eo eo eo eo eo ca eo eo eo eo eo eo eo eo eo sk eo de en eo eo eo eo eo eo ca ca eo eo fr ro uk en nl en es en tl en pt eo es ca ca it ca ca ca ca ca ca ca el ja eo fr eo eo pt eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo it eo eo eo en tr es en id eo en it it en en en en it en it en eo it eo eo eo en en it en de ast eo eo it it it en tr en eo it eo eo eo en en eo it it es en en eo eo eo eo sv eo eo fr ru ru fr es fr de nl fr eo nl fr sv ca eo fr ca sv fr it fr en fr fr it fr it fr fr en ru fr fr fr eo ca eo eo eo ro eo en fr es fr fr eo fr fr eo en en it fr fr it da fr en fr de eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo hbs_lat ceb hbs_lat eo eo eo eo eo ca es eo ca es eo fr es eo ca es eo ca es eo it es eo es es eo id eo es pt eo es es eo en fr ca ca eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo es eo ca eo eo eo de eo eo eo eo eo eo eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr nl eo eo it eo hi ro eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo nl de am an da ar arz en az ku uz de lt en ru sv bg bn br hbs_lat ca mhr id it tt hbs_lat pl cy da de fr el ca en es et eu ast fa fi et nn fr it da en fy de gd lt gn de ku he hi tl hbs_lat tl hu hy it id en es is it ja jv ka az uz kk km ko ku sk pl it it it en nl lo lt lv ru en ml be mr ms en ru mzn ceb nds af ne nl nb nb es fi fr ta pa id pl pms pnb pt io de ro ru id es jbo en sv hbs_lat en sk sl es sq hbs_lat nl sv hu en ta en th tr ceb tr oc it ug fy uz fr fi vi tr ceb pl xmf he zh fr zh zh eo eo eo eo eo eo eo eo eo
El Vikipedio, la libera enciklopedio
La kataluna lingvo etendiĝas trans kvar ŝtatoj (Hispanio, Andoro, Francio kaj Italio)
Katalunio, Valencilando, Balearoj, oriento de Aragono (Aragona Strio), Andoro, Rusiljono, Algero (Sardio)
Katalunio, Valencilando, Balearoj, Andoro, Algero
Acadèmia Valenciana de la Llengua
Pare nostre que esteu en el cel,
sigui santificat el vostre nom.
vingui a nosaltres el vostre regne,
així a la terra com es fa en el cel.
El nostre pa de cada dia,
doneu-nos senyor el dia d'avui,
i perdoneu les nostres culpes,
així com nosaltres perdonem els nostres deutors.
I no permeteu que caiguem en la temptació
ans deslliureu-nos de qualsevol mal.
Vizitu vikipedion en la kataluna lingvo!
v • d • r
La kataluna estas latinida lingvo parolata de preskaŭ 9 milionoj kaj duono da personoj tra la mondo. Ĝia lingva teritorio enhavas Katalunion, Valencilandon (escepte kelkaj regionoj), Balearojn, Andoron, orienton de Aragono (Aragona Strio), la urbon Algero (en la insulo Sardio), Nordan Katalunion kaj el Carxe (elp. el Karŝe), eta regiono de Murcio.
La plej proksima al la kataluna lingvo laŭ parenceco estas la okcitana lingvo, kiu estas disvastiĝinta sude de Francio. Estas evidenta parenceco de tiu ĉi lingvo ankaŭ kun la lingvoj de Pirenea duoninsulo (la hispana kaj la portugala).
2 Katalunaj dialektoj kaj nomoj de la lingvo
3 La historio de la evoluo de la kataluna lingvo
3.1 Ĉarto en Norda Katalunio
4 Nombro da parolantoj en la mondo kaj kapablo
4.1 Teritorioj, kie la lingvo havas oficialan statuson aŭ kun-oficialan
4.2 Teritorioj, kie la lingvo ne havas oficialan statuson
4.3 Sumo de parolantoj
4.4 Scio de la lingvo (2003-2004)
4.5 Socia uzo de la kataluna
5.3 La konsisto kaj la karaktero de morfologiaj kategorioj
5.5 Esperantaj vortoj el kataluna origino
6 Notoj kaj referencoj
Disvastiĝo[redakti | redakti fonton]
La katalunan lingvon komprenas proksimume 10 milionoj da homoj en Hispanio (Katalunio, Valencio), en Balearoj, sude de Francio, en Italio (Sardio) kaj en Andoro. La zono de disvastiĝeco de la kataluna lingvo nomiĝas Països Catalans (Kataluna Landaro). Ĉirkaŭ 7,7 milionoj da parolantoj aktive uzas la lingvon, kaj 4,4 milionoj nomas la katalunan sia ĉefa lingvo de komunikiĝo. Oni distingas orientajn kaj okcidentajn katalunajn dialektojn. La orienton de Katalunio, la sudon de katalunlingva Francio, Balearojn kaj Sardion oni rilatigas al okcidentaj katalunaj dialektoj. La ĉefa kriterio de tia distingado estas elparolo de neakcentitaj o, e kaj a. En okcidentaj katalunaj dialektoj tiuj sonoj estas elparolataj same, kiel ili estas redonataj per skribo, dum en orientaj dialektoj o, e kaj a neakcentitaj estas elparolataj kiel la angla [ə], tiel nomata ŝvao.
Katalunaj dialektoj kaj nomoj de la lingvo[redakti | redakti fonton]
Dum longa tempo oni diskutas, ĉu oni devas rigardi la valencian kiel memstaran lingvon aŭ kiel unu el la dialektoj. Kelkaj valenciaj organizaĵoj luktas por agnosko de la valencia dialekto kiel memstara lingvo, tamen plimulto kaj de sciencistoj, kaj de la parolantoj mem rigardas la valencian kaj la katalunan kiel unu lingvon. Jen iu kompromisa opinio: "Ekzistas unu lingvo, kiu en Katalunia nomiĝas la kataluna, kaj en Valencio – la valencia". Aliaj aŭtoroj opinias, ke la kataluna kaj la valencia lingvoj estas du malsamaj lingvoj, kiuj devenas de la okcitana lingvo. Sekve ekzistas kelke da variantoj por nomi la lingvon kaj ĝiajn partojn:
La kataluna lingvo kun kelkaj dialektoj, unu el kiuj estas la valencia;
La kataluna-valencia lingvo (malpli ofte – kataluna-valencia-baleara) kun kataluna kaj valencia variantoj;
La unueca lingvo kun malsamaj nomoj: en Katalunio – la kataluna lingvo, en Valencio – la valencia.
La historio de la evoluo de la kataluna lingvo[redakti | redakti fonton]
La unuaj dokumentoj oni rilatigas kun la 9-a jarcento. La lingvo estiĝis sur la bazo de la vulgara latino norde de Pirenea duoninsulo. Dum la malfrua Mezepoko la kataluna lingvo estis literatura kaj nacia lingvo de granda prestiĝo. Tiutempe, kiam en Katalunio ankoraŭ ĉirkaŭ la 15-a jarcento la lingvo de poezio estis la okcitana lingvo, por la kataluna lingvo (kiel por la unua romanida lingvo) estis malfermitaj tiaj kampoj de aplikado, kiel filozofio kaj scienco.
Post edziĝo de Ferdinando la 2-a de Aragona rando kun Izabela la 1-a de Kastilio en 1469, la kataluna nobelaro komencis transiri al la kastilia lingvo, kio alkondukis al malvastigado de la kampo de aplikado de la kataluna lingvo kaj al la estiĝo de duglosa situacio, kiun ni povas spekti ankaŭ nuntempe. Tre negativan influon havis reprezalia lingva politiko de la Burbonoj en la 18-a jarcento, kies kialo estis tio, ke la katalunoj dum la Milito de hispana sukcedo batalis ĉe la flanko de Habsburgoj. La kataluna lingvo estis oficiale malpermesita en Katalunio ekde la enkonduko de la Dekreto de Nova Planta (1716) kaj en Valencilando (1707). En Norda Katalunio jam estis oficiala simila malpermeso ekde la jaro 1700.
Dum la unua duono de la 19-a jarcento, kiam la kataluna lingvo estis definitive forigita el ĉiuj sferoj de uzado, komencas formiĝi la rezista movado, t.n. Renaixença (= renaskiĝo). Komence tiu movado ne eliradis ekster la limojn de literaturo, sed dum la 20-a jarcento ĝi akiris politikajn kaj naciajn trajtojn. La situacio por la kataluna lingvo estis pli favora, ol, ekzemple, tiu por la galega lingvo. Ja politika kaj socia elito (nobelaro, verkistoj) rifuzis la lingvon dum tempo de dekadenco (la 16–19-a jc.), sed simpla loĝantaro kaj pastraro restis fidelaj al la kataluna lingvo, kio konservis por ĝi certan socian prestiĝon.
Dum la 20a jarcento, en la Hispana Ŝtato, ĝi estis malpermesita dum la diktaturoj de Primo de Rivera (1923–1930) kaj Franko (1939–1975). Inter la du regadoj iĝis eblaj la unuaj politikaj sukcesoj, tiel dum la 1930-aj jaroj la kataluna eĉ akiris statuson de la dua oficiala lingvo en Katalunio. Sed tiu sukceso nelonge daŭris. Venko de Franko en Civita milito (1936–1939) alkondukis al malpermeso de uzado de la kataluna lingvo – ĝis la altirado al la kriminala respondeco. La kataluna lingvo restadis en tiu stato ĝis la fino de la diktaturo de Franko en 1975. Demokratiigo de Hispanio alkondukis al granda aŭtonomiĝado de apartaj provincoj. En 1979 la kataluna lingvo reakiris oficialan statuson.
Ĉarto en Norda Katalunio[redakti | redakti fonton]
En Norda Katalunio, la Ĝenerala Konsilantaro de Orientaj Pireneoj la 10-an de decembro 2007 proklamis la katalunan departementa lingvo apud la franca per Ĉarto favora al la kataluna[2]-
Tiu Ĉarto fiksas jenajn celojn :
garantii la pluvivon kaj la transdonon de la kataluna lingvo, kio signifas inversigon de la tendenco malkreska de katalunparolantaro
permesi la uzon de la kataluna por ĉiu loĝanto de la departemento, kiu tion deziras: lerni, aŭskulti, paroli kaj legi katalune
garantii la ĉeeston de la kataluna en ĉiuj sekcioj de la publika kaj socia vivo de la departemento dank'al disvolvo de dulingvismo
Kontribui integrigigi novajn loĝantojn kaj partopreni en la socia kohereco kaj la ekonomia disvolvo de la departemento dank'al respekto de la lingva kaj kultura personeco de la kataluna.
Kiel unua sekvo de tiu Ĉarto nun troveblas stratŝildoj dulingvaj en la departemento.
Nombro da parolantoj en la mondo kaj kapablo[redakti | redakti fonton]
Teritorioj, kie la lingvo havas oficialan statuson aŭ kun-oficialan[redakti | redakti fonton]
Teritorioj, kie la lingvo ne havas oficialan statuson[redakti | redakti fonton]
Sumo de parolantoj[redakti | redakti fonton]
Resto de la mondo
Scio de la lingvo (2003-2004)[redakti | redakti fonton]
(% de la loĝantaro de 15 kaj pli da jaroj).
Fontoj: Katalunio: Dades del cens de l'any 2004, Institut d'Estadística de Katalunio, Generalitat de Katalunio[1]. Dades sociolingüístiques de l'IEC, any 2003[2].Valencilando: Dades del cens de l'any 2004, Institut Valencià d'Estadística, Generalitat Valenciana[3]. Dades sociolingüístiques de l'IEC, any 2004[4].Balearaj insuloj: Dades del cens de l'any 2002, Institut Balear d'Estadística, Govern de les Balearaj insuloj[5].Dades sociolingüístiques de l'IEC, any 2002[6]. Nordkatalunio : Estadística sobre els usos lingüístics a la Nordkatalunio 2004 (EULCN 04), dades corresponents al 1999, Generalitat de Katalunio[7]. Andoro: Dades dels cens, Servei d'Estudis, Ministeri de Finances, Govern d'Andoro[8]. Dades lingüístiques de l'IEC, any 1999[9].Franja de Ponent: Dades de població, Centre de Recerca i Documentació Pau Vila[10]. Dades sociolingüístiques de l'Euromosaic[11]. Algero: Estadística sobre els usos lingüístics a l 'Algero 2004 (EULA 04)[12]. Dades de població, Ministeri d'Economia i Finances italià. Resta del Món: Estimació 1999 de la Federació d'Entitats Catalanes a l'exterior.
Socia uzo de la kataluna[redakti | redakti fonton]
(% de la loĝantaro de 15 kaj pli da jaroj).
Fontoj: Video kaj notico kiu klarigas la uzon de la kataluna eltirita el studo de la Generalitat.[13][14]
Laŭ datumoj de UNESKO kataluna nun estas la 22-a plej tradukita lingvo al aliaj lingvoj en la mondo. [3]. Laŭ studo de Jordi Mas, el Softcatalà, la kataluna estas la 23-a plej uzata lingvo en Interreto.[4]
Lingvaj trajtoj[redakti | redakti fonton]
Fonetikaj informoj[redakti | redakti fonton]
En akcentita pozicio povas troviĝi sep vokaloj: i, e vasta, e malvasta, a, y, o vasta kaj o malvasta. En neakcentita pozicio la vokalara sistemo varias depende de dialekto. En la centra dialekto ĝi enhavas i, u, ə, en okcidentaj dialektoj – a, e, o, u, i.
Silaboj[redakti | redakti fonton]
Ĉefaj tipoj de silaboj: V, VK, VKK, KV, KVK, KVKK, KKVK, KVV.
La konsisto kaj la karaktero de morfologiaj kategorioj[redakti | redakti fonton]
Substantivoj havas kategorion de genro: vira/ina. La genro de adjektivoj akordiĝas kun la genro de substantivoj helpe de finaĵoj.
Skribo[redakti | redakti fonton]
Kiel grafikan bazon de la kataluna lingvo oni uzas latinan alfabeton kun aldonado de vico da specialaj literoj. Sekvanta periodigado estis ellaborita nur por la literatura skriba lingvo. En ĝi oni distingas la fruan periodon – ekde la 9-a ĝis la 15-a jc.; la mezan – ekde la 16-a ĝis la 19-a jc., kaj la modernan – ekde la 19-a jc. ĝis nuntempo.
Esperantaj vortoj el kataluna origino[redakti | redakti fonton]
barako -> barraca [bәrákә]
paelo -> paella [pәéʎә]
porĉo -> porxo [pɔɾ∫u]
Kelkaj ekzemploj[redakti | redakti fonton]
Mi iras al la superbazaro.
Mi laboris ĉe la fajrobrigado.
Vaig treballar pels bombers.
Trabajé para los bomberos.
Mi ne povas fari tion.
No puc pas fer-ho.
Si us plau / Per favor.
Hem sopat. (la saman tagon)
Vam sopar. (Hieraŭ kaj pasinteco) Sopàrem. (Literatura, en fabeloj)
Hemos cenado. (Iberia hispana)
Notoj kaj referencoj[redakti | redakti fonton]
↑ Rànquing de traduccions
↑ Estudi sobre l'ús del català a Internet
Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]
Kataluna lingvo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Kategorio Kataluna lingvo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Kataluna lingvo en la Vikivortaro (Universala vortaro)
Kataluna lingvo en Vikilibroj (Pedagogiaj libroj)
Kataluna lingvo en la Vikicitaro (Kolekto de citaĵoj)
Kataluna lingvo en Vikifontaro (Universala biblioteko)
Kataluna lingvo en Vikinovaĵoj (Liberaj novaĵoj)
Vikipedio en Kataluna lingvo (Reta enciklopedio)
Aŭtomata traduko de Kataluna lingvo en WikiTrans el la angla artikolo : Catalan_language
Aŭtomata traduko de Kataluna en Wikilingue el la hispana
Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]
Informoj pri la kataluna lingvo en Esperanto
Catalan 101 Learn Catalan online (English)
Vikilibro pri la kataluna Por iom lerni la katalunan
Informoj pri la paĝo
Citi ĉi tiun artikolon
Ĉi tiu paĝo estis lastafoje redaktita je 02:42, 17 sep. 2015.
La teksto disponeblas laŭ la permesilo Krea Komunaĵo Atribuite-Samkondiĉe 3.0 Neadaptita; eble aldonaj kondiĉoj aplikeblas. Vidu la uzkondiĉojn por detaloj.
Regularo pri respekto de la privateco
Vidigo por porteblaj aparatoj