eo nl eo eo da da eo eo da eo eo eo nb pt eo eo hbs_lat eo eo eo fr eo fr eo eo pt eo eo es eo eo it es eo eo eo eo nn eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo uk eo eo eo eo nl eo pl eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo en en da eo eo nb eo en en en en eo en eo eo eo ro nn nl nl eo en eo en en en eo eo en eo en en en en en eo eo eo eo eo en ru ru eo es en en ru de ru ru en es de ja ca es en ru eo en eo eo eo eo eo eo it it eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr nl eo eo it eo eo cs eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo nl de an ar arz en az uz de lt ru sv bg bn br hbs_lat uk ca mhr ckb hbs_lat vi cy da de el en es et eu fa fi et nn fr en fy de ja gd lt he hi tl hbs_lat hu hy it id en es is it ja fr jv ka kk ta ko ku cs it it lb it en nl lt lv hi en en ml be mr ms es my ceb nds ne nl nb nb fr ta pa en id es pl pms pnb pt io ro es ru ru bxr jbo en hbs_lat en sk sl et sq hbs_lat la sv hu ta en th tr ceb tr oc fy ur uz vi tr ceb pl fa xmf he da zh fr zh eo eo eo eo eo eo eo eo eo
El Vikipedio, la libera enciklopedio
16-a de julio 1872 [#]
18-a de junio 1928 [#]
v • d • r
Roald Engelbregt Gravning AMUNDSEN [RUal Amunsn] (naskiĝis la 16-an de julio 1872, mortis ĉirkaŭ la 18-an de junio 1928) estis norvega polusa esploristo. Li estas plej konata ĉar estis la unua homo kiu atingis en Antarkto la Sudan Poluson, precize en 14a de Decembro 1911, kaj ĉar estis la unua homo kiu velveturis tra la tuta Nordokcidenta pasejo dum 1903-1906 en Arkto. En 1926, li estis la unua ekspediciestro de aera ekspedicio al la Norda Poluso. Amundsen estas agnoskita kiel la unua persono, sen disputo, kiu atingis ambaŭ polusojn.[1][2]
En Junio de 1928, dum li partoprenis en savomisio per aerŝipo Airship Italia, tiu aeraparato malaperis. Amundsen estis dum la Heroa epoko de antarkta esplorado inter ŝlosilaj ekspediciestroj, en la klaso de Douglas Mawson, Robert Falcon Scott, kaj Ernest Shackleton.
2.1 La Belga Antarkta Ekspedicio 1896-97
2.2 La Nordokcidenta pasejo 1903-06
2.3 La Sudpolusa Ekspedicio 1910-1912
3 Sav-ekspedicio por Nobile 1928
Komenca vivo[redakti | redakti fonton]
Amundsen naskiĝis en familio de norvegaj ŝipposedantoj kaj kapitanoj en Borge, inter la urboj Fredrikstad kaj Sarpsborg. Liaj gepatroj estis Jens Amundsen kaj Hanna Sahlqvist. Roald estis la kvara filo en la familio. Lia patrino volis ke li evitu la familian markomercon kaj kuraĝigis lin iĝi doktoro, promeso kiun Amundsen tenis ĝis lia patrino mortiĝis kiam li estis aĝe 21a. Li tuj forlasis la universitatopn por havi vivon ĉemare.[3]
Amundsen estis kaŝinta vivodaŭran deziron inspiritan de la heroa trapasado fare de Fridtjof Nansen de la teritorio Gronlando en 1888 kaj la perdita ekspedicio de Franklin. Li decidis al vivo de intensa esplorado de naturaj lokoj.[4]
Polusaj veturoj[redakti | redakti fonton]
La Belga Antarkta Ekspedicio 1896-97[redakti | redakti fonton]
La ŝipo RV Belgica frostita en la glacio, 1898.
Amundsen volis partopreni kiel vickapitano en la ekspedicio de la belga esploristo Adrien de Gerlache per la boato Belgica, al la antarkta magneta poluso, kiu iĝis la unua ekspedicio kiu vintrumis en Antarkto.[5] Li dungigis sin kiel sensalajra maristo la 16-an de aŭgusto 1896. La Belgica, ĉu erare ĉu intence, estis kaptita en marglacio ĉe 70°30′S ĉe Insulo Aleksander, okcidente de la Antarkta Duoninsulo. La ŝipanaro alforntis vintron por kio ili estis malnone preparita. Laŭ kalkulo fare de la propra Amundsen, la doktoro por la ekspedicio, nome usona Frederick Cook, probable savis la ŝipanaron el skorbuto per ĉasado de animaloj kaj per nutrado al la ŝipanaro per freŝa viando. Kiam mankas citrusfruktoj, freŝa viando el animaloj kiuj faras sian propran vitaminon C (kion plej faras) enhavas sufiĉe da vitamino por eviti skorbuton, kaj eĉ parte trakti ĝin. Tio estis gravega leciono por la estontaj ekspedicioj de Amundsen.
La Nordokcidenta pasejo 1903-06[redakti | redakti fonton]
Amundsen gvidis en 1903 la unuan ekspedicion kiu sukcesis traveturi la Nordokcidentan pasejon inter la Atlantika Oceano kaj la Pacifika Oceano per la ŝipo Gjøa. Krom Amundsen partoprenis ankaŭ Anton Lund, Helmer Hanssen, Peder Ristvedt, Godfred Hansen, Gustav Juel Wiik kaj Henrik Lindstrøm.
La ekspedicio vojaĝis tra Bafina Golfo, Lancaster Markolo, Peel Markolo, James Ross Markolo kaj Rae Markolo, kaj ili pasigis du vintrojn en la glacio. Dum la ekspedicio ili inter alie faris mezurojn por trovi la pozicion de la Arkta magnetpoluso. Amundsen estis la dua kiu atingis ĝin, kaj la unua kiu pruvis ke la magnetpolusoj moviĝas.
Ili daŭriĝis sude de la Viktoria Insulo, kaj la ŝipo forlasis la arktan insularon la 17-an de aŭgusto 1905, sed devis travintri antaŭ ol ili povis daŭrigi al Nome en Alasko. La urbo Eagle en Alasko, kiu situis 800 km for, havis telegrafon. Tien vojaĝis Amundsen surtere, por telegrami ke li estis atinginta sian celon la 5-an de decembro 1905. Nome atingiĝis en 1906.
La Sudpolusa Ekspedicio 1910-1912[redakti | redakti fonton]
Post la Nordokcidenta pasejo, Amundsen planis ekspedicion al la Norda Poluso. Li prunteprenis la ŝipon Fram de Fridtjof Nansen, kaj pretigis ĝin por la vojaĝo. Sed ricevinte la novaĵon ke Robert Peary jam estis atinginta la poluson, li ŝanĝis la planon al la Suda Poluso. Amundsen timis ke Nansen reprenus sian ŝipon se li ekscius pri la ŝanĝitaj planoj, kaj tial rakontis pri tio nur al sia frato kaj al la ŝipestro. Nur kiam ili jam atingis Madejron Amundsen informis al la ŝipanaro. Ĉiu ŝipano elektis kuniri al Antarkto.
Krom Amundsen mem, partoprenis Olav Bjaaland, Hjalmar Johansen, Helmer Hanssen, Sverre Hassel, la kuiristo Henrik Lindstrøm, Kristian Prestrud, Jørgen Stubberud kaj Oscar Wisting.
La 14-an de januaro 1911 Fram atingis Antarkton. Dum kelkaj semajnoj ili metis deponaĵojn laŭ la planata vojo al la Suda Poluso. Entute ili metis 3040 kilogramoj da nutroprovizo kaj ekipaĵo en la depotoj.
Kune kun Olav Bjaaland, Helmer Hanssen, Sverre Hassel kaj Oscar Wisting li atingis la poluson je la 14-an de decembro 1912.
La plej grava kialo por lia sukceso verŝajne estis la uzado de hundoj por tiri la sledojn. Dumvoje li buĉis multajn hundojn, kaj tiel ŝparis iom da pezo de nutraĵoj por la hundoj. La buĉitaj hundoj ankaŭ donis freŝan viandon kaj al la aliaj hundoj kaj al la viroj. La freŝa viando estis grava por malhelpi skorbuton.
Amundsen verkis pri sia vojaĝo libron.
La Norda Poluso[redakti | redakti fonton]
En 1925 Amundsen provis atingi la Nordan Poluson per du hidroplanoj. La 21-an de majo ili ekflugis de Svalbardo. Ili surteriĝis je 87° 44' norde, sed ekflugi denove estis tre malfacila. Unu el la hidroplanoj difektiĝis kaj ili devis forlasi ĝin. Nur je la 15-an de junio ili sukcesis reflugi kun ĉiuj ses anoj, kaj revenis al Svalbardo.
En 1926 Amundsen kaj la itala generalo Umberto Nobile faris ekspedicion en aerŝipo, kiu de Spicbergo iris al Alasko, superflugante la nordan poluson je la 11-a de majo. Sian aerŝipon ili nomis Norge (Norvegio).
Sav-ekspedicio por Nobile 1928[redakti | redakti fonton]
En 1928 Nobile ekiris al plia ekspedicio nordpolusa en aerŝipo Italia (Italio). Kiam Amundsen aŭdis, ke la ekspedicio akcidentis, li organizis sav-ekspedicion en aviadilo, kiu tamen neniam estis retrovita.
Amundsen en estonteco[redakti | redakti fonton]
Internacia esplora stacio ĉe la suda poluso portas la nomon de Amundsen kaj de lia rivalo Scott. Parto de la maro ĉirkaŭ Antarktio estas nomita laŭ Amundsen. Ankaŭ kratero proksime de la suda poluso de Luno portas lian nomon.
Verkoj de Amundsen[redakti | redakti fonton]
Nordvestpassagen, 2-vol, 1907. Tradukita kiel The North-West Passage: Being the Record of a Voyage of Exploration of the ship "Gjøa" 1903–1907, 1908.
Sydpolen, 2-vol, 1912. Tradukita kiel The South Pole: An Account of the Norwegian Antarctic Expedition in the "Fram," 1910–1912, Tradukita de A. G. Chater, 1912.
Nordostpassagen. Maudfærden langs Asiens kyst 1918–1920. H. U. Sverdrups ophold blandt tsjuktsjerne. Godfred Hansens depotekspedition 1919–1920. Gyldendal, Kristiania 1921.
Gjennem luften til 88° Nord (de Roald Amundsen, Lincoln Ellsworth kaj aliaj membroj de la ekspedicio, 1925). Tradukita kiel Our Polar Flight: The Amundsen-Ellsworth Polar Flight, 1925; ankaŭ kiel My Polar Flight, 1925.
Den første flukt over polhavet, kun Lincoln Ellsworth kaj aliaj, 1926. Tradukita kiel The First Flight Across the Polar Sea, 1927; ankaŭ kiel The First Crossing of the Polar Sea, 1927.
Mitt liv som polarforsker, 1927. Tradukita kiel My Life as an Explorer, 1927.
Portretoj[redakti | redakti fonton]
As a boy, 1875
Mapoj[redakti | redakti fonton]
Pasado en 1903 nordokcidenten kaj en 1918 nordorienten
Bildaro[redakti | redakti fonton]
Referencoj[redakti | redakti fonton]
↑ "Roald Amundsen and the 1925 North Pole Expedition". Historynet.com. [1] Alirita la 11an de Marto 2010.
↑ "Roald Amundsen". PBS.org. [2] Alirita la 11an de Marto 2010.
↑ Thomas, Henry; Dana Lee Thomas (1972). Living Adventures in Science. Ayer Publishing. pp. 196–201. ISBN 0-8369-2573-4. [3] Alirita la 14an de Majo 2016.
↑ Amundsen, Roald. (1927) My Life as an Explorer. Garden City, N.Y.: Doubleday, Page & company.
↑ The Houghton Mifflin Dictionary of Biography. Houghton Mifflin Reference Books. 2003. pp. 43 1696. ISBN 0-618-25210-X.
Fontoj[redakti | redakti fonton]
Amundsen, Roald; Nilsen, Thorvald; Prestrud, Kristian; Chater, A.G. (tr.) (1976) [1912]. The South Pole: An Account of the Norwegian expedition in the Fram, 1910–12 (Volumoj I kaj II). London: C. Hurst & Company. ISBN 0-903983-47-8. Unuafoje publikigita en 1912 de John Murray, London.
Huntford, Roland (1985). The Last Place on Earth. London and Sydney: Pan Books. ISBN 0-330-28816-4.
Bibliografio[redakti | redakti fonton]
Roald Amundsen's Belgica Diary. The first Scientific Expedition to the Antarctic de Hugo Decleir, Bluntisham Books, Erskine Press.
The Last Place on Earth: Scott and Amundsen's Race to the South Pole de Roland Huntford, 1979.
Roald Amundsen, a full biography de Tor Bomann-Larsen, 2006, ISBN 0-7509-4343-2
Scott and Amundsen – Duel in the Ice de Rainer-K. Langner, Haus Publishing, London, 2007, ISBN 978-1-905791-08-8
The Last Viking – The Life of Roald Amundsen : conqueror of the South Pole de Stephen Bown, Aurum Press Ltd, London, 2012, ISBN 978-1-84513-844-8
Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]
Roald Amundsen en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Kategorio Roald Amundsen en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Roald Amundsen en la Vikicitaro (Kolekto de citaĵoj)
http://odin.dep.no/odin/engelsk/norway/history/032005-990461/index-dok000-b-n-a.html Mallonga biografio el Norvega Ministerio pri Eksterlandaj Aferoj
http://etext.library.adelaide.edu.au/a/amundsen_r/southpole Traduko de Arthur G. Chater en 1912 de la verko The South Pole
http://mymultimedia.narod.ru/biogr/amundsen/am.htm ruse: Pyaлb AMyHдceH
http://www.norge.ru/history/raylamyndsen.html ruse: Bcя HopBerия Ha pycckoM. ПokopиTeлb ЮжHoro пoлюca Pyaлb AMyHдceH.
ISNI: 0000 0001 1447 5638
En tiu ĉi artikolo estas uzita traduko de teksto el la artikolo Roald Amundsen en la angla Vikipedio.
Paĝoj kiuj uzas ISBNajn magiajn ligilojn
Havendaj artikoloj malpli grandaj ol 30 kB
Informoj pri la paĝo
Citi ĉi tiun artikolon
Ĉi tiu paĝo estis lastafoje redaktita je 22:50, 13 jun. 2016.
La teksto disponeblas laŭ la permesilo Krea Komunaĵo Atribuite-Samkondiĉe 3.0 Neadaptita; eble aldonaj kondiĉoj aplikeblas. Vidu la uzkondiĉojn por detaloj.
Regularo pri respekto de la privateco
Vidigo por porteblaj aparatoj