eo eo eo eo eo en eo eo es eo eo it en eo es en eo es en es eo en eo eo eo eo lt eo eo eo eo es eo en pl en es eo eo eo es es nb eo es eu es eo en es es en eo eo eo it es eo eo en eo eo it en eo en eo en pl en eo en it eo eo eo it eo fr eo eo eo en eo pt eo eo eo eo eo it eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo de pl fr cs es ro eo eo eo eo es eo lt eo eo lt eo eo hbs_lat lv eo eo eo eo en eo eo eo eo eo es eo eo eo pt eo eo ceb eo eo eo eo eo eo eo eo eo fr eo en eo eo eo eo en eo eo eo en eo fr pl eo en eo eo pl eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv eo ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr nl eo eo it eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo cv nl an ar arz en az ku de ru sv bg br hbs_lat ca mzn hbs_lat vi cy da de fr el en es et eu fa fi et nn fr fy de hu lt he hi hbs_lat hu hy id is it ja ka kk ko ku it lb it lt lv en ml mr es mzn nl nb nb fr ta pa en pl pnb pt it ro ru ru jbo en sd hbs_lat en sk sl sq hbs_lat sv ta th tr fy ur uz vi ceb xmf he zh fr zh eo eo eo eo eo eo eo eo eo
El Vikipedio, la libera enciklopedio
1 ŝanĝo en ĉi tiu versio atendas kontrolon. La stabila versio estis patrolita je 1 jan. 2019.
Jump to navigation Jump to search
1,000,000 (taksoj de ciganaj organizoj)
Disputita: 370,908 (oficiala censo) ĝis 700,000–800,000
500,000 taksita (540,000 inkl. Kosovo)
cigana lingvo, lingvoj de konkretaj regionoj
Romanipen, kombinita kun asimilo el lokaj religioj
v • d • r
Ciganoj en Eŭropo 0%                              10%.
Ciganoj aŭ romaoj[1] estas komuna nomo por tri etnoj kun komuna heredaĵo: romaoj, sintioj kaj kaleoj. La ciganoj venis origine el Hindio (Barato). Tradicie ili estis nomadoj, sed nuntempe ili jam fiksloĝas, precipe en Eŭropo kaj Ameriko.
Eŭropanoj en la mezepoko kredis, ke ciganoj venis el Egiptio (la angla nomo gipsy kaj la hispana gitano devenas el tiu supozo), sed la lingvistika analizo pruvis, ke ilian prapatrujon necesas serĉi en Hindio, probable apud la rivero Induso aŭ Sindh. Ilia nomada vivmaniero kaŭzis problemojn en eŭropaj landoj kaj vekis grandan malamon kontraŭ ili, sekve ankaŭ persekutadon kaj pogromojn. La esprimo "cigano" estas de ili mem ofte konsiderata kiel ofenda insulto kaj rifuzata. Tamen en la monda kulturo ekzistas multaj gravaj literaturaj kaj historiaj verkoj uzantaj la terminon "cigano".
Khamoro Roma Festival Prago 2007
Ciganoj parolis variantojn de cigana lingvo, sed dum la malnomadiĝo, plurlande pasis al cigana ĵargono aŭ ekparolis, ofte kontraŭ sia volo, nur la landan lingvon kiel en Hispanio kaj Hungario[2].
2 Simbolaj tagoj kaj lokoj
4 Muziko kaj danco
Romaoj[redakti | redakti fonton]
Romaoj estas ciganoj kiuj vivas precipe en la orienta Eŭropo, en la ĝermanaj landoj sintí (sintioj) kaj en hispanlingvaj landoj kalé (kaleoj). La termino bohemiano pri artisto malŝatanta sociajn konvenciojn estas inspirita de vivmaniero de ciganoj, kiuj venis al Francio el Bohemio.
Multaj nuntempe uzas la vorton "romaoj" (kaj ties diversajn nacilingvajn formojn) ankaŭ kiel sinonimon de la pli ĝenerala nomo "ciganoj". La Internacia Romaa Unio opinias, ke la diversaj nacilingvaj terminoj similaj al "ciganoj" estas pejorativaj, kaj uzas tial anstataŭe "romaoj", tiel inkluzivante ankaŭ sintiojn kaj kaleojn en la signifon de "romaoj".
En Brazilo, estas du ciganaj "gentoj", la unuaj estas kaleoj kiuj venis el Portugalio kaj Hispanio en fruaj eraoj kaj vivas laŭ tradiciaj nomadaj moroj, ili almozpetas, faras cirkajn prezentaĵojn, legas la bon-hazardon. Ili estas tre malriĉaj kaj vivas en tre malbonaj kondiĉoj. Fizike ili estas nigr-haŭtaj. La aliaj estas la romaoj kiuj venis el la Orienta Eŭropo en 20-a jarcento post la Dua mondmilito. Ili, ĝenerale, vivas en grandaj urboj, kiel Rio-de-Ĵanejro kaj San-Paŭlo kaj tendaras nur pro ceremoniaj kaj festaj aferoj. Ili estas blank-haŭtaj kaj ĝenerale vivas kiel komercistoj. Brazilaj romaoj neis al kaleoj la nomon "cigano" kaj ne agnoskas al ili apartenon al ilia komunumo.
Malgraŭ la ĝenerala malamo kaj persekutado, la ciganoj konservis siajn identecon, lingvon kaj originalecon, kio aliflanke vekis ankaŭ admiron aŭ almenaŭ atenton de gravaj artistoj. Sed ili havas ankaŭ propran kulturon (cigana muziko estas la fonto de flamenko). Ili estas muzikemaj kaj amas fabelojn. Ciganio ne havas geografiajn limojn, neniun referencan teritorion, sed determinantoj estas sociaj, lingvaj kaj psikologikaj limoj[3].
La naziismo provis ekstermi la ciganojn. Multaj mezeŭropaj kaj orienteŭropaj ciganoj mortis en naziaj ekstermejoj. La nazian ekstermon ciganoj titolis Porajmos.
En 1998 ciganaj kongresis en Prago, kie ili kreis senteritorian civiton kun propraj flago, himno kaj parlamento: Ciganio.
Simbolaj tagoj kaj lokoj[redakti | redakti fonton]
8-a de aprilo: La Internacia Romaa-tago estas festata ĉiujare je la 8a aprilo memore al la malfermo de la unua internacia Roma-kongreso okazinta en Londono ekde la 8-a de aprilo 1971.
2-a de aŭgusto: la memortago de 'porajmos' depost 1992 rememorigas tiun tagon ĉiujare ilian 'holokaŭstan' version.
10-a de decembro: Tago de la romaaj homaj rajtoj[4].
Literaturo[redakti | redakti fonton]
Kelkaj ekzemploj en kiuj ciganoj rolas en aligentaj literaturoj:
Trafan priskribon de ciganoj en Esperanto donas Marjorie Boulton en sia lernolibro Faktoj kaj fantazioj.
Nikolaus Lenau: Die drei Zigeuner (poemo)
Karel Hynek Mácha: Ciganoj
Victor Hugo: Notre-Dame de Paris
J. Vrchlický: La violono de cigano
Federico García Lorca: Cigana Romancaro
Ioan Budai Deleanu: Mica ţiganiadă
Muziko kaj danco[redakti | redakti fonton]
Pli detalaj informoj troveblas en la artikolo [Ciganoj kaj hispanaj dancoj].
Ciganaj muzikĝenroj estas Flamenko kaj Ciganaj fanfaroj de Serbio, Makedonio, kaj Bulgario
Kelkaj ezkemploj en kiuj ciganoj rolas en aligentaj muzikkulturoj:
J. Strauss: Cigana barono
Georges Bizet kaj Prosper Mérimée: Carmen
F. Lehár: Cigana amo
E. Kalmán: Cigana muzikestro
A. Dvořák: Ciganaj melodioj
B. M. Ravel: Cigano
Filmoj[redakti | redakti fonton]
Ladje Drom (Latcho Drom)
Popolo senteritoria[redakti | redakti fonton]
La romaoj perdis sian ŝtatanecon en la restrukturado de pluraj eŭropaj landoj dum la pasintaj jardekoj.
Vaida Voivod III (Ionel Rotaru) estis politika aktivisto kiu klopodis fondi en 1960 la Communauté Mondiale Gitane (Tutmonda Romaa Komunumo) kiu celis interalie sendependan ŝtaton nomata Romanestan[5].
Bibliografio[redakti | redakti fonton]
(angla) August Fraser: The Gypsies ("Ciganoj"), Oxford/Cambridge 1995
(franca) Le Conseil de l'Europe et les Roms: 40 ans d'action (La Konsilio de Eŭropo kaj la Romaoj: 40 jaroj de agado),
(itala) Santino Spinelli, Rom gente libere, 2013, 256 paĝoj.
(esperanto) Savojarda romao, en: Arkivo de al revuo Etnismo, nro 85 (PDF, 31-5-2010), p. 15-18
Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]
Cigana lingvo ("Rromani", la 'romaa' lingvo)
Veijo Baltzar (dramaturgo, verkisto, artisto)
Marcel Couthiade ('Rromani'-skribo, lingvo kaj kulturo)
Muzeo de romaa kulturo
Porajmos (holokaŭsto de ciganoj)
Internacia tago de ciganoj
Mi eĉ renkontis feliĉajn ciganojn (serbe: Skupljači perja, en Esperanto: plumportanto)
Historio de ventra danco (->Ciganoj kaj hispanaj dancoj)
Bronisława Wajs - Papuŝa (verkisto, poeto)
Eksteraj ligiloj[redakti | redakti fonton]
(en, fr, de) Romaa historio kaj kulturo
(angle) Ekstermado fare de la nazia reĝimo
(angle, romae, france) Eŭropa Forumo de romaoj kaj vojaĝantoj
(angle) Specalized Library with Archive "Studii Romani" (English)
(franca, angla) Romaoj kaj ciganoj - eŭropa kulturo - prezentado kun bildoj, 2003, Marseille.
Bildoj[redakti | redakti fonton]
Migrado de la ciganoj en Eŭropo
Kvoto de la ciganoj je la loĝantoj de eŭropaj landoj
Henri Rousseau: La dormanta ciganino, 1897
Referencoj[redakti | redakti fonton]
↑ Noto: Multaj nuntempe uzas la vorton "romaoj" (kaj ties diversajn nacilingvajn formojn) ankaŭ kiel sinonimon de la pli ĝenerala nomo "ciganoj". La Internacia Romaa Unio opinias, ke la diversaj nacilingvaj terminoj similaj al "ciganoj" estas pejorativaj, kaj uzas tial anstataŭe "romaoj", tiel inkluzivante ankaŭ sintiojn kaj kaleojn en la signifon de "romaoj".
↑ (angla) Ian Honcock, We are the Romani people (ni estas la romaa popolo) [arkivo], Centre de recherches tsiganes, University of Hertfortshire Press, 2005, p. 139
↑ (franca) Roms et Tsiganes, une culture européenne (Romaoj kaj Ciganoj, eŭropa kulturo), Marseille-Provence, la 4-a de junio 2013.
↑ (franca) Dates symboliques, en: Projet Itinéraire de la culture et du patrimoine des Roms, Konsilio de Eŭropo, 2010, p. 58
↑ (angla) Ian Hancock, We are the Romani people - Ame sam e Rromane džene (ni estas la romaa popolo), University of Hertfordshire Press, 2017, ISBN 978-1-902806-19-8
Kategorio Ciganoj en la Vikimedia Komunejo (Multrimedaj datumoj)
Paĝoj kiuj uzas ISBNajn magiajn ligilojn
Komuneja kategorio kun loka ligilo malsama kiel en Vikidatumoj
Informoj pri la paĝo
Citi ĉi tiun artikolon
Ĉi tiu paĝo estis lastafoje redaktita je 22:21, 11 feb. 2019.
La teksto disponeblas laŭ la permesilo Krea Komunaĵo Atribuite-Samkondiĉe 3.0 Neadaptita; eble aldonaj kondiĉoj aplikeblas. Vidu la uzkondiĉojn por detaloj.
Regularo pri respekto de la privateco