eo eo eo eo bg cs da de en eo es et fr de hbs_lat hu it lt lv nl pl ro ru sk sl sv lt eo de eo it eo eo et hbs_lat eo sv eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo en eo de eo eo eo eo eo
Aŭstrio, Kolombio, Ĉeĥio, Finnlando, Germanio, Hungario, Kosovo, Albanio, Makedonio, Norvegio, Rumanio, Svedio, Slovenio, EU
Multaj landoj en Eŭropo, Okcidenta Azio kaj Ameriko
La cigana (aŭ romaa) lingvo (Romani čhib, Romane/s/, Romano/s/) estas la sola eŭropa reprezentanto de la hind-arja branĉo de la hindeŭropaj lingvoj. Ĝi estas parolata en vasta areo de Ŝinĝjango en Ĉinio kaj Irano ĝis preskaŭ ĉiuj eŭropaj kaj multaj transmaraj landoj.
Kvankam iuj eŭropaj romaoj daŭre estas nomadoj, plej multaj romaoj kaj sintioj hodiaŭ estas fikshejmaj. Ĉirkaŭ la 10-a jarcento ciganoj komencis iri de nordokcidenta Barato kaj Pakistano (oni trovas en la romaa lingvo multajn spurojn de kontakto kun lingvoj de tiu regiono) al okcidento. Survoje al Eŭropo romaoj pruntis diversajn persajn, kelkajn armenajn kaj multajn grekajn vortojn, verŝajne restante ĉe la orientaj limoj de Bizanco. Poste ili daŭrigis okcidenten, eble pro turka invado. Kiam ilia ĉeesto estis notita en Serbio kaj Kroatio en la 14-a jarcento, ilia lingvo jam estis forte influita de la greka ne nur vortare sed ankaŭ gramatike. Poste ĝi ricevis fortajn influojn de slavaj lingvoj, rumana, hungara, germana kaj en sudoriento ankaŭ de la turka.
Ĉiuj romaoj estas dulingvaj aŭ plurlingvaj kaj la lingvo rapide perdiĝas. Sed la romaa estas daŭre viva, ĉefe en orienta, sudorienta kaj centra Eŭropo. Estas malfacile determini la nombron da parolantoj, sed ĝi estas verŝajne parolata de 3 aŭ 4 milionoj da homoj en preskaŭ ĉiuj landoj de Eŭropo, kaj pro tio ĝi estas la plej disvastiĝinta lingvo en Eŭropo. La romaa ankaŭ estas skriba lingvo kun sufiĉe riĉa moderna literaturo, sed sen ĝenerale akceptata ortografio aŭ unuigita gramatiko kaj vortaro. Estis pluraj provoj krei norman lingvon, sed ili havis nur malgrandan sukceson. En Slovakio, Makedonio, Bulgario kaj Rumanio (kaj iom aliloke), regionaj normoj evoluas, sed la ĉefa malhelpo kontraŭ ilia plua disvastiĝo kaj akcepto estas la malalta nivelo de legoscio ĉe romaoj. Bedaŭrinde, romaoj havas pli gravajn problemojn ol okupiĝi pri sia bela kaj malnova lingvo, la plej proksima eŭropa parenco de Sanskrito. La uzo de la romaa en la Interreto montras ian tendencon al unuiĝo, kiu eble ludos decidan rolon en la estonta evoluo de la lingvo. La romaa estas agnoskata diversgrade kiel malplimulta lingvo en Kosovo, Makedonio, Rumanio, Kroatio, Slovakio, Slovenio, Germanio, Finnlando, Hungario, Norvegio, Svedio kaj Aŭstrio.
La plej granda denseco de romaoj estas en Orienta Eŭropo, Slovakio, Hungario, Rumanio, Bulgario, Makedonio kaj Serbio, sed ankaŭ aliloke en Eŭropo, kie ili parolas plurajn dialektojn, kiujn oni povas dividi al du ĉefaj grupoj: tiuj forte influitaj de la rumana (vlaka: Lovari, Kalderash, Gurbet), kaj la aliaj, kiuj inkluzivas sintian, karpatan kaj du apartajn grupojn de balkanaj dialektoj.
La sintiajn dialektojn parolas romaoj en norda kaj okcidenta Eŭropo kaj la karpataj estas parolataj en Ĉeĥio kaj Slovakio. Arli/Erli-dialektoj estas parolataj en Makedonio, Bulgario, suda Serbio, Kosovo kaj Albanio. Alia grupo de diversaj balkanaj dialektoj (Ursari, Drindari, Bugurdzi, ktp.) signife malsamas de Erli-Arli kaj estas videble influitaj de sufiĉe novaj kontaktoj kun grekaj fonetiko kaj vortoprovizo. Ekzistas ankaŭ multaj izolitaj kaj arkaikaj lingvaj variaĵoj, kiel Romano en Burgenland aŭ la Dolenski-dialekto en Slovenio, kiu verŝajne parencas kun la dialekto Hravati (istria) de ciganoj ĉirkaŭ Brescia en Italio.
Amuzaj aŭ strangaj tradiciaj proverboj aŭ idiomoj
Das dab ka i roata le neve vurdoneski. Puŝi la radon de la nova vagono. Provizi lanĉan helpon al nove edziĝinta paro.
Rode chia bora le kanensa tai te na le yakensa. Elektu bofilinon per la oreloj kaj ne la okuloj. Atentu pri famo pli ol pri aspekto.
Kon khal but, khal peski bakht. Kiu tro manĝas, tiu formanĝas sian ŝancon.
Nashti zhas vorta po drom o bango. Vi ne povas paŝi rekte, se la vojo estas malrekta.
Ajsi bori lachi: xal bilondo, phenel londo. Bona bofilino estas tiu, kiu manĝas nesalan manĝaĵon kaj diras, ke ĝi estas sala.
Dividu ĉi tiun paĝon kun viaj amikoj!
Reveni al la lingvoj
Tiu ĉi projekto estas financata per subteno de Eŭropa Komisiono. Tiu ĉi publikaĵo respegulas nur vidpunkton de la aŭtoro, pro tio la Komisiono ne povas esti respondeca pri ajna uzado de informoj, kiuj aperas ĉi tie.
© 2017 lingvo.info | Impressum