eo eo en eo eo eo eo eo es eo eo eo eo da eo eo hbs_lat fr fr en eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo
Redaktado de Viĉioj - Vikipedio
Jump to navigation Jump to search
Averto: Vi ne estas ensalutinta. Via IP-adreso enregistriĝos en la redakta historio de tiu ĉi paĝo. Se vi ensalutas aŭ kreas konton, viaj redaktoj estos atribuitaj al via salutnomo, kune kun aliaj bonaĵoj.
Kontrolo kontraŭ spamo. Ne entajpu ion ajn!
'''Viĉioj''' (hispane: ''Wichí'' aŭ ''Wichi'') kaj en [[Bolivio]] ''weenhayek'', estas la nomoj por [[indiĝeno|indiĝena]] [[etno]] de la centra kaj suda parto de la praarbara regiono [[Granda Ĉako]] de [[Sudameriko]]. ==Geografiaj lokoj== Ĝis la [[16-a jarcento]] la viĉioj priloĝis la okcidentajn zonojn de la Centra kaj Suda Ĉako, ĉefe la maldekstran marĝenon de la rivero [[Bermejo]] inter la 21°S kaj 22° 55' S. Poste, premataj de la invado de la ''avá-guaraníes'' aŭ ''chiriguano'' kaj pro sia propra demografia kresko ili delokiĝis ĝis la nordo de la Bermejo kaj ĝis la sudoriento de la regiono de la Ĉako. Ĝia malnova proksimeco kun la limo de la andaj etnoj donis al ili kulturajn apartaĵojn kiel [[monogamio]]n, posedon de teritorioj de ''familioj'' (restriktaj grupoj de parenceco) kaj komencan [[kampkulturo]]n kun akumulado de plusoj kiu favoris relativan malnomadiĝon. Ĝis komenco de [[2006]] la viĉioj loĝas precipe en la oriento de [[Tarija]], en [[Bolivio]] kaj en la Ĉako (en la nordokcidento de la [[Argentino|argentina]] provinco [[Salta]]. Krome ekzistas loĝlokoj en la okcidento de la argentinaj provincoj [[Formosa]], [[Chaco]] kaj en la ekstrema nordokcidento de la provinco [[Santiago del Estero]] kaj en la areo de la Ĉako de [[Paragvajo]]. ==Deveno== Multaj [[antropologo]]j atribuas al ili [[Patagonio|patagonian]] devenon, kvankam kun nedubeblaj influoj de [[Amazonio]] kaj [[Andoj]], kio videblas ankaŭ en iliaj altecoj: iliaj staturoj estas ĝenerale malpli altaj ol tiuj de aliaj etnoj de la Ĉako de la familio pampa. ==Lingvo== Ilia [[lingvo]] troviĝas en la kunteksto nomata ''mataka-maka-maskoja'' (hisp.: mataco-maká-maskoy). Tiu grupo inkluzivas aliajn etnojn: ''[[ĉoroto]]'' (hisp. chorote), ''[[makao]]'' (hisp.: macá), ''[[vejoco]]'' (hisp.: vejoce) kaj ''[[matagŭajo]]'' (hisp.: mataguayo). Kompare kun tiuj, la parenceco kun la nunaj viĉioj (ĝis 2006) estas tiom densa ke ili konsideratas simple kiel etna aparteco de ili. ==Socio== Jam en la [[16-a jarcento]] ili estis preskaŭ komplete malnomadiĝintaj, kaj ili posedis boathaltejojn kaj loĝejojn ĉe la enfluejoj de riveroj. Ili formis komunumojn laŭ parenceco; ĉiu de ili estis administrata de maljuna ĉefo kaj de komunuma konsilantaro de viroj kiu regis ĉiujn vilaĝon (''huef'' aŭ ''huet''). Diversaj komunumoj aŭ parencaj grupoj formis apartaĵojn. Iliaj loĝejoj estis ''chozas'', ''huep'', konstruitaj per branĉoj, en formo de kupolo de 2 ĝis 3 m da diametro en kiu kunvivis la membroj de unu familio. ==Nutrado== Ĝia [[kampkulturo]] antaŭ la [[20-a jarcento]] superis apenaŭ la stadion de [[ĝardenkulturo]], kaj spite al la jam indikita anda influo ili konservis (kaj eĉ nuntempe praktikas) la produktadon [[ĉasisto-kolektisto]]. Ilia ĉefa vivrimedo estis la [[ĉasado]](*), la [[fiŝkaptado]] kaj la [[kolektado]]. Tiel, dum la virinoj dediĉas sin al kulturado de etaj ''zapallos'', ĉiuj laŭeble dediĉas sin al la sezona kolektado de [[kokosnukso]]j, de ''palmera'', ''pindó'', ''yatay'' kaj ''caranday'', ''algarroba'', ''porotos'', ''cimarrones'', [[tinuso]], ''tasi'' kaj [[mielo]]. Ankaŭ gravis en sia ekonomio la ĉasado kaj speciale la fiŝkaptado. La ciklo de akiro de nutraĵaj resursoj signifis ke ili organizu sian [[kalendaro]]n en cirkla maniero: la jarkomenco (''okä nek' chum'') estis rite celebrata en la tempo kiu respondas la la monato aŭgusto; tiun jarkomencon postsekvis la sezono nomata ''nawup'' ("luno de la floroj"), poste sekvis ekde novembro la ''yachup'' ("luno de la ''algarrobas''"), post tio fine de la suda somero venis la sezono ''lup'' ("luno de la rikoltoj"), kiun sekvis la ''fwiyeti(up)'' ("luno de la frostoj"). [[#Noto|*]]Kiel inter multaj aliaj popoloj kies produktomaniero estis ĝis antaŭ nelonge ĉefe la [[ĉasado-kolektado]], la ekologia situacio de interdependeco kun la animaloj estas tiaj ke la viĉioj daŭre donas al la animaloj la kvalifikon "fratoj". Iliaj instrumentoj kaj artefaritaĵoj estis ĉefe el ligno (ekz-e la "palos de labranza" kiuj konservis ian similecon kun la ''llakta'' de la andaj popoloj), kvankam ili ankaŭ plenumas verkaĵojn el [[pajlo]], [[ceramiko]], polurita ŝtono kaj teksaĵojn, kaj sakojn el fibroj de la planta genro ''[[Bromelia]]''. ==Religio== Ilia kredo-sistemo estis enkludita de la [[antropologo]]j en la [[animismo]] kaj [[ŝamanismo]]: ili kultas la estaĵojn de la naturo kaj havas la nocion de unu supera estaĵo (Tokuah aŭ Tokuaj) kiu regas la mondon. ==Historio== Ekde fino de la jardeko [[1870]] ili komencis esti reduktitaj de la blankulo, ĉar ili estis devigataj labori en la kolektado de [[kotono]], la rikolto de la [[sukerkano]] aŭ kiel hakistoj en la arbaroj. En [[1914]] alvenis anglaj misiistoj kiuj trudis al ili la [[anglikanismo]]n: tiaj pastroj retiris sin en [[1982]] dum la Sud-Atlantika Milito, kio ebligis al la viĉio reakiri iujn el siaj antaŭaj kulturaj trajtoj kaj organizi sin kiel komunumo, tiel ke en [[1986]] oni oficiale agnoskis la [[dulingvismo]]n en la lernejoj de la regiono kiun ili priloĝas. Dum la [[20-a jarcento]] iliaj vivkondiĉoj estis kvazaŭ tiuj de la ceteraj [[indiĝeno]]j, vivtenante sin per kultivado de etaj parceloj, per kolektado, ĉasado kaj fiŝkaptado en la malpliiĝintaj resursoj aŭ per vendado de artmetiaĵoj kun granda arta kaj teĥnika valoro (la viroj faras lignajn skulptaĵojn (guayacán), la virinoj produktas teksaĵojn de ''caraguatá'' kaj etajn keramikaĵojn. Kiel la aliaj argentinaj indiĝenaj etnoj la viĉioj grandparte integriĝis kaj multaj de ili migris al urbaj zonoj kie ili restas en la ekonomie malfortaj kvartaloj. Multaj viĉioj konvertiĝis al [[protestantismo]] de la grupoj nomataj [[evangeliisto]]j kaj [[pentekostisto]]j. ==Nuna situacio== Komence de 2006 estiĝis la dua indiĝena komunumo de la ''Chaco Salteño'' kun dulingvaj lernejoj por ne perdi siajn tradiciojn. Popolnombradoj en la periodo 2003-2004 indikas ke proksimume 36.500 argentinanoj rekonas sin kiel apartenantajn al la etno viĉioj. 47 % da ili parolas kvazaŭ ekskluzive sian lingvon (de tiuj 47 % estas 80 % virinoj). == Eksteraj ligiloj == * [http://www.wrm.org.uy/paises/Argentina/wichi.html Comunidad wichi Hoktek t'oi (Lapacho Mocho)] * http://www.vidawichi.tk [[Kategorio:Etnoj]] [[Kategorio:Indianaj etnoj en Argentino]] [[Kategorio:Indianaj etnoj en Bolivio]] [[Kategorio:Indianaj etnoj en Paragvajo]] [[Kategorio:Etnologio]] [[Kategorio:Etnografio]]
Konservante, vi konsentas senlime doni vian kontribuon laŭ la Permesilo Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 kaj la GFDL.
Vi konsentas esti agnoskata de reuzantoj almenaŭ per ligilo aŭ URL al la paĝo kontribuita. Vidu la Rajtojn de Uzado por detaloj.
Nuligi Helpo pri redaktado (en nova fenestro)
Specialaj Signoj: Ĉ ĉ Ĝ ĝ Ĥ ĥ Ĵ ĵ Ŝ ŝ Ŭ ŭ Ā ā Ē ē Ī ī Ō ō Ū ū · ß · Ð ð Þ þ · ĉ ĝ ĥ ĵ ŝ ŭ ·
Æ æ Œ œ · ÿ Ÿ · – — • ’ | … ~ ° «» ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ ⁹ ⁰ ½ nedisegebla spaco :    ·
Vikisintakso: ligiloj [] [[]] komento :   ŝablono : {{}} {{#if:|1|0}} parametro {{{}}}
defaŭlta ordigŝlosilo {{DEFAŬLTORDIGO:}} [[Kategorio:]] {{PAGENAME}}
[[Dosiero:]] [[Media:]] #ALIDIREKTU[[]] · [[Commons:]] [[m:]] [[n:]] [[q:]] [[s:]] [[Wikt:]]
·    ·    ·    ·
Vikidatumoj entities used in this page
Informoj pri la paĝo
Regularo pri respekto de la privateco
Vidigo por porteblaj aparatoj