eo es eo eo eo eo eo pt eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo en en eo eo eo en eo eo en eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr nl eo eo it eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo ar ru bg hbs_lat ca mzn hbs_lat da de el en es et eu fa fi fr fy de gu he hi hbs_lat hu id it ja ko nl lt lv ms nl nb pa pl pms ps pt ro ru en hbs_lat en sk hbs_lat la sv ta th tr fy vi zh eo eo eo eo eo eo eo eo eo
El Vikipedio, la libera enciklopedio
Fulerenoj estas speciala grupo de makromolekuloj, kiuj konstruiĝas senescepte (nur) el karbonatomoj kaj kiuj montras la formulon de C 2 n {\displaystyle C_{2n}} . Ili prezentas la trian elementan modifaĵon de karbono (krom diamanto kaj grafito). La unua publikaĵo pri fulerenoj aperis la 14-an de novembro en 1985 en la gazeto Nature. La malkovristo estis Robert F. Curl juna (Usono), Sir Harold W. Kroto (Anglio) kaj Richard E. Smalley (Usono), kiuj ricevis pro tio en 1996 Nobel-premion pri kemio. La plej konataj kaj stabilaj reprezentantoj havas la kemian formulon C 60 {\displaystyle C_{60}} , C 70 {\displaystyle C_{70}} , C 76 {\displaystyle C_{76}} , C 80 {\displaystyle C_{80}} , C 82 {\displaystyle C_{82}} , C 84 {\displaystyle C_{84}} , C 86 {\displaystyle C_{86}} , C 90 {\displaystyle C_{90}} , C 94 {\displaystyle C_{94}} . La plej forte esplorita fulereno estas C 60 {\displaystyle C_{60}} , kiun oni nomis post arkitekto Buckminster Fuller Buckminster-fulereno (Bakminster-fulereno) , ĉar ĝi similas al la de li konstruita geodezia kupolo. Ĝi konsistas el 12 kvinanguloj kaj 20 sesanguloj. Ĉar futbalpilko havas similan strukturon, oni ofte nomas ĝin futbala molekulo.
bildo 1: strukturo de C60
bildo 2: futbalpilko kiel modelo por C60-fulerena molekulo
4 Reakcioj de C 60 {\displaystyle C_{60}}
Produkto[redakti | redakti fonton]
Oni vaporigas grafiton sub protekta gaso, per rezista hejtado aŭ per lumarko. Tiel estiĝas karbonmolekuloj kiel C 2 {\displaystyle C_{2}} , C 4 {\displaystyle C_{4}} kaj C 6 {\displaystyle C_{6}} kiuj ĉe malvarmiĝo kuniĝas al pli granda unuo. En la fulgo, kiu postrestas la malvarmiĝon, troviĝas fulerenoj kaj eĉ karbonaj nanotuboj. Oni povas apartigi la fulerenojn per kromatografio.
Ecoj[redakti | redakti fonton]
La fulerenoj estas brun-nigraj pulvoroj kun metala brileto. Ili solviĝas en organikaj solvenzoj kun karakteriza koloriĝo. La fulereno disfalas en aero malrapide al grafito.
Strukturo kaj stabileco[redakti | redakti fonton]
Ĉiu konata fulereno konsistas el 12 kvinanguloj, kiuj diferenciĝas unu de la alia je nombro de la sesanguloj.
C 60 {\displaystyle C_{60}} havas ikozoederan simetrion. La fulerenoj kun pli ol 60 C-atomoj perdas pli kaj pli la kugloformon kaj ekz. C 70 {\displaystyle C_{70}} formas jam elipsoidon.
La stabileco de fulereno estas la plej granda, se
la kvinanguloj ne najbaras unu la alian, sed ilin ĉirkaŭas nur sesanguloj (kvinangula regulo),
la aromata karaktero estas grava (aromateco),
Reakcioj de C 60 {\displaystyle C_{60}} [redakti | redakti fonton]
Per aldonaj reakcioj, kelkaj C-atomoj povas anstataŭiĝi per aliaj atomoj (ekz. C 59 N {\displaystyle C_{59}N} ) aŭ la fremdaj atomoj penetras la fulerenon (X@ C n {\displaystyle C_{n}} , kie X signifas la internan atomon).
C 60 {\displaystyle C_{60}} havas kavon kun diametro de 700 pm, en kiu povas situi metalaj aŭ nemetalaj atomoj (ekz. He@ C 60 {\displaystyle C_{60}} , kiu estiĝas se oni forvaporigas la grafiton en He-atmosfero).
C 60 F 60 {\displaystyle C_{60}F_{60}}
M C 60 {\displaystyle MC_{60}} , M 2 C 60 {\displaystyle M_{2}C_{60}} kaj M 3 C 60 {\displaystyle M_{3}C_{60}} (M = Na, K)
K C 60 {\displaystyle KC_{60}} kristaliĝas en natrioklorida krado
en K 3 C 60 {\displaystyle K_{3}C_{60}} troviĝas C 60 3 − {\displaystyle C_{60}\!^{3-}} -anjono kaj formas kuban kradon; K + {\displaystyle K^{+}} estas enkostruita ĉe la tetraedraj kaj oktaedraj truoj. K 3 C 60 {\displaystyle K_{3}C_{60}} estas alt-temperatura suprakondukanto.
Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]
Fulereno en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Kategorio Fulereno en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Informoj pri la paĝo
Citi ĉi tiun artikolon
Ĉi tiu paĝo estis lastafoje redaktita je 18:42, 24 dec. 2015.
La teksto disponeblas laŭ la permesilo Krea Komunaĵo Atribuite-Samkondiĉe 3.0 Neadaptita; eble aldonaj kondiĉoj aplikeblas. Vidu la uzkondiĉojn por detaloj.
Regularo pri respekto de la privateco
Vidigo por porteblaj aparatoj