eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo pt es it eo eo eo eo es eo eo eo eo nn eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo nn eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo it eo eo eo eo cs eo es eo eo eo es es eo eo en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en eo eo eo eo pt pt en en en eo eo eo eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr nl eo eo it eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo nl de an ar arz en az ku uz de lt ru sv bg bn br hbs_lat uk ca id mzn hbs_lat pl vi cy da de hsb el en es et eu ast fa fi et nn fr it da en fy de ja gd lt he hi tl hbs_lat it tl hu hy it id en es is it ja fr jv ka en kk ko ku pl it lb it en nl lo lt lv en ml be mr ms es my ru it nds af nl nb nb fi fr pa es pl pms pnb ps pt de ro ru ru bxr es jbo en hbs_lat en sk sl sq hbs_lat nl sv hu en ta th tr ceb tr oc fy ur uz fr vi en ceb pl zh xmf he en zh fr zh eo eo eo eo eo eo eo eo eo
El Vikipedio, la libera enciklopedio
Preĝejo de Sankta Mikaelo en Hildesheim
Mezepoka fortikaĵo en Carcassonne, Francio
Mezepoko (ĉirkaŭ 500-1500, vidu malsupre) estis la meza periodo en skemisma divido de eŭropa historio en tri "epokojn": nome klasikan civilizon, mezepokon, kaj modernan civilizon. Oni ofte konsideras, ke ĝi daŭris de la fino de la Okcidenta Romia imperio (476) ĝis la estiĝo de naciaj monarkioj kaj la komenco de demografia kaj ekonomia revigliĝo post la Nigra Pesto, eŭropa transmara esplorado kaj la kultura revigliĝo konata kiel la Renesanco ĉirkaŭ la 15-a jarcento kaj ankaŭ la Reformacio, kiu komencis en 1517.
Dum la Romia imperio ŝanĝis sian formon kaj disfalis, pluraj ĝermanaj kaj poste slavaj popoloj kaj la ankoraŭ potencaj regionaj nobelaj familioj de Romio konkuris por potenco en diversaj partoj de Eŭropo inter si kaj kun la postvivanta orienta parto de la Romia imperio (kutime nomata la Bizanca imperio de modernaj eŭropanoj).
La frua parto de la epoko estis karakterizata en okcidenta Eŭropo de multe malpliiĝinta potenco de centralizita administrado kaj la sekva forigo de registara aŭtoritato kaj respondeco por milita organizado, impostado, juro kaj ordo je sinsekvaj niveloj al regionaj kaj lokaj estroj subtenataj rekte de la enspezo de parto de la teritorio super kiu ili havis militan, politikan kaj juran potencon. Dum la malfrua Mezepoko rekreskis centralizita potenco dum landoj ekkonsciis sian nacian identecon kaj fortaj regantoj celis pligrandigi la teritorion organizitan de ili sub centra registaro. Unu bone konata versio de tia unuigo estas konata kiel la Albigensa Krucmilito.
Ĉi tiu eskalo de reciprokaj devoj, konata kiel feŭdismo aŭ la feŭda sistemo, devigantaj ĉiun homon servi sian superulon kontraŭ ties protekto, faris konfuzon de teritoria suvereneco (ĉar aliancoj emis ŝanĝiĝi tra la tempo, kaj iafoje estis reciproke kontraŭdiraj), sed la rezulta kapablo de la lokaj aranĝoj funkcii en la manko de forta reĝa potenco provizis iom da elasteco en politika ordo karakterizata de sia manko de unueco.
La disvastiĝo de Kristanismo de la mediteranea regiono kaj de Irlando kaj Skotlando tra Eŭropo, kaj la manko de ĉia forta alternativa ideologia bazo por potenco signifis, ke ekleziuloj profunde implikiĝis en registaron, kaj provizis la bazon de unua eŭropa "identeco" en la formo de religio komuna al la plejparto de la kontinento ekde almenaŭ la 9-a jarcento ĝis la disigo de la katolika kaj ortodoksa eklezioj (1054).
Funkcianta ekzemplo de ĉi tiu identeco estas la periodo malstrikte konata kiel la Krucmilitoj, dum kiuj papoj, reĝoj, kaj imperiestroj provis utiligi kristanan identecon por militi kontraŭ Islamon, kiu disvastiĝadis laŭ la sudaj kaj orientaj limoj de Eŭropo. Politika unuanimeco en Eŭropo estis plejparte iluzia, kaj la milita subteno por la plejparto de la krucmilitoj venis el malvastaj regionoj en Eŭropo. Grandaj partoj de norda Eŭropo ankaŭ restis ekster la kristanaro ĝis la 12-a jarcento aŭ poste.
Krucistoj; Krucmilitoj estis grava elemento de la mezepoko
7.1 Mezepoko en modernaj kulturo, arto kaj literaturo
Estas ege malfacile decidi kiam la Mezepoko finiĝis, kaj fakte kleruloj donas malsamajn komencdatojn por la Renesanco en malsamaj partoj de Eŭropo. La plejparto de la kleruloj, kiuj studas italan historion de la 15-a jarcento, ekzemple, konsideras sin historiistoj de la Renesanco aŭ de la Frumoderna Epoko, dum iu, kiu studas Anglion dum la frua 15-a jarcento estas konsiderata mezepokisto. Aliaj elektas specifajn eventojn, kiel ekzemple la eŭropan inventon de presarto fare de Johannes Gutenberg (1450), la turkan kapton de Konstantinopolo aŭ la finon de la angla-franca Centjara milito (ambaŭ en 1453), aŭ la falon de islama Iberio, aŭ la vojaĝon de Kolumbo al Ameriko (ambaŭ en 1492), aŭ la Reformacion komencantan en 1517, por signi la finon de la epoko.
Similaj diferencoj nun estas malkovrataj pri la komenco de la epoko. Tradicie, oni diras, ke la Mezepoko komenciĝis kiam la Okcidenta Romia imperio formale ĉesis ekzisti en 476. Tamen, tiu dato mem ne estas grava, ĉar la Okcidenta Romia imperio estis tre malforta dum jam iom da tempo, dum Romia kulturo postvivis almenaŭ en Italio dum ankoraŭ kelkaj jardekoj. Hodiaŭ, iuj datas la komencon de la Mezepoko al la dividiĝo kaj kristaniĝo de la Romia imperio (4-a jarcento), dum aliaj, kiel Henri Pirenne rigardas la epokon ĝis la estiĝo de Islamo (7-a jarcento) kiel "malfrua klasika".
En Okcidento, oni ofte dividas Mezepokon en fruan periodon (iafoje misnomata la "Malluma Epoko", almenaŭ de la 5-a ĝis la 8-a jarcentoj) de ŝanĝiĝemaj regnoj, relative malalta nivelo de ekonomia agado kaj sukcesaj eniroj de nekristanaj popoloj (slavoj, araboj, skandinavoj, madjaroj); mezan periodon (la Alta Mezepoko) de disvolviĝintaj institucioj de sinjoreco kaj vasaleco, kastel-konstruado kaj ĉevalarajda militado, kaj revigliĝanta urba kaj komerca vivo; kaj malfruan periodon de kreskanta reĝa potenco, la estiĝo de komercaj interesoj kaj malfortiĝo de kutimaj ligoj de dependeco, speciale post la pesto de la 14-a jarcento.
Fina Romia Imperio[redakti | redakti fonton]
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Disfalo de la Romia Imperio.
Malfrua romia statuo prezentanta la kvar Tetrarkojn, nun en Venecio [1].
La Romia Imperio atingis sian plej grandan teritorian amplekson dum la 2a jarcento p.K.; la sekvaj du jarcentoj travivis la malrapidan malkreskon de romia kontrolo de ĝiaj malproksimaj teritorioj.[2] Ekonomiaj aferoj, inkluzive de inflacio, kaj ekstera premo sur la limoj kombiniĝis por igi la 3an jarcenton tre malstabila, kaj imperiestroj venadis al la trono nur por esti rapide anstataŭigitaj per novaj uzurpantoj.[3] Armeaj elspezoj kreskis konstante dum la 3a jarcento, plejparte en respondo al la milito kun Sasanida Irano, kiu revivigis en la mezo de la 3a jarcento.[4] La armeo duobliĝis en grandeco, kaj kavalerio kaj pli malgrandaj trupoj anstataŭigis la legion kiel la ĉefa taktika unuo.[5] La bezono de enspezo kaŭzis pliigitajn impostojn kaj malkreskon en nombroj da la kuriaj, aŭ terposedantaj, klasoj, kiuj volis malpezigissiajn ŝultrojn el la ŝarĝoj por translokigi tiujn al iliaj naskiĝurboj.[4] Pli da burokratoj estis necesaj en la centra administracio por trakti la bezonojn de la armeo, kio kondukis al plendoj de civiluloj ke ekzistis pli da impostokolektistoj en la imperio ol impostpagantoj.[5]
La imperiestro Diokleciano (284-305) dividis la imperion en aparte administritajn orientan kaj okcidentan duonojn en 286; la imperio ne estis konsiderita dividita memstare laŭ loĝantoj aŭ regantoj, ĉar leĝaj kaj administraj promulgoj faritaj en unu dividaĵo estis konsideritaj validaj en la alia..[6] En 330, post periodo de civita milito, Konstantino la Granda (306-337) refondis la grandurbon Bizanco kiel la lastatempe renomita orienta ĉefurbo, Konstantinopolo.[7] La reformoj fare de Diokleciano fortigis la registaran burokration, reformitan impostadon, kaj fortigis la armeon, kiu prokrastis la provizorajn problemojn de la imperio sed ne solvis la strukturajn problemojn kiujn ĝi alfrontis: nome troa impostado, malkreskanta naskoprocento, kaj premoj sur ĝiaj limoj, inter aliaj.[8] Enlanda milito inter rivalaj imperiestroj iĝis ofta en la mezo de la 4-a jarcento, distrante soldatojn de la limfortoj de la imperio kaj permesante al invadantoj invadi.[9] Dum multo da la 4-a jarcento, romia socio stabiliĝis en nova formo kiu deviis de la pli frua klasika periodo, kun pliiga abismo inter la riĉuloj kaj senhavuloj, kaj malkresko en la vigleco de la pli malgrandaj urboj.[10] Alia ŝanĝo estis la Kristanigo, aŭ konvertiĝo de la imperio al kristanismo, laŭpaŝa procezo kiu daŭris de la 2a ĝis la 5-a jarcentoj.[11][12]
Mapo de la proksimumaj politikaj limoj en Eŭropo proksimume 450
En 376, la ostrogotoj, fuĝante de la hunoj, ricevis permeson de imperiestro Valento (364-378) ekloĝi en la romia regiono Trakio en Balkanio. La kompromiso ne iris glate, kaj kiam romiaj oficialuloj mistraktis la situacion, la ostrogotoj komencis al atako kaj rabaĵo.[13] Valento, provanta demeti la malordon, estis mortigita kontraŭbatalante la ostrogotoj ĉe la Batalo de Adrianopolo la 9an de aŭgusto 378.[14] Same kiel la minaco de tiaj tribaj konfederacioj de la nordo, ankaŭ internaj dividoj ene de la imperio, precipe ene de la Kristana Eklezio, iĝis kulpaj problemoj.[15] En 400, la visigotoj invadis la Okcident-Romian Imperion kaj, kvankam dum nelonge ili estis devigitaj foren de Italio, en 410 ili fine rabis Romon.[16] En 406 la alanoj, vandaloj, kaj suevoj trapasis en Gaŭlion;dum la venontaj tri jaroj ili disvastiĝis trans Gaŭlio kaj en 409 trapasis la Pireneojn en nuntempan Hispanion.[17] La Elorienteŭropaj popolmigradoj komenciĝis, kiam diversaj popoloj, komence plejparte ĝermanaj popoloj, moviĝis en tuta Eŭropo. La Frankoj, Alemanoj, kaj la Burgundoj ĉiuj alvenis en norda Gaŭlio dum la Engloj, Saksoj, kaj Jutoj setliĝis en Britio.[18] En la 430-aj jaroj la hunoj komencis invadi la imperion; ilia reĝo Atilo (ĉ. 434-453) gvidis invadojn en Balkanion en 442 kaj 447, en Gaŭlion en 451, kaj en Italion en 452.[19] La huna minaco restis ĝis la morto de Atilo en 453, kiam la huna konfederacio kiun li estis gvidinta faliĝis dise.[20] Tiuj invadoj de la triboj tute ŝanĝis la politikan kaj demografian naturon de kio estis la Okcident-Romia Imperio.[18]
Ĉirkaŭ la fino de la 5-a jarcento la okcidenta sekcio de la imperio estis dividita en pli malgrandajn politikajn unuojn, regitajn fare de la triboj kiuj invadis en la komenca parto de la jarcento.[21] La elpostenigo de la lasta imperiestro de la okcidento, nome Romulo Aŭgusto, en 476, tradicie markis la finon de la Okcident-Romia Imperio.[22] La Orienta Romia Imperio, ofte menciita kiel la Orientromia Imperio post la falo de sia okcidenta ekvivalento, havis malgrandan kapablon certigi kontrolon de la perditaj okcidentaj teritorioj. La imperiestroj de la Bizanca Imperio konservis kontrolon super la teritorio, sed neniu el la novaj reĝoj en la okcidento kuraĝis levi sin al la pozicio de imperiestro de la okcidento, dum bizanca kontrolo de la plej granda parto de la okcidenta imperio ne povis esti daŭrigita; la rekonkero de la itala duoninsulo kaj mediteranea periferio fare de Justiniano (reg. 527-565) estis la ununura, kaj provizora, escepto.[23]
Frua Mezepoko[redakti | redakti fonton]
Novaj socioj[redakti | redakti fonton]
Bizanca survivado[redakti | redakti fonton]
Okcidenta socio[redakti | redakti fonton]
Apero de Islamo[redakti | redakti fonton]
Komerco kaj ekonomio[redakti | redakti fonton]
Eklezio kaj monaĥismo[redakti | redakti fonton]
Alta Mezepoko[redakti | redakti fonton]
Malfrua Mezepoko[redakti | redakti fonton]
Bildaro[redakti | redakti fonton]
Konstruado (periodo 1100 ... 1300
Armiloj de fina periodo de Mezepoko
Kontraŭfortikaĵa armilo de Mezepoko
Aleksandro la 3-a, papo en 1159 ... 1181
Mezepoko en bildstrio: Varma Mezepoko de Serĝo Sir' eldonita de SAT-EFK en 2014, ekzemplo de parodia bildostria literaturo pri mezepokaj mitoj en Esperanto kun speciala dediĉo al heraldiko.
Diversaĵoj[redakti | redakti fonton]
En la japana historio la epoko de ĉirkaŭ 1200 ĝis ĉirkaŭ 1600 estas nomata la mezepoko aŭ la japana mezepoko. Tiu epoko karakteriziĝis per forta superrego de budhismo kaj feŭdismo.
La malgranda alteco de homoj en la mezepoko estas vaste disvastiĝinta, sed nuntempe refutita opinio. Esploroj ĉe skeletoj en la lastaj jardekoj montriĝis, ke la meza alto de la mezepoka homo kompareblas al tiu de la homoj komence de la 20-a jarcento.
Eŭropo spertis en la alta mezepoko gravan varmoperiodon, tiel ke en Anglujo oni kreskigis vitojn.
Nur en la 14-a / 15-a jarcento malpliboniĝis la klimato kaj estiĝis la tiel nomata malgranda glacia epoko. Pro tio ŝanĝis la nutrado kaj parte estiĝis subnutrado, kio kaŭzis malaltiĝon de la averaĝa korpoalto dum la sekvaj jarcentoj.
Mezepoko en modernaj kulturo, arto kaj literaturo[redakti | redakti fonton]
Bibliografio[redakti | redakti fonton]
Giulio D'Onofrio, STORIA DEL PENSIERO MEDIEVALE, Città Nuova, 2011.
Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]
Blazono, Foiro, Gotiko, Katedralo, Kavaliro, Komunuma movado, Mezepoka sieĝa armilaro, Mezepoka literaturo, Mezepoka militado, Mezepokaj fortikaĵoj, Mezepoka inkvizicio, Mezepoka muziko, Monaĥo, Okcidenta skismo, Pilgrimado, Romaniko, Romanika arkitekturo, Trobadoroj, Trouvères, Vikingoj.
Islama invado de Iberio
Mezepoka medicino de Okcidenta Eŭropo
Notoj[redakti | redakti fonton]
↑ Tansey, et al. Gardner's Art Through the Ages p. 242
↑ Cunliffe Europe Between the Oceans pp. 391–393
↑ Collins Early Medieval Europe pp. 3–5
↑ 4,0 4,1 Heather Fall of the Roman Empire p. 111
↑ 5,0 5,1 Brown World of Late Antiquity pp. 24–25
↑ Collins Early Medieval Europe p. 9
↑ Collins Early Medieval Europe p. 24
↑ Cunliffe Europe Between the Oceans pp. 405–406
↑ Collins Early Medieval Europe pp. 31–33
↑ Brown World of Late Antiquity p. 34
↑ Brown World of Late Antiquity pp. 65–68
↑ Brown World of Late Antiquity pp. 82–94
↑ Collins Early Medieval Europe p. 51
↑ Bauer History of the Medieval World pp. 47–49
↑ Bauer History of the Medieval World pp. 56–59
↑ Bauer History of the Medieval World pp. 80–83
↑ Collins Early Medieval Europe pp. 59–60
↑ 18,0 18,1 Cunliffe Europe Between the Oceans p. 417
↑ James Europe's Barbarians pp. 67–68
↑ Bauer History of the Medieval World pp. 117–118
↑ Wickham Inheritance of Rome p. 79
↑ Wickham Inheritance of Rome p. 86
↑ Collins Early Medieval Europe pp. 116–134
Aliaj projektoj[redakti | redakti fonton]
Mezepoko en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Kategorio Mezepoko en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]
Havendaj artikoloj malpli grandaj ol 30 kB
Informoj pri la paĝo
Citi ĉi tiun artikolon
Ĉi tiu paĝo estis lastafoje redaktita je 13:49, 1 mar. 2017.
La teksto disponeblas laŭ la permesilo Krea Komunaĵo Atribuite-Samkondiĉe 3.0 Neadaptita; eble aldonaj kondiĉoj aplikeblas. Vidu la uzkondiĉojn por detaloj.
Regularo pri respekto de la privateco
Vidigo por porteblaj aparatoj