eo es eo eo eo eo eo es eo eo eo eo da eo eo hbs_lat fr fr en eo pl eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo es lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo
Redaktado de Fonemo - Vikipedio
Salti al navigilo Salti al serĉilo
Averto: vi ne estas ensalutinta. Via IP-adreso enregistriĝos en la redakta historio de tiu ĉi paĝo. Se vi ensalutas aŭ kreas konton, viaj redaktoj estos atribuitaj al via uzantnomo, kune kun aliaj bonaĵoj.
Kontrolo kontraŭ spamo. Ne entajpu ion ajn!
En parolata [[lingvo]], '''fonemo''' estas baza, teoria unuo de sono kiu povas distingi vortojn (t.e. ŝanĝi unu fonemon en vorto povas produkti alian vorton). Fonemo povas signifi kategorie multajn [[Fonetiko|fonetike]] similajn aŭ [[Fonologio|fonologie]] interrilatajn sonojn (la rilato povas ne esti tiel fonetike evidenta, kiu estas unu el la problemoj de ĉi tiu koncepta skemo). Depende de la lingvo kaj la uzata [[alfabeto]], fonemo povas esti skribata ĉiam konforme kun unu litero (kiel en [[Esperanto]]); tamen, ekzistas multaj esceptoj al tiu regulo — vidu ĉi-poste ''Ortografiojn''. Du vortoj, kiuj diferencas inter si per nur unu fonemo, kiel "sama" kaj "sana", estas [[minimuma duo]]. == Fonemiko == === Bazaj nocioj de fonemiko === [[Fonologio]], aŭ pli precize, '''fonemiko''', estas la studo de la fonemsistemo de lingvo, kvankam kelkaj personoj opinias ke ĝi enhavas pli ol nur sonsegmentojn. Tiel "fonologio" povas esti uzata kiel pli ĝenerala vorto enhavanta fonemikon. Tio, kio estas alofono (sonvariaĵo apartenanta al la sama fonema kategorio) en unu lingvo povas esti aparta fonemo en alia lingvo. Ekzemple, la esperanta fonemo [n] povas esti prononcata [[Dentalo|dentale]] (la lango sur la dentoj, kiel en ''nun''), aŭ velara (la lango sur la velo, kiel foje en ''Honkongo''), sed estas praktike la sama sono. Sed en la angla, ili estas klare diferencaj fonemoj, distingantaj vortojn kiel ''sin'' kaj ''sing''. Alia ekzemplo estas la [[japana lingvo]], kiu ne distingas inter la fonemoj /r/ kaj /l/. Nur ekzistas unu /r/-sono en la japana, kvankam la japana /r/ havas variajn alofonojn kaj tiel povas ŝajni kiel /l/ aŭ /d/ al parolantoj de aliaj lingvoj. La sonoj /z/ kaj /s/ estas distingaj fonemoj en Esperanto, sed alofonoj en la [[hispana lingvo]]. /dʒ/ (kiel en <<u>ĝ</u>eto>) kaj /ʒ/ (kiel en <<u>ĵ</u>eto>) estas fonemoj en Esperanto, sed alofonoj en la [[itala lingvo|itala]]. Sono, kiu estas unu fonemo en iu lingvo, povas esti [[multfonema kunigo]] en alia. Ekzemple, /pats/ signifas [[paco]] en poezia Esperanto kaj konsistas el tri fonemoj /p a ts/; sed en la nordamerika dialekto de la angla, ĝi signifas [[poto]]j kaj konsistas el kvar disaj fonemoj /p a t s/. La fonemo estas [[strukturaismo|strukturisma]] [[abstraktaĵo]], kiu estis poste taŭgigita al kaj formale psiĥologigita en [[generativa lingvistiko]] (laŭ [[Noam Chomsky]] kaj [[Morris Halle]]). Tamen, anstataŭ baza cerba unuo de lingvo, ĝi povas esti percepta artefaritaĵo de alfabeta legkapablo. Se ne estas tio, ĝi povas esti kunfenomena aspekto de aŭskulti disigita el veraj interpersonaj paroladoj, t.e. kvazaŭteksta aŭskulto. === Notacioj === Kiam oni aldonas fonemojn en lingvistika skribaĵo, oni komune uzas strekojn ( / ) ĉirkaŭ la simbolo kiu signifas la sonon. Ekzemple, la fonemon por la unua konsonanta sono de la vorto "fonemo" oni skribus kiel /f/. Alie dirate, la [[grafemo]] estas <f>, kaj estas ankaŭ la fonetika simbolo por tiu sono /f/, danke al la fonemeco de la esperanta alfabeto. [[Alofono]]j, veraj voĉaj variaĵoj de fonemo, estas ofte skribataj en lingvistiko per diakritiloj aŭ per aliaj markoj aldonataj al la fonemsimboloj kaj ĉirkaŭigataj per brakedoj [ ] por distingi ilin el la fonemo en strekoj / /. La tradicia [[ortografio|ortografia]] uzado diferencigas inter fonemoj kaj alofonoj per la signoj < > kiuj ĉirkaŭas la literumon. Lingvistoj ofte uzas la simbolojn el la [[Internacia Fonetika Alfabeto]] (IFA) kaj el pligrandigitajn simbolarojn taŭgajn por specialaj lingvoj por skribi fonemojn, kun la principo ke unu sono egalas unu kategorian sonon. Pro problemoj montri kelkajn simbolojn en la frua Interreto, transalfabetumo nomita [[SAMPA]] evoluis por signifi IFA-simbolojn uzante [[ASCII]]on. Nun, en 2004, ĉia [[Mozilo|moderna retumilo]] povas montri IFA-simbolojn, kaj ni uzas tiun sistemon en ĉi tiu artikolo. == Fonologiaj ekstremoj == El la grandega sonaro, kiun la homaj voĉiloj povas krei, diferencaj lingvoj variegas pri la nombro de ĉi tiuj sonoj, kiujn ili uzas kiel distingajn fonemojn en la parolo de tiu lingvo. Kelkaj dialektoj de la [[abĥaza lingvo]] havas nur du fonemajn vokalojn, multaj [[Nordameriko|nordamerikaj]] lingvoj havas tri, kaj la [[panĝaba lingvo|panĝaba]] havas pli ol 25. La [[rotokasa lingvo]] (parolata en [[Papuo-Nov-Gvineo]]) havas nur ses konsonantojn, kaj la [[xu-a lingvo|!Xu~-a lingvo]] (parolata en suda Afriko, ĉirkaŭ la [[Kalaharia Dezerto]]) havas pli ol 100. Minimumaj fonemaroj en lingvoj inkluzivas 11 en la rotokasa, 13 en la [[havaja lingvo|havaja]], kaj preskaŭ nekredeble nur 9 aŭ 10 en la [[Murapirahana lingvo|murapirahana]]. Aliflanke, la !Xu~-a havas 141 fonemojn. Ĉi tiuj povas esti komunaj sonoj kiaj [t], [s] kaj [m] aŭ tre malkomunaj sonoj, kies elparolmanieroj tre diferencas. [[Esperanto]] havas la plej komunan vokalaron, la kvin vokalojn /i/, /e/, /a/, /o/ kaj /u/, kaj 23 konsonantojn. La plej komunaj konsonantoj estas /p/, /t/, kaj /k/, sed ne estas vere, ke ĉiu lingvo havas ilin; la [[havaja lingvo]] malhavas la /t/-fonemon, kaj la [[mohoka lingvo]] malhavas la /p/-fonemon, sed ĉiu konata lingvo havas almenaŭ du el la tri. Se en lingvo mankas unu el ili, tiu lingvo ĉiam havas fonemon /ʔ/ (la [[glota halto|glotan plozivon]]). Nur la [[ĝirbala lingvo]] de Aŭstralio kaj kelkaj [[dialekto]]j de la [[norvega lingvo]] uzas ses fonemajn [[loko de artikulacio|artikulacilokojn]]<ref>{{Citaĵo el la reto | url = http://webhost.ua.ac.be/apil/apil100/dutch_gpp.pdf | titolo = The Sound System of Dutch in a General Phonetic Perspective | aŭtoro = Jo Verhoeven | lingvo = {{en}} | alirdato = 2012-12-29 }}</ref>; ĉiu alia konata natura lingvo uzas malpli. La eblaj artikulacilokoj estas la bilabiala (dulipa), labialdentala (lip-denta), [[Dentalo|dentala]], alveola, alveolpalatala, palatala, retrofleksa, velara, uvula, faringa kaj glota. == Ortografioj == Lingvoj, en kiuj unu simbolo signifas nur unu fonemon kaj ĉiu fonemo estas signifita per nur unu simbolo, estas konataj al multaj personoj kiel "fonetikaj lingvoj". Pli bona nomo por ili estus "foneme skribitaj lingvoj". Tamen, la diferenco inter foneme skribitaj kaj nefoneme skribitaj lingvoj estas ofte troigita. Ĉiu skribata lingvo vere estas skribata per signoj, kiuj signifas signifojn kaj estas iel influita de la elparolo. Tio estas vera ĉe ambaŭ limoj de la variaĵoj: ĉinaj signoj estas unuarange simboloj de signifo, sed ili ankaŭ havas ian minimuman fonetikan informon. Ĉe la alia limo, lingvoj kia la [[serba lingvo|serba]] havas sistemojn kiuj montras la kleran parolan lingvon perfekte, sed la sama sistemo ne estas valida por ĉiu akcento de la lingvo, kaj tiel estas konvencia. Ĉiu alia lingvo estas ie inter la du limoj. La angla estas ofta ekzemplo de "nefonetika" lingvo; tamen, praktike ĝia sistemo estas tre malpli konvencia ol la ĉina skribmaniero. La angla ortografio portas fonetikan informon, malgraŭ ĝiaj kompleksegaj reguloj. La [[finna lingvo|finna]], la [[korea lingvo|korea]], kaj la [[maoria lingvo|maoria]] estas bonaj ekzemploj de foneme skribataj lingvoj. Nefoneme, sed alfabete skribataj lingvoj ofte havas malnovan skribsistemon, kiu iam estis pli fonemeca, sed de kiu forevoluis la parola lingvo. == Fonemiko de Esperanto == {{vidu ankaŭ|Prononco de Esperanto}} Esperanto havas 28 fonemojn, ĉiu kun sia propra litero, do la fonemsistemo de tiu lingvo estas tre facile priskribata kaj ne ekzistas grandaj variaĵoj en la elparolo de ili inter la diversaj Esperantoparolantoj. Havante tiom da fonemoj, la fonemaro de Esperanto estas grandece meza inter la lingvoj de la mondo. La [[Pirahana lingvo]] havas nur dek fonemojn, kaj la [[!Xó]] havas 141. Ekzemploj de fonemoj en [[Esperanto]] inkluzivas sonojn el la esperanta konsonantaro, kiaj /p/ kaj /b/. En kelkaj lingvoj, fonemoj ne estas ĉiam skribitaj per la samaj literoj, tial ili uzas variajn [[duliteraĵo]]jn, kiaj <sh> kaj <aw> en la angla, <an> kaj <ou> en la franca, <sc> kaj <gh> en la itala, <ll> kaj <ch> en la hispana, <ng> kaj <ie> en la germana, <ch> kaj <oe> en la nederlanda, ktp. Esperanto uzas tiajn duliteraĵojn en la alternativa [[H-sistemo]]. Iom neklare en la fonemiko de Esperanto estas, ke la sono /c/ estas konsiderata unu fonemo (t͡s) kaj skribata per unu literoj, sed ne ekzistas litero por la voĉa analogiaĵo (d͡z), nur la dulitera grupo <dz>. En la praktiko vortoj kiel "edzo" aŭ "haladzo" tamen estas prononcataj per (d͡z); estus nefacile parole distingi ĝin de dz. Kvankam la Esperanta gramatiko faras nur malmultajn preskribojn pri la uzo de fonemoj (precipe, ke /ŭ/ estu uzata nur post /a/ aŭ /e/), en la praktiko evoluis pliaj reguloj. Ekzemple, plursilabaj vortoj devas finiĝi per [[fleksio|fleksia]] finaĵo (-o, -ajn, -as ktp) aŭ per "aŭ" (hodiaŭ, adiaŭ ktp.). La konsonanto /h/ aperas precipe komence de vortoj, neniam fine, male al /ĥ/, kiu foje aperas en la interjekcio "aĥ". La "tabelo de unusilabaĵoj" en la [[Parnasa Gvidlibro]] listigas 91 unusilabaĵojn kaj montras, ke nur jenaj konsonantoj aperas vortfine: * /b/ (sub) * /ĉ/ (eĉ) * /d/ (sed) * /j/ (ankaŭ en pluralaj vortoj) * /k/ (dek, nek, ok) * /l/ (al, el, mil, ol) * /m/ (dum, jam, krom, mem) * /n/ (ankaŭ en akuzativaj vortoj) * /p/ (sep) * /r/ (ĉar, for, kvar, nur, per, por, sur) * /s/ (ankaŭ en verboformoj) * /t/ (cent, hot, post * /ŭ/ (aŭ, laŭ, naŭ, ankaŭ ktp.) Aliaj konsonantoj (/c/, /f/, /g/, /ĝ/, /h/, /ĥ/, /ĵ/, /ŝ/, /v/, /z/) ja povas aperi fine de [[elizio|eliziitaj]] substantivoj, kiuj tamen estas nekutimaj en la [[prozo|proza]] lingvo. Ankaŭ pri la eblaj kombinoj de konsonantoj evoluis reguloj; ekzemple vortoj povas komenciĝi per "sc" ("sceptro", "scii"), "st" aŭ "ft" ("ftizo"), sed ne per "fc" aŭ "rt", kvankam tiuj kombinoj ne estas malpli facile prononceblaj. == Fonemiko de gestolingvoj == Kvankam la koncepto de fonemo klare devenas el la parola lingvo, la lingvistiko evoluigis ankaŭ la koncepton de [[gestolingvo|gestolingva]] fonemo<ref>{{citaĵo el la reto| url = http://lifeprint.com/asl101/pages-layout/phonemes.htm | titolo = ASL linguistics: phonemes | eldonisto = ASL University | lingvo = {{en}} | alirdato=2012-12-29 }}</ref><ref>{{citaĵo el gazeto | url = http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.129.9024&rep=rep1&type=pdf | titolo = Sign Language Structure: An Outline of the Visual Communication Systems of the American Deaf | publikaĵo= Journal of Deaf Studies and Deaf Education | aŭtoro = William C Stokoe, Jr. | eldoninto = Oxford University Press | volumo = 10 | numero = 1 | jaro = 2005 | lingvo = {{en}} | alirdato = 2012-12-29 }}</ref>. La artikulacilokojn de la parola lingvo anstataŭas kvar parametroj, kiuj difinas la malsamajn gestojn: * mana formo (teno de la fingroj) * mana orientiĝo * mana movado * mana loko (relative al la korpo) Ankaŭ [[mieno]]j kaj buŝmovoj, kiuj subtenas la manajn gestojn, estas foneme priskribeblaj. Same kiel parolaj lingvoj, gestolingvoj povas havi malsame da fonemoj kaj eĉ alofonojn (t. e. unu el la parametroj en certa kunteksto ne distingas signifojn), tiel ke eblas eĉ gestolingvaj [[akĉento]]j. Iam la gestolingvajn fonemojn oni nomis ''ĥeremoj*'' (de la greka ''χείρ'' = mano). == Vidu ankaŭ == * [[Fonotakso]] * [[Morfemo]] * [[Prozodemo]] == Notoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == * http://www.helsinki.fi/hum/hyfl/projektit/vokaalikartat_eng.html#sweswedish_vowels * http://www.sil.org/linguistics/GlossaryOfLinguisticTerms/WhatIsAPhoneme.htm What is a ''phoneme''? ({{en}}; kio estas fonemo?) {{projektoj|commonscat=Phonemes}} {{havenda artikolo|Fonemo}} [[Kategorio:Fonetiko]] [[Kategorio:Fonologio]]
Konservante, vi konsentas senlime doni vian kontribuon laŭ la Permesilo Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 kaj la GFDL.
Vi konsentas esti agnoskata de reuzantoj almenaŭ per ligilo aŭ URL al la paĝo kontribuita. Vidu la Rajtojn de Uzado por detaloj.
Nuligi Helpo pri redaktado (malfermiĝas en nova fenestro)
Specialaj Signoj: Ĉ ĉ Ĝ ĝ Ĥ ĥ Ĵ ĵ Ŝ ŝ Ŭ ŭ Ā ā Ē ē Ī ī Ō ō Ū ū · ß · Ð ð Þ þ · ĉ ĝ ĥ ĵ ŝ ŭ ·
Æ æ Œ œ · ÿ Ÿ · – — • ’ | … ~ ° «» ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ ⁹ ⁰ ½ nedisegebla spaco :    ·
Vikisintakso: ligiloj [] [[]] komento :   ŝablono : {{}} {{#if:|1|0}} parametro {{{}}}
defaŭlta ordigŝlosilo {{DEFAŬLTORDIGO:}} [[Kategorio:]] {{PAGENAME}}
[[Dosiero:]] [[Media:]] #ALIDIREKTU[[]] · [[Commons:]] [[m:]] [[n:]] [[q:]] [[s:]] [[Wikt:]]
·    ·    ·    ·
Vikidatumoj entities used in this page
fonemo: Other (Statements), Sitelink, Aserto: P225, Aserto: P935
Ŝablonoj uzitaj sur ĉi tiu paĝo:
Ŝablono:Citaĵo el gazeto (redakti)
Ŝablono:Citaĵo el la reto (redakti)
Ŝablono:Projektoj (vidi fontkodon) (protektita)
Ĉi tiu paĝo estas membro de 1 kaŝita kategorio:
Kategorio:Havendaj artikoloj malpli grandaj ol 30 kB
Informoj pri la paĝo
Regularo pri respekto de la privateco