eo it eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo pt eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo it es eo eo es en eo lt eo pl es en eo de en eo es en pl pt pt pl eo eo es eo eo eo eo pl en nb en en en eo eo nl es pt pt fr hu eo eo eo eo it eo eo en fr es eo eo eo pl en en en en en en en en en en en en en en en en en en eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo de eo eo eo eo id la en pl eo eo es es es sq eo ca eo eo eo eo eo eo eo eo es eo eo id en eo eo en eo it es tr eo ca es id hbs_lat eo eo pl eo es es eo es eo eo eo eo eo ceb eo es eo es eo eo eo eo eo pl es eo fi es de it eo eo eo en sv en pt en en en en en war en en pl eo en cs eo en it eo eo eo eo eo eo en nl en fr it de de de de en es hu de cs eo en es it ceb es eo en it vi en ms de en it it es es en eo it eo eo eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr nl eo eo it eo eo ro eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo nl de an ar arz as en en az uz de lt ru sv bg bn br hbs_lat uk ca mhr mzn hbs_lat vi cy da de fr el en es et eu ast fa fi et nn fr fy de ja lt de ku he hi tl hbs_lat it hu hy it id fr en es is it ja fr jv ka en kk km ta ko en ku cs it lb hbs_cyr it nl lt lv pl en en ml be mr ms es my mzn it ne nl nb nb es fr ta pa als pl pms pnb ps pt it ro ru ru bxr jbo en sv hbs_lat en sk sl et sq hbs_lat nl sv hu ta en th ceb tr oc ug fy ur uz fr fi vi tr pl xmf he da zh fr zh eo eo eo eo eo eo eo eo eo
El Vikipedio, la libera enciklopedio
Novi Sad sub la bombado fare de NATO, 1999 Serbio kaj Montenegro.
La Nord-Atlantika Traktat-Organizo (anglalingve, North Atlantic Treaty Organisation - NATO; franclingve, l'Organisation du Traité de l'Atlantique Nord - OTAN) estas interregistara internacia organizo por defenda kunlaboro, starigita en 1949, por subteni la Nord-Atlantikan Traktaton, subskribita en Vaŝingtono la 4-an de aprilo, 1949.
La kerna reguligo estas Artikolo 5, kiu tekstas:
La Partioj konsentas, ke armita atako kontraŭ unu aŭ pli el ili en Eŭropo aŭ en Nord-Ameriko estos konsiderata kiel atako kontraŭ ĉiuj el ili kaj sekve ili konsentas ke, se tia armita atako okazos, ĉiuj el ili, praktikante la rajton de individua aŭ kolektiva sindefendo agnoskita de artikolo 51 de la Ĉarto de la Unuiĝintaj Nacioj, helpos la Partion aŭ Partiojn tiel atakitajn per tuja agado, individue aŭ kune kun la aliaj Partioj, tiel, kiel tiu taksas necesa, inkluzive la uzadon de armita perforto, por restarigi kaj konservi la sekurecon de la Nord-Atlantika regiono.
Ĉi tiu reguligo havis la celon, ke se Sovetunio atakus la eŭropajn aliancanojn de Usono, tio estus traktata kiel atako kontraŭ Usono mem. Tamen, la timata soveta invado de Okcidenta Eŭropo neniam okazis. Anstataŭe, oni uzis tiun artikolon la unuan fojon dum la historio de la traktato la 12-an de septembro, 2001, responde al la terorisma atako de la 11-a de septembro 2001. Kontraste al la Varsovia Kontrakto, kiu dissolviĝis tuj post la fino de la Malvarma milito, NATO ekzistas ĝis hodiaŭ.
La organizo konstituas sistemon de kolektiva defendo per kiu ties membroŝtatoj interkonsentas por reciproka defendo reage al atako fare de iu ajn ekstera partio. La sidejoj de NATO estas en Bruselo, Belgio, nome unu el la 28 membro-ŝtatoj tra Nordameriko kaj Eŭropo, el kiuj la plej novaj, Albanio kaj Kroatio, aliĝis en aprilo de 2009. Aldonaj 22 landoj partoprenas en la programo de NATO nome Partnereco por Paco, kaj 15 aliaj landoj partoprenas en instituciaj dialogaj programoj. La kombinita militista spezo de la membroj de NATO konstituas ĉirkaŭ 70% el la tutmonda totalo.[1] La spezo por defendo de membroj supozeble estas ĉirkaŭ 2% el Malneta enlanda produkto.[2]
NATO estis malmulte pli ol politika asocio ĝis la Korea Milito movigis la ŝtatojn membrojn de la organizo, kaj oni konstruis integritan militan strukturon sub la regado de du usonaj supremaj komandantoj. La transiro de la Malvarma Milito kondukis al rivaleco kun landoj de la Varsovia Pakto, kiu formiĝis en 1955. Kiel memdefendo kontraŭ la milita strukturo de NATO. Aperis ankaŭ duboj pri la forto de la rilatoj inter la eŭropaj ŝtatoj kaj Usono, kaj duboj pri la fidindeco de la defendo fare de NATO kontraŭ eventuala soveta invado — duboj kiuj kondukis al disvolvigo de Franca sendependa nuklearmila strukturo kaj al retiriĝo de Francio el la milita strukturo de NATO en 1966 dum 40 jaroj.
Nun la ĉefa funkcio de NATO estas milita kunlaborado inter membroŝtatoj. Post la malvarma milito kaj Atencoj de la 11-a de septembro 2001, NATO plifortigis funkcion de kontraŭterorisma kunlaborado inter membroŝtatoj.
3 Ĝeneralaj sekretarioj de NATO
La 17-an de marto 1948 Benelukso, Francio, kaj la Unuiĝinta Reĝlando subskribis la Traktaton de Bruselo, kiu estas antaŭanto al la akordo de NATO. La 4-an de aprilo 1949 tiuj ĉi landoj kaj Danio, Islando, Italio, Kanado, Norvegio, Portugalio kaj Usono ekkonsistigas NATOn. Sovetunio kaj ĝiaj satelitaj ŝtatoj kuniĝis per la Varsovia Pakto en la 1955 jaro por kontraŭpezi NATO-on. Ambaŭ organizoj estis kontraŭaj unu al la alia dum la malvarma milito. En la jaroj de 1952 al 1982 al NATO aliĝis Grekio, Turkio, Federacia Respubliko Germanio kaj Hispanio.
La decido de Charles de Gaulle forigi Francion de la milita komando de NATO en 1966, por ke ĝi sekvu sian propran nukledefendan programon, kaŭzis la alilokigon de la stabejo de NATO de Parizo (Francio) al Bruselo (Belgio) ĝis la 16-a de oktobro 1967. Dum la politika stabejo troviĝas en Bruselo, la milita stabejo, la Supera Stabejo Aliancaj Potencoj Eŭropo, troviĝas tuj sude de Bruselo, en la urbo Mons.
La fino de la malvarma milito en 1991 (post la falo de la Berlina Muro en 1989), la disfalo de Sovetunio kaj la malfondo de la Varsovia Traktato (la "naturaj" malamikoj de la atlantika alianco) ekas la demandon pri la necesa estonteco de la alianco laŭ la kutimaj kriterioj de internaciaj rilatoj, ĝi endus malaperi pro manko de kontraŭulo, sed ĝi sukcesis certigi sian daŭrigeblon danke al la forto de la ligo inter siaj membroj, kaj al la timo de la plimulto de eŭropanoj certigi ilian sekurecon sen Usono, proponante iniciati novajn misiojn[3][4][5].
Per la Germana Reunuiĝo je la 3-a de oktobro 1990 la teritorioj de eksa GDR kaj de Berlino aliĝis al NATO. Post la malvarma milito, Varsovia Pakto estis dissovigita kaj ebleco de grandskala milito estis ankaŭ malkreskita. Inter 1990-jaroj kaj 2000-jaroj la organizaĵo dediĉis intervenon en Jugoslavio por haltigi militon en Bosnio, kaj kondukis sian unuajn militajn intervenojn en Bosnio kaj Hercegovino el 1992 al 1995. Poste Serbio atakis Kosovon, faris militkrimojn, en 1999 NATO komencis bombadon en 1999, kiam ĝi efektivigis 11-semajnan bomban kampanjon kontraŭ serbaj militfortoj ekde la 24-a de marto 1999.
En 2001, Kontraŭ regimo de Talibano en Afganio, NATO kreis Internacian Sekurecan Asistan Taĉmenton por Afgana milito. La 16-an de aprilo 2003, NATO konsentis preni la komandon en aŭgusto de la Internacia Sekureca Asista Taĉmento (ISAF) en Afganio. La decido venis pro la peto de Germanio kaj Nederlando, la du nacioj, kiuj gvidis ISAF-on en la tempo de la akordo. Ĉiuj 19 ambasadoroj de NATO aprobis ĝin unuanime. Tio estas la unua fojo en la historio de NATO, ke ĝi ekgvidis mision ekster la nord-atlantika regiono. Kanado originale estis elektita por ekgvidi ISAF-on en aŭgusto.
La 29-a de marto 2004 la sep ŝtatoj kandidatiĝintaj en 2002 aliĝis al NATO: Bulgario, Estonio, Latvio, Litovio, Rumanio, Slovakio kaj Slovenio. Kroatio kaj Albanio estis akceptitaj la 4-an de aprilo 2009. Ili estas ĝis nun la plej novaj aliancanoj. Montenegro estis akceptita la 5-an de junio 2017.
Membroŝtatoj[redakti | redakti fonton]
Ĝeneralaj sekretarioj de NATO[redakti | redakti fonton]
Lord Ismay (1952 - 1957)
Paul-Henri Spaak (1957 - 1961)
Dirk Stikker (1961 - 1964)
Manlio Brosio (1964 - 1971)
Joseph Luns (1971 - 1984)
Lord Carrington (1984 - 1988)
Manfred Wörner (1988 - 12-an de aŭgusto 1994)
Sergio Balanzino (13-an de aŭgusto 1994 - 17-an de oktobro 1994)
Willy Claes (18-an de oktobro 1994 - 1995)
Javier Solana (1995 - 1999)
George Robertson (1999 - 16-an de decembro 2003)
Alessandro Minuto Rizzo (17-an de decembro 2003 - 31-an de decembro, 2003)
Jaap de Hoop Scheffer (2004 - 2009)
Anders Fogh Rasmussen (2009 - 30-an de septembro, 2014)
Jens Stoltenberg (1-an de oktobro 2014 - )
Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]
Organizo por Sekureco kaj Kunlaboro en Eŭropo (OSCE)
Notoj[redakti | redakti fonton]
↑ The SIPRI Military Expenditure Database. Milexdata.sipri.org. Alirita 22a Aŭgusto 2010.
↑ Erlanger, Steven, "Europe Begins to Rethink Cuts to Military Spending", nytimes.com, 26a Marto 2014. Kontrolita 3a Aprilo 2014.
↑ Jenny Raflik (2011). François Mitterrand et l'OTAN (france). .
↑ La rencontre entre M. Mitterrand et M. Bush en Floride. L'avenir de l'OTAN sera défini lors d'un sommet en 1990 (Renkontiĝo inter Mitterand kaj George H. Bush en Florido por difino de la estonteco de NATO en 1990) (france). Alirita 9/02/2017..
↑ Déclaration sur une Alliance de l'Atlantique Nord rénovée (Deklaro pri renoviga alianco de norda atlantiko «Londona pintkunveno de 1990») (france) (1990). Aktuala paĝo (france).
↑ Francio estas membro de NATO, kiu retiriĝis de la milita komando en 1966 kaj repartoprenis al tiu milita komando en 2008. Islando, la ununura membro de NATO, kiu ne havas propran militan potencon, aliĝis kun la kondiĉo, ke oni ne devigus ĝin partopreni en militado.
Bibliografio[redakti | redakti fonton]
Auerswald, David P., kaj Stephen M. Saideman, eds. NATO in Afghanistan: Fighting Together, Fighting Alone (Princeton U.P., 2014)
BETHLEHEM, Daniel L.. (1997) The 'Yugoslav' Crisis in International Law, Cambridge International Documents Series 5. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-46304-1.
CLAUSSON, M. I.. (2006) NATO: Status, Relations, and Decision-Making. Nova Publishers. ISBN 1-60021-098-8.
COLLINS, Brian J.. (2011) NATO: A Guide to the Issues. ABC-CLIO. ISBN 0-3133-5491-X.
GARTHOFF, Raymond L.. (1994) Détente and confrontation: American-Soviet relations from Nixon to Reagan. Brookings Institution Press. ISBN 0-8157-3041-1.
GORBACHEV, Mikhail. (1996) Memoirs. London: Doubleday. ISBN 978-0-385-40668-0.
ISBY, David C.. (1985) Armies of NATO's Central Front. Jane's Information Group. ISBN 0-7106-0341-X.
Kaplan, Lawrence S. (2013). NATO before the Korean War: April 1949-June 1950. Kent, OH: Kent State University Press.
KAPLAN, Lawrence S.. (2004) NATO Divided, NATO United: The Evolution of an Alliance. Greenwood Publishing Group. ISBN 0-2759-8006-5.
National Defense University. (1997) Allied command structures in the new NATO. DIANE Publishing. ISBN 1-57906-033-1.
NJØLSTAD, Olav. (2004) The last decade of the Cold War: from conflict escalation to conflict transformation 5. Psychology Press. ISBN 0-7146-8539-9.
OSGOOD, Robert E.. (1962) NATO: The Entangling Alliance. University of Chicago Press.
PARK, William. (1986) Defending the West: a history of NATO. Westview Press. ISBN 0-8133-0408-3.
REYNOLDS, David. (1994) The Origins of the Cold War in Europe: International Perspectives. Yale University Press. ISBN 0-300-10562-2.
SCHOENBAUM, Thomas J.. (1988) Waging Peace and War: Dean Rusk in the Truman, Kennedy, and Johnson Years. Ann Arbor, Michigan: Simon and Schuster. ISBN 0-671-60351-5.
VAN DER EYDEN, Ton. (2003) Public management of society: rediscovering French institutional engineering in the European context 1. IOS Press. ISBN 1-58603-291-7.
WENGER, Andreas. (2007) Transforming NATO in the Cold War: Challenges beyond deterrence in the 1960s. Taylor & Francis. ISBN 0-415-39737-5.
WILLBANKS, James H.. (2004) Machine Guns: An Illustrated History of Their Impact. ABC-CLIO. ISBN 1-8510-9480-6.
ZENKO, Micah. (2010) Between Threats and War: U.S. Discrete Military Operations in the Post-Cold War World. Stanford University Press. ISBN 0-8047-7191-X.
Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]
Oficiala ttt-ejo de NATO
NATO en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Kategorio NATO en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Kronologio de eventoj de malvarma milito
Ribelo en GDR en 1953
Hungara revolucio de 1956
Krizo pri U-2 en 1960
Invado en la Golfo de porkoj
Vizito de Nixon en Ĉinio en 1972
Nuklea akcidento de Ĉernobilo
Protestoj sur placo Tian An Men en 1989
Kantanta Revolucio (en Baltio)
Ĉeĥoslovaka revolucio en 1989
Rumana revolucio en 1989
Movado de Nealiancitaj Landoj
Konkurso en konkerado de la kosmo
Komplemento de Bricker de la Konstitucio de Usono
Soveta spionado en Usono
Ostpolitik (la politiko de okcidenta Germanio rilate al ŝtatoj de la Varsovia Kontrakto)
George H. W. Bush
Papo Johano Paŭlo la 2-a
Havendaj artikoloj malpli grandaj ol 30 kB
Paĝoj kiuj uzas ISBNajn magiajn ligilojn
Informoj pri la paĝo
Citi ĉi tiun artikolon
Ĉi tiu paĝo estis lastafoje redaktita je 18:40, 10 sep. 2017.
La teksto disponeblas laŭ la permesilo Krea Komunaĵo Atribuite-Samkondiĉe 3.0 Neadaptita; eble aldonaj kondiĉoj aplikeblas. Vidu la uzkondiĉojn por detaloj.
Regularo pri respekto de la privateco
Vidigo por porteblaj aparatoj