eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo pt eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo pt eo eu eo eu eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo it eo pt eo eo eo eo lt id eo eo eo eo eo fi lt ur fi eo ja eo fi eo eo eo eo ur eo fi lt fi fi de eo io eo it eo eo it eo en it eo eo eo eo en eo it it eo fr eo eo eo eo nl pt eo eo eo io eo eo it eo eo eo eo eo eo sv eo eo eo eo eo eo io eo eo eo it io eo eo eo nl eo it it de eo es eo eo eo eo eo eo it eo eo eo sv eo eo eo eo eo eo pt eo eo en sl en eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo it eo eo eo hbs_lat eo es eo es it es eo eo it en eo pt hbs_lat eo eo eo sq eo eo eo hbs_lat pt en eo eo eo gl it eo eo eo eo pt eo eo eo eo es eo eo eo pt it es eo eo it eo eo eo pt eo eo eo eo pt en eo it eo fr eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo nl eo eo es eo eo id eo eo de eo it it io eo eo hbs_lat eo eo es es eo es eo eo pt eo eo eo eo eo en eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo az eo eo eo eo eo es eo eo eo de eo lv eo eo eo eo sv eo it eo nl eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo en eo pt eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv eo ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr fi eo eo it eo eo cs eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo cv nl de am an ar fr arz as en az ku uz de lt ru sv bg new bn bo bpy br hbs_lat ja uk ca en id ckb it hbs_lat pl vi cy da de fr hsb dv bo el en es et eu ast fa fi et nn fr da en fy de ja gd lt gn gu de ku de he hi tl hbs_lat it tl hu hy it id fr en en es is it bn ja fr jbo jv ka jv ko kk fi km ta ko hi ku cs it it lb hbs_cyr it en nl hu lo fa lt lv hi en en ru id en ml be mr ms es my mzn ceb it nds af ne ne nl nb nb es fi tl fr it or ta pa id es en pl pms pnb ps pt io ro vi ru ru sa bxr es jbo en sd hbs_lat si en sk sl es en et sq hbs_lat cy nb nl la sv hu en ta kn te en th tr ceb tr oc ug fy ur uz fr vi tr ceb pl en zh fa fr xmf he da en zh zh fr zh eo eo eo eo eo eo eo eo eo
El Vikipedio, la libera enciklopedio
Ŝanĝoj al ŝablonoj aŭ dosieroj en ĉi tiu versio estas kontrolendaj. La stabila versio estis patrolita je 7 sep. 2016.
Superkonduktilo demonstracianta la efekton de Meissner
Fiziko estas la scienco pri la naturo kiu priskribas la fundamentajn ecojn, la movadon, kaj la interagojn de la konsistaĵoj de la Universo. Fizikistoj priskribas tion ĉi en terminoj de la movokvanto kaj energio de la konsistaĵoj kaj la interagaj fortoj inter la konsistaĵoj. La tempa naturo de agado ĉe distanco de fortoj estas priskribitaj de fizikistoj per fundamentaj partikloj. Ekzemple, la fotono peras la elektromagnetan interagon inter elektrono kaj protono. Fizikistoj ĉiam premas por pli fundamenta priskribo de la konsistaĵoj de naturo; kaj tiel per priskribo de konsistaĵoj de "fundamentaj" partikloj, per ekzemple kvarkoj.
Fizikistoj ellaboras teoriojn pri la konsistaĵoj de la materio per helpo de matematiko. Ekzemploj estas la teorioj de klasika mekaniko, relativeco, kaj kvantuma mekaniko. Termodinamiko estas teorio pri la statistika dinamiko de la konsistaĵoj de la Universo. La fizikistoj studas la ecojn kaj interagojn de materio, radiado kaj kampoj.
La vorto "fiziko" venas el la greklingva vorto φύσις (naturo).
Malkovroj en la kampo de fiziko trovas ofte aplikojn en aliaj natursciencoj kiel kemio, inĝenierado, biologio, ktp.
3 Ĉefaj branĉoj de klasika fiziko
4 Ĉefaj branĉoj de moderna fiziko
Ĝeneralaĵoj[redakti | redakti fonton]
Parto de serio pri
Fiziko de kondensita materio
Genetiko (Enkonduko al genetiko)
Matematika kaj teoria biologio
Scienco, teĥnologio kaj socio
Filozofio kaj historio de scienco
v • d • r
La fizikistoj observas, mezuras kaj modeligas la konduton kaj la interagojn de la materio tra spaco kaj tempo, definitaj kiel fizikaj fenomenoj.
La teorioj, bone fonditaj aŭ ne, enhavas leĝojn esprimitajn per matematikaj formuloj.
Per fiziko oni provas priskribi la Universon en ĉiuj siaj observeblaj aspektoj.
Fiziko estas ĝenerale konsiderata la branĉo de scienco kiu pleje uzas la sciencan metodon, ĝis tia grado ke tiu ĉi estas ofte priskribata laŭ la modelo de la fizika esplorprocezo. Samtempe, ĝi estas la scienco plej dependa de la uzo de matematiko, speciale por la kreado de fizikaj modeloj, kiu poste povas esti pruvataj per la fizikaj esploroj.
Oni ofte notigas ke inter la fizikistoj ekzistas divido inter la eksperimentistoj kaj la teoriistoj, kaj ke estas maloftaj la homoj kiuj elstaris en ambaŭ branĉoj. Tamen, la teorio kaj la eksperimento estas forte dependaj inter si. La progreso en fiziko okazas ofte kiam la eksperimentoj malkovras fenomenojn, kiujn la teorio ne povas ekspliki, kio kondukas al la lanĉo de novaj teorioj. Siavice, tiuj ĉi montras la vojon al novaj eksperimentoj. Sed la malo okazas. Ekzemple, la neŭtrino kaj la nigra truo estis teorie prognozitaj je multaj jaroj antaŭ siaj eksperimentaj malkovroj.
Historio de fiziko[redakti | redakti fonton]
Ĉefa artikolo: Historio de fiziko
El la antikveco la homoj ellaboris teoriojn por kompreni la naturon, kaj la fenomenojn observitajn. Tiuj ĉi ne estis ĝenerale sistemaj, kaj estis malofta la rilato inter teorio kaj eksperimento, kio kondukis al scio praktika unuflanke, disigita de la teoria kono, kiu pli ofte apartenis al la filozofio. Tial, la konsidero de personoj kiel Aristotelo, Ptolomeo aŭ Arkimedo kiel fizikistoj estas ebla nur, se oni konsideras la limigojn de tiu difino.
La fiziko en sia moderna signifo naskiĝis en la 16-a jarcento, per la uzo de eksperimentado kaj observado fare de homoj kiel Galileo Galilei, kiu estas ĝenerale konsiderata kiel la patro de la fizika scienca metodo.
En la 17-a jarcento okazis forta antaŭeniro de la Fiziko danke al la rezultoj atingitaj de Newton kiu formulis la ĉefajn leĝojn de la dinamiko (leĝoj de Newton) kaj la gravito, krom la disvolvo de diversaj laboroj en la kampo de la optiko.
La 18-a jarcento vidis la disvolvon de aliaj disciplinoj kiel termodinamiko, statistika mekaniko kaj fiziko de fluaĵoj.
En la 19-a jarcento disvolviĝas avancoj revoluciaj en la fakoj pri elektro kaj magnetismo. En 1855 Maxwell unuigis ambaŭ fenomenojn kaj kreis novan Teorion de Elektromagnetismo. Ĝi ankaŭ provokis fortan ŝanĝon en la kompreno de la teorio de la lumo.
Fine de tiu jarcento kaj komence de la 20-a malkovriĝas diversajn radiadojn, ĝis nun nekonatajn, kaj oni faras gravajn malkovrojn rilate al la elementaj partikloj. Tio kondukas al la naskiĝo de revolucia kampo: la nuklea fiziko.
En 1905 la publikigo de tri fundamentaj sciencaj artikoloj fare de juna fizikisto, Albert Einstein montras la naskiĝon de tiu kiun oni nomis la jarcento de la Fiziko. La plej influa kampo tiam naskita estis la teorio de la relativeco. Iom poste naskiĝas la kvantuma fiziko, aro da teorioj priskribantaj la subatomajn fenomenojn.
Dum la sekvaj jaroj la disvolviĝo de la fiziko estis tre rapida. Diversaj teorioj, ĉiam pli kompleksaj, klopodis ordigi la konojn de la materio, kaj ĝia rilato kun la energio, la spaco kaj la tempo.
En 2005, jaro de la centa datreveno de la artikoloj de Einstein, estis universale festata kiel Jaro de la fiziko.
Ĉefaj branĉoj de klasika fiziko[redakti | redakti fonton]
Leĝoj de Newton pri movado, Lagranĝa mekaniko, Hamiltona mekaniko, Kinematiko, Statiko, Dinamiko, Teorio de kaoso, Akustiko, Fluidaĵ-dinamiko, Kontinuaĵa meĥaniko
Denseco, Dimensio, Gravito, Spaco, Tempo, Movado, Longo, Pozicio, Rapido, Akcelo, Maso, Momanto, Movokvanto, Forto, Energio, Angula movokvanto, Tordo, Energi-konserviĝo, Harmona oscililo, Ondo, Laboro, Povumo
Elektrostatiko, Elektrodinamiko, Elektro, Magnetismo, Ekvacioj de Maxwell, Optiko
Kapacitanco, Elektra ŝargo, Kurento, Elektra konduktivo, Elektra kampo, Elektra permeableco, Elektra rezistanco, Elektromagneta kampo, Elektromagneta induktanco, Elektromagneta radiado, Gauss-a surfaco, Impedanco, Konduktiveco, Magneta kampo, Magneta flukso, Magneta unupoluso, Magneta permeableco
Konstanto de Boltzmann, Konjugaciitaj variaĵoj, Entalpio, Entropio, Ekvacio de stato, Teoremo de ekviparticio, Unua leĝo de termodinamiko, Libera energio, Varmo, Leĝo de idealaj gasoj, Interna energio, Neinversigebla procezo, Particia funkcio, Premo, Inversigebla procezo, Dua leĝo de termodinamiko, Spontana procezo, Stato-funkcio, Statistika ensemblo, Temperaturo, Termodinamika ekvilibro, Termodinamika potencialo, Termodinamika procezo, Termodinamika stato, Termodinamika sistemo, Tria leĝo de termodinamiko, Viskozeco, Nula leĝo de termodinamiko
Ĉefpropozicioj de la termodinamiko
Ĉefaj branĉoj de moderna fiziko[redakti | redakti fonton]
Pad-integrala formulo, Teorio de dissemiĝo, Ekvacio de Schrödinger, Kvantumkampa teorio, Kvantumstatistika meĥaniko
Adiabata alproksimiĝo, Rilato-principo, Libera partiklo, Hamiltona, Hilberta spaco, Identikaj partikloj, Matric-meĥaniko, Konstanto de Planck, Kvantumo, Kvantumigado, Kvantumimpliko, Kvantumharmona oscililo, Kvantuma nombro, Tunelefiko, Kato de Schrödinger, Spino, Ondfunkcio, Ondomeĥaniko, Dualeco ondo-partiklo, Nulpunkta energio, Ekskludo-principo de Paŭli, Necerteca principo de Heisenberg
Speciala relativeco, Ĝenerala relativeco, Kampekvacioj de Einstein-Hilbert
Covarianto, Varietato de Einstein, Principo de ekvivalento, Kvaromomanto, Kvarovektoro, Geodezia movado, Gravito, Gravitoelektromagnetismo, Inerteca referencsistemo, Nevarianto, Mallongiĝo de Lorentz, Pseŭdo-riemanna varietato (Varietato de Lorentz), Transformado de Lorentz, Diagramo de Minkowski, Spaco de Minkowski, Principo de relativeco, Propra longo, Propra tempo, Referencsistemo, Ripozenergio, Ripozmaso, Relativeco de samtempeco, Spacotempo, Speciala principo de relativeco, Lumrapido, Energi-impuls-tensoro, Templongigo, Ĝemelparadokso, Mondlinio
Atomkerna fiziko (nuklea fiziko)
Partikla fiziko (altenergia fiziko)
Fizikistoj[redakti | redakti fonton]
Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]
Aliaj projektoj[redakti | redakti fonton]
Fiziko en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Kategorio Fiziko en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Fiziko en la Vikivortaro (Universala vortaro)
Kategorio Fiziko en la Vikinovaĵoj (Liberaj novaĵoj)
Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]
Scienca kaj Teknika Esperanto-Biblioteko, STEB - sekcio pri faka literaturo pri fiziko
Akademio Internacia de la Sciencoj
Libro-recenzo pri faknomado en Esperanto (en)
Havendaj artikoloj malpli grandaj ol 30 kB
Informoj pri la paĝo
Citi ĉi tiun artikolon
Ĉi tiu paĝo estis lastafoje redaktita je 05:34, 7 sep. 2016.
La teksto disponeblas laŭ la permesilo Krea Komunaĵo Atribuite-Samkondiĉe 3.0 Neadaptita; eble aldonaj kondiĉoj aplikeblas. Vidu la uzkondiĉojn por detaloj.
Regularo pri respekto de la privateco
Vidigo por porteblaj aparatoj