ja ja eo eo eo eo eo eo eo pt eo eu eo eu eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo it eo pt eo eo eo eo lt id eo eo eo eo eo fi lt ur fi eo ja eo fi eo eo eo eo ur eo fi lt fi fi de eo io eo it eo eo it eo en it eo eo eo eo en eo it it eo fr eo eo eo eo nl pt eo eo eo io eo eo it eo eo eo eo eo eo sv eo eo eo eo eo eo io eo eo eo it io eo eo eo nl eo it it de eo es eo eo eo eo eo eo it eo eo eo sv eo eo eo eo eo eo pt eo eo en sl en eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo it eo eo eo hbs_lat eo es eo es it es eo eo it en eo pt hbs_lat eo eo eo sq eo eo eo hbs_lat pt en eo eo eo gl it eo eo eo eo pt eo eo eo eo es eo eo eo pt it es eo eo it eo eo eo pt eo eo eo eo pt en eo it eo fr eo eo eo eo eo eo eo pt it eo eo eo eo eo eo eo en de en de de en eo nn eo eo eo eo eo eo eo eo hu eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo lt lt lt eo ur eo eo eo eo eo eo eo lt nl lt eo eo eo es eo eo lt eo sl eo lt eo eo tr eo ja eo lt eo eo eo eo eo eo nl eo eo eo pt eo eo eo eo eo de fr eo de eo eo eo eo de es eo de de eo de eo nl eo en en de eo es eo nl eo eo eo es de en de eo pl es eo eo es en es eo eo eo nn eo eo eo eo en eo de eo eo pl eo de de eo eo eo eo eo en eo ja eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv eo ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr nl eo eo it eo eo ro eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo nl de am an ar fr arz as en az ku uz de lt ru sv bg new en id bn bo br hbs_lat uk ca en id ckb it hbs_lat pl vi cy da de fr dv el en es et eu ast fa fi et nn fr it da en fy de ja gd lt gn gu de de ku de he hi tl hbs_lat tl hu hy it id fr en es is it ja fr jbo jv ka az uz ko kk km ta ko ku pl cs it it lb hbs_cyr it nl hu lo fa lt lv en pl en ru en id en ml be mr ms en es my mzn nds af ne ne nl nb nb es fi tl fr it or ta pa es en pl pnb ps pt io ro vi ru ru sa bxr es jbo en sd hbs_lat si en sk sl es en et sq hbs_lat id nl la sv hu en ta kn te en en th tr ceb tr oc fy ur uz fr fi vi tr ceb pl zh fr xmf he da en zh zh fr zh eo eo eo eo eo eo eo eo eo
El Vikipedio, la libera enciklopedio
Ŝanĝoj al ŝablonoj aŭ dosieroj en ĉi tiu versio estas kontrolendaj. La stabila versio estis patrolita je 2 dec. 2016.
Filozofio kaj historio de scienco
v • d • r
Kemio aŭ ĥemio estas la scienco, kiu studas:
la konsiston kaj la strukturon de la materio,
la ecojn de la materio,
la ŝanĝiĝojn, kiujn suferas la materio kaj la kondiĉojn necesajn por estigi aŭ eviti tiujn ŝanĝiĝojn.
Ĉia materio apartenas al unu el la du ĉefaj kategorioj: aŭ pura substanco aŭ miksaĵo. Gravas rimarki, ke ekzistas signifa diferenco inter la terminoj substanco kaj pura substanco. Substanco estas ĝenerala termino por iu ajn speco de materio.
Kemiistoj studas la elementojn. Ĉiu elemento havas nur unu specon de atomo. En la kemio la elementoj diferencas laŭ la nombro de la elektronoj en siaj atomoj kaj laŭ siaj atompezoj. Ĉiu atomo de iu elemento havas la saman nombron da protonoj, sed la nombro de neŭtronoj povas varii, farante malsamajn izotopojn. Se al atomo mankas elektrono, la atomo estas jonigita.
Karbono estas elemento tre grava por la vivo. La kombinaĵoj kun karbono estas organikaj, kaj la kombinaĵoj sen karbono estas neorganikaj.
Gravuraĵo de Pieter Bruegel la pliaĝa: La alkemisto
Historio[redakti | redakti fonton]
La "alkemistaj figuroj" de Nicolas Flamel
La kemio de antikveco konsistis el la kolektita praktika scio pri materiŝanĝiĝprocedoj kaj naturfilozofaj ideoj. La kemio de la mezepoko evoluiĝis el alkemio, kiun oni praktikis en Ĉinujo, Eŭropo kaj Hindujo jam de jarmiloj.
Alkemistoj okupiĝis kaj pri la nobeligo de metaloj (produktado de oro el aliaj nenobelaj metaloj), sed ankaŭ pri la eltrovo de kuraciloj, aŭ ĉionkuracilo por ĉiuj malsanoj. Ĉefe por la produktado de oro, alkemistoj serĉis eliksiron, la ŝtonon de la saĝuloj, kiu ŝanĝu nenobelan ("malsanan") metalon en nobelan ("sanan"). Ankaŭ en la medicina fako de alkemio oni serĉis eliksiron, la viveleksiron, tio estas kuracilo por ĉiaj malsanoj, kiuj fine ankaŭ donos nemortemon. Tamen neniu alkemisto iam ajn trovis la ŝtonon de la saĝuloj aŭ la viveliksiron.
Ĝis la fino de la 16-a jarcento la imaga mondo de alkemistoj kutime ne baziĝis je sciencaj esploroj, sed pri spertaĵoj kaj empiriaj receptoj. Alkemistoj multe eksperimentis kaj uzis por notado la samajn simbolojn kiel astrologoj. La mistera maniero de iliaj eksperimentoj, kiel la ofte estigitajn kolorajn flamerojn, fumo aŭ eksplozioj igis ilin konataj kaj foje persekutitaj kiel magiistoj kaj sorĉistoj. Alkemistoj uzis la samajn aparatojn kaj ilojn por siaj eksperimentoj, kiajn oni uzas ankoraŭ nuntempe.
Alberto la Granda; fresko (1352), Treviso, Italujo.
Alberto la Granda aŭ Albertus MAgnus estis fama alkemisto. Kiel klerikano li traktis tiajn temojn kaj trovis dum eksperimentado novan kemian elementon, arsenon. Nur Paracelsus evoluigis alkemion de empiria al pli eksperimenta scienco, kiu iĝis la bazo de la moderna kemio.
Kemilaboratorio de la 18-a jarcento
Kemio kiel scienco ricevis gravajn impulsojn en la 18-a kaj 19-aj jarcentoj: ĝi estis starigita sur la bazojn de mezurprocedoj kaj eksperimentoj - kiel la uzo de la pesilo kaj la pruveblo de hipotezoj kaj teorioj pri materioj kaj materiŝanĝiĝoj.
La laboroj de Justus von Liebig pri la efikomaniero de sterko fondis agrokemion kaj alportis gravajn konojn pri la neorganika kemio. La serĉo de sintetika anstataŭaĵo de la farbilo indigo por farbi teksaĵojn estis la elirpunkto por la evoluo de la organika kemio kaj de la farmakologio. En ambaŭ fakoj Germanujo havis ĝis la komenco de la 20-a jarcento absolutan antaŭrangan pozicion, kiu ebligis ekzemple la fabrikadon de eksplodaĵoj necesaj por la unua mondmilito ne el importitaj nitratoj, sed per katalizo el aera azoto laŭ la procezo de Haber-Bosch.
La aŭtarkiaj streboj de la nazioj donis pliajn impulzojn al kemio kiel scienco. Por sendependiĝi de la naftoimportoj evoluiĝis procedoj por fluigi terkarbon (procezo de Fischer-Tropsch). Alia ekzemplo estis la kreado de sintetika kaŭĉuko por fabriki pneŭojn.
Nuntempe kemio estas grava parto de kulturo. Kemiaj produktoj ekzistas ĉie, eĉ kiam oni ne konscias pri tio. Tamen akcidentoj de la kemia industriego, kiel ekzemple tiu de Seveso en Italujo kaj de Bhopalo en Hindujo, donis tre negativan bildon al kemio, tiel ke frapfrazoj kiel "for de kemio!"[2] populariĝis.
Subfakoj[redakti | redakti fonton]
Kemiaj konceptoj[redakti | redakti fonton]
Rilataj temoj[redakti | redakti fonton]
SI (Sistemo Internacia de Unuoj)
Kelkaj kemiaĵoj[redakti | redakti fonton]
Acidoj, Bazoj kaj Saloj
Zeino - Zeaksantolo - Zeaksantino
Famaj kemiistoj[redakti | redakti fonton]
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Listo de kemiistoj.
Antaŭ 1750[redakti | redakti fonton]
Demokrito, 460–371 a.K., fondinto de atomismo
Maria la judino, inter la 1-a kaj 3-a jarcento, fondinto de alkemio, inventistino de la cindrobano, de la bano Maria, de la premmarmito kaj de la unua Distililo
Ĝabir Ibn Hajan, ĉirkaŭ 721 ĝis ĉirkaŭ 815), la patro de kemio
Alberto la Granda, ĉirkaŭ 1200–1280, De Rebus Metallicis et de Mineralibus
Georg Brandt, 1694–1768, malkovro de kobalto
Daniel Rutherford, 1749–1819, malkovrinto de azoto
1750–1775[redakti | redakti fonton]
Marie Lavoisier, 1758–1836, Memoires de Chimie
John Dalton, 1766–1844, moderna atomteorio, unua tabelo kun relativaj atommasoj
1775–1799[redakti | redakti fonton]
Amedeo Avogadro, 1776–1856, la gasleĝo de Avogadro
Joseph Louis Gay-Lussac, 1778–1850, pipeto, bureto, titracio; gasleĝo, lakmusa papero, izoligo de boro
Sir Humphry Davy, 1778–1829, malkovro de natrio, kalio, kalcio, stroncio, bario kaj magnezio
Michael Faraday, 1791–1867, malkovro de benzeno kaj butileno, ŝargo ĉe elektrolizo
1800–1824[redakti | redakti fonton]
Charles Goodyear, 1800–1869, inventisto de vulkanizado
Friedrich Wöhler, 1800–1882, komenco de la sintetika organika kemio per la sintezo de ureo
Justus von Liebig, 1803–1873, minerala sterko, kloroformo, bakpulvoro
Gustav Robert Kirchhoff, 1824–1887, spektroskopia analizo, malkovro de Cezio kaj Rubidio
1825–1849[redakti | redakti fonton]
Alfred Nobel, 1833–1896, dinamito, fondaĵo de la premio Nobel
Johannes Diderik van der Waals, 1837–1923, gasekvacio
Clemens Alexander Winkler, 1838–1904, malkovro de indio kaj Germaniumo
Ludwig Boltzmann, 1844–1906, oftecdistribuo de kineta energio
Otto Wallach, 1847–1931, terpeno
1850–1874[redakti | redakti fonton]
Hermann Emil Fischer, 1852–1919, kemio kaj konstitucio de karbonhidratoj, projekcio Fischer, sintezo de sukero kaj purino, nobelpremiita en 1902
Ferdinand Frédéric Henri Moissan, 1852–1920, elemento fluoro, forno Moissan, nobelpremiita en 1906
Sir William Ramsay, 1852–1916, malkovro de heliumo, neono, kriptono, ksenono kaj argono
Wilhelm Ostwald, 1853–1932, fabrikado de nitrata acido el amoniako, nobelpremiita en 1909
Pierre Curie, 1859–1906, malkovro de radiumo kaj polonio, nobelpremiita en 1903
Svante Arrhenius, 1859–1927, elektrolita disigo, nocio de acido
Marie Curie, 1867–1934, malkovro de radiumo kaj polonio, nobelpremiita en 1903 kaj 1911
Sir Ernest Rutherford, 1871–1937, modelo de atomo, nobelpremiita en 1908
1875–1899[redakti | redakti fonton]
Gilbert Newton Lewis, 1875–1946, teorio de kovalenta ligo
Lise Meitner, 1878–1968, protaktinio
Otto Hahn, 1879–1968, protaktinio, fisio, nobelpremiita en 1944
Theodor Svedberg, 1884–1971, koloida kemio, nobelpremiita en 1926
Niels Bohr, 1885–1962, modelo de atomo
Irène Joliot-Curie, 1897–1956, malkovro de arta radioaktiveco, nobelpremiita en 1935
Ekde 1900[redakti | redakti fonton]
Linus Carl Pauling, 1901–1994, kemia ligo, nobelpremiita en 1954
Kurt Alder, 1902–1958, nobelpremiita en 1950
Giulio Natta, 1903–1979, nobelpremiita en 1963
Albert Hofmann, 1906–2008, malkovro de LSD
Glenn Theodore Seaborg, 1912–1999, plutonio kaj aliaj transuraniaj elementoj
Gerhard Ertl, * 1936, patro de la moderna surfaca kemio, nobelpremiita en 2007
Bildaro[redakti | redakti fonton]
Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]
Bibliografio[redakti | redakti fonton]
Charles E. Mortimer: Chemie – Das Basiswissen der Chemie (Kemio - Baza scio pri kemio). Thieme 2003, ISBN 3-13-484308-0.
Joachim Kranz; Manfred Kuballa: Chemie im Alltag (Kemio en la ĉiutaga vivo), Berlin 2003, ISBN 3-589-21692-1.
Basiswissen Schule Chemie (Bazaj lernejaj konoj pri kemio), 2-a eldono, Duden, ISBN 3-89818-026-3.
Manfred Kuballa; Jens Schorn: Chemie Pocket Teacher (Kemia poŝinstruisto). Cornelsen Verlag, Berlin 1997, ISBN 3-589-20980-1.
Referencoj[redakti | redakti fonton]
↑ Kluge, Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache, 24-a eldono, ISBN 3-11-017473-1
↑ Germane: „Weg von der Chemie!“
Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]
Kemio en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Kategorio Kemio en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Zdeněk Pluhař (2011). SISTEMA ĤEMIA NOMENKLATURO EN ESPERANTO, p. 1-36. Arkivita el la originalo je 2015-07-06.
Paĝoj kiuj uzas ISBNajn magiajn ligojn
Havendaj artikoloj malpli grandaj ol 30 kB
Informoj pri la paĝo
Citi ĉi tiun artikolon
Ĉi tiu paĝo estis lastafoje redaktita je 18:00, 2 dec. 2016.
La teksto disponeblas laŭ la permesilo Krea Komunaĵo Atribuite-Samkondiĉe 3.0 Neadaptita; eble aldonaj kondiĉoj aplikeblas. Vidu la uzkondiĉojn por detaloj.
Regularo pri respekto de la privateco
Vidigo por porteblaj aparatoj