eo eo eo eo eo hbs_lat ro en eo en eo en en pl eo fr eo en eo en eo en eo en eo eo eo eo eo es eo eo eo eo da eo eo hbs_lat fr fr en eo io br it br it en it io pt eo it uz en eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo nl eo eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv eo ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo
Redaktado de Peruo - Vikipedio
La stabila versio estis patrolita je 23 maj. 2017. Estas 1 kontrolenda ŝanĝo.
AVIZO: Kelkaj farendaj ŝanĝoj influos iom da la paĝo kiun vi redaktas. (montri ŝanĝojn)
La montaro estas laŭigita de la [[Andoj]]. Ĉi tiuj montoj vidiĝas en paralelaj ĉenoj: tri en la nordo, tri en la centro kaj du en la sudo. La Andoj de la nordo kunfluas kun tiuj de la centro en la nodo de Pasco, dum tiu de la centro kunfluas kun la sudaj en la nodo de Vilcanota. [[Blanka Montaro]] aŭ en hispana ''Cordillera Blanca'' estas montarĉeno kiu formas parton de la Andoj. Ĝi etendas tra 200 km inter 8°08' kaj 9°58'S kaj 77°00' kaj 77°52'W, en direkto nordokcidente. Estas la tropika montarĉeno neĝokovrita plej etenda kaj enhavas 722 unuopajn [[glaĉero]]jn. La plej alta monto de Peruo, nome [[Huascarán]] de 6.768 metroj, troviĝas tie.
[[Dosiero:Paracas - Playa Roja3.JPG|eta|200px|[[Nacia Rezervo de Aracas]], lokita en plena [[Dezerto de la Pacifiko]], ĉe la bordoj de la [[Pacifika Oceano]].]]
[[Dosiero:Nevado Huascarán en Cordillera Blanca, visto desde la alturas de Jimbe.jpg|eta|200px|[[Huascarán|Neĝkovrita Huascarán]], en la [[andoj|montoĉeno de Andoj]], la plej alta punkto de Peruo.]]
[[Dosiero:05. Isla de Taquile (31).JPG|eta|200px|[[Taquile|Insulo de Taquile]], ĉe la bordoj de la [[Lago Titikako]], en la [[Altebenaĵo de la Collao]].]]
Averto: Vi ne estas ensalutinta. Via IP-adreso enregistriĝos en la redakta historio de tiu ĉi paĝo. Se vi ensalutas aŭ kreas konton, viaj redaktoj estos atribuitaj al via salutnomo, kune kun aliaj bonaĵoj.
Por tajpi ĉapelitajn literojn uzu vian indiĝenan klavaron, Universalan Lingvo-Elektilon (en la menuo dekstre de la vortoj «En aliaj lingvoj» klaku la bildeton , elektu «Enigo» kaj agordu) aŭ la ŝablonon {{X}}.
Kontrolo kontraŭ spamo. Ne entajpu ion ajn!
{{Landtabelo | | nomoenlokalingvo = República del Perú | eonomo = Perua Respubliko | flago = [[Dosiero:Flago-de-Peruo.svg|150px|Flago de Peruo]] | blazono = [[Dosiero:Escudo nacional del Perú.svg|120px|Blazono de Peruo]] | nacia himno = [[Nacia Himno de Peruo|Himno Nacional del Perú]] <br > Nacia Himno de Peruo | nacia devizo = | lokigo-bildo = [[Dosiero:LocationPeru.svg|250px|Situo]] | oficiala lingvo = [[Hispana lingvo|hispana]] | lingvoj = [[Keĉua lingvaro|keĉua]] <br> [[Ajmara lingvo|ajmara]] | ĉefurbo = [[Limo (Peruo)|Limo]] | religio = [[Romkatolika Eklezio|katolikismo]] (85 %) <br /> [[protestantismo]] (11 %) | km2 = 1 285 220 | akvo = 8,8 | loĝantoj = | loĝantaro = 29 220 000 ([[2011]]) | loĝdenso = 22 | vivlongeco = | valuto = [[Perua nova suno|nova suno]] | valuta kodo = PEN | horzono = -5 | ttt = pe | landkodo = PE | tel = 51 | politika sistemo = [[Prezidento|Prezidenta]] [[respubliko]] | ŝtatestro = [[Pedro Pablo Kuczynski]] | ĉefministro = [[Fernando Zavala]] | nacia tago = [[28-a de julio]] | sendependeco = [[28-a de julio]] [[1821]] | de kiu = [[Hispanio]] | esperanto-asocio = | MEP = [[Usona dolaro|$]] 208,0 miliardo (2007) | MEP jaro = 2011 | MEP pokapa = $ 5.200 }} '''Peruo''' (hispane: ''Perú'', [[Keĉua lingvo|keĉue]] kaj [[ajmara lingvo|ajmare]]: ''Piruw'') estas lando en [[Sud-Ameriko]], ĉe [[Pacifiko]]. Ĝi kuŝas en la [[oriento]] de Sud-Ameriko, ĉirkaŭata [[nordo|norde]] de [[Ekvadoro]] kaj [[Kolombio]] [[oriento|oriente]] de [[Brazilo]] kaj [[Bolivio]], [[sudo|sude]] [[Ĉilio]] kaj [[okcidento|okcidente]], [[Pacifika Oceano]]. [[Limo (Peruo)|Limo]], urbo de pli ol 8 milionoj da loĝantoj, estas plej granda urbo kaj ĉefurbo de la lando. La politika sistemo baziĝas sur la konstitucio de 1993. Depost 2002, Peruo estis dividita en 24 regionoj kaj grava procezo de malcentriĝo okazis. La ĉefa lingvo estas la [[Hispana lingvo|hispana]], sekvita de la [[Keĉua lingvaro|keĉua]] kaj de la [[Ajmara lingvo|ajmara]]. Peruo estas ano de la APEK ([[Azia-Pacifika Ekonomia Kunlaborado]]) kaj de la CAN ([[Anda komunumo]]). La [[Perua nova suno|nova suno]] (hispane: ''nuevo sol'') estas ĝia [[monunuo]] de 1991, anstataŭiginte la ''[[perua intio|intion]]''. == Ĝeneralaj informoj == * '''Urboj: '''[[Arekipo]] (''Arequipa'', 900.000), ''Trujillo'' (833.000), [[Kusko]] (''Cusco'', 300.000), [[Iquitos]]. * '''Rasa konsisto:''' [[mestizoj]] 50%, [[indianoj]] 33%, [[kriolo]]j (eŭropdevenaj) 17%. * '''Kredantoj:''' [[katolikoj]] (85%). * '''Eksporto:''' [[oro]], [[kupro]], [[fero]], [[zinko]], [[nafto]], [[kafo]], [[kotono]], [[sukero]], [[fiŝo]]. * '''Heredaĵo:''' [[Limo]] historia centro, urbo ''[[Kusko]]'', ruinoj de ''[[Maĉu Pikĉu]]''. * '''Esperanto-movado''' [[Peruo:Esperanto-movado|Historio de Esperanto en Peruo]]. == Fizika geografio == {{Ĉefartikolo|Geografio de Peruo}} [[Dosiero:South America location PER.png|eta|upright|200px|Situo de Peruo en Sud-Ameriko]] Peruo troviĝas en la okcidenta zono de [[Sud-Ameriko]] komprenita inter la [[linio de la ekvatoro|ekvatora linio]] kaj la [[Tropiko de Kaprikorno]]. Ĝi okupas areon de 1.285.215&nbsp;km², kio igas ĝin la dudeka lando pli granda laŭ surfaco de la [[Tero]] kaj la tria de [[Sudameriko|Sud-Ameriko]]. Ĝi limas norde kun Ekvatoro kaj Kolombio, oriente kun Brazilo, sudoriente kun Bolivio, sude kun Ĉilio kaj okcidente kun la Pacifika Oceano. Ĝi posedas grandan variecon de pejzaĝoj pro siaj geografiaj kondiĉoj, kio siavice al li donas grandan diversecon de naturaj rimedoj. La konstitucio esprimas ke la mara regado de Peruo etendiĝas ĝis la 200 maraj mejloj. === Geologio === <!--La teritorio de Peruo *encuenta determinita de la [[tektona plato|platoj]] [[Sudamerika plato|Sudamerikanino]] kaj [[plato Nazca|de Naskiĝu]], kiuj dividas limon *convergente de [[*subducción]], tio estas, la Plato de Naskiĝu *subducciona sur la paralela Sudamerikanino al la okcidenta marbordo sudamerikanino, al rapido mezumo de 11cm/jaro.{{Mankas fonto}} Produkto de ĉi tiu *subducción formis al la [[Ĵurasio|*Jurásico]] la [[Foso de Peruo-Ĉilio]] tiel kiel la alto hodiaŭ konita kiel [[Andoj|Montoĉeno de ilin Marŝas]]. La erozio de la sama formis oriente vasta ebenaĵo kie antaŭ la apero de ilin Marŝas trovis porcion de maro; ĉi tiu regiono *sedimentaria estas la ebenaĵo *amazónica. Tiu sama procezo *erosivo estas ŝin kaŭzas de lin kruta de ilin Marŝas. Pro la *subducción *tectónica, Peruo estas lando [[Tertremoj en Peruo|tre sisma]] kaj ĝi prezentas regionojn kun grava *vulcanismo, ĉefe sude. La perua teritorio estas ene de la nomita [[Pacifika fajra rondo|Zono de Fajro de la Paca]].--> === Reliefo === [[Dosiero:Peru Topography.png|eta|maldekstra|200px|Topografia mapo de Peruo.]] La [[andoj|montoĉeno de Andoj]] dividas la landon en tri geografiaj regionoj: marbordo, montaro kaj praarbaro. La [[marbordo (Peruo)|marbordo]] estas dezerta kaj ebena strio kiu paralelas je la perua marbordo, ĝia larĝo atingas maksimumon de 180&nbsp;km en la [[dezerto de Sechura]]. De la latitudo 6°S ĝis la limo kun [[Ĉilio]] etendiĝas la peruan sektoron de la [[Dezerto de la Pacifiko]] kiu sin trovas trairita de valoj estigitaj de mallongaj riveroj de sezona reĝimo. Laŭlonge de la marbordo oni povas trovi pampojn kovritajn de sablo kiun formas la dezertoj de la lando, tiaj kiel tiuj de Sechura (Piura) kaj de Pisco (Ica). Inter la geografiaj akcidentoj kiujn oni povas trovi en ĉi tiu regiono estas la rifoj, duoninsuloj, golfetoj kaj strandoj. La montaro estas laŭigita de la [[Andoj]]. Ĉi tiuj montoj vidiĝas en paralelaj ĉenoj: tri en la nordo, tri en la centro kaj du en la sudo. La Andoj de la nordo kunfluas kun tiuj de la centro en la nodo de Pasco, dum tiu de la centro kunfluas kun la sudaj en la nodo de Vilcanota. [[Blanka Montaro]] aŭ en hispana ''Cordillera Blanca'' estas montarĉeno kiu formas parton de la Andoj. Ĝi etendas tra 200 km inter 8°08' kaj 9°58'S kaj 77°00' kaj 77°52'W, en direkto nordokcidente. Estas la tropika montarĉeno neĝokovrita plej etenda kaj enhavas 722 unuopajn [[glaĉero]]jn. La plej alta monto de Peruo, nome [[Huascarán]] de 6.768 metroj, troviĝas tie. [[Dosiero:Paracas National Reserve. Ica, Peru.jpg|eta|200px|[[Nacia Rezervo de Aracas]], lokita en plena [[Dezerto de la Pacifiko]], ĉe la bordoj de la [[Pacifika Oceano]].]] [[Dosiero:Nevado Huascarán en Cordillera Blanca, visto desde la alturas de Jimbe.jpg|eta|200px|[[Huascarán|Neĝkovrita Huascarán]], en la [[andoj|montoĉeno de Andoj]], la plej alta punkto de Peruo.]] [[Dosiero:05. Isla de Taquile (31).JPG|eta|200px|[[Taquile|Insulo de Taquile]], ĉe la bordoj de la [[Lago Titikako]], en la [[Altebenaĵo de la Collao]].]] La [[Amazonio|Amazonia Praarbaro]], lokita je la oriento, estas vasta ebena regiono plena je [[vegetaĵaro]]. Ĝi konstituas preskaŭ 60% de la surfaco de la lando. Oni konsideras du malsamajn regionojn: alta praarbaro kaj malalta praarbaro. La [[Nubarbaro|alta praarbaro]] aŭ ''[[Jungaoj|yunga]]'' lokiĝas en la tuta orienta flanko de Andoj. Ĝia alteco varias inter la 3.500 kaj 800 m, kaj ĝi ĉirkaŭprenas de la norda landlima zono ĝis la ekstrema sudo de la lando. La reliefo de ĉi tiu zono estas diversa kaj en la areoj en kiuj penetras la montoĉeno de Andoj oni trovas zonojn de fortaj pritraktataj. La [[Tropikaj kaj subtropikaj humidaj foliarbaroj|malalta praarbaro]] aŭ tropika amazonia arbaro troviĝas inter la 800 kaj la 80 m. La formo de la reliefo estas ebena kaj en ĝi elstaras la montoĉeno de Contamana, lokita en la maldekstra rando de la rivero Yavarí. Ĝia pli alta punkto atingas la 780 m. === Klimato === Kontraste kun aliaj ekvatoraj landoj, Peruo ne prezentas ekskluzive tropikan klimaton; la influo de la Andoj kaj la [[Marfluo de Humboldt]] okazigas grandan klimatan diversecon al la perua teritorio. La centra marbordo kaj sudo de la lando prezentas subtropikan aridan aŭ dezertan klimaton, kun averaĝa temperaturo de 18&nbsp;°C kaj jaraj pluvoj de 150&nbsp;mm, pro la Kurento de Humboldt. Kontraŭe, la norda marbordo posedas aridan tropikan klimaton, pro la tropika maro, kun averaĝa temperaturo super la 24&nbsp;°C kaj pluvoj dum la somero. Kiam estas okazaĵo de la [[el Niño|fenomeno de ''El Niño'']], la averaĝa temperaturo de la tuta marbordo leviĝas (kun maksimumaj temperaturoj de ĝis 40&nbsp;°C) kaj la pluvoj pliiĝas en signifa maniero en la norda marbordo kaj centro. <!--En la montaro oni observas la sekvajn klimatojn: klimato hardita sub-humida, en areoj inter la 1.000 kaj la 3.000 m, kun temperaturoj ĉirkaŭ la 20 °C kaj hastoj inter la 500 kaj 1.200 mm al la jaro; malvarma klimato inter la 3.000 kaj 4.000 m, kun jaraj temperaturoj mezumo de 12 °C kaj frostoj dum la vintro; frigida klimato aŭ de *puna, en areoj inter la 4.000 kaj 5.000 m, kun temperaturo mezumo de 6 °C kaj jaraj hastoj de 700 mm; kaj klimato de neĝo aŭ *gélido en zonoj super la 5.000 m, kun temperaturoj sub la 0 °C kaj neĝadoj.<ref name=ref_duplicada_1>{{_Citas retejon_ |_*url_= http://www.peruecologico.com.pe/lib_c16_t05.htm |_titolo_= La klimato en Peruo}}</ref> En la praarbaro estas du tipoj de klimato: klimato *semitropical tre humida en la alta praarbaro, kun plej grandaj hastoj al la 2.000 mm al la jaro kaj temperaturoj mezumo ĉirkaŭ la 22 °C; kaj la humida tropika klimato en la [[Tropikaj kaj subtropikaj humidaj foliarbaroj|malalta praarbaro]], kun hastoj kiuj oscilas la 2.000 mm al la jaro kaj temperaturoj mezumo de 27 °C.--> === Hidrografio === {{Ĉefartikolo|Hidrografio de Peruo}} [[Dosiero:Peru meander1.jpg|eta|200px|[[Rivero]] en la [[Amazonio]] ([[Departemento de Patrino de Dio]]).]] <!-- La plimulto de peruaj riveroj estigas en ilin Marŝas kaj *drenan en unu el la tri [[akvokolekta areo|basenoj *hidrográficas]] ekzistantaj. Kiuj enfluas en la Paca Oceano estas mallongaj, de kurso *empinado kaj reĝimo *estacional. La *tributarios de la [[amazono (rivero)|ridas Amazonojn]] estas pli longaj, multe pli *caudalosos kaj lia kurso havas pritraktata plej malgranda fojo kiun ili eliras de la montaro. La riveroj kiuj enfluas en la [[lago *Titicaca]] estas ĝenerale mallongaj kaj ili havas grandan kapitalon.--> La plej longaj riveroj de Peruo estas la [[Rivero Ucayali|Ucayali]], la [[Maranjono]], la [[Putumayo]], la [[Dipatrin-Rivero]], la [[Yavarí]], la [[Huallaga]], la [[Urubamba]], la [[Mantaro]] kaj la [[Amazono (rivero)|Amazono]]. == Demografio == * [[Blankaj peruanoj]] == Ŝtato == {{Ĉefartikolo|ŝtato de Peruo}} Peruo estas prezidenta respubliko de [[reprezenta demokratio|demokratia reprezento]] kun sistemo [[multpartiismo|multpartia]]. La registaro strukturiĝas laŭ la principo de [[disigo de povoj|disiĝo de povoj]],<ref>''Politika Konstitucio de Peruo'', Artikolo N° 43.</ref> Ĉi tiuj estas la Plenuma povo, Leĝdona povo kaj Juĝa povo. Krome, la Konstitucio establas dek instituciojn nomitaj "konstitucie aŭtonomaj", kun specifaj funkcioj sendependaj disde la tri povoj de la ŝtato. Ekzemploj de tiaj institucioj estas la [[Konstitucia tribunalo de Peruo|Konstitucia Tribunalo]], la [[Publika Ministerio de Peruo|Publika Ministerio]], la Defendanto de la Popolo, Nacia Konsilio de la Justico, kaj aliaj. La perua registaro estas rekte elektita, la voĉdonado estas deviga por ĉiuj civitanoj inter la 18 kaj 70 jaroj.<ref>''Politika konstitucio de Peruo'', Artikolo N° 31.</ref> La ĝeneralaj elektoj de 2006 rezultis en venko de la prezidanta kandidato [[Alan García]] de la [[Partio Aprista Peruano]] (52,6% de la validaj voĉdonoj) kontraŭ [[Ollanta Humala]] de [[Kuniĝo por Peruo]] (47,4%).<ref>Nacia oficejo de Procezoj *Electorales, [http://www.onpe.gob.pe/resultados2006/2davuelta/onpe/presidente/rep_resumen_pre.onpe ''Dua Prezidanta Elekto 2006'']. Konsultita la [[15-a de majo|15 de majo]] de [[2007]].</ref> === Plenuma povo === [[Dosiero:Lima Palacio Gobierno.JPG|dekstra|300px|eta|Palaco de Registaro.]] ===== Prezidento de la Respubliko ===== {{Ĉefartikolo|Prezidanto de Peruo}} Laŭ la aktuala [[politika Konstitucio de Peruo|konstitucio]], la prezidanto estas la [[ŝtatestro]] kaj la estro de la [[registaro]]. Ĝi estas elektita ĉiun kvinan jaron kaj ĝi ne povas esti sinsekve reelektita.<ref>''Politika konstitucio de Peruo'', Artikolo 112.</ref> La Prezidanto nomumas la [[Ĉefministro]]n kaj en interkonsento kun ĉi tiu enoficigas la aliajn membrojn de la Konsilio de Ministroj.<ref>''Politika konstitucio de Peruo'', Artikolo 122.</ref> ===== Konsilio de Ministroj ===== La Konsilio de Ministroj estas la organo komisiita de la direkto kaj la demarŝo de la publikaj servoj de la ŝtato. Ĝi estas prezidita de Prezidanto (ĉefministro) enoficigita de la Prezidanto de la Respubliko. La aktuala [[Ĉefministro de Peruo|Ĉefministro]] estas [[Pedro Cateriano]]. === Leĝdona povo === [[Dosiero:Peru Lima Congreso Detail centre.jpg|eta|200px|maldekstra|La sidejo de la Kongreso lokas en la [[Leĝdona Palaco]].]] <!-- La [[leĝdona povo]] de la perua ŝtato loĝas en la [[Kongreso de la Respubliko de Peruo|Kongreso de la Respubliko]], kiu estas [[*unicameralidad|*unicameral]] kaj ĝi konsistas de 120 membroj elektitaj por periodo de kvin jaroj.<ref>''Politika konstitucio de Peruo'', Artikolo N° 90.</ref> La leĝoj eblas proponitaj tiel por la plenuma povo kiel la leĝdona povo, ĉi tiuj ratifikas post esti estinta aprobitaj de la Kongreso kaj estas proklamitaj de la Prezidanto.<ref>''Politika konstitucio de Peruo'', Artikoloj N° 107–108.</ref> Por la periodo 28 de julio de 2014 - 27 de julio de 2015, La Prezidanto de la Kongreso estas [[Ana María Solórzano]], membro del [[Naciisma Partio Peruano]]. La Kongreso estas nuntempe formita por la [[Partio *Aprista Peruano]] (4 parlamentaj benkoj), [[Naciisma Partio Peruano]] (23 parlamentaj benkoj), [[Kuniĝo por Peruo]] (19 parlamentaj benkoj), [[Nacia Unueco]] (15 parlamentaj benkoj), [[Alianco por la Estonteco|Parlamenta Alianco *Fujimorista]] (13 parlamentaj benkoj), Parlamenta Alianco (9 parlamentaj benkoj) kaj la Speciala Parlamenta Grupo Demokrato (5 parlamentaj benkoj).<ref>Kongreso de la Respubliko de Peruo, [http://www.congreso.gob.pe/organizacion/grupos.asp ''Parlamentaj Grupoj'']. Konsultita la [[5-a de januaro|5 de januaro]] de [[2008]].</ref> La fakultato de interpreti la Konstitucio en specifaj materioj loĝas en la [[Konstitucia tribunalo de Peruo|Konstitucia Tribunalo]], kiu formas de sep membroj elektitaj de la [[Kongreso de la Respubliko de Peruo|Kongreso de la Respubliko]] por periodo de kvin jaroj ankaŭ.--> === Justico === [[Dosiero:Palaciojusticiaperu.jpg|eta|300px|dekstra|La Palaco de Justico en Limo, sidejo de la Supera Kortego de Justeco de Peruo]] La justeco estas nominale sendependa,<ref>''Politika Konstitucio de Peruo'', Artikolo 146.</ref> Kvankam la politika interveno en juĝaj aferoj estis kutima laŭlonge de la historio kaj tiu polemiko daŭras ĝis hodiaŭ.<ref>Jeffrey Clark, [http://www.lchr.org/pubs/descriptions/perubuilding.htm ''Building on quicksand'']. Konsultita la [[24-a de julio|24 de julio]] de [[2007]].</ref> <!-- La [[Juĝa povo de Peruo|Juĝa povo]] estas konstituita de organizo *jerárquica de institucioj kiuj, konsentite al la Konstitucio kaj la leĝoj, ili praktikas la *potestad de administri justeco, kiu emanas de la vilaĝo. Ĉi tiuj *isntituciones estas: la [[Supera kortego de Peruo|Supera Kortego]] (kun sidejo en [[Limo (Peruo)|Fajlilo]]), la [[superaj Salonoj de justeco en Peruo|superaj Salonoj]] en la sidejo de ĉiu [[juĝaj Distriktoj en Peruo|juĝa Distrikto]], la [[Juĝitaj de unua petskribo en Peruo|Juĝitaj de unua petskribo]] en ĉiu provinco kaj la [[Juĝitaj de paco en Peruo|Juĝitaj de paco]] en ĉiu distrikto.--> == Historio == {|class="wikitable" |- |bgcolor="f8f8f8" width=2000|[[Dosiero:Nuvola apps xmag.png|18px]] ''Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo [[Historio de Peruo]]'' |} En praaj tempoj ekzistis diversaj [[antaŭinkaaj kulturoj]], inter kiuj [[ĉavina kulturo|ĉavina]], [[ĉimuoj|ĉimua]], [[moĉikoj|moĉika]], [[Nazca|nazka]], [[Tiŭanako|tiŭanaka]] kaj aliaj. Ĉirkaŭ la 14-a jarcento formiĝis la [[Inkaa imperio]], kiu etendiĝis ne nur en la nuna Peruo sed ankaŭ en granda parto de la najbaraj landoj. Ĝia ĉefurbo estis [[Kusko]], en la perua montaro. Komence de la 15-a jarcento alvenis malgrandaj trupoj de hispanaj [[conquistador|konkerantoj]], estrataj de [[Francisco Pizarro]], kiuj profitis de la dividoj en la imperio por subigi ĝin. La konkero kreis la [[Vicreĝlando de Peruo]], kiu ampleksis la plejmulton de la tiam konata Sudameriko, apartenanta al la [[Hispana Imperio]]. La sendependeco estis proklamita de la generalo [[José de San Martín]] en 1821, kaj firmigita de [[Simón Bolívar]] en 1824. La decida batalo okazis en [[Ajakuĉo]] (''Ayacucho'') je la 9-a de decembro de 1824, kie estis venkita la reĝista armeo de Hispanio. De tiam komencis la respublika vivo, plejparte malpaca. Fine de la 19-a jarcento okazis la [[Milito de la Pacifiko]], kun [[Ĉilio]], kiu finiĝis en 1883 per la perdo de parto de la perua teritorio. La nuntempa periodo karakteriziĝis per sinsekvo de militistaj puĉoj, kun granda malstabileco. Post granda krizo en la 1980-aj jaroj], en la 90-aj komenciĝis periodo pli demokrata, sed kun ankoraŭa malstabileco pro la epizodoj de koruptado (prezidentoj [[Alan García]] kaj [[Alberto Fujimori]]). En jaro 2006 okazis (unua voĉdono la 9-an de aprilo) nova prezidenta baloto. La plej rimarkindaj kandidatoj estis: [[Lourdes Flores]], [[Ollanta Humala]] kaj [[Alan García]]. La du lastaj konfrontiĝis en la dua balotado, la 4-an de junio, en kiu venkis Alan García, kiu ree fariĝos prezidento de la lando post antaŭa oficado en la 1990-aj jaroj. == Administra divido == Peruo estas dividita en 25 departementoj. La [[departementoj de Peruo]] estas: {| border="0" | valign=top | * [[Departamento Amazonjo|Amazonjo]] (''Amazonas''; [[Ĉaĉapojurbo]]) * [[Departamento Ankaŝio|Ankaŝio]] (''Ancash''; [[Ŭaraso]]) * [[Departamento Apurimako|Apurimako]] (''Apurímac''; [[Abankajo]]) * [[Departamento Arekipio|Arekipio]] (''Arequipa''; [[Arekipo]]) * [[Departemento Ajakuĉio|Ajakuĉio]] (''Ayacucho''; [[Ajakuĉo]]) * [[Departemento Dipatrinio|Dipatrinio]] (''Madre de Dios''; [[Tarapoto]]) * [[Departemento Ikio|Ikio]] (''Ica''; [[Iko]]) * [[Departemento Kaŝamarkio|Kaŝamarkio]] (''Cajamarca''; [[Kaŝamarko]]) | valign=top | * [[Departemento Kuskio|Kuskio]] (''Cusco''; [[Kusko]]) * [[Departemento La Libertad|La Libertad]] (''La Libertad''; [[Trujillo (Peruo)|Trujillo]]) * [[Departemento Lambajekio|Lambajekio]] (''Lambayeque''; [[Ĉiklajo]]) * [[Departemento Limio|Limio]] (''Lima''; [[Limo]]) * [[Departemento Loreto|Loreto]] (''Loreto''; [[Ikitourbo]]) * [[Departemento Mokegvio|Mokegvio]] (''Moquegua''; [[Mokegvo]]) * [[Departemento Paskio|Paskio]] (''Pasco''; [[Pasko]]) * [[Departemento Piŭrio|Piŭrio]] (''Piura''; [[Piŭra]]) | valign=top | * [[Departemento Punio|Punio]] (''Puno''; [[Punjo]]) * [[Departemento San Martín|San Martín]] (''San Martín''; [[Mujupampo]]) * [[Departemento Ŝuninio|Ŝuninio]] (''Junín''; [[Ŭankajo]]) * [[Departemento Taknio|Taknio]] (''Tacna''; [[Takno]]) * [[Departemento Tumpiujo|Tumpiujo]] (''Tumbes''; [[Tumpiurbo]]) * [[Departemento Ukajalio|Ukajalio]] (''Ucayli''; [[Pukalpo]]) * [[Departemento Ŭankavilkio|Ŭankavilkio]] (''Huancavelica''; [[Ŭankavilko]]) * [[Departemento Ŭanukio|Ŭanukio]] (''Huánuco''; [[Ŭanuko]]) |} == Ekonomio == * '''Inflacio:''' 2,08% (2010). * Sendungeco: 7,7% (januaro de 2011) * [[MEP]]: pokapa = $ 5.200 (3.612 eŭrojn, 2011). * Publika ŝuldo: 33.000.000 usonaj dolaroj (23% de MEP). * Rezervoj: 44.000.000 usonaj dolaroj (29% de MEP). * Kaŝa ekonomio: 70 %. * Malriĉecindico: 34%; sed pli da 60% en la regionoj de [[Andoj]]. * Ĉefaj komercaj partneroj: [[Usono]], [[Ĉinio]], [[Svisio]], [[Kanado]] kaj [[Japanio]]. * '''Eksporto:''' [[oro]], [[kupro]], [[fero]], [[zinko]], [[nafto]], [[kafo]], [[kotono]], [[sukero]], [[fiŝo]]. ==Kulturo== ===Kuirarto=== [[Dosiero:Ceviche del Perú.jpg|eta|250px|La ceviĉe, konsiderata la “nacia plado” de la perua kuirarto<ref>[http://www.oltursa.pe/?option=com_content&view=article&id=104%253Ael-ceviche-plato-de-bandera&catid=7&Itemid=98 El Cebiche, plato de bandera]</ref>]] La '''[[cebiĉe]]''' aŭ '''ceviĉe''', en hispana ''cebiche'', ''ceviche'', ''sebiche'' aŭ ''seviche'' ĉiam prononce [seBIĉe] (laŭ la [[Real Academia Española|RAE]], povas esti skribita laŭ tiuj ĉiuj manieroj), estas plado de [[Kruda manĝado|krudaj]] [[fiŝo]]j kaj [[marfrukto]]j (ankaŭ [[viando]]) kiuj en diferencaj versioj formas parton de la [[kuirarto]] de diversaj [[Latinameriko|latinamerikaj landoj]] marbordaj de la [[Pacifiko]], kiaj estas la jenaj: Peruo, kie ĝi estas konsiderata nacia plado, [[Ĉilio]], [[Kolombio]], [[Kostariko]], [[Ekvadoro]], [[Salvadoro]], [[Gvatemalo]], [[Honduro]], [[Meksiko]], [[Nikaragvo]], [[Panamo]], kaj [[Puertoriko]]. La hipotezoj indikas ke la regiono de Peruo estas plej probabla kie la cebiĉe originiĝis: la plado estus estinta kreita de la praloĝantoj de la aktuala teritorio perua en la epoko [[Antaŭkolumba Ameriko|antaŭhispana]]. La baza materialo estas spicita per [[suko]] el [[citrono]] aŭ [[limeo]], kvankam historie oni uzis la [[bigarado]]n. ===Muziko=== * [[Miguel Oblitas Bustamante]] ===Literaturo=== * [[Mario Vargas Llosa]] ===Lingvo=== {{Ĉefartikolo|Lingvoj de Peruo}} La ĉefa lingvo estas la hispana, parolata de 80% el la populacio. == Referencoj == {{referencoj}} == Vidu ankaŭ == {{projektoj|commonscat=Peru}} {{Commons|Cartografía de Geografía del Perú}} {{Commons|Galería de heráldica de la República del Perú}} * [[Listo de urboj de Peruo]] * [[Perua Amazonio]] * [[Peruo:Esperanto-movado|Esperanto-movado en Peruo]] == Eksteraj ligiloj == * {{ueavikio|{{paĝonomo}}|{{paĝonomo}}}} {{eo}} {{Merkosudo}} {{Ŝtatoj en Sudameriko}} [[Kategorio:Peruo| ]]
Konservante, vi konsentas senlime doni vian kontribuon laŭ la Permesilo Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 kaj la GFDL.
Vi konsentas esti agnoskata de reuzantoj almenaŭ per ligilo aŭ URL al la paĝo kontribuita. Vidu la Rajtojn de Uzado por detaloj.
Nuligi | Helpo pri redaktado (en nova fenestro)
Specialaj Signoj: Ĉ ĉ Ĝ ĝ Ĥ ĥ Ĵ ĵ Ŝ ŝ Ŭ ŭ Ā ā Ē ē Ī ī Ō ō Ū ū · ß · Ð ð Þ þ · ĉ ĝ ĥ ĵ ŝ ŭ ·
Æ æ Œ œ · ÿ Ÿ · – — • ’ | … ~ ° «» ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ ⁹ ⁰ ½ nedisegebla spaco :    ·
Vikisintakso: ligiloj [] [[]] komento :   ŝablono : {{}} {{#if:|1|0}} parametro {{{}}}
defaŭlta ordigŝlosilo {{DEFAŬLTORDIGO:}} [[Kategorio:]] {{PAGENAME}}
[[Dosiero:]] [[Media:]] #ALIDIREKTU[[]] · [[Commons:]] [[m:]] [[n:]] [[q:]] [[s:]] [[Wikt:]]
·    ·    ·    ·
Vikidatumoj entities used in this page
hispana lingvo: Titolo, Label: eo
Huascarán: Titolo, Label: eo
Perua nova suno: Label: eo, Titolo
Limo: Titolo, Label: eo
Pedro Pablo Kuczynski: Titolo, Label: eo
Peruo: Other (Statements), Sitelink, Titolo, All entity data
.pe: Label: eo, Titolo
ajmara lingvo: Titolo, Label: eo
Nacia Himno de Peruo: Titolo, Label: eo
keĉua lingvaro: Titolo, Label: eo
Q5803287: Label: eo, Label: en, Titolo
respubliko: Label: eo, Titolo
Peru Time: Label: eo, Label: en
Ŝablonoj uzitaj sur ĉi tiu paĝo:
Ŝablono:!- (vidi fontkodon) (protektita)
Ŝablono:Commons (vidi fontkodon) (duon-protektita)
Ŝablono:Informkesto lando (vidi fontkodon) (duon-protektita)
Ŝablono:Kesta ombro (vidi fontkodon) (protektita)
Ŝablono:Lin serĉi (vidi fontkodon) (protektita)
Ŝablono:Navigilo2 (vidi fontkodon) (protektita)
Ŝablono:Np (vidi fontkodon) (duon-protektita)
Ŝablono:Projektoj (vidi fontkodon) (protektita)
Ŝablono:Tnavbar (vidi fontkodon) (duon-protektita)
Ŝablono:ĈuNombro2 (vidi fontkodon) (duon-protektita)
Ŝablono:Ŝanĝu ŝablonon (vidi fontkodon) (protektita)
Ŝablono:Ŝtatoj en Sudameriko (redakti)
Modulo:InfoboxImage (vidi fontkodon) (protektita)
Modulo:Wikidata (vidi fontkodon) (protektita)
Ĉi tiu paĝo estas membro de 1 kaŝita kategorio:
Kategorio:Nenombraj signifoj de nombraj parametroj
Informoj pri la paĝo
Regularo pri respekto de la privateco
Vidigo por porteblaj aparatoj