eo en eo eo tr hbs_lat en eo eo en eo eo eo eo eo eo eo oc fr eo fr eo eo eo en eo sd eo fr eo tr eo tk eo en eo eo eo eo de eo eo eo eo en fr eo pt eo eo pt eo eo eo eo lt eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo lt eo eo eo pt ja eo eo eo eo eo eo la en eo la my it en ms fr fr it it sv eo fr eo it it fr en en de eu it de en zh en it en de eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo es eo pt eo pt en fr eo de it fr eo fr eo fr eo de eo de en fr eo de eo fr eo fr eo fr eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo fr eo eo fr eo eo eo eo eo eo en eo eo en eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr nl eo eo it eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo cv ckb nl de am an da ar fr arz as en en az ku uz de lt en ru sv bg new bn bo bpy br hbs_lat ja uk ca pt en mhr id mzn it tt hbs_lat pl vi cy da de fr hsb hi dv la el en es et eu ast fa fi et nn fr it da fy de hu gd lt gom gu de de ku he hi tl hbs_lat it tl hu hy it id fr en es is it ja fr jv ka az sah en jv ko kk km ta ko ku sk pl cs it it lb hbs_cyr it en nl hu fa lt lv hi ru id en ml be mr ms my mzn en ceb nds ne ne nl nb nb es fr it it or ta pa id cs mai en pl pms pnb ps pt io ro ru ru id sa bxr jbo en sd it hbs_lat si en sk sl en et sq hbs_lat id la sv hu en ta te en en th tr ceb tr oc en en ug fy ur uz fi vi en tr pl en zh fa xmf he da en zh zh fr zh eo eo eo eo eo eo eo eo eo
El Vikipedio, la libera enciklopedio
Nacia himno: National anthem of Turkmenistan
v • d • r
Turkmenio aŭ Turkmenujo (en la turkmena: Türkmenistan) estas lando en Centra Azio, havas landlimojn nordoriente kun Kazaĥio, norde kaj nordoriente kun Uzbekio, sudokcidente kun Irano, sudoriente kun Afganio kaj okcidente kun la Kaspia Maro; la plejparto de la lando estas regata de la Karakuma dezerto, en ĝia teritorio trairas la riveroj Amudarjo, Atrak kaj Murgab. Estis unu el la centraziaj respublikoj de Sovetio nomata "Turkmena Soveta Socialisma Respubliko" ĝis ĝia malapero en 1991.
La turkmena teritorio estis loĝata ekde la antikveco. tjurkaj triboj dediĉataj al la ĉevalbredado alvenis al la regiono en praaj tempoj, eble el la Altai-Montaro kaj ekloĝis en la ĉirkaŭo ekde la Karakuma dezerto ĝis Persio, Sirio kaj Anatolio.
La rusa armeo eniris la teritorion inter la 1860-a kaj 1870-a jardekoj. En 1869, estas konstruata la haveno de Krasnovodsko, kaj en 1874 konsolidiĝis la rusa prezenco per la kreado de milita distrikto en Transkaspio. Aneksita de la Rusa Imperio inter 1865 kaj 1885, en 1890 la rusa regado sur Turkmenio estas kompleta.
Revoluciaj ventoj alvenis en 1917, kaj dum la interfrata milito (1918-1920) Turkmenio ankaŭ estis en la batalkampo. Post la fondiĝo de Sovetio, la transkaspia teritorio ekde la jaro 1921 estas reorganizta kiel Turkestano, Turkmenio establiĝas kiel memstara respubliko, sed samjare estis aneksita al la respublikaro de Sovetio kiel la Turkmena Soveta Socialisma Respubliko.
Dum tiu ĉi epoko estas fiksataj la landlimoj de la soveta respubliko kaj estas disvolvataj ambiciaj projektoj por profiti siajn naturajn rimedojn por la bonstato de Sovetio. Estas kreataj ŝprucosistemo kaj, iom post iom, la kotonproduktado kaj nafto konvertiĝas en la ĉefaj ekonomiaj aktivecoj.
Post la disiĝo de Sovetio, Turkmenio sendependiĝis. La polemika prezidanto Saparmurat Nijazov regis la politikan vivon de la lando ĝis lia forpaso la 21-an de decembro 2006.
Lia posteulo, Gurbangulj Berdimuĥamedov, kunvokis elektadon la 11-an de februaro 2007, kie estis elektita kun 89,2% el la balotado Gurbangulj Berdimuĥamedov, kiu estis neagnoskata filo de la forpasinta prezidanto. Laŭ oficialaj datumoj, partoprenis 98,65% el la elektantoj, tamen, la opozicio asertis ke tiu procento ne superis 25% kaj akuzis la registaron je fraŭdo.
Berdimuĥamedov aplikis kelkajn reformojn al la aplikataj politikoj ĝis nuntempe, kiel la forigado de la nomo de lia antaŭulo de la nacia flago kaj la nuligado de leĝo kiu postulis du laborjarojn por eniri en universitaton, tamen li ratifis la kontinuecon de la politika sistemo komencita kaj disvolvita de Nijazov.
Registaro kaj politiko[redakti | redakti fonton]
Turkmenio estas unupartia prezidenta respubliko, integrita en la Komunumo de Sendependaj Ŝtatoj kaj havas konstitucion ekde 1992, kiu oficiale deklaras la demokration. Nuntempe Turkmenio troviĝas inter la landoj konsiderataj de Unuiĝintaj Nacioj kiel unu el la plej diktatoraj kaj subpremaj en la internacia sistemo; tiu ĉi organismo (UN) montris sian atentemon antaŭ la ripetata malobservado de la plej elementaj homaj rajtoj, kaj la diskriminacio kontraŭ la rusa kaj uzbeka malplimultoj. Ankaŭ la kredantoj de iu ajn religio malsama de la oficiala religio suferas diskriminacion kaj estas spionataj de la ŝtato.
Ekde la sendependiĝo, ĝia prezidento Saparmyrat Nyýazow kontrolis la povon je ĉiuj niveloj kiel ŝtatestro. Forpasis la 21-an de decembro 2006. Turkmenio ratifis kelkajn gravajn traktatojn de Unuiĝintaj Nacioj rilate al la homaj rajtoj, sed en la lando ne ekzistas opoziciaj politikaj partioj kontraŭ la nuntempa Demokratia Partio de Turkmenio, eĉ ne ekzistas disidentaj voĉoj sen persekutado aŭ atakado de la aŭtoritatoj. La amaskomunikiloj estas strikte kontrolataj de la registaro, kaj neniu el la grupoj pri la homaj rajtoj povas malferme labori en la lando. Ankaŭ ne eblas filmi aŭ foti en la lando pro la informadkontrolo, kvankam estas filtrataj ekstere multnombrajn informojn pri torturado kaj malbona traktado al enkarcerigitoj. La kuracistaro ne rajtas informi pri la malsanoj kiuj suferas la pacientoj. Saparmyrat Nyýazow postulis grandan kultadon al sia persono, tial lia portreto troviĝas ĉie ajn: en la bankbiletoj kaj eĉ en boteloj de vodko. Li mem rebaptiĝis kiel "Türkmenbaşy" (Estro de la turkmenoj). La nacia festo korespondas lian naskiĝtagon, la 19-an de februaro. Ekzistas ora statuto je lia honoro kiu rondiras sur si mem en la centro de la ĉefurbo (Aŝgabato), kaj ĝia vizaĝo ĉiam estas sunlumigita.
Politika-teritoria organizado[redakti | redakti fonton]
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Teritoria organizado de Turkmenio.
Turkmenio dividiĝas en kvin provincoj (welayatlar, singulare welayat): (Balkan, Ahal, Daşoguz, Lebap kaj Mary) kaj memstara urbo: Aŝgabato.
Geografio[redakti | redakti fonton]
Turkmenio havas areon de 488.000 km², la duoblo de Britio aŭ 3 % pli ol Kamerunio. Ĝi situas plejparte en la depresio de Turano (situanta inter la Kaspia Maro kaj Arala Maro), kaj estas preskaŭ tute kovrita de la Karakuma dezerto kaj la plataĵo Karabil. Je la sudokcidento troviĝas la montĉenaro Kopetdago, kiu disigas ĝin de Irano. Je la nordoriento kaj oriento penetras la rokajn bordojn de la plataĵo Ustyurt, kiun Turkmenio kundividas kun Kazaĥio kaj Uzbekio. La tuta lando situas ene de Turkestano.
La ĉefaj riveroj estas Amudarjo, Atrak kaj Murgab. La turkmena marbordo ĉe la Kaspia Maro estas plata en sia norda duono kaj kruta en la centro kaj sudo.
La klimato estas subtropika kaj dezerta, kun malmulta pluvado. La ventoj estas varmaj kaj sekaj kaj la plej granda kvanto da pluvado okazas inter januaro kaj majo.
Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]
Ekonomio[redakti | redakti fonton]
La du ĉefaj ekonomiaj rimedoj de Turkmenio estas la kotono (iam ĝi estis la 10-a monda produktanto) kaj la hidrokarbidoj. La lando posedas rezervojn de gaso kaj petrolo, kiuj havigas grandajn monsumojn pro la alta prezo kaj la dezertigo reduktas la kotonproduktadon. Pro sia izoliĝo disde la ĉefaj hidrokarbidaj konsumantoj, la lando forte dependas de siaj najbaroj, kio estis ofta konflikto, ĉefe kun Rusio kiu per la ŝtata entrepreno Gazprom disdonas du trionojn de la gas-eskportado de Turkmenio.
Kvankam Turkmenio estis unu el la landoj el la eŭrazia respublikaro de Sovetio, kiuj malplej suferis la ekonomiajn konsekvencojn de la disiĝo, la malfacilaj rilatoj inter la antikvaj respublikoj eĉ bojkotigis la eksportadon, speciale al Ukrainio, kaj gvidis al kreskantaj ŝuldoj de kelkaj najbaroj kiuj aĉetas hidrokarbidojn al Turkmenio. La transiro al ekonomia sistemo multe pli malfermita post la falo de Sovetio ne solvis la rezultigitajn problemojn pro malnova teknologio de la industria kaj mina maŝinaro.
Dum la prezidanteco de Nyýazow, granda parto de la havigitaj profitoj estis uzataj por la beligado de la ĉefurbo kaj la kulto al la prezidento, sen videbla bonigado al la loĝantaro. Dum la jaro 2004, la maldung-indekso estis ĉ. 60 %, kaj simila procento de la loĝantaro vivis sub la malriĉlinio laŭ statistikoj de 2003. Laŭ dekreto de la 14-a de aŭgusto 2003, akvo, gaso, elektro kaj salo estos provizataj de la registaro.
La ŝtata valuto estas la turkmena manato.
Loĝantaro[redakti | redakti fonton]
Loĝantaro de 1992 al 2003
Turkmenio estas la malplej loĝata inter la antikvaj sovetaj respublikoj en Centra Azio. La loĝantaro ĉefe koncentriĝas ĉirkaŭ la riveroj kaj al marbordo de la Kaspia Maro. Aşgabat (Aŝgabato) estas la plej loĝara urbo de Turkmenio (ĉ. 75.0000 loĝantojn). Aliaj gravaj loĝlokoj estas Türkmenabat (antaŭe Chärjew aŭ Chardzhov) kaj Daşoguz. La plimulto de la civitanoj de Turkmenio estas turkmenoj; aliaj etnaj grupoj inkluzivas rusojn kaj uzbekojn. La rusa kaj uzbeka malplimultoj suferas ekde longaj jaroj diskriminacion rilate al la socia kaj politika vivo en la lando. La turkmena estas la oficiala lingvo de Turkmenio, kvankam la rusa lingvo ankoraŭ estas vaste parolata kiel "lingvo de interetna komunikado", laŭ la konstitucio de 1992.
La edukado estas universala kaj deviga ĝis la mezlernejo. La jaroj de mezlernejo ĵuse reduktiĝis de 11 al 9 jaroj. Dum la lastaj jaroj estis fermitaj la publikaj bibliotekoj, laŭ la preteksto ke la analbabeta loĝantaro (la plimulto) ne profitas ĝiajn servojn.
La sansistemo de Turkmenio heredita de la soveta sistemo ade paraliziĝas. La turkmena prezidanto lanĉis kampanjon por la fermiĝo de hospitaloj, funkciante nur hospitalon en la ĉefurbo kaj maldungante ĉ. 15.000 sanlaboristojn.
Kulturo[redakti | redakti fonton]
Turkmeno tradicie vestita kun sia kamelo (foto de 1915).
La loĝantoj de Turkmenio estis tradicie en sia plimulto, nomadaj ĉevalbredistoj kaj eĉ hodiaŭ post la falao de Sovetio, la urbigaj projektoj ne estis tre sukcesaj. Neniam estis unuigita nacio aŭ etna grupo ĝis la subpremo kaj devigo unuiĝi de Jozefo Stalino en la 1930-aj jaroj. Malgraŭ tio ankoraŭ ili restas dividitaj laŭ klanoj, kaj ĉiu klano havas sian propran dialekton kaj tradiciajn vestaĵojn. La turkmenoj estas famaj pro la manufakturado de la tapiŝoj Yomut, kiuj estas teksaĵo bone ellaborita kaj kolorumita, kiu ankaŭ funkcias kiel klandistingilo.
La turkmenoj estas suniaj muslimoj, sed kiel la plimulto de la nomadaj regionoj, ili miksiĝis la islamaj doktrinoj kun spiritualaj praktikoj el la praislama periodo. Kiel konsekvenco ne ekzistas inter ili la koncepto pri religia militado.
Iu ajn turkmeno facile distingiĝas per la tradicia ĉapelo telpek, farita el ŝafhaŭto, nigrakolora kaj kun grandaj dimensioj. Ankaŭ inkluziviĝas la larĝaj pantalonoj, altaj botoj ĝis la genuoj kaj kotonaj surtutoj
Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]
Oficiala Hejmpaĝo de la Turkmena Registaro
v • d • r
Komunumo de Sendependaj Ŝtatoj (KSŜ)
Armenio •  Azerbajĝano •  Belarusio •  Kazaĥio •  Kirgizio •  Moldavio •  Rusio •  Taĝikio •  Turkmenio •  Ukrainio •  Uzbekio
v • d • r
Afganio • Armenio • Azerbajĝano • Barejno • Bangladeŝo • Barato • Birmo • Brunejo • Butano • Ĉinio • Filipinoj • Indonezio • Irako • Irano • Israelo • Japanio • Jemeno • Jordanio • Kamboĝo • Kartvelio • Kataro • Kazaĥio • Kipro • Kirgizio • Kuvajto • Laoso • Libano • Malajzio • Maldivoj • Mongolio • Nepalo • Nord-Koreio • Omano • Orienta Timoro • Pakistano • Palestino • Rusio • Sauda Arabio • Singapuro • Sirio • Srilanko • Sud-Koreio • Taĝikio • Tajlando • Tajvano • Turkio • Turkmenio • Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj • Uzbekio • Vjetnamio
Dependaj teritorioj: Brita Hindoceana Teritorio • Kokosinsuloj • Kristnaskinsulo
Turkmenio en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Kategorio Turkmenio en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Komunumo de Sendependaj Ŝtatoj
Nenombraj signifoj de nombraj parametroj
Informoj pri la paĝo
Citi ĉi tiun artikolon
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni
Ĉi tiu paĝo estis lastafoje redaktita je 15:39, 31 jan. 2017.
La teksto disponeblas laŭ la permesilo Krea Komunaĵo Atribuite-Samkondiĉe 3.0 Neadaptita; eble aldonaj kondiĉoj aplikeblas. Vidu la uzkondiĉojn por detaloj.
Regularo pri respekto de la privateco
Vidigo por porteblaj aparatoj