eo eo eo eo eo eo eo es eo eo eo eo da eo eo hbs_lat fr fr en eo en eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo
Redaktado de Metalo - Vikipedio
Averto: Vi ne estas ensalutinta. Via IP-adreso enregistriĝos en la redakta historio de tiu ĉi paĝo. Se vi ensalutas aŭ kreas konton, viaj redaktoj estos atribuitaj al via salutnomo, kune kun aliaj bonaĵoj.
Kontrolo kontraŭ spamo. Ne entajpu ion ajn!
[[File:Toi 250kg gold bar.jpg|upright|thumb|210px|La plej granda oringoto de la mondo havas mason de 250 kg. Toi Ormuzeo, [[Japanio]]. [[Oro]] estas unu el plej konataj metaloj (el komenca historio) sed malmulte posedata de plej homoj.]] [[Image:QtubIronPillar.JPG|thumb|right|Fer-piliero ĉe [[Delhi]], [[Barato]], enhavanta 98% el [[forĝita fero]].]] [[Dosiero:Cuivre Michigan.jpg|eta|250px|alt=||<center> Kupro.</center>|dekstra]] [[Dosiero:Titan-crystal bar.JPG|eta|Titano.]] [[Dosiero:Zinc.jpg|eta|dekstra|<center>Specimeno el [[zinko]] <br />([[diametro]]: 3 [[cm]], [[maso]]: 30 [[gramo|g]])]] '''Metalo''' (el [[Antikva greka|greka]] μέταλλον ''métallon'', "mino, elfosejo, metalo"<ref>[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3Dme%2Ftallon μέταλλον] Henry George Liddell, Robert Scott, ''A Greek-English Lexicon'', ĉe Perseus Digital Library</ref><ref>[http://oxforddictionaries.com/definition/metal?q=metal metal], ĉe Oxford Dictionaries</ref>) estas materialo ([[Kemia elemento|elemento]], [[Kemia kombinaĵo|kombinaĵo]], aŭ [[alojo]]) kiu estas tipe malmola, opaka, brila, kaj havas bonan [[Elektra rezistivo|elektran]] kaj [[termika konduktivo|termikan konduktivojn]]. Metaloj estas ĝenerale [[Duktileco|maleebla]] — tio estas, ili povas esti martelitaj aŭ premitaj permanente ekster ilia formo sen rompo aŭ krakado — same kiel [[Fandado|fandebla]] kaj [[Duktileco|duktila]] (ebla esti fadenigita al fajna kablo).<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/377422/metal metal]. ''Encyclopædia Britannica''</ref> Ĉirkaŭ 91 el la 118 elementoj en la [[perioda tabelo]] estas metaloj, aliaj estas [[nemetalo]]j aŭ [[metaloido]]j (kelkaj elementoj ŝajnas kaj metalaj kaj nemetalaj formoj). [[Listo de astronomoj|Astronomoj]] uzas la terminon "metalo" por kolektive priskribi ĉiujn elementojn escepte [[hidrogeno]] kaj [[heliumo]]. Tiele, la [[Kvanto de pezaj elementoj|metaleco]] de objekto estas la proporcio de ties materialo farita de kemiaj elementoj escepte por hidrogeno kaj heliumo.<ref name="Martin">{{cite web | author=John C. Martin | title=What we learn from a star's metal content | work=New Analysis RR Lyrae Kinematics in the Solar Neighborhood | url=https://edocs.uis.edu/jmart5/www/rrlyrae/metals.htm|accessdate=[[7a de septembro]], 2005 }}</ref> Multaj elementoj kaj komponaĵoj kiuj ne estas normale klasitaj kiel metaloj iĝas metalaj sub altaj premoj; tiuj estas formataj kiel [[Nemetalo|metalaj alotropoj de nemetaloj]]. ==Terminaro== Laŭ [[Francisko Azorín]] '''metalo''' estas ''Ĥemia elemento, posedanta specialan brilon, bone kondukanta la varmon k. elektron, fandebla k. forĝebla; ĉe konstruado oni uzas la plumbon, kupron, feron, zinkon, stanon, k.c.''<ref>[[Francisko Azorín]], arkitekto, [[Universala Terminologio de la Arkitekturo]] (arkeologio, arto, konstruo k. metio), Presejo Chulilla y Ángel, Madrido, 1932, paĝo 138.</ref> Li indikas [[etimologio]]n el la greka ''metallon'', kaj de tie la latina ''metallum'' (metalo). Kaj li aldonas diversajn teknikajn terminojn speciale interesajn ĉe metioj, nome ''metalfadeno'', por sinonimo de [[drato]], maldika, longa, cilindroforma metala peco; ''metalisto'', por oraĵisto, orumisto, arĝentisto, feraĵisto, bronzisto, ladisto, fandisto, alĝustigisto, meĥanikisto, muntisto, seruristo...; metalarto, metalizi, metalkromio, metalgrafio, metalistejo, metalurgio, metalolaborado.<ref>Azorín, samloke.</ref> ==Fizikaj ecoj== '''Metaloj''' havas certajn karakterizajn fizikajn ecojn: * brilecon (glateco), * altan [[denseco]]n, * bonan [[konduktado (elektro)|elektran konduktadon]], * bonan [[konduktado (varmo)|termikan konduktadon]], * etendebleco (alivorte, oni povas streĉi ilin en maldikajn dratojn), * [[fleksebleco]]n (alivorte, oni povas bati ilin en tre maldikajn lamenojn), * kutime altan fandopunkton ([[hidrargo]] ne estas solida ĉe ĉambra temperaturo), * kutime altan [[dureco]]n. Tiuj ĉi ecoj precipe rezultas de tio, ke ĉiu [[atomo]] loze tenas ĝiajn eksterajn [[elektrono]]jn; tiel la valentaj elektronoj povas formi ian maron ĉirkaŭ la [[atomo]]jn. Ĉiuj puraj elementaj metaloj formas [[kristalo]]jn. La maro de elektronoj iĝas [[bendoj]] pro la [[simetrio|simetria]] reguleco de la kristaloj. Sub kutimaj kondiĉoj de malpureco kaj difektado, metaloj estas pli ofte [[etkristalo|etkristalaj]], kun multaj kristalaj grajnoj. Kemie, metalo estas [[kemia elemento|elemento]] kiu emas formi [[jono|katjonojn]] kaj ligi [[kemia ligo|jone]]. La metaloj estas unu el la tri grupoj de elementoj. La aliaj grupoj estas la [[metaloido]]j kaj la [[nemetalo]]j. Sur la [[perioda tabelo]], diagonala linio desegnita de [[boro]] (B) al [[polonio]] (Po) apartigas la metaloj de la nemetaloj. Elementoj sur la linio estas la metaloidoj, foje nomataj kiel [[duonmetalo]]j (aŭ duonmetaloj); elementoj suben maldekstren estas la metaloj; elementoj supren dekstren estas la nemetaloj. Bone konataj metaloj estas [[aluminio]], [[arĝento]], [[fero]], [[kupro]], [[plumbo]], [[titano (elemento)|titano]], [[uranio]], kaj [[zinko]]. Plej multaj metaloj estas kemie stabilaj, kun la notinda escepto de la [[alkala metalo|alkalaj metaloj]] kaj la [[teralkala metalo|teralkalaj metaloj]], trovitaj en la du plej maldekstraj grupoj de la [[perioda tabelo]]. La [[oksido]]j de metaloj estas [[bazo (kemio)|bazaj]]; tiuj de nemetaloj estas [[acido|acidaj]]. [[Nemetalo]]j estas pli abundaj en naturo ol metaloj; sed fakte metaloj konstituas plejparton da la perioda tabelo. [[Alojo]] estas [[miksaĵo]] aŭ [[kunfandaĵo]] kun metalaj ecoj, kiu entenas almenaŭ unu metala elemento. Ekzemploj de alojoj estas [[ŝtalo]] (fero kaj [[karbono]]), [[latuno]] (kupro kaj zinko), [[bronzo]] (kupro kaj [[lado]]), kaj [[duraluminio]] (aluminio, [[magnezio]], kupro, kaj [[mangano]]). Alojoj, kiuj speciale dezajniĝas por alte postulaj aplikaĵoj, tiel kiel [[tokamako]]j, povas enteni pli ol dek elementojn. Alojoj povas formi kristalojn ankaŭ. La formo de la kristalo dependas de la [[krado]] <!-- vidu la diskuton --> de la atomoj en la miksaĵo, kaj de la temperaturo laŭ la [[metalurgio|metalurgia]] [[fazodiagramo]]. ===Kemie=== Metaloj estas kutime klinitaj por formi [[jono|katjonojn]] pere de perdo de [[elektro]],<ref>Mortimer, Charles E. (1975). Chemistry: A Conceptual Approach (3a eld.). New York:: D. Van Nostrad Company.</ref> reage kun oksigeno en la aero por formi [[oksido]]jn super variaj temposkaloj (fero [[Rusto|rustiĝas]] laŭ la jaroj, dum [[kalio]] bruliĝas post sekundoj). Ekzemploj estas jenaj: :4 Na + O<sub>2</sub> → 2 Na<sub>2</sub>O (natria oksido) :2 Ca + O<sub>2</sub> → 2 CaO (kalcia oksido) :4 Al + 3 O<sub>2</sub> → 2 Al<sub>2</sub>O<sub>3</sub> (aluminia oksido). La [[transirmetalo]]j (kiaj [[fero]], [[kupro]], [[zinko]], kaj [[nikelo]]) pli malrapide oksidiĝas ĉar ili formas pasivigan tavolon de [[oksido]] kiu protektas la internon. Aliaj, kiel [[paladio]], [[plateno]] kaj [[oro]], ne reagas kun la atmosfero entute. Kelkaj metaloj formas barilan tavolon de [[oksido]] ĉe ties surfaco kiu ne povas esti penetrata de pliaj oksigenaj molekuloj kaj tiele retenas sian brilan aspekton kaj bonan konduktivecon dum multaj jardekoj (kiel [[aluminio]], magnezio, kelkaj [[ŝtalo]]j, kaj [[Titano (elemento)|titano]]). La [[oksido]]j de metaloj estas ĝenerale [[Bazo (kemio)|bazaj]], male al tiuj de [[nemetalo]]j, kiuj estas [[acido|acidaj]]. Esceptoj estas ĉefe oksidoj kunb tre altaj [[Oksidiĝa nombro|oksidiĝaj nombroj]] kiaj CrO<sub>3</sub>, Mn<sub>2</sub>O<sub>7</sub>, kaj OsO<sub>4</sub>, kiuj havas strikte acidajn reagojn. [[Farbado|Farbaj]], anodigaj kaj tavoligaj metaloj estas bonaj manieroj por eviti ties [[korodo]]n. Tamen, pli reaga metalo en la elektrokemia serio povas esti elektita por tavoligo, ĉefe kiam oni atendas rompon el la tavolo. Akvo kaj la du metaloj formas [[Elektrokemia ĉelo|elektrokemian ĉelon]], kaj se la tavoligo estas malpli reaga ol la tavolito, la tavolo fakte ''helpas'' korodon. ===Fizike=== ===Elektre=== ===Mekanike=== ==Alojoj== {{Ĉefartikolo|Alojo}} '''Alojo''' estas kunmiksaĵo, aŭ en [[solvaĵo]] aŭ [[kemia kombinaĵo]], de du aŭ pli [[perioda tabelo|elementoj]] el kiu almenaŭ unu estas [[metalo]]. Alojo kun du komponantoj nomiĝas binara alojo; tiu kun tri estas terciara alojo; tiu kun kvar estas kvaternara alojo. La rezulto estas substanco kun ecoj malsamaj de tiuj de ties komponantoj. Alojoj kutime dezajniĝas havi ecojn kiuj estas pli dezirindaj ol tiuj de iliaj komponantoj. Ekzemple, [[ŝtalo]] estas pli fortika ol [[fero]], unu de sia elementoj; [[latuno]] estas pli daŭriva ol [[kupro]], kaj pli alloga ol [[zinko]]. Sed estas sciate ke multaj gravaj alojoj havas ecojn kiuj ne estas facile antaŭdireblaj baze de iliaj komponantoj. Ekzemple, kaj kupro kaj [[nikelo]] bone konduktas elektron, sed formas alojon kiu ne bone konduktas elektron, kiu faras ĝin utila por elektra rezistiva drato. La metodoj formi alojojn estas variaj. En la likva stato, plej multaj metaloj estas solveblaj unu en la alia kaj alojado kutime implikas fandado; tamen alojado per traktado en la solida stato sen fandado estas farebla per pulvora [[metalurgio]]. Kiam fandaj alojoj solidiĝas, la komponantoj povas resti solvita aŭ ili povas apartigi en solidaj miksaĵoj de regionetoj aŭ eĉ grajnoj de varia koncentreco. Estas multaj eblecoj formi alojojn kaj multaj el ili povas montriĝi per [[faza diagramo|fazaj diagramoj]], sed aliaj dependas de plua formado en la solida stato. Malsame al puraj metaloj, multaj alojoj ne havas unuopan fandan punkton. Anstataŭe, ili havas fandan amplekson ene de kiu la materialo estas miksaĵo de solidaj kaj likvaj fazoj. La temperaturo je kiu fandado komencas nomiĝas [[soliduso]]*, kaj tiu je kiu fandado kompletiĝas nomiĝas [[likvuso]]*. Alojo kun unuopa fanda punkto nomiĝas [[eŭtekto|eŭtekta]] miksaĵo. ==Kategorioj== ==Elfosado== [[File:Yuan Dynasty - waterwheels and smelting.png|thumb|Fornaj balgoj funkciantaj fare de [[akvorado]]j, [[Dinastio Yuan]], Ĉinio.]] {{Ĉefartikolo|Minado|Elprena metalurgio}} '''Elprena metalurgio''' estas en [[metalurgio]] la praktiko elprodukti valorajn metaloj el [[erco]] kaj rafini la elprenitajn krudajn metalojn en pli pura formo. Por konverti metalajn [[oksido]]n aŭ [[sulfido]]n en pli pura metalo, la erco devas esti [[Redoksa reakcio|reduktita]] fizike, [[kemio|kemie]], aŭ [[elektrolizo|elektrolize]]. Elprenaj metalurgiistoj estas interesataj en tri ĉefaj branĉoj: nutrado, koncentrado (valora metalo oksido/sulfido), kaj amasigado de rubo. Post minado, grandaj pecoj de erco alportitaj (nutrado) estas rompitaj pere de premado kaj/aŭ muelado por akiri partiklojn sufiĉe malgrandajn kie ĉiu partiklo estas ĉu plej valora aŭ plej malvalora. Koncentri la partiklojn valorajn en formo kiu permesas separadon havigas la deziritan metalon kiu estu elprenita el la rubaj produktoj. ==Reciklado de metaloj== ==Metalurgio== {{Ĉefartikolo|Metalurgio}} [[Dosiero:Georgius Agricola.jpg|thumb|[[Georgius Agricola]], aŭtoro de ''De re metallica'', grava dekomenca verko pri metala elfosado.]] '''Metalurgio''' estas fako de [[materiala scienco]] kaj [[inĝenierarto]] kiu studas la fizikajn kaj kemiajn ecojn de [[metalo|metalaj]] [[elemento]]j kaj miksaĵoj de metaloj, nomata [[alojo]]j. Metalurgio studas la mikroskopajn mekanismojn kiuj kaŭzas metalon kaj alojojn agi kiel ili agas: la ŝanĝoj kiuj okazas je atoma nivelo kiuj ŝanĝas la ecojn de la metalo. Ekzemploj de iloj uzataj por mikroskopa ekzameno de metaloj estas [[optika mikroskopo|optikaj mikroskopoj]] kaj [[elektrona mikroskopo|elektronaj mikroskopoj]] kaj [[masa spektrometro|masaj spektrometroj]]. Metalurgio estas ankaŭ la teknologio de metaloj: nome la vojo laŭ kiu scienco estas aplikita al la produktado de metaloj, kaj al la inĝenierarto de la metalaj komponantoj por ties uzado en produktoj por konsumantoj kaj fabrikantoj. La produktado de metaloj inkludas la procezadon de [[erco]]j por elpreni la metalon kiun ili enhavas, kaj la miksojn de metaloj, foje kun aliaj elementoj, por produkti alojojn. Metalurgio estas distingata el la metio metalfarado, kvankam metalfarado dependas el metalurgio, kiel medicino dependas el medicina scienco, por teknikaj avancoj. Metalurgio estas subdividata en fera metalurgio (foje konata ankaŭ kiel nigra metalurgio) kaj nefera metalurgio aŭ kolora metalurgio. Fera metalurgio inkludas procezojn kaj alojojn bazitajn sur fero dum nefera metalurgio inkludas procezojn kaj alojojn bazitajn sur aliaj metaloj. La produktado de feraj metaloj kalkulatas por 95 procento de la tutmonda metalproduktado.<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/108584/%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%83%D1%80%D0%B3%D0%B8%D1%8F "Металлургия"]. en ''La [[Granda Sovetia Enciklopedio]]''. 1979.</ref> ==Bildaro== <gallery> Dosiero:Hot metalwork.jpg|<!-- eta|maldekstra|180px| -->Metalaĵoj, unu el ili estas varmigita je fino. Dosiero:Weihwasser.jpg|<!-- eta|maldekstra|180px|_Metalen_ _weiwaterbakje_ _voor_ _aan_ _de_ _wand_ -->Sankta ujo. Dosiero:Prokudin-Gorskii-25.jpg|<!-- eta|maldekstra|180px|-->[[Fervojo|Fervoja]] [[ponto]] konstruita el metalo. </gallery> == Astronomio == En [[astronomio]], kiel metaloj estas konsiderataj ĉiuj pezaj elementoj, kiuj tie estas ĉiuj elementoj krom [[hidrogeno]] kaj [[heliumo]]. Tiel kalkuliĝas [[metalenhavo]] - parametro de [[stelo]]. == Vidu ankaŭ == {{projektoj|commonscat=Metals}} * [[Metalfarado]] * [[Metalmuldado]] * [[Pezmetalo]] * [[Solido]] ==Notoj== <references/> == Eksteraj ligiloj == * http://www.fh-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost07/Isidorus/isi_et16.html <!-- _Isidorus_ _hispalensita_ _de_ _Metallita_ --> * http://www.kitcometals.com <!-- Aktuala metala (prezoj, prezas, kurzoj, kurzas) - _USD_/lb --> * http://www.sfc.fr/Donnees/metaŭ/ssmetaŭ.htm <!-- _Base_ _de_ dateno --> * http://www.physik.rwth-aachen.de/~harm/aixphysik/atom/Periodic/index.html {{Tradukita|lingvo= en |artikolo=Metal |revizio=676815256}} {{havenda artikolo|Metalo (fiziko)}} [[Kategorio:Metaloj| ]] [[Kategorio:Kemio]] [[Kategorio:Fiziko]]
Konservante, vi konsentas senlime doni vian kontribuon laŭ la Permesilo Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 kaj la GFDL.
Vi konsentas esti agnoskata de reuzantoj almenaŭ per ligilo aŭ URL al la paĝo kontribuita. Vidu la Rajtojn de Uzado por detaloj.
Nuligi Helpo pri redaktado (en nova fenestro)
Specialaj Signoj: Ĉ ĉ Ĝ ĝ Ĥ ĥ Ĵ ĵ Ŝ ŝ Ŭ ŭ Ā ā Ē ē Ī ī Ō ō Ū ū · ß · Ð ð Þ þ · ĉ ĝ ĥ ĵ ŝ ŭ ·
Æ æ Œ œ · ÿ Ÿ · – — • ’ | … ~ ° «» ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ ⁹ ⁰ ½ nedisegebla spaco :    ·
Vikisintakso: ligiloj [] [[]] komento :   ŝablono : {{}} {{#if:|1|0}} parametro {{{}}}
defaŭlta ordigŝlosilo {{DEFAŬLTORDIGO:}} [[Kategorio:]] {{PAGENAME}}
[[Dosiero:]] [[Media:]] #ALIDIREKTU[[]] · [[Commons:]] [[m:]] [[n:]] [[q:]] [[s:]] [[Wikt:]]
·    ·    ·    ·
Vikidatumoj entities used in this page
metalo: Other (Statements), Sitelink, Statement: P225, Statement: P935
Ŝablonoj uzitaj sur ĉi tiu paĝo:
Ŝablono:Citaĵo el la reto (redakti)
Ŝablono:Projektoj (vidi fontkodon) (protektita)
Ĉi tiu paĝo estas membro de 1 kaŝita kategorio:
Kategorio:Havendaj artikoloj malpli grandaj ol 30 kB
Informoj pri la paĝo
Regularo pri respekto de la privateco
Vidigo por porteblaj aparatoj