Łante, elpendigu signon por ke ni scii─Łu, kiuj alvenas.
Unu tagon Vendredo ─Łojege alkuris al mi kaj diris: ┬źIli veni returne! Ili veni returne┬╗! Mejlon de la bordo vidi─Łis velboato veturanta alteren, sed mi sciis, ke tiu ─Łi ne povas esti, ─ëar la boato estas aliflanke de la insulo. Mi anka┼ş vidis tra mia vidilo ┼Łipon malproksimen enmare. Trovi─Łis dekdu viroj boate; tri ─ëenligitaj, kaj kvar havas pafarmilojn.
Balda┼ş mi vidis, ke unu el la viroj levis sian glavon anta┼ş la ─ëenligitaj viroj, kaj mi sentis ke ─ëio ne estas ─Łusta. Poste mi vidis ke tri viroj anta┼şe ligitaj estas senligitaj; kaj surteri─Łinte, ili ku┼Łi─Łis en la ombron arban. Balda┼ş mi estis ─ëe ilia flanko, ─ëar ilia mal─Łoja kaj ─ëagreni─Ła vidi─Ło min memorigis pri la unuaj horoj, kiujn mi travivis ─ëe tie-─ëi kie ─ëio envolvi─Łis en malgajo.
Mi aliris al tiuj-─ëi viroj kaj diris:
┬źKiuj vi estas, sinjoroj┬╗?
Ili ektimis pro mia vo─ëo kaj stranga vesta─Áo, kaj ekmovis kvaza┼ş ili volus forkuri de mi. Mi diris: ┬źNe timi min, ─ëar eble amiko estas apude, kvankam vi ne tion pensas┬╗. ┬źTiuokaze li certe estas sendita el la ─ëielo,┬╗ diris unu el ili gravmiene, kaj samtempe demetas la ─ëapon anta┼ş mi. ┬ź─łia helpo venas de ─ëielo, sinjoro,┬╗ mi diris. ┬źSed kion mi povas fari, por vin helpi? Vi vidi─Łas kvaza┼ş vi havas ┼Łar─Łon da plenka┼şzo enbruste. Mi vidis, anta┼şe, ke unu el la viroj levis sian glavon, kvaza┼ş li intencas mortigi vin┬╗.
La larmoj fluis malsupren la viza─Ło de la malfeli─ëulo dum li diras: ┬ź─łu tiu-─ëi estas dio a┼ş homo┬╗? ┬źNe dubu pri tio, sinjoro,┬╗ mi respondis: ┬ź─łar Dio ne venus en la┼şa vesta─Áo. Ne, ne timu ÔÇö nek troaltigu viajn esperojn; ─ëar vi vidas nur homon; tamen, unu kiu la┼şeble faros ─ëion, por helpi vin. Via parolado montras, ke ni estas samlandanoj. Sciigu al mi tion, kio okazis al vi┬╗.
┬źNia afero, sinjoro, estas trolonga por ─Łin diri al vi, dum tiuj, kiuj volis mortigi nin, restas tiel proksime. Mia nomo estas Pa┼şlo. Iomvorte, sin- joro, mia ┼Łipanaro el─Áetis min el mia ┼Łipo, kiun vi tie vidas, kaj min lasis tie-─ëi por morti. Mi povis apena┼ş farigi ilin, ke ili englavingu siajn glavojn jam eltiritajn por min mortigi. Ili elmetis min kun la du jenaj viroj, mia amiko, kaj la ┼Łipoficino┬╗.
┬źKien ili iris┬╗? mi demandis.
┬źTien, en la arba─Áeton apudan. Mi timas, ke ili min ekvidis kaj a┼şdis; tiuokaze mortigos nin┬╗.
┬ź─łu ili havas pafarmilojn┬╗?
┬źIli havas kvar pafilojn; unu, en la boato nun┬╗.
┬źNu, lasu al mi ─ëion fari┬╗!
┬źEstas du viroj pli malbonaj ol la ceteraj┬╗ li diris. ┬źKrom tiujn, la aliaj revetunigis la ┼Łipon┬╗.
Mi ju─Łis, ke estus plej bone, se mi regparolus al Pa┼şlo, kaj mi diris: ┬źSe mi savos vian vivon regi─Łos du aferoj, kiujn vi devas plenumi┬╗.
Sed li legis miajn pensojn, kaj rediris: ┬źSavinte mian vivon, faru la┼şvole pri mi kaj mia ┼Łipo, kaj veturigu ─Łin, kien vi pla─ëos┬╗.
Mi konkludis, ke la du boatgardoj estis surtere, tial tuj ordonis Vendredon, ke li alportu la remilojn, la velojn, kaj la pafilojn. Nun la ┼Łipo estis kvaza┼ş en miajn manojn. Kiam la viroj revenis al la boato, ili koleregi─Łis, ─ëar la boato nun nek havas velon nek remilojn, kaj ili ne sciis kiamaniere atingi la ┼Łipon.
Mi a┼şdis ilin interparoli, ke tiu-─ëi estas stranga insulo, ke koboldoj venis al la boato kaj forprenis la velojn kaj remilojn. Mi povis vidi, ke kolerege ili kuris tien-reen; jen sidi─Łis boate, jen reiris surteron.
Kiam ili aproksimi─Łis, Pa┼şlo kaj Vendredo deziris ke mi tuj ataku ilin. Sed mi deziris indulgi ilin, kaj mortigi malmultajn la┼şleble. Mi ordonis ke du viroj, la┼şteren rampu manepiede, por ke oni ilin ne vidu; kaj, alproksimi─Łinte ilin, ne pafu ─Łis mi ─Łin ordonos.
Balda┼ş tri el la ┼Łipanaro alproksimi─Łis. ─t'istiam mi nur a┼şdis iliajn vo─ëojn; sed, alproksimi─Łinte, ke mi ilin povis vidi, Pa┼şlo kaj Vendredo levi─Łis kaj pafis. Du viroj falis mortpafitaj, la du plej malbonaj el la ┼Łipanaro, kaj la tria forkuris. Je la pafilbruo, mi alkuris, sed estis tiel malluma, ke la viroj ne povis eltrovi, ─ëu ni estas tri a┼ş tri dudekoj.
Okazis, kiel mi deziris, ─ëar mi a┼şdis ke la viroj demandis: ┬źAl kiuj ni devas kapitulaci, kaj kie ili estas┬╗? Vendredo respondis, ke Pa┼şlo estas kun la re─Ło de la insulo, kiu havis viraregon. Pri tio, unu el la ┼Łipanaro diris: ┬źSe Pa┼şlo indulgos niajn vivojn, ni kapitulacos┬╗. ┬źTiuokaze┬╗ Vendredo da┼şrigis: ┬źvi scii─Łos la re─Łan volon┬╗. Tuj Pa┼şlo parolis al ili: ┬źVi konas mian vo─ëon; se vi demetos viajn armilojn, la re─Ło indulgos viajn vivojn┬╗.
Ili nun ─Áetis sin sur la genuojn por indulgigi la vivon. Mi zorgis, ke ili ne vidu min, kaj promesis al ili, ke ili vivos, sed ke mi elektos kvar el ili por veturigi la ┼Łipon, kaj ke la ceteraj estos firme ligitaj por certigi la fidelecon de la kvaro. Tiel mi montris al ili, kia severega re─Ło mi estas.
Kompreneble, mi balda┼ş liberigis ilin, kaj instruis ilin por anstata┼şi min sur la insulo. Mi diris al ili pri ─ëiuj miaj vivmanieroj, instruis ilin kiel zorgi pri la kaproj, prilabori la farmon, kaj fari panon. Mi donis al ili domon, pafarmilojn, laborilojn, la du katojn; fakte, ─ëion escepte Polo kaj mia oro.
Kiam mi sidis sur la supro monteta, Pa┼şlo alproksimi─Łas. Li etendis la manon por elmontri la ┼Łipon, kaj kun kortu┼Łeco ─ëirka┼şprenis min, kaj diris: ┬źMia kara amiko, jen via ┼Łipo! ─Łi tute estas la via, kaj ─ëio kio estas en ─Łi┬╗.
Mi okulrigardis la ┼Łipon, kiu restis duonmejlon de la terbordo ─ëe la enfluejo rivereta, kaj apud la loko, kie mi surterigis mian floson. Ja, tie ─Łi ku┼Łas, la ┼Łipo, kiu estas liberigonta min kaj alpor- tos min, kien mi elektos aliri. ─t'i havas la velojn la┼şvente, kaj la flagoj balancis siajn gajajn strek- ojn en la venteto. Tia vida─Áo ─Łojvenkis min, kaj mi svenfalis. Tiam Pa┼şlo elprenis boteleton, kaj donis al mi trinkon, sed longtempe mi ne povis paroli.
Tiam Vendredo kaj Pa┼şlo sur┼Łipi─Łis, kaj Pa┼şlo rekomandis la ┼Łipauaron. Ni ne ekveturis tiunokte; sed morga┼ştagmeze mi forlasis la insulon ÔÇö tian dezertan insulon, kie mi pasigis tian grandparton de mia vivo ÔÇö netute trioble dek longajn jarojn.
Reveninte al mia kara naski─Łlando, ─ëio ┼Łajnis al mi stranga kaj nova. Mi iris al mia anta┼şa hejmo en Jorko, sed tie ne trovi─Łis iuj el miaj parencoj, kaj mal─Łoje mi eltrovis sur iliaj tomb┼Łtonaj la mal─Łojan sciigon pri ilia sorto.
Pensante kompreneble, ke mi jam morti─Łis, ili testamentis al mi nek siajn ri─ëa─Áon nek bienon, tial mi tre bezonis ian enspezon, ─ëar mi kunprenis nur malmulte da mono kun mi de la insulo. Jen malri─ëeco, mi havis la bon┼Łancon renkonti mian bonamikon, kiu iam enprenis min en sian ┼Łipon. Li nun trogranda─Łis por labori, kaj lia filo nun estris la ┼Łipon. Li unue ne rekonis min, sed balda┼ş rememori─Łis pri mi post kiam mi diris al li, kiu mi estas. Mi eltrovis de li, ke la bieno, kiun mi a─ëetis survoje insulon, nun estas multevalora.
─łar ─Łi estis malproksime, mi ne ┼Łatis iri tien kaj lo─Łi tie, tial mi decidis ─Łin vendi, kaj post kelke da monatoj mi ricevis por ─Łi tiel multe da mono, ke mi subite fari─Łis ri─ëulo.
Semajnoj, monatoj, kaj jaroj pasi─Łis. Mi havas bienon, edzinon kaj du filojn, kaj mi neniel estas juna; sed mi ne povis forigi fortan deziron, lo─Łante en miaj pensoj tage kaj en miaj son─Łoj nokte; ke mi ankora┼ş unufoje vizitu mian karan insulon.
Mi nun ne plu devas laboradi por nutra─Áo a┼ş por vivtenado; ─ëio, kion mi devas fari, jene: instrui miajn filojn kiel sa─Łi─Łi kaj boni─Łi, kaj mem vivi komforte kaj observi kiel mia ri─ëa─Áo pligrandi─Łas tagon post tago. Tamen, la dezirego reiri al miaj terdometoj envolvis min la┼şnube kaj mi ne povis ─Łin forpeli de mi; tiel vere estas: ┬źKiu ajn en osto ennaski─Łis, ne el karno eliri─Łis┬╗.
Fine morti─Łis mia edzino, kio estis frapego, kaj mia hejmo nun estas tiel mal─Łaja, ke mi decidis ree ekiri surmaron; kaj, kun Vendredo voja─Łi al tiu dezerta insulo, kie lo─Łas miajn esperojn tutajn.
Mi kunprenis provizon, ilojn, vesta─Áojn, kaj simila─Áojn la┼şspace, anka┼ş lertmetiistojn por lo─Łi sur la insulo. Ekveturante, ni havis favoran venton, sed ununokte, la ┼Łipoficiro min sciis, ke li observis fulmon kaj a┼şdis pafegon. Je tio, ─ëiuj kuris al la ferdeko, de kie ni vidas grandan lumon, kaj, ─ëar ne estas tero en tiu direkto, ni sciis ke ┼Łipo certe brulas surmare iomproksime, ─ëar ni a┼şdis pafbruon.
La vento ankora┼ş estis favora, tial ni veturis al la proksimeco, kie la lumo vidi─Łis, kaj post duonhoro, klari─Łis al ni, ke marmeze brulas ┼Łipo granda. Mi ordonis ke oni pafu kvin pafojn, kaj poste ni atendis la ektagi─Łon. Sed noktmeze la ┼Łipo eksplodis, la flamoj for┼Łutis, kaj la ┼Łipresta─Áo subakvi─Łis. Ni elpendigis lanternojn kaj da┼şrigis la pafadon tutanokte por sciigi ke iu helpos ilin.
Je la oka horo morga┼ştagmeze, ni eltrovis per vidilo ke du el la ┼Łipboatoj, plenaj de viroj, restas enmare. Nun vidis nin la viroj enboataj, kaj penis la┼şeble, ke ni vidu ilin, kaj duonhore, ni atingis ilin.
Nepriskribla, la sceno, kiu okazis, kiam la malfeli─ëaj Francoj (tiaj do ili estis) atingis ┼Łipbordon. Pri mal─Łojoj kaj timoj, ─ëio tuj priskribi─Łis ÔÇö sopiroj, ek─Łemoj kaj larmoj fari─Łas la tuta─Áo ilia, sed tia ─Łojka┼şzo vere estis tromulte por homoj malfortaj.
Kelkaj ─Łojkriegis kvaza┼ş ili krevu la ─ëielon, aliaj ploregis kaj tordis la manojn kvaza┼ş en la profundega─Áo de mal─Łojo, kelkaj dancadis, ridadis, kantadis, sed ne malmultaj estis mutaj, malsanaj, malfortaj, svenantaj, a┼ş duonfrenezaj, kaj vidi─Łis du a┼ş tri, kiu dankis Dion.
Inter la stranga grupo trovi─Łis juna Franca pretro, kiu penis la┼şeble kvietigi ilin, kaj mi observis ke li alproksimi─Łas al kelkaj el la ┼Łipanaro, kaj diris al ili: ┬źKial vi kriegas, kaj el┼Łiras la harojn, kaj tordas la manojn, miaj kunuloj? Via ─Łojo estu kora kaj plena, esprimu ─Łin liberege, kaj ─ëesigu tiujn-─ëi falsgestojn; levu la manojn la┼şdante; la┼şti─Łu via vo─ëo ne kriegante sed dankhimnante al Dio, kiu vin helpis el tia granda dan─Łero, ─ëar tion fari aldonos pacon al via ─Łojo┬╗.
Morga┼şan tagon ─ëio trovi─Łis normala, tial mi dividis kun ili mian provizon, kaj ilin surbordigis sur renkonitan ┼Łipon, survoje al Francujo, ─ëiujn, krom kvin, kun la pretro, deziris kunigi sin kun mi.
Sed ni nelongtempe veturis, kiam ni renkontis ┼Łipon ventegpelitan enmaron, la mastoj perditaj, kaj ol ─ëio pli malbone, ─Łia ┼Łipanaro ne havis uncon da viando nek pano dum dek tagoj. Mi donis al ─ëiu iom da nutra─Áo, kiun ili man─Łis kvaza┼ş lupoj, sed timante ke trosato ka┼şzus la morton, mi haltigis ilin.
Trovi─Łis en la ┼Łipo junulo kaj junulino, pri kiuj la ┼Łipoficiro ju─Łis, ke ili jam morti─Łis, kaj li ne havis la korforton por iri al ili. Mi eltrovis, ke ili malforti─Łis pro malsato, kaj estas kvaza┼ş en la makzeloj de la morto; sed post iom da tempo ili amba┼ş resani─Łis, kaj, ─ëar ili ne deziris reiri al ilia ┼Łipo, mi kunprenis ilin. Tial mi jam havis sur┼Łipe ok pli ol tiam, kiam mi ekvetunis.
Post tri monatoj de mia hejmforlaso, mi ekvidis mian insulon, kaj bone alterigis la ┼Łipon flanke de la rivereto, apud mia anta┼şa domo.
Irante al Vendredo, mi demandas, ─ëu li scias, kie ni nun trovi─Łas. Li ─ëirka┼şrigardegis, kaj balda┼ş, kunefrapante la manojn, diris: ┬źHa, jes! Ha, tie! Ha, jes, ha, tie┬╗! Balda┼ş li ekdancis tia─Łojege, ke mi lin apena┼ş povis deteni sur la ferdeko. ┬źNu, kion vi pensas, Vendredo,┬╗ mi diris: ┬ź─ëu ni tie-─ëi trovos ilin, kiujn ni lasis┬╗?
Tutmute li staris tempeton, sed kiam mi parolis pri maljuna Jafo (kies filo Vendredo estas) la larmoj fluis malsupren lian viza─Łon, kaj lia koro mal─Łoji─Łis.
┬źNe, ne,┬╗ li diris: ┬źNe plu, ne, ne plu┬╗.
┬źKial vi tion scias┬╗? mi demandis, sed li skuis la kapon, dirante: ┬źHo, ne, ho, ne, li morti longe, li granda─Ła viro┬╗.
Jus tiam liaj akraj okuloj ekvidis kelke da homoj ─ëe la supro monteta, kaj li diris: ┬źMi vidi virojn, tie, tie, tie┬╗!
Mi ne povis vidi signon pri ili, sed ordonis pafi tri pafojn por anonci, ke ni estas amikoj, kaj ni balda┼ş ekvidis fumon suprenirantan ─ëe la flanko rivereta. Tiam mi ordigis la boaton, levis pacflagon, kaj surteri─Łis kun Vendredo, la franca pretro kaj kelkaj el la ┼Łipanaro. Ni ─ëiuj havis armilojn, ─ëar ni ne sciis ─ëu trovi─Łus malamikoj sur la insulo, sed poste eltrovis, ke singardemo ne estas necesa. La unua viro, kiun mi ekvidis ─ëe la rivereto, estis mia malnova amiko, Karlo de Hispanujo, kiun anta┼şe, mi prenis el la manoj de la ru─Łaj homoj.
Mi komandis al ─ëiuj boate, ke ili ne surteri─Łu, sed Vendredon mi ne povis deteni, ─ëar li ekvidis maljunan Jafon. Ni staris rigardante lin, kiel li kvaza┼ş flugas al la maljunulo la┼şsage, kaj ─ëirka┼şprenas lin, karesis kaj sidigas lin en la ombron; poste, li forstaras spaceton por rigardi lin tutanime en okuloj, simile al oni rigardas artverkon. Tiam, mano en mano li kondukas lin tien kaj reen la┼ş la marbordo, iafoje venante al la boato por alporti al li kukon a┼ş trinketon da rumo; poste, li residigis lin sur la teron, dancadis ─ëirka┼ş li, dume dirante al li strangajn rakontojn pri ─ëio, kion li vidis de kiam li kaj maljuna Jafo laste kunestis.
Karlo kaj liaj amikoj portis pacflagon la┼ş la mia, kaj unue, Karlo ne eltrovis kiu mi estas; sed, kiam mi parolis kun li lialingve, li supren─Áetegis la brakojn, kaj diris, ke li hontas ne rekonante la viza─Łon de la viro, kiu foje venis por savi lin. Li kore premis mian manon, kaj poste kondukis mi al mia anta┼şa domo, kiun li nun transdonis al mi.
Mi ne eltrovus la lokon pli malfacile se mi neniam lo─Łus tie: la arboj estis tiel multaj kaj densaj, ke neniu povis atingi la domon alie ol la┼ş tiaj ka┼Łitaj vojetoj, kiujn povis eltrovi nur tiuj, kiuj ilin faris. ┬źKial vi konstruis tian fortikan palisaron ─ëirka┼ş vi┬╗? mi demandis; sed Karlo respondis, ke mi mem konsideros ke estas necese tion fari, certe post kiam mi a┼şdas pri ─ëio kio okazis.
Tiam li venigis la anta┼şajn ┼Łipanojn de la ┼Łipo de Pa┼şlo, sed mi ne povis diveni, kiuj ili estas, ─Łis Karlo diris: ┬źJen, sinjoro, estas kelkaj el la viroj, kiuj ┼Łuldas al vi al vivon┬╗.
Tiam, ili vice venis al mi, ne kvaza┼ş anta┼şe, mal─Łentila ┼Łipanaro, sed simile al altranguloj, kiuj estas kisontaj la manon de sia re─Ło.
La unua afero por mi estis a┼şdi pri ─ëio kio okazis sur la insulo de kiam mi ─Łin lasis.
Ta┼şgas, ke mi jen pa┼şzu mian rakonton por diri ke kiam mi estis lastfoje sur la insulo, mi elsendis Karlon kaj Jafon al la kontinento por allogi kelkajn el la amikoj de Karlo, kiuj ─Áeti─Łis tien sur la marbordon sunvoje de Hispanujo. Kompreneble mi tiam neatentis, ke ┼Łipo trovi─Łas tiel proksime por alporti min al mia naski─Łlando. Tial, reveninte al la insulo, Karlo kaj Jafo trovis, ke mi jam foriris, kaj anstata┼ş ol mi, jen trovi─Łis kvin fremduloj.
Tiuj-─ëi kvin viroj estis parto da ┼Łipanoj, kiuj el─Áetis Pa┼şlo el lia ┼Łipo. Du el ili, kies nomoj estas Samo kaj Jo, ne estis tiaj malbonuloj kiel siaj kunuloj, kiuj estis bando da friponegoj, kies ─ëefo estis nomita Vilhelmo. Forirante de la insulo en la ┼Łipo de Pa┼şlo, mi kunprenis Samon kaj Jon sur┼Łipe, sed ─Áus kiam mi estis ekveturonta, ili eniris unu el la boatoj de la ┼Łipo, kaj reveturis al la insulo por kuni─Łi kun siaj tri amikoj.
Mi nun estas rakontonta, precize la┼ş mi ─Łin a┼şdis de Karlo, ─ëion, kio okazis sur la insulo de kiam mi ─Łin forlasis. Vidante, ke siaj du kunuloj revenis por kuni─Łi kun ili, Vilhelmo kaj liaj anoj bojkotis ilin, nek permesis al ili lo─Łi kun ili nek partopreni en la nutran─Áo. Tial Samo kaj Jo devis vivi la┼şeble por si mem per severa laborado, kaj ili domi─Łis flanke de la insulo, kie ili konstruis kabanon kaj budon, kaj elfaris farmon.
Por ke mi estu justa al Vilhelmo mi ─ëi-tie devas diri, ke, kvankam li estis malbonulo, li faris du bonfara─Áojn, kiam Karlo kaj liaj amikoj revenis al la insulo: li donis al ili nutra─Áon por man─Łi, kaj li metis en la manojn de Karlo mian letereton, kiel anka┼ş longan rulpaperon, sur kiun mi jam elskribis, kiamaniere ili povos baki panon, zorgi pri la kaproj, dissemi la grenon, sekigi la vinberojn, kaj fari potojn kaj argilvazojn, la┼ş mi faris.
Dum iom da tempo Karlo kaj lia anaro prosperis en mia anta┼şa hejmo: ili havis la uzon de amba┼ş domo kaj kaverno, kaj en-el-iris la┼şvole.
Karlo kaj Jafo faris la laboron, sed pri Vilhelmo kaj liaj anoj, ili nenion faris esceptinte mortpafi bindojn ─ëe la marbordo. Nokte reveninte hejmon, ili sendankeme man─Łis de ─ëia bonman─Ła─Áo en la domo, plie agis la┼ş la hundo en la stalo de la bovo: ne dezirante man─Łi, ili ne permesis la ceterajn man─Łi. Ne decus paroli pri tiaj aferetoj, sed pro ili fine okazis disputego kun la ceteraj, kaj ilia malamo tiom kreskis, ke karno kaj sango ne pli longe povis tion elporti.
Reveninte de la kontinento, Karlo ÔÇö kiun mi nun nomos ┬ź─ëefo┬╗ ─ëar li ─ëefis la ceterajn ÔÇö volas permesi, ke la kvin viroj el la ┼Łipanaro de Pa┼şlo lo─Łu en la domo, kiel bonamikoj; sed, la tri friponoj ne volis a┼şdi pri tio; tial la ─ëefo donis al Samo kaj Jo grenon por dissemi, kaj iom da pizoj, kiun mi anta┼şe lasis sur la insulo; ili balda┼ş lernis fosi, kaj planti, kaj fari plektbarilojn ─ëirka┼ş la kampo, la┼ş tiu, kiun mi priskribis por ili; kaj, vivi virte.
Tion observante, la tri malbonuloj estis ─Áaluzaj; ektedis kaj ekenuis ilin; dirante, ke la insulo al si mem apartenas; kaj neniu, ne pagante luprezon, havas rajton starigi konstrua─Áojn sur ─Łi. Samo kaj Jo unue pensis, ke tio estas ┼Łerco; kaj diris: ┬źVenu, sidi─Łu, kaj rigardu, kiajn belajn domojn ni konstruis; kaj diru al ni, kiom da luspezoj vi deziras, ke ni pagu, kaj en kia monspeco vi preferas ─Łin ricevi┬╗.
Sed Vilhelmo balda┼ş klare montris, ke ili ne ┼Łercas; ─ëar, li ekbruligis tor─ëon, kaj ─Łin almetis al la dom- tegmento, kaj ─Łin bruligus, se Jo ne tuj surmetus sian piedon sur la tor─ëon kaj estingus ─Łin. Tio, tiom furiozigis Vilhelmon, ke li lin atakis per stango, kiun li tenas en la mano, kaj nun okazis kruelega batalado, kiu fini─Łis tiamaniere, ke la tri friponoj forkuregis. Sed tempete, ili revenis kaj piedpremis la grenon, kaj mortpafis la kapridojn.
Fine la malamo de Vilhelmo kaj liaj anoj tiom pligrandi─Łis, ke ununokte, ili ekiris kun pafarmiloj por mortigi Samon kaj Jon dumdorme. Sed veninte al iliaj kabanoj, ili neniun trovis; kaj Vilhelmo diris: ┬źHa! jen la nesto, sed la ÔÇśbirdojÔÇÖ forflugis┬╗! Tiam ili disrompis ─ëion kion ajn ili povis ruinigi, ne lasante bastonon, nek signon por montri kie la kabanoj anta┼şe staris; kaj ili elradikis ─ëiujn arbetojn, kaj dis─Áetis ilin renverse.
A┼şdante pri la fripona─Áojn, la sango de Karlo kaj liaj anoj ekbolis; sed ─ëio, kion Vilhelmo diris, estas: ┬źAl vi sinjoroj ÔÇśA─ëulojÔÇÖ de Hispanujo, ni faros tiel same, se vi ne ┼Łan─Łos viajn manierojn┬╗. Tiam Karlo deprenis iliajn pafilojn kaj tran─ëilojn, kaj ordonis, ke ili estu ─ëenligataj. Sentante tian pikan reven─Łon, la tri friponoj balda┼ş malvarmeti─Łis, kaj deziregis paci─Łon, kaj rericevi siajn armilojn, kaj liberi─Łi. La ─ëefo diris al ili ke li iutempe liberigos ilin; sed ke li ilin ne domigos, kaj ke li ne redonos la pafilojn anta┼ş ol tri a┼ş kvar monatoj.
Fine, ili petegis ke Karlo kaj liaj anoj ilin reenmetu, kaj donu al ili panon por man─Łi, ─ëar ili ne havis alie ol ovaj nutra─Áon ─Łisnune. Sed la ─ëefo diris, ke li neniom cedos ─Łis poste ili ─Áuros rekonstrui la kabanojn detruitajn. Tiam ili al─Áuris.
Unu tagon Vilhelmo kaj liaj du kamaradoj kaprice iris al la kontinento por kapti kelke da ru─Łaj homoj, kaj hejmporti ilin por sklavoj, por ke ili faru la tedlaboron.
─t'oje Karlo deziregus forestigu tiajn virojn, pri kiuj li neniam povis konfidi, sed bonafide diris al ili, kiel malsa─Ła li konsideras la projekton. Tamen, ili estis decidaj, kaj li donis al ili el la provizo ─ëion, kion ili bezonos, kaj boategon por la veturo; kaj ilin adia┼şante, neniu pensis, ke ili revenos al la insulo. Sed jen! post tri semajnoj ili ja revenis. Ili diris, ke ili trovis teron post du tagoj, kaj la ru─Łaj homoj donis al ili radikojn kaj fi┼Łojn por man─Łi. Ili kunportis ok gesklavojn, tri virojn kaj kvin knabinojn, doninte anta┼şe al la bonmastro hakilon, fosilon, ┼Łra┼şbon, kaj malnovan ┼Łlosilon.
Koncerne tiuj-─ëi junaj sklavinoj Karlo kaj la ceteraj viroj ne deziris edzi─Łi kun ili, tial la kvin viroj el la ┼Łipanaro de Pa┼şlo lotis, kaj ─Łiu ricevis unu kiel edzinon, sed la sklavoj faris la laboradon, kvankam ne estis multe da laboro por ili. Tamen, unu el ili forkuris al la arbeta─Áo, kaj ni ne povis lin trovi; kaj car kelkaj el la sova─Łaj gentoj alvenis sur la insulo por festeni kaj dancadi, Karlo iom timis, ke li reiris kun ili, kaj reveninte hejmon sendan─Łere, li certe diros sian genton pri la lo─Łejoj de la blankuloj.
Unu nokton Karlo sentis tre malkvieta enanime, kaj tute ne povis dormi. Li ku┼Łi─Łis sed ne trankvili─Łante li levi─Łis kaj rigardis eksteren. Li ne povis vidi ion, ─ëar la nokto estis tro malluma, kaj li reku┼Łi─Łis. Sed ne estas ripozo. Ne sciante la ka┼şzon de tia senripozo, li vokis unu el siaj kunuloj, parolante al li pri liaj timoj ┬źKion vi diras┬╗! respondis li ┬źeble sova─Ła gento surteri─Łis, kaj ilia boatbruado vin maldormigis┬╗.
Tiam ili rapidis al la supro monteta, kien mi ofte iris; de tie ili vidis tra vidilo boataron da pli ol dudeko da boatoj, plenaj je viroj havante pafarkojn, sagojn, bastonegojn, glavojn lignajn, kaj similajn batalilojn; kaj certi─Łis, ke la alvenantoj estas bando da sova─Łuloj; venante por rabegi la blankulojn.
Iliaj boatoj ankora┼ş estis malproksime enmare, tial Karlo kaj anoj havas kelke da horoj por pripensi tion, kion faru. Lia nombro estante tiom malmulta, Karlo konsideris sa─Łe ka┼Łi kaj gardi.
Unue, ili sendan─Łeri─Łis la edzinojn kaj provizojn en la arbaro densparte. Tiam, tuj kiam ili vidis, ke la ru─Łuloj surteri─Łis kaj aldirektis la iradon, ili enpelis la kaprojn en la arbaron por vagadi la┼şvole, por ke la ru─Łaj homoj opiniu ilin sova─Łaj.
Tuj Karlo kaj anoj grupi─Łis, memstare kaj brave. Du virinojn oni ne povus deteni, kiuj ekiris por batali pafarke. Karlo, ─ëefo de la insulo ─ëefis, sed li nomis Vilhelmon, komandanton de unu grupo, ─ëar li nun montris tiom da fideleco, sa─Łeco kaj akra sento, ke ─ëiuj ju─Łas bone pri la lerteco kaj fervoro.
Ne havante armilojn por ─ëiuj, la ─ëefo donis al la sklavoj, longan stangon najipintan, kaj hakilon iliaflanke. Ili postenis en la arbeta─Áo apud la loko sur kiu anta┼şe staris la kabanoj bruligitaj, kaj tie ili atendis la ru─Łajn homojn.
La kontra┼şuloj nun alpa┼Łis kun maltimaj kaj kruelegaj mienoj; ne orde sed amase diskure, al la loko kie Karlo atendas ilin. Kiam la unua bando tiom alproksimi─Łis, ke ili estas en pafspaco, Karlo ordonis, ke siaj anoj pafu unuigite sur ilin; por ke tiuj, unue aperante falu mortigitaj, kaj ke teruro kaj timego ekkaptu la ceterajn.
Tiam la ─ëefo kaj grupo eliris el la arbarlimo, kie ili ─Łistiam atendis, kaj tiam triflanke atakis la malamikojn pafilkape, glave, bastone, tiel brave, ke la ru─Łuloj la┼şte ekkriegis kaj forkuris la┼şeble. ─łar la ─ëefo ne volis postsekvi ilin, ili sendan─Łere revenis marbordon, kie ku┼Łas iliaj boatoj.
Sed ne fini─Łis ilia malvenkego; ─ëar, tiutage blovis granda ventego, tial la boatoj ne povis ekveturi; kaj, tiunokte ia alfluo ┼Łovis la plej multon da la boatoj tiel alte surteron, ke ili apena┼ş povis surmari─Łi, kaj la ondoj disrompis kelke da ili.
Tagi─Łon, vidante, kiel trovi─Łis la aferoj, ia ─ëefo diris: ┬źSe ni permesos tiujn virojn, ke ili eniras en siajn boatojn kaj reiras, ili sciigos al ia ceteraj el la gentoj surkontinentaj, ke ni estas tie-─ëi, kaj militoj neniam fini─Łos tiel longe kiel ni vivos; sed, se ni ilin detenos tie-─ëi, kaj agos bone al ili, ili ne malutilos nin┬╗. Tial, por certigi, ke ili ne lasu la insulon, la ─ëefo ordonis ke iom da ligno de seka arbo alporti─Łu, kaj bruligu la boatojn.
Tion vidante, la ru─Łuloj kuris ─ëirka┼ş ia tuta insulo kun la┼ştaj kriegoj freneze, tiel ke Karlo unue ne scias kion fari pri ili; ─ëar, ili piedpremis la grenon, kaj el┼Łiras la vinberujojn ─Łuste kiam la vinberoj maturi─Łis, kaj faris multe da difekta─Áo.
Fine la ─ëefo sendis la maljunan Jafon por diri al la ru─Łaj homoj sialingve; ke, bone estos al ili; ke, indulgos lian vivon; ke, donos parton da la insulo al ili por lo─Łejo, se ili restos la┼şlime, kaj grenon kaj rizon por planti, kaj panon por man─Łi ─Łis la rikolto.
La malfeli─ëuloj treege gojis, ─ëar ili ricevas tiajn bonajn pacigojn, kaj ili balda┼ş lernis fari ─ëiuspecojn da objektoj el kano kaj ligno, kiel se─Łoj, skabeloj kaj litoj; kaj ili ─ëion faris lerte, post kiam instrui─Łis. De tiam ─Łis mi revenis al la insulo ne vidis miaj amikoj sova─Łulon.
Kiam mi a┼şdis tiun rakonton de Karlo, mia koro frapas rapide pro la grandaj dan─Łeroj, kiujn ili travivis; sed mi ─Łojis ─ëar nun lo─Łas pace tiuj gentoj de la Granda Raso en tia spaceto sur mia insulo, kiu unue ne enhavis iun krom mi.
Mi miris pro la ┼Łan─Ło sur la insulo; la arboj kreski─Łinte, dometoj konstrui─Łinte, kaj la granda parto de la tero kultuni─Łinte. La dometo de Vilhelmo ja estis artvenko; ─Łi havas fortikajn fostojn ─ëe la kvaranguloj; la muroj kaj la tegmento estis faritaj el kanoj arte plektitaj; ─Łi havas tegmenton rizpajlan, kaj grandegan folion supre por ─Łin ┼Łirmi kontra┼ş la sunbrilo.
Mi nun diris al Karlo, ke mi ne venis por forpreni lian viraron, sed por alkonduki homojn, kaj por alporti ─ëion tian, kion ili bezonos, por ke ili povu gardi siajn domojn kaj kura─Łigi iliajn korojn.
La morga┼şan tagon mi faris festenegon, kaj la kuiristo de la ┼Łipo venis surteron por ─Łin pretigi. Ni alportis kelkajn postkvaronojn da salbova─Áo kaj porka─Áo, pelvon da pun─ëo kaj iom da biero kaj francaj vinoj; Karlo donis al la kuiristo kvin kapridojn por rosti; tri, elsendonte al la ┼Łipanaro por ke ili siaparte povu festeni fre┼Łviande de la terbordo.
Mi donis al la viroj tutan vestaron, amba┼ş por varmaj kaj malvarmetaj tagoj; robojn kaj ┼Łalojn por la edzinoj; ne estas neceso por mi diri, kiom ili ─Łojis pro tiaj donacoj. Tiam mi elprenis sufi─ëan provizon da iloj; ─ëiu viro ricevante fosilon, rastilon, hakilon, levilon, segilon, tran─ëilon, armilaron kaj ─ëion, kiom ─ëiu eble bezonos.
Vidante, ke regas bonvolo ─ëiuflanke mi kondukis surtere, la gejunulojn, kiujn mi anta┼şe prenis el la duonmorte de malsato. La knabino estis edukita zorge, kaj ─ëiuj ┼Łipanoj ┼Łin la┼şdas. Amba┼ş ┼Łi kaj la junulo deziris resti sur la insulo, la┼şe la franca pretro; tial mi donis al ─ëiu pecon da tero, sur kiu ili konstruis tendojn kaj garbejojn.
Mi estis alkondukita kun mi lertmetiistojn al la insulo, unu el kiuj povis elfari ─ëiajn aferojn, tial mi nomis lin ┬źJako de ─łiametio┬╗.
Unu tagon la franca pretro demandis min ─ëu mi lasos Vendredon sur la insulo. ┬ź─łar per li,┬╗ li diris: ┬źmi povus paroli al la ru─Łaj homoj ilialingve, kaj instrui ilin pri la diaj aferoj; kaj, ─ëu estas necese, por mi diri, ke tio estas la ka┼şzo, pro kiu mi venis ─ëi-tien┬╗. Mi sentis, ke mi ne lasus Vendredon por la tuta mondo, tial mi respondis, ke se mi decidus lasi lin, mi estus certa, ke Vendredo ne lasus min.
Eltrovinte, ke ─ëio estas bonstata sur la insulo, mi rebonstatigis mian ┼Łipon, por ke mi unufoje plu lasu tiun terbordon.
Irante fine al la ┼Łipo, la junulo, pri kiu mi ─Áus parolis, alproksimi─Łas kaj diras: ┬źSinjoro, pretron vi kondukis ─ëi-tien kun vi, kaj dum vi ankora┼ş ─ëeestas ni deziras la edzi─Łon de du el ni┬╗. ┼t'ajnis al mi certe, ke unu estas la junulino, kaj ke la junulo deziras edzi─Łi kun ┼Łi. Tial mi parolis iom varmvo─ëe kaj diris al li, ke li bone pripensu la aferon, ─ëar la junulino ne estas edukita samrange la┼ş li. Sed ridetante li diris, ke mi ju─Łas malprave; estas Jako de ─łiametio, por kiu li petegas.
Tion a┼şdante, mi multe ─Łojis, ─ëar mi sciis, ke la junulino estas la┼şeble bona, kaj mi ju─Łis, ke Jako estas bona; tial, samtage mi donis ┼Łin al li, por ke ┼Łi estu lia edzino. Ili estis havontaj pecegon da tero por kreskigi rikolton sur ─Łi, kaj domon, kaj budojn por iliaj kaproj kaj provizoj.
La insulo nun estis planata jene: Okcidentparto resti senkultura, tiel ke surteri─Łante, la sova─Łaj gentoj povos veni-deiri, ne─Łemante iun. Malnova domo esti por la ─ëefo kaj ─ëiuj la arbeta─Áoj nun etendante ─Łis la rivereto; sudparto por la blankuloj; kaj la nekulturita parto de la insulo por la ru─Łuloj kies boatojn ni bruligis.
Mi pripensis, ke estas unu donaco, pri kiu mi jam ne pensis, nome la libro de la Dia Vorto; kiun mi sciis, donos al ili novan forton por laborado, kaj helpos al ili elporti la tentojn de la vivo. Tial mi ordonis, ke ─ëiuj kolektu ─ëirka┼ş mi, kaj levante tiun-─ëi ─łeflibron, mi diris: ┬ź─t'in ┼Łatu! ─t'in metu al la koro! ─ëar ─Łi enhavas vortojn, kiuj elvenis el la lipoj de Kristo nia Sinjoro, kiujn Li parolis al ni ame, por nin tiri al Si mem. ─t'isnune, vi ne havis tian libron sur la insulo. Sendube, tiuj-─ëi ri─ëaj kampoj; tiuj-─ëi ri─ëaj rikoltoj; tiuj-─ëi brilaj ondoj, kiuj lavas la bordojn ─ëirka┼şante vin, pruvos al vi, ke estas Granda Dio, Dio de amo; sed, tia evidenta─Áo ne estas sufi─ëo, ne dirante al ni pri la sa─Łeco kaj la amo de Dio; kaj nin lasas en mallumo pri la mondo venonta, mondo brila pro amo kaj paco; kaj, kiel ─Łin atingi.
Nun estinte sur la insulo unu monaton; kvinan tagon de Majo mi denove ekveturis kun mia bona Vendredo, ─ëiuj dirinte al mi, ke ili restos ─Łis mi revenos por forporti ilin.
Ferdeke, mi ─Áetis longan rigardon sur ilin, kaj tiam ka┼Łis mian viza─Łon en la manojn.
Veturinte tri tagojn, kvankam la maro estis glata kaj trankvila, mi vidis, ke ┼Łajnas iom nigra ─Łi unuloke, kaj a┼şdis, ke unu el la ┼Łipanoj krias ┬źTeron┬╗! Sciante, ke la terbordo ne estas proksima, mi ne povis diveni la ka┼şzon; tial mi ordonis la ┼Łipoficiron, ke li supreniru la maston ─Łispinte por eltrovi per la vidilo tion. Li malsupreniris kun la malbonnova─Áo ke trovi─Łas multe da dudekoj de boatetoj plenaj je sova─Łuloj, rapide alproksimi─Łantaj kun kruelegaj mienoj.
Venante pli proksimen, mi komandis, ke la veloj estu faldataj, kaj la ┼Łipo haltigata, kaj sciante, ke la plejmalbona─Áo, kiun tiuj viroj povos fari, estus nian ┼Łipon bruligi mi mallevigis la boatojn, alligante unu al la anta┼şa kaj unu al la posta parto de la ┼Łipo.
Tiamaniere ni atendis la malamikon, kaj tempete ili nin atingis, intencante, mi pensis, nin ─ëirka┼şi. Unue ili ektimegis pro la grandeco de la ┼Łipo, sed balda┼ş tiom alproksimi─Łis, ke niaj ┼Łipanoj signodonis lin, ke ili fori─Łu, neintence, tio ka┼şzis batalon kun ili. Ili pafis sur niajn boatojn nubon da sagoj, kiujn niaj ┼Łipanoj detenis per tabuloj por ┼Łildoj. Ni ne pafis sur ilin, kaj post duonhoro ili fori─Łis enmaron, kaj poste denove revenis al ni.
Mi ordonis, ke miaj ┼Łipanoj ordigu la pafilojn, kaj sin ka┼Łu por esti sendan─Łeraj pri la sagoj, se ili pafus; tiam mi sendis Vendredon sur la ferdekon por alvoki la sova─Łulojn ilialingve, kaj demandi, kion ili intencas. Eble ili ne komprenis, kion li diras, sed tuj, kiam li ekparolis, mi a┼şdas lin ekkrii, ke ili estas pafontaj. Estis tro vere; ili flugigis densan nubon da sagoj, kaj al mi estis profunda mal─Łojo ke Vendredo falas mortpafita. Neniu alia estis proksime, sed li estis mortpafita per tri sagoj, kaj tri plu falis apuden. Mi tiom frenezi─Łis, ke mi ─Łojus subakvigi ─ëiujn ilian boatojn, tial mi allasis, ke la viroj ┼Łargis kvin pafilojn per kugleta─Áo kaj kvin per kugla─Áo, kaj mi redonis al ili tiel kruelegan pafadon, kiel ili anta┼şe neniam vidis.
Tiam stranga sceno montri─Łis al niaj okuloj, kaj neniaj vortoj povas priskribi la teruron kaj timegon, kiuj ekkaptis ilin ─ëiujn, ─ëar la plejmulto el iliaj boatoj estis fendataj kaj subakvigataj ÔÇö tri a┼ş kvar per unu pafo. La ceteraj forveturis remileble.
Ni enprenis unu malfeli─ëulon, kiu na─Łis vivsave, sed lia parolado estis tiel stranga, ke kornbruo la┼ş multe sciigus al mi. Unue, li ne volis man─Łi a┼ş paroli, kaj timante ke li mortsopiru, por kuraci lin, ni lin forportis boate, kaj ─Áetis en la maron, kaj signodonis al li, ke ni ne savos lian vivon, se li ne parolos kaj man─Łos: Li na─Łis ─ëirka┼ş kaj ─ëirka┼ş la boato, kaj fine signodonis, ke li faros kiel ni al li ordonos, tial ni enprenis lin en la boaton.
Post lerniginte iom da vortoj, li diris al mi, ke lia gento kaj kvar plu alvenis kun re─Łoj por batalegi.
┬źSed kial,┬╗ mi diris: ┬źka┼şzis ilin alproksimi─Łi al ni┬╗? Al tio li rediris: ┬źpor ke vi vidu batalegon┬╗.
Tiel, pro tio, morti─Łis Vendredo, kiu tiomjare, estis tiel bona kaj fidela al mi! Mia koro mallevi─Łis pro mal─Łojo. Ni envolvis lin en mortkitilon, kaj kun profunda mal─Łojego, entombigis lin en la maro.
Favoran venton, ni veturis al ─łiuj Sanktuloj Golfeto, kaj tie ni trovis la unumast┼Łipon, kiu ni anta┼şe alkondukis tien de la hejmlando, kaj kiun mi intencis alsendi al mia insulo kun viroj kaj proviza─Áoj, post kiam mi scii─Łus, kiel trovi─Łis ─ëio tie.
─łar unu el miaj ┼Łipanoj deziregis reiri al la insulo en ─Łi, mi diris, ke ─ëiuokaze li tion faru, tial mi transdonis al li por lia sklavo la ru─Łulon, kiun mi havas sur la ┼Łipo. Mi anka┼ş eltrovis, ke unu viro, timante la eklezion Hispanujan, ─Łojus, se tie li kun edzino kaj du filinoj lo─Łus sendan─Łeraj; tial mi alkondukis ilin sur┼Łipon, kaj sendis kun ili tri laktobovinojn, kvin bovidojn, unu ─ëevalon, kvar ─ëevalidojn, kaj dudekon da porkoj: ─ëiuj, mi poste a┼şdis, alvenis sendan─Łere. Lasinte mian insulon nun por ─ëiam mi nun nenion plu diros pri ─Łi. Mia vivresta─Áo pasi─Łis pleje en landoj la┼ş malproksimaj de hejmo. De la Golfeto de ─łiuj Sanktuloj mi veturis rekte al Bona Espero. Tie mi lasis la ┼Łipon, por resti surtere.
Mi tuj amiki─Łis kun diverse viroj de Francujo, kaj du Hebreoj, kiuj anta┼şe venis al la promontoro por komerci. Mi trovis, ke iom da komerca─Áoj, kiujn mi alportis kun mi de la hejmo multege valoras, kaj vendante ilin, mi gajnis multan monon, kaj mi a─ëetis alteprezajn ┼Łtonojn, ─ëar tiuj postulas nur malgrandan spacon.
Pasiginte na┼ş monatojn ─ëe la Promontoro de Bona Espero, ni pensis, ke estus la plej bona afero, kiun ni povas fari, dungi ┼Łipon, kaj velveturi al la Spicaj Insuloj por a─ëeti kariofilojn; tial ni dungis ┼Łipon kaj virojn por ─Łin veturigi, kaj ek- veturis. Ni veturis de haveno al haveno diverse, a─ëetis kaj vendis komerca─Áojn, kaj pasigis ses jarojn en tiu-─ëi parto de la mondo.
Fine ni pensis, ke ni foriros kaj ser─ëos novajn scenejojn; kaj balda┼ş ni renkontis strangan klason da homoj, kiel vi diros, leginte tiun-─ëi rakonton, kaj rigardinte la illustra─Áojn.
Surteriginte, ni a─ëetis grandan domon kanan, kiu kavas ─ëirka┼ş ─Łi altan kanan palisaron, por ekster- adi ┼Łtelistojn, da kiuj, ┼Łajnis al mi, estas multe en tiu lando. La nomo de la urbo estas ─łingo, kaj ni eltrovis, ke la foiro kiu teni─Łis tie unu fojon ─ëiujare ne okazos ─Łis post tri a┼ş kvar monatoj; tial mi ordonis, ke la ┼Łipo reveturu al la Promontoro, ─ëar ni intencis nun restadi iom da tempo en tiu parto de la mondo, por iri ─ëirka┼şrigardante de loko al loko, kaj poste reveni al la foiro de ─łingo.
Mi unue iris al urbo tre vidinda, iom de la terbordo, konstruis kun rektaj stratoj kvadratangule.
Sed mi devas diri, ke reveninte al mia naski─Ła lando, mi miregis pro la flata─Áo de miaj konatoj pri la ri─ëeco kaj komerco tiuparto monda, ─ëar, mi trovis, ke la viroj estas nur amaso da sklava─ëoj, kiuj povas fanfaroni nur pro malmulto da artoj a┼ş lerta─Áoj, kaj ke iliaj manieroj estas preska┼ş tiel krudaj kiel tiuj de la rugaj homoj, kiujn mi lasis sur mia insulo.
Kia estas ilia komerco kompare al la nia, a┼ş de Francujo a┼ş Hispanujo? Kiaj estas iliaj havenoj kun malmulto da ─Łunkoj kaj barkoj, kompare al niaj multenombroj ┼Łiparoj? Unu el niaj milit┼Łipoj povus subakvigi ─ëiujn iliajn ┼Łipetojn, unu vico da Francaj soldatoj venkus ─ëiujn iliajn bravulojn; mi estas dirota la samon pri iliaj havenurboj, kiuj ne povos elteni unu momenton tian sie─Łon, kia ni sie─Łus ilin. Post tri semajnoj ni venis al ilia cefurbo, kie ni havigis grandan provizon da teo, ventumiloj, ┼Łaloj, pletoj, kaj kruda silko, kion ni metis sur la dorsojn de niaj muloj, kaj ekiris norden. Estis kun ni kelke da ri─ëaj Skotoj, kiuj venis tien por komerci.
Sciante, ke survoje ni eble renkontus ─ëiuspecajn riskojn, ni kunprenis viraron por deteni la sova─Łularon, vagante de loko al loko tra la tuta lando. Ni havis kvin gvidistojn. kaj ─ëiujn niajn monerojn ni kunmetis en unu monujon por a─ëeti nutra─Áon survoje, kaj por pagi niajn gvidistojn.
Ni elektis ─ëefon por komandi, se estus necese batali por la vivo, kaj ni multe bezonis lian lertecon.
─łiuflanke, ni vidis homojn fabrikante tasojn, pelvojn, kaj botelegojn ─ëiaforme elpenseble el bela argilo, kaj tio estas la argila─Áo, kiu havas tian famon: la ─ëefkomerca─Áo en tiuparto monda.
Unu objekton, diris la gvidisto, li montros al mi, kiun oni ne povas vidi aliloke (kaj kiun mi vere ne povis ridmoki, kiel pri multaj aferoj, kiujn mi vidis tie), jen estas domo tute konstruita el sama─Áo la┼ş la teleroj kaj tasoj, kiujn ni uzas, sed multe pli bela. ┬źKiel granda estas tiu-─ëi domo┬╗? mi demandis: ┬ź─łu ni povas meti ─Łin sur muldorson┬╗? ┬źSur muldorson┬╗! respondis la gvidisto: ┬źJa, du dekoj da homoj lo─Łas en ─Łi┬╗. Tiam li kondukis nin por vidi tiun-─ëi strangan vida─Áon, kiu vere estas granda domo, konstruita per palisetoj, sur kiuj estis pendigitaj plata─Áojn el la plej bona materialo, kiun oni povas fari el argilo. ─t'i havas brilan glazuron sur ─Łi, kiu brilas en la sunlumo kvaza┼ş vitro. ─łe la flankoj de la domo estas folioj kaj helikformaj ornamoj, pentritaj per blua kolorilo, kaj la ─ëambraj muroj estis faritaj el malgrandaj platoj en ─ëianuanca ru─Łaj, bluaj, kaj verdaj koloroj, kun iom da oro sur ili diverse tre strangforme, sed farita bonguste; kaj ─ëar la sama speco de argilo estis uzita por kunigi la platojn, oni ne povas vidi, kie ili kuni─Łas. La plankoj de ─ëiuj ─ëambroj estas sama─Áoj, kiel anka┼ş la tegmento, sed tiu-─ëi estas tute nigra por deteni la varmegon de la sunradioj. Se mi havus pli multe da tempo, mi estus ─Łojinta vidante plu pri tiu-─ëi stranga loko, ─ëar estas fi┼Łlagetoj, aleoj kaj kortoj, ─ëiuj faritaj simile.
Tiu stranga vida─Áo min detenis du horojn de miaj kunuloj; reveninte al ili, mi pagis punmonon al nia ─ëefo, ─ëar li kaj la ceteraj tiel longe atendis pro mi; ja ni multe riskis, ne restinte kun la ceteraj.
Post du tagoj ni atingis la Grandan Muron, kiu estis konstruita kiel fortika─Áo por gardi la landon kontra┼ş la sova─Łularoj, libere vagantaj tra la ebena─Áoj okcidente. ─t'i sin etendas la tutan longecon de la lando, kaj turnas, kaj tordas, kaj estas tiel alta, ke estas supozita, ke malamikoj ─Łin ne povus suprenrampi; se tiel, nenia muro ilin povus halti.
Nia ─ëefo permesis, ke kelkaj el ni iru por ─ëasi, kiel ili ─Łin nomas, sed kio estas tie por ─ëasi krom ┼Łafoj! Sed estante sova─Łaj kaj rapidaj, ili ne estas malbona ─ëasa─Áo, kiel balda┼ş montri─Łis; ili iras arege.
Dum tiu-─ëi ─ëaso ni renkontis kelkajn sova─Łularojn, pri kiuj mi jam parolis. Bandoj da ili vagas de loko al loko, por rabi kaj mortigi ─ëiujn, kiujn ili renkontas. Ili ne konas lertmilitadon, nek strategion, iliaj armiloj estas nebonaj; iliaj ─ëevaloj nur malbonaj, malgrasaj bestoj; tute ne ta┼şgaj por tedlaboro.
Tuj kiam tiuj viroj nin ekvidis, ili kornblovas kelke da notoj, kies sono estis tute nova al mi. Ni pensis, ke ili alvokis siajn anojn al si, kaj, tiel estas; ─ëar, balda┼ş, la┼şa bando venis por kunigi kun ili, kaj la┼ş mia opinio ─ëiuj estis malproksimaj mejle.
Tuj kiam unu el la Skotoj, kiuj estas kun ni, a┼şdis la kornblovegon, li diris, ke ne perdu tempon sed staru en vicon, kaj ilin ataku. Mi diris al li, ke ni batalos la friponojn, se li nin komandus.
Ne vici─Łante, ili staris disamase, kaj rigardis nin sova─Łe. Sed vidante, ke ni atakos, ili pafis sagojn, kiuj kvankam boncelite, nin ne atingas. Ni haltis por pafi, tiam alrajdis la┼şeble por ataki ilin, glavon enmane, komanditaj de la kura─Ła Skoto.
Tuj kiam ni atingis ilin, ili kuregis dekstren kaj maldekstren, sed tri el ili, ─ëiu havante glavegon, sin defendis kaj la┼şeble penis revoki la ceterajn. Nia Skoto rajdadis proksimen al ili, kaj pafiltenile de─Áetis unu de lia ─ëevalo, mortpafis alian, kaj la tria forkuris. Tiel fini─Łis la batalo. ─łio kion ni perdis, estis la ┼Łaf─ëasa─Áo; neniu estis vundita.
Tiamaniere ni iris de loko al loko; fine voja─Łis al la ─ëefurbo de la nordaj maroj, ─Łuste unu kaj duonon jarojn de kiam ni lasis ─łingon.
Fine mi en┼Łipi─Łis por mia hejmlando, kiun mi lasis anta┼ş dek jaroj, na┼ş monatoj kaj tri tagoj.
Kaj nun mi finos tiun-─ëi historion pri mia vivo. Havante la a─Łon de tri dudekojn da jaroj, mi sentas, ke alvenas la tago, pri kiu mi pre─Łas, mi eniros en la maron de paco kaj amo, kiu ne havas ondojn a┼ş bordojn escepte tiujn de feli─ëeco senfina.