eo eo eo eo eo eo eo eo tr eo eo fr nl fr fr eo tr eo fr mt en eo pt eo nl eo eo eo eo es eo eo fr pl eo hbs_lat eo sl eo eo eo fr fr eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo pt es eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo pt en en en es en en en es eo en lt hbs_lat fr eo lt eo eo eo eo eo eo eo it eo eo eo eo eo eo eo eo es pt eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr fi eo eo it eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo de an ar arz en az ku uz de ru sv bg bn br hbs_lat uk ca mhr ckb hbs_lat cy da de fr dv el en es et eu fa fi nn fr fy lt he hi hbs_lat hu hy id en is it ja jv ka kk ko ku cs it fa lt lv en ml mr ms en my mzn nl nb nb fr ta pa pl pms pnb ps pt ro ru ru jbo en sd hbs_lat si en sk sl et sq hbs_lat sv hu ta te en th ceb tr oc ug fy ur uz vi pl zh xmf he zh fr zh eo eo eo eo eo eo eo eo eo
El Vikipedio, la libera enciklopedio
Ŝtatoj kun islama loĝantaro de pli ol 10 procentoj
verde: sunaismaj regionoj, ruĝe: ŝijaismaj regionoj, blue: ibadioj (Omano)
Parto de serio de Ŝijaismo
Muhammad · Fatima · kaj
Ali · Hasan · Husejn
al-Sajjad · al-Bakir · al-Sadiq
al-Kadhim · al-Rida · al-Taqi
al-Naqi · al-Askari · al-Mahdi
Akhbar · Usul · Ijtihad
Taqleed · 'Aql · Irfan
Preĝo · Fastado · Pilgrimo
Karitato · Impostado · Ĝihado
Amo al familio de Mohamedo
Najaf · Karbala · Maŝhado
Usuli · Aĥbari · Ŝajĥoj
Qizilbaŝ · Alevismo · Alaŭismo
Marjo · Ajatolo · Allamaho
Listo de marjoj · Listo de Ajatolahoj
Elokventeco · La Psalmoj de Islamo · Libro de Fundamentoj · La libro de studentoj · Jura civilizo · La Certeco · Libro de Sulajm ibn Kajs · Oceanoj de Lumo · Ŭasael uŝ-Ŝia · Realo de certeco · Ŝlosiloj de Paradizo
Ĉi tiu kesto: vidi • diskuti • redakti
Ŝijaismo[1] (arabe الشيعة) signifas "partio" (شيعة علي shî'at 'alî, la partio, la sekvantoj de Alijo), ĝi konsistigas unu el la plej fruaj grupoj disiĝantaj de la ĉefa linio de la islamo (Sunaismo). Cetere, ŝijaismo okupas la duan lokon de la manieroj sekvi la islaman kredon. Laŭ ŝijaisma konvinko, nur la kvara kalifo Alijo (Ali ibn Abi Talib, nevo kaj bofilo de Mohamedo, 656 ĝis 661) estu la legitima posteulo de Mohameto t.e. politika kaj religia estro (imamo) de la islama komunumo aŭ Kaliflando. Tiu malkonsento tuj post la morto de Mohameto (632) fine gvidis al la disvolvigo de la ŝijaisma apartiĝo.
Disputoj pri la demando kiom da posteuloj vere troviĝas en la heredantaro de Alijo sekvigis ceterajn disiĝojn en la ŝijaismo. Tiel disvolviĝis tri ĉefaj tendencoj agnoskantaj aŭ kvin, sep aŭ dekdu legitimajn imamojn. El tiuj tri tendencoj, la dekduimamismo estas la plej grava, ekzistanta ĉefe en Irano, kiu i.a. kredas je la "kaŝita" imamo (Mahdi), kiu venos justigi la mondon, simile al mesioj de judismo. La nuntempaj ŝijaistoj konsistantaj ĉirkaŭ 10% de ĉiuj islamanoj loĝas ĉefe en Irano, Irako, Azerbajĝano, Sirio, kaj Pakistano.
Dekduimamismo (Ithnā'ashariyyah) estas la plej granda branĉo de Ŝijaisma Islamo, kaj la termino Ŝija islamano estas ofte uzita por referenci al la dekduuloj kiel antonomazio. Je 2009 Ŝijaismaj islamanoj konstituis 10-13% el la monda islama loĝantaro, kaj 11-14% el la islama loĝantaro en Meza Oriento kaj Nordafriko, kaj inter 68% kaj 80% el Ŝijaistoj loĝas en nur kvar landoj: nome Irano, Pakistano, Barato kaj Irako.[2]
Ŝijaismo estas bazata en la Korano kaj en la mesaĝo de la profeto Mohamedo atestita en hadito registrita de la Ŝija, kaj de iaj libroj konsideritaj sanktaj fare de la Ŝijaismo (Nahj al-Balagha).[3][4] Ŝijaismo konsideras Ali kiel de dio nomumita kiel sukcedanto de Mohamedo, kaj kiel la unua Imamo. Ŝijaismo ankaŭ etendas tiun doktrinon "Imami" al la familio de Mohamedo, nome Ahl al-Bajt ("la popolo de la Hejmo"), kaj al kelkaj individuoj inter liaj posteuloj, konataj kiel Imamoj, kiuj laŭ ili posedas specialajn spiritan kaj politikan aŭtoritaton super la komunumo, nome senerarecon, kaj aliajn di-ordonitajn trajtojn.[5] Kvankam estas multnombraj subsektoj ene de Ŝijaismo, moderna Ŝijaisma Islamo estis dividita en tri ĉefaj grupoj: Dekduimamismo, Ismailismo kaj Zaidiismo el kiuj Dekduimamismo estas la plej granda kaj plej influa grupo inter Ŝijaismo.[6][7][8][9]
La ŝijaanoj valorigas sanktigan suferon kaj martirojn kaj havas gravajn pilgrimejojn en Irako (Naĝaf kaj Kerbela).
El ŝijaisma fono naskiĝis la Baba kaj Bahaa Kredoj.
Esoterismo[redakti | redakti fonton]
Ŝiajismo konsideras ke la Korano havas laŭliteran mesaĝon, interpretebla de iu ajn muzulmano, ĉar ĝi valoros. Tamen, tiu laŭlitera mesaĝo samtempe estas ĉifrigita aŭ esotera kiu kaŝas konitaĵojn interpreteblajn de nur kelkaj inicitoj. Ekzistas branĉoj kiuj asertas ke tiuj ĉifrigitaj esoteraj mesaĝoj havas eĉ trian metaforan mesaĝon, pli kaŝita, kaj sekve ĝis sep niveloj de esoterismo. La lasta mesaĝo en iu ajn kazo estas nur konata de la imamo mem. La esoterismo ne havas gravan eĥon en la ĉiutaga vivo aŭ kredo de la plimulto de la ŝijaistoj, kiuj limiĝas sekvi la laŭliteran mesaĝon de la Korano, sed tre rilatiĝas kaj al la imama institucio kaj al la ekzistado de la pastraro kiuj markas distancojn de la plimulta islamo, kiu konsideras ke kiu ajn kredanto povas esti sia propra interpretanto de la dia mesaĝo.
La origino de ŝijaisma esoterismo devas esti serĉata en la komenca ekspansio de ŝijaismo en Irano kaj en la regiono de Ŝam, kie ĝi alprenis doktrinojn de la antaŭislamaj kredoj, ĉefe la novplatonisma filozofio kaj de zaratuŝtrismo. La supozataj kaŝitaj mesaĝoj studataj de la inicitoj havas multajn komunaĵojn kun la novplatonismo kaj zaratuŝtrismo.
Pastraro[redakti | redakti fonton]
Ŝijaismo tre rilatiĝas al esoterismo. Ĉar ekzistas nevidebla mesaĝo kaj ĉar tiu kiu konas ĝin estas vivanta sed kaŝita, estas bezonata aro da interpretantoj kapablaj kapti la signojn de la senditoj de la imamo ekde lia kaŝiĝo. Oni ankaŭ povus diri ke pro tio ke la spirituala gvidanto daŭre vivas, la doktrino ne estas tute fermita. La interpretantoj estas la ulemoj, plej ofte konataj kiel mulaoj, hierarkie organizataj laŭ la religia iniciado.
Historio[redakti | redakti fonton]
Etimologie, ŝija derivas el araba shi‘a, kiu signifas frakcio, partio, aŭ sekvanto. Ĝi referencas historie al la sekvantoj de la ŝi'a de la Imamo Ali, nome partio, frakcio aŭ sekvantoj de Ali, en la lukto por la povo kiu sekvis post la morto de Mahomedo. La ŝijaistoj konsideras ke tuj antaŭ sia morto, Mahomedo, reveninte al pilgrimado al Mekko, kunigis pli ol 100.000 kredantojn en Gadir Ĥum kaj antaŭ ili petis, ke tiuj kiuj konsiderasas lin majstro faru same ĉe Ali Ibn Talib. Kiam mortis Mahomedo en la jaro 632, grupo de liaj kunuloj decidis malagnoski tiun proklamon kaj nomumis el inter ili mem la sukcedanto de la Profeto. Kiuj ekpartianis por Ali, kaj kuzo kaj bofilo de Mahomedo, tamen ili konsideris ke tiu estu la unika sukcedanto legitima ĉar li estis la persono plej proksima al Mahomedo, kiu indikis lin kiel sukcedanto en diversaj okazaĵoj, ĉefe en tiu de Gadir Ĥum. Tiele ili malakceptis agnoski la elstarulojn sinsekve elektitajn por plenumi la rolon de kalifoj aŭ sukcedantoj de la Profeto: nome Abu Bakr, Umar kaj Utman. Post la morto de tiu lasta, Ali estos fine elektita kalifo. Tamen, akuzita esti instiginta la morton de sia antaŭanto, lia povo estos kontraŭata de Mŭaŭija, guberniestro de Sirio kaj membro de la familio de la Umajadoj, pro kio ekis enlanda milito inter ambaŭ frakcioj. Kiam ambaŭ estroj akceptis en la batalkampo de Sifino submeti siajn diferencojn al sendependa arbitracianto, el la partio de Ali aperis tria frakcio, tiu de la Ĥariĝismo, kies partianoj ne akceptis la arbitrecon. Tiu frakcio murdis Ali-n en la jaro 661, kaj samtage klopodis murdi ankaŭ Mŭaŭija-n kaj la arbitron, sensukcese. La partianoj de Ali metis tiam siajn esperojn en sia filo Hasan, kiu premita kaj trompita de Mŭaŭija rezignis la povon.
Laste, Ĥusejn, dua filo de Ali malakceptis ĵuri fidelecon al Mŭaŭija, pro ties evidenta koruptado; pro tio li estis murdita en la batalo de Karbalao, kun 72 sekvantoj, fare de la armeo de Jazid, filo de Mŭaŭija, armeo komponita de pli ol tridek mil homoj. Lia terura morto en la kampo de la Batalo de Karbala (Irako), en 680, markos la komenco de la skismo inter ŝijaistoj kaj tiu kiuj poste estos nomataj «sunaistoj».
La tragedia morto de Ĥusejn skuis parton de la islamanoj kaj okazigis decidon luktadi ĝis la fino por idealo de povo konsiderita justa kaj respektema al la fundamentoj de la dekomenca islamo. La martiro de Ĥusejn, fundamenta momento de la ŝijaismo (kiu rememoras ĝin ĉiujare per procesioj de pentofarantoj en la tago de la Aŝura) iĝis simbolo de la lukto kontraŭ la maljusteco. La posteuloj de Ĥusejn, estroj aŭ imamoj de la komunumo por la hereda karaktero atribuita de tiu al la sukcedo, havis ĉiuj tragedian finon de karcero kaj morto. La nereligia povo estis okazinta problemo, kiun oni solvis per la fenomeno de la kaŝado aŭ gajba. La ŝijaistoj kiuj kredis je tiu kaŝado estis nomataj poste sepimananoj (pro la nombro de la kaŝita imamo) aŭ ismailistoj (pro la nomo de la imamo Ismail). La resto de la komunumo, majoritata, konsideris morta Ismail kaj pluagnoskis kiel imamoj ties posteuloj, pro kio ili estis nomitaj imamistoj. Tamen, ili finfine agnoskis sian propan fenomenon de kaŝado: la dekdua imamo, laŭ la kredaro de tiu grupo, li fuĝis el karcero per supernaturaj rimedoj kaj malaperis en la jaro 874. La dekdua imamo, aŭ Mahdi, malaperis kaj parto de la komunumo konsideris ke li kaŝiĝis per supernaturaj rimedoj sed ke li pluvivos ĝis sia reveno fine de la tempoj, pro kio neniu povos sukcedi lin. Tiele oni finigis la disputon, kio permesis formalan akcepton de la hegemonia politika povo. La imamistoj estos nomataj ekde tiam ankaŭ Dekduimamistoj. La ekzistado de la «Kaŝita Imam» havigas fortan esoteran dimension al la ŝijaismo.
La ŝijaismo estas praktikata de ĉirkaŭ 15% de la 1600 milionoj de islamanoj ekzistantaj en la mondo.[10]
Dividoj[redakti | redakti fonton]
La malsamaj doktrinoj rilate la sukcedado de kelkaj imanoj estas grandparte la origino kaj naskiĝo de grupoj, sektoj aŭ branĉoj ene de ŝijaismo; la sukcedado de la kvina imano okazigis la disiĝon de la zajdiistoj kaj la sepa imano al la ismailianoj, kiuj samtempe dividiĝis pro la sukcedado de la fatima kalifo al-Mustansir.
La plimulto de la ŝijaistoj estas en la kadro de kvar grandaj grupoj: tiu de la imamanoj aŭ dekduimamanoj, kiu estas la plimulto, tiu de la alavitoj ankaŭ dekduimananoj, tiu de la zajdiistoj kaj la ismailianoj.
Al tiuj grupoj oni devas aldoni kelkajn kultojn situantaj en la periferio de la ŝiajisma islamo, tio estas, ke ili naskiĝis el ŝijaismo aŭ de la antaŭaj branĉoj, aŭ miksiĝis kun muzulmanaj konceptoj kaj de aliaj religioj, sed ne ĉiam estas konsiderataj kiel muzulmanaj. La plej elstaraj estas la druzoj kaj la alevoj.
Ekde la vidpunkto de ŝijaismo, ĝi dividiĝas en: zajdiistoj (la imamo estas nur gvidanto), mezaj ŝijaistoj (la imamo estas heredanto kaj gvidata de Dio; majoritato de la ŝijaistoj), kaj ekstremistoj (la imamo estas manifestiĝo de Dio, pro kio ili ne estas konsiderataj kiel muzulmanoj) (Alí-ilahis aŭ Ahl-i Haqq, druzoj).
Disvastiĝo[redakti | redakti fonton]
Ŝiajistoj estis inter 10 kaj 15% de la muzulmanoj. Ili estas plimulto en Irano, Azerbajĝano, Irako, Barejno kaj la sudo de Libano, kaj ekzistas aliaj minoritataj ŝijaismaj komunumoj ĉefe en Sirio, Afganio kaj Pakistano.
La sepimana ŝijaismo ekzistas en Barato, Pakistano, Sirio kaj Jemeno.
La druzoj ĉefe troviĝas en la regiono situanta en la sudo de Libano, la Golanaj Altaĵoj kaj la nordo de Israelo.
La zajdianoj ĉefe troviĝas en Jemeno.
La alavitoj estas sufiĉe multnombraj en Sirio. La familio de la siria ŝtatestro apartenas al tiu ŝiajisma branĉo.
La alevitoj troviĝas en la centro kaj oriento de Turkio.
Referencoj[redakti | redakti fonton]
↑ Ŝijaistoj kaj sunaistoj unuiĝintaj per la naciismo. Le Monde Diplomatique en Esperanto (1a majo 2004). Alirita 8a marto 2016.
↑ Mapping the Global Muslim Population. Alirita 10a de Decembro 2014.
↑ Esposito, John. "What Everyone Needs to Know about Islam." Oxford University Press, 2002 | ISBN 978-0-19-515713-0. p. 40
↑ From the article on Shii Islam in Oxford Islamic Studies Online. Oxfordislamicstudies.com. Alirita 2011-05-04.
↑ Lesson 13: Imam’s Traits. Al-Islam.org.
↑ Tabataba'i (1979), p. 76
↑ God's rule: the politics of world religions - Page 146, Jacob Neusner - 2003
↑ Shīʿite. Encyclopædia Britannica Online (2010). Alirita 2010-08-25.
↑ Esposito, John. "What Everyone Needs to Know about Islam," Oxford University Press, 2002. ISBN 978-0-19-515713-0. p.40
↑ Por qué el islam moderado se muestra impotente ante la Jihad
Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]
v • d • r
Hanafismo · Malikismo · Ŝafiismo · Hanbalismo · Deobandismo
Dekduimamismo · Sepimamismo · Alavitoj · Alevoj
Bektaŝi · Kiŝtismo · Nakŝbandismo · Nimatulahismo · Ovejsismo · Kadirismo · Suhraŭardiĝismo
Ahmada Islama Komunumo · Lahora Ahmada Movado
Ahle Qur'an · Tolu-e-Islam · Subbranĉoj
Jarsanismo · Mahdavismo · Internacia Mesia Fondaĵo · Moriksa Scienco · Nacio de Islamo · Zikrismo
Havendaj artikoloj malpli grandaj ol 30 kB
Informoj pri la paĝo
Citi ĉi tiun artikolon
Ĉi tiu paĝo estis lastafoje redaktita je 23:51, 8 mar. 2016.
La teksto disponeblas laŭ la permesilo Krea Komunaĵo Atribuite-Samkondiĉe 3.0 Neadaptita; eble aldonaj kondiĉoj aplikeblas. Vidu la uzkondiĉojn por detaloj.
Regularo pri respekto de la privateco
Vidigo por porteblaj aparatoj