eo es eo en eo es it io es eo eo eo it eo it tr it eo eo eo it eo es eo ceb eo fr eo es it eo eo eo fr eo ro fr eo en eo cs eo sl eo eo en eo eo eo en it fr eo eo eo eo eo eo eo eo eo es eo eo eo pt eo it eo it es eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo fr eo fr mt fr eo pl en eo it it eo eo es eo eo eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr nl eo eo it eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo nl de am an ar arz en en az lt en ru sv bg bn bo br hbs_lat ca en mhr id mzn it hbs_lat vi cy da de el en es et eu fa fi fr da fy de hu gd lt de ku he tl hbs_lat it tl hu hy id fr es is it ja ka kk ko cs it lb en nl hu fa lt lv en en ml be mr ms en my ru en nds ne nl nb nb fr it ta pa pl pms pnb pt io ro ru es jbo en it hbs_lat en sk sl en et sq hbs_lat nl sv hu en ta en th ceb tr oc en en fy ur uz fr fi vi tr pl en zh xmf he da zh fr zh eo eo eo eo eo eo eo eo eo
El Vikipedio, la libera enciklopedio
Jump to navigation Jump to search
Oficiala nomo: Humilissima Civitas Valletta
Jean Parisot de la Valette
Loko de Monda heredaĵo de UNESCO
La-Valeto (malte: La Valletta) estas la ĉefurbo de Malto kaj situas sur duoninsulo de la insulo Malto. Ĝi havis 6098 loĝantojn je decembro 2008. En la malta lingvo oni konas ĝin kiel il-Belt (la urbo).
Fondita en 1566 ĝia nomo devenas de Jean de la Vallette, grandmajstro de la Malta Ordeno, kiu ekkonstruis la ĉefan preĝejon de la insulo.
En La Valeto troviĝas gravaj konstruaĵoj kiel la parlamentejo de Malto aŭ la Belarta Nacia Muzeo (Monda Kulturheredaĵo de UNESKO). Iom post iom ĝia loĝantaro malkreskis, dum kreskis la loĝantaro de aliaj maltaj urboj kiel Birkirkara, malgraŭ tiu fakto La Valeto estas daŭre la ekonomia centro de la lando.
Historio[redakti | redakti fonton]
La urbo troviĝas sur la insulo de Malto kaj do partoprenas sian historion kun la insulo.
Tuj post la fino de la sieĝo de Malto en 1565, la Ordeno decidis fondi novan urbon sur la duoninsulo Xiberras por fortigi sian pozicion en Malto kaj alligi la Kavalirojn al la insulo. La fondŝtonon metis la Grandmajstro de la Ordeno, Jean Parisot de la Valette, la 28-an de marto 1566. La unua konstruaĵo estis la Preĝejo de Nia Sinjorino de Venkoj.
En sia libro Dell'Istoria della Sacra Religione et Illustrissima Militia di San Giovanni Gierosolimitano (eo: La Historio de la Religio Sankta kaj la Milico Glora de Sankta Johano de Jerusalemo), verkita inter 1594 kaj 1602, Giacomo Bosio skribis ke kiam oni la angulŝtonon metis, grupo de olduloj diris "Iegi zimen en fel wardia col sceber raba iesue uquie!" (moderne: "Jiġi żmien li fil-Wardija [l-Għolja Sciberras] kull xiber raba’ jiswa uqija!") ke signifas "Tempo venos kiam ĉiu peco da tero de la Monteto de Sciberras valoros sian pezon da oro."
Grandmajstro La Valette mortis la 21-an de aŭgusto 1568 en aĝo de 74 jaroj, kaj neniam vidis la finon de la konstruado de sia urbo. Komence entombiĝis li en la Preĝejo de Nia Sinjorino de Venkoj, tamen liaj restoj troviĝas nuntempe en la Kunkatredalo de Sankta Johano, inter la tomboj de aliaj grandmajstroj de la Kavaliroj de Malto.
Francesco Laparelli estis la urbplanisto ĉefa kaj lia plano diferencis multe de la mezepoka malta arkitekuro kun malregulaj serpentumantaj vojetoj. Li desegnis la novan urbon sur rektangula krado, sen collacchio (areo nur por la konstruaĵoj gravaj). La vojojn li desegnis larĝaj kaj rektaj, komenciĝantaj centre ĉe la Urbpordego kaj finiĝantaj ĉe la Fuorto de Sankta Elmo, kiu supervidas la maron ĉe altaĵo de 47 metroj. La malta arkitekto Gerolamo Cassar desegnis kelkajn konstruaĵojn.
Post la foriro de la Kavaliroj kaj la franca okupacio mallonga, la konstruado rekomenciĝis je brita regado. Oni larĝigis pordegojn kaj novajn domojn, malkonstruis kaj rekonstruis multe.
Aeratakoj naziaj kaj faŝistaj dum la Dua Mondmilito kaŭzis grandan detruadon. La Operejo apud la eniro de la urbo ruinas ankoraŭ.
Klimato[redakti | redakti fonton]
La duoninsulo de Valeto havas du naturajn havenojn, Marsamxett kaj la Grandiozan Havenon. La Grandioza Haveno estas la pli grava, kun kajoj ĉe Marsa. Ekskursoŝipa terminalo situas ĉe la digo malnova de la Akvorando kiun konstruis Grandmajstro Manuel Pinto de Fonseca.
La Valeto havas mediteranean klimaton kun varmegaj, sekaj someroj kaj mildaj, malsekaj vintroj. La temperaturojn moderigas la proksimeco al la maro. Averaĝaj altaj temperaturoj varias de proksimume 15 °C (59 °F) en januaro ĝis proksimume 30 °C (86 °F) en aŭgusto, kaj averaĝaj malaltaj temperaturoj varias de proksimume 10 °C (50 °F) en januaro ĝis 22 °C (72 °F) en aŭgusto.
Vidindaĵoj[redakti | redakti fonton]
La vojoj kaj placoj de La Valeto enhavas arkitekturon kiu varias de la frua 16-a jarcento ĝis la modernismo. La grandurbo estas la ĉefa kulturcentro de la insulo kaj ĝia unika kolekto de preĝejoj, palacoj, kaj muzeoj allogas vizitantojn de la tuta mondo.
Kiam Benjamin Disraeli, ĉefministro brita en la 1870-aj jaroj, vizitis la urbon en 1830, li ĝin priskribas kiel "grandurbon de palacoj konstruita per ĝentlemanoj por ĝentlemanoj" kaj rimarkigis ke "La Valeto egalas, se ne superas, ajnan ĉefurbon de Eŭropo." En aliaj leteroj li ĝin deklaris "komparebla al Veneco aŭ Kadizo" kaj "plena de palacoj kiuj admirindus el Palladio."
La listo de konstruaĵoj de graveco historia inkluzivas la Kunkatredralon de Sankta Johano, kiu antaŭe nomiĝis la Preĝejo Magisteria de la Kavaliroj de Malto. Ĝi havas la pentraĵon plej grandan (kaj unike subskriban) de Michelangelo Merisi da Caravaggio. La Auberge de Castille et Leon, ekse la stabejo de la maltaj Kavaliroj de la Langue de Kastilio, Leono, kaj Portugalio, estas nuntempe la oficejo de la Ĉefministro de Malto. La Palaco Magisteria, konstruita inter 1571 kaj 1574, kaj ekse la sidloko de la Grandmajstro, enhavas nun la parlamenton maltan kaj la oficejon de la Prezidento de Malto.
La Nacia Muzeo de Belartoj estas rokoka palaco kiu datiĝas je la malfruaj 1570-aj jaroj kaj ekde 1789 domis la britan Ĉefkomandanton de la Ŝiparo Mediteranea. La Teatro de Manoel (malte: Teatru Manwel) konstruiĝis en 1731, post nur dek monatoj, per ordono de Grandmajstro Antonio Manoel de Vilhena; ĝi estas unu el la plej malnovaj teatroj funkciaj en Eŭropo. La Mediteranea Kongresejo, ekse la Sacra Infermeria, konstruita en 1574, estis fama malsanejo dum la Renesanco. La fortikaĵoj havenaj, konstruitaj per la Kavaliroj kiel grandioza aro de bastionoj, duonbastionoj, ravelinoj kaj kurtinoj, altiĝas proksimume 100 metroj kaj aldonas al la unika arkitekturo de la urbo.
Publika domaro situas interne de la muroj urbaj. Komence la Ordeno planis konstrui ankrejon artaĵan por sia mararmeo, sed ĉi tiu Manderaggio (malte: il-Mandraġġ) neniam kompletis, kaj la areo iĝis amaso de konstruaĵoj kun mallumaj vojetoj. En la 1950-aj jaroj, oni malkonstruis la Manderaggio-n kaj ĝin rekonstruis kiel domaro.
La Palaco Ferreria estis la unua konstruaĵo kiu enkondukis lignajn balkonojn en la insuloj. Ĝi estas nacia monumento de grado 1a.
Esperanto vivo[redakti | redakti fonton]
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Esperanto-movado en Malto.
Fotogalerio[redakti | redakti fonton]
Ŝildo trovita en 2008
Haveno de La Valeto
Strato en La Valeto
La Valeto en 17-a jarcento
La senkapigo de la baptisto (pentraĵo de Caravaggio)
v • d • r
Komunumoj (lokaj konsilioj) de Malto
Insulo Malto: Attard • Balzan • Birgu (Vittoriosa) • Birkirkara • Birżebbuġa • Bormla (Cospicua) • Dingli • Fgura • Floriana • Gudja • Gżira • Għargħur • Għaxaq • Ħamrun • Iklin • Isla (Senglea) • Kalkara • Kirkop • Lija • Luqa • Marsa • Marsaskala • Marsaxlokk • Medino • Mellieħa • Mġarr • Mosta • Mqabba • Msida • Mtarfa • Naxxar • Paola • Pembroke • Pietà • Qormi • Qrendi • Rabat • Safi • San Ġiljan (Sankt-Juliano) • San Ġwann • San Pawl il-Baħar (Golfeto de Sankt-Paŭlo) • Santa Luċija • Santa Venera • Siġġiewi • Sliema • Swieqi • Ta’ Xbiex • Tarxien • La Valeto • Xgħajra • Żabbar • Żebbuġ • Żejtun • Żurrieq
Insulo Gozo: Fontana • Għajnsielem • Għarb • Għasri • Kerċem • Munxar • Nadur • Qala • Viktorio • San Lawrenz • Sannat • Xagħra • Xewkija • Żebbuġ
v • d • r
Amsterdamo • Andoro Malnova • Ankaro • Astano • Ateno • Bakuo • Beogrado • Berlino • Berno • Bratislavo • Bruselo • Budapeŝto • Bukareŝto • Dublino • Erevano • Helsinko • Kievo • Kiŝinevo • Kopenhago • Lisbono • Ljubljano • Londono • Luksemburgo • Madrido • Minsko • Monako • Moskvo • Nikozio • Oslo • Parizo • Podgorico • Prago • Rejkjaviko • Rigo • Romo • San-Marino • Sarajevo • Skopjo • Sofio • Stokholmo • Talino • Tbiliso • Tirano • Vaduzo • La Valeto • Varsovio • Vatikano • Vieno • Vilno • Zagrebo
Mondaj heredaĵoj de UNESKO
Mondaj heredaĵoj en Malto
Urbo kun ŝablono Geokesto
Informoj pri la paĝo
Citi ĉi tiun artikolon
Ĉi tiu paĝo estis lastafoje redaktita je 23:10, 25 nov. 2018.
La teksto disponeblas laŭ la permesilo Krea Komunaĵo Atribuite-Samkondiĉe 3.0 Neadaptita; eble aldonaj kondiĉoj aplikeblas. Vidu la uzkondiĉojn por detaloj.
Regularo pri respekto de la privateco