eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo pt eo eo eo en eo pt eo eo de eo eo eo it eo it de eo eo en io es io ru eo de eo de eo eo en eo es eo pt eo en ro es zh eo en fr eo eo es eo pt eo eo eo pt eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo es en eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo wuu mk en fr eo eo eo eo eo eo eo fr eo eo eo eo eo eo eo en eo eo eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr nl eo eo it eo eo ro eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo nl de am an da ar arz en en az ku uz de lt en ru sv bg new en bn bo bpy br hbs_lat uk ca pt en mhr id tr mzn it hbs_lat vi cy da de fr hsb el ca en es et eu fa fi nn fr it da fy de hu ja gd lt gn gu de ku de he hi tl hbs_lat it tl hu hy it id fr en ast en es is it bn ja jbo jv ka az uz kk ta ko en ku pl it it lb it en nl fa lt lv hi en ru en en ml be nl mr ru ms my mzn en ceb nds af ne ne nl nb nb nl fr ta pa en id cs es en mai pl pms pnb ps pt io de ro ru sa bxr es jbo en sv hbs_lat en sk sl es et sq hbs_lat nl la sv hu en ta te en en th ceb tr oc ug fy ur uz fr vi tr ceb pl zh fa xmf he da en zh zh fr zh zh eo eo eo eo eo eo eo eo eo
El Vikipedio, la libera enciklopedio
Ĉi tiu artikolo temas pri la usona ŝtato. Por informoj pri aliaj signifoj, vidu la paĝon California.
Ŝtata kromnomo: The Golden State ("La Ora Ŝtato")
32° 32′ N al 42° N
114° 8′ U al 124° 26′ U
Monto Whitney, 4418 m m
Morta Valo, -86 m m
v • d • r
Ĉi tiu artikolo citas neniun fonton.
Vi povas plibonigi ĝin, aldonante fidindajn fontojn. Senfontaj asertoj povas esti forigitaj.
Specifu la daton: {{Sen fontoj|temo|monato jaro}}
Kalifornio (angle kaj hispane: California) estas la plej multnombre enloĝata ŝtato de Usono, kun proksimume 34 milionoj da homoj kaj terareo de 404.815 km² (iom pli granda ol Japanio). Ĝin limas okcidente la Pacifiko, norde Oregono, oriente Nevado kaj Arizono, kaj sude Meksiko. La nuna Kalifornio mondfamas kiel centro de la usonaj kinoindustrio en Holivudo en la suda urbego Losanĝeleso kaj komputikindustrio en Silicia Valo apud la norda urbego Sanfrancisko.
Geografio[redakti | redakti fonton]
Topografia mapo de Kalifornio
Kalifornio estas granda ŝtato kun tre diversa geografio. La Kalifornia Centra Valo situas meze de la stato, ĉirkaŭita de la Kaskada Montaro norde, la Sierra Nevada oriente, la Tehachapi Montaro sude kaj la Pacifika Marbord-montaro Oriente. La Norda parto de Centra Valo enhavas la Sakramentan Rivervalon, kaj la suda parto enhavas la San-Joaquin-an Rivervalon. La Centra Valo estas ekstreme fekunda, kaj kreskas proksimume unu triono de kultivaĵoj por la tuta Usono.
La Sierra Nevada (Hispane: neĝa montaro) enhavas Monto Whitney, la plej alta montopunkto en la koheraj subŝtatoj, kaj ankaŭ Naciaj Parkoj Josemiteaj, Reĝa-Kanjonaj, kaj Sekvojaj. Oriente situas kelkaj lagoj, kiuj estas grava por migrantaj birdoj, inter ili Lago Mono kaj Lago Tahoe, ankaŭ ĉefa turisto celloko. En la sudorienta angulo situas la Mojave-Dezerto kaj Morta Valo, kiu havas la plej varmega kaj plej malalta punkto en Nordameriko.
Fitogeografie, proksimume 45 procentoj de la stato estas arbaro, inter ili aristaj pinoj en la Sierra Nevada (iom de la plej malnovaj arboj en la mondo), sekvojoj laŭ la norda Marbord-Montaro (la plej altaj arboj en la mondo), kaj sekvojadendroj ĉirkaŭ Nacia Parko Sekvoja (la plej granda vivantaj organismoj). Tektonike, Kalifornio estas tre sismologie aktiva, ĉar kelkaj faŭltoj trapas la staton, plejeminente la Faŭlto de San Andreas. Grandaj tertremoj frapis la staton en 1906 kaj 1989.
Historio[redakti | redakti fonton]
Hispanaj esploristoj de la 16-a jarcento nomis ĉi tiun regionon de centra pacifikborda Nordameriko "California" laŭ paradiza lando en tiama hispana romano, sed ili ne koloniigis la tutan landon ĝis la malfrua 18-a jarcento. Dum longa tempo, la sola eŭropa penetro en la izolita loko estis hispanaj misiistoj. Ĉi tiu kolonia Kalifornio dividiĝis inter du regionoj, poste meksikaj ŝtatoj: norda Alta Kalifornio kaj suda Kalifornia Duoninsulo. Samtempe, usonaj kolonianoj komencis veni en Altan Kalifornion.
En 1846, usona koloniano ribeliĝis kontraŭ la meksika registaro en "La Urso-Flago Ribelo", kiu nomiĝis tiel pro la flago de la ribeluloj, kiu ekzistas en modifita formo en la nuna ŝtata flago. La Respubliko Kalifornio (hispane República de California, angle California Republic), ankaŭ nomita la Respubliko de la flago de la urso (hispane República de la bandera del oso, angle Bear Flag Republic), estis rezulto de ribelo gvidita de Usonanoj la 14-an de junio 1846 en la urbo de Sonoma kontraŭ la aŭtoritatoj de la meksika provinco de Alt-Kalifornio.
Samtempe, Usono forprenis Altan Kalifornion de Meksiko rezulte de la meksika-usona milito de 1846-1848, pro la fekunda Centra Valo kaj la Pacifika haveno de Sanfrancisko. Kalifornio fariĝis la 31-a usona ŝtato la 9-an de septembro 1850, du jaroj post la malkovro de oro kaŭzis la loĝantaron akceli rapide. Pro tio ĉi lasta, ĝi akiris la ĉjo-nomon "La Ora Ŝtato". La enfluo de kolonianoj de norda Usono certigis ke Kalifornio aliĝu al la nordaj ŝtatoj en la usona Enlanda Milito.
Loĝantaro[redakti | redakti fonton]
Kalifornio estas la plej loĝata ŝtato en Usono (vidu la keston maldekstre por loĝantar-statistiko en 2010). Malgraŭ ĉi tiu, la loĝantaro en Kalifornio estas disvastigita tre malegale, dense koncentrita ĉirkaŭ Sanfrancisko kaj la Silicia Valo, Sandiego, kaj Losanĝeleso. Efektive, Kantono Losanĝeleso estas sole pli dense loĝata ol 42 ŝtatoj, kiel la plej dense loĝata kantono en la lando. La Mojave-Dezerto en la sudorienta angulo estas tre malabunde loĝata, kiel ankaŭ la densa arbaro norde de la ŝtato.
Etnoj: angloj (46,7%), latinamerikanoj (32,4%), azianoj (10,9%), afrikanoj (6,7%), indiĝenaj amerikanoj (1,0%), pacifikanoj (0.3%), aliaj (2,0%)
Lingvoj: angla (60,5%), hispana (25,8%), ĉina (2,6%), tagaloga (2,0%), vjetnama (1,3%), kaj multaj aliaj
Administra divido[redakti | redakti fonton]
Setlejoj[redakti | redakti fonton]
Ekonomio[redakti | redakti fonton]
La Golden-Gate-Ponto en Sanfancisko
Kalifornio havas la plej grandan ekonomion de ajna usona ŝtato, kaj okupigas proksimume dek tri procenton el la malneta enlanda produkto de Usono. Fakte, nur ok landoj en la mondo havas pli grandajn ekonomiojn ol Kalifornio. La internacia komerco konsistigas preskaŭ kvaronon de kalifornia ekonomio, kaj komputiloj kaj elektronikaj produktoj estas la pinta eksporto, rezulte de Silicia Valo. Aliaj gravaj sektoroj estas agrikulturo, turismo, transportado, registaro, privata komerco, kaj edukado kaj sanaj servoj. Lastatempe, Kalifornia registaro alfrontas buĝetan krizon, pro la nuna usona ekonomia recesio.
Transportado[redakti | redakti fonton]
Kalifornio estas konektita de vasta reto de Interŝtataj Ŝoseoj, Usonaj Vojoj, kaj Kaliforniaj Ŝtataj Vojoj. La Golden-Gate-Ponto, kiu portas Usonan Vojon 101 kaj Kalifornian Ŝtatan Vojon 1, estas unu el la plej fama de rekoniloj en la stato, kompletigis en 1937. Ĉefaj flughavenoj en Kalifornio inkluzivas Losanĝelesa Internacia Flughaveno kaj Sanfranciska Internacia Flughaveno.
Politiko[redakti | redakti fonton]
Kalifornio estas ĝenerale Demokrata ŝtato. Malgraŭ ĉi tiu, ĝi elektis kelkajn Respublikanajn ŝtatestrojn, inter ili siatempa ŝtatestro Arnold Schwarzenegger. Kalifornia oficiale permesas mortpunon, kaj havas la plej grandan nombron de la mortovico prizonuloj en la lando.
Pedagogio[redakti | redakti fonton]
Universitato de Kalifornio ĉe Berkeley
Kalifornio havas tri apartajn sistemojn por publika postduaranga edukado. La tre respektata Universitato de Kalifornio havas dek terenojn tra la tuta stato, inter ili Berkeley, Irvine, Losanĝeleso kaj Santa Cruz. Kalifornia Ŝtata Universitato havas dudek tri terenojn, kaj estas la plej granda universitata sistemo en la lando laŭ nombro de studentoj. La sistemo de Kaliforniaj Komunumaj Superaj Lernejoj provizas kaj superlernejajn kursojn kaj metian trejnadon malplimultekoste ol universitatoj. Ĝi estas la plej granda superlerneja sistemo en Usono, kun 110 terenoj. En Kalifornio, estas ankaŭ kelkaj estimataj privataj Universitatoj, kiel Stanford, Kalifornia Instituto de Teknologio, kaj Universitato de Suda Kalifornio.
Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]
Kalifornio en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Kategorio Kalifornio en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Kategorio Kalifornio en la Vikinovaĵoj (Liberaj novaĵoj)
v • d • r
Alamedo  • Anahejmo  • Bakersfildo  • Berklio  • Beverli-Hilso  • Fresno  • Irvino  • Longbiĉo  • Losanĝeleso  • Modesto  • Oklando  • Pasadeno  • Sakramento  • Sandiego  • Sanfrancisko  • Sanĥoseo  • Sankta-Kruco  • Stoktono
Nacia Parko Markolinsula  • Nacia Parko Morta-Vala  • Nacia Parko Josua-arba  • Nacia Parko Reĝa-Kanjona  • Nacia Parko Lassen-Vulkana  • Nacia Parko Ruĝligna  • Nacia Parko Sekvoja  • Nacia Parko Josemitea
Disneyland  • Golden-Gate-Ponto  • Holivudo  • La-Brea Gudrokavo  • Sanfranciska Ĉinio-urbo  • Transamerica Pyramid  • El Capitan kaj Half-Dome (Josemitea)
v • d • r
Subŝtatoj kaj teritorioj de Usono
Alabamo • Alasko • Arizono • Arkansaso • Delavaro • Florido • Georgio • Havajo • Idaho • Ilinojo • Indianio • Iovao • Kalifornio • Kansaso • Kentukio • Koloradio • Konektikuto • Luiziano • Majno • Marilando • Masaĉuseco • Miĉigano • Minesoto • Misisipio • Misurio • Montano • Nebrasko • Nevado • Norda Dakoto • Norda Karolino • Nov-Hampŝiro • Nov-Jorkio • Nov-Ĵerzejo • Nov-Meksiko • Ohio • Okcidenta Virginio • Oklahomo • Oregono • Pensilvanio • Rod-Insulo • Suda Dakoto • Suda Karolino • Teksaso • Tenesio • Utaho • Vajomingo • Vaŝingtonio • Vermonto • Virginio • Viskonsino
Bakerinsulo • Gvamo • Hoŭlando • Jonstonatolo • Ĵarvisinsulo • Kingmanrifo • Midvejinsulo • Nord-Marianoj • Palmiro • Puerto-Riko • Usona Samoo • Usonaj Virgulininsuloj • Vejkinsulo
Senfontaj artikoloj pri nekonata temo
Senfontaj artikoloj ekde nekonata dato
Informoj pri la paĝo
Citi ĉi tiun artikolon
Ĉi tiu paĝo estis lastafoje redaktita je 21:50, 11 nov. 2016.
La teksto disponeblas laŭ la permesilo Krea Komunaĵo Atribuite-Samkondiĉe 3.0 Neadaptita; eble aldonaj kondiĉoj aplikeblas. Vidu la uzkondiĉojn por detaloj.
Regularo pri respekto de la privateco
Vidigo por porteblaj aparatoj