eo eo eo eo eo hbs_lat ro en hbs_lat en hbs_lat en eo en eo pl eo fr eo en eo en eo en sq en sq eo eo eo eo es eo eo eo eo da eo eo hbs_lat fr fr en eo pt eo fr it it br it en it en eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo nl eo eo eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv eo ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo
Redaktado de Malio - Vikipedio
La stabila versio estis patrolita je 30 okt. 2015. Estas 1 kontrolenda ŝanĝo.
AVIZO: Kelkaj farendaj ŝanĝoj influos iom da la paĝo kiun vi redaktas. (montri ŝanĝojn)
| politika sistemo = [[parlamento|Parlamenta]] [[demokratio]]
| ŝtatestro = prezidento [[Ibrahim Boubacar Keïta]] ([[2013]])
| ĉefministro = [[Modibo Keita]]
| sendependeco = {{dato|22|septembro|1960}}
| sendependeco = {{dato|22|septembro|1960}}
Averto: Vi ne estas ensalutinta. Via IP-adreso enregistriĝos en la redakta historio de tiu ĉi paĝo. Se vi ensalutas aŭ kreas konton, viaj redaktoj estos atribuitaj al via salutnomo, kune kun aliaj bonaĵoj.
Por tajpi ĉapelitajn literojn uzu vian indiĝenan klavaron, Universalan Lingvo-Elektilon (en la menuo dekstre de la vortoj «En aliaj lingvoj» klaku la bildeton , elektu «Enigo» kaj agordu) aŭ la ŝablonon {{X}}.
Kontrolo kontraŭ spamo. Ne entajpu ion ajn!
{{Informkesto lando | nomoenlokalingvo = <span style="font-size:1.4em">'''République du Mali'''</span> | eonomo = Respubliko Malio | flago = [[Dosiero:Flag of Mali.svg|100px]] | blazono = [[Dosiero:Seal_of_Mali.gif|100px]] | nacia himno = [[Pour l’Afrique et pour toi, Mali]] | nacia devizo = ''Un peuple, un but, une foi'' | lokigo-bildo = [[Dosiero:LocationMali.png|kadro|dekstra|<center>Malio sur la mapo de Afriko]] | oficiala lingvo = [[franca lingvo|franca]] | lingvoj = franca kaj [[Bambara lingvo|bambara]] | ĉefurbo = [[Bamako]], 800.000 loĝ. | religio = [[islamo]] 90%, [[animismo]] 9% [[kristanismo]] 1% | km2 = 1.240.000 | akvo = 1,6 | loĝantoj = [[bambaraoj]] (30%), [[malinkeoj]] | loĝantaro = 14.517.176 (censo de 2009) | loĝdenso = 10 | vivlongeco = 51,4 | valuto = [[afrika franko|okcidentafrika franko]] | valuta kodo = XOF | horzono = &nbsp; | ttt = ml | landkodo = ML | tel = +223 | politika sistemo = [[parlamento|Parlamenta]] [[demokratio]] | ŝtatestro = prezidento [[Ibrahim Boubacar Keïta]] ([[2013]]) | ĉefministro = [[Modibo Keïta]] | nacia tago = | sendependeco = {{dato|22|septembro|1960}} | de kiu = [[Francio]] | MEP = 6,745 miliardoj da [[Usona dolaro|$]] | MEP jaro = 2007 | MEP pokapa = $ 517 }} '''Malio''', plennome '''Respubliko Malio''', estas lando en Centra Afriko. La najbaraj landoj de Malio estas okcidente [[Senegalo]], nordokcidente [[Maŭritanio]], nordoriente [[Alĝerio]], sudoriente [[Niĝero]] kaj [[Burkina Faso]], sude [[Ebura Bordo]], sudokcidente [[Gvineo]]. Ĝia nomo devenas de la antikva [[Imperio Malio]]. Malio estas la 175a lando en la Indico de Homa Disvolviĝo. Laŭ [[MEP]] ĝi estas la 160a lando inter 181 landoj statistike. == Historio == Trovaĵoj el la paleolita kaj neolita epoko – ekz. kavernodesegnoj de Asselar, malkovrita en 1927 norde de [[Timbuktuo]] - pruvas, ke homoj vivis jam en la praepoko en la Sahara parto de Malio. Oni malkovris en aliaj regionoj spurojn de ŝtonepokaj civilizoj. La unuaj karavanvojoj elformiĝis en 300 p.K., kiuj interligis sudan parton de Maroko kaj Alĝerio al la Niĝer-valo. Oni transportis en la vojo eburon, mucilagon, strutan plumon, oron kaj sklavojn. Fine de la karavanvojoj, inter la riveroj Niĝero kaj Senegalo elformiĝis la Ganaa Imperio de la soninkeoj (4-15. jc.). {{Ĉefartikolo|Imperio Malio}} La [[Imperio Malio]] de la malinkeoj (12-16. jc.), situis ĉe la supra kaj meza fluo de rivero Niger. La Songaja Imperio elformiĝis en la 15-a jc. en orienta parto de nuna Malio (en regiono de Timbuktuo kaj Gao) kaj etendis sian regon ĝis la haŭsaj reĝlandoj. Post kiam, reganto Ahmad al-Mansur en 1591 konkeris la regionon per maroka armeo, Timbuktuo venis sub la dujarcenta regado de la maŭroj. Oni dividis la Niger-valon je tri partoj: la ĉirkaŭo de Gao iris al tuaregoj, Macina al la fulanikoj, la Reĝlando de Ségouial bambaraoj. Meze de la 19-a jarcento, la francoj konkeris la regionon, kiu iĝis parto de la Franca Okcident-Afriko kiel kolonia teritorio en 1898. La regiono estis nomita Franca Sudano kaj en 1946 iĝis transmara teritorio de la Franca Unio. Tiam ĝi estis konsiderata ne tiom valora teritorio ol aliaj francaj kolonioj de [[Okcidenta Afriko]], kiaj Senegalio aŭ Eburbordo. En 1958, oni deklaris la Sudanan Respublikon, kiu unuiĝis unu jaron poste kun Senegalo al [[Federacio Malio]]. Senegalo forlasis la federacion post du jaroj pro politikaj kontraŭdiroj, tiam oni elkriis la sendependan Malian Respublikon (22-an de septembro 1960). La unua prezidento de la ŝtato estis [[Modibo Keita]], kies regadon finigis militara puĉo en 1968. Kvankam oni akceptis en 1974 novan konstitucion, la juntao pretendis regpovon por pluaj kvin jaroj. Moussa Traoré, kiu enpotenciĝis en 1968 agadis kiel diktatoro de la lando. Lian regadon finis en 1991 nova militistara puĉo. Komence de la 1990-aj jaroj la nordaj tuaregoj ekribelis. En 1991 ĝenerala peto al demokratio trakuris la urbojn , venis nova [[puĉo]], [[militista registaro]] kaj balotado en 1992. En 2007 la norda konflikto akriĝis kaj en 2011 pro kontaĝo kun la konfliktoj en la apuda Libio, per ties armiloj la ribelo gajnis konsolidon. == Geografio de Malio == [[Dosiero:Mali carte.png|eta|300px|dekstra|Mali]] Ĉirkaŭ 65 % el la teritorio estas ĉu dezerta ĉu duondezerta ([[Sahelo]]). Plimulton de teritorio de Malio okupas [[ebenaĵo]]j. La sudaj kaj sudokcidentaj (alt)ebenaĵoj ĉe Satadougou superas 640 m la marnivelon, ĝin traplektas rivervaloj. La montetaraj sudorientaj kaj orientaj ebenaĵoj situas inter 300 kaj 600 m super la marnivelo. La norde situanta grandegaj [[Tanezrouft]]- kaj Taoudenni-ebenaĵoj apartenas jam al la [[Saharo]]. La sudokcidentan kaj sudmezan parton de Malio formas la akvokolekta areo de la supra parto de rivero Niger. Triono de la riverlongo situas en Malio, formas eĉ internan delton. La Niger-valo estas grava pro la inundoj kaj la pro la riĉa, sedimenta grundo (kiel agro). La riveroj de Senegalo fontas en okcidenta rando de Malio. == Administra divido == [[Dosiero:Mali_regions_named.png|eta|300px|Regionoj kaj la ĉefurba distrikto de Malio]] La ŝtato estas dividita je ok regionoj kaj la ĉefurba distrikto. Tiuj estas pludividitaj je 49 distriktoj kaj 703 komunumoj. La regionoj de Malio estas: * [[Regiono Sikasso|Sikasso]] * [[Regiono Koulikoro|Koulikoro]] * [[Regiono Kayes|Kayes]] * [[Regiono Ségou|Ségou]] * [[Regiono Mopti|Mopti]] * [[Regiono Timbuktu|Timbuktu]] * [[Regiono Kidal|Kidal]] * [[Regiono Gao|Gao]] kaj la * ĉefurba distrikto [[Bamako]] '''Vidu ankaŭ:''' [[Listo de urboj en Malio]] == Klimato == Sur teritorio de Malio ekzistas tri klimataj (veteraj) zonoj: la sudana, la saĥela kaj sahara. La landon karakterizas sude la sudana klimato (500–1400 mm da precipitaĵo, la averaĝa temperaturo estas inter 24 kaj 30&nbsp;°C), meze la saĥela klimato (200–500 mm da precipitaĵo, la averaĝa temperaturo 23–36&nbsp;°C), norde sahara klimato (preskaŭ sen precipitaĵo, la temperaturo tage atingas 47&nbsp;°C, nokte sinkas je 4&nbsp;°C). == Plantaro, bestaro, geografio == De sudo ĝis nordo malpliiĝas la plantaro, malaperas la arboj (kapokarbo, falsa mahagono, simi-panarbo). Karakterizaj bestoj estas leono, pantero, hieno, gazelo, antilopo, ĝirafo, elefanto, krokodilo, diversaj simioj, serpentoj, birdoj. [[Biogeografio|Biogeografie]] la lando troviĝas parte en la [[Palearktiso|palearktisa]], parte en la [[Afrotropiso|afrotropisa]] [[ekozono]] laŭ la [[tipologio]] de la [[Monda Natur-Fonduso]] (WWF). La lando havas agron (kultiveblan grundon) de nur 2% kaj kvarono de la teritorio taŭgas por paŝtado. La ercoj kiel fererco, baŭksito, nafto, oro, nikelo, kupro, mangano grandparte ne estas minataj. == Loĝantaro == Loĝantaro de Malio konsistas el nigruloj kaj pli helhaŭtaj berberaj nomadoj, ekz. tuaregoj kaj arab-berberoj (ili vivas en mezo de la lando). La nigruloj estas agrikulturistoj kaj paŝtistoj. Triono de la loĝantaro estas la [[bambaraoj]], la dua plej granda grupo estas la fulanioj (peuloj) okupiĝintaj pri paŝtado en la Sahel-regiono kaj en ĉirkaŭo de Macina. La soninke-popoloj vivas en okcidenta parto de la Sahel-zono kaj devenas – laŭ propra tradicio – de fondintoj de la Ganaa Imperio. La [[malinkeoj]] (mandingoj) flegas tradiciojn de la [[Imperio Mali]], vivas en sudokcidento. La songajoj vivas en la Niger-valo, inter Djenné kaj Ansongo. La dogonoj vivas sur [[altebenaĵo]] ĉirkaŭ [[Bandiagara]]. La bobo-oj, senufoj kaj minianka-oj vivas oriente kaj sudoriente. La oficiala lingvo de Malio estas la franca, dum la diversaj popolgrupoj parolas diversajn lingvojn kaj dialektojn. Plimulto de la loĝantaro (90%) estas islama, 9% estas animista, 1% kristana. La popoldenso de la lando estas malgranda, la plimulto (4/5) vivas en la provinco kaj 1/10 vivas nomade. == Ekonomio == Malio estas evoluanta lando, la ekonomio baziĝas ĉefe je agrikulturo. La landon suferigis la sekegoj, inflacio, kreskanta prezo de la nafto en la 1970-aj jaroj, komence de la 1980-aj jaroj. Fine de la 1980-aj jaroj, la ekonomia situo pliboniĝis. Plimulto de la laboristoj (4/5) okupiĝas pri agrikulturo, ili produktas duonon de la malneta nacia produkto (MNP). La lando povas provizi sin per nutraĵoj, oni kultivas milion, sorgon, maizon, rizon; bredas ŝafojn, kaprojn, bovojn. Oni kultivas por eksporto kotonon kaj arakidon. Oni evoluigas la fiŝkaptadon per helpo de la Eŭropa Evoluiga Fonduso, oni eksportas fiŝojn. Oni minas en la lando [[oro]]n, [[marmoro]]n, [[kalkŝtono]]n, [[kaolino]]n kaj salon. La industrio laborigas nur 2% de la laboristoj, sed donas 7% de la MNP. La grava etindustrio prilaboras agrikulturaĵojn kaj produktas simplajn konsumajn varojn. La evoluon de la lando helpis apogo de eksterlanda monhelpo (ekz. energicentraloj). La plej grava apoganto kaj komerca partnero de la lando estas Francio. La eksterkomerca bilanco estas tre negativa, ĝin povas ŝtopi nur daŭra ekstera apogo kaj ĝiro de malianoj, laborantaj eksterlande. Malio eksportas ĉefe krudan kotonon, kotonaĵojn, kaj vivantajn bestojn, dum importas maŝinojn, ekipaĵojn, trafikajn veturilojn, naftoproduktojn, konstrumaterialojn kaj aliajn konsumvarojn, nutraĵojn. == Politiko == Post renverso de la militara registaro en 1991, en 1992 oni akceptis novan konstitucion per referendumo kaj enkondukis demokratian, plurpartian politikan sistemon. La plenuman povon posedas la prezidento, kiun oni elektas direkte je kvin jaroj kaj estas reelektebla nur unufoje. La prezidento nomumas la ĉefministron. La leĝdona povo estas ĉe la nacia asembleo, kies membrojn oni elektas direkte, je kvin jaroj. Sur la pinto de la justica sistemo staras la Supera Kortumo kaj la Konstitucia kortumo. La 21-an de marto, 2012, komenciĝis puĉo fare de armeanoj, kiuj estis malfeliĉaj pri la traktado de ribelado [[Tuaregoj|tuarega]] en la norda parto de la lando. La postan tagon la puĉanoj, gvidataj de kapitano [[Amadou Haya Sanogo]] anoncis, ke ili forpelis prezidenton [[Amadou Toumani Touré]]. Kapitano Sanogo indikis, ke li volas prezidenti dum transira periodo ĝis baldaŭa balotado kaj reestablo de civilula registaro<ref>[http://archive.is/20120910152605/www.seattlepi.com/news/article/Mali-junta-confident-of-progress-after-meeting-3449413.php "Mali rebels attack northern town in coup aftermath"], seattlepi.com, alirdato 2012.03.31</ref>. La landoj ĉirkaŭ Malio malakceptis la proponon, kaj diris ke la puĉanoj devos redoni la regadon al civiluloj ĝis lundo (la 2-a de aprilo). La [[Afrika Unio]] kaj la [[Internacia Parlamenta Unuiĝo]] suspendis la membrecon de Malio<ref>[http://allafrica.com/stories/201203310320.html Mali Suspended From International MPs' Body], allafrica.com, alirdato 2012.03.31</ref><ref>[http://www.afriquejet.com/african-union-suspends-malis-membership-after-coup-detat-2012032335555.html African Union suspends Mali’s membership after coup d’etat], Afrique en Ligne Pana 23/03/2012, alirdato 2012.03.31</ref>. Dume, en la nordo, la ribeluloj kaptis la provincan ĉefurbon [[Kidal]] la 30-an de marto, kaj je sabato la 31-a ili atakis la urbon [[Gao (Malio)|Gao]].<ref>[http://web.archive.org/web/20120401192711/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=149750233 Mali Rebels Attack Northern Town In Coup Aftermath], Associated Press, alirdato 2012.03.31</ref> La 6-an de aprilo 2012, la [[Nacia Movado por la liberigo de Azavado]], kiu regas grandan parton de la nordo de Malio, proklamis la sendependecon de la regiono disde Malio, kun la nomo [[Azavado]], sed ĝi ne ricevis internacian agnoskon. Meze de januaro 2013 francaj trupoj venis apogi la malian armeon je ties lukto kontraŭ la nordaj ribeluloj, kiuj ekminacis la centron de la lando survoje al Bamako. Ankaŭ aliaj ne tiom efikaj trupoj de afrikaj landoj venis apogi la operacon. === Ekstera politiko === [[Dosiero:African, Caribbean and Pacific Group of States member nations map.svg|60px]] Malio apartenas al la [[AKP-ŝtatoj]], internacia organizaĵo de momente 77 nacioj el la regionoj [[Afriko]], [[Karibio]] kaj la [[Pacifika Oceano]]. == Instruado, sanaferoj == La instruado estas senkosta kaj deviga inter la aĝo 7 kaj 16 jaroj. Spite al tio, nur kvinono de la lernejdevigaj lernantoj vizitas la lernejon. La supera instruado okazas en ŝtataj altlernejoj, dum multaj junuloj studas eksterlande, ĉefe en Francio kaj Senegalo. Mankas la medicinaj fakspertuloj, tiel la hospitaloj la aliaj sanaferaj instancoj agadas nekontente. La atendebla vivdaŭro estas 45 jaroj. == Kultura vivo == Ĉar la lando situas inter la araba kaj nigra parto de Afriko, ĝi riĉas je kulturaj kutimoj. La kulturo estas sudantipa, gravas la muziko kaj danco de malinkeoj kaj songajoj, lignoskulpta arto de mambaraoj kaj aliaj volta-popolgrupoj, konstruarto de la Niger-valo, juvelprilabora arto de la mandingoj. == Esperanto == Estas landa asocio [[Malia Esperanto-Movado]] sen rilatoj al [[UEA]].<ref>[http://uea.org/landoj/afriko/malio.html Poŝtadreso de Malia Esperanto-Movado laŭ UEA], alirdato 2012.03.31</ref> == Citaĵoj == <references/> == Eksteraj ligiloj == * [http://www.primature.gov.ml Oficiala retejo] {{Afrika Unio}} <br clear=all /> {{projektoj|commonscat=Mali}} {{Commons|Mali}} <br clear=all /> [[Kategorio:Malio]] [[Kategorio:Malio| ]] [[Kategorio:Iamaj kolonioj de Francio]] [[Kategorio:Okcidentafriko]]
Konservante, vi konsentas senlime doni vian kontribuon laŭ la Permesilo Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 kaj la GFDL.
Vi konsentas esti agnoskata de reuzantoj almenaŭ per ligilo aŭ URL al la paĝo kontribuita. Vidu la Rajtojn de Uzado por detaloj.
Nuligi | Helpo pri redaktado (en nova fenestro)
Specialaj Signoj: Ĉ ĉ Ĝ ĝ Ĥ ĥ Ĵ ĵ Ŝ ŝ Ŭ ŭ Ā ā Ē ē Ī ī Ō ō Ū ū · ß · Ð ð Þ þ · ĉ ĝ ĥ ĵ ŝ ŭ ·
Æ æ Œ œ · ÿ Ÿ · – — • ’ | … ~ ° «» ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ ⁹ ⁰ ½ nedisegebla spaco :    ·
Vikisintakso: ligiloj [] [[]] komento :   ŝablono : {{}} {{#if:|1|0}} parametro {{{}}}
defaŭlta ordigŝlosilo {{DEFAŬLTORDIGO:}} [[Kategorio:]] {{PAGENAME}}
[[Dosiero:]] [[Media:]] #ALIDIREKTU[[]] · [[Commons:]] [[m:]] [[n:]] [[q:]] [[s:]] [[Wikt:]]
·    ·    ·    ·
Vikidatumoj entities used in this page
Monto Hombori: Titolo, Label: eo
franca lingvo: Titolo, Label: eo
Pour l’Afrique et pour toi: Titolo, Label: eo
Ibrahim Boubacar Keïta: Titolo, Label: eo
Senegalo: Titolo, Label: eo
Bamako: Titolo, Label: eo
.ml: Label: eo, Titolo
West African CFA franc: Label: eo, Label: en, Titolo
Malio: Other (Statements), Sitelink, Titolo, All entity data
Ŝablonoj uzitaj sur ĉi tiu paĝo:
Ŝablono:!- (vidi fontkodon) (protektita)
Ŝablono:Commons (vidi fontkodon) (duon-protektita)
Ŝablono:Dato (vidi fontkodon) (protektita)
Ŝablono:Informkesto lando (vidi fontkodon) (duon-protektita)
Ŝablono:Kesta ombro (vidi fontkodon) (protektita)
Ŝablono:Lin serĉi (vidi fontkodon) (protektita)
Ŝablono:Navigilo2 (vidi fontkodon) (protektita)
Ŝablono:Np (vidi fontkodon) (duon-protektita)
Ŝablono:Projektoj (vidi fontkodon) (protektita)
Ŝablono:Tnavbar (vidi fontkodon) (duon-protektita)
Ŝablono:ĈuNombro2 (vidi fontkodon) (duon-protektita)
Ŝablono:Ŝanĝu ŝablonon (vidi fontkodon) (protektita)
Modulo:InfoboxImage (vidi fontkodon) (protektita)
Modulo:Wikidata (vidi fontkodon) (protektita)
Ĉi tiu paĝo estas membro de 1 kaŝita kategorio:
Kategorio:Nenombraj signifoj de nombraj parametroj
Informoj pri la paĝo
Regularo pri respekto de la privateco
Vidigo por porteblaj aparatoj