eo nb eo en es es eo eo eo eo eo eo eo pt eo eo eo eo eo eo en tr eo de eo eo eo eo nn eo eo eo eo eo eo it pt eo eo eo eo eo eo eo eo eo es eo eo eo en eo eo eo eo eo eo eo es pt es eo eo pt eo eo eo es es it eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo de eo eo eo eo eo eo en eo eo es it eo eo eo eo eo eo eo de fr hu en it lv eo eo nn eo eo eo eo eo eo eo hbs_lat it es en eo eo fr es pl eo es eo en en en en gl fr eo en eo en lt en eo nb eo eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr nl eo eo it eo eo et eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo nl de am an da ar fr arz as en pl en az ku uz de lt ru sv bg bn bo br hbs_lat uk ca pt en id it mzn hbs_lat vi cy da de fr dv el en es et eu fa fi et nn fr en fy de gd lt gn gom gu ku he hi tl hbs_lat tl hu hy hy it id fr en es is it ja jv ka kk km ta ko ku cs it lb ru hbs_cyr it nl hu lt lv en ru en ml be mr ms en my ceb nds ne ne nl nb nb fr it or pa id pl pnb ps pt io ro vi ru ru sa bxr zh jbo en sd it hbs_lat si en sk sl en et sq hbs_lat la sv hu ta te en th ceb tr oc fy ur uz fr fi vi en tr pl en zh fr xmf he da es zh fr zh eo eo eo eo eo eo eo eo eo
El Vikipedio, la libera enciklopedio
Jump to navigation Jump to search
Sango kolektita pere de sangodonado.
Sango estas likvo de animaloj, kiu cirkulas en la arterioj, vejnoj kaj transportas spirgasojn, diversajn materialojn al kaj el la ĉeloj. Fakte oni transportas nutraĵojn kaj oksigenon al la ĉeloj, dum oni transportas metabolan forĵetaĵojn el la samaj ĉeloj.[1] Kiam ĝi atingas la pulmojn, okazas gasinterŝanĝo kiam la karbona dioksido estas difuzata for el la sango en la pulmaj alveoloj kaj la oksigeno estas difuzata en la sango. Tiu oksigenigita sango estas pumpita al la maldekstra flanko de la koro en la pulma vejno kaj eniras en la maldekstre aŭriklo. El tie ĝi pasas tra la mitra valvo, tra la ventriklo kaj sendita al la tuta korpo fare de la aorto. Sango enhavas antikorpojn, nutraĵojn, oksigenon kaj multajn aliajn komponaĵojn por helpi la korpon funkcii.
Ĉe vertebruloj la sango estas komponata el globuloj solvitaj en sangoplasmo. Plasmo, kiu konstituas 55% el la sangolikvo, estas ĉefe akvo (92% el la volumo),[2] kaj enhavas dissolvitajn proteinojn, glukozon, mineralajn jonojn, hormonojn, karbondioksidon (plasma estas la ĉefa rimedo por ekskreciprodukta transportado), kaj sangoĉeloj mem. Albumino estas la ĉefa proteino en plasmo, kaj ĝi funkcias por reguligi la koloidan osmozan premon de la sango. La sangoĉeloj estas ĉefe eritrocitoj (nomitaj ankaŭ ruĝaj sangoĉeloj aŭ globuloj), leŭkocitoj (nomitaj ankaŭ blankaj sangoĉeloj aŭ globuloj) kaj trombocitoj. La plej abundaj ĉeloj en vertebrula sango estas ruĝaj globuloj. Tiuj enhavas hemoglobinon, nome ferenhava proteino, kiu faciligas oksigentransporton per reversebla ligo al tiu spira gaso kaj ege pliigas ties solveblon en sango. Kontraste, karbondioksido estas preskaŭ tute transportita eksterĉele dissolvita en plasmo kiel jonoj de hidrokarbonato.
Vertebrula sango estas brilruĝa kiam ties hemoglobino estas oksigenita kaj malhelruĝa kiam ĝis estas senoksigenata. Kelkaj animaloj, kiaj krustacoj kaj moluskoj, uzas hemocianinon por porti oksigenon, anstataŭ hemoglobinon. Insektoj kaj kelkaj moluskoj uzas fluidaĵon nome hemolimfo anstataŭ sangon, kun diferenco ke hemolimfo ne estas enhavata en fermita kardiovaskula sistemo. Ĉe plej insektoj, tiu "sango" ne enhavas oksigenportajn molekulojn kiaj hemoglobino ĉar ties korpoj estas tro malgrandaj por ties traĥea sistemo kiu ne havigas oksigenon.
Makzelhavaj vertebruloj havas adaptan imunsistemon, bazita ĉefe sur leŭkocitoj. Tiuj helpas rezisto infektojn kaj parazitojn. Trombocitoj estas gravaj por la koaguliĝo de la sango. Artropodoj, kiuj uzas hemolimfon, havas hemocitojn kiel parto de sia imuna sistemo.
Sango estas cirkulata ĉirkaŭ la kropo tra sangaj vaskuloj pere de pumpagadi fare de la koro. Ĉe animaloj kun pulmoj, arteria sango portas oksigenon el spirita aero al la histoj de la korpo, kaj vejna sango blood portas karbondioksidon, ruboprodukto de metabolo produktita de ĉeloj, el la histoj al la pulmoj por esti forspirita.
Sango donas 7-10 % de la korpopezo de homoj.
Medicinaj terminoj rilataj al sango often ekas per hemo- aŭ hemato- el la greka vorto aἷua (haima) por "sango". En terminoj de anatomio kaj histologio, sango estas konsiderata specializita formo de konektiva histo, pro ties origino en ostoj kaj estado de eblaj molekulaj fibroj en la formo de fibrinogeno.
3 Konsisto de homa sango
6 Sango ĉe ne-mamulaj vertebruloj
Sangogenerado (aŭ hematopoezo)[redakti | redakti fonton]
La eraj elementoj ĉeestantaj en la sango estiĝas, en vertebruloj, per ĉeloj produktitaj en la osta medolo. Esceptoj estas birdoj, sen osta medolo, pri kiuj produktado de iuj sangaj ĉeloj okazas en glando de ilia kloako.
ruĝe kaj blue = proteinaj subunuoj
Ĥemia formulo de hemoglobino
Sango plenumas multajn gravajn funkciojn ene de la korpo kiaj:
Liverado de oksigeno al histoj (lige al hemoglobino, kiu estas portata en eritrocitoj)
Liverado de nutraĵoj kiaj glukozo, aminoacidoj, kaj grasacidoj (dissolvitaj en la sango aŭ lige al plasmoproteinoj (ekz., sango-lipidoj))
Formovado de rubo kia karbona dioksido, ureo, kaj laktata acido
Imunigaj funkcioj, kiaj cirkulado de leŭkocitoj, kaj detektado de fremda materialo fare de antikorpoj
Koaguliĝo, nome reago al rompo de sangotubo, nome konverto de sango el likvo al duonsolida gelo por haltigi sangoverŝadon.
Mesaĝaj funkcioj, kiaj la transporto de hormonoj kaj la signalado de damaĝo de histoj
Regulado de korpa pH
Regulado de kerna korpotemperaturo
Konsisto de homa sango[redakti | redakti fonton]
Kio estas ene de sango el la Akademio Ĥan
Sango estas 7% el la homa korpopezo,[3][4] kun averaĝa denseco de proksimume 1060 kg/m3, tre proksime al denseco de pura akvo de 1000 kg/m3.[5] Averaĝa plenkreskulo havas sangovolumon de ĉirkaŭ 5 litroj,[4] kio estas komponata el plasmo kaj kelkaj tipoj de ĉeloj. Tiuj sangoĉeloj (kiuj estas nomataj ankaŭ globuloj, korpuskloj aŭ "formitaj elementoj") konsistas el eritrocitoj (ruĝaj sangoĉeloj), leŭkocitoj (blankaj sangoĉeloj), kaj trombocitoj. Laŭ volumo, la ruĝaj sangoĉeloj konstituas ĉirkaŭ 45% el la tuta sango, la plasmo ĉirkaŭ 54.3%, kaj la leŭkocitoj ĉirkaŭ 0.7%.
La tuta sango (plasmo kaj ĉeloj) montras ne-neŭtonan sango-viskozecon; ties fluecaj propraĵoj estas adaptita al fluo efektive tra fajnaj sangotuboj kun malpli da rezisto ol plasmo per si mem. Aldone, sed la tuta homa hemoglobino estus libera en la plasmo pli ol esti enhavata en la ruĝaj sangoĉeloj, la cirkulaj fluidaĵoj estus tro viskoza por ke la kardiovaskula sistemo funkciu efike.
Resume la sangokonsisto komponiĝas el jeno:
eritrocito, enhavanta hemoglobinon (ruĝa globulo)
leŭkocito, blanka aŭ senkolora globulo (blanka globulo)
trombocito, helpas la koaguliĝon de la sango
sangoplasmo enhavas solvitajn materialojn kiel
Nombro de diversaj sangoĉeloj ĉe placentuloj en sango
trombocito 150 mil – 500 mil/mm3
Medicinaj aspektoj[redakti | redakti fonton]
Homa sango frakciita per centrifugado. Videblas plasmo (supre, flava tavolo), avelkolora ŝirmo (meze, fajna blanka tavolo) kaj eritrocita tavolo (funde, ruĝa tavolo).
Sangocirkulado: Ruĝa = oksigena, Blua = senoksigena
Ilustracio montranta formitajn elementojn de sango.
Du tuboj de sango kun EDTA-antikoagulantoj.
Maldekstra tubo: post starigo, la eritrocitoj setlis ĉe la fundo de la tubo.
Dekstra tubo: enhavas libere kolektitan sangon.
Sangoproduktoj[redakti | redakti fonton]
Sangoprodukto estas ajna komponanto de sango kiu estas kolektata el donanto por ties uzado en sangotransfuzo. Kompleta sango estas malofte uzata en transfuza medicino nuntempe; plej sangoproduktoj konsistas el specifaj procezitaj komponantoj kiaj eritrocitoj, sangoplasmo, aŭ trombocitoj.
Ĉeloj[redakti | redakti fonton]
Plasmo[redakti | redakti fonton]
Sangogrupoj[redakti | redakti fonton]
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Sangogrupo.
Oni distingas precipe kvar grupojn, kiuj nomatas A, B, AB kaj O.
Sango ĉe ne-mamulaj vertebruloj[redakti | redakti fonton]
Fiziologio[redakti | redakti fonton]
Koloro[redakti | redakti fonton]
Sangomalsanoj[redakti | redakti fonton]
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Hematologio.
hipotensio, malalta arteria sangopremo
hipertensio, alta arteria sangopremo
anemio (sangomanko), malpliiĝo de la hemoglobino, aŭ de kapablo transporti oksigenon
hemofilio, sanga koaguliĝo ege malrapidiĝas
talasemio, hereda malsaneco el hemoglobinon
hiperemio (kongesto), malsaneca akumuliĝo de sango en la vaskuloj de iu organo
trombozo perturbo de la sanga cirkulado (kaŭza sangokoaguliĝo en vaskulo)
leŭkemio multiĝo de la leŭkocitoj en la sango
Sangosistemoj[redakti | redakti fonton]
Sango kaj kulturo[redakti | redakti fonton]
Tradicie oni konsideras, ke la transsendo de genetikaj elementoj el gepatroj al filo okazas per la sangotranspaso. Tio estas nur ĝenerala kredo, kio nur dum la lastaj jarcentoj oni science prilaboras kaj pritraktas. [6]
Bildaro[redakti | redakti fonton]
De maldekstro dekstren: hematio, trombocito kaj leŭkocito.
Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]
Sango en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Kategorio Sango en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Sango en la Vikicitaro (Kolekto de citaĵoj)
Notoj[redakti | redakti fonton]
↑ The Franklin Institute Inc.Blood – The Human Heart. Alirita 19a de Marto 2009.
↑ Alberts, Bruce (2012)Table 22-1 Blood Cells. Molecular Biology of the Cell. NCBI Bookshelf. Alirita 1a de novembro 2012.
↑ 4,0 4,1 Elert, Glenn and his students (2012)Volume of Blood in a Human. The Physics Factbook. Arkivita el la originalo je 2012-11-01. Alirita 2012-11-01.
↑ . Density of Blood. The Physics Factbook (2004). Alirita 4a de Oktobro 2006.
↑ Vidu O. Forst de Battaglia, La mistero de l'sango, Heroldo de Esperanto, Scheveningen, Köln, 1933.
Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]
http://www.mundosites.net/biologia/sangue.htm Gvidilo de retejoj pri Sango
Havendaj artikoloj malpli grandaj ol 30 kB
Informoj pri la paĝo
Citi ĉi tiun artikolon
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni
Ĉi tiu paĝo estis lastafoje redaktita je 14:24, 20 feb. 2019.
La teksto disponeblas laŭ la permesilo Krea Komunaĵo Atribuite-Samkondiĉe 3.0 Neadaptita; eble aldonaj kondiĉoj aplikeblas. Vidu la uzkondiĉojn por detaloj.
Regularo pri respekto de la privateco