eo eo eo eo eo eo eo es eo eo eo eo da eo eo hbs_lat fr fr en eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo nl eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo
Redaktado de Partikla fiziko - Vikipedio
Salti al navigilo Salti al serĉilo
Averto: vi ne estas ensalutinta. Via IP-adreso enregistriĝos en la redakta historio de tiu ĉi paĝo. Se vi ensalutas aŭ kreas konton, viaj redaktoj estos atribuitaj al via uzantnomo, kune kun aliaj bonaĵoj.
Kontrolo kontraŭ spamo. Ne entajpu ion ajn!
{{Scienco}} '''Partikla fiziko''' estas fako de [[fiziko]] pri la [[elementa partiklo|elementaj]] konsistaĵoj de [[materio]] kaj [[radiado]]j, kaj la interagadoj inter ili. Ĝi ankaŭ estas nomata '''altenergia fiziko''', ĉar multe da elementaj partikloj ne okazas sendepende en [[naturo]], kaj nur povas troviĝi dum energiegaj kolizioj inter pli grandaj partikloj, kiel oni faras per [[partikla akcelilo|partiklaj akceliloj]]. == Subatomaj partikloj == La fokuso de moderna partikla fiziko estas [[subatoma partiklo|subatomaj partikloj]], kiuj estas pli malgrandaj ol [[atomo]]j. Tiuj inkluzivas konsistaĵojn de atomoj kiel [[elektrono]]j, [[protono]]j kaj [[neŭtrono]]j (protonoj kaj neŭtronoj efektive estas kunmetitaj partikloj, konsistantaj el [[kvarko]]j), krom partikloj produktataj per radiadaj kaj dispersaj procesoj, kiel [[fotono]]j, [[neŭtrino]]j kaj [[muono]]j. Efektive, la nomo ''partiklo'' estas iomete netaŭga. La objektoj studataj en partikla fiziko obeas la principojn de [[kvantummeĥaniko]]. Do, ili elmontras [[onda-partikla dualeco|ondan-partiklan dualecon]], elmontrantaj partiklan konduton en iaj eksperimentaj situacioj kaj [[ondo|ondan]] konduton en aliaj. Teorie, ili estas priskribataj nek kiel ondoj nek kiel partikloj, sed kiel stataj vektoroj en abstrakta [[spaco Hilbert]]. Sekvante la konvenciojn de partiklaj fizikistoj, ĉi tie "elementaj partikloj" signifas objektojn kiel elektronojn kaj fotonojn, kun la kompreno ke tiuj "partikloj" ankaŭ elmontras ondan konduton. Ĉiu partiklo observita katalogiĝis en [[kvantuma kampa teorio]] nomata la [[Norma Modelo]], kiun ofte estas opiniata la plej bona atingo de la partiklaj fizikistoj ĝis nun. La modelo enhavas kvardek sep specoj de elementaj partikloj, iuj de kiuj povas kuniĝi por formi kunmetitajn partiklojn, kiu klarigas la centojn de aliaj specoj de partikloj eltrovataj ek de la [[1960-aj jaroj]]. La Norma Modelo troviĝis akorda kun preskaŭ ĉiu eksperimento farita ĝis nun. Tamen, la plimulto da partiklaj fizikistoj kredas ke ĝi estas malkompleta priskribo de naturo, kaj ke pli fundamenta teorio atendas eltrovadon. Dum lastatempaj jaroj, mezuroj de la [[maso]] de neŭtrino produktis la unuajn eksperimentajn deviojn de la Norma Modelo. Partikla fiziko influegis [[filozofio de scienco|filozofion de scienco]]. La [[reduktismo|reduktismajn]] ideojn kiuj pelas multa laboro en ĉi tiu fako kritikis diversaj [[filozofo]]j kaj [[sciencisto]]j. == Historio de partikla fiziko == La ideo ke materio kunmetiĝas el elementaj partikloj ĉeestis almenaŭ ek de la [[6-a jarcento a.K.]]. La filozofan doktrinon de "atomismo" studis [[Helena civilizo|antikvaj Grekaj]] filozofoj kiel [[Leŭkipo (filozofo)|Leŭkipo]], [[Demokrito]], kaj [[Epikuro]]. Kvankam [[Isaac Newton]] en la [[17-a jarcento]] pensis ke materio kunmetiĝas el partikloj, estis [[John Dalton]] kiu formale deklaris ke ĉio kunmetiĝas el etaj atomoj. La unua [[Perioda Tabelo De La Elementoj|perioda tabelo]] de [[Dmitrij Mendelejev]] en [[1869]] helpis solidigi la koncepton, ofta tra la [[19-a jarcento]], ke materio kunmetiĝas el atomoj. Esplorado de [[J.J. Thomson]] konstatis ke atomoj kunmetiĝas el malpezaj elektronoj kaj pezaj protonoj. [[Ernest Rutherford]] konstatis ke protonoj koncentriĝas en densa [[nukleo]] (pli precize, [[atomkerno]]). Oni komence kredis ke la nukleo kunmetiĝas el protonoj kaj enfermaj elektronoj (por klarigi la malsamecon inter nuklea ŝarĝo kaj atoma maso), sed poste oni trovis ke ĝi kunmetiĝas el protonoj kaj neŭtronoj. La [[20-a jarcento|20-a jarcentaj]] esploradoj de [[atomkerna fiziko]] kaj kvantummeĥaniko, kulminanta kun pruvoj de [[atomkernofendado|nuklea fendiĝo]] kaj [[nuklea kunfandiĝo]], kondukis al aktiva industrio de produktado de unu atomo el alia, eĉ iganta ebla (kvankam ne ekonomie efektigebla) la transmutacion de [[plumbo]] en [[oro]]n. Tiuj teorioj sukcese antaŭvidis [[nuklea armilo|nukleajn armilojn]]. Tra la [[1950-aj jaroj|1950-aj]] kaj 1960-aj jaroj, konfuzega sortimento da partikloj troviĝis en dispersadaj eksperimentoj. Tiu estis la tiel nomata "partikla zoo", sed tiu nomo malkonsiliĝis post la formulado de la Norma Modelo dum la [[1970-aj jaroj]] en kiu la granda nombro de partikloj klariĝis kiel kombinaĵoj de pli malgranda nombro de fundamentaj partikloj. == Bildaro ==   Dosiero:Classement particules.jpg| Dosiero:Octet baryons.jpg| Dosiero:Octet mesons.jpg|   == Vidu ankaŭ == {{Projektoj}} * [[Listo de partikloj]] * [[Nuklea fiziko]] * [[CERN]] [[Kategorio:Partikla fiziko| ]] [[Kategorio:Fiziko]]
Konservante, vi konsentas senlime doni vian kontribuon laŭ la Permesilo Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 kaj la GFDL.
Vi konsentas esti agnoskata de reuzantoj almenaŭ per ligilo aŭ URL al la paĝo kontribuita. Vidu la Rajtojn de Uzado por detaloj.
Nuligi Helpo pri redaktado (malfermiĝas en nova fenestro)
Specialaj Signoj: Ĉ ĉ Ĝ ĝ Ĥ ĥ Ĵ ĵ Ŝ ŝ Ŭ ŭ Ā ā Ē ē Ī ī Ō ō Ū ū · ß · Ð ð Þ þ · ĉ ĝ ĥ ĵ ŝ ŭ ·
Æ æ Œ œ · ÿ Ÿ · – — • ’ | … ~ ° «» ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ ⁹ ⁰ ½ nedisegebla spaco :    ·
Vikisintakso: ligiloj [] [[]] komento :   ŝablono : {{}} {{#if:|1|0}} parametro {{{}}}
defaŭlta ordigŝlosilo {{DEFAŬLTORDIGO:}} [[Kategorio:]] {{PAGENAME}}
[[Dosiero:]] [[Media:]] #ALIDIREKTU[[]] · [[Commons:]] [[m:]] [[n:]] [[q:]] [[s:]] [[Wikt:]]
·    ·    ·    ·
Vikidatumoj entities used in this page
partikla fiziko: Other (Statements), Sitelink, Aserto: P225, Aserto: P373, Aserto: P935
Ŝablonoj uzitaj sur ĉi tiu paĝo:
Ŝablono:!- (vidi fontkodon) (protektita)
Ŝablono:Flanka kesto kun kaŝeblaj listoj (redakti)
Ŝablono:Lin serĉi (vidi fontkodon) (protektita)
Ŝablono:Projektoj (vidi fontkodon) (protektita)
Ŝablono:Tnavbar (vidi fontkodon) (duon-protektita)
Ŝablono:Ŝanĝu ŝablonon (vidi fontkodon) (protektita)
Informoj pri la paĝo
Regularo pri respekto de la privateco