eo pt eo en eo eo eo en fr fr pt eo eo eo pt de eo eo eo eo it eo eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo yue eo eo eo eo eo it eo eo en eo pt lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr nl eo eo it eo eo et eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo nl de am an da ar fr as pl en az de lt ru sv bg bn br hbs_lat ca en it hbs_lat cy da de en es et eu fa fi et fr fy de gn ms ku hi hu hy it id is it ja jv jv kk ko ku sk cs it ru it nl lt lv en en ml ms my ne ne nl nb nb fi fr en id en pl pnb ps pt io ro vi ru jbo en sd en sk sl et hbs_lat la sv hu ta en th ceb tr fy ur uz vi ceb pl fr xmf es zh fr zh eo eo eo eo eo eo eo eo eo
El Vikipedio, la libera enciklopedio
Jump to navigation Jump to search
Homaj la dentoj de interne de la buŝo
v • d • r
Rentgena bildo pri homa makzelo kun dentoj
Dento estas malmola organo kiu ekzistas en la buŝo de vertebruloj (escepte de modernaj birdoj, testuduloj, bufonedoj kaj kelkaj mamuloj). Dentoj estas parto de digesta sistemo. Dento servas por kapti, disigi, maĉi la nutraĵon kaj ofte ankaŭ por defendo, portado de idoj, purigado de hararo (eliminado de haŭtaj parazitoj). Dentoj estas diversaj laŭ strukturo, formo, kvanto kaj funkcio. Dentaro estas aro de ĉiuj dentoj ĉe unu ulo.
3 Evoluo de la dento
3.1 Evoluo de veraj dentoj
3.2 Grupigo de veraj dentoj laŭ ligo inter dento kaj makzelo
Dento havas tri ĉefajn partojn:
krono estas kovrita per malmola emajlo
radiko estas kovrata per cementa tavolo.
La dentokavon plenigas dentpulpo (konektiva histo, riĉa je nervoj)
Dento konsistas ĉefe el dentino.
Escepte de la mamuloj, ĉe la aliaj dentohavaj vertebruloj sekvas unu dento la alian. Iliaj dentoj estas samformaj, unuecaj homodentoj.
Ĉe mamuloj kaj la krokodiloj la dentoj situas en la denta alveolo (kavo), ĉe fiŝoj, amfibioj, plimulto de rampuloj la dento kreskas per konektiva histo sur la suba osto.
Ĉe mamuloj (escepte ekz. de la cetacoj) sinsekvas du dentogeneracioj:
restantaj dentoj (permanentaj dentoj)
La generacioŝanĝo de la homaj dentoj okazas en la aĝo de 6-7-a jaro.
La dentaro formiĝis, kutimiĝis dum la filogenio al la nutrometodo, karakterizas la familiojn, kelkfoje eĉ la speciojn.
La dentaro de la bestoj kun diversformaj (heterodentaj) dentoj konsistas el kvar tipojn:
incizivo (dentes incisivi) nomiĝas la plej antaŭa, ĉizilforma dento. Ĝi kreskas daŭre ĉe la ronĝuloj, leporedoj, elefantedoj.
kanino (dentes canini) situas inter inzizivo kaj premolaro, ĝenerale estas pli longa ol incizivo
premolaro (dentes premorales) situas antaŭ la molaro
molaroj (dentes molares) estas la plej lastaj grandaj mueldentoj de la buŝa kavo; fortaj kaj diktrunkaj, masivaj
Dentomalsanoj[redakti | redakti fonton]
tartro (dentoŝtono) estiĝas sur la dento el la kemiaj elementoj (fosfatoj aŭ karbonatoj) kaj aliaj komponaĵoj de la salivo. Tiu ŝtono povas kaŭzi dentokarniton (gingiviton), se oni ne flegas siajn dentojn.
Evoluo de la dento[redakti | redakti fonton]
Komence aperas la t.n. kornodentoj (el kornaĵo) ekz ĉe la senmakzelaj rondbuŝuloj (Cyclostomata). Tiuj ne estas veraj dentoj, sed modifoj de la haŭto.
Alia dento-antaŭaĵo estas la t.n. kornolamenoj de kelkaj akvaj mamuloj (vidu ankaŭ barto).
Evoluo de veraj dentoj[redakti | redakti fonton]
La vera dento evoluas el la dermo de la antaŭintesto.
La unua dentformo estis verŝajne la dentkiraso kun etaj dentoj de la devonepokaj kartilagaj fiŝoj (Placodermi). La nuna kartilaga fiŝo ekz. ŝarko havas samformajn, triangulajn dentojn, en pluraj vicoj (homodentoj). Tiuj ĉi dentoj radikiĝas en le dermo kaj ne en la makzelo. La unuopajn dentojn ŝanĝas daŭre novaj dentoj, tiel samtempe ekzistas diversaĝaj dentoj.
Makzelaj homodentoj troviĝas ĉe duonostaj fiŝoj (Ganoidei) kaj ostofiŝoj (Teleostei). La makzelaj dentoj sidas en unu vico, sed aperas ankaŭ nemakzelaj dentoj de la buŝkavo (legu ĉe faringo) sur diversaj ostoj.
La konusa dento de kvarpieduloj pruvas - inter alie - ilian devenon de la kvastonaĝilaj fiŝoj (Crossopterygii). La emajlo havas jam malglatan surfacon, kun longecaj sulkoj kaj la emajlo neregula penetras la dentan dentinmaterialon. Oni nomas tion ankaŭ labirinta dento pro ties interno, kversekco. La fosiliaj amfibioj havis tiajn dentojn.
La vostaj amfibioj havas pintajn makzelajn kaj aliajn buŝkavajn dentojn, kiuj helpas nur kapton de la predo. La dentaro de senvostaj amfibioj reduktiĝis dum la evoluo, kelkfoje eĉ tute malaperis.
La praaj reptilioj havis komence nur konusajn homodentojn, dum la evoluo aperis heterodentismo. Tiuj dentoj servis jam ankaŭ por iometa maĉado.
Ĉe kelkaj reptilioj (vipuredoj, kolubredoj) aperis specifa dento la venendento sur la supra makzelo aŭ palatalo.
La birdoj estas sendentaj, aperis la beko anstataŭ ĝi. Sur fosilioj, oni povas vidi kelkfoje eĉ reptiliosimilajn.
Jam la primitivaj mamuloj havas heterodentojn kaj diferenciĝon laŭ formo kaj funkcio. Tiuj dentoj konvenas ne nur kaptado de la nutraĵo, sed por ties erigo, maĉado. La daŭra dentoŝanĝo malaperas, elformiĝas dugeneracia dentaro (unu dentoŝanĝo dum la vivo).
Grupigo de veraj dentoj laŭ ligo inter dento kaj makzelo[redakti | redakti fonton]
akrodento (acrodont): la dentoj sidas sur rando de la makzelo kaj ligas ilin konektiva histo (ostaj fiŝoj, amfibioj, serpentoj)
pleŭrodento (pleurodont): la dentoj sidas sur denta rando de makzelo (reptilioj)
tekodento (thecodont): la dentaj radikoj sidas en la mazelo, inter du ostolatoj kaj estiĝas osta muro inter la dentoj (krokodiloj, mamuloj)
Proverbo[redakti | redakti fonton]
Ekzistas pluraj proverboj pri dento en la Proverbaro Esperanta de L. L. Zamenhof, inter ili[1]:
„ De fremda dento ni doloron ne sentas. ”
„ Dio manĝon donacis, sed la dentoj agacas. ”
„ Montradi al si reciproke la dentojn. ”
Referencoj[redakti | redakti fonton]
Dento en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Kategorio Dento en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Dento en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Kategorio Dento en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]
Informoj pri la paĝo
Citi ĉi tiun artikolon
Ĉi tiu paĝo estis lastafoje redaktita je 18:35, 23 jan. 2018.
La teksto disponeblas laŭ la permesilo Krea Komunaĵo Atribuite-Samkondiĉe 3.0 Neadaptita; eble aldonaj kondiĉoj aplikeblas. Vidu la uzkondiĉojn por detaloj.
Regularo pri respekto de la privateco