en fi en eo eo eo fi de eo eo eo fr eo fi eo eo eo eo eo fi it eo de eo de nl eo eo sl eo sl eo da eo de ro eo en pt sl nl en uz eo eo de it gl eo de de de eo en eo pl eo de eo es eo es hbs_lat eo de pt oc io eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo pt eo eo eo eo eo eo fi eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo de pt it lt eo eo eo nn eo eo eo eo eo eo it eo eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo pt eo eo eo eo eo io eo eo eo it lt eo eo eo pt eo eo eo eo hbs_lat eo eo eo pt pt it it eo eo eo eo eo eo eo eo eo es es eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo es es eo eo fr eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo fi eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo es eo eo en eu en it en en en fr en en en en ja en en en en en en en en en en en en en en en en en en fr en en en en en en en en fr en en de en en fr en en fr en en fr en en en en en eo eo eo en es en eo en eo en it en en en en en eo en de en eo it en tr eo tr es nl it it it en eo it eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo it en en en en eo en en en en es en en eo et en en en en fr en en en uk it en hu en it en en en en ja en en en pa en en en fr zh en en it en en en it en en en en en en en en pl en en en en en eu en en en eo en en ms en ja en en en en it en en en en en en en en it en en en zh en ja en es en en zh en en en en it en en de en en en en en en en en en oc en eu en da it et de en en it ru en en zh fr en en en en en it en en en uk sl uk cs el en de en eo en en zh es en es vi it tr it en it en it en it en en en es en it en it en sv eo en en en en da es ja en th fr th fr th fr th fr th fr th fr en en pa de en es eo en zh en zh da en da en en zh en sv fr eo en en en en uk ja en es en en pt ar en eo en en en oc zh oc en en en it en en en eo eo eo eo eo eo es eo eo eo eo de eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo en en eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo de eo eo eo it de nl eo eo eo en it en eo eo eo eo lt eo eo es eo eo de eo en de eo eo eo eo eo eo eo en eo eo eo eo eo eo eo nn eo de eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo it eo eo eo eo eo en es es it eo en es eo eo eo en en es eo eo es fi eo fr en eo eo de en eo eo eo eo eo eo it eo eo eo eo eo eo de de eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo fr eo eo eo eo es eo eo eo eo en eo pt en de de de de gl de eo de eo en eo eo en de es de eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo en en eo en eo eo en sl eo eo en pl eo eo eo es eo eo en eo eo es pl es fr en fi lt es eo eo de en de de en en en de de en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en de en de en en en en eo en de en en en de sl de en en en de en pl uk de en en en de en en de de en en en en en en de en en en de en en en en en en en en en en en en en de en en de de en de de de en en en en en en en en en en eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo fr es eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo cs en it eo it de it en de de de de de de de fi de en de cs en it es eo cs en it eo it de it en de de de de fi cs en it eo fr eo de en eo eo eo fr eo eo eo eo cs en it eo eo eo eo it eo it tr it eo fi eo en en sv nl fi it eo eo it pl fr en eo eo eo en en sl eo eo eo es hbs_lat eo eo eo eo eo eo eo eu en eo en hbs_lat eo en eo eo it it eo vo fi es eo en ro pt sl eo lt eo en es pl eo hbs_lat en eu eo eo eo eo pt cs en it eo eo eo eo eo eo it en sk eo eo en hu it eo eo nl es pt eo fi eo it es de eo it fi fi eo es en pl eo eo eo es es it eo pt it pt nl en es it it eo eo fi en it es fr de en cs en it eo eo es de en de de en es de de de nl it tr tr nds de it en de ms it la de fr cs en it eo eo eo fr nl eo eo eo eo eo en eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo en it it eo es de en eo eo es de eo pl eo eu eo es es en eo lv hbs_lat it it es en tr pt it eo eo en es es eo it eo en eo sv it fi eu id eo en eo tr eo it eo eo eo tr eo en it eo eo eo eo it eo en en en en en en en en en de en en fr en en en en en en en en de en en it fr de en de en en en en en en en en it en fr fr it en fr de fr en en fr fr fr fr fr en fr en fr fr fr fr en en eo eo eo de en fr eo eo fr pt pt lt eo pt en en es eo en pt es fr hbs_lat eo sv en fr eo eo sv de pt de fr en fr es de fr eo sl it sv nl eo eo pl eo es eo eo sv en et de tr es en en en nl eo en fr en sv de en sv eo en en eo eo eo eo it it eo es de eo eu eo es en eo lv hbs_lat it it es pt it eo es eo it eo eo tr eo eo de en es de eo eu es eo eo en lv lt lv hbs_lat it en tr it eo es eo eo it eo it eo cs en it eo eo eo eo en eo de es es eo es en eo en pt de eo de fi sk fr hu hbs_lat ro es ro ro sl es eo eo es nl id eo pt cs cs en hbs_lat en en ro eo it de en it hu en it ro de it cy eo eo eo eo eo eo de eo eo en de en de en fr de eo eo eo fi hu eo fi eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo sv it de de eo nl de de de de nl nl da en fr de it en de en it en de fr eo de eo es eo eo pt de eo eo eo fi eo en eo eo nb eo war eo eo de eo war eo de eo es it eo eo eo fr eo eo de eo de pt de eo en eo fr eo eo eo eo es it oc eo eo eo ja eo de eo eo eo eo eo eo eo eo pt eo eo eo eo eo io eo eo eo it lt eo eo eo pt eo eo eo eo hbs_lat eo eo eo pt pt it it eo eo eo eo eo eo eo eo eo es es eo eo eo eo pt eo eo eo eo eo eo fi eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo de pt it lt eo eo eo nn eo eo eo eo eo eo it eo eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo fi eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo io eo eo eo es eo eo eo de eo eo eo eo eo it fr eo eo eo eo en eo eo lt eo eo eo eo eo nn eo pt eo eo eo eo eo eo eo eo ca eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo en fr eo ca ca en de fr es de fr oc fr fr de en de de en de fr oc fr de ms en fr fr oc ca en fr de oc fr fr de fr oc de fr zh de oc zh fr fr fr de ca fr eu fr fr de fr oc de fr oc eo eo eo eo it de eo eo eo en eo eo eo eo eo eo eo eo de de eo eo eo eo eo en eo eo es eo eo eo de pt eo eo nl eo eo it eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo nl de eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo de de eo en eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo pl eo eo nl hu eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo es eo ro eo eo eo es es eo de eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo de en en en eo eo eo eo eo eo fr eo pl ca fr en eo en en en eo eo fr de en eo
Vieno - Wikipedia's Vienna as translated by GramTrans
La ĉi-suba teksto estas aŭtomata traduko de la artikolo Vienna article en la angla Vikipedio, farita per la sistemo GramTrans on 2016-07-16 10:53:52. Eventualaj ŝanĝoj en la angla originalo estos kaptitaj per regulaj retradukoj. Se vi volas enigi tiun artikolon en la originalan Esperanto-Vikipedion, vi povas uzi nian specialan redakt-interfacon. Rigardu la artikolon pri WikiTrans por trovi klarigojn pri kiel fari tion. Ankaŭ ekzistas speciala vortaro-interfaco por proponi aŭ kontroli terminojn.
"Wien" resendas ĉi-tien. Por aliaj uzoj, vidu Wien (malambiguigo).
Tiu artikolo temas pri la ĉefurbo de Aŭstrio. Por aliaj uzoj, vidu Vieno (malambiguigo).
Descendante, de pinto: Palaco Schönbrunn, Urbodomo, Aŭstra Parlamento, kaj Stefana Katedralo
Loko de Vieno en Aŭstrio
414.65 km2 (160.10 kv. mejl.)
395.26 km2 (152.61 kv. mejl.)
19.39 km2 (7.49 kv. mejl.)
151 ( Lobau) - 542 ( Hermannskogel) m (495-1,778 ft)
Statistik Austria,[3] VCÖ - Mobilität mit Zukunft[4]
Unesko Monda heredaĵo de Unesko
Nomo kiel gravurite sur la Monda Heredaĵo-Listo
Oficiala emblemo de la grandurbo de Vieno
Krom estado rigardita kiel la City of Music (Grandurbo de Muziko) [11] pro ĝia muzika heredaĵo, Vieno ankaŭ laŭdire estas "La Grandurbo de Sonĝoj" ĉar ĝi estis hejmo al la unua psikanalizisto de la monda - Sigmund Freud. [12] La radikoj de la grandurbo situas en frue keltaj kaj romiaj setlejoj tio transformita en Mezepokan kaj Barok urbon, kaj tiam al la ĉefurbo de la Austro-Hungara-Imperio. Ĝi estas konata por traagis esencan rolon kiel gvida eŭropa muzik-aŭskultilaro, de la granda aĝo de viena Klasikismo la frua parto de la 20-a jarcento. La historia centro de Vieno estas riĉa je arkitekturaj ensembloj, inkluzive de Barokkasteloj kaj ĝardenoj, kaj la malfrua-19-a jarcento Ringstraße vicis kun grandiozaj konstruaĵoj, monumentoj kaj parkoj.
Vieno estas konata pro sia alta kvalito de vivo. En studo de 127 mondurboj, (2005) la Ekonomiisto-Inteligenteco-Unuo vicigis la grandurbon unue (en kravato kun Vankuvero, Kanado kaj San Francisco, US (Sano Francisco, Usono)) por la plej loĝeblaj grandurboj de la mondo. Inter 2011 kaj 2015, Vieno estis vicigita sekundon, malantaŭ Melbourne, Australia (Melburno, Aŭstralio). [14] [15] [16] [17] [18] Dum sep sinsekvaj jaroj (2009-2015), la hom-rimed-konsilanta firma tolaĵvendejo vicigis Vienon unue en ĝia ĉiujara " Quality of Living (Kvalito de Living) " enketo de centoj da urboj ĉirkaŭ la mondo, titolon kiujn la grandurbo daŭre tenas en 2015. [19] [20] [21] [22] [23] [24] La 2015 "Kvalito de Vivo-Enketo de Monocle" vicigis Vienon sekundo en listo de la supraj 25 urboj en la mondo "por fari bazon ene."
Inter 2005 kaj 2010, Vieno estis la unuo-celloko de la monda por internaciaj kongresoj kaj konvencioj. [35] Ĝi altiras pli ol 3.7 milionojn da turistoj jare.
2.2 Aŭstro-hungara-Imperio kaj la frua 20-a jarcento
2.3 Anschluss kaj 2-a Mondmilito
2.5 Aŭstra Ŝtata Traktato kaj poste
11.1 Muziko, teatro kaj opero
17.1 Internaciaj organizoj en Vieno
17.2 Bonfaraj organizoj en Vieno
21.3 Pliaj informoj pri Vieno
2.1 Prahistorio, romia epoĥo, mezepoko
2.4 Unua respubliko, la "ruĝa Vieno"
2.5 Interna milito, diktaturoj, dua mondmilito
2.6 Okupado, dua respubliko, rekonstruado
5.1 Nombro de enloĝantoj en jaroj 1961 ĝis 2008 [2]
Vidu ankaŭ Aliaj nomoj de Vieno
La angla nomo Vieno estas pruntita de la homonima itala versio de la nomo de la grandurbo aŭ la franca Vienne. La etimologio de la nomo de la grandurbo daŭre estas kondiĉigita de scienca disputo. Iom da aserto ke la nomo venas de Vedunia, kun la signifo "arbarrivereto", kiu poste produktis la la Malnovaltgermanan Uuenia ( Wenia en moderna skribo), la Novalta germano Wien kaj it dialektan variaĵon Wean.
Aliaj kredas ke la nomo venas de la romia kompromisnomo de kelta origino Vindobona , verŝajne kun la signifo "justa vilaĝo, blankan kompromison" de la kelta radikvindo-, signifante "lerta" aŭ "justa" - kiel en la irlanda fion kaj la kimra Gwyn -, kaj - bona "vilaĝo, kompromiso". [38] Variaĵo de tiu kelta nomo povus esti konservita en la ĉeĥaj kaj slovaka nomoj de la grandurbo ( Vídeň kaj Viedeň respektive) kaj en tiu de la distrikta Wieden de la grandurbo.
La nomo de la grandurbo en hungara ( Bécs), serbo, la kroata kaj bosniano ( Beč) kaj Ottoman Turkish ( Beç) havas malsama, verŝajne slavona origino, kaj originale rilatanta al Avar fortikaĵo en la areo. [40] Sloveno-parolantoj nomas la grandurbon Dunaj, kiu en alia centreŭropa slava lingvaro signifas la Danuban Riveron, sur kiu la grandurbo staras.
Ĉefaj artikoloj: History of Vienna (Historio de Vieno) kaj Timeline of Vienna (Templinio de Vieno)
Bildigo de Vieno en la Nuremberg Chronicle , 1493
Indico estis trovita de kontinua loĝado ekde 500 a.K., kiam la loko de Vieno ĉe la Danuba Rivero estis aranĝita fare de la keltoj. En 15 a.K., la romianoj fortikigis la limurbon ili vokis Vindobona por protekti la imperion kontraŭ ĝermanaj triboj en la nordo.
Fermu kravatojn kun aliaj keltaj homoj daŭrigitaj tra la aĝoj. La irlanda monaĥo Saint Colman (aŭ Koloman, irlanda Colmán, derivita de kolm "kolombo") estas entombigitaj en Monaĥejo Melk kaj Sankt Fergil ( Virgil the Geometer (Vergilio la geometristo)) estis Episkopo de Salzburg dum kvardek jaroj, kaj dekdua-jarcentaj monaĥaj kompromisoj estis fonditaj fare de irlandaj benediktanoj. Signoj de tiuj kravatoj daŭre estas evidentaj en la granda Schottenstift monaĥejo de Vieno, unufoje hejme al multaj irlandaj monaĥoj.
Vienna from Belvedere (Vieno de Belvedere) de Bernardo Bellotto, 1758
En 976, Leopoldo la 1-a de Babenberg iĝis kalkulo de la Orienta Marto, 60-mejla distrikto centranta sur la Danubo sur la orienta limo de Bavario. Tiu komenca distrikto kreskis en la duklandon de Aŭstrio. Ĉiu sukcesada Babenberg-reganto vastigis la marŝon oriente laŭ la Danubo poste ampleksante Vienon kaj la terojn tuj oriente. En 1145, Duke Henry II Jasomirgott (Duko Henry II Jasomirgott) movis la Babenberg-familiorezidejon de Klosterneuburg al Vieno. Post tiu tempo, Vieno restis la centro de la Babenberg-dinastio.
En 1440, Vieno iĝis la loĝanta grandurbo de la Habsburg dinastio. Ĝi poste kreskis por iĝi la fakta ĉefurbo de la Sankta Romia Imperio (1483-1806) kaj kultura centro por artoj kaj scienco, muziko kaj bona kuirarto. Hungario okupis la grandurbon inter 1485-1490.
En la 16-a kaj 17-a jarcentoj, la otomanaj armeoj estis maldaŭrigitaj dufoje ekster Vieno (vidu Siege of Vienna (Sieĝo de Vieno), 1529 kaj Battle of Vienna (Batalo de Vieno), 1683). Pest epidemio elrabis Vienon en 1679, mortigante preskaŭ trionon de sia populacio.
Aŭstro-hungara Empiro kaj la frua 20-a jarcento
Vieno Ringstraße kaj State Opera ĉirkaŭ 1870
Dum ĉi-lasta duono de la 19-a jarcento, la grandurbo formiĝis kio antaŭe estis la bastionoj kaj glaciso en la Ringstraße, nova bulvardo ĉirkaŭanta la historian urbon kaj gravan glorprojekton. Iamaj antaŭurboj estis asimilitaj, kaj la grandurbo de Vieno kreskis dramece. En 1918, post 1-a Mondmilito, Vieno iĝis ĉefurbo de la Respubliko de-Germana-Aŭstrio, kaj tiam en 1919 el la First Republic of Austria (Unua Respubliko de Aŭstrio).
De la malfrua 19-a jarcento ĝis 1938, la grandurbo restis centro de alta kulturo kaj modernismo. Mondoĉefurbo de muziko, la grandurbo pozis kiel gastiganto al komponistoj kiel ekzemple Brahms, Bruckner, Mahler kaj Richard Strauss. La kulturaj kontribuoj de la grandurbo en la unua duono de la 20-a jarcento inkludis, inter multaj, la Vienna Secession movado, psikanalizon, la Duan Vienan Skolon, la arkitekturon de Adolf Loos kaj la filozofion de Ludwig Wittgenstein kaj la Viena Cirklo. En 1913, Adolf Hitler, Lev Trockij, Joseph Tito, Sigmund Freud kaj Josif Stalin ĉiu vivis ene de kelkaj mejloj da unu la alian en centra Vieno, kelkaj el ili estante ordinaruloj en la samaj kafejoj. [43] Ene de Aŭstrio, Vieno estis vidita kiel centro de socialisma politiko, por kiu ĝi foje estis referita kiel " Ruĝa Vieno ". La grandurbo estis scenejo al la Aŭstra Civita Milito de 1934, kiam kanceliero Engelbert Dollfuss sendis la Aŭstran Armeon al ŝela civila loĝigo okupita fare de la socialisma milico.
En 1938, post triumfa eniro en Aŭstrion, Aŭstra-naskita Adolf Hitler parolis al la aŭstra Germanoj de la altano de la Neue Burgo, parto de la Hofburg ĉe la Heldenplatz. Inter 1938 (post la Anschluss) kaj la fino de la Dua Mondmilito, Vieno perdis it statuson kiel ĉefurbo al Berlino kiel Aŭstrio ĉesis ekzisti kaj iĝis parto de Nazia Germanio. Daŭris ĝis 1955 ke Aŭstrio reakiris plenan suverenecon.
La 2an de aprilo 1945, la sovetianoj lanĉis la Vienan Ofensivon kontraŭ la Germanoj tenante la grandurbon kaj sieĝis ĝin. Britaj kaj amerikaj aviadilaj atakoj kaj artileriodueloj inter la SS kaj Wehrmacht kaj lruĝarmeo kripla infrastrukturo, kiel ekzemple tramservoj kaj akvo kaj potencdistribuo, kaj elĉerpitaj aŭ difektitaj miloj da publikaj kaj privataj konstruaĵoj. Vieno dek unu tagojn poste falis. Aŭstrio estis apartigita de Germanio, kaj Vieno estis reenpostenigita kiel la ĉefurbo de la respubliko, sed la sovetteno sur la grandurbo restis ĝis 1955.
Post la milito, Vieno estis parto de Sovetia-okupata orienta Aŭstrio ĝis septembro 1945. Kiel en Berlino, Vieno en septembro 1945 estis dividita en sektorojn per la kvar potencoj: Usono, la UK, Francio kaj Sovet-Unio kaj kontrolita fare de Allied Commission. La kvarpotenca okupo de Vieno deviis en unu-esenca respekto de tiu de Berlino: la centra areo de la grandurbo, konata kiel la unua distrikto, konsistigis internacian zonon en kiu la kvar potencoj alternis kontrolon sur monatbazo. La kontrolo estis patrolita fare de la kvar potencoj sur reale daŭra bazo, la fama "kvar soldatoj en ĵipo-" metodo. [44] La Berlina Blokado de 1948 ŝvelintaj okcidentaj konzernoj ke la sovetianoj eble ripetos la blokadon en Vieno. La afero estis levita en la UK Burĝĉambro:
Kiuj planoj havas la Registaron por traktado similan situacion en Vieno? Vieno estas en precize simila pozicio al Berlino. Ĝi estas ĉirkaŭita de sovetia Zono de okupo kaj ni havas nian sektoron de respondeco en Vieno la sama kiel la amerikanoj kaj la Francoj. Kiuj planoj havas la Registaron por trakti kie simila situacio ekestas en Vieno en la malkreskanta luno? mi esperas ke ni devas havi respondon, ĉar tio gravegas. - Sinjoro Anthony Nutting, Honora membro por Melton, 30 junio 1948, Burĝĉambro, Londono.
Ekzistis manko de flughavenoj en la okcidentaj sektoroj, kaj aŭtoritatoj redaktis krizokazajn planojn trakti tian blokadon. Planoj inkludis la metadon malsupren de metalaj alteriĝmatoj ĉe Schönbrunn. La sovetianoj ne blokis la grandurbon. La Potsdam-konferenco inkludis skribajn rajtojn de teraliro al la okcidentaj sektoroj, dum ne tiaj skribaj garantioj kovris la okcidentajn sektorojn de Berlino. Dum la 10 jaroj de la kvarpotenca okupo, Vieno iĝis originejo por internacia spionado inter la okcidentaj kaj orientaj blokoj. En la maldormo de la Berlina Blokado, la Malvarma Milito en Vieno akceptis malsaman dinamikan. Akceptante ke Germanio kaj Berlino estus disigitaj, la sovetianoj decidis kontraŭ permesado al de la sama stato de aferoj ekesti en Aŭstrio kaj Vieno. Ĉi tie, la sovettrupoj kontrolis distriktojn 2, 4, 10, 20, 21 kaj 22 kaj ĉiujn areojn integrigitajn en Vieno en 1938.
Ili konstruis pikdratbarilojn ĉirkaŭ la perimetro de Okcidenta Berlino en 1953, sed ne en Vieno. Antaŭ 1955, la sovetianoj, per subskribado de la Aŭstra Ŝtata Traktato, jesis cedi siajn okupacio-zonojn en orienta Aŭstrio same kiel sia sektoro en Vieno. En interŝanĝo ili postulis ke Aŭstrio deklaras sian permanentan neŭtralecon post kiam la aliancitaj ŝtatoj forlasis la landon. Tiel ili certigis ke Aŭstrio ne estus membro de NATO kaj ke NATO-fortoj tial ne havus rektajn komunikadojn inter Italio kaj Okcidenta Germanujo.
La atmosfero de kvarpotenca Vieno estas la fono por la filmo de Graham Greene por la filmo The Third Man (1949). Poste li adaptis la filmon kiel romano kaj publikigis ĝin. Loĝata Vieno ankaŭ estas prezentita en la Philip Kerr romano, A German Requiem .
Aŭstra Ŝtata Traktato kaj poste
La kvarpotenca kontrolo de Vieno daŭris ĝis la Aŭstra Ŝtata Traktato estis subskribita en majo 1955. Tiu jaro, post jaroj da rekonstruo kaj restarigo, la Ŝtata Opero kaj la Burgtheater, ambaŭ sur la Ringstraße, remalfermis al publiko. Sovet-Unio subskribis la Ŝtatan Traktaton nur post esti provizita per la politika garantio fare de la federacia registaro por deklari la neŭtralecon de Aŭstrio post la retiro de la aliancitaj soldatoj. Tiu leĝo de neŭtraleco, pasita en malfrua oktobro 1955 (kaj ne la Ŝtata Traktato mem), certigis ke moderna Aŭstrio akordigus kun nek NATO nek la sovetbloko, kaj estas konsiderita unu el la kialoj de la malfrua eniro de Aŭstrio en la Eŭropan Union.
En la 1970-aj jaroj, Austrian Chancellor Bruno Kreisky inaŭguris la Vienan Internacian Centron, novan areon de la grandurbo kreitan por aranĝi internaciajn instituciojn. Vieno reakiris multon da it iama internacia staturo aranĝante internaciajn organizaĵojn, kiel ekzemple la Unuiĝintaj Nacioj ( United Nations Industrial Development Organization (Unuiĝinta Nations Industrial Development Organization), United Nations Office en Vieno kaj United Nations Office sur Medikamentoj kaj Krimo), la Preparatory Commission for the Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty Organization (Prepara komisiono por la Ampleksa-Nuklea Testeksplodo-Malpermeso-Traktato-Organizo), la Internacian Atomenergian Organizon, la Organization of Petroleum Exporting Countries (Organizo de Petroleum Exporting Countries), kaj la organizon por sekureco kaj Kunlaboro en Eŭropo.
Loĝantaro de Vieno 1590 ĝis 2013
Pro la industriigo kaj migrado de aliaj partoj de la Empiro, la loĝantaro de Vieno pliiĝis akre dum ĝia tempo kiel la ĉefurbo de Aŭstrio-Hungario (1867-1918). En 1910, Vieno havis pli ol du milionojn da loĝantoj, kaj estis la kvara plej granda grandurbo en Eŭropo post Londono, Parizo kaj Berlino. [47] Ĉirkaŭ la komenco de la 20-a jarcento, Vieno estis la grandurbo kun la dua plej granda ĉeĥa populacio en la mondo (post Prago). [48] Post 1-a Mondmilito, multaj ĉeĥoj kaj hungaroj revenis al siaj praulaj landoj, rezultigante malkreskon en la viena populacio. Post 2-a Mondmilito, la sovetianoj uzis forton por repatrii pivotlaboristojn de la ĉeĥa, la slovaka kaj hungaraj originoj por reveni al siaj etnaj patrujoj al plu la sovetblokekonomio.
Sub la nazireĝimo, 65,000 judoj estis deportitaj kaj murditaj en koncentrejoj fare de naziaj fortoj; ĉirkaŭ 130,000 fuĝis.
Antaŭ 2001, 16% de homoj vivantaj en Aŭstrio havis naciecojn krom aŭstro, preskaŭ duono de kiu estis de iama Jugoslavio; [50] [51] la venontaj plej multaj naciecoj en Vieno estis turkoj (39,000; 2.5%), poloj (13,600; 0.9%) kaj germanoj (12,700; 0.8%).
Aktuale en 2012 [ĝisdatigo] , oficiala raporto de Statistiko-Aŭstrio montris ke pli ol 660,000 (38.8%) de la viena populacio havas plenan aŭ partan migrantfonon, plejparte de de-Jugoslavio, Turkio, Germanio, Pollando, Ukrainio, Rumanio kaj Hungario.
La populacio de de 2005 ĝis 2015 la grandurbo kreskis je 10.1%. [53] Laŭ UN-vivejo, Vieno povis esti la plej rapida kreskanta grandurbo el 17 eŭropaj metropolitenaj areoj ĝis 2025 kun pliiĝo de 4.65% de ĝia populacio, komparite kun 2010.
Vieno situas en nordorienta Aŭstrio, ĉe la plej orienta etendaĵo de la Alpoj en la Viena Baseno. La plej frua kompromiso, ĉe la loko de la urba kerno de hodiaŭ, estis sude de la serpentumo Danubo dum la grandurbo nun enhavas ambaŭ flankojn de la rivero. Alteco varias de 151 ĝis 542 m (495 ĝis 1,778 ft). La grandurbo havas suman areon de 414.65 kvadrataj kilometroj (160.1 kv. mejl.), igante ĝin la plej granda grandurbo en Aŭstrio proksime de areo.
Vieno situas ene de transiro de oceana klimato kaj humida subtropika klimato (ŝvebante ĵus sub 22 °C en julio kaj aŭgusto), kaj havas, laŭ la Köppen-klasifiko, Cfb (oceanan) klimaton. La grandurbo havas varmajn somerojn kun mezaj altaj temperaturoj de 24 ĝis 33 °C (75 ĝis 91 °F), kun maksimuma superado 38 °C (100 °F) kaj malkulminojn de proksimume 17 °C (63 °F). Vintroj estas relative sekaj kaj malvarmo kun averaĝtemperaturoj ĉe proksimume frostpunkto. Fonto kaj aŭtuno estas mildaj. Precipitaĵo estas ĝenerale modera tutjare, averaĝante 550 mm (21.7 in) ĉiujare, kun konsiderindaj lokaj varioj, la Vienna Woods-regiono en la okcidento estanta la plej malseka parto (700 ĝis 800 mm (28 ĝis 31 in) ĉiujare) kaj la plataj ebenaĵoj en la oriento estantaj la plej seka parto (500 ĝis 550 mm (20 ĝis 22 in) ĉiujare). Neĝo en la vintro ne estas nekutima, sed rara kompariblis al okcidentaj kaj Sudaj regionoj en Aŭstrio.
Klimatodatenoj por Vieno (Innere Stadt)
Mezaj precipitaĵtagoj (≥ 1.0 mm)
Fonto: Centra Institute por Meteorology kaj Geodynamics [55]
Ĉefa artikolo: Urbodistriktoj de Vieno
Mapo de la distriktoj de Vieno kun nombroj
Vieno estas kunmetita de 23 distriktoj ( Bezirke). Administra distriktoficejoj en Vieno (nomita Magistratische Bezirksämter) servas funkciojn similajn al tiuj en la aliaj aŭstraj ŝtatoj (nomitaj Bezirkshauptmannschaften), la oficiroj estantaj kondiĉigitaj de la urbestro de Vieno; kun la rimarkinda escepto de la polico, kiu estas sub federacia inspektado.
Distriktoloĝantoj en Vieno (aŭstroj same kiel EU-civitanoj kun tutjara loĝado ĉi tie) elektas Distriktan Asembleon (Bezirksvertretung). Urbodomo delegis funkciservajn buĝetojn, ekz., por lernejoj kaj parkoj, tiel ke la distriktoj povas atribui prioritatojn sendepende. Ĉiu decido de distrikto povas esti overiden per la urbokernasembleo (Gemeinderat) aŭ la respondeca urba delegito (amtsführender Stadrat).
Albertina Terrace en la Innere Stadt
La Ringa vojo (Ringstraße) kun historia tramo
La koro kaj historia grandurbo de Vieno, granda parto de Innere Stadt de hodiaŭ, estis fortikaĵo ĉirkaŭita de kampoj por defendi sin de eblaj atakantoj. En 1850, Vieno kun la konsento de la imperiestro aneksis 34 ĉirkaŭajn vilaĝojn, [56] nomitajn Vorstädte, en la urbocentrolimojn (distriktoj-nr. 2 ĝis 8, post 1861 kun la apartigo de Margareten de Wieden-nr. 2 ĝis 9). Sekve, la muroj estis eldetruitaj post 1857, [57] igante ĝin ebla ke la urbocentro disetendiĝus.
En ilia loko, larĝa bulvardo nomita la Ringstraße estis konstruita, laŭ kiu impona publiko kaj privataj konstruaĵoj, monumentoj, kaj parkoj estis kreitaj per la komenco de la 20-a jarcento. Tiuj konstruaĵoj inkludas la Rathaus (urbodomo), la Burgtheater, la universitaton, la Parlamenton, la ĝemelmuzeojn de naturhistorio kaj belartoj, kaj la Staatsoper. Ĝi ankaŭ estas la loko de New Wing de la Hofburg, la antaŭa imperiestra kastelo, kaj la imperia kaj Royal War Ministry finiĝis en 1913. La plejparte gotika Stephansdom situas en la centro de la grandurbo, sur Stephansplatz. La Imperia-Reĝa-Registaro starigis la Vienan Urba Renovigado-Fondaĵon (Wiener Stadterneuerungsfonds) kaj vendis multajn konstruante multojn al privataj investantoj, tiel parte financante publikajn konstrulaborojn.
De 1850 ĝis 1890, urbocentrolimoj en la Okcidento kaj la Sudŝtatoj plejparte sekvis alian muron nomitan Linienwall ĉe kiu vojpago nomita la Liniengeld estis ŝargita. Ekster tiu muro de 1873 pluen ringa vojo nomita Gürtel estis konstruita. En 1890 estis decidite integri 33 antaŭurbojn (nomitajn Vororte) preter tiu muro en Vienon antaŭ 1 januaro 1892 [58] kaj transformi ilin en distriktonr. 11 ĝis 19 (distriktonr. 10 estis konsistigita en 1874); tial la Linienŭal estis malkonstruita komenciĝante en 1894. [59] En 1900, distriktonr. 20, Brigittenau, estis kreita apartigante la areon de la dua distrikto.
De 1850 ĝis 1904, Vieno vastigis nur sur la dekstra bordo de la Danubo, sekvante la ĉefbranĉon antaŭ la reguligo de 1868-1875, t.e., la Aĝa Danubo de hodiaŭ. En 1904, la 21-a distrikto estis kreita integrante Floridsdorf, Kagran, Stadlau, Hirschstetten, Aspern kaj aliajn vilaĝojn sur la maldektra bordo de la Danubo en Vienon, en 1910 Strebersdorf sekvis. La 15an de oktobro 1938 la nazioj kreis Grand-Vienon kun 26 distriktoj kunfandante 97 urbojn kaj vilaĝojn en Vienon, 80 el kiuj estis resenditaj al ĉirkaŭa Malsupra Aŭstrio en 1954. [58] Ekde tiam Vieno havas 23 distriktojn.
Industrioj situas plejparte en la sudaj kaj orientaj distriktoj. La Innere Stadt estas situanta fore de la ĉeffluo de la Danubo, sed estas saltita fare de la Donaukanal ("Danuba kanalo"). La dua kaj dudeka distriktoj de Vieno situas inter la Donaukanal kaj ldanubo Rivero. Trans la Danubo, kie la Viena Internacia Centro situas (distriktoj 21-22), kaj en la sudaj lokoj (distrikto 23) estas la plej novaj partoj de la grandurbo.
Austrian Parliament Buildings Diskutante Kameron de la antaŭa House de Deputies de Aŭstrio
En la dudek jaroj antaŭ la Unumondo-Milito kaj ĝis 1918, viena politiko estis formita fare de la Christian Social Party, aparte longperspektiva urbestro Karl Lueger; li administris ne peti la ĝeneralan voĉdonrajtojn pri viroj prezentitaj de kaj por la parlamento de imperia Aŭstrio, la Reichsrat, en 1907, tiel ekskludante la plej grandan parton de la laborista klaso de partoprenado de en decidoj. Por Adolf Hitler, kiu pasigis kelkajn jarojn en Vieno, Lueger estis rimarkinda instruisto de kiel uzi antisemitismon en politiko.
Vieno hodiaŭ estas pripensis la centron de la Socialdemokrata Partio. Dum la periodo de la Unua Respubliko (1918-1934), la Vienaj Socialdemokratoj entreprenis multajn posttempajn socialajn reformojn. En tiu tempo, la municipa politiko de Vieno estis admirita fare de socialistoj ĉie en Eŭropo, kiuj tial nomis la grandurbon " Ruĝa Vieno " ( Rotes Wien). En februaro 1934 soldatoj de la aŭstra federacia registaro sub Engelbert Dollfuss, kiu terenmetis la unuan kameron de la federacia parlamento, la Nationalrat, en 1933, kaj miliciaj socialismaj organizoj estis engaĝitaj pri la aŭstra civita milito, kiu kondukis al la malpermeso de la socialdemokrata partio.
Por plej de la tempo poste post la Unumondo-Milito, la grandurbo estis regita fare de la Socialdemokrata Partio (SPÖ) kun absolutaj plimultoj en la urbokernparlamento. Nur inter 1934 kaj 1945, kiam la Socialdemokrata Partio estis kontraŭleĝa, urbestroj estis nomumitaj fare de la austro-faŝisto kaj poste de la naziaj aŭtoritatoj. La nuna urbestro de Vieno estas Michael Häupl de la SPÖ. Ĉar kampara Aŭstrio estas dominita fare de konservativaj civitanoj, se la Socialdemokratoj ne konservus sian preskaŭ nerompeblan tenon sur Vieno, la rivalo ÖVP (ÖVP) dominus aŭstran politikon.
La grandurbo realigis multajn soci-demokratajn politikojn. La Gemeindebauten estas sociaj loĝigaktivaĵoj kiuj estas bone integraj en la urbokernarkitekturon ekster la unua aŭ "interna" distrikto. La malaltaj lupagoj ebligas komfortan loĝejon kaj bonan aliron al la urbokernagrablaĵoj. Multaj el la projektoj estis konstruitaj post 2-a Mondmilito sur konstrugrundoj kiuj estis detruitaj per bombado dum la milito. La grandurbo prenis specialan fieron pri konstruado de ili al alta normo.
De kiam Vieno akiris federacian ŝtaton ( Bundesland) statuson propran per la federacia konstitucio de 1920, la urbestro (krom 1934-1945) ankaŭ tenas la funkcion de la subŝtatogubernatoro ( Landeshaŭptman). La Rathaus gastigas la oficojn de la urbestro ( Magistrat der Stadt Wien) kaj la subŝtata registaro ( Landesregierung). La grandurbo estas administrita fare de amaso da sekcioj ( Magistratsabteilungen), saĝe kontrolite per amtsführende Stadträte (membroj de la urbestraro gvidante oficojn; laŭ la Vienaj konstitucio-opozicipartioj havas la rajton indiki membrojn de la urbestraro ne gvidaj oficoj).
Turdomoj en la ekstera distrikto
Messe Wien Congress Center
Austria Center Vienna (ACV)
Vieno estas unu el la plej riĉaj regionoj en la Eŭropa Unio: Ĝia kruda regiona produkto de EUR 47,200 pokape konsistigis 25.7% de la MEP de Aŭstrio en 2013. Ĝi sumiĝas al 159% de la EU-mezumo. [61] La grandurbo plibonigis sian pozicion de 2012 la rangotabelo de la plej ekonomie potencaj grandurboj atingante numeron naŭ en la listo en 2015.
Kun parto de 85.5% en kruda valoro aldonis, la serva sektoro estas la plej grava ekonomia sektoro de Vieno. Industrio kaj komerco havas parto de 14.5% en kruda valoro aldonanta, la primarsektoro (agrikulturo) havas parton de 0.07% kaj tial ludas negravan rolon en la loka plivaloro. [64] Tamen, la kultivado kaj produktado de vinoj ene de la urbokernlimoj havas altan socikulturan valoron. La plej gravaj komercsektoroj estas komerco (14.7% de plivaloro en Vieno), sciencaj kaj teknologiaj servoj, lokposedaĵo kaj loĝigagadoj same kiel produktado de varoj. En 2012, la kontribuo de Vieno en la foriro kaj alvenantaj eksterlandaj rektaj investoj de Aŭstrio estis de proksimume 60%, kiu montras la rolon de Vieno kiel internacia nabo por hejmaj kaj eksterlandaj firmaoj.
Ekde la aŭtuno de la Fera Kurteno en 1989, Vieno vastigis sian pozicion kiel enirejo al Orienta Eŭropo: 300 internaciaj firmaoj havas sian orienteŭropan ĉefsidejon en Vieno kaj ĝia ĉirkaŭaĵo. Inter ili estas Hewlett Packard, Henkel, Baxalta kaj Siemens AG. [65] Firmaoj en Vieno havas ampleksajn kontaktojn kaj kompetentecojn en komerco kun Orienta Eŭropo pro la historia rolo de la grandurbo kiel centro de la Habsburg Empire. [66] La nombro da internaciaj entreprenoj en Vieno daŭre kreskas: En 2014 159 internaciaj firmaoj establis oficojn en Vieno.
Entute, ĉirkaŭ 8,300 novaj firmaoj estas fonditaj en Vieno ĉiun jaron ekde 2004. [68] La plimulto de tiuj firmaoj funkciigas en kampoj de industri-orientitaj servoj, pogranda komerco same kiel informoj kaj komunikilteknologioj kaj nova amaskomunikilaro. [69] Vieno faras laboron por establi sin kiel noventreprenan nabon. Ekde 2012, la grandurbo aranĝas la ĉiujaran Pioneers Festivalon, la plej grandan noventreprenan okazaĵon en Mezeŭropo kie 2.500 internaciaj partoprenantoj okazas en Hofburg Palace. Tech Cocktail, reta portalo por la noventreprena sceno, vicigis Vienan sesonon inter la supraj dek noventreprenaj urboj tutmonde.
La grandurbo de Vienaj ataŝeoj grava graveco al scienco kaj esplorado kaj fokusoj dum kreado de pozitiva medio por esplorado kaj evoluo. En 2014, Vieno alĝustigis 1,329 esplorinstalaĵojn; 40,400 personoj estas dungitaj en la R&D-sektoro kaj 35% de la R&D-elspezoj de Aŭstrio estas investitaj en la grandurbo. Kun esplorkvoto de 3.4% Vieno superas la aŭstran mezumon de 2.77% kaj jam renkontis la EU-celon de 3.0% antaŭ 2020. [64] A-maĵora R&D-sektoro en Vieno estas vivsciencoj kun 378 biotekniko, pharma kaj medtekfirmaoj kiel ekzemple Johnson & Johnson, Siemens AG, Roche, Philips kaj Boehringer Ingelheim, kun pli ol 21,000 dungitoj. Ekzistas 25 publiko kaj privataj esplorinstitucioj, inter ili la Universitato de Naturresursoj kaj Vivsciencoj (BOKU), la Austrian Institute of Technology (Aŭstra Instituto de Teknologio) kaj la Kampusa Viena Biocenter ( de).
La viena sektoro por informoj kaj komunikadoteknologioj estas komparebla en grandeco kun la sektoro en Helsinko aŭ Munkeno kaj tiel inter la plej grandaj IT-lokoj de Eŭropo. En 2012 8,962 IT-entreprenoj kun laborantaro de 64,223 situis en la Viena Regiono. La ĉefproduktoj estas instrumentoj kaj aparatoj por mezurado, testado kaj navigacio same kiel elektronikaj komponentoj. Pli ol ⅔ de la entreprenoj provizas IT-servoj. Inter la plej grandaj IT-firmaoj en Vieno estas Kapsch, Beko Engineering & Informatics, aeraj traffic-kontrolekspertoj Frequentis, Cisco Systems Aŭstrio, Hewlett-Packard, Mikrosofto Aŭstrio, IBM Aŭstrio kaj Samsung Electronics Aŭstrio.
Usono-teknologientrepreno Cisco prizorgas ĝian Entrepreneurs in Residence (Entreprenistoj en Loĝejo) programon por Eŭropo en Vieno en kunlaboro kun la Viena Komerco-Instanco.
La brita firmao UBM klasis Vienon unu el la Top 10 Internet Cities tutmonde, per analizado de kriterioj kiel ligrapideco, Wifi-havebleco, novigadspirito kaj malfermaj registardatenoj.
En 2011 74.3% de vienaj domanaroj estis ligitaj kun larĝbendo, 79% estis en posedo de komputilo. Laŭ la larĝbenda strategio de la grandurbo, plena larĝbenda priraportado devas esti atingita antaŭ 2020.
6.2 milionoj da turistoj vizitis Vienon en 2014 sumiĝante al 13,524,266 tranoktadoj. La ĉefmerkatoj por turistoj estas Germanio, Usono, Italio kaj Rusio. [80] [81] Inter 2005 kaj 2013, Vieno estis la numero-de la monda unu celloko por internaciaj kongresoj kaj konvencioj. En 2014, 202 internaciaj konferencoj estis okazigitaj en Vieno, igante ĝin la dua plej populara kongresloko tutmonde laŭ la statistiko de la Internacia Kongreso kaj Kongreso-Unuiĝo. [82] [83] Ĝia plej granda konferencejo, la Austria Center Vienna (ACV) havas sumkapaciton por proksimume 20,000 homoj kaj estas situantaj plej proksime al la United Nations Headquarters in Vienna (Unuiĝinta Nations Headquarters en Vieno). [84] Aliaj centroj estas la Messe Wien Exhibition & Kongreso-Centro (ĝis 3,300 homoj) kaj la Hofburg Palaco (ĝis 4,900 homoj).
Koncerne vivkvaliton, Vieno gvidas la 2016-datita Quality of Living Ranking (Kvalito de Living Ranking) de la internacio Mercer Consulting Group dum la sepa sinsekva jaro. [85] En la vivebloraporto de la Ekonomiisto Intellicence Unuo (2015) same kiel en la Quality of Life Survey 2015 de London-bazita Monoklorevuo Vieno estis same rangigita dua plej vivebla grandurbo tutmonde.
The United Nations Human Settlements Programme (La Unuiĝintaj Nacioj Homaj Kompromisoj-Programo) UN-vivejo vicigis Vienon la plej prospera grandurbo en la mondo en ĝia frontmontra raporto Ŝtato of the World Cities 2012/2013.
Laŭ la City RepTrack rangotabelo de la Reputacio-Instituto, (2014) Vieno havas la plej bonan reputacion en komparo kun 100 gravaj mondurboj.
La Innovation Cities Global Index 2014 de la aŭstralia novigadinstanco 2-ainknow rangoj Vieno sesa malantaŭ San Francisco - San Jose, Novjorko, Londono, Boston kaj Parizo.
US klimatstrategiisto Boyd Cohen metis Vienon unue en sian unuan tutmondan ŝikan urbokern rangotabelon de 2012. En la rangotabelo, (2014) Vieno atingis trian lokon inter eŭropaj grandurboj malantaŭ Kopenhago kaj Amsterdamo.
La nova Centra Fervoja Stacio de Vieno estis malfermita en oktobro [ kiam? ] . Konstruo komenciĝis en junio 2007 kaj devis daŭri ĝis decembro 2015. Post kiam ili estas kompletigitaj, la stacio estos servita per 1,100 trajnoj kun 145,000 pasaĝeroj. Ekzistas butikumadcentro kun ĉirkaŭ 90 butikoj kaj restoracioj. En la najbareco de la stacio nova distrikto aperas kun 550,000 m2 (5,920,000 kv. ft) oficejspaco kaj 5,000 loĝejoj ĝis 2020.
Seestadt Aspern estas unu el la plej grandaj urbokreskoprojektoj de Eŭropo. 5 hektarojn artefarita lago, oficoj, loĝejoj kaj metrostacio ene de irdistanco laŭsupoze altiras 20,000 novajn civitanojn kiam konstruo estas finita en 2028. [95] [96] Krome, la plej alta ligna nubskrapulo de la mondo nomita "HoHo Wien" estos konstruita ene de 3 jaroj, komencante en 2015.
En 2014, la Viena Urba Konsilio adoptis la Ŝikan Urba Wien Kadro-Strategion 2050. Estas longperspektiva ombrelstrategio kiu laŭsupoze establas kunkaŭzan, longperspektivan kaj strukturan kadron por redukti karbondioksidemisiojn de 3.1 tunoj pokape ĝis 1 tuno pokape antaŭ 2050, havas 50% de la hontinda energikonsumo de Vieno originas de renovigeblaj fontoj kaj redukti motorizitan individuan trafikon de la nunaj 28% ĝis 15% antaŭ 2030. Fiksita celo estas ke, antaŭ 2050, ĉiuj veturiloj ene de la municipaj limoj veturos sen konvenciaj propulsteknologioj. Plie, Vieno planas esti unu el la kvin plej granda eŭropa esplorado kaj novigadnaboj en 2050.
Laŭ la censo, (2001) 49.2% de vienano estis katolikoj, dum 25.7% estis de neniu religio, 7.8% estis islamaj, 6.0% estis membroj de ortodoksa konfesio, 4.7% estis protestantaj (plejparte luteraj), 0.5% estis judaj kaj 6.3% estis aŭ de aliaj religioj aŭ ne respondis. [52] En 2011 la akcioj de religiemaj korpoj signife ŝanĝiĝis: [99]
Vieno estas la sidejo de la Metropolitena Roman Catholic Archdiocese of Vienna (Romia Catholic Archdiocese de Vieno), al kiu estas ankaŭ transdonita la esceptita Ordinariate por Bizanc-ritaj Katolikoj al Aŭstrio; ĝia nuna ĉefepiskopo estas kardinalo Christoph Schönborn. Multaj romiaj katolikaj preĝejoj en centra Vieno havas prezentojn de religia aŭ alia muziko, inkluzive de masoj kantitaj al klasika muziko kaj organo. Kelkaj el la plej signifaj historiaj konstruaĵoj de Vieno estas katolikaj preĝejoj, inkluzive de la Stefana Katedralo ( Stephansdom), Karlskirche, Peterskirche kaj la Votivkirche.
La proporcio de vienano kiuj identigas kiam katoliko falis dum la lastaj kvindek jaroj, de 90% en 1961 ĝis 39,8% en 2010.
Sur la bankoj de la Danubo, ekzistas budhano Peace Pagoda, konstruita en 1983 fare de la monaĥoj kaj monaĥinoj de Nipponzan Myohoji.
Muziko, teatro kaj opero
Vidu ankaŭ: Music of Austria (Muziko de Aŭstrio) kaj Vienna State Opera Ballet (Vieno State Opera Ballet)
Monumento de Johann Strauss en Stadtpark, Vieno
Muzikaj lumaĵoj inkluzive de Wolfgang Amadeus Mozart, Joseph Haydn, Ludwig van Beethoven, Franz Schubert, Johannes Brahms, Gustav Mahler, Robert Stolz, kaj Arnold Schönberg laboris tie.
Arto kaj kulturo havis longan tradicion en Vieno, inkluzive de teatro, opero, klasika muziko kaj belartoj. La Burgtheater estas konsiderita unu el la plej bonaj teatroj en la germanlingva mondo kune kun ĝia branĉo, la Akademietheater. La Volkstheater Wien kaj la Teatro en der Josefstadt ankaŭ ĝuas bonajn reputaciojn. Ekzistas ankaŭ amaso da pli malgrandaj teatroj, en multaj kazoj dediĉitaj al malpli ĉefaj formoj de la prezentartoj, kiel ekzemple modernulo, eksperimentaj ludoj aŭ kabaredo.
State Opera ( Staatsoper)
Vieno ankaŭ estas hejmo al kelkaj operejoj, inkluzive de la Teatro der Wien, la Staatsoper kaj la Volksoper, ĉi-lasta estaĵo dediĉita al la tipa viena opereto. Klasikaj koncertoj estas prezentitaj ĉe mondfamaj ejoj kiel ekzemple la Viena Musikverein, hejme de la Vienna Philharmonic orkestro konataj trans la mondo por la ĉiujara vaste gisis "New Year's Day Concert", same kiel la Vienan Konzerthaus, hejme de la internacie fama Vienna Symphony. Multaj koncertejoj ofertas koncertojn direktitajn kontraŭ turistoj, havante popularajn kulminaĵojn de viena muziko, precipe la verkojn de Wolfgang Amadeus Mozart, Johann Strauss la patron, kaj Johann Strauss la filon.
Supren ĝis 2005, la Teatro der Wien gastigis premierojn de muzikaloj, kvankam kun la jaro de la Mozart-festadoj 2006 ĝi dediĉis sin al la opero denove kaj poste fariĝis teatrunu-operejo ofertanta unu novan produktaĵon ĉiun monaton, tiel rapide iĝante unu el la plej interesaj de Eŭropo kaj progresintaj operejoj. Ekde 2012 Teatro der Wien transprenis la Vienan Kammeroper, historian malgrandan teatron en la unua distrikto de Viena sidigado 300 spektantojn, turnante ĝin en ĝia dua ejon por malpli grandaj produktadoj kaj ĉambrajn operojn kreitajn fare de la juna ensemblo de Teatro al der Wien (JETO). Antaŭ 2005 la plej sukcesa muzikalo estis " Elizabeto ", kiu poste estis tradukita en plurajn lingvojn kaj farita ĉie en la mondo. La Viena Taschenoper estas dediĉita por enscenigi muzikon de la 20-a kaj 21-a jarcento. La Hau der Musik ("domo de muziko") malfermiĝis en la jaro 2000.
La Ŭienerlied estas unika kantoĝenro de Vieno. Ekzistas ĉirkaŭ 60,000 - 70,000 Wienerlieder.
En 1981 la populara brita nova romantika grupo Ultravox laŭdis Vieno en albumo kaj sagaca muzikfilmetregistrado nomita "Vieno". La inspiro por tiu laboro ekestiĝis de la kinejproduktado nomita " The Third Man " kun la titola Zither muziko de Anton Karas.
La Vienna's English Theatre (BESTOKURACISTO) estas angla teatro en Vieno. Ĝi estis fondita en 1963 kaj situas en la distrikto de la 8-a Vieno. Ĝi estas la plej malnova angla-lingva teatro en Eŭropo ekster la UK.
En majo 2015, Vieno gastigis la 60-an Annual Eurovision Song Contest (Ĉiujara Eŭrovido-Kantokonkurso) sekvante la venkon de Aŭstrio en la 2014-datita konkurso.
Famaj muzikistoj estis naskita en Vieno, inkluzive de: Franz Schubert, Joseph Lanner, Johann Strauss, Johann Strauss, Arnold Schönberg, Fritz Kreisler, Alban Berg, Anton Webern, Louie Austen, Falco kaj Joe Zawinul.
Famous musicians who came here to work from other parts of Austria and Germany were Johann Joseph Fux, Joseph Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart, Ludwig van Beethoven, Antonio Salieri, Carl Czerny, Johann Nepomuk Hummel, Franz Liszt, Franz von Suppé, Anton Bruckner, Johannes Brahms, Gustav Mahler and Rainhard Fendrich.
Vidu ankaŭ: Listo de muzeoj en Vieno
Korto de la Museumsquartier kun Enzi sidiga meblaro
La Hofburg estas la loko de la Imperia Fisko ( Schatzkammer), tenante la imperiajn juvelojn de la Habsburg-dinastio. La Sisi Museum (muzeo dediĉita al Empress Elisabeth of Austria (Imperiestrino Elizabeto de Aŭstrio)) permesas al vizitantoj rigardi la imperiajn loĝejojn same kiel la arĝentan kabineton. Rekte kontraŭ la Hofburg estas la Kunsthistorisches Muzeo, kiu enhavas multajn pentraĵojn de maljunaj majstroj, antikvaj kaj klasikaj artefaktoj, kaj la Naturhistorisches Muzeo.
Kelkaj muzeoj situas en la Museumsquartier (muzeokvarono), la antaŭa Imperial Stalls kiuj estis konvertitaj en muzeokomplekson en la 1990-aj jaroj. Ĝi loĝigas la Muzeon de Moderna Arto, ofte konatan kiel la MUMOK (Ludwig Foundation), la Leopold Museum (havante la plej grandan kolekton de pentraĵoj en la mondo de Egon Schiele, same kiel laboras de la Viena Secesio, viena Modernismo kaj aŭstra Ekspresionismo), la AzW (muzeo de arkitekturo), kromajn halojn kun trajtekspozicioj, kaj la Tanzquartier. La Liĥtenŝtejna Palaco enhavas multon da unu el la plej grandaj privataj artaĵkolektoj de la monda, aparte fortaj en la Baroko. Castle Belvedere, konstruita sub Prinz Eugen, havas galerion enhavantan pentraĵojn de Gustav Klimt (La Kiso), Egon Schiele, kaj aliaj farbistoj de la frua 20-a jarcento, ankaŭ skulptaĵoj de Franz Xaver Messerschmidt, kaj ŝanĝanta ekspoziciojn ankaŭ.
Ekzistas amaso da aliaj muzeoj en Vieno, inkluzive de la Albertina, la Milita Historio-Muzeo, la Teknika Muzeo, la Entombigo-Muzeo, la Museum of Art Fakes (Muzeo de Art Fakes), la KunstHausWien, Museum of Applied Arts (Muzeo de Dekoraj artoj), la Sigmund Freud Museum, kaj la Mozarthaus Vieno. La muzeoj en la historio de la grandurbo, inkluzive de la antaŭa Historical Museum of the City of Vienna (Historia Muzeo de la Grandurbo de Vieno) sur Karlsplatz, la Hermesvilla, la loĝejoj kaj naskiĝlokoj de diversaj komponistoj, la Museum of the Romans (Muzeo de la romianoj), kaj la Viena Horloĝo-Muzeo, nun estas kolektitaj kune sub la grupombrelo Vienna Museum. Krome ekzistas muzeoj dediĉitaj al la individuaj distriktoj de Vieno. Ili disponigas noton pri individuaj luktoj, atingoj kaj tragedio ĉar la grandurbo kreskis kaj postvivis du mondmilitojn. Por legantoj serĉantaj genealogiojn tiuj estas bonaj fontoj de informoj.
Vidu ankaŭ: Kategorio: Konstruaĵoj kaj strukturoj en Aŭstrio
Hotel Sacher dum la nokto
Gamo da arkitekturaj stiloj povas esti trovita en Vieno, kiel ekzemple la Romaniko Ruprechtskirche kaj la Baroka Karlskirche. Stiloj intervalas de klasikist konstruaĵoj ĝis moderna arkitekturo. Secesio postlasis multajn arkitekturajn spurojn en Vieno. La Secesio, Karlsplatz Stadtbahn Station, kaj la Kirche a.m. Steinhof de Otto Wagner rango inter la plej konataj ekzemploj de Secesio en la mondo. La eminenta studento de Wagner Jože Plečnik de Slovenio ankaŭ postlasis gravajn spurojn en Vieno. Liaj verkoj inkludas la Langer House (1900) kaj la Zacherlhaus (1903-1905). La 1910-1913 Church of the Holy Spirit (Preĝejo de la Sankta Spirito) de Plečnik ( Heilig-Geist-Kirche ( de)) en Vieno estas rimarkinda por ĝia noviga uzo de verŝiten-loka betono kiel kaj strukturo kaj ekstera surfaco, kaj ankaŭ por ĝia distrita klasika formlingvo. Plej multe de la radikalulo estas la kripto de la eklezio, kun ĝiaj maldikaj konkretaj kolonoj kaj angul-, kubismaj kapitaloj kaj bazoj.
Samtempa al la Secesio-movado estis la Viena Moderne, dum kiu kelkaj arkitektoj evitis la uzon de fremda ornamado. Esenca arkitekto de tiu periodo estis Adolf Loos, kies verkoj inkludas la Looshaus (1909), la Kärntner Bar aŭ amerikan Bar (1908) kaj la Steiner House (1910).
La Hundertwasserhaus de Friedensreich Hundertwasser, dizajnita por rebati la klinikan aspekton de moderna arkitekturo, estas unu el la plej popularaj vidindaĵoj de Vieno. Alia ekzemplo de unika arkitekturo estas la Ŭotrubakirke de skulptisto Fritz Wotruba. En la 1990-aj jaroj, kelkaj estejo estis adaptitaj kaj ampleksaj konstruentreprenoj estis efektivigitaj en la lokoj ĉirkaŭ Donaustadt (norde de la Danubo) kaj Wienerberg (en suda Vieno).
Panorama vido de la grandurbo de Stephansdom
La 220-metra alta Dc-Turo 1 situanta sur la Norda banko de la Danubo, kompletigita en 2013, estas la alttestnubskrapulo en Vieno. [102] [103] En la lastaj jaroj, Vieno vidis ke multaj arkitekturprojektoj kiuj kombinas modernajn arkitekturajn erojn kun malnovaj konstruaĵoj, kiel ekzemple la restrukturado kaj revivigo de la malnova Gasujo en 2001. kompletigis La plej multaj konstruaĵoj en Vieno estas relative malaltaj; frue en 2006 ekzistis proksimume 100 konstruaĵoj pli alte ol 40 metroj (130 futoj). La nombro da turdomoj estas konservita malalta konstruante leĝaron direktitan kontraŭ konservado de verdaj areoj kaj distriktoj nomumitaj kiel monda kultura heredo. Fortaj reguloj validas por la planado, aprobo kaj konstruado de turdomoj. Sekve, multe de la urba kerno estas alta liberzono.
Vieno estas la lasta granda ĉefurbo de la 19-ajarcenta pilko. Ekzistas super 450 pilkoj je jaro, iu rolado nekredeblaj naŭ vivantaj orkestroj. [104] Pilkoj estas tenitaj en la multaj belaj palacoj en Vieno, kie la ĉefejo estas la Hofburg Palaco en Heldenplatz. Dum la Opero-Pilko estas la plej konata internacie de ĉiuj aŭstraj pilkoj, aliaj pilkoj kiel ekzemple la Kaffeesiederball (Cafe Owners Ball), la Jägerball (la Pilko de Hunter) kaj la Life Ball (aidosa helpspektaklo) preskaŭ estas tiel konataj ene de Aŭstrio kaj eĉ pli bone aprezita por sia amika atmosfero. Vienano de minimume meza klaso povas viziti kelkajn pilkojn en ilia vivdaŭro. [ klarigo bezonis ] Por multaj, la pilksezono daŭras tri monatojn kaj povas inkludi ĝis dek aŭ dek kvin apartajn aspektojn.
Dancistoj kaj operkantistoj de la Viena Ŝtata Opero ofte rezultas ĉe la malfermoj de la pli grandaj pilkoj.
Viena pilko estas tute-nokta kultura altiro. Gravaj vienaj pilkoj ĝenerale komenciĝas ĉe 9 p.m. kaj laste ĝis 5 a.m., kvankam multaj gastoj portas dum la festadoj en la venontan tagon. La vienaj pilkoj estas eksportitaj kun la subteno de la Grandurbo de Vieno en proksimume 30 grandurboj tutmonde kiel ekzemple New York, Barcelono, Honkongo, Kuala-Lumpuro, Romo, Prago, Bukareŝto, Berlino kaj Moskvo.
Vieno estas la ĉefa centro de Aŭstrio de eduko kaj hejme al multaj universitatoj, profesiaj altlernejoj kaj gimnastikejoj (mezlernejoj).
Friedrich Schiller-statuo antaŭ la Academy of Fine Arts (Akademio de Belartoj)
La Medical University of Vienna (Medicina Universitato de Vieno)
La ĉefkonstruaĵo de la University of Vienna (Universitato de Vieno)
Viena Universitato de Teknologio
Schönbrunn Ĝardenoj en aŭtuno
Akademio de Belartoj de Vieno
Diplomatic Academy de Vieno
Medicina Universitato de Vieno
PEF Privata Universitato de Administrado de Vieno
Universitato de Applied Arts Vienna
Universitato de Muziko kaj Prezentartoj, Vieno
Universitato de Veterinary Medicine Vienna
Viena Universitato de Ekonomiko kaj Business
Universitato de Naturresursoj kaj Vivsciencoj, Vieno
Viena Universitato de Teknologio
Sigmund Freud University Vienna
Internacia-Anti-Korupto-Akademio (en Laxenburg, 24 km (15 mejl.) sude de Vieno)
Internacia Universitato de Vieno
Lycée Français de Vienne
Japanische Schule in Wien (Japanese school)
Panorama vido de parko en Donaustadt
Vieno posedas multajn parkojn, inkluzive de la Stadtpark , la Burggarten, la Volksgarten (parto de la Hofburg), la Sklospark en Schloss Belvedere (hejme al la Viena Botanika Ĝardenoj), la Donaupark, la Schönbrunner Schlosspark, la Plaŭdanto , la Augarten, la Rathauspark, la Lainzer Tiergarten , la Dehnepark, la Resselpark, la Votivpark, la Kurpark Oberlaa, la Auer-Welsbach-parko kaj la Türkenschanzpark. Verdaj areoj inkludas Laaer-Berg (inkluzive de la bohema Plaŭdanto) kaj la promontorojn de la Wienerwald , kiu atingas en la eksterajn areojn de la grandurbo. Malgrandaj parkoj, konataj fare de la vienano kiel Beserlparks, estas ĉie en la urbakernaj lokoj.
Multaj el la parkoj de Vieno fama inkludas monumentojn, kiel ekzemple la Stadtpark kun ĝia statuo de Johann Strauss, kaj la ĝardenojn de la baroka palaco, kie la Ŝtata Traktato estis subskribita. La ĉefparko de Vieno estas la Plaŭdanto kiu estas hejmo de la Riesenrad, parizrado. La grundoj de la imperia Schönbrunn enhavas 18-ajarcentan parkon kiu inkludas la plej maljunan zoon de la monda, fonditan en 1752. La Donauinsel, parto de la inunddefendoj de Vieno, estas 21.1 km (13.1 mejl.) longa artefarita insulo inter la Danubo kaj Neue Donau dediĉis al libertempaj agadoj.
Ernst-Happel-sportejo en la Plaŭdanto
La ĉefurbo de Aŭstrio estas hejmo de multaj futbalteamoj. La plej konataj estas la lokaj futbalaj kluboj inkludas FK Austria Wien (21 Austrian Bundesliga titoloj kaj registras 27-tempajn pokalgajnintojn), SK Rapid Wien (rekordo 32 Austrian Bundesliga titoloj), kaj la plej maljunan teamon, First Vienna FC. Aliaj gravaj sportaj kluboj inkludas la Raiffeisen Vikingojn de Vieno ( American Football), kiu gajnis la Eurobowl titolon inter 2004 kaj 2007 4 fojojn en vico kaj havis perfektan sezonon en 2013, la Aon hotVoleis Vieno, unu el la ĉefrangaj Flugpilkorganizoj de Eŭropo, la Vienajn Migrantojn (basbalo) kiuj venkis en la 2012-datita kaj 2013 Ĉampioneco de la aŭstra basballigo, kaj la Vienan Ĉefurbojn ( Glacihokeo). Vieno ankaŭ estis kie la eŭropa Handball Federation (EHF) estis fondita. Ekzistas ankaŭ tri rugbekluboj; Vienna Celtic, la plej maljuna rugbeklubo en Aŭstrio, RC Donau, kaj Stade Viennois
Vieno aranĝas multajn malsamajn sporteventojn inkluzive de la Viena Urba Maratono, kiu altiras pli ol 10,000 partoprenantojn ĉiun jaron kaj normale okazas en majo. En 2005 la Glacihokeo Mondĉampionecoj okazis en Aŭstrio kaj la finalo estis ludita en Vieno. Ernst Happel Stadium de Vieno estis la ejo de kvar Ĉampionligo kaj eŭropa la pokalfinaloj de Majstrokluboj (1964,-datita 1987, 1990 kaj 1995) kaj la 29an de junio ĝi aranĝis la finalon de Euro 2008 kiu vidis hispanon 1-0 venko super Germanio. Tenisa turniro Vienna Malferma Turniro ankaŭ okazas en la grandurbo ekde 1974. La matĉoj estas luditaj en la Viena Stadthalle.
Vidu ankaŭ: Aŭstra kuirarto
Vieno estas konata por Viena bovidtranĉaĵo , kotleto de bovidaĵo (Kalbsschnitzel) aŭ porkaĵo (Skŭeinsknitzel) kiu estas marteladita apartamento, kovrita per faruno, ovo kaj paneroj, kaj fritita en kalrigita butero. Ĝi estas havebla en preskaŭ ĉiu restoracio kiu servas vienan kuirarton kaj povas esti manĝita varme aŭ malvarma. Aliaj ekzemploj de viena kuirarto inkludas Tafelspitz (tre sengrasa boligita bovaĵo), kiu estas tradicie servita kun Geröstete Erdäpfel (boligitajn terpomojn pistitajn per forko kaj poste fritita) kaj krensaŭco, Apfelkren (miksaĵo de kreno, kremo kaj pomo) kaj Schnittlauchsauce (ŝenoprazoj-saŭco produktita kun majonezo kaj malfreŝa pano).
Vieno havas longan tradicion de produktado de kukoj kaj desertoj. Tiuj inkludas Apfelstrudel (varma pomfaldokuko), Milchrahmstrudel (lakt-kremkolora strudlo), Palatschinken (dolĉaj krespoj), kaj Knödel (pastogloboj) ofte plenigiten kun frukto kiel ekzemple abrikotoj ( Marilenknödel ). Sachertorte, delikate humida ĉokolada kuko kun abrikotkonfitaĵo kreite fare de la Sacher Hotel, estas mondo fama.
En vintro, malgranda strato staras vendas tradician Maroni (varmaj kaŝtanoj) kaj terpomfritkukojn.
Kolbasoj estas popularaj kaj haveblaj de stratkomercistoj ( Würstelstand ) dum la tago kaj en la nokton. La kolbaso konata kiel viena (la germana por vienano) en Usono kaj en Germanio, estas nomita Frankfurtulo en Vieno. Aliaj popularaj kolbasoj estas Burenwurst (kruda bovaĵo kaj porkaĵkolbaso, ĝenerale bolis), Käsekrainer (spica porkaĵo kun malgrandaj blokoj de fromaĝo), kaj Bratwurst (blanka porkaĵokolbaso). Al la plej granda parto povas esti ordonita "mit Brot" (kun pano) aŭ kiel "kolbasobulko" (pajloŝtopita ene de longa rulo). Mustardo estas la tradicia spicaĵo kaj kutime ofertita en du specoj: "süß" (dolĉa) aŭ "scharf" (spica).
Kebabo, pico kaj nudeloj estas, ĉiam pli, la manĝetaĵoj plej vaste haveblaj de malgrandaj standoj.
La Naskmarkt estas permanenta merkato por frukto, legomoj, spicoj, fiŝoj, viando, ktp., de ĉirkaŭ la mondo. La grandurbo havas multajn kafon kaj matenmanĝbutikojn.
Vieno, kune kun Parizo, Santiago, Kab-urbo, Prago, Kanbero, Bratislavo, Varsovio kaj Londono [ citaĵo bezonis ], estas unu el la malmultaj restantaj monda kapitalurboj kun it'oj propraj vitejoj. La vino estas servita en malgrandaj vienaj drinkejoj konataj kiel Heuriger, kiuj estas aparte multaj en la vinkultivadlokoj de Döbling ( Grinzing, Neustift am Walde, Nußdorf, Salmannsdorf, Sievering), Floridsdorf (Stammersdorf, Strebersdorf), Liesing ( Mauer) kaj Favoriten (Oberlaa). La vino ofte estas trinkita kiel Spritzer ("G'spritzter") kun ŝaŭma akvo. La Grüner Veltliner, seka blanka vino, estas la plej vaste kultivita vino en Aŭstrio.
Biero sekve estas en graveco al vino. Vieno havas ununuran grandan bierfarejon, Ottakringer, kaj pli ol dek mikrobierfarejojn. "Beisl" estas tipa malgranda aŭstra drinkejo, de kiu Vieno havas multajn.
Ankaŭ, lokaj nealkoholaĵoj kiel ekzemple Almdudler estas tre popularaj ĉirkaŭ la lando kiel alternativo al alkoholaĵoj, metante ĝin en la pintlokojn laŭ amerikaj ekvivalentoj kiel ekzemple Koka-kolao laŭ merkatparto. Alia populara trinkaĵo estas la tielnomita " Spezi ", miksaĵo inter Koka-kolao kaj la origina formulo da Orange Fanta aŭ la pli loke fama Frucade.
Vienaj sukeraĵejoj havas ekstreme longan kaj eminentan historion kiu datas malantaŭajn jarcentojn, kaj la kafeindependecoj da kelkaj famaj historiaj patronoj de la plej malnova estas io de loka legendo. Tiuj kafejoj estas unikaj al Vieno kaj multaj grandurboj malsukcese serĉis kopii ilin. Kelkaj homoj konsideras sukeraĵejojn sian plilongigitan loĝoĉambron kie neniu estos ĝenita se ili pasigas horojn legantajn gazeton ĝuante sian kafon. Tradicie, la kafo venas kun glaso da akvo. Vienaj sukeraĵejoj asertas esti inventinta la procezon de filtrado de kafo de rabaĵo kaptita post la dua turka sieĝo en 1683. Vienaj sukeraĵejoj postulas ke kiam la invadaj turkoj forlasis Vienon, ili prirezignis centojn da sakoj da kafosemoj. La pola reĝo Jan III Sobieski, la komandanto de la kontraŭ-turka koalicio de poloj, germanoj, kaj aŭstroj, donis al Franz George Kolschitzky (la pola - Franciszek Jerzy Kulczycki) iom da el tiu kafo kiel kompenso por disponigado informoj kiu permesis al li venki la turkojn. Kolschitzky tiam la unua kafo de malfermita Vieno butikumas. Julius Meinl starigita modernan rostan fabrikon en la samaj regiono kie la kafsakoj estis trovitaj, en 1891.
Pliaj informoj: Vidindaĵoj en Vieno
Gravaj vidindaĵoj inkludas la imperiestrajn kastelojn de la Hofburg kaj Schönbrunn (ankaŭ hejme al la plej maljuna zoo de la monda, Tiergarten Schönbrunn) kaj la Riesenrad en la Plaŭdanto. Kulturaj kulminaĵoj inkludas la Burgtheater, la Vienan Staatsoper, la Lipizzaner-ĉevalojn ĉe la spaniske Hofreitschule, kaj la Vienan Knaban Koruson, same kiel ekskursojn al la Heurigen-distrikto de Vieno Döbling.
Gloriette ĉe la Palaco Schönbrunn
Ekzistas ankaŭ pli ol 100 artmuzeoj, kiuj kune altiras pli ol ok milionojn da vizitantoj je jaro. [108] La plej popularaj ili estas Albertina, Belvedere, Leopold Museum en la Museumsquartier, KunstHausWien, BA-CA Kunstforum, la ĝemelo Kunsthistorisches Museum kaj Naturhistorisches Museum , kaj la Technisches Muzeo Wien, ĉiu el kiu ricevas pli ol kvaronon de miliono da vizitantoj je jaro.
Ekzistas multaj popularaj ejoj asociitaj kun komponistoj kiuj vivis en Vieno inkluzive de la diversaj loĝejoj kaj tombo de Beethoven ĉe Zentralfriedhof (Centra Tombejo) kiu estas la plej granda tombejo en Vieno kaj la tomboloko de multaj famaj homoj. Mozart havas memortombon ĉe la Habsburg-ĝardenoj kaj ĉe St. Marx-tombejo (kie lia tombo estis perdita). La multaj preĝejoj de Vieno ankaŭ tiras grandajn homamasojn, famajn de kiuj estas Stefana Katedralo, la Deutschordenskirche, la Jesuitenkirche, la Karlskirche, la Peterskirche, Maria am Gestade, la Minoritenkirche, la Ruprechtskirche, la Schottenkirche, St. Ulrich kaj la Votivkirche.
Modernaj altiroj inkludas la Hundertwasserhaus, lunuiĝintaj Nacioj-ĉefsidejon kaj la vidon de la Donauturm.
Vienna Airport-terminalo kiun 3 alvenoj mallaboras
Ĉefa artikolo: Transportado en Vieno
Vieno havas ampleksan transportadreton kun unuigita biletprezosistemo kiu integras municipajn, regionajn kaj fervojajn retojn sub la ombrelo de la Verkehrsverbund Ost-regiono (VOR). Publika transporto estas disponigita per busoj, tramoj kaj 5 subteraj metrolinioj ( U-Bahn). Ekzistas ankaŭ pli ol 50 S-trajna stacioj ene de la urbocentrolimoj. Trajnoj estas funkciigitaj per la ÖB. La grandurbo formas la centron de la aŭstra fervoja reto, kun servoj al ĉiuj regionoj kaj eksterlande. La fervoja reto ligas Vienon kun aliaj eŭropaj grandurboj, kiel Munkeno, Venecio, Budapeŝto, Prago, Bratislavo kaj Zuriko.
Vieno havas multoblajn vojligojn inkluzive de aŭtovojoj.
Vieno estas servita fare de Viena Internacia Flughaveno, situanta 18 km (11 mejl.) sudoriente de la urbocentro plej proksime al la urbo Schwechat. La flughaveno pritraktis ĉirkaŭ 22 milionojn da pasaĝeroj en 2014. Sekvante detalemajn intertraktadojn kun ĉirkaŭaj komunumoj, la flughaveno estos vastigita por pliigi sian kapaciton aldonante trian startlenon. La flughaveno nuntempe spertas gravan vastiĝon, inkluzive de nova terminalkonstruaĵo malfermita en 2012 por prepari por atendata pliiĝo en pasaĝeroj.
Internaciaj organizoj en Vieno
UN-komplekso en Vieno, kun la Aŭstria Centra Vieno plej antaŭe, prenita de la Danuba Turo en la proksima Donaupark antaŭ la ampleksa konstrulaboro
Multaj internaciaj organizoj kaj oficoj situas en Donaustadt
Vieno estas la sidejo de kelkaj UN-oficoj kaj diversaj internaciaj institucioj kaj firmaoj, inkluzive de la Internacia Atomenergia Organizo (IAEA), la United Nations Industrial Development Organization (UNIDO), la Unuiĝintaj Nacioj-Oficejo sur Medikamentoj kaj Krimo (UNODC), la Organization of Petroleum Exporting Countries (OPEC), la Preparatory Commission for the Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty Organization (CTBTO), la organizo por sekureco kaj Kunlaboro en Eŭropo (OSCE), la United Nations Office for Outer Space Affairs (UNOOSA) kaj la European Union Agency for Fundamental Rights (FRA). Nuntempe Vieno estas tria "UN city de la monda", plej proksime al New York, Ĝenevo, kaj Najrobo. Plie, Vieno estas la sidejo de la Unuiĝintaj Nacioj-Komisiono sur la sekretariejo de International Trade Law ( UNCITRAL). En konjunkcio, la University of Vienna (Universitato de Vieno) ĉiujare gastigas la prestiĝan Willem C. Vis Moot, internacian komercan arbitracio-konkuradon pri studentoj de leĝo de ĉirkaŭ la mondo.
Diversaj specialaj diplomatiaj renkontiĝoj estis okazigitaj en Vieno en ĉi-lasta duono de la 20-a jarcento, rezultigante diversajn dokumentojn portantajn la nomon Viennan Convention aŭ Vienna Document. Inter la pli gravaj dokumentoj negocitaj en Vieno estas la 1969 -datita Vienna Convention en la Law of Treaties (Leĝo de Traktatoj), same kiel la Traktato (1990 ) pri Conventional Armed Forces en Eŭropo.
Vieno ankaŭ ĉefsidejis la International Taekwon-Do Federation (ITF).
Bonfaraj organizoj en Vieno
Kune kun internaciaj kaj interregistaraj organizoj, ekzistas dekduoj da bonfaraj organizoj bazitaj en Vieno. . Unu tia organizo estas la reto de SOS-Infanvilaĝo, fondita fare de Hermann Gmeiner en 1949. Hodiaŭ, SOS-Infanvilaĝo estas aktivaj en 132 landoj kaj teritorioj tutmonde. Aliaj inkludas HASCON.
Alia ekstreme populara internacia okazaĵo estas la ĉiujara Life Ball, kiu apogas homojn kun HIV aŭ aidoso. Gastoj kiel ekzemple William J. Clinton kaj Whoopi Goldberg estis lastatempaj partoprenantoj.
La ĝenerala politiko de la Grandurbo de Vieno estas ne subskribi iujn ajn ĝemelo- aŭ ĝemelurbinterkonsentojn kun aliaj grandurboj. Anstataŭe Vieno havas nur-kunlaborajn kontraktojn en kiuj specifaj kunlaborareoj estas difinitaj.
Krome, individuaj vienaj distriktoj havas internaciajn partnerecojn ĉie en la mondo. Detala listo povas esti trovita sur la sekva retpaĝo de la City of Vienna. (Grandurbo de Vieno.) [111]
Listo de honorcivitanoj de Vieno
Listo de urbestroj de Vieno
" Roko Me Amadeus "
Listo de Monda heredaĵo en Aŭstrio
^ a b c STATISTIK AUSTRIA. "Bevölkerung zu Jahres-/Quartalsanfang". statistik.at. Retrieved 2016-02-12.
^ a b "Vienna in figures 2012, Vienna City Administration Municipal Department 23 Economic Affairs, Labour and Statistics Responsible for the contents: Gustav Lebhart, page 6" (PDF). Retrieved 21 September 2012.
^ "Statistik Austria - Bevölkerung zu Quartalsbeginn seit 2002 nach Bundesland". Statistik.at. 14 February 2013. Retrieved 22 May 2013.
^ a b "VCÖ.at: VCÖ fordert Nahverkehrsoffensive gegen Verkehrskollaps in den Städten". vcoe.at. 2008. Archived from the original on 6 July 2011. Retrieved 5 August 2009.
^ Wells, John C. (2008), Longman Pronunciation Dictionary (3rd ed.), Longman, ISBN 978-1-4058-8118-0
^ Roach, Peter (2011), Cambridge English Pronouncing Dictionary (18th ed.), Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-15253-2
^ " Vieno after the war " , The New York Times , 29 December 1918 ( PDF )
^ Wien nun zweitgrößte deutschsprachige Stadt | touch.ots.at(German)
^ "Ergebnisse Zensus 2011" (in German). Statistische Ämter des Bundes und der Länder. 31 May 2013. Retrieved 31 May 2013.
^ "Historic Centre of Vienna". UNESCO. Retrieved 2016-02-12.
^ "Vienna - the City of Music - VIENNA - NOW OR NEVER". Wien.info. Retrieved 19 May 2012.
^ BBC Documentary - Vieno - The City of Dreams
^ "Historic Centre of Vienna". UNESCO World Heritage Centre. Retrieved 19 May 2012.
^ "The world's most 'liveable' cities 2015". Retrieved 20 August 2015.
^ "The world's most 'liveable' cities 2014" (PDF). Retrieved 20 August 2015.
^ "The world's most liveable cities 2013". Retrieved 20 August 2015.
^ "The world's most 'liveable' cities 2012". Retrieved 20 August 2015.
^ "The world's most 'liveable' cities 2011". Retrieved 20 August 2015.
^ "Mercer 2015 Quality of Living Rankings".
^ "2014 Quality of Living survey". mercer.com.
^ "Mercer press release: Quality of Living global city rankings - 2009". Archived from the original on 23 January 2011. Retrieved 2 December 2011.
^ "Mercer Quality of LIfe Worldwide City Rankings, 2010 from resourceshelf.com". Retrieved 2 December 2011.
^ "Mercer's Survey 2011". Mercer. 29 November 2011. Archived from the original on 2 May 2014.
^ Inocencio, Ramy (4 December 2012). "What city has world's best quality of life?". CNN.
^ Monocle. "Quality of Live Survey 2015". Monocle. Retrieved 24 June 2015. Monocle's 2012 "Quality of Life Survey" ranked Vieno fourth on a list of the top 25 cities in the world "to make a base within" (up from sixth in 2011 and eighth in 2010).
^ "Quality of Life Survey 2012". Monocle. Retrieved 1 August 2012.
^ "Monocle's top 25 cities for 2011, on businessinsider.com". Retrieved 2 December 2011.
^ "Monocle's 2011 "Quality of LIfe" summary". Retrieved 3 December 2011.
^ "08 Vienna". Monocle.com. 15 June 2010. Retrieved 19 May 2012.
^ "State of the World's Cities 2012/2013". Retrieved 25 August 2015.
^ "2thinknow Innovation Cities Global 256 Index - worldwide innovation city rankings: Innovation Cities Program". Innovation-cities.com. 2007. Retrieved 20 August 2015.
^ "2thinknow Innovation Cities Global 256 Index - worldwide innovation city rankings: Innovation Cities Program". Innovation-cities.com. 2008. Retrieved 20 August 2015.
^ "2thinknow Innovation Cities Global 256 Index - worldwide innovation city rankings: Innovation Cities Program". Innovation-cities.com. 2014. Retrieved 20 August 2015.
^ "Vienna knows how". wieninternational.at. 15 April 2010. Retrieved 3 January 2011.
^ "Vienna is the world's number one congress destination". wieninternational.at. 1 June 2011. Retrieved 15 October 2011.
^ "Top 100 Cities Destination Ranking - Analyst Insight from Euromonitor International". euromonitor.com. Retrieved 2016-02-12.
^ Peter Csendes: Das Werden Wiens - Die siedlungsgeschichtlichen Grundlagen, in: id. and F. Oppl (edd.): Wien - Geschichte einer Stadt von den Anfängen zur Ersten Türkenbelagerung. Böhlau, Vienna 2001, pp. 55-94, here p. 57; Peter Pleyel: Das römische Österreich. Pichler, Vienna 2002, ISBN 3-85431-270-9, p. 83; Martin Mosser and Karin Fischer-Ausserer (edd.): Judenplatz. Die Kasernen des römischen Legionslagers. (= Wien Archäologisch. Band 5). Museen der Stadt Wien - Stadtarchäologie, Vienna 2008, p. 11.
^ Article Vieno in Online Etymology Dictionary . Prenite 18 majo 2016.
^ Johanna Haberl: Favianis, Vindobona und Wien, eine archäologisch-historische Illustration zur Vita S. Severini des Eugippius. Brill Academic, Leiden 1976, ISBN 9004-04548-1, , p. 125.
^ Chisholm, Hugh, ed. (1911). "Vienna". Encyclopædia Britannica 28 (11th ed.). Cambridge University Press. p. 52.
^ Lingelbach, William E. (1913). The History of Nations: Austria-Hungary. New York: P. F. Collier & Son Company. pp. 91-92. ASIN B000L3E368.
^ Spielman, John Philip (1993). The city & the crown: Vienna and the imperial court, 1600-1740. West Lafayette, Indiana: Purdue University Press. p. 141. ISBN 1-55753-021-1.
^ "1913: When Hitler, Trotsky, Tito, Freud and Stalin all lived in the same place". BBC News. 18 April 2013. Retrieved 11 November 2013.
^ Aŭstrio, : Facts and Figures , Federal Press Service, 1973, page 34
^ "HC Deb 30 June 1948 vol 452 cc2213-49". Historic Hansard. UK Parliament. Retrieved 17 February 2016.
^ "Statistisches Jahrbuch der Stadt Wien 2014". Stadt Wien. Retrieved 31 January 2015.
^ Porter, Darwin; Prince, Danforth (2009). Frommer's Vienna & the Danube Valley. John Wiley & Sons. p. 16.
^ "Czech and Slovak roots in Vienna". Wieninternational.at. Retrieved 19 May 2012.
^ "Vienna". Jewishvirtuallibrary.org. Retrieved 19 May 2012.
^ "Bevölkerung 2001 nach Umgangssprache, Staatsangehörigkeit und Geburtsland" (PDF). Retrieved 19 May 2012.
^ "Beč: Božić na gastarbajterski način | Evropa | Deutsche Welle | 7 January 2010". Deutsche Welle. Retrieved 22 January 2010.
^ a b Volkszählung. Hauptergebnisse I - Wien (PDF) (in German). Statistik Austria. 2003. Retrieved 23 September 2011.
^ "Vienna in figures" (PDF). Retrieved 21 August 2015.
^ "City population by country" (PDF). UN-Habitat. Retrieved 21 August 2015.
^ "Klimadaten von Österreich 1971-2000 - Wien-Innere-Stadt" (in German). Central Institute for Meteorology and Geodynamics. Retrieved 16 February 2015.
^ Felix Czeike: Historisches Lexikon Wien, volume 5, Kremayr & Scheriau, Vienna 1997, ISBN 3-218-00547-7, p. 289
^ Decision of Emperor Franz Joseph I, published in the official newspaper' 'Wiener Zeitung''           PROP S NOM @N< on 25 December 1857, p. 1
^ a b Czeike, volumo 5, p. 290
^ Czeike, volume 4, Vieno 1995, ISBN 3-218-00546-9 , p. 69
^ "Pakt unterzeichnet: Rot-Grün in Wien nun offiziell - news.ORF.at". Orf.at. 15 November 2010. Retrieved 3 January 2011.
^ "GDP per capita in the EU in 2013" (PDF). Eurostat. 21 May 2015. Retrieved 12 October 2015.
^ "The 25 Most Economically Powerful Cities in the World". CityLab. 15 September 2011. Retrieved 26 June 2016.
^ "Sorry, London: New York Is the World's Most Economically Powerful City". CityLab. 3 March 2015. Retrieved 26 June 2016.
^ a b c "Statistik Journal Wien" (PDF). Magistrat der Stadt Wien MA 23 - Wirtschaft, Arbeit und Statistik. March 2014. Retrieved 13 October 2015.
^ "Headquarters Location Austria" (PDF). Austrian Business Agency. December 2014. Retrieved 13 October 2015.
^ "Vienna as hub for Eastern and South-Eastern Europe". Vienna City Administration. Retrieved 13 October 2015.
^ "Rekordergebnis bei internationalen Betriebsansiedlungen" (in German). Vienna City Administration. Retrieved 13 October 2015.
^ "Unternehmensgründungen nach Bundesländern" (PDF) (in German). Austrian Chamber of Commerce. July 2015. Retrieved 13 October 2015.
^ "Volkswirtschaft - Statistiken" (in German). Vienna City Administration. Retrieved 13 October 2015.
^ "Vienna among top ten start-up cities worldwide". Vienna City Administration. Retrieved 13 October 2015.
^ "Pioneers Festival". JFDI GmbH. Retrieved 13 October 2015.
^ "Top 10 Startup Cities Where Entrepreneurs Want to Meet Up". Tech.Co. 2 February 2015. Retrieved 13 October 2015.
^ "Vienna Life Science Report" (PDF). LISA vienna. Retrieved 13 October 2015.
^ a b Vienna Digital City (PDF). Vienna City Administration Municipal Department 23 Economic Affairs, Labour and Statistic. March 2015. ISBN 978-3-901945-17-5. Retrieved 13 October 2015.
^ "IKT Standort Wien im Vergleich Endbericht" (PDF) (in German). KMU FORSCHUNG AUSTRIA and Fraunhofer-Gesellschaft. December 2007. Retrieved 13 October 2015.
^ "International start-ups in Vienna". Vienna Business Agency. Retrieved 13 October 2015.
^ "Cisco Entrepreneurs in Residence". Cisco Systems. Archived from the original on 9 October 2015. Retrieved 13 October 2015.
^ "Discover the World's Greatest Internet Cities". UBM LLC. 26 August 2013. Retrieved 13 October 2015.
^ "IKT Standort Wien im Vergleich Endbericht" (PDF) (in German). KMU FORSCHUNG AUSTRIA and Fraunhofer-Gesellschaft. December 2007. Retrieved 13 October 2015.
^ "Vienna in Figures 2015" (PDF). Vienna City Administration. July 2015. Retrieved 13 October 2015.
^ "Tourismus - Statistiken" (in German). Vienna City Administration. Retrieved 13 October 2015.
^ "Vienna's performance in international competition". Vienna City Administration. Retrieved 13 October 2015.
^ "ICCA most popular cities for association meetings". International Congress and Convention Association. 15 June 2015. Retrieved 13 October 2015.
^ "Austria Center Vienna". Austria Center Vienna. Retrieved 13 October 2015.
^ "Vienna tops latest Quality of Living rankings". Mercer. 4 March 2015. Retrieved 13 October 2015.
^ "The world's most liveable cities". The Economist. 18 August 2015. Retrieved 13 October 2015.
^ "The Monocle Quality of Life Survey 2015". Monocle. Retrieved 13 October 2015.
^ "state of the world's cities" (PDF). UN Habitat. Retrieved 15 October 2015.
^ "Most Reputable Cities in the World". Reputation Institute. 2014. Retrieved 15 October 2015.
^ "Innovation Cities Index 2014". 2thinknow. 2014. Retrieved 15 October 2015.
^ "The 10 Smartest Cities In Europe". Boyd Cohen. Retrieved 15 October 2015.
^ "Central Station". City of Vienna. Retrieved 21 August 2015.
^ "Der Wiener Hauptbahnhof ist eröffnet, zumindest offiziell". DerStandard. Retrieved 21 August 2015.
^ "Moving Vienna Main Railway Station" (PDF). ÖBB. Retrieved 28 August 2015.
^ "Das Projekt - aspern Seestadt". City of Vienna. Retrieved 21 August 2015.
^ "Seestadt Aspern: "Täglich etwas Neues"". ORF. Retrieved 21 August 2015.
^ "Weltweit erstes 24-stöckiges Holzhochhaus in Aspern Seestadt". City of Vienna. Retrieved 21 August 2015.
^ "Framework Strategy 2050". City of Vienna. Retrieved 25 August 2015.
^ "Wien: Anteil der Katholiken seit 1970ern halbiert". DiePresse.com. Retrieved 2016-02-12.
^ "Bis 2031 nur noch jeder Zweite katholisch". Diepresse.com. Retrieved 3 June 2011.
^ "Wiener Volksliederwerk, ''Zum Wienerlied''". Wvlw.at. Retrieved 19 May 2012.
^ "Vienna's 10 tallest skyscrapers". Skyscraperpicture.com. 13 May 2008. Retrieved 13 June 2010.
^ "Millennium Tower | Buildings". Vienna /: Emporis. Retrieved 19 May 2012.
^ a b Vienna Tourist Board. "Balls in Vienna". Retrieved 21 August 2015.
^ City of Vienna. "International activities of the City of Vienna". Retrieved 21 August 2015.
^ City of Vienna. "Viennese balls abroad". Retrieved 21 August 2015.
^ "Gruner Veltliner Wine". Wine-Searcher.
^ "Vienna in figures: Special Issue for the EU Presidency 2006" (PDF). City of Vienna. p. 10. Retrieved 23 September 2011.
^ "Top 30 Sights, Museums, Exhibition Halls 2005" (xls). Vienna Tourist Board.
^ "City-to-city cooperation activities of the City of Vienna". Vienna City Administration. Retrieved 20 October 2015.
^ "District-to-district partnerships of the City of Vienna". Vienna City Administration. Retrieved 20 October 2015.
Pipal, M. : Mallonga Historio de arto en Vieno, Munkeno: C.H. Beck 2000, ISBN 978-3-406-46789-9, disponigas koncizan superrigardon.
Dassanowsky, Robert Red,: "mondo Film Locations: Vieno", Londono: Intelekto/Ĉikago: U de Chicago Press, 2012, ISBN 978-1-84150-569-5. Internaciaj filmoj pri Vieno aŭ Aŭstria pafo surloke dum kinejhistorio.
Trovu pli koncerne Vienon
ĉe la fratinprojektoj de Vikipedio
Wien.gv.at - Oficiala loko de la municipo, kun interaga mapo.
Wien.info - Oficiala loko de la turismokomisiono: la okazaĵoj, turismumado, kulturaj informoj, ktp.
Listo de ambasadoj en Vieno
Informoj pri Vieno kaj Centrope-landoj
Geschichtewiki.wien.gv.at - Vienna History Wiki funkciigite fare de la grandurbo de Vieno
Centoj da artikoloj sur historiaj konstruaĵoj de Vieno: preĝejoj, Palacoj, Arto, Culture kaj Historio de Vieno
Germana flaktoŭers en Vieno
Historio de la Mantelo de armiloj de Vieno kaj ĉiuj (iamaj) distriktoj kaj municipoj
La libera presanta servo por studentoj en Vieno
Pliaj informoj pri Vieno
Viennan Information Ordigita per kategorioj. Elekti de 5 lingvoj
La okazaĵoj en Vieno
La okazaĵoj kaj utilaj informoj de Vieno
WhenWhereWh.at angla gvidisto al La okazaĵoj kaj Contemporary Culture en Vieno
Artikoloj ligite al Vieno
Burgenlando • Karintio • Malsupra Aŭstrio • Salzburg • Styria • Tirolo • Supra Aŭstrio • Vieno • Vorarlberg
Administraj sidlokoj de aŭstraj ŝtatoj
Monda heredaĵo en Aŭstrio
Historic Centre de la Grandurbo de Salzburg
Palaco kaj Ĝardenoj de Schönbrunn
Hallstatt-Dachstein / Salzkammergut Cultural Landscape
City of Graz (Grandurbo de Graz) - Historic Centre kaj Schloss Eggenberg
Fertő/Neusiedlersee Kultura pejzaĝo 1
Historic Centre de Vieno
Prahistoriaj palisdomoj ĉirkaŭ la Alpoj 2
1 Dividis kun Hungario
2 Dividis kun Francio, Germanio, Italio, Slovenio kaj Svislando
Vieno en la Eŭropa Unio
Kapitaloj de eŭropaj ŝtatoj kaj teritorioj
Kapitaloj de dependaj teritorioj kaj ŝtatoj kies suvereneco estas pridisputata montrita en kursivo.
Amsterdamo , Nederlando 1
Andorra la Vella, Andorra
Bruselo , Belgio 2
Douglas , Manksinsulo (UK)
Londono , Unuiĝinta Reĝlando
Saint Helier , Jersey (UK)
Saint Peter Port , Guernsey (UK)
Longyearbyen , Svalbardo (Norvegio)
Mariehamn , Åland Insuloj (Finnlando)
Nuko , Gronlando (Danio)
Olonkinbyen , Janmajeno (Norvegio)
Tórshavn , Ferooj (Danio)
Ankaro , Turkio 3
Ĝibraltaro , Ĝibraltaro (UK)
Nikozio , Kipro 4
Norda Nikozio , Turka Respubliko Norda Kipro 4, 5
Pristina , Kosovo 5
Sarajevo , Bosnio kaj Hercegovino
La Valeto , Malto
Astano , Kazaĥio 3
Moskvo , Rusio 3
Stepanakert , Montara Karabaĥo 4, 5
Sukhumi , Abĥazio 3, 5
Tbiliso , Kartvelio 3
Tiraspolo , Ĉednestrio 5
Cĥinval , Sud-Osetio 3, 5
Erevano , Armenio 4
1 Ankaŭ la ĉefurbo de la Regno de Nederlando
2 Ankaŭ la sidejo de la Eŭropa Unio, vidas Instituciajn sidejojn de la Eŭropa Unio kaj Bruselo kaj la Eŭropa Unio
4 Tute en Sudokcidenta Azio sed havante socipolitikajn ligojn kun Eŭropo
5 Parte rekonita lando
Ĉefurboj de la membroŝtatoj de la Eŭropa Unio
Eurovision Song Contest Previews
Gratuloj: 50 Jaroj de la Eŭrovido-Kantokonkurso
Plej bone de Eurovision
Greatest Hits de eŭrovido-Kantokonkurso
Großer Sendesaal des hessischen Rundfunks
Koncertna dvorana Vatroslav Lisinski
Studio 15 di Cinecittà
Nikos Galis Olympic Indoor Hall
Gratuloj: 50 Years of Eurovision (2005): Forumo-Kopenhago
Best of Eurovision (2006): NDR Studios
Eurovision Song Contest's Greatest Hits (2015): Eventim Apollo
La Malfrua Malfrue Spektaklo
Listo da insuloj en la Danubo
Listo da transiroj de la Danubo
Koordinatoj: 48°12′N 16°22′E 48.200°N 16.367°E 48.200; 16.367
Antaŭite fare de Stutgarto, Okcidenta Germanujo (1961)
World Gymnaestrada gastiganta urbo
Sukcedite fare de Bazelo, Svislando (1969)
ISNI: 0000 0001 2186 5140
La ĉi-suba teksto estas la originala artikolo Vieno el la Esperanto-Vikipedio, prenita de GramTrans 2015-05-02 05:00:53. Eblaj ŝanĝoj en la originalo estos kaptitaj per regulaj ĝisdatigoj.
Ĉi tiu artikolo temas pri la Aŭstria urbo. Por aliaj signifoj, vidu Vieno (apartigilo).
germane: Wien, hungare: Bécs, latine: Vindobona
ĉefurbo kaj federacia lando
48°12′32″N 16°22′21″E  /  48.20889°N, 16.3725°O / 48.20889; 16.3725 (Vieno)
542 m s. m.
151 m s. m.
414,89 km² (41 489 ha)
1 712 903 (2010)
Danuba Parko, Urboparko de Vieno, Viena Prater, Esperanto-parko
Loko de Monda heredaĵo de UNESCO
Wiener Prater, Böhmischer Prater
Vieno (germane Wien [vin]) estas kaj la ĉefurbo kaj federacia lando de la respubliko Aŭstrio.
Vieno troviĝas apud ambaŭ bordoj de la Danubo, 40 km for de la limo al Slovakio kaj la slovaka ĉefurbo Bratislavo, kaj apud la rivero Vieno. Ekkonilo de Vieno estas la Stefana Katedralo, sidejo de la ĉefepiskopo de Vieno.
Vieno estas la sidejo de diversaj internaciaj organizaĵoj kiel la Organizaĵo de Petrol-Eksportaj Landoj (OPEL) kaj la Internacia Atomenergia Agentejo (IAEA). Vieno estas la tria UNO-urbo. La urbocentro de Vieno estas rigardata kiel Monda Kulturheredaĵo de Unesko.
La historia centro de Vieno, la 1-a distrikto (Innere Stadt [INEre ŝtat]), estis elektita de la Unesko por la internacia programo de Monda Kultura kaj Natura Heredaĵo pro ties kultura valoro.
Vieno konsistas el 23 distriktoj (vidu Vienaj Urbodistriktoj).
2.1 Prahistorio, romia epoĥo, mezepoko
2.2 Habsburgoj, baroko, klasikismo
2.4 Unua respubliko, la "ruĝa Vieno"
2.5 Interna milito, diktaturoj, dua mondmilito
2.6 Okupado, dua respubliko, rekonstruado
4.5 Teatro kaj Opero
5.1 Nombro de enloĝantoj en jaroj 1961 ĝis 2008 [2]
14 Vieno en Esperanto
15 Esperanto en Vieno
16 Citaĵo el EdE
2.2 Aŭstro-hungara-Imperio kaj la frua 20-a jarcento
2.3 Anschluss kaj 2-a Mondmilito
2.5 Aŭstra Ŝtata Traktato kaj poste
4 Geografio kaj klimato
5 Distriktoj kaj vastigo
7.1 Esplorado kaj evoluo
7.3 Turismo kaj konferencoj
9.1 Centra Fervoja Stacio
11.1 Muziko, teatro kaj opero
11.2 Muzikistoj de Vieno
13.1 Parkoj kaj ĝardenoj
17.1 Internaciaj organizoj en Vieno
17.2 Bonfaraj organizoj en Vieno
17.3 Internacia Urbaj Kunlaboroj
17.4 Distrikto al distriktopartnerecoj
21.2 Historio de Vieno
21.3 Pliaj informoj pri Vieno
Vieno estas kun sia areo de 414,65 km² la plej malgranda federacia lando de Aŭstrio. 11,3 % de ĝia tuta areo estas surkonstruita tereno, 11,1 % estas stratoj kaj 2,2 % trajntrakoj. Samtempe Vieno estas la federacia lando kun la plej granda parto de ĝardenareoj, kiuj nombras je 28,4 % aŭ 117,76 km². Rilate akvosurfacojn (4,6 % aŭ 19,1 km²) ilia proporcio estas nur en la federacia lando Burgenland pli granda. Vieno estas unu el kvar federaciaj landoj en kiu oni kultivas vinon. 1,7 % de la areo okupas vinĝardenoj. Arbaroj kovras 16,6 % kaj agrikulturo utiligas en Vieno 15,8 % de la tereno.
Danubo estis reguligita en Vieno inter 1870 kaj 1875; postrestaĵoj de tiu reguligo estas Malnova Danubo, la Danuba Kanalo kaj kelkaj aliaj akvejoj. La Vieno-rivero enfluas en la Danuban Kanalon apud la centro de Vieno.
Prahistorio, romia epoĥo, mezepoko
Laŭ arkeologiaj trovitaĵoj la monto Kahlenberg estis loĝata jam en la pli frua ŝtonepoko, ankaŭ el la bronza kaj pli frua fera epoko ekzistas pruvaĵoj de loĝejoj. Riĉaj trovitaĵoj ekzistas el la epoko de La Tène, kiam keltoj ekloĝis sur la okcidentaj montdeklivoj kaj en la nuna urba regiono. Ili donis al la urbo la nomon - Vindomina-Vindobona.
Dum la romia regado gardis la soldataro de Vindobona la maldekstran flankon de la legia kastelo Carnuntum. Ekde tiu ĉi tempo komenciĝas la skribaj sciigoj pri Vieno. Malmulte oni scias pri la okazoj dum la popolmigrado, sed kontinua enloĝado estas supozata.
Romiaj ruinoj en la 1-a distrikto - Michaelerplatz
La Salcburgaj Kronikoj mencias Wenia [venia] en 881 rilate al batalo kontraŭ hungaroj. Aliaj pruviloj informas pri Vieno kiel komerca loko. Samtempe kun la etendiĝo de la Babenberga regno al la oriento, Vieno iom post iom gravis. En 1137 oni nomas ĝin civitas (latine por civito). Henriko la 2-a Jasomirgott faris Vienon residejo de sia duklando kaj konstruis ĉi tie sian kastelon. Tiu ĉi funkcio de la urbo destinis ĝian sorton dum la sekvontaj jaroj, ĝian evoluon al komerca centro, ĝian signifon kiel arta kaj kultura centro.
En 1296 Vieno ricevis de la Habsburgoj - kiuj sekvis al la Babenbergoj kiel potenculoj - novan urboprivilegion. Per la fondo de universitato en 1365 la urbo atrakciis sciencistojn okcidentajn. Imponaj preĝejaj konstruaĵoj, nova kastelo kaj plivastigo de la urbo montras la supreniron al mezepoka grandurbo. Ekde 1439 ĝis 1806 Vieno estis konstanta kortego de la romia-germana imperiestro, la rezideja ĉefurbo kaj samtempe centro de la heredlandoj de la Habsburgoj ĝis 1918.
En 1683 Jan Sobieski el Pollando kaj Karlo la 5-a de Loreno venkis la turkan armeon. Post la fino de la turka minaco Vieno spertis en la 17-a kaj 18-a jarcento egan prosperon. La atestiloj de tiu ĉi periodo - barokaj palacoj kaj preĝejoj - ankoraŭ nuntempe pliriĉigas la urbon. Vieno estis plukonstruata kiel imperiestra rezidejo, sed ankaŭ la komerco rapide progresis dum la merkantilismo. Post la militoj kontraŭ Napoleono Vieno estas konferencejo de la Viena Kongreso en 1815.
El la Nurenbergaj kronikoj,Vieno 1493
Sed ankoraŭ la urbo estis ĉirkaŭata per fortikaĵmuroj sufokantaj. Nur en 1857 la juna imperiestro Francisko Jozefo ordonis malkonstrui la bastonojn kaj kunigi la antaŭurbetojn kun la urbocentro. Dum mallonga tempo ekestis la grandstila Ringstraße (ringostrato [RINGŝtrase]) kun siaj pompkonstruaĵoj kaj belegaj parkoj. Post la inunda katastrofo en 1830 oni komencis pripensi reguligon de la Danubo. La necesaj laboroj ekestis 1868 kaj finis 1875. Ene de 50 jaroj Vieno fariĝis per ekspansio, popolkreskado kaj enmigrado milionhoma urbego. Dum la dua parto de 19-a jarcento la imperia kaj resideja urbo allogis per vigla belarto kaj muzikprosperigo kelkajn el la plej bonaj artistoj de Eŭropo. Komence de la unua mondmilito Vieno havis 2,2 milionojn da enloĝantoj.
Unua respubliko, la "ruĝa Vieno"
Post la pereo de la Danuba Monarkio en 1918 Vieno kiel ĉefurbo de la malkreskigita respubliko Aŭstrio (komenca oficiala nomo Deutschösterreich German-Aŭstrio) loĝigis preskaŭ trionon de la ŝtatanaro. Ĉefe pro la diferencoj inter la socialdemokratia urba registaro kaj la Kristan-Sociala landa registaro Vieno estis separita de la federacia lando Malsupra Aŭstrio en 1922.
La laboro de la viena urboregistaro estis aprezata internacie pro la vasta sociala programo, ĉefe la konstruado de malmultekostaj, bone konstruitaj komunumaj loĝejoj famiĝis ("Gemeindebauten" [geMAJNdebaŭten] Karl-Marx-Hof, George-Washington-Hof). Speciale lukso estis impostita. Por montri la utilon de tiu ĉi politiko la urba administrado demonstris per detala kalkulo kiuj socialaj bonfaroj ebligis ekzemple nur per servistino-imposto de la familio Rothschild.
Interna milito, diktaturoj, dua mondmilito
Sed la batalo inter la politikaj partioj pli kaj pli akrigis. Ĉefaj kontraŭuloj estis unuflanke la reganta kristan-sociala ligo kaj aliflanke la en la urbo Vieno regantaj socialdemokratoj. Kontraŭuloj de ambaŭ estis la aŭstriaj Nacisocialistoj, kiuj celis unuiĝon de la "orienta limlando" (Ostmark - "orienta marko") kun la "regno" kaj havis ekster Vieno grandan anaron. Krome paramilitistaj kompanioj ludis gravan rolon, ekzemple la Heimwehr je la dekstra flanko de la politika spektro (sen klara partia ligo) kaj la Republikanischer Schutzbund (Respublika Protektligo) je la maldekstra flanko.
En 1933 la kristan-sociala Federacia Kanceliero Engelbert Dollfuss [ENgelbert DOLfus] malfunkciigis la Parlamenton, komencis instali sin kiel diktatoro kaj establis ŝtaton, kiu estis organizita laŭ profesiaj klasoj, laŭ faŝista modelo. Li malpermesis ĉiujn partiojn, escepte de la Patrolanda Fronto kaj arestigis politikajn kontraŭulojn. Ankaŭ la aŭstriaj nacisocialistoj estis arestitaj, per kio la sendependeco de Aŭstrio estis emfazita. Dum domtraserĉo en Linz je la 12-a de februaro 1934 okazis fortaj bataloj inter la socialdemokratoj kaj la Heimwehr respektive Aŭstria armeo, kiu plivastiĝas al interna milito. Je la fino komencis la diktatoreco de Dollfuss, kiu estis mortpafita en 1934 de SS-anoj. Post la sufoko de la nacisocialisma ribelo Kurt Schuschnigg [Kurt ŜUŜnik] transprenis la registarestrecon.
Je la 12-a de marto 1938 Adolf Hitler enmarŝigis la germanajn trupojn en Aŭstrion. Prompte judaj vienanoj estis turmentitaj. 120.000 el la proksimume 200.000 judaj vienanoj estis prirabitaj kaj pelitaj en emigracio; fuĝinto tre konata estis Sigmund Freud; ĉirkaŭ 60.000 estis murditaj). De la balkono de la urbodomo Hitler ŝvelparolis ke Vieno estas perlo kaj li faros ĝin en enkadrigon indan por ĝi. Ekde la 17-a de marto 1944 okazis aviadilaj atakoj kontraŭ Vieno, proksimume kvinono de la urbo estis detruita. Sekve de elrabado ankaŭ la katedralo Sankta Stefano estis en flamoj. En aprilo 1945 komencis la batalo pri Vieno, kiu finiĝis per la malvenko de la SS-trupoj kaj la okupado de la urbo per la Ruĝa Armeo.
Okupado, dua respubliko, rekonstruado
Kelkajn tagojn post la bataloj la Ruĝa Armeo zorgis pri refunkciigo de nova urba administracio; ankaŭ politikaj partioj reformiĝis. Nur en aŭtuno 1945 la soveta militistaro enlasis la aliajn tri aliancanojn, Usono, Britio kaj Francio en la urbon. Vieno fariĝis 4-okupadsekcia-urbo; en la unua distrikto, la malnova Innere Stadt, la milit-estraro ŝanĝiĝis ĉiun monaton. Sur la Schwarzenberg-placo (ek 1945 ĝis 1956 nomita Stalin-placo) la Ruĝa Armeo konstruigis monumenton kun la nomojn Heroo-monumento aŭ Monumento de la Ruĝa Armeo; ĝia ekzistaĵo estis garantiita per la ŝtata traktato. La sovetianoj malkonstruis en sia zono fabrikajn instalaĵojn, multaj aferoj, kiu estis deklarita "Germania posedaĵo", estis konfiskitaj. En la okcidentaj okupad-zonoj de Usono, Britio kaj Francio ekfunkciiĝis la tiel nomata Plano Marshall. La brita filmo The Third Man (angle por "La tria viro") imprese rakontas pri la situacio en Vieno postmilita. Pro la malfacila ekonomia situacio komunistaj laboristoj ekstrikis, tiu ĉi Oktobra striko - ofte konsiderita kiel komunista puĉ-klopodo - estis sufokita de socialdemokratoj de la sindikato por konstrulaboristoj. Finfine rericevis Aŭstrio en 1955 sian malnovan nomon kaj sian suverenecon per la ŝtata traktato kun la okupadaj potencoj . Kiel kompensaĵo tiu 2-a respubliko de Aŭstrio proklamis sian ĉiaman neŭtralecon kaj firmigis tion per konstitucia leĝo.
Danke al multnombraj imponaj konstruaĵoj el la rom-germana kaj la aŭstria imperiestra epoko, riĉaj kulturaj ofertoj kaj ankaŭ dank al ĝia famo kiel ĉefurbo de muziko, kiun akiris Vieno pro la verkado de multaj famaj klasikaj muzikistoj kiel Mozart, Beethoven aŭ Mahler, la urbo estas mondskale konata kaj ŝatata celo de turistoj.
Fiakroj veturigas gastojn tra la urbocentro kiu apartenas al la kulturaj mondaj heredaĵoj de UNESKO. Meze de ĝi troviĝas la katedralo de Sankta Stefano (Stephansdom). Tie en la unua distrikto estas ankaŭ la ŝtata operejo (Staatsoper), la imperiestra kastelo (Hofburg), la plej frekventata piediranta strato de Aŭstrio (Kärntner Straße), konataj hoteloj kaj kafejoj same kiel la impona ringstrato (Ringstraße) kiu ĉirkaŭas la urbocentron. Ekde la 1980aj jaroj Vieno evoluigis tre viglan kaj multfacetan "scenon" kun trinkejaj kvartaloj, artaj galerioj, kabaretoj, ĵazkluboj kaj multaj aranĝoj ĉiuspecaj.
Kapuzinergruft - Tombejo de la Habsburgoj
Multaj turistoj venas decembre kiam la urbo logas ilin per ĝiaj kristnaskaj stratmerkatoj, la t.n. "silvestra pado" tra la urbocentro kaj la "imperiestra balo". La plej multajn vienajn vidindaĵojn eblas viziti dum la tuta jaro. Inter la pleje vizitataj estas la katedralo de Sankta Stefano (Stephansdom), kastelo Schönbrunn kaj la apuda zoologia ĝardeno, la arthistoria muzeo, la imperiestra kastelo, la muzeo Albertina, la spektoradego Wiener Riesenrad (Riesenrad) kaj la "muzeo-kvartalo" (MuseumsQuartier).
Vienna International Centre kun la kongresejo Austria Center Vienna
La plej grandan parton inter la 9,7 milionoj da tranoktoj (2007) konsistigas germanaj turistoj kun 1,9 milionoj, sekvataj de aŭstroj el la ceteraj federaciaj landoj (1,7 milionoj), poste usonanoj (656.000), italoj (572.000), britoj (411.000), hispanoj (362.000), svislandanoj, francoj, japanoj, rumanoj, nederlandanoj, grekoj, araboj (azia parto) kaj australianoj. Tranoktoj de gastoj el centraj orientaj landoj kaj aziaj arabaj landoj forte kreskis dum la lastaj jaroj. Ĝenerale la turismo en Vieno kreskis inter 1997 kaj 2007 averaĝe po 3 % jare. La gastigada kapablo dum la lastaj jaroj pligrandiĝis pro novkonstruo de pluraj hoteloj. En majo 2007 la gastoj povis disponi pri 23.485 ĉambroj kun 44.464 litoj, kaj la nombro daŭre kreskas.
Konsiderindan nombron da vizitantoj kaŭzas pluraj kongresoj kaj entreprenaj renkontiĝoj. Kun 147 internaciaj aranĝoj en 2006 Vieno estis antaŭ Parizo kaj Singapuro la plej ŝatata kongresurbo de la mondo.
"Ora ĉambrego" de la Musikverein
En muzikhistorio, Vieno estas ligita al du grupoj de gravegaj komponistoj verkantaj tie, nome la 1-a (Joseph Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart, Ludwig van Beethoven) kaj 2-a Vienaj ŝkoloj (Arnold Schönberg, Alban Berg, Anton Webern). Aliaj gravaj Vienaj komponistoj estas ekz-e Franz Schubert, kaj Johann Strauß (patro), Eduard Strauß, Johann Strauß (filo) kaj Josef Strauß.
Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj
Otto WAGNER (Oto VAgner) 1841-1918, kreis ĉiujn el la originaj stacidomoj de la viena urbfervoja reto Stadtbahn, kiu pli malfrue fariĝis parto de la metroa kaj rapidfervoja sistemo. "Jugendstilo" estas la memstara, nekonfuzeble viena versio de la komenco de la 20-a jarcento florinta "Nova Arto". La granda majstro de tiu stilo estis arĥitekto Otto Wagner, precipe la haltejo Karlsplatz (Karloplaco) de metroo U4 estas vera juvelo. Aliaj konstruaĵoj de li estas: loĝdomo en Vieno-Mariahilf, Linke Wienzeile 40, konstruita en 1898; "Nußdorfer Wehr", kluzinstalaĵo kun administrejo, konstruita inter 1894 kaj 1898; pafista domo apud Danubkanalo, parto de malnova kluzinstalaĵo; poŝtŝparkasejo sur Georg-Coch-Platz farita inter 1904-1906; preĝejo dediĉita al Sankta Leopoldo en la kurac-kaj flegohejmo "Am Steinhof", finkonstuita 1907.
Popola Operejo Vieno germane Volksoper Wien aŭ Operejo de Viena Loĝantaro, estas la dua plej granda opereja domo en Vieno. Ĝi prezentas ĉ. tri cent surcenigojn de dudek kvin produktadoj dum ĉiujara sezono de septembro ĝis junio.
La viena dialekto estas parto de la bavaraj dialektoj, ĝiaj apartaĵoj troviĝas ĉefe en la vorttrezoro, kiu enhavas multajn esprimojn el la ĉeĥa, la hungara, la itala kaj el la jida lingvoj. Ĉi tiu lingva variaĵo de la altgermana havas sian firman bazon en la kultura vivo, ekzemple en la teatro (Ferdinand Raimund, Johann Nestroy), en la literaturo (H. C. Artmann), en la pop-muziko (Wolfgang Ambros, Rainhard Fendrich), en la "klasika" popola muziko - la Wienerlied (Viena Kantaĵo) ktp. La uzado de la viena dialekto neniam dependis de la socia tavolo, male: unuflanke multaj akademianoj maljunaj uzas ĝin kaj aliaflanke senkleraj junuloj nuntempe ofte parolas fuŝitan altgermanan. La tiel nomata Wiener Schmäh ([VIna ŝme] viena sprito) manifestiĝanta en la dialekto efikas por nealkutimiĝinta orelo ofte maldelikata aŭ eĉ ofenda.
Servas [SERvas]: Konata saluto mezeŭropa (servus el la latina, signifas "Mi estas je via dispono")
Pfrnak [PFRnak]: grandega nazo, el la ĉeĥa frňák
Masl [MAsl]: bonŝanco, el la hebrea mazal
Hawara [HAwara]: amiko, kamerado, el la hebrea chaver
Pappnschlossa [Papnŝlosa]: "buŝaĉ-seruristo" por dentisto
Potschnkino [POĉnkino]: "babuŝa kinejo" por televidilo hejme
G'schamster Diener [GŜAmsta DIna]: "mi estas via plej obeema servisto", hodiaŭ ne tre moderna salut-maniero.
gn’ä Frau [gnej fraŭ]: "favora damo", titolado
Kriagl [KRI(a)gl]: kruĉeto, por 0,5 litroj da biero
Seidl [SEJdl]: glaso kun 0,33 litroj da biero
Hawe d’ Ehre [HAve dEre]: "Mi havas la honoron", saluto, ankaŭ parolturno por esprimi miran impreson (na Hawedere).
Eisnbauna-Englisch [AJsnbaŭnaengliŝ]: "angla por fervojistoj", nuntempe ne tre konata esprimo por lingvo ne tre konata en Vieno: Esperanto.
Laŭ la popolnombrado en la jaro 2001 en Vieno loĝis en Vieno 1 550 123 da enloĝantoj. Kompare kun jaro 1991, kiam en Vieno loĝis 1 539 848 enloĝantoj, temas pri kresko (ŝanĝo 0,7 %).[1]
Nombro de enloĝantoj en jaroj 1961 ĝis 2008 [2]
Ŝanĝo de nombro de enloĝantoj
100 % (la unua jaro de statistiko)
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Urbodistriktoj (Vieno).
Mapo de la Vienaj distriktoj kun iliaj respektivaj numeroj
Vieno estas dividita en 23 distriktojn. La distriktojn 1an ĝis 9an kaj 20an oni ofte nomas "internajn distriktojn", dum la aliaj estas "eksteraj distriktoj". Kvankam ĉiuj distriktoj havas nomon, estas en Vieno pli ofte uzi nur la numeron, kiu ankaŭ estas skribita sur ĉiuj stratsignoj, parolante pri distrikto.
Jam ekde 1919, ĉe ĉiuj liberaj balotoj la SPÖ starigis la urbestron, kaj plej ofte ankaŭ havis absolutan plimulton en la urba registaro - sed nun (2012) ne, ĉar en 2010 ĝi ĝin perdis kaj koalicias nun kun la Verduloj.
Viena Prater kun la Wiener Riesenrad
Baziliko de Vera Sankta Maria (Vieno)
La katedralo de sankta Stefano, situanta en la unua distrikto de Vieno, estas ekde 1469/1479 episkopa sidejo kaj ekde 1723 la ĉefpreĝejo de la arkiepiskopo de Vieno. Tiun ekkonilon de la urbo la loĝantoj nomas mallonge Steffl ([ŜTEfl], Steĉjo).
La konstruaĵo estas 107 metrojn longa kaj 34 metrojn larĝa. Ĝi reprezentas unu el la plej grandaj gotikaj konstruaĵoj en Aŭstrio. Partoj de la malfrua romanika epoko (1230/40-1263) konserviĝis. Ekzistas kvar turoj: La plej alta estas la sudturo kun 136,4 metroj; la nordturo neniam finkontruiĝis kaj altas nur je 68 metroj. Maldekstre kaj dekstre de la ĉefenirejo troviĝas la tiel nomataj paganaj turoj kun proksimuma alteco de 65 metroj.
Dum la epoko de la Aŭstri-Hungara monarkio oni ne havis la permeson konstrui preĝejon pli altan ol la sudturon. Tiu turo estas arkitekta majstroverko de sia tempo kaj malgraŭ sia respektinda alteco havas apenaŭ 4 metrojn profundan fundamenton. Ĝi staras komplete libere, sen ligo al la ĉefparto de la preĝejo kaj entenas 18 sonorilojn, de kiuj 13 funkcias kiel la ĉefa sonorilaro de la katedralo. Pummerin ([PUmerin]), inter la aktivaj preĝejsonoriloj de Eŭropo la dua en grandeco, troviĝas en la nordturo en renesancepoka sonorilejo.
Vieno havas grandan reton de publikaj transportiloj, ĉefe operaciatan de la firmao Wiener Linien, posedata de la urbo mem.
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Metroo de Vieno.
La plej ofte uzata transportilo estas la metroo (germane: U-Bahn), kiu konsistas el 5 linioj U1-U4 kaj U6. Ĝi ekzistas sub tiu ĉi nomo ekde 1976, sed uzas malnovajn trakojn de la Stadtbahn (urbfervojo) jam malfermita ekde 1898.
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Tramtransporto en Vieno.
Ekzistas tramreto kun 28 tramolinioj, kies originoj kuŝas en la jaro 1883.
Artika buso en Vieno
Preskaŭ ĉiujn lokojn, kie ne jam estas metroa aŭ trama transporteblo, servas buslinioj. Ekzistas kaj normalaj kaj artikaj busoj, kaj iam ekzistis ankaŭ duetaĝaj busoj. Speciala bustipo estas la KB 235, kiu ne estas multe pli granda ol persona aŭto, kaj kiu estas uzata ĉefe sur la mallarĝaj urbcentraj stratetoj, kie estus malfacile uzi aliajn busojn.
La busaj lininombroj ĝenerale laŭas la traman nombrosistemon, kaj tial busoj en similaj urbpartoj emas havi proksimajn nombrojn. Aldoniĝas al la lininombro la litero A por busoj operaciataj de Wiener Linien (aŭ sub la komisio de Wiener Linien), aŭ B por busoj operaciataj de privataj firmaoj. Krome ekzistas regionaj busoj al la ĉirkaŭo en Malsupra Aŭstrujo kaj Burgenlando, kaj specialaj busoj al la flughaveno (Vienna Airport Lines).
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Loka Fervojo de Vieno al Baden.
Ekzistas trameca linio de Vieno al Baden en Malsupra Aŭstrujo, operaciata de Wiener Lokalbahnen (Vienaj Lokaj Fervojoj). En Vieno, ĝi uzas la tramajn trakojn de la operejo al la stacidomo Meidling, kaj poste kuras sur propra trakparo, kiu eliras la urbon kaj kondukas al Baden, kie tiu ĉi fervojo denove fariĝas tramo.
La rapidfervojo (S-Bahn) kaj regionaj trajnoj, operaciataj de la federacia fervojfirmao (ÖBB) konektas la ĉirkaŭon de Vieno al Vieno. La flughaveno de Vieno estas atingebla per rapidfervojlinio kaj la pli multekosta fervojlinio City Airport Train, kiu uzas la saman vojon kiel la rapidfervojo, sed ne haltas inter la flughaveno kaj la urbcentro.
Ekzistas pluraj kapostacioj en Vieno, sed estas planate fari el ili nurajn regionajn staciojn kaj direkti ĉiujn malproksimacelajn trajnojn al unu (trairebla) granda stacio (Hauptbahnhof, ĉefstacio). Tiu ĉi stacio estas nun konstruata en la loko de la ĝis-2009-a Südbahnhof (Sudstacio), al kiu apartenis ankaŭ la Ostbahnhof (Orientstacio). Pro la forigado de la Sudstacio, la sudcela trafiko (kaj orientocela malproksimacela trafiko) finiĝas nun en la pli malgranda stacio Meidling, dum la regiona (kaj rapidfervoja) trafiko de la orienta flanko restas en provizoraĵo sur la Sudstacio. Vieno havas rektan trajnkonekton kun Bratislava, Prago, Varsovio, Berlino, Moskvo, Zagrebo, Budapeŝto (kelkaj konektoj per Railjet), Romo kaj Zuriko.
Ĉiuj transportiloj en la urbo mem estas uzeblaj per la samaj biletoj. La ĉirkaŭo estas dividita en pluraj zonoj, kaj necesas pagi por ĉiu zono, se oni eliras Vienon. Por Vienna Airport Lines kaj City Airport Train oni bezonas malsamajn biletojn, kiuj ne validas en aliaj transportiloj.
La urba aŭtovojo Südosttangente
La urba aŭtovojo A23 (Südosttangente, Sudokcidenta Tanĝanto) pasas tra la urbo kaj estas unu el la plej veturataj stratoj. La urbon eliras multaj aliaj aŭtovojoj en ĉiujn direktojn.
Twin City Liner konektas Vienon kaj Bratislavon.
Per la Danuba Kanalo kaj Danubo, la ŝiplinio Twin City Liner konektas la centron de Vieno al Bratislavo en Slovakujo. Ĝi servas de la komenco de printempo ĝis la mezo de oktobro.[3]
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Flughaveno Vieno.
En Vieno mem ne troviĝas aktiva flughaveno, sed en la najbara urbo Schwechat estas la internacia flughaveno de Vieno (VIE). Antaŭ ol tiu ĉi flughaveno ekestis, ekzistis flughaveno en Aspern en la oriento de la urbo. Sur tiu ĉi iama flughaveno oni nun konstruas novan urbparton Seestadt Aspern. Al la flughaveno veturas busoj de eksterlandaj kompanioj (de Slovakio, Ĉeĥio kaj de Hungario[4]) kaj busoj de Vienna Airport Lines kaj rapida trajno City Airport Train.
Ĝenerala malsanulejo de la urbo Vieno
Joseph Haydn 1791, oleopentraĵo de Thomas Hardy
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Listo de famuloj naskiĝintaj en Vieno.
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Listo de famuloj mortintaj en Vieno.
en Vieno naskiĝis kaj mortis:
imperiestro Ferdinando la 4-a (Sankta Romia Imperio)
imperiestro Jozefo la 2-a
imperiestro Karolo la 6-a (Sankta Romia Imperio)
imperiestro Leopoldo la 1-a (Sankta Romia Imperio)
imperiestro Leopoldo la 2-a (Sankta Romia Imperio)
hungara politikisto György Festetics
Augustin Josef Gruber, teologo kaj salcburga ĉefepiskopo
Fritz von Herzmanovsky-Orlando, verkisto kaj desegnisto
hungara reĝa juĝisto Miklós Pálffy
reĝo de hungaroj, ĉeĥoj kaj germanoj Albreĥto la 2-a (Sankta Romia Imperio)
Albreĥto la 2-a (Sankta Romia Imperio)
imperiestro Ferdinando la 1-a de Aŭstrio
Marie-Louise de Aŭstrio, arkidukino de Aŭstrio, princino de Hungario kaj Bohemio, imperiestrino de la Francoj de 1810 ĝis 1814, poste dukino de Parmo kaj Piaĉenco ĝis 1847
Róbert Bárány, Nobelpremiita kuracisto
ekonomikisto Friedrich August von Hayek
hungara inventisto Károly Zipernowsky
hungara esperantisto Gyula Kulich
hungara pentristo Károly Ferenczy
hungara verkisto kaj scenaristo Lajos Bíró (verkisto)
hungara arkitekto Mihály Pollack
hungaraj reĝoj Ladislao la 3-a (Hungario) kaj Matiaso la 1-a (Hungario)
komponistoj Johannes Brahms kaj Joseph Haydn
kardinaloj Christoph Anton von Migazzi kaj František Herzan von Harras
germandevena hungara astronomo Miksa Hell
hungara-aŭstra aktorino Rózsi Bársony
hungara-aŭstra filologo Endre Ivánka
kroata-hungara kardinalo Juraj Drašković
aŭstra-hungara ministro Béni Kállay
hungara kardinalo József Mindszenty
hungara-aŭstra violonisto kaj komponisto Károly Goldmark
hungara magnato kaj mecenato Ferenc Széchényi
hungara magnato kaj politikisto György Andrássy
hungara beatulo, kuracisto, duko László Batthyány-Strattmann
Vieno estas ĝemelurbo kun la jenaj urboj:
Budapeŝto en Hungario ekde 1990
Moskvo en Rusio ekde 1991
Bratislavo en Slovakio ekde 1993
Zagrebo en Kroatio ekde 1994
Varsovio en Pollando ekde 2001
Beogrado en Serbio ekde 2003
Tel-Avivo en Israelo ekde 2005
Krome ok distriktoj de Vieno havas partnerajn rilatojn kun urboj kaj urbodistriktoj en Japanio, kaj ses distriktoj havas partnerajn rilatojn kun provincoj, urboj kaj distriktoj en Ĉinio.
La Jozefa Urbo (Josefstadt, la 8-a distrikto de Vieno) kune kun la samnomaj distriktoj Jozefa Urbo (Józsefváros) en Budapeŝto kaj Timişoara konsistigas la "Ligon de Jozefaj Urboj".
En la kvina kanto de la verko de Abel Montagut nome Poemo de Utnoa okazas asembleo de la Gobanoj (eksterteranoj). Tie oni akceptas, ke oni plikuraĝigu la malfortigitan Utnoan (nome la ĉefrolulo Noa) pere de la drogo anoŭdo. Inna malsupreniras kaj liveras ĝin al Noa. Je ties efiko aperas antaŭ li la poeto Valmikio kiu montras al li la enormajn atingojn de la estonta homaro, se li sukcesas savi ĝin, nome, en Azio, el Ĉina Murego al insulo Srilanko. Poste aperas la japana pentristo Hokusajo kiu siavice montras aliajn mirindaĵon el Azio. Kaj poste venas la vico de Fidiaso, kiu montras mirindaĵojn el suda kaj centra Eŭropo kaj la venonta ĉiĉerono estas Maria Sklodovska, kiu montros al Utnoa la mirindaĵojn de centra kaj orienta Eŭropo. Jen kiel ŝi prezentas Vienon kun nura intereso al triopo formita de ĝardenoj, muziko kaj Danubo:
Ŝvebe super Vieno kaj urboj parke ĝardenaj
Uttu raviĝas kore pri l'simfonia muziko,
laŭ longfadena valo de l'riverego Danuba.[5] ”
Monumento de Zamenhof en Vieno
En 1912 Vinzenz Miksche kreis stenosistemon "Esperanta taĥigrafio".
1959 la urbestro Franz Jonas (esperantisto kaj posta federacia prezidanto) inaŭguris memorŝildon pri L. L. Zamenhof ĉe angulo Florianigasse kaj Schlösselgasse (Gasse [gase] signifas "strateto") kie tiu antaŭe loĝis.
Sur Karlsplatz (Karlo-placo [karlsplac]) troviĝas la Esperanto-parko (Esperantopark) kun monumento de L. L. Zamenhof.
Strateto nomita laŭ L. L. Zamenhof ekzistas en la 11-a urbodistrikto.
Vieno akceptis kvar Universalajn Kongresojn de Esperanto – en 1924, 1936, 1970 kaj 1992.
En la 1-a distrikto troviĝas la Esperantomuzeo kaj Kolekto por Planlingvoj ("Internacia Esperanto-Muzeo"). Ĝi situas je strato Herrengasse 9.
Kunvenoj de Esperanto grupo okazis 1912 en Café Prückel (Ringstrasse). Lau informo de Devjatnin, kiu vizitis la ejon.
Vieno estis hejmurbo de L. L. Zamenhof (dum lia fakstudo pri oftalmologio), Theodor Fuchs, Richard Schumann, Walter Smital, Albert Mair kaj Siegfried Lederer. Vieno krome estas naskiĝurbo de Rudolf Michael Frey, Alfred Schauhuber kaj Rolf Wanka.
Ĉi tiu teksto estas prenita el la Enciklopedio de Esperanto 1934. Vi povas plibonigi ĝin per vikiigo kaj aktualigo de la enhavo. Kiam la origina teksto estos sufiĉe vikiigita kaj aktualigita, forigu ĉi tiun kadron, kaj anstataŭe enmetu la ŝablonon EdE en la artikolon.
Wien. (Vieno). Ĉefurbo de Aŭstrujo; 1,866.000 loĝantoj. 16-a UK 6-14 aŭg 1924 kun 3 100 partoprenantoj el 40 landoj. Decidoj pri la kongresa regularo, lingva disciplino, rezolucio pri neŭtraleco. Poste: multjara batalado por pagi la gravan deficiton. - 5-a kongreso de SAT 11-15 aŭg. 1925 kun ĉ. 150 partoprenantoj el 7 landoj. Decido, ke SAT restos supertendenca. Malaprobo pri futurismaj lingvaj eksperimento. - Antaŭkongreso 7 jul. 2 aŭg. 1929 kun la plimulto de la partoprenantoj de la 21-a UK, kun parolado de la ŝtatprezidanto Miklas okaze de la inaŭguro de la Int. E-Muzeo, fondita en 1928. - Int konferenco „E en la lernejon kaj praktikon“, 20-24 majo 1934. Source: Press
↑ Abel Montagut, Poemo de Utnoa. Pro Esperanto. Vieno, 1993. ISBN 3-85182-007-X. 225 p., p. 120.
Evgeni Georgiev: EŬROPA UNIO: Vieno grave profitos de la EU-plivastigo el Monato (gazeto) (2003/11, p. 10)
Interreta enciklopedio pri Aŭstrio, germane kaj angle, kun video- kaj bildaro.
Ĉi tiu artikolo baziĝas (parte aŭ tute) sur artikolo el la Enciklopedio de Esperanto.
La originala teksto kontroleblas en interreta arkivo de la fonto.
v • d • r
Amsterdamo • Andoro Malnova • Ankaro • Astano • Ateno • Bakuo • Beogrado • Berlino • Berno • Bratislavo • Bruselo • Budapeŝto • Bukareŝto • Dublino • Erevano • Helsinko • Kievo • Kiŝinevo • Kopenhago • Lisbono • Ljubljano • Londono • Luksemburgo • Madrido • Minsko • Monako • Moskvo • Nikozio • Oslo • Parizo • Podgorico • Prago • Rejkjaviko • Rigo • Romo • San-Marino • Sarajevo • Skopjo • Sofio • Stokholmo • Talino • Tbiliso • Tirano • Vaduzo • La Valeto • Varsovio • Vatikano • Vieno • Vilno • Zagrebo
Hazarda artikolo (14 days)
Bonvole donacu por helpi al WikiTrans daŭrigi
Page translated on: 2016-07-16 10:53:52
Tiu teksto estas havebla sub la Creative Commons Atribute-ShareAlike-Licenco; kromaj kondiĉoj povas validi. Vidu Kondiĉoj de uzo por detaloj. Wikipedia® estas registrita varmarko de la Wikimedia Fonduso, Inc. , ne-profita organizaĵo. Link Removal