eo eo en en eo eo eo eo eo eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo es es eo ro eo eo eo eo es eo eo eo fr eo eo eo eo eo en eo de uz eo es de eo eo en eo eo eo eo eo ca fr eo zh eo eo eo eo eo eo eo en eo eo de eo en en en de de de en en en en de es hbs_lat en en fr fr en en de en en en en de en en eo en en eo eo eo eo es eo eo eo de eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo fr eo eo eo eo
Fundamento. La ĉielo estas blua. Kie estas la libro kaj la krajono? La libro estas sur Komentario la tablo, kaj la pri krajono la kuŝas sur la - PDF
Lingva diverseco kaj la internaciigo de la universitatoj en Eŭropo 1
Pri medicina terminologio en Esperantujo:
WikiTrans: La angla Vikipedio en Esperanto
Kiel ĝi funkcias, kiel vi kontribuas
KUNSIDO EN BRUSELO: AKTIVA EŬROPA CIVITANECO
KVINDEK JAROJ POST MONTEVIDEO. Enkonduko
Tiusence oni povas diri ke la preparoj tre bone progresas. Ni jam. ŭropa Bulteno 1 Majo 2010, N 5 (94)
Chapter 5. Vojaĝu kun Zam (A basic course)
BONAJ DEMANDOJ KAJ BONAJ RESPONDOJ
Karlo Markso kaj Frederiko Engelso. Manifesto de la Komunista Partio. kun enkonduko de Eric Hobsbawm
MALKOVRANTA LA ĜOJON KAJ MONDON DE VERA KRISTANISMO
Du jardekoj de Internacia Kongresa Universitato
SESA VOLUMO. (rekonstuita sen bildoj) ĈAPITRO 12 KALOCSAY LA REDAKTORO
Esperanto. en Danio. Speciala numero septembro 2009
Filatelo kaj Esperanto Okaze de la 110-jariĝo de Triesta Esperanto-Asocio
BULTENO DE LA ALBANA ESPERANTO INSTITUTO
DELEGITARO DE EEU ĈE LA PREZIDANTO DE EŬROPA PARLAMENTO
EŬROPA HIMNO. Al Eŭropo Teksto: Umberto Broccatelli
Enhavo. anoncoj. Por ĝui universalan lingvon en la estonteco, ni devas certigi, ke ni havos komunan planedon. Zendo: pensiga ludo enigma
ISBN Rejkjaviko, Islando julio Amri Wandel kaj Roy McCoy (red.) Universala Esperanto-Asocio
Abonoj & Pasintaj Numeroj. Kiel kontribui al ESK. ESK paĝo Mar P.O. Box 1097 Bendigo Central Vic 3552 Australia
TITOLPAĜO B.TRAVEN LA MORTULA ŜIPO
19 a jaro - N 133 Septembro - Oktobro
PROGRAMO DE LA ANTAŬKONGRESO PRETA
Commissioned by Paul and Joyce Riedesel in honor of their 45th wedding anniversary. Lux. œ œ œ - œ - œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œ œ œ œ œ œ œ œ œ.
MALFERMITA INTERRELIGIA FORUMO EN NITRO
Enkonduka prelego Busano, KR, 50-a Kongreso de ILEI. Edukado al respektoplena turismo. Mireille Grosjean
Pro Esperanto - Vieno Hungara Esperanto-Asocio - Budapeŝto 1990
n ĝ ESK paĝo Se
Belaj Aŭtunaj Tagoj. MIZUNOYoshiaki. la organo de Tokorozaŭa-Esperanto-Rondo. n-ro novembro 2010
Summi triumphum. & bc. w w w Ó w w & b 2. Qui. w w w Ó. w w. w w. Ó œ. Let us recount with praise the triumph of the highest King, 1.
BONA ESPERO Revuo de la Esperanto- Asocio de Suda Afriko Numero
Leseprobe aus: Herfried Münkler. Der Große Krieg. Mehr Informationen zum Buch finden Sie auf rowohlt.de.
Ü Ü Ü. novembro 2017 / n-ro 130
13 a jaro Julio - Aúgusto 2010
I NTERNACIA K ONGRESA U NIVERSITATO
DOWNLOAD Working at the hotel Englisch-Aufgaben aus dem Berufsalltag
Trans la Spegulo. kaj kion Alico trovis tie. de Lewis Carroll ilustrita de John Tenniel tradukita de Donald Broadribb
LEGOLIBRETO V. Estu indulgema al mia laboro. Jindřiška Drahotová
Papagena! W. A. Mozart ( ) Emanuel Schikaneder ( ) (piping) One!... Two!... Three!...
A. RIVIER. EN RUSUJO PER ESPERANTO. MOSKVA LIBREJO "ESPERANTO". 26, Tverskaja, 26, Moskvo, Rusujo.
UNESKO. Amaskomunikilaro: Operacia purigo UNESKO. Julio-Septembro 2017 n o 2. En La Internacia Lingvo Esperanto 联合国教科文组织信使杂志 ( 世界语版 )
Organizantoj. Sofja Zareckaja Sonja (RU) ĉef-organizanto de la aranĝo. Peter Baláž Petro (SK) Dorota Rodzianko (PL) Matthieu Desplantes (FR)
Propono klasifiki la prepoziciojn de esperanto
LA ŜTONA URBO. Anna Löwenstein
Riu Riu Chiu Spanish; English; Esperanto
A TI,DIOS (You Are God) œ œ. œ œ œ œ. œ. œ. œ. Dios, Dios, God, we ac -
ROBINSONO KRUSO. lia vivo kaj strangaj, mirindegaj aventuroj. Verkita de Daniel Defoe. Tradukis en 1908 Pastro A. Krafft
A TI,DIOS (You Are God) INTRO South American Dance (q = ca. 80) Dm. œ œ. œ # œ œ œ œ. œ. œ. œ œ. j J œ. œ œ œ œ œ œ œ. ba - mos; you; All
preskaň netrarigardebla. La bazo problemo de la kuracado per tiuj substancoj restas iliaj relative alta tokseco, malbona stomaka tolero, kaj per tio
Tarzan de la Simioj. Elangligis Donald J. HARLOW. de Edgar Rice BURROUGHS
IKU 61 INTERNACIA KONGRESA UNIVERSITATO. 61a sesio. Roterdamo, Nederlando julio Redaktis: José Antonio Vergara
Robinsono Kruso Danielo Defo Tradukita de A. Krafft
Internacia Kongresa Universitato Vilno 2005 IKU INTERNACIA KONGRESA UNIVERSITATO. 58a sesio. Vilno, julio Redaktis : Amri Wandel
Enhavo. anoncoj. Malkovri Montrealon trovi amikojn! NASK revenos al Raleigh kun KTF. leterkesto. Varti jaguaron. Sonos. Vinovolo
Roberto da Silva Ribeiro- IPHAN- Brazila Nacia Instituto pri Historia kaj Arta Heredaĵo
Chapter 1. Crossing the river
SANO JARKOLEKTO 1983 NUMERO 4 ĈEĤA ESPERANTO-ASOCIO
Internacia Kongresa Universitato Vilno 2005 IKU INTERNACIA KONGRESA UNIVERSITATO. 58a sesio. Vilno, julio Redaktis : Amri Wandel
Wir über uns ABOUT US. Stich ist eine sehr artikulierte Druckart, die erlaubt einzigartige. verunstaltet wird um eine Wiederbenützung zu verhindern.
Ĉarto de la Tutmondaj Verdaj Partioj
Thomas Tallis Mass for 4 voices
Bundeswehr - Unsere Soldaten In Afghanistan (German Edition) [Kindle Edition] By Wikipedia
GRAMMAR & SYNTAX Part 1 VERBS : TENSES. Past tense as impf :
El Monte RV / Mighty - Informationen zu den Transfers
Channel Hopping Auf Deutsch: Study Guide By Maresli Saiko READ ONLINE
die Preise the prices Brutto Kundenpreisliste für ÖSTERREICH und DEUTSCHLAND inkl. USt Purchase prices for customers in AUSTRIA and GERMANY incl.
Unter dem Bett Author: Anupa Lal Illustrator: Suvidha Mistry Translator: Martina Endlein Monteiro
Life is created by that one qho lives it. lebedraussen! Weblog for Outdoor, Travel, Sport
ANCIENT GROOVE MUSIC ( ) Motets for Holy Week. Edited by BEN BYRAM WIGFIELD
ENGLISCH. Zeitschrift für Englischlehrerinnen und Englischlehrer. Inhalt. Ausländerkinder im Englischunterricht 81
[STRANI JEZIK MEDICINSKA ŠKOLA]
DOWNLOAD OR READ : ST JOHN USVI DIVE MAP FISH ID VIRGIN ISLANDS FRANKO MAPS WATERPROOF FISH CARD PDF EBOOK EPUB MOBI
1972 Summer Beef Progeny Test
DEUS CARITAS EST SATB Choir, Soloist, Organ. œ œ. œœœœœ. œ œœœ œ œ œ
Hercule Poirot Detects Hercule - Poirot Ermittelt By Agatha Christie
Case stories of dolphin accidents and remedies
NOTICE TO MEMBERS No February 5, 2003
Blockchain. Manipulationssicherung von EnterpriseDatenbanken mittels öfentlicher. Blockchains. Martin Kreidenweis , Big Techday, München
DOWNLOAD OR READ : PACIFIC COAST HIGHWAY ROAD TRIP FROM VANCOUVER B C TO SAN DIEGO CALIFORNIA PDF EBOOK EPUB MOBI
Etsch bicycle path Innsbruck-Bozen. Innsbruck - Bolzano TOUR DESCRIPTION
DOWNLOAD OR READ : THE CARIBOO TRAIL A CHRONICLE OF THE GOLD FIELDS OF BRITISH COLUMBIA PDF EBOOK EPUB MOBI
DOWNLOAD OR READ : UNIVERSAL ORLANDO 2011 THE ULTIMATE GUIDE TO THE ULTIMATE THEME PARK ADVENTURE PDF EBOOK EPUB MOBI
Application for the Issue of a Permit to Fly According to Regulation (EC) No. 748/2012, Part 21, Subpart P
English Rev. 1.0 Effective: October 2011
L. S. G. Ligo de Samseksamaj Geesperantistoj Retejo: Adreso, retpoŝto: Vidu ĉe la sekretariokasisto sube. Membriĝo: Kontaktu
5 Patro kaj frato. Leono estas besto. Rozo estas floro kaj kolombo estas birdo. La rozo apartenas al Teodoro. La suno brilas. La patro estas sana. La patro estas tajloro. Fundamento 6 Infano ne estas de matura Esperanto homo. La infano jam ne ploras. La ĉielo estas blua. Kie estas la libro kaj la krajono? La libro estas sur Komentario la tablo, kaj la pri krajono la kuŝas sur la fenestro. Bulonja Sur la fenestro Deklaracio, kuŝas Antaŭparolo, krajono kaj plumo. Jen estas pomo. Gramatiko Jen estas kaj la pomo, Ekzercaro kiun mi trovis. Sur la tero kuŝas ŝtono. 7 Leono estas forta. La dentoj de leono estas akraj. Al leono ne donu la manon. Mi vidas leonon. Resti kun leono estas danĝere. Kiu kuraĝas rajdi sur leono? Mi parolas pri leono. 8 La patro estas bona. Jen kuŝas la ĉapelo de la patro. Diru al la patro, ke mi estas diligenta. Mi amas la patron. Venu kune kun la patro. La filo staras apud la patro. La mano de Johano estas pura. Mi konas Johanon. Ludoviko, donu ea al mi panon. Mi manĝas per la buŝo kaj flaras per la nazo. Antaŭ la domo staras Esperanto arbo. La patro estas en Akademio la ĉambro.
Bernhard Pabst Berlina Komentario pri la Fundamento de Esperanto BK I Unua Parto Antaŭparolo, Gramatikoj kaj Ekzercaro 3a plilarĝita eldono Berlino 2015
Bernhard Pabst Berlina Komentario pri la Fundamento de Esperanto Unua Parto Antaŭparolo, Gramatikoj kaj Ekzercaro Esperanto-Akademio 3a plilarĝita eldono Berlino 2015
Propono por citado: Berlina Komentario, vol. I 2015-04, marĝena numero aŭ BK I (2015-04), marĝena numero Pabst, Bernhard. Berlina Komentario pri la Fundamento de Esperanto. Unua Parto Antaŭparolo, Gramatiko kaj Ekzercaro. 3a plil. eld. Berlino: Esperanto-Akademio 2015. Stato. 2015-04-12. Bernard Pabst 2014-2015. Kontakto: bernhard.pabst[ĉe]gmx.de (anstataŭigu [ĉe] per @ ). En sama formo aperis Berlina Komentario pri la Fundamento de Esperanto. Dua Parto Vortaro Oficiala. Berlino. 5a eld. stato 2015-04-14. Ambaŭ volumoj estas senkoste elŝutebla de http://esperanto-akademio.wikispaces.com/eniro.
Memore al Helmut Welger (1946-2008) Iniciinto de Norma Esperantologio
Enkonduko Centra demando en ĉiu lingvo estas kiel oni diras aŭ skribas ĝuste?. Ĝi estas la kerno de ĉiu instrua sistemo. Intuice aŭ konscie ĉiu lingvo-uzanto daŭre komparas tion, kion iu diras, kun tio, kiel oni diru la faktan lingvo-uzon kun iu ideala modelo. Tiu modelo estas la normo, la aro de lingvaj reguloj, la leĝoj de iu lingvo pri ĝia ĝusta uzo. Sen ili ne eblas decidi, ĉu iu fakta uzo estas bona aŭ malbona, ne eblas doni lernejajn notojn, ne eblas fari ekzamenon pri lingva kapableco. La lingva normo pri ĝusta kaj bona povas esti ŝtata normo. Tiel estas ekzemple pri la ortografiaj reguloj en multaj ŝtatoj. Por atingi unuecan skribadon de la nacia lingvo en administracio kaj lernejoj multaj landoj kreis regulojn pri ortografio kaj faris ilin devigaj por ĉiuj ŝtataj servoj, precipe en instruado. Ekzemploj estas la Imperiestra Germanio, fondita en 1871 per la ortografio de reformo de 1901, soveta Rusio (fondo 1917 ortografia reformo 1917) aŭ moderna Pollando (1918 1936). La lingva normo ofte ankaŭ estas iu referenc-verko. Kelkaj ŝtatoj havas naciajn lingvo-akademiojn, kiuj eldonas akademiajn vortarojn, ekz. Hispanio. En Germanio ekzistas vasta konsento, ke en dubaj okazoj oni sekvu la regulojn troveblajn en la privata, komerca, sed tre disvastigita Vortaro de la Germana Lingvo, de Konrad Duden. Temas pri kvazaŭnormo. La Duden-vortaro ne estas ŝtata leĝo, sed ĝi funkcias simile: Lernanto ĉiam povas argumenti, ke li ne faris eraron, ĉar li obeis al la reguloj de Duden. En multaj naciaj lingvoj la normoj (kriterioj pri ĝusta kaj bona ) ankaŭ estas la ĝenerala uzo, kiel ajn oni konstatas ĝin. Simile kiel ĉe malobeo al ŝtata leĝo, ankaŭ ĉe malobeo al lingva leĝo minacas negativaj konsekvencoj, punoj malsukceso en ekzameno, neakiro de diplomo, deviga ripeto de lerneja jaro k.t.p. Same kiel ĉiuj lingvoj, ankaŭ Esperanto bezonas kaj havas normon, regulojn, lingvan leĝon. Ĉar Esperanto ne estas la oficiala lingvo de iu(j) ŝtato(j), kiu(j) difinas ĝiajn lingvajn normojn, la esperantistoj mem devis kaj ĉiutage denove devas interkonsenti pri tio, kio estas ĝusta Esperanto. La normo de la senŝtata, planita Esperanto estas la verketo nomita Fundamento de Esperanto. En 1905 ĝi (denove) fiksis la regulojn parte aplikitajn jam de 1887, parte evoluitajn inter 1887 kaj 1905. Ilin ni trovas en la tri partoj Gramatiko, Vortaro kaj Ekzercaro. Nove la Fundamento kreis (nur) kvaran parton, la Antaŭparolon. Ĝi enhavas la bazajn principojn kaj metodojn, laŭ kiuj la normoj de Esperanto daŭre kaj kontinue estu pluevoluigotaj, plukonstruotaj. Lastan fojon tio okazis en 2007. La aktuala versio de la Fundamento do estas sufiĉa nuntempa kaj moderna. La plej gravan de tiuj principoj ni trovas tuj en la unua frazo de la Antaŭparolo (kiu poste ĝin ripetas plurfoje): unueco pli gravas ol ĉia (ŝajna aŭ eĉ vera) pliboniĝo. Kaj evidente: se ĉiu ŝanĝus la lingvon laŭ sia bontrovo, Esperanto ĥaosiĝus, ĉesus esti planita lingvo, perdus sian komunikan funkcion kaj sian plej gravan avantaĝon kontraŭ la materie tiel pli fortaj naciaj lingvoj, nome sian eksterordinaran regulecon kaj relativan facilecon. Por gardi la lingvan unuecon kaj dokumenti la atingitan staton de komuna interkonsento pri ĝusta kaj bona Esperanto, la Antaŭparolo kreis institucion, la nunan Akademion de Esperanto. Manke de ŝtata instanco, la Akademio estas kvazaŭ lingva registaro de la memorganizita komunumo de esperantistoj. Laŭ la idealo de la Antaŭparolo ĝi estu la sola leĝdonanto pri ĝusta kaj bona Esperanto (ĝi havas monopolon), samtempe la plej alta juĝejo pri dubaj lingvaj demandoj 7
kaj la notario de la lingvo. Fakte ĝi daŭrigu la laboron de Zamenhof. Ĝi ĉiam laŭ la ideoj de la Antaŭparolo estu neniu alia ol lia institucia posteulo. Dum ĉ. 100 jaroj, la Akademio fidele plenumis tiujn siajn taskojn - ne ĉiam tute konsekvence kaj ofte pli intuicie ol konscie, sed tamen ĝenerale ja. Ĉu oni prave ankoraŭ povas aserti tion pri la Akademio en la jaro 2014, estas dube (kaj diskutite en ĉi tiu komentario). Ĝia nuntempa fakta stato ofte malkontentiga estis la impulso por verki la Berlinan Komentarion pri la Fundamento de Esperanto. Ĝi penas klarigi la normojn pri ĝusta kaj bona Esperanto kaj la vojojn, laŭ kiuj ili kontinue estu adaptitaj al novaj lingvaj defioj, tamen restonta unueca Esperanto. Priskribo de la rolo kaj funkcio de la Fundamento estas relative simpla afero. Zamenhof bezonis nur dekunu mallongajn alineojn en la Antaŭparolo. Ni mem provis resumi ilin sur la paĝo, kiun vi ĵus legis. La detaloj neeviteble estas pli kompleksaj. Por klarigi ilin ni tial elektis la formon de komentario, do de konsultverko, kiun oni kutime ne legas de A ĝis Z, sed en kiu oni cel-konscie serĉas respondon al iu specifa konkreta demando. Oni do ne lasu sin fortimigi de la amplekso de la Berlina Komentario (ambaŭ volumoj kune nuntempe havas ĉ. 500 paĝojn). Kvankam ni kompreneble ĝojus, se vi tute legus ĉi tiun unuan parton, vi espereble ankaŭ profitos, se vi ekz. nur legas la superrigardojn, per kiuj multaj ĉapitroj kaj subĉapitroj estas enkondukitaj. Kion vi nepre legu, estas la Antaŭparolo kaj la klarigoj pri ĝi. Sen kono kaj kompreno de la Antaŭparolo vi simple havas nur malprecizan ideon pri la lingva esenco de Esperanto. Pro tio ni esperas, ke la Berlina Komentario instigos instruistojn-pedagogojn estontece antaŭvidi ĉapitron aŭ lecionon pri la Antaŭparolo en iliaj lernolibroj kaj kursoj por progresintoj. Krom la Antaŭparolon tiu ĉi unua parto de Berlina Komentario (ĵargone BK I ) traktas (aŭ espereble iom traktos) ĉiujn aspekojn de la Fundamento, kiuj transpasas la sferon de unuopa vort-elemento. Komentojn pri unuopaj vortoj vi trovas en la dua parto pri la Vortaro Oficiala ( BK II ). Kontraste BK I komentu la ĝeneralajn aspektojn kaj demandojn de la Bulonja Deklaracio pri la Esenco de la Esperantismo, de Antaŭparolo, Fundamenta Gramatiko, Ekzercaro, Universala Vortaro, Akademiaj Korektoj, la naŭ Oficialaj Aldonoj, aliaj oficialaj decidoj kaj rekomendoj de la Akademio k.t.p. Tiu ĉi unua eldono de la unua parto BK I ankoraŭ estas fora de tiu celo kaj multloke ankoraŭ nekompleta. Kiel ĉiu komentario ĝi estas nur etapo, kaj eĉ nur la unua. Jam ĝi fiksas la bazan strukturon de la verko kaj kelkajn demandojn traktas detale. Por aliaj ekzistas nur la menciitaj superrigardoj, por ankoraŭ aliaj apenaŭ pli ol ĉapitro-titoloj. Pro tio la leganto ne miru, ke li ankoraŭ trovas indikojn kiel [daŭrigota] aŭ simile. Ĉar ĝi en la nuna stato aperas nur kiel elektronika publikigaĵo en versio 1.0, estas pli grava la ebleco, ke la legontoj povas jam nun kritike reagi, ol ia (ĉiukaze neniam atingebla) kompleteco. Pri ĉiuj rimarkoj pri misoj kaj mankoj ni jam nun antaŭdankas. Danki ni volas ankaŭ al tiuj, kiuj per siaj engaĝitaj diskutoj jam pasintece kontribuis al la ekesto de Berlina Komentario, kiel ĝi nun estas. Estas ĉefe la esperantistoj, kiuj kun nin instiga intereso akompanis la serion pri la Fundamento en la retejo Ipernity 1. Apartan dankon meritas doktoro Andreas Kück. La ĉapitro pri la Oficialaj Aldonoj en tiu ĉi verko vaste baziĝas sur lia detala tiutema studo 2. La demando kiel oni diras aŭ skribas ĝuste en Esperanto? en 2014 estas same aktuala, kiel ĝi estis en 1905. Manke de ŝtata subteno Zamenhof trovis tre 685 1 Superrigardo en http://www.ipernity.com/blog/bernardo/232493. 2 Oficialaj Lingvo-Elementoj de Esperanto ( OLEO ). 2008. 8
originalan, tre modernan, kaj daŭre ĝisdatan solvon, kiu distingas Esperanton de plej multaj, eble de ĉiuj aliaj lingvoj solvo memadministra, demokrata kaj... fascina. Malkovru ĝin! Berlino en Julio 2014 Bernhard Pabst 9
Resümee (deutsch) Resumo (germane) Pabst, Bernhard. Berlina Komentario pri la Fundamento de Esperanto. Berlino: Esperanto-Akademio 2012-2015. Zwei pdf im Format A4 zum Download von http://esperanto-akademio.wikispaces.com/eniro. Signatur ÖNB, Wien Bd. 1, 1. Aufl. (2014-07-07), 142 p.: 2032345-C.1 Bd. 2, 3. Aufl. (2014-06-20), 358 p.: 2032345-C.2 Unua Parto Antaŭparolo, Gramatiko kaj Ekzercaro. [3a eld.] 332 p. (2015-04). Dua Parto Vortaro Oficiala. [4a eld.], 358 p. (2015-04). Jede Sprache hat Normen, ein Regelwerk, anhand dessen beurteilt wird, ob ein Ausdruck in dieser Sprache richtig oder falsch ist. In Nationalsprachen sind dies z.b. staatliche Vorschriften (Gesetze, Verordnungen) zur Rechtschreibung in Behörden und Schulen, ein Wörterbuch einer Sprachakademie, ein allgemein akzeptiertes kommerzielles Werk oder einfach der Sprachgebrauch, wie immer er festgestellt wird. Die geplante Sprache Esperanto verfügt nicht über sie schützende staatliche Einrichtungen. Als Ersatz haben sich Esperanto-Sprecher auf Vorschlag des Sprachinitiators L.L. Zamenhof (1859-1917) schon früh auf ein Regelwerk geeinigt, das Fundamento de Esperanto (1905). Es enthält Regeln, Modelle und Empfehlungen, die definieren, was richtiges Esperanto ist. Darüberhinaus beschreibt es Verfahren zur Auslegung seiner Regeln und zur Weiterentwicklung der Sprache (Öffnungsklauseln). Schließlich hat es Sprachpflegeinstitutionen geschaffen, die heutige Akademio, die den einheitlichen Gebrauch des Esperanto sichern und den Konsens darüber, was richtiges Esperanto ist, durch Oficialaj Aldonoj ( Amtliche Ergänzungen - OA) kontinuierlich erweitern soll. Zuletzt ist dies 2007 geschehen. Das Fundamento ist eine über 18 Jahre gewachsene, sperrige Expertenlektüre. Es enthält Teile von 1887, dem Jahr der Erstveröffentlichung des Esperanto, (Grammatik - FG), andere von 1893 (Basiswörterbuch - UV), 1898 (Übungen) und 1905 (Verfahren, Auslegung und Organisation). Die Teile sind nicht in jedem Detail koherent. Grammatik und Wörterbuch sind in historischem, oft nicht mehr gebräuchlichem Französisch, English, Deutsch, Russisch und Polnisch geschrieben. Die Übungen (Ekzercaro FE) sind zumeist wenig zahlreich und sehr knapp gehalten. Auf Grund der Lückenhaftigkeit des Fundamento sieht der Verfahrensteil (Antaŭparolo A) ein komplexes System von ergänzend zu berücksichtigenden Quellen vor, insbesondere das Werk Zamenhofs. Hierzu zählen u.a. seine sprachlichen Gutachten (Lingvaj Respondoj LR) und von ihm verfasste oder kontrollierte Lehr- und Wörterbücher sowie Literaturübersetzungen. Die neun Aldonoj der Akademie (1909-2007) sind teilweise in weiteren Referenzsprachen verfasst (Spanisch, Portugiesisch, Italienisch, Katalanisch). Weder die OA, noch sonstige Entscheidungen der Akademio wurden jemals in die Urfassung von 1905 eingearbeitet. Einen konsolidierten Normtext gab es bisher nicht. Der im Aufbau befindliche zweibändige Berliner Kommentar zum Fundamento des Esperanto (BK 2012 ff) will ein Nachschlagewerk zu allen Fragen um die Sprachverfassung des Esperanto sein. Der weitgehend abgeschlossene zweite Teil (BK II) beinhaltet die ca. 5000 offiziellen Wortelemente. Er bringt erstmals einen konsolidierten Text des aktuellen amtlichen Wörterbuchs (Vortaro Oficiala VO) und erläutert Herkunft, Bedeutung und Zweifelsfragen einzelner Wörter. Der derzeit noch lückenhafte erste Band (BK I) behandelt Grammatik, Übungsund Verfahrensteil sowie lexikalische Fragen, die über die Sphäre einzelner 10
Wortelemente hinausgehen und z.b. Wortgruppen oder die Entstehung der OA betreffen. Zielgruppe sind fortgeschrittene Esperanto-Sprecher, die sich rasch über den offiziellen Stand einzelner Fragen zum richtigen Sprachgebrauch informieren wollen. Der Berliner Kommentar ist überzeugt, dass das Fundamento nach wie vor unverzichtbare und sehr hilfreiche Grundlage zum einheitlichen Gebrauch der Sprache ist. Seine Prinzipien sind überraschend modern und zeitlos. Zahlreiche ewige Diskussionen im Esperanto, die zum Teil schon in dessen Frühzeit vor dem ersten Weltkrieg geführt wurden und bis heute mit weitgehend gleichen Argumenten geführt werden 3, lassen sich bei konsequenter Anwendung des Fundamento und insbesondere seiner Interpretationsregeln im Antaŭparolo relativ einfach lösen. Eine Rückbesinnung auf die Erfolgsgeschichte des Fundamento und die (Re-)popularisierung seiner Inhalte und Grundentscheidungen erscheinen wünschenswert und geboten. 4 685 Antaŭparolo al la 3a eld. Aprilo 2015 La plej okulfrapa novaĵo de tiu ĉi eldono de Aprilo 2015 estas, ke ni per bluaj kestoj grafike disigis citaĵojn (ekzemple la tekstojn de la Lingvaj Respondoj) de niaj propraj komentoj. Ni esperas, ke tio faciligas rapidan konsultadon. Baza listo de la literaturo konsultita de ni, kiu ankoraŭ mankas en la eld. de Sept. 2014, intertempe estas aldonita. Enhave multaj demandoj nun estas traktitaj per ekspertizetoj por la unua fojo, ekzemple: R 0: ĉu h-skribo kiel ordinara skribo anstataŭ diakritoj? R 2.1: personaj nomoj de virinoj je a (Marta, Sara). R 5, FE 16.2: ci, cia R 6.2ĉ: Ĉu us pro ĝentileco? k.a. Pliaj dokumentoj estis aldonitaj al BK I, i.a. la Berlina Manifesto por la Unueco de Esperanto de Julio 2014. Ĝi nun ankaŭ troveblas en la nova retejo de la Berlina Komentario (adreson vd. en la kolofono). La unua kaj dua volumo de la Berlina Komentario, BK I kaj BK II, formas ne disigeblan paron. Aldonoj en unu parto kutime ankaŭ eĥas en la alia. Tiel ekzemple pluraj Lingvaj Respondoj, ĝis nun provizore notitaj ĉe unuopaj vortoj en BK II nun trovis sian pli taŭgan kaj definitivan lokon en BK I (nome tiuj Respondoj, kiuj koncernas pli ol unu vorton, t.e. tutan vort-grupon). Kiel en la pasinteco, la instigo trakti temon ekestis pro diskutoj en internet-forumoj, okaze ankaŭ pro recenzado de esperantologia literaturo (ekz. de la Leksikaj Vagadoj de la iama akademiano kaj nuna akra kritikanto de la Akademio André 3 Einige Beispiele: Gebrauch des ŭ vor Vokalen? Ergänzung der Tabelwörter durch die Reihe aliu, alio usw.? Esperantisierung von Eigennamen? Bedeutung der passiven Partizipien at und -it? Übernahme von Fremdwörtern oder Eigenbildung für neue Begriffe? usw. 4 In deutscher Sprache s. nunmehr auch: Pabst, Bernhard. Das Fundamento als Maßstab sprachlicher Richtigkeit im Esperanto. In: Brosch, Cyril; Fiedler, Sabine (Hrsg.). Beiheft 21 Interlinguistik im 21. Jahrhundert. Beiträge der 23. Jahrestagung der Gesellschaft für Interlinguistik e.v., 29. November 2013 01. Dezember in Berlin. Berlin: GIL 2014, S. 45-60. Im Internet auf www.interlinguistik-gil.de. 11
Cherpillod el 2012). La temoj estas do ĉerpitaj el la lingva praktiko kaj neniel kabinetaj teoriaĵoj. Al ĉiuj seriozaj diskutantoj ni sincere dankas. La Akademio de Esperanto mem en la pasinta duona jaro pri Esperanto nenion komunikis al la publiko. Male ĝi nun eĉ rifuzas publike diskuti kun la esperantistoj 5. Ĝi okupas sin pri sia nova statuto. La malneto de la reform-propono, verkita de la prezidanto Christer Kiselman kaj la sekretario Renato Corsetti kaj publikigita en Dec. 2014, formovos tiun cirklon eĉ pli de la Fundamentaj taskoj de aŭtoritata centra institucio. Berlino en Aprilo 2015 Bernhard Pabst Antaŭparolo al la 2a eld. Septembro 2014 Ĉi tiu dua eldono de la Berlina Komentario - Parto Unua havas preskaŭ duoblan amplekson kompare al la unua. Multaj el la eternaj diskutoj pri lingva ĝusteco de Esperanto jam estas traktata. Tamen BK I ne volas konkurenci kun la gvidaj gramatikoj PAG 1985 kaj PMEG 2013. Ili havas alian aliron, nome priskribas Esperanton, kiel ĝi laŭ la impreso de siaj aŭtoroj - fakte estas. Multloke ambaŭ gramatikoj ne severe distingas inter la diversaj gradoj de devigeco, kiun preskribas la Fundamento (oficiala, Akademia, Zamenhofa, antaŭfundamenta, postfundamenta, aliaj aŭtoroj), sed miksas la diversajn nivelojn. Same bedaŭrinde ankaŭ faras la Akademio, ekz. en OI 19 de 2012-07-13 6. BK kontraste klopodas konsekvence apliki la regulojn troveblajn en la Deklaracio pri la esenco de la esperantismo kaj la Antaŭparolo al la Fundamento. Pri multaj demandoj ĝi venas al samaj rezultoj, tamen kun pli Fundament-bazita argumentado. Pro la specifa strukturo de Esperanto ĉiuj vortelementoj inkluzive de la afiksaro kaj gramatikaj markiloj estas aparte listigeblaj kaj listigitaj en la Vortaro Oficiala ( vortara lingvo ). Pro tio la sama temo ofte estas plurloke traktita en la Fundamento kaj ekestas la demando, kie (ĉefe) trakti ĝin en la Komentario. La diskuto pri la landnomoj ekzemple rilatas al 15 Gramatiko, al la afikso uj, klarigita en 40 Ekzercaro kaj en UV je uj, krome al la diversaj rekomendoj de la Akademio pri landnomoj. La paralelaj formoj je ĥ- aŭ k- (arĥitekturo / arkitekturo) rilatas (almenaŭ) al la oka alineo de la Antaŭparolo (formoj novaj), al la alfabeto (FG 0, FE 1), al la 8a Oficiala Aldono kaj al UV. Kie la konsultonto intuitive serĉos kaj atendos klarigojn? Unu sola respondo en tiuj kaj multaj aliaj okazoj ne eblas. Ĝenerale ni ĉefe traktas temojn tie, kie ili laŭ la ordo de la Fundamento estas aparte traktita por la unua fojo, la ĥ/k-formojn pro tio ĉe A 8, la landnoman diskuton ĉe FE 40, kiu klarigas la uzon de -uj. Ĉe la aliaj eblaj pozicioj ni laŭforte enigis referencojn al tiu ĉefa artikolo. Neeviteble tamen ekestis (parte) duoblaj klarigoj en diversaj partoj. Inverse la manko de plusendo ne necese signifas, ke pri iu temo ne estas troveblaj klarigoj aliloke, kadre de alia aspekto. Povas do esti helpa serĉi en ambaŭ partoj de la Komentario kaj en BK I sub diversaj ŝlosilvortoj. Berlino en Septembro 2014 Bernhard Pabst 685 5 Vd. la ne-datitan Informon pri la fermo de la listo AdE-diskuto en la retejo de AdE kaj pri la fono la komenton Akademio plendas, ke esperantistoj citas la Fundamenton de 2014-03-11 en la blogo de Bernardo en www.ipernity.com. 6 Pri la demando La gazetoj ne trovas necesa [aŭ ĉu necese?] eniĝi en tion, pri kio ili skribas. 12
Superrigarda Enhavo Unua Libro: Bulonja Deklaracio, Antaŭparolo (BD, A) A. Deklaracio pri la Esenco de la Esperantismo (1905) 31 B. La Fundamento - Enkonduko 39 C. Antaŭparolo (1905) 46 D. La Akademio 75 Dua Libro: Fundamenta Gramatiko (FG) A. La Fundamenta Gramatiko 99 B. 0 [Alfabeto] 105 C. 1 [Artikolo] 124 D. 2 [Substantivo] 127 E. 3 [Adjektivo] 131 F. 4 [Numeraloj] 137 G. 5 [Pronomoj] 142 H. 6 [Verbo] 153 I. 7 [Adverbo] 174 J. 8 [Prepozicio] 177 K. 9 [Prononco] 178 L. 10 [Akcento] 183 M. 11 [Kunmetitaj vortoj] 187 N. 12 [Negacio] 206 O. 13 [Direkto] 207 P. 14 [Prepocizio] 210 Q. 15 [Fremdaj vortoj] 214 R. 16 [Apostrofado] 242 Tria Libro: Fundamenta Ekzercaro (FE) A. La Fundamenta Ekzercaro (FE 1898) 247 B. Analizo laŭ lecionoj 261 C. Unuopaj aspektoj 302 13
Kvara Libro: Universala Vortaro, Oficialaj Aldonoj (UV, OA) A. La Universala Vortaro (UV) 309 B. La Akademiaj Korektoj de la Universala Vortaro 335 C. Oficialaj Aldonoj (OA 1909-2007) 337 D. Baza Radikaro Oficiala (BRO 1975) 364 E. Unuopaj Aspektoj de la Vortaro Oficiala 370 Kvina Libro: Zamenhofa Stilo, Misinterpretoj (Z) A. Zamenhofa lingvaĵo 377 B. Kelkaj misinterpretoj kaj devioj de la Fundamento 382 Berlina Komentario Dua Parto (BK II): Vortaro Oficiala (VO) - vd. apartan volumon 14
Detala Enhavo Unua Libro: Bulonja Deklaracio, Antaŭparolo (BD, A) A. Deklaracio pri la Esenco de la Esperantismo (1905) 31 I. Superrigardo... 31 II. La norm-hierarkio de Esperanto... 31 III. Analizo laŭ alineoj... 32 1. Alineo 1: [Difino de Esperantismo]... 32 2. Alineo 2: [Esperanto kiel solvo de lingvo neŭtrale homa ]... 33 3. Alineo 3: [Principo de egaleco kaj la bonaj verkistoj ]... 33 4. Alineo 4: [La Fundamento kiel ĝenerala interkonsento]... 34 5. Alineo 5: [Difino de esperantisto ]... 37 6. Projektitaj, sed de la Kongreso ne aprobitaj alineoj... 37 B. La Fundamento - Enkonduko 39 I. Superrigardo... 39 1. La rolo kaj funkcio de la Fundamento... 39 2. La kvar partoj de la Fundamento... 39 3. Principa samrangeco de FG, FE kaj UV la ideoj de A... 39 4. Kunbinditaj eksterfundamentaj tekstoj... 39 II. Interpret-helpaj, eksterfundamentaj dokumentoj... 41 1. Enkonduko... 41 2. Lingvaj Respondoj (sep eldonoj 1910-1990)... 42 3. Vortaro Esperanto-Franca de De Beaufront (Beau 1901)... 44 4. La germanaj vortaroj (EG 1, EG 2, GE 1, GE 2)... 45 C. Antaŭparolo (1905) 46 I. Superrigardo... 46 II. Analizo laŭ alineoj... 46 1. Alineo 1: [Defioj kaj rimedo netuŝebla interkonsento]... 46 2. Alineo 2: [De silenta al eksplicita komuna interkonsento]... 47 3. Alineo 3: [ Oficiala (deviga) kontraŭ privata (nur rekomendita)] 48 4. Alineo 4: [Interpretado per kunteksta komparo]... 48 5. Alineo 5: [Fundamento kiel gvida kontrol-dokumento]... 53 6. Alineo 6: [Evoluipovo malgraŭ netuŝebleco]... 54 7. Alineo 7: [ Novaj vortoj ]... 54 8. Alineo 8: [ Formoj novaj ]... 55 15
9. Alineo 9: [Monopolo por plivastigo de la Fundamento - efektiva neceseco]... 59 10. Alineo 10: [Resumo]... 60 11. Alineo 11: [Propono al UK 1; la ideoj de la Antaŭparolo]... 60 III. Lingvaj Respondoj de Zamenhof pri la Fundamento... 63 IV. Prauloj de la Antaŭparolo... 64 1. Antaŭparolo al la Fundamenta Krestomatio 1903... 64 2. Aldono al la Dua Libro [DL-Ald 1888]... 65 V. Cirkulera Letero al la... LK pri Neologismoj (1906)... 69 I-a Parto... 69 II-a Parto... 69 D. La Akademio 75 I. Superrigardo... 75 II. Ekesto de la lingvaj institucioj... 75 1. 1889 La planita Tutmonda Ligo de Esperantistoj (TLE)... 75 2. 1905 Lingva Komitato (LK)... 76 III. Institucio... 78 1. Jura statuso... 78 2. Institucio en la senco de la Antaŭparolo... 79 IV. Aŭtoritata Institucio... 79 1. Superrigardo... 79 2. Interna aŭtoritato... 79 3. Ekstera aŭtoritato... 80 V. Centra Institucio... 80 VI. Zamenhof pri la rolo de la Akademio... 81 VII. La Statutoj de la Akademio... 83 1. Superrigardo... 83 2. Analizo de la Statuto de 2009... 83 3. La Propono pri nova Statuto de Dec. 2014... 88 VIII. Periodaĵoj kaj publikigaĵoj de la Akademio... 88 IX. Oficialaj Tekstoj ne troveblaj en la retejo de la Akademio... 90 X. Membroj de Lingva Komitato kaj Akademio... 90 XI. Ĉu la Akademio en 2014 agas kiel ACI en la senco de la Antaŭparolo?... 92 1. Indicoj kontraŭaj... 92 2. Berlina Manifesto por la Unueco de Esperanto... 92 3. Propono por Fundament-konforma Statuto de la Akademio... 94 16
Dua Libro: Fundamenta Gramatiko (FG) A. La Fundamenta Gramatiko 99 I. Superrigardo... 99 II. La tri kolonoj de la relativa facileco de Esperanto... 99 III. La Strukturo de la Gramatikoj... 102 IV. La lingvaĵo de la Gramatikoj... 103 V. La nekompleteco de la Gramatikoj... 103 B. 0 [Alfabeto] 105 I. Tekstoj de la Gramatikoj kaj FE 1... 105 II. Superrigardo... 106 III. Diskutataj aspektoj de la alfabeto... 108 1. La majuskloj... 108 2. La diakritaj literoj... 108 3. Kombinebleco de la 28 literoj... 109 IV. La 11a litero ĥ... 109 V. La 12a litero i... 110 VI. La 25a litero u... 110 VII. La 26a litero ŭ... 110 1. Prononco de ŭ... 110 2. Ĉu la 26a litero ŭ simbolas la sonon [w]?... 111 3. Ĉu ŭ nur post vokaloj?... 111 VIII. La 27a litero v... 114 IX. Statistikoj pri literofteco... 114 X. Surogataj skriboj (ch, cx, c^ k.s. anstataŭ ĉ)... 114 1. h/u-surogata skribo... 114 2. Ĉu h/u-skribo kiel ordinara skribo anstataŭ diakritoj?... 117 3. Teknikaj surogataj skriboj (-x-, ^, morsa, brajla k.t.p.)... 121 XI. La neesperantaj literoj q, x, y... 122 XII. La neesperanta litero w... 123 C. 1 [Artikolo] 124 I. Tekstoj de la Gramatikoj... 124 II. Komentoj... 124 1. Superrigardo... 124 2. Difinita artikolo (R 1.1 la, l )... 125 3. Nedifinita artikolo (R 1.2 ne ekzistas )... 126 D. 2 [Substantivo] 127 17
I. Tekstoj de la Gramatikoj... 127 II. Tekstoj de Ekzercaro kaj UV... 128 III. Komentoj... 128 1. Superrigardo... 128 2. R 2.1 (o-markilo, nominativo)... 129 3. Substantivoj sen la markilo o... 129 4. R 2.2 (j-markilo, pluralo)... 130 5. R 2.3 ( Kazoj ekzistas nur du )... 130 6. R 2.3-4 (n-markilo, akuzativo)... 130 E. 3 [Adjektivo] 131 I. Fundamentaj Tekstoj... 131 II. Komentoj... 131 1. R 3.1 ( -a )... 131 2. R 3.4 ( el )... 136 3. R 3.4-5 ( ol )... 136 F. 4 [Numeraloj] 137 I. Fundamentaj Tekstoj el 1905... 137 II. OA 8 pri nul (aldono al R 4.1)... 138 III. Deklinaciataj numeraloj... 138 IV. Komentoj... 139 1. Superrigardo... 139 2. R 4.1: Arabaj ciferoj... 139 3. Fermita listo de numeraloj... 139 4. nul... 139 5. R 4.4 ( obl )... 139 6. R 4.5 ( on )... 139 7. R 4.6 ( op )... 139 8. R 4.7 ( po )... 140 9. Kompleksaj numeraloj... 140 10. Pri la dato... 140 11. Pri la indiko de la horo... 141 G. 5 [Pronomoj] 142 I. Fundamentaj Tekstoj... 142 1. Gramatikoj... 142 2. Ekzercaro kaj UV pri ci... 142 II. Komentoj... 143 1. R 5.1: Fermita listo de pronomoj... 143 18
2. Apudmetitaj personaj pronomoj ( li-ŝi, ŝi-li k.t.p.)... 143 3. R 5.1: Senpersona ĝi... 143 4. Pri si kaj sia (refleksivaj pronomoj)... 143 5. ci, cia (FE 16.2)... 149 6. Pri la vortoj kun senco pronoma (iu, kiu, tiu, ĉiu, neniu)... 152 H. 6 [Verbo] 153 I. Gramatikoj... 153 II. Ekzercaro kaj Universala Vortaro... 156 III. Komentoj... 156 1. Superrigardo... 156 2. R 6.2 lit. ĉ (us)... 157 3. R 6.2 lit. f (ant)... 159 4. R 6.2 lit. g (int)... 159 5. R 6.2 lit. ĝ (ont)... 159 6. R 6.2 lit. h-ĥ: La ata/ita-disputo ( aspektismo tempismo )... 159 7. R 6.4-5 [ de post pasivaj participoj]... 172 I. 7 [Adverbo] 174 I. Tekstoj... 174 1. Gramatikoj... 174 2. Aliaj partoj de la Fundamento... 174 3. Lingvaj Respondoj... 174 4. Dua Libro 1888 (eksterfundamenta interpret-helpo)... 175 II. Komentoj... 175 1. Superrigardo... 175 2. Derivitaj adverboj (e-vortoj)... 175 3. Simplaj adverboj... 175 J. 8 [Prepozicio] 177 I. Gramatikoj... 177 II. Komentoj... 177 K. 9 [Prononco] 178 I. Gramatikoj... 178 II. Komentoj... 178 1. Superrigardo... 178 2. Prononco de c, ĉ, ĝ... 180 3. LR 70 (1893) [Prononco de i kontraste al j ]... 180 4. LR 70 (1893) [Prononco de u kontraste al ŭ ]... 180 5. LR 69 B (1888), LR 69 A (1889), LR 70 (1893) [Prononco de ŭ ]... 180 19
6. LR 71 B (1912) [Prononco de v ].... 180 7. Duoblaj konsonantoj ( nonoismo )... 180 8. dĝ kaj tĉ (budĝeto, matĉo)... 181 9. dz (frandzi)... 181 10. pf- (pfenigo)... 181 11. h (Budho, budhismo)... 181 12. R 9 en kunludo kun R 16.1... 181 13. ngk (nazaloj, Hongkongo - Honkongo)... 181 14. ts (Botsvano Bocvano)... 182 15. Evitstrategioj... 182 L. 10 [Akcento] 183 I. Gramatikoj... 183 II. Komentoj... 183 M. 11 [Kunmetitaj vortoj] 187 I. Fundamentaj Tekstoj... 187 1. Gramatikoj... 187 2. UV (enkonduko 2)... 188 3. FE 27... 188 4. Dua Libro 1888 (eksterfundamenta interpret-helpo)... 189 II. Komentoj... 189 1. Superrigardo... 189 2. Historio de la disputoj pri vortfarado... 190 3. La Akademiaj Konstatoj pri la vortfarado... 192 4. Kritiko de la metodo, laŭ kiu la Akademio venis al la Konstatoj 200 5. Devioj inter la bazaj formoj en VO kaj la interpreto en BRO /AV... 203 6. Aliaj modeloj por klarigi la esperantan vortfaradon... 204 7. Malkoheraĵoj pri la vort-kategorioj en VO... 204 8. Principo de sufiĉo kaj neceso... 204 9. Elinterna aŭ elekstera vortuzo (skemismo naturalismo)... 205 N. 12 [Negacio] 206 I. Fundamentaj Tekstoj... 206 II. Ekzercaro (FE 28.9 11)... 206 III. Komentoj... 206 O. 13 [Direkto] 207 I. Fundamentaj Tekstoj... 207 II. Komentoj... 207 1. Superrigardo... 207 20
2. Rolvortetoj sekvata de direkto-indikilo n... 208 3. Ĉu direkto-indikilo post ekster?... 209 P. 14 [Prepocizio] 210 I. Fundamentaj Tekstoj... 210 II. Superrigardo... 211 III. Analizo laŭ frazoj... 212 1. R 14.1 ( difinita kaj konstanta signifo )... 212 2. R 14.2 ( je )... 212 3. R 14.3 R 14.4 (motivoj por je )... 212 4. R 14.5 (n-markilo anstataŭ je )... 213 Q. 15 [Fremdaj vortoj] 214 I. Fundamentaj Tekstoj... 214 II. Komentoj... 215 1. Superrigardo... 215 2. R 15.1 ( vortoj fremdaj )... 216 3. R 15.2 ( pli bone )... 220 4. R 15 permeso, sed ne devigo... 221 5. R 15 en la kompreno de Zamenhof... 221 6. Elekstera kaj elinterna lingvaĵo ĉe Zamenhof (R 15 kontraŭ R 11) 221 7. Testo de Kück pri internacieco en la senco de R 15... 224 8. Testo de Derks pri internacieco en la senco de R 15... 224 9. Propraj nomoj... 225 10. Etimologie identigeblaj afiksoj... 234 11. Analoga apliko de R 15 (internaciaj simboloj)... 237 12. Studoj pri esperantigo de vortoj fremdaj laŭ devenlingvoj... 239 13. Anekso: Indiko de fremdlingvaj sonoj per esperantaj literoj... 239 R. 16 [Apostrofado] 242 I. Fundamentaj Tekstoj... 242 1. 16 Gramatikoj... 242 2. Ekzercaro kaj UV... 242 II. Eksterfundamentaj interpret-helpoj... 242 1. Kromdeklaro pri la nomoj Zamenhof kaj Vaŝington (OI 22 de 2013) 242 2. Lingvaj Respondoj 84 A - C... 243 III. Komentoj... 243 1. Tekst-historio... 243 21
Tria Libro: Fundamenta Ekzercaro (FE) A. La Fundamenta Ekzercaro (FE 1898) 247 I. Superrigardo... 247 1. Eldon-historio... 247 2. La Dua Libro (DL 1888), la Pra-Ekzercaro... 247 II. La tekst-specoj de la Ekzercaro... 254 1. Alfabeto ( 1 FE)... 254 2. Ekzercoj de legado ( 2 4 FE)... 254 3. Ekzerco-frazoj... 255 4. Gramatikaj reguloj... 255 5. Interpret-reguloj... 255 6. Lecion-finaj vort-listoj... 255 7. Vortoj ekster la lecion-finaj vortlistoj, precipe propraj nomoj... 256 8. Literaturaĵo: La Feino... 256 9. Proverboj kaj sentencoj... 260 B. Analizo laŭ lecionoj 261 1. La kvazaŭa antaŭparolo de la Ekzercaro... 261 2. 1 - ALFABETO... 262 3. 2 - Ekzerco de legado... 263 4. 3 - Ekzerco de legado... 263 5. 4 - Ekzerco de legado... 264 6. 5 [R 1 artikolo]... 264 7. 6 [R 1 artikolo]... 265 8. 7 [R 2: deklinacio, R 8: prepozico kun nominativo]... 265 9. 8 [R 2: deklinacio, R 8: prepozico kun nominativo]... 265 10. 9 [R 2 substantivo: pluralo, akuzativo]... 265 11. 10 [R 3 adjektivo]... 266 12. 11 La feino... 266 13. 12 [R 4 numeraloj]... 266 14. 13 La feino (Daŭrigo)... 267 15. 14 [R 4 numeraloj: da, -obl, -on, op, po]... 267 16. 15 La feino (Daŭrigo)... 268 17. 16 [R 5 personaj pronomoj]... 268 18. 17 La feino (Daŭrigo)... 269 19. 18 [Pronomoj: deklinacio; si, sia]... 269 20. 19 La feino (Daŭrigo)... 270 22
21. 20 [R 6: -as, -is, -os, -us, -u, -i]... 270 22. 21 La feino (Daŭrigo)... 270 23. 22 [R 6: -anto, -into, -onto, -ato, -ito, -oto]... 270 24. 23 La feino (Fino)... 271 25. 24 [R 6: verboj as, -is, -os]... 271 26. 25 [R 6: -at, -it, -ot; R 7: adverboj]... 271 27. 26 [R 13: -n por indiki direkton; R 8, R 14; R 6, interjekcioj]... 272 28. 27 [R 1: artikolo, R 16: apostrofado, R 11: kunmetado]... 273 29. 28 [R 8: prepozicioj, R 13: direkto kun -n, R 12: neado]... 273 30. 29 [R 14 je aŭ n-markilo]... 274 31. 30 [Tabelvortoj, korelativoj]... 274 32. 31 [R 11: Ŝanĝo de vortkategorioj, kunmetaĵoj]... 277 33. 32 [R 11: -ist, da]... 278 34. 33 [R 11: mal-, -in]... 279 35. 34 [R 11: -il, -ar]... 280 36. 35 [R 11: -aĵ, -ec, nelogikaj esprimoj]... 281 37. 36 [R 11: ge-, bo-, -id, edz]... 281 38. 37 [R 11: -an, -estr, -ist, -ul]... 284 39. 38 [R 11: -et, -eg, -ĉj, -nj]... 287 40. 39 [R 11: -iĝ, -ig]... 288 41. 40 [R 11: -ad, ek-, -ej, -uj, -ing]... 289 42. uj kiel indikilo por land- aŭ provincnomoj... 291 43. 41 [R 11: -ebl, -ind, -em, -er]... 300 44. 42 [R 11: -um; alparolo; resumo: sano ]... 300 C. Unuopaj aspektoj 302 I. Interpunkcio... 302 1. Superrigardo... 302 2. Uzo de unuopaj interpunkciaj signoj... 303 II. Religia lingvaĵo en Ekzercaro kaj Fundamento... 304 III. Eblaj alludoj al personaj kaj familiaj cirkonstancoj... 305 IV. Cenzuro... 305 Kvara Libro: Universala Vortaro, Oficialaj Aldonoj (UV, OA) A. La Universala Vortaro (UV) 309 I. Enkonduka teksto al UV... 309 II. Superrigardo... 310 III. Fremdaj vortoj laŭ R 15 FG... 310 23
IV. Propraj nomoj en la Fundamento... 311 1. Personaj nomoj... 312 2. Familiaj nomoj... 314 3. Religiaj kaj mitologiaj nomoj... 314 4. Geografiaj nomoj (toponimoj)... 314 V. Mezurunuoj en UV... 314 VI. Majuskloj kaj minuskloj... 315 1. Tagoj, monatoj, sezonoj... 315 2. Landanoj kaj adjektivoj derivitaj de etnonomoj... 315 3. Religiaj festoj kaj personoj... 317 4. Honoraj titoloj... 317 VII. Vortoj uzataj ĝenerale en pluralo... 318 VIII. Enhavaj (semantikaj) ŝanĝoj... 319 IX. Mallongigoj en la Fundamento... 319 1. Superrigardo... 319 2. Akronimoj... 320 X. Vortinternaj ellasoj (aŭtomobilo aŭto)... 322 XI. Idiotismoj kaj esperantismoj... 323 XII. La referenc-lingvoj de la Fundamento... 324 1. Superrigardo... 324 2. La franca... 324 3. La angla... 326 4. La germana... 328 5. La rusa... 330 6. La pola... 330 XIII. Aliaj lingvoj kun ebla influo sur la VO... 331 1. Greka antikva... 332 2. Jida... 332 3. Hebrea... 333 4. Hispana... 333 5. Latina... 333 6. Litova... 333 7. Okcitana... 333 8. Volapuko... 333 B. La Akademiaj Korektoj de la Universala Vortaro 335 I. Ekesto kaj interpreta valoro... 335 II. Pri la unuopaj Akademiaj Korektoj... 335 24
1. Francaj AK (1914 / 1922)... 335 2. Anglaj AK (1914 / 1922)... 335 3. Germanaj AK (1914 / 1923)... 335 4. Rusaj AK (1914 / 1923)... 336 5. Polaj AK (1914 / 1923)... 336 C. Oficialaj Aldonoj (OA 1909-2007) 337 I. Superrigardo... 337 II. La 1-a Oficiala Aldono de 1909 (OA 1)... 338 1. Enkonduko... 338 2. Prezent-maniero... 338 3. La francaj tradukoj en OA 1... 338 4. La anglaj tradukoj en OA 1... 339 5. La germanaj tradukoj en OA 1... 339 6. La rusaj tradukoj en OA 1... 340 7. La polaj tradukoj en OA 1... 340 8. La neklara noto ĉe astrolog (fako-aganto-paroj)... 340 III. La 2-a Oficiala Aldono de 1919 (OA 2)... 341 1. Superrigardo... 341 2. Unua listo de OA 2 (OA 2.1)... 341 3. Dua listo de OA 2 (OA 2.2)... 343 IV. La sufikso ism (1919)... 344 1. Superrigardo... 344 2. Preparaj dokumentoj... 345 3. Kritiko... 345 V. La 3-a Oficiala Aldono de 1921 (OA 3)... 347 1. Superrigardo... 347 2. Ortografiaj misoj en la referenc-lingvoj hispana, portugala kaj pola 348 VI. La 4-a Oficiala Aldono de 1929 (OA 4)... 350 VII. La elemento mis- (1929)... 352 VIII. La 5-a Oficiala Aldono de 1934 (OA 5)... 354 1. Fontoj de OA 5 de 1934 kaj OA 6 de 1935... 354 2. OA 5 de 1934... 354 IX. La 6-a Oficiala Aldono de 1935 (OA 6)... 355 1. Fontoj de OA 5 de 1934 kaj OA 6 de 1935... 355 2. OA 6 de 1935... 355 X. La elemento end (1952)... 355 25
XI. La 7-a Oficiala Aldono de 1958 (OA 7)... 356 1. Ĝeneralaj informoj... 356 2. Deklaroj pri Fundamenteco... 356 XII. La 8-a Oficiala Aldono de 1974 (OA 8)... 360 XIII. La 9-a Oficiala Aldono de 2007 (OA 9)... 361 D. Baza Radikaro Oficiala (BRO 1975) 364 E. Unuopaj Aspektoj de la Vortaro Oficiala 370 I. Eraroj en la Vortaro Oficiala... 370 II. Kaŝitaj neoficialaj vortoj en la Vortaro Oficiala... 370 Kvina Libro: Zamenhofa Stilo, Misinterpretoj (Z) A. Zamenhofa lingvaĵo 377 1. Superrigardo... 377 2. Diversaj Gradoj de Zamenhofeco... 377 B. Kelkaj misinterpretoj kaj devioj de la Fundamento 382 I. Superrigardo... 382 II. Optimala Esperanto-Ortografio (O.E.O., 1978)... 382 III. Analiza Skolo (1973, 1985)... 382 IV. Iltismo, Piĉismo... 384 V. Meta-gramatika interpreto (1990)... 384 VI. Bonlingvismo (1989)... 385 Berlina Komentario Dua Parto (BK II): Vortaro Oficiala (VO) - vd. apartan volumon 26
Literaturo La listo notas nur la ĉefajn konsultverkojn. Pliaj indikoj pri faka literaturo troveblas komence de la koncernaj ĉapitroj. Artikoloj en periodaĵoj estas cititaj laŭ la formato jaro:volumo:kajero, paĝo[j], ekz. L Espérantiste 1901:04:48 (de 1901-12-31), p. 291-294, t.e. L Espérantiste, 4a jaro 1901, n-ro 48 de la 31a de Decembro 1901, paĝoj 291 ĝis 294. Pliajn fontojn vd. en la ĉapitro Literaturo en BK II. Aktoj I (1968). Aktoj de la Akademio 1963-1967. s.l. [presejo en Rotterdam] s.j. [1968], Aktoj II (1975). Aktoj de la Akademio 1968-1974. s.l. [presejo en Blackburn] s.j. [1975]. Aktoj III (1992). Aktoj de la Akademio 1975-1991. s.l. [presejo en Sablé-sur- Sarthe]. 1992. Cherpillod, André (2012). Leksikaj Vagadoj. Courgenard: La Blanchetière 2012. EBEA. [Pabst, Bernhard]. Elektronika Bibliografio de Esperantaj Artikoloj. En: http://www.esperantoland.org/ebea/. EdE (1933-1934). Enciklopedio de Esperanto. 2 vol. Budapesto: Literatura Mondo 1933-1934. EeP (1974). Lapenna, Ivo; Lins, Ulrich; Carlevaro, Tazio (red.). Esperanto en Perspektivo. Faktoj kaj analizoj pri la internacia lingvo. 1974. Göhl, Hermann (1932). Ausführliche Sprachlehre des Esperanto. Lehr- und Nachschlagewerk für Fortgeschrittene. Berlin 1932. Fotomekanika repr. Berlin [Orienta] 1973. LD. [Itô Kanzi (ed.)]. Ludovikologia Dokumentaro. s.l.: editoro. cit. laŭ volumoj kaj ties aperjaroj, ekz. LD XV (1996) = repr. de la periodaĵo L espérantiste 1901-1902. LI. Lingvo Internacia. Periodaĵo. Repr. en LD. Lippmann, Walter (1921). Dr. Zamenhofs Sprachliche Gutachten. Lingvaj Respondoj in deutscher Bearbeitung mit Ergänzungen und Erläuterungen. Leipzig 1921. Senŝanĝa repr. Saarbrücken 1984. LR (1992). Waringhien, G[aston] (ed.). Zamenhof L.L. Lingvaj Respondoj. Konsiloj kaj Opinioj pri Esperanto. 7a eld. s.l. 1990 (PVZ kromkajero 8). LZ (1948). Waringhien, Gaston. Leteroj de Zamenhof - la tragedio de lia vivo rivelita de lia ĵus retrovita korespondo kun la francaj eminentuloj. Paris 1948. Malovec, Miroslav (1988). Gramatiko de Esperanto, Třebič 1988. OB. Oficiala Bulteno de la Akademio de Esperanto. OI. Oficiala Informo de la Akademio de Esperanto. PAG (1985). Plena Analiza Gramatiko. 5a eld. Rotterdam 1985. PIV. Waringhien, Gaston (red.). Plena Ilustrita Vortaro. Paris 1970; rev. eld. 2002; denove rev. eld. 2005; interreta eldono, samteksta kun tiu de 2005 en 2012. PMEG (2013). Wennergren, Bertilo. Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko. Stato 2013-06-14 en http://bertilow.com/pmeg/index.html. 27
PVZ. [Itô Kanzi (ed.)]. iam kompletigota verkaro de l. l. zamenhof [t.e. Plena Verkaro de L.L. Zamenhof]. kioto: eldonejo ludovikito [t.e. ed.]. kajero 8 (1980) - por kaj kontraŭ reformoj! Seppik, Henrik (1937). La tuta Esperanto. Gramatiko por Progesintoj. Gvidilo por Kursestroj. Orlová 1937. Senŝanĝa repr. Sofia 1971. Waringhien, Gaston. Vd. LR, LZ, PAG, PIV. Willkommen, Dirk (2001). Esperanto-Grammatik eine Lerner- und Referenzgrammatik. Hamburg 2001. 28
Unua Libro Bulonja Deklaracio Antaŭparolo (BD, A) 29
A. Deklaracio pri la Esenco de la Esperantismo (1905) I. Superrigardo 1 La Deklaracio pri la Esenco de la Esperantismo aŭ alinome Bulonja Deklaracio (BD) estas verkita de Zamenhof (Z) samtempe kun la Antaŭparolo de la Fundamento (A) en Julio 1905, mallonge antaŭ la unua Universala Kongreso (UK) en Bulonjo ĉe Maro (Francio). Ĝia lingvaĵo kaj la terminoj estas la samaj kiel tiuj uzataj en A. La kongresanoj havis kaj BD kaj la ĵus presitan Fundamenton (F-to) en la manoj. 2 BD esprimas la politikan volon de la kongresanoj kiel reprezentantoj de la Esperantismo en diversaj landoj de la mondo (BD 0). Laŭ BD 4.3 la F-to estas kvazaŭ aldonaĵo, anekso al BD. En jura lingvaĵo oni priskribas la metodon de interligado inter BD kaj F-to per la termino enkonduka aŭ konstitucia leĝo (BD) kaj leĝo (F-to), kiu enhavas la detalojn por realigi la ĝeneralajn principojn esprimitajn en la konstitucia leĝo. 3 El tio sekvas norm-hierarkio: La F-to ne povas nuligi principon de la pli altranga BD, ĝi povas nur detaligi tiun principon. Inverse la principoj kaj ĝeneralaj celoj de BD devas se necese - esti konsiderataj dum interpretado de la konkretigaj normoj de la F-to. BD kaj A reciproke sin kompletigas kaj devas esti interpretitaj kiel unu tutaĵo. II. La norm-hierarkio de Esperanto 4 Al la oficialaj, t.e. devigaj reguloj de BD kaj F-to 1905 aldoniĝas ĉiuj suplementoj de la origina teksto de la Fundamento de 1905 aldonitaj al ĝi per oficialaj decidoj de la Akademio (Ak) kaj ĝia antaŭulo la Lingva Komitato (LK). Kvante plej gravaj fontoj estas la t.n. naŭ Oficialaj Aldonoj (OA 1909-2007). Alivorte oni povas paroli pri BD kaj F-to 2007. Akademiaj (nedevigaj) interpret-helpoj krome estas la t.n. Akademiaj Korektoj (AK 1922-1923). Pri ambaŭ vidu detale la Kvaran Libron de tiu ĉi Unua Parto. 5 Se tiuj fontoj ne sufiĉas por decidi pri ĝusta aŭ malĝusta Esperanto, oni serĉu, ĉu oni trovas (nedevigan) modelon en la verkaro de Zamenhof (vd. BD 4.6 kaj A 3.4 A 3.6, komentitaj malsupre). Aparte gravaj estas la t.n. Lingvaj Respondoj (LR), per kiuj Z klarigis plurajn regulojn en la F-to. Gravaj por ĝusta interpreto de la oficialaj tekstoj ankaŭ estas la (neoficiala) traduko de la Gramatikoj al Esperanto pere de Z (1903) kaj la Zamenhofaj verkoj, kiuj estas antaŭuloj de la posta F-to, precipe la Unua Libro (UL 1887), la Dua Libro (DL 1888) k.a. (vd. malsupre la superrigardon en la enkonduko al la F-to), fine ĉiuj aliaj tekstoj verkitaj de Z. (vortaroj, literaturaj tradukoj, leteroj k.t.p.). 6 Se ankaŭ tio ne sufiĉas, oni klopodu konstati iun ĝeneralan uzon, kiel ĝi estas trovebla ĉe la plej bonaj kaj plej talentaj verkistoj (BD 3.3 konsult-verkoj kiel gramatikoj kaj vortaroj, sed ankaŭ originala kaj tradukita literaturo beletra aŭ faka, detalojn vd. malsupre). 7 Tiu norm-hierarkio estas deviga, ĉar la principoj kaj reguloj de BD kaj A, kiu preskribas ĝin estas devigaj. Ĝi samtempe priskribas la devige kaj necese aplikendan proceduron por veni al respondo pri lingva demando. Almenaŭ mense oni devas ekzameni ĉiun ŝtupon de la normaro de supre malsupren: deviga 1. Principoj de la Bulonja Deklaracio 2. Fundamento laŭ la stato de 2007 (do inkluzive de la postaj Oficialaj Aldonoj), inkluzive de la principoj de la Antaŭparolo 31
Oficialaj Aldonoj), inkluzive de la principoj de la Antaŭparolo rekomendata 3. Verkaro de Zamenhof 4. Ĝenerala uzo kiel trovebla ĉe la plej bonaj kaj talentaj verkistoj Pli malsupra ŝtupo principe ne povas nuligi rezulton trovitan pere de pli supra ŝtupo. Tamen okaze eblas la konstato de arkaiĝo. III. Analizo laŭ alineoj Literaturo (selekto): Albault 1963, p. 31-37. Deklaracio pri la Esenco de la Esperantismo (Akceptita en la lasta laborkunsido de la Bulonja Kongreso: Kunsido de 9-a de Aŭgusto 1905) [0.] Ĉar pri la esenco de la Esperantismo multaj havas tre malveran ideon, tial ni subskribintoj, reprezentantoj de la Esperantismo en diversaj landoj de la mondo, kunvenintaj al la internacia Kongreso Esperantista en Boulognesur-Mer, trovis necesa laŭ la propono de la aŭtoro de la lingvo Esperanto doni la sekvantan klarigon [BD 0]: 8 La enkonduka frazo (BD 0) detaligas la titolon de la Deklaracio: Ĝi klarigas, kio estas kaj kio ne estas Esperantismo. La klarigon donas ĝiaj multnaciaj reprezentantoj. Ili mem estas esperantistoj. La nocio esperantisto estas difinita en BD 5. 1. Alineo 1: [Difino de Esperantismo] 1. La Esperantismo estas penado disvastigi en la tuta mondo la uzadon de lingvo neŭtrale homa, kiu «ne entrudante sin en la internan vivon de la popoloj kaj neniom celante elpuŝi la ekzistantajn lingvojn naciajn», 1 donus al la homoj de malsamaj nacioj la eblon kompreniĝadi inter si, 2 kiu povus servi kiel paciga lingvo de publikaj institucioj en tiuj landoj, kie diversaj nacioj batalas inter si pri la lingvo, kaj en kiu 3 povus esti publikigataj tiuj verkoj, kiuj havas egalan intereson por ĉiuj popoloj [BD 1.1]. Ĉiu alia ideo aŭ espero, kiun tiu aŭ alia esperantisto ligas kun la Esperantismo, estos lia afero pure privata, por kiu la Esperantismo ne respondas [BD 1.2]. 9 BD 1.1 enhavas pozitivan difinon de Esperantismo, do de tio, kio ĝi estas, BD 1.2, negativan, do de tio, kio ĝi ne estas. 10 La esenco de la Esperantismo estas penado disvastigi en la tuta mondo la uzadon de lingvo neŭtrale homa. Ke tiu lingvo povas esti nur lingvo arta kaj ke inter la diversaj lingvoj artaj nur povas temi pri Esperanto, diras BD 2.1. 11 BD 1.1 krome nomas tri aplik-sferojn por tiu lingvo neŭtrale homa : 1. internacia kompreniĝado, 2. multlingvaj nacioj kun lingvo-konfliktoj kaj 3. verkoj interesaj por multnacia publiko. Ĉe la dua kaj tria aplik-sferoj temas pri kompromiso: La ĉefa intereso de la juda ŝtatano de carista Rusio Zamenhof estis la dua sfero, dum la okcident-eŭropaj, ĉefe francaj, raciismaj intelektuloj akcentis la trian, nome la ideon de internacia lingvo por scienco kaj kulturo. 12 La ideo de paciga lingvo laŭvorte nur koncernas la duan sferon kaj tie nur la lingvo-uzon en publikaj institucioj. La esperantistoj tamen dekomence aplikis ĝin kiel fona gvidilo de la Esperantismo ankaŭ al la du aliaj sferoj. La vortumo paciga lingvo pro tio estas la kerno de la poste tiel nomata interna ideo. 32
13 La frazo-parto en citiloj ( ne entrudante... ) enhavas nean difinon. Ĝi eksplicite rifutas la malĝustan aserton, ke Esperanto volas forigi ĉiujn aliajn lingvojn por fine fariĝi la sola lingvo en la mondo. 14 BD 1.2 disigas la Esperantismon de ĉiuj aliaj penadoj sociaj, politikaj, reformaj k.t.p. Se iu per Esperanto strebas ekzemple al socialismo, li rajtas fari tion (BD 5.1); lia strebado tamen ne estu atribuita al la Esperantismo. 2. Alineo 2: [Esperanto kiel solvo de lingvo neŭtrale homa ] 2. Ĉar en la nuna tempo neniu esploranto en la tuta mondo jam dubas pri tio, ke lingvo internacia povas esti nur lingvo arta, kaj ĉar el ĉiuj multegaj provoj, faritaj en la daŭro de la lastaj du centjaroj, ĉiuj prezentas nur teoriajn projektojn, kaj lingvo efektive finita, ĉiuflanke elprovita, perfekte vivipova kaj en ĉiuj rilatoj pleje taŭga montriĝis nur unu sola lingvo, Esperanto [BD 2.1], tial la amikoj de la ideo de lingvo internacia, konsciante ke teoria disputado kondukos al nenio kaj ke la celo povas esti atingita nur per laborado praktika, jam de longe ĉiuj grupiĝis ĉirkaŭ la sola lingvo Esperanto kaj laboras por ĝia disvastigado kaj riĉigado de ĝia literaturo [BD 2.2]. 15 BD 2.1 konkretigas, ke lingvo neŭtrale homa povas esti nur lingvo arta kaj inter tiuj nur Esperanto (vd. jam ĉe BD 1.1). Ĝi ne (plu) estas teoria projekto, sed jam lingvo efektive finita, ĉiuflanke elprovita, perfekte vivipova kaj en ĉiuj rilatoj pleje taŭga. 16 BD 2.2 konstatas, ke de nun la periodo, dum kiu oni serĉis la plej taŭgan lingvon neŭtrale homan, finiĝis. Ne plu necesas teoria disputado, pri iuj lingvo-projektoj. Komenciĝis la periodo por laborado praktika por la trovita solvo, nome por Esperanto. Ĝi okazas en du direktoj: horizontale per disvastigado, do formado de pliaj esperantistoj, kaj vertikale per riĉigado de ĝia literaturo, do per ampleksigo de la praktikaj aplikeblecoj. La nocio literaturo en la lingvaĵo de Z ne nur signifas beletraj verkoj, sed ĉiuspecaj, do inkluzive de lernolibroj, vortaroj, fakaj kaj sciencaj verkoj. 17 BD 2.2 unuflanke estas resumo de la labor-metodo de Z. Ekz. dum la reformdiskuto de 1894 li prepraris la tradukon de Hamleto. Ne per longa teoria argumentado, sed per konkreta, palpebla, praktika laboraĵo li fine konvinkis la plimulton. La metoda principo praktika agado pli gravas ol teoria ĝusteco troveblas multloke en liaj Lingvaj Respondoj kaj estu gvida orientiĝo ankaŭ por interpretado de la Fundamento. 18 BD 2.2 aliflanke fariĝis kvazaŭ la labor-programo por ĉiuj internaciaj, naciaj kaj regionaj Esperanto-organizaĵoj: Varbi novajn interesitojn, instrui al ili la lingvon kaj plibonigi la praktikajn eblecojn apliki ĝin per grandigo de tio, kion la lingvo ofertas. 3. Alineo 3: [Principo de egaleco kaj la bonaj verkistoj ] 3. Ĉar la aŭtoro de la lingvo Esperanto tuj en la komenco rifuzis unu fojon por ĉiam ĉiujn personajn rajtojn kaj privilegiojn rilate tiun lingvon, tial Esperanto estas «nenies propraĵo», nek en rilato materiala, nek en rilato morala [BD 3.1]. Materiala mastro de tiu ĉi lingvo estas la tuta mondo kaj ĉiu deziranto povas eldonadi en aŭ pri tiu ĉi lingvo ĉiajn verkojn, kiajn li deziras, kaj uzadi la lingvon por ĉiaj eblaj celoj [BD 3.2]; kiel spiritaj mastroj de tiu ĉi lingvo estos ĉiam rigardataj tiuj personoj, kiuj de la mondo esperantista estos konfesataj kiel la plej bonaj kaj plej talentaj verkistoj en tiu ĉi lingvo [BD 3.3]. 33
19 Jam en la Unua Libro (UL 1887) troviĝas atentigo sur la malantaŭa flanko de la titola paĝo, kiu tekstas en la germana eldono: Die internationale Sprache soll, gleich jeder nationalen, ein allgemeines Eigenthum sein, weshalb der Verfasser für immer auf seine persönlichen Rechte darüber verzichtet. Nia traduko: La internacia lingvo estu, same kiel ĉiu nacia, ĝenerala propraĵo; tial la aŭtoro por ĉiam rezignas pri siaj personaj rajtoj je ĝi. 7 La rezignon pri ĉiuj aŭtor-rajtoj Z jaron poste ripetis en la Aldonaĵo al la Dua Libro (ambaŭ de 1888). 20 BD 3.1 krome akcentas la egalecan karakteron de la Esperantismo. Ĉiuj esperantistoj en la senco de BD 5 estas samrajtaj. Tiun principon en rilato morala konkretigas BD 4.1 kaj BD 4.2. 21 BD 3.2 konkretigas la konsekvencojn, kiuj sekvas el la rezigno pri aŭtor-rajtoj fare de Z. 22 BD 3.3 enkondukas la nocion de spiritaj mastroj, sinonime la plej bonaj kaj plej talentaj verkistoj en Esperanto. Estas tiuj esperantistoj, kiuj laŭ la juĝo de la esperantista kolektivo plej sukcese riĉigadis la literaturon (BD 2.2 supre). Por esti rigardebla kiel bona verkisto esperantisto devas bone koni (kaj obei) la Fundamenton (A 5.4 A 5.5) kaj krome la stilon, do la verkaron, de Zamenhof (BD 4.6), por ke li povu kontribui al la unueco de Esperanto. El BD 3.3 sekvas la ofta formulo de la Akademio kiel uzate de Zamenhof kaj la bonaj verkistoj. 23 BD 3.3 donas gvidon por interpreti la 7an alineon de la Antaŭparolo, kie tekstas konsiliĝado kun tiuj personoj, kiuj estas rigardataj kiel la plej aŭtoritataj en nia lingvo (A 7.1, pli detale vd. tie). 24 BD 3.3 fine ankaŭ eĥas en artikolo 10 de la Akademia statuto (2009-03-15), kiu preskribas la necesajn kondiĉojn por fariĝi Akademiano. Elekteblaj estas esperantistoj, [...] ĉefe: la sendiskute rekonitaj esperantologoj; la eminentaj pedagogoj aŭ leksikologoj, kiuj per siaj laboroj grave helpis al la instruado de Esperanto [kp. BD 2.2 disvastigado ] kaj la aŭtoroj, kies Esperantaj verkoj, originalaj aŭ tradukitaj, efektive kontribuis sur la beletra, teknika aŭ scienca kampoj al la kultura riĉiĝo de nia lingvo [kp. BD 2.2 riĉigado ]. 4. Alineo 4: [La Fundamento kiel ĝenerala interkonsento] 4. Esperanto havas neniun personan leĝdonanton kaj dependas de neniu aparta homo [BD 4.1]. Ĉiuj opinioj kaj verkoj de la kreinto de Esperanto havas, simile al la opinioj kaj verkoj de ĉiu alia esperantisto, karakteron absolute privatan kaj por neniu devigan [BD 4.2]. La sola unu fojon por ĉiam deviga por ĉiuj esperantistoj fundamento de la lingvo Esperanto estas la verketo «Fundamento de Esperanto», en kiu neniu havas la rajton fari ŝanĝon [BD 4.3]. Se iu dekliniĝas de la reguloj kaj modeloj donitaj en la dirita verko, li neniam povas pravigi sin per la vortoj «tiel deziras aŭ konsilas la aŭtoro de Esperanto» [BD 4.4]. Ĉiun ideon, kiu ne povas esti oportune esprimita per tiu materialo, kiu troviĝas en la «Fundamento de Esperanto», ĉiu esperantisto havas la rajton esprimi en tia maniero, kiun li trovas la plej ĝusta, tiel same, kiel estas farate en ĉiu alia lingvo [BD 4.5]. Sed pro plena unueco de la lingvo al ĉiuj esperantistoj estas rekomendate imitadi kiel eble 685 7 Sub la ruslingva cenzura noto. En moderna germana estas Eigentum anstataŭ Eigenthum kaj daran anstataŭ darüber. La noto pri la rezigno de la aŭtoraj rajtoj mankas en la Zamenhofa traduko de la Unua Libro, trovebla en FK 1903. 34