eo eo eo eo eo eo eo es eo eo eo eo da eo eo hbs_lat fr fr en eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo pt eo eo eo nl eo eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo
Redaktado de Ĉelo (biologio) - Vikipedio
Salti al navigilo Salti al serĉilo
Averto: vi ne estas ensalutinta. Via IP-adreso enregistriĝos en la redakta historio de tiu ĉi paĝo. Se vi ensalutas aŭ kreas konton, viaj redaktoj estos atribuitaj al via uzantnomo, kune kun aliaj bonaĵoj.
Kontrolo kontraŭ spamo. Ne entajpu ion ajn!
{{AliajSignifoj|Ĉelo (apartigilo)}} [[Dosiero:EscherichiaColi NIAID.jpg|eta|240px|Mikrografio per elektronika balai-[[mikroskopo]] de ĉeloj de ''[[Escherichia coli]]''.]] Ĉiu konata vivaĵo konsistas el bazaj unuoj, nome la ĉeloj. '''Ĉelo''' (el [[latina]] ''cellula'', diminutivo de ''cella'', ‘truo’)<ref>[http://lema.rae.es/drae/?val=c%E9lula Vorto ''célula'' en la DRAE]</ref> estas la plej malgranda mem-konservanta kaj mem-reproduktanta ero. Tio estas, la [[Mezurunuo|unuo]] kaj [[Morfologio (biologio)|morfologia]] kaj [[fiziologio|funkcia]] de ĉiu [[Organismo|viva estaĵo]]. Fakte, la ĉelo estas la malplej granda elemento konsiderebla vivanta.<ref>Alberts et al (2004). Biología molecular de la célula. Barcelona: Omega. ISBN 54-282-1351-8.</ref> Tiele, oni povas [[taksonomio|klasigi]] la vivajn organismojn laŭ la nombro de ĉeloj kiujn ili posedas: se ili havas nur unu, oni nomas ilin [[Unuĉelulo|unuĉeluloj]] (kiaj la [[protozoo]]j aŭ la [[bakterio]]j, nome mikroskopaj organismoj); se ili havas pliajn, oni nomas ilin [[plurĉelulo|plurĉeluloj]]. Ĉe tiuj lastaj la nombro de ĉeloj estas variebla: el kelkaj centoj, kiel ĉe kelkaj [[nematodoj]], al centoj de [[biliono]]j (10<sup>14</sup>), kiaj ĉe la kazo de la [[homo]]. La ĉeloj kutime posedas grandon de 10&nbsp;[[Mikrometro|µm]] kaj mason de 1&nbsp;[[nanogramo|ng]], sed ekzistas ĉeloj multe pli grandaj. La [[ĉelteorio]], proponita en [[1838]] por vegetaloj kaj en [[1839]] por animaloj,<ref>Aréchiga, H. (1996). Siglo XXI, eld. Los fenómenos fundamentales de la vida. p. 178. ISBN 9789682320194.</ref> de [[Matthias Jakob Schleiden]] kaj [[Theodor Schwann]], postulas ke ĉiuj organismoj estas komponitaj de ĉeloj, kaj ke ĉiuj ĉeloj derivas el aliaj antaŭaj. Tiele, ĉiaj vivaj funkcioj eliras el la ĉela maŝinaro kaj el la interagado inter apudaj ĉeloj; krome, la havo de [[genetiko|gena informaro]], bazo de la [[Heredo (genetiko)|heredo]], en sia [[DNA]] permesas la transmitadon de tiu el generacio al generacio.<ref>Maton, Anthea; Hopkins, Jean Johnson, Susan LaHart, David Quon Warner, Maryanna Wright, Jill D (1997). Cells Building Blocks of Life. New Jersey: Prentice Hall. ISBN 0-13-423476-6.</ref> La apero de la unua organismo [[vivo|viva]] sur la [[Tero]] kutime asociiĝas al nasko de la unua ĉelo. Kvankam ekzistas multaj hipotezoj kiuj spekulativis kiel tio okazis, kutime tio priskribas ke la procezo komencis danke al la transformado de neorganikaj molekuloj al organikaj laŭ taŭgaj mediaj kondiĉoj; post tio, tiuj [[biomolekulo]]j asociiĝas okazigante komplikajn entojn kapablajn memkopiiĝis. Ekzistas ebla pruvaro [[fosilio|fosilia]] de ĉelaj strukturoj en rokoj datitaj je ĉirkaŭ 4 aŭ 3,5 miloj de milionoj da jaroj (giga-jaroj aŭ Gj.).<ref>J William Schopf. [http://www.springerlink.com/content/h7542538808k0830/ New evidence of the antiquity of life]. Origins of Life and Evolution of Biospheres. Springer Netherlands. ISSN 0169-6149</ref><ref name="brasier">M Brasier, N McLoughlin, O Green, D Wacey. [http://physwww.mcmaster.ca/~higgsp/3D03/BrasierArchaeanFossils.pdf A fresh look at the fossil evidence for early Archaean cellular life] Philosophical Transactions of the Royal Society B, 2006 - The Royal Society</ref><ref>Kelkaj aŭtoroj konsideras ke la nombro proponita de Schopf estas malpravo. Por ekzemplo, ili asertas ke la supozitaj mikrofozilioj trovitaj en rokoj de pli ol 2,7 Gj. antikvaj kiel estromatoloidoj, ondaĵoj, dendritoj, efikoj de «kaftasaj cirkloj», filoidoj, bordoj de poligonaj kristaloj kaj sferulitoj povus esti fakte strukturoj mem-organizataj kiuj okazis en momento en kiu la tutmondaj makrocikloj geokemiaj havis multe plian gravon, la kontinenta tavolo estis pli malgranda kaj la magma kaj hidroterma agado havis ĉefan gravon. Laŭ tiu studo ne atribueblas tiuj strukturoj al la biologia agado (endolitoj) kun certeco.</ref> Oni trovis tre klaran pruvaron de formoj de [[vivo]] unuĉelaj fosiliigitaj en mikrostrujturoj en [[roko]]j de la formaĵo Strelley Pool, en [[Okcidenta Aŭstralio]], kun antikveco de 3,4 Gj. Temus pri la [[fosilio]]j de ĉeloj plej antikvaj trovitaj ĝis nun. Aldona pruvaro pruvis ke ties [[metabolo]] estus [[Anaeroba organismo|anaeroba]] kaj bazita sur la [[sulfido]].<ref>Wacey, David; Matt R. Kilburn, Martin Saunders, John Cliff, Martin D. Brasier (2011-08). «Microfossils of sulphur-metabolizing cells in 3.4-billion-year-old rocks of Western Australia». Nature Geoscience. doi:10.1038/ngeo1238. ISSN 1752-0894. Konsultita la 23-an de aŭgusto de 2011. [http://www.nature.com/doifinder/10.1038/ngeo1238]</ref> [[Dosiero:Dna-split.png|eta|150px|dekstra|DNA-replikiĝo]] == Konsisto == Ĉiu konata ĉelo (krom kelkaj specialigitaj ĉel-tipoj) havas komunajn bazajn elementojn: * [[DNA]], la [[genetika kodo|gena informo]] kiu priskribas la aliajn elementojn. * [[Proteino]]j, la maŝinaro de la ĉelo. * [[Biologia membrano|Membranoj]], kiuj apartigas la ĉelon de ĝia medio, filtras, transdonas mesaĝojn inter la eno kaj la ekstero, kaj dividas pli komplikajn ĉelojn en fakojn ([[organeto]]jn). == Funkcioj == [[Dosiero:TRNA-Phe yeast 1ehz.png|eta|dekstra|150px|Tridimensia bildo montrante la [[terciara strukturo|terciaran strukturon]] de transiga RNA.]] Ĉeloj ankaŭ havas komunajn kapablojn respektive celojn: * [[Reproduktado]] per [[ĉela dividiĝo]]. Ĉela divido estas la procezo per kiu gepatra ĉelo dividiĝas en du aŭ pli da ĉelidoj. Ĉela dividado kutime okazas kiel parto de pli granda ĉela ciklo. En eŭkariotoj, estas du klaraj specoj de ĉela divido: vegetativa divido, per kiu ĉiu ĉelido estas genetike identa al la gepatra ĉelo ([[mitozo]]), kaj reprodukta ĉela divido, per kiu la nombro de kromosomoj en la ĉelidoj estas malpliigita je duono por produkti haploidajn gametojn ([[mejozo]]). Mejozo produktas kvar idajn ĉelojn sub unu rondo de DNA-reproduktado sekvata de du dividoj. Homologaj kromosomoj estas apartigitaj en la unua divido, kaj frataj kromosomoj estas apartigitaj en la dua divido. Ambaŭ ĉi ciklaj dividaj cikloj estas uzataj en la procezo de seksa reproduktado en iu momento de ĝia vivciklo. Ambaŭ verŝajne ĉeestas en la lasta eŭkariota komuna praulo. * [[Metabolo]], enprenigi krudmaterialojn, konverti ĝin al ĉelaj elementoj kaj [[energio]], kaj delasi kromproduktojn. [[Fagocitado]] (el greka lingvo, kiu signifas ĉelo kiu manĝas) okazas, kiam ĉelo ĉirkaŭas per [[pseŭdopiedo]]j kaj enĉeligas fremdajn korpojn penetrintajn en la organismon. Fagocitado estas uzata por manĝi sed ankaŭ por elimini fremdajn korpojn. * [[Proteina sintezo]] per konverti DNA-n al [[RNA]] al proteino. * [[Ĉela signalado]] estas parto de iu komunikada procezo kiu regas bazajn agadojn de ĉeloj kaj kunordigas ĉiujn ĉelajn agojn. La kapablo de ĉeloj percepti kaj ĝuste respondi al sia mikromedio estas la bazo de disvolviĝo, riparado de histoj kaj imuneco, same kiel normala homeostazo de histoj. Eraroj pri signalado de interagoj kaj prilaborado de ĉelaj informoj respondecas pri malsanoj kiel [[kancero]], memimuneco kaj [[diabeto]]. Per kompreno de ĉela signalado, malsanoj povas esti traktataj pli efike kaj, teorie, artefaritaj histoj povas esti kreitaj. == Specoj == Estas 220 specoj de ĉeloj kaj [[histo]]j kiuj konsistigas la [[homa anatomio|homan korpon]] same kiel tiujn de aliaj organismoj. Estas tri bazaj specoj de ĉeloj: [[prokariotoj]], [[arĥioj]], kaj [[eŭkariotoj]]. Kaj multaj subtipoj, kiaj [[mastocito]]j... === Strukturo === [[Dosiero:Ĉelstrukturo.svg|500px|eta|center|biologia ĉelo]] ==Vivo kaj morto de la ĉeloj== [[Ĉelmorto]] signifas en la [[biologio]] la mortado de [[ĉelo (biologio)|ĉeloj]]. Oni distingas plurajn komplete diversajn formojn: * la [[progamita ĉelmorto]], kies ĉefa mekanismo estas la [[apotozo]]. * la traŭmata ĉelmorto, kiu nomiĝas [[nekrozo]] kiel sekvo de vundiĝoj, venenigado nutraĵ- aŭ oksigenmanko, damaĝoj per radiaktiveco aŭ aliaj eksteraj kialoj * la [[citolizo]] distingiĝas de la nekrozo pro la fakto, ke tie la ĉela membrano grevas kaj eliĝas la citoplasmo dum ĉe la nekrozo la ĉelenhavo ŝveliĝas.<ref>[[Gene Ontology]]: ''[http://www.ebi.ac.uk/QuickGO/GTerm?id=GO:0070265 GO:0070265 necrotic cell death]''</ref> La [[ĉela ciklo]] estas ordigita sekvenco de vitalaj eventoj per kiuj [[Ĉelo (biologio)|ĉelo]] pasas kaj kiuj reguligas ĝian kreskon, divizon kaj proliferadon. La ĉela ciklo komencas en la momento en kiu aperas nova ĉelo, la posteulo de alia ĉelo dividita antaŭe, kaj finas en la momento en kiu tiu ĉelo dividiĝas denove.<ref>[https://www.acercaciencia.com/2012/10/15/ciclo-celular/ Ciclo celular] | Acerca Ciencia</ref><ref name="Wang2009">{{cite journal|vauthors=Wang JD, Levin PA|title=Metabolism, cell growth and the bacterial cell cycle|journal=Nature Reviews. Microbiology|volume=7|issue=11|pages=822–7|date=November 2009|pmid=19806155|pmc=2887316|doi=10.1038/nrmicro2202}}</ref> Ĉiuj ĉeloj, [[eŭkariotoj]] kaj [[prokariotoj]], sekvas ciklojn dum kiuj ili kreskas, replikas sian [[DNA]]<ref name=":0">[http://recursos.cnice.mec.es/biosfera/alumno/4ESO/genetica1/contenidos5.htm La división celular]. Proyecto Biosfera.</ref> kaj dividiĝas. == Historio == La historio de la [[ĉelbiologio]] estis ligita al [[Historio de tekniko|teknika disvolviĝo]] kiu eltenis ties studadon. Tiele, la unua alproksimiĝo al ties morfologio komencis per la popularigo de la pra-[[mikroskopo]] konstruita per [[Lenso (optiko)|lensoj]] komponitaj en la [[17-a jarcento]], komplementata per diversaj [[histo|histaj teknikoj]] por [[optika mikroskopo]] en la [[19-a jarcento|19-a]] kaj [[20-a jarcento]]j kaj atingas plej altan nivelon rezolucian pere de la studado per [[elektrona mikroskopo|elektrona]], fluoreska kaj kunfokusa mikroskopoj, inter aliaj, jam en la 20-a jarcento. La disvolvigo de [[Molekula biologio|molekula]] konaro, bazita sur la manipulado de [[Nuklea acido|nukleaj acidoj]] kaj [[enzimo]]j permesis analizon pli detalan laŭlonge de la [[20-a jarcento]].<ref>Bechtel, William (2005). Discovering Cell Mechanisms: The Creation of Modern Cell. Cambridge University Press. ISBN 052181247X.</ref> === Malkovroj === [[Dosiero:Robert Hooke portrait.jpg|thumb|[[Robert Hooke]], kiu stampis la terminon «ĉelo».]] La unuaj alproksimiĝoj al la studado de la ĉelo aperis en la [[17-a jarcento]];<ref name="prescott">Prescott, L.M. (1999). Microbiología. McGraw-Hill Interamericana de España, S.A.U. ISBN 84-486-0261-7.</ref> post la disvolvigo fine de la [[16-a jarcento]] de la unuaj mikroskopioj.<ref>[http://micro.magnet.fsu.edu/primer/museum/janssen.html Janssen's Microscope] Optical microscopy primer: museum of microscopy.</ref> Tiuj permesis realigi nombrajn observojn, kiuj kondukis en apenauz ducent jaroj al [[morfologio (biologio)|morfologia]] konaro relative akceptebla. Sube jenas mallonga kronologio de tiauj malkovroj: * [[1665]]: [[Robert Hooke]] malkovris ĉelojn en [[korko]], poste en vivantaj plantoj, per [[mikroskopo]]j de 50 pligrandigoj konstruita de li mem. Tiu esploristo estis la unua kiu, vidinte en tiuj histoj unuojn kiuj ripetiĝas kiel ĉeloj de abelaro, nomigis ilin kiel ripetaj elementoj, «ĉeloj» (de la [[latina]] ''cellulae'', ĉeloj). Sed Hooke povis observi nur mortintajn ĉelojn pro kio li ne povis priskribi la strukturojn de tis interno.<ref name="Hooke">Resumo de la priskribo fare de Hooke ([http://www.ucmp.berkeley.edu/history/hooke.html Universidad de Berkeley]){{citaĵo|[...]I could exceedingly plainly perceive it to be all perforated and porous, much like a Honey-comb, but that the pores of it were not regular [..] these pores, or cells, [..] were indeed the first microscopical pores I ever saw, and perhaps, that were ever seen, for I had not met with any Writer or Person, that had made any mention of them before this. [...]|Hooke}}</ref> * [[1670-aj jaroj]]: [[Antoni van Leeuwenhoek]] observis diversajn eŭkariotajn ĉelojn (kiaj [[protozoo]]j kaj [[spermatozoo]]j) kaj prokariotajn (bakterioj). * [[1745]]: [[John Needham]] priskribis la estadon de «animaletoj» aŭ «infuzorioj»; temis pri unuĉelaj organismoj. [[Dosiero:Cork Micrographia Hooke.png|thumb|Desegno de la strukturo de la korko observita de [[Robert Hooke]] per lia mikroskopo tiel kiel ĝi aperis publikigita en ''Micrographia''.]] * [[1839]]: [[Theodor Schwann]] malkovris ke plantoj kaj bestoj konsistas el ĉeloj, konkludante ke ĉeloj estas komuna unuo de strukturo kaj evoluo, tiel fondanta [[ĉel-teorio]]n. [[Theodor Schwann|Schwann-ĉeloj]] estas nomitaj laŭ li. * La kredo ke vivaĵoj povas spontanee aperi ([[abiogenezo]]) estas kontraŭita de [[Louis Pasteur]] (1822-1895). * [[Rudolph Virchow]] asertis ke ĉeloj ĉiam ekiĝas el [[ĉela dividiĝo]] (en la [[latina lingvo|latina]]: ''omnis cellula ex cellula''). ==Ĉelteorio== {{Ĉefartikolo|Ĉelteorio}} La '''ĉelteorio''' estas inter la plej fundamendaj ekkonoj en la scienca fako [[biologio]]. La teorio postulas, ke ĉiuj [[organo]]j, kiom ajn diversaspektaj ili estu, ĉiam konsistas el unuopaj [[ĉelo (biologio)|ĉeloj]]. Tiu teorio sekvigis ampleksajn konkludojn: Kreskado estas proceso, laŭ kiuj produktiĝas pli kaj pli da ĉeloj, kiuj ekestas el pli fruaj ĉeloj. Ankaŭ en la proceso de [[reprodukta sistemo|reproduktado]] de bestoj inkluzive de la homoj la ĉelo havas centran rolon. Novaj individuoj ĉiam ekestas el vivaj ĉeloj per ĉeldivido, neniam per [[abiogenezo]], do la ekesto de ĉeloj el morta materialo. La ekkonoj de la ĉela teorio fine gvidis al fundamenta frazo de la biologio, kiu [[latine]] formuliĝis tiel: ''omnis cellula e cellula'' ("ĉiu ĉelo ''[ekestas]'' el ĉelo"). ==Ĉelterapio== {{Ĉefartikolo|Ĉelterapio}} [[Ĉelterapio]] (nomata ankaŭ ''ĉela terapio'' aŭ neologisme ''citoterapio'') estas [[terapio]] en kiu ĉela materialo estas injektata en pacienton; tio ĝenerale signifas netuŝitajn, vivantajn ĉelojn. Por ekzemplo, T ĉeloj kapablaj lukti kontraŭ [[Kancero|kancerajn]] ĉelojn pere de ĉelpera imuneco povas esti injektataj en la uzado de imunoterapio. Ĉelterapio originiĝis en la 19a jarcento kiam sciencistoj eksperimentis per injektado de animala materialo en klopodo preventi kaj trakti [[malsano]]n. Kvankam tiaj klopodoj ne produktis pozitivan profiton, plua esplorado trovis en la mezo de la 20a jarcento ke homaj ĉeloj povas esti uzataj por malhelpi ke la homa korpo malakceptu transplantitajn organojn, konduke post tempo al sukcesa transplantado de ostomedolo. == Vidu ankaŭ == * [[Abiogenezo]] * [[Arĥioj]] * [[Bakterio]] * [[Ĉelbiologio]] * [[Ĉelskeleto]] * [[Ĉelteorio]] * [[Ĉelterapio]] * [[Eŭkariotoj]] * [[Genekspresio]] * [[Kolonio (biologio)]] * [[Nia Korpo. Anatomio kaj fiziologio de la homo por laikoj]] * [[Praĉelo]] * [[Prokariotoj]] * [[Ultrastrukturo]] == Referencoj == {{Referencoj|2}} == Literaturo == * Alberts et al (2004). Biología molecular de la célula. Barcelona: Omega. ISBN 54-282-1351-8. * Lane, Nick (2005). Power, Sex, Suicide. Mitochondria and the Meaning of Life. Oxford University Press. ISBN 0-19-280481-2. * Lodish et al. (2005). Biología celular y molecular. Buenos Aires: Médica Panamericana. ISBN 950-06-1974-3. * Paniagua, R.; Nistal, M.; Sesma, P.; Álvarez-Uría, M.; Fraile, B.; Anadón, R. kaj José Sáez, F. (2002). Citología e histología vegetal y animal. McGraw-Hill Interamericana de España, S.A.U. ISBN 84-486-0436-9. {{Commons|Cell}} {{projektoj|commonscat=Cell biology}} <br clear=all> {{Portalo Biologio}} {{havenda artikolo|Ĉelo (biologio)}} [[Kategorio:Ĉelbiologio]] [[Kategorio:Genetiko]] [[Kategorio:Zoologio]] [[Kategorio:Botaniko]]
Konservante, vi konsentas senlime doni vian kontribuon laŭ la Permesilo Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 kaj la GFDL.
Vi konsentas esti agnoskata de reuzantoj almenaŭ per ligilo aŭ URL al la paĝo kontribuita. Vidu la Rajtojn de Uzado por detaloj.
Nuligi Helpo pri redaktado (malfermiĝas en nova fenestro)
Specialaj Signoj: Ĉ ĉ Ĝ ĝ Ĥ ĥ Ĵ ĵ Ŝ ŝ Ŭ ŭ Ā ā Ē ē Ī ī Ō ō Ū ū · ß · Ð ð Þ þ · ĉ ĝ ĥ ĵ ŝ ŭ ·
Æ æ Œ œ · ÿ Ÿ · – — • ’ | … ~ ° «» ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ ⁹ ⁰ ½ nedisegebla spaco :    ·
Vikisintakso: ligiloj [] [[]] komento :   ŝablono : {{}} {{#if:|1|0}} parametro {{{}}}
defaŭlta ordigŝlosilo {{DEFAŬLTORDIGO:}} [[Kategorio:]] {{PAGENAME}}
[[Dosiero:]] [[Media:]] #ALIDIREKTU[[]] · [[Commons:]] [[m:]] [[n:]] [[q:]] [[s:]] [[Wikt:]]
·    ·    ·    ·
Vikidatumoj entities used in this page
ĉelo: Other (Statements), Reteja ligilo, Aserto: P225, Aserto: P373, Aserto: P935
Ŝablonoj uzitaj sur ĉi tiu paĝo:
Ŝablono:Citaĵo el gazeto (redakti)
Ŝablono:Commons (vidi fontkodon) (duon-protektita)
Ŝablono:Portalo (vidi fontkodon) (protektita)
Ŝablono:Projektoj (vidi fontkodon) (protektita)
Modulo:Portalo (vidi fontkodon) (protektita)
Ĉi tiu paĝo estas membro de 2 kaŝitaj kategorioj:
Kategorio:Havendaj artikoloj malpli grandaj ol 30 kB
Kategorio:Paĝoj kiuj uzas ISBNajn magiajn ligilojn
Informoj pri la paĝo
Regularo pri respekto de la privateco