eo en eo eo en en nb eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo es eo eo eo eo eo nb en eo eo en en en eo en en en en en eo en en eo eo eo eo en eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo en en eo en en en en en en en en en en en en en en es en en en en en en en eo eo en en eo en en jv en en eo eo de da en da en en cs en en en cs da en da cs en en de da en da cs en en cs cs en en en cs cs da en cs da en en cs cs en en en cs cs da en da cs en en cs da en en en de cs da en da en en en cs da en en en cs cs da en da da en en cs en en cs cs da en da cs en en cs cs en da cs en cs cs cs da en cs cs en eo eo eo it it it en it it pt it it it es it eo eo de pt pl hu it eo de en et it it de de it pt eo en en en it fr it pt en lt fr it hu en en eo de en eo eo it hu it it it eo it es en en es cs pt hbs_lat fr pt hu en en de it it lt de it eo eo eo es it en tl it it en it es en eo pt en en en en pt en en eo eo eo en it eo eo it it pt eo hbs_lat en en en eo en it en en it it it it nl en es en eo fr en sv en en en it en en eo eo pt pt eo pt en en it fr it ceb it it it it eo pl en en lt it fr en eo hu eo it da pl hu io en it it de it it en is it de it it en en hu eo en en pt fr it eo id eo en en en de en ca hu en it it it ro it fr it es pt eo eo eo eo en es pt pt it fr eo it fr it en en eo es fy it it eo it en pt en en fr hu fr la eo eo eo eo es eo id hu it ceb eo es eo it en pt cs pt de cs eo nl en en la pt eo lt fr it it en en en en ro eo eo en en en en en en en it en de eo it hu hu en en it de it it it hu en en hbs_lat eo de hu it hu hu ceb ceb ru de pt en en en eo pt pt it it de fr fr fr pl en eo en de fr nl en en pt eo eo es pl eo eo it hu en es en pl es ceb es it es it pt it eo pt hu es it en es pt eo eo it eo es eo eo eo it tr it it it es nl it en it hu it hu pt pt eo it hu cs ceb sv fr pt fr en en en en en en nl nl hu hu eo hbs_lat cs cs en en eo en fr en cs cs de en en en hu pt pl en nl en de fi it en en en en fr en pt en en cs cs de en hu eo fr pt eo it pt en pl es es en de eo en lt it eo hbs_lat en eo es it hbs_lat hu it en en en it eo hu eo en en hbs_lat it eo pl pt it cs pl eo eo eo es eo en es pt eo cs it ceb pt eo it de de ca ceb hu eo it cs et pt hu en it pt eo id it pt it de de de is it es it eo cs it es en hbs_lat pl nl en eo pl eo it de eo hu la nl es en en fr it fr en pt it en cs pl eo es de en en it pt it eo ceb ceb uz eo en en en fr en it en pl pt en en en hu eo eo en it fr fr it ceb pl eo en sv en fr it es eo eo it en hu hu hu en it it eo eo it pt it it es it en fr hu en en eo eo it eo en it it tr en eo eo en eo it eo eo en it fr pt fr sv en pt en en it pt en it eo es en pt fr eo pt hbs_lat it en hu it es es en es it es de en cs nb en en de it en en eo fi en en eo hu it en fr sv cs en en en en fr en eo it eo eo eo it eo eo it hbs_lat eo it it es eo en en en it tr eo it en pl de en es pt eo en en sk hbs_lat en pt de fr it it en it eo it es en en en en it fr en en pt eo en pt de it fr eo pt ceb en es eo eo sv eo eo it it fr eo en sv hu hu pl es de it it en it eo eo pt en fr de eo eo it eo eo it it pt pt eo fr cs pt es eo it eo it it en eo pl it it it en it cs en en sv fr en it it en it it hbs_lat vi war it it pt tr pt eo it it en en fr en en it it fr hbs_lat it pt pt es it eo it en es id en hbs_lat it it en it cs it en eo pl eo eo eo es fr en en pl eo pl eo it en en en eo pt pt hu pt it it en en it ceb eo en eo cs nl de en en en en en en en en en it en en en gl en en pl de de ca pt es pl eo hu it eo eo en es en eo eo es eo eo eo nb eo eo ceb es de en eo en es en eo eo en eo it eo eo eo eo eo es eo fr it eo ro eo vo pl ro eo eo eo eo eo en eo en en lt sv eo eo eo eo eo eo tr eo eo eo en en en en en en en en
skip to main | skip to sidebar
Esperanto-blogo, kelkfoje blago, de Ralph Dumain
Showing posts with label Leib Malach. Show all posts
Jorge Luis Borges & Esperanto kiel kultura perilo
La 13an de decembro 2013 okazis la Zamenhof-bankedo de Esperanto-Societo de Vaŝingtono. Pro la loko de la venonta Universala Kongreso, delegito el la Argentina ambasadejo gastprelegis. Poste mi prelegis precipe pri la eminenta argentina verkisto Jorge Luis Borges.
Mi anoncis trioblan solenon. Krom la naskiĝtago de Zamenhof je la 15a de decembro, okazas la naskiĝtago de la judgermana poeto Heinrich Heine je la 13a. Cetere, la 13a markas, en 2013, centjaran datrevenon de eldono de La Parnaso de Popoloj de Antoni Grabowski.
La unua parto de mia prelego, pri Esperanto kiel kultura perilo, estis anglalingva. Pro miaj intensaj historiaj esploroj mia aprezo de la strebado de esperantistoj altiĝis. Rilate al mia daŭra laboro pri verkisto Sándor Szathmári, okupis min dum la jaro lernado pri hungara literaturo kaj engaĝo je sciencfikcio. Mi lernis ankaŭ pri la interrilatoj de la avangarda hungara beletra grupo Nyugat kaj Esperanto dum la intermilita periodo. Mi lernis multon per Esperanto kiun mi alikaze ne lernus. Cetere, ŝajnas ke malmultaj kleruloj en Usono eĉ en beletra fako konas hungaran literaturon.
En Esperanto oni trovas abundon de tradukoj el la malpli konataj literaturoj de la mondo, de malpli disvastigitaj lingvoj kaj influhavaj kulturoj. Fakte, mi legis fremdlingvajn verkojn per Esperanto kiuj ne haveblas en anglalingvaj tradukoj, el la ĉina, finna, ĉeĥa, hungara, kaj jida.
Ekzemple, mankas en la angla ajna plena traduko el la jida verkaro de Lejb Malaĥ, kiu famiĝis pro verko pri la sekssklava komercado en Bonaero, Argentino. Li vizitis ankaŭ Usonon kaj verkis pri la ŝtata persekutado de negroj en la Sudo, en dramo Misisipi, kiu ne haveblas en angla traduko sed en Esperanto jes.
Hispanlingva literaturo, speciale latinamerika, estas populara en Usono. Tamen ekzistas verkistoj tute nekonataj kaj netradukitaj anglalingven. Dankon al Esperanto, mi konatiĝis kun literaturo de la afrikdeven-kolombia poeto Miguel A. Caycedo.
Ekzistas en Esperantaj tradukoj antologioj da argentina fikcio kaj poezio. La plej konata tradukisto estas Ergoto de Bonaero (Adam Hrynkiewicz) el Buenos Aires (Bonaero).
Mi parolis skize pri la Esperanto-movado en Argentino. Zamenhof mem revis pri Argentino. En sia broŝuro Hilelismo li informis al la rusa judaro pri la eblo elmigri al Argentino, kiu estis por li dum lia cionisma periodo dezirinda celo por kolonio. Ekde la jaro 1889, la lingvo Esperanto aperis en Argentino. Oni komencis instrui ĝin en Bonaero, fare de pola enmigrinto. En decembro 1916, José Prat kaj grupo de entuziasmuloj kuniĝis kaj fondis organizon, t.e. Argentina Esperanto-Asocio, la unua vera landa asocio. En la jaro 1939, ĵus antaŭ komenco de la dua mondmilito, alvenis al Bonaero kiel rifuĝinto Eŭgene Adam (“Lanti”). En la sama momento kiel Lanti, alvenis ankaŭ fama esperantisto Tibor Sekelj.
En la Usona Parlamenta Biblioteko troveblas numeroj de gazeto Argentina Esperantisto de 1931 ĝis 1946. Mi trafoliumis tiun kolekton, skanis kaj enretigis tri artikolojn. *
Fine de la anglalingva parto de mia prelego, mi resumis la haveblecon de verkoj de kaj pri Borges en la angla, en Esperanto, ankaŭ Interrete. Estas ankaŭ miaj podkastoj pri Esperanto ĉe Think Twice Radio kaj plua materialo miareteje kaj miabloge.
Mi parolis en Esperanto por la dua parto de mia prelego, pri Borges. Kiel dekumjarulo mi eltrovis Borges, t.e. fine de la 1960aj jaroj. Lia ĝenroj estas la novelo, eseo, kaj poezio. Li mem transformis tiujn ĝenrojn en originalajn vojojn. Tiam kaptis mian intereson lia unika speco de fikcio, plena da metafizikaj puzloj kaj filozofiaj pens-eksperimentoj. Oni povas mencii ankaŭ lian priokupadon pri gauĉoj, analoge al la sovaĝa historio de Usono—Wild West—sed tiam mi ne multe pensis pri tio. Tamen la rilato inter primitiveco kaj avangardo estas ŝlosilo al Borges. Elstara en Borges estas liaj temoj kaj lia erudicio aŭtentika kaj blaga, inventita (kun. abundaj referencoj al neekistantaj verkoj). Karakterizas la fikcion de Borges metafizika anksio, maltrankvilo, la minaco ke la mondo dissolviĝos aŭ kolapsos en nerealon, sonĝon, kaoson. Mi listigis 15 temojn trovatajn en lia verkaro.
Kiel je diversaj aliaj interesoj de mia junaĝo, mi lasis Borges post la mez-‘70aj jaroj. Dum lastaj jaroj mi revenis al Borges kaj gajnis novan aprezon de lia genio. Mi rimarkis subtilaĵojn nerimarkitajn antaŭe; mi perceptis genion ne nur en la stilo, ne nur en erudŭcio, sed en detaloj, en la kompleksa implica logika strukturo de la plej elstaraj rakontoj.
Mi resumis la plej favoratan novelon de Borges, la majstroverkon “La Kongreso”n. Ĝi interesus esperantistojn pro la utopia projekto starigi universalan lingvon.
Mi finis mian prelegon per deklamo en Esperanto de la poemo “Spinozo,” unu el du tiutemaj de Borges.
“Mark Twain kaj la trustoj (Anekdoto)”
“Helpu al la familio de Zamenhof”
Verkis Ralph Dumain je 12:20 AM 0 komentoj
Rubrikoj: Antoni Grabowski, Argentino, beletro, Giulio Cappa, Hungario, Jorge Luis Borges, Leib Malach, Miguel A. Caycedo, prelegoj, Spinoza, tradukado
Esperanto in the Jewish Daily Forward
Se oni serĉas la Jewish Daily Forward [Juda Ĉiutaga Antaŭen (ĵurnalo)], oni trovos plurajn artikolojn pri Esperanto aŭ menciante Esperanton.
Mi jam blogis kelkfoje reference al ĉi tiu ĵurnalo. Jen:
The Jewish Daily Forward, December 21, 2010
Temas pri Zamenhof-Simpozio ĉe UNo, en kiu mi prelegis.
Laughing in the Face of Evil (On the Shortlist for the Sami Rohr Prize, Joseph Skibell Uses Writing and Farce in the Face of the Holocaust), by Laura Hodes, The Jewish Daily Forward, published May 18, 2011, issue of June 3, 2011.
The Art of Tempting Memory To Speak
The Jewish Daily Forward, April 23, 2004,
Skibell kaj Be'er verkis romanojn en kiu rolas esperantistoj.
Seeking Mameloshn Down South by Ilan Stavans
The Jewish Daily Forward, published December 05, 2003, issue of December 05, 2003.
Inkluzivas diskuton pri Lejb Malaĥ (Leib Malach), kies verko Misisipi legeblas en Esperanta sed ne en angla traduko.
Mi blogos pri pluaj artikoloj.
Verkis Ralph Dumain je 12:49 AM 0 komentoj
Rubrikoj: beletro, Esperanto-movado, fikcio, Gary Shapiro, gazetaro, Haim Be’er, Jewish Daily Forward, jida, Joseph Skibell, judoj, Leib Malach, recenzoj, videoj, Zamenhof
Lejb Malaĥ pri Misisipi: de la jida al Esperanto
Antaŭ pli ol jaro mi skanis & enretigis la jenan:
Misisipi de Lejb Malaĥ (1894-1936) (Antaŭparolo & Biografio)
Poste mi kopodis iom esplori pli pri Malaĥ en la angla lingvo. Oni povas legi ĉi tiun jidan dramon en Esperanto sed ne en la angla. Unu mia precipa rimedo informi al diversaj anglalingvaj publikoj estas verki pri historiaj, kulturaj, literaturaj, aŭ filozofiaj temoj en rilato kun Esperanto.
Do finfine mi ĵus verkis anglalingvan blogeron (tuj antaŭe) ĉi-teme.
Malaĥ restis aŭ vojaĝis en diversaj landoj de Pollando ĝis Argentino ĝis Usono ĝis Palestino ĝis Francio. Li vekis publikan konscion pri la juda sklaviga sekskomerco en Argentino en 1926 per sia dramo Ibergus (Remuldado). Lia lasta publika verko estis Misisipi, kiun oni tradukis el la jida en la hebrean kaj laŭraporte la francan. En 1934/5 oni ludis la teatraĵon pli ol 300 fojojn en Pollando.
La esperantisto I. Jurysta priskribas en la antaŭparolo siajn motivojn por la traduko. Li forte kondamnas la usonan rasapartigan sistemon kaj la persekutadon de usonaj negroj. Li montras la klasbatalan perspektivon. Inter alia, li diras:
Tradukinte tiun ĉi verketon el la juda lingvo Esperanten, mi celas per ĝi montri la fratecan kunsenton kaj simpation de subpremata kaj persekutata popolo al samsorte malamata raso. Miaopinie, ĝuste en la nuna epoko, kiam la ĉiondetruanta faŝismo kaj naciismo penas disigi la homaron per incitado de plej malnoblaj instinktoj de popol‑ kaj rasmalamo, necesas pli ol ĉiam vekadi la klaskonscian solidarsenton inter ĉiuj laboruloj de ĉiuj rasoj sur la tuta terglobo por detrui per komunaj fortoj kaj bari la vojon al la freneziĝanta rasismo.
Ĉi tiun Jurysta verkis en 1939, sojle de la mondmilito. Post ses jaroj, lia popolo kaj kulturo estus ekstermitaj. Post aldonaj 20 jaroj, la usona rasapartiga sistemo estus leĝe renversata.
Do mi kaptas la okazon rememorigi la verkiston Malaĥ, kaj ni fieru ke oni konservas spurojn de lia vivo per Esperanto.
Verkis Ralph Dumain je 6:16 PM 0 komentoj
Rubrikoj: Argentino, beletro, I. Jurysta, Ilan Stavans, jida, judoj, laborista movado, Latina Ameriko, Leib Malach, librokulturo, negraj usonanoj, rasismo, teatro, tradukado
A Yiddish play you can read in Esperanto but not in English
I'm talking about . . .
"Misisipi" de Lejb Malaĥ (1894-1936) (Antaŭparolo & Biografio)
The foreword and biographical sketch, written in Esperanto, taken from this 1939 Esperanto translation, can be found on this web page. I have yet to find much about this play in English. Here's a tidbit:
Leib Malach (Malekh or Malaj; b. 1894 Zvolin, Poland; d. 1936 Paris) was the pseudonym of Leib Zaltsman; Malach, his mother's first husband's surname, means “angel” in Hebrew. During World War I he published his first literary pieces, a ballad in the Warsaw Yiddish daily Varshever Togblat. In 1922, Malach moved to Argentina, and in 1926, he traveled throughout South America and settled for a year and a half in Brazil. Malach's last play to be produced during his lifetime, Mississippi, was translated into Hebrew, French and Esperanto.
SOURCE: Yiddish South of the Border: An Anthology of Latin American Yiddish Writing; edited by Alan Astro, with an introduction by Ilan Stavans (Albuquerque: University of New Mexico Press, 2003), p. 92.
Here you can also find an excerpt from Malach's play "Remolding" (pp. 92-98). See also Jacob Botoshanski, Director's Prologue to Leib Malach's play "Remolding" (pp. 89-91). (This anthology's table of contents can be easily viewed and copied, here.)
There is a paragraph on Malach in the Jewish Virtual Library.
You can learn more about Malach's incendiary works in The Jewish White Slave Trade and the Untold Story of Raquel Liberman by Nora Glickman. Malach's 1926 play Ibergus (Remolding) was instrumental in combating the Jewish white slave trade in Buenos Aires and ejecting the sex trade underworld from the Yiddish theater.
Here is more on this scandalous commerce and its spillover into the Yiddish theater:
Caftens, Kurvehs, and Stille Chuppahs: Jewish Sex Workers and their Opponents in Buenos Aires, 1890-1930 by Mir Yarfitz (Perush, Vol. 2, 2010)
Here is more background on Remolding:
The King of Lampedusa and Remolding by Joel Berkowitz
Farmitlung and Shtadlones in Latin American Yiddish Literature by Alan Astro
Here is an abbreviated introduction to Astro's anthology:
Seeking Mameloshn Down South by Ilan Stavans
If you can read Spanish, you're in luck:
Nora Glickman, “Regeneración” de Leib Malach y la trata de blancas, Buenos Aires: Pardés, 1984.
Otherwise, you'll have to read Malach's works in the Yiddish originals.
There are additional biographical details accompanying the Esperanto translation Misisipi. In 1934 or 1935 this play was performed on more than 300 occasions in the major theaters of Poland (I assume in the Yiddish original.) The play was also translated into Hebrew.
The Esperanto translator, I. Jurysta, sets the stage by portraying the horrendous conditions under which Black Americans live in the Jim Crow South, including the rule of lynch-law. The play itself is based on the real-life "Scottsboro Boys" case of the 1930s. Jurysta is unsparing in his indictment of white racism and the capitalist system, as he is perplexed by the rising tide of fascism and nationalism in Europe.
Translating this work from the Yiddish language into Esperanto, I aim to demonstrate the fraternal fellow-feeling and sympathy of a suppressed and persecuted people for a hated race undergoing the same fate. (My translation)
Malach died in 1936. The translator wrote these lines in 1939. Within six years, the Jewish population of Eastern Europe would be exterminated and its culture with it. It would take an additional 20 years for the passage of civil rights legislation in the USA to begin to put an end to Jim Crow.
The only writer of history with the gift of setting alight the sparks of hope in the past, is the one who is convinced of this: that not even the dead will be safe from the enemy, if he is victorious. And this enemy has not ceased to be victorious.
— Walter Benjamin, “Theses on the Philosophy of History”, 1940
Verkis Ralph Dumain je 12:44 PM 0 komentoj
Rubrikoj: Argentino, beletro, Ilan Stavans, jida, judoj, laborista movado, Latina Ameriko, Leib Malach, librokulturo, negraj usonanoj, rasismo, teatro, tradukado
Subscribe to: Posts (Atom)
Pri Mi / About Me
View my complete profile
Feathers / Plumoj & Esperanto (7)
Feathers / Plumoj & Esperanto (6)
Serĉu ĉi-bloge / Search This Blog
A. K. Tolstoj (1)
A. N. Tolstoj (1)
A. Z. Foreman (8)
Aldo de’ Giorgi (2)
Alfred Hermann Fried (1)
Arthur Dawson Foote (2)
Benjamin Lee Whorf (1)
Carl Van Vechten (1)
Carlos A. Castrillón (1)
Charles F. Hockett (1)
Chloe Yelena Miller (1)
D. H. Lawrence (1)
David J. Peterson (1)
David K. Jordan (1)
David N. Myers (2)
Donald E. Morse (1)
E. James Lieberman (1)
Edgar Allan Poe (2)
Eduardo Rózsa Flores (1)
Edward Page Mitchell (1)
Edwin de Kock (4)
Enrique Gaspar y Rimbau (2)
Ezra Clark Stillman (1)
Fernando de Diego (1)
Forrest J. Ackerman (3)
G. M. Tamás (1)
Gotthold Ephraim Lessing (1)
H. G. Wells (9)
H. P. Lovecraft (1)
Imre Baranyai (Emba) (6)
Independent Labour Party (2)
Insulo de la Rozoj (1)
Ivy Kellerman Reed (1)
J. D. Bernal (1)
J. R. R. Tolkien (4)
Jacques Le Puil (1)
James Branch Cabell (1)
Jan Amos Komensky (3)
Jewish Daily Forward (2)
Joel Augustus Rogers (3)
Johan Hammond Rosbach (1)
John I. Francis (11)
Jorge Luis Borges (34)
José Antonio Vergara (1)
Juan Régulo Pérez (1)
K. R. C. Sturmer (8)
Kurt Vonnegut Jr. (3)
L. N. Newell (2)
Ladislav Podmele / Jiří Karen (4)
Lester del Ray (1)
Lev S. Vygotsky (1)
Library of Congress (1)
Lodewijk Cornelius Deij (4)
Louis de Beaufront (1)
Ludovic Rodo Pissarro (2)
Luis Jorge Santos Morales (1)
Martin Luther King (2)
Melvin B. Tolson (1)
Michael G. Smith (1)
Miguel A. Caycedo (1)
Parley Parker Christensen (1)
Paul D. Brazill (1)
Paulo Silas R. Sena (2)
Percy Bysshe Shelley (1)
Philip José Antonio Vergara (1)
Philip José Farmer (1)
Rainer Maria Rilke (1)
Rejna de Jong (1)
Roberto Passos Nogueira (6)
Rodrigo Alberto Ramirez (1)
Ronald J. Glossop (1)
Samuel R. Delany (2)
Sander L. Gilman (1)
T. S. Eliot (1)
The Daily Show (1)
Theodor W. Adorno (10)
Universal Races Congress (10)
Universala Esperanto Asocio (3)
W. A. Verloren van Themaat (1)
W. E. B. Du Bois (4)
William James Sidis (1)
William Sanders Scarborough (2)
William Thomas Stead (1)
Zamenhof Symposium 2009 (1)
Zamenhof Symposium 2010 (19)
Ligoj al miaj projektoj
Esperanto Study Guide / Esperanto-Gvidilo
Esperanto & Laborista Movado / Esperanto & the Labor Movement
Heinrich Heine en Esperanto
Philosophical & Universal Languages, 1600-1800: Bibliography
William Blake en Esperanto
Ateismo / Ateista Tutmonda Esperanto-Organizo
Marxists Internet Archive: Esperanto-sekcio
La Blogo de Tonyo
Gazetoj / Revuoj / Bultenoj
Kajeroj el la Sudo (HALE)
La Ondo de Esperanto
Le Monde diplomatique en Esperanto - la "Diplo"
Ligoj al aliaj retejoj
Elektronika Bibliografio de Esperanto-Artikoloj (EBEA)
Esperanta Literaturo (indekso--Don Harlow)
Esperanta literaturo en la reto (serĉilo)
Esperanto League for North America
Katalogo de artikoloj en E-periodaĵoj
Literaturo en Esperanto (Don Harlow)
Project Gutenberg - Esperanto
Serĉilo de pluraj librokatalogoj
TROVANTO (Aŭstria Nacia Biblioteko)