eo eo eo eo bg cs da de en eo es et fr de hbs_lat hu it lt lv nl pl ro ru sk sl sv lt eo de eo it eo eo eo cs eo eo eo eo eo eo eo eo eo es eo fr eo pl eo sl eo eo eo eo eo sk eo cs eo eo sl eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo zh eo ru eo en eo eo eo en eo de eo fr eo de eo pl eo de en eo en eo eo eo en eo eo eo eo en vi de en hsb fr xmf it pt az en es en fr sv is en ja fr en de tk pt gl en ru en cs en it en sv en cs cs cs pl en es it ru en eo eo eo eo eo eo eo eo cs cs cs cs cs cs cs cs sk cs cs eo es eo eo eo cs cs cs cs cs hbs_lat pl gl cs hu eo eo eo es es cs eo cs eo es cs eo cs eo es cs eo cs eo es cs eo cs eo lt cs eo cs eo es cs eo cs eo pl cs eo cs eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo sk eo sk pt hbs_lat pt eo cs tr cs de en eo eo eo eo eo cs eo cs eo eo eo en eo de eo eo eo eo eo
Ĉeĥio, EU; uzebla en oficiala komunikado en Slovakio
Bulgario, Kroatio, Pollando, Rumanio, Serbio, Britio, Ukrainio, Argentino, Aŭstralio, Brazilo, Kanado, Usono
fleksia , subjektellaso , SVO
Hindeŭropa (okcidentslava, kune kun la slovaka, pola, sorabaj kaj du malaperintaj lingvoj, la polaba kaj slovinca)
kvin ĉefaj grupoj; forta ĉeesto de familiara ĉeĥa kontraste kun la literatura lingvo (diglosio)
“de la plej nekomercigebla”, superlativo virgenra ununombra genitiva
“de la plej malneprobabligadebla”, superlativo virgenra ununombra genitiva aŭ akuzativa
La oficiala nomo de la lando estas Česká republika. Ne ekzistas oficiala mallonga nomo.
La lando konsistas el pluraj historiaj regionoj: la koro estas Čechy (Bohemio; tiu nomo estis uzata por la tuta lando), Morava (Moravio) kaj (la ĉeĥa parto de) Slezsko (Silezio, kiu estas geografie kaj administre parto de Moravio). Resume, Čechy konsistas el Čechy kaj Morava, dum Morava konsistas el Morava kaj Slezsko. La situacio estas eĉ pli komplika pro tio, ke la adjektivo český signifas samtempe “bohemia” kaj “ĉeĥa”.
La disiĝo de Ĉeĥoslovakio en 1993 lasis la landon sen akceptebla mallonga nomo. La plej evidenta kandidato, Česko (la unua duono de Československo) ŝajnis nenatura. Dudek jarojn poste, ĝi estas pli ofte uzata, sed daŭre ne estas ĝenerale akceptata.
Ankaŭ kelkaj lingvoj kiel la angla ne havas kutiman mallongan nomon. La proponata nomo Czechia ne estis vere akceptata. Bohemia estas uzata por la historia lando kaj la nuna regiono. Alia propono estis Czech lands (Ĉeĥaj landoj, laŭ la ekzemplo de Nederlando), sed ĝi estas apenaŭ pli mallonga, do la sola vere uzata angla nomo daŭre estas Czech Republic (Ĉeĥa respubliko).
Unuaj skribaj spuroj (notoj en latinaj manskribaĵoj)
12-a ĝis 15-a jarcento
“Malnova ĉeĥa”: unuaj realaj skribaj spuroj, ekzemple la kroniko de Dalimil, Alexandreis (epika poemo), legendoj, ktp.
Stabiligo de ortografio (duliteraĵoj)
Orthographica Bohemica de Jan Hus, sistema enkonduko de supersignoj (tiam ne adoptitaj)
Náměšt'ská mluvnice: unua presita gramatiko de la ĉeĥa lingvo
Bible kralická (unua kaj tre influa traduko de Biblio)
16-a kaj 17-a jarcentoj
Kulmino de la norma ĉeĥa, disvolviĝo de scienca literaturo kaj kronikoj; bratrský pravopis (frata ortografio)
Grammaticae Bohemicae, ad leges naturalis methodi conformatae, et notis numerisque illustratae ac distinctae, libri duo: unua sistema gramatiko de la ĉeĥa lingvo de Vavrinec Benedikti
La germana iĝas oficiala kaj egala kun la ĉeĥa en ĉeĥaj landoj
Skriba literaturo nur en ekzilo
Ausführliches Lehrgebäude der böhmischen Sprache: unua moderna gramatiklibro pri la ĉeĥa skribita de Josef Dobrovský, komenco de granda disputo pri ortografio
Ĉeĥ-germana vortaro de Jungmann
Ortografia reformo proponita de Pavel Josef Šafařík, ekde 1849 pli-malpli moderna ortografio estas uzata
La ĉeĥa iĝas oficiala kaj egala kun la germana en ĉeĥaj landoj
Fino de la 19-a jarcento
Normigo de la gramatiko fare de Gebauer
La ĉeĥoslovaka lingvo iĝas la oficiala lingvo de Ĉeĥoslovakio
Disiĝo de Ĉeĥoslovakio, fino de pasiva “amaskomunikila” dulingveco en la ĉeĥa kaj slovaka
La vida reprezento de háček estas interesa – kutime, ĝi havas kojnan aspekton (ˇ), sed ĉe ď kaj t' ĝi malsamas: tie ĝi similas al apostrofo dekstre de la letero. Tio estas nur vida distingo, la supersigno daŭre estas haĉeko. En manskribo, ĝi estas ĉiam kutima haĉeko en ĉiuj pozicioj. Ĉar la literoj ekzistas nur en la slovaka kaj la ĉeĥa, tia distingo estas relative nekonata eksterlande kaj rezultas en perpleksaj anstataŭigoj kaj konfuzoj (ofte per enigo de superfluaj apostrofoj) de eksterlandanoj.
La ĉeĥa havas specifajn literojn, kiel Ř/ř, kiu estas altigita alveola voĉa trilo [r̝]. Tiu fonemo ekzistas nur en la ĉeĥa lingvo.
Ekzistas dialekta kontinuo de la ĉeĥa al la slovaka, kun transiraj dialektoj al la pola (po naszymu) kaj laĥa dialekto. Tiel la dialektoj de okcidentaj kaj orientaj slavaj lingvoj estas ligitaj per ĉeno de interkompreno, kaj oni povas konsideri ilin partoj de nordslava dialekta kontinuo.
Ĝenerale, ĉiuj ĉeĥaj kaj slovakaj dialektoj estas interkompreneblaj, kvankam interkompreno inter la ĉeĥa kaj la plej orientaj slovakaj dialektoj estas pli malfacila.
La kazo de ĉeĥaj lingvaj tavoloj estas speciala: ekzistas du disvastigitaj variaĵoj de la lingvo, la literatura ĉeĥa (spisovná čeština, SČ) kaj la kutima ĉeĥa (obecná čeština, OČ). SČ aperis en la 19-a jarcento, kiam la lingvo travivis fazon de reviviĝo kaj grandiĝanta influo. La novan literaturan formon tre influis pli malnova lingvo el periodoj de alta prestiĝo kaj vigla literaturo. Dume, la parola ĉeĥa evoluis kaj aperis nova interdialekta formo, OČ.
SČ kaj OČ estas reciproke kompreneblaj (kaj germanismoj estis sukcese forigitaj de OČ), la ĉefaj malsamoj ne estas vortaj, sed morfologiaj, sintaksaj kaj stilaj.
SČ estas ĉefe skribata, OČ ĉefe parolata, kaj estas akcepteble (eĉ normale) uzi OČ en preskaŭ ĉiuj parolaj situacioj, eĉ inter edukitaj homoj. Uzo de SČ kiel spontana parola lingvo estas konsiderata rigida aŭ eĉ ridinda.
La ĉeĥa havas ampleksan kazosistemon kun 7 kazoj (nominativo, genitivo, dativo, akuzativo, vokativo, lokativo kaj instrumentalo). La substantivoj, pronomoj, adjektivoj, participoj kaj determiniloj havas malsaman formon laŭ la kazo.
Šéf sem zanedlouho přijede.
La ĉefo venos post momento.
Velcí šéfové z hlavních televizních stanic měli právo oficiálně vyžadovat spolupráci, kdy chtěli.
Grandaj ĉefoj de ĉefaj televidaj kanaloj rajtis peti oficialan kunlaboron, kiam ajn ili volis.
Zvedl telefon a vytočil číslo svého šéfa.
Li respondis la telefonon kaj tajpis la numeron de la ĉefo.
Mzdy městských šéfů se mohou i výrazně lišit.
Salajroj de urbaj ĉefoj povas ege varii.
Sekretářka Ludmila přinesla šéfovi šálek čaje s citronem.
La sekretariino Ludmila portis al sia ĉefo tason da teo kun citrono.
Šéfům se obchod nezdál dost zajímavý.
Al la ĉefoj la negoco ne ŝajnis sufiĉe interesa.
Nejlépe je dotázat se hned na šéfa.
Estas pli bone rekte demandi la ĉefon.
Expanze firem nutí šéfy cestovat.
Disvastigo de la firmao postulas, ke ĉefoj vojaĝu.
Jasně, šéfe, hned tam zajdu a předvedu ho.
Certe, ĉefo, mi tuj iros preni lin.
Pokud nevykonávají řádně svou práci, vy, šéfové, byste se jich měli zbavit.
Se ili malbone faras sian laboron, vi, ĉefoj, devus liberigi vin de ili.
Záleží to na šéfovi.
Tio dependas de la ĉefo.
Češi oceňují na šéfech především slušné a upřímné jednání.
Ĉeĥoj ŝatas ĉe ĉefoj ĝentilan kaj honestan konduton.
Se svým šéfem nebudu komunikovat přes média.
Kun la ĉefo mi ne komunikos per amaskomunikiloj.
Pesimismus mezi šéfy firem šíří i nepříznivý stav budoucích zakázek.
Pesimismo ĉe firmaaj ĉefoj estas negativa por estontaj mendoj.
Estas tri aŭ kvar gramatikaj genroj en la ĉeĥa:
virgenra viva: kutime viroj aŭ (grandaj) bestoj
virgenra neviva: (etaj) bestoj, aliaj objektoj
ingenra: virinoj kaj ĉio ajn
La gramatika genro kutime ne devenas de la senco de la vorto; oni povas nur certi pri tio, ke viroj estas virgenraj vivaj (kvankam estas esceptoj: kníže (duko) estas neŭtra en multenombro), kaj virinoj estas ingenraj (ankaŭ estas esceptoj: děvče (knabino) estas neŭtra).
La limo inter viva kaj neviva virgenro estas iom malpreciza: iuj (virgenraj) bestoj kaj objektoj estas vivaj en ununombro kaj nevivaj en multenombro.
Homoj ĉiam estas vivaj; slaneček (haringo) povas esti viva aŭ neviva (slanečci, slanečky), bacil (mikrobo) povas esti viva aŭ neviva en ununombro kaj en multenombro, kaj stroj (maŝino) estas ĉiam neviva. Viveco estas foje uzata kiel maniero distingi signifojn: android (androido) estas kutime viva kiam ĝi estas homforma roboto, sed ĝenerale neviva, kiam ĝi estas operaciumo.
La vorton roboto elpensis Josef Čapek kaj uzis lia frato, la verkisto Karel Čapek, en sia teatraĵo RUR (la Universalaj Robotoj de Rossum), publikigita en 1920 ĉeĥe. La vorto baziĝas sur la (slava kaj arkaika ĉeĥa) vorto robota (laboro), kvankam eblas, ke Josef inspiriĝis de la uzo de tiu vorto en la slovaka, kie robit' (labori) estas ofta verbo.
nenávidět (malami) ne havas nean formon. Ŝajne ĉeĥoj ne kapablas nemalami…
Plej malfacile elparoleblaj vortoj
Amuzaj aŭ strangaj tradiciaj proverboj aŭ idiomoj
Bez práce nejsou koláče. Sed laboro ne estas kukoj. Oni ricevas nenion sen laboro.
Lepší vrabec v hrsti nežli holub na střeše. Pasero en mano pli bonas ol kolombo sur tegmento. Pli bonas ricevi iom tuj ol multe poste.
Když se dva perou, třetí se směje. Kiam du homoj kverelas, la tria ridas. Kiam du homoj kverelas, la tria ridas.
Tři sta třicet tři stříbrných křepelek přeletělo přes stři sta třicet tři stříbrných střech. 333 arĝentaj koturnoj superflugis 333 arĝentajn tegmentojn.
Pokopete-li mi to pole, nebo nepokopete-li mi to pole. Ĉu vi fosos tiun kampon por mi, aŭ ĉu vi ne fosos tiun kampon por mi?
Kmotře Petře, nepřepepřete mi toho vepře, jak mi, kmotře Petře, toho vepře přepepříte, tak si toho přepepřeného vepře sám sníte. Onklo Petr, ne tro pipru tiun porkaĵon; se vi, onklo Petr, tro pipros tiun porkaĵon, vi manĝos la tro pipritan porkaĵon mem.
Dividu ĉi tiun paĝon kun viaj amikoj!
Reveni al la lingvoj
Tiu ĉi projekto estas financata per subteno de Eŭropa Komisiono. Tiu ĉi publikaĵo respegulas nur vidpunkton de la aŭtoro, pro tio la Komisiono ne povas esti respondeca pri ajna uzado de informoj, kiuj aperas ĉi tie.
© 2017 lingvo.info | Impressum