eo eo eo eo bg cs da de en eo es et fr de hbs_lat hu it lt lv nl pl ro ru sk sl sv lt eo de eo it eo eo oc it eo eo eo eo eo eo eo eo eo it eo en eo en eo sl eo eo eo eo eo it eo eo eo it eo eo en eo eo es eo eo eo eo es ca eo ca eo gl it eo it it it ru it eo it it it gl lt ru eo ia it it ru lt ru pl it de ia it it eo it es it it it eo eo eo es eo eo eo eo eo eo es de it fr it it it ia eo it it it it it it eo it it it it it it eo it it it it it it eo ia it it it it it eo it it it it it it pt it fr it it it it eo it it it it it it lt pt it it it it it it pt it it it it it it eo it it it it it it eo it it it it it it es eo it fr it it it it eo it it it it it it pt pt uk ie fr it en en es pt it pt it eo pt pt pt it de pt it pt it en en de en fr it en es en sv fr en de pt en ru en en en en cs ru eo eo eo eo eo de de es fi fi en eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo en eo de eo eo eo eo eo
Italio, Svislando, Sanmarino, Vatikano, EU
Brazilo (25 milionoj), Argentino (24 milionoj), Usono (18 milionoj), Kanado (1,5 milionoj), Urugvajo (1,5 milionoj), Aŭstralio (0,85 miliono), ktp.
fleksia , subjektellaso , SVO
Ĝi estis kreita en 1677 kaj ekde tiam estas la plej longa itala vorto.
La plej mallonga itala vorto, kiu enhavas ĉiujn kvin vokalojn.
La plej longa itala vorto, en kiu ĉiu litero estas uzata nur unufoje.
Influo de la itala
La itala estas oficiala lingvo de Italio, de EU kaj malplimulta lingvo en du aliaj EU-landoj. Ĝi estas unu el la plej grandaj lingvoj de la Unio, post la germana, angla kaj franca. Ĝi ne estas internacia lingvo kiel la angla, franca aŭ hispana, sed estas vaste uzata ĉirkaŭ Mediteraneo kaj estas unu el la plej popularaj instruataj lingvoj en la mondo. Scio de la itala estas necesa por artohistoriistoj kaj muzikistoj, ĉefe kiam temas pri opero. Ĝi estas tre grava ankaŭ por internacia gastronomio en la tuta mondo. La itala influis preskaŭ ĉiujn lingvojn en la mondo, ĉefe en tiuj kampoj. Vortoj kaj esprimoj kiel sfumato, fresco, villa (en arto kaj arkitekturo), concerto, ballerina, allegro, baritone (en muziko), motto, novel, notturno (en literaturo) aŭ spaghetti, espresso, pizza, pasta, kaj ankaŭ zero, lava, volcano kaj neutrino (en scienco) estas nur kelkaj el la miloj da vortoj, kiuj eniris ĉiujn eŭropajn lingvojn. Tio spegulas la preskaŭ absolutan superecon de la itala kulturo, de romia epoko kaj Renesanco ĝis nun. La franca pruntis ĉirkaŭ 3000 vortojn de la itala. Francaj, kroataj kaj slovenaj dialektoj apud la landlimo estas grave influataj de la itala kaj la malta lingvo estas plena je italaj vortoj. Oni ne forgesu, ke la itala estas la efektiva laborlingvo de Vatikano, kaj tial okupas gravan lokon en la tuta katolika mondo.
La itala perdis la kazojn de la latina, krom en la personaj pronomoj (io, me — mi, min) kaj havas du gramatikajn genrojn; la artikoloj kaj adjektivoj akordas kun la substantivoj. La genron montras artikoloj aŭ finaĵoj de vortoj: un ragazzo buono (bona knabo), una ragazza buona (bona knabino). Nur personaj pronomoj havas fleksion. Tipa trajto de artikola fleksio estas kunfandiĝo de artikoloj kun prepozicioj: del, dello, dell‘, dei, degli, della, delle, ktp.
Vortfarado estas tia, ke la itala evitas kunmetitajn vortojn. La kutima vortordo estas SVO kaj adjektivoj sekvas substantivojn: una casa grande (granda domo).
Verboj ŝanĝiĝas laŭ persono kaj nombro, kaj akordas kun la subjekto. La itala havas multajn neregulajn verbojn. La regulaj verboj estas en tri grupoj depende de la infinitiva finaĵo (-are, -ere, -ire: parlare, credere, partire). Ĉi tie estas superrigardo de la regula konjugacio de unuagrupa verbo:
che io abbia amato
che tu abbia amato
che egli abbia amato
che noi abbiamo amato
che voi abbiate amato
che essi abbiano amato
che io avessi amato
che tu avessi amato
che egli avesse amato
che noi avessimo amato
che voi aveste amato
che essi avessero amato
Italaj dialektoj kaj lingvoj de Italio
Lingva diverseco en Italio estas fakte pli granda ol en ĉiuj aliaj latinidlingvaj landoj kune. La norma itala estas laŭ multaj trajtoj pli proksima al la hispana aŭ la portugala ol al la piemonta aŭ napola. Piemontaj dialektoj estas iel pli proksimaj al la provenca aŭ la franca ol al la itala. Aliaj gravaj lokaj lingvoj (venecia, emilia, romanja, lombarda, ĝenova-ligura, napola, sicilia) sendepende evoluis de la vulgara latina, do dialektoj de la latina, ne de la toskana itala, kiu estas la bazo de la norma itala. Tial estas pli ĝuste paroli pri lingvoj de italio ol pri italaj dialektoj, ĉar ĉiu el tiuj lingvoj havas dialektojn kaj iuj havas skriban formon kaj ofte riĉan literaturon.
La toskana estas konsiderata kiel la “plej pura” itala dialekto, ĉar ĝi estas la plej simila al la klasika latina. La plej influa lingva variaĵo hodiaŭ estas ofte nomata Lingua toscana in bocca Romana: toskana lingvo en roma buŝo. Sed nur ekde la 19-a jarcento la lingvo parolata de edukitaj toskanoj disvastiĝis kaj iĝis la lingvo de nova nacio. La unuiĝo de Italio en 1861 havis profundan efikon ne nur politike, sed ankaŭ kaŭzis gravajn sociajn, ekonomiajn kaj kulturajn ŝanĝojn. Kun deviga lernado, nivelo de legoscio altiĝis, kaj multaj homoj forlasis sian denaskan dialekton favore al la nacia lingvo, aŭ ekhavis lokan akĉenton aŭ version de la norma lingvo (italiano popolare), influita de la lokaj dialektoj.
Amuzaj aŭ strangaj tradiciaj proverboj aŭ idiomoj
Ammuccia lu latinu 'gnuranza di parrinu. Latino kaŝas la stultecon de la pastro. (Sicilia)
Aprili fa li ciuri e le biddizzi, l'onuri l'havi lu misi di maju. Aprilo faras florojn kaj belecon, sed majo ricevas ĉiujn dankojn. (Sicilia)
Avere le mani in pasta. Havi manojn en nudeloj. Partopreni en io.
Ad ogni uccello il suo nido è bello. Ĉiu birdo kredas sian neston bela. Hejme estas plej bone.
Meglio un uovo oggi che una gallina domani. Pli bonas ovo hodiaŭ ol kokino morgaŭ. Pli valoras tuj ovo, ol poste bovo.
A rubar poco si va in galera, a rubar tanto si fa cariera. Ŝteletu, iru malliberejen; ŝtelegu, karieru pri tio. Grandegaj ŝteloj estas nepunataj aŭ instituciigataj.
Dividu ĉi tiun paĝon kun viaj amikoj!
Reveni al la lingvoj
Tiu ĉi projekto estas financata per subteno de Eŭropa Komisiono. Tiu ĉi publikaĵo respegulas nur vidpunkton de la aŭtoro, pro tio la Komisiono ne povas esti respondeca pri ajna uzado de informoj, kiuj aperas ĉi tie.
© 2017 lingvo.info | Impressum