eo it eo en eo eo eo eo eo pt pt eo eo eo eo eo eo nn eo eo lt eo eo eo eo eo eo eo eo eo en eo eo eo eo ca es en eo es eo eo eo pt eo it eo eo it es es es eo eo eo it eo es ceb eo eo eo tr id eo ceb it eo it es eo de eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo en ca es it fr es en hbs_lat en en en it fr pt en war fr it id ceb tr war war en it en pt en lt fr en pl lt de fr eo en es fr en en de en eo eo de eo eo eo fr ca eo es es es eo eo en eo eo nl eo eo eo eo pl eo pl hbs_lat ca fr fi eo eo eo es de de eo es en en ru eo eo jbo eo en eo eo eo es en es eo en eo fr eo eo eo eo en eo fr es de it eo eo eo de eo eo en pl nn pt eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo en es mk ro es eo eo eo eo eo es eo eo yue en eo eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr nl eo eo it eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo nl de an ar en az ku uz lt en ru sv bg new bn bpy br hbs_lat uk ca mhr mzn hbs_lat pl vi cy da de fr el en es et eu fa fi nn fr fy de ja gd lt gn gu de he hi tl hbs_lat tl hu hy id en es is it ja fr jv ka uz kk ta ko ku cs it lb it lt lv en ml mr ms es my mzn ne nl nb nb fr pa pl pms pnb ps pt io ro ru ru bxr jbo en sd hbs_lat si en sk sl sq hbs_lat la sv hu ta te en th ceb tr oc fy ur uz vi ceb pl zh xmf he zh fr zh eo eo eo eo eo eo eo eo eo
El Vikipedio, la libera enciklopedio
Jump to navigation Jump to search
Kovrilpaĝo de la 1a eldono de la Kiĥoto (1605), probable la unua moderna romano kaj unu el plej konataj tutmonde.
La Liseuse de Jean-Honoré Fragonard, ĉirkaŭ 1770, konservita en la National Gallery of Art, Vaŝingtono.
Romano estas literatura eposa proza verko, konsistanta el longa rakonto pri image elpensitaj aŭ aranĝitaj faktoj. Romano estas moderna formo de eposo, sed distinge de popola eposo, kie persono kaj popolanimo estas neapartigeblaj, la romano priskribas la vivon de persono kaj socian vivon kiel sendependajn realaĵojn. Plej ofte la romano utiligas du ingrediencojn: rolulo kaj medio, ekzemple Don Kiĥoto kaj Manĉo, Robinsono kaj lia insulo ktp.
Romanoj povas esti: biografiaj, aventuraj, detektivaj, hororaj, sciencfikciaj. La vorto romano devenas de la vorto romanz, kiun oni uzis en Francio ekde la 12-a jarcento parolante pri verkoj skribitaj en popola lingvo (lingua romana) aŭ latinida kaj ne en la latina.
Romano estas literatura verko en prozo en kiu oni rakontas fikcian agadon ĉu tute ĉu parte kies celo estas okazigi estetikan plezuron al la legantoj per priskribo de interesaj okazaĵoj aŭ epizodoj, krom de roluloj, pasioj kaj kutimoj. Aliaj difinoj, kiaj tiu de la hispanlingva vortaro de la Real Academia Española, ĝenerale parolas pri simple "literatura rakonta verko de ia etendo" aŭ pri "literatura rakonto ĝenro kiu, kun antaŭaĵo ĉe la greklatina antikveco, disvolviĝas el la Moderna Epoko".[1] La romano distingiĝas pro sia malferma karaktero kaj sia kapablo enhavi diversegajn elementojn en kompleksa rakonto. Tiu malferma karaktero permesas al aŭtoroj grandan liberecon por enmeti rolulojn, krucigitajn historiojn aŭ subigitajn rakonterojn unu rilate al alia, prezenti faktojn en diferenca ordo al tiu en kiu okazis la rakontaĵoj aŭ inkludi en la rakonto tekstojn de diversa naturo: leteroj, administraj dokumentoj, legendoj, poemoj, ktp. Kompreneble tio ĉio okazas ĉefe dum la 20-a jarcento antaŭen. Tio havigas al la romana ĝenro pli grandan kompleksecon ol tiu prezentita de la aliaj rakontaj subĝenroj kiaj la novelo, la rakonto, la anekdoto, ktp.
La bazoj de romano estas la jenaj:
Etenda rakonto: la romanoj havas, ĝenerale, inter 60 000 kaj 200 000 vortojn, aŭ pli malprecize el 300 al 1300 paĝoj aŭ plie.
Tie enradikiĝas la diferenco rilate al rakonto kaj novelo. Estas svaga zono inter romano kaj novelo kiu ne eblas separigi klare kaj precize. Foje oni uzas la terminon nouvelle (novelo) aŭ mallonga romano por difini la tekstojn kiuj aspektas tro mallongaj por esti romano aŭ tro longaj por esti rakonto; sed tio ne signifas ke estas tria intermeza ĝenro (male, tio duobligus la problemon ĉar tiele estus du necesaj limigoj difinotaj anstataŭ nur unu).
La romano estas la regno de la libereco laŭ enhavo kaj formo. Estas protea ĝenro kiu prezentas laŭlonge de la historio multajn formojn kaj vidpunktojn.
Por klasigi tioun ĝenron oni rimarku ke estas diversaj kriterioj, uzitaj de la diferencaj tiparoj proponitaj:
titolpaĝo de la unua eldono La vojaĝoj de Gulivero de Jonathan Swift de 1726, nome satira romano.
Laŭ la tono (ankaŭ celo) kiu tenas la verko, oni parolas pri la jeno:
Satira romano, La vojaĝoj de Gulivero de Jonathan Swift
Didaktika romano, Emilio de Rousseau
Lirika romano, Platero kaj mi de Juan Ramón Jiménez
Epistola, Cartas marruecas de Cadalso, La nova Helojzo de Jean-Jacques Rousseau
Polifonia, Pantaleón y las visitadoras de Vargas Llosa
Formadromano aŭ Bildungsroman, Sub la rado de Hermann Hesse
Laŭ la publiko al kiu oni celas aŭ laŭ la maniero distribui, oni parolas pri la jeno:
Furorlibro aŭ best seller, ekemple Die Leiden des jungen Werthers de Goethe
Titola paĝo kaj frontispico de la unua angla eldono de Robinson Crusoe (London: W. Taylor, 1719) nome aventura romano.
Laŭ ties enhavo, la romanoj povas esti:
Ĝenrisma aŭ pri moroj: priskribas la etoson kie moviĝas la roluloj kaj la manierojn de ĉiutaga vivo de preciza socia grupo: tipaj moroj, roluloj. Ene de tiu tipo de romano, laŭ la stilo, okazis la realismo kaj la naturalismo. Estas tipa subĝenro de la 19a jarcento, kun aŭtoroj kiaj Balzac kaj Zola en Francio; Dickens; Gogol kaj Turgenev en Rusio; kaj en Hispanio: Fernán Caballero, F. Trigo, Pardo Bazán, Pereda aŭ Blasco Ibáñez.
Kovrilpaĝo de unu de la eldonoj de 1554 de la Lazarillo de Tormes, nome pikareska romano.
Socia romano: malpliigs plej eble la priskribon de individuaj roluloj, anstataŭigante ilin per kolektiva rolularo, ĉar ne tiom gravas jam la homa estaĵo en si mem, sed kiel parto de grupo aŭ socia klaso. Ties celo estas kritiko, intence denunci situaciojn, etosojn kaj vivmanierojn de difinita grupo, foje ene de metio. Ĝi estis tre populara en Hispanio en la 1950-aj jaroj kun la nomo socia hispana romano
Aldonendas al tiu listo aliaj tiparoj kiuj rigardas kiel kriterion la stilon de la verko kaj tiele oni parolas pri la jeno:
Aŭ, se oni konsideras la tipon de la intrigo (respektive historio), oni parolas pri la jeno:
Romano de tezo: Estas tiu kiu plej gravigas la intencojn de la aŭtoro, ĝenerale ideologiaj, ol al la rakonto.
Atestoromano, ekzemple Unu tago el la vivo de Ivan Denisoviĉ (OдиH дeHb ИBaHa ДeHиcoBичa, 1962) de Aleksandr Solĵenicin
Ekde fino de la periodo viktoria al la aktualo, kelkaj el tiuj variantoj konvertiĝis en veraj subĝenroj (scienco-fikcio, rozkolora romano, historia romano) ege popularaj, kvankam ofte ili estas malprezataj de la kritikistaro kaj la fakuloj; en ĵusaj tempoj, la plej bonkvalitaj romanoj de kelkaj subĝenroj komencis esti agnoskitaj kiel grava serioza literaturo.
Historio[redakti | redakti fonton]
Ĝi fariĝis populara en Francio de 1200 kaj disvastiĝis tra Eŭropo. Ekzistis kavaliraj romanoj pri legenda reĝo Arturo, pri aventuroj de Karlomano kaj romanoj pri klasikaj temoj. Dum Renesanco kaj Baroko la ĝenro havis fortan popularan elanon en la diversaj landoj. En la 18-a jarcento disvolviĝis du ĉefaj specoj: socia-ĉiutageca (G. Fielding, T. Smollett) kaj psikologia (S. Richardson, J.J. Rousseau, J.W. Goethe). Romantikistoj kreas historiajn romanojn (W. Scott). De la 1830-aj jaroj komenciĝis la klasika epoko de romanoj de kritika realismo: Stendhal, Honoré de Balzac, Ch. Dickens, W. Thackerrey, G. Flaubert, L. Tolstoj, Fjodor Dostojevskij, B.P. Galdós...
En la 20-a jarcento la termino “romantika romano” estis apartigita de “vivromanoj” en okcidenta literaturo. Plej grandaj romanistoj de la 20-a jc. estis: M.Gorkij, A. France, R. Rolland, Th. Mann, J. Galswarthy, W. Faulkner, R. Tagore, M. Ŝoloĥov. Modernismaj romanistoj estas: M. Proust, J. Joyce, F. Kafka.
Proprecoj de romano[redakti | redakti fonton]
La plej multajn romanojn karakterizas jenaj ecoj, tamen eblas esceptoj:
La romano intencas (ankaŭ) amuzi.
La temaĵo estas plene fikcia.
La temaĵo aperas realece prezentita kaj pro tio tre ofte prezentas rolulon en specifa etoso: Don Kiĥoto en La Mancha.
Temas pri homaj personoj, iliaj pensoj, sentoj, agoj kaj rilatoj.
Estas superrigardebla nombro de centraj figuroj.
Unusola intrigo interligas la eventojn kaj figurojn.
La ĉefa(j) figuro(j) evoluas/kreskas dum la romano.
Famkonataj romanistoj[redakti | redakti fonton]
Famkonataj romanoj[redakti | redakti fonton]
Kovrilo de la unua eldono de La Metamorfozo
Amo en la tempoj de ĥolero
Pri la amo kaj aliaj demonoj
La aŭtuno de la patriarko
La batalo de l' vivo
Cent jaroj da soleco
Crónica de una muerte anunciada
Los cuatro jinetes del apocalipsis
La ĉashundo de la Baskerviloj
La Gardisto en la Sekalo
La generalo en sia labirinto
Histoire de Gil Blas de Santillane
Die Leiden des jungen Werthers
Leiden und Größe Richard Wagners
La Mastro de l' Ringoj
La mirinda vojaĝo de Nils Holgersson
Neniu por skribi al la kolonelo
La nomo de la rozo
Pantaleón y las visitadoras
A Portrait of the Artist as a Young Man
Rakonto pri Du Urboj
À la recherche du temps perdu
Rekviemo pro hispana kamparano
La Ruĝo kaj la Nigro
Por kiu la sonorilo sonas
The Sound and the Fury
La Tentation de Saint Antoine
La tía Julia y el escribidor
Der Tod in Venedig
La vinberoj de kolero
Vojaĝo al la centro de la Tero
Famkonataj roluloj[redakti | redakti fonton]
Bildaro[redakti | redakti fonton]
Verko de Miguel de Cervantes nome Novelas Exemplares (1613)
Hispana eldono de la romano Cent jaroj da soleco
Kovrilpaĝo de la unua traduko de la verko La generalo en sia labirinto al la angla lingvo
Kovrilpaĝo de Krimo kaj puno
La unua eldono de "A Christmas Carol" ("Kristnaska sonorado"} de Charles Dickens kun ilustraĵoj de John Leech, eldonita dum la jaro 1843
Unua eldono de Madame Bovary
Kovrilo de la unua eldono de La Metamorfozo
Kovrilpaĝo de brita versio anglalingva de La Tentation de Saint Antoine de 1913
Kovrilpaĝo de Idoj de Orfeo, 1923
Vidu ankaŭ[redakti | redakti fonton]
Listo de Esperantaj romanoj
La 100 libroj de la 20-a jarcento laŭ Le Monde
Notoj[redakti | redakti fonton]
Havendaj artikoloj malpli grandaj ol 30 kB
Informoj pri la paĝo
Citi ĉi tiun artikolon
Ĉi tiu paĝo estis lastafoje redaktita je 06:30, 21 jun. 2017.
La teksto disponeblas laŭ la permesilo Krea Komunaĵo Atribuite-Samkondiĉe 3.0 Neadaptita; eble aldonaj kondiĉoj aplikeblas. Vidu la uzkondiĉojn por detaloj.
Regularo pri respekto de la privateco
Vidigo por porteblaj aparatoj