eo eo eo en eo eo eo eo eo eo pt eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo en en es eo es eo en eo en pl fr sl ceb eo eo en eo hbs_lat eo eo fr hu eo it eo pl eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo nl tr eo en ca eo fr es ceb fi eo es de es en kn fr io en es en fr fr eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo es it eo es eo eo es eo eo it eo pt eo eo it eo es eo eo eo eo eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo pt eo eo eo fr eo eo pl eo eo da eo pl fr en eo eo es es eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr nl eo eo it eo eo et eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo nl de am an da ar fr arz as en pl en az ku uz lt en ru sv bg new bn br hbs_lat uk ca en id es it mzn war hbs_lat vi cy da de hi el en es et eu ast fa fi et fr en fy de ja gd lt gn ku he hi tl hbs_lat tl hu hy it id en en es is it ja fr jbo jv ka kk ta ko cs it it lb ru hbs_cyr it es it nl hu lo lt lv hi pl en ml be mr ms my ru ceb nds ne ne nl nb nb fi nl fr it pa pl pnb ps pt io ro vi ru ru id sa jbo en sd hbs_lat si en sk sl et sq hbs_lat id nl la sv hu ta te en th ceb tr tr en oc en fy ur uz fr fi vi ceb pl en zh he zh fr zh eo eo eo eo eo eo eo eo eo
El Vikipedio, la libera enciklopedio
Jump to navigation Jump to search
Kolorefiko – Sunlumo brilanta tra vitraĵoj sur tapiŝoj (Moskeo Nasir ol Molk en Ŝirazo, Irano).
Koloro estas trajto de lumo kiu por niaj okulo kaj cerbo aspekte malsamas laŭ la ondolongo de la lumo. La kolora aspekto de objekto dependas de la lumo kiun ĝi reflektas kaj la koloroj ĉirkaŭaj.
Pli precize: koloro estas sensaĵo el la sensorgano okulo, analizita kaj traktita de la cerbo. Tiu sensaĵo malsamas laŭ la ondolongoj (aŭ frekvencoj) kaj intensoj de lumaj ondoj, kiuj mikse tuŝas samtempe kaj samloke la retinon (sensan parton de la okulo).
Laŭ Francisko Azorín koloro estas Impreso, kiun faras sur la okuloj lumantaj objektoj, sendepende de ilia formo.[1] Li indikas etimologion el la latina color (koloro). Kaj li aldonas la terminojn kolorilo, por farbo, substanco koloranta, uzata en la pentrarto, tekniko, k.c.; kaj kolori por liveri koloron; krome estas listigitaj koloristo, kolorigisto, domkolorigi, murkolorigi, kolorimetrio, kolorimetro.[2]
1 La biologio de la kolorovido
4 La fiziko de la koloroj
5 Pliprecizigo de kolor-nocioj en Esperanto
7.1 Koloroj en la naturo
sistemo RVB pri emisio de koloroj
sistemo CMFN pri parta reflekto de blanka lumo
La sensiva parto de la retino (pri la koloroj) konsistas el tri specoj de ĉeloj — el ĉeloj kiuj reagas je la verdaj frekvencoj (la frekvencoj de la verda lumo), ĉeloj kiuj reagas je la ruĝaj kaj ĉeloj kiuj reagas je la bluaj.
Ne ekzistas ĉeloj kiuj reagas ekskluzive al unu el la aliaj kolorofrekvencoj. Pri tiuj ĉi la cerbo miksas la informojn, kiujn ĝi ricevas.
Substanco por kolorigi objekton nomatas farbo.
En la priskriba sistemo RVB la tri bazaj koloroj estas ruĝo, flavo, bluo, dum ĉiuj aliaj estas miksitaj koloroj.
Koloroj[redakti | redakti fonton]
RFB-kolorcirklo (+ nigro, blanko, grizo, bruno)
Nigro, blanko kaj grizo estas apartaj neŭtraj koloroj.
Specialaj kolorvortoj nur uzataj en kelkaj cirkonstancoj:
Bunta – plurkolora, multkolora
Jaspeca – simila al la kolordiverseco de jaspo
Iriza – prezentanta tiajn kolorojn, kiuj ŝanĝiĝas laŭ la pozicio de la observanto
Muara – havanta rebrilojn ŝanĝiĝemajn: muara silko
Piga – pri besta felo: prezentanta nigrajn kaj blankajn neregulajn makulojn
Ruana – pri besta felo: kun intermiksitaj ruĝaj kaj blankaj haroj
Kolorosistemoj[redakti | redakti fonton]
RFB – Ruĝo/Flavo/Bluo – Tradicia fundamenta triopo da pigmentokoloroj, el kiuj (preskaŭ) ĉiu koloro estas farebla. Manko de la tri koloroj faras nenion (blanko sur blanka papero); egala miksaĵo faras nigron sed, pro neperfekteco de realaj farboj, ne bonan. (angle RYB)
CMF – Cejano/Maĝento/Flavo – Fundamenta triopo da pigmentokoloroj, el kiuj ĉiu koloro estas farebla. Manko de la tri koloroj faras nenion (blanko sur blanka papero); egala miksaĵo faras nigron (sed la nigro ne estas tre bona). (Sistemo CMF, angle CMY)
CMF-N – Cejano/Maĝento/Flavo-Nigro – Fundamenta triopo da pigmentokoloroj plus nigro, el kiuj ĉiu koloro estas farebla, inkluzive de bonega nigro. Manko de la kvar koloroj faras nenion (blanko sur blanka papero); egala miksaĵo de Cejano/Maĝenta /Flavo aspektas nigre, sed por vera nigro, nigro sola estas uzata. (sistemo CMFN, angle CMYK)
RVB – Ruĝo/Verdo/Bluo – Fundamenta triopo da lumokoloroj, el kiuj ĉiu koloro estas farebla. Manko de la tri koloroj faras nigron; egala miksaĵo faras blankon, egala miksaĵo kun parta intenso por ĉiu koloro faras grizon. (sistemo RVB, angle RGB)
Rimarkigo: la esprimo "ĉiu koloro estas farebla" rilatas al "kolora triangulo", kiu kovras grandan parton de la kolorkampo de la homa okulo, sed ne perfekte kongruas kun ĝi.
La fiziko de la koloroj[redakti | redakti fonton]
ecoj de la spektrokoloroj
Elektromagneta radiado estas miksaĵo el radiadoj de diversaj ondolongoj kaj intensecoj. Se tiu radiado havas ondolongon ene de la vidkampo de la homo (proksimume inter 380 kaj 740 nanometroj), tiam oni nomas ĝin (videbla) lumo. La lumspektro registras la intensecon de ĉiu ondolongo. La plena spektro de la radiado alvenanta de certa objekto determinas la (vidatan) aperon de tiu ĉi objekto, interalie la perceptatan koloron. La apuda tabelo donas la limojn inter kiuj varias ondolongo kaj frekvenco de la spektrokoloroj. La bildo montras, ke tiuj koloroj estas sufiĉe subjektiva provo, ordigi multe pli abundan kolorpaletron kun kontinuaj transiroj.
Pliprecizigo de kolor-nocioj en Esperanto[redakti | redakti fonton]
Uzante la prefikson hel- oni povas aludi al koloro enhavanta multe da blanko:
Por indiki malhelan koloron, enhavanta multe da nigro, malhel- aldonatas al la baza kolorvorto:
Rekta fiksado de mal- al kolorvorto maloftas, sed teorie eblas: malblanka do egalus nigran. Malgrizo egalus grizon. Uzante la supre montritan farbocirklon, oni povus eĉ krei sinonimojn: malverdo = ruĝo. Tamen tia uzado postulas, ke la alparolato jam parkere konas la kolorcirklon.
Per la sufikso -et- indikeblas, ke temas pri nepreciza, duba nuanco: "Ŝiaj okuloj estis bluetaj."
Por interkoloraj nuancoj utilas ankaŭ simpla kunmetado de vortoj. Notu la diferencon inter ruĝbruna (ruĝe bruna) kaj brunruĝa (brune ruĝa).
Koloroj kaj psikologio[redakti | redakti fonton]
La uzado de la diversaj koloroj influas laŭgrade sur la animstato de la personoj, multaj el kiuj estas uzataj tiucele en specifaj lokoj, por ekzemplo en restoracioj estas ofta la uzado de ornamaĵoj oranĝkoloraj ĉar ŝajne tiu akcelas apetiton, en hospitaloj oni uzas neŭtrajn kolorojn (verda en vestaĵoj kaj operaciejoj) por trankviligi la pacientojn, kaj por dungoselekt-intervjuoj rekomendendas uzi vestaĵojn de malhelaj koloroj, ĉar tio donas la impreson esti persono responsa kaj dediĉita; tiuj estas kelkaj ekzemploj de la rilato inter la koloroj kaj la emocioj.
Koloroj kaj heraldiko[redakti | redakti fonton]
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Heraldikaj koloroj.
Heraldikaj koloroj konsistigas unu el la elementoj de heraldika kodigo. Ne ampleksas ĝia paletro, kies uzo estas pli teknika (eĉ ofte simbola) ol arta. La koloroj dispartiĝas en tri grupoj: farboj, metaloj kaj peltoj. Ili ne uziĝas tute libere, sed laŭ reguloj, ĉefe la t.n. "kontrastigo de la koloroj". La nomoj de la farboj (Lazuro, gorĝo...) fontas el la anglo-normanda glosaro, kiu funkciis internacie dum longa periodo. La orientaj kaj nordaj landoj de Eŭropo nun uzas la nacilingvajn kutimajn nomojn de la respondaj koloroj (bluo, ruĝo...). Se la vortoj "metaloj" kaj "peltoj" respondas al la uzo de ĉiuj eŭropaj landoj, tute alia estas por la vortoj "koloro" kaj "farbo" kie estas granda konfuzo, precipe en la franca glosaro, (kie la vortoj "couleur" (koloro) kaj "émail" (emajlo) estas ajne uzataj laŭ la aŭtoroj) sed ankaŭ en multaj aliaj lingvoj, kie la sama vorto "koloro" uziĝas kaj por la tuta paletro, kaj por la priskribitaj "farboj". Farbo, fine ŝuldas sian elekton analogie al la (germana) heraldische Farbe.
Koloroj en la naturo[redakti | redakti fonton]
Ruĝa koloro de rozo
Viola de floro Viola cornuta
Fuksia koloro en floroj de genro fuksio
Oranĝa koloro de la samnoma frukto oranĝo
Oliva koloro el olivoj
Granata koloro ene de granato
Blua koloro de floroj Gentiana verna
Color Roza koloro de rozo
Blanko de la floro Zantedeschia aethiopica
Ruĝa koloro de floro Anemone coronaria
Lavenda koloro de lavendo
Turkisa kaj arĝenta koloroj en turkiso kaj arĝento
Sukcena koloro de sukceno
Grenata koloro de un grenato
Kafbruna de la greno kaj tazo da kafo
Verdo de maskla papago Eclectus roratus
La tonoj de la ĉielo estas referenco por la ĉielblua koloro
La maro en la Bahamoj estas cejana, turkisa kaj smeralda
Proverboj[redakti | redakti fonton]
Ekzistas proverboj pri koloro en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili[3]:
„ De sama koloro, de sama valoro. ”
„ Kiam nokto vualas, ĉiuj koloroj egalas. ”
Referencoj[redakti | redakti fonton]
↑ Francisko Azorín, arkitekto, Universala Terminologio de la Arkitekturo (arkeologio, arto, konstruo k. metio), Presejo Chulilla y Ángel, Madrido, 1932, paĝo 115.
Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]
Koloro en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Kategorio Koloro en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]
Apliko de kolorkodoj en komputado germane, angle
v • d • r
blanka • griza • nigra
ruĝa • oranĝkolora • flava • verda • blua • indiga • violkolora
ruĝa (R) • verda (G) • blua (B) • cejana (C) • magenta (M) • flava (Y) • nigra (K)
bruna • kakia • lila • malva • okra • roza • rufa • turkisa
Havendaj artikoloj malpli grandaj ol 30 kB
Informoj pri la paĝo
Citi ĉi tiun artikolon
Ĉi tiu paĝo estis lastafoje redaktita je 14:39, 28 dec. 2017.
La teksto disponeblas laŭ la permesilo Krea Komunaĵo Atribuite-Samkondiĉe 3.0 Neadaptita; eble aldonaj kondiĉoj aplikeblas. Vidu la uzkondiĉojn por detaloj.
Regularo pri respekto de la privateco