eo en eo eo es eo ca eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo es ca es ca ca ca ca ca ca es es eo eo eo eo eo eo sv eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo es eo es eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo it eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo es es eo eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo es es es es es es es es es es es es es es es es es es es es es es es es eo es es es eo es es es es es en es es es es es es es es es es es es es eo eo eo en eo eo de eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo nl es ca es es eo es fr pt eo es es cs es es es es es es cs es es es es es es es es es cs es es es es es es es es es es cs es es es es es es es cs es es es es es es es es es cs es eo pt pl eo it eo eo es pt sk eo es eo pt eo eo eo eo eo eo ca eu eo es pt ceb eo es eo en de es en es es eo eo es nn eo es eo eo es es es es eo en es eo eo es eu en es
skip to main | skip to sidebar
Blogo pri Esperanto kaj ĝia historio
jueves, 8 de noviembre de 2012
Promenante tra la bela Moià, en la centro de Katalunio, eble surprizas al vizitanto trovi strato Esperanto en tiel malgranda vilaĝo. Tamen, antaŭ sesdek jaroj, kursoj de la internacia lingvo kunigis plurdekojn da studentoj en plene esperantigita komunumo.
Ĉio komenciĝis en la jaro 1937, kiam triopo da 15-jaraj junuloj Josep Solà, Ramon Oller kaj Ramon Molera ekstudis Esperanton pere de gramatiko kaj baldaŭ korespondis kun eksterlandanoj kaj ricevis revuojn. Estis militaj jaroj kaj ili eĉ povis babili kun vunditaj voluntuloj el la Internaciaj Brigadoj, kiuj restis en loka malsanulejo.
En 1939, la tri adoleskantoj jam aperas en la UEA-Jarlibro kiel delegito (Molera), vicdelegito (Solà) kaj sekcia delegito (Oller).
Dum la postmilitaj jaroj, ili lernis kaj instruis la lingvon en Moià kaj ĝiaj ĉirkaŭaĵoj. Tamen, ili ne povis plenumi sian taskon kiel delegitoj ĝis 1951, kiam bonvenigis aŭtobuson de italaj esperantistoj en Poble Nou. Samjare, Solà, Molera, Manel Vives kaj Antònia Urgellés partoprenis la 12-an Hispanan Esperanto-Kongreson en Terrassa (15 jaroj post la 11-a, en Barcelono, 1936). Reveninte en Moià, ili fondis la Esperanto-Grupon Moià, aranĝis kurson en La Tosca kaj partoprenis ĉiusemajnan elsendon El mundo es un pueblo (La mondo estas vilaĝo) en loka radio.
En tiu jaro 1952, Ramon Molera ekirigis korespondajn kursojn. Miloj da homoj en Hispanio kaj Sudameriko lernis la lingvon danke al la kursoj elsenditaj el Moià dum 27 jaroj.
La internacia esperanto gazetaro eĥis la grandan sukceson de ekspozicio El mundo es un pueblo dum la vilaĝaj festoj kaj disvastigis la nomon de Moià tra la mondo.
Samtempe, disvolviĝis ĉeestaj kursoj. Fojfoje oni ĝuis letervesperojn (kiam estis disdonitaj la leteroj el eksterlande) kaj la junuloj ĉiam solenis la kursfinon per grandaj festoj. En 1954 ĝin partoprenis kvindeko da studentoj kaj mankis nek prelegoj nek muziko nek ĉampano Verda Stelo.
Estis ankaŭ en Moià kie oni ekorganizis en Hispanio la Tutmondan Esperantistan Junularan Organizon en 1955.
Molera senĉese partoprenis esperantan eventojn kaj en 1962 kreis informejon en la Esperanto-Grupo. El tie, ĉiumonate sendis novaĵojn pri la esperanto agado. Nur en tiu jaro 1962  publikiĝis pli ol ducent artikoloj pri Esperanto en ĵurnaloj kaj gazetoj kaj 25 radiostacio informis pri la internacia lingvo.
En 1970 Molera ekkolektas esperantajn revuojn kaj librojn kaj iom post iom kreis sian mirindan bibliotekon, sed pri tiu parto de la historio oni jam povas legi ĉi tie.
En 1981, la vilaĝo Moià gastigis la 23-an Katalunan Esperanto-Renkontiĝon. En 1983, la katalunaj renkontiĝoj povis iĝi denove katalunaj kongresoj. En tiu sama jaro forpasis Ramon Molera, la homo kiu metis Moià en la mondmapon de Esperantujo.
23a Kataluna Esperanto-Renkontiĝo en Moià (1981)
Publicado por desespero en 10:15 0 comentarios
Etiquetas: Anna Maria Molera, Moià, Ramon Molera
sábado, 20 de octubre de 2012
Un cop al mes, Montse Piñeiro, del Museu d'Esperanto de Subirats, presenta diversos temes relacionats amb l'esperanto en una col·laboració de 20 minuts a Ràdio Vilafranca, dins del programa matinal Gamma Extra, que presenta Carla Sanmartín. En el darrer programa va participar en Víctor Solé que va presentar les activitats de KEA i va parlar de l'ensenyament d'esperanto. Però millor sentir el programa directament, oi?
En el primer programa, Montse Piñeiro va explicar què és l'esperanto. Els àudios de tots els programes es penjaran aviat a la web del museu.
El proper dissabte 15 de desembre, amb ocasió de la Diada de l'Esperanto, tindrà lloc al museu la presentació de l'obra dels Travesset-Rosselló.
L'acte de presentació al museu serà a les 11.30 del matí.
Publicado por desespero en 14:49 0 comentarios
domingo, 14 de octubre de 2012
La 8-an de februaro 1904 japanaj torpedoŝipoj atakis la rusan militŝiparon en Port Arthur, Manĉurio. Ekis tiele la rusa-japana milito. Preskaŭ unu jaro poste kaj pli ol sep mil kilometroj for de Port Arthur, en la alia ekstremo de la Rusa Imperio, kuracisto ricevis en sia varsovia domo alvokon por partopreni en la milito.
La kuracisto tiam havis aliajn planojn kaj pro tio li skribis al D-ro Bourlet kaj sciigis lin pri la novaĵo:
Mi estas vokita al la milito, kaj mi devas forveturi Mandĵurujon. Ĉar mi estas nejuna kaj malsana, tial mi esperas, ke oni baldaŭ min liberigos kaj mi povos denove labori por nia afero kaj partopreni en la Kongreso.
Sed, en ĉia okazo mi, en la daŭro de kelka tempo, ne povos labori. Tial mi petas ke miaj amikoj ne miru, ke iliaj leteroj al mi, kelkan tempo (eble eĉ longe), restos sen respondo.
Tiel do, en januaro 1905, papilia efiko minacis la unuan kongreson de Esperanto, okazonta en aŭgusto samjare.
Germana Esperantisto informis en la marta numero kaj, profitante la okazon, varbis por centra internacia komitato.
Tiu ĉi cirkonstanco vokis pli ol iam la atenton de la ĉefaj esperantistoj al la fakto, je centra internacia komitato aŭ kompetenta estrato estas necesa por la okazo en kiu Dro Zamenhof ne povus plu, (pro malsano, troa laboro kc.) gardi sola en siaj manoj la gvidadon de la esperanta evolucio. Tiu ĉi evolucio, kiu tute ne celas ŝanĝi aŭ „plibonigi“ la lingvon sed nur ĝin pliriĉigi precipe en teknika rilato estas necesa. Ĝi jam estas komencita sed ĝi devas efektivigi ne laŭ persona bontrovo de diversaj apartaj esperantistoj sed laŭ unueca vojo interkonsentita de la esperantistaro. Unueco de la lingvo bazita sole sur ĝiaj nunaj netuŝeblaj reguloj gardos nin for de la danĝero kiu mortigis Volapükon. Per la farita sperto tiu ĉi danĝero estas nun tiel bone konata de la plejmulto de esperantistoj ke ili ĝin treege timas.
Germana Esperantisto,  2 jaro, n-ro 3 (marto 1905), p. 27
Tre baldaŭ, en printempo 1905, Zamenhof kompilis la Fundamento-n, kiu estis oficialigita en la kongreso de Boulogne-sur-Mer.
Tamen ĉu la Fundamento kaj la universalaj kongresoj estus okazintaj, se Zamenhof estus forveturinta al Manĉurio? Aŭ ĉu la papilia efekto el Port Arthur estus damaĝinta la Esperanto-movado?
Ni ne scias. En la plej grava Esperanto-gazeto tiutempa, Lingvo Internacia, alia varsovia kuracisto rakontis en majo 1905 la militan alvokon al Zamenhof:
Morgaŭatagon mi reiris al D-ro Zamenhof kaj, renkontinte lin hejme, mi demandas, kion li celas fari, kaj mi sciigas kun granda plezuro, ke, cedante al petadoj de sia familio kaj siaj amikoj, li konsentis fine preni je liberiĝo.
Post kelkaj tagoj D-ro Z. estis sendita por ekzameno en militan malsanulejon kaj tie la kuracistoj ekopiniis, ke li ne taŭgas por servo milita.
La tekston suskribis «Doktoro A. W.» Tiu ĉi juna  kuracisto ankaŭ «revis» pri sia vojaĝo al Boulogne-sur-Mer «por partopreni en la kongreso de la esperantistoj», sed li mem estis alvokita por militservo kaj devus veturi «en tute kontraŭa direkto». Li laboris en «nia Varsovia rondeto esperanta». Tiu rondeto estis eble la plej eminenta de la esperanta historio. Ĝin fondis en 1904 Antoni Grabowski kaj prezidis Zamenhof kaj tiutempe, en 1905, partoprenis ankaŭ Leo Belmont kaj D-ro Bein (Kabe).
Nia juna kuracisto estis konvinkita, «ke en mallonga tempo ni revidos nian majstron, kiel prezidanton de niaj kunvenoj». Tamen tio ne plenumis:
En Varsovio ekfariĝis okazoj, kiuj neebligis ĉiajn kunvenojn : eksplodiĝis, kiel Vi scias, unu grava ribelo.
Tuta vivo intelekta haltis; ĉiuj estis ensorbitaj per tio ĉi, kio fariĝis en stratoj. Post kelkaj tagoj la sangaj okazoj ĉesis, sed granda ekscitigo daŭris en ĉiuj sferoj de la societo. Vivo regula fariĝis neebla.
Kaj jen en tiu ĉi momento mi ricevis ordonon forveturi malproksiman Orienton!
La juna doktoro parolis pri la ĝenerala striko de januaro, kiam mortis preskaŭ cent homoj kaj la rusa estraro deklaris sieĝo-staton en Varsovio. La protestoj daŭris, kiam universitatanoj plendis pri la rusigo kaj postulis la rajton studi en la pola lingvo. La 18-an de aprilo (la 1-a de majo, laŭ la julia kalendaro, Internacia Labortago) trideko de manifestintoj estis pafitaj de la polico.
La son-bendo de tiu ĉi ribelo estis la Warszawianka (Varsovia Kanto), kiu, ankaŭ iomete papiliefike, populariĝis dum la hispana enlanda milito kiel himno de la anarkiistoj. JoMo trilingve (hispane, esperante kaj france) kantas ĝin.
En la sama numero de Lingvo Internacia, kiu anoncis la militalvokon de Zamenhof (1-2-1905), iu «Kuracisto» per bonega Esperanto ekrakontas sian vojaĝon al Manĉurio por partopreni en la milito kontraŭ la japanoj. En la rakonto, la verkisto adiaŭas sian amatan urbon:
Longan tempon alnajligita al fenestro mi trapikis per mia rigardo ĉiujn detalojn, penante forĝi en la memoro ĉiujn bagatelaĵojn
kaj bedaŭras la strangecon de la milito
Per forto elkaptitajn el nia ĉiutaga vivo, rapide forportis nin la sorto en la malproksimegan angulon de l'tero al neniu el ni bezona, sur la pecon da tero, en kiu sendube neniam starus nia piedo, se la sensatiĝema avido homa volus kvietigi siajn sangavidajn instinktojn.
La leginda teksto «En la vagonaro», kiun mi alŝutis tien ĉi, finiĝas jene:
La tutan nokton ankoraŭ ni trapasis la polviĝintajn stepojn, kie sovaĝaj fortegoj de l'infero ŝajnis festi la forflugon de l'malnova jaro kaj la alvenon de la nova, kiuj ambaŭ sendube per sangaj literoj estos enskribitaj en la estonta historio de l'homaro.
«Kuracisto» ne eraris kaj, ve, la jaroj 1904 kaj 1905 estis enskribitaj per sangaj literoj en la historio de la homaro. Pli ol cent mil homoj pereis en la rusa-japana milito pri la posedrajto de Manĉurio kaj Koreio, revolucio eksplodis en la imperio de la caro Nikolao la 2-a. Tamen, la papilia efiko ne malhelpis  la naskiĝon de la universalaj kongresoj en urbeto franca ĉe la Manika Markolo.
Publicado por desespero en 0:47 0 comentarios
Etiquetas: 1-a Universala Kongreso, Boulogne-sur-Mer, Port Arthur, Rusa-japana milito, Zamenhof
martes, 25 de septiembre de 2012
Ĉu vi fajfas esperante?
En sia Lehrbuch der Welthilfssprache Esperanto, Karl Loy «donas katekismoforman demandaron, kies lasta ero tekstas»:(1)
Kiun insignon portu ĉiam ĉiu esperantano?
Kion li devas scii parkere?
La Esperanto-himnon kaj la esperantan fajfsignalon!
Ĉiuj esperantistoj bone konas la himnon La Espero, kun muziko de Félicien Menu de Ménil kaj la vortoj de Zamenhof. Tamen kio estas la esperanta fajfsignalo?
En la jaro 1909 la Svisa Societo proponis al la tutmonda esperantistaro fajfi etan melodion por identiĝi kiel esperantisto, ekzemple kiam vi atendas trajnon en fremda lando. La notliniaro de la melodieto aperis en la Esperantista Poŝkalendaro por la jaro 1909 (ĵus sube oni vidis la Esperanto-alfabeton laŭ Braille).
Esperantista Poŝkalendaro, 1909 (fotita en Biblioteko Molera)
La poŝkalendaroj, eldonitaj de Möller & Borel de 1908 ĝis la eksplodo de la unua mondmilito, estis sufiĉe enhavriĉaj. Legu ekzemple tiun ĉi reklamon en Lingvo Internacia:
Eble vi nuntempe ne emas fajfi en fremda stacidomo, sed ni ankoraŭ povas honori la pli ol centjaran donacon de la Svisa Societo.
Muzikisto, amiko kaj samideano Víctor Solé afable fajfis la signalon kaj surbendigis ĝin kiel mp3-sondosieron.
Dum la 1870-jardeko Elisha Gray kaj Alexander Graham Bell, inter aliaj, prilaboris strangan aparaton, kiu revolucios la homan komunikadon. Bell nomis ĝin telefonilo.
Telefonĝermo de Bell (foto el Vikipedio)
Kiam ekis la 20-a jarcento, la aŭtoro de la eta melodio ne povis imagi, ke la esperantista fajfsignalo nun eksonas el mia poŝtelefonilo kiam mi ricevas Whatsapp-mesaĝon. Ĉu vi volas uzi la fajfaĵon kiel sonortonon?
1. Germana Esperanto-Revuo, 23 1970 (3), p. 33.
Tiu ĉi blogero naskiĝas el demando de Roland Rotsaert, kiu legis la malsupran tekston en flandra gazeto Nia Folieto (Gento, septembro 1919)
Dum ekskurso, dum vojaĝo, kiam vi forgesis surmeti la VERDAN STELON, uzu la ESTPERANTISTAN FAJFSIGNALON por konatiĝi kun samideanoj ĉe stacidomoj, publikaj kunvenejoj, k.t.p
kaj demandis pri tio en Guglo-listo Esphist.
Dankon al CIC (el Biblioteko Molera) por foti la Esperantista Poŝkalendaro kaj la aldonitan paĝon de Germana Esperanto-Revuo, al Víctor Solé por fajfi la melodion kaj al Zsofia Korody, kiu skanis la paĝon el Germana Esperanto-Revuo.
Germana Esperanto-Revuo solvis sian propran dubon pri la E-fajsignalo pere de Reinhard Haupenthal (GER 6 [1970], p. 69) kaj sampaĝe Dr-Ing. A. Warner el Darmstadt rakontis sian vivsperton rilate al la fajfsignalo.
Mi lernis la „Esperantan fajfsignalon” de mia patro, kiu siaparte lernis la Internacian Lingvon ĉirkaŭ 1920. En lia lernolibro estis la notoj de Esperanta signalo. Li enkondukis tiun signalon al sia amikaro kaj plue uzis ĝin, kvankam li forgesis la lingvon. Tiu signalo fariĝis poste signalo de nia familio. Kiam mi en 1948 kiel gimnaziano eklernis Esperanton, mia patro diris al mi, ke la familia fajfsignalo devenas de la Esperanta fajfsignalo. Kiam mi estis aktiva en la Esperanto-movado – speciale en Hannover kaj Frankfurt (Main) – mi neniam renkontis samideanon uzantan tiun signalon.
Kaj finfine partoprenis la ĉiam sprita Jean Forge-Fethke. (Tamen, la 4 notoj de li menciitaj malsamas al tiuj de la fajfsignalo):
Jes, tia fajfsignalo ekzistis kaj ekzistu estonte! Kiam mia frato Edmund kaj mi laboris en „Esperanto Triumfonta” (nuna „Heroldo de Esperanto”) ĉe nia altŝatata ĉefo Teo Jung en la jaroj 1922/23, ni regule praktikis la Esperantan fajfsignalon, kaj ankoraŭ hodiaŭ 1970 ni ne forgesis ĝin. Ĝi konsistas el 4 tonoj kaj estas fragmento el la himno: „nun – de – lo – ko”. Laŭ mia memoro ni „heredis” tiun ĉi signalon de malnova pioniro Hurler laborinta kun mi en la redaktejo. Ĉu ekzistas ankoraŭ aliaj fajsignaloj, mi ne scias. Ĉiuokaze mi rekomendas fiksi oficiale (!) komunan internacian fajfsignalon (ĉi supran aŭ alian).
Ekzistas multaj momentoj, en kiuj oni povas apliki la signalon. Kelkaj ekzemploj:
1. Ĉiuj Esp. Radiostacioj uzu la fajfsignalon kiel anoncilon aŭ paŭzan signalon.
2. UEA-delegito atendanta Esperantiston sur stacidoma perono kvazaŭ verda policisto „elfajfu” lin el inter la elvagoniĝinta homamaso.
3. Gepatroj perdintaj siajn infanojn (precipe bubaĉojn) inter karuseloj kaj pafbudoj revoku ilin per Esp. fajfsignalo!
4. Miopa samideano ne tute precize povanta ekkoni la verdan stelon de alia persono simple povus „alfajfi” ĝin por certigi sin, ĉu la alfajfitulo apartenas al nia granda „ronda familio”.
5. Samideanino atakata de impertinenta Esp-kontraŭulo aŭ trudema Idisto povus „helpfajfi” Esperantiston.
Mi povus citi ankoraŭ multajn uz-eblecojn de tiu nia fajfsignalo. Ne traktu la aferon kiel ridindaĵon, ĉar finfine ĝi estas nenio alia ol akustika verda stelo!
Germana Esperanto-Revuo, 7-8 (julio-aŭgusto 1970)
Publicado por desespero en 15:44 2 comentarios
jueves, 26 de julio de 2012
125 jaroj de Esperanto
Eta kronologio de Esperanto
1887 (26-a julio) Rusa cenzuro permesas la ekdistribuon de MeждyHapoдHый языkъ. ПpeдиcлoBie и пoлHый yчeбHиkъ. Naskiĝas la Unua Libro kaj Esperanto.
1888 Leopold Einstein kunigas la unuan esperantan societon en Nurenbergo.
1889 Naskiĝas La Esperantisto, unua revuo en esperanto.
1894 Zamenhof esperantigas Hamleto-n de Shakespeare.
1905 Paul Berthelot fondas revuon Esperanto. Hodler poste faras el ĝi oficialan organon de UEA.
1905 Unua esperanto kongreso en Bulonjo-ĉe-Maro (Boulogne-sur-Mer). Partoprenas 688 kongresanoj el 30 landoj.
1908 Fondiĝas Universala Esperanto-Asocio.
1909 Barcelono aranĝas la 5-a Internacia Kongreso.
1912 Kongreso en Krakovo. «Tiu kongreso estas la lasta, ĉe kiu vi vidos min antaŭ vi; poste, se mi povas veni al vi, vi ĉiam vidos min inter vi.», diras Zamenhof.
1912 Terrassa kaj Sabadell honorigas Zamenhofon per placo kaj strato. Nun ekzistas pli ol mil ZEO-j tra la mondo.
1914-1918 La unua mondmilito estas fortegan baton por la internacia lingvo.
1917 Forpasas L. L. Zamenhof.
1922 Unuaj disaŭdigoj en Esperanto. Naskiĝas la esperanta radio.
1922 Ĝenerala kunsido de la Ligo de Nacioj debatas la raporton por enkonduki esperanto en lernejojn.
1930 Aperas Plena Vortaro, unulingva difin-vortaro eldonita de SAT sub gvido de Émile Grosjean-Maupin.
1931 Teodoro Schwartz, Julio Baghy kaj Kalman Kalocsay ekirigas Literatura-n Mondo-n.
1936 Nazioj malpermesas esperantajn asociojn.
1939-1945 La esperantistaro suferas la duan mondmiliton.
1949 Fondiĝis revuon Esperantologio.
1959 Unua esperantlingva elsendo de Pola Radio.
1987 Esperanto centjariĝas. 5986 kongresanoj partoprenas en la UK en Varsovio.
1999 Ekfunkcias E@I (Esperanto ĉe Interreto, poste Edukado ĉe Interreto).
2002 Aperas la paĝaro Lernu! Hodiaŭ ĝi havas pli ol centmil aliĝintoj.
2008 Vikipedio en esperanto atingas 100.000 artikoloj. Hodiaŭ ĝi oferas 167.643 artikolojn.
2009 La esperantistaro festas la 150-an naskiĝdatrevenon de Zamenhof. Eĉ Google homaĝis lan per Google-doodle.
2012 Google-translate aldonas esperanto kiel sia 64-a lingvo.
Feliĉan 125-datrevenon al ĉiuj!
Publicado por desespero en 10:51 0 comentarios
sábado, 14 de julio de 2012
El Congreso que nunca fue
Hoy a las 23 horas, el festival de teatro de Avignon rinde homenaje al centenario del nacimiento de su creador, Jean Vilar. El homenaje no consistirá en lecturas públicas en el Cour d'honneur del suntuoso Palais des Papes, sino que correrá a cargo del «colectivo de intervención urbana» KompleXKapharnaüM.
El puente de Avignon sobre el Ródano
El espectáculo al aire libre, que se iniciará tras los tradicionales fuegos artificiales del 14 de julio, estará dedicado a quien más hizo por crear un teatro popular y llevar el teatro a la calle en el país vecino. Sin embargo, la idea de devolver el teatro a la calle no es nada nuevo. Hoy hace exactamente cien años se celebró en Sabadell una representación al aire libre de Mistero de doloro, la versión en esperanto del drama de Adrià Gual.
Cabecera del semanario teatral en catalán La Escena Catalana
La revista La Escena Catalana lo anunciaba así:
Se prepara en la ciudad de Sabadell una interesante y pintoresca fiesta artística.
El drama de Gual Misteri de dolor, traducido al esperanto, será representado al aire libre. Ya se ha contratado a las actrices Emilia y Antonia Baró, y al actor Carles Capdevila.
El bosque escogido para la función es el mismo donde se celebró un gran festival, entonces en homenaje a Àngel Guimerà.
La activa comisión nombrada al efecto está ultimando y concretando los requisitos de la fiesta.
Parece que el precio de la entrada se ha fijado en una peseta.
El propósito es celebrar la representación el segundo domingo del mes de julio.
Prometemos dar más detalles a medida que se vayan conociendo.
La Escena Catalana, 299 (29 de junio de1912), p. 9
Emilia Baró (foto cortesía de A. Aromí)
Y así lo contó La Vanguardia a posteriori:
Por la tarde, casi nuestra ciudad toda, trasladóse al bosque de «ca'n Feu», donde se representó en un teatro levantado al efecto al aire libre, el drama de don A. Gual, traducido al esperanto: Mistero de Doloro. Durante los intervalos de uno á otro acto, la banda municipal ejecutaba sardanas que eran bailadas por mucho público, formando grandes anillos. Hasta primeras horas de la noche duró la animación en el referido bosque, donde acudieron todas las clases sociales de ésta.
La Vanguardia,  martes 16 de julio de 1912
La representación teatral en Sabadell se enmarcó en una gran jornada que festejó el vigésimo quinto aniversario de la publicación del Unua Libro (1) y en la cual participaron «todas las sociedades existentes en la comarca del Vallés y que se dedican a propagar dicha lengua».(2) A tres años del acontecimiento del V Congreso Universal celebrado en Barcelona y antes del enorme mazazo que supondría la primera guerra mundial, el esperanto se hallaba en su apogeo en Cataluña, donde existían numerosos grupos y cursos en las principales ciudades. En 1910 se había fundado la Kataluna Esperantista Federacio y empezó a publicarse la revista Kataluna Esperantisto. En los actos celebrados hace cien años en Sabadell se inauguró también la Ronda de Zamenhof, la segunda vía urbana dedicada al fundador del esperanto en todo el mundo, poco después de la plaza Zamenhof de Terrassa.
A las once salieron de nuestras Casas Consistoriales todas las sociedades adheridas á dicha fiesta con sus respectivos estandartes, sociedades corales, banda municipal y representación del Ayuntamiento, dirigiéndose á la calle Ronda del Norte, donde se descubrió una lápida dando el nombre del doctor Zamenhof a dicha calle. La banda amenizó este acto, entonando el himno La Espero las sociedades corales allí congregadas.
La Vanguardia,  martes 16 de julio de 1912
La actual placa en la Ronda de Zamenhof de Sabadell
En cuanto a la representación teatral, los organizadores apostaban sobre seguro. Las hermanas Baró y Carles Capdevila (marido de Emilia) ya habían protagonizado con gran éxito Mistero de doloro durante el congreso de Barcelona en 1909. La prestigiosa La Revuo dedicó siete páginas a ensalzar la representación:
El drama se representó con fervor, con pasión y con tanta verosimilitud que resultaba imposible poner en duda que el esperanto era la lengua materna de los actores o que el esperanto es una lengua auténticamente viva, maravillosamente flexible y armoniosa. ¡Ésta ha sido la prueba definitiva! Actores catalanes, que habían aprendido esperanto en uno o dos meses como máximo, actuaron en esperanto, hablaron en esperanto como en su propia lengua, es decir, con extraordinaria rapidez en un drama cargado de pasión que requiere una pronunciación rápida, y todos comprendieron perfectamente a esos actores. Ciertamente fueron merecedores del interminable aplauso con el cual el público los aclamó después de cada acto. Al final, al autor y a los actores los cubrieron de flores. Las guirnaldas, que recorrían los balcones fueron arrancadas de repente: todas las manos compitieron por lanzar a los triunfadores las flores más aromáticas de Cataluña. El escenario se convirtió en un auténtico tapiz. Zamenhof en persona los felicitó y entregó a todos ellos un recuerdo del momento.
No queremos hacer distingos, por supuesto. El fervor de todos los actores fue idéntico e idéntico fue nuestro aplauso para todos. Sin embargo, permítasenos decir que la señorita Antonia Baró (Mariagna) hizo saltar las lágrimas, lágrimas verdaderas, que el señor Carles Capvilla [Capdevila] (Silvestre) nos emocionó profundamente, sobre todo en el tercer acto, que la señorita Emilia Baró (Mariagneta) fue una amante verdaderamente fatal…
La Revuo (1909), p. 137-138
En 1909 se publicó la traducción de Pujulà i Vallès del drama de A. Gual
Después del congreso, la obra volvió a representarse en esperanto en diversas ocasiones, tanto en el Romea como en otros teatros catalanes.
El Congreso que nunca fue
En 1914, París se preparaba para celebrar un congreso de esperanto multitudinario (3.739 inscritos). Los preparativos pueden leerse por ejemplo en el órgano oficial de UEA, la revista Esperanto. También el teatro iba a estar presente en el esperado congreso. Y hacia allí fueron las hermanas Baró y compañía a representar otra obra en esperanto. En esta ocasión, la elegida fue Georgo Dandin de Molière en traducción del mismísimo Zamenhof. The British Esperantist anunciaba la participación de los catalanes como garantía de éxito.
Se recuerda el talento y el entusiasmo con los que los actores de Barcelona «crearon» en el Quinto [congreso universal] el Mistero de doloro en esperanto. El Comité Organizador ha llegado a un acuerdo con los mismos actores para que actúen en el Décimo [congreso universal] en fechas a determinar. En esta ocasión, los realistas actores de Adrià Gual representarán un clásico, en concreto Georgo Dandin de Molière en la traducción de nuestro Maestro. No cabe duda de que la impecable pronunciación en esperanto y el talento de nuestros actores catalanes harán de la presentación de Georgo Dandin una gran fiesta de la propaganda y un conmovedor acto solemne de belleza y arte.
The British Esperantist, vol X, n-ro 112 (aprilo 1914), p. 69.
Sin embargo, en la misma revista Esperanto, junto a las novedades sobre el X Congreso, podía leerse un largo artículo de F. Brossier titulado «La paco. Ĉu vi volas ĝin» [La paz. ¿La quieres?], que  fue publicándose por entregas desde el 20 de mayo hasta el 20 de julio, una semana antes de la invasión de Serbia y el inicio de la que sería la peor guerra conocida hasta entonces por la humanidad.
Más de 35 millones de personas murieron a consecuencia de la guerra y, entre los daños colaterales, los ideales universalistas del esperanto sufrieron un durísimo golpe. La revista Esperanto siguió publicándose durante la guerra desde la siempre neutral Suiza, abogando por la paz y dando noticias de esperantistas prisioneros en uno y otro bando. Zamenhof, en sus últimos años de vida, de nuevo vio más allá del presente en un artículo titulado «Post la granda milito. Alvoko al la diplomatio» [Después de la Gran Guerra. Llamamiento a los diplomáticos] en el que expone claramente los elementos que consideraba imprescindibles para una paz duradera.
El conflicto bélico pilló a los actores catalanes en París (a la espera de actuar ante esperantistas del mundo entero), y allí tuvieron que permanecer hasta conseguir los medios suficientes para regresar a Barcelona.
El trío protagonista, que había tenido un contacto tangencial pero importante con el esperanto, siguió su camino. Antonia Baró continuó actuando incluso después de quedar ciega en un accidente doméstico ocurrido durante la Guerra Civil. Carles Capdevila tradujo numerosas obras al catalán, entre ellas la monumental Guerra y paz de Tolstói, y dirigió el teatro Romea. Emilia Baró continuó actuando en Barcelona y en Madrid, adonde viajó con la compañía de Enric Borràs, e incluso en películas de cine mudo dirigidas por Adrià Gual en la productora Barcinógrafo. Tras la Guerra Civil, Emilia pronto logró volver a actuar y fue figura determinante en el teatro catalán de posguerra con obras de Josep Maria de Sagarra como L’hereu i la forastera (1948), Les vinyes del Priorat (1950) o L’alcova vermella (1952).
La gran actriz Núria Espert considera a Emilia Baró como «su primer faro».
El futuro del teatro en esperanto
Tras el fiasco del congreso que nunca llegó a celebrarse en París, el de 1915 reunió a menos de dos centenares de esperantistas en San Francisco, mientras Europa se desangraba. A partir de ahí se abrió un paréntesis hasta el congreso de 1920 en La Haya, donde de nuevo se representaron dos obras  en el Teatro Real. Desde entonces, el teatro en esperanto ha seguido vivo en todos los congresos internacionales. Grandes figuras de la literatura en esperanto han participado como actores aficionados, como en el caso de Kalocsay, Baghy y Schwartz en el congreso de Nuremberg de 1923. Asimismo, a  semejanza de la troupe del Romea en 1909, otros actores no esperantistas son capaces de aprender la lengua para interpretar de manera magistral, como bien demostró Laura Pascual durante el último congreso español celebrado en Almagro.
En otras ocasiones, el esperanto es sólo un elemento tangencial, como en el próximo espectáculo del Cirque du Soleil que se titulará Movi. Kanti. Revo [Mover. Cantar. Sueño]
(1) La fecha del visto bueno de la censura rusa para la distribución de MeждyHapoдHый языkъ. ПpeдиcлoBie и пoлHый yчeбHиkъ [Lengua internacional. Prólogo y manual completo] conocido como Unua Libro [Primer libro] se considera el momento fundacional del esperanto. Dicho visto bueno se produjo el 14 de julio de 1887 según el calendario juliano que se utilizaba entonces en el Imperio ruso. Actualmente, la fecha de celebración es el 26 de julio, el equivalente en el calendario gregoriano que hoy se utiliza en todo el mundo.
(2) La Vanguardia, martes 16 de julio de 1912, p. 8
Publicado por desespero en 0:01 4 comentarios
domingo, 1 de julio de 2012
En novembro 1905, Lliga Regionalista venkis en la balotado por elekti la barcelonan urbestraron. La dekstra katalunisma partio de Cambó aranĝis grandan bankedon por festi la sukceson kaj nur tagoj poste satira gazeto ¡Cu-cut!, ligita al Lliga Regionalista, aperigis humoraĵon prian. La bildo, desegnita de Junceda, denove primokis la  hispanan militistaron.
–Kion oni festas ĉi tie? [hispane demandas la militisto]
–La venkan bankedon [katalune]
–Ĉu venkan? Ho, ve, ili devas esti civiluloj [diras la militisto]
Du tagojn poste, la 25-an de novembro, tricento da militistoj sturmis la kunan sidejon de ¡Cu-cut! kaj ĵurnalo La Veu de Catalunya (oficiala organo de la Lliga) kaj bruligis la presmaŝinojn. Unue la hispana registaro decidis puni la militistojn, sed la reĝo Alfonso XIII kontraŭis la rimedon. La afero finfine okazigis demision de Montero Ríos, prezidanto de la hispana registaro. Segismundo Moret, la nova prezidanto, subtenis la sturmistojn kaj aprobis novan leĝon, kiu permesis al militistoj juĝi ofendojn kontraŭ la patrujo, la flago aŭ la militistaro. Post la bruligo, ¡Cu-cut! ne reaperis ĝis aprilo 1906. La politika reago al la nova leĝo okazigis la naskon de Solidaritat Catalana, kiu kunigis plurajn katalunismajn grupojn.
Ĵus tri jarojn post la Eventoj de ¡Cu-Cut! (ĉu koinzido?) aperis en la presvendejo nova katalunlingva satira gazeto. Ĝi nomiĝis Papitu kaj ties fondinto, la desegnisto Feliu Elias, jam kunlaboris en ¡Cu-cut! Same kiel ĝi, Papitu estis ĉiusemajna katalunisma satirgazeto. Tamen Papitu (kromnomo de muzika kritikisto Josep Maria Pascual) montriĝis maldekstrema kaj malferme kontraŭklerikala.
Unuaj numeroj de ¡Cu-Cut! (jan-1902) kaj Papitu (nov-1908)
Plenpaĝaj bildoj difinis la karakteron de la gazeto. Inter la desegnistoj elstaris la fondinto mem Feliu Elias, kiu subskribis kiel Apa kaj baldaŭ verkos afiŝon de la V-a Internacia Kongreso de Esperanto, kaj Francesc Labarta (Lata). Tre konataj pentristoj kiel Isidre Nonell iomete kunlaboris. Ankaŭ la poste mondfama Juan Gris, tiam loĝanta en Parizo, multe partoprenis antaŭ sia kubisma epoko.
Juan Gris: Violono kaj gitaro (1913). La verko vendiĝis en 2010 kontraŭ 25,5 milionoj da dolaroj
En majo 1909, kiel suplemento al la sesa numero de Franca Esperantisto, aperis specimeno de Jen kaj Ramón Farré prezentis sian eldonprojekton, kies devizo estis «Multajn desegnaĵojn, malmulte da teksto».
Mi havas ĉiun garantion por plena sukceso; vi havas ĉiun por plena kontentigo. Mi havigis al mi por mia gazeto JEN la direktadon de nia bone konata samideano Sro. Fred. Pujulà y Vallès, kaj la kunlaboradon de Apa kun aliaj famekonataj artdesegnistoj katalunaj.
Tiel do, Pujulà y Vallès nur monatojn antaŭ la solena malfermo de la Va UK en Barcelono, prenis sur sin la taskon redakti monatan humuran gazeton en la internacia lingvo. Por fari tion, li uzis bildojn de Papitu, sed preskaŭ ĉiam komplete ŝangis la tekstojn de la humoraĵoj. Ofte sociaj aŭ politikaj satiroj en la kataluna Papitu iĝis sensukaj aŭ malpli kritikaj el la socia vidpunkto en la esperanta Jen.
–Lola, ĉu vi ne sentas konsciencan riproĉon pro manĝi tiujn ĉi delicaĵojn, kiam tiom da malriĉuloj mortas pro malsato?
–Mi estas tre religiema kaj ĉiam memoras pri la vortoj de Kristo: «Ne per la pano sole vivas la homo.»
Tamen, pluraj spritaj tekstoj legeblas en Jen. Por kompreni kelkaj el ili oni devas koni la politikan etoson de tiu konvulsia jaro 1909 en Katalunio kaj la problemoj ene de la esperantistaro (idistoj kaj  reformuloj estis ofte la mokceloj).
–Ĉu vi scias? Markizo de Beaufront aĉetis al si domon novan.
–Por loĝi en ĝi, kompreneble?
–Tute ne; por reformigi ĝin!
La gazeto multe primokis iun ne-ekzistantan L'immonde Esperantiste (tamen ja ekzistis tiam Le Monde Espérantiste, eldonita en Parizo inter 1909 kaj 1926).
Klaku por pligrandigi la bildon
Samkiel Papitu, ofte Jen dediĉis unu paĝon al «Fremda Humoro». Tie, oni prezentis plurajn humurajn desegnistojn tutmondajn.
Malgraŭ Jen uzis la bildojn de Papitu, ĉi lasta ne ĉiam bone rilatis kun esperanto, sed kritikis la esperantistojn, kiel en la artikolo de Robert Mestall «Dels faritzeus den Zamenhof» [Pri la hipokrituloj de Zamenhof], aŭ eĉ ĝia kreinto.
Geedzoj Pujulà i Vallès alportante al ni Zamenhofon, elpensinton de esperanto, por ke li prezidu la kvina kongreso tiulingva. (Papitu, n-ro 41 [7-9-1909], p. 670)
Pli ol cent jaroj poste, ni rigardas Jen kiel tre originalan esperantan revuon, plenplena da belaj desegnaĵoj.  La redaktoroj trafe antaŭvidis tion. Laŭrojn al ili!
Tio ĉi estas la lasta numero de JEN. Dank'al sindonemo de niaj artistoj desegnistoj ni povas pliriĉigi la kolekton de esperantistaj gazetoj per artaj folioj, kiujn post cent aŭ ducent jaroj oni trarigardos kun simpatio. Ni bedaŭras, ke ni ne ĉeestos tiam por rekolti la laŭrojn.
Eldoniĝis nur unu jarkolekto de Jen, entute 12 kajeroj po 16 paĝoj (la numerado fuŝiĝas de la oka kajero). Klakante sur la kovrilpaĝoj oni povas elŝuti la PDF-dosierojn.
La celo de tiu ĉi skanado, aŭ ĉi kaze fotado, estas kunhavigi gazeton pli ol centjara, kies historia valoro estas eksterduba por la esperanta movado (kaj por belartaj historiistoj). Samcelas la projekto Bitoteko, kiu Ana Manero prezentis kadre de la du lastaj hispanaj kongresoj.
Bitoteko uzas URI-ojn kaj observas la metadatenajn normojn Dublin Core. Tiuj ĉi teknikaj trajtoj ebligis la eniron de Bitoteko en Hispana (projekto de Ministerio pri Edukado) kaj tiamaniere obligis ĝian videblecon.
Bitigado de libroj, gazetoj, poŝtkartoj, afiŝoj aŭ dokumentoj de la fruepoka esperanto nun malfacile troveblaj estas unu el la plej indaj celoj de Bitoteko.
Kontribuoj de Juan Gris en Jen
Robert Mestall: «Els faritzeus den Zamenhof», Papitu n-ro 40 (1-9-1909), p. 645-646.
Publicado por desespero en 16:50 0 comentarios
Etiquetas: Cu-Cut, Frederic Pujulà i Vallès, Isidre Nonell, Jen, Juan Gris, Papitu
Entradas más recientes Entradas antiguas Página principal
Suscribirse a: Entradas (Atom)
También en / Aliloke
Tujtero / Twitter (Stratozam)
Universala Esperanto Asocio (UEA)
Museu de Sant Pau d'Ordal
La vivo kaj verko de Raymond Schwartz
Curso de esperanto en Twitter
Participios sustantivos en esperanto
Impresoj de Amrum (3)
Vojaĝo sub la Meznokta Suno
Apud la fenestro, pluvas | Rakontarejo
La Blogo de Tonyo
Bankruptcy Houses For Sale
De obscenaĵo al Esperanto
Se ha producido un error en este gadget.