eo es eo eo eo eo eo es eo eo eo eo da eo eo hbs_lat fr fr en eo es eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo
Redaktado de Brita imperio - Vikipedio
Salti al navigilo Salti al serĉilo
Averto: vi ne estas ensalutinta. Via IP-adreso enregistriĝos en la redakta historio de tiu ĉi paĝo. Se vi ensalutas aŭ kreas konton, viaj redaktoj estos atribuitaj al via uzantnomo, kune kun aliaj bonaĵoj.
Kontrolo kontraŭ spamo. Ne entajpu ion ajn!
{{PLA}} [[Dosiero:British Empire 1921.png|eta|350px|Brita imperio en 1921.]] [[Dosiero:BritishEmpire1815.png|eta|dekstre|350px|Brita imperio en 1815]] [[Dosiero:Victoria Disraeli cartoon.jpg|dekstre|eta|300px|Politika karikaturo de 1876 montranta [[Benjamin Disraeli]] kronantan la reĝinon [[Viktoria (Britio)|Viktoria]] kiel Imperiestrino de Hindio.]] [[Dosiero:William Bell Scott - Iron and Coal.jpg|thumb|250px|William Bell Scott, ''Iron and Coal'', (fero kaj karbo, 1855–60). La [[Industria revolucio]] estis grava kaŭzo de la etendo de Britio transmaren serĉe de merkatoj kaj de krudaj materialoj.]] La '''Brita Imperio''', nome la [[imperio]] de [[Britio]], estis la plej granda el la [[imperiismo|eŭropaj koloniaj imperioj]] de 1500 ĝis 2000. Inter imperioj, nur la [[mongola imperio]] eble regis pli da teritorio (35.000.000&nbsp;km²) aŭ proksimume simile. La '''Brita Imperio''' enhavis proprajn [[lando]]jn, [[dominio]]jn, [[kolonio]]jn, [[protektorato]]jn, [[Mandato de la Ligo de Nacioj|mandatojn]] kaj aliajn teritoriojn regatajn aŭ administratajn de la [[Unuiĝinta Reĝlando]] (kaj de ties antaŭaj ŝtatoj) inter la 16a kaj la 20a jarcentoj, pli precize ĝis la jaro 1949. Dum la unuaj jardekoj de la [[20a jarcento]], la Brita Imperio enhavis loĝantaron de ĉirkaŭ 458 milionoj de personoj kaj ĉirkaŭ 31.000.000&nbsp;km², kio estus proksimume kvaronon de la tiama monda homaro kaj kvinonon de la tera teritorio de la [[Tero]], nome la plej etenda imperio de la moderna historio.<ref>[http://www.britishempire.co.uk/timeline/colonies1924.htm ''The British Empire in 1924'']</ref> Ĝi regis krome hegemonie la [[maro]]jn. Ĝi estis la plej [[potenco|potenca]] tramara [[ŝtato]] el 1815 al preskaŭ 1914 (komence de la [[Unua Mondmilito]]), sed rapide disfalis post [[1945]] (post la [[Dua Mondmilito]]). Ĝi originiĝis el la tramaraj posedaĵoj kaj komercaj stacioj establitaj de Anglio inter la fino de la 16a kaj komenco de la 18a jarcentoj. Je sia pinto ĝi estis la plej granda imperio de la historio kaj, dum ĉirkaŭ unu jarcento, ĝi estis la ĉefa tutmonda potenco.<ref> Ferguson 2004b.</ref> Ĉirkaŭ 1913, la Brita Imperio precize enhavis ĉirkaŭ 412 milionoj da personoj, 23% el la tuta tiama tutmonda loĝantaro,<ref> Maddison 2001, pp. 97 "The total population of the Empire was 412 million [in 1913]", 241 "[World population in 1913 (in thousands):] 1 791 020".</ref> kaj ĉirkaŭ 1920, ĝi kovris 35,500,000 km²,<ref> Rein Taagepera (September 1997). "Expansion and Contraction Patterns of Large Polities: Context for Russia". International Studies Quarterly. 41 (3): 502. doi:10.1111/0020-8833.00053. JSTOR 2600793.</ref> 24% el la totala terareo de la [[Tero]].<ref> [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html#Geo "The World Factbook — Central Intelligence Agency".] www.cia.gov. Alirita la 13an de Majo 2018. "land: 148.94 million sq km"</ref> Kiel rezulto, ĝia politika, jura, lingva kaj kultura heredoj estas tre disvastigita. Je la pinto de ĝia povo, la frazo "la imperio sur kii la suno neniam foriras" estis ofte uzata por psrikribi la Britan Imperio, ĉar ties etendo ĉirkaŭ la globo okazigis ke la sunlumo estis ĉiam videbla sur almenaŭ unu el ties teritorioj.<ref> Jackson, pp. 5-6.</ref><ref>Kurioze la sama esprimo estis uzata por la Hispana Imperio ĉefe dum la dua duono de la 16-a kaj 17-a jarcentoj.</ref> Dum la [[Epoko de Malkovroj]] en la 15a kaj 16a jarcentoj, Portugalio kaj Hispanio pioniris en Eŭropo pri la esplorado de la globo, kaj en la procezo establis grandajn transmarajn imperiojn. Enviaj pro la granda riĉo kiun tiuj imperioj generis,<ref> Russo 2012, p. 15 chapter 1 'Great Expectations': "The dramatic rise in Spanish fortunes sparked both envy and fear among northern, mostly Protestant, Europeans.".</ref> [[Anglio]], [[Francio]] kaj [[Nederlando]] komencis establi koloniojn kaj komercajn retojn per si mem en [[Ameriko]] kaj [[Azio]].<ref> Ferguson 2004b, p. 3.</ref> Serio de militoj en la 17a kaj 18a jarcentoj kontraŭ Nederlando kaj Francio lasis Anglion kaj poste, post la unuiĝo inter Anglio kaj Skotlando en 1707, Grandan Brition, kiel dominanta koloniisma potenco en Nordameriko. Ĝi poste iĝis la dominanta potenco en la [[Hinda subkontinento]] post la konkero fare de la [[Brita Orienthinda Kompanio]] de la rezulte de la [[Batalo de Palaŝi]] en 1757. La sendependigo de la [[Dek tri Kolonioj]] en Nordameriko en 1783 post la [[Usona Milito de Sendependeco]] okazigis ke Britio perdis iome el siaj plej malnovaj kaj plej loĝataj kolonioj. Britia atento tuj turniĝis al Azio, Afriko, kaj Pacifiko. Post la malvenko de Francio en la [[Francaj revoluciaj militoj|Revoluciaj]] kaj [[Napoleonaj Militoj]] (1792–1815), Britio ekelstariĝis kiel la ĉefa naviga kaj imperia potenco de la 19a jarcento.<ref> Tellier, L.-N. (2009). Urban World History: an Economic and Geographical Perspective. Quebec: PUQ. p. 463. ISBN 2-7605-1588-5.</ref> Nedefiata mare, Britia dominado estis poste priskribita kiel ''Pax Britannica'' ("Britia Paco"), nome periodo nur de relativa paco en Eŭropo kaj en la mondo (1815–1914) dum kiu la Brita Imperio iĝis la tutmonda hegemonio kaj eĉ adoptis la rolon de tutmonda polico.<ref> Johnston, pp. 508–10.</ref><ref> Porter, p. 332.</ref><ref> Sondhaus, L. (2004). Navies in Modern World History. London: Reaktion Books. p. 9. ISBN 1-86189-202-0.</ref> Komence de la 19a jarcento, la [[Industria Revolucio]] ektransform Brition; kaj tiele je la epoko de la [[Granda Ekspozicio]] de 1851, la lando estis priskribita kiel la "ateliero de la mondo".<ref> [http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/workshop_of_the_world_01.shtml "The Workshop of the World".] BBC History. Alirita la 13an de Majo 2018.</ref> La Brita Imperio etendiĝis ĝi inkludi plej el Hindio, grandajn partojn de Afriko kaj multajn aliajn teritoriojn tra la tuta mondo. Kun la formala kontrolon kiun Britio faris super siaj propraj kolonioj, ties dominado de multe el la tutmonda komerco signifias, ke ĝi efektive kontrolis la ekonomiojn de multaj mondoregionoj, kiel ĉe Azio kaj Latinameriko.<ref> Porter, p. 8.</ref><ref> Marshall, pp. 156-57.</ref> Dum la 19a jarcento, la loĝantaro de Britio pliiĝis je spektakla proporcio, akompanita de rapida [[urbanizado]], kio okazigis gravajn sociajn kaj ekonomiajn problemojn.<ref> Tompson, Richard S. (2003). [https://books.google.es/books?id=H5kcJqmXk2oC&pg=PA63&redir_esc=y&hl=es#v=onepage&q&f=false Great Britain: a reference guide from the Renaissance to the present.] New York: Facts on File. p. 63. ISBN 978-0-8160-4474-0. Alirita la 14an de Majo 2018.</ref> Por serĉi novajn merkatojn kaj fontojn de [[krudaj materialoj]], la Britia registaro sub [[Benjamin Disraeli]] iniciatis periodon de imperia etendo en Egipto, Sudafriko kaj aliloke. Kanado, Aŭstralio, kaj Novzelando iĝis mem-regaj [[dominio]]j.<ref> Hosch, William L. (2009). World War I: People, Politics, and Power. America at War. New York: Britannica Educational Publishing. p. 21. ISBN 978-1-61530-048-8.</ref> Ĉirkaŭ la komenceo de la 20a jarcento, [[Germanio]] kaj [[Usono]] ekdefiis la Britian ekonomian superecon. Sekvaj militaj kaj ekonomiaj tensioj inter Britio kaj Germanio estis ĉefaj kaŭzoj de la [[Unua Mondmilito]], dum kiu Britio ege dependis el sia imperio. La konflikto metis enorman premon sur la militistajn, financajn kaj laborfortajn rimedojn de Britio. Kvankam la Brita Imperio atingis fakte sian plej grandan teritorian etendon tuj post la Unua Mondmilito, Britio ne estis plu la plej elstara industria aŭ milita potenco de la mondo. En la [[Dua Mondmilito]], la kolonioj de Britio en [[Sudorienta Azio]] estis okupitaj de Japanio. Spite la finan venkon de Britio kaj de ties aliancanoj, la damaĝo fartia al la Britia prestiĝo helpis akceli la dekadencon de la imperio. [[Hindio]], nome la plej valora kaj loĝata posedo de Britio, akiris [[Hindia sendependiga movado|sendependecon]] kiel parto de pli granda [[Malkoloniigo|malkoloniiga]] movado pro kio Britio garantiis sendependecon al plej teritorioj de la imperio. La retransigo de [[Hongkongo]] al [[Ĉinio]] en 1997 markis por multaj la finon de la Brita Imperio.<ref> Brendon, p. 660.</ref><ref> "Charles' diary lays thoughts bare". BBC News. 22a de Februaro 2006. [http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/4740684.stm] Alirita la 14an de Majo 2018.</ref><ref> Brown, p. 594.</ref><ref> [http://www.bbc.co.uk/history/british/modern/endofempire_overview_01.shtml "Britain, the Commonwealth and the End of Empire".] BBC News. Alirita la 14an de Majo 2018.</ref> Dekkvar transmaraj teritorioj ankoraŭ restas sub Britia suvereneco. Post sendependigo, multaj iamaj Britiaj kolonioj aliĝis al la [[Komunumo de Nacioj]], nome libera asocio de sendependaj ŝtatoj. La [[Unuiĝinta Reĝlando]] estas nuntempe nur unu el 16 landoj de la Komunumo, grupigo konata neformale kiel la Komunumaj regnoj, kiuj kunhavas [[Brita monarkio|saman monarkon]], nome la reĝino [[Elizabeto la 2-a (Britio)|Elizabeto la 2-a]]. La plej alta pinto, propre dirite, okazis dum ĉirkaŭ 100 jaroj (nome la nomita "imperia jarcento" inter 1815 kaj 1914), tra serio de fazoj de etendo rilataj kun [[komerco]], [[Koloniismo|koloniigado]] kaj konkero, krom periodoj de aktiveco [[diplomatio|diplomata]]. Probable, la plej brila momento de imperia hegemonio povas situiĝi inter [[1890]] kaj [[1920]]. La Imperio faciligis la etendon de la [[teknologio]], la [[komerco]], la [[angla lingvo]] kaj la brita regado tutmonde. La imperia hegemonio kontribuis al spektakla ekonomia kresko de la [[Unuiĝinta Reĝlando]] kaj al plialtigo de ties interesoj en la tuta mondo. En la aktualo, landoj kiuj estas mondaj potencoj aŭ de granda politika monda gravo estas heredintoj de la Brita Imperio: nome [[Usono]], [[Barato]], [[Kanado]], [[Aŭstralio]], [[Sudafriko]] kaj [[Novzelando]]. La unua kiu uzis la esprimon «Brita Imperio» estis la doktoro [[John Dee]], [[astrologio|astrologo]], [[alkemiisto]] kaj [[matematikisto]] de la reĝino [[Elizabeto la 1-a (Anglio)|Elizabeto la 1-a de Anglio]], [[1558]]-[[1603]]. == Etapoj == [[File:DRAKE 1577-1580.png|thumb|400px|Mapo de la navigado de [[Francis Drake]] ĉirkaŭ la tuta mondo. La agado de korsaroj ludis gravan rolon en la hegemonio de britoj tra la maroj.]] Por akiri sian imperion, Britio konkuris kontraŭ aliaj imperioj, sed ĉefe postulis plibonigadon de la infrastrukturoj por plialtigi la kvaliton kaj kvanton de ties transmara komercado kaj transportado. La transmara Brita Imperio, —en la senco de esplorado kaj de brita setlado laŭlonge de oceanoj ekster Eŭropo kaj do el la Brita Insularo—, ekis el la marpolitiko de la reĝo [[Henriko la 7-a]], kiu regis el [[1485]] al [[1509]]. Tiam oni iniciatis komercajn liniojn por la komerco de la [[lano]] kaj starigis modernan sistemon por la transmara brita komerco, kiu kontribuis al kresko de la [[ŝipkonstruejo]]j kaj por la navigado el la insularo. La komerca ŝiparo alportis la bazojn por komercaj institucioj kiuj disvolvigos gravajn rolojn en la imperia posta aventuro, kiaj la kompanjoj: ''Massachusetts Bay Company'' aŭ la [[British East India Company]]. Henriko la 7-a ordonis ankaŭ la konstruadon de la unua [[seka digo]] en [[Portsmouth]], kaj ege plibonigis la malgrandan Reĝan Ŝiparon (''Royal Navy''). === 16-a jarcento === La [[Hispana Imperio]] koloniis Amerikon (ĉefe ĉe Suda kaj [[Centra Ameriko]]). Anglio kreis [[korsaro]]jn, kiuj rabis la ŝipojn portantajn valorajn metalojn al Eŭropo. Anglio ankaŭ ekkoloniis en [[Norda Ameriko]]. Resume oni pluigis la politikon faritan de la antaŭa reĝo. La angla reĝo [[Henriko la 8-a (Anglio)|Henriko la 8-a]] modernigis la militŝiparon, triobligante la nombron de la ŝipoj kaj konstruante [[haveno]]jn kaj [[lumturo]]jn. En la sama direkto oni konstruis la unuajn [[velŝipo]]jn kiuj portis pezan armilaron ([[artilerio]]) de longa atingo. Ekis la konstruado de [[ŝipkonstruejo]]j pere de la administra maŝinaro centralizita de la regno. La plibonigo de la ''Royal Navy'' kaj ties plinovigado estis la bazo de la mara dominado fare de Anglio dum la venontaj jarcentoj. ==== Izabela epoko ==== [[Dosiero:Elizabeth I in coronation robes.jpg|eta|[[Elizabeto la 1-a (Anglio)]] estis la reganto kiu setligis la bazojn de la Brita Imperio, kaj ordonis la unuajn batalojn kontraŭ sia plej granda malamiko en la etendo kolonia, nome la [[Hispana Imperio]].]] Dum la regado de la reĝino [[Elizabeto la 1-a (Anglio)|Elizabeto la 1-a]], el [[1577]] al [[1590]], okazis la epoko de plej brilo por la komenco de la Brita Imperio, nome [[Anglio]] eketendis sin transmare danke al agado de Sir [[John Hawkins]] kaj poste de Sir [[Francis Drake]] kaj ankaŭ pere de militoj kontraŭ la [[Hispana Imperio]] de [[Filipo la 2-a]]. Drake ĉirkaŭiris la mondon, kaj estis la dua kiu faris tion post la ekspedicio de [[Fernão de Magalhães]] kaj [[Juan Sebastián Elcano]]. En [[1579]], Drake elŝipiĝis ie norde de [[Kalifornio]] kaj reklamis por la brita krono kion li nomigis ''Nova Albion'' ('Nova Anglio'), kvankam lia postulo ne estis sekvita de iu setlejo. La venontaj mapoj situis ''Nova Albion'' norde de Nova Hispanio. Ĉiukaze la interesoj de Anglio for de [[Eŭropo]] pligrandigis konsiderinde. [[Humphrey Gilbert]] sekvis la iron de [[Sebastiano Kaboto]] kiam veturis al [[Novlando]] en [[1583]] kaj deklaris ĝin brita kolonio la [[5-a de aŭgusto]] en [[Sankta Johano de Novlando|Sankta Johano]]. Sir [[Walter Raleigh]] organizis la unuan [[kolonio]]n de [[Virginio (ŝtato)|Virginio]] en [[1587]], en loko nomita Roanoke. Kaj la setlejo de Gilbert en [[Novlando]] kaj la kolonio de Roanoke daŭris malmulte, kaj estis abandonitaj pro manko de nutraĵoj, malfacila klimato, vrakoj kaj bataloj kontraŭ indiĝenoj. En 1588 la reĝa ŝiparo venkis la "[[Armada Invencible|nevenkeblan]]" hispanan ŝiparon, kiu intencis ataki Brition. Tio estis marko de la kreskinta hegemonio de la brita ŝipanaro (kvankam falte la malvenko de Hispanoj rilatis pli al ŝtormoj, malorganizado ktp.) kaj de la jam ne plu hegemonio de la hispana ŝipanaro. === 17-a jarcento === La [[Brita Orienthinda Kompanio]] (tiam "Angla Orienthinda Kompanio") ekkonkeris partojn de [[Hindio]] (nunaj [[Barato]], [[Pakistano]] kaj aliaj pli malgrandaj landoj)). En 1651 estis decidita leĝo, laŭ kiu ne-anglaj ŝipoj ne rajtis komerci en britaj kolonioj. Tio malgrandigis precipe la rolon de [[Nederlando]] en monda komerco. En 1664 Anglio konkeris Nov-Amsterdamon kaj nomis ĝin [[Novjorko]]. Venkinte Hispanion, Anglio akiris la komercorajton al la [[hispanameriko|hispanamerikaj]] kolonioj, inkluzive la monopolon pri [[sklavo]]j (''[[asiento de negros]]''). === 18-a jarcento === [[File:British colonies 1763-76 shepherd1923.PNG|thumb|dekstre|Mapo de Britiaj kolonioj en kontinenta Nordameriko, 1763–1776.]] [[Skotlando]] planis (jam fine de la 17-a jarcento) establi kolonion en [[Mezameriko]] por faciligi komercon al [[Orienta Azio]] ("Darieno-projekto"). Tamen skotaj setlantoj en [[Darieno]] (nun [[Panamo]]) suferis pro [[malario]] kaj atakoj de hispanoj. Ĉar anglaj negocistoj timis pri siaj propraj negocoj, reĝo [[Vilhelmo la 3-a (Anglio)|Vilhelmo la 3-a]] ordonis, ke anglaj kolonioj kaj ŝipoj ne helpu al la skotoj. Rezulte la koloniaj planoj de Skotlando fiaskis, Skotlando kvazaŭ bankrotis. En 1707 Anglio kaj Skotlando unuiĝis kaj kune transprenis la ŝuldojn de Skotlando. Ekestis reĝlando [[Britio]]. En 1776 [[Usono]] sendependiĝis, kaj tio okazigis grandan perdon por la brita imperio, ne nur pro la perditaj teritorioj kaj ties riĉo, sed ankaŭ pro la granda potenco kiu iĝos Usono laŭlonge de la venonta jarcento. Krome la [[Milito de Usona Sendependiĝo]] okazigis grandajn perdojn kaj homajn kaj ekonomiajn, krom estis unua granda milito (eble nura) en kiu Britio estis venkita en la modernaj jarcentoj. Tamen [[Kanado]] restis fidela. Britio anstataŭis la [[Mogola Imperio|Mogolan Imperion]] en la mondoregiono de Hindio. === 19-a jarcento === [[Dosiero:Colonial Africa 1913 map.svg|thumb|right|300px|Mapo kie montriĝas la disdivido de Afriko inter la eŭropaj potencoj (1913). Britio akiris gravajn strategiajn teritoriojn krom tutan strion el Egipto al Sudafriko (interrompita meze per Germana kolonio, kiu poste venos en manoj de Britio). {{priskribo|#bbfdd9|Germanio}}{{priskribo|#f7fab2|Belgio}}{{priskribo|#eaaff7|Hispanio}}{{priskribo|#b6e3fc|Francio}}{{priskribo|#d2f89b|Italio}}{{priskribo|#c0a6f2|Portugalio}}{{priskribo|#fbc5c0|Britio}}{{priskribo|#f6f6f6| sendependaj ŝtatoj}}]] La [[Franca Imperio]] de [[Napoleono la 1-a]] akre batalis Brition. Li sukcesis fermi la eŭropajn marbordojn al britaj komercistoj. Tamen, li estis venkita. Britio koloniis Afrikon de pluraj flankoj. De [[Gvineo]], de [[Sudafriko]] kie ĝi anstataŭis la [[nederlanda Imperio|Nederlandan Imperion]], de [[Zanzibaro]] kaj de [[Egiptujo]]. La celo estis atingi la ''afrikan senrompan imperion'' nome el Egipto al Sudafriko, sed la [[Kongreso de Berlino]] malhelpis tion per la kreo de [[Belga Kongo]], dekomence persona propraĵo de la belga reĝo. En Azio, Britio venkis la [[ribelo de sipajoj|sipajan ribelon]] en Hindio. Ĝi batalis pri [[Mezazio]] kontraŭ la [[Rusa Imperio]], kion [[Rudyard Kipling]] nomis "la Granda Ludo". Per la [[Opiaj Militoj]], Britio malfermis [[Ĉinio]]n al siaj varoj. === 20-a jarcento === En la [[Unua mondmilito]], Britio kaj iam malamika Francio batalis kontraŭ imperioj [[Rusa Imperio|rusa]], [[Germana Imperio|germana]] kaj [[Otomana Imperio|otomana]]. Pro sia venko danke al helpo de Usono, Britio ekadministris multe de la disfalinta otomana imperio ([[Irako]], [[Kuvajtio]], [[Egiptujo]], [[Palestino]], ktp.) kaj afrikan parton de la [[Germana imperio]]. Per la akiro de eksgermana [[Tanganjikio]], Britio realigis la afrikan senrompan imperion de Egiptujo al Sudafriko kaj de Sieraleono al [[Zanzibaro]]. {{Ĉefartikolo|Malkoloniigo de Afriko}} Por la milito, Britio bezonis la rimedojn de la kolonioj. La landoj, kie [[blankulo]]j estis plimulto, ekakiris memregon kiel dominioj. La neblankaj kleruloj el aliaj partoj de la imperio ankaŭ deziris memregon, sed ne atingis tion de la komenco. En la [[Dua mondmilito]] la imperio staris sole en Eŭropo kontraŭ [[Hitlero]] en [[1940]] kaj [[1941]], dum la Nazia Germanio dominis preskaŭ la tutan kontinenton, sed poste ĝi venkis [[Germanio]]n en alianco ĉefe kun [[Usono]] kaj [[Sovetunio]]. Sed pro la milito la imperio bankrotis. Post la [[Dua mondmilito]] plej parto de la kolonioj (kiuj ege helpis la imperion dum la milito) akiradis sendependecon, ĉu tute ĉu restante en [[Brita Komunumo]]. En [[1997]] Britio cedis [[Honkongo]]n, la lastan gravan pecon de la imperio, al [[Ĉinio]], ĉar eksvalidis 100-jara lukontrakto. == Baza informo == * '''daŭro:''' ĉ. [[1497]]–[[1997]] * '''ĉefurbo:''' [[Londono]] * '''teritorio:''' ĉ. 33.000.000&nbsp;km²: [[Britio]], [[Irlando]], [[Hindio]], [[Sudafriko]], [[Niĝerio]], [[Kenjo]], [[Kanado]], [[Aŭstralio]], ktp. * '''loĝantaro:''' ĉ. 458 milionoj (1940) – tiam 23% de homaro. * '''lingvo:''' [[angla lingvo]] * '''religio/ideologio:''' [[liberalismo]], [[kapitalismo]], [[anglikanismo]] * '''mezuro:''' [[Usona-angla mezur-unua sistemo]] (imperia variaĵo) <center>[[Dosiero:The British Empire1.png|600px]]<small><br /> ''Teritorioj iam regataj de Britio.'' </small></center> == Landoj kaj lokoj, kiuj almenaŭ unufoje apartenis iel al la imperio de [[Britio]] == Estas multaj landoj kaj lokoj, kiuj, almenaŭ unufoje, apartenis laŭ ia maniero al la regado aŭ rekte al la imperio de [[Britio]]. Tiuj estas la jenaj: * [[Adeno]] - [[Antigvo-Barbudo]] – [[Aŭstralio]] - [[Bahamoj]] – [[Bangladeŝo]] – [[Barato]] – [[Barbado]] – [[Barejno]] – [[Belizo]] – [[Birmo]] – [[Bocvano]] – [[Brunejo]] – [[Butano]] – [[Calais]] (ĝis la 16-a jarcento) – [[Dominiko]] – [[Egiptujo]] – [[Fiĝioj]] – [[Gambio]] – [[Ganao]] – [[Grenado]] – [[Gujano]] – [[Honkongo]] – [[Irako]] – [[Irlando]] – [[Israelo]] – [[Jamajko]] – suda [[Jemeno]] – [[Jordanio]] – [[Kanado]] – [[Kataro]] – [[Kenjo]] – [[Kipro]] – [[Kiribato]] – [[Kuvajto]] – [[Lesoto]] – [[Malajzio]] – [[Malavio]] – [[Maldivoj]] – [[Malto]] – [[Maŭricio]] – [[Minorko]] – [[Nauro]] – [[Niĝerio]] – [[Nov-Zelando]] – parto el [[Okcidenta Germanio]] kaj [[Okcidenta Berlino]] – [[Pakistano]] – [[Palestino]] – [[Papuo-Nov-Gvineo]] – [[Salomonoj]] – [[Samoo]] – [[Sejŝeloj]] – [[Sent-Kristofo kaj Neviso]] – [[Sent-Lucio]] – [[Sent-Vincento kaj la Grenadinoj]] – [[Sieraleono]] – [[Singapuro]] – norda [[Somalio]] – [[Srilanko]] – [[Sud-Afriko]] – [[Sudano]] – [[Svazilando]] – [[Tanzanio]] – [[Tongo]] – [[Trinidado kaj Tobago]] – [[Tuvalo]] – [[UAE]] – [[Ugando]] – orienta [[Usono]] – [[Zambio]] – [[Zimbabvo]] [[Dosiero:Member states of the Commonwealth of Nations.svg|eta|dekstre|400px|Ŝtatoj membroj de la [[Komunumo de Nacioj]].]] Ĉi tiuj landoj plejparte estas en [[Afriko]], [[Suda Azio]], [[Oceanio]] kaj la [[Antiloj]] kaj sendependiĝis inter 1945-1997. Ili plejparte nun apartenas al la [[Brita Komunumo]]. Antaŭ 1940, nur Usono, Irlando, Kanado, Nov-Zelando, Aŭstralio kaj Sud-Afriko estis sendependaj de Britio. Usono kaj Irlando estis tute sendependaj, sed la aliaj estis [[dominio]]j de la imperio kaj kunlaboris (libervole) kune kun metropolo Britio en milito kaj komerco. Parte ili agnoskas la anglan reĝ(in)on kiel ŝtatestron, sed ne kiel reĝon de Anglio, sed de la koncerna regno. La ĉefaj mondoregionoj kie hegemoniis la brita imperio estas la jenaj: [[Brita Okcidenta Afriko]] - [[Brita Orienta Afriko]] - [[Brita Hindio]]. La brita strategio bezonis multajn havenojn por sia ŝiparo, kiu dum pluraj jarcentoj regis la marojn tutmonde. Tial pluraj insuloj for en oceanoj estis (kaj ankoraŭ estas) valoraj kiel haltejoj. Ankoraŭ Britio havas, kune kun [[Nord-Irlando]], kelkajn insulojn kaj havenojn dise sur la maroj, nome: * [[Angvilo]] – [[Bermudoj]] – [[Britaj Virgulininsuloj]] – [[Brita Hindoceana Teritorio|Ĉagosarkipelago]] – [[Falklandinsuloj]] – [[Ĝibraltaro]] – [[Kajmana insularo]] – [[Moncerato]] – [[Pitkarna Insularo]] – [[Sent-Heleno]] – [[Sud-Georgio kaj Sud-Sandviĉinsuloj]] – [[Turkoj kaj Kajkoj]] La imperio disvastigis (aŭ helpis disvastigi), inter aliaj, jenajn aferojn: [[File:7802 Bradley Manor.jpg|thumb|Brita [[lokomotivo]] veturanta inter [[Londono]] ([[Anglio]]) kaj Pwllheli ([[Kimrio]]) en Britio. La etendo de [[fervojo]] en la britaj kolonioj helpis la propran etendon de la imperio kaj la disvolvigon de la kolonioj mem.]] * la [[angla lingvo]] * la [[parlamenta demokratio]] * [[liberalismo]], [[kapitalismo]], [[kristanismo]] ĉefe laŭ la oficiala [[anglikanismo]] * [[industria teknologio]] * [[angloj]], [[hindoj]], [[negroj]] * [[ora normo]] de mono * [[fervojo]]j kiel ĉefa transportmaniero * [[sporto]] ĉefe laŭ britaj variaĵoj ([[kriketo]], [[futbalo]], [[teniso]], [[poloo]]) * etnaj konfliktoj Britio ofte dividis por regi, kaj la etnaj konfliktoj, kiujn tiu politiko naskis aŭ flegis, ankoraŭ daŭras en multaj partoj de la eks-imperio: Malajzio, [[Araba-israela konflikto|Israelo/Palestino]], Nord-Irlando, Niĝerio, Sri-Lanko, ktp. La kapo de la imperio estis [[Britio]], precipe la granda haveno de [[Londono]]. La spino estis la markomerca vojo inter Londono kaj [[Honkongo]]. La marvojo floris sub la gardo de la [[brita mararmeo]] kaj la imperio regis multe de la flankaj landoj (per havenoj kaj fervojoj): [[Niĝerio]], [[Sudafriko]], [[Tanzanio]], [[Jemeno]], [[Hindio]], [[Malajzio]], [[Singapuro]], ktp. Krome, britaj kompanioj konstruis multajn minejojn kaj fervojojn tutmonde. Nun firmaoj kiel [[British Petroleum]] kaj [[Royal Dutch Shell]] komercas multlande. Ŝtata radio-televida kompanio [[BBC]] informas tutmonde laŭ britaj vidpunktoj. Iasence, la heredinto de la brita imperio estis la tiel nomata [[Usona Imperio]] aŭ [[Usono]] kiel tutmonda potenco. La diversaj teritorioj kiuj komponis la imperion havis tre diversajn statusojn kaj nomojn, ekzemple [[Kenja Kolonio]], [[Uganda Protektorato]], [[Brita Somalio]], [[Brita Hindio]], ktp. == Gravuloj de Brita Imperio == [[Dosiero:Queen Victoria 1887.jpg|thumb|200px|Reĝino Viktoria en 1887.]] * [[Francis Drake]], maristo. * [[Rudyard Kipling]], beletristo, kiu defendis imperiismon. * [[Viktoria (Britio)|Viktorino la 1-a de Britio]], kiu unue estis nomumita imperiestrino. * [[James Cook]], maristo. * [[Horatio Nelson]], marmilitisto. * [[Benjamin Disraeli]], ĉefministro. * [[George Washington]], kiu sendependigis Usonon. * [[Mohandas Karamchand Gandhi]], kiu sendependigis Hindion / Baraton. * [[David Livingstone]], kiu esploris Afrikon. * [[Cecil Rhodes]], laŭ kiu [[Zimbabvo]] estis nomita Rodezio. * [[Thomas Edward Lawrence]], "''Lawrence'' de Arabio". * [[Winston Churchill]], ĉefministro. ==Aktualo== [[Dosiero:Location of the BOTs.png|eta|300px|Situo de la [[britaj transmaraj teritorioj]].]] Britio retenas suverenecon super 14 teritorioj ekster la [[Brita Insularo]], kio estis renomitaj [[Britaj transmaraj teritorioj]] en 2002. El ili tri estas neloĝataj escepte ĉe transira militista aŭ scienca personaro;<ref> House of Commons Foreign Affairs Committee Overseas Territories Report, pp. 145–47. Gapes, Mike (2008). HC Paper 147-II House of Commons Foreign Affairs Committee: Overseas Territories, Volume II (PDF). The Stationery Office. ISBN 0-215-52150-1. [https://publications.parliament.uk/pa/cm200708/cmselect/cmfaff/147/147ii.pdf] Alirita la 14an de Majo 2018.</ref> la ceteraj dekunu estas mem-regaj je variaj gradoj kaj dependas el UR por eksterlandaj rilatoj kaj milit-defendaj aferoj. La Brita registaro teorie asertis sian volon helpi la transmarajn teritoriojn kaj eĉ ties eventualajn sendependecojn, kie tio eblas,<ref> House of Commons Foreign Affairs Committee Overseas Territories Report, pp. 146,153</ref> kaj tri teritorioj jam specife voĉdonis resti sub Brita suverneco ([[Bermudo]] en 1995, [[Ĝibraltaro]] en 2002 kaj la [[Falklandaj Insuloj]] en 2013).<ref> Davison, Phil (18a de Aŭgusto 1995). "Bermudians vote to stay British". [[The Independent]]. London. [https://www.independent.co.uk/news/world/bermudians-vote-to-stay-british-1596724.html] Alirita la 14an de Majo 2018.</ref> La Britia suvereneco de kelkaj el la transmaraj teritorioj estas disputataj fare de ties geografiaj najbaroj: Ĝibraltaro estas postulita de [[Hispanio]], la [[Falklanda Insularo]] (kiel [[Malvinoj]]) kaj [[Sud-Georgio kaj Sud-Sandviĉinsuloj]] estas postulitaj de [[Argentino]], kaj la [[Brita Hindoceana Teritorio]] estas postulita de [[Maŭricio]] kaj la [[Sejŝeloj]].<ref> "British Indian Ocean Territory". [[Monda faktolibro de CIA]]. [[CIA]]. [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/io.html] Alirita la 14an de Majo 2018.</ref> La [[Brita Antarkta Teritorio]] estas celo de koincidaj postuloj fare de Argentino kaj Ĉilio, dum multaj aliaj landoj eĉ tute ne agnoskas ajnan teritorian postulon en [[Antarkto]].<ref> House of Commons Foreign Affairs Committee Overseas Territories Report, p. 136</ref> == Vidu ankaŭ == [[Dosiero:Gandhi closed eyes.jpg|eta|dekstra|160px|[[Mohandas Karamchand Gandhi]] dum preĝado en [[Mumbajo]], septembre [[1944]]. Li estris pacan movadon por la [[sendependigo de Hindio]], kio iel markis la finon de la Brita imperio.]] * [[Epoko de Malkovroj]] * [[Franca imperio]] * [[Germana imperio]] * [[Guernsey]] * [[Hispana imperio]] * [[Jersey]] * [[Koloniismo]] * [[Komunumo de Nacioj]] * [[Malkoloniismo]] * [[Manikinsuloj]] * [[Manksinsulo]] == Notoj == {{referencoj|2}} == Bibliografio == * Abernethy, David (2000). The Dynamics of Global Dominance, European Overseas Empires 1415–1980. Yale University Press. ISBN 0-300-09314-4. Konsultita la 22an de julio de 2009. [url=http://books.google.com/?id=ennqNS1EOuMC] * Andrews, Kenneth (1984). Trade, Plunder and Settlement: Maritime Enterprise and the Genesis of the British Empire, 1480–1630. Cambridge University Press. ISBN 0-521-27698-5. Konsultita la 22an de julio de 2009. [http://books.google.com/?id=iTZSFcfBas8C ref=refAndrews1985] * Bandyopādhyāẏa, Śekhara (2004). From Plassey to partition: a history of modern India. Orient Longman. ISBN 81-250-2596-0. * Brendon, Piers (2007). The Decline and Fall of the British Empire, 1781–1997. Random House. ISBN 0-224-06222-0. Konsultita la [[6an de oktobro]] de 2010. [http://books.google.com/books?id=cbqkQgAACAAJ&dq=editions:NnSn4TwzubsC&hl=en&ei=aGesTLC1NpTtngen9pXiDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5&ved=0CDUQ6AEwBA] * Brittain and the Dominions. Cambridge University Press. n.d. * Brown, Judith (1998). The Twentieth Century, The Oxford History of the British Empire Volume IV. Oxford University Press. ISBN 0-19-924679-3. Konsultita la 22an de julio de 2009. [http://books.google.com/?id=CpSvK3An3hwC] * Buckner, Phillip (2008). Canada and the British Empire. Oxford University Press. ISBN 0-19-927164-X. Konsultita la [[22an de julio]] de 2009. [http://books.google.com/?id=SJA7OIinf4MC] * Burke, Kathleen (2008). Old World, New World: Great Britain and America from the Beginning. Atlantic Monthly Press. ISBN 0-87113-971-5. Konsultita la [[22an de julio]] 2009. [http://books.google.com/?id=SJA7OIinf4MC] * Canny, Nicholas (1998). The Origins of Empire, The Oxford History of the British Empire Volume I. Oxford University Press. ISBN 0-19-924676-9. Konsultita la 22an de julio de 2009. [http://books.google.com/?id=eQHSivGzEEMC] * Clegg, Peter (2005). «The UK Caribbean Overseas Territories». En de Jong, Lammert; Kruijt, Dirk. Extended Statehood in the Caribbean. Rozenberg Publishers. ISBN 90-5170-686-3. * Combs, Jerald A. (2008). The History of American Foreign Policy: From 1895. M.E. Sharpe. ISBN 978-0-7656-2056-9. * Dalziel, Nigel (2006). The Penguin Historical Atlas of the British Empire. Penguin. ISBN 0-14-101844-5. Konsultita la 22an de julio de 2009. [http://books.google.com/books?id=u0wUAQAAIAAJ&dq=The+Penguin+Historical+Atlas+of+the+British+Empire&hl=en&ei=UmisTIKjK83YnAf3mZnhDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CC4Q6AEwAA] * David, Saul (2003). The Indian Mutiny. Penguin. ISBN 0-670-91137-2. Konsultita la 22an de julio de 2009. [http://books.google.com/?id=H2KOAAAACAAJ] * Ferguson, Niall (2004). Colossus: The Price of America's Empire. Penguin. ISBN 1-59420-013-0. Konsultita la 22an de julio de 2009. [http://books.google.com/?id=Uy23kBDD7WcC] * Ferguson, Niall (2004b). Empire. Basic Books. ISBN 0-465-02329-0. Konsultita la 22an de julio de 2009. [http://books.google.com/?id=luSĵeSByHEC] * Fieldhouse, David Kenneth (1999). The West and the Third World: trade, colonialism, dependence, and development. Blackwell Publishing. ISBN 0-631-19439-8. * Jackson, Ashley (2013). The British Empire: A Very Short Introduction. OUP. ISBN 978-0-199-60541-5. * Maddison, Angus (2001). [http://theunbrokenwindow.com/Development/MADDISON%20The%20World%20Economy--A%20Millennial.pdf The World Economy: A Millennial Perspective (PDF).] Organisation for Economic Co-operation and Development. ISBN 92-64-18608-5. Alirita la 13an de Majo 2018. * Marshall, PJ (1996). [https://books.google.es/books?id=S2EXN8JTwAEC&redir_esc=y&hl=es The Cambridge Illustrated History of the British Empire.] Cambridge University Press. ISBN 0-521-00254-0. Alirita la 13an de Majo 2018. * Porter, Andrew (1998). [https://books.google.es/books?id=oo3F2X8IDeEC&redir_esc=y&hl=es The Nineteenth Century, The Oxford History of the British Empire Volume III.] Oxford University Press. ISBN 0-19-924678-5. Alirita la 13an de Majo 2018. * Russo, Jean (2012). Planting an Empire: The Early Chesapeake in British North America. JHU Press. ISBN 978-1-42-140694-7. {{clear}} {{projektoj|commonscat=British Empire}} {{Koloniaj potencoj}} * {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=British Empire|revizio=840846618}} {{havenda artikolo|Brita imperio}} [[Kategorio:Brita imperio| ]] [[Kategorio:Imperioj]] [[Kategorio:Britio]] [[Kategorio:Historio de Eŭropo]] [[Kategorio:Kolonioj]] [[Kategorio:Viktoria epoko]] [[Kategorio:Koloniismo]]
Konservante, vi konsentas senlime doni vian kontribuon laŭ la Permesilo Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 kaj la GFDL.
Vi konsentas esti agnoskata de reuzantoj almenaŭ per ligilo aŭ URL al la paĝo kontribuita. Vidu la Rajtojn de Uzado por detaloj.
Nuligi Helpo pri redaktado (malfermiĝas en nova fenestro)
Specialaj Signoj: Ĉ ĉ Ĝ ĝ Ĥ ĥ Ĵ ĵ Ŝ ŝ Ŭ ŭ Ā ā Ē ē Ī ī Ō ō Ū ū · ß · Ð ð Þ þ · ĉ ĝ ĥ ĵ ŝ ŭ ·
Æ æ Œ œ · ÿ Ÿ · – — • ’ | … ~ ° «» ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ ⁹ ⁰ ½ nedisegebla spaco :    ·
Vikisintakso: ligiloj [] [[]] komento :   ŝablono : {{}} {{#if:|1|0}} parametro {{{}}}
defaŭlta ordigŝlosilo {{DEFAŬLTORDIGO:}} [[Kategorio:]] {{PAGENAME}}
[[Dosiero:]] [[Media:]] #ALIDIREKTU[[]] · [[Commons:]] [[m:]] [[n:]] [[q:]] [[s:]] [[Wikt:]]
·    ·    ·    ·
Vikidatumoj entities used in this page
Brita imperio: Other (Statements), Sitelink, Aserto: P935, Aserto: P225
Ŝablonoj uzitaj sur ĉi tiu paĝo:
Ŝablono:ArtikolaMesaĝokesto (vidi fontkodon) (protektita)
Ŝablono:Projektoj (vidi fontkodon) (protektita)
Ĉi tiu paĝo estas membro de 2 kaŝitaj kategorioj:
Kategorio:Havendaj artikoloj pli grandaj ol 30 kB
Kategorio:Paĝoj kiuj uzas ISBNajn magiajn ligilojn
Informoj pri la paĝo
Regularo pri respekto de la privateco