eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo pt eo eo eo eo eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo ro eo eo eo tr tr es eo eo eo es eo eo eo en es eo eo eu eo it eo eo ceb eo ms eu eo eo it tr eo eo it eo en en en ceb eo pt eo en sk eo tr en en eo en eo eo eo en eo eo eo eo en eo ro eo nl ro eo eo eo eo eo eo eo eo en eo en eo eo eo sk eo tr en sk pt en tr eo it es eo eo eo eo eo en en eo eo eo es eo es ceb es eo eo io eo ceb eo eo tr eo eo eo eo it es fr eo fr eo fr fr pt it eo eo fr fr eo en ceb eo eo eo en pt pl pt de ceb es eo eo ilo ceb eo eo en en eo eo eo it eo eo eo eo eo eo eo eo fr eo it eo es en eo eo es pt en es eo eo en fr eo it eo eo eo eo eo it es eo pl fr ceb fr eo eo eo eo tr eo it eo eo eo pl es eo es fr tr de it it eo es en en it ceb eo fr sk eo eo eo eo en ro eo pt eo eo eo eo eo tr tr it eo en eo eo id eo es pl eo ro tr eo eo es en eo eo it it eo sk en tr fr en en ceb sk tr en en tr en sk eo es eo io en pt en eo eo en eo pl eo en eo pt en de eo de en eo ceb fr pl de en es es eo hbs_lat en es uz eo eo eo cs eo eo eo eo en eo eo en es ceb es es eo es eo es eo eo eo eo eo es eo eo eo en en eo eo it eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv eo ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr nl eo eo it eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo nl de ar az ru bg bn bo ca en mhr mzn hbs_lat cy da de el en es et eu fa fi nn fr da en fy gd lt gn he hi tl hbs_lat tl hu hy id en is it ja fr ka jv ko kk ko ku lb nl lt lv en ml mr ms my nds nl nb nb fr it pa pl pt io ro sa es en hbs_lat en sk sl et sq hbs_lat hu ta kn th ceb tr fy ur fr vi en pl zh xmf da zh zh eo eo eo eo eo eo eo eo eo
El Vikipedio, la libera enciklopedio
Ŝanĝoj al ŝablonoj aŭ dosieroj en ĉi tiu versio estas kontrolendaj. La stabila versio estis patrolita je 19 maj. 2016.
Karibio, Mezameriko kaj partoj de Sudameriko
Karibio estas regiono en la okcidenta, tropika parto de la Atlantika Oceano norde de la ekvatoro. La regiono konsistas el la Kariba Maro kaj la tie situantaj insuloj kaj insularoj.
Situanta plejparte sur la Kariba Plato, Karibion konsistigas pli ol 7.000 insuloj, insuletoj, kaj rifoj. Ĉi tiuj dividiĝas je la Antiloj, kies partoj estas la Grandaj Antiloj je la norda rando de la Kariba Maro kaj la Malgrandaj Antiloj je la suda kaj orienta rando, inkluzive la Ĉebordajn Antilojn, kaj la Bahamoj. Geopolitike, oni kutime konsideras la insulojn de Karibio subregiono de Nordameriko; ili organiziĝas je 28 teritorioj, inkluzive sendependajn ŝtatojn, transmarajn departementojn, kaj dependajn teritoriojn (koloniojn). Iam estis mallonge vivanta lando kun la nomo Karibia Federacio, kiun konsistigis dek anglalingvaj karibiaj teritorioj.
La karibiaj insuloj estas insula ĉeno 2500 kilometrojn longa kaj ne pli ol 160 kilometrojn larĝa. Ili ĉirkaŭas la Kariban Maron.[1]
Sian nomon la regiono havas de la indiĝena popolo kariboj, kiun la hispanaj okupantoj de la regiono fine de la 15-a jarcento renkontis sur la insularo Malgrandaj Antiloj.
4 Nuntempaj insulo-teritorioj de Karibio
5 Ĉeflandaj ŝtatoj kun karibaj marbordoj kaj insuloj
Geografio kaj klimato[redakti | redakti fonton]
La geografio kaj klimato en Karibio multe varias de unu loko al alia. Iuj karibiaj insuloj havas ne-vulkanan originon kaj estas pli-malpli ebenaj. Inter tiuj estas Arubo, Bahamoj, Barbado, Bonaire, Kajmaninsuloj, kaj Antigvo. Aliaj havas altajn montojn kiel la insuloj de Kubo, Virgulininsuloj, Dominiko, Hispaniolo, Jamajko, Moncerato, Puerto-Riko, Saba, Sankta Kristofo kaj Neviso, Sankta Lucio, Sankta Vincento kaj Grenadinoj, kaj Trinidado kaj Tobago.
La klimato de Karibio varias de sub-tropika ĝis tropika kaj multe dependas de la proksimeco al la konstantaj ventoj venantaj de la Atlantiko. Ĉi tiuj ventoj direktiĝas nordokcidenten de la orientaj karibiaj insuloj laŭ la ĉeno de la Alventaj Insuloj.
Kiam la konstantaj ventoj alvenas proksime al Kubo, ilin kutime superas aliaj malgravaj ventoj de Karibio.
En la akvoj de Karibio vivas grandaj fiŝo-benkoj, kelonioj, kaj koral-rifoj.
La puerto-rika tranĉeo, je la rando de la Atlantika Oceano kaj la Kariba Maro tuj norde de la insulo Puerto-Riko, laŭdire estas la plej profunda loko de la tuta Atlantika Oceano.
Plejofte, la uraganoj kiuj foje batas la regionon kutime frapas la insulojn norde de Grenado kaj okcidente de Barbado. La ĉefa uragana zono etendiĝas nordokcidenten de la insulo Barbado en la orienta Karibio.
Biogeografie la regiono konstituas ekoprovincon (aŭ biolandon) el la neotropisa ekozono laŭ la tipologio de la Monda Natur-Fonduso (WWF). La organizaĵo Naturprotekto Internacie (angle : Conservation International) indikis ĝin kiel biodiverseco-riĉaĵejon. Fitogeografie, la teritorio nomiĝas Kariba Regiono, Flaŭra regiono kiu situas en la Neotropisa Regno.
Loĝantaro[redakti | redakti fonton]
En la regiono vivas entute 35 milionoj da homoj en heterogena miksaĵo da popoloj. Krom tre malmultaj postvivintaj indiĝenoj, ĉefe homoj kun devenoj afrika kaj eŭropa, hinda (ĉefe en Trinidado kaj Tobago kaj Gujano) kaj ĉina vivas sur la karibiaj insuloj.
La hispana (parolata de ĉ. 70 procentoj de la karibianoj) kaj angla (parolata de 24 procentoj) estas la ĉefe parolataj lingvoj de la regiono. Aldoniĝas la franca lingvo, diversaj kreolaj lingvoj kaj ankaŭ la nederlanda.
Historiaj grupiĝoj[redakti | redakti fonton]
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Historio de Karibio.
Ĉiuj karibiaj insuloj iam estis, kaj iuj ankoraŭ estas, kolonioj de eŭropaj nacioj; kelkaj estas transmaraj aŭ dependaj teritorioj:
Brita Karibio/Anglalingva Karibio – Angvilo, Antigvo kaj Barbudo, Bahamoj, Barbado, Belizo, Insuloj de la Golfo, Britaj Virgulininsuloj, Kajmaninsuloj, Dominiko, Grenado, Gujano, Jamajko, Moncerato, Saint Croix (mallonge), Sankta Kristofo kaj Neviso, Sankta Lucio, Sankta Vincento kaj Grenadinoj, Trinidado kaj Tobago (de 1797) kaj Turkoj kaj Kajkoj
Dana Karibio – nuntempaj Usonaj Virgulininsuloj
Nederlanda Karibio – nuntempaj Nederlandaj Antiloj kaj Arubo, Virgulininsuloj, Saint Croix (mallonge), Tobago kaj Insuloj de la Golfo (mallonge)
Franca Karibio – Angvilo (mallonge), Antigvo kaj Barbudo (mallonge), Dominiko, Domingo (mallonge), Grenado, Haitio, Moncerato (mallonge), Sankta Lucio, Sankta Vincento kaj Grenadinoj, Sint-Eustatius (mallonge), Sankta Kristofo kaj Neviso (mallonge), Tobago (mallonge), Saint Croix, la nunaj francaj transmaraj departementoj de Martiniko kaj Gvadelupo (inkluzive Marie-Galante, Désirade kaj Insulojn de la Sanktuloj), kaj la nunaj francaj transmaraj kolektivoj de Saint-Barthélemy kaj Saint-Martin.
Portugala Karibio – nuntempa Barbado, konata kiel Los Barbados en la 1500-aj jaroj kiam la portugaloj pretendis posedadon de la insulo survoje al Brazilo. La portugaloj tamen forlasis Barbadon en 1533, preskaŭ jarcento antaŭ ol la britoj alvenis.
Hispana Karibio – Kubo, Hispaniolo (nuntempaj Domingo, kaj ĝis 1609 Haitio), Puerto-Riko, Jamajko (ĝis 1655), kajmaninsuloj, Trinidado (ĝis 1797) kaj Insuloj de la Golfo (ĝis 1643)
Sveda Karibio – nuntempe francaj Saint-Barthélemy kaj Gvadelupo (mallonge).
La plejparte de hispanoj regata Karibio en la deksesa jarcento
La Unuiĝinta Reĝlando unuigis Britan Karibion al Karibia Federacio. La sendependaj landoj kiuj iam estis partoj de la KF ankaŭ havas unuigitan kriket-teamon kiu ludas en internaciajn kriket-konkursoj. En la karibia kriket-teamo ludas reprezentantoj de la sudamerika nacio Gujano, la sola iama brita kolonio de tiu kontinento.
Aldone, la landoj de la iama Karibia Federacio komune funkciigas la Universitaton de Karibio. La universitato havas tri ĉefajn kampusojn en Jamajko, Barbado, kaj Trinidado kaj Tobago, malgrandan kampuson en Bahamoj, kaj surlokajn studdirektorojn en aliaj kontribuantaj teritorioj.
Nuntempaj insulo-teritorioj de Karibio[redakti | redakti fonton]
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo Listo de karibaj insuloj.
Angvilo (landeto dependa de Britio)
Arubo (parto de Reĝlando Nederlando)
Sansalvadora insulo/Insuleto Half Moon
Britaj Virgulininsuloj (landeto dependa de Britio, dividas la Virgulininsulojn kun la Usonaj Virgulininsuloj)
Insulo de Falinta Jerusalemo
Insulo Jost Van Dyke
Malgranda insulo Jost Van Dyke
Insulo de Malnova Jerusalemo
Pelikana insulo (Britaj Virgulininsuloj)
Kajmana Insularo (landeto dependa de Britio)
Granda Kajmano (kun ĉefurbo Ĝorĝtaŭno)
Insulo de la Junularo
Granda insulo de la Sudo
Insulo Ines de Soto
Insulo Cruz del Padre
Insulo Blancos del Sur
kaj miloj de malgrandaj insuletoj
Birda insulo (teritorio pri kiu Dominiko disputas kun Venezuelo, ĉ. 110 km okcidente de la insulo Dominiko)
Grenado (dividas la Grenadinan insularon kun  Sankta Vincento kaj la Grenadinoj)
Gvadelupo (transmara departemento de Francio)
Insuloj de la Malgranda Lando
Insuloj de la Sanktuloj
Insuletoj de la Sep Fratoj
Granda kaj Malgrandaj Kajemitoj
Insuloj Bogue (iuj nun parto de Montego Bay)
Limona insuleto (parto de la insuletoj de Port Royal)
Martiniko (transmara departemento de Francio)
Moncerato (landeto dependa de Britio)
Nederlandaj Antiloj (parto de Reĝlando Nederlando)
Sint Maarten (parto de la insulo Sent-Martino dividita kun  Saint-Martin)
Porto-Riko (Teritorio de Usono)
Saint-Martin (parto de la insulo Sent-Martino dividita kun  Nederlandaj Antiloj)
Sankta Vincento kaj la Grenadinoj (dividas la Grenadinan insularon kun  Grenado)
Gasparillo (Malgranda Gasparee aŭ Skolopendra insulo)
Turkoj kaj Kajkoj (landeto dependa de Britio)
Usonaj Virgulininsuloj (Usona teritorio, dividas la Virgulininsulojn kun la Britaj Virgulininsuloj)
Bovin- kaj Bovida insulo
Granda insulo de Sankta James
Malgranda insulo de Sankta James
Ĉeflandaj ŝtatoj kun karibaj marbordoj kaj insuloj[redakti | redakti fonton]
Insularo Sankta Andreo kaj Providenco
Insuloj San Blas (konsistigas ĝin pli ol 1300 insuloj)
Bocas del Toro (insularo kun proks. 300 insuloj)
Belizo kaj Gujano, kvankam sur la ĉeflando de Centra Ameriko kaj Sudameriko respektive, estas iamaj britaj kolonioj kaj retenas multajn kulturajn ligojn al Karibio kaj estas membroj de CARICOM. La kariba marbordo de Nikaragvo, ofte nomata la Moskita Marbordo, ankaŭ estis iama brita kolonio kaj ĝi retenas multajn kulturajn ligojn kun Karibio kiuj estas apartaj de la pacifika marbordo. Gujano partoprenas karibiajn kriket-konkursojn kaj multaj ludantoj de Gujano membris en la karibia kriket-teamon. La Insuloj Turneffe (kaj multaj aliaj insuloj kaj rifoj) estas parto de Belizo kaj kuŝas en la Kariba Maro. Surinamo, sur la sudamerika ĉeflando, estas iama nederlanda kolonio kaj ankaŭ membro de CARICOM. Kvankam ne ene de la tradiciaj limoj de Karibio, Miamo ofte konsideratas la ekonomia ĉefurbo de Karibio.
Insuloj en kaj apud Karibio
Referencoj[redakti | redakti fonton]
↑ Asan, Ridvan. (2007) A Brief History of the Caribbean. New York: Facts on File, Inc., p. 3. ISBN 0-8160-3811-2.
Paĝoj kiuj uzas ISBNajn magiajn ligilojn
Informoj pri la paĝo
Citi ĉi tiun artikolon
Ĉi tiu paĝo estis lastafoje redaktita je 06:58, 19 maj. 2016.
La teksto disponeblas laŭ la permesilo Krea Komunaĵo Atribuite-Samkondiĉe 3.0 Neadaptita; eble aldonaj kondiĉoj aplikeblas. Vidu la uzkondiĉojn por detaloj.
Regularo pri respekto de la privateco
Vidigo por porteblaj aparatoj