eo eo en eo eo eo eo eo es eo eo eo eo da eo eo hbs_lat fr fr en eo en eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo nl eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo
Redaktado de Libereco - Vikipedio
Jump to navigation Jump to search
Averto: vi ne estas ensalutinta. Via IP-adreso enregistriĝos en la redakta historio de tiu ĉi paĝo. Se vi ensalutas aŭ kreas konton, viaj redaktoj estos atribuitaj al via uzantnomo, kune kun aliaj bonaĵoj.
Kontrolo kontraŭ spamo. Ne entajpu ion ajn!
{{TemasPri|la filozofia koncepto de libereco|[[Libereco (apartigilo)]]}} '''Libereco''' (aŭ '''libero'''; [[latina lingvo|latine]] ''libertas'') estas koncepto en [[filozofio]], kiu kutime kompreniĝas kiel [[individuo|individua]] [[eblo]] povi sen devigo decidadi kaj elektadi inter diversaj [[agado|agadebloj]]. La esprimo signifas ĝenerale la staton de [[aŭtonomeco]] de aganta subjekto. == Diversaj formoj de libereco == Libereco aperas en multaj kuntekstoj laŭ kiuj oni distingas ekzemple liberecojn politikan, ekonomian aŭ personan. === Politika libereco === [[Dosiero:Eugène Delacroix - La liberté guidant le peuple.jpg|eta|250px|[[Libereco gvidanta la popolon]], pentraĵo de [[Eugène Delacroix]], simbolo de la Libereco.]] [[Politiko|Politika]] libereco signifas foreston de politikaj limigoj, ĉefe pri [[opinio]]j, [[prireligia libereco]], kaj pri la [[amaskomunikilo]]j ([[libero pri esprimo]]). Ĝi proksime rilatas al [[demokratio]]. Politika libereco estas la rajto ne esti malliberigita aŭ ne esti viktimo de senpruva [[aresto]] (la pruveco esploriĝas surbaze de la regulo [[habeas corpus]]). Diversaj filozofiaj esprimoj rilatas al politika libereco, ekzemple [[anarkiismo]], [[tolero]], [[homaj rajtoj]]. Rekte al politika libereco ligitaj estas organizaĵoj kiel [[Amnestio Internacia]] aŭ sendependaj amaskomunikiloj kiel [[Indymedia]]. La temon esploris [[filozofo]]j kiel [[Thomas Hobbes]], [[Etienne de la Boetie]], [[Locke]], [[Pierre Bayle]] (pri tolero) aŭ [[Michel Foucault]]. [[André Comte-Sponville]] starigis la demandon: ''"Kiu povas esti ĉiam libera? Kiel oni povus esti tia kontraŭ la maliculoj, la sensciuloj, la fanatikoj, kiam ili plejfortas?"'' La [[gazetarlibereco]] estas la ekzisto de garantioj per kiuj la civitanoj havas rajton organiziĝi por la kreado kaj eldonado de [[amaskomunikilo]]j kies enhavo estu nek kontrolitaj nek [[cenzuro|cenzuritaj]] fare de la povoj de la [[Ŝtato]]. Laŭ tio ĉia persono povus publikigi siajn ideojn libere kaj sen antaŭcenzuro. === Ekonomia libereco === En la [[ekonomio|ekonomia]] kampo, libereco signifas povi elekti, ne esti limigita aŭ devigita, ĉu per naturo, ĉu per [[institucio]]. [[Monopolisto]] povas pli libere fiksi prezojn ol ajna [[entrepreno]], kiu troviĝas en la [[merkato|merkata]] [[konkurenco]]. Tiu, kiu havas pli altan [[valor]]on ekonomian (aŭ merkatan), havas pli da libereco ol tiu, kiu ne ĝin havas. Rilataj temoj kaj filozofioj estas [[ekonomika povo]], [[anarki-kapitalismo]], [[novliberalismo]], [[libero pri striko]], [[sindikata libereco]]. Pri la temo okupiĝis en siaj verkoj [[Adam Smith]]. La totala ekonomia libereco estas de iuj pensuloj kaj verkistoj konsiderata falsa koncepto, ĉar de ĝi dependas gravaj aferoj kiuj influas la vivon de multaj personoj. Ekzemple posedanto de entrepreno rajtas fermi sian [[fabriko]]n kaj sendi ties laboristojn al [[sendungeco]] (li estas libera fari tion). Tiele la [[laboristo]]j iras (pro la uzado de libero) al malriĉo kaj [[malsato]]. Eventuale al la morto. De la alia flanko konsumantoj (uzantaj liberecon) povas ĉu aĉeti manĝaĵojn (eĉ se altpreze) aŭ ne aĉeti, sekve ne manĝi, sekve morti. === Persona libereco === [[Persono|Persona]] libereco signifas: * esti for el ajna [[engaĝiĝo]] (ĉu aminduma, kooperativa), libera por fari kion ajn oni deziras (ene la limoj de sia propra elgaĝiĝo, ekde oni ĝin elektis), inklude komenci novan engaĝigon aŭ eksperimenti novaĵojn * povi finfine eliri la gepatran hejmon * povi elekti inter ekzistantaj alternativoj (vidu [[libera elekto]], [[propra volo]]) [[Civila libereco|Civilaj liberecoj]] aŭ personaj liberecoj estas personaj garantioj kaj liberecoj kiujn la registaroj ne rajtas malobei, ĉu laŭleĝe ĉu laŭ juĝista interpreto, sen deviga proceso. Kvankam la enhavo de la termino diferencas inter landoj, la civilaj liberecoj (aŭ simple liberoj) povas inkludi ekzemple la protekton de la pensolibero, la gazetarlibereco, la religilibero, la parollibereco, la kunvenlibereco, la rajto al la sekureco kaj la libero, la esprimlibereco, la rajto al la privateco, la rajto al egaleca traktado fare de la leĝaro kaj de la juraj procesoj, la rajto al justa juĝo, kaj la rajto al la vivo. Aliaj civilaj liberecoj estas la rajto al propra posedo, la rajto al memdefendo, kaj la rajto al la korpa integreco. La [[provizora libero]] estas rimedo alternativa al puno seniga je libero, kiel estas enprizonigo aŭ hejmaresto, kiu ekzistas en la juro de kelkaj landoj, kaj kiu estas konsiderebla en la kondamno kiam oni plenumas postulojn establitaj en la leĝaro, kio permesas al la kondamnito pro krimo plenumi sian punon en libero, kvankam ligite al kelkaj devigoj aŭ sub kelkaj kondiĉoj, por ekzemplo, ne fifari novajn krimojn aŭ veni al policejo aŭ juĝejo en difinitaj okazoj. Metafore oni diras ekzemple ''havi liberan tempon'', kio signifas ''esti en [[ferioj]]'', aŭ simple ''dum iom da tempo ne devi fari laboron kaj povi fari kion oni deziras''. Pri la temo okupiĝis [[Ted Kaczynski]]. La [[araboj|araba]] aŭtoro [[Ĉaddad]] (ofte [[Kaligrafio|kaligrafiita]] de [[Hassan Massudy]]) diris pri la temo: "Antaŭenpaŝu, kaj vi estos libera." == Libereco de konscienco == Kutime oni distingas liberecon de ''konscienco'' disde libereco de la ''konsciencoj'': tiu lasta asertas ke ĉiu homo posedas liber(ec)on elekti kion mem volas (el tio jen liber(ec)o de penso, liber(ec)o de politika elekto, liber(ec)o de relgio ktp), dum la unua praktike ne ekzistas: ĝi, fakte, troviĝas antaŭ la morala leĝo kaj ne havas iun ajn rajton elekti malsamaniere, kvankam tion fari ĉiam eblas. La leĝo morala, perceptita de la konscienco, fariĝas el si mem precepto kaj ordono: antaŭ ĝi la konscienco povas nur ĝin ignori aŭ rifuzi aŭ malŝati, sed tio ne estas raito elekti, estas nur kapablo malobei. Veras estas ke iuj filozofoj aŭ opinigvidantoj pretendus ke ĉiu homo rajtus krei siajn moralajn principojn, sed tio konfliktas kun la “imperativo” de la koscienco mem. Fakte, kvankam la morala leĝo enestas en la homo, ĝi prezentiĝas kiel io ekstera obeinda. Sur tiun distingon konverĝas, praktike, ĉiuj kristanaj konfesioj kiel estas ankaŭ konfirmite en la socialaj [[encikliko]]j kaj en diversaj kristanaj dokumentoj. == Filozofiaj diskutoj pri libereco == [[Filozofio|Filozofiaj]] diskutoj pri libereco starigas multajn demandojn, pri tio, ĉu la [[ago]]j de [[homo]] estas aŭ povas esti ''liberaj''. Tio implicas subproblemojn kaj antaŭproblemojn, kiel ekzemple: * Kion oni konceptas per "libereco", se forestu ĉia [[determinismo|determino]]? Ĉu tio malsamas de [[hazardo]], kaj kio povas estis ties [[valoro]]? * Ĉu povas ekzisti libereco kontraŭanta la nun konatajn sciencan, psiĥologian kaj similajn determinojn? ** Ekzemple [[Spinozo]] opiniis, ke libereco estis iluzio - ke ĝi ne ekzistas, ĉar ĉio estas determinita. Multaj filozofoj kaj [[teologio|teologoj]] klopodis "savi" sian ideon pri liberelekto de la homa menso, ĉar tio havas gravajn [[implico]]jn rilate la [[kristanismo|kristanan]] fidon kaj [[savo]]n (vidu la ideojn de [[Kalvino]], kaj [[Jansenismo]] rilate la [[antaŭdestinismo]]n), kaj pli ĝenerale rilate la [[moralo]]n kaj la nociojn de [[bono]] kaj [[malbono]] (pri kio okupiĝis ankaŭ [[Kantio]]). * Ĉu libereco estas io alia? Ĉu sinrealigo? Ĉu trovo de sia plej propra kaj profunda si mem? Sed kiel tiam oni povas ĝin difini kaj certi pri tio? Kaj kiujn valorojn privilegii? Pri tio temas la verko [[Devoj al si mem]]). Kian rilaton ĝi havas kun moralo aŭ kun certaj teologioj (interalie kun la [[hinduismo|hindua]] filozofio)? Ankaŭ la [[Milgram-eksperimento]] rilatas al la filozofiaj diskutoj pri libereco. Multaj [[filozofo]]j pridiskutas la esencon de libereco, ekzemple: * [[Pierre Reverdy]] diris: "Ne liberecon oni tiom vere bezonas, sed esti katenita nur per tio, kion oni amas". * [[Georges Wolinski]] diris: "Mi ne volas estis subpremita sub la senkompata sklaveco de memstareco." * [[André Malraux]] diris: "Mi tre malbone scias kio estas ''libereco'', sed mi tre bone scias kio estas ''liberigo''." == Pli specifaj komprenoj de libereco == Ekzistas ankaŭ pli specifaj komprenoj de la vorto, kiel ekzemple la [[kristana libereco]], laŭ kio ''libereco ne estas fari kion vi deziras, sed fari tion kio estas necesa por ni''. == Proverbo == Ekzistas pluraj [[proverbo]]j pri liber(ec)o en la [[Proverbaro Esperanta]] de [[L. L. Zamenhof]], inter ili<ref>[http://eo.lernu.net/biblioteko/proverboj/listo.php Lernu]</ref>: * {{citaĵo|''Liberulo iras, kien li deziras.''}} * {{citaĵo|''Ne insultu mizeran, ne moku malliberan.''}} * {{citaĵo|''Pli bona pano sen butero, ol dolĉa kuko sen libero.''}} == Vidu ankaŭ == * [[Gazetarlibereco]] * [[Konscio]] * [[Libera volo]] * [[Pasiono]] * [[Pasieco]] * [[Racio]] * [[Kunvenlibereco]] * [[Parollibereco]] * [[Informlibereco]] * [[Respondeco]] * [[Libertarianismo]] * [[Kristana anarkiismo]] == Eksteraj ligiloj == {{Wiktionary}} {{Vikicitaro}} == Referencoj == {{referencoj}} {{projektoj|commonscat=Freedom}} [[Kategorio:Politika filozofio]] [[Kategorio:Liberalismo]] [[Kategorio:Etiko]]
Konservante, vi konsentas senlime doni vian kontribuon laŭ la Permesilo Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 kaj la GFDL.
Vi konsentas esti agnoskata de reuzantoj almenaŭ per ligilo aŭ URL al la paĝo kontribuita. Vidu la Rajtojn de Uzado por detaloj.
Nuligi Helpo pri redaktado (malfermiĝas en nova fenestro)
Specialaj Signoj: Ĉ ĉ Ĝ ĝ Ĥ ĥ Ĵ ĵ Ŝ ŝ Ŭ ŭ Ā ā Ē ē Ī ī Ō ō Ū ū · ß · Ð ð Þ þ · ĉ ĝ ĥ ĵ ŝ ŭ ·
Æ æ Œ œ · ÿ Ÿ · – — • ’ | … ~ ° «» ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ ⁹ ⁰ ½ nedisegebla spaco :    ·
Vikisintakso: ligiloj [] [[]] komento :   ŝablono : {{}} {{#if:|1|0}} parametro {{{}}}
defaŭlta ordigŝlosilo {{DEFAŬLTORDIGO:}} [[Kategorio:]] {{PAGENAME}}
[[Dosiero:]] [[Media:]] #ALIDIREKTU[[]] · [[Commons:]] [[m:]] [[n:]] [[q:]] [[s:]] [[Wikt:]]
·    ·    ·    ·
Vikidatumoj entities used in this page
libereco: Other (Statements), Sitelink, Statement: P225, Statement: P373, Statement: P935
Ŝablonoj uzitaj sur ĉi tiu paĝo:
Ŝablono:Projektoj (vidi fontkodon) (protektita)
Informoj pri la paĝo
Regularo pri respekto de la privateco