eo eo eo eo eo eo pt eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo en en en en en en en en eo ro en es en en en en fi en en en en eo en en eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo es eo en en eo en en en en en en pt eo en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en eo eo eo eo pt eo eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr nl eo eo it eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo nl de an ar arz as en az ku uz lt ru sv bg new bn bo br hbs_lat uk ca mhr ckb hbs_lat cy da de dv el en es et eu fa fi et nn fr it en fy lt gu he hi tl hbs_lat hu hy id en is it ja fr jbo jv ka kk ta ko cs it it lb nl lt lv en ml be mr ms es my nds ne ne nl nb nb fr or pa en pl pms pnb ps pt ro ru ru sa bxr en sd hbs_lat si en sk sl sq hbs_lat sv hu ta kn te th ceb tr oc fy ur uz vi pl xmf he zh fr zh eo eo eo eo eo eo eo eo eo
El Vikipedio, la libera enciklopedio
Giganta statuo de la Ĝajna sanktulo Gomatesvara, en Karnatako, suda Barato
Ĝajnismo aŭ ĝainismo estas barata religio, iom pli frua ol la budhismo; tiuj du religioj estas la solaj plu vivantaj el la multaj fruhistoriaj skoloj de la ŝramanismo, kiuj oponis la brahmanismon, kiu siavice poste evoluis al la hinduismo. Tiu tamen estis dumtempe influita de la ĝajnismo, precipe pri la ideo de "ne-perforto" (ahimso); kiel ekzemple tiu praktikata de Mahatma Gandhi.
2 La origino de ĝajnismo: tirtankaroj
3.1 La Ĝajna Universala Preĝo
4 Influado kaj disvastiĝado de Ĝajnismo
La PIVa formo "ĝainismo" estas franceca; la hinda radiko jain estas diftonga, ne dusilaba. Ĉi tiu artikolo uzas la formon "ĝajnismo", venantan rekte el la hindaj lingvoj.
Kiel la fondinto de la ĝajnismo estas kutime rigardata Vardhamana, ĝenerale nomata Mahavira ("granda viro", sanskrite kaj prakrite Mahâvîra). Neniu certas precize kiam li vivis, sed la tradiciaj jaroj estas de -599 ĝis -517 -- pli aĝa samtempano de la Budho Gotama. Mahavira estas el la regiono Biharo, kaj li (same kiel Gotama) atingis sian allumiĝon sidante sub arbo. Laŭ la ĝajnismo, Mahavira estas la 24-a tirthankara de nia epoko. Tirthankara estas la ĝajnisma koncepto plej proksima al la budhisma budho; la vorto "ĝajnismo" venas el la hinda vorto jaina, sekvanto de jîna, = la venkinto, kiu estas koncepto paralela al la budhisma arahanto.
En la budhisma palilingva kanono - Tripitako - Mahavira aperas kiel konkurencanto sub la nomo Nigantha Nâthaputta, kaj estas tie forte kritikita.
Kelkaj religihistoriistoj opinias, ke ankaŭ antaŭa tirthankara (la 23-a do), Parŝva, eble vivis dum historia tempo[1][2], verŝajne en la 9-a jarcento a.K.(inter 872 kaj 772 a. K. laŭ tradiciaj fontoj[3]), kaj kolektis kaj kompilis tekstojn kaj tradiciojn pli antikvajn. Se vere, la ĝajnismo estus kelkajn jarcentojn pli aĝa ol la budhismo.
Por la antaŭaj tirtankaroj agnoskitaj en ĝajnismo, la vivpriskriboj historie ne eblas, simple pro absurde fruaj datoj. Ekzemple, la supoza antaŭulo de Parŝvanato (do la 22-a tirtankaro), nomata Ariṣṭanemi aŭ Nēminātha, laŭ ĝajna tradicio vivis 84 000 jarojn antaŭ Parŝvanato: tio estus dum Malnova Ŝtonepoko. Sed Ariṣṭanemi (kaj eble kelkaj eĉ pli fruaj tirtankaroj) eble vere ekzistis, nur ne tiom frue.[4]
Jen la listo de la 24 supozaj tirtankaroj de la prezenta aĝo (pri la koncepto de kosmaj aĝoj, vidu ĉi-sube, en la sekcio Kredoj de ĝajnismo):[5] [6]
Kredoj de Ĝajnismo[redakti | redakti fonton]
La mano kun rado ĉe polmo estas simbolo de Ahimsa (malviolento). La vorto meze estas "Ahimsa". La rado reprezentas la darmacakra kiu staras por la solvo halti la ciklon reenkarnigo pere de vero kaj ne-violento.
La ĝajnisma simbolo konsistas el svastiko kaj mano.
Pro alispeca karmo-doktrino, la ĝajnismo estas pli ekstrema ol la budhismo pri ne-perforto, kaj provas eviti perfortaĵojn ne nur intencajn sed ankaŭ ne-intencajn. La ĝajnismaj monaĥoj, male al la budhismaj, vivas ege asketisme kaj entuziasme suferigas sin mem. Anoj estas ofte vegetaraj. Kelkaj monaĥoj vestas maskon por ne enspiri insektojn kaj balaas antaŭ sia vojo. En ekstremaj kazoj, monaĥoj suicidas per nemanĝado.
Same kiel la budhismo, la ĝajnismo ekde la komenco evitis la uzon de la lingvo de la kleruloj, sanskrito; ĝia kanono estas verkita en unu el la prakritoj.
Laŭ la ĝajnisma kosmologio, la universo ne estas kreita; ĝi ĉiam ekzistis kaj ĉiam ekzistos, sed ĉiam ŝanĝiĝadas. Pro tio ne estas en ĝi iu Dio, tial oni nomas ĝi ateista, sed tute malsimilas al ordinaraj ateismo, ĉar ĝi ja kredas je senmorteco de animo, reenkorpoiĝo, ktp (iom simile al ia novplatonismo). Male al la ŝivaismanoj, kaj la budhismanoj, laŭ kiuj la mondo kaj la individuaj animoj estas nur iluzioj, la ĝajnismanoj kredas je la realeco de la substancoj, la materio, kaj, tute malsimila, la spirito. La unua kruda kaj neagiva, la alia ĝiva t.e. animeca, el kiu konsistas la animoj (atman) de tiuj de la plantoj ĝis la plej perfektaj. Tiuj animoj estas nedetrueblaj, individuaj, eternaj. Ĉiaj la formoj detrueblaj kaj malaperontaj plenumiĝadas per eterna nerezistebla forto, kiu estas la rezulto de la antaŭaj agoj de ĉiu estaĵo (Karmo). La animoj vestitaj de supraĵa ŝelo lente evoluas; Per siaj meritoj (Dharmo) (komparu : en kristianismo Sankta Spirito, en antikva Egipto la koncepto de Maat) ili maldikigas iom post iom tiun ŝelon, kaj pograde altiĝas de vegetalo al besteco, poste al la homeco, fina ia dia stato. Senbalasititaj el ĉia materio pere de meditado kaj asketismo (komparu kun la gnostikismo), la animoj iĝas la siddha-ojn kiuj, senlime multaj, interpenetriĝas (ne estas proprasenca Dio, ni memoru), kaj ekposedas la feliĉegon de Nirvano aŭ Mokŝa (=liberiĝo) en ia etera ejo.
Ĉirkaŭ ducent jarojn post Mahavira, la ĝajnismo splitiĝis en du skolojn: la pli liberala svetambara, "blanke vestitaj", kies monaĥoj vestis sin blanke kaj kiu akceptas ankaŭ monaĥinojn, kaj la pli konservema digambara, "ĉiele vestitaj", kie la monaĥoj konservis la kutimo de la praa ĝajnismo esti nudaj kaj kiu havas monaĥojn nur virajn.
La antikvaj helenaj filizofoj ekhavis konon pri ili, okaze de la konker-vajaĝoj de Aleksandro la Granda, ili estis de tiuj nomitaj la "Gymnosophistes" (=la nudaj saĝoj).
La devoj de la laikoj estas malpli severaj ol tiuj de la monaĥoj, kiuj lastaj praktikas ekstreman asketismon. (Do iel similas al Albigensismo.)
La laikoj devas respekti 5 malpermesojn (klasike moralajn) kaj cetere: ne manĝi nokte, esti moderaj, ne sin dediĉi al ĉia senutila agado, mediti plurfoje en la tago, fasti almenaŭ po unu fojon semajne, doni almozojn.
La monaĥoj devas praktiki: paciencon, humilecon, rektanimecon, verdiron, memregon, asketismon, seksan abstinecon, senposedon, obeon. Ili devas elporti 22 korpajn aŭ spiritajn malagrablaĵojn, inter ili: malsato, soifo, la insektoj, la nudeco, la insultoj, la incitiĝo pro nekompreno.
En la ĝajnismo, same kiel en la budhismo, pro la idealo de ne-perforto jam frue multaj laikoj preferis vivteni sin per komercado, kaj ne devi rekte ekspluati vivantajn estaĵojn. Tial ili specialiĝis en intelektaj, monaj kaj komercaj profesioj, kio donis al ili, malgraŭ ilia malgranda nombro, grandan influon en la hinduja socio, kaj ofte riĉecon (iom simile al la judoj, sed ne pro elekstera persekuto sed deinterna moralaj malpermesoj). Ankoraŭ hodiaŭ, la ĝajnismanoj estas statistike superreprezentataj en la komerca vivo de Barato.
Pro ilia klero-tradicio kaj zorgemo, la plej fidindaj dokumentoj pri antikva historio de hindio estas ĝajnismaj, ankaŭ ĝajnismaj la plej malnovaj ĝis nun konservitaj hindaj manskribaĵoj.
La Ĝajna Universala Preĝo[redakti | redakti fonton]
Jen la baza preĝo, kiu la ĝajnismano diras ĉiutage. Laŭ ĝajnismanoj, ĉiujn bonajn laboron kaj eventon oni benu per ĉi tiu preĝado saluta.
Namo Arihantanam: Mi riverencas al la allumiĝintaj estaĵoj.
Namo Siddhanam: Mi riverencas al la liberiĝintaj animoj.
Namo Ayariyanam: Mi riverencas al la religiaj gvidantoj.
Namo Uvajjayanam: Mi riverencas al la religiaj instruistoj.
Namo Loe Savva Sahunam: Mi riverencas al ĉiuj asketoj en la mondo.
Eso Panch Namukkaro: Tiuj kvin riverencoj
Savva Pava Panasano: Povas detrui ĉiujn pekojn.
Mangalancha Savvesin: Inter la sanktaj ripetaĵoj
Padhamam Havai Mangalam: Ĉi tio estas la supera.
Ĝajnaj Agamoj[redakti | redakti fonton]
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Ĝajnaj Agamoj.
Steleo prezentanta Jinvani (Śhrut Jnāna) kiu formas la bazon de ĝajnaj agama
Agama (esperantigeble kiel agamoj) estas originalaj tekstoj de ĝajnismo bazitaj sur la diskurso de la tirthankara-oj. La diskurson liverita en samavasarana (dia predikada halo) ili vokas Śhrut Jnāna. Ĝi konsistas el dek unu anga-oj kaj dek kvar purva-oj.[7] La diskurson registris Ganadhara (ĉefaj disĉiploj) kaj ĝi estas kunmetita el dek du anga-oj (departementoj). Oni ĝenerale reprezentas ĝin kiel arbon kun dek du branĉoj.[8] Tio ĉi formas la bazon de la Jaina Agamoj aŭ kanonoj. La ĝajnoj kredas, ke tiuj venis de Rishabhanatha, la unua tirthankara.[9]
La plej fruajn konatajn versiojn de ĝajnaj Agamoj oni skribis en Ardhamagadha Prakrito. Agama estas Sanskrita vorto kiu signifas la 'venon' de doktrinaro per dissendo tra sinsekvaj aŭtoritataj instruistoj.[10]
Influado kaj disvastiĝado de Ĝajnismo[redakti | redakti fonton]
Ĝajnismaj statuoj en Kajocarga (sinteno disperdi la korpon), Kastelo de Gvalior
Ĝajnismo jam estis antikvaj religio kaj kulturo en Biharo dum la tempo de Budho kaj Mahavira. Pro tio la ĝajnisma filozofio forte influis la budhisman. Ĝajnismo kaj Hinduismo ankaŭ influis unu la alian dum jarmiloj.
Ĉar ĝajna moralo devigas, ke ĝajnismanoj ne ligiĝu al siaj materiaj posedaĵoj, ili multe elspezis mecenate. Riĉaj ĝajnismanoj pasintece konstruigis multegajn templojn ege belajn kaj multekostajn. Sur la monto de Palitano en Guĝarato konstruiĝis templo, kiu povas enhavi 870 homojn; kaj ĉe la landlimo inter Guĝarato kaj Raĝasthano sur Monto Abu, kie la temploj estas el blanka marmoro, la marmoro-skulptistoj estis pagataj laŭ la kvanto de marmora pulvoro forigita, do ili faris plej ellaboritajn kaj detalo-riĉajn skulptaĵojn. Nunepoke la riĉaj ĝajnismaj mecenatoj prefere fondas malsanulejojn, por la homoj, kaj ankaŭ por la bestoj.
Historie, la religio ĝajnismo troviĝis ĉie tra suda Azio: en Afganio, Birmo, Nepalo, Bangladeŝo, Sri-Lanko, ktp. Sed ju pli islamo, hinduismo, ktp kreskas en tiuj landoj, des pli ĝajnismo malkreskas, kaj hodiaŭ ĝajnismo estas tre malgranda religio ekster Barato.
La ĝajnismaj komercistoj, male al la budhismaj, ĉefe entreprenis ene de Barato. Dum la budhismo iom post iom disvastiĝis ekster Barato, kaj dum mil jaroj preskaŭ ne troveblis en la lando de sia origino, la ĝajnismo restis religio hinda, kun anoj plejparte en Barato kaj en la hinda diasporo. Tamen, ĉu influo, ĉu paralela evoluo, multaj el iliaj ideoj kaj praktikoj troviĝas en aliaj mistikaj skoloj de la Mezoriento kaj Mediteraneo.
Sekvantoj[redakti | redakti fonton]
La Digambaroj (Sanskrito: दिगम्बर, digambara, traduko: "vestata en aero" aŭ "en la ĉielo" aŭ "en la Mondo") estas religia grupo de plejparte monaĥoj, tre konservema. Kiel indikas la nomo, tiuj eĉ ne vestas sin. Komparu ĉi-supre la nudan statuon de Gomatesvara.
La Ŝvetambaroj (Sanskrito: श्वेताम्बर, śvetāmbara, blank-vestita) estas alia grupo en ĝajnismo, ĝenerale el laikuloj kaj malpli strikta.
Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]
Referencoj[redakti | redakti fonton]
↑ Heinrich Zimmer, Philosophies of India, p. 224-226
↑ Pli precize: proksimume 250 jarojn antaŭ Mahaviro. La datoj cititaj ĉi-tie venas el Heinrich Zimmer, Philosophies of India, p. 183
↑ Heinrich Zimmer, Philosophies of India, p. 224-226
↑ Champat Rai Jain 1929, p. 135.
↑ Champat Rai Jain 1929, p. 136.
↑ Natubhai Shah 2004, p. 12.
↑ Dundas 2002, p. 60.
Bibliografio[redakti | redakti fonton]
Cort, John E. (1995), "The Jain Knowledge Warehouses : Traditional Libraries in India", Journal of the American Oriental Society 115 (1): 77, doi:10.2307/605310
Community, Jain, Jain Community: Uniting the Jains, http://www.jain.community
Dundas, Paul (2002), The Jains, Routledge, ISBN 978-0-415-26605-5, http://books.google.com/books?id=jdjNkZoGFCgC
Glasenapp, Helmuth Von (1999), Jainism: An Indian Religion of Salvation, Delhi: Motilal Banarsidass, ISBN 81-208-1376-6, http://books.google.co.in/books/about/Jainism.html?id=WzEzXDk0v6sC
Jacobi, Hermann (1884), Jaina Sutras Part I, Sacred Books of the East, 22, http://www.sacred-texts.com/jai/sbe22/index.htm
Jain, Jyotindra; Fischer, Eberhard (1978), Jaina Iconography, Brill Publishers, ISBN 978-90-04-05259-8, http://books.google.com/books?id=mbXwopoqITIC
Jain, Kailash Chand (1991), Lord Mahāvīra and His Times, Motilal Banarsidass, p. 17, ISBN 978-81-208-0805-8, http://books.google.com/books?id=8-TxcO9dfrcC&pg=PA17, retrieved 28 June 2013
Jain, Mahavir Saran, The Doctrine of Karma in Jain Philosophy, http://www.herenow4u.net/index.php?id=98353
Jain, Mahavir Saran, The Path to Attain Liberation in Jain Philosophy, http://www.scribd.com/doc/219047226/The-Path-to-Attain-Liberation-in-Jain-Philosophy
Jain, Mahavir Saran, Bhagwaan Mahaveer Evam Jain Darshan, http://www.herenow4u.net/index.php?id=98353
Jaini, Padmanabh S. (1991), Gender and Salvation: Jaina Debates on the Spiritual Liberation of Women, University of California, ISBN 978-0-520-06820-9, http://books.google.com/books?id=GRA-uoUFz3MC, retrieved 10 January 2013
Jaini, Padmanabh S. (1998), The Jaina Path Of Purification, Motilal Banarsidass, ISBN 978-81-208-1578-0, http://books.google.com/books?id=wE6v6aĥHi8C, retrieved 10 January 2013
Jaini, Padmanabh S. (2000), Collected Papers On Jaina Studies, Motilal Banarsidass, ISBN 978-81-208-1691-6, http://books.google.com/books?id=HPggiM7y1aYC, retrieved 10 January 2013
Koller, John M. (July 2000), "Syādvadā as the Epistemological Key to the Jaina Middle Way Metaphysics of Anekāntavāda", Philosophy East and West (Honululu) 50 (3): 628, doi:10.1353/pew.2000.0009, ISSN 00318221
Rankin, Aidan (2010), Many-Sided Wisdom: A New Politics of the Spirit, John Hunt Publishing, ISBN 978-1-84694-277-8, http://books.google.com/books?id=zoxR-LdZy0MC
Sangave, Vilas Adinath (1980), Jaina Community (2nd ed.), Bombay: Popular Prakashan, ISBN 978-0-317-12346-3, http://books.google.com/books?id=FWdWrRGV_t8C
Sangave, Vilas Adinath (2001), Facets of Jainology: Selected Research Papers on Jain Society, Religion, and Culture, Mumbai: Popular Prakashan, ISBN 978-81-7154-839-2, http://books.google.com/books?id=QzEQJHWUwXQC
Sangave, Vilas Adinath (2006), Aspects of Jaina religion (5 ed.), Bharatiya Jnanpith, ISBN 978-81-263-1273-3, http://books.google.com/books?id=8UhvGRoyAqMC
Shah, Natubhai (1998a), Jainism: The World of Conquerors, 1, Sussex Academic Press, ISBN 978-1-898723-30-1, http://books.google.com/books?id=EmVzvUzbwegC
Shah, Natubhai (1998b), Jainism: The World of Conquerors, 2, Sussex Academic Press, ISBN 978-1-898723-31-8, http://books.google.com/books?id=g120RG8GkHAC
Shah, Umakant P. (1987), Jaina-Rupa-Mandana, Abhinav Publications, ISBN 978-81-7017-208-6, http://books.google.com/books?id=m_y_P4duŜsC
Sethia, Tara (2004), Ahiṃsā, Anekānta and Jainism, Motilal Banarsidass, ISBN 978-81-208-2036-4, http://books.google.com/books?id=QYdlKv8wBiYC
Tobias, Michael (1991), Life Force: The World of Jainism, Jain Publishing Company, ISBN 978-0-87573-080-6, http://books.google.com/books?id=ybQB6yyw-tgC
Upadhye, A. N. (1982), Cohen, Richard J., ed., "Mahavira and His Teachings", Journal of the American Oriental Society (American Oriental Society) 102 (1): 231, doi:10.2307/601199
Vallely, Anne (2002), Guardians of the Transcendent: An Ethnology of a Jain Ascetic Community, University of Toronto Press, ISBN 978-0-8020-8415-6, http://books.google.com/books?id=eI4PAY9rDmQC
Vyas, R.T. (1995), Studies in Jaina art and iconography and allied subjects, Abhinav Publications, ISBN 978-81-7017-316-8, http://books.google.com/books?id=fETebHcHKogC
Sastri, S. Srikanta (1949), The Original Home of Jainism, The Jaina Antiquary, http://www.srikanta-sastri.org/the-original-home-of-jainism/4584892825
Wiley, Kristi L. (2009), The A to Z of Jainism, Scarecrow Press, ISBN 978-0-8108-6821-2, http://books.google.com/books?id=kUz9o-EKTpwC
Widengren, G. (1971), Historia Religionum, Volume 2 Religions of the Present, BRILL, ISBN 978-90-04-02598-1, http://books.google.com/books?id=3rrQY1tzLQUC
Williams, Robert (1991), Jaina Yoga: A Survey of the Mediaeval Śrāvakācāras, Motilal Banarsidass, ISBN 978-81-208-0775-4, http://books.google.com/books?id=LLKcrIJ6oscC
Tatia, Nathmal (tr.) (1994) (in Sanskrit - English), Tattvārtha Sūtra: That which Is of Vācaka Umāsvāti, Lanham, MD: Rowman Altamira, ISBN 0-7619-8993-5
Nayanar, Prof. A. Chakravarti (2005), Samayasāra of Ācārya Kundakunda, New Delhi: Today & Tomorrows Printer and Publisher, ISBN 81-7019-364-8
Jain, Vijay K. (2011), Tattvârthsûtra (1st ed.), (Uttarakhand) India: Vikalp Printers, ISBN 81-903639-2-1, https://archive.org/details/AcharyaUmasvamisTattvarthsutra, "Non-Copyright"
Jain, Hiralal; Upadhye, Adinath Neminath (2000), Mahavira his Times and his Philosophy of Life, Bharatiya Jnanpith, p. 18, http://books.google.com/books?id=GHfzERhGUjQC&pg=PA18, retrieved 28 June 2013
JAIN, Champat Rai. (2008) Risabha Deva - The Founder of Jainism. Bhagwan Rishabhdeo Granth Mala. ISBN 978-8177720228.
Balcerowicz, Piotr (2009), Jainism and the definition of religion (1st ed.), Mumbai: Hindi Granth Karyalay, ISBN 978-81-887-69292
Zimmer, Heinrich (1953), Joseph Campbell, ed., Philosophies Of India, London, E.C. 4: ROUTLEDGE & KEGAN PAUL LTD, ISBN 978-8120807396
Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]
Kategorio Ĝajnismo en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Paĝoj kiuj uzas ISBNajn magiajn ligilojn
Havendaj artikoloj malpli grandaj ol 30 kB
Informoj pri la paĝo
Citi ĉi tiun artikolon
Ĉi tiu paĝo estis lastafoje redaktita je 17:33, 24 nov. 2016.
La teksto disponeblas laŭ la permesilo Krea Komunaĵo Atribuite-Samkondiĉe 3.0 Neadaptita; eble aldonaj kondiĉoj aplikeblas. Vidu la uzkondiĉojn por detaloj.
Regularo pri respekto de la privateco
Vidigo por porteblaj aparatoj