eo eo eo eo eo eo eo zh eo eo eo ja eo ca eo eo it eo de en hbs_lat eo de eo eo fr hbs_lat nl nl it it eo it eo eo eo eo eo eo sv eo sv eo nl ro eo eo nl eo eo it eo de en eo nl en eo eo pl eo pl eo eo eo oc eo en it eo eo en eo en eo eo pt eo eo si fr en eo zh eo de eo eo eo eo eo eo eo eo eo pt eo eo eo eo eo eo it pl eo eo eo hbs_lat en eo pt eo en eo eo lt pt eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo nl eo eo eo eo eo en it pt eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo es io pt eo eo eo eo pl eo ro eo it en eo eo ca fr es sv pl eo fr sv sv fr eo eo ru ru en de eo eo de uk sv de ro eo sv sv en fr eo eo de uk en fr eo eo ru fr en fr eo eo ca ru it sv eo eo fr de en en eo eo sv fr es fr it eo fr ru es en vo eo oc nb it ja eo eo ca sv sv fr eo eo fr ru eo de eo eo fr sv eo fr eo eo oc ru it es de eo oc uk it nb eo eo oc ru es fr eo eo de sv es de en eo oc de sv en eo eo oc ru es eo eo eo en eo eo eo ru eo eo eo eo eo eo tr en eo eo pt eo lt eo en af nl nb id eo eo nl ca cs eo eo eo eo eo eo eo eo eo nl eo eo eo eo eo eo eo fr eo eo eo eo eo eo eo eo hbs_lat eo eo eo eo eo eo de eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo ceb eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo it eo eo nl eo eo eo eo eo eo eo fr eo eo eo fr eo eo eo eo eo it en eo eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr nl eo eo it eo eo ro eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo tt cv ckb nl id de am an da ar fr arz as en en en az ku uz de lt en ru sv bg new en id ms bn bo bpy br hbs_lat uk ca pt en mhr id it tr mzn it tt hbs_lat pl es vi cy da de fr hsb hi dv la el ca en es et eu ast fa fr fi et hbs_lat nn fr it da fy de hu ja gd lt gn gom gu de de ku de he hi tl hbs_lat it tl hu hy it id fr en es is it bn ja fr jbo jv ka az uz sah en jv ko kk fi km ta ko id en hi ku sk pl cs it it lb hbs_cyr it nl hu lo fa lt lv hi pl en ru en id en ml be mr ms en es my ru mzn en ceb it nds af ne ne nl nb nb es fi tl de fr it it or ta pa en id cs es en pl pms pnb es ps pt io ro es ru ru id bxr es jbo en sd sv de hbs_lat si en sk sl es en et sq hbs_lat cy id nb nl la sv hu en ta te en en th tr ceb en tr tr en oc en en it tyv en ug fy ur uz fr fi vi en tr pl en zh fa fr xmf he da es en zh zh fr zh zh eo eo eo eo eo eo eo eo eo
Ĉina Popola Respubliko - Vikipedio
El Vikipedio, la libera enciklopedio
Por samtitolaj artikoloj vidu la paĝojn Ĉinujo, Respubliko Ĉinujo kaj PRC.
ĉine: 中华人民共和国 (Zhōnghuá rénmín gònghéguó)
Himno: La Marŝo de la Volontuloj
Situo de la ĉefurbo enkadre de Ĉinio
Ĉinio (ĉine 中国 pinjine: Zhōngguó = "la Meza Regno"), oficiala nomo Ĉina Popola Respubliko (ĉine 中华人民共和国 pinjine: Zhōnghuá rénmín gònghéguó, prononco: Ĉungĥŭa Ĵonmin Kungĥokuo) estas lando en orienta Azio kaj la plej multhoma nacio en la mondo. Ĝi estas unupartia socialisma ŝtato regita de la Komunista Partio de Ĉinio, la tria aŭ kvara plej granda lando laŭ areo, kaj havas treege diversajn geografion kaj kulturon. Ekde la enkonduko de kapitalisma ekonomio en 1978, Ĉinio fariĝis ĉefrolanto en mondkomerco, kaj certe fariĝos monda superpotenco dum la komenciĝanta jarcento.
Ĉinio (la civilizacio) estas lando kun plurmiljara historio. Por aliaj periodoj en ĝia historio, vidu: Ĉinio
Por la alia lando, kiu uzas la vorton "Ĉinio" en sia oficiala nomo kaj situas sur la insulo Formozo, vidu: Tajvano (Respubliko de Ĉinio).
Pli detalaj informoj troveblas en la artikoloj Historio de Ĉinio kaj Historio de Ĉina Popola Respubliko.
Mao Zedong proklamas la establon de la ĈPR en 1949
Post la japana malvenko en la Dua Mondmilito rekomencis la alfronton inter la Registaro de la Kuomintango kaj la Komunista Partio de Ĉinio, deĉenigante civila milito kiu finus en 1949 kun la venko de la komunistoj en la kontinento. La 1an de oktobro de tiu jaro, la komunisma ĉefo Mao Zedong proklamis la Ĉinan Popolan Respublikon. La naciisma registaro de Ĉiang Kai-ŝek devis rifuĝi en la insulo de Tajvano, sola parto de la lando, apud iuj malgrandaj insuloj, kiu restus ekstere de la kontrolo de la komunisma registaro (vidu: Respubliko de Ĉinio).
Sub la gvidantaro de Mao, Ĉinio, post nelonga ĥaosa periodo, trairis tempon de granda socia renversiĝo, submetita al la stalinismaj ideologioj de Mao, la tragedia Saltego Antaŭen kaj la Kultura Revolucio.
Post la morto de Mao en 1976, la lando gvidiĝis nelonge de Hua Guofeng, nesciata kaj nesubtena politikisto, kiuj iom poste rezignis potencon Deng Xiaoping. La Deng epoko markiĝis de strukturaj reformoj, ke kreas forta ekonomia kresko kiu daŭris ĝis hodiaŭ. Post Deng venis Jiang Zemin kaj poste Hu Jintao. La aktuala Prezidanto de Ĉinio estas Xi Jinping.
Baraĵo Tri Gorĝoj sur la Jangzio
Homa geografio[redakti | redakti fonton]
La kontinenta Ĉinio mezuras 9,5 milionojn da kvadrataj kilometroj, kaj estas do pli-malpli granda kiel Usono aŭ la tuta Eŭropo ĝis la Uralo.
Horloĝdirekten Ĉinio havas jenajn landlimojn:
norde al Rusio (40 km), Mongolio (4677 km),
nordoriente al Rusio (3605 km),
oriente al Nord-Koreio (1416 km),
sude al Vjetnamio (1281 km), Laoso (423 km), Mjanmao (2185 km), Butano (470 km) kaj Nepalo (1236 km),
sudokcidente al Barato (3380 km),
okcidente al Pakistano (523 km), Afganio (76 km), Taĝikio (430 km), Kirgizio (858 km) kaj Kazaĥio, (1533 km).
La Popola Respubliko Ĉinio havas pro ĝia longeco de 22.133 km, la plej longan landlimon en la mondo.
Natura geografio[redakti | redakti fonton]
Ĉinio estas la tria plej granda lando en la mondo, post Rusio kaj Kanado. Tamen nur 10 procentoj de la areo estas semotaŭgaj.
La surfaco, la klimataj kondiĉoj kaj tiel la priloĝeblo de la diversaj regionoj de la lando varias grandege. Ĉinio havas multajn naturajn limojn al siaj najbaroj: oriente kaj sudoriente troviĝas maroj (tio estas la Flava Maro, la Orientĉina Maro kaj la Sudĉina Maro), sude, sudokcidente, okcidente kaj nordokcidente troveblas altaj montaroj, norde stepoj kaj dezertoj, kaj nordoriente riveroj (Amuro kaj Ussuri).
Topografio[redakti | redakti fonton]
La topografio de Ĉinio estas ofte ekstrema. Unuflanke, la Ĉinghaja-Tibeta Altebenaĵo estas la plej alta altebenaĵo sur la Tero, kaj estas nomata la "tegmenton de la mondo." Tie ĉi, ĉe la landlimo kun Nepalo estas la plej alta punkto, Ĉomolungmo. Aliflanke, partoj de la desertoj de nordokcidenta Ĉinio estas sub la marnivelo.
La Gobi-dezerto norde estas granda "malvarma" dezerto, tio bedaŭrinde vastigas inundi agrikultura lando en la procezo de dezertiĝado. La Leŭsa Altebenaĵo rekte suden konsistas el ŝparlokita ŝlimo (specife leŭso), kiu elblovas de la deserto, kaj estas tre fekunda sed ankaŭ tre eroziema (ĝia flava grundo kontribuas al la koloro de la Flava Rivero). La fekundaj marbordaj ebenaĵoj de orienta Ĉinio estis la korlando de antikva ĉina civilizacio.
Riveroj[redakti | redakti fonton]
Ĉinio estas interkruciĝata de riveroj en la pluvema oriento. La tri plej gravaj kaj longaj riveroj de Ĉinio estas la Jangzio, la Flava Rivero (aŭ Hwangho) kaj la Perlrivero, sekvita de la Mekongo (aŭ Lancangjiang), Bramaputro (aŭ Yarlung-Zangbo) kaj Amuro (aŭ Heilongjiang). Pro geologaj kondiĉoj la riveroj fluas el okcidento orienten, tio estas el altaj regionoj kun neĝo, glaĉeroj kaj malmulte da pluvo al ebenaĵoj kie ofte pluvas.
Historie, la inundebenaĵoj de la Jangzio kaj Flava Rivero spertis severan inundon, kvankam lastatempaj akvoenergiaj projektoj, kiel la de Baraĵo Tri Gorĝoj sur la Jangzio, havas treege reduktitan inundiĝon kaj kre vastaj kvantoj da pura elektra energio.
Klimato[redakti | redakti fonton]
La klimato estas tiel varia, kiel estas la topografio. En la okcidento, la nordo kaj la nordoriento regas kontinenta klimato (Köppen klimata klasiko Dw) kun malvarmegaj vintroj kaj varmegaj someroj. Sude la klimato estas subtropika aŭ tropika, tre distinga klimato, kiu ofte nomiĝas "Ĉinio-klimato" (Köppen Cw kaj Cf). Nordokcidente sekaj klimatoj, ambaŭ varma kaj malvarma (Köppen BW kaj BS), regas. Tibeto havas apartan altmontaran klimaton (Köppen ET aŭ Dw).
Biogeografio[redakti | redakti fonton]
Tial granda lando, Ĉinio havas grandegajn variojn en biogeografio. Vegetaĵaro varias multe tra la tuta lando, kun malabunde vegetita dezertoj kaj kserofitaroj okcidente kaj mezvarmaj foliaj kaj miksaj arbaroj nordoriente. Tropikaj kaj subtropikaj humidaj foliarbaroj situas sudoriente kaj la alta Ĉinghaja-Tibeta Altebenaĵo estas ĉefe montartundro.
Ĉinio enhavas grandan kvanton de endemiaj kaj ofte endanĝerigataj specioj, kun tia raraj kaj ikonecaj specioj kiel la granda pando, azia nigra urso, siberia tigro kaj la eventuale formorta blanknaĝila delfeno (aŭ Baiji) de la Jangzio.
Ekologio[redakti | redakti fonton]
La medio de Ĉinio estas en malbona stato, kaj daŭras malboniĝi pro rapida disvolviĝo en ekologie delikataj lokoj. Akvopoluo estas severa problemo en Ĉinio, kiel akvo eligaĵo en ĉinaj urboj estas malstrikta reguligata. La Jangzio kaj Flava Rivero estas precipe poluiĝita.
Simile estas aerpoluo problema en la plejparto de urbegoj, kiu rezultas el la granda kvanto de terkarbo-fumoj produktis, ekde terkarbo ankoraŭ estas grava brulaĵo por ĉinaj familioj. La eksploda pliigo de aŭto-proprieto en Ĉinio pasintjardeke ankaŭ kontribuas aerpoluon. Tia estas la afero de aepoluo en Ĉinio ke satelita bildoj rivelas brunetan nubon de fulgo, tio formas ĉiujare super Sudorienta Azio de januaro tra marto, nomata la "Azia bruna nubo."
Loĝantaro[redakti | redakti fonton]
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Demografio de Popola Respubliko Ĉinio.
Kiel la plej multhoma nacio en la mondo, enloĝate de ĉirkaŭ 1,3 miliardoj, la ĈPR zorgiĝas pri sia demografia kresko kaj provas, miksrezulte, efektivigi striktan familiplanadan politikon (unuinfana politiko). La registara celo estos stabiligi demografian kreskon frue en la 21a jarcento, kvankam iuj projekcioj taksas loĝantaron de 1,4-1,6 miliardoj de 2025. Tial, Ĉinio daŭros ĝian unuinfanon politikon ĝis almenaŭ la jaro 2020.
Aparte koncernanta estas la granda misekvilibro en la sekso proporcio denaske, kiu ŝajne kaŭziĝis de kombinaĵo de tradicia prefero por knaboj kaj familiplanada premo. Ĉi tiu trovo estigis la malpermeso de sonografio por malhelpi seksdiskriminacia aborto. Kiel ĉi tiu tendenco de seksa misekvilibro pliiĝas, fakuloj avertas pri socian malstabilecon, se ĉi tiu tendenco daŭras.
Ĉirkaŭ 32 elcentoj de la loĝantaro loĝas en urboj.
Laŭ taksoj el la jaro 2000, la loĝantaro kreskas je 0,9 elcentoj ĉiujare. Inter 1000 homoj estas 16,12 naskoj kaj 6,73 mortoj ĉiujare. Virinoj havas averaĝe 1,82 infanojn. 28,92 el 1000 naskitaj beboj mortas. La vivo daŭras avaraĝe 71,38 jarojn (69,6 ĉe viroj, 73,3 jarojn ĉe virinoj).
81,5 elcentoj de la loĝantoj kapablas legi kaj skribi (89,9 elcentoj de la viroj, 72,7 elcentoj de la virinoj - taksoj el 1995).
Ĉefaj urboj[redakti | redakti fonton]
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Listo de urboj de Ĉinio.
Ĉinio spertis eksplodan urban kreskon, kiel tiuj kiu loĝis en kamparaj lokoj alfluis al la urboj por laborpostenoj. En la pasinta jardeko, ĉiniaj urboj vastigis ĉe tipa indico de 10% ĉiujare. La indico de urbanizado pliiĝis de 17,4% al 46,8% inter 1978 kaj 2009, skalo senprecedenca en la homa historio.
La rezulto estas granda nombro de urboj en Ĉinio kun grandegaj loĝantaroj, kelkdekoj da kun pli ol milionaj loĝantoj, laŭ la individua difino de “urbo” (“urboj” en Ĉinio estas malsama de la difino en aliaj landoj, kaj sekve difinita diversmaniere). La subaj ciferoj estas de 2008, kaj estas sole taksoj pri la loĝantaro ene de urbocentroj; malsama rangordo ekzistas kiam oni konsideras la tuta metropola loĝantaro (antaŭurba kaj kampara loĝantaro).
Plejgrandaj urboj de la Ĉina Popola Respubliko
vidi • diskuti • redakti
Tasko de 2008 - antaŭurba kaj kampara loko ekskludita de urbocentra loĝantaro
Noto: foje anstataŭ Honkongo oni uzas la 2 apartajn urbojn Kaŭlunon kaj Centralon.
Aliaj mezgravaj urboj, tamen milionurboj estas:
Etnoj[redakti | redakti fonton]
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Etnoj en Ĉinio.
Oni distingas en Ĉinio diversajn etnojn kaj homgrupojn. La plimulto (91,9 %) estas konata kiel hanoj (kelkfoje, erare, ĉinoj). Inter la ceteraj oni povas mencii: ĝŭangoj, mjaŭoj, ujguroj, jioj, mongoloj, tibetanoj, bujejoj, koreoj, jaŭoj, kazaĥoj, dajoj, ktp.
La ne-hanoj loĝas plejparte en la monta sudokcidento (Junano, Tibeto, ktp) kaj la dezerta nordo kaj okcidento (Interna Mongolio, Manĉurio, Ŝinĝjango, ktp), la restaĵoj de la manĉua Qing-dinastio.
Religio[redakti | redakti fonton]
Oficiale: ateismo. La registaro estas malamika al religio organizita ekster la regado de la ŝtato.
Tradicie: taoismo, budhismo, islamo (2–3 %), kristanismo (1 %, takso).
Politiko[redakti | redakti fonton]
Granda Popola Halo en Tjan'anmen-placo, Pekino
La ĈPR, fondiĝis en 1949, regiĝis kiel komunisma diktaturo, sed ekde la kreado de konstitucion en 1982, restriktoj de libereco havas malstreĉiĝis konsiderinde, aparte kompare kun la Mao epoko. La ĈPR registaro restas tre absolutisma en iuj flankoj, precipe en la restriktoj en la interreto, gazetaro, kunvenado, kopio, kaj religio.
La registaro ne ekzistas sendepende de la Komunista Partio de Ĉinio, kaj tial, kelkaj ĉefuloj de la partio neformale decidas pri la aferoj de la nacio. La Nacia Popola Kongreso, kiu kunvenas en la Granda Popola Halo en Pekino, daŭrigas aperon de demokratio, sed ne efektive provizas ĝin. La Partio provas reformi kapitalisme, sed ne demokrate.
Estas iuj movoj al politika liberaligo, en tiu balotadoj okazas hodiaŭ ĉe la vilaĝo kaj urbo niveloj, kaj ke leĝfarejoj havas montritan iuj asertiveco kontraŭ la Partio tempaltempe. Tamen, la Partio retenas efika rego super registaro nomumoj: mankas serioza kontraŭstaro, la Partio venkas senbatale plejofte. Politikaj koncernoj en la ĈPR inkluzivas malpliigi la kreskatan malegalecon inter riĉuloj kaj malriĉuloj, kaj batalas kontraŭ korupto ene de la registara gvidantaro.
Administra divido[redakti | redakti fonton]
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Administra divido de Ĉinio.
La Ĉina Popola Respubliko havas administran regon super 22 provincoj kaj konsideras Tajvanon esti sia 23a provinco, malgraŭ sen rego super Tajvano, kiu estas aktuale administriĝis de la Respubliko de Ĉinio. Estas ankaŭ kvin aŭtonomaj regionoj, ĉiu kun nomita malplimulta etno; kvar urboj; kaj du specialaj administraj regionoj (SAR), ke havas alta mezuro de aŭtonomeco.
Sub ĉi tiu unua nivelo de administra registaro, tie ankaŭ ekzistas du pliaj niveloj kun pliiganta lokan regon. Prefektujoj, aŭtonomaj prefektujoj, kaj duanivelaj urboj konsistigas la duan nivelon; subprefektujoj, aŭtonomaj subprefektujoj, trianivelaj urboj, kaj distriktoj konsistigas la trian nivelon. En Interna Mongolio, la dua- kaj trianivelaj dividoj estas iomete malsama por historiaj kialoj.
v • d • r
Unuanivelaj dividoj de la Ĉina Popola Respubliko
Anhujo  • Ĉinghajo  • Fuĝjano  • Gansuo  • Gŭiĝoŭo  • Ĝeĝjango  • Ĝjangsuo  • Ĝjangŝio  • Ĝilinio  • Hajnano  • Hebejo  • Hejlongĝjango  • Henano  • Hubejo  • Hunano  • Junano  • Kantonio  • Ljaŭningo  • Siĉŭano  • Ŝandongo  • Ŝanŝio  • Ŝenŝjio  • Tajvano†
Gŭangŝio  • Interna Mongolio  • Ningŝjao  • Ŝinĝjango  • Tibeto
Ĉongĉingo  • Pekino  • Ŝanhajo  • Tjanĝino
†Tajvano estas postulata de la ĈPR sed agas sendepende kiel la Respubliko de Ĉinio
Armeo[redakti | redakti fonton]
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Popola Liberiga Armeo.
La armeo de Ĉinio nomiĝas Popola Liberiga Armeo.
En 2007, la registaro volis kreskigi la buĝeton de la armeo je 17,8 % por novigi siajn militajn rimedojn. Jiang Enzhu, la parolanto de la nacia kongreso de la popolo, deklaris la 4-an de marto 2007 dum konferenco por ĵurnalistoj, ke en 2007 la buĝeto antaŭvidita por la armeo sumos 350,92 miliardojn da juanoj, egalvaloraj al ĉirkaŭ 44,94 miliardoj da dolaroj, do kresko de 17,8 % kompare al 2006. Li deklaris, ke Ĉinio volas disvolviĝi pace kaj ĝia milita volo estas nur defendema. Li aldonis, ke la armeo celas sekurecon kaj unuiĝon de la lando (kun Tajvano) kaj konstruadon de socio modere prospera.
Tiu buĝeto konstituas 7,5 % de la tuta buĝeto antaŭvidata.[1] En 2006, la buĝeto kreskis je 14,7 % kompare al 2005, la militaj elspezoj sumis 283,8 miliardojn da juanoj (36,6 miliardojn de dolaroj).
Diplomatio[redakti | redakti fonton]
Ĉina prezidanto Hu Jintao kaj usona tiam-prezidanto George Bush
Ĉinio daŭrigas diplomatiajn rilatojn kun plej landoj en la mondo. Malgraŭ tio, Ĉinio rifuzas diplomatian rilaton kun iu lando ke agnoskas la Respublikon de Ĉinio aŭ montras signojn de kunlaborado kun Tajvano. Ĝi kontraŭas separatismaj figuruloj, kiel la Dalaj-lamao, kvankam multaj landoj daŭrigas diplomatiajn ligojn kun la Dalaj-lamao malgraŭ ĉi tiu.
La monda ekonomio, kaj speciale la usona ekonomio, estas proksime ligita al Ĉinio, kaj rezulte, Ĉinio ofte havas gravan ekspluataĵo super tutmondaj ekonomiaj diskutoj. Lastatempe, usonaj politiksciencistoj asertas, ke la renminbi-juano estas cele subvalorita, kiu donas Ĉinio maljusta komerca avantaĝo.
Ĉinio havas streĉan rilaton kun Japanio, rezulto de dubinda japana agnosko de abomenaĵoj dum la Dua mondmilito. Ĉinaj malplimultoj en aziaj landoj ankaŭ foje facas sinofobia sintenojn, antaŭ de agresa ekonomia diplomatio de Ĉinio.
Estas teritoria konflikto kun Vjetnamio nomita foje Naŭ-streka linio.
Ĉinio lastatempe komencis investi peze en afrikaj landoj, sopiras je komerco kaj ambaŭpartia kunlaboro. Estas la vido de iuj, ke la investo de Ĉinio en Afriko faros plibona ol jardekoj de internacia monhelpo fariĝas por la kontinento.
Sociapolitiko kaj Homrajtfitraktoj[redakti | redakti fonton]
Cenzuro de politika parolado kaj informoj, special en interreto, uziĝas rutine por mutigi kritikon de la Komunista Partio. La registaro subpremas manifestacioj de organizaĵoj kaj kredaro ke ĝi konsideras potencialan minacon de "socia stabileco", kiel okazis dum la Tjan’anmen-placo masakro de 1989.
La Partio havas nekompleta sukceso en rego de informoj: la tre fortaj rego super amaskomunikiloj facas tre fortaj merkataj konkurso, ĉiam pli edukada civitanaro, kaj kultura ŝanĝoj kiuj faras Ĉinio pli malfermita, precipe sur ekologiaj aferoj. Tamen, provoj ankoraŭ fariĝis de la Ĉina registaro regi la haveblan informojn de ekstere mondo, ke rekontiĝis de la popolamaso.
Ĉina civitano Liu Xiaobo premiiĝi la Nobel-premion pri paco en 2010 por lia laboro en la subtera rezisto de homrajtfitraktoj en Ĉinio, sed kiel politika kaptito en Ĉinio, li ne povis vojaĝi Norvegion ricevi la premion.
Multaj landoj daŭras kondamni la homrajtfitraktojn de Ĉinio.
Ekonomio[redakti | redakti fonton]
La Ĉina Popola Respubliko nuntempe konsistigas la duan plej grandan ekonomion en la mondo laŭ malneta enlanda produkto, post Usono.
De sia establo en 1949 ĝis 1978, Ĉinio estis Sovet-stila socialisma planekonomio. Mao Zedong klopodis puŝi la landon al pli granda industriiĝo en la katastrofa Saltego Antaŭen kaj rezistis ĉian kapitalisman influon. Tamen, la posteulo de Mao, Deng Xiaoping, komencis reformi la ekonomion al kapitalisma direkto. Deng plibonigis interlandajn rilatojn kun Usono kaj ekde 1978 proponis la modelon de merkata socialismo. La programo de Deng konsistis el "kvar modernigoj", en la fakoj de terkulturo; industrio; scienco kaj teknologio; militistaro. Sub lia regado oni transdonis kultivejojn al kultivistoj laŭ dekjaraj kontraktoj, malplifortigis la registaran kontrolon pri prezoj, kuraĝigis la naskon de novaj entreprenoj kaj logis eksterlandan investon en la lando.
Ekde tiam, la ĉinia ekonomio rapidege disvolviĝis, interalie danke al la kreo de Specialaj Ekonomiaj Zonoj kiuj instigis eksterlandan investon.
La rimarkinda ekonomia disvolviĝo de Ĉinio dum la lastaj tri jardekoj ĉefe ŝuldiĝas al la abunda kaj malmultekosta laborforto havebla en la lando, kiu altiris entreprenojn el okcidento kaj Japanio. Danke al tio, en 2009 nur 10% da ĉinoj ricevis malpli ol unu dolaron tage, dum en 1978 la sama procentaĵo estis 64%.
Estas menciinde, ke la ekonomia disvolviĝo ĉefe okazas en la sudorientaj industriaj regionoj, dum kreskas la divido rilate al la malpli riĉaj nordaj kaj orientaj regionoj.
Kulturo[redakti | redakti fonton]
Ĉinio havas longan, eminentan kulturan historion. Tamen, dum la epoko de la Kultura Revolucio, la tiama komunista reĝimo provis ruinigi tradician kulturon, rigardatan kiel kontraŭprogresa, pere de reĝimo de teroro. Ekde tiam, la ĉina registaro havas akceptitan tradician kulturon, kaj estas vigla reviviĝo. Grava artefaktoj de ĉina kulturo estas kaligrafio, pentraĵo, dramo, popoldanco, lignoprilaboro, batalartoj (kiel Kungfuo), teksaĵaj artoj kaj tradicia kuirarto; fakte la plej trovata aktiveco de ĉinoj eksterlande estas plej ofte komerco kaj restoracioj.
Arto[redakti | redakti fonton]
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Ĉina arto.
Ĉina arto estas vidarto kiu, ĉu antikva aŭ moderna, originiĝis en aŭ estas praktikata en Ĉinio aŭ de ĉinaj artistoj. La Ĉina arto ankaŭ en la Respubliko Ĉinio (Tajvano) kaj tiu de transmaraj ĉinoj povas esti konsiderata parto de Ĉina arto se ĝi bazas sur la Ĉinaj heredo kaj kulturo. Komenca "ŝtonepoa arto" datas el la jaroj 10,000 a.K., ĉefe konsistanta el simpla ceramiko kaj skulptaĵoj. Post tiu komenca periodo de Ĉina arto, same kiel ĉe la Ĉina historio, ĝi estas tipe klasita laŭ la sukcedo de reganta dinastioj de Ĉinaj imperiestroj, plej el kiuj daŭris kelkajn centojn da jaroj.
Kuirarto[redakti | redakti fonton]
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Ĉina kuirarto.
Aro da tipaj pladoj de la ĉina kuirarto en la provinco Suzhou, Jiangsu, kun ujoj el rizo, salikokoj, melongeno, kaj tofuo fermentita, legomoj, anaso kaj centra telerego kun viando kaj bambuo.
Ĉinio havas unu el la plej riĉaj kulinaraj heredaĵoj de la mondo. Solida Ĉina manĝaĵo estas manĝata per manĝbastonetoj, kaj likva per vasta, platfunda kulero (kutime el ceramiko). Ĉinoj konsideras la ĉeesto de tranĉilo sur la tablo kiel barbareco, tial la plejmulto de la manĝaĵoj estas preparitaj en malgrandaj pecoj, preta por tuja preno kaj manĝado. Malsimile al okcidentaj manĝaĵoj kie vianda proteino estas la ĉefa elemento de la manĝo, fonto de karbonhidratoj (rizo, nudeloj aŭ moĉioj) plejofte estas la ĉefa ingredienco de ĉina manĝo. Eble paradoksa, dum formala ĉina bankedo oni tute ne rajtas surtabligi rizon.
Luktartoj[redakti | redakti fonton]
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Ĉinaj luktartoj.
Ĉinaj luktartoj, kiuj estas nomataj kung fu (Ĉina: 功夫; pinjine: gong fu) aŭ ŭu ŝu (武術), estas nombro de luktostiloj kiuj disvolviĝis laŭlonge de jarcentoj en Ĉinio. Tiuj luktostiloj estas ofte klasitaj laŭ komunaj trajtoj, identigitaj kiel "familioj" (家; jiā), "sektoj" (派; pài) aŭ "skoloj" (門; mén) de luktartoj. Ekzemploj de tiaj trajtoj estas fizikaj ekzercoj kiuj inkludasn bestimitadon, aŭ trejnmetodoj inspiritaj de ĉinaj filozofioj, religioj kaj legendoj.
Esperanto en Ĉinio[redakti | redakti fonton]
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Esperanto-movado en Ĉinio.
La ĉinia Esperanto-movado estas bunta kaj plurfaceta.
Nuntempe (en 2012) eldoniĝas esperantlingve la du informretejoj Espero, posteulo de la papera revuo El Popola Ĉinio, kaj la oficiala ŝtata informilo China.org.cn, havebla en aliaj ok lingvoj. Ĉi-lasta ankaŭ ofertas televidajn raportojn en Esperanto. El Pekino cetere disaŭdiĝas Ĉina Radio Internacia (http://esperanto.cri.cn/).
La Universala Kongreso de Esperanto mem okazis dufoje en Ĉinio, en 1986 kaj en 2004, ambaŭfoje en la ĉefurbo Pekino. En la jaro 1986 la kongresanaro nombris 2482, dum en la jaro 2004 la kongreson partoprenis 2031 esperantistoj.
Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]
Ĉina Popola Respubliko en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Kategorio Ĉina Popola Respubliko en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Kategorio Ĉina Popola Respubliko en la Vikinovaĵoj (Liberaj novaĵoj)
Listo de urboj de Ĉinio
Administra divido de Ĉinio
Komunista Partio de Ĉinio
Specialaj Ekonomiaj Zonoj (Ĉinio)
List de ĉinaj esperantistoj
Referencoj[redakti | redakti fonton]
Enciklopedieto de Ĉinio, kompilis LI Qiang kaj Zhang Meizhi, tradukis FAN Yizu, Pekino: Ĉina Esperanto-Eldonejo, 1994.
La libro konigas la ĉinajn historion, geografion, kulturon, pikturon, metiarton, literaturon, turismon, Esperanto-movadon kaj aliajn.
Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]
Malfermita adresaro pri Ĉinio.
v • d • r
Ŝanhaja Organizo por Kunlaboro
Ĉinio •  Kazaĥio •  Kirgizio •  Rusio •  Taĝikio•  Uzbekio
Spektantaj ŝtatoj:  Barato •  Irano •  Mongolio •  Pakistano
v • d • r
Afganio • Armenio • Azerbajĝano • Barejno • Bangladeŝo • Barato • Birmo • Brunejo • Butano • Ĉinio • Filipinoj • Indonezio • Irako • Irano • Israelo • Japanio • Jemeno • Jordanio • Kamboĝo • Kartvelio • Kataro • Kazaĥio • Kipro • Kirgizio • Kuvajto • Laoso • Libano • Malajzio • Maldivoj • Mongolio • Nepalo • Nord-Koreio • Omano • Orienta Timoro • Pakistano • Palestino • Rusio • Sauda Arabio • Singapuro • Sirio • Srilanko • Sud-Koreio • Taĝikio • Tajlando • Tajvano • Turkio • Turkmenio • Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj • Uzbekio • Vjetnamio
Dependaj teritorioj: Brita Hindoceana Teritorio • Kokosinsuloj • Kristnaskinsulo
Lando kun ŝablono Geokesto
Havendaj artikoloj pli grandaj ol 30 kB
Informoj pri la paĝo
Citi ĉi tiun artikolon
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni
Ĉi tiu paĝo estis lastafoje redaktita je 06:29, 14 jul. 2017.
La teksto disponeblas laŭ la permesilo Krea Komunaĵo Atribuite-Samkondiĉe 3.0 Neadaptita; eble aldonaj kondiĉoj aplikeblas. Vidu la uzkondiĉojn por detaloj.
Regularo pri respekto de la privateco
Vidigo por porteblaj aparatoj