eo eo eo eo eo eo eo es eo eo eo eo da eo eo hbs_lat fr fr en eo en eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo nl eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo
Redaktado de Ordinara fenkolo - Vikipedio
Averto: Vi ne estas ensalutinta. Via IP-adreso enregistriĝos en la redakta historio de tiu ĉi paĝo. Se vi ensalutas aŭ kreas konton, viaj redaktoj estos atribuitaj al via salutnomo, kune kun aliaj bonaĵoj.
Kontrolo kontraŭ spamo. Ne entajpu ion ajn!
{{Taksonomio |nomo =ordinara fenkolo |dosiero = Fenouil.jpg |dosiero larĝo = 240px |priskribo dosiero = fenkolaj tuberoj |regno = [[Plantoj]] ‘‘Plantae’’ |regno2 = planto |divizio = [[Angiospermoj]] ''Magnoliophyta'' |klaso = [[Dukotiledonaj plantoj|Dukotiledonoj]] ''Magnoliopsida'' |ordo = [[Apialoj]] ''Apiales'' |familio = [[Apiacoj]] '' Apiaceae '' |genro = [[Fenkolo]] ''Foeniculum '' |specio = '''''F. vulgare''''' |dunomo = '' Foeniculum vulgare '' |dunomo aŭtoritato = ([[Carl von Linné|L.]]) [[Philip Miller|Mill.]] |vikispecio = |komunejo = }} [[dosiero: Illustration Foeniculum vulgare0.jpg|eta|ilustraĵo de ordinara fenkolo]] [[Dosiero:Starr 030628-0083 Foeniculum vulgare.jpg|eta|dekstra|250px|Ordinara fenkolo inter subplantaro,sur insulo [[Maui]] ([[Havajo]])]] [[File:Foeniculum vulgare MHNT.BOT.2005.0.1058.jpg|thumb|''Foeniculum vulgare'' - [[Muzeo de Tuluzo]]]] La '''ordinara fenkolo''' ''(Foeniculum vulgare)'' estas plej konata specio de genro [[fenkolo]], en familio [[apiacoj]] (''Apiaceae'', pli malfrue ''Umbelliferae''). La planto estas samtempe [[spicaĵo]] kaj [[kuracplanto]]. == Priskribo == Ĝi estas plurjara, malofte [[dujara planto]]. Ĝia ĉefradiko longas 30–40&nbsp;cm, havas malpur-blankan koloron ekstere kaj neĝoblankan koloron interne. Ĝi havas forte disbranĉiĝantan, cilindran, fajne sulka, kalva, bluverda tigo, kreskante 1–2 m alton. La folioj estas plurfoje kunmetitaj, dise starantaj. La baza parto de la folitigo estas veziksimile ŝveliĝanta, iomete destaranta guŝosimilaĵo, ĉe kies supra fino troviĝas du mallongaj, kapuĉsimilaj pintoj, simila al oreleto. La fajne dividitaj, glatrandaj, kalvaj kaj dis-starantaj foliaĵoj estas fadenaj. La subaj folioj longas 20–25&nbsp;cm, ilia grando kaj dividiteco malpliiĝas supren sur la tigo. La plata, duoble kunmetitaj umbrela infloresko kreskas ĉiam sur fino de la tigoj, sub tio ne formiĝas koluma folieto. La kvin verdaj sepaloj reduktiĝis al sensignifa, mallarĝa rando. La kvin etaj, flavaj petaloj staras libere, la same kvin stamenoj leviĝas super la petalara nivelo. Ĝia frukto similas al tiu de la [[aneto]], sed pli granda ol tiu. La frukto estas cilindra, neflugila; ĝi estiĝis per kunfandiĝo de du karpeloj, el sube staranta ovario. La frukto longas 5–8&nbsp;mm, havas verd-brunan aŭ verd-flavan koloron; ties pinto maldikiĝas. La frukto estas facile disigebla je du, plate konveksaj fruktopartoj: ili havas po kvin ripetoj sur la ventra flanko, le kiuj du forte elstaras. La plurtavola fruktomuro kunkreskis kun la grajnoŝelo. En la interna nutrohisto de la grajno ([[endospermio]]), la ĝermo nutras sin el grasaj oleoj kaj aleuronaj aĵoj. La frukto de la '''ordinara fenkolo''' estas pika kaj imomete dolĉa, ĝi estas plej bona por spicaĵo. La frukto de '''romia fenkolo''' estas pli dolĉa; tio tute ne havas akran guston. == Disvastiĝo, kreskejo == Tiu [[Palearktiso|palearktisa]] specio venas origine el la [[Mediteraneo]], oni konis kaj uzis ĝin jam en la antikvo. Dum la longa kultiva periodo, elformiĝis multaj subspecioj, kulturvarioj. Ĉefaj subspecioj estas ''F. vulgare var. vulgare'' (ordinara fenkolo), la ''F. vulgare var. dulce'' (dolĉa fenkolo) kaj ''F. vulgare var. azoricum'' (itala fenkolo) – oni plantas tiun lastan sensecepte pro ties tigtubero, ĉar ties frukto havas malagrablan guston. La plej grava vario de la ordinara fenkolo estas la ''F. vulgare ssp. capillaceum'', la t.n. „harareca fenkolo”. Hodiaŭ, oni kultivas ĝin ĉie en la moderaj aŭ varmaj klimatoj, plej grandkvante en [[Francio]] kaj [[Bulgario]]. Ĝi ŝtatas la varman klimaton, sed alkutimiĝis sufiĉe bone al la kontinenta klimato en la lastaj jarmiloj. Ĝiaj grajnoj ekĝermas en 6-7&nbsp;°C, sed la optimuma temperaturo estas 18-20&nbsp;°C. Dum la florado kaj la fruktoelformiĝo, ĝi bezonas ĉ. 25&nbsp;°C. Ĝi estas meze frosto-sensa: la ordinara fenkolo travivas la malvarmon de −8-10&nbsp;°C eĉ sen neĝo, la pli malvarman temperaturon nur sub neĝo. La romia fenkolo estas mapli frosto-tolera. Ĝi bezonas lumon, ĝia infloresko apenaŭ evoluas en malforta lumo, ombro; povas okazi, ke la floroj velkas sen fruktoevoluo. En duonnombro, resp. en difuza lumo, ĝi produkas malpli da grajno ol en lumo. Ĝia porlegoma speco estas la '''itala fenkolo''', kiu kontentiĝas kun iomete malpli da lumo. Ĝia akvobezono estas tre varia: de la ĝermado ĝis la ekflorado- do en la intensa evolua parto -, ĝi bezonas multe da akvo, dum dum florado la multo da akvo malbonigas la fruktoestiĝon. Ĝi ne bezonas multon da akvo eĉ pli poste. Oni proponas akvumi ĝin en la unua jaro, poste provizas ĝin la elformiĝinta profunda radikaro per akvo. Ĝi estas kultivebla plej efektive sur mezkompakta grundo, sed ĝi povas vivi preskaŭ sur ĉiu grundotipo. Ĝi ŝatas la pli kompaktajn grundojn ol la lozajn, sed nur tiam, se tiu havas bonan akvomastrumadon. Ĝi formortas sur malvarmaj, akvaj, akvokovritaj grundoj. Kvankam ĝi kreskigas abundan foliaron, por tio necesas nur mezkvanta materialo. Sur freŝ-sterkitaj grundoj, ĝiaj radikoj povas forputriĝi. La tremulto da [[nitrogeno]] maljhelpas la grajnoestiĝon kaj malpliigas la vintrotolerecon. Ĝi bezonas multe da [[fosforo]]. == Efikaĵoj == En la fruktoj troviĝas 2–5% da volatila oleo, krom tiu multaj grasaj oleoj, [[proteino]] kaj [[sukero]]. La ĉefa komponento de la volatila oleo estas la dolĉa [[anetolo|transanetolo]] (50–70%) kaj la amara, kamforgusta [[Fenĉono|alfa-fenkono]] (< 50%). Ĝi enhavas [[safrolo]]n kaj iom da [[metilkavikolo]]n. La '''romia fenkolo''' havas je 10–30% pli da anetolo, ol en la '''ordinara fenkolo'''. Ĝian odoron donas la [[aniza aldehido]], pro kio tio tre similas al tiu de la anizo. Kelkas hindiaj specoj (varioj) havas karakterizan konsiston je volatila oleo; ili ne enhavas anetolon. Ne nur la frukto enhavas volatilan oleon, sed la tuta planto: la radiko en 0,6%, la tigo kaj la folio 1–1,5%. == Aplikado == Oni devas stori nur la kompletajn grajnojn, ĉar tiokaze pli malrapide malpliiĝas ĝia enhavo je volatila oleo. === Nutrado === Ĝia gusto kaj odoro similas al tiu de la aniza grajno. Oni uzas ties grajnojn dum kuirado de supoj kaj fiŝmanĝaĵoj; oni raspas ties tuberon kaj aldonas al brasiksalato. La frukto de la '''romia fenkolo''' estas – krom la [[blanka artemizio]] (absinto) kaj [[anizo]] – la plej grava gustigaĵo de la [[absintaĵo]]. === Medicino === Ĝi havas apetit-plibonigan, furzigan, malspasmigan, lakto-kvantokreskigan efikon. Ĝi estas grava fermento-obstakla kaj pof-obstakla kuracplanto. Oni ofte vendas kun laksigaj [[medikamento]]j, por malhelpi aŭ mildigi la spasmojn, kaŭzitaj de laksigaĵo. Ĝi estas uzebla ankaŭ por traktado de la malfrua, neordinara [[menstruo]]. Ĝi aktivigas la inajn [[hormono]]jn kaj tiel mildigas simptomojn de la [[klimakso]]. Oni povas atingi pli bonan efikon, se oni miksas la ordinaran fenkolon kun [[akileo]] kaj [[lupolo]]. Okaze de malfrua menstruo, oni devas ektrinkadi teon de la fenkolo 10 tagojn antaŭ ties kalkulita tempo. Oni devas konsumi ĝin poste ĉiutage. == Vidu ankaŭ == * [[fenkola oleo]] * [[ĝardena aneto]] * [[karvio]] * [[kuracteo]] * [[Fenĉono]] {{Commonscat|Foeniculum vulgare}} [[Kategorio:Spicoj]] [[Kategorio:Palearktisa flaŭro]] [[Kategorio:Kuracplantoj]]
Konservante, vi konsentas senlime doni vian kontribuon laŭ la Permesilo Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 kaj la GFDL.
Vi konsentas esti agnoskata de reuzantoj almenaŭ per ligilo aŭ URL al la paĝo kontribuita. Vidu la Rajtojn de Uzado por detaloj.
Nuligi Helpo pri redaktado (en nova fenestro)
Specialaj Signoj: Ĉ ĉ Ĝ ĝ Ĥ ĥ Ĵ ĵ Ŝ ŝ Ŭ ŭ Ā ā Ē ē Ī ī Ō ō Ū ū · ß · Ð ð Þ þ · ĉ ĝ ĥ ĵ ŝ ŭ ·
Æ æ Œ œ · ÿ Ÿ · – — • ’ | … ~ ° «» ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ ⁹ ⁰ ½ nedisegebla spaco :    ·
Vikisintakso: ligiloj [] [[]] komento :   ŝablono : {{}} {{#if:|1|0}} parametro {{{}}}
defaŭlta ordigŝlosilo {{DEFAŬLTORDIGO:}} [[Kategorio:]] {{PAGENAME}}
[[Dosiero:]] [[Media:]] #ALIDIREKTU[[]] · [[Commons:]] [[m:]] [[n:]] [[q:]] [[s:]] [[Wikt:]]
·    ·    ·    ·
Vikidatumoj entities used in this page
Ordinara fenkolo: Other (Statements), Sitelink, Statement: P225, Statement: P373, Statement: P935
Ŝablonoj uzitaj sur ĉi tiu paĝo:
Ŝablono:!) (vidi fontkodon) (protektita)
Ŝablono:!- (vidi fontkodon) (protektita)
Ŝablono:(! (vidi fontkodon) (protektita)
Ŝablono:2 ĉeloj en linio (redakti)
Ŝablono:Commonscat (vidi fontkodon) (duon-protektita)
Ŝablono:Kesta ombro (vidi fontkodon) (protektita)
Ŝablono:Lin serĉi (vidi fontkodon) (protektita)
Ŝablono:Projektoj (vidi fontkodon) (protektita)
Ŝablono:Tnavbar (vidi fontkodon) (duon-protektita)
Ŝablono:Ŝanĝu ŝablonon (vidi fontkodon) (protektita)
Modulo:InfoboxImage (vidi fontkodon) (protektita)
Ĉi tiu paĝo estas membro de 1 kaŝita kategorio:
Kategorio:Komuneja kategorio kun loka ligilo sama kiel en Vikidatumoj
Informoj pri la paĝo
Regularo pri respekto de la privateco
Vidigo por porteblaj aparatoj