eo it eo en eo eo eo eo pt eo it eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo fr eo eo eo eo eo eo eo eo de eo it pl es it es en eo pl en es ro eo en ro it sv en war lt it eo eo es eo eo eo eo it pt eo ceb es pt eo eo et it eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo es it es eo it eo eo eo eo eo eo es es pt eo es eo eo es eo es eo fi eo en fi pt es eo es es ms lt eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo it eo it it eo uk it en eo pt eo es en eo eo eo it pt eo es es eu nl eo eo eo it eo eo en de en en eo eo eo eo eo en eo it eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr nl eo eo it eo eo et eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo tt cv nl de am an ar fr arz as en en az ku uz de lt ru sv bg id ms bn bo bpy br hbs_lat uk ca en mhr id mzn it hbs_lat pl vi cy da de fr hi el en es et eu ast fa fi et nn fr it da en fy de hu ja lt gn gom de de ku he hi tl hbs_lat tl hu hy it id fr en hy es is it ja fr jbo jv ka az uz jv kk fi km ko hi ku pl cs it it lb ru hbs_cyr it it en nl hu lo fa lt lv en id en ml be mr ms en es my ru mzn ceb it nds af ne ne nl nb nb es fi tl fr it it or ta pa cs mai en pl pms pnb ps pt io de ro vi ru ru sa bxr zh es jbo en sd hbs_lat si en sk sl en et sq hbs_lat id nl sv hu en ta te en th tr ceb tr tr en oc ug fy ur uz fr fi vi tr ceb pl zh xmf he da en zh zh fr zh eo eo eo eo eo eo eo eo eo
El Vikipedio, la libera enciklopedio
Jump to navigation Jump to search
Religio estas sistemo de ideoj kaj praktikoj, kiu celas rilatigi homojn al ia ĝenerala ordo de ekzisto. La plej multaj religioj havas rakontojn kaj simbolojn kiuj celas klarigi la sencon de la vivo kaj la originon de la kosmo kaj la vivo, kaj celas doni gvidon en demandoj de moralo, etiko kaj vivstilo. La kredo-sistemo de multaj religioj inkluzivas kredon je iuj transcendaj aŭ supernaturaj fortoj, ofte en la formo de unu aŭ pluraj dioj.
La religioj kun la plej multaj anoj estas kristanismo (31,5% de la homaro), islamo (23,2%), hinduismo (15%) kaj budaismo (7,1%).[1] 16,3% de la homaro konsideras sin senreligia.[1]
4 Estonto de la religioj
6 Listo de religioj laŭ grandeco
8 Religiaj fondintoj kaj filozofoj
10 Sanktaj lokoj kaj pilgrimejoj
PIV (2005) difinas la vorton "religio" jene: "Tuto de la sintenoj kaj faroj, per kiuj homoj klopodas interrilati kun supernaturaj estuloj, por ekzemple peti favoron aŭ certigi al si postmortan definitivan feliĉon". La difino en ReVo tekstas jene: "Idearo kaj praktiko de rilatoj inter la homo kaj la transmondo, supernaturaj estuloj, vivo kaj morto, la bazaj valoroj kaj moroj".
Ambaŭ difinoj antaŭsupozas, ke religio devas esti bazita sur kredo je supernaturaj estuloj. Tiajn vortarajn difinojn religi-sciencistoj ĝenerale konsideras problemaj, ĉar ekzistas ankaŭ religioj, kiuj ne preskribas kredon je io supernatura, ekzemple la Unuisma Universalismo kaj kelkaj branĉoj de budaismo kaj hinduismo. Ekzemplo de religiscienca difino de "religio", kiu evitas mencion de kredo je io supernatura, estas la jena difino fare de Clifford Geertz: "Religio estas sistemo de simboloj, kiu establas fortajn, intense efikantajn kaj longdaŭrajn humorojn kaj motivecojn en homoj per tio, ke ĝi vortumas ideojn pri ĝenerala ordo de ekzisto kaj vestas tiujn ideojn per tia aŭro de fakteco, ke la humoroj kaj motivecoj ŝajnas plene realaj."[2]
En la latina lingvo la vorto religio havis multajn diversajn signifojn: apud "diotimo", "(di)respekto", "pieco", "kredo", "kulto", "sanktaĵo", "sankteco" ankaŭ "sankta promeso", "ĵuro", konsidero", "zorgemo", "precizemo", "skrupulo", "konscienceco", "konsciencriproĉo", "superstiĉo", "peko" kaj "kondamno".
La plej fruaj skribaj atestoj de la ekzisto de tiu ĉi vorto troviĝas en la komedioj de Plaŭto kaj en la politikaj paroladoj de Katono de la 3-a kaj 2-a jarcentoj a.K.).
Cicerono asertas, ke la vorto religio devenas de relegere, kio signifas laŭvorte "denove volvi" kaj en figura senco "pripensi", "atenti". Li rilatigis tion al la templa kulto, kiu postulas zorgeman priatenton.
Lactantius (Divinae Institutiones 4, 28) vidas la originon de la vorto en religare (alligi, retroligi). Laŭ li, la origina signifo do povas esti "pia pripenso" aŭ "retroligo" al (dia) origino de la universo.
Laŭ la franca lingvisto Émile Benveniste, religio devenis de la sama radiko kiel legere (rikolti). Sekve li supozas ke religio signifis "rerikolto", ĉar la romiaj pastroj "rerikoltis" la rikoltaĵojn, kiujn oni metis en la templajn sanktejojn kiel oferojn al la gedioj.
Plej malnovaj spuroj[redakti | redakti fonton]
Laŭ sciencistoj entombigoj kaj poste aĵoj metitaj en tombojn estas unuaj arkeologiaj signoj de religia esprimo. Laŭ tio unuaj spuroj datas de ĉirkaŭ 120.000 a.K., kaj ĉe homo sapiens kaj ĉe la neandertala homo.
Ekde ĉirkaŭ 40.000 a.K. kun la alveno de pli artistaj skulptaĵoj, pentraĵoj kaj muzikiloj, la indikoj estas pli klaraj. Sed al kiuj religiaj konceptoj rilatas la trovitaĵoj, ne klaras.[3]
Malnovaj religioj[redakti | redakti fonton]
Multaj el la ankoraŭ nuntempe ekzistantaj religioj radiĝis en prahistoriaj tempoj. Aliaj fruaj religioj estingiĝis kaj estas ofte malfacile kompreneblaj detale, ĉar malkompleta transdono malhelpas la komprenon kaj religiajn konceptojn malfacile kaj diverse interpreteble indikas arkeologiaj artefaktoj.
Eĉ kiam ekzistas multaj skribaj fontoj (ekzemple ĉe la antikvaj religioj de la grekoj kaj romianoj) konoj pri praktiko de kultoj kaj individua agado ne estas kompletaj. Konoj venas ofte ĉefe de la mitologio, ekzemple tiuj de la keltoj kaj ĝermanoj, sed pri kultoj oni preskaŭ nenion scias.
Inter historiaj religioj estis (ordigite laŭloke kaj laŭepoke):
Busto de Zeŭso trovita en Otricoli Vatikanaj muzeoj.
Estonto de la religioj[redakti | redakti fonton]
Disvastiĝis en iuj kulturaj sektoroj de nia epoko, dirita postmoderna, la konvinko, foje subtenata per longaj rezonadoj, ke iom post iom la homaro ne plu sentos la bezonon de religio kaj Dio aŭ dioj. Al tio helpas la studo de la evoluo de la homaro pere de antropologio. Post ĉirkaŭ unu jarcento oni provas mezuri la forton de tiu prognozo. Jen ne forgesebla kontribuo de la libro God is back (Dio estas revenanta), The Pinguin Press, Anglio. Ties du aŭtoroj, unu katolika la alia ateismema, konstatigas, pruvesubokule, ke la prognozo, fundita sur la ekvacio "scienco plus sekulariĝo = malfajriĝo de religio" trompiĝis, almenaŭ ĝis nun, ĉar en la mondo ĉu adhero al religiaj kredoj ĉu intima orientiĝo al Dio plukreskas post la kontraŭreligia blovado. La enketantoj-esplorantoj estas du opinionistoj de la anglalingva gazeto The Economist.
Religia persekutado[redakti | redakti fonton]
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Religia persekutado.
Laŭ la tradicio, la komencaj kristanoj utilis kiel nutraĵo por leonoj en la Koloseo de Romo.
Religia persekutado estas la sistema mistraktado de individuo aŭ grupo de individuoj kiel reago al ties religiaj kredoj aŭ aliĝoj aŭ al manko de tio. Ĉar la religio aŭ manko de religio de persono ofte determinas je grava etendo ties moralon, mondorigardon, mem-konscion, kondutojn al aliuloj, kaj ĝenerale la personan identecon, religiaj diferencoj povas esti gravaj kulturaj, personaj, kaj sociaj faktoroj. Je socia nivelo, tiu malhumanigo de partikulara religia grupo povas tuj rezulti en violento aŭ aliaj formoj de persekutado. Ja, en multaj landoj, la religia persekutado rezultis en tiom enorma violento ke ĝi estis konsiderata atako kontraŭ la homaj rajtoj.
Religioj[redakti | redakti fonton]
Ĉefa artikolo: Listo de Religioj
Babismo - Bahaa Kredo - Budhismo - Hinduismo - Islamo - Ĝajnismo - Judismo - Kristanismo -Novaj religioj de Japanio - Nova Erao - Novpaganismo - Oomoto - Orfeismo - Rastafarianismo - Sankta Dajmo - Scientologio - Sikismo - Spiritismo - Ŝamanismo - Taoismo - Unitarismo - Ŭonbulismo - Urantio - Viĉo --- Kulto
Listo de religioj laŭ grandeco[redakti | redakti fonton]
Laŭ grupoj[redakti | redakti fonton]
La nomon ĉiam sekvas nombro de kredantoj. Oni diras, ke en la mondo ekzistas 5 aŭ 6 ĉefaj mondaj religioj (tio estas la unuaj ĉe la listo).
Ĝenerala vido de la baziliko de Sankta Petro, simbola centro de la romkatolikismo.
La Kaabo, en Mekko, Sauda Arabio, estas la centro de Islamo.
Kristanismo entute: 2,1 miliardoj; inkluzivas:
Orienta ortodoksismo 240 milionoj
ĉinaj tradiciaj religioj: 394 milionoj
Konfuceismo (ofte ne rigardata kiel religio)
la ĉina tradicia religio (se malsamus taoismon)
La nombron de sekvantoj de la tradiciaj ĉinaj religioj estas malfacile kalkuli (aŭ distingi).
origine indiĝenaj: 300 milionoj
afrikaj tradiciaj kaj diasporaj: 100 milionoj
Surbaze de la tuta homaro de Nord-Koreo
Malfacilas distingi sekvantojn de la juda religio disde nuraj membroj de la juda popolo aŭ kulturo.
Bahaa Kredo: 7 milionoj
La vera nombro Bahaanoj estas forte disputadita
La vera nombro estas nur malklare konata
Babismo: kelkaj miloj precipe en Irano kaj Uzbekio
Oni ofte diskutas pri Ateismo, ĉu ĝi estus inkluzivita kiel religio - se jes, tiam ĝi troviĝus ĉe la tria loko kun 1,1 miliardoj da "kredantoj".
Ankaŭ ekzistas multaj pli malgravaj sektoj kaj novaj religioj, ekzemple Oomoto aŭ (se oni pretas konsideri ĝin religio) Scientologio.
Laŭ nombroj[redakti | redakti fonton]
Hinduismaj pilgrimuloj baniĝantaj en la Gango en Varanasi.
La plej grandaj religioj, sektoj kaj kredoj (milionoj da kredantoj):
1943 Kristanismo (32,8% de homaro)
359 ĉina tradicia religio (6,1%)
249 etnaj religioj (4,2%)
100 nova religio (1,7%)
Sanktaj libroj[redakti | redakti fonton]
Avesto - Biblio - Daŭdeĝingo - Korano - Tripitako - Vedoj - Bhagavad Gitao - Libro de Mormon - Persa Bayán - Kitáb-i-Aqdas
Aliaj spiritismaj libroj: Kurso pri mirakloj
Religiaj fondintoj kaj filozofoj[redakti | redakti fonton]
Moseo - Laozio - Budho - Sokrato - Konfuceo - Jesuo - Mani - Mohameto - Báb - Bahá'u'lláh
Dioj / Mitologio[redakti | redakti fonton]
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Listo de dioj.
Dio kaj Adamo ĉe la Siksta Kapelo.
Dio aŭ dioj estas, laŭ multaj religioj kaj aliaj kredosistemoj, la plej alta supernatura, ĉiopova, estaĵo aŭ estaĵoj, kiuj kreis aŭ regas la mondon, ekzemple per la dia providenco. Laŭ la diversaj religioj aŭ kredoj oni parolas pri multaj dioj (politeismo), nur unu Dio (monoteismo) aŭ neniu dio (ateismo). Estas ankaŭ filozofiaj konceptoj de dio, pli aŭ malpli malnaivaj (vidu panteismon, deismon). Nuntempe inter la homoj diras sin 53 % monoteistoj, 26 % politeistoj kaj 21 % ateistoj. La teologoj konsideris varion de atribuaĵoj al la nombraj konceptoj diferencaj pri Dio. Inter tiuj, plej komunaj estas la jenaj: ĉiosciado, ĉiopovo, ĉieesteco, ĉiobonvoleco (perfekta boneco), simpleco, eterneco kaj neceseco. Dio estis konsiderata ankaŭ kiel de naturo senkorpa, personal, la fonto de ĉia moralo, ktp. Tiaj atribuaĵoj jam estis priskribitaj laŭ diferencaj gradoj fare de la unuaj filozofoj-teologoj judaj, kristanaj kaj islamaj, kiaj Maimonido,[4] Aŭgusteno de Hipono,[4] kaj Algazelo,[5] respektive. Multaj elstaraj kaj mezepokaj kaj modernaj filozofoj disvolvigis argumentojn porajn pri la ekzisto de Dio.[5] Same nombraj famaj filozofoj kaj intelektuloj disvolvigis argumentojn malporajn pri la ekzisto de Dio.
Listo de dioj[redakti | redakti fonton]
Afrodito - Alaho - Apolono - Areso - Artemisa - Atena - Demiurgo - Devia - Diana - Dionizo - Eternulo - Ganeŝo - Hadeso - Hefesto - Hera - Hermeso - Hestia - Izisa - Jehovo - Jesuo Kristo - Kecalkoatlo/Kukulkano - Oziriso - Persefona - Pozidono - Sankta Triunuo - Satano - Ŝivo - Viŝnuo - Zeŭso
Sanktaj lokoj kaj pilgrimejoj[redakti | redakti fonton]
Ciono - Delfoj - Epidaŭro - Kaaba - Templo de Artemisa - Templo de Jerusalemo - Szczyrk Górka - Bahaa Mondcentro
Sanktaj agoj[redakti | redakti fonton]
Komunio - Meditado - Fasto - Pilgrimado - Preĝado - Almozdono -
Religia arto estas nomigo uzata por ĉiuj artaj produktoj kiuj havas kiel celon kulton, adoron aŭ prezentadon de religio aŭ dio. Laŭlonge de la jarcentoj la religia arto klopodas prezenti diajn rakontojn kaj aspektojn pere de pentraĵoj, skulptaĵoj kaj mozaikoj. La reprezentoj plej oftaj en kristanismo por ekzemplo montras la bapton, la juĝon, la krucumon, la morton kaj la resurekton de Kristo, kaj ankaŭ aliajn temojn rilatajn al la Virgulino Maria aŭ bildojn de epizodoj de la Biblio.
Sanktaj lingvoj[redakti | redakti fonton]
Latina lingvo - Greka lingvo - Sanskrito - Hebrea lingvo - Aramea lingvo - Araba lingvo - Persa lingvo - Joruba lingvo
Postmorta ekzisto[redakti | redakti fonton]
Infero - Metempsiĥozo - Neniigeco - Nirvano - Purgatorio - Paradizo - Reenkarniĝo
Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]
Kategorio Religio en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Kategorio Religio en la Vikinovaĵoj (Liberaj novaĵoj)
Kritiko al la religio
Referencoj[redakti | redakti fonton]
↑ 1,0 1,1 Tutmonda religia pejzaĝo] laŭ Pew Research Center
↑ Geertz, C. (1993) Religion as a cultural system. En: The interpretation of cultures: selected essays, Geertz, Clifford, paĝoj 87-125. Fontana Press. Anglalingva originalo de la citaĵo: "A religion is a system of symbols which acts to establish powerful, pervasive, and long-lasting moods and motivations in men by formulating conceptions of a general order of existence and clothing these conceptions with such an aura of factuality that the moods and motivations seem uniquely realistic."
↑ Paál, Gábor Archäologie des Glaubens – Wie die Götter auf die Welt kamen (Arkeologio de kredo - Kiel dioj naskiĝis) en: Clas, Detlef und Paál, Gábor: Gottes Bilder – Warum wir glauben (Diaj bildoj - Kial ni kredas), 25–43, Filderstadt 2006
↑ 4,0 4,1 Paul Edwards. "God and the philosophers" en Ted Honderich. (eld)The Oxford Companion to Philosophy, Oxford University Press, 1995.
↑ 5,0 5,1 Alvin Plantinga. "God, Arguments for the Existence of," Routledge Encyclopedia of Philosophy, Routledge, 2000.
Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]
Majoraj religioj de la mondo (angle).
Interreta arkivo de sanktaj libroj (ĉefe angle).
La Enciklopedio de religio kaj socio (angle).
Eŭropa instituto de religiaj studoj (angle kaj france).
Havendaj artikoloj malpli grandaj ol 30 kB
Informoj pri la paĝo
Citi ĉi tiun artikolon
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni
Ĉi tiu paĝo estis lastafoje redaktita je 21:02, 15 jan. 2019.
La teksto disponeblas laŭ la permesilo Krea Komunaĵo Atribuite-Samkondiĉe 3.0 Neadaptita; eble aldonaj kondiĉoj aplikeblas. Vidu la uzkondiĉojn por detaloj.
Regularo pri respekto de la privateco