ru ku ru eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo fr uk am eo arz eo kk eo tg eo ca eo ro eo ro eo xal eo ru eo it eo krc eo en eo ku eo it eo hy eo it eo kk eo my es ro eo ku eo zh eo eml eo my eo sv eo kn eo si eo ca es si eo en eo diq eo vi nl it
La plej grava parto de la Fundamento, tiu ankau al kiu Zamenhof tre ofte referencos, estas la Antauparolo. Post tempopaso ni efektive komprenas, ke ne la detaloj troveblaj en la korpo de la Fundamento estas per si mem gravaj; nur la principoj esprimitaj en ia Antauparolo estas esence gravaj. Zamenhof estus povinta anstatau la konataj enmeti aliajn detalojn: ekzemple li estus povinta difini -e kiel finajhon de la substantivoj kaj -o kiel markilon de la adverboj. Sed li estus espriminta la samajn ideojn en la Antauparolo.
Vershajne la Iniciatoro de nia lingvo jam de longe pensis pri tia antauparolo al tio, kio estos la Fundamento, sed konkretan indikon pri ghia realigo ni trovas nur la 12-an de Marto 1905, kiam li sendas al Bourlet la Antauparolon kune kun la tuta manuskripto de la Fundamento.
Kompreneble en tiu dato ne nur la Bulonja Kongreso estis decidita, sed ankau ghia preparo jam bone antauen marshis. Zamenhof estis preparanta siajn diversajn intervenojn kaj proponojn: projekto de Ligo de la Esperantistoj, projekto de Fundamento, projekto de Deklaracio pri la Esperantismo, projekto de Lingva Komitato krom la projekto de parolado antau la Kongreso.
Bourlet, doktoro de sciencoj, estis klera kaj fama matematikisto; li donis pro sia situacio kaj siaj rilatoj decidan antauenpushon al la movado. Li interalie varbis la gravan libroeldonejon Hachette; li estis la peranto de Zamenhof che tiu firmo, kiun li konsilis por chio Esperanta.
El tiu letero al Bourlet oni konstatas, ke Zamenhof hezitis pri la enhavo de la estonta Fundamento. Sed post konsiligho Zamenhof, Bourlet kaj Hachette decidis forigi chiujn indikojn pri Hispana parto el la Antauparolo.(83)
Preskau samdate, la 14-an de Marto 1905, Zamenhof skribas al Michaux, advokato, la iniciatinto de la Unua Universala Kongreso en Bulonjo-che-Maro. Unu jaron antaue kunvenis ch. 120 esperantistoj en Calais kaj tiam li deklaris: "Mi invitas vin la venontan jaron en Boulogne por vera, grava Esperantista Kongreso."(84) Li do skribas al Michaux pri siaj diversaj projektoj kaj interalie diras: "Unu projekton (pri preciza difino de tio, kio devas esti rigardata kiel fundamento de nia lingvo kaj resti chiam netushebla) mi jam pretigis; antau kelkaj tagoj mi ghin sendis al la firmo Hachette, kiel antauparolon por la nun presata nova (senshangha) eldono de la "Universala Vortaro" kaj "Ekzercaro", kiun mi intencas prezenti al la Kongreso kun la propono, ke la Kongreso sankciu tiujn chi verkojn kiel "Fundamenton" — tie do ni vidas por la unua fojo tiun vorton kun majusklo, char kiel titolon de libro — "En la antauparolo mi montris — daurigas Zamenhof —, kiamaniere oni povas konstante richigadi kaj ech perfektigadi la lingvon, ne tushante ghian fundamenton. Tiun chi antauparolon (...) mi ankau publikigos en tiu organo, kiun Vi montros al mi. La chefa ideo de chi tiu antauparolo estas: nia afero ne devas koni ian personon, ghi devas koni nur verkon"(85)
Nu! La personon, kiun oni konus, ja estus Zamenhof, sed fakte la teksto de la Antauparolo estas tre diskreta pri tiu persono; post atenta relego mi tamen trovis jenan frazon: "Tiel same por ke nia afero bone progresadu, estas necese, ke chiu esperantisto havu la plenan certecon, ke leghdonanto por li chiam estos ne ia persono, sed ia klare difinita verko."(86) Sed per tio Zamenhof sukcesis doni ech pli da pezo al sia ideo.
Se resumi ia enhavon de la Antauparolo, ni diru, ke ghi konsistas el dek unu paragrafoj, kiuj grupighas al tri partoj. La unua parto konsistanta el sep paragrafoj difinas la neceson kaj la naturon de la Fundamento; ghi ankau montras la esperatan efikon interalie koncerne al la plirichighado de la lingvo. La dua parto, paragrafoj 8-a kaj 9-a, estas dedichita al la metodo de neologismoj kaj arhhaismoj. La tria parto diserighas al paragrafo 10-a, kiu donas resumon kaj konkludon kaj al la lasta paragrafo, kiu estas nur postnoto, indikanta, ke tiuj ideoj de Zamenhof estos sankciitaj, se ilin akceptas "la unua internacia kongreso de esperantistoj".
La unua parto interesas nin, char ghi bone montras la ideojn de Zamenhof pri tiu verko.
La unua punkto estas insisto pri tio, ke la nuna movado kaj ankorau por longa tempo, t.e. ghis la registaroj povos garantii al Esperanto "plenan sendangherecon kontrau chiuj personaj kapricoj" bezonas havi Fundamenton, libron surbaze de kiu chiu povu labori.
En la dua punkto Zamenhof agnoskas, ke finfine jam de longe ni havas tiun fundamenton: ghi jam ekzistas sub la formo de la Ekzercaro, de la Universala Vortaro kaj de la 16-regula gramatiko. Sufichas ilin kunigi en unu libron kaj sankcii tiun chi.
En la tria punkto li asertas, ke sana progresado eblos nur surbaze de komuna kaj konstanta legho. Se ne ekzistus tia komuna legho, chiu povus veni antau la aliaj kaj trudi siajn ideojn: en nia hieraua diskuto (87) vi konstatis mem tian aferon; en kelkaj tre malmultaj punktoj ni ne havas leghon eltiritan el la Fundamento, sed feliche ili ne estas tre gravaj por la lingvo en sia tuto; sekve chiu venas kun sia teorio au siaj dogmoj, kun siaj kapricoj au siaj postuloj kaj el tio rezultas hhaoso. Do, ni danku Zamenhof, ne nur ke li sukcesis tra la jaroj krei fundamenton por nia lingvo, de 1887 kaj 1894 ghis 1905, sed ankau ke li kondukis tiun apartan aferon ghis bona fino, t.e. ghis sankcio de la Fundamento. Klara mens' li kondukis ghin per fera lanc'...
En la kvara punkto li insistas iom pli formale, ke la Fundamento estas dokumento. Kiel legho ghi gravas, kiel dokumento, ghi estas netushebla: neniu rajtas ghin modifi.
En la kvina punkto li atentigas, ke la Fundamento ne estas lernolibro, sed gvida dokumento. Tiu Fundamento — kun majusklo — estas legha dokumento, kiu informas pri la fundamento — kun minusklo — de la lingvo. Ni ne vort-ludas, sed esprimas gravan diferencon.
La sesa punkto klarigas, kial la Fundamento garantias sanan evoluon de la lingvo, kiu ne estos maihelpata de la netushebleco; male la lingvo richighos kaj ech perfektighos shirme de arbitraj shanghoj kaj de revolucio.
La sepa punkto ech pli forte diras, ke Esperanto povos richighi kiel iu ajn lingvo. Estante lingvo inter la aliaj, ghi richighos same kiel ili per novaj vortoj, kiujn poste oficialigos iu lingva institucio.
En la dua parto Zamenhof donas unuan klarigon pri sia metodo de neologismoj kaj arhhaismoj. Ghi estas metodo pli drasta ol la simpla enkonduko de neologismoj kiu ekzistas en Esperanto same kiel en chiuj lingvoj. Ghi estas la konscia deziro elpushi vorton per enkonduko de pli tauga neologismo; post ioma tempopaso la malnova vorto farighis arhhaismo. La tuto okazu sub kontrolo de "ia autoritata centra institucio"; chu institucio simila al la nuna Akademio, chu institucio havanta la apogon de "la registaroj de la plej chefaj regnoj" pri kiuj li aludis en la unua paragrafo? Tio estos afero, kiu povos okazi en la estonteco; Zamenhof ne zorgos, sed la tiutempaj esperantistoj...
Oni povas rimarki, ke tiu metodo finfine estas nur la sistemigo de tio, kio okazas en chiuj lingvoj tra la jarcentoj. Vortoj eluzighas, vortoj shlifighas; tiam aperas sinonimoj; unu el ili estas pli kaj pli uzata kaj fine venkas elpushante la malnovan. Tamen per la sistemigo la procedo estus pli rapida; eventualaj reformistoj per ghi eventuale trovus sian kontentigon. Aliparte en la penso de Zamenhof tiu metodo povus lau la necesoj rilati al kiu ajn elemento de la lingvo, kaj oni povus ankau shanghi la lingvon ghis nerekonebleco. Dio gardu nin de tia ekstremismo!
Ekzemple li en iu loko de sia multobla korespondo asertas, ke per tiu metodo oni ech povus enkonduki novan literon anstatau ghistiama. Lia ekzemplo estas pri Y (igrek) anstatau J (jot). Lia rezono estas jena: se iam ia centra institucio, ekzemple la Akademio, opinios ke la litero J estis malbone elektita kaj ke anstataue la litero Y estus pli tauga, ghi ne devos simple enkonduki la novan literon kaj forigi la malnovan, sed ghi devos uzi la metodon de neologismoj kaj arkaismoj. Nome, ghi konigos sian opinion, ke Y estas pli bona kaj ghi invitos chiujn ghin uzi; ghi tamen ne malpermesos la uzadon de J. Tiam la publiko sekvos kaj kiam neniu plu uzos J, tion ghi konstatos. Tiam en dua etapo ghi povos proponi la uzadon de J, sed kun alia valoro.(88) Tiel okazos eble ia trudita evoluigo, sed ne ia "rompa reformo". La diferenco estas granda: ghi estas unu el la diferencoj inter Esperanto kaj Ido.
Tamen chi tie mi devas fari deklaron en mia pozicio de Prezidanto de la Akademio de Esperanto. Nome, almenau ghis la Akademio konservos la ghisnunan opinion pri la propra rolo, ghi ne povos arogi al si la rajton ech proponi novan literon al la esperantistaro. Por saghulo sufichas aludo.
En la sekvaj jaroj Zamenhof, ankau sub la instigo minaca de la reformistoj kaj chefe de la idistoj, pli ol unu fojon revenis al la temo de la neologismoj kaj ech al la metodo de neologismoj kaj arhhaismoj. Vershajne lin ankau instigis lia deziro al perfektigo de la lingvo, al forigo de ghiaj veraj au imagitaj neoportunajhoj. Aliflanke lin bremsis lia ghusta penso, ke tiaj aferoj estas per si mem risko por la unueco de la nova, ankorau facile rornpebla, lingvo. Li do agis tre singarde; li publikigis nenion, sed proponis siajn ideojn al elektitaj personoj, chu pro ties pozicioj, chu pro ties postuloj: li instigis la unuajn; li bremsis la lastajn.
Tiel, tuj post la unua Universala Kongreso en Bulonjo, li skribas al D-ro Javal, franca okulisto, lia kolego en Parizo, homo fame kaj internacie konata; ankorau hodiau oni parolas pri liaj studoj kaj libro pri strabismo; chiuj oftalmologoj ech chiutage uzas aparaton, kiun li inventis, kaj ili nomas ghin kompreneble per tre scienca nomo, sed ankau — almenau inter la francaj okulistoj — chiuj nomas ghin tute simpie "la jhavalo". Do, en tiu letero al Javal li akcentas, ke devas esti severe malpermesite shanghi kion ajn en la Fundamento: oni scias, ke Javal deziris diversajn shanghojn, krom la shangho de alfabeto. Sed komentas Zamenhof, eblas tamen plibonigi la lingvon alimaniere: "Ni povas tion chi akiri per enkonduko de kelka nombro da neologismoj, vortoj kiuj ekzistas paralele" al la malnovaj.(89)
En Januaro 1906 li sendas al Parizo kaj por la intenco de Profesoro Boirac, Prezidanto de la Lingva Komitato, leteron kun projekto de neologismoj. Li unue diskutas pri tio, kiel oni povus akordigi du aferojn; nome, kaj forigi chiujn plej gravajn maloportunajhojn de la lingvo, kaj fari nenian ech plej malgrandan shanghon en la Fundamento. Tiam li memorigas, ke jam en la Antauparolo de la Fundamento li aludis pri tio; en la nuna projekto li intencas doni pli detalan klarigon. Vershajne temas pri la sama klarigo, kiun li anoncis por Bulonjo, sed ne donis tie. Li do klarigas, kiel shanghi la neoportunajhojn, tamen ne farante shanghojn, jene: "Sed farante nenian shanghon kaj nenian eljheton el la ghisnuna lingvo, ni havas tamen la rajton aldoni al ghi diversajn novajn vortojn, ne sole por la ideoj, kiuj mankis en niaj vortaroj, sed ankau por tiaj ideoj, kiuj jam ekzistis en la vortaroj. Jen tiuj chi novaj vortoj savos la tutan situacion kaj donos al ni la eblon interkonsentigi la praktikan perfektigon de nia lingvo kun ghia plej severa netushebleco."(90)
Kaj en la fino de la projekto li aldonas liston de neologismoj kaj komentas, ke li donos cent novajn vortojn, kiuj "ne anstatauos la maloportunajn cent malnovajn vortojn, sed ekzistos nur paralele kun ili, kiel sinonimoj... kiel neologismoj, kiuj kredeble iom post iom elpushos la malnovajn formojn kaj faros el ili arhhaismojn, tamen neniam nuligos, neniam senvalorigos ilin".(90)
En Majo 1906 li sendas alian leteron al Javal, en kiu li diras: "Chu mi ie au iam diris, ke mi faros reformojn, kiam du regnoj akceptos la lingvon? Tion chi mi tute ne memoras." Vershajne ja Javal eraris kaj transpontis aliajn dirojn. "Mi nur diris (en la antauparolo al la Fundamento de Esperanto), ke se la plej gravaj registaroj akceptos la lingvon, ili povos fari en ghi reformojn. Kompreneble, se ili postulos mian helpon, mi volonte helpos."(91) Ja kiel teknikisto, li certe ne forshtelos sin antau la devo helpi; sed li ankau ne trudos sin!
En Decembro 1907 li preparis alian projekton adresitan "al la membroj de la Lingva Komitato" sub la titolo "Pri shanghoj en Esperanto". En tiu projekto ni legas interesan paragrafon: "La vojo de neologismoj (t.e. la netushebleco de la Fundamento ne en senco de fetichismo, kiel malvere diras niaj kontrauuloj, sed en senco de malpermeso de rompado) estas la plej necesa rimedo, por ke nia konstruajho neniam disfalu kaj por ke la novaj esperantistoj bonege komprenu la malnovajn esperantistojn kaj la malnovajn verkojn, t.e. por ke nia lingvo chiam konservu severan unuecon, kiu por lingvo estas multe pli necesa, ol chiu shajna au ech vera perfekteco. Sekve chiu nova formo devas esti tiamaniere aranghita, ke ghi prezentu nenian kolizion kun ia ekzistanta formo malnova kaj ne senvalorigu ghin. La novaj formoj espereble baldau elpushos la malnovajn, kiuj farighos arhhaismoj; sed la uzado de la novaj formoj devas esti ne deviga, sed nur lauvola, kaj la uzado de la malnovaj formoj neniam devas esti malpermesata. (Ofte ech estos tre utile uzi ambau formojn, ekzemple se ni volos doni al la esprimo specialan koloron, nuancon au akcenton.) En chiuj lernolibroj kaj vortaroj la novaj formoj devas esti presataj ne anstatau la malnovaj, sed paralele kun ili, nur kun la rimarko, ke ili estas nun uzataj "malofte". Tiel longe, kiel la malnovaj libroj ankorau ekzistos, oni povos en chiun ekzempleron enmeti malgrandan folieton, kiu enhavos klarigon pri la novaj nun uzataj formoj."(92)
Ankau alia letero interesas nin: ghi estis sendita la 6-an de Novembro 1907 al generalo Sebert en Parizo. Ni scias, ke li estis la malavara subtenanto kaj direktanto de la Centra Oficejo, kiu realigis diversajn taskojn por la movado kaj interalie utilis kiel Sekretariejo por la Lingva Komitato kaj ties Akademio. En tiu letero ni legas: "Post unu au du monatoj ni komencos la preparadon de konferenco, kiu starante sur la bazo de la antauparolo al la Fundamento (t.e. per vojo de neologismoj, sekve ne senvalorigante nian ghisnunan literaturon) forigus el nia lingvo kelkajn plej gravajn maloportunajhojn, kiuj estas objekto de konstanta atakado kaj paralizus unu fojon por chiam la agadon de niaj kontrauuloj."(93)
Resume ni vidas, ke Zamenhof, kiam li citis la Antauparolon al la Fundamento, konsideris ghin kiel la lokon, kiu prezentas la metodon de neologismoj kaj arhhaismoj. Zamenhof aliparte opiniis, ke la Akademio povos praktiki tiun metodon por tiel trudi iajn perfektigojn al la lingvo. La Akademio prave ne konsideris sin rajtigita suriri tiun vojon. Tamen aliaj homoj praktikis ghin: efektive la literaturistoj de Esperanto enkondukis nombron da neologismoj; tiuj ofte estas nur sinonimoj au preskausino-nimoj al Fundamentaj vortoj. lli povas ankau esti sinonimoj por nur unu signifo de iuj plursignifaj vortoj; tiam la pli malnova vorto konservas nur ia alian au la aliajn signifojn, supoze ke la novismo estas plene akceptita kaj farighas ordinara vorto. Ekzemple, mi renkontis la neologismon akojli, kiu ekzistas preskau samforma en praktike chiuj latinidaj lingvoj. Ghi signifas akcepti iun hejmen; dume akcepti havas kaj tiun signifon, kaj ankau tiun de malrifuzi: oni akceptas au rifuzas proponon, sugeston, postenon ...; do se efektive la vorto akojli enuzighos kaj farighos ordinara vorto, tiam al la vorto akcepti restos nur la alia senco.
Jen do la enhavo de la Antauparolo kaj kio estas direbla pri ghi sublume de la komentoj eldiritaj de Zamenhof mem.
Li ankau esperis, ke ghi estos sankciita kune kun la Fundamento en Bulonjo; efektive okazis tiel: la Buionja Deklaracio per sia 4-a paragrafo agnoskas la Fundamenton kiel leghon. Tion ni vidos pli detale en nia lasta prelego. Sed antaue ni parolos pri la Fundamento mem.
Î ÄÐÓÃÈÕ ÍÀÖÈÎÍÀËÜÍÛÕ ßÇÛÊÀÕ
PRI ALIAJ NACIAJ LINGVOJ
PRI "KONKURENTOJ" DE ESPERANTO
ÏÅÐÅÂÎÄ ÍÀ ÝÑÏÅÐÀÍÒÎ ÒÐÓÄÍÛÕ ÔÐÀÇ
TRADUKO DE MALSIMPLAJ FRAZOJ
TRADUKOJ DE DIVERSAJ VERKOJ
ÐÅ×È, ÑÒÀÒÜÈ Ë.ÇÀÌÅÍÃÎÔÀ È Î ÍÅÌ
VERKOJ DE ZAMENHOF KAJ PRI LI
ÂÛÄÀÞÙÈÅÑß ËÈ×ÍÎÑÒÈ È ÝÑÏÅÐÀÍÒÎ
ELSTARAJ PERSONOJ KAJ ESPERANTO
ÈÇ ÈÑÒÎÐÈÈ ÐÎÑÑÈÉÑÊÎÃÎ ÝÑÏ. ÄÂÈÆÅÍÈß
EL HISTORIO DE RUSIA E-MOVADO
×ÒÎ ÏÈØÓÒ ÎÁ ÝÑÏÅÐÀÍÒÎ
KION ONI SKRIBAS PRI ESPERANTO
ÏÎ×ÅÌÓ ÝÑÏ.ÄÂÈÆÅÍÈÅ ÍÅ ÏÐÎÃÐÅÑÑÈÐÓÅÒ
KIAL E-MOVADO NE PROGRESAS
ÞÌÎÐ ÎÁ È ÍÀ ÝÑÏÅÐÀÍÒÎ
HUMURO PRI KAJ EN ESPERANTO
ÀÍÊÅÒÀ/ ÎÒÂÅÒÛ ÍÀ ÀÍÊÅÒÓ
PAGHOJ EN ANGLA LINGVO
PAGHOJ TUTE EN ESPERANTO
© Âñå ïðàâà çàùèùåíû. Ïðè ëþáîì èñïîëüçîâàíèè ìàòåðèàëîâ ññûëêà íà ñàéò miresperanto.com îáÿçàòåëüíà! ÎÁÐÀÒÍÀß ÑÂßÇÜ