eo eo eo en eo eo eo eo eo eo eo pt es eo eo eo eo nn eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo it pt pl it hbs_lat it eo en eo eo pt hbs_lat pt es eo tr it eo tl pl pl it it pt eo eo es de fi tr eo hbs_lat eo eo it eo de it id eo es pt es en zh en es eo lt it eo it it it eo eo en en eo es hbs_lat eo eo eo eo eo eo es nn ceb eo eo eo eo eo pt eo en en eo nb es it eo eo eo en en en en de eo eo eo eo eo eo en eo en eo en eo eo en en eo eo eo eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr nl eo eo it eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo nl de an ar as en az uz ru sv bg new bn hbs_lat ca it hbs_lat cy da de el en es et eu ast fa fi et fr da fy de lt he hi hbs_lat tl hu hy it id en es is it ja fr jv ka az en kk ta ko cs it it nl lo lt lv hi en ml be mr ms es my nds ne ne nl nb nb fr pa pl pnb pt io ro vi ru ru sa jbo en hbs_lat si en sk sl en et sq hbs_lat la sv hu ta kn te th ceb tr fy ur uz vi pl zh he es zh fr zh eo eo eo eo eo eo eo eo eo
El Vikipedio, la libera enciklopedio
Jump to navigation Jump to search
Kristaloj de serandito, natrolito, analcimo, kaj aegirino: Mont Saint-Hilaire, La Vallée-du-Richelieu RCM, Montérégie, Kebekio, Kanado.
Mineralo estas solida materialo kun difinita kemia konsisto kaj karakteriza fizika kristala strukturo. Mineralo estas ia ajn substanco, precipe malmolaĵo, kiu formiĝis nature en la terglobo, kiel ŝtono, karbo, salo, kaj divers-speca metal-havaĵo precipe tia aĵo, kia estas havebla el tero por uzado fare de homo(j).
Mineralo estas nature okazanta kemia kunmetaĵo,[1] kutime de kristala formo kaj abiogeneza en origino, tio estas sen produktado fare de vivaj estaĵoj. Mineralo havas unu specifan kemian kunmetaĵon, dum roko povas esti agregaĵo el malsamaj mineraloj aŭ mineraloidoj. La studo el mineraloj estas nomita mineralogio.
Ekzistas ĉirkaŭ 5,300 konataj mineralaj specioj;[2] ĉirkaŭ 5,070 el tiuj estis aprobitaj fare de la Internacia Mineralogia Asocio (IMA).[3] La silikatmineraloj kunmetas pli ol 90% de la krusto de la Tero. La diverseco kaj abundo de mineralaj specioj estas determinataj per la kemio de la Tero. Silicio kaj oksigeno konsistigas ĉirkaŭ 75% de la krusto de la Tero, kiu tradukiĝas rekte en la superregon de silikatmineraloj.
Mineraloj estas distingitaj per diversaj kemiaj kaj fizikaj trajtoj. Diferencoj en kemia kunmetaĵo kaj kristala strukturo distingas la diversajn specojn, kiuj estis determinitaj per la geologia medio de la mineralo kiam formite. Ŝanĝoj en la temperaturo, premo, aŭ kerna konsisto de rokoj okazigas ŝanĝojn en ĝiaj mineraloj. Ene de minerala speco povas esti variaĵo en fizikaj proprecoj aŭ minoraj kvanton de malpuraĵoj kiuj estas agnoskataj de mineralogoj aŭ pli ampleksa societo kiel minerala variaĵo,[4] por ekzemplo ametisto, nome purpura variaĵo de la minerala speco kvarco.
Mineraloj povas esti priskribitaj pere de diversaj fizikaj trajtoj, kiuj estas rilatitaj al sia kemia strukturo kaj kunmetaĵo. Oftajn distingigajn karakterizaĵojn inkluzivas kristal-strukturon kaj -habiton, malmolecon, brilon, diafaneecon, koloron, strikoloron, persistemon, kliveblecon, rompomanieron, disigeblon kaj specifan pezon. Pli specifaj testoj por priskribado de mineraloj inkludas magnetismon, guston aŭ odoron, radioaktivecon kaj reagon al acido.
Mineraloj estas klasifikitaj fare de esenckemiaj substancoj; la du dominaj sistemoj estas la Dana klasifiko kaj la Strunz-klasifiko. La silikatklaso de mineraloj estas subdividita en ses subklasojn per la grado da polimerigo en la kemia strukturo. Ĉiuj silikatmineraloj havas bazunuon da [ SiO4] 4− -silicoksida tetraedro - t.e., silicio-katjonon kunordigitan per kvar oksigen-anjonoj, kio donas la formon de kvaredro. Tiuj kvaredroj povas esti polimerigitaj por doni la subklasojn: ortosilikatoj (neniu polimerigo, tiel ununura kvaredro), disilikatoj (du kvaredroj ligitaj kune), ciklosilikatoj (ringoj de kvaredroj), inosilikatoj (ĉenoj de kvaredroj), filsilikatoj (histoj de kvaredroj), kaj tektosilikatoj (tridimensia reto de kvaredroj). Aliaj gravaj mineralaj grupoj inkludas la indiĝenajn elementojn, sulfidojn, oksidojn, halogenidojn, karbonatojn, sulfatojn, kaj fosfatojn.
Baza difino[redakti | redakti fonton]
La ĝenerala difino de mineralo ampleksas la jenajn kriteriojn:[5]
Formita laŭ natura procezo
Stabila ĉe ĉambra temperaturo
Reprezentebla per kemia formulo
Kutime abiogeneza (ne rezultiĝante el la agado de vivantaj organismoj)
La unuaj tri ĝeneralaj karakterizaĵoj estas malpli diskutitaj ol la lastaj du.[5] La unua kriterio signifas ke mineralo devas formiĝi per naturprocezo, kio ekskludas antropogenajn kunmetaĵojn. Stabileco ĉe ĉambra temperaturo, en la plej simpla signifo, estas sinonima al la fakto ke mineralo estas solida. Pli specife, kunmetaĵo devas esti stabila aŭ metastabila je 25 °C. Klasikaj ekzemploj de esceptoj al tiu regulo inkludas indiĝenan hidrargon, kiu kristaligas je −39 °C, kaj akvoglacion, kiu estas solida nur sub 0 °C; kiel tiuj du mineraloj estis priskribitaj antaŭ 1959, ili estis akceptitaj fare de la Internacia Mineralogia Asocio (IMA).[6][7] Modernaj progresoj inkludis ampleksan studon el likvaj kristaloj, kiuj ankaŭ grandskale implikas mineralogion. Mineraloj estas kemiaj kombinaĵoj, kaj kiel tiaj ili povas esti priskribitaj per fiksa aŭ varia formulo. Multaj mineralaj grupoj kaj specioj estas kunmetitaj de solidsolviĝon; puraj substancoj ne estas kutime trovitaj pro poluado aŭ kemia anstataŭigo. Ekzemple, la olivina grupo estas priskribita per la varia formulo (Mg, Fe)²SiO⁴, kiu estas solidsolviĝon de du fin-membraj specioj, magnezi-riĉa forsterito kaj feroza faialito, kiuj estas priskribitaj per fiksa kemia formulo. Mineralaj specioj mem povis havi variajn kunmetaĵojn, kiel ekzemple la sulfidmackinaŭito, (Fe, Ni)⁹S⁸, kiu estas plejparte fersulfido, sed havas tre signifan nikelmalpurecon kiu estas reflektita en sia formulo.
Finfine, la postulo de ordigita atomaranĝo estas kutime sinonima kun kristaleco; tamen, kristaloj ankaŭ estas periodaj, tiel ke la pli larĝa kriterio estas utiligita anstataŭe.[5] Ordigita atomaranĝo kaŭzas gamon da makroskopaj fizikaj trajtoj, kiel ekzemple kristala formo, malmoleco, kaj klivebleco.[8] Ekzistas pluraj lastatempaj proponoj ŝanĝi la difinon por konsideri biogenajn aŭ amorfajn substancojn mineralojn. La formala difino de mineralo aprobita fare de la IMA en 1995: "Mineralo estas elemento aŭ kemia kunmetaĵo kiu estas normale kristala kaj estis formita kiel rezulto de geologiaj procesoj."
Klasoj de mineraloj[redakti | redakti fonton]
Aliaj tipoj[redakti | redakti fonton]
Akcesora mineralo estas mineralo kiu estas en geologia rokaĵo en tre malgranda kvanto (<1 %) kaj pro ĉi tio influas al klasifiko de la ĉefa mineralo. Kiel akcesora mineralo estadas apatito, zirkono, koltano, fluorito, topazo, magnetito, pirito kaj la aliaj. Laŭ akcesoraj mineraloj iam povas esti eksciata origino de la rokaĵo.
Mineralaj materialoj[redakti | redakti fonton]
Ca, P fortigas la ostojn, influas la funkciadon de la nerva kaj muskola sistemo (Ca troviĝas abunde en laktaĵoj)
K enhavas legomoj, fruktoj, (ruĝa ribo)
Mg entenas pizoj, ruĝa beto, spinaco
Na entenas tabla salo.
Bildaro[redakti | redakti fonton]
Pirito, 11 cm longa
Diamanto kun brila tranĉo
Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]
Referencoj[redakti | redakti fonton]
Endre Dudich, "Ĉu vi konas la Teron? Ĉapitroj el la geologiaj sciencoj", Scienca Eldona Centro de UEA, Budapest, 1983.
Alia bibliografio[redakti | redakti fonton]
Busbey, A.B.; Coenraads, R.E.; Roots, D.; Willis, P. (2007). Rocks and Fossils. San Francisco: Fog City Press. ISBN 978-1-74089-632-0.
Chesterman, C.W.; Lowe, K.E. (2008). Field guide to North American rocks and minerals. Toronto: Random House of Canada. ISBN 0-394-50269-8.
Dyar, M.D.; Gunter, M.E. (2008). Mineralogy and Optical Mineralogy. Chantilly, Virginia: Mineralogical Society of America. ISBN 978-0-939950-81-2.
Hurlbut, Cornelius S., 1966 pr, Dana's Manual of Mineralogy, 17a eld., ISBN 0-471-03288-3
Hurlbut, Cornelius S.; Klein, Cornelis, 1985, Manual of Mineralogy, 20a eld., ISBN 0-471-80580-7
Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]
MU Binghua: ĈINIO: Mineralaj riĉaĵoj baldaŭ mankos el Monato (2003/09, p. 14)
Mineralo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Kategorio Mineralo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Mineralo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Kategorio Mineralo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
↑ Wenk, Hans-Rudolf; Bulakh, Andrei (2004). Minerals: Their Constitution and Origin. Cambridge University Press. p. 10. Arkivita el la originalo en 2018-01-16. [1] Alirita la 22an de Marto 2018.
↑ La koncepto de minerala specio estas derivata el la klasigo de la natura mondo de la fino de la 18a jarcento kaj komenco de la 19a jarcento en tri regnoj (animaloj, plantoj kaj rokoj). Tiutempe, oni kredis ke la minerala klasigo uzu la specikoncepton kiu jam estis uzita por la biologiaj regnoj. von Engelhardt, W.; Zimmermann, J. (1988). Theory of Earth Science. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 101–104. ISBN 0-521-25989-4.
↑ Pasero, Marco; et al. (Novembro 2017). "The New IMA List of Minerals – A Work in Progress". The New IMA List of Minerals. IMA – CNMNC (Commission on New Minerals Nomenclature and Classification). [2] Alirita la 22an de Marto 2018.
↑ "Definition of mineral variety". mindat.org. [3] Alirita la 22an de Marto 2018.
↑ 5,0 5,1 5,2 Dyar, Gunter, and Tasa (2007). Mineralogy and Optical Mineralogy. Mineralogical Society of America. pp. 2–4. ISBN 978-0939950812.
↑ "Mercury". Mindat.org. Arkivita el la originalo en 2012-08-19. [4] Alirita en 2012-08-13.
↑ "Ice". Mindat.org. Arkivita el la originalo en 2012-07-25. [5] Alirita en 2012-08-13.
↑ Chesterman & Lowe 2008, pp. 13–14
Havendaj artikoloj malpli grandaj ol 30 kB
Paĝoj kiuj uzas ISBNajn magiajn ligilojn
Informoj pri la paĝo
Citi ĉi tiun artikolon
Ĉi tiu paĝo estis lastafoje redaktita je 08:50, 18 dec. 2018.
La teksto disponeblas laŭ la permesilo Krea Komunaĵo Atribuite-Samkondiĉe 3.0 Neadaptita; eble aldonaj kondiĉoj aplikeblas. Vidu la uzkondiĉojn por detaloj.
Regularo pri respekto de la privateco