eo eo eo eo eo eo eo es eo eo eo eo da eo eo hbs_lat fr fr en eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo lt nl eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo
Redaktado de Toĥara lingvaro - Vikipedio
Averto: Vi ne estas ensalutinta. Via IP-adreso enregistriĝos en la redakta historio de tiu ĉi paĝo. Se vi ensalutas aŭ kreas konton, viaj redaktoj estos atribuitaj al via salutnomo, kune kun aliaj bonaĵoj.
Kontrolo kontraŭ spamo. Ne entajpu ion ajn!
La '''toĥara lingvaro''' estas formortinta branĉo de la [[hindeŭropa lingvaro]]. Oni konas ĝin nur per manskribaĵoj, datitaj de la 6-a ĝis la 8-a jarcento k.e. kaj trovataj en [[oazo|oazaj]] urboj ĉe la norda limo de la [[Tarim-baseno]] (nun parto de [[Ŝinĝjango]] en nordokcidenta [[Ĉinio]]). La malkovro de tiuj lingvoj en la frua 20-a jarcento kontraŭdiris la antaŭe dominantan ideon pri orienta-okcidenta divido en la hindeŭropaj lingvoj per la [[izogloso centum-satem]],<ref group="n" name="centum-satem"/> kaj kontribuis al renovigita studado de la familio. Identante la aŭtorojn kun la popolo [[Toĥaroj]] de antikva [[Baktrio]] (Toĥaristano), fruaj aŭtoroj nomis la lingvojn "toĥaraj." Kvankam oni hodiaŭ ĝenerale konsideras tiun identon erara, la nomo restis. La dokumentoj registras du proksime rilatajn lingvojn, nome la "A-toĥara" ("la orienta toĥara," "la agnea" aŭ "la turfana") kaj la "B-toĥara" ("la okcidenta toĥara" aŭ "la kuĥea"). La temoj de la tekstoj sugestas, ke la A-toĥara estis pli arkaika kaj uzata kiel [[Budhismo|Budhisma]] liturgia lingvo, dum la B-toĥara estis pli aktive parolata en la tuta areo de [[Turfan]] en la oriento ĝis [[Tumŝuko]] en la okcidento. Aro de pruntovortoj kaj nomoj, trovitaj en [[Prakrito|prakritaj]] dokumentoj, nomiĝis "la C-toĥara." Tiuj lingvoj formortis post kiam [[tjurkaj popoloj|tjurkaj]] [[ujguroj]] etendiĝis en la Tarim-basenon en la 9-a jarcento k.e. dum la islamigo kaj tjurkigo de Ŝingjango. ==Malkovro kaj signifo== [[Dosiero:IE1500BP.png|eta|300px|[[Izogloso centum-satem|Centum-aj kaj satem-aj lingvoj]]: centum-aj lingvoj (verdaj, bluaj, violkoloraj, flavaj, brunaj) kaj satem-aj lingvoj (ruĝaj, oranĝaj)]] [[Dosiero:QizilDonors.jpg|eta|300px|"[[Toĥaroj|Toĥaraj]] donantoj," fresko el la 6-a jarcento k.e., [[Kizilaj kavernoj|Kizil]], [[Tarim-baseno]]. Tiuj freskoj asociiĝas kun alnotoj en la toĥara kaj [[Sanskrito]], faritaj de siaj pentrintoj.]] Oni eĉ ne suspektis la ekziston de la toĥaraj lingvoj kaj alfabeto ĝis la arkeologa esploro de la Tarim-baseno fare de [[Aurel Stein]] en la frua 20-a jarcento malkovris fragmentojn en nekonata lingvo, datitaj de la 6-a ĝis la 8-a jarcentoj k.e..<ref>Deuel, Leo. 1970. ''Testaments of Time'', ĉ. XXI, paĝoj 425–455. Baltimore, Pelican Books. Orig. eldon. Knopf, Novjorkio, 1965.</ref> Poste nelonge klariĝis, ke tiuj fragmentoj efektive estis skribataj en du apartaj sed rilataj lingvoj, apartenantaj al ĝis tiam nekonata branĉo de la hindeŭropa lingvaro: *'''A-toĥara lingvo''' (agnea aŭ orienta toĥara; memnome ''ārśi'') el [[Karaŝahar]] (antikva ''Agni'', ĉina ''Yanqi'') kaj [[Turpan]] (antikvaj Turfan kaj Xočo); kaj *'''B-toĥara lingvo''' (kuĥea aŭ okcidenta toĥara) el [[Kuĥeo]] kaj A-toĥaraj lokoj. [[Prakrito|Prakritaj]] dokumento el [[Loulan]] ĉe la sudorienta rando de la Tarim-baseno enhavas pruntovortojn kaj nomojn, kiuj ŝajnas veni el alia variaĵo de la toĥara, nome la '''C-toĥara'''.<ref name="mallory-expedition">{{citaĵo el gazeto | titolo=Bronze Age languages of the Tarim Basin | persona nomo=J.P. | familia nomo=Mallory | gazeto=Expedition | volumo=52 | numero=3 | paĝoj=44–53 | url=http://penn.museum/documents/publications/expedition/PDFs/52-3/mallory.pdf }}</ref> La malkovro de la toĥara komplikis iujn teoriojn pri la rilatoj inter la hindeŭropaj lingvoj, kaj revivigis ilian studadon. En la 19-a jarcento oni pensis, ke la divido inter [[izogloso centum-satem|centum-aj kaj satem-aj lingvoj]]<ref group="n" name="centum-satem">Temas pri la vorto por cent; la Esperanta numeralo mem devenis de centum-aj lingvoj.</ref> estis simpla okcidenta-orienta divido, kun centum-aj lingvoj en la okcidento. Tiun teorion subfosis en la frua 20-a jarcento la malkovro de la [[hitita lingvo]], centum-a lingvo en relative orienta loko, kaj de la toĥara lingvaro, kiu estis centum-a malgraŭ ke ĝi estas la plej orienta branĉo. La rezulto estis nova hipotezo, laŭa de la "onda" teorio de [[Johannes Schmidt (lingvosciencisto)|Johannes Schmidt]], sugestante, ke le satem-a izogloso reprezentas lingvan novaĵon en la centra parto de la [[prahindeŭropa hejmregiono]], kaj tiu ŝanĝiĝo ne okazis en la centum-aj lingvoj laŭ la orienta kaj okcidenta periferioj.{{mallonga piednoto|Renfrew|1990|pp=107–108}} Lingvosciencistoj kiaj [[Walter Bruno Henning]], [[Tamaz V. Gamkrelidze]] kaj [[Vyacheslav Ivanov (filologo)|Vyacheslav Ivanov]] sugestis, pli polemike, ke la [[gutia lingvo]], hindeŭropa lingvo parolata dum la frua [[Bronza Epoko]] ĉe la [[Irana Altebenaĵo|irana altebenaĵo]], eble rilatis al la toĥara lingvaro.<ref name="G and I">''Гамкрелидзе Т. В., Иванов Вяч. Вс.'' Первые индоевропейцы на арене истории: прототохары в Передней Азии // Вестник древней истории. 1989. № 1.</ref> Tiu teorio restas polemika. La toĥara formortis verŝajne post 840, kiam la [[ujguroj]], elpelitaj el [[Mongolio]] de la [[kirgizoj]], movis en la Tarim-basenon.<ref name="mallory-expedition"/> Tiun teorion subtenas la malkovro de tradukoj de toĥaraj tekstoj al la ujgura. Dum la ujgura rego, la popoloj miksiĝis kun la ujguroj por produkti multe el la hodiaŭa popolo de la nuna Ŝingjango. == Notoj == <references group="n"/> == Referencoj == {{Referencoj}} == Vidu ankaŭ == * [[Hindeŭropa lingvaro]] * [[Hitita lingvo]] * [[Prahindeŭropa lingvo]] == Fonto == {{traduko|en|Tocharian languages|747129946}} [[Kategorio:Hindeŭropa lingvaro]] [[Kategorio:Ŝinĝjango]]
Konservante, vi konsentas senlime doni vian kontribuon laŭ la Permesilo Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 kaj la GFDL.
Vi konsentas esti agnoskata de reuzantoj almenaŭ per ligilo aŭ URL al la paĝo kontribuita. Vidu la Rajtojn de Uzado por detaloj.
Nuligi Helpo pri redaktado (en nova fenestro)
Specialaj Signoj: Ĉ ĉ Ĝ ĝ Ĥ ĥ Ĵ ĵ Ŝ ŝ Ŭ ŭ Ā ā Ē ē Ī ī Ō ō Ū ū · ß · Ð ð Þ þ · ĉ ĝ ĥ ĵ ŝ ŭ ·
Æ æ Œ œ · ÿ Ÿ · – — • ’ | … ~ ° «» ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ ⁹ ⁰ ½ nedisegebla spaco :    ·
Vikisintakso: ligiloj [] [[]] komento :   ŝablono : {{}} {{#if:|1|0}} parametro {{{}}}
defaŭlta ordigŝlosilo {{DEFAŬLTORDIGO:}} [[Kategorio:]] {{PAGENAME}}
[[Dosiero:]] [[Media:]] #ALIDIREKTU[[]] · [[Commons:]] [[m:]] [[n:]] [[q:]] [[s:]] [[Wikt:]]
·    ·    ·    ·
Vikidatumoj entities used in this page
Ŝablonoj uzitaj sur ĉi tiu paĝo:
Ŝablono:Citaĵo el gazeto (redakti)
Informoj pri la paĝo
Regularo pri respekto de la privateco
Vidigo por porteblaj aparatoj