eo es eo eo eo eo eo es eo eo eo eo da eo eo hbs_lat fr fr en eo en eo eo eo eo eo eo es lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo
Redaktado de Interreto - Vikipedio
Averto: Vi ne estas ensalutinta. Via IP-adreso enregistriĝos en la redakta historio de tiu ĉi paĝo. Se vi ensalutas aŭ kreas konton, viaj redaktoj estos atribuitaj al via salutnomo, kune kun aliaj bonaĵoj.
Kontrolo kontraŭ spamo. Ne entajpu ion ajn!
[[Dosiero:WorldWideWebAroundWikipedia.png|eta|dekstra|300px|Mapo de la [[TTT]] ĉirkaŭ [[Vikipedio]].]] '''Interreto''' (nomita unue anglalingve kiel '''''Internet''''') estas tutmonda alirebla sistemo de [[komputila reto|komputilaj retoj]], kiu transsendas [[datumo]]jn laŭ [[IP|Interreta Protokolo]] kaj multaj aliaj [[protokolo]]j. Ĝi konsistas el miloj da pli malgrandaj [[komerco|komercaj]], organizaciaj, [[akademio|akademiaj]], [[registaro|registaraj]], kaj personaj komputilaj retoj. Ĝi portas diversajn informojn kaj servojn, kiel [[retpoŝto]]n, [[babilejo|retbabilon]], kaj la interligitajn retpaĝojn kaj aliajn dosierojn de la [[TTT|Tut-Tera Teksaĵo]]. Pli ĝenerale, '''interreto''' (minuskle) estas iu aro de interkonektitaj komputiloj. == Historio de interreto == [[Dosiero:Internet map 1024.jpg|eta|maldekstra|Bildo de multaj vojoj tra parto de interreto.]] La radiko de interreto troveblas en la jaro [[1969]] kun la starigado de la [[ARPANET]], projekto de akademiaj studentoj sub la patroneco de la [[DARPA]], fako de la [[Usona Departemento de Defendo]]. Iu frua studo kiu aldoniĝis al ARPANET inkluzivis laboron por malcentralizaj retoj, teorion pri atendovicoj kaj pakaĵa ŝanĝado. Tamen, ARPANET mem ne kunfunkciis glate kun aliaj komputilaj retoj kiuj ne uzis ĝian propran protokolon. Ĉi tiu problemo inspiris plian disvolvadon de multtavola protokolo uzebla trans multaj specoj da retoj. Je la [[1-a de januaro]] [[1983]], la centra retprotokolo de ARPANET ŝanĝiĝis de [[NCP]] al [[TCP/IP]], kio markas la komencon de la Interreto, kiel ni nun ĝin konas. Alia grava klopodo en la disvolvado de la Interreto estis la konstruado de universitata ĉefreto (la [[NSFNet]]) en [[1986]] fare de la [[Nacia Scienca Fondaĵo (Usono)|Nacia Scienca Fondaĵo]]. Gravaj apartaj retoj kiuj estis sukcese akomoditaj en la Interreton inkluzivas la [[Usenet]]-on kaj la [[Bitnet]]-on. La reto ekhavis publikan fasadon en la [[1990-aj jaroj]]. En 1989, [[Tim Berners-Lee]] eklaboris pri [[HTTP]], [[HTML]] kaj la unuaj pluraj retpaĝoj ĉe [[CERN]] en [[Svislando]]. En aŭgusto [[1991]], li publikigis sian projekton [[Tut-Tera Teksaĵo]]. Kelkaj akademiaj kaj registaraj institucioj kontribuis paĝojn, sed la vasta publiko ankoraŭ ne vidis ilin. En [[1993]], la unua versio de la retumilo ''[[Mosaic]]'' estis eldonita, kaj ekde frua [[1994]], la intereso de la publiko kreskis. En [[1996]] la vorto "Interreto" iĝis ofta termino, sed ĝi rilatis preskaŭ tute al la TTT. Dume, tra la tuta jardeko, la Interreto sukcese sorbis la plej grandan parton el la antaŭe ekzistantaj komputilaj retoj, kvankam iuj retoj kiel [[FidoNet]] ankoraŭ apartas. Ĉi tiun kreskon oni ofte atribuis al la manko de centra administrado kiu permesas organan kreskon de la reto. Ankaŭ, la neproprieteco de la Interreto kuraĝigas kunfunkcieblon <!-- angla: "interoperability"? --> kaj malebligas al unuopaj firmaoj tro regi la reton. == Interreta protokolaro == Aparte de la kompleksegaj fizikaj konektaĵoj kiuj konsistigas sian substrukturon, la interreto kunteniĝas per protokoloj, kiuj priskribas kiel interŝanĝi [[datumo]]jn per la reto. Malsame de pli malnovaj komunikadaj sistemoj, la [[Interreta protokolaro]] estis intence desegnita esti indiferenta pri la suba fizika medio. Kiu ajn komunikada reto, perdrata aŭ sendrata, kiu kapablas porti ambaŭsencajn ciferecajn datumojn, povas porti Interretajn signalojn. Tiel, Interretaj pakaĵoj fluas tra perdrataj retoj kiel kupra drato, [[samaksa kablo]] kaj [[fibrooptika kablo]]; kaj tra sendrataj retoj kiel "[[Wi-fi]]". <!--Ĉu estas pli bona vorto ol "Wi-fi"?--> Kune, ĉi-tiuj retoj, kiuj uzas la samajn altnivelajn protokolojn, formas la Interreton. La interretaj protokoloj devenas de diskutadoj en la ''Internet Engineering Task Force'' ([[IETF]], esperante: Task-komitato pri Interreta Inĝenierarto) kaj ĝiaj [[laborgrupo]]j kiuj estas malfermaj al publika partopreno kaj kontrolo. Ĉi tiuj komitatoj produktas dosierojn kiuj dokumentoj estas nomitaj "Petoj por Komentoj". Kelkaj el tiuj ĉi dokumentoj estas levitaj al la nivelo de "Interreta Normo" fare de la Interreta Arkitektura Komitato ([[IAB]] aŭ ''Internet Architecture Board'' anglalingve). Iuj el la plej uzataj protokoloj en la protokolaro de la Interreto estas IP, TCP, UDP, DNS, PPP, SLIP, ICMP, POP3, IMAP, SMTP, HTTP, HTTPS, SSH, Telnet, FTP, LDAP, SSL, kaj TLS. Iuj el la popularaj servoj en la Interreto kiuj uzas tiujn protokolojn estas retpoŝto, mesaĝ-forumoj (newsgroups) de Usenet, dosier-interŝanĝo ("file sharing"), Tuja mesaĝilo ("Instant Messenger"), la Tut-Tera-Teksaĵo, Gopher, "session access", WAIS, finger, IRC, MUDs, kaj MUSHs. El tiuj, retpoŝto kaj la Tut-Tera-Teksaĵo estas evidente la plej multe uzataj, kaj multaj aliaj servoj sin bazas sur tiuj, ekzemple poŝtlistoj kaj [[blogoj]]. La interreto ebligas la provizadon de realtempaj servoj, kiaj retradio kaj "webcasts" kiujn one povas ricevi ie ajn en la mondo. Iuj aliaj popularaj servoj de la Interreto ne tiel kreiĝis, sed estis originale bazitaj sur komerce privataj (proprietaj) sistemoj. Tiuj inkluzivas je IRC, ICQ, AIM, kaj Gnutella. Jam ekzistas multaj analizoj pri la Interreto kaj ties strukturo. Ekzemple, oni konstatis ke la vojrega strukturo ("routing structure"), IP, de la Interreto kaj la hipertekstaj ligiloj de la Tut-Tera-Teksaĵo estas ekzemploj de senskalaj retoj ("scalefree"). Laŭ maniero simila al tio kiel Interretaj provizantoj interkonektas per Interretaj interŝanĝnodoj, ankaŭ esplor-retoj emas interkonekti en grandaj subretoj kiaj: * GEANT * Internet2 * GLORIAD Tiuj siavice konstruiĝas sur relative pli malgrandaj retoj. Vidu ankaŭ la liston de akademiaj komputilaj ret-organizaĵoj. En grafikaĵoj pri interretoj, la Interreton ofte signas nub-simbolo, en kiun, kaj el kiu, retaj komunikaĵoj povas iri. == Fizike == La interreto konsistas el retoj kun diversaj administramaniero, kiuj estas kunmetataj. Inter ili estas ĉefe *provizantoretoj, al kiuj la komputiloj de klientoj estas konektita *firmaoretoj (Intraretoj), kiuj interkonektas firmaokomputilojn *universitataj kaj sciencaj retoj Fizike, la interreto konsistas ĉefe el [[glasfibrokablo]]j ĉe la konektoj de la supre nomitaj retoj kaj en la [[ĉefretoj]] de grandegaj retoj. Glasfibrokabloj ebligas grandegan transmetkapaciton kaj estis instalita kaj lande kaj mare. Ankaŭ [[anteno|anten-]] kaj [[satelito|satelitkomunikado]] faras parte de ĝi, sed nur malmulte. Je la lasta parto, ĉe la domkonektejo, la datumaro ofte estas transportata tra kuprolineoj de [[telefono|telefon-]],[[televido|televidkabloj]] kaj plimultiĝante ankaŭ per antenoj, [[sendrata reto]] aŭ [[UMTS]]. Civilaj homoj atingas la interreton kun malgranda transmetrapido per [[Modemo]],[[ISDN]] aŭ kun granda transmetrapido per [[DSL]], [[Modemo|kabla modemo]], aŭ [[UMTS]] de iu [[peranto de retkonekto]]. Firmaoj aŭ ŝtataj organizoj ofte estas konektata per lukontrakta lineo konsistante el kupro aŭ glasfibroj. Teknikoj uzataj estas t.e. [[Nesinkrona Transmetada Reĝimo]] (angle ATM), [[Sinkrona Cifereca Hierarkio]] (angle Synchronous optical networking) aŭ – plioftiĝante – [[Eterreto]], kiuj estas aplikata kun ĉia rapideco. == Energikonsumo == La elektra konsumo rilate al la uzo de interreto kreskegis en la lastaj jaroj kaj daŭre faros tion en la sekvaj jaroj laŭ seriozaj taksadoj. En la jaro 2003 oni uzis en Germanujo ĉirkaŭ 6,8 miliardojn da [[kilovathoro]]j; taksadoj por la jaro 2010 mencias energibezonon de la interreto de ĉirkaŭ 31,3 miliardoj da kilovathoroj, nur en Germanujo. Tio rilatas kaj al la finaj iloj en hejmoj kaj entreprenoj kaj la necesa energio por pretigi la rilatan infrastrukturon de interreto ĉe servilejoj. Ne eniris tiun taksadon servilejoj ekster Germanujo.<ref>[http://winfuture.de/news,7539.html ''Internet Grund für hohen Stromverbrauch'', WinFuture.de, Benedikt Ziegenfuss, 27-an de januaro 2003]</ref> En privata hejmo, la uzo de interreto prezentas grandan parton de la elektra konsumo. Por la jaro 2005 oni supozas tutmondan energikonsumon de 123 miliardoj da kilovathoroj nur por funkciigi la infrastrukturon de interreto. Ne enkalkuliĝis la iloj de finaj konsumantoj.<ref>[http://www.wdr.de/themen/computer/schiebwoche/2007/index_08.jhtml?rubrikenstyle=computer ''Schadet Surfen dem Klima?'', WDR.de, Jörg Schieb, 19-an de februaro 2007]</ref> Pro la konstanta pligrandiĝo de interreto, ankaŭ en evoluantaj landoj oni supozas, ke la uzo daŭre kreskos. En 2007 ĉirkaŭ 0,8 procentoj de la tutmonde produktita elektro estis uzata por la interreto.<ref>[http://archive.is/20120529003351/http://news.com.com/U.S.+servers+slurp+more+power+than+Mississippi/2100-1010_3-6159583.html ''U.S. servers slurp more power than Mississippi'', c|net news.com, Stephen Shankland, 14-an de februaro 2007]</ref> == Retpoŝto == :''Vidu la ĉefartikolon: '''[[Retpoŝto]]''''' Retpoŝto estas servo en [[komputilo|komputilaj]] retoj, kiu ebligas sendi kaj ricevi [[Retletero|leterojn]] (mesaĝojn). Nuntempe la plejparton de la retpoŝtaĵoj oni sendas trans la Interreto per protokoloj de la tipoj [[SMTP]], [[POP3]] kaj [[IMAP]]. == Tut-Tera Teksaĵo == :''Vidu la ĉefartikolon: '''[[TTT]]''''' La Tut-Tera Teksaĵo (TTT) estas unu el la multaj partoj de la Interreto, kaj post [[retpoŝto]] la due plej uzata parto. Ĝi estas sistemo de hipertekstaj dosieroj (aŭ paĝoj) interligitaj per la protokolo [[HTTP]]. Plej multaj TTT-paĝoj estas verkitaj en la hiperteksta markolingvo [[HTML]] aŭ ĝia nova versio [[XHTML]]. Iuj paĝoj kaj servoj uzas iun formon de [[XML]] aŭ [[SGML]]. <!-- ==Interreta kulturo== --> == Konektado al interreto == [[Dosiero:Internet users by country world map.PNG|eta|maldekstra|300px|Kvanto da uzantoj de interreto laŭ landoj (datumoj plejparte de la jaroj [[2002]], [[2003]]; por malmultaj landoj de la jaroj [[2001]], [[2004]].]] La ebleco por la loĝantaro de iu ŝtato konektadi al interreto multe dependas de la grado de la [[ekonomia evoluo]] de tiu ŝtato. <!-- ==Problemoj de la Interreto== ===Cenzuro de la Interreto=== --> == Esperanto kaj interreto == [[Dosiero:1992-02 uea retadreso.jpg|eta|Notoj de Pasquale Zapelli kiel aliri la UEA-retpoŝton, februare 1992]] La unua Esperanto-asocio kun retadreso estis supozeble [[UEA]], kiu komence eksperimentis kaj ekde aprilo 1992 pagis al universitato de Roterdamo por spaco kaj adreso: uea@wammers.erc.eur.nl. Komence oficisto Pasquale Zapelli kontrolis unufoje ĉiusemajne, kaj maksimume du mesaĝoj venis. Nur en la Jarlibro de 1995, UEA unuafoje tiel diskonigis sian tiaman retadreson, uea@inter.nl.net. Ekde sia formiĝo en 1999, la organizo [[E@I]] (origine "Esperanto@Interreto") estas la plej aktiva esperanto-organizo en la interreto. ===Uzado de Interreto por konstati la uzadon de esperantaj vortoj=== [[Sten Johansson]] en sia eseo ''Uzi interreton kiel tekstaron por lingvaj esploroj'' [2005]<ref>[[Interlingvo inter lingvoj, Prilingvaj eseoj]], Diversaj aŭtoroj, [[UEA]], [[Roterdamo]], 2015. ISBN: 9789290171232. 271 paĝoj. Paĝoj 221-241 </ref> klarigas kiel li uzis [[Interreto|interretajn rimedojn]], ĉefe [[serĉilo]]jn kaj la disponeblon de la [[Tekstaro de Esperanto]] (versioj kaj de antaŭ kaj de malantaŭ 1940) por studi kiuj vortoj, kombinoj kaj gramatikaj formoj estas uzataj, kaj laŭ kiu ofteco. La eseisto komparas la rezultojn de serĉiloj en 2002 kaj 2004. Antaŭ ĉio la aŭtoro avertas pri dek limigoj kiuj relativigas la trovitajn rezultojn, inter kiuj neceso trovi verajn esperantlingvajn tekstojn, nombro de [[retejo]]j anstataŭ veraj aperintaj vortoj, konsisto de interretanoj kiel aparta homgrupo, malatento pri sencoj, malatentindaj kvantoj de mencioj neindaj, konfuzoj pri supersignitaj literoj. Krom precizaj ekzemploj, li dediĉas partan atenton al klasikaj diskutoj. Ekzemple pri la nomitaj [[mal-vorto]]j, li konkludas ke inter "venkintaj" kazoj estus ''humida'' kontraŭ malseketa, ''stulta'' kontraŭ malsaĝa kaj ĉefa malsprita, ''kvereli'' kontraŭ malpaci, ''strikta'' kontraŭ malvasta, dum inter nesukcesintaj estus ''povra'' super kiu ankoraŭ hegemonias malriĉa aŭ eĉ kompatinda, ''leĝera'' super kiu ankoraŭ hegemonias malpeza, ''frida'' super kiu ankoraŭ hegemonias malvarma, aŭ ''olda'' super kiu ankoraŭ hegemonias maljuna kaj malnova. Pri la polemiko inter [[Landnomoj en Esperanto|landnomo]]j, la komparo inter diversaj epokoj konfirmas la venkon de [[landonomo]]j kun [[finaĵo]] ''-io'' super finaĵo ''-ujo'' (ĉiam en la interreta etoso kaj ne nepre en aliaj), la partikularan venkon de [[Barato]] super [[Hindio]], kaj la retenon de la finaĵo -ujo ĉe [[Esperantujo]] kaj ĉe antikvaj landoj kiaj [[Egiptujo]] antaŭ [[Egipto]] por la nuna ŝtato, aŭ [[Ĉinujo]] antaŭ [[Ĉinio]]. Pri la litero [[ĥo]] la komparoj faritaj en 2004 konstatas, ke ĝi pluhegemonias nur en kelkaj vortoj kiaj [[Ĥarkovo]], [[monaĥejo]], [[ĥimero]] aŭ [[jaĥto]] kontraŭ la respektivaj korespondoj kun litero [[ko]], dum tiuj klare venkas en [[kirurgo]], [[kameleono]], mekanika, [[kemio]], arkaika, [[anarkio]], [[tekniko]] kaj ĉefe [[arkitekturo]] kun 90 %; same ankaŭ en la Tekstaro hegemoniis monaĥejo kaj ĥaoso, dum ankaŭ tekniko. Pri la elekto inter kiel kaj kiom por indiki gradon, oni konstatas ke ĉe "adjektivoj kaj adverboj mezureblaj oni pli ofte uzas ''tiom''. Ĉe la vortoj ''multe'' kaj ''malmulte'' oni eĉ preferas ''tiom''. Ĉe nemezureblaj ecoj kiel ''bela'', ''bona'' kaj ''feliĉa'' oni plej ofte preferas esprimi gradon per ''tiel''."<ref>Paĝo 235.</ref> El la falsaj korelativoj formitaj el radiko ali- oni konstatas ke nur estas iomete uzata ''alies'', kiu relative malkreskas. Oni konstatas malgrandan uzon de vorto ''gepatro'' en singularo, de finaĵo -ika anstataŭ -a ĉefe ĉe ekzotika aŭ erotika kaj nedisputeble ĉe mekanika, de finaĵo -acio anstataŭ -o ĉefe en civilizacio aŭ konversacio, sed ne en inaŭguro. Oni konfirmas ankaŭ la finan venkon de modernaj vortoj kiaj ''[[komputilo]]'', ''[[aidoso]]'', ''[[retpoŝto]]'', ''[[poŝtelefono]]'', ''hamburgero'', ''fritoj'', ''kolao'' aŭ [[ĝinzo]]. == Samtempa uzo de interreto kaj televido == Intertempe pli kaj pli da [[eŭropo|eŭropanoj]] uzas [[televido]]n kaj interreton samtempe. Esploro de la komenco de 2010 de ''EIAA Mediascope Studie'' evidentigis, ke jam 70&nbsp;procentoj de televidspektantoj samtempe uzas interreton. 75&nbsp;procentoj de [[britoj]] kaj [[danoj]], 73&nbsp;procentoj de [[germanoj]] kaj 71&nbsp;procentoj de [[belgo]]j uzas almenaŭ unufoje semajne ambaŭ. La pridemandado montris ankaŭ, ke ĉiu dua persono post kontakto kun televida [[reklamo]], poste serĉas informojn rilatajn en interreto.<ref>[http://www.wuv.de/nachrichten/media_marktforschung/parallele_nutzung_von_tv_und_internet_in_europa_weit_verbreitet wuv.de]</ref> == Vidu ankaŭ == {{Projektoj |commons=Internet |commonscat=Internet |wikinewscat=Interreto |ReVo=ret#ret.inter0o }} * [[Blogo]] * [[Dosiero-Transiga Protokolo]] * [[ICANN]] * [[IP-adreso]] * [[IRC]] * [[Leĝo de Poe]] * [[Modemo]] * [[Novaĵgrupo]] * [[Retkomunumo]] * [[Retkulturo]] * [[Semantika Reto]] * [[Servilo]] * [[Wi-Fi]] <!-- Bonvolu gardu tiun liston alfabete organizata. --> == Referencoj == {{referencoj}} == Eksteraj ligiloj == La sekvaj eksteraj ligiloj ligas al listoj, kiuj donas ampleksan superrigardon pri la plejmulto de esperantlingvaj retejoj en la hodiaŭa interreto. * [http://memkompreneble.wordpress.com/2010/01/27/listo-de-kopirajtitaj-esperantlingvaj-retejoj/ listo de kopirajtitaj esperantlingvaj retejoj] * [http://memkompreneble.wordpress.com/2010/01/15/indekso-de-blogoj-esperantlingvaj/ indekso de blogoj esperantlingvaj] * [http://memkompreneble.wordpress.com/2010/01/03/listo-kun-retregionoj-de-la-formo-httpesp-kaj-httpeo-kaj-http-eo/ listo kun retregionoj de la formo http://*esp*.* kaj http://*eo.*.* kaj http://*.eo*.*] {{havenda artikolo|Interreto}} [[Kategorio:Interreto| ]]
Konservante, vi konsentas senlime doni vian kontribuon laŭ la Permesilo Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 kaj la GFDL.
Vi konsentas esti agnoskata de reuzantoj almenaŭ per ligilo aŭ URL al la paĝo kontribuita. Vidu la Rajtojn de Uzado por detaloj.
Nuligi Helpo pri redaktado (en nova fenestro)
Specialaj Signoj: Ĉ ĉ Ĝ ĝ Ĥ ĥ Ĵ ĵ Ŝ ŝ Ŭ ŭ Ā ā Ē ē Ī ī Ō ō Ū ū · ß · Ð ð Þ þ · ĉ ĝ ĥ ĵ ŝ ŭ ·
Æ æ Œ œ · ÿ Ÿ · – — • ’ | … ~ ° «» ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ ⁹ ⁰ ½ nedisegebla spaco :    ·
Vikisintakso: ligiloj [] [[]] komento :   ŝablono : {{}} {{#if:|1|0}} parametro {{{}}}
defaŭlta ordigŝlosilo {{DEFAŬLTORDIGO:}} [[Kategorio:]] {{PAGENAME}}
[[Dosiero:]] [[Media:]] #ALIDIREKTU[[]] · [[Commons:]] [[m:]] [[n:]] [[q:]] [[s:]] [[Wikt:]]
·    ·    ·    ·
Vikidatumoj entities used in this page
Interreto: Other (Statements), Sitelink
Ŝablonoj uzitaj sur ĉi tiu paĝo:
Ŝablono:Projektoj (vidi fontkodon) (protektita)
Ĉi tiu paĝo estas membro de 1 kaŝita kategorio:
Kategorio:Havendaj artikoloj malpli grandaj ol 30 kB
Informoj pri la paĝo
Regularo pri respekto de la privateco
Vidigo por porteblaj aparatoj