eo eo eo eo eo eo eo es eo eo eo eo da eo eo hbs_lat fr fr en eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo
Redaktado de Nutrado en antikva Grekujo - Vikipedio
Averto: Vi ne estas ensalutinta. Via IP-adreso enregistriĝos en la redakta historio de tiu ĉi paĝo. Se vi ensalutas aŭ kreas konton, viaj redaktoj estos atribuitaj al via salutnomo, kune kun aliaj bonaĵoj.
Kontrolo kontraŭ spamo. Ne entajpu ion ajn!
[[Dosiero:Banquet scene Louvre G135 full.jpg|eta|dekstra|300px|Festenano kaj muzikistino, [[kaliko]] de la pentristo de [[Colmar]], [[5-a jarcento a.K.]], [[Luvro]]]] La '''nutrado en [[antikva Grekujo]]''' karakteriziĝas per simpleco, sobreco kaj spegulas la malfacilajn kondiĉojn de la [[agrokulturo]] en antikva [[Grekujo]]. Ĝi baziĝas sur la ''"[[mediteraneo|mediteranea]] triopo"''<ref>Esprimo enkondukita de Sir Colin Renfrew en ''The Emergence of Civilisation: The Cyclades and the Aegean in The Third Millennium BC'', [[1972]].</ref>: [[tritiko]], [[olivoleo]] kaj [[vino]]. == Ĉiutaga nutrado == [[Dosiero:Salt cellar Athens Louvre ED524.jpg|eta|maldekstra|250px|Salujo el [[ceramiko]], nigre [[lako|lakita]], [[5-a jarcento a.K.]], [[Luvro]], [[Parizo]], [[Francujo]]]] Grekoj manĝis trifoje tage. * La [[matenmanĝo]] (ἀκρατισμός, ''akratismós'') konsistis el [[hordeo|hordepano]] sorbigita en pura [[vino]] (ἄκρατος, ''ákratos''), foje kun [[figo]]j aŭ [[olivo]]j. * La [[tagmanĝo]] (ἄριστον, ''ariston'')<ref>Ĉe [[Homero]] kaj la unuaj [[greka tragedio|tragediistoj]], tiu ĉi termino signifas unue la unuan manĝon de la tago, kiu foje estas malpli simpla: en la kanto 24, v.&nbsp;124 de ''la [[Iliado]]'', la amikoj de [[Aĥilo]] mortigas ŝafon por prepari la mantenmanĝon.</ref> estis simpla manĝo ĉirkaŭ tagmezo aŭ komence de la posttagmezo. * La [[vespermanĝo]] (δεῖπνον, ''deĩpnon'') estis la plej grava manĝo de la tago, kiu okazis kutime post noktiĝo. Foje aldoniĝis [[manĝeto]] (ἑσπέρισμα, ''hespérisma'') komence de la vespero. Grekoj manĝis sidante, benklitoj estis uzataj nur de [[nobelo]]j aŭ dum [[festeno]]j<ref>Dalby [[1996]], p. 13-14.</ref>. Tabloj, altaj por kutimaj manĝoj kaj malaltaj por festenoj, estis komence ortangulaj. Dum la [[4-a jarcento a.K.]] kutimaj tabloj iĝis rondaj, plejofte kun zoomorfaj [[piedo]]j (ekzemple en formo de [[leono|leonpiedoj]]). La kutimo [[tombo|entombigi]] malgrandajn figuretojn el [[argilo]] reprezentantajn [[meblo]]jn ebligas al ni nun havi bonan ideon pri grekaj [[meblo]]j. [[Platpano]]j servis foje kiel [[telero]]j, sed [[bovlo]]j el bakita [[argilo]] aŭ [[metalo]] estis pli kutimaj. Telerareroj iĝis pli kaj pli subtilaj kaj troviĝis [[telero]]j el altvalora materialo aŭ el [[vitro]] dum la [[romio|romia]] epoko. Oni tute ne manĝis per [[forko]]j, sed per [[fingro]]j. [[Tranĉilo]]j utilis por distranĉi [[viandaĵo]]n kaj [[kulero]]j similaj al nunaj [[eŭropo|eŭropaj]] kuleroj por manĝi [[supo]]jn kaj [[kaĉo]]jn. Ŝajnas, ke ofte virinoj manĝis dise de viroj. Kiam la hejmo ne estis sufiĉe granda, viroj manĝis unuaj kaj virinoj nur, post kiam la viroj finmanĝis<ref>Dalby [[1996]], p. 15.</ref>. Laŭ [[Aristotelo]]<ref>''[[La politiko]]'', 1323a4.</ref>, en riĉaj familioj [[sklavo]]j servis ĉetable, en pli malriĉaj familioj, virinoj aŭ infanoj. === Pano === [[Dosiero:NAMA Figurine pétrissante 1.jpg|eta|dekstra|240px|Virino knedanta [[pano|panpaston]], ĉ.&nbsp;[[-500|500]]-[[-475|475 a.K.]], nacia arkeologia muzeo, [[Ateno]]]] [[Cerealoj]] (σῖτος, ''sĩtos'') estis la bazo de la greka nutrado. Grekoj manĝis ĉefe [[tritiko]]n (πύρος, ''pýros''), sed ankaŭ [[spelto]]n (ζειά, ''zeiá'') kaj [[hordeo]]n (κριθαί, ''krithaí''). Oni prilaboris tritikon de du diversaj manieroj: malsekigita kaj dispecigita ĝi utilis por prepari kaĉojn; muelita al [[faruno]] (ἀλείατα, ''aleíata'') ĝi utilis al preparo de [[pano]] (ἄρτος, ''ártos'') aŭ de [[patkuko]]j, kiuj foje enhavis ankaŭ [[fromaĝo]]n aŭ [[mielo]]n. [[Acida pasto]] estis uzata kiel [[fermentilo]], sed ŝtonaj bakfornoj aperis nur dum la [[romio|romia epoko]]. Laŭ [[Solono]], [[ateno|atena]] leĝisto kaj [[poeto]] de la [[6-a jarcento a.K.]], tritikpano estis rezervita por festtagoj. Ekde la [[klasika epoko]], oni vendis ĝin ĉiutage ĉe [[panisto]]j, kie ĝi restis tamen sufiĉe multekosta. [[Hordeo]] estis pli facile produktebla, sed malpli facile panigebla. Hordea pano estas tre riĉa, sed ankaŭ tre peza. Tial, hordeo estis ĉefe rostita kaj poste muelita por obteni farunon (ἄλφιτα, ''álphita''), el kiu oni preparis la bazan grekan pladon ''maza'' (μᾶζα, ''mãza''). En sia verko ''La paco'', [[Aristofano]] uzas la esprimon ἔσθειν κριθὰς μόνας, litere "manĝi nur hordeon", kiu signifas "disponi nur la minimumon". ''Maza'' estis manĝita kuirita aŭ kruda, kaĉa, buleta aŭ patkuka. Fromaĝo aŭ mielo estis foje aldonitaj. === Fruktoj kaj legomoj === Kune kun cerealoj oni ofte servis superfajraĵon (ὄψον, ''ópson''), t.e. io ajn, kion oni preparis superfajre. En la [[Iliado]] tiu esprimo signifas [[viandaĵo]]n, en la [[Odiseado]] ankaŭ [[fiŝajo]]n. Ekde la [[klasika epoko]] la esprimo celas ĉefe [[legomo]]jn: [[brasiko]]n, [[cepo]]jn, [[lento]]jn, [[fabo]]jn, diversajn speciojn de [[latiro]], [[vicio]]n kaj [[kikero]]jn. Oni servas ilin [[supo|supe]] aŭ [[kaĉo|kaĉe]] (ἔτνος, ''étnos'') kun [[olivoleo]], [[vinagro]], [[fiŝsaŭco]] (γάρον, ''gáron'') simila al la nuntempa [[vjetnamio|vjetnama]] ''[[nuoc mam]]'', kaj [[herbo]]j. Laŭ [[Aristofano]]<ref>[http://remacle.org/bloodwolf/comediens/Aristophane/grenouilles.htm Aristofano, La ranoj, p.62-63]</ref> kaĉo estas unu el la plej ŝatataj pladoj de [[Heraklo]], prezentita kiel manĝegulo en antikvaj grekaj komedioj. Malriĉuloj ofte manĝis [[glano]]jn (βάλανοι, ''bálanoi'')<ref>Dalby [1996], p. 89.</ref>. [[Olivo]]j estis ofta aldonaĵo, krudaj aŭ [[konfitaĵo|konfitaj]]. Enurbe freŝaj legomoj estis multekostaj kaj malofte manĝataj: malriĉaj urbanoj manĝis prefere sekajn legomojn. [[Lento]]supo (φακῆ, ''phakễ'') estis la tipa plado de laboristo<ref>Dalby [1996], p. 90.</ref>. [[Cepo]]j estis simbolo de [[militisto|militista]] vivo: Aristofano mencias en ''La paco'' la ''"rukton de la cepmanĝulo"'' (v.529), tipa eco de la soldato. Iom poste la [[ĥoro]] kantas pacon kaj la ''"ĝojon esti liberita de la kasko, la fromaĝo kaj la cepoj"'' (v.1127-1129) [[Frukto]]jn freŝajn aŭ sekajn oni manĝis [[deserto|deserte]]. Temis ĉefe pri [[figo]]j, [[granato]]j, [[juglando]]j kaj [[avelo]]j. Sekigitajn figojn oni manĝis ankaŭ [[aperitivo|aperitive]], trinkante vinon. Tiam oni aldonis ofte ankaŭ [[lupenoj|lupensemojn]], [[kaŝtano]]jn, [[kikero]]jn aŭ rostitajn [[fago]]semojn. === Viandaĵoj === [[Dosiero:Goat sacrifice Louvre K238.jpg|eta|250px|maldekstra|Oferoj estis la ĉefa viandaĵfonto al la urba civitano - ĉi tie [[kapro|kaprino]], [[kratero (vazo)|kratero]] de Python, ĉ.&nbsp;[[-360|360]]-[[-350|350 a.K.]], [[Luvro]]]] Viandaĵkonsumado dependis de la riĉeco de la familio, sed ankaŭ de ties loĝloko: en la kamparo, [[ĉasado]] (ĉefe per kaptiloj por malriĉuloj) ebligis konsumon de [[birdo]]j kaj [[leporo]]j. Kamparanoj posedis ankaŭ kortbirdojn, t.e. [[koko]]jn kaj [[ansero]]jn. Iom pli riĉaj homoj bredis [[kapro]]jn, [[porko]]jn kaj [[ŝafo]]jn. Enurbe viandaĵoj estis multkostaj, krom porkaĵo: Aristofano raportas, ke porkido valoras tri [[draĥmo (Antikvo)|draĥmojn]]<ref>''La paco'', v.&nbsp;374.</ref>, t.e. la salajro de tri labortagoj de konstrulaboristo. La [[mikeneo|mikenea civilizo]] pratikis bredadon de [[bovo]]j por viandaĵo. Dum la [[8-a jarcento a.K.]] [[Heziodo]] priskribis idealan kamparanan festenon: <blockquote> ''"povintus mi havi ombron de roko, vinon de Byblos, patkukon ŝvelintan kaj lakton de kaprinoj, kiuj ne plu mamnutras, kun viandaĵo de bovinido, kiu paŝtis enarbare kaj ankoraŭ ne havis idon aŭ de ŝafidoj de unuenaskitaj."''<br /> (''Laboro kaj tagoj'', v.&nbsp;588-593.) </blockquote> Tamen, ekde la fino de la arkaika epoko, [[bredado]] malpligrandiĝis kaj viandaĵkonsumo iĝis escepta, krom por religiaj oferoj, kiuj okazigis civilajn festenojn: la parto de la dioj ([[graso]] kaj [[osto]]j) estis bruligitaj kaj la parto de la homoj ([[karno]]) rostita kaj disdividita inter la partoprenantoj. [[Sparto|Spartanoj]] manĝis ĉefe [[raguo|porkaĵraguon]], la faman nigran [[brogaĵo]]n (μέλας ζωμός, ''mélas zômós''). Dikaiarkos, en verko de Ateneo, rakontas pri la ingrediencoj: [[porkaĵo]], [[salo]], [[vinagro]] kaj [[sango]]. La pladon kompletigis [[figo]]j kaj [[fromaĝo]]. [[Claudius Aelianus]]<ref>[http://remacle.org/bloodwolf/historiens/elien/table.htm Veraj rakontoj, XIV, 7].</ref>, aŭtoro, kiu vivis inter la [[2-a jarcento|2-a]] kaj [[3-a jarcento]] asertis, ke [[Sparto]] malpermesis al siaj kuiristoj prepari aliajn manĝaĵojn ol viandaĵon. === Fiŝaĵoj === Sur la grekaj [[insulo]]j kaj marbordo, freŝaj fiŝoj kaj marfruktoj ([[konko]]j, [[molusko]]j, [[sepio]]j kaj [[cefalopodoj]]) estis kutimaj nutrorimedoj. Ili estis konsumataj surloke, sed ĉefe vendataj interne de la lando. [[Sardino]]j kaj [[anĉovo]]j estis tiel kutime manĝataj de [[ateno|atenaj]] civitanoj. Ili estis vendataj freŝaj, sed ĉefe salitaj. [[Steleo]] el la fino de la [[3-a jarcento a.K.]] en la [[beotio|beotia]] urbeto Akraifia, ĉe la lago Kopais surhavas liston de fiŝoj kaj la korespondajn prezojn: la malplej multekosta fiŝo estis ''skaren'' (certe skarideo, papaga fiŝo); ruĝa [[tinuso|tinusaĵo]] estis trioble pli multekosta<ref>Dalby [1996], p. 67.</ref>. Inter la aliaj kutimaj marfiŝoj troviĝis blankaj [[tinuso]]j, [[:fr:rouget|ruĝuloj]], [[rajo]]j, [[spadfiŝo]]j aŭ [[sturgo]]j, delikataĵoj manĝataj salitaj. La lago Kopais famiĝis pro siaj [[angilo]]j, ŝatataj en la tuta Grekujo kaj prikantataj de la heroo de la greka komedio ''Aĥarnioj''. Inter la dolĉakvaj fiŝoj troviĝis [[ezoko]]j, [[karpo]]j au la malpli ŝatataj [[siluro]]j. === Ovoj === Grekoj bredis [[koturno]]jn kaj [[koko|kokinojn]], parte por [[ovo]]j. Kelkaj aŭtoroj<ref>''Épitomé'' de Ateneo, 58b</ref> laŭdas ankaŭ [[fazano]]vojn kaj [[ansero|egiptajn anserovojn]], sed ili supozeble estis maloftaj. Ovoj estis manĝataj malmolaj aŭ molaj dum [[aperitivo]] aŭ [[deserto]]. Por prepari pladojn oni ankaŭ uzis disigitajn [[ovoblanko]]jn aŭ [[ovoflavo]]jn<ref>Dalby [1996], p. 65.</ref>. === Laktaĵoj === [[Lakto]]n (γάλα, ''gála'') trinkis kamparanoj, sed oni preskaŭ ne uzis ĝin por kuirado. [[Butero]] (βοὐτυρον, ''boúturon'') estis konata sed malofta: la grekoj konsideris ĝin eco de la [[trakoj]], kiujn la komikpoeto Anaxandride kromnomis ''"butermanĝuloj"''<ref>[http://remacle.org/bloodwolf/erudits/athenee/index.htm Athénée de Naucratis], 151b.</ref>. Ŝatata dolĉaĵo estis io simila al [[jogurto]] (πυριατή, ''puriatế'')<ref>[[Galeno]], ''Pri ecoj de nutraĵoj'', 3, 15.</ref>. Baza nutraĵo estis fromaĝo (τυρός, ''túros''), ĉefe el [[kapro|kaprina]] aŭ [[ŝafo|ŝafina]] lakto. Oni vendis ilin - freŝaj aŭ ne - en apartaj [[vendejo]]j. La freŝa kostis ĉirkaŭ du trionoj de la seka<ref>Dalby [1996], p. 66.</ref>. Fromaĝon oni manĝis sen io ajn aŭ kun mielo aŭ legomoj. Ĝi servis ankaŭ dum preparado de multaj pladoj, ekzemple fiŝaĵoj. Tiel la nura konservita recepto de la [[sicilio|sicila]] [[kuiristo]] Mithaikos ([[5-a jarcento a.K.]]) indikas: ''"[[:fr:Cepolidae|Cepoledo]]: forigu internaĵojn kaj kapon, gargaru kaj disigu la karnon; aldonu oleon kaj fromaĝon"''<ref>Athénée, 325</ref>. == Trinkaĵoj == [[Dosiero:NAMA Rhyton Anavyssos.jpg|eta|250px|[[Rhyton]] atika, ĉ.&nbsp;[[-460|460]]-[[-450|450 a.K.]], nacia arkeologia muzeo, [[Ateno]]]] La plej ofta trinkaĵo estis evidente [[akvo]]. Hejmenportado de akvo estis ĉiutaga tasko de virinoj. Se [[puto]]j malhaveblis, oni tamen preferis akvon de ''"daŭre fluanta kaj ĵus elteriĝinta fonto, kiu ne malklaras"''<ref>[http://remacle.org/bloodwolf/poetes/falc/hesiode/travaux.htm Laboro kaj tagoj, v.&nbsp;595.]</ref>. Akvo estis konsiderata nutra - ĝi ja kreskigas arbojn kaj plantojn - sed ankaŭ dezirinda. [[Pindaro]] juĝas ''"agrabla kiel mielo"''<ref>[[Pindaro]], fr. 198 B4.</ref> akvon de [[fontano]]. Grekoj priskribas akvon kiel peza, seka, acida, dolĉa aŭ maldolĉa, vineca, ktp. Rolulo de la komikpoeto Antifano<ref>[[Antifano]], fr.&nbsp;179 Kock.</ref> ĵuris, ke li rekonos inter ĉiuj la akvon de [[Atiko]] pro ĝia bongusto. Ankaŭ kaprinlakto kaj [[medo]] estas oftaj trinkaĵoj. Kutima trinkvazo estis ''skyphos'', el [[ligno]], [[argilo]] aŭ [[metalo]]. [[Kritio]], laŭ [[Plutarko]]<ref>[http://ugo.bratelli.free.fr/index.php#Plutarque ''Lycurgue'', IX, 7-8.]</ref> mencias spartan trinkvazon (''kôthon''), kiu al la soldatoj kaŝis la koloron de la akvo, kaj retenis per la rando [[koto]]n, kiu eble troviĝis en ĝi. Oni uzis ankaŭ [[kaliko]]n, nomitan ''kylix'' (kun larĝa piedo kaj vasko), kaj dum festenoj, ''canthare'' (profundan piedan kalikon) aŭ [[korno|trinkkornon]] ''rython'' (ofte kun la malsupra parto en formo de homa aŭ besta kapo). === Vino === [[Dosiero:Banquet Louvre Kylix G133 by Cage Painter.jpg|eta|maldekstra|300px|Festenano ĉerpanta el [[kratero (vazo)|kratero]] danke al ''œnochoé'' por plenigi sian [[kylix (vazo)|kylix]] per vino, ĉ.&nbsp;[[-490|490]]-[[-480|480 a.K.]], [[Luvro]]]] Ekzistis [[ruĝa vino|ruĝa]] kaj [[roza vino|roza]] kaj [[blanka vino|blanka]] [[vino]]j. Kiel nuntempe troveblis la plej diversaj kvalitoj, kiel grandaj vinoj el la insuloj [[Thasos]], [[Lesbos]], [[Chios]] aŭ [[Rodiso]], aŭ simplaj leĝeraj vinoj faritaj el la forĵetaĵoj ĉefe por persona uzo de la produktanto. Grekoj volonte aldonis al vino [[mielo]]n, [[cinamo]]n aŭ [[timiano]]n. Kontraŭe al la nuntempaj grekoj ili ne produktis ''retsina''-n, vino kun aldonita [[rezino]] de [[pino]]j. Aelianus tamen mencias vinon miksitan kun parfumo<ref>''Historio varia'', 12, 31.</ref>. Oni konis ankaŭ varmegan vinon<ref>Ateneo, 1, 31d.</ref> kaj sur Thasos, nature dolĉan vinon. Vino estis kutime miksita al akvo, pura vino estis malkonsilita por daŭra uzo: ŝajnas, ke ĝia alkoholenhavo estis pli alta ol tiu de nuntempa vino. Natura fermentado de [[suko]] [[sukero|sukerriĉa]] pro bona sunumado povas atingi de 12° ĝis 16° (18° maksimume). En [[kratero]] oni miksis vinon kaj akvon kaj [[sklavo]]j servis ĝin al trinkontoj en [[kaliko]]jn (kylix). Pura vino estis uzata kiel [[kuracilo]]. Aelianus mencias, ke la vino de Heraia de [[Arkadio]] frenezigas virojn, sed fekundigas virinojn; inverse vino de Aĥeo helpas virinojn, kiuj deziras aborti.<ref>Aelianus, ''Historio varia'', 13, 6.</ref>. Ekster kuracila uzo, la greka socio kondamnis la konsumon de vino fare de virinoj. Laŭ Aelianus, leĝo en la antikva [[Marsejlo]] malpermesis ĝin al virinoj, kaj postulis, ke ili trinku nur akvon<ref>''Historio varia'' 2, 38.</ref>. Sparto estis la nura urbo, kie virinoj kutimis trinki vinon. Vinoj uzotaj surloke estis stokataj en haŭtsakoj, tiuj vendotaj estis verŝitaj en grandajn [[vazo]]jn el kuirita [[argilo]] (πίθοι, ''píthoi''). Oni transverŝis ilin poste en [[amforo]]jn tegitajn de [[peĉo]]. Grandaj vinoj portis la markon de la produktinto kaj de la [[magistrato]]j de la urbo por garantii la devenon. Tio estis unu el la unuaj ligoj inter [[geografio|geografia]] [[origino|deveno]] kaj objektiva [[kvalito]] de [[produkto]]; tia devenindiko iĝis pli poste la bazo de la [[nomo de Origino|nomoj de origino]] ([[:fr:AOC|AOC]] en [[Francio]]). === Kikeono === Grekoj preparis ''kikeonon'' (κυκεών, ''kykeốn''), aĵo inter [[trinkaĵo]] kaj [[manĝaĵo]], kies nomo devenas de κυκάω, ''kykáô'', kiu signifas "miksi". Ĝi estis hordegriaĵo akvumigita kun aldonitaj herboj. En la [[Iliado]] (15, 638-641), tiu trinkaĵo enhavas aldone raspitan [[fromaĝo|kaprinfromaĝon]]. En la [[Odiseado]] (10, 234), [[Kirke]] aldonas al ĝi mielon kaj magian likvaĵon. En la [[homero|homera]] [[himno]] al [[Demetra]] (v.&nbsp;208), la diino rifuzas ruĝan vinon, sed akceptas kikeonon el [[akvo]], [[faruno]] kaj [[mento]] (''Mentha pulegium''). Kikeono estis sankta trinkaĵo dum la [[Eleŭzisaj Misteroj]], sed ankaŭ popola trinkaĵo, ĉefe kampare: [[Teofrasto]] en sia verko ''Karakteroj'' (4, 2-3) montras kamparanon, kiu trinkis tro da kikeonon kaj ĝenas siajn najbarojn en la kunveno pro sia [[buŝodoro]]. La trinkaĵo estis ŝatata pro siaj digestigaj ecoj. Tiel en ''La paco'', [[Hermeso]] rekomendas ĝin al la heroo, kiu manĝis tro da sekigitaj fruktoj (v.&nbsp;712). == Festenoj == [[Dosiero:Kylix euerdiges.jpg|eta|300px|[[Kylix]], [[vazo|trinkvazo]] plejofta en [[antikva Grekio]], ĉ.&nbsp;[[-500|500 a.K.]], [[British Museum]], [[Londono]], [[Britio]]]] La greka συμπόσιον, ''sympósion'', kiu tradukiĝas tradicie per "festeno", pli litere "kunsido de trinkantoj", estis unu el la plej ŝatataj grekaj distroj. Ĝi estis duparta, la unua parto estis dediĉata al manĝado (kutime relativaj simplaj manĝaĵoj), la dua al trinkado aŭ drinkado. Fakte oni trinkis ankaŭ vinon dum la manĝado kaj la drinkadon akompanis manĝetaĵoj (τραγήματα, ''tragếmata''): [[kaŝtano]]j, [[fabo]]j, rostitaj [[tritiko|tritiksemoj]] aŭ [[mielkuko|mielkuketoj]], kiuj devis sorbi la [[alkoholo]]n kaj tiel daŭrigi la drinkadon. La dua parto ekis per trinkaĵofero, kutime al [[Dionizo]]. Poste oni diskutis, ludis tabloludojn, kiel ekzemple ''kotaboson''. La festenantoj kuŝis sur [[benko]]j (κλίναι, ''klínai''), sur malaltaj [[tablo]]j kuŝis manĝaĵoj kaj ludtabuloj. [[Dancisto]]j, [[akrobato]]j kaj [[muzikisto]]j foje distris la drinkantojn. Hazarde elektita "festenreĝo" devis indiki al sklavoj, kiom da akvo enmiksi en la vinon por prepari la trinkaĵojn. Tiaj festenoj estis malpermesitaj al virinoj, krom al dancistinoj kaj [[prostituitino]]j. La festeno estis baza elemento de la greka socio. Organizis ĝin privatulo por amikoj aŭ familianoj, kiel nuntempe oni invitas al komuna vespermanĝado. Sed ankaŭ [[religio|religiaj]] [[asocio]]j aŭ [[nobelo|nobelaj]] [[klubo]]j kunvenigadis siajn anojn al festenoj. Grandaj festenoj estis organizitaj de riĉuloj, sed ĉiuj festoj aŭ familiaj eventoj okazigis festenojn. Festeno estis kadro de vera tiurilata [[literaturo]]: ''La festeno'' de [[Platono]], tiu de [[Ksenofono]], la ''Ĉetablaj vortoj'' de [[Plutarko]] aŭ la ''Festeno de la sofistoj'' de [[Ateneo]]. == Evoluo de la kuirarto == [[Dosiero:Fish plate Louvre K588.jpg|eta|maldekstra|300px|Freŝa fiŝaĵo, unu el la plej ŝatataj manĝaĵoj de grekoj, ĉ.&nbsp;[[-350|350]]-[[-325|325 a.K.]], [[Luvro]]]] Dum la arkaika kaj klasika epokoj, modereco trudita pro fizikaj kaj klimataj kondiĉoj, estis montrata kiel [[virto]]. Al grekoj plaĉis manĝi, sed tia plezuro devis resti simpla. La kamparano [[Heziodo]], citita supre, konsideris festeno rostitan [[viandaĵo]]n, [[lakto]]n kaj [[platpano]]n, ĉio ĉi enombre dum bela tago. La plej bona manĝaĵo estis senpaga: "abundan manĝon sen elspezo ne perdu", rimarkas la [[filozofo]] [[Krizipo]]<ref>Atheneo, 1, 8c. (france: « bombance sans écot n'est pas à laisser perdre »)</ref> [[kuirarto|Kuirarta]] esplorado kaj [[gastronomio]] estis rigardata kiel signo de orienta moleco: [[persoj]]n oni nomas [[dekadenco|dekadencaj]] ĉar plaĉas al ili [[lukso]] kaj bona gastronomio.<ref>Pri la gastronomio persa el vidpunkto de grekoj, vidu P. Briant, ''Histoire de l'Empire perse de Cyrus à Alexandre'', Fayard, [[1996]], p.&nbsp;297-306.</ref> Grekaj verkistoj tiel priskribas la tablon de la granda [[Aĥemenida dinastio|aĥemenida]] [[reĝo]] kaj de ties kortego: [[Herodoto]] <ref>[http://remacle.org/bloodwolf/historiens/herodote/index.htm, Herodoto, 1, 133]</ref>, [[Klearko de Soles]]<ref>Ateneo, 12, 539b.</ref>, [[Strabono]]<ref>[http://www.mediterranees.net/geographie/strabon/sommaire.html Strabono, Geografio, 15, 3, 22.]</ref> kaj eĉ pli [[Ktesias]]<ref>Ateneo, 2, 67a.</ref> verkis tutsamajn priskribojn. Kontraŭe, grekoj ŝatas substreki la simplecon de sia dieto. [[Plutarko]]<ref>''Vivo de Lycurgue'', 12, 13.</ref> rakontas, ke la reĝo de [[Ponto (geografio)|Ponto]] scivolema pri la fama [[sparto|sparta]] "nigra [[brogaĵo]]" aĉetis [[lakonio|lakonian]] kuiriston. Li gustumis la pladon, sed trovis ĝin malbongustega; la kuiristo tiam respondis ''"oh, reĝo, nur sinbaninte en la rivero [[Eurotas]] oni gustumu tiun brogaĵon."'' Laŭ Poliaino<ref>''Stratagemoj'', 4, 3, 32.</ref> [[Aleksandro la Granda]] malkovrinte la manĝoĉambron de la reĝa persa palaco, mokis ilian emon al nutraĵoj kaj konsideris ĝin la kaŭzon de ilia malvenko. [[Pausanias]] de Sparto, malkovrinte la nutrajn kutimojn de la perso [[Mardonios]] same mokis la persojn, kiuj ''"havinte rimedojn por vivi [tiel], atakis [la grekojn] por forrabi [de ili] tion, per kio ili vivas tiel mizere"''.<ref>Poliaino, ''Stratagemoj'', 9, 82.</ref> Sekve al tia simpleckulto kuirarto restis longtempe fako de virinoj, kaj liberaj kaj sklavaj. Malgraŭ ĉio, ekde la klasika epoko la realo ŝajnas ne vere korespondi al la bildo, kiun montris la grekoj: ekmenciiĝis fakuloj pri [[kuirarto]]. Elieno (12, 24) kaj Ateneo mencias mil kuiristojn, kiuj akompanis dum la epoko de [[Klisteno]], Smindyrides de Sybaris dum ties vojaĝo al [[Ateno]]; eĉ se temas pri troigo por montri lian "molecon". [[Platono]] skribas pri ''"Tearion la kuiristo, Mitaikos, la aŭtoro de verko pri [[sicilio|sicilia]] kuirarto, kaj Sarambos, vinkomercisto, tri fakuloj pri [[kuko]]j, [[kuirarto]] kaj [[vino]]j."''<ref>[http://mercure.fltr.ucl.ac.be/Hodoi/concordances/platon_gorgias/lecture/default.htm Platono, Gorgias, 518b.]</ref>. Iom post iom pli kaj pli da grekoj iĝis manĝemuloj. Aelianus klarigas tiel (1,28): ''"en [[Rodiso]], tiu kiu aprezas fiŝaĵojn kaj ŝatas ilin, estas plej granda manĝemulo, tiel oni diras, laŭdita de la kuncivitanoj kiel nobela spirito."'' Dum la [[helenismo|helena]] kaj [[romio|romia]] epokoj, malgraŭ postuloj de simpleco, grekoj - almenaŭ riĉuloj - ne montris sin pli simplaj ol aliaj. La kleraj kunmanĝantoj de la festeno priskribita de Ateneo dum la [[2-a jarcento|2-a]] kaj [[3-a jarcento]]j babilas ĉefe pri vino kaj gastronomio. Ili pridiskutas kaj komparas valoron de vinoj, legomoj aŭ viandaĵoj; parolas pri famaj pladoj ([[sepio]]j [[farĉo|farĉitaj]], ventraĵo de [[tinuso]], [[kankro|markankroj]], [[laktuko]] priverŝita de mielita vino) kaj grandaj kuiristoj - kiel Soterides, kuiristo de la reĝo [[Nikodemes la 1-a]] de [[Bitinio]], kiu regis de [[-279]] ĝis [[-250]]. Kiam ene de la lando la reĝo sopiris [[anĉovo]]jn, la kuiristo servis al li imitaĵojn: rapojn distranĉitajn anĉovoforme, oleitajn, salitajn kaj surŝutitajn de nigraj [[papavo]]semoj.<ref>La [[Suido]], tiama [[bizanca Imperio|bizanca]] [[enciklopedio]] erare rilatas tiun agon al la fama romia manĝemulo [[Marcus Gavius Apicius]] ([[1-a jarcento a.K.]]).</ref> == Dietoj == === Vegetarismo === [[Dosiero:NAMA Triade éleusinienne.jpg|eta|250px|dekstra|[[Triptolemo]] ricevanta tritikgrenojn de [[Demetra]] estas benita de [[Persefono]], reliefo de la [[5-a jarcento a.K.]], nacia arkeologia muzeo, [[Ateno]]]] [[Orfeismo]] kaj [[pitagorismo]], du antikvaj grekaj religiaj movadoj proponis alian vivstilon fonditan je ideo de pureco kaj do de purigo (κάθαρσις, ''kátharsis''), t.e. [[abstinenco|abstinadon]]. La greka ἄσκησις, ''áskêsis'', signifas unue ekzercon, poste apartan vivmanieron. En tiu ĉi kadro [[vegetarismo]] estas centra elemento de [[orfeismo]] kaj de iuj variantoj de [[pitagorismo]]. [[Empedoklo]] ([[5-a jarcento a.K.]]) pravigas vegetarismon per kredo je transmigrado de [[animo]]j: kiu povas garantii, ke mortigota besto ne enhavas homan animon? La [[filologo]] E.&nbsp;R.&nbsp;Dodds<ref>E.&nbsp;R.&nbsp;Dodds, « Les Chamans grecs » (grekaj ŝamanoj), ''Les Grecs et l'irrationnel'', Flammarion, coll. « Champs », 1977 (1-a eldono 1959), p.&nbsp;158-159.</ref> igas Empedoklon rimarki, ke se li estintus logika, li devintus rifuzi ankaŭ manĝon de vegetaĵoj, ĉar li kredas, ke arbusto jam bonvenigis lian animon. Al Dodds ŝajnas do pli evidenta, ke vegetarismo estis sekvo de la ''"antikva hororo de verŝita sango"''. Kiel memorigas Aristofano en ''La ranoj'' (v.&nbsp;1032), [[Orfeo]] instruis ne verŝi sangon. La instruado de [[Pitagoro]] ([[4-a jarcento a.K.]]) estas malpli facile komprenebla. Aŭtoroj de la greka komedio, kiel [[Aleksis]] aŭ [[Aristofano]] priskribas pitagorismanojn kiel striktajn vegetaranojn; iuj eĉ nutris sin nur per pano kaj akvo. Tamen ankaŭ aliaj tradicioj malpermesis manĝon de iaj sanktaj bestoj, kiel la blanka [[koko]] aŭ eĉ de nur kelkaj partoj de la besto. Sekve vegetarismo kaj purecideo restas tre ligitaj, kaj ilin akompanis ofte seksuma abstinado. En ''Manĝi karnon'', [[Plutarko]] ([[1-a jarcento|1-a]] ĝis [[2-a jarcento]]) denove skribas pri la barbareco de la verŝita sango kaj postulas, ke la [[karnomanĝuloj]] pravigu sian elekton. La [[novplatonismo|novplatonismano]] [[Porfirio (filozofo)|Porfirio]] de [[Tiro]] ([[3-a jarcento]]), en ''Pri abstinenco'', ligas [[vegetarismo]]n al [[misterokulto]] de [[Kreto]] kaj nomas vegetaranojn de la pasinteco ekde la duonmita [[Epimenides]]. Laŭ li, la heroo [[Triptolemo]], al kiu [[Demetra]] donis la [[tritiko]]n por instrui [[agrokulturo]]n al la homaro, estis la inicinto de vegetarismo: liaj tri ordonoj estis ''"honoru viajn gepatrojn"'', ''"honoru la diojn per fruktoj"'' kaj ''"indulgu la bestojn"'' (4,22). === Atletaj dietoj === Laŭ Aelianus (11,3), la unua atleto, kiu sekvis apartan [[dieto]]n estis Iccos de [[Taranto]], atleto de la [[5-a jarcento a.K.]]. [[Platono]]<ref>[http://remacle.org/bloodwolf/philosophes/platon/loisindex.htm#LOIS Platono, La leĝoj, 8, 839e-840a.]</ref> konfirmas, ke li sekvis tre striktan dieton, la esprimo ''"manĝo de Iccos"'' iĝis eĉ [[proverbo|proverba]]. Sekve Ateneo nomas ξηροφαγία, ''xêrophagía'', dieton surbaze de sekaj nutraĵoj, kiun laŭ li sekvis la atletoj de la klasika epoko<ref>Atheneo, 11, 205.</ref>. [[Diogeno Laertio]] konfirmas tiun informon: laŭ li, [[Pitagoro]] (aŭ la [[filozofo]], aŭ [[gimnastiko|gimnastikestro]]) estis la unua, kiu preskribis al atletoj, kiuj antaŭe manĝis nur sekigitajn [[figo]]jn, [[fromaĝo]]n kaj [[pano]]n, manĝi [[viandaĵo]]n. La elekton de viandaĵo oni faru laŭ similecprincipo: por salti kiel [[kapro]], oni manĝu [[kapraĵo]]n, por esti forta kiel [[bovo]], [[bovaĵo]]n, ktp. == Referencoj == {{Referencoj|kolumnoj = 2}} == Bibliografio == * Marie-Claire Amouretti, ''Le Pain et l'huile dans la Grèce antique. De l'araire au moulin'', Belles Lettres, Paris, 1989. * Andrew Dalby, ''Siren Feasts: A History of Food and Gastronomy in Greece'', Routledge, 1996 ISBN 0-415-15657-2. * Armand Delatte, ''Le Cycéon, breuvage rituel des mystères d'Éleusis'', Belles Lettres, Paris, 1955. * Marcel Détienne et Jean-Louis Vernant, ''La Cuisine du sacrifice en pays grec'', Gallimard, coll. « Bibliothèque des histoires », Paris, 1979. * Robert Flacelière, ''La Vie quotidienne en Grèce au temps de Périclès'', Hachette, 1988 (1-a eldono 1959) ISBN 2-01-005966-2. * Léopold Migeotte, ''L'Économie des cités grecques'', Ellipses, coll. « Antiquité : une histoire », 2002 ISBN 2-7298-0849-3, p.&nbsp;62-63. == Vidu ankaŭ == * [[Nutrado]] * [[Kuirarto]] * [[Nutrotabuo]] == Eksteraj ligiloj == * [http://www.vegetarisme.fr/Articles/index.php?p=AuCommencement.html « Vegetarismo, komence... » (artikolo de Tristan Grellet, junio kaj septembro 2004)] * [http://www.umich.edu/~kelseydb/Exhibits/Food/text/Food.html ''A Taste of the Ancient World''] * [http://www.persee.fr/showPage.do?urn=dha_0755-7256_1999_num_25_2_2590 « Réflexions sur les fondements de la diététique dans le monde grec ancien (à propos de l'interdit de la fève) » (Paul Bras)] * [http://www.persee.fr/showPage.do?urn=dha_0755-7256_2003_num_29_2_1568 « L'interdit alimentaire et la linguistique » (Paul Bras)] * [http://www.persee.fr/showPage.do?urn=dha_0755-7256_2003_num_29_2_1566 « Aliments et pratiques alimentaires dans l'Onirocriticon d'Artémidore » (Jacques Annequin)] {{leginda}}{{ADLS|2017|21}} [[Kategorio:Nutrado]] [[Kategorio:Antikva Grekio]]
Konservante, vi konsentas senlime doni vian kontribuon laŭ la Permesilo Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 kaj la GFDL.
Vi konsentas esti agnoskata de reuzantoj almenaŭ per ligilo aŭ URL al la paĝo kontribuita. Vidu la Rajtojn de Uzado por detaloj.
Nuligi Helpo pri redaktado (en nova fenestro)
Specialaj Signoj: Ĉ ĉ Ĝ ĝ Ĥ ĥ Ĵ ĵ Ŝ ŝ Ŭ ŭ Ā ā Ē ē Ī ī Ō ō Ū ū · ß · Ð ð Þ þ · ĉ ĝ ĥ ĵ ŝ ŭ ·
Æ æ Œ œ · ÿ Ÿ · – — • ’ | … ~ ° «» ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ ⁹ ⁰ ½ nedisegebla spaco :    ·
Vikisintakso: ligiloj [] [[]] komento :   ŝablono : {{}} {{#if:|1|0}} parametro {{{}}}
defaŭlta ordigŝlosilo {{DEFAŬLTORDIGO:}} [[Kategorio:]] {{PAGENAME}}
[[Dosiero:]] [[Media:]] #ALIDIREKTU[[]] · [[Commons:]] [[m:]] [[n:]] [[q:]] [[s:]] [[Wikt:]]
·    ·    ·    ·
Vikidatumoj entities used in this page
Nutrado en antikva Grekujo: Sitelink
Ŝablonoj uzitaj sur ĉi tiu paĝo:
Ŝablono:ADLS (vidi fontkodon) (duon-protektita)
Ŝablono:ArtikolaMesaĝokesto (vidi fontkodon) (protektita)
Ŝablono:Titola ikono (vidi fontkodon) (protektita)
Ĉi tiu paĝo estas membro de 3 kaŝitaj kategorioj:
Kategorio:Artikoloj de la semajno en 2017
Kategorio:Paĝoj kiuj uzas ISBNajn magiajn ligilojn
Informoj pri la paĝo
Regularo pri respekto de la privateco
Vidigo por porteblaj aparatoj