eo it eo eo eo eo eo it pl eo it eo eo pt tr eo eo eo eo eo it eo it pt it hbs_lat de el eo pl it oc en es eo eo ca en eo it it da en es eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo lt eo eo en en de en eo de en eo eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr fi eo eo it eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo nl de ar az de ru bg bn hbs_lat ca hbs_lat da de el en es et fa fi fr he hbs_lat hu hy id is it ja ka ko nl lt lv ml nds ne nl nb nb pa pl pt ro ru hbs_lat en sk sl hbs_lat sv ta te th ceb tr oc fy ur vi zh fr eo eo eo eo eo eo eo eo eo
El Vikipedio, la libera enciklopedio
En fiziko, kialo por iu ajn akcelo aŭ aliaj ŝanĝoj en movoj estas fortoj. Esplorante la naturon oni povas vidi preskaŭ senliman kvanton de diferaj fortoj: forto de pezo, de tensio, de elasteco, de froto, de aera rezisto, de eksplodo ktp. Sed kiam oni eksciis la atoman strukturon de substanco, fizikistoj komprenis ke ĉiuj tiaj fortoj eblas priskribi per interagoj inter atomoj kaj elektronoj. Do ĉiuj fortoj eblis priskribi kiel formoj de elektromagnetaj interagoj, krom tiuj de gravitaj interagoj inter masoj. Tiuj du fortoj estis nomitaj fundamentaj fortoj de fiziko.
En 1930-aj jaroj oni malkovris la nukleon de atomo kaj ĝian fajnan strukturon (protonojn kaj neŭtronojn). Gravito aŭ elektromagneta forto ne povis klarigi kio tenas protonojn kaj neŭtronojn kune. Pro tio oni postulis trian fundamentan forton - la fortan nuklean forton. Poste oni ankaŭ bezonis la kvaran, ĉar alie ne eblis kompreni kelkajn interagojn en kvantuma mondo, ekzemple disfalon de liberaj neŭtronoj. Tiun forton oni nomis malforta nuklea forto.
Do, en moderna fiziko la kvar fundamentajn fortojn de la universo oni nomas:
Ĝis nun tio sufiĉas por kompreni iun ajn forton aŭ interagon, kiun la scienco konas.
Nuntempe por ĉiu fundamenta forto oni postulis ekziston de partiklo, kiu tenas ĝin. Tiu nomiĝas kalibra bosono.
2 Unuita teorio de fundamentaj fortoj
Komparotabelo[redakti | redakti fonton]
1.4 x 10−15 metrojn
bosonoj "W" kaj "Z"
Unuita teorio de fundamentaj fortoj[redakti | redakti fonton]
Unua ĝenerala teorio pri fundamentaj fortoj estis teorio de elektromagnetismo, kreita far James Clerk Maxwell en 1863. Poste, en 1915, Albert Einstein enkondukis ĝeneralan teorion de relativeco, kiu priskribis gravitan kampon. Elektromagnetismo kaj gravito estis nuraj fundamentaj fortoj konataj tiatempe, kaj aperis ideo ke eblas unuigi ilin per iu komuna teorio, same kiel Maxwell unuigis elektron kaj magnetismon. Tia teorio rigardus graviton kaj elektromagnetismon kiel aspektoj de iu unu fenomeno.
Dum unua duono de 20-a jarcento multaj fizikistoj provis krei tian teorion, sed neniu el ili aperis tute ĝusta. Parte kialo estis tio, ke teorio de elektromagnetismo kaj de ĝenerala relativeco havas malsaman naturon. La gravito estas priskribata kiel kurvado de spaco-tempo kaj estas en tiu senco nemateria. Elektromagneta kampo, tamen, estas eco de apartaj partikloj kaj, do, estas materio en plena senco de la vorto.
En dua duono de 20-a jarcento la problemo plu malfaciliĝis pro bezono de inkludo de malforta kaj forta nukleaj fortoj kaj kvantumado.
En 1967 Abdus Salam kaj Steven Weinberg kreis teorion de elektromalforta forto, kiu unuigis elektromagnetan forton kun la malforta (poste la teorio estis pruvita dum eksperimentoj ĉe Granda Elektron-Pozitrona Koliziigilo). En 1973 ankaŭ aperis teorio de forta nuklea forto (Kvantuma kolordinamiko). Surbaze de tiuj teorioj estis kreita norma modelo de elementaj partikloj, kiu priskribis tri fundamentajn fortojn - la elektromagneta, la forta kaj la malforta.
Eksperimenta pruvo de la Standarda Modelo estas trovo de ĉiuj antaŭdiritaj partikloj kun antaŭdiritaj ecoj. Nun, en komenco de jaro 2009, estas trovitaj ĉiuj fundamentaj partikloj de Standarda Modelo krom bosono de Higgs.
Sekve, nun fundamentaj fortoj estas priskribataj per du teorioj: la ĝenerala teorio de relativeco kaj la Standarda Modelo. Pro malfacileco de kreo de teorio de kvantuma gravito, oni ankoraŭ ne povas unuigi tiujn du. Por plian unuigon oni provas uzi kelkajn novajn teoriojn kiel teorio de kordoj kaj M-teorio.
Ĉi tiu artikolo ankoraŭ estas ĝermo pri fiziko.
Helpu al Vikipedio plilongigi ĝin. Se jam ekzistas alilingva samtema artikolo pli disvolvita, traduku kaj aldonu el ĝi (menciante la fonton).
Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]
Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]
Informoj pri la paĝo
Citi ĉi tiun artikolon
Ĉi tiu paĝo estis lastafoje redaktita je 21:42, 15 jan. 2016.
La teksto disponeblas laŭ la permesilo Krea Komunaĵo Atribuite-Samkondiĉe 3.0 Neadaptita; eble aldonaj kondiĉoj aplikeblas. Vidu la uzkondiĉojn por detaloj.
Regularo pri respekto de la privateco
Vidigo por porteblaj aparatoj