eo es en eo eo eo eo eo es eo eo eo eo da eo eo hbs_lat fr fr en eo it eo eo eo eo eo eo eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo
Redaktado de Romano - Vikipedio
Jump to navigation Jump to search
Averto: vi ne estas ensalutinta. Via IP-adreso enregistriĝos en la redakta historio de tiu ĉi paĝo. Se vi ensalutas aŭ kreas konton, viaj redaktoj estos atribuitaj al via uzantnomo, kune kun aliaj bonaĵoj.
Kontrolo kontraŭ spamo. Ne entajpu ion ajn!
[[Dosiero:El ingenioso hidalgo don Quijote de la Mancha.jpg|thumb|Kovrilpaĝo de la 1a eldono de la ''[[Kiĥoto]]'' ([[1605]]), probable la unua moderna romano kaj unu el plej konataj tutmonde.]] [[Dosiero:Fragonard, The Reader.jpg|thumb|220px|''La Liseuse'' de [[Jean-Honoré Fragonard]], ĉirkaŭ 1770, konservita en la [[Nacia Galerio de Arto|National Gallery of Art]], [[Vaŝingtono]].]] '''Romano''' estas literatura eposa proza verko, konsistanta el longa [[rakonto]] pri image elpensitaj aŭ aranĝitaj faktoj. Romano estas moderna formo de [[eposo]], sed distinge de popola eposo, kie persono kaj popolanimo estas neapartigeblaj, la romano priskribas la vivon de persono kaj socian vivon kiel sendependajn realaĵojn. Plej ofte la romano utiligas du ingrediencojn: [[rolulo]] kaj [[medio]], ekzemple Don [[Kiĥoto]] kaj [[Manĉo]], Robinsono kaj lia insulo ktp. Romanoj povas esti: '''biografiaj, aventuraj, detektivaj, hororaj, sciencfikciaj'''. La [[vorto]] romano devenas de la vorto ''romanz'', kiun oni uzis en [[Francio]] ekde la [[12-a jarcento]] parolante pri [[verko]]j skribitaj en [[popolo|popola]] [[lingvo]] (''lingua romana'') aŭ latinida kaj ne en la [[latina lingvo|latina]]. Romano estas literatura verko en [[prozo]] en kiu oni rakontas fikcian agadon ĉu tute ĉu parte kies celo estas okazigi estetikan plezuron al la legantoj per priskribo de interesaj okazaĵoj aŭ epizodoj, krom de roluloj, pasioj kaj kutimoj. Aliaj difinoj, kiaj tiu de la hispanlingva [[vortaro]] de la [[Real Academia Española]], ĝenerale parolas pri simple "literatura rakonta verko de ia etendo" aŭ pri "literatura rakonto ĝenro kiu, kun antaŭaĵo ĉe la greklatina antikveco, disvolviĝas el la Moderna Epoko".<ref>[http://buscon.rae.es/draeI/SrvltObtenerHtml?IDLEMA=78281&NEDIC=Si]</ref> La romano distingiĝas pro sia malferma karaktero kaj sia kapablo enhavi diversegajn elementojn en kompleksa rakonto. Tiu malferma karaktero permesas al aŭtoroj grandan liberecon por enmeti rolulojn, krucigitajn historiojn aŭ subigitajn rakonterojn unu rilate al alia, prezenti faktojn en diferenca ordo al tiu en kiu okazis la rakontaĵoj aŭ inkludi en la rakonto tekstojn de diversa naturo: leteroj, administraj dokumentoj, legendoj, poemoj, ktp. Kompreneble tio ĉio okazas ĉefe dum la 20-a jarcento antaŭen. Tio havigas al la romana ĝenro pli grandan kompleksecon ol tiu prezentita de la aliaj rakontaj subĝenroj kiaj la [[novelo]], la [[rakonto]], la [[anekdoto]], ktp. == Limigo == La bazoj de romano estas la jenaj: * Etenda rakonto: la romanoj havas, ĝenerale, inter 60&nbsp;000 kaj 200&nbsp;000 vortojn, aŭ pli malprecize el 300 al 1300 paĝoj aŭ plie. Tie enradikiĝas la diferenco rilate al [[rakonto]] kaj [[novelo]]. Estas svaga zono inter romano kaj novelo kiu ne eblas separigi klare kaj precize. Foje oni uzas la terminon ''nouvelle'' (novelo) aŭ ''mallonga romano'' por difini la tekstojn kiuj aspektas tro mallongaj por esti ''romano'' aŭ tro longaj por esti ''rakonto''; sed tio ne signifas ke estas tria intermeza ĝenro (male, tio duobligus la problemon ĉar tiele estus du necesaj limigoj difinotaj anstataŭ nur unu). == Tiparo == La romano estas la regno de la libereco laŭ enhavo kaj formo. Estas protea ĝenro kiu prezentas laŭlonge de la historio multajn [[formo]]jn kaj [[vidpunkto]]jn. Por klasigi tioun ĝenron oni rimarku ke estas diversaj kriterioj, uzitaj de la diferencaj tiparoj proponitaj: [[Dosiero:Gullivers travels.jpg|thumb|<center>titolpaĝo de la unua eldono ''[[La vojaĝoj de Gulivero]]'' de [[Jonathan Swift]] de 1726, nome satira romano.]] * Laŭ la tono (ankaŭ celo) kiu tenas la verko, oni parolas pri la jeno: ** [[Satiro|Satira romano]], ''[[La vojaĝoj de Gulivero]]'' de [[Jonathan Swift]] ** [[Humoro|Humora romano]], ** [[Didaktiko|Didaktika romano]], ''Emilio'' de [[Rousseau]] ** [[Liriko|Lirika romano]], ''[[Platero kaj mi]]'' de [[Juan Ramón Jiménez]] ** [[Psikologia romano]] * Laŭ la formo: ** [[Membiografio|Membiografia]] ** [[Letero|Epistola]], ''Cartas marruecas'' de Cadalso, [[La nova Helojzo]] de [[Jean-Jacques Rousseau]] ** [[Dialogo|Dialoga]] ** [[Novelo]] aŭ ''novella'' ** [[Polifonio|Polifonia]], ''[[Pantaleón y las visitadoras]]'' de Vargas Llosa ** [[Formadromano]] aŭ ''[[Bildungsroman]]'', ''Sub la rado'' de [[Hermann Hesse]] ** [[Metaromano]] * Laŭ la publiko al kiu oni celas aŭ laŭ la maniero distribui, oni parolas pri la jeno: ** [[Banala romano]] ** [[Furorlibro]] aŭ ''best seller'', ekemple ''Die Leiden des jungen Werthers'' de [[Goethe]] ** [[Felietono]] [[Dosiero:Robinson Crusoe 1719 1st edition.jpg|thumb|right|180px|Titola paĝo kaj [[frontispico]] de la unua angla eldono de ''[[Robinson Crusoe]]'' (London: W. Taylor, 1719) nome aventura romano.]] * Laŭ ties enhavo, la romanoj povas esti: ** [[Aventuro|Aventura]] ** [[Bizanco|Bizanca romano]] ** [[Kavalira romano]] ** [[Kavalira libro]] ** [[Sciencfikcio|Sciencfikcia]] ** [[Ĝenrismo|Ĝenrisma]] aŭ ''pri moroj'': priskribas la etoson kie moviĝas la roluloj kaj la manierojn de ĉiutaga vivo de preciza socia grupo: tipaj moroj, roluloj. Ene de tiu tipo de romano, laŭ la stilo, okazis la [[Literatura realismo|realismo]] kaj la [[naturalismo]]. Estas tipa subĝenro de la [[19a jarcento]], kun aŭtoroj kiaj [[Honoré de Balzac|Balzac]] kaj [[Émile Zola|Zola]] en [[Francio]]; [[Dickens]]; [[Nikolao Gogol|Gogol]] kaj [[Ivan Turgenev|Turgenev]] en [[Rusio]]; kaj en [[Hispanio]]: [[Fernán Caballero]], [[Felipe Trigo|F. Trigo]], [[Emilia Pardo Bazán|Pardo Bazán]], [[José María de Pereda|Pereda]] aŭ [[Blasco Ibáñez]]. ** [[Spiono|Prispiona]] kaj [[Trilero]]j ** [[Fantasto|Fantasta]] ** [[Gotika literaturo|Gotika romano]] ** [[Historia romano|Historia]] ** [[Nigra romano]] ** [[Paŝtista novelo]] [[Dosiero:Lazarillo_de_Tormes.png|thumb|200px|Kovrilpaĝo de unu de la eldonoj de 1554 de la ''[[Lazarillo de Tormes]]'', nome pikareska romano.]] ** [[Pikareska romano]] ** [[Krimfikcio|Krimromano]] ** [[Romantikismo|Romantika]] ** Socia romano: malpliigs plej eble la priskribon de individuaj roluloj, anstataŭigante ilin per kolektiva rolularo, ĉar ne tiom gravas jam la homa estaĵo en si mem, sed kiel parto de grupo aŭ socia klaso. Ties celo estas kritiko, intence denunci situaciojn, etosojn kaj vivmanierojn de difinita grupo, foje ene de metio. Ĝi estis tre populara en [[Hispanio]] en la [[1950-aj jaroj]] kun la nomo ''socia hispana romano'' ** [[Hororo|Horora romano]] ** [[Vakera filmo|''vesterno'']] Aldonendas al tiu listo aliaj tiparoj kiuj rigardas kiel kriterion la stilon de la verko kaj tiele oni parolas pri la jeno: * [[Realismo|Realisma romano]] * [[Naturalismo|Naturalisma romano]] * [[Ekzistadismo|Ekzistadisma romano]] * ''[[Roman courtois]]'' Aŭ, se oni konsideras la tipon de la intrigo (respektive historio), oni parolas pri la jeno: * [[Psikologio|Psikologia romano]] * Romano de tezo: Estas tiu kiu plej gravigas la intencojn de la aŭtoro, ĝenerale ideologiaj, ol al la rakonto. * [[Atestoromano]], ekzemple ''Unu tago el la vivo de Ivan Denisoviĉ'' (Один день Ивана Денисовича, 1962) de [[Aleksandr Solĵenicin]] Ekde fino de la periodo viktoria al la aktualo, kelkaj el tiuj variantoj konvertiĝis en veraj subĝenroj (scienco-fikcio, rozkolora romano, historia romano) ege popularaj, kvankam ofte ili estas malprezataj de la kritikistaro kaj la fakuloj; en ĵusaj tempoj, la plej bonkvalitaj romanoj de kelkaj subĝenroj komencis esti agnoskitaj kiel grava serioza literaturo. == Historio == Ĝi fariĝis populara en [[Francio]] de [[1200]] kaj disvastiĝis tra [[Eŭropo]]. Ekzistis kavaliraj romanoj pri legenda reĝo Arturo, pri aventuroj de Karlomano kaj romanoj pri klasikaj temoj. Dum Renesanco kaj Baroko la ĝenro havis fortan popularan elanon en la diversaj landoj. En la [[18-a jarcento]] disvolviĝis du ĉefaj specoj: '''socia-ĉiutageca''' (G. Fielding, T. Smollett) kaj '''psikologia''' (S. Richardson, J.J. Rousseau, [[Johann Wolfgang von Goethe|J.W. Goethe]]). Romantikistoj kreas historiajn romanojn ([[Walter Scott|W. Scott]]). De la 1830-aj jaroj komenciĝis la klasika epoko de romanoj de kritika [[realismo]]: [[Stendhal]], [[Honoré de Balzac]], [[Charles Dickens|Ch. Dickens]], W. Thackerrey, [[Gustave Flaubert|G. Flaubert]], [[Lev Tolstoj|L. Tolstoj]], [[Fjodor Dostojevskij]], B.P. [[Galdós]]... En la [[20-a jarcento]] la termino “romantika romano” estis apartigita de “vivromanoj” en okcidenta literaturo. Plej grandaj romanistoj de la 20-a jc. estis: [[Maksim Gorkij|M.Gorkij]], A. France, R. Rolland, [[Thomas Mann|Th. Mann]], [[John Galsworthy|J. Galswarthy]], W. Faulkner, R. Tagore, M. Ŝoloĥov. Modernismaj romanistoj estas: [[Marcel Proust|M. Proust]], [[James Joyce|J. Joyce]], [[Franz Kafka|F. Kafka]]. == Proprecoj de romano == La plej multajn romanojn karakterizas jenaj ecoj, tamen eblas esceptoj: * La romano intencas (ankaŭ) [[amuzo|amuzi]]. * La temaĵo estas plene [[fikcio|fikcia]]. * La temaĵo aperas realece prezentita kaj pro tio tre ofte prezentas [[rolulo]]n en specifa etoso: [[Don Kiĥoto]] en La Mancha. * Temas pri homaj [[persono]]j, iliaj [[penso]]j, [[sento]]j, [[ago]]j kaj [[rilato]]j. * Estas superrigardebla [[nombro]] de centraj [[figuro]]j. * Unusola [[intrigo]] interligas la [[evento]]jn kaj [[figuro]]jn. * La ĉefa(j) figuro(j) [[evoluo|evoluas]]/[[kresko|kreskas]] dum la romano. == Famkonataj romanistoj == [[Dosiero:Marcel Proust 1900.jpg|dekstra|eta|Marcel Proust, 1900]] {{Div col|cols = 3}} * [[Honoré de Balzac]] * [[Vicente Blasco Ibáñez]] * [[Italo Calvino]] * [[Camilo José Cela]] * [[Miguel de Cervantes]] * [[Agatha Christie]] * [[Karel Čapek]] * [[Daniel Defoe]] * [[Miguel Delibes]] * [[Charles Dickens|Ch. Dickens]] * [[Fjodor Dostojevskij]] * [[Alexandre Dumas]] * [[Marguerite Duras]] * [[William Faulkner]] * [[Gustave Flaubert|G. Flaubert]] * [[Gabriel García Márquez]] * [[Jean Giono]] * [[Nikolaj Gogol]] * [[James Joyce|J. Joyce]] * [[Ismail Kadare]] * [[Franz Kafka|F. Kafka]] * [[D. H. Lawrence]] * [[Thomas Mann|Th. Mann]] * [[Alberto Moravia]] * [[Robert Musil]] * [[John Dos Passos]] * [[Benito Pérez Galdós]] * [[Marcel Proust|M. Proust]] * [[Françoise Sagan]] * [[José Saramago]] * [[Walter Scott|W. Scott]] * [[Ramón J. Sender]] * [[Georges Simenon]] * [[Laurence Sterne]] * [[Lev Tolstoj|L. Tolstoj]] * [[Ivan Turgenev]] * [[Mario Vargas Llosa]] * [[Vercors]] * [[Virginia Woolf]] * [[Emile Zola]] * [[Stefan Zweig]] * [[Marguerite Yourcenar]] {{Div col end}} == Famkonataj romanoj == [[Dosiero:Metamorphosis.jpg|right|thumb|150px|Kovrilo de la unua eldono de [[La Metamorfozo]]]] {{Div col|cols = 3}} * [[1984]] * [[Amo en la tempoj de ĥolero]] * [[Pri la amo kaj aliaj demonoj]] * [[La aŭtuno de la patriarko]] * [[La Batalo de l' Vivo]] * ''Buddenbrooks'' * [[Cent jaroj da soleco]] * [[Crónica de una muerte anunciada]] * ''Crónica del alba'' * [[Los cuatro jinetes del apocalipsis]] * [[La ĉashundo de la Baskerviloj]] * [[Bjesoj (romano)|La demonoj]] * [[Dubliners]] * [[Ekzemplaj romanoj]] * [[Eŭgenino Grandet]] * [[Finnegans Wake]] * [[La fratoj Karamazov]] * [[La fremdulo]] * [[La Gardisto en la Sekalo]] * [[La generalo en sia labirinto]] * [[Genĵi monogatari]] * [[Grandaj Anticipoj]] * [[La Grandioza Gatsby]] * [[La Gulaga Arkipelago]] * [[Guzmán de Alfarache]] * ''Histoire de Gil Blas de Santillane'' * ''Ivanhoe'' * [[Kiĥoto]] * [[Krimo kaj puno]] * [[Kristnaska Sonorado (Dickens)|Kristnaska Sonorado]] * [[Lazarillo de Tormes]] * ''Die Leiden des jungen Werthers'' * [[Leiden und Größe Richard Wagners]] * [[Leteroj Elsubteraj]] * [[Lolita]] * [[Lordo Jim]] * [[Louis Lambert]] * [[Madame Bovary]] * [[La Mastro de l' Ringoj]] * [[La Metamorfozo]] * ''Miau'' * [[Milito kaj Paco]] * [[Mirinda Nova Mondo]] * [[La mirinda vojaĝo de Nils Holgersson]] * [[Neniu por skribi al la kolonelo]] * [[La nomo de la rozo]] * [[Odiseo]] * [[Oliver Twist]] * [[Pantaleón y las visitadoras]] * [[Patro Goriot]] * [[A Portrait of the Artist as a Young Man]] * [[Rakonto pri Du Urboj]] * ''À la recherche du temps perdu'' * ''La Regenta'' * ''Rekviemo pro hispana kamparano'' * [[La Ruĝo kaj la Nigro]] * [[Por kiu la sonorilo sonas]] * ''The Sound and the Fury'' * [[Ŝerco]] * [[La Tentation de Saint Antoine]] * [[La tía Julia y el escribidor]] * ''Der Tod in Venedig'' * ''Tormento'' * [[La vinberoj de kolero]] * [[Vojaĝo al la centro de la Tero]] * [[Vojaĝo ĝis noktofino]] * ''Der Zauberberg'' {{Div col end}} == Famkonataj roluloj == * [[Kiĥoto]] * Sherlock Holmes * [[Til' Strigospegulo]] == Bildaro == <gallery> Dosiero:1613 cervantes novelas exemplares.png|Verko de Miguel de Cervantes nome ''Novelas Exemplares'' (1613) Dosiero:Cien anos de soledad.jpg|Hispana eldono de la romano ''Cent jaroj da soleco'' Dosiero:Garcia marquez general.jpg|Kovrilpaĝo de la unua traduko de la verko ''La generalo en sia labirinto'' al la angla lingvo Dosiero:Krimokajpuno.jpg|Kovrilpaĝo de ''Krimo kaj puno'' Dosiero:Charles Dickens-A Christmas Carol-Title page-First edition 1843.jpg|La unua eldono de ''"A Christmas Carol"'' ("Kristnaska sonorado"} de [[Charles Dickens]] kun ilustraĵoj de John Leech, eldonita dum la jaro [[1843]] Dosiero:Madame Bovary 1857.jpg|Unua eldono de ''Madame Bovary'' Dosiero:Metamorphosis.jpg|Kovrilo de la unua eldono de ''La Metamorfozo'' Dosiero:Tentation, junio, 1913.jpg|Kovrilpaĝo de brita versio anglalingva de ''La Tentation de Saint Antoine'' de 1913 Dosiero:1923 Idoj de Orfeo.jpg|Kovrilpaĝo de [[Idoj de Orfeo]], 1923 </gallery> <br clear=all> == Vidu ankaŭ == {{Div col|cols = 3}} * [[Listo de Esperantaj romanoj]] * [[Novelo]] * [[Teatro]] * [[Dramo]] * [[Poezio]] * [[Formadromano]] * [[Literaturo]] * [[Beletro]], [[Fikcio]] * [[Rakonto]] * [[Eseo]] * [[Romano (planlingvo)]] * [[Mangailustrita romano]] * [[La 100 libroj de la 20-a jarcento laŭ Le Monde]] {{Div col end}} == Referencoj == {{Referencoj}} {{havenda artikolo|Romano}} [[Kategorio:Romanoj]]
Konservante, vi konsentas senlime doni vian kontribuon laŭ la Permesilo Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 kaj la GFDL.
Vi konsentas esti agnoskata de reuzantoj almenaŭ per ligilo aŭ URL al la paĝo kontribuita. Vidu la Rajtojn de Uzado por detaloj.
Nuligi Helpo pri redaktado (malfermiĝas en nova fenestro)
Specialaj Signoj: Ĉ ĉ Ĝ ĝ Ĥ ĥ Ĵ ĵ Ŝ ŝ Ŭ ŭ Ā ā Ē ē Ī ī Ō ō Ū ū · ß · Ð ð Þ þ · ĉ ĝ ĥ ĵ ŝ ŭ ·
Æ æ Œ œ · ÿ Ÿ · – — • ’ | … ~ ° «» ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ ⁹ ⁰ ½ nedisegebla spaco :    ·
Vikisintakso: ligiloj [] [[]] komento :   ŝablono : {{}} {{#if:|1|0}} parametro {{{}}}
defaŭlta ordigŝlosilo {{DEFAŬLTORDIGO:}} [[Kategorio:]] {{PAGENAME}}
[[Dosiero:]] [[Media:]] #ALIDIREKTU[[]] · [[Commons:]] [[m:]] [[n:]] [[q:]] [[s:]] [[Wikt:]]
·    ·    ·    ·
Vikidatumoj entities used in this page
Ŝablonoj uzitaj sur ĉi tiu paĝo:
Ŝablono:Div col end (redakti)
Ĉi tiu paĝo estas membro de 1 kaŝita kategorio:
Kategorio:Havendaj artikoloj malpli grandaj ol 30 kB
Informoj pri la paĝo
Regularo pri respekto de la privateco