eo es eo eo eo eo eo es eo eo eo eo da eo eo hbs_lat fr fr en eo pl eo eo eo eo eo eo eo eo es lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo
Redaktado de Sango - Vikipedio
Salti al navigilo Salti al serĉilo
Averto: vi ne estas ensalutinta. Via IP-adreso enregistriĝos en la redakta historio de tiu ĉi paĝo. Se vi ensalutas aŭ kreas konton, viaj redaktoj estos atribuitaj al via uzantnomo, kune kun aliaj bonaĵoj.
Kontrolo kontraŭ spamo. Ne entajpu ion ajn!
[[File:Bleeding finger.jpg|eta|Sango el vundita [[fingro]].]] [[File:Bloodbags.jpg|eta|Sango kolektita pere de sangodonado.]] '''Sango''' estas [[likvo]] de [[animaloj]], kiu cirkulas en la [[arterio]]j, [[vejno]]j kaj transportas spirgasojn, diversajn materialojn al kaj el la [[ĉelo]]j. Fakte oni transportas [[Nutraĵo|nutraĵojn]] kaj [[oksigeno]]n al la ĉeloj, dum oni transportas metabolan forĵetaĵojn el la samaj ĉeloj.<ref>http://www.merriam-webster.com/dictionary/blood</ref> Kiam ĝi atingas la [[pulmo]]jn, okazas gasinterŝanĝo kiam la [[karbona dioksido]] estas difuzata for el la sango en la [[Pulma alveolo|pulmaj alveoloj]] kaj la oksigeno estas difuzata en la sango. Tiu oksigenigita sango estas pumpita al la maldekstra flanko de la [[koro]] en la pulma vejno kaj eniras en la maldekstre [[aŭriklo]]. El tie ĝi pasas tra la mitra valvo, tra la [[ventriklo]] kaj sendita al la tuta korpo fare de la [[aorto]]. Sango enhavas [[antikorpo]]jn, nutraĵojn, oksigenon kaj multajn aliajn komponaĵojn por helpi la korpon funkcii. Ĉe [[vertebruloj]] la sango estas komponata el [[globulo]]j solvitaj en [[sangoplasmo]]. Plasmo, kiu konstituas 55% el la sangolikvo, estas ĉefe akvo (92% el la volumo),<ref> {{cite web| url = http://www.fi.edu/learn/heart/blood/blood.html| title = Blood – The Human Heart| accessdate = 19a de Marto 2009| author = The Franklin Institute Inc.}}</ref> kaj enhavas dissolvitajn [[proteino]]jn, [[glukozo]]n, mineralajn [[jono]]jn, [[hormono]]jn, karbondioksidon (plasma estas la ĉefa rimedo por ekskreciprodukta transportado), kaj [[sangoĉelo]]j mem. [[Albumino]] estas la ĉefa proteino en plasmo, kaj ĝi funkcias por reguligi la koloidan [[Osmozo|osmozan premon]] de la sango. La sangoĉeloj estas ĉefe [[eritrocito]]j (nomitaj ankaŭ ruĝaj sangoĉeloj aŭ globuloj), [[leŭkocito]]j (nomitaj ankaŭ blankaj sangoĉeloj aŭ globuloj) kaj [[trombocito]]j. La plej abundaj ĉeloj en vertebrula sango estas ruĝaj globuloj. Tiuj enhavas [[hemoglobino]]n, nome ferenhava proteino, kiu faciligas oksigentransporton per reversebla ligo al tiu [[spiro|spira]] gaso kaj ege pliigas ties solveblon en sango. Kontraste, karbondioksido estas preskaŭ tute transportita eksterĉele dissolvita en plasmo kiel jonoj de [[hidrokarbonato]]. Vertebrula sango estas brilruĝa kiam ties hemoglobino estas oksigenita kaj malhelruĝa kiam ĝis estas senoksigenata. Kelkaj animaloj, kiaj [[krustaco]]j kaj [[molusko]]j, uzas [[hemocianino]]n por porti oksigenon, anstataŭ hemoglobinon. Insektoj kaj kelkaj moluskoj uzas fluidaĵon nome ''hemolimfo'' anstataŭ sangon, kun diferenco ke hemolimfo ne estas enhavata en fermita [[kardiovaskula sistemo]]. Ĉe plej insektoj, tiu "sango" ne enhavas oksigenportajn molekulojn kiaj hemoglobino ĉar ties korpoj estas tro malgrandaj por ties [[Traĥeo|traĥea sistemo]] kiu ne havigas oksigenon. [[Makzelulo|Makzelhavaj vertebruloj]] havas adaptan imunsistemon, bazita ĉefe sur leŭkocitoj. Tiuj helpas rezisto infektojn kaj parazitojn. Trombocitoj estas gravaj por la [[Koaguliĝo|koaguliĝo]] de la sango. [[Artropodo]]j, kiuj uzas hemolimfon, havas [[hemocito]]jn kiel parto de sia [[imuna sistemo]]. Sango estas cirkulata ĉirkaŭ la kropo tra [[Sanga vaskulo|sangaj vaskuloj]] pere de pumpagadi fare de la [[koro]]. Ĉe animaloj kun [[pulmo]]j, [[arterio|arteria sango]] portas oksigenon el spirita aero al la histoj de la korpo, kaj [[vejno|vejna sango]] blood portas karbondioksidon, ruboprodukto de [[metabolo]] produktita de ĉeloj, el la histoj al la pulmoj por esti forspirita. Sango donas 7-10 % de la korpopezo de homoj. Medicinaj terminoj rilataj al sango often ekas per '''''hemo-''''' aŭ '''''hemato-''''' el la greka vorto αἷμα (''haima'') por "sango". En terminoj de [[anatomio]] kaj [[histologio]], sango estas konsiderata specializita formo de [[konektiva histo]], pro ties origino en [[osto]]j kaj estado de eblaj molekulaj fibroj en la formo de fibrinogeno. ==Sangogenerado (aŭ hematopoezo)== La eraj elementoj ĉeestantaj en la sango estiĝas, en [[vertebrulo]]j, per [[ĉelo]]j produktitaj en la [[osta medolo]]. Esceptoj estas [[birdo]]j, sen osta medolo, pri kiuj produktado de iuj sangaj ĉeloj okazas en [[glando]] de ilia [[kloako (biologio)|kloako]]. ==Funkcioj== [[Dosiero:1GZX Haemoglobin.png|dekstra|eta|[[Hemoglobino]], nome [[globulo|globula]] [[proteino]]<br />verde = hemgrupoj<br />ruĝe kaj blue = proteinaj subunuoj]] [[Dosiero:Heme.svg|dekstra|eta|Ĥemia formulo de [[hemoglobino]]]] Sango plenumas multajn gravajn funkciojn ene de la korpo kiaj: * Liverado de [[oksigeno]] al histoj (lige al [[hemoglobino]], kiu estas portata en eritrocitoj) * Liverado de nutraĵoj kiaj [[glukozo]], [[aminoacido]]j, kaj [[grasacido]]j (dissolvitaj en la sango aŭ lige al [[proteino|plasmoproteinoj]] (ekz., sango-[[lipido]]j)) * Formovado de rubo kia [[karbona dioksido]], [[ureo]], kaj [[laktata acido]] * Imunigaj funkcioj, kiaj cirkulado de [[leŭkocito]]j, kaj detektado de fremda materialo fare de [[antikorpo]]j * [[Koaguliĝo]], nome reago al rompo de sangotubo, nome konverto de sango el likvo al duonsolida gelo por haltigi sangoverŝadon. * Mesaĝaj funkcioj, kiaj la transporto de [[hormono]]j kaj la signalado de damaĝo de [[histo]]j * Regulado de korpa [[pH]] * Regulado de kerna [[korpotemperaturo]] * [[Hidraŭliko|Hidraŭlikaj]] funkcioj ==Konsisto de homa sango== [[Dosiero:Whats Inside of Blood.webm|eta|dekstre|300px|Kio estas ene de sango el la [[Akademio Ĥan]]]] Sango estas 7% el la homa korpopezo,<ref name="alberts_table">{{cite web|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26919/table/A4143/|title=Table 22-1 Blood Cells|accessdate=[[1a de novembro]] 2012|publisher=NCBI Bookshelf|year=2012|author=Alberts, Bruce|work=Molecular Biology of the Cell}}</ref><ref name="PhysFactVol">{{Cite web | url = http://hypertextbook.com/facts/1998/LanNaLee.shtml | title = Volume of Blood in a Human | accessdate = 2012-11-01 | archiveurl = http://www.webcitation.org/6BqsfDDSK | archivedate = 2012-11-01 | year = 2012 | author = Elert, Glenn and his students | work = The Physics Factbook | postscript = <!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->}}</ref> kun averaĝa denseco de proksimume 1060&nbsp;kg/m<sup>3</sup>, tre proksime al denseco de pura akvo de 1000&nbsp;kg/m<sup>3</sup>.<ref>{{cite web | url = http://hypertextbook.com/facts/2004/MichaelShmukler.shtml | title = Density of Blood | accessdate =4a de Oktobro 2006 | year = 2004 | work=The Physics Factbook|last=Shmukler|first=Michael }}</ref> Averaĝa plenkreskulo havas sangovolumon de ĉirkaŭ 5 litroj,<ref name="PhysFactVol"/> kio estas komponata el plasmo kaj kelkaj tipoj de ĉeloj. Tiuj sangoĉeloj (kiuj estas nomataj ankaŭ ''globuloj'', ''korpuskloj'' aŭ "'''formitaj elementoj'''") konsistas el eritrocitoj ([[ruĝa sangoĉelo|ruĝaj sangoĉeloj]]), leŭkocitoj ([[blanka sangoĉelo|blankaj sangoĉeloj]]), kaj [[trombocito]]j. Laŭ volumo, la ruĝaj sangoĉeloj konstituas ĉirkaŭ 45% el la tuta sango, la plasmo ĉirkaŭ 54.3%, kaj la leŭkocitoj ĉirkaŭ 0.7%. La tuta sango (plasmo kaj ĉeloj) montras ne-neŭtonan sango-[[viskozeco]]n; ties fluecaj propraĵoj estas adaptita al fluo efektive tra fajnaj sangotuboj kun malpli da rezisto ol plasmo per si mem. Aldone, sed la tuta homa hemoglobino estus libera en la plasmo pli ol esti enhavata en la ruĝaj sangoĉeloj, la cirkulaj fluidaĵoj estus tro viskoza por ke la kardiovaskula sistemo funkciu efike. Resume la sangokonsisto komponiĝas el jeno: * [[sangoĉelo]]j ** [[eritrocito]], enhavanta [[hemoglobino]]n (ruĝa globulo) ** [[leŭkocito]], blanka aŭ senkolora globulo (blanka globulo) *** [[granulocito]] *** [[limfocito]] *** [[monocito]] ** [[trombocito]], helpas la koaguliĝon de la sango * [[sangoplasmo]] enhavas solvitajn materialojn kiel ** [[proteino]] ** [[metabolo|metabolaj]] materialoj ** aliaj materialoj Nombro de diversaj sangoĉeloj ĉe placentuloj en sango * eritrocito 5 milionoj/mm<sup>3</sup> * leŭkocito 5-10 mil/mm<sup>3</sup> * trombocito 150 mil – 500 mil/mm<sup>3</sup> == Medicinaj aspektoj == <gallery> File:Krew Frakcjonowana.jpg|Homa sango frakciita per centrifugado. Videblas plasmo (supre, flava tavolo), avelkolora ŝirmo (meze, fajna blanka tavolo) kaj eritrocita tavolo (funde, ruĝa tavolo). File:Blutkreislauf.png|Sangocirkulado: Ruĝa = oksigena, Blua = senoksigena File:Blausen 0425 Formed Elements.png|Ilustracio montranta formitajn elementojn de sango. File:Blut-EDTA.jpg|Du tuboj de sango kun EDTA-antikoagulantoj.<br /> Maldekstra tubo: post starigo, la eritrocitoj setlis ĉe la fundo de la tubo.<br /> Dekstra tubo: enhavas libere kolektitan sangon. </gallery> ===Sangoproduktoj=== [[Sangoprodukto]] estas ajna komponanto de sango kiu estas kolektata el donanto por ties uzado en [[sangotransfuzo]]. Kompleta sango estas malofte uzata en transfuza medicino nuntempe; plej sangoproduktoj konsistas el specifaj procezitaj komponantoj kiaj eritrocitoj, sangoplasmo, aŭ trombocitoj. ===Ĉeloj=== ===Plasmo=== ==Sangogrupoj== {{Ĉefartikolo|Sangogrupo}} Oni distingas precipe kvar grupojn, kiuj nomatas A, B, AB kaj O. ==Sango ĉe ne-mamulaj vertebruloj== ==Fiziologio== ==Koloro== * [[Hemoglobino]] == Sangomalsanoj == {{Ĉefartikolo|Hematologio}} * [[hipotensio]], malalta arteria sangopremo * [[alta sangopremo|hipertensio]], alta arteria sangopremo * [[anemio]] (sangomanko), malpliiĝo de la hemoglobino, aŭ de kapablo transporti [[oksigeno]]n * [[hemofilio]], sanga koaguliĝo ege malrapidiĝas * [[talasemio]], hereda malsaneco el [[hemoglobino]]n * [[hiperemio]] (kongesto), malsaneca akumuliĝo de sango en la vaskuloj de iu organo * [[trombozo]] perturbo de la sanga cirkulado (kaŭza sangokoaguliĝo en vaskulo) * [[leŭkemio]] multiĝo de la leŭkocitoj en la sango == Sangosistemoj == * [[ABO]] * [[Rh sistemo|Rh]] * [[Kell]] * [[Kidd]] * [[Duffy]] * [[MNSs]] == Sango kaj kulturo == Tradicie oni konsideras, ke la transsendo de genetikaj elementoj el gepatroj al filo okazas per la sangotranspaso. Tio estas nur ĝenerala kredo, kio nur dum la lastaj jarcentoj oni science prilaboras kaj pritraktas. <ref>Vidu O. Forst de Battaglia, ''La mistero de l'sango'', Heroldo de Esperanto, Scheveningen, Köln, 1933.</ref> == Bildaro == <gallery> Dosiero:Redbloodcells.jpg|[[Eritrocito]]j. Dosiero:Red White Blood cells.jpg|De maldekstro dekstren: [[hematio]], [[trombocito]] kaj [[leŭkocito]]. |Homa sango. </gallery> == Vidu ankaŭ == {{projektoj|commonscat=Blood|q=Sango}} * [[Akuzo pri sango]] * [[Glukozometro]] * [[Mikaelo Serveto]] * [[MP4 (sinteza sango)]] * [[QuickClot]] * [[Nutrotabuo#Sango|Sango kiel manĝo]] * [[Sangoĉelo]] * [[Sangodonaco]] * [[Sangokolbaso]] * [[Sangopremo]] * [[Sangoprodukto]] * [[Vampiro]] ==Notoj== <references/> == Eksteraj ligiloj == * http://www.bloodcenters.org/aboutblood/bloodfacts.htm * http://www.mundosites.net/biologia/sangue.htm Gvidilo de retejoj pri Sango * http://www.people.virginia.edu/~rjh9u/blueblud.html * http://www.kraujas.lt {{havenda artikolo|Sango}} [[Kategorio:Sango| ]] [[Kategorio:Korpaj likvaĵoj]] [[Kategorio:Histoj]]
Konservante, vi konsentas senlime doni vian kontribuon laŭ la Permesilo Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 kaj la GFDL.
Vi konsentas esti agnoskata de reuzantoj almenaŭ per ligilo aŭ URL al la paĝo kontribuita. Vidu la Rajtojn de Uzado por detaloj.
Nuligi Helpo pri redaktado (malfermiĝas en nova fenestro)
Specialaj Signoj: Ĉ ĉ Ĝ ĝ Ĥ ĥ Ĵ ĵ Ŝ ŝ Ŭ ŭ Ā ā Ē ē Ī ī Ō ō Ū ū · ß · Ð ð Þ þ · ĉ ĝ ĥ ĵ ŝ ŭ ·
Æ æ Œ œ · ÿ Ÿ · – — • ’ | … ~ ° «» ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ ⁹ ⁰ ½ nedisegebla spaco :    ·
Vikisintakso: ligiloj [] [[]] komento :   ŝablono : {{}} {{#if:|1|0}} parametro {{{}}}
defaŭlta ordigŝlosilo {{DEFAŬLTORDIGO:}} [[Kategorio:]] {{PAGENAME}}
[[Dosiero:]] [[Media:]] #ALIDIREKTU[[]] · [[Commons:]] [[m:]] [[n:]] [[q:]] [[s:]] [[Wikt:]]
·    ·    ·    ·
Vikidatumoj entities used in this page
sango: Other (Statements), Sitelink, Aserto: P225, Aserto: P935
Ŝablonoj uzitaj sur ĉi tiu paĝo:
Ŝablono:Citaĵo el la reto (redakti)
Ŝablono:Projektoj (vidi fontkodon) (protektita)
Ĉi tiu paĝo estas membro de 1 kaŝita kategorio:
Kategorio:Havendaj artikoloj malpli grandaj ol 30 kB
Informoj pri la paĝo
Regularo pri respekto de la privateco