eo en eo eo pl en et eo io eo eo eo eo eo it eo eo eo eo eo eo eo en eo eo eo pl eo en eo pl eo eo war eo eo war eo sv eo en it eo eo ca eo pl eo nl pt nl eo eo eo es eo pt be da eo pl pl eo pl eo fr eo eo eo eo eo pt eo eo eo lt eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo pt eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo pl eo eo eo pl eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo de pl eo es pt eo it eo eo eo it eo fr eo pl en eo pt it eo eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr fi eo eo it eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo de ar ru sv bg br ca mhr id hbs_lat pl da de hsb el en es et eu fa fi fr lt de he hbs_lat hu hy id es is it ja jv ka ko it nl lt lv ms en nds nl nb nb pl pnb pt io ro ru en en sk sq hbs_lat sv en en th tr oc en fy ur fi vi tr pl zh fr eo eo eo eo eo eo eo eo eo
El Vikipedio, la libera enciklopedio
esperante: Olŝtino, germane: Allenstein, pruse Alnāsteini, latine: Holstin, litove: Olštynas, silezie: Uolštyn, ĉeĥe Olštýn
pl. Jana Pawła II 1
Olsztyn (pola nomo; ĝis 1945 germane Allenstein; esperante Olŝtino; pruse Alnāsteini; latine Holstin; silezie: Uolštyn; ĉeĥe Olštýn) estas urbo en la nordoriento de Pollando, borde de la rivero Łyna (legu: ŭina) (germane Alle). Olsztyn (legu: olŝtin) situas en la suda parto de Varmio - la historia regiono, kiu en la jaroj 1466-1772 apartenis al Pollando. Post la unua dispartigo de Pollando en la jaro 1772 la urbo estis enmetita al Prusa Reĝlando. En la deknaua jarcento la urbo apartenis al la prusia kaj poste al germana provinco Orienta Prusio. Nun Olŝtino estas la ĉefurbo de la pola regiono Varmio-Mazurio.
8.1 Historio de E-movado en Olŝtino
La urbo bele situas en la regiono de lagoj kaj arbaroj, malmulte tuŝita de homoj. Ene de la administraj limoj de la urbo ekzistas 13 lagoj, kaj multaj pliaj en la ĉirkaŭaĵo. Arbaroj okupas kvinonon de la urba teritorio. Pli ol duonon de tio konsistigas la komunuma arbaro, kiu grandas 1050 hektarojn kaj servas grandparte por ripozado de la urbanoj kaj turistoj.
En la jaro 1224 papo Honorio la 3-a sendas la episkopon Vilhelmo de Modena kiel legaton al la "landoj ĉe la Balta Maro".
En la jaro 1226 ordono de la imperiestro de la Sankta Romia Regno Frederiko la 3-a permesas al la Ordeno de germanaj kavaliroj (*) komenci krucmiliton kontraŭ la baltaj prusoj.
En la jaro 1280 ŝtato de la ordeno de teŭtonaj kavaliroj establiĝas en la teritorio, fine konkerita post 50-jara kontraŭstaro de la praprusoj / prusoj.
En la jaro 1346 oni elektis lokon ĉe la rivero Alle (pole: Łyna) (legu: ŭina) por konstrui kastelon kontraŭ atakoj de la prusoj / praprusoj, kaj en la jaro 1348 la nova loĝloko Allenstein unuafoje skribe menciiĝas.
La "Supra Pordego" en la malnova urbokerno
la urba katedralo de Sankta Jakobo (gotiko)
En la jaro 1353 Allenstein ricevas urborajtojn fare de la episkopo de Varmio
En la jaro 1397 oni finkonstruis la kastelon.
En la jaroj 1410 kaj 1414 la urbo dufoje estis konkerita de la Pola Reĝlando
En la jaro 1440 Allenstein aliĝis al la Prusia Konfederacio
En la jaro 1454 urbanoj ribelas kontraŭ la teŭtonaj kavaliroj, kaj la Prusia Konfederacio petas protekton de Pollando
En la jaro 1455 la urbo estis konkerita de la teŭtona ordeno
En la jaro 1463 la pola armeo konkeris la urbon
Post la fino de Dektri-jara Milito, en la jaro 1466 oni subskribis pac-traktaton de Toruń / Toruno, kiu decidis, ke Allenstein estos alligita Pollandon kune kun la tuta varmia diocezo
Inter la jaroj 1516 kaj 1521 Nikolao Koperniko vivis en la kastelo de Olsztyn kiel administratoro, kaj organizis en la jaro 1519 defendon de la urbo kontraŭ la Ordeno de germanaj kavaliroj
En la jaro 1655 dum la Sveda diluvo la urbo estis konkerita de la sveda armeo, kaj en la jaro 1708 estis bruligita de tiu armeo.
En la jaro 1710 la urbo perdas preskaŭ ĉiujn oĝantojn pro epidemio de ĥolero
En la jaro 1772 post la unua dispartigo de Pollando Olsztyn estis ligita al la Prusia Reĝlando Prusio; tiumomente 1770 homoj vivas en la urbo.
En la jaro 1807 Napoleono vizitas la urbon.
En la jaro 1867 oni fondis urban hospitalon.
En la jaro 1871 okazis unuiĝo de germaniaj ŝtatoj kaj estis fondita la Germana Imperiestra Regno, kaj Allenstein estas parto de ĝi.
Du jarojn pli poste, en la 1873 jaro oni malfermis fervojon al la urbo Thorn / Toruno (la nuna nomo Toruń) okcidente.
En la 1886 jaro oni komencis eldoni la unuan gazeton en Allenstein en la pola lingvo – ĝi nomiĝis "Gazeta Olsztyńska" (legu: olŝtinjska).
En la jaro 1890 la urbo ricevas gasan infrastrukturon, en la 1892 j. unuan telefonan linion, en la 1898 j. akvosistemon kaj en la 1907 j. la elektran infrastrukturon.
Post la komenco de la Unua Mondmilito, en la aŭgusto 1914 j. la rusa armeo okupas la urbon.
En la jaro 1920 okazas plebiscito, ĉu la regiono de Allenstein restu en Germanio aŭ aliĝu al Pollando. Granda plimulto de la voĉdonantoj favoras Germanion kaj Orienta Prusio iĝas germana eksklavo. De la ĉefa parto de Germana Ŝtato apartigas ĝin la pola pomeria vojevodio.
En la 1933 jaro la nazioj transprenas la politikan potencon en la Germanio, kiel en la tuta lando, ankaŭ en Allenstein komenciĝas diskriminacio kontraŭ poloj kaj judoj.
La 22an de januaro 1945 Allenstein estas prirabita kaj bruligita fare de la Sovet-Unio ruĝa armeo, granda parto de loĝantaro de Orienta Prusio, inkluzive de Allenstein, forlasis tiun ĉi terenon.
La 2an de aŭgusto 1945 la urbo formale iĝas parto de Pollando kaj oficiale eknomiĝas Olsztyn (legu: olŝtin).
(*) la Ordeno de germanaj kavaliroj (germane: Deutscher Ritterorden) estas unu el la kristanaj kavaliraj ordenoj, kiuj estiĝis dum la 12a jarcento en la teritorio de la tiutempe mallonge ekzistanta kristana Jerusalema reĝlando. Ĝia memdifino estis "protekti la interesojn de la kristanismo per militaj rimedoj", komence en la ĵus konkerita Jerusalema reĝlando. Tamen ne temis pri teologio, sed nur pri kristanismaj simboloj: baze la ordeno estis firma alianco de militistoj, kiu celis konkeri kaj kontroli plejeble grandan teritorion. Dum pli postaj jarcentoj la ordeno provis realigi tiun celon precipe en nordorienta Eŭropo, dumtempe tre sukcese. La Ordeno de germanaj kavaliroj konatas ankaŭ sub la pli mallonga nomo Germana Ordeno (germane: Deutscher Orden, latine: Ordo Teutonicus), en la litova ĝi nomiĝas Kryžiuočių Ordinas (Ordeno de la Kruc-kavaliroj) kaj en la pola Zakon Krzyżacki (Ordeno de la Kruc-portantoj), pli formale en la latina ĝi titoliĝas Ordo Domus Sanctæ Mariæ Theutonicorum Ierosolimitanorum (Ordeno de la Domo de Sankta Maria de la Germanoj en Jerusalemo), sed la oficiala plena titolo estas Brüder vom Deutschen Haus St. Mariens in Jerusalem (Fratoj de la Germana Domo de Sankta Maria en Jerusalemo). Ĝiaj anoj rekoneblis pro elegantaj blankaj manteloj kun nigra kruco.
Vidindaĵoj[redakti | redakti fonton]
la gotika kastelo konstruita dum la 14a jarcento
la gotika katedralo de Sankta Jakobo
la mezepoka, "malnova" urbodomo ĉe la merkata placo - konstruita meze de la 14a jarcento
la domo de la unua pollingva ĵurnalo en Olsztyn „Gazeta Olsztyńska” ("Olŝtina Gazeto") ĉe la Fiŝa Merkato
la mezepokaj urbomuroj kaj la "Supra Pordego" ("Alta Pordego")
la nov-gotika preĝejo de la Sankta Koro de Jesuo - konstruita komence de la 20a jarcento
la "nova" urbodomo konstruita en la jaroj 1912-1916
la astronomia observejo en eksa akvoturo el la 19a jarcento
la planetario malfermita en la jaro 1973
la teatro nome de Stefan Jaracz (legu: jaraĉ)
multaj lagoj kun plaĝoj, baneblecoj, velboatoj, kajakoj.
Kulturo[redakti | redakti fonton]
Muzeo de Varmio-Mazurio en Olŝtino
Teatroj[redakti | redakti fonton]
teatro nome de Stefan Jaracz - la pola aktoro (malfermita en la jaro 1925)
Muzeoj[redakti | redakti fonton]
La plej granda muzeo de la urbo estas la Muzeo de Varmio-Mazurio. Ankaŭ la domo de la historia ĵurnalo "Gazeta Olsztyńska" (legu: olŝtinjska) gastigas muzeon, kaj ekzistas muzeoj pri naturo kaj sporto.
Ekonomio[redakti | redakti fonton]
La pneŭmo-fabriko Stomil - estas branĉo de la franca firmao Michelin. Troviĝas ankaŭ nutraĵ-fabrikoj (laktproduktejo, bierproduktejo ("Kormoran"), kokidaĵproduktejo ("Indykpol").
Plia konstruaĵo[redakti | redakti fonton]
La radia kaj televida masto en Olsztyn-Pieczewo (legu: olŝtin-pjeĉevo), kiu altas 358,55 metrojn, ekde la disfalo de la radia masto de Varsovio estas la plej alta konstruaĵo de Pollando.
Gravaj urbanoj[redakti | redakti fonton]
Bronza monumento pri Koperniko ĉe la kastelo de Olsztyn
La astronomo kaj ekonomisto Nikolao Koperniko vivis en la kastelo de Olsztyn inter jaroj 1516 kaj 1521, kiam li estis administratoro de la kastelo en Olsztyn kaj Mehlsack (Pieniężno). En la jaro 1519 li organizis defendon de Olŝtino kontraŭ la teŭtonaj kavaliroj.
Lucas David (1503-1583) - historiisto skribanta pri historio de Prusio
Jan Antoni Blank-Białecki" (1785-1844) - pentristo,
August Trunz (1875-1963) estis fondinto de impona kolekto de prusiaj artaĵoj
Erich Mendelsohn - germana judo, la mondfama arkitekto
Hans-Jürgen Wischnewski, germana politikisto
Olŝtino apartenas al la federacio de Koperniko-urboj, kiu ligas urbojn, kie Nikolao Koperniko vivis kaj laboris – inter la urboj estas Bologna / Bolonjo, Frombork / Fromborko, Krakovo / Kraków, Toruń / Toruno, Włocławek (legu: vŭocŭavek), Lidzbark Warmiński (legu: lidzbark varminjski) kaj Grudziądz (legu: grudzjondz). La centro de la federacio situas en la astronomia observejo de Olŝtino.
Esperanto en Olŝtino[redakti | redakti fonton]
Historio de E-movado en Olŝtino[redakti | redakti fonton]
Varmia-Mazuria Esperanto-Societo[redakti | redakti fonton]
Ni invitas al la retejo: www.esperantowolsztynie.pl.tl
Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]
turismaj informoj pri la urbo (en la pola kaj angla)
Granda Pordo (Supra Pordego, Alta Pordego)
Kastelo, muzeo pri Varmio-Mazurio
Malnova urbodomo, ejo de publika librejo
Centro de la urbo
Katedralo de Sankta Jakobo
Sunhorloĝo de la malnova urbodomo
La iama Administra Distriktarejo, nun Vojevodia Oficejo kaj Vojevodia Administra Juĝejo
v • d • r
Provincoj kaj iliaj ĉefurboj de Pollando
Ĉekarpata (Rzeszów) • Grandpollanda (Poznano) • Kujavia-Pomeria (Bydgoszcz kaj Toruń) • Lodza (Lodzo) • Lublina (Lublino) • Lubuŝa (Gorzów Wielkopolski kaj Zielona Góra) • Malgrandpollanda (Krakovo) • Malsuprasilezia (Vroclavo) • Mazovia (Varsovio) • Okcidentpomeria (Szczecin) • Opola (Opole) • Podlaĥia (Bjalistoko) • Pomeria (Gdańsk) • Sanktakruca (Kielce) • Silezia (Katowice) • Varmia-Mazuria (Olsztyn)
Urboj de Pollando laŭ alfabeto
Urbo kun ŝablono Geokesto
Informoj pri la paĝo
Citi ĉi tiun artikolon
Ĉi tiu paĝo estis lastafoje redaktita je 08:38, 10 dec. 2016.
La teksto disponeblas laŭ la permesilo Krea Komunaĵo Atribuite-Samkondiĉe 3.0 Neadaptita; eble aldonaj kondiĉoj aplikeblas. Vidu la uzkondiĉojn por detaloj.
Regularo pri respekto de la privateco
Vidigo por porteblaj aparatoj