eo en eo en eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo hbs_lat eo eo eo eo eo en ar sv ca el en es fi fr he it en nb pt ru tr lv zh en
Download this page on PDF...
Festenano kaj muzikistino, kaliko de la pentristo de Colmar, 5-a jarcento a.K., Luvro
La nutrado en antikva Grekujo karakteriziĝas per simpleco, sobreco kaj spegulas la malfacilajn kondiĉojn de la agrokulturo en antikva Grekujo. Ĝi baziĝas sur la " mediteranea triopo" [1]: tritiko, olivoleo kaj vino.
Salujo el ceramiko, nigre lakita, 5-a jarcento a.K., Luvro, Parizo, Francujo
La matenmanĝo (ἀkpatισuός, akratismós) konsistis el hordepano sorbigita en pura vino (ἄkpatoς, ákratos), foje kun figoj aŭ olivoj.
La tagmanĝo (ἄpισtov, ariston) [2] estis simpla manĝo ĉirkaŭ tagmezo aŭ komence de la posttagmezo.
La vespermanĝo (δeῖπvov, deĩpnon) estis la plej grava manĝo de la tago, kiu okazis kutime post noktiĝo.
Foje aldoniĝis manĝeto (ἑσπέpισua, hespérisma) komence de la vespero.
Grekoj manĝis sidante, benklitoj estis uzataj nur de nobeloj aŭ dum festenoj [3]. Tabloj, altaj por kutimaj manĝoj kaj malaltaj por festenoj, estis komence ortangulaj. Dum la 4-a jarcento a.K. kutimaj tabloj iĝis rondaj, plejofte kun zoomorfaj piedoj (ekzemple en formo de leonpiedoj). La kutimo entombigi malgrandajn figuretojn el argilo reprezentantajn meblojn ebligas al ni nun havi bonan ideon pri grekaj mebloj.
Platpanoj servis foje kiel teleroj, sed bovloj el bakita argilo aŭ metalo estis pli kutimaj. Telerareroj iĝis pli kaj pli subtilaj kaj troviĝis teleroj el altvalora materialo aŭ el vitro dum la romia epoko. Oni tute ne manĝis per forkoj, sed per fingroj. Tranĉiloj utilis por distranĉi viandaĵon kaj kuleroj similaj al nunaj eŭropaj kuleroj por manĝi supojn kaj kaĉojn.
Ŝajnas, ke ofte virinoj manĝis dise de viroj. Kiam la hejmo ne estis sufiĉe granda, viroj manĝis unuaj kaj virinoj nur, post kiam la viroj finmanĝis [4]. Laŭ Aristotelo [5], en riĉaj familioj sklavoj servis ĉetable, en pli malriĉaj familioj, virinoj aŭ infanoj.
Virino knedanta panpaston, ĉ.  500- 475 a.K., nacia arkeologia muzeo, Ateno
Cerealoj (σῖtoς, sĩtos) estis la bazo de la greka nutrado. Grekoj manĝis ĉefe tritikon (πύpoς, pýros), sed ankaŭ spelton (Zeιά, zeiá) kaj hordeon (kpιθaί, krithaí). Oni prilaboris tritikon de du diversaj manieroj: malsekigita kaj dispecigita ĝi utilis por prepari kaĉojn; muelita al faruno (ἀλeίata, aleíata) ĝi utilis al preparo de pano (ἄptoς, ártos) aŭ de patkukoj, kiuj foje enhavis ankaŭ fromaĝon aŭ mielon. Acida pasto estis uzata kiel fermentilo, sed ŝtonaj bakfornoj aperis nur dum la romia epoko. Laŭ Solono, atena leĝisto kaj poeto de la 6-a jarcento a.K., tritikpano estis rezervita por festtagoj. Ekde la klasika epoko, oni vendis ĝin ĉiutage ĉe panistoj, kie ĝi restis tamen sufiĉe multekosta.
Hordeo estis pli facile produktebla, sed malpli facile panigebla. Hordea pano estas tre riĉa, sed ankaŭ tre peza. Tial, hordeo estis ĉefe rostita kaj poste muelita por obteni farunon (ἄλφιta, álphita), el kiu oni preparis la bazan grekan pladon maza (uᾶZa, mãza). En sia verko La paco, Aristofano uzas la esprimon ἔσθeιv kpιθὰς uόvaς, litere "manĝi nur hordeon", kiu signifas "disponi nur la minimumon". Maza estis manĝita kuirita aŭ kruda, kaĉa, buleta aŭ patkuka. Fromaĝo aŭ mielo estis foje aldonitaj.
Kune kun cerealoj oni ofte servis superfajraĵon (ὄψov, ópson), t.e. io ajn, kion oni preparis superfajre. En la Iliado tiu esprimo signifas viandaĵon, en la Odiseado ankaŭ fiŝajon. Ekde la klasika epoko la esprimo celas ĉefe legomojn: brasikon, cepojn, lentojn, fabojn, diversajn speciojn de latiro, vicion kaj kikerojn. Oni servas ilin supe aŭ kaĉe (ἔtvoς, étnos) kun olivoleo, vinagro, fiŝsaŭco (Yάpov, gáron) simila al la nuntempa vjetnama nuoc mam, kaj herboj. Laŭ Aristofano [6] kaĉo estas unu el la plej ŝatataj pladoj de Heraklo, prezentita kiel manĝegulo en antikvaj grekaj komedioj.
Malriĉuloj ofte manĝis glanojn (Bάλavoι, bálanoi) [7]. Olivoj estis ofta aldonaĵo, krudaj aŭ konfitaj.
Enurbe freŝaj legomoj estis multekostaj kaj malofte manĝataj: malriĉaj urbanoj manĝis prefere sekajn legomojn. Lentosupo (φakῆ, phakễ) estis la tipa plado de laboristo [8]. Cepoj estis simbolo de militista vivo: Aristofano mencias en La paco la "rukton de la cepmanĝulo" (v.529), tipa eco de la soldato. Iom poste la ĥoro kantas pacon kaj la "ĝojon esti liberita de la kasko, la fromaĝo kaj la cepoj" (v.1127-1129)
Fruktojn freŝajn aŭ sekajn oni manĝis deserte. Temis ĉefe pri figoj, granatoj, juglandoj kaj aveloj. Sekigitajn figojn oni manĝis ankaŭ aperitive, trinkante vinon. Tiam oni aldonis ofte ankaŭ lupensemojn, kaŝtanojn, kikerojn aŭ rostitajn fagosemojn.
Oferoj estis la ĉefa viandaĵfonto al la urba civitano - ĉi tie kaprino, kratero de Python, ĉ.  360- 350 a.K., Luvro
Viandaĵkonsumado dependis de la riĉeco de la familio, sed ankaŭ de ties loĝloko: en la kamparo, ĉasado (ĉefe per kaptiloj por malriĉuloj) ebligis konsumon de birdoj kaj leporoj. Kamparanoj posedis ankaŭ kortbirdojn, t.e. kokojn kaj anserojn. Iom pli riĉaj homoj bredis kaprojn, porkojn kaj ŝafojn. Enurbe viandaĵoj estis multkostaj, krom porkaĵo: Aristofano raportas, ke porkido valoras tri draĥmojn [9], t.e. la salajro de tri labortagoj de konstrulaboristo.
La mikenea civilizo pratikis bredadon de bovoj por viandaĵo. Dum la 8-a jarcento a.K. Heziodo priskribis idealan kamparanan festenon:
"povintus mi havi ombron de roko, vinon de Byblos, patkukon ŝvelintan kaj lakton de kaprinoj, kiuj ne plu mamnutras, kun viandaĵo de bovinido, kiu paŝtis enarbare kaj ankoraŭ ne havis idon aŭ de ŝafidoj de unuenaskitaj."
(Laboro kaj tagoj, v. 588-593.)
Tamen, ekde la fino de la arkaika epoko, bredado malpligrandiĝis kaj viandaĵkonsumo iĝis escepta, krom por religiaj oferoj, kiuj okazigis civilajn festenojn: la parto de la dioj ( graso kaj ostoj) estis bruligitaj kaj la parto de la homoj ( karno) rostita kaj disdividita inter la partoprenantoj.
Spartanoj manĝis ĉefe porkaĵraguon, la faman nigran brogaĵon (uέλaς Zwuός, mélas zômós). Dikaiarkos, en verko de Ateneo, rakontas pri la ingrediencoj: porkaĵo, salo, vinagro kaj sango. La pladon kompletigis figoj kaj fromaĝo. Claudius Aelianus [10], aŭtoro, kiu vivis inter la 2-a kaj 3-a jarcento asertis, ke Sparto malpermesis al siaj kuiristoj prepari aliajn manĝaĵojn ol viandaĵon.
Sur la grekaj insuloj kaj marbordo, freŝaj fiŝoj kaj marfruktoj ( konkoj, moluskoj, sepioj kaj cefalopodoj) estis kutimaj nutrorimedoj. Ili estis konsumataj surloke, sed ĉefe vendataj interne de la lando. Sardinoj kaj anĉovoj estis tiel kutime manĝataj de atenaj civitanoj. Ili estis vendataj freŝaj, sed ĉefe salitaj. Steleo el la fino de la 3-a jarcento a.K. en la beotia urbeto Akraifia, ĉe la lago Kopais surhavas liston de fiŝoj kaj la korespondajn prezojn: la malplej multekosta fiŝo estis skaren (certe skarideo, papaga fiŝo); ruĝa tinusaĵo estis trioble pli multekosta [11]. Inter la aliaj kutimaj marfiŝoj troviĝis blankaj tinusoj, ruĝuloj, rajoj, spadfiŝoj aŭ sturgoj, delikataĵoj manĝataj salitaj. La lago Kopais famiĝis pro siaj angiloj, ŝatataj en la tuta Grekujo kaj prikantataj de la heroo de la greka komedio Aĥarnioj. Inter la dolĉakvaj fiŝoj troviĝis ezokoj, karpoj au la malpli ŝatataj siluroj.
Grekoj bredis koturnojn kaj kokinojn, parte por ovoj. Kelkaj aŭtoroj [12] laŭdas ankaŭ fazanovojn kaj egiptajn anserovojn, sed ili supozeble estis maloftaj. Ovoj estis manĝataj malmolaj aŭ molaj dum aperitivo aŭ deserto. Por prepari pladojn oni ankaŭ uzis disigitajn ovoblankojn aŭ ovoflavojn [13].
Lakton (Yάλa, gála) trinkis kamparanoj, sed oni preskaŭ ne uzis ĝin por kuirado. Butero (Boὐtupov, boúturon) estis konata sed malofta: la grekoj konsideris ĝin eco de la trakoj, kiujn la komikpoeto Anaxandride kromnomis "butermanĝuloj" [14].
Ŝatata dolĉaĵo estis io simila al jogurto (πupιatή, puriatế) [15].
Baza nutraĵo estis fromaĝo (tupός, túros), ĉefe el kaprina aŭ ŝafina lakto. Oni vendis ilin - freŝaj aŭ ne - en apartaj vendejoj. La freŝa kostis ĉirkaŭ du trionoj de la seka [16]. Fromaĝon oni manĝis sen io ajn aŭ kun mielo aŭ legomoj. Ĝi servis ankaŭ dum preparado de multaj pladoj, ekzemple fiŝaĵoj. Tiel la nura konservita recepto de la sicila kuiristo Mithaikos ( 5-a jarcento a.K.) indikas: " Cepoledo: forigu internaĵojn kaj kapon, gargaru kaj disigu la karnon; aldonu oleon kaj fromaĝon" [17].
العربية: مطبخ يوناني قديم
бeлapyckaя (TapaшkeBiцa)‎: CTapaжыTHarpэцkaя kyxHя
català: Alimentació de l'Antiga Grècia
Eλλnvιkά: Aιatpoφή σtnv apxaίa Eλλάδa
English: Ancient Greek cuisine
español: Alimentación en la Antigua Grecia
suomi: Antiikin kreikkalainen keittiö
français: Alimentation en Grèce antique
עברית: המטבח ביוון העתיקה
italiano: Alimentazione nell'antica Grecia
Nederlands: Voeding in Hellas
norsk: Matstellet i antikkens Hellas
português: Alimentação na Grécia Antiga
Türkçe: Antik Yunan mutfağı