eo it eo eo eo fr it eo eo fr de eo eo eo en eo eo eo es eo eo fr fr eo de eo eo eo fr eo hu eo ta eo ru eo zh eo en eo en eo eo fr eo eo eo eo eo eo en eo eo pl es et fr eo eo eo fr eo eo pt eo it pt eo eo eo uz eo eo eo en it es eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo pl eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo en eo it eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr nl eo eo it eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo cv ckb nl id de am an ar arz en az ku uz lt en ru sv bg new id ms bn bo bpy br hbs_lat uk ca pt en mhr id mzn tt hbs_lat vi cy da de fr hsb hi dv la el en es et eu ast fa fr fi et nn fr it da fy de hu gd lt gu de de ku he hi tl hbs_lat it tl hu hy id fr en en es is it ja fr jv ka az uz en jv kk ta ko ku pl it it lb es it en nl hu lt lv en en ml mr ru ms en my mzn en ceb nds af ne ne nl nb nb es tl fr it it or ta pa id cs mai en pl pms pnb pt io de ro ru id sa bxr es jbo en sd it de hbs_lat si en sk sl en et sq hbs_lat id nb nl la sv hu en ta en th krc tr ceb tr en oc en ug fy ur uz fr fi vi tr pl en zh fa xmf he da zh fr zh zh eo eo eo eo eo eo eo eo eo
El Vikipedio, la libera enciklopedio
Tiu ĉi artikolo temas pri la ŝtato Togolando en okcidenta Afriko. Pri la ceremonia romia vestaĵo togo vidu la artikolon togo (vesto).
Nacia himno: Salut à toi, pays de nos aïeux
Nacia devizo: Travail, liberté, patrie
West African CFA franc (XOF)
v • d • r
Togolando (malofte Togo aŭ Togolo) (france Togo) estas ŝtato en Okcidenta Afriko. Ĝi limas okcidente al Ganao, norde al Burkina Faso oriente al Benino kaj sude al la Gvinea Golfo. Ĝia ĉefurbo estas Lomeo.
Antaŭ la unua mondmilito Togolando estis kolonio de germana regno de Vilhelmo la 2-a. Post la milito Germanio perdis krom Togolando ĉiujn el siaj kolonioj. Dum la dua mondmilito ĝi estis okupita de Francio kaj de Britio. En 1956 Angla Togo unuiĝis kun Ganao, sed Franca Togo deklaris sendependecon en 1960.
Togo havas areon egalan al 56.785 km² kaj estas unu el la plej malgrandaj ŝtatoj en Afriko. En nord-suda direkto ĝi longas 550 km, en orient-okcidenta direkto ĝi larĝas nur inter 50 kaj 140 km. El la tuta areo 16 % estas arbaroj, 25 % kulturebla kampo kaj 3,5 % paŝtejo.
La marbordo de Togo en Gvinea Golfo longas 56 km kaj konsistas el lagunoj (ekzemple Lago Togolanda) kun sablaj plaĝoj. Ek de la marbordo la Ouatchi-plataĵo etendiĝas ĝis la pli alta altebenaĵo. La Montaro Atokara estas arbara regiono kiu dividas la sudan de la nordan malaltan parton de la lando kiuj estas precipe savanaj.
La plej alta monto en ogolando estas Monto Agou kun altitudo egala al 986 m. La plej longa rivero estas Mono, kiu longas proksimume 400 km. Ĝi fluas de nordo al sudo, laŭ 50 km ĝi estas ŝipirebla.
Klimato[redakti | redakti fonton]
La klimato esas tropika, kun karaktero de savano kaj meza temperaturo de 30 °C en la nordo, kaj kun du pluvosezonoj en la sudo: la unua de aprilo ĝis julio, kaj la dua de oktobro ĝis novembro.
Teritoria organizado[redakti | redakti fonton]
Togolando estas organizita en kvin regionoj, kiuj estas la jenaj: el sude norden Ĉemaro aŭ Maritime en la franca, Altebenaĵo aŭ Plateaux en la franca, Centra Regiono aŭ Centrale en la franca, Kara kaj Savanoj. Tiuj kvin regionoj siavice subdividiĝas en 30 prefekturoj aŭ subregionoj.
Historio[redakti | redakti fonton]
Oni scias tre malmulte de la periodo antaŭ a alveno de la Portugaloj en 1490. Inter la 11-a kaj la 16-a jarcento, diversaj tribuoj (Ewe, Mina) atingis la regionon kaj lokiĝis precipe en la marbordaj lokoj. Dum la sekvaj du jarcentoj la regiono iĝi grava por la komercado de sklavoj.
Post pakto kontraktita en 1884 de germana reprezentanto kun la reganto Mlapa la 3-a la lando iĝis protektorato de la Germana Imperio. En 1905 Togo divenis germana kolonio kun la nomo Togolando. La germanoj enkondukis modernajn teknikojn de kultivado de kakao, kafo kaj kotono kaj evoluigis la substrukturon. Samtempe ili despote kontrolis la loĝantaron. Dum la unua mondmilito la etaj germanaj trupoj kapitulaciis post kelkaj semajnoj fronte al la britoj kaj francoj, kiu dividis la landon. En 1957 la brita parto unuiĝis kun la nuna Ganao, dum la franca parto iĝis aŭtonoma respubliko dependanta de Francio.
La Franca Togolando akiris sendependecon la 27-a de aprilo 1960 kun la nomo de Togo, kaj Sylvanus Olympio estis elektita kiel unua prezidento. Olimpio estis murdita post puĉo de militistoj en januaro 1963. Poste la lando estis regata de Nicolas Grunitzky ĝis 1967, kiam okazis ne-sanga ŝtatrenverso komandita de Eyadéma Gnassingbé. Gnassingbé starigis unupartian diktatorecan reĝimon kaj regis dum 38 ĝis sia morto la 5-an de februaro 2005.
Nuna prezidento de Togo: Faure Gnassingbé la 29-a de novembro 2006
Post la morto de Eyadéma Gnassingbé li filo Faure Gnassingbé, eksa-ministro por publika laboroj, minekspluato kaj telekomunikado, estis enoficigita kiel prezidento de la parlamento sub premo de la armeo. Okazis protest-manifestacioj kiuj estis perforte subprimitaj. Pro internacia premo Faure Gnassingbé rezignis la 25-an de februaro, kaj akceptis elektadon en aprilo de la sama jaro. Laŭ oficialaj rezultoj, li venkis la elektadon kun pli ol 60% de la voĉoj, sed lia opozicianto Emmanuel Bob-Akitani denuncis fraŭdon kaj deklaris sin gajninto kun 70% de la totalo de voĝojo. Dum la tumultoj post la elektoj 100 homojn estis mortigitaj.
Ankaŭ en la balotoj de 2010 kaj 2015 Faure Gnassingbé oficiale venkis kaj li daŭre regas la landon.
Politiko[redakti | redakti fonton]
Togo estas prezidenta respubliko. La ŝtatestro estas la prezidento de la lando, ek de 2005 Faure Gnassingbé, reelektita en 2010 kaj 2015. La estro de la registaro estas la ĉefministro, ek de 2012 Kwesi Ahoomey-Zunu.
La parlamento havas nur unu ĉambron, la Nacia Asembleo (Assemblée Nationale), kun 81 membroj. La juĝopovo orientiĝas je la franca sistemo.
La nuna konstitucio estis enkondukita la 27-an de septembro 1992 kaj reviziita en 2002.
Togo apartenas al la AKP-ŝtatoj, internacia organizaĵo de momente 77 nacioj el la regionoj Afriko, Karibio kaj la Pacifika Oceano. Historia politika dokumento por la modelo de politika kunlaboro de la AKP-ŝtatoj kun la Eŭropa Unio estas la Konvencio de Lomeo, kiu estis subkribita en la ĉefurbo de Togo, kaj inter la jaroj 1975 kaj 2000 tre influis la interŝtatan politikon.
Loĝantaro[redakti | redakti fonton]
La lando havas preskaŭ sep milionojn da loĝantoj[1], kiuj apartenas al diversaj afrikaj etnoj. La meza vivodaŭro egalas al 58 jaroj. La loĝantaro kreskas je 2,7 % jare, 42% havas malpli ol 15 jarojn kaj 2,7% pli ol 65 jarojn (laŭ datenoj de 2008)[2].
La plej grandaj urboj de Togo estas Lomeo 760.000 loĝantoj, Sokodé 117.811 loĝantoj, Kara 104.207 loĝantoj, Kpalimé 95.974 loĝantoj.
Ekzistas forta migrado de la kamparo al la urboj, kie la senlaboreco daŭre kreskas. Tial multaj junuloj klopodas elmigri eksterlanden al Eŭropo aŭ norda Ameriko por trovi laboron.
Etnoj[redakti | redakti fonton]
La loĝantaro de Togo el multaj etnaj kaj lingvaj grupoj, la plej malgrandaj el ili havas nur kelk-centojn da anoj.
La plej gravaj etnaj grupoj estas la Ewe ( ~ 40%) en la sudo kaj la Kabijeoj ( ~ 16%) en la mezo kaj nordo. Malplimultoj estas la Tembaoj, la Akebuoj (13,2 %) la Gurmaoj (9,7 %) kaj la Joruboj (6,8 %). Proksimume 1% de la loĝantaro devenas el Eŭropo aŭ aliaj landoj.
Lingvoj[redakti | redakti fonton]
Oficiala lingvo estas la franca. La nombron de la lokaj lingvoj oni taksas inter 30 kaj 42[1]. Du inter ili, la evea (Ewe) kaj kabijea lingvoj, estas rekonataj kiel oficialaj, kaj la evea fakte estas plej uzata kiel nacia pontolingvo[3].
Estas uzataj multaj afrikaj lingvoj, inter kiuj multaj dialektoj de la evea lingvo kaj de la kabijea lingvo. En la sudo de la lando estas uzataj lingvoj apartenantaj al la gbea lingvaro kaj en la nordo lingvoj apartenantaj al la gura lingvaro.
Alia eŭropa lingvo parolita nur en kelkaj regionoj estas la germana.
Religioj[redakti | redakti fonton]
51% de la Togolandanoj estas animistoj. La dua plej granda religia grupo estas la kristanoj (29% el kiuj 21% katolikoj, 7% Protestantoj kaj 1% de aliaj kristanaj religioj). La restanta parto de la popolo (~20%) havas islaman kredon.[4]
Ekonomio[redakti | redakti fonton]
Togo eksportas fosfaton, kakaon, kafon kaj kotonon. Proksimume 65% de la popolo laboras en agrikulturo. Inter la produktitaj manĝaĵoj estas ignamo, manioko, maizo, milio, ternuksoj kaj sorgo. La agrikulturo kontribuas kun 39% al la MEP kaj la industrio kun 21% (valoroj el 2003).
Socio[redakti | redakti fonton]
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo GLAT-rajtoj en Togolando.
Lesboj, gejoj, ambaŭseksemuloj kaj transseksuloj (GLAT) en Togolando havas leĝajn problemojn, kiujn ne-GLAT-aj civitanoj ne havas. Vira kaj virina samseksa seksa aktiveco estas kontraŭleĝa en Togolando.
Sporto[redakti | redakti fonton]
Teamo de Togolando en 2006 unuafoje partoprenis la Futbalan Mondpokalon, kiu okazis en Germanio.
Esperanto en Togolando[redakti | redakti fonton]
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Esperanto en Togolando.
Esperanto en Togolando estas reprezentita de Unuiĝo Togolanda por Esperanto kun rilatoj al UEA, kaj ties junulara sekcio Junulara Organizo de Togolandaj Esperantistoj kun rilatoj al TEJO.
En Aŭgusto 2017 en Aneho okazos la 73a Internacia Junulara Kongreso, la unua IJK en Afriko.[5]
Referencoj[redakti | redakti fonton]
↑ 1,0 1,1 Massimo Ripani, Sekreta dulingvismo en Afriko, Monato, 2-a majo 2017, konsultita la 7-an majo 2017.
↑ CIA – The World Factbook: Togo
↑ Koffitche Koufionou, Organizante la Internacian Junularan Kongreson 2017, Kontakto, 277 (2017:1), TEJO, p. 23
↑ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/to.html CIA Factbook - paĝo kiu rilatas al Togo
↑ Juliana Evandro (2016-08-27). IJK 2017 en Togolando!. Tutmonda Esperantista Junulara Organizo. Alirita 2017-02-28.
Bibliografio[redakti | redakti fonton]
Delfeno Tietti, Seneliro, Monato, Antverpeno, julio 1993, nº 7, paĝo 8. Pri situacio en Togolando en 1993.
Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]
Togolando en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Kategorio Togolando en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Togolando en Vikivojaĝoj (Turisma gvidilo)
Informoj pri Togolando en la vikio de UEA esperante
Nenombraj signifoj de nombraj parametroj
Informoj pri la paĝo
Citi ĉi tiun artikolon
Ĉi tiu paĝo estis lastafoje redaktita je 08:55, 30 jun. 2017.
La teksto disponeblas laŭ la permesilo Krea Komunaĵo Atribuite-Samkondiĉe 3.0 Neadaptita; eble aldonaj kondiĉoj aplikeblas. Vidu la uzkondiĉojn por detaloj.
Regularo pri respekto de la privateco
Vidigo por porteblaj aparatoj