eo pt eo eo eo pt it io eo eo en eo eo eo eo pt eo la eo es eo eo eo vo eo fr it it it it en eo pt eo fr eo it eo eo it es eo eo eo it eo pt eo war eo en eo eo pt eo war eo oc eo es it eo fr eo eo it eo nl pt nl eo de eo nl oc de eo eo en eo eo eo en it zh eo eo eo tr eo eo eo it eo eo eo eo eo eo fr eo eo eo pt it eo eo eo es eo eo eo hbs_lat eo de eo es eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo it it it it en pl pt eo eo eo eo eo eo lt eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo it eo eo eo eo eo eo ca eo eo pl eo eo eo eo it eo fr it eo it en it it eo eo eo de eo eo it it it eo eo eo eo eo eo eo it eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo pt eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo ru en it fr eo eo eo en eo it it pt eo eo eo eo eo eo eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr eo eo et nl eo eo it eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo tt cv ckb nl de am an da ar fr arz en en en az ku uz de lt en ru sv bg new en ms bn bo br hbs_lat uk ca pt en mhr id en tr mzn it tt hbs_lat pl es vi cy da de fr hsb hi la el ca en es et eu ast fa fr fi et nn fr it da en fy de hu ja gd lt gn gom war de de ku de he hi tl hbs_lat it tl hu hy hy it id fr en hy es is it ja fr jbo sv ka az uz en jv kk fi km ta ko en de ku sk pl cs it it lb hbs_cyr it es it en nl hu fa lt lv hi pl en ru en en ml be mr ms en es my ru en ceb it nds af ne ne nl nb nb es fi de fr it or ta pa cs es en als en pl pms pnb es pt io de et ro vi es ru ru id sa bxr zh es jbo en sd it de hbs_lat si en sk sl es en et sq hbs_lat cy nb nl la sv hu en ta te en en th tr ceb tr tr oc en it en ug fy ur uz en fr fi vi en tr ceb pl en zh xmf he da en zh zh fr zh eo eo eo eo eo eo eo eo eo
El Vikipedio, la libera enciklopedio
Salti al navigilo Salti al serĉilo
- Kastelo de Sankta Anĝelo
- Baziliko de Sankta Petro
21-a de aprilo 753 a.K.
Loko de Monda heredaĵo de UNESCO
Historic Centre of Rome, the Properties of the Holy See in that City Enjoying Extraterritorial Rights and San Paolo Fuori le Mura
i, ii, iii, iv, vi
Situo de Romo enkadre de Italio
Romo (itale: Roma) estas la ĉefurbo de Italio kaj antikvece de Romio. Ene de Romo situas la ŝtateto Vatikano, kie loĝas la papo kaj kie lokiĝas la centra administrejo de la Roma Katolika Eklezio. La mitaj fondintoj de la urbo estas la ĝemeloj Romulo kaj Remo. Romo estas la "Eterna Urbo" kaj ankaŭ la "urbo de sep montetoj". Ĝi estas la plej granda urbo en Italio. SPQR = Senatus Populus Que Romanus = Senato Kaj Popolo Roma estas la devizo de la urbo.
De 150 a.K. ĝis 400 p.K., ĉirkaŭ, Romo estis la plej potenca regno de la Mediteraneo, konkerinte grandan, ĉirkaŭmaran imperion, la romia imperio.
De 500 p.K. ĝis 1500, Romo estis la metropolo de la Okcidento: ĝiaj latina lingvo, latina skribo, juro, religio katolikismo, julia kalendaro, romia mezuro, ktp, fariĝis la normo en la Okcidento dum tiu tempo. Post 1500, la Okcidento fariĝis naciisma kaj naciaj normoj emis renversi la antikvajn normojn de Romo.
2.4 Malfrua antikvo kaj deklino
2.5 Vidu ankaŭ pri historio
7 Esperanto en Romo
8 Romo kaj Esperanto
Etimologio[redakti | redakti fonton]
La etimologio de la vorto Roma ne estas klara, kaj ekde la antikvo ekzistas pri ĝi la plej diversaj teorioj. Neprobabla ŝajnas la deveno de la greka Pώun (Romē), kiu signifas kuraĝo, braveco. Pliverŝajne estas rilato al la radiko *rum-, mamo, kun eventuala indiko al la lupino, kiu mamnutrintus la ĝemelojn. Eblas ankaŭ, ke la nomo Roma devenas de etruska familio, la Rumina.
Historio[redakti | redakti fonton]
Pli detalaj informoj troveblas en artikolo Historio de Romo.
Fondiĝo[redakti | redakti fonton]
La lupino kun Romulo kaj Remo
Laŭ la roma mitologio Romo fondiĝis la 21-an de aprilo 753 a.K. fare de Romulo. Romulo poste mortigis sian ĝemelan fraton Remo, kiam tiu mokis la de Romulo starigitan urbomuron. La ĝemeloj estis laŭlegende la gefiloj de la dio Marso kaj de la vestalo Rhea Silvia. Ili estus mamnutritaj de lupino, kaj poste trovitaj de la ŝafisto Faustulus ĉe la Velabrum sub la Palatino kaj edukitaj de li.
La tradicia fondiĝdato de Romo estas la komenco de la temposkalo de la romia kalendaro, latine ab urbe condita, mallongigite a.u.c., esperante "depost la fondiĝo de la urbo (Romo)". Elfosadoj sur la Palatino montris setlejajn restaĵojn el la epoko de 1000 a.K., verŝajne iuj latinaj kaj sabinaj vilaĝoj estis ĉirkaŭ 800 a.K. unuigitaj al urbo, eble fare de etruskoj.
Reĝeco kaj respubliko[redakti | redakti fonton]
La sep montetoj de Romo
La kuniĝo de unuopaj setlejoj al urbo laŭ historiistoj eble okazis ĉirkaŭ la legenda fondiĝdato. La proverbaj sep montetoj de Romo estas:
Nuntempe la urbo entenas ankaŭ la montetojn Gianicolo, Vaticano kaj Pincio.
Komence de sia historio Romo estis reĝlando. La unua de la legendaj posteuloj de Romulo nomiĝis Numa Pompilius laŭ Tito Livio. Post forpelo de la lasta etruska reĝo Tarquinius Superbus – laŭdire en la jaro 509 a.K. – Romo iĝis respubliko – kvankam tio verŝajne okazis nur ĉirkaŭ 475 a.K.. Post tio estiĝis internaj bataloj inter la senrajtaj kvankam liberaj plebanoj kaj la nobelaj patricioj. Romo grandiĝis kaj kuniĝis kun ĉirkaŭaj teritorioj.
Kvankam Romo apenaŭ povis kontraŭstari invadon de la keltoj en 390 a.K. la urbo daŭre pligrandiĝis. Kiel protekto kontraŭ aliaj atakoj estis starigita la serviana muro. En 312 a.K. estis konstruita la unua akvedukto kaj la Via Appia. Ankaŭ la sukcesaj Punikaj Militoj (264–146 a.K.) kontraŭ la nordafrika Kartago grandigis la influon de Romio en la tuta okcidenta Mediteraneo.
Post kiam estis murditaj la gefratoj Tiberius kaj Gaius Sempronius Gracchus, kiuj provis kiel popoltribunoj starigi grundreformojn, estiĝis epoko de nestabileco, kiu kulminis per la romiaj civitanaj militoj. La Interaliancana milito romia (latine: Bellum Marsicum) inter 90-88 a.K. gravis ĉar post ĝi la nacioj de Italujo kunfandiĝis en la Latianoj. En 91 tribuno M. Livius Drusus renovigis la ideon de Gaius Sempronius Gracchus koncesii al ĉiuj italaj aliancanoj la ŝtatanecon romian. Post kiam la Romia senato malakceptis tiun peton kaj Drusus estis murdita, multaj italaj komunumoj ribelis. Estinte trompitaj jam plurfoje ili intencis formi novan federacian ŝtaton. En la ĉefurbo Korfinio - kiu nomiĝis tiam Italica - kunsidadis konsilantaro de 500 viroj el ĉiuj ribelantaj komunumoj. La milito eksplodis en 91 en Asculum kaj estis ĝis 90 malavantaĝa por la Romianoj. Kondiĉo por romia civitaneco estis ke oni registriĝus en 60 tagoj ĉe la pretoro. Sekve la milito finitis en 89 ĉefe de Gnaeus Pompeius Strabo (patro de Pompeo) kaj de Lucio Kornelio Sulao. Sed la Samnitoj venkitis nur en la jaro 82-a ĉe batalo antaŭ la pordegoj de Romo.
Julio Cezaro faris kelkajn reformojn kiel roma diktatoro, sed estis murdita en la jaro 44 a.K.. Tiam la konstruaĵdenseco de la Roma Forumo estis jam tiel granda, ke necesis pligrandigi la areon. Tial Cezaro komencis la konstruon de la Julia Forumo.
Imperio[redakti | redakti fonton]
En la 1-a jarcento a.K. Romo estis jam urbo kun miliono da loĝantoj kaj samtempe la geografia kaj la politika centro de la Romia Imperio. Ĝi havis funkciantan freŝakvan kaj akvoforportan sistemon, stratoreton kaj funkciantajn popolprotektajn grupojn (Vigiles), kiu similis al fajrobrigadistoj kun policaj rajtoj. Malgraŭ tio la konstruado de Romo, kiun antaŭenigis ĉefe la posteulo de Cezaro, Aŭgusto Cezaro, estis portempe bremsita de la granda incendio de Romo sub Nero en la jaro 64.
Sub la rego de la flavia dinastio (69–96) komenciĝis vastaj konstrulaboroj. Iuj el tiuj konstruaĵoj, kiel la Koloseo kaj parto de la Imperiestraj Forumoj estas nuntempe inter la plej famaj monumentoj de Romo. Tiun epokon oni konsideras ofte kiel la kulminon de la romia imperio. Grandaj termoj kiel tiuj de Karakalo kaj Diokleciano, kiuj entenis eĉ bibliotekojn, iĝis ĉiutaga parto de la roma vivo. La imperiestroj konstruis pli kaj pli grandajn konstruaĵojn kiel la baziliko de Maksentio.
Krome estis starigita en la 3-a jarcento la Aŭrelia Murego, ĉar la urbo jam kreskas trans la servianan muron.
Malfrua antikvo kaj deklino[redakti | redakti fonton]
Komence de la malfrua antikvo Romo verŝajne atingis sian plej grandan nombron de loĝantoj. Plej ofte oni taksas la loĝantojn je ĉirkaŭ 1,5 milionoj.[noto 1] Sed la urbo baldaŭ perdis sian politikan signifon, ĉar la imperiestroj preferis aliajn loĝlokojn, interalie Konstantinopolo, Milano, Treviro, Tesaloniko aŭ Split. En la 5-a kaj 6-a jarcentoj okazis katastrofoj, kiuj signis la finon de la antikva beleco de la urbo. Eĉ la aŭreliana muro konstruita en la 3-a jarcento ne malhelpis, ke dum la popolmigradoj Romo estis elrabita de la okcidentaj Gotoj en 410 kaj de la Vandaloj en 455.
Post la oficiala neniigo de la Okcident-Romia Imperio en la jaro 476 daŭre funkciis konataj urboj instalaĵoj kiel la termoj de Diokleciano. Malgraŭ malaltiĝantaj nombroj de loĝantoj daŭre ekzistis la antikva vivmaniero. Prokopios menciis, ke la urbaj monumentoj estis prizorgataj dum la regno de la orientaj Gotoj. Ĉirkaŭ la jaro 530 vivis ankoraŭ ĉirkaŭ 100.000 homoj en Romo. La civiliza katastrofo okazis nur per la gota milito. La militagadoj detruis preskaŭ ĉiujn romajn akveduktojn ĝis 537.
La lasta malfruantikva monumento de la urbo estas la kolono de Fokas starigita en 608. La urbo apenaŭ eskapis kompletan detruiĝon. Ekde 554 Romo ja oficiale denove apartenis al la orientromia imperio, estis tamen ordigita en tiu epoko pli kaj pli de la papeco. Inter la 8-a kaj 11-a jarcento sekvis aliaj sieĝoj, atakoj kaj priraboj fare de Langobardoj, Saracenoj kaj Normandoj, tiel ke portempe la priloĝata urboareo eĉ ne transiris la riverbordojn de la Tibero.
Vidu ankaŭ pri historio[redakti | redakti fonton]
Monumentoj de Romo[redakti | redakti fonton]
Antikvaj[redakti | redakti fonton]
la akveduktoj. Entute 11 akveduktoj transportis akvon al Romo. La plej longa estas la akvedukto Aqua Marcia kun longeco de 91,2 km. 80 km estas subteraj, 800m sur la tero kaj 10,4 km estas pontoj. Imponaj restoj de la akveduktoj Aqua Claudia kaj Aqua Anio Novus, unu super la alia, estas videblaj ĉe la Porta Maggiore.
Cloaca Maxima, La plej konata subtera kanalo por forigi akvon (de pluvo, fekaĵoj, kuirejoj ktp.). Entute estis tre multaj.
Testaccio estas monteto arte konstruita el amforoj ujintaj la imposton annona el olivoleo inter la 1-a kaj la 3-a jarcentoj.
Modernaj[redakti | redakti fonton]
La Fontano Trevi nokte.
Baziliko de Sankta Petro de Romo
Fontano de la Barĝo
San Pietro in Montorio
Santa Maria della Pace
Santa Maria del Popolo
Preĝejo Trinità dei Monti
Kastelo de Sankta Anĝelo
Nuntempaj[redakti | redakti fonton]
Skribmaŝino, Tajpilo aŭ Vittoriano.
Servoj[redakti | redakti fonton]
Istituto Centrale per il Catalogo Unico
Libera Universitato Maria SS. Assunta
Sapienza Universitato de Romo
Administracio[redakti | redakti fonton]
Romo estas dividitaj en kvartaloj. Ostio estas kvartalo por la historia haveno de Romo, nome Ostia.
Famuloj[redakti | redakti fonton]
Vincenzo Albrici, (1631) muzikisto.
Klára Ambrus, hungara kuracisto.
Giulio Andreotti, (1919) politikisto.
Marko Aŭrelio, (121-180) imperiestro.
Brigitta Boccoli, (1972) aktorino.
Angela Campanella, (1963) aktorino.
Julio Cezaro, (100 a.K.-44 a.K.) imperiestro.
Franca Falcucci, (1926-2014) politikistino, la unua itala virino kiu fariĝis Ministro pri Edukado.
Milena Miconi, (1971) aktorino.
Federico Moccia, (1963) verkisto.
Alberto Moravia, (1907-1990) verkisto.
Ennio Morricone, (1928) komponisto.
Pier Paolo Pasolini, (1922-1975) kinisto kaj verkisto.
Pio la 12-a, (1876-1958) la lasta papo denaska en Romo.
Alberto Sordi, (1920-2003) aktoro
En Romo mortis: hungardevena skulptisto Amerigo Tot, (1909-1984), Imre Várady (literaturhistoriisto), hungara-germana-itala baletisto Aurél Milloss, hungardevena aktoro Erzsi Paál, hungardevena dancisto Nándor Gallai, hungarlandanaj pentristoj Adolf Hirémy-Hirschl, János Hajnal kaj Ferenc Szoldatits, hungara skulptisto János Götz, hungara violonisto Ferenc Vecsey.
Esperanto en Romo[redakti | redakti fonton]
La unua Esperanto-grupo en Romo estis fondita en 1905 de Luigi Giambene. Ekde 1908 aperis gazeto Roma Esperantisto. En 1913 la 4-a internacia katolika Esperanto-kongreso okazis en Romo, en aŭgusto 1935 la 27-a Universala Kongreso de Esperanto.
En Romo naskiĝis Hjalmar Johannes Runeberg, Primo Dottarelli, kaj Francesco Barbèri, loĝis kaj movadis Stefano la Colla kaj studis Théophile Cart.
Romo kaj Esperanto[redakti | redakti fonton]
En la kvina kanto de la verko de Abel Montagut nome Poemo de Utnoa okazas asembleo de la Gobanoj (eksterteranoj). Tie oni akceptas, ke oni plikuraĝigu la malfortigitan Utnoan (nome la ĉefrolulo Noa) pere de la drogo anoŭdo. Inna malsupreniras kaj liveras ĝin al Noa. Je ties efiko aperas antaŭ li la poeto Valmikio kiu montras al li la enormajn atingojn de la estonta homaro, se li sukcesas savi ĝin, nome, en Azio, el Ĉina Murego al insulo Srilanko. Poste aperas la japana pentristo Hokusajo kiu siavice montras aliajn mirindaĵon el Azio. Kaj poste venas la vico de Fidiaso, kiu montras mirindaĵojn el Eŭropo. Jen kiel oni prezentas Romon:
Ambaŭ vojaĝas plue al Roma urbo riĉlaŭra:
-Jen l'alta Koloseo kun marmorŝtono polura,
la Konstantena arko kaj statuego de Febo,
nobela Panteono kaj civitana Forumo.
Tie la Katedralo de Sankta Petro videblas
kun la skulptaĵo fajna de l'Pietato Sidanta
kaj freskoj surplafonaj en la Finjuĝa Kapelo.[1]
Bildoj[redakti | redakti fonton]
Placo de Sankta Petro
Panoramo de Romo (El kupolo de sankta Petro)
Notoj[redakti | redakti fonton]
↑ La taksoj varias inter 450.000 kaj tri milionoj kaj duono.
Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]
Romo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Kategorio Romo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Romo en la Vikicitaro (Kolekto de citaĵoj)
Cent jaroj da Esperanto en Romo (itale kaj esperante)
Fotoj de monumentoj en Romo
Roma Forumo ~ Imperiestraj Forumoj
v • d • r
Amsterdamo • Andoro Malnova • Ankaro • Nursultano • Ateno • Bakuo • Beogrado • Berlino • Berno • Bratislavo • Bruselo • Budapeŝto • Bukareŝto • Dublino • Erevano • Helsinko • Kievo • Kiŝinevo • Kopenhago • Lisbono • Ljubljano • Londono • Luksemburgo • Madrido • Minsko • Monako • Moskvo • Nikozio • Oslo • Parizo • Podgorico • Prago • Rejkjaviko • Rigo • Romo • San-Marino • Sarajevo • Skopjo • Sofio • Stokholmo • Talino • Tbiliso • Tirano • Vaduzo • La Valeto • Varsovio • Vatikano • Vieno • Vilno • Zagrebo
↑ Abel Montagut, Poemo de Utnoa. Pro Esperanto. Vieno, 1993. ISBN 3-85182-007-X. 225 p., p. 118.
Urbo kun ŝablono Geokesto
Havendaj artikoloj malpli grandaj ol 30 kB
Paĝoj kiuj uzas ISBNajn magiajn ligilojn
Informoj pri la paĝo
Citi ĉi tiun artikolon
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni
Ĉi tiu paĝo estis lastafoje redaktita je 09:01, 28 apr. 2019.
La teksto disponeblas laŭ la permesilo Krea Komunaĵo Atribuite-Samkondiĉe 3.0 Neadaptita; eble aldonaj kondiĉoj aplikeblas. Vidu la uzkondiĉojn por detaloj.
Regularo pri respekto de la privateco