eo eo eo eo kk eo eo eo eo uz eo eo it eo eo eo eo eo eo lt fr eo nl eo eo eo en eo kk eo de eo hbs_lat eo hu eo tr eo eo eo eo pl eo eo eo eo eo fr eo eo pt eo eo es eo eo eo lt eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo it eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo it eo en pl io nl ceb eo io id ceb eo ceb eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo es eo pt eo pt eo fa eo fr eo fr eo fr eo fr eo de eo de eo en eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo ceb eo eo eo eo eo eo eo fr eo eo fr eo eo eo fr eo eo eo fr eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr fi eo eo it eo eo ro eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo tt cv ckb nl de am an da ar fr arz as en en az ku uz de lt en ru sv bg new en id bn bo bpy br hbs_lat ja uk ca en mhr id it ckb tt hbs_lat pl es vi cy da de fr hsb dv la el en es et eu ast fa fi et nn fr it da fy de hu gd lt gn gom gu de de ku de he hi tl hbs_lat it tl hu hy it id fr en en es is it bn ja fr jbo jv ka az sah jv kk fi km ta ko id en ku sk pl cs it it lb hbs_cyr it en nl hu lt lv lv pl en ru en id en ml be nl mr ms en my ru mzn en ceb nds af ne ne nl nb nb es nl fr it it or ta pa en id cs en mai en pl pms pnb ps pt io de ro vi es ru ru id sa bxr es jbo en sv hbs_lat si en sk sl en et sq hbs_lat cy id nl la sv hu en ta kn te en en th tr ceb tr en oc en tyv en ug fy ur uz fr fi vi en tr pl en zh fa xmf he da es en zh zh fr zh eo eo eo eo eo eo eo eo eo
El Vikipedio, la libera enciklopedio
16-a de decembro 1991 (de Sovetunio)
v • d • r
Kazaĥio aŭ Kazaĥujo (ankaŭ Kazaĥstano, oficiale Kazaĥa Respubliko, en la kazaĥa: ҚaзaқcTaH; en la rusa KaзaxcTaH) estas eŭrazia lando, ĝia teritorio dividiĝas inter Centra Azio kaj malgranda parto de Eŭropo. Ĝi estis membro de Sovetio ĝis 1991.
Kazaĥio havas landlimojn kun Rusio (6.846 landlimaj kilometroj), kun Uzbekio (2.203 km), kun Ĉinio (1.533 km), kun Kirgizio (1.051 km) kaj kun Turkmenio (379 km). Ĝi havas marbordojn ĉe la Kaspia Maro. Kazaĥio estas la naŭa plej granda lando de la mondo pro ĝia areo kaj la plej granda internlanda ŝtato entute, sed ĝia duondezerto malhelpas la proporcian loĝantaron en la kazaĥa teritorio: ĝia loĝdenso estas nur po 6 personoj laŭ kvadrata kilometro.
Kun areo de 2,7 milionoj da kvadrataj kilometroj, Kazaĥio estas la naŭa plej granda lando en la mondo. Ĝia grando preskaŭ ekvivalentas al okcidenta Eŭropo.
Situanta inter la okcidenta Azio kaj la plej orienta parto de Eŭropo, ĝia ampleksiĝo donas al ĝi varian topografion. La lando etendiĝas sur enorma stepo situanta inter la Kaspia Maro kaj la Altaj-montaro. Sude, ĝi havas landlimojn kun la dezerto Kyzylkum, situanta inter la Arala Maro kaj la tiel nomata Stepo de la Malsato (Betpak Dala), en la nordo troviĝas la plataĵoj de la lago Balĥaŝo kaj oriente la montarbranĉoj de la montoj Altajo kaj Tianŝan.
Valo de kasteloj en la kanjono Ŝarin en Tianŝan
La rivera reto estas tre neregula kaj la ĉefaj riveroj trairas plejparte rande de la lando. En Kazaĥio estas proksimume 48 000 lagoj kun suma areo de 45 000 km². 94 % havas surfacon malpli grandan ol 1 km². Parto de la lagoj entenas dolĉan akvon kaj parto salan. Tutmonda unikaĵo estas la lago Balĥaŝo (la 15-a plej granda en la mondo), kiu estas duone dolĉakva kaj duone salakva. Krome en la lando estis estigitaj pli ol 4 000 fiŝlagoj kaj akvobaraĵoj.
Rin-dezerto (ruse PыH-пeckи, kazaĥe HapыH құMы, Narın qumı) estas dezerto en okcidenta Kazaĥio. Ĝi situas norde de la Kaspia maro kaj sudoriente de la Ĉevolga Altaĵo, inter la subaj riverfluoj de Volgo kaj Uralo.
Historio[redakti | redakti fonton]
En la 9-a jarcento islamiĝas la triboj, kiuj loĝis en teritorio de nuntempa Kazaĥio.
En la 13-a jarcento la armeo de Ĝingis-Ĥano invadas la landon.
En la 17-a ĝis 18-a jarcentoj, okazas invadoj venintaj el la oriento.
Inter 1802 kaj 1850 la teritorio aneksiĝas fare de la Rusia Imperio. Alvenas la rusaj koloniistoj.
En 1920 estas proklamata la Aŭtonoma Kazaĥa Soveta Socialisma Respubliko.
En 1936 estas proklamata la Kazaĥa Soveta Socialisma Respubliko.
En 1991 ĝi estas la lasta eksa sovetia respubliko kiu proklamas la sendependecon.
En 1992 la ŝtato aliĝas al la Unuiĝintaj Nacioj (UN).
En 1997 la landa ĉefurbo estas delokigita de Almaty al Akmola, kiu estis rebaptata kiel Astano. Ĉi maniere la registaro translokiĝis al la geografia centro de la lando.
La 1-an de septembro 2006 estis inaŭgurata la Operejo de Kazaĥio, nomata la Piramido de la Paco, dizajnata de la arkitekto Norman Foster - grandega piramido 62 metrojn alta kiu povas gastigi 1.500 personojn.
Same en 2006 estas eliminata la lasta restaĵo el la sovetia simbolaro: la kazaĥa himno estas ŝanĝata.
En 2007 la prezidanto Nursultan Nazarbajev fariĝas dumviva prezidanto de la lando.
Politika-administra organizado[redakti | redakti fonton]
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Teritoria organizado de Kazaĥio.
Klakebla mapo de Kazaĥio kun la 14 regionoj aŭ provincojv • d • r
Kazaĥio estas dividata en 14 regionoj aŭ provincoj (oblıstar; singulare: oblısı/oблыcы/وبلىسى kaj tri respublikaj urboj (qala; singulare: qalası):
Provinco Orienta Kazaĥio (Öskemen)
Provinco Norda Kazaĥio (Petropavlo)
Provinco Suda Kazaĥio (Ŝimkento)
Provinco Okcidenta Kazaĥio (Oral)
Registaro kaj politiko[redakti | redakti fonton]
Nursultan Nazarbajev, prezidento de Kazaĥio
Kazaĥio estas konstitucia respubliko kun politika sistemo ege prezidentisma. La prezidanto estas la ŝtatestro kaj samtempe la ĉefkomandanto de la kazaĥa armeo. Li havas plenan nuligrajton pri la leĝoj kaj decidoj aprobataj de la parlamento. La prezidanto Nursultan Nazarbajev, kiu okupas la postenon ekde la kazaĥa sendependiĝo, estis reelektata por nova 8-jara regperiodo en 1999. La Unua Ministro, kiu regas laŭ la nomumado de la prezidanto, estas la 'kapo' de la Kabineto de Ministroj kaj li estas la videbla reprezentanto de la landa registaro. Ekde junio 2003 la posteno estas okupata de Daniyal K. Akhmetov. Ankaŭ ekzistas tri unuaj vicministroj kaj 16 ministroj en la kabineto.
Kazaĥio havas duĉambran parlamenton, konsistanta el Malalta Ĉambro kaj Senato. Dum la distriktaj balotadoj oni elektas reprezentantojn por 67 benkoj en la Malalta Ĉambro. Aliaj dek membroj estas elektataj per malsama proceduro.
La Senato havas 39 membrojn. Du el ili estas elektataj en ĉiu elekta asembleo en la 16 ĉefaj administraj dividoj de la lando. La restantaj sep senatanoj estas elektataj rekte de la respublika prezidanto.
Ekonomio[redakti | redakti fonton]
La bovbredado de Kazaĥio ĉefe koncentriĝas en la duondezertaj sudaj regionoj de la lando kaj orientiĝas al la bredado de gebovoj el la raso karakulo, kiu povizias lanojn kaj "astraĥanajn" peltojn.
Kazaĥio ne nur estas konsiderata kiel unu el la ĉefaj minejaj aziaj landoj, sed ankaŭ estas unu el la plej grandaj grajn-eksportantoj. Rilate al la mineja sektoro, estas elfosata karbo en Karaganda kaj Pavlodar; nafto kaj gaso en la baseno de Emba, situanta ĉe la Kaspia Maro. La elfosado de fero, mangano kaj kupro estas grandkvanta en la centr-orienta regiono kaj oro en strio rande de la baseo de la rivero Irtysh. La mineja ekspluatado favorigis la disvolviĝon de industria reto, kaj faktorioj pri maŝinaro, kemiaĵoj, kotonaj teksaĵoj kaj nutraĵoj.
Nuntempe la lando havas prosperan ekonomion. En la jaro 2005 ĝia ekonomio kreskis ĉ. 10% kaj dum la lasta jarkvino, 100%, kio igas ĝin unu el la plej prosperaj kaj viglaj ekonomioj de la azia kontinento kaj granda potenco en la centr-azia regiono. La riĉeco de la lando devenas de la abundegaj naturaj rimedoj, speciale nafto, kvankam procenton el la riĉeco, ĉiufoje pli grava ŝuldiĝas al la turismo. La plej grava defio de la ekonomio estas la reduktado de la dependeco je la naturaj rimedoj.
Demografio[redakti | redakti fonton]
Loĝantara evoluo inter 1992 kaj 2003 je miloj da personoj (laŭ FAO, 2005).
La plimulto de la loĝantaro de la nuna Kazaĥio (datumoj de 1999) estas kazaĥoj (53,4%) aŭ rusoj (30%), kun malgrandaj grupoj de ukrainoj (3,7%), uzbekoj (2,9%), germanoj (2,3%), ujguroj (1,6%) kaj aliaj malplimultoj. La 90-aj jaroj estis markitaj de la elmigrado de multaj eŭropanoj kiuj forlasis Kazaĥion por reveni al iliaj originaj landoj. Tiu ĉi fenomeno, kune al la pliiĝo de naskiĝoj, igis la kazaĥojn la plimulta etno en la lando.
La religioj estas sunaa islamo (47%), la rusa ortodoksa kristanismo (44%), protestantismo kaj aliaj. Kazaĥio estas dulingva lando. La kazaĥa lingvo estas la ŝtata lingvo kaj la rusa lingvo estas konsiderata kiel la oficiala lingvo. La rusa estas uzata en la negocoj kaj ĝi estas parolata de ĉ. 83% de la loĝantaro, dume 64,4% de la loĝantaro parolas la kazaĥan. La edukado estas deviga ĝis la supera lernejo kaj alfabetismo estas 99,9%.
Kulturo[redakti | redakti fonton]
la centra moskeo de Pavlodar.
Antaŭ la rusa konkero, la kazaĥa kulturo adaptiĝis al nomadismo kaj la tradicia vivstilo. Malgraŭ tio ke Islamo estis enkondukita en la plimulton de la kazaĥoj dum la 17-a kaj 18-a jarcentoj, la religio ne estis asimilata post multa tempo. Kiel rezulto, Islamo kunvivis kun tradiciaj elementoj el ŝamanismo. La tradiciaj kazaĥaj kredoj asertas ke disaj spiritoj loĝis kaj vivigis la teron, la ĉielon, la akvon, kaj la fajron, krom la dombestoj. Ĝis niaj tagoj, la gastigantoj el kamparanaj regionoj kutime ricevas ŝafidon ĵusmortigitan. La gastoj kelkfoje estas invitataj beni la ŝafidon kaj peti permeson al sia spirito por ekigi la ceremonion. Krom la ŝafido, multaj pladoj havas simbolan valoron en la kazaĥa kulturo.
Hodiaŭ la kazaĥa kulturo, post la sendependiĝo disde la eksa Sovetio denove revigliĝas ĉar Islamo denove fariĝas la plejmulta religio de la loĝantaro. Malgraŭ tio, la kazaĥa kulturo radikale okcidentaliĝis pro la rekta kontakto kun Okcidento danke al la naft-eksportado. Kvankam nuntempe ankaŭ notindas proksimecon al Ĉinio en politika kaj ekonomika plano - multe da ĉiniaj kompanioj (precipe en nafta sektoro) laboras en Kazaĥio.
Muziko kaj kinarto[redakti | redakti fonton]
Je muzika nivelo, la pop-kulturo estas firme establita inter la kazaĥoj. Je kinarta nivelo, la lando bone ekdisvolviĝas, ekzemple en Almaty ĉiujare estas celebrata la plej prestiĝa filmfestivalo en Centra Azio, la Evraziya en kiu estas montrataj filmoj el la tuta Centra Azio kaj aliaj turklingvaj landoj kiaj Azerbajĝano kaj Turkio inter aliaj.
Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]
Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]
Kazaĥio en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Kategorio Kazaĥio en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
esperante Informoj pri Kazaĥio en la vikio de UEA
oficiala retejo de la registaro de Kazaĥio (kazaĥe, ruse kaj angle)
informa retejo pri Kazaĥio en la angla
informa retejo pri Kazaĥio en la germana
v • d • r
Komunumo de Sendependaj Ŝtatoj (KSŜ)
Armenio •  Azerbajĝano •  Belorusio •  Kazaĥio •  Kirgizio •  Moldavio •  Rusio •  Taĝikio •  Turkmenio •  Ukrainio •  Uzbekio
v • d • r
Ŝanhaja Organizo por Kunlaboro
Ĉinio •  Kazaĥio •  Kirgizio •  Rusio •  Taĝikio•  Uzbekio
Spektantaj ŝtatoj:  Barato •  Irano •  Mongolio •  Pakistano
v • d • r
Albanio • Andoro • Armenio • Aŭstrio • Azerbajĝano • Belorusio • Belgio • Bosnio kaj Hercegovino • Britio • Bulgario • Ĉeĥio • Danio • Estonio • Finnlando • Francio • Germanio • Grekio • Hispanio • Hungario • Irlando • Islando • Italio • Kartvelio • Kazaĥio • Kroatio • Latvio • Liĥtenŝtejno • Litovio • Luksemburgo • Malto • Moldavio • Monako • Montenegro • Nederlando • Norvegio • Pollando • Portugalio • Respubliko Makedonio • Rumanio • Rusio • San-Marino • Serbio • Slovakio • Slovenio • Svedio • Svislando • Turkio • Ukrainio • Vatikano
Dependaj kaj aliaj teritorioj: Alando • Ferooj • Guernsey • Ĝibraltaro • Jan Mayen • Jersey • Manksinsulo • Svalbard
v • d • r
Afganio • Armenio • Azerbajĝano • Barejno • Bangladeŝo • Barato • Birmo • Brunejo • Butano • Ĉinio • Filipinoj • Indonezio • Irako • Irano • Israelo • Japanio • Jemeno • Jordanio • Kamboĝo • Kartvelio • Kataro • Kazaĥio • Kipro • Kirgizio • Kuvajto • Laoso • Libano • Malajzio • Maldivoj • Mongolio • Nepalo • Nord-Koreio • Omano • Orienta Timoro • Pakistano • Palestino • Rusio • Sauda Arabio • Singapuro • Sirio • Srilanko • Sud-Koreio • Taĝikio • Tajlando • Tajvano • Turkio • Turkmenio • Unuiĝintaj Arabaj Emirlandoj • Uzbekio • Vjetnamio
Dependaj teritorioj: Brita Hindoceana Teritorio • Kokosinsuloj • Kristnaskinsulo
Komunumo de Sendependaj Ŝtatoj
Nenombraj signifoj de nombraj parametroj
Komuneja kategorio kun loka ligilo malsama kiel en Vikidatumoj
Informoj pri la paĝo
Citi ĉi tiun artikolon
गोंयची कोंकणी / Gõychi Konknni
Ĉi tiu paĝo estis lastafoje redaktita je 19:43, 27 jul. 2016.
La teksto disponeblas laŭ la permesilo Krea Komunaĵo Atribuite-Samkondiĉe 3.0 Neadaptita; eble aldonaj kondiĉoj aplikeblas. Vidu la uzkondiĉojn por detaloj.
Regularo pri respekto de la privateco
Vidigo por porteblaj aparatoj