en tr es en eo eo eo eo eo eo eo en eo fr eo eo eo ceb pl eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo it eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo it eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo pl eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo hbs_lat eo en eo sv pl fr eo de pl de pl fr eo fr eo fr en sv eo en en fr en en eo ja eo fr eo de eo fr pl es eo nb eo fr fr de eo en eo en eo sv fr de eo de eo fr eo en es fr eo it eo fr eo de eo fr es fr eo fr eo fr eo fr eo fr eo fr fr fr eo en eo fr eo fr eo it es fr eo
Edmond Privat. VIVO DE ZAMENHOF
Harold Bolingbroke Mudie estis unu el la plej fervoraj kaj plej fidelaj propagandistoj de la lingvo Esperanto, genia krea─Áo de Ludoviko Lazaro Zamenhof.
Esperante ─ëiam konservi la memoron de sia amata Prezidinto, Bolingbroke Mudie, kiu perdis sian vivon de─Áorante en Francujo dum la granda milito (je la 6-a de Januaro 1916, en la tridek-sesa jaro de sia a─Ło), la Brita Esperantistaro donacis kelkajn milojn da spesmiloj, por ebligi, ke la Brita Esperanto-Asocio eldonu, sub la suprenomita titolo, serion da bonstile verkitaj libroj ÔÇö originala─Áoj kaj tradukoj ÔÇö kiuj, la┼ş tipografio, presado, formato, kaj enhavo, iom post iom fari─Łu ne nur inda trezoro de Esperanta Literaturo, sed vivanta atesto de amo kaj estimo por nia nobla kaj neforgesebla amiko.
Ni, kiuj havis la grandan privilegion kunlabori kaj konati─Łi intime kun Harold Bolingbroke Mudie, neniam povos forgesi lian sindonan kaj sukcesan laboradon por Esperanto, lian agemecon en konsili─Łado, lian fluan kaj trafan elokventecon ─ëe propagandaj kunvenoj, lian grandan organizan talenton, kaj lian plenan fidon pri la fina venko de nia afero. ─łio, kion li faris por Esperanto, estas bone konata al ni.
Ni esperas, ke per ─ëi tiu Libraro estontaj samideanoj anka┼ş ricevos ka┼şzon beni lian nomon, kaj ke lia entuziasma kaj glorinda laborado por Esperanto staros ─ëiam anta┼ş ili, kiel brila lumo gvidanta iliajn pa┼Łojn al la dezirata celo.
Nur la plej bonaj verkoj havos lokon en la "Ho-Bo-Mo" serio; ─ëar ni deziras, ke la Libraro estu ta┼şga memora─Áo pri nia amata amiko, kaj glorkrono por nia Majstro Zamenhof kaj lia lingvo Esperanto.
Ni povas nin gratuli, sukcesinte akiri por la unua verko de la librara serio la sindonan helpon de tiel sperta, fervora, kaj talenta Esperantisto, kiel nia kolego Doktoro Edmond Privat, al kiu ni ┼Łuldas sinceran dankon pro ─ëi tiu bona kaj simpatia historio de la vivo de nia Majstro.
John Mabon Warden, John Pollen, Bertram Chatterton, John Merchant,
Kuratoroj de la Memoriga Kaso Bolingbroke Mudie.
Tie ─ëi ne ku┼Łas historio de la lingvo Esperanto, nek rakonto pri la movado esperantista.
La celo estis ja skizo pri la vivo kaj la penso de Ludoviko Zamenhof. La zorgo ne estis tia, ─ëu ─Łi pla─ëos al unu a┼ş alia; nur tia, ─ëu sufi─ëe fidele kaj ame ─Łi sekvos la ─Łustan veron.
Animo la plej granda, genio la plej pura ┼Łuldas formon al ─ëirka┼şa mondo. Tial, per deveno kaj naski─Ła lando necesis ja komenci. Kion ┼Łuldas ni al memoro de l' mortinto, ─ëiam viva per inspiro, tion kare ni konservas ─ëiuj en la koro, kiel lumo.
VIVO DE ZAMENHOF ─łAPITRO I. La Gentoj en Litva lando.
Litva lando.┬áÔÇö El Mickievi─ë. ÔÇö Historio.┬áÔÇö Litovoj.┬áÔÇö Germanoj.┬áÔÇö Hebreoj.┬áÔÇö El Biblio.┬áÔÇö Poloj.┬áÔÇö Blankrutenoj.┬áÔÇö Rusa regado.┬áÔÇö Mesianismo pola.┬áÔÇö Profeta─Áo Mickievi─ëa.┬áÔÇö Mesianismo hebrea.┬áÔÇö Profeta─Áo Jesaja.┬áÔÇö Militoj en E┼şropo inter 1850 kaj 1870.
Meze inter Oriento kaj Okcidento ku┼Łas Litva lando, kantita de Mickievi─ë en Sinjoro Tadeo:
Litvo! Patrujo mia! simila al sano, Vian grandan valoron ekkonas litvano, Vin perdinte. Belecon vian mi admiras, Vidas ─Łin kaj priskribas, ─ëar mi hejmosopirasÔÇŽ Al montetoj arbaraj, herbejoj verdantaj, Lar─Łe apud lazura Njemen tiri─Łantaj ÔÇŽ [1]
Sur tiu dol─ëa tero vivas jam de miljaroj unu el plej malnovaj gentoj de l' aria mondo. En norda parto paroli─Łas ankora┼ş antikva lingvo litova, proksima je sanskrita. En puraj moroj kaj popolaj kantoj iel regas atmosfero mistera kun influoj el Hindujo pratempa.
Longe vivadis en paco tiu gento trankvila, de Kristanismo netu┼Łita ─Łis dek-tria centjaro. De l' cetera mondo forka┼Łita per mar─ëoj kaj per densaj arbaregoj, kie kuras ─Łis nun sova─Łaj urbovoj, la popolo da┼şris adori la fortojn de l' naturo sub gigantaj kverkoj, vivanta templo de la dioj.
Tie tamen ekbatalis okcidenta volo kun orienta pacienco. En Meza─Ło te┼ştonaj kavaliroj tiun landon almilitis, polaj nobeloj ─Łin ligis al sia ┼Łtato, moskova caro ─Łin atakis. Dume alkuradis el tuta mondo persekutataj Hebreoj por starigi manlaboron kaj komercon la┼ş invito re─Ła. Tiel alia gento tre maljuna trovis tie novan Palestinon kaj fondis urbojn a┼ş plenigis ilin.
Kun si ─Łi enportis industrion kaj negocon, sed anka┼ş sian lingvon german-judan, propran kredon kaj Sabaton, e─ë apartajn vestojn. Ekstere montris la Hebreoj heredan timemon pro kutimaj batoj, interne la fieran fidelecon al profetaj tradicioj:
A┼şskultu min, vi, kiuj konas la veron, Popolo, havanta mian instruon en koro: Ne timu ofendon de homoj, Ne tremu anta┼ş insultoj.
Levi─Łu, levi─Łu, vin vestu per forto, Ho brako de l' Eternulo; Levi─Łu, kiel en tempoj antikvaj, ─łu ne vi dishakis Fierulon? ─łu ne vi sekigis la maron? [2]
Kiam disfalis litvo-pola Respubliko je l' fino de l' centjaro dek-oka, preska┼ş tuta litva nobelaro de longe jam forlasis la prapatran lingvon kaj fari─Łis pola kore kaj parole. Litovan lingvon da┼şris uzi vila─Łanoj en la nordo, blankrutenan tiuj en la sudo. Pola sonis en kasteloj, en pre─Łejoj katolikaj, en la Vilnaj altlernejoj, kaj en domoj societaj. En urboj, e─ë Germanoj havis propran kolonion kaj kvartalon, sed, en stratoj de l' komerco, juda lingvo sonis ─ëefe. Super tiu diverseco pezigis ursan manon rusa Imperio dum tuta centjaro dek-na┼şa. En ─ëiuj urboj amasi─Łis armeo da soldatoj, oficiroj, oficistoj rusaj ─ëiugradaj. En palaco lo─Łis rusa guberniestro. Sur ─ëefa placo brilis oraj turoj de rusa pre─Łejo.
Dufoje provis Poloj kaj Litvanoj forskui fremdan premon per armiloj. En 1831 kaj 1863 tra tuta mondo sonis la sanga plendo de l' heroaj ribelantoj. Amba┼şfoje sur la landon refalis despli peze la ven─Ła krueleco de l' venkinto. E─ë lingvo rusa jam trudi─Łis devige en lernejoj.
Kiam estis sesjara knabeto Zamenhof en urbo Bjalistok, ─Áus fini─Łis dua revolucio kaj postlasis ─ëie sangon, larmojn, akrajn sentojn. Por disceligi la koleron de l' popolo, klopodis rusa registaro perfide ─Áeti gentojn kontra┼ş unu la aliaj. "Divide ut imperes " fari─Łis oficiala sistemo. Tia incitado estis tiom pli facila, ke ─ëiu gento jam vivadis tre aparte de l' ceteraj. Anka┼ş per kondi─ëoj materiaj, la registaro pliakrigis la naciajn diferencojn. Lerta le─Ło liberigis vila─Łanojn de sklaveco al termastroj, sed samtempe lasis ilin sen ia propra kampo. Tial ili devis tamen pagi luon per laboro sia, kaj barakti pli ─Áaluze kun la ri─ëaj posedantoj. ─łar la mastroj estis polaj, dum litovaj a┼ş blankrusaj restis ─ëiuj kamparanoj, gentajn sentojn jam venenis la disputo.
Pli malfrue renaski─Łis en la lando movado nacia de Litovoj, kies literaturo kaj aparta patriotismo refloris kun fervoro. Tion balda┼ş persekutis Rusoj kaj mal┼Łatis Poloj, pro suspekto kaj ─Áaluzo. Pli diabla ruzo estis cara politiko rilate al Hebreoj. Ilin oni pelis okcidenten el diversaj partoj de Ruslando, per ─ëiaj le─Łoj kaj reguloj, kun la celo super┼Łuti polajn urbojn kaj malfortigi reziston. Kiel ┼Łafaro forvipita, miloj da Hebreoj malfeli─ëaj enlo─Ładis en Polujon ─ëiujare. Edukitaj ruse, fremdaj al kutimo kaj al lingvo de la lando, komercemaj, baraktemaj por ne morti pro malsato, ili estis ─ëiel abomenataj de la pola societo kvaza┼ş grava malhelpa─Áo al defendo kontra┼ş Rusoj.
─łe premataj nacioj suferado konstanta naskas ofte plej potencan sopiregon de la penso, kvaza┼ş inspiro ─ëiela. Litva pola poeto Mickievi─ë, el Vilno forpelita de la rusa registaro, sonigis tra E┼şropo genian alvokon al sankti─Ło de sia popolo por savi ─ëiujn gentojn de l' mondo. E─ë anta┼ş lia renkonto mistera kun mistikulo Tovianski, li jam predikis al Poloj plenan mesianismon. Kiel Kristo krucumita pro la kulpoj homaj, tiel Polujo dis┼Łirita punpagis la pekojn de l' ┼Łtatoj. Sed estis anka┼ş por ─Łi sononta la horo de korpa renaski─Ło, kaj tiam ekregos paco sur tero:
Kiel Kristo ja venkis la tombon, tiel anka┼ş Polujo revivos, por savi popolojn kaj Ligon ilian sigeli por da┼şra justeco. [3]
─łe polaj rondoj en litvaj urboj revarmi─Łis la koroj per espero tia. Dume ─ëe Hebreoj, aparte lo─Łantaj, anka┼ş senti─Łis revado mesiana. Kiu de l' ekstera mondo ricevas nur mal┼Łaton, rebaton kaj doloron, tiu ser─ëas en si mem ian ─Łojon por spirito kaj al si kreas propran vivadon internan.
Tiel disvasti─Łis inter judaj rondoj, en Polujo kaj apude, sopirado je patrujo palestina kaj je fina regrupi─Ło de l' Mosea familio sur la tero promesita. Anka┼ş regis inter ili fido sen┼Łancela je rolo sankta de l' Hebreoj, popolo de Dio elektita kaj per sufero preparita al granda tasko nekonata. Tion anoncis jam profetoj de l' antikva tempo, kaj premitaj koroj ja rajtas esperi:
─t'oju kun Jerusalem, Kaj estu gajaj pri ─ŁiÔÇŽ
Jen Mi fluigos sur ─Łin Pacon kiel riveron, Kaj la ri─ëa─Áon de l' popolojÔÇŽ
Venis la tempo Kolekti ─ëiujn gentojn kaj popolojn, Ke ili venu kaj vidu Mian gloron. [4]
En atmosfero pensa flugadis do la grandaj inspiroj mesianaj, kaj ili semi─Łis en spiritojn. Sur tia tero de l' akra sopirado genioj kreskas plej favore, sed plejparte ja perdi─Łas la semoj en sablo, ─ëar amaso ne komprenas plej altan sencon de l' inspiroj. Nur nacian flankon la popoloj vidas klare.
Al simpla re─Ła kandidato la Hebreoj malaltigis Kriston liatempe. Nur pri pola ┼Łtato pensis Poloj, kaj ekmiris kiam frate parolis Mickievi─ë al Rusoj. Pri lia homarama spirito el hindo-litovaj prapatroj ili restis preska┼ş blindaj.
En E┼şropo dispafadis militoj pro naciaj celoj: por itala liberigo, por unueco germana. Popolojn premis en Ka┼şkazo kaj subtenis en Balkano rusa caro. Lin batis imperiestro franca, kaj tiun venkis prusa re─Ło. Lastan ribelon de l' Poloj per sango subakvigis rusaj generaloj. ─łie progresadis tekniko milita kaj akri─Łis incitoj naciaj, sed en Okcidento la gentojn dividas ja limoj naturaj, dum en Oriento vivas ili miksite.
Sur litva tero kvar gentoj malsamaj lo─Ładis en urboj, kun celoj kontra┼şaj, kun lingvoj diversaj, kun kredoj malamikaj. De strato al strato ja regis malfido, suspekto, sur placoj ofendo ─ëiutaga, ven─Łemo, persekuto kaj malamo. Sur tiu tero malfeli─ëa naski─Łis Zamenhof. En kiu loko pli nature elkreskus tia geniulo, kies vido pli profunden trapenetris, kaj pli alten superflugis trans naciaj egoismoj al pure homa mondrigardo?
─łAPITRO II. Infano en Bjalistok.
La patro.┬áÔÇö La patrino.┬áÔÇö La hejmo.┬áÔÇö La gefratoj.┬áÔÇö Karaktero.┬áÔÇö Amo al patrino.┬áÔÇö Revo kaj realo.┬áÔÇö Scenoj sur la stratoj.┬áÔÇö Intergenta fremdeco.┬áÔÇö Popolaj anta┼şju─Łoj.
De la patrino la koro, de la patro la cerbo, de la loko la impreso: jen tri ─ëefaj elementoj en la formado de Zamenhofa genio.
Konscienca pedagogo estis la patro Markus Zamenhof, naskita de hebreaj gepatroj la 27. de januaro 1837 en Tikocin, ─ëe landlimo inter pola kaj litva landoj, tiam regataj de rusa caro. Dudekjara junulo, li fondis lernejon en urbo najbara Bjalistok, kaj edzi─Łis kun filino de hebrea komercisto tie, Rozalja Sofer, naskita en 1839. Ne multaj estis la lernantoj, kaj neri─ëa la paro.
La 15. de decembro 1859 naski─Łis Ludoviko Lazaro, la unua filo. Kvar aliaj kaj tri filinoj poste venis. ─t'ojo granda, sed zorgo peza. Balda┼ş oficialan postenon akceptis la patro: ─ëe mezaj ┼Łtatlernejoj li fari─Łis instruisto de geografio kaj modernaj lingvoj. En 1873 li translo─Łis al Varsovio kun la tuta familio, kaj de tiam instruis la germanan lingvon ─ëe Veterinara Instituto kaj Reala Gimnazio.
Grandi─Łis la infanaro kaj estis nesufi─ëa la salajro. La hejmo devis malfermi─Łi al dek kvin ─Łis dudek pensionanoj. E─ë tio ne tro helpis. Balda┼ş vidis la gefiletoj, ke la patro jam aldonis novan laboron al sia kutima korektado de knabaj skriba─Áoj: akceptinte plian cenzuran oficon, li ─ëiuvespere sub la lampo malligis dikan amason da fremdaj gazetoj, kaj, prenante ru─Łan krajonon en la mano, tralegadis ─Áurnalon post ─Áurnalo. Tian plian oficon oni komisiis al li pro lia rimarkinda kono de fremdaj lingvoj; sed la pedagoga tasko pli ta┼şgis la┼ş lia naturo. Pri geografio li publikigis en la rusa lingvo tre praktikajn lernolibrojn.
Per ─ëiutaga senripoza penado sukcesis la gepatroj havigi al siaj infanoj plenan edukadon en gimnazio kaj universitato. Tri fari─Łis iam kuracistoj, kaj unu farmaciisto.
Sa─Ła kaj severa estis la patro, viro skeptika je revoj, sed obstina je laboro. Religian kredon li havis nur unu solan, nome la plej fidelan akuratecon al devo ─ëiutaga.
Dol─ëan an─Łelan naturon havis la patrino. Bonkora, sentema kaj ─ëiel modesta, ┼Łi tutkore sindonis al siaj infanoj kaj al sia mastrumado. Blinde fidema je la sa─Ło kaj justeco de l' edzo, ┼Łi tamen klopodis por moligi liajn ju─Łojn en okazo de puno.
Kiam eliris el patra skribo─ëambro malfeli─ëa kulpuleto, li preska┼ş ─ëiam renkontis survoje, kvaza┼ş hazarde, la patrinon pretan por lin anka┼ş "severe" admoni, dum ┼Łi glatis lian kapeton kun larmoj en okuloj. "Plej certe ┼Łia kispuno pli efikis, ol la mano de l' patro", skribis unu el fratoj de Ludoviko multjarojn poste. "Kiam unu el ili restis sen tagman─Ło la┼ş ordono patra, nevidebla an─Łelozorganto sendis al li porcion pere de maljuna kuiristino, dum la posttagmeza dormeto de l' familiestro, kaj ─ëiam kompreneble nur hodia┼ş por la lasta fojo". [5]
Sed ne al Ludoviko, nur al liaj petolemaj gefratetoj okazis tiaj aventuroj, ─ëar lin respektis lia patro kaj la tuta familio, kvaza┼ş plena─Łulon. Sa─Ła, modesta, pensema, studema, neniam la┼şta, kvankam obstineta, li ─ëiam evitis suferigi iun ajn. ─łe klaso li jam aperigis kleron neordinaran kaj talenton por verkado. Instruantoj admiris lin. Amikoj nomis lin "barono", pro lia trankvila sintenado kaj ─Łentilaj manieroj. Tamen tute ne superulo malridema li sin montris en la hejmo kaj lernejo. Pala kaj malforta li estis ja kiel infaneto, sed jam vigla kaj ─Łojema knabo li fari─Łis, bonega aran─Łisto de festetoj kaj ekskursoj. Kiel ─ëefon kaj animon de l' amuzoj, lin ─ëirka┼şis gefratetoj a┼ş kolegoj. Li plej ┼Łatis la dancadon, sed por problemoj malfacilaj de lerneja tasko li estis anka┼ş tre helpema konsilanto.
De sia patrino li heredis la senteman bonkorecon, kaj ┼Łin li adoris, kvaza┼ş dian an─Łelinon. Ofte malsanan, li ┼Łin flegis kun zorgemo kortu┼Łanta, kaj ─ëiujn deziretojn ┼Łiajn li anta┼şplenumis delikate. Lin la patrino kompreneble jam rigardis frue kiel trezoron la plej karan. ┼t'i amis lin kiel okulpupilon, kaj en la tuta mondo ekzistis la┼ş ┼Łi neniu ajn pli bona. Kredeble prave. Kio staras super amo patrina? Tra doloroj sen┼Łancela, komprenema kaj fidela, ─Łi sin donas, kaj donas ─Łis mortoÔÇŽ kaj poste ─Łi helpas ankora┼ş.
Similaj amoj inter filo kaj patrino ─ëe multaj geniuloj estas ofte rimarkeblaj. Pope, Musset, Lamartine adoris la patrinon sian, kaj al ┼Łi tre multon ┼Łuldis. Same Zamenhof. ┼t'i faris lin idealisto, kaj fidis grandecon lian kun espero konstanta. Pie ┼Łi gardis tiun flamon, kvaza┼ş lumbrileton de lampo sankta. Simpla virino ┼Łi estis, kaj tial lin edukis, ke ─ëiuj homoj estas fratoj kaj egalaj anta┼ş Dio.
Sa─Ła patro lin revokis al realo for de l' revoj. La knabo ja vidis la faktojn ─ëirka┼ş si en stratoj Bjalistokaj:
Preter la fenestroj de la ligna domo Zamenhofa, sur la strato Verda, pasis aro da Hebreoj kun la tipaj longaj barbojÔÇŽ Al viza─Łoj jen celtrafas ne─Łaj kugloj en pafado. Frapon sub okulo. Sangas vango. Plendas maljunuloÔÇŽ "Ne bleku, juda─ëoj! hundoj!" krias knaboj el kristana gento, kaj diskuras for, mokante judan lingvon nekonatan: "Hra, hre, hri, hro, hru." Tion ridas kaj apla┼şdas rusa le┼ştenanto: "Formar┼Łu de l' trotuaro, vi, raso de ┼Łtelistoj!ÔÇŽ" kaj kra─ëas oficiro pro mal┼Łato.
Sur vendoplaco movi─Łas la popolamaso. Bruadas pa┼Łoj kaj paroloj en zumado la┼şta. Brilas koloroj inter korboj kaj legomoj: verdaj ┼Łaloj de virinoj el kamparo litva, ┼Łafaj peltoj, grizaj vestoj de soldatoj, manteloj kamelharaj, bluaj uniformoj de la rusaj oficistoj, blankaj zonoj, ru─Łaj kolumoj, oraj agloj, ar─Łentaj ornama─ÁojÔÇŽ Disputas vendistinoj kun germana mar─ëandulo. Alkuras homoj. Ari─Łas videmuloj. ─t'endarmoj intervenas. Jen plendas la virinoj en dialekto litva. Policanoj ne komprenas. "Ruse parolu!" minacas la oficiro, "nur ruse, ne lingva─ëe! ─ëi tie estas rusa lando!ÔÇŽ" Protestas Polo el amasoÔÇŽ Kie?ÔÇŽ Jen la viro. Jam lin kaptas la ─Łendarmoj. Tremas ─ëeestantoj, e─ë nevole. Inter tran─ëaj bajonetoj li formar┼Łas, arestite. Silentas vila─Łanoj. Per saluto ─ëiuj Poloj honoras la martiron, sed Germanoj kaj Hebreoj ne forprenas sian ─ëapon. "Jam li ─ëesos nin insulti", murmuras longbarbulo. Kolero fajras en okuloj polaj, mokemo en la rusaj.
Kion scias tiuj homoj unuj pri l' aliaj? Ke anka┼ş ili havas koron, konas ─Łojon kaj doloron, amas hejmon kun edzino kaj infanoj? E─ë penso tia ne okazas. Ekzistas nur Hebreoj, Rusoj, Poloj, GermanojÔÇŽ ne homoj, sole gentoj. En sia domo ─ëiu akceptas nur samgentanojn. Kun malbeno de l' gepatroj forpeli─Łas el la hejmo pola junulino, se al Ruso ┼Łi promesis fidon. Pri Litovoj oni ridas: "Estas ja nur vila─Łanoj!" Ilia poezio kaj nacia reveki─Ło? La┼ş Poloj "intrigo rusa", la┼ş Rusoj "germana pagita─Áo". E─ë ion pli neniu scias pro lingvo malfacila. Pri Hebreoj rakonti─Łas strangaj mistera─Áoj ─ëe vespera babilado inter slavaj flikistinoj. "Malaperis bubo du tagojn anta┼ş juda Pasko. Sur la pordo sinagoga vidi─Łas makuleto ru─Ła sub skriba─Áo nelegebla. Kiu povas ja kompreni la hebrean litera─ëon? Terure ─Łi aspektasÔÇŽ Anka┼ş strange ┼Łajnis la rigardoj de l' amaso juda sur ┼Łtuparo de la sinagogo. ─łu Hebreoj ne mortigus bubojn por havigi sangon la┼ş ka┼Łita rito? Por ili la panisto kuiras kukojn ja misterajnÔÇŽ" Tiel kuras murmurado. Poste bubo retrovi─Łas, sed vasti─Łis jam la famo kaj efikis en spiritoj.
Pri tiaj kalumnioj indignis jam knabeto Zamenhof en Bjalistok. Kion fari, por ke homoj ne eraru tiel abomene? El tiaj kredoj kaj incitoj rezultas iam veraj katastrofoj.
─łAPITRO III. Gimnaziano en Varsovio
Pogromo Bjalistoka.┬áÔÇö Muroj inter popoloj.┬áÔÇö Ideo pri mondlingvo.┬áÔÇö Trakompreno de Historio.┬áÔÇö Fervoro je latina lingvo.┬áÔÇö Nekrasof.┬áÔÇö Simpatio al laboristoj.┬áÔÇö Lingva ser─ëado.┬áÔÇö Vortaro kaj logiko.┬áÔÇö El letero al Borovko.┬áÔÇö Sufiksoj.┬áÔÇö Pri angla gramatiko.┬áÔÇö Lingva projekto en 1878. ÔÇö Kolegaro.┬áÔÇö Fino de Gimnazio.┬áÔÇö Patra malpermeso.
Kvardek jarojn pli malfrue, en 1905, rusaj bandoj militistaj sangumis Bjalistokon per pogromo plej terura:
"En la stratoj de mia malfeli─ëa urbo de naski─Ło, sova─Łaj homoj kun hakiloj kaj feraj stangoj sin ─Áetis kiel plej krudaj bestoj kontra┼ş trankvilaj lo─Łantoj, kies tuta kulpo konsistis nur en tio, ke ili parolis alian lingvon kaj havis alian gentan religion, ol tiuj ─ëi sova─Łuloj. Pro tio oni frakasis la kraniojn kaj elpikis la okulojn al viroj kaj virinoj, kadukaj maljunuloj kaj senhelpaj infanojÔÇŽ
"Oni scias nun tute klare, ke kulpa estas aro da abomenindaj krimuloj, kiuj per diversaj plej ruzaj kaj plej malnoblaj rimedoj, per amase dissemataj mensogoj kaj kalumnioj, arte kreas teruran malamon inter unuj gentoj kaj aliaj. Sed ─ëu la plej grandaj mensogoj kaj kalumnioj povus doni tiajn terurajn fruktojn, se la gentoj sin reciproke bone konus, se inter ili ne starus altaj kaj dikaj muroj, kiuj malpermesas al ili libere komuniki─Ładi inter si kaj vidi, ke la membroj de aliaj gentoj estas tute tiaj samaj homoj kiel la membroj de nia gento, ke ilia literaturo ne predikas iajn terurajn krimojn, sed havas tiun saman etikon kaj tiujn samajn idealojn kiel nia? Rompu, rompu la murojn inter la popoloj!ÔÇŽ"
Tiel paroladis Zamenhof en 1906 dum Kongreso en ─t'enevo. Preska┼ş la samon li jam pensis, estante bonkora knabeto en Bjalistok. Doloris li pro la fremdeco inter lo─Łantoj de la sama lando. Doloris li pro la malamoj en la tuta mondo. En lia pensema kapeto formi─Łis jam plano kaj volo ke "pli malfrue", kiam li estos "granda─Łulo", li nepre forigos tiun ─ëi malbonon.
Diversajn revojn utopiajn li for─Áetis unu post la alia, sed unu ─ëefa restis por li ─ëiam pripensinda: tio estis la ideo pri unu homa lingvo. "Se nur la homoj povus kompreni─Łi!" li sopiris, kaj infane kalkuladis kiun lingvon oni povus alpreni por tutmondo. Poloj mal┼Łatus rusan, Rusoj ne volus germanan, Germanoj ne tolerus francan, Francoj malakceptus anglan. Kion fari? Nur ne┼ştrala lingvo povus ─ëiujn kontentigi, sen ofendo nek ─Áaluzo. Se tian lingvon internacian ─ëiuj homoj lernus krom la sia, tiam ili povus mem ekkoni unu la aliajn de popolo al popolo. Rekte rilatus ili kune. ─łesus la blinda fido je gazetoj politikaj a┼ş incitoj diplomataj, por decidi kredon ─Łeneralan pri najbaraj gentoj.
Kiam el reallernejo Bjalistoka li transiris al ─ëefurbo pola kun gepatroj, Ludoviko Zamenhof eni─Łis gimnazion varsovian por klasikaj studoj. Historion oficialan lia klara komprenemo trapenetris ─Łis la funda vero. Pri militoj kaj lerta─Áoj politikaj temis ja la tuta instruado. Ne nur en litva lando malfeli─ëa, la gentoj sin malkonis kaj malamis reciproke. Ne nur tie floris la incitoj anonimaj. ─łe potencaj ┼Łtatoj registaroj zorgis tion. De centjaroj ili jam kutimis gvidi la publikan opinion kontra┼ş unu a┼ş alia gento, la┼ş la celoj politikaj de l' momento. Dum pafilegoj fabriki─Łis, jam laboris gazetistoj, parolistoj, e─ë poetoj ┼Łovinistaj, por formi senton ─Łeneralan.
Agentoj oficialaj disvastigis ─ëie rakonta─Áojn, suspekton, kaj eksciton. Per bildoj kaj presa─Áoj ili tu┼Łis korojn de l' virinoj, vekis la indignon de l' popolo, kreis e─ë koleron ÔÇö ─ëion nur por preni peceton de lando a┼ş afrikan kolonion. Eksplodis milito. Amase falis junaj viroj. Funebris la virinoj. Mizeris lo─Łantaro de vila─Łoj detruitaj. Paco fari─Łis. La ┼Łtato perdis cent mil homojn proprajn, kaj aneksis kvindek mil nigrulojn. Gloras generaloj, bruas tamburoj, sonas muzikoj. Mirinda la sukceso. La venkita ┼Łtato petas aliancon. Jam fini─Łis incitado. De nun vidu la bona─Áojn, kaj forgesu ─ëiujn pekojn! Sed amiko jam malnova ek─Áaluzas, postulas "kompensa─Áon". Kontra┼ş tiu nun ekmar┼Łu la impresma┼Łino, kaj ─ëio same rekomencu!ÔÇŽ k.t.p.
En genia cerbo de junulo disvolvi─Łis tiu bildo kun precizo frapa. Rompu, rompu murojn inter la popoloj! pensis knabo Zamenhof. Ili estas ja lulilo en la manoj de gvidantoj anonimaj. ─łesu malkompreno pro nekono reciproka! Nur intrigantoj ─Łin profitas. Nacioj devas mem kontroli la eksteran mastrumadon. Ili devas mem rilati kun ceteraj. ─łesu monopolo de kelkaj malpaculoj! Nur de nescio tenas ili la tutpovon. Falu muroj, ili falos kune. Nur en mallumo vivas la vampiroj. Brilu suno, ili malaperos.
Kun fervoro li lernadis grekan lingvon kaj latinan. Jam li sin vidis veturanta tra la mondo, kaj per flamaj paroladoj predikanta, por ke homoj revivigu tian lingvon de l' antikva tempo kaj ─Łin uzu por komunaj celoj. ─łu ne parolis greke la tuta mondo kulturita en epoko aleksandra? ─łu ne diskutis per latinaj vortoj ─ëiuj scienculoj kaj kleruloj en E┼şropo dum centjaroj de la brila Renaski─Ło? ─łu ne latine verkis Kalvino kaj Erasmo por dudek popoloj?
Tamen e─ë latina estas malfacila, plena je antikvaj formoj senutilaj, manka je modernaj esprimiloj. Pli simpla, pli ta┼şga por uzado nuna devus esti la revita lingvo. ─t'i devus esti tuj lernebla kaj uzebla de la popoloj mem, ne nur de kleruloj.
Pri laboristoj, pri malri─ëaj homoj penantaj tutan tagon, gimnaziano Zamenhof pensadis pli kaj pli. En rondo familia li ┼Łatis legi la┼şte el versa─Áoj de poeto rusa Nekrasof, anta┼şmajstro de Gorki. Pri klopodoj kaj suferoj, pri malbelaj domoj, kie morto kaj mizero dancas kune, kantis la verkisto plej ┼Łatata. Dum tuta vivo Zamenhof amis la popolon laboreman kaj preferis lo─Łi en kvartaloj ─Łiaj for el mondana societo.
Tiuj homoj estas fine la oferoj ─ëefaj de l' incitoj intergentaj. En okazoj de bu─ëado, ili ─ëiam unuarange devas pagi per sango sia kaj trankvilo. Tra tuta mondo malri─ëuloj ja sopiras al paco kaj progreso. Kiam ili vespere, lacaj, revenas al hejmo griza, ilia penso ser─ëas al lumo, ilia sento revas al manoj por premi frate en la siaj trans maroj kaj ┼Łtatlimoj. "Laboristoj ─ëiulandaj unui─Łu!" balda┼ş poste jam fari─Łis devizo de l' amasoj. Sed muroj staras inter ili, dikaj, altaj, ─ëefe lingvaj. Rompu, rompu tiujn murojn! pensadis juna Zamenhof. La lingvo helpa de l' homaro devas esti por ─ëiuj facila. Rapido, logiko devas regi ─Łian fundamenton.
De tiam li komencis ser─ëadi ion novan per prova─Áoj artaj.
─łu lingvo povas arte konstrui─Łi, bazite sur sola logiko? demandis sin la junulo, kaj ser─ëis materialon por vortaro. Kial ne konsenti pri vortetoj plej mallongaj, kiel ba, ca, da, be, ce, de, ab, ac, ad, eb, ec, ed, kaj arbitre fiksi ─ëies sencon difinitan? Ne eble, li ekvidis tuj. Tiajn vortojn e─ë li mem ne povis lerni. Ilin memori superus homan forton.
Vivantajn vortojn lingvo devas havi, se ─Łi celas vivi mem. ─łerpi el komuna fonto de e┼şropaj lingvoj, jen la solvo. Vortaro latina-germana estus la plej internacia. Angloj, Francoj, Hispanoj kaj Italoj, Holandanoj, Germanoj, Skandinavoj kaj e─ë Slavoj konus ─Łiajn elementojn kiel eble la plej multajn. Vortoj kiel horo, karto, vino, bruna, kaj ceteraj apartenas ja samtempe al dek tri ─Łis dudek lingvoj. Elekto devus esti kvaza┼ş vo─ëdonado de l' plejmulto. Tamen homa lingvo estas afero grandega. Ri─ëegaj gramatikoj, dikaj vortaroj, dek miloj da esprimoj timigis junan Zamenhof. Kiel iri ─Łis plenfino?
Iam, sur la strato, fajrera ekkompreno trankviligis lin. "Unu fojon, kiam mi estis en la sesa a┼ş sepa klaso de la gimnazio, mi okaze turnis la atenton al la surskribo ┼Łvejcarskaja (pordistejo), kiun mi jam multajn fojojn vidis, kaj poste al la elpenda─Áo konditorskaja (sukera─Áejo). ─łi tiu ÔÇö skaja ekinteresis min, kaj montris al mi, ke la sufiksoj donas la eblon, el unu vorto fari aliajn vortojn, kiujn oni ne bezonas aparte ellernadi. ─łi tiu penso ekposedis min tute, kaj mi subite eksentis la teron sub la piedoj. Sur la terurajn grandegajn vortarojn falis radio de lumo, kaj ili komencis rapide malgrandi─Ładi anta┼ş miaj okuloj." [6]
De tiam li studadis la sistemon de sufiksoj kaj prefiksoj en diversaj lingvoj. Kia ri─ëa fonto! Kia mirinda povo por kreskado kaj multi─Ło! La plej multaj lingvoj uzas ilin blinde kaj senorde. Per vere plena kaj regula utiligo de tiu forto, ri─ëa vortarego disflorus el malgranda radikaro. Nur ÔÇö ino,┬áÔÇö a─Áo,┬áÔÇö isto,┬áÔÇö ema,┬áÔÇö igi,┬áÔÇö i─Łi centobligus ─Łin. Dek mil vortoj memformi─Łus sen aparta lerno.
Liaj instruantoj en lernejo rigardis Ludovikon Zamenhof kiel lingviston rimarkindan. Tre juna li jam lernis francan kaj germanan. ─łe kvina klaso gimnazia li ekstudis anglan. Elparolo malfacila, ortografio malpreciza, sed kia forto kaj rapido en la frazoj! Gramatiko? Tre malmulta. Nur kelkaj antikva─Áoj malregulaj. Ri─ëa lingvo do bezonas tute ne deklinaron, konjugaron, a┼ş sintakson malfacilajn. Kelkaj montriloj ─ëiam samaj sufi─ëas por la verbaj tempoj. Fini─Łoj pliaj kiel o, a, e, utilu kvaza┼ş nur sufiksoj, por formi nomojn el verboj, el verboj adjektivojn, kaj adverbojn el ceteraj.
Samtempe krom la lingva, alia ellaboro okupis Zamenhof en tiuj jaroj. Lia patrino estis kredantino. Lia patro ateisto. Li mem knabe perdis jam la fidon religian. Lia logiko ne permesis lin kredadi la instruon de la pastroj. Sed, estante deksesjara, li suferis pro malpleno en la koro. Li ne vidis ian sencon en la vivo. Por kio li laboras? Pro kio li ekzistas? Kio estas homoj? Kial ne tuj morti? ─łio ┼Łajnis al li vana kaj na┼şza. Por li tre turmenta estis tiu tempo. Tiama portreto, iom kruda kaj maldol─ëa, montras la mal─Łojon de l' gimnaziano.
Interna krizo lin savis. Iom post iom li ektrovis veron por si mem. Li komprenis ian sencon en la naturo. Li sentis altan vokon pli precizan al homara celo. Li formis propran kredon pri vivo kaj pri morto. Deksepjare li akiris novan fidon kaj feli─ëon de l' animo ekster dogmoj. Li sentis fortan inspiron en la koro. Pli fervore li revenis al verkado. [7] Posta portreto montras la ┼Łan─Łon en okuloj. Dol─ëeco regas.
En jaro 1878, Zamenhof sidis en la lasta klaso de la Gimnazio. Tiam estis preta jam projekto de lia lingvo, ankora┼ş ne tute simila al la nuna Esperanto. Kelkaj kolegoj interesi─Łis je lia longa laborado. Al ili ─Łoje li konigis la novan lingvon. Ion tiel simplan kaj facilan neniu el ili anta┼şkredis. Fervore ses a┼ş sep ellernis la sistemon.
En la gepatra lo─Łejo ─ëe strato Novolipie, Ludoviko havis propran ─ëambron izolitan sur la tereta─Ło. Tie kunvenis amikaro lia ─ëe l' amata grupestro. Kune ─ëiuj fervoradis pri la homa refrati─Ło. Alta la revo, granda la tasko. La 5. de decembro ili festis la vivigon de la lingvo. ─łirka┼ş kuko, de l' patrino ame kuirita, sidis Ludoviko kun kolegoj entuziasmaj. Unuan fojon sonis lia "lingwe universala". Post paroloj esperplenaj, ili kantis himnon de l' frateco:
Malamikete de las nacjes Kado, kado, jam temp' esta! La tot' homoze in familje Konunigare so deba.
(Malamikeco de la nacioj Falu, falu, jam temp' estas! La tuta homaro en familio Kununuigi sin devas.)
En junio 1879 fini─Łis gimnazia kurso, kaj ─ëiuj kolegoj disiris. La persono de ilia ─ëefamiko lasis ─ëe ili tiel fortan impreson, ke ili e─ë komencis propagandi liajn ideojn kaj paroli pri la nova lingvo. Sed, kiel Zamenhof malgaje konstatis pli malfrue, "renkontinte la mokojn de l' homoj maturaj, ili tuj rapidis malkonfesi la lingvon, kaj mi restis tute sola". Tiel okazas preska┼ş senescepte ─ëe la grandaj inspiritoj tra tuta homara historio. Anka┼ş hejme li devis suferi baton pli kruelan. ─t'is tiu tempo la patro la┼ş┼Łajne ne malaprobis lian laboradon, ─ëar la knabo tamen brile sukcesis ─ëiujn ekzamenojn. Sed kiam venis la momento forlasi gimnazion kaj elekti profesion, tiam blovis kriza vento.
Jam ofte konatuloj a┼ş kolegoj profesoraj de Markus Zamenhof admonis lin pri lia filo. "Ideo tiel fiksa en kapo junula minacas ja frenezon. Doma─Łe estus lasi tian talentulon perdi─Łi en ─ąimeroj. Balda┼ş li malsani─Łos, se li da┼şras plu!" Tiel babilis konsilantoj bonintencaj.
Pri la estonteco de la knabo ─ëefe zorgis lia patro. Kion li faros en la vivo, se ─ëiuj lin rigardos kiel viron neseriozan, nur "revulon"? Kuracista estis tiam unu el la solaj karieroj permesitaj al Hebreoj en la rusa Imperio. Utila studo, ne reva─Áoj, tiam ur─Łis anta┼ş ─ëio. Tial Ludoviko devis e─ë promesi, ke li forlasos la aferon pri mondlingvo, almena┼ş provizore. Peza kaj dolora estis la ofero.
Tie staris la altaro. Sur tablo ku┼Łis la kajeroj kun vortaro, gramatiko, versa─Áoj, kaj tradukoj en la nova lingvo. Karaj manuskriptoj, rezultato de multjara pripensado kaj ser─ëado. ─łu fordoni tuton? La patro ─Łin postulis. En lian ┼Łrankon malaperis ─ëio. Dika ┼Łnuro ligis la paka─Áon. Fermi─Łis pordo.
Moskvo.┬áÔÇö Medicina studento.┬áÔÇö Vivado malfacila.┬áÔÇö Cionismo.┬áÔÇö Poemo al Hebreoj.┬áÔÇö Mal┼Łato je ┼Łovinismo.┬áÔÇö Reveno hejmen.┬áÔÇö Bruligitaj kajeroj.┬áÔÇö Reverko lingva.┬áÔÇö "En son─Ło".┬áÔÇö Perfektigado.┬áÔÇö Longa pacienco.┬áÔÇö Spirito de la lingvo.┬áÔÇö Turmenta silento.┬áÔÇö Soleco.┬áÔÇö "Mia penso".
Post longa kiso de l' patrino la studento forveturis Moskvon. Urbego vasta. Universitato plenega. Brilas Kremlaj turoj. Sur stratoj ne─Ło blanka. Kuras glitveturiloj, tintadas sonoriletoj. Rapidas ─ëevaloj longharaj. ─łie vivo gaja, vigla.
Malri─ëe lo─Łis la junulo. Per lecionoj li gajnetis iom. Sed malfacile juna hebreo trovas e─ë okazojn por instrui. Anka┼ş li verketis iom por gazeto, la Moskovskie Viedomo┼Łti. Hejme la gepatroj time zorgis. "Nur dek na┼ş rublojn mi elspezas en monato", li skribis por ilin trankviligi. Sed kiel li sin nutris!
Konscience li studadis medicinon. Anka┼ş li klini─Łis siavice super korpoj de mortintoj en ─ëambrego dissekca. Simpatie li malkovris la internan me─ąanismon de la homa formo. E─ë tie lin sekvadis lia revo. ─łu ne similaj estas ─ëiuj homoj, kun samaj organoj, samaj bezonoj, samaj timoj kaj deziroj dum la vivo? ─łu lingvaj a┼ş koloraj diferencoj ┼Łan─Łas tion? Malkono inter gentoj devus ─ëesi.
Li plenumis tamen la promeson. "Por pensadi pri homaro, atendu kelkajn jarojn!" sonis admono patra. Sed granda malpleno doloris en koro. Kiel vivi sen celo ideala? Lia penso kompatema ser─ëis materialon. ─t'i sin turnis tiam al suferoj de l' Hebreoj. Lega─Áo en ─Áurnalo atentigis lin. La cionista reveki─Ło lin allogis. Anka┼ş lia gento, kiel ─ëiuj, rajtas esti rekonata kaj ┼Łatata. Kial nur Hebreoj devus ka┼Łi a┼ş prihonti sian naciecon? Anka┼ş ili rajtas havi propran centron de kulturo. Nepoj de Moseo staras ─ëie dissemitaj. Malfeli─ëo premas multajn. Trans maro blua de l' Helenoj ku┼Łas antikva Palestino. Laborado, kolektado, volo pacienca kondukos al miraklo. Iam eble staros tie sur tero de l' profetoj nova hejmo de l' Hebreoj. Instruejo, kongresejo malfermos siajn pordojn. Kolonianoj eklo─Łos en ─ëirka┼şo. Nur justa povis esti tia plano. La disa popolo regajnu l' esperon. E─ë pli juna, Zamenhof jam verkis versojn en la rusa lingvo. Poemon al Hebreoj li presigis nun en la Ruski Jevrej:
Al altar' de libereco, fratoj nun rapidu! Por konstrui propran hejmon ─ëiu portu brikon. E─ë se multajn jam for┼Łovos vento, akvo, kaj malsa─Ło, Ne pereos sub la tero via semo kaj laboro.
Veki─Łu, popolo kutima je batoj! En tia tempo dormo estus honta. Per ondo forta de l' amaso Ni svingu flagon al la vivo! Se ri─ëuloj pro la oro Kisas sklave manojn potenculajn, Ni, malri─ëaj, per moneroj de l' laboro Disbatos la katenojn. Al altar' de libereco, fratoj nun rapiduÔÇŽ
Elokvente sonis alvoko junula. Tamen Zamenhof ne fari─Łis iam e─ë gvidanto inter la cionistoj. ─łia trograndigo pri l' merito de l' Hebreoj lin doloris. Konstanta redirado pri "nacio sankta super ─ëiuj" vundis lian senton, kvaza┼ş ofendado al ceteraj gentoj. Akra malla┼şdo kontra┼ş Poloj, Rusoj, a┼ş Rumanoj malpla─ëis al li. Plendoj pri premantaj registaroj ┼Łajnis al li pravaj, sed ne malamo al popoloj. E─ë inter liaj samgentanoj la plej malgranda vorto ┼Łovinista lin repelis.
Anka┼ş la Hebreoj tre bezonis pli proksime koni la ceterajn gentojn. Anka┼ş por ili ur─Łis lingvo internacia. Ke ili ekkomprenu diferencon inter amasoj kaj sekretaj incitantoj, ke ili sciu historion de l' aliaj: anka┼ş la ceteraj ja suferis, anka┼ş ilin premis potenculoj, anka┼ş ilin ekspluatas malgrandnombro da lertuloj. Hebreoj amu sian Le─Łon, sian genton kaj kutimojn, sed ili super ─ëio amu la homaron kaj ─Łin servu kiel fratoj. Tiel sentis la studento pripensema, kaj revenis al sia revo.
E─ë la "dek na┼ş rubloj" ne trovi─Łis tro facile ─ëe l' komenco de l' monato, kaj ili ne sufi─ëis. Zamenhof ne ┼Łatis trudi elspezadon al gepatroj. Du jaroj jam forpasis. En somero 1881 li revenis hejmen.
En Varsovio li da┼şrigos studadon medicinan ─ëe l' Universitato. Al amata la patrino li rakontis pri la pezo de l' promeso al patro. Lia vivcelo restis la sama. Homoj devas refrati─Łi. Kie ku┼Łas la paperoj kaj prova─Áoj de la lingvo intergenta? En libertempo li ja povos ilin trarigardi kaj reveni al laboro kara.
Kun larmoj pala sidis la patrino. ┼t'i silentis. ┼t'ia blanka mano dol─ëe glatis la kapon de l' granda filo. Jam dudekdujara li estis. Kiel a┼şdos li la veron? Unu tagon ┼Łia edzo ja bruligis liajn manuskriptojn. Sa─Ła kaj severa, nur pro amo patra li ─Łin faris. Li kredis, ke li tiel "savos" sian filon. Ofte ┼Łi jam ploris pri tiu ekzekuto. Nun revenis ploroj. ┼t'i silentis.
Ludoviko ┼Łin komprenis. La tutan dramon li divenis. Tuj la patron li nur petis redoni la promesparolon. Ur─Łas libereco. Nepre lin vokas certa devo. Li nur promesos tion al si mem, ke al neniu li parolos pri sia celo kaj laboro, ─Łis li finos universitaton.
Fakte ne tro grava estis la perdi─Ło de l' skriba─Áoj. Efektive li memoris ─ëion parkere. Kun fervoro li refaris sian verkon.
Sur kajeroj de a┼şgusto 1881 reaperas preska┼ş sama lingvo kiel en 1878. Tamen estis jam progreso. La bela balado de Heine "En son─Ło" estis jene tradukita el germana:
Mo bella princino il sonto vida Ko zuoj malse┼Łaj e palaj, Sul dillo, sul verda no koe sida Il armoj amizaj e kalaj.
"La kron' de ta padro fio pu mo este, La ora, la redza ra sello! La skepro diantiza, rol mo ne vole, Tol mem koj vole mo, ma bella."
"To et ne estebla", ┼Ło palla a mo, "Kor et si la tombo ku┼Łe mo E koj i la nokto vione mo a to, Kor tol fe prekale ame mo!"
Dum ses jaroj Zamenhof laboris ─ëiutage, bonigante kaj provante sian lingvon. Li tradukis pecojn el a┼ştoroj diverslandaj. Li skribis verkojn originalajn. Li la┼şte legis al si la skribitajn pa─Łojn. Multaj formoj ┼Łajnis bonaj teorie, sed praktiko montris ilin maloportunaj. Jen tio estis peza, kaj ─ëi tio malbelsona.
"Multon mi devis ─ëirka┼şhaki, anstata┼şi, korekti, kaj radike transformi. Vortoj kaj formoj, principoj kaj postuloj pu┼Łis kaj malhelpis unu la alian, dume en la teorio, ─ëio aparte kaj en mallongaj provoj, ili ┼Łajnis al mi tute bonaj. Tiaj objektoj kiel ekzemple la universala prepozicio je, la elasta verbo meti, la ne┼ştrala, sed difinita fini─Ło a┼ş, k.t.p., kredeble neniam enfalus en mian kapon teorie. Kelkaj formoj, kiuj ┼Łajnis al mi ri─ëa─Áo, montri─Łis nun en la praktiko senbezona balasto; tiel ekzemple mi devis for─Áeti kelkajn nebezonajn sufiksojn." [8]
Dum tiu puriga laborado anka┼ş fori─Łis el la lingvo kelkaj latinaj radikoj, kiel ekzemple anno kaj diurno, kaj anstata┼şi─Łis per jaro kaj tago. Efektive ÔÇö ano jam estis sufikso kun senco malsama, kaj aliflanke Zamenhof ne volis vortojn kun duobla litero. Diurno tre malbele sonis en kunmetitaj vortoj kiel ─ëiudiurne a┼ş diurnmeze, kaj anka┼ş estis internacia fakte nur por malgranda nombro da homoj kleraj, kiuj konas latinan lingvon a┼ş tiajn vortojn francajn kiel diurne, neniam uzatajn de l' popolo. Dume tago estas almena┼ş tuj konata de pluraj grandaj popoloj per uzado ─ëiutaga, do fakte multe pli internacia. Same plibelsona kaj el greka lingvo anstata┼şis e latinan, ne sufi─ëe klaran al oreloj por dividi frazojn sen konfuzo.
Kiam poste eksteruloj volis "perfektigi" la vortaron, ili ofte nur revenis al unua formo, kaj nur mar┼Łis malanta┼şen sur la vojo jam pa┼Łita de viro pli sperta kaj pli zorga. Teorie diris ili, "tiu formo estus certe pli scienca ol ─ëi tiu". Anka┼ş Zamenhof jam trovis samon anta┼ş ili, sed multjara praktikado vidigis al li gravan malta┼şgecon de l' unua kaj neceson ─Łin forigi per plibona.
Ke "genio estas longa pacienco", kiel kantis Viktor Hugo, tion montris la ses jaroj de sen─ëesa polurado per provado. En infanaj jaroj Zamenhof fervoris por muziko. Li ludis fortepianon, kaj li ┼Łatis kanti. Tial harmonio ─ëiam regis lian guston.
Ne li kredis, ke sufi─ëas gramatiko kaj vortaro por vivigi lingvon. ─łiu malgracio a┼ş pezeco en la frazoj lin akre suferigis. Longe li plendadis al si mem, ke la lingvo ne sufi─ëe "fluas". Tial li komencis nun eviti la┼şvortan tradukadon el tiu a┼ş alia lingvo. Li penis rekte pensi en la nova.
Iom post iom ─Łi ekiris mem. ─t'i malpezi─Łis. ─t'i pli rapidis. ─t'i jam ─ëesis esti ombro de l' ceteraj. ─t'i ricevis sian vivon, sian spiriton, sian karakteron propran. ─t'i nun dol─ëe pu┼Łis for la influojn de l' ekstero. ─t'i jam fluis tiam, flekseble, gracie, kaj "tute libere, kiel la viva gepatra lingvo".
Tiam estis la vera naski─Ło de la lingvo internacia. ─łar kiel helpus la homaron senviva kolekto da vortoj? Kiom ─Łi valorus, e─ë kun aprobo de na┼şdek scienculoj? ─łiu tirus siaflanke. Mankus fundamento. Ne estus ia stilo komuna. Ne ekzistus ia kutimo por reguligi liberecon. Kontra┼şe, pro Zamenhofa pacienco kaj genio la lingvo jam vivis, kiam ─Łi aperis. En si ─Łi jam portis certan forton, ─ëar granda homo ─Łin uzadis. Gramatiko kaj vortaro estis ja sciencaj kaj tial nepersonaj, krom elektoj a┼ş preferoj de fini─Łoj a┼ş vortetoj. Sed la spirito kunliganta, la stila fundamento, jam estis sigelitaj per mano tre persona. En ─Łin Zamenhof metis multon el si mem. Per ─Łi li esprimis novan senton, novan homan sopiradon.
Impresanta estis lia personeco, modesta pri si mem, sed obstina pri la celo. ─t'i simbolis revon de multaj koroj nekonataj. Tial ─Łi influis poste l' unuan rondon de l' verkantoj en la nova lingvo.
Nacia literaturo komenci─Łas ─Łenerale per milita poemaro. ─t'ian stilon kaj spiriton signas fama kantisto pri bataloj. Okazis male por lingvo Zamenhofa. En pacaj kantoj ─Łi eliris al publiko. Pri homa refrati─Ło anka┼ş skribis la sekvantoj de la Majstro.
Anka┼ş propran animstaton li esprimis. Dum ses jaroj li restadis sub silento. ─t'i estis tempo malfacila. Al neniu li parolis pri sia laborado. La ka┼Łeco lin turmentis. Tial li mal┼Łatis eliradi. Nenie li ─ëeestis, en nenio partoprenis. En rondoj societaj li sentis sin fremdulo. Tiel pasis for la plej belaj jaroj de la vivo, la studentaj, malgaje kaj dolore. Tiun fajron kaj suferon sub silento li pentris per tiama la versa─Áo:
Sur la kampo, for de l' mondo, anta┼ş nokto de somero
Amikino en la rondo kantas kanton pri l' espero.
Kaj pri vivo detruita ┼Łi rakontas kompatante ÔÇö
Mia vundo refrapita min doloras resangante.
"─łu vi dormas? Ho, sinjoro, kial tia senmoveco?
Ha, kredeble rememoro el la kara infaneco?"
Kion diri? Ne ploranta povis esti parolado
Kun fra┼şlino ripozanta post somera promenado!
Mia penso kaj turmento, kaj doloroj kaj esperoj!
Kiom de mi en silento al vi iris jam oferoj!
Kion havis mi plej karan ÔÇö la junecon ÔÇö mi ploranta
Metis mem sur la altaron de la devo ordonanta!
Fajron sentas mi interne, vivi anka┼ş mi deziras;
Io pelas min eterne, se mi al gajuloj irasÔÇŽ
Se ne pla─ëas al la sorto mia peno kaj laboro,
Venu tuj al mi la morto, en espero ÔÇö sen doloro!
─łAPITRO V. Doktoro Esperanto.
Klara Zilbernik.┬áÔÇö Vaganta kuracisto.┬áÔÇö Ekscio pri Volapuk.┬áÔÇö Nova turmento.┬áÔÇö Fian─ëi─Ło.┬áÔÇö Helpema bopatro.┬áÔÇö Eldono de l' Unua Libro.┬áÔÇö Ekscito anta┼ş Rubikono.┬áÔÇö "Ho, mia kor'!".┬áÔÇö Apero de la lingvo.┬áÔÇö Edzi─Ło.┬áÔÇö Dissendado de bro┼Łuroj.┬áÔÇö Respondoj kaj ali─Łoj.┬áÔÇö La Dua Libro.┬áÔÇö Akra─Áoj de l' sorto.┬áÔÇö "La Esperantisto".┬áÔÇö Premanta situacio.┬áÔÇö Trompeter.┬áÔÇö Morto de l' patrino.┬áÔÇö Translo─Ło al Grodno.┬áÔÇö Tolstoj.┬áÔÇö Rusa cenzuro.
Tamen iam "l' amikino en la rondo" divenis la misteron. Klara Zilbernik, filino de Kovna komercisto, renkontis Zamenhof ─ëe bofrato sia. Sprita, gaja, energia, kaj bonkora, ┼Łi atente rimarkadis la junulon silenteman kaj timeman. Granda frunto pura kaj pensema; sub okulvitroj rigardo luma kaj profunda.
Amo venis inter ili. Unu tagon li konfesis al ┼Łi siajn du sekretojn. ┼t'i komprenis, kaj decidis partopreni lian vivon de sindono.
┼t'i povis anta┼şvidi ekzistadon malfacilan, kaj tial agis tre kura─Łe. La diplomon kuracistan Ludoviko Zamenhof ricevis jam du jarojn anta┼ş tio; sed inter 1885 kaj 1887 li vane ser─ëis tujan vivrimedon. De loko al loko tre mal─Łoje li provadis trovi la sufi─ëan klientaron. La komenco estis neprospera. Anka┼ş lia modesteco kaj sentemo lin malhelpis. Tre ┼Łatata de malri─ëaj malsanuloj, li ne sciis gajni grandajn sumojn. En Plock unu vesperon oni lin venigis en domon de ri─ëuloj. Ku┼Łis maljuna sinjorino, kaj apude tri doktoroj. Stato malespera. Post du tagoj ┼Łi pereis. Al la kvar vokitaj kuracistoj la gefiloj sendis altan pagon. Zamenhof rifuzis sian. Kial preni monon, kiam mortis la kliento?
En Vejsieje, la urbeto litva, li ─ëeestis morton de bubino. Febro ┼Łin bruligis for. Pro doloro la patrino malfeli─ëa preska┼ş frenezi─Łis. Dum monatoj poste li a┼şdadis ┼Łiajn plorojn kaj ─Łemadon. Li decidis lasi ─Łeneralan praktikadon kaj elekti fakon okulistan.
Tial li voja─Łis al Vieno por studadi oftalmologion ─ëe speciala kurso. En a┼ştuno 1886 li revenis Varsovion al gepatra hejmo. Tie li malfermis akceptejon kiel okulisto. Dum sama vintro li ekkonis sian fian─ëinon kaj ricevis kura─Łigon por eldoni sian verkon al publiko.
Jam de jaroj li ja ser─ëis eldoniston. Klopodo sensukcesa. Neniu volis riski monon. Anka┼ş tiel li ekspertis la maldol─ëon de l' financa flanko en la mondo. Nova turmento komenci─Łis.
Tamen ur─Łis aperigi lian lingvon. Dum silente li ─Łin perfektigis, ekfloris okcidente "Volapuk" de l' abato ┼t'lejer el Konstanco. La vortaro estis malfacila kaj arbitra. Dum longa tempo Zamenhof nenion sciis pri tiu prova─Áo. Kiam ─Łia famo lin atingis, unue li tre ─Łojis, sed konstatis poste, ke la solvo mem ne ta┼şgas. Balda┼ş la movado jam malkreskis. Multaj homoj malkura─Łis, kaj forlasis la aferon. Ur─Łis montri al la mondo, ke la celo restas prava. Nur la sistemo estis malbona. Lingvo devas esti ja internacia kaj vivanta, ne arte fabrikita.
Tiam intervenis homo tre helpema. Li estis la patro de Klara Zilbernik. Lia filino fian─ëi─Łis en printempo [9] kun D-ro Zamenhof. La juna scienculo kaj idealisto tre pla─ëis al li. Pri lia plano li demandis lin. Grandega la projekto! Nobla la celo! Simpla komercisto li mem estis, sed amanto je ideoj. Je kio do utilus gajni monon kaj ┼Łpareti? ─łu ne por igi vojon pli facila al unu pli klera ol li mem kaj pli valora por homaro?
Multaj patroj en lia loko malkonsilus la filinon. Nur dirus ili: "Veran viron mongajnantan kaj realan vi elektu, ne revulon!" Tiel ili paroladus, frizante la lipharojn. Malsame Zilbernik: "Geniulo estas via Ludoviko", li diris; "filineto mia, vi havos sanktan taskon. ─┤aluze anka┼ş mi dezirus helpi lin."
Tial proponis la bopatro, ke la edzi─Ło jam fari─Łu en somero, kaj anta┼şe jam presi─Łu je lia kosto la libretoj pri mondlingvo. Tiel okazis. Dum du monatoj presprova─Áoj atendadis ─ëe la cenzuristo. Feli─ëe tiu estis bonkonato de la patro de Zamenhof. Fine la 14. de julio [10] li allasis la permeson al presisto. La verko kredeble ┼Łajnis al li sendan─Łera naiva─Áo. La a┼ştoro estis maltrankvila. Unuflanke malpacienco, aliflanke timo lin agitis.
"Mi estis tre ekscitita anta┼ş tio ─ëi; mi sentis, ke mi staras anta┼ş Rubikono, kaj ke de la tago, kiam aperos mia bro┼Łuro, mi jam ne havos la eblon reiri; mi sciis, kia sorto atendas kuraciston, kiu dependas de la publiko, se ─ëi tiu publiko vidas en li fantaziulon, homon, kiu sin okupas je 'flankaj aferoj'; mi sentis, ke mi metas sur la karton tutan estontan trankvilecon kaj ekzistadon mian kaj de mia familio; sed mi ne povis forlasi la ideon, kiu eniris mian korpon kaj sangon, kajÔÇŽ mi transiris Rubikonon."
En tiaj tagoj Zamenhof verkis versa─Áon tre mallongan: Ho, mia kor'! ─t'i sonas iom kiel spirado malfacila de homo suprenkurinta kvin eta─Łojn de ┼Łtuparo kaj staranta anta┼ş pordo halte:
Ho, mia kor', ne batu maltrankvile, El mia brusto nun ne saltu for! Jam teni min ne povas mi facile, Ho, mia kor'!
Ho, mia kor'! Post longa laborado ─łu mi ne venkos en decida hor'! Sufi─ëe! trankvili─Łu de l' batado, Ho, mia kor'!
La unua libreto aperis en la rusa lingvo. Balda┼ş poste sekvis eldonoj pole, france, germane kaj angle. ─łiuj entenis saman enkondukon, tekstojn en lingvo internacia: Krista pre─Ło Patro nia, El Biblio, Letero, Versa─Áoj, plenan gramatikon el dek ses reguloj, dulingvan vortareton el na┼şcent radikoj. Anka┼ş estis ali─Łiloj kun promeso tuj komenci la lernadon, kiam dek milionoj da personoj estos same promesintaj. Per deklaro sur la dua pa─Ło la a┼ştoro jam forlasis ─ëiajn rajtojn siajn, ─ëar "lingvo internacia, kiel ─ëiu nacia, estas komuna propra─Áo". La tuta verko estis subskribita per belsenca pse┼şdonimo: "Doktoro Esperanto".
La 9. de a┼şgusto [11] Zamenhof edzi─Łis, kaj enlo─Łis tre modestan ─ëambrareton sur la strato Przejazd 9, en Varsovio. Tie kun edzino li komencis dissendadon de l' bro┼Łuro al gazetoj kaj personoj ─ëiulandaj. ┼t'i skribadis nomojn kaj adresojn, enpresigis anoncetojn en ─Áurnaloj. Tiel pasis la monatoj de l' komenca kunvivado. Feli─ëaj, kiuj scias eternigi sian amon per tuja semo de komuna idealo.
Kiel estos akceptita la libreto? ─łu ─Łi simple falos en silenton kaj forgeson? ─łu homoj blinde e─ë ne legos frukton de dekjara laborado? Minacis dubo malespera. En tiaj horoj ofte ku┼Łas en la manoj de virino, ─ëu blovi kura─Łi─Łon sur flameton fidan a┼ş ─Łin estingi per ploretoj de plendado bagatela. Granda ┼Łi estas, se ┼Łi gardas la flamon.
Unu post unu ekvenis respondoj. Demandoj, konsiloj, aproboj, a┼ş fervoraj leteroj. E─ë kelkaj estis jam skribitaj en la nova lingvo. ─t'i fari─Łis do vivanta, ─ëar uzata. Balda┼ş multaj anonci─Łis ali─Łantoj. Formi─Łis rondo familia. Duoble ─ëesis la soleco Zamenhofa.
Estis por li granda ─Łojo, senti sin de tiam ─ëirka┼şata de fervoraj samideanoj. E─ë ankora┼ş pli kontente li pensis, ke la lingvo jam trovis nun anaron, kaj povus balda┼ş kreski per si mem. La┼ş lia espero "la a┼ştoro tiam tute foriros de la sceno, kaj estos forgesita. ─łu mi post tiam ankora┼ş vivos, ─ëu mi mortos, ─ëu mi konservos la forton de mia korpo kaj animo, ─ëu mi ─Łin perdos, la afero tute ne dependos de tio; kiel la sorto de ia vivanta lingvo tute ne dependas de la sorto de ─ëi tiu a┼ş alia persono".
Tiel li skribis en la Dua Libro, kiun li eldonis nur en la lingvo mem, jam en komenco de la jaro 1888. Kun multaj ali─Łintoj li korespondadis ja persone. Sed plej ofte li devis rediradi pri la samaj temoj. Tial li respondis kolektive per unu bro┼Łuro ─Łenerala.[12]
"Mia profunda kredo je la homaro min ne trompis", li skribis en anta┼şparolo, "la bona genio de l' homaro veki─Łis: de ─ëiuj flankoj al laboro ─ëiuhoma venas junaj kaj maljunajÔÇŽ viroj kaj virinoj rapidas porti iliajn ┼Łtonojn por la granda, grava kaj utilega konstruo."
Ne nur kun Zamenhof korespondis la novaj adeptoj, sed anka┼ş inter si. Antono Grabowski tradukis jam verkojn el Goethe kaj Pu┼Łkin.
En oktobro 1889 aperis la unua adresaro, kun mil nomoj diverslandaj. La┼ş uzado ─Łenerala, la "lingvo de Esperanto" balda┼ş nomi─Łis "Esperanto" tute simple. Al ─Łi konverti─Łis en Nurnbergo Leopold Einstein kaj la tuta klubo mondlingvista. Ili fondis saman jaron gazeton monatan La Esperantisto. ─t'i anoncis grupojn en Sofjo kaj Moskvo. Krei─Łis internacia movado.
Samtempe la maldol─ëo de l' eksteraj cirkonstancoj returmentis la doktoron. Klientaro ne plenigis lian akceptejon. De l' bopatro li ricevis monon por presigi la bro┼Łurojn. Sed por hejmo li ne volis akcepti lian helpon. Li deziris nepre perlabori vivrimedon. Jam naski─Łis gefiletoj Adamo kaj Sofio. La edzino reveturis Kovnon en lo─Łejon de l' gepatroj. Dume la juna okulisto denove ser─ëis praktikadon en alia loko. En ─Ąerson, apud Nigra Maro, li klopodis sensukcese. En marto 1890 amba┼ş retrovi─Łis en ─ëefurbo pola.
Tie Zamenhof ekprenis sur sin la eldonon de La Esperantisto, la┼ş deziro de l' samideanoj. Preska┼ş ─ëiuj estis malri─ëuloj, kaj nur cento pagis abonprezon. Post kelka tempo li forspezis ─ëiujn fortojn kaj rimedojn siajn. Kun edzino kaj infanoj li trovi─Łis en premanta malfacilo. ─t'uste tiam tre malsanis la patrino, kiun amis li el tuta koro. ─łagreno lin sufokis. ─łio ┼Łajnis nigre malespera. La sorto minacis senigi lin je patrino adorata kaj anka┼ş je lia vivcelado. Se li mem malaperus, la lingvo povus tamen prosperadi, li opiniis. Sed, se li haltigos la presadon de l' organo centra, balda┼ş disvelkos la tuta progreso. "Se la trunko ─ëesos vivi", li skribis en alvoko lasta, "─ëiuj esperoj estos perditaj. La esperantistoj devas zorgiÔÇŽ Mia situacio atingis lastan gradon de neebleco."
Tiam aperis amiko en la plej nobla senco de la vorto. Termezuristo laborema kaj modesta estis W.H. Trompeter, el Schalk en Vestfalio. Esperantisto de l' unua horo, li komprenis la grandecon de Zamenhof kaj de lia celo. La tuta afero, tiel grava por homaro, na─Łis kiel nukseto sur la vasta maro. Malgranda, malforta, nekonata, se ─Łin dronigus ondeto, la mondo e─ë ne scius. Sed se ─Łi vivos, kia mirinda kreska─Áo disflorados iam el nukseto kaj etendos bonfarantan foliaron super la popoloj fratigitaj!
Ni savu la nukseton! decidis Trompeter. El sia propra salajro li el─ëerpos. Kvankam neri─ëa, li proponis anonime certan sumon por da┼şrigi la gazeton dum tri jaroj. Al redaktisto li dedi─ëis centmarkan monatpagon. ─t'is 1894 la vivo estis certigita. "Sen Trompeter nia afero tute ne ekzistus", parolis Zamenhof en Bulonjo. "Neniam parolante pri si, postulante por si nenian dankon", li estis plej fidela kaj sincera konsilanto. Inter tiuj maloftaj viroj li estis, kiuj scias oferi e─ë parton de sia necesa─Áo por helpi geniulon.
Dum tri jaroj Zamenhof do povis pace laboradi; sed novaj malfeli─ëoj lin ekfrapis. En a┼şgusto 1892 jam mortis la patrino tiel kara. Kiu vartis lin bubeto, kiu glatis lian kapon de knabeto, kiu faris lin sentema kaj homama, tiu ─ëi nun estis for. La bato lasis ─ëe li vundon neflegeblan. En 1894 la demando materia refari─Łis premanta. Kun sia familieto la Doktoro devis translo─Łi al Grodno.
Kvar jarojn li restadis tie. Granda ─Łojo kaj ─ëagreno lin atendis. Dum tuta juneco li fervore legis novajn verkojn de Tolstoj. Nun la famo de l' granda Ruso disvasti─Łis tra la mondo. Kontra┼ş ─Áaluzo kaj perforto li admonis la homaron. Lia nobla vo─ëo sonis, vokante ─ëiujn homojn al amo kaj frati─Ło. Post brila novelista kariero, la ri─ëa grafo konverti─Łis al simila idealo, pri kia Zamenhof jam vivis de post infaneco. Li forlasis nobelaron, kaj sin turnis al simpleco. La vila─Łanoj fari─Łis liaj fratoj. Al nacioj kaj eklezioj li ripro─ëis malamon inter si.
Kiu pli bone povus ja konsenti kun la Bjalistoka modestulo? Pro sia timemo delikata, li ne kura─Łis trudi sin al Tolstoj. Nur inter ceteraj li sendis al li la libreton en 1888. Respondo ne venis. La semo tamen estis ─Áetita. Post ses jaroj ─Łi levi─Łis anta┼ş la publiko. La popola rusa eldonejo "Posrednik" interesi─Łis pri Esperanto, kaj petis opinion de la fama pensulo. "Ricevinte anta┼ş ses jaroj esperantan gramatikon, vortaron kaj artikolojn skribitajn en ─ëi tiu lingvo", respondis Tolstoj, "mi post ne pli ol du horoj da okupado povis jam, se ne skribi, almena┼ş libere legadi en la lingvoÔÇŽ Mi vidis multfoje, kiel homoj rilatis malamike nur dank' al materiala malhelpo je reciproka komprenado. La lernado de Esperanto kaj ─Łia disvastigo estas do sendube kristana afero, kiu helpas al kreo de la Regno de Dio, kio estas la ─ëefa kaj sola celo de la homa vivo." (Jasnaja Poljana, 27. aprilo 1894.)
Tia parolo estis granda kura─Łigo. La letero enpresi─Łis en La Esperantisto, kaj varmigis entuziasmon. Anka┼ş aperis pli malfrue, en la dua numero de 1895, traduka─Áo el Tolstoja Kredo kaj Prudento. Pro tio la rusa cenzuro malpermesis la gazeton en la Imperio. Terura bato: ─ëar tie ─Łi havis la plej multajn abonantojn. La elirado devis ─ëesi. Oficiala elefanto pa┼Łpremis nur mu┼Łeton. Sed tiel mortis la ligilo de l' Esperantistoj. Mal─Łojo kaj mallumo regis en la rondeto. Dume Zamenhof denove baraktadis kun akra─Áoj de l' vivado.
Sur alia tero, feli─ëe, grenero semita elkreskis. Jam en decembro saman jaron eliris Lingvo Internacia. Upsala Klubo Esperanta eldonis la gazeton en Svedujo. De post tiam la movado ne haltis iam plu.
─łAPITRO VI. Idealista profeto.
Patro kaj gefratoj.┬áÔÇö Reveno al Varsovio en 1898. ÔÇö Okulisto de malri─ëuloj.┬áÔÇö Vespera verkado.┬áÔÇö "Al la fratoj".┬áÔÇö Hilelismo.┬áÔÇö Pri hebreaj partioj.┬áÔÇö Esperanto inter 1900 kaj 1905. ÔÇö Vizito al Parizo.┬áÔÇö Bulonja Kongreso.┬áÔÇö Internacia frati─Ło.┬áÔÇö Profeta parolado.┬áÔÇö Pre─Ło al Forto mistera.┬áÔÇö Horo neforgesebla.
Post la morto de l' patrino, la gefratoj Zamenhof proksimi─Łis al la patro, kies koro plimoli─Łis. Granda estis lia viv─ëagreno, kaj li fari─Łis tre sentema. Komuna funebro ligis al li ─ëiujn filojn kaj filinojn. Doloro kaj memoro pri l' amata mortintino kunigis ilin ─ëirka┼ş amo kaj spirito ┼Łia. Por dol─ëigi la vivon de l' patro malfeli─ëa, ili ─ëiuj zorgis. Li fari─Łis amiko la plej kara. Pro tio, forflugintoj el la nesto penis reveturi Varsovion tiel balda┼ş kiel eble. Unu post unu revenis ili kun edzino kaj infanoj, kaj reprenis sian lokon en la rondo familia.
Tial anka┼ş Ludoviko revenis en 1898. Li enlo─Łis kun la siaj en malri─ëa strato de l' hebrea kvartalo, Ulica Dzika, 9. ─t'is la mondmilito li restadis tie. Kiel okulisto, li komencis tre malkaran praktikadon. Klientoj pagis nur kvardek kopekojn ÔÇö kelkaj e─ë nenion. Sed, kvankam tre ┼Łparemaj, la Hebreoj ja mal┼Łatas ┼Łuldojn. Ordinaraj okulistoj postulis grandajn sumojn. En ri─ëaj salonoj ili lo─Łis lukse. Tial multaj homoj e─ë preferis iri ─Łis blindeco kun malsano de l' okuloj. Nun alvenis popola kuracanto. Al multaj li e─ë savis vidon. Balda┼ş lia atendejo enpleni─Łis de mateno al vespero. Li fari─Łis vera bonfaranto.
Amike li klini─Łis super lacaj laboristoj kaj palaj kudristinoj, kiuj fidis lin. Sperto kaj studado lin estigis balda┼ş rimarkinda specialisto. Tiel li vivadis ─Łis la morto, tre modeste, tre malri─ëe, for el ─ëia lukso.[13]┬áPer penado ─ëiutaga la premantaj zorgoj malaperis. Sed anka┼ş malofti─Łis tempo libera por pli alta celo. Tamen lin konsolis tiu sento, ke l' ofero lia portas tujan helpon al homfratoj. Vespere li sidi─Łis kaj reprenis plumon.
Verkado, tradukado, korespondado forman─Łis grandan parton de la noktoj. La movado esperantista disvasti─Łis tra la mondo malrapide, sed progrese. Kun amo li sekvadis la klopodojn de la novaj batalantoj:
ÔÇŽ Vi en la urbo, vi en urbeto,
En la malgranda vila─ŁoÔÇŽ
Tre malproksime ─ëiuj ni staras
La unuj de la aliaj.
Kie vi estas, kion vi faras,
Ho, karaj fratoj vi miaj?
Per tiu poemo Al la fratoj, kvaza┼ş tra kristalo travidebla, ni povas rigardi ─Łis fundo de lia koro, kiel ─Łi batis en vespera silento pensante al la alia "rondo familia".
Anka┼ş pri sia malri─ëa klientaro de hebreaj laboristoj li pripensis ofte. Li mem hejme parolis nur pole kaj sin sentis homarano, sed la sorto de l' malfeli─ëa gento priokupis lin. Studento, li jam trovis en cionistaj rondoj tro da ┼Łovinismo. Kontra┼şa partio de la "asimilistoj" anka┼ş ne pla─ëis al li. Per alia ┼Łovinismo ili anstata┼şis la unuan. La┼ş ili la Hebreoj devus ka┼Łe forgesigi sian genton, fari─Łante e─ë pli polaj ol la Poloj a┼ş pli rusaj ol la Rusoj. Tio ┼Łajnis al li malvera─Áo. Al lumo kaj sincero li celis.
La┼ş lia kredo la homoj ja bezonus nek fiere trudi, nek honte ka┼Łi sian gentan naciecon. Liberaj kaj sinceraj ili devus resti. Religio, hejma lingvo kaj deveno restu privataj aferoj. En kelkaj landoj eklezio jam eksi─Łis el la fakoj oficialaj. De nun anka┼ş aparti─Łu ┼Łtato kaj patrujo.
Hebreoj estu bonaj kaj helpemaj civitanoj de tiu a┼ş alia regno. Ili ne sin tenu kiel fremdaj, sed anka┼ş ne kvaza┼ş gent┼Łan─Łuloj. Ili staru frate kaj egale kun aliaj sur ne┼ştrala fundamento de l' utilo al ceteraj. Hebreo en Varsovio ne bezonas fari─Łi Polo a┼ş Palestinano. Li estu simple honesta Pollandano. Tiel li povos resti anka┼ş Hebreo kaj homarano, kio estas la plej grava. Lerno de ne┼ştrala lingvo internacia unuigus ─ëiujn Hebreojn en la mondo, kaj samtempe ligus ilin sur egala bazo kun ─ëiuj ceteraj gentoj.
La┼ş tiu senco Zamenhof publikigis libron en la rusa lingvo por atingi legantaron tra la tuta vasta imperio. Li ─Łin subskribis "Homo sum" kaj elektis la titolon Hilelismo la┼ş la nomo de Hillel. Tiu fama klerulo de l' antikva Palestino vivis en Jerusalemo en la lastaj jaroj anta┼ş Kristo. Plej a┼ştoritata scienculo pri la Le─Ło, li ─ëiam klarigis ─Łin la┼ş spirito, dum ┼t'ammaj kaj lia skolo pasie defendis ─Łin la┼ş litero. Dol─ëa kaj humila karaktere, la maljuna pensulo predikis amon, pacon, kaj studadon. "Kio estas al vi malagrabla, tion ne faru al ceteraj", tiel li resumis la tutan instruadon. La┼ş Hillel, homo ne devus aparti─Łi de l' ceteraj per ekstera sintenado. ─łiu devus sin konsideri nur parto de l' tuto. Facile estas ja kompreni kiom tiaj pensoj allogis kaj influis Zamenhof.
Tamen lia Hilelismo ne disvekis entuziasmon inter la Hebreoj en Ruslando. Al partioj amba┼şflanke ─Łi malpla─ëis. ─t'i estis tro idea. Anka┼ş ─Łi ja kontra┼şstaris interesojn politikajn. Por tion realigi, oni devus anta┼ş ─ëio rekoni egalecon inter gentoj. ─t'is tiam la gvidantoj preferis agitadi por celoj pli facilaj. Al rabenoj la a┼ştoro ┼Łajnis tro liberkredema.
El ─ëiuj flankoj oficialaj venis nur kritikoj a┼ş suspektoj. Nur malgranda nombro da spiritoj verser─ëemaj lin komprenis kaj aprobis. La ┼Łovinistoj lin mal┼Łatis. Denove li suferis pro la potenco de l' anta┼şju─Łoj. Denove lin doloris soleco de l' animo. Sed la fido restis sen┼Łancela. Super gentaj diferencoj homoj devas unui─Łi. Al si mem li rediradis la devizon, kiun li dedi─ëis al Esperantistaj samideanoj "Ni kion povos, ni faros":
Cent semoj perdi─Łas, mil semoj perdi─ŁasÔÇŽ Ni semas kaj semas konstante.[14]
De 1900 al 1905 Esperanto progresadis pli rapide. En dek du landoj ekfondi─Łis grupoj kaj gazetoj. En Francujo gravaj societoj ─Łin subtenis. Ali─Łis jam konataj scienculoj. La movado i─Łis vasta. Tiam estis kunvokita en Boulogne-sur-Mer la unua kongreso de l' Esperantistoj.
Kun stranga timemo Zamenhof atendis tiun horon. Unue li hezitis, ─ëu li e─ë veturos tien. Voja─Ło kaj elspezo estus grandaj. Anka┼ş neniam li eliris mem publike. Li nesciis paroladi. Li timis la rigardojn de tiom da viza─Łoj novaj, nekonataj. Li sin ─Łenis.
Fine li decidis tamen iri. Fidele demokrate, li submeti─Łis al deziro de l' Esperantistaro. Iom tremante, li preparis legotan paroladon. Al samideanoj li ja diros la fundon de sia penso. Li klarigos la plej altan celon de l' afero komuna.
Kun edzino li voja─Łis. Vagono triaklasa kondukis ilin al Parizo. Tie komenci─Łis semajno por li tre timiga. En ─ëefurbo la plej brila en la mondo lin atendis bruado kaj flatado. Urbestraro lin akceptis en la urbodomo. Ministro de publika instruado donis al li la ordenon de honoro. En la supro de Ejfela turo li tagman─Łis kun plej famaj scienculoj de Francujo.
Tra ─ëiuj solena─Áoj li sin tenis tre modeste, iom ─Łene, ─ëiam delikate. Pezaj estis tiaj tagoj festoplenaj por viro ne mondana kaj restinta hejme dum longjaroj. Tamen li komprenis, ke ─Łi helpas diskonigi Esperanton anta┼ş la publiko. Tial li elportis ─ëion pacience. E─ë malfrue en vespero, tre laca, li akceptis tamen ─Áurnalistojn scivolemajn. Al ─ëiuj pacience li respondis, ne pri si, nur pri mondlingvo.
Skeptikaj Parizanoj eble trovis lin naiva. Eraris ili. Tre klare li travidis ─ëiujn faktojn kaj evitis iluziojn. Li tre bone ja divenis, ke tuta la programo estis zorge aran─Łita dank' al multpena klopodado de sindonemaj gasto kaj amikoj kiel Javal, Sebert, akademianoj, Bourlet, profesoro tre agema. ─łi tio estis ebla, ─ëar la franca registaro estis tiam oficiale pacifista. Morga┼ş vento politika povus blovi el kontra┼şa flanko kaj subakvigi ─ëion "internacian" sub ondego ┼Łovinista. Tial estis prave, ekprofiti la okazon por vastigi Esperanton.
Sed la vera ─Łojo lin atendis en Bulonjo. Tie li renkontos fratojn ─ëiulandajn. Tie li trovi─Łos en "la rondo familia".
Trans ─ëiuj stratoj de l' urbeto marborda balanci─Łis verdaj flagoj kun la stelo de l' espero. ─łirka┼ş la teatro kunveneja jam a┼şdi─Łis nur la lingvo internacia. Angloj kun flanela ─ëapo, Francoj en solena frako, Poloj, Rusoj, Holandanoj en voja─Ła vesto, ─ëarmaj Hispaninoj kun koloraj ┼Łaloj renkonti─Łis sur la placo kaj babilis kune. Ili sin komprenis. Flue kaj facile flugis la paroloj. De lipoj al oreloj. De Svedoj al Italoj. Falis, falis muroj inter la popoloj.
Benite jam venis vespero. Sur la stratoj ekmallumis. En kongresejon ─ëiu nun eniris por la malferma kunsido. Rapidis alkurantoj. El hoteloj. El haveno. El stacidomo rekte kun valizoj en la mano. La teatro de l' urbeto jam pleni─Łis. Tro malgranda la ─ëambrego. Milo da samideanoj premi─Łis tie. De partero al balkono zumadis Esperanto. Preska┼ş neniu vidis jam Zamenhof. La plej multaj konis lin nur per la genia verko, per mallonga letereto, ame konservata en ar─ąivoj de la grupo, a┼ş per portreto pendigita ─ëe muro de l' sidejo. ─łiu sciis ja parkere liajn versojn kura─Łigajn:
Tra densa mallumo briletas la celo Al kiu kura─Łe ni iras. Simile al stelo en nokta ─ëielo, Al ni la direkton ─Łi diras.
En horoj malfacilaj de loka propagando, kiu ne ofte rememoris tiujn vortojn de La Vojo? Pri tiaj spertoj kunparolis a┼şdantaro en plena salonego. Varmo vasti─Łis sub lamparo. Ekscita tremo ruli─Łis tra l' amaso dum atendoÔÇŽ Subite eksonis la muziko de l' himno La Espero:
En la mondon venis nova sento,
Tra la mondo iras forta vokoÔÇŽ
Samtempe ─ëiuj ni stari─ŁisÔÇŽ Jen sur scenejo, kun estraro de l' kongreso, eniris la amata Majstro. Malalta, timema, kortu┼Łita, kun frunto tre granda, rondaj okulvitroj, barbeto jam griza. ─łio jam flugis a┼ş svingi─Łis en aero, manoj, ─ëapoj, tukoj, en duonhora aklamado. Kiam li levi─Łis post salutoj de l' urbestro, la fervoro retondregis. Sed jam li ekparolis. ─łesis la bruado. ─łiuj residi─Łis. Tra silento sonis liaj vortoj:
"Mi salutas vin, karaj samideanoj, fratoj kaj fratinoj el la granda tutmonda homa familio, kiuj kunvenis el landoj proksimaj kaj malproksimaj, el la plej diversaj regnoj de la mondo, por frate premi al si reciproke la manojn, pro la nomo de granda ideo, kiu ─ëiujn nin ligasÔÇŽ
"Sankta estas por ni la hodia┼şa tago. Modesta estas nia kunveno; la mondo ekstera ne multe scias pri ─Łi, kaj la vortoj, kiuj estas parolataj en nia kunveno, ne flugos telegrafe al ─ëiuj urboj kaj urbetoj de la mondo; ne kunvenis regnestroj nek ministroj por ┼Łan─Łi la politikan karton de la mondo; ne brilas luksaj vestoj kaj multego da imponantaj ordenoj en nia salono, ne bruas pafilegoj ─ëirka┼ş la modesta domo, en kiu ni trovi─Łas; sed tra la aero de nia salono flugas misteraj sonoj, sonoj tre malla┼ştaj, ne a┼şdeblaj por la orelo, sed senteblaj por ─ëiu animo sentema: ─Łi estas la sonoj de io granda, kio nun naski─Łas. Tra la aero flugas misteraj fantomoj; la okuloj ilin ne vidas, sed la animo ilin sentas: ili estas imagoj de l' tempo estonta, de tempo tute nova. La fantomoj flugos en la mondon, korpi─Łos kaj potenci─Łos, kaj niaj filoj kaj nepoj ilin vidos, ilin sentos kaj ─ŁuosÔÇŽ
"Ofte kunvenas personoj de malsamaj nacioj kaj komprenas unu la alian; sed kia grandega diferenco estas inter ilia reciproka kompreni─Łado kaj la nia!ÔÇŽ Tie la membro de unu nacio humili─Łas anta┼ş la membro de alia nacio, parolas lian lingvon, hontigante la sian, balbutas kaj ru─Łi─Łas, kaj sentas sin ─Łenata anta┼ş sia kunparolanto, dum tiu ─ëi lasta sentas sin forta kaj fiera; en nia kunveno ne ekzistas nacioj fortaj kaj malfortaj, privilegiitaj kaj senprivilegiitaj, neniu humili─Łas, neniu sin ─Łenas; ni ─ëiuj staras sur fundamento ne┼ştrala, ni ─ëiuj estas plene egalrajtaj; ni ─ëiuj sentas nin kiel membroj de unu nacio, kiel membroj de unu familio; kaj la unuan fojon en la homa historio ni, membroj de la plej malsamaj popoloj, staras unu apud alia ne kiel fremduloj, ne kiel konkurantoj, sed kiel fratoj, kiuj, ne altrudante unu al alia sian lingvon, komprenas sin reciproke, ne suspektas unu alian pro mallumo ilin dividanta, amas sin reciproke kaj premas al si reciproke la manojn, ne hipokrite kiel alinaciano al alinaciano, sed sincere, kiel homo al homo. Ni konsciu bone la tutan gravecon de la hodia┼şa tago, ─ëar hodia┼ş, inter la gastamaj muroj de Bulonjo-sur-Maro, kunvenis ne Francoj kun Angloj, ne Rusoj kun Poloj, sed homoj kun homojÔÇŽ
"Post multaj miljaroj da reciproka surdamuteco kaj batalado, nun en Bulonjo fakte komenci─Łas en pli granda mezuro la reciproka kompreni─Łado kaj frati─Łado de la diverspopolaj membroj de la homaro; kaj unu fojon komenci─Łinte, ─Łi jam ne haltos, sed irados anta┼şen ─ëiam pli kaj pli potence, ─Łis la lastaj ombroj de la eterna mallumo malaperos por ─ëiam. Benata estu la tago, kaj grandaj estu ─Łiaj sekvoj!"
Tiel paroladis Zamenhof. En liaj manoj la papero tremis. Li sentis fortegan emocion. ─łu li povos legi plu? Io tamen pu┼Łis lin. Kvankam nekutima je publika uzo, lia vo─ëo kreskis kaj fari─Łis la┼şta. Trans la pa─Łoj, iom febre turnataj, li ekvidis a┼şdantaron. Viroj, virinoj, junuloj, kapoj blankharaj, viza─Łoj atentemaj, rigardoj konsentemaj. Regis varma silentego. Ili ─ëiuj kvaza┼ş tiris vortojn el lia bu┼Ło. Li da┼şris kun amo.
Li diris juste, kaj modeste. Li diris pri ┼t'lejer, pli frua pioniro de l' ideo mondlingva. Jam li forgesis akrajn atakojn de li kaj de volapukanoj. Li diris nur pri la granda laborado de sia anta┼şulo. Li petis la kongreson honori lian nomon. Li diris pri suferoj kaj espero de l' homaro, pri la sankta devo, pri l' estonteco de frati─Ło. Li diris pri l' unuaj batalantoj por la celo. Li diris pri l' oferoj de mortintoj. Li dankis al Einstein, Wa┼Łniewski, Trompeter. La tuta a┼şdantaro levi─Łis pro saluto memora.
Profunda sento regis en la ─ëambrego. Tenante la paperon, Zamenhof ektremis pli videble ─ëe la manoj. ─łu li povos eldiri finon? Lia vo─ëo penis lastan forton:
"Balda┼ş komenci─Łos la laboroj de nia kongreso, dedi─ëita al vera frati─Ło de la homaro. En tiu ─ëi solena momento, mia koro estas plena de io nedifinebla kaj mistera, kaj mi sentas la deziron faciligi la koron per ia pre─Ło, turni min al iu plej alta Forto, kaj alvoki ─Łian helpon kaj benon. Sed tiel same kiel mi en la nuna momento ne estas ia naciano, sed simpla homo, tiel same mi anka┼ş sentas, ke en tiu ─ëi momento mi ne apartenas al ia nacia a┼ş partia religio, sed mi estas nur homo. Kaj en la nuna momento staras anta┼ş miaj animaj okuloj nur tiu alta morala Forto, kiun sentas en sia koro ─ëiu homo, kaj al tiu ─ëi nekonata Forto mi turnas min kun mia pre─Ło:
Al Vi, ho potenca senkorpa mistero, Fontego de l' amo kaj veroÔÇŽ Al Vi, kiun ─ëiuj malsame prezentas, Sed ─ëiuj egale en koro Vin sentasÔÇŽ Hodia┼ş ni pre─Łas. Al Vi ni ne venas kun kredo nacia, Kun dogmoj de blinda fervoro; Silentas nun ─ëiu disput' religia Kaj regas nur kredo de koroÔÇŽ Ho, kiu ajn estas Vi, Forto mistera, A┼şskultu la vo─ëon de l' pre─Ło sincera, Redonu la pacon al la infanaro De l' granda homaro! Ni ─Áuris labori, ni ─Áuris batali, Por reunuigi l' homaron. Subtenu nin, Forto, ne lasu nin fali, Sed lasu nin venki la baronÔÇŽ La verdan standardon tre alte ni tenos; ─t'i signas la bonon kaj belon. La Forto mistera de l' mondo nin benos, Kaj nian atingos ni celon. Ni inter popoloj la murojn detruos, Kaj ili ekkrakos kaj ili ekbruos Kaj falos por ─ëiam, kaj amo kaj vero Ekregos sur tero.
Kiam residis Zamenhof, denove aklamata senfine, multaj okuloj estis malsekaj. Tre simple, tre sincere pasis horo, malfacile rakontebla. Io flugis en aero, ia blovo eterniga. ─łiufoje, kiam ─ëeestinto rememoras tiun horon, larmo brilas en rigardo lia. Nova tempo ja naski─Łis tiam. E─ë ne mondmilito povis ─Łin detrui.
Ho, kara naiveco de l' Bulonja tempo!
Naski─Ło nova de l' homaro kun odoro de lulilo. Amikaro simpla kaj sincera. Manpremoj. Kompreni─Ło reciproka. Paroloj de modesta viro. Grandeco vera de l' genio, vivanta per ligilo sur niaj lipoj. Spirito potenca de l' animo pura. Kortremo de l' homi─Ło komuna. Ho, tremo de Bulonjo, sekvu min ─Łis tombo!ÔÇŽ
Sur kampoj sangumitaj falis miloj el plej bonaj. Al urboj kaj vila─Łoj blovis terurego. Diskrako. Funebro. Mizero. Senfine krucoj lignaj. Dolore la restintoj levas la okulojn. Kio morga┼ş?
Ho, semo de Bulonjo, kresku super tomboj!
Sperto Bulonja.┬áÔÇö Rusa revolucio 1905. ÔÇö Pogromoj.┬áÔÇö Bu─ëado en Ka┼şkazo.┬áÔÇö Kontrastaj impresoj.┬áÔÇö "Homaranismo".┬áÔÇö Lingvo kaj Religio.┬áÔÇö Ne┼ştrala Fundamento.┬áÔÇö Kredo kaj moroj.┬áÔÇö Oriento kaj Okcidento.┬áÔÇö Naciaj deklaroj.┬áÔÇö Homarana deklaro.┬áÔÇö Dek du punktoj.┬áÔÇö Nomoj de landoj.┬áÔÇö Pri ne┼ştrala Templo.
Ekstere la Bulonja Kongreso estis anta┼ş ─ëio festo propaganda. Tamen pri vasti─Ło de la lingvo, la kunsidoj oficialaj okazigis interesan diskutadon. Flue kaj facile sonis argumentoj kaj respondoj de la parolantoj. Sur ne┼ştrala fundamento ─ëiu sentis sin egala kaj libera. Kiel ─ëiujn kongresanojn tio tre impresis Zamenhof. Reveninte Varsovion, li kunportis feli─ëegan sperton, ne nur lingvan, sed moralan:
"Kiu a┼şdis la multnombrajn parolojn kaj diskutojn, kiu vidis tiun plenan sen─Łenecon kaj kortu┼Łantan fratecon inter ─ëiuj partoprenantoj de la kongreso, tiu al si mem ne kredis, ke ─ëiuj tiuj homoj ankora┼ş hiera┼ş estis tute fremdaj unuj al la aliaj, ke ilin unuigis nur ne┼ştrala lingvoÔÇŽ, ke ─Łia facila lernado faris miraklon, kaj de┼Łirante neniun de lia natura patrujo, lingvo, a┼ş religianaro, donis al homoj de plej diversaj gentoj kaj religioj la eblon vivi inter si en la plej paca kaj sincera frateco."[15]
La revo, li pensis, estas do plenumebla, kaj efektive la lerno de mondlingvo montri─Łis unua pa┼Ło plej efika.
Dum vintro la proksimaj faktoj alportis sova─Łan kontraston, elokventan per si mem. Rusa kaj japana imperioj militis inter si. Dume la popoloj en Ruslando komencis ribeli kontra┼ş carisma regado. Amaso da malri─ëaj laboristoj anta┼ş la palaco peterburga petis pri elementaj rajtoj politikaj. La gvardianoj sur ─ëevaloj ricevis ordonon ekpafi. Viroj, infanoj, virinoj ruli─Łis sur ne─Ło sangante.
En okcidentaj kaj sudaj provincoj la ribelo fari─Łis jam nacia. Letoj, Ukrajnoj, Ka┼şkazanoj ekbatalis por libereco patruja. Por repremi la dan─Łeron, la registoj uzis la metodon tradician: "Divide ut imperes ". Konkurencon inter gentoj ili tuj profitis, kaj akrigis la disputojn per agentoj specialaj. Tiel nomita "Nigra mano" estis fako tiucela ─ëe polico. Al diversaj urboj ─Łi eksendis bandojn, kaj incitis al pogromoj. En Varsovio polaj socialistoj tion malpermesis per armita junularo gardanta ─ëiujn stratojn. Teruro ja minacis. En litva lando kaj Odeso estis pli facile. Tie lo─Łas la Hebreoj en tre grandaj nombroj. Frakaso de l' butikoj, rabado kaj bu─ëado sonis balda┼ş. En Ka┼şkazo okazis same inter gentoj alinomaj, Rusoj kaj Georgoj, Tataroj kaj Armenoj.
Abomena vida─Áo. Kiel malsama je bulonja! Korpremite, Zamenhof sentis sian devon fari novan elpa┼Łon. La gentoj lernu sin defendi kontra┼ş tiaj ruzoj. Ili lernu liberi─Łi de malamo, evitante senutilan konkuradon. Kion li proponis al Hebreoj sub titolo Hilelismo, li decidis igi ta┼şga ─Łenerale.
Al ─ëiuj homoj li sin turnos nun egale kiugentaj. Krom nacianoj, ili devus senti sin homaranoj. Tial Homaranismo estis la titolo de la bro┼Łureto, presita sen a┼ştora nomo en Peterburgo 1906.[16] ─t'i enhavis novan instruon pri la rilatoj inter hejmo, gento kaj homaro. Deklaro el dek du paragrafoj formis la kredaron. Anta┼şparolo mallonga ─Łin klarigis:
"La homaranismo estas instruo, kiu, ne de┼Łirante la homon de lia natura patrujo, nek de lia lingvo, nek de lia religianaro, donas al li la eblon eviti ─ëian malverecon kaj kontra┼şparolojn en siaj nacia-religiaj principoj kaj komuniki─Ładi kun homoj de ─ëiuj lingvoj kaj religioj sur fundamento ne┼ştrale homa, sur principoj de reciproka frateco, egaleco, kaj justeco."
La anta┼şparolo aludis la sperton de l' bulonja kongreso, kiel pruvon, ke tia frateco estas ebla. ─t'i tamen atentigis, ke oni ne devas intermiksi homaranismon kun esperantismo:
"Amba┼ş ideoj estas tre parencaj inter si, sed ne identaj. Oni povas esti bonega esperantisto, kaj tamen kontra┼şulo de la homaranismo."
Nur tial Zamenhof ne publike subskribis la libreton, ─ëar li volis eviti konfuzon. Tiu ┼Łajna malkura─Ło lin tre suferigis. En 1912 li publike formetis de si ─ëiun oficialan rolon en la aferoj de Esperanto por gajni plenan liberecon, kaj de poste li metis sian nomon sur la novaj eldonoj de l' bro┼Łuro.
En Orienta E┼şropo ekzistas inter gentoj du ─ëefaj elementoj de malsamo kaj malamo: lingvo kaj religio. Poloj estas katolikaj, Hebreoj izraelanaj; Letoj estas luteranaj, Rusoj ortodoksaj; Armenoj estas kristanaj, Tataroj mahometanaj. La diferencon gravigas ne nur aparta parolo, sed konkura kredo. En literaturo kaj eklezio kuncentri─Łas la naciaj sentoj. Tial en punktaro Zamenhofa staras du ─ëefaj partoj: unu lingva-politika, alia religia.
En sia hejma vivado ─ëiu parolu sian gepatran lingvon la┼şpla─ëe, sed li ne trudu ─Łin al homoj aligentaj, por ne ─Łeni a┼ş ofendi ilin. En okazo de kunveno li uzu ne┼ştralan esprimilon, kiel Esperanto. Kun siaj samkredantoj li sekvu tiujn religiajn morojn, kiujn li deziras tradicie a┼ş elekte, sed kun homoj alikredaj li kondutu nur la┼ş tiu ─ëi principo: "Agu kun aliaj tiel, kiel vi deziras ke aliaj agu kun vi".
Same kiel, ─ëe parola fako, internacia lingvo prezentas ne┼ştralan fundamenton por sen─Łena renkonti─Ło kaj frati─Ło, tiel anka┼ş io simila devus ekzisti sur la kampo religia. Sub la nomo "Dio" a┼ş sub alia la homaranoj komprenu tiun Forton neklarigeblan, sentatan de multaj kiel ka┼şzo de ka┼şzoj en la mondo materia kaj morala, a┼ş de kelkaj nur en la morala. Neniam ili malamu, moku a┼ş persekutu iun pro tio, ke lia kredo pri tiu Forto estas alia ol tiu, kiun ili preferas. Same estas kruda barbareco ripro─ëi iun ajn pri lia lingvo a┼ş deveno. Ili konsciu, ke la veraj ordonoj religiaj ku┼Łas en la koro de ─ëiu homo sub la formo de konscienco, kaj ke la ─ëefa estas la estimo kaj helpemo reciprokaj. La ceteron en religio ili rigardu kiel aldonojn, la┼ş unu, devigajn por li diroj de Dio, la┼ş alia, komentariojn donitajn de l' grandaj instruintoj de la homaro, la┼ş tria, miksa─Áon de instruoj kaj legendoj a┼ş moroj starigitaj de homoj. ─łefe tiuj moroj akrigas diferencojn.
Tra vitroj diverskoloraj la homoj vidas unu saman Forton. Liberaj povas esti predikoj propagandaj. Sed neniam homaranoj trudu la gentan koloron de sia vida─Áo al ceteraj. Filozofe la instruitaj personoj jam ofte toleras, se ne respektas, la malsamajn kredojn de aliaj inteligentuloj; sed pri kutimoj la konflikto estas multe pli grava.
Tial Zamenhof insistis pri ne┼ştrala fundamento mora, ne nur idea. ─łiutaga vivado en E┼şropo orienta montras la neceson de vidpunkto praktika. La faktoj ─Łin postulas. Saluto a┼ş ne saluto je ┼Łtonkrucoj ─ëe publikaj vojoj. Oficiala trudo de Sabato a┼ş Diman─ëo kiel deviga festotago. Havo a┼ş nehavo de longa barbo. ─┤uro sur Biblio a┼ş per levo de la mano. Atesto kun ─ëapo a┼ş sen ─ëapo sur la kapo. ─łio simila povas ┼Łajni tre ridinda okcidente. ─t'i tamen ka┼şzis oriente batalojn dum centjaro. ─t'i tuj ─Áetas sur la lipojn nomon gentan, kvaza┼ş insulton.
E─ë deklaroj estas gravaj, ne nur moroj kaj ideoj. En Galicio, juda lingvo estis le─Łe nemontrebla kiel la gepatra en deklaroj oficialaj. Hebreoj devis enskribi─Łi anoncante ─ëu polan, ─ëu germanan, a┼ş ukrajnan lingvon kiel sia. Nur per religioj oni povis do kalkuli la diversgentanojn: Izraelanoj = Hebreoj, Romaj katolikoj = Poloj, Grekaj katolikoj = Ukrajnoj, Protestantoj = Germanoj. E─ë se ili forlasis jam de longe la prapatran kredon, ─ëiuj sin enskribis la┼ş la genta religio, pro la nombro. Vidpunkto nur nacia kun celo statistika-politika!
Tial Zamenhof preparis ne┼ştralan fundamenton anka┼ş per zorgo rimarkinda pri deklaroj: Homaranoj kutimi─Łu je sincero. Sur lasta pa─Ło de l' bro┼Łuro staris preta respondaro por la┼şvolaj ali─Łantoj. Jenaj fakoj aparti─Łas: hejmo, patrujo, gento devena, lingvo gepatra, lingvo persona, religio la┼şkreda. Nur tia demandaro ebligus ─ëiun diri plenan veron, ne perfidante suferantajn samgentanojn.
Gepatra lingvo Zamenhofa estis rusa, persona estis pola. Lia gento estis la hebrea, lia religio liberkreda. Tion li povus ja konfesi sur enskribilo homarana. Sed, se li metus tion sur pasporton imperian, li estus kalkulata tuj en unu partio nacia. Kun Rusoj, premantoj de Polujo, a┼ş kun Poloj kontra┼ş la Hebreoj.
Tial homarana formularo proponas ja modelon tre praktikan por estontaj demandaroj oficialaj de regna recenzado. Same preska┼ş ─ëiuj dek du punktoj de l' bro┼Łuro povas celi du efikojn. Unuflanke tuja gvido al konduto individua. Aliflanke rekta montro por le─Łaro pli justa inter homoj. Dek kvar principoj noblaj de Wilson nur montris al regantaj diplomatoj tion, kion ili devus fari. Se falus la konsento, la principoj falus kune. ┼t'ira─Áoj de l' papero disflugus sur la tablo verda. Nacioj ilin kaptus, kaj ─ëiu svingus sian pecon por justigi novan ekbatalon.
Dume, programo Zamenhofa povas tuj gvidi homojn, kaj influi poste le─Łfarantojn. Liaj dek du punktoj povas semi nur pacigon: Rigardu la homaron kiel unu familion. Tiu idealo regu viajn agojn. Ju─Łu ian homon ne la┼ş gento, sed la┼ş agoj. Lando apartenas, ne al unu gento, sed al ─ëiuj la lo─Łantoj. Ne trudu vian gentan lingvon, nek la kredon, al ceteraj homoj. Metu la nomon "homo" super la naciaj. Patriotismo estu nur servado al regiona komunumo de homfratoj, neniam malamo al ceteraj. Lingvo estu ne celo, nur rimedo. Uzu ne┼ştralan lingvon kun aligentuloj. Via kredo religia estu ne hereda, sed sincera. Kun alikredaj homoj agu la┼ş etiko ne┼ştrale-homa kaj helpema. Kun homaranoj vi kulturu sentojn unuigajn, ne disigajn.
En la unua bro┼Łuro Zamenhof proponis, ke homaranoj nomu ─ëiujn landojn per ne┼ştralaj negentaj vortoj, kiel Kanado, Svisujo, Peruo, Belgujo, a┼ş per aldono de sufikso ÔÇö io al ─ëefurbo, kiel Berlinio, Peterburgio, Konstantinoplio. Poste li forigis tiun paragrafon kiel nepraktikan. Anka┼ş li fortran─ëis multon el la lasta punkto. En la komenco li proponis e─ë starigon de templo homarana en ─ëiu urbo. Ali─Łintoj devus:
"ÔÇŽ frate kunvenadi tie kun homaranoj de aliaj religioj, ellabori kune kun ili morojn kaj festojn ne┼ştrale-homajn, kaj tiamaniere kunhelpi al la iom-post-ioma ellabori─Ło de filozofie pura, sed samtempe bela, poezia, kaj varma, vivo-reguliga religio komune-homaÔÇŽ En la templo homarana oni a┼şskultados la verkojn de la grandaj instruintoj de la homaro pri la vivo kaj morto kaj pri la rilato de nia 'mi' al la universo kaj al la eterneco, filozofie-etikajn interparoladojn, altigajn kaj nobligajn himnojn, k.t.p. ─łi tiu templo devas edukadi la junularon kiel batalantojn por la vero, bono, justeco kaj ─ëiuhoma frateco, kaj ellaboradi en ili amon al honesta laboro kaj abomenon por frazisteco kaj por ─ëiuj malnoblaj malvirtoj; tiu ─ëi templo devas donadi spiritan ripozon al la maljunuloj, konsolon al la suferantoj, doni la eblon sen┼Łar─Łigi sian konsciencon, k.t.p."
Pli malfrue Zamenhof nur lasis la proponon pri fondi─Ło de tia komunumo inter liberkredanoj, kiuj ne trovis sian spiritkontentigon en pre─Łejoj ekzistantaj. La┼ş lia celo kaj espero la homaranoj ─ëiam plimulti─Łos en la mondo. Konstanta komuniki─Łado ilin edukos sur la bazo de ne┼ştrala lingvo, ne┼ştralaj moroj kaj principoj religiaj. Rondoj kreskos. Ondoj fluos. Influo disvasti─Łos. Iom post iom, sen rompado, sen ofendo, tute nature, ─ëiuj homoj kunfandi─Łos en unu granda homa popolo de popoloj.
Al tiu revo li fordonis tutan sian vivon.
─łAPITRO VIII. Kongresaj Paroladoj.
La "interna ideo".┬áÔÇö De Beaufront: "nur lingvo".┬áÔÇö Bulonja deklaro.┬áÔÇö ─t'eneva parolado 1906. ÔÇö Indigno de Zamenhof.┬áÔÇö Celo de l' Kongresoj.┬áÔÇö Kembri─Ło 1907. ÔÇö ─t'ojiga impreso.┬áÔÇö Modesta kaj libera.┬áÔÇö Kontra┼ş vorto "Majstro".┬áÔÇö Pri taskoj esperantismaj.┬áÔÇö Akcepto en Londono.┬áÔÇö Pri patriotismo.┬áÔÇö Parolado en Guildhall.
En E┼şropo orienta la faktoj per si mem predikis en la senco homarana. Tie ┼Łovinismoj lingvo-religiaj batalminacis homan vivon, ne nur inter landoj, sed en la regnoj mem pro miksita lo─Łantaro. ─t'i estas tiu loko "kie la atmosfero, saturita de intergenta malpaco, per neevitebla natura reago, naskis la esperantisman movadon".[17] Estis do plej nature, ke tie preska┼ş ─ëiuj "samideanoj" komprenis la signifon de la penso Zamenhofa, e─ë kiam ili ne subskribis la homaranisman ali─Łilon. Fakte nur malmultaj tion faris.
Al Okcidentanoj, anta┼ş mondmilito, ne tiel klare ─Łi aperis. La krudaj spertoj ┼Łajnis malproksimaj. Kiuj lernis Esperanton, tiuj fari─Łis ja komprenemaj. La senton de Bulonjo, la senton de l' Espero kaj de l' poemoj Zamenhofaj ili nomis ame la "interna ideo" de l' movado. Tamen iom ─Łenerale, senprecize. Sed kelkajn interesis vere nur la lingva flanko la┼ş gusto gramatika. Inter ili staris la markizo Louis de Beaufront, unua propagandisto en Francujo.
Li ne venis Bulonjon. Li ne ┼Łatis la "internan ideon". Kontra┼ş tiu tendenco li jam presigis artikolojn en sia gazeto L' Esperantiste. Profitante la sennoman aperigon de l' bro┼Łuro pri homaranismo, li ─Łin ridindigis unue. Poste li montris ─Łin kiel gravan dan─Łeron por la sukceso de Esperanto.
─łi tiu kulpigo vundis la koron de Zamenhof. Tamen li ─ëiam agis tre prudente. Jam en Bulonjo-sur-Maro li mem proponis al la kongreso deklaron, unuanime akceptitan. ─t'i difinis esperantismon oficiale kiel:
"Penado disvastigi en la tuta mondo la uzadon de lingvo ne┼ştrale homa, kiu, ne entrudante sin en la internan vivon de la popoloj kaj neniom celante elpu┼Łi la ekzistantajn lingvojn naciajn, donus al la homoj de malsamaj nacioj la eblon komuniki─Ładi inter si; kiu povus servi kiel paciga lingvo de publikaj institucioj en tiuj landoj, kie diversaj nacioj batalas inter si pri la lingvo; kaj en kiu povus esti publikigitaj tiuj verkoj, kiuj havas egalan intereson por ─ëiuj popoloj.
"─łiu alia ideo a┼ş espero, kiun tiu a┼ş alia Esperantisto ligas kun la Esperantismo, estos lia afero pure privata, por kiu la Esperantismo ne respondas."
Tiu ─ëi frazo devus sufi─ëi. Sed la vorton "privata" kelkaj personoj volus anstata┼şi per "malpermesata". Sub influo de De Beaufront a┼ş alia, kelkaj Francoj, timigitaj, skribis mem al Zamenhof por lin konsili. Esperanto estas nur lingvo, ili diris; evitu ligi e─ë tute private la esperantismon kun ia ideo, ─ëar alie oni pensos, ke ni ─ëiuj havas tiun ideon, kaj ni malpla─ëos al diversaj personoj, kiuj ne amas ─Łin!
"Ho, kiaj vortoj!" ekkriis Zamenhof indigne dum sia parolado ─ëe la Dua Kongreso Esperantista en ─t'enevo je 1906:
"ÔÇŽ El la timo, ke ni eble ne pla─ëos al tiuj personoj, kiuj mem volas uzi Esperanton nur por aferoj utilaj por ili, ni devas ─ëiuj el┼Łiri el nia koro tiun parton de la esperantismo, kiu estas la plej grava, la plej sankta, tiun ideon, kiu estis la ─ëefa celo de la afero de Esperanto, kiu estis la stelo, kiu ─ëiam gvidadis ─ëiujn batalantojn por Esperanto! Ho, ne, ne, neniam! Kun energia protesto ni for─Áetas tiun ─ëi postulon. Se nin, la unuajn batalantojn por Esperanto, oni devigos, ke ni evitu en nia agado ─ëion idean, ni indigne dis┼Łiros kaj bruligos ─ëion, kion ni skribis por Esperanto, ni neniigos kun doloro la laborojn kaj oferojn de nia tuta vivo, ni for─Áetos malproksimen la verdan stelon, kiu sidas sur nia brusto, kaj ni ekkrios kun abomeno: Kun tia Esperanto, kiu devas servi ekskluzive nur al celoj de komerco kaj praktika utileco, ni volas havi nenion komunan!"
Pale staris Zamenhof en ─t'eneva Viktoria-Hall eldirante tiun frazon per la┼şta kaj decida vo─ëo. Tremiga apla┼şdego montris al li, ke la plejmulto lin komprenis kaj aprobis el tutkoro. Prave li povis diri, ke ─Łis nun Esperantistoj estis ne profitantoj, sed nur batalantoj. Ilin efektive ne gvidis penso pri gajnemo a┼ş praktika utileco. Ilia celo kaj agiga ─ëefideo estis ja frateco kaj justeco inter la popoloj. Tial la parolanto povis da┼şri kun certeco, ke li esprimos la internan senton de ─ëiuj koroj:
"Tiu ─ëi ideo akompanadis Esperanton de la unua momento de ─Łia naski─Ło ─Łis la nuna tempo. ─t'i instigis la a┼ştoron de Esperanto, kiam li estis ankora┼ş malgranda infano; kiam anta┼ş dudek ok jaroj rondeto da diversgentaj gimnazianoj festis la unuan signon de vivo de la estonta Esperanto, ili kantis kanton, en kiu post ─ëiu strofo estis ripetataj la vortoj: 'Malamikeco de la nacioj falu, falu; jam estas tempo'. Nia himno kantas pri la 'nova sento, kiu venis en la mondon'; ─ëiuj verkoj, vortoj, kaj agoj de la iniciatoro kaj de la unuaj Esperantistoj ─ëiam spiras tute klare tiun saman ideon. Neniam ni ka┼Łis nian ideon; neniam povis esti e─ë la plej malgranda dubo pri ─Łi, ─ëar ─ëio parolis pri ─Łi.
"Kial do ali─Łis al ni kaj sindone kaj senprofite laboris kun ni la personoj, kiuj vidas en Esperanto 'nur lingvon'? Kial ili ne timis, ke la mondo kulpigos ilin pri granda krimo, nome pri la deziro helpi al iom-post-ioma unui─Ło de la homaro? ─łu ili ne vidas, ke iliaj paroloj estas kontra┼şaj al iliaj propraj sentoj, kaj ke ili senkonscie revas pri tio sama, pri kio ni revas, kvankam, pro ne─Łusta timo anta┼ş sensencaj atakantoj, ili penas tion ─ëi nei?ÔÇŽ
"Se la unuaj Esperantistoj pacience elmetadis sin ne sole al konstanta mokado, sed e─ë al grandaj oferoj, kaj ekzemple unu malri─ëa instruistino longan tempon suferis malsaton, nur por ke ┼Łi povu ┼Łpari iom da mono por la propagando de Esperanto ÔÇö ─ëu ili ─ëiuj faris tion ─ëi pro ia praktika utileco? Se ofte personoj alfor─Łitaj al la lito de morto skribadis al mi, ke Esperanto estas la sola konsolo de ilia fini─Łanta vivo ÔÇö ─ëu ili pensis tiam pri ia praktika utileco? Ho, ne, ne, ne! ─ëiuj memoris nur pri la interna ideo, entenata en la Esperantismo; ─ëiuj ┼Łatis Esperanton ne tial, ke ─Łi alproksimigas la cerbojn de la homoj, sed nur tial, ke ─Łi alproksimigas iliajn korojn."
La┼ş la sento de l' kongresanoj Zamenhof komprenis tre bone, kiel agi plej sa─Łe. Per si mem Esperantismo jam logis plej multajn lernintojn de la lingvo al la "interna ideo". ─t'i gajnis la korojn. Pli malfrue venos la tempo diskuti pri detala organizo homarana. Nun pro necesa precizo de programo ─Łi timigus multajn. ─t'i povus nur formi apartan sekcion en la Esperanta movado. Dume pli ur─Łis kulturi la komunan senton, celante taskojn ─Łeneralajn. Esperanto estas nur lingvo, sed la kongresoj estu pli. Ili i da┼şru kiel festoj de l' "interna ideo".
"Kiel antikvaj Hebreoj tri fojojn ─ëiujare kunvenadis en Jerusalemo, por vigligadi en si la amon al la ideo monoteisma, tiel ni ─ëiujare kunvenas en la ─ëefurbo de Esperantujo, por vigligi en ni la amon al la ideo esperantisma. Kaj tio ─ëi estas la ─ëefa esenco kaj la ─ëefa celo de niaj kongresoj."
Tiun programon Zamenhof proponis per sia malferma parolado ─ëe la sekvanta granda kunveno ─ëiujara. ─t'i okazis en Kembri─Ło je 1907. Mil kvincent personoj partoprenis. Estis ─Łojiga venko vidi, ke ali─Łas homoj ne nur el popoloj malfortaj, sed anka┼ş el popoloj fortaj, kiel Britoj. Tio ─ëi montris, ke ili vidas en la Esperantismo ne sole aferon de egoisma oportuneco, sed gravan ideon de intergenta justeco kaj fratecoÔÇŽ "La Kembri─Łanoj akceptas nin hodia┼ş ne kiel komercistojn, kiuj alportas al ili profiton, sed kiel apostolojn de ideo homarana, kiun ili komprenas kaj ┼Łatas".
Efektive pri tiu punkto ─ëefe aludis la urbestro kaj aliaj eminentuloj ─ëe l' antikva universitato. "Ni vidas novan Pentekoston", ekkriis fama latinisto, profesoro Mayor, lerninte la lingvon en unu semajno. ─łie sonis Esperanto festante sian dudekjaron: ─ëe pentrindaj turoj, sub gotikaj pordoj, en verdegaj herbokortoj, sur ┼Łipetoj de l' rivero serpentuma, inter pontoj skulptori─ëaj.
La Kongreso estis brila kaj sukcesa. Zamenhof admiris la homecon de britaj idealistoj. Lin impresis la progreso de l' movado, la multeco de l' venintoj ─ëiulandaj. Li tremis kortu┼Łite, kiam la granda a┼şdantaro levi─Łis por ekkanti unukore la himnon La Espero. Tondre sonis kun orgeno de mil vo─ëoj tiu fina profeta─Áo:
Sur ne┼ştrala lingva fundamento, Komprenante unu la alian, La popoloj faros en konsento Unu grandan rondon familian.
Pasis dudek jaroj de post 1887. Esperantistaro fari─Łis jam vera popolo. ─t'ia vo─ëo eka┼şdi─Łos tra la mondo. El tiu kerno internacia la ideoj disvasti─Łos. Al ─Łi li povos nun sin turni kaj paroli kvaza┼ş al kreskanta publiko de l' estonta homaro. La kongresoj estis por li plej lumaj horoj en la tuta jaro, longa kaj malhela. Unu semajnon li pasigis en la revo plenumita: inter homoj ─ëiugentaj frate kunvivantaj sur ne┼ştrala bazo. Bildo jam profeta. Kura─Łigo al animo. En Varsovio, ─ëe l' okulista labor─ëambro, la vida─Áo lin vizitis ofte vespere post laciga tago, kiam li pensadis, dum ne─Ło falis trans la vitroj. De tiu tempo Zamenhof eksentis plian fidon. Sur la portretoj el Kembri─Ło espera ─Łojo koloras la zorgemon en okuloj kaj sur lipoj de la Majstro.
Tiel ─ëiuj nomis lin. Sed li ne ┼Łatis la titolon. Morale, e─ë preska┼ş fizike, la vorto ─Łenis lin. Ne majstro, sed homfrato kaj kolego li volis esti. Pro modesteco, jes. Anka┼ş pro libereco. En "majstreco" li sentis la pezon de l' honoro kaj la ─ëenon de l' sklaveco. Li preferis plenan privatecon. Anta┼ş ─ëio pla─ëis al li, trankvile kunparoli inter kongresanoj. Li sopiris al senbaraj esprimo kaj diskuto de l' ideoj karaj. Oficiala posteno lin ─Łenis ─ëiel. Jam en Bulonjo li instigis la elekton de la Lingva Komitato. ─t'iaj membroj kundecidu pri aferoj de vortaro. Al ili tre kontente li transdonis la tutan zorgon kaj a┼ştoritaton pri la lingvo. En Parizo, lia ri─ëa gastiganto Javal, okulisto fama, proponis al li katedron kaj salajron por direkti la movadon. Li rifuzis. Modesta kaj libera: tia estis lia gusto.
Lia vivcelo estis la "interna ideo". ─łar la Bulonja deklaro nur aludis la lingvon, li sentis la neceson difini anka┼ş klare la devizon de l' ideaj Esperantistoj. Per sia parolado kembri─Ła li plenumis tion:
"Ni deziras krei ne┼ştralan fundamenton, sur kiu la diversaj homaj gentoj povus pace kaj frate interkomuniki─Ładi, ne altrudante al si reciproke siajn gentajn aparta─ÁojnÔÇŽ Por formuli precize ─ëiujn detalojn de la dirita devizo, ne venis ankora┼ş la tempo; ili formuli─Łos per si mem, iom post iom, per nia ─ëiujara kunvenado kaj kunvivadoÔÇŽ ─łiam pli kaj pli, komencante de aferoj bagatelaj kaj transirante al aferoj plej gravaj, komencante de aferoj pure materialaj kaj transirante al ─ëiuj flankoj de la homa spirito kaj moralo, oni proponados al ni diversajn rimedojn, kiuj servas al la fratigado de la homoj kaj al la rompado de la muroj inter la gentoj ÔÇö kaj ─ëion ─ëi tion ni povos priju─Łi, akcepti a┼ş ne akcepti, sed ni neniam devos ─Łin blinde for─Áeti anta┼şe. ─łar ─ëio, kio servas al la frati─Łado de la gentoj kaj al la rompado de la malamikaj muroj inter la popoloj ÔÇö se ─Łi nur ne enmiksas sin en la internan vivon de la gentoj ÔÇö apartenas al la verda standardoÔÇŽ
"En la profundeco de viaj koroj vi ─ëiuj sentas la verdan standardon; vi ─ëiuj sentas, ke ─Łi estas io pli, ol simpla signo de lingvo. Kaj ju pli ni partoprenados en niaj ─ëiujaraj kongresoj, des pli ni interfrati─Łos, kaj des pli la principoj de la verda standardo penetros en nian animon. Multaj personoj ali─Łas al la Esperantismo pro simpla scivoleco, pro sporto, a┼ş eble e─ë pro atendata profito; sed de la momento, kiam ili faras la unuan viziton al Esperantujo, ili malgra┼ş sia propra volo ─ëiam pli kaj pli entiri─Łas kaj submeti─Łas al la le─Łoj de tiu lando. Iom post iom Esperantujo fari─Łos edukejo de la estonta interfratigita homaro, kaj en tio ─ëi konsistos la plej gravaj meritoj de niaj kongresoj."
Post la Kembri─Ła kongreso, la urbestraro Londona, reprezentata de Sir T. Vezey Strong, oficiale akceptis Zamenhof kaj la tutan kongreson en la fama urbodomo "Guildhall". En la vasta kvaza┼ş katedrala ─ëambrego jam estis solene salutata pli ol unu gasto multe pli glora: fremda re─Ło, venkinta generalo, prezidanto de respubliko. Sub altaj arka─Áoj de l' antikva festejo nun sonis unuafoje la vo─ëo modesta, sed tre decida, de simpla okulisto, granda per la celo, granda per genio. Neniun forton li prikantis, neniun batalon per armiloj. Pri brulanta temo de patriotismo kaj malamo li kura─Łis paroli delikate, sed klare, e─ë energie.
"Malbonaj patriotoj": tiel bojis la kulpigo ┼Łovinista en ─ëiuj landoj kontra┼ş sekvantoj de Zamenhof. En tiu loko solena li respondis trafe. Se patriotismo signifas malamon, tiam la atako estis prava. Se male ─Łi signifas amon, tiam li protestis el tutkoro.
Amo al patrujo, amo al homaro, amo al hejmo entenas unu la alian. Sed kion scias pri amo tiuj mallumaj demonoj, kiuj ne "sole inter la landoj, sed anka┼ş en sia propra patrujo konstante instigas homon kontra┼ş homo"? De tiaj predikantoj li sin deturnis indigne:
"Vi, nigraj semantoj de malpaco, parolu nur pri malamo al ─ëio, kio ne estas via; parolu pri egoismo, sed neniam uzu la vorton 'amo', ─ëar en via bu┼Ło la sankta vorto malpuri─Łas!"
Tiam lia penso jam reflugis al Bjalistok en litva lando, al dol─ëa kamparo ─ëirka┼ş la urbeto, al pejza─Ło de l' knabaj promenadoj, kiam suno je l' vespero ru─Łigas la montetojn kaj nigrigas la linion de l' arbaroj. Kiom da fojoj li vagadis kun fratino tra herbejoj florumitaj. Bonodoro. Zumado de l' insektoj. Ru─Ł-ora lumo vuala. Malproksima sonorilo de vila─Ło. Ili amis, ili sentis ─ëion siaÔÇŽ En urboj, kvar gentoj sin malamis:
"Vi staras nun anta┼ş miaj okuloj, mia kara Litovujo, mia malfeli─ëa patrujo, kiun mi neniam povas forgesi, kvankam mi forlasis vin kiel knabo. Vi, kiun mi ofte vidas en miaj son─Łoj, vi, kiun nenia alia parto de la tero iam povos anstata┼şi en mia koro, vi atestu, kiu vin pli multe, pli kore, kaj pli sincere amas: ─ëu mi, idea Esperantisto, kiu revis pri frateco inter ─ëiuj viaj lo─Łantoj, a┼ş ─ëu tiuj personoj, kiuj deziras, ke vi apartenu nur al ili, kaj ─ëiuj aliaj viaj filoj estu rigardataj kiel fremduloj a┼ş sklavoj!"
Reforma agitado en 1894. ÔÇö "Delegitaro" kaj Ido en 1907. ÔÇö "Iniciatinto, ne kreinto".┬áÔÇö Zamenhof kaj de Beaufront.┬áÔÇö Vivo kaj arbitreco.┬áÔÇö El "Aldono al la Dua Libro".┬áÔÇö Natura le─Ło.┬áÔÇö Teorio kaj praktiko.┬áÔÇö Amerikaj filozofoj.┬áÔÇö William James.┬áÔÇö Henry Philipps.┬áÔÇö Senrompa disvolvi─Ło.┬áÔÇö Parolado en Dresdeno 1908. ÔÇö Washington 1910.
Revoja─Łinte Varsovion, el Anglujo Zamenhof kunportis impreson tre ─Łojigan. Sed nur du monatojn li ─Łuadis trankvilecon. Ka┼Łita glavo krevigis nubon en a┼ştuno.
Se Esperanto progresadis tiel vaste dum anta┼şaj dek du jaroj, la ka┼şzo ─ëefa ku┼Łis tie, ke jam ─ëesis diskutado teoria pri la lingvo mem. En la komenco, multaj ali─Łintoj proponis iun a┼ş alian reformeton. Demokrate Zamenhof a┼şskultis ─ëiujn, kaj raportis en gazeto La Esperantisto kun fidela zorgo. Sed la ┼Łan─Łoj proponitaj kontra┼şis unu la alian. La unua rondo de l' adeptoj spertis samon, kiel la a┼ştoro jam pli frue: nome, kio ┼Łajnas bela sur papero, tio montri─Łas ofte nepraktika en la vivo. Plie kio pla─ëas al la unu, tio ─Łuste plej malpla─ëas al alia. Kial do riski la mirindan vivantecon de la lingvo per dan─Łeraj rompoj?
En 1894 okazis du vo─ëdonoj de la centra Ligo. Amba┼şfoje la plejmulto rifuzis ─ëiujn ┼Łan─Łojn. De tiam la movado kreskis pli rapide.
Kontra┼ş reformado staris ─ëefe kaj e─ë fanatike markizo de Beaufront. En ─t'enevo li ─ëeestis la kongreson, kaj protestis kun indigno kontra┼ş la gazetoj, kiuj uzas novajn formojn.[18]
Memoriginte la oferon de siaj propraj preferoj pri lingvo, li teatre kisis sian Majstron sur estrado de l' ─ëambrego. Tiu sceno videble ─Łenis Zamenhof. En angulo de l' salono murmuris vo─ëo de Bourlet: "Judasa kiso".
Honesta kaj lojala, la Doktoro ne ┼Łatis kredi la kulpigon. Kun dankemo li repensis pri sindona laborado de l' propagandisto franca: Lia karaktero kaj ideoj povis esti ne pla─ëaj, sed lia merito restis granda.
En a┼ştuno post Kembri─Ło kunvenis en Parizo estraro de la "Delegitaro por elekto de lingvo internacia". Fondita de Pariza logikisto Couturat kun helpo de l' Esperantistoj, ─Łi kolektis la subskribojn de multnombraj societoj aprobantaj la ideon pri helplingvo. ─t'i celis peti l' Asocion de l' Akademioj, ke ─Łi elektu oficiale unu lingvon. La respondo estis nea.
Tiam la fondintoj kunvokis al Parizo komitaton de scienculoj diverslandaj. Tri a┼ş kvar ─ëeestis mem.[19]┬áLa ceteraj sendis ─ëu amikon, ─ëu sekretarion. Oni petis Zamenhof, ke li nomu advokaton por Esperanto. Li proponis de Beaufront, kiel prezidanton de la Franca Societo propaganda. Li ne volus lin ofendi per alia prefero, kaj deziris montri al li fidon kaj dankemon.
Tiu fido estis trompata. Anstata┼ş defendi la lingvon en la nomo de lia sendinto, la markizo rekomendis mem projekton prezentitan sub la nomo "Ido". ─t'i enhavis gravajn ┼Łan─Łojn de fini─Łoj, vortaro, kaj gramatiko. Couturat ─Łin subtenis, ─ëar preparis kune. Tiel nur Esperanto ne havis veran defendanton, dum ─ëiaj sistemoj, Spokil, Parla, Bolak, ricevis advokaton, ofte a┼ştoron mem. Kredante, ke Zamenhof konsentos kun de Beaufront, la komitato decidis elekti Esperanton kun ┼Łan─Łoj la┼ş la senco de l' "Ido" anonima, celante interkonsenton kun la Lingva Komitato.
Kiam la afero diskoni─Łis, indigno skuis la Esperantistaron. La ekkrio de Bourlet ─ëie ripeti─Łis: "Trompo kaj perfido". Dum ses monatoj de Beaufront neis ─ëion. Subite li konfesis, ke li mem estas la "Ido". Protestinte, la Lingva Komitato rifuzis ─ëiujn ┼Łan─Łojn. Dume Couturat jam komencis disvastigi la projekton, kvaza┼ş novan lingvon. Per konduto nek justa, nek lojala, de Beaufront difektis sciencan diskutadon, ka┼şzante la enmikson de sentoj amba┼şflanke.[20]
Zamenhof pli alte staris. Kvankam na┼şzita, li proponis lasi for la aferon pri personoj, kaj komenci novan ekzamenon de la ┼Łan─Łoj en publika lumo. Rezultato estis sama: la plimulto ja preferis fidele da┼şri sian vojon la┼ş devizo de pariza Profesoro Cart: "Ni fosu nian sulkon". Kiel ─ëiam la Doktoro submeti─Łis demokrate.
Konstante same li sin tenis jam de la komenco. En 1888 li skribis:
"─łio bonigebla estos bonigata per la konsiloj de la mondo. Mi ne volas esti kreinto de lingvo, mi volas nur esti iniciatoro."[21]
La┼ş lia opinio, necesis iam semi en la mondo komunan fundamenton de la lingvo. Tion li faris per Unua Libro. Sed
"─łio cetera devas esti kreata de la homa societo kaj de la vivo tiel, kiel ni vidas en ─ëiu el la vivantaj lingvojÔÇŽ Kompetenta devas esti de nun, ne la a┼ştoro a┼ş ia alia persono; la solaj kompetentaj nun devas esti: talento, logiko, kaj la le─Łoj kreitaj de la plej granda parto de la verkantoj kaj parolantojÔÇŽ La lingvo internacia devas vivi, kreski kaj progresi la┼ş la samaj le─Łoj, la┼ş kiaj estis ellaborataj ─ëiuj vivaj lingvoj."[22]
Senfine oni povus multigi tiajn cita─Áojn de Zamenhof, por ilustri lian lingvan kredon. En tio lia genio montri─Łis pli scienca ol la teorio de Couturat kaj de Beaufront. ─łar vera scienco respektas la faktojn. ─t'i studas la vivon.
Anka┼ş scienco ne konas papojn. Dum ─ëiam modeste la "iniciatinto" de Esperanto parolis nur pri "ceteraj lingvoj" a┼ş "natura vivo", kaj fidis la popolon de l' uzantoj, kontra┼şe de Beaufront volis limigi la progreson per dekretoj. Estante ─ëefesperantisto en Francujo, li konstante regis kaj ordonis. Li e─ë eldonis dikan libron de dogmoj gramatikaj.[23]┬áLi insistis pri nura logiko, kaj malfidis ─ëion tro naturan. Tre ofte li presigis en sia gazeto tiun frazon: "Anta┼ş fakto ─Łis nun neniam okazinta, estas malsa─Łe peti instruon de historio!" Rimarkinde, la skribmaniero debofronta estis seka, rigida, tro "tradukita". Kiel en lia esperantismo mankis la interna ideo, tiel en lia stilo mankis tiu salo: la spirito de la lingvo. La┼ş propra komparo lia, Esperanto estis por li kvaza┼ş marista signaro; por Zamenhof, lingvo vivanta. Fakte, la du viroj ─ëiam reprezentis du komprenojn tre malsamajn. La idista afero nur akcentis tiun veron.
Pri propagando, de Beaufront anka┼ş ┼Łatis regon, kaj litere malpermesis al iu ajn en Francujo ion starigi sen aprobo lia.[24] Kun eldonista firmo li subskribis kontrakton tian, ke ─Łi ne povis presigi libron, e─ë de Zamenhof, sen lia cenzuro.[25]
Kontraste kun tia regemo sonis paroloj Zamenhofaj:
"Mi ne volas eldoni a┼ştore plenan vortaron kaj krei la┼ş mia persona pla─ëo la tutan lingvon de l' kapo ─Łis la piedojÔÇŽ Por la lingvo internacia, la fundamento reprezentas tiun materialon, kiu estis por ─ëiu moderna lingvo en la komenco de regula skriba literaturoÔÇŽ Kiam la lingvo sufi─ëe forti─Łos kaj ─Łia literaturo sufi─ëe vasti─Łos, tiam anka┼ş tio, kio estas en mia bro┼Łuro devos perdi ─ëian signifon, kaj sole kompetentaj tiam devos esti la le─Łoj de la plejmulto."[26]
La vivo, la uzado, la plejmulto, jen estis la reguloj Zamenhofaj, ne decidoj teoriaj post sestaga komitato. En tio li montri─Łis vera scienculo. Pro tio lin admiris lingvistoj, kiel Baudouin de Courtenay.[27]┬áPlie li studis medicinon. Li komprenis naturfunkciadon. Male al franca matematikisto, amerikaj filozofoj rekonis ─ëe Zamenhof la metodon la┼şsciencan. Interalie William James, plej fama pragmatisto: lerninte biologion sub Agassiz, li nur fidis praktikan sperton de la vivo kaj mal┼Łatis a priori.
Jam anta┼ş li, en 1888, Amerika Filozofa Societo studis la demandon pri mondlingvo. ─t'i konkludis kiel Zamenhof. Ne sukcesinte kunvenigi kongreson de l' Akademioj por decidi pri l' afero, ─Łi ne faris kiel Couturat. La raporto de l' sekretario Henry Philipps estis publikigita. Li rekomendis Esperanton kaj komencis ─Łin disvastigi. Li e─ë batalis kontra┼ş reformistoj. La┼ş li, nur ta┼şgis natura disvolvi─Ło.
Pri tiu temo Zamenhof parolis en Aldono al la Dua Libro, kaj denove, dudek jarojn pli malfrue, ─ëe la kvara kaj sesa kongresoj en Dresdeno 1908 kaj Washington 1910. Li montris, kiel senhalte kaj senrompe kreskas lingvoj. Malnovaj folioj falas. Novaj prenas ilian lokon. Bran─ëoj aldoni─Łas. Floroj kaj fruktoj plimulti─Łas. La trunko mem grandi─Łas. Sed la arbo restas unu sama.
"Granda estas la diferenco inter homo-infano kaj homo-viro, granda eble estos la diferenco inter la nuna Esperanto kaj la evoluinta Esperanto de post multaj jarcentojÔÇŽ Iom post iom konstante aperas novaj vortoj kaj formoj, unuj forti─Łas, aliaj ─ëesas esti uzataj. ─łio fari─Łas kviete, senskue, kaj e─ë nerimarkeble. Nenie montri─Łas ia diferenci─Łado de nia lingvo la┼ş la diversaj landojÔÇŽ Nenie rompi─Łas a┼ş difekti─Łas la kontinueco inter la lingvo malnova kaj la nova. Malgra┼ş la fakto ke nia lingvo forte disvolvi─Łas, ─ëiu nova Esperantisto legas la verkojn de anta┼ş dudek jaroj kun tia sama facileco, kiel Esperantisto tiutempa."[28]
En Ameriko Zamenhof klarigis pli detale sian penson. Se iam vere a┼ştoritata delegitaro de diversaj regnoj volus iom ┼Łan─Łi Esperanton, anta┼ş ol ─Łin oficialigi, kiel ─Łi agus? Por akcepti kelkajn utilajn vortojn, por limigi l' akuzativon a┼ş ─ëesigi l' akordi─Łon de l' adjektivoj en multnombro, ─ëu ta┼şgus subfosi la tutan laboron de duoncentjaro kaj rekomenci ─ëiun sperton per alia vojo? ─łu necesus ┼Łan─Łi kiom eble plej vaste la tutan vortaron, kaj igi ─Łin multe pli malfacila por la popolamasoj? ─łu valorus perdi la spiriton de la lingvo Esperanto, ─ëe kiu e─ë Slavoj sentas sin hejme, por preferi teorian sistemon kun intence latina ┼Łajno?
Ne! tio estus nek sa─Ła, nek necesa. Sufi─ëus, ke la Lingva Komitato rekomendu la forlasojn a┼ş aldonojn en uzado ─ëiutaga. Post kelka tempo, kutimo ja fari─Łus sen ia rompo, se ─Łi montri─Łus tre praktika. Se ne, e─ë decido la plej alta falus morte. Efektive la sperto balda┼ş montrus ─ëu tio, kio sendube estas pli facila en uzado, ne igas tiom pli malfacila la komprenadon. Zamenhof ne tu┼Łis tiam la temon pri gajno kaj perdo, sed li konkludis modeste:
"─łio, kion mi diris, ne estas ia a┼ştora memfido, ─ëar mi plene konsentas kaj konfesas malka┼Łe, ke por ┼Łan─Łi ion en la natura irado de la internacilingva afero, mi estas tiel same senpova kiel ─ëiu alia personoÔÇŽ La Esperantaj radikoj de la arbo internacilingva jam tiel profunde penetris en la teron de la vivo, ke ne povas jam ─ëiu deziranto ┼Łan─Łi la radikojn a┼ş ┼Łovi la arbon la┼ş sia bontrovoÔÇŽ ─łiu, kiu volos kontra┼şbatali tiun naturan iradon, nur perdos senbezone siajn fortojn."
Verkema inspiro.┬áÔÇö Pri Dante.┬áÔÇö Goethe pri mondliteraturo.┬áÔÇö Tradukado.┬áÔÇö El Malnova Testamento.┬áÔÇö El "Hamlet" de Shakespeare.┬áÔÇö Komenca fundamento.┬áÔÇö Originalaj proza─Áoj.┬áÔÇö Pri muziko.┬áÔÇö La stilo.┬áÔÇö Pruva batalemo.┬áÔÇö La koro.┬áÔÇö Versa─Áoj.┬áÔÇö El "La Vojo".┬áÔÇö Popola poeto.
Tiu sama gusto je vivo kaj flekseblo retrovi─Łas anka┼ş en la stilo Zamenhofa. Li ne estis ─ąemiisto, astronomo, matematikisto, a┼ş e─ë nur lingvisto, teorie diskutanta ─ëe komitato. Li estis verkisto. De l' frua infaneco li montri─Łis jam poeta. Arto lia estis la uzado de la vortoj. Harmonio kaj muzika sento ─Łenerala lin inspiris por la lingvo kaj la stilo. Li hontis pri Esperanto ─Łis tiam, kiam ─Łi fluis tute dol─ëe. Li ─Łin eldonis nur tiam, kiam li sukcesis libere verki poemojn en la lingvo. Kiam ─Łi aperis, la fundamenta materialo estis malpli la gramatiko, ol la tekstoj kaj la stilo. La dek ses reguloj fakte nur tiri─Łis el la lingvo jam uzata kaj provata dum longjaroj. Kiel ame li enblovis ─Łian vivon kaj spiriton, tion oni povas ekkompreni per frazo lia: "Konfidi al komitato krei lingvon, estus tiel sensence, kiel ekzemple konfidi al komitato verki bonan poemon".[29]
Iam Dante formis kvaza┼ş propran lingvon el diversaj dialektoj de l' italaj regnoj. Iom simile Zamenhof eltiris la komunan elementon el dialektoj hindo-e┼şropo-amerikaj por esprimi grandan penson pri frateco homa. La laboro kaj alti─Ło estis ja pli grandaj. Tial ni ne miru, ke plejparto de l' genio elspezi─Łis en la lingvo mem. Restis malpli multe por senmortaj bildoj a┼ş impresaj kantoj. Lia propra verkaro estas malvasta, simpla, senpretenda. Tamen ─Łi esprimas forte la sopiron de l' homaro. Tamen ─Łi inspiris milojn.
Kelkaj proza─Áoj. Kelkaj poemoj, potencaj per sincero. Himnoj en la nomo de multaro. Paroladoj legitaj en kongresoj. Psalmoj de l' estonteco.
Aliaj homoj venos pli malfrue. Ili famigos Esperanton per verkoj jam pli ri─ëaj. Por ili ─ëio estos preta. Tiel li esperis. Anka┼ş pri tio li montris sin humila. Li pasigis longan tempon tradukante ─ëefmajstrojn el diversaj landoj.
Jam Goethe parolis pri mondliteraturo. Zamenhof deziris, ke homara lingvo valorigu tiun trezoron por ─ëiuj popoloj.
Tial li, vesperon post vespero, nokton post nokto, laboradis sub la lampo pacience kaj fidele, por vivigi en Esperanto Hamlet de Shakespeare, Ifigenio de Goethe, Dandin de Moliere, La Rabistoj de Schiller, La Revizoro de Gogol. Lia bonega scio de l' hebrea lingvo lin ebligis majstre zorgi pri la Biblio. Lia Malnova Testamento belege superas la tradukojn en naciaj lingvoj. Per lia plumo ─Łi refari─Łis mirinda poemaro, kun ritmo de paroloj je ritmo de homvivoj sub okulo dia:
"Vanta─Áo de vanta─Áoj, diris la Predikanto, vanta─Áo de vanta─Áoj, ─ëio estas vanta─Áo. Kian profiton havas la homo de ─ëiuj siaj laboroj, kiujn li laboras sub la suno? Generacio foriras kaj generacio venas, kaj la tero restas eterne. Levi─Łas la suno kaj subiras la suno, kaj al sia loko ─Łi rapidas, kaj tie ─Łi levi─Łas. Iras al sudo kaj reiras al nordo, turni─Łas, turni─Łas en sia irado la vento, kaj al siaj rondoj revenas la ventoÔÇŽ Estas tempo por naski, kaj tempo por mortiÔÇŽ Estas tempo por plori, kaj tempo por ridi; estas tempo por ─Łemi, kaj tempo por saltiÔÇŽ Estas tempo por silenti, kaj tempo por paroli. Estas tempo por ami, kaj tempo por malami; estas tempo por milito, kaj tempo por paco. Kian profiton havas faranto de tio, kion li laboras?"[30]
Ne nur senco, sed muziko, ne nur belsono, sed vivo. La vivo, la impreso de l' momento, la vigleco, la forta bato de l' esprimo; tio saltis, kuris, kaj rekantis en la stilo Zamenhofa.
Ho kial ne fandi─Łas homa korpo, Ne disflugi─Łas kiel polv' en vento!
Tiel ekkrias Hamlet pro indigno kaj honto pri la konduto de l' patrino. Sed jen aperas la fantomo patra:
Spirito sankta a┼ş demon' terura, ─łu el ─ëielo a┼ş el la inferoÔÇŽ ResponduÔÇŽ Diru al mi, kial Sin levis el la tombo viaj ostoj. Kaj la ─ëerkujo, kien mi trankvile Vin metis, kial ─Łi malfermis nun La pezan sian bu┼Łon de marmoro, Por vin el─Áeti?
Nenio pli simpla ol tiu lingvo. Nenio tamen pli viva kaj pli ri─ëa per uzado de l' interna forto disvolvi─Ła. Post multjaroj tiuj traduka─Áoj restos ankora┼ş modeloj de lingvo ─ëarma, juna, vivipova. Preska┼ş ─ëiuj literaturoj en E┼şropo centra komenci─Łis per traduko de l' Biblio. Tiu de Ulfilas restas sola dokumento pri la Gota lingvo. Tiu de Luther signis epokon por la germana. Sur Slovaka flanko de l' Karpatoj, pastroj skribe fiksis la nacian lingvon per Evangelio. Prave Zamenhof deziris postlasi tiun tekston kaj diversajn verkojn de ─ëefmajstroj, kiel parton ja necesan de komenca fundamento.
De lia prozo originala mi jam citis multajn erojn. Tra ─Łi brulis tiu fajro ka┼Łita interne en lia modesta persono. Tie montri─Łis vigla rezonado, forta volo kaj obstino por konvinki per komparoj kaj logiko. Aludante la inspiron, la provadon, kaj la paciencan amon necesajn por ekfondi lingvon, Zamenhof ekzemple skribis:
"Al homo, kiu ne konas la esencon de muziko, ┼Łajnas, ke nenio estas pli facila, ol ludi fortepianon ÔÇö oni ja bezonas nur ekfrapi unu klavon kaj estos ricevita tono, vi ekfrapos alian klavon kaj vi ricevos alian tonon, vi frapados en la da┼şro de tuta horo diversajn klavojn, kaj vi ricevos tutan kompozicion ÔÇö ┼Łajnas, ke nenio estas pli facila. Sed kiam li komencas ludi sian improvizitan kompozicion, ─ëiuj kun ridego diskuras, kaj e─ë li mem, a┼şdante la ricevatajn de li sova─Łajn sonojn, balda┼ş komencos komprenetadi, ke la afero iel estas ne glata, ke muziko ne konsistas en sola frapado de klavoj. Tiu heroo, kiu kun tia memfida mieno sidi─Łis anta┼ş la fortepiano, fanfaronante ke li ludos pli bone ol ─ëiuj, kun honto forkuras kaj jam plu ne montras sin anta┼ş la publiko."[31]
La frazoj Zamenhofaj estas ofte longaj. Verkistoj pli modernaj havas malan guston. Sed la rakonto fluas vive kaj rapide. Forto senti─Łas. ─łe li, la ripetoj ┼Łajnas ne sistemaj. Ili pezas, kiel fruktoj de l' fervoro. Gente kutima je batoj kaj atakoj, li ┼Łirmis sin per argumentoj, kaj rebatis kontra┼şdirojn jam anta┼şe. Sed ─ëiam ideo kontra┼ş ideo, klarigo kontra┼ş anta┼şju─Ło, neniam homo kontra┼ş homo. Tamen, e─ë tia nepersona batalemo en skribado lin timigis. ─t'i ofendis lian noblan amemon kaj ┼Łajnis al li malhumila. Sur korektita manuskripto de Homaranismo, postmorte trovita, mi rimarkis krajone skribitan de lia mano tiun ─ëi noton memorigan al si mem: "Eviti ─ëion agresivan! "
De tempo al tempo, sed neniam intence, vualo pruvema subite diskrakis kaj koro elsaltis nude. Animo pura, pardonema. Naturo sentema, delikata:
"Vi staras nun anta┼ş miaj okuloj, mia kara Litovujo, mia malfeli─ëa patrujoÔÇŽ"[32]
Doloro, sed fido, kaj espero super ─ëio. Denove la profeta vo─ëo:
"Longe da┼şros ankora┼ş malluma nokto sur la tero, sed ne eterne ─Łi da┼şros. Venos iam la tempo, kiam la homoj ─ëesos esti lupoj unuj kontra┼ş aliajÔÇŽ Kune kaj interkonsente ili celados ─ëiuj al unu vero, al unu feli─ëo."[33]
En la poemoj Zamenhofaj tiam nur koro vokas. Al kura─Ło, al obstino, al pacienco. La bildoj estas simplaj, mallongaj, la ritmo iom unutona, sed impresa:
E─ë guto malgranda, konstante frapante, Traboras la monton granitan.[34]
Anta┼ş l' apero de l' Unua Libro, li verkis pri doloro kaj sopiro siaj: Mia Penso, Ho mia Kor'! Poste, lia penso jam fandi─Łis en la rondo kunigita per lia lingvo "sub la sankta signo de l' espero". Per tiu lasta vorto li ja nomis la himnon de la "diligenta kolegaro". Ne nur li mem, sed miloj da homoj a┼şdi─Łas per La Espero, nun fama tra la tuta mondo:
Ne al glavo sangon soifanta ─t'i la homan tiras familion: Al la mond' eterne militanta ─t'i promesas sanktan harmonion.
Tiel Zamenhof fari─Łis la popola poeto de fervora homareto. Anka┼ş tie li ┼Łatis forgesi tute sian personon kaj nur elvo─ëi la internan penson de ─ëiuj. Kuna sufero, kuna ─Łojo; ─ëia sento ─Łenerala de l' frata rondo inter homoj esperemaj, ─ëio plej alta a┼ş profunda en komunaj spertoj, tio trovis ─ëe li esprimon plej sinceran:
Se longa sekeco a┼ş ventoj subitaj Velkantajn foliojn de┼Łiras, Ni dankas la venton, kaj repurigitaj Ni forton pli fre┼Łan akiras.
Tiun ─ëi kanton, La Vojo, li verkis jam anta┼ş la Bulonja kongreso. Same Al la Fratoj e─ë pli frue. Melankolie sonas ankora┼ş multaj versoj, sed kiel en ┼t'opena mar┼Ło, post mal─Łoja malrapido, jen subite blovas vigla muzika─Áo kura─Łe anta┼şen:
Ne mortos jam nia bravega anaro,
─t'in jam ne timigas la vento, nek staro.
Obstine ─Łi pa┼Łas, provita, hardita,
Al cel' unu fojon signita.
─łe Zamenhof, en tiu korpo malforta de malalta viro, ┼Łvelis koro sentima kaj volo potenca. Vidu, kiel en ─ëiu verka─Áo revenas la vortoj "celo" kaj "obstino". La┼ş arta vidpunkto pli ┼Łatinda estas miaguste la Pre─Ło sub la verda standardo[35],┬ákaj e─ë multe pli la proza─Áoj mem legitaj en Bulonjo kaj Londono. Al ekstera leganto, iu ajn el tiu poemaro ┼Łajnas kredeble tro simpla, e─ë naiva. Same anka┼ş aperas ─ëiuj resta─Áoj el komenca literaturo en komuna lingvo de nacio naski─Łanta. Sed kiu komprenas la fortan senton de la homoj, kiuj amis kaj rekantis ilin, al tiu jam aperas ili sub interna lumo kiel tre valora trezora─Áo. Centjarojn poste, dikaj libroj publiki─Łas por ilin la┼şdi. Naiveco fari─Łis ─ëarmo, simpleco, arto la plej granda.
Tiel estos eble pri versa─Áoj Zamenhofaj, ─ëar ili esprimis unuafoje, ne nur la fervoron de l' Esperantistoj, sed la senton de l' homaro veki─Łanta al konscio. Plenaj artistoj venos pli malfrue; sed benita jam estu tiu popola bardo, kiu, la unua, per orelo de genio, a┼şdis en profunda koro de l' homaro la sopiron al hela lumo de frateco!
─łAPITRO XI. Etika Pensulo.
En Barcelono 1909. ÔÇö Pri U.E.A.┬áÔÇö Al Kongreso de Rasoj 1911. ÔÇö Ondo ┼Łovinista.┬áÔÇö Eksi─Ło Krakova 1912. ÔÇö Pri Homaranismo.┬áÔÇö Religio kaj Etiko.┬áÔÇö Liberkredanoj.┬áÔÇö Ne┼ştrale-homa religio.┬áÔÇö El nepresita manuskripto.┬áÔÇö Eduko al infanoj.┬áÔÇö Bezono je kadro.┬áÔÇö Al Kongreso Pariza.┬áÔÇö Ekmilito.
Prave oni povus diri, ke Zamenhof eldonis ─ëiujare novan verkon sub la formo de kongresa parolado. Efektive, li preparis ─Łin kun zorgo, kaj pripensis dum la vintro, kia estos ─Łia temo. Kvaza┼ş profeta solulo malsupren veninta de monto sia, li unu fojon en la jaro alparolis la popolon, kaj poste remalaperis en silenton.
Pri la lingvaj temoj li ne ┼Łatis insistadi. Li preferis ─ëiam la homarajn ideojn. Sed la kongreso ne estis propra─Áo lia. Nur gasto li sin konsideris. Tial li devis kaj anka┼ş deziris ne ofendi la oficialajn invitantojn. En Barcelono ni kunvenis en septembro 1909. Kelkajn tagojn anta┼şe, ribelo eksplodis en la urbo. Armitaj kavaliroj ankora┼ş rajdis en la stratoj. Lar─Łaj fenda─Áoj trastrekis la murojn de l' pre─Łejoj. Du tagojn post la fermo de l' kongreso, Ferrer estis arestita. Ni jam ─ëiuj estis for. Sed la Re─Ło anka┼ş ┼Łatis Esperanton. La hispana ministraro e─ë invitis oficiale per la vojo diplomata ─ëiujn registarojn alilandajn sendi delegitojn oficialajn. Tial Zamenhof limigis je danko la malferman paroladon.
Pli libera li sin sentis en kunsido privata de l' nove fondita Universala Esperanto-Asocio, kies honora prezidanto li fari─Łis.[36]┬áTie li revenis al sia temo plej kara:
"Kelkaj Esperantistoj, li diris, havis la bonan ideon fari per vojo privata tion, kion oficiale fari ni ne povis. Ili kunigis ne ─ëiujn Esperantistojn, sed nur tiujn personojn, kiuj akceptis la internan ideonÔÇŽ Oni ─ëie komprenas, ke U.E.A. liveras ta┼şgan ne┼ştralan fundamenton por ─ëiuj interhomaj rilatoj kaj servoj, kaj el tiu ─ëi reciproka sinhelpado rezultos pli da amikeco kaj estimo inter la gentoj, kaj fori─Łos la baroj, kiuj malhelpas ilian pacan interkomuniki─Łon."[37]
En 1911, al la kongreso de la Rasoj en Londono, li sendis rimarkindan ekzamenon de la demando pri gentoj kaj internacia lingvo.
─łu malamo inter gentoj havas ka┼şzon politikan? Ne, Vienanoj kaj Dresdenanoj simpatias, malgra┼ş la landlimo. Dume Slavoj kaj Germanoj batalis en A┼şstrio kaj ekstere. ─łu ─Łin kreas konkurado ekonomia? Ne kreas, sed profitas. Rusaj kaj Japanaj malri─ëuloj, estante soldatoj, servas interesojn de la mastroj. Se ekzistus inter amba┼ş gentoj kompreno reciproka, la milito estus malfacila. ─łu pli gravas korpaj diferencoj? Ne, ─ëar en unu sama gento jam ekzistas tiaj. E─ë nigruloj ne suferas pro koloro sia, sed pro moroj de la tuta gento. Postsignoj de barbara tempo kaj sklaveco ofendas la blankulojn, kiuj mem estas ja kulpaj pri la krimo. Egaligo kultura ┼Łan─Łus tion post kelkaj generacioj.
Pri deveno kaj hereda sango Zamenhof rebatis la konatan anta┼şju─Łon. Post li, famaj antropologoj pruvis en sciencaj verkoj, kiom miksite jam kuni─Łis ─ëiuj rasoj en E┼şropo.[38]┬áInter gentoj staras nur du faktaj diferencoj: lingvo kaj religio.
"La intergenta diseco kaj malamo plene malaperos nur tiam, kiam la tuta homaro havos unu lingvon kaj unu religionÔÇŽ Da┼şros tiam en la homaro tiuj diversaj malpacoj, kiuj regas interne de ─ëiu lando kaj gento, kiel ekzemple malpacoj politikaj, partiaj, ekonomiaj, klasaj, k.t.p.; sed la plej terura el ─ëiuj, la malamo intergenta, tute malaperos."
Tiel sonis lia konkludo. Samtempe li rekomendis al scienculoj ne tro diskuti teorie, sed konstati faktojn. Ili vizitu Esperantan kongreson. Tie ili vidos per okuloj kaj a┼şdos per oreloj, kiel ne┼ştrala lingvo forigas barojn kaj fremdecon inter gentoj.
Tra la tuta mondo, pli forta blovo ┼Łovinista jam senti─Łis ─ëie. Ondo malama minacis pri venonta ventego. Scienculoj amikaj al Zamenhof petegis lin, ke li ne kompromitu la vasti─Łon de la lingvo per lia kredo politika-religia. ─łie, pro malfido al najbaro, registaroj timis, a┼ş e─ë persekutis la ideojn pri frateco inter homoj diversgentaj. E─ë en paca Belgujo, en Antverpeno 1911, la kongresa parolado devis esti senkolora pro proksimeco al pli potencaj ┼Łtatoj.
Zamenhof ne povis toleri tion plu. Aeron, aeron por spiri! Ne majstro, sed libera! Jam lia sano difekti─Łis. Anka┼ş fizike lia koro batis tro rapide. Spirado malfacila. Laci─Ło peza. Anta┼ş ol morti, li deziris nepre atingi pli proksimen al vivcelo. La lingvo nur estis unu flanko de afero pli vasta. Ne┼ştrala fundamento morala devas stari─Łi krom la lingva. ─t'uste kontra┼ş fluo ┼Łovinista levi─Łu pli alten la standardo homarana. Ur─Łas voko. Ur─Łas laboro. Pro tio la Majstro volis rompi kun sklaveco oficiala. For la majstreco kaj la ─ëenoj! Kion li ne povis en Kembri─Ło, tion li faros en Krakovo. Lastan fojon li malfermos la kunvenon, kaj reprenos poste sian liberecon:
"La nuna kongreso estas la lasta, en kiu vi vidas min anta┼ş vi; poste, se mi povos veni, vi ─ëiam vidos min nur inter vi."
Tiel li parolos ─ëe la dudek-kvina jubileo de la lingvo Esperanto. Poste, kiel homo privata, li revenos al homarana ideo.
En a┼şgusto 1912, l' antikva pola ─ëefurbo a┼şdis la kanton de la cigno. Tie gardas la muregoj meza─Łaj. Tie staras la dikrondaj turoj. Tie dormas sub arka─Áoj de Vavel la mortintaj re─Łoj de nacio krucumita. Kiel ┼Łtonaj figura─Áoj, ili silentas kun pre─Łantaj manoj. Ili ku┼Łas en ─ëerkejo sub kapelo Sigismonda. Kune dormas en eterno la poeto Mickievi─ë. Tie sur la placo, post la ─Áuro ─ëe Sankta-Mario, la popolo aklamis Kos─ëiu┼Łkon. Tie, en Universitato, Kopernik instruadis.
En urbo memorplena okazis la festo jubilea. Proksime, trans Polujo, ku┼Łis tiu lando, kie naski─Łis esperantismo. Zamenhof adia┼şis la honorojn:
"Multe, tre multe, tre multe, mi volus diri al vi, ─ëar mia koro estas plenaÔÇŽ sed hodia┼ş mi staras ankora┼ş en rolo oficiala, kaj mi ne deziras, ke mia privata kredo estu rigardata kiel deviga kredo de ─ëiuj Esperantistoj. Tial pardonu min, ke mi pli ne parolas.
"Kio estas la esenco de la esperantisma ideo? kaj al kia estonteco ─Łi alkondukos iam la homaron? Tion ni ─ëiuj sentas tre bone, kvankam ne ─ëiuj en egala formo kaj grado. Ni donu do hodia┼ş plenan regadon al tiu silenta, sed solena kaj profunda sento; ni ne profanu ─Łin per teoriaj klarigoj."
En Berno, je 1913, Zamenhof jam ne parolis, e─ë ne sidis sur estrado. Ame ─ëirka┼şata, li sidadis en la mezo de la kongresanoj kun edzino. Li spiris pli libere. Saman jaron aperis nova eldono de l' bro┼Łuro pri "Homaranismo". Hispana samideano represigis ─Łin.[39]
En anta┼şparolo Zamenhof tre klare diferencigis tri aferojn: Esperanto estas lingvo internacia. La "interna ideo esperantisma" prezentas senton kaj esperon nedifinitajn pri frati─Ło inter homoj sur ne┼ştrala lingva fundamento. Homaranismo estas speciala kaj tute difinita politika-religia programo, "kiu prezentas mian kredon pure privatan". Per tiu kaj aliaj frazoj li volis liberigi la esperantistaron, kiel tuton, de ─ëia "suspektebla solidareco" kun lia persona kredo. Neniu rajtos uzadi ─Łin kiel batalilon por ataki Esperanton.
Kiom na┼şza estis la spirito reganta tra la mondo! Jen tiu homo, tro alta super sia tempo, devis kvaza┼ş honte peti senkulpigon de malgranduloj pro grandeco sia. Li devis apartigi du progresojn, por ne difekti unu per alia. Sed la divido estis nenatura. La estonteco refaros en la vivo l' unuecon de la penso Zamenhofa. Malgra┼ş ─ëiu malpermeso de l' ekstero, tamen lia lingvo jam disportas tra la mondo la ─Áetitan semon. En multaj koroj ─Łi jam kreskis. Prave ┼Łovinismoj da┼şros batali kontra┼ş Esperanto. ─t'i minacas ilin je mortigo. Prave ili ka┼Łe helpas konkurantojn por instigi novan turon de Babelo inter mondaj lingvoj. Tamen ─ëio estos vana. La lingvo kaj la celo de l' profeta homo venkos unu per l' alia. ─łar tie ku┼Łas la vojo kaj la sorto de l' homaro.
En sia raporto al la kongreso de Rasoj, Zamenhof priskribis tiel ─ëi praktikan rimedon por pacigi la vivadon ─Łeneralan:
Konservante sian gentan lingvon kaj gentan religion en la interna vivo de sia lingva a┼ş religia grupo, la homoj por ─ëiuj rilatoj intergentaj uzu lingvon ne┼ştrale-homan, kaj vivu, la┼ş etiko, moroj kaj vivaran─Łoj ne┼ştrale-homaj.
Pri l' unua fako, la lingva, li detale traktis en la raporto, insistante pri tiu ─ëi punkto: kulturo devas esti tuthomara. Neniu havas rajton humiligi aligentan homon, trudante al li sian lingvon kaj nacian formon de kulturo.
Pri la dua, la religia, li nur aludis tie per malmultaj vortoj. Li pripensis verkon specialan je tiu temo. Cetere, la religia unueco de l' popoloj komenci─Łis per si mem jam de longe. En multaj regnoj, ┼Łtato kaj eklezio jam aparti─Łis. Tiel grandi─Łis homa libereco. Kiam ─ëie malaperos oficiala privilegio por tiu a┼ş alia religio, la afero iros pli rapide. Sed anka┼ş sur tiu kampo necesus ekstarigi ian difinitan fundamenton por ne┼ştrala renkonti─Ło.
Tiu ─ëi paragrafo staris plej ┼Łan─Łita en la dua eldono de l' Deklaracio pri Homaranismo. Estis delikate. La┼ş┼Łajne Zamenhof unue pensis, ke homoj povus samtempe aparteni al sia hejma eklezio kaj vizitadi ian templon superkredan. Intertempe, romaj a┼ş grekaj Kristanoj sendube montris al li, ke l' episkopoj malpermesus al siaj fideluloj tian partoprenon. Tiam ili devus elekti inter amba┼ş. La dua teksto do forigis tion, kaj nur lasis kiel devojn de ─ëiuj homaranoj: "sincerecon, toleremon al malsamaj kredoj kaj plenumon de moralo frateca". Fondo de kaj ali─Ło al sendoktrina komunumo restis nur rekomendate al liberkredanoj, "por fiksi fortike sian religian ne┼ştralecon kaj savi sian posteularon kontra┼ş refalo en gente-religian ┼Łovinismon".
Tie ku┼Łis la plej forta zorgo de Zamenhof: ke homoj ne restu en gentaj eklezioj nur pro eksteraj cirkonstancoj. Organizo monda devus esti tia, ke neniu bezonu, malgra┼ş sia kredo, alglui─Łi al tiu a┼ş alia religio, nur ekzemple pro patriotismo, a┼ş por ne perfidi siajn samgentanojn.
Homaranismo helpos forigi tiun ─ëi devigon al malsincereco. Sed anka┼ş tial la vorto "liberkreda" ne devas signifi speciale ateista. "Liberpensuloj" ofte fari─Łis fanatikaj materialistaj sektuloj. Liberkredano estu ─ëiu homo, kiu kredas je neniu el la ekzistantaj religioj. Tia komunumo devus aran─Łi ne┼ştrale-homajn festojn, morojn, kalendaron, k.t.p., kiuj povus utili pli malfrue por la tuta homaro. Pro la cirkonstancoj en Oriento, tre ur─Ła estis tiu flanko praktika.[40]
Oni devas ja memori, ke ─Łis la rusa Revolucio 1917, granda parto de E┼şropo havis grekan kalendaron kun diferenco dek-tritaga je l' Okcidenta. Sed ─ëu iam estos ─Łenerale akceptataj aran─Łoj ellaboritaj nur de liberkreda komunumo? Dubante pri tio, Zamenhof revenis poste al sia pli frua ideo. E─ë se ne ─ëiuj religianoj povus tuj partopreni, tamen estus pli bone, ke homaranoj ne nur liberkredaj kunvenu por prepari ne┼ştralan religion, evitante ─ëion ofendan al iu konscienco.
Iom post iom, komencante de aferoj simplaj kaj transirante al pli altaj temoj, unui─Ło venos, e─ë malrapide, kaj influos la ─ëirka┼şan mondon. Zamenhof konsideris kiel krimon, for┼Łiri iun homon de lia kredo, se ─Łi donas al li la internan kontentigon kaj eksteran fratemecon. Anka┼ş en tio li konsentis kun pragmatika filozofo James. Sed ekzistas ─ëie milionoj da homoj ne kredantaj je sia religio. Ili nur profitas ─Łian kadron eksteran. Ili bapti─Łas, edzi─Łas, enteri─Łas la┼ş ─Łiaj ritoj. Tion farante, ili helpas al disigo inter gentoj. E─ë pli grave, ili sin devigas al nevola hipokriteco. Por edukado al infanoj tio estas beda┼şrinda. Balda┼ş ili rimarkas, ke la gepatroj agas kaj parolas nesame.
Se homo nekredanta forlasas pro sincereco ─ëiun eklezion, kaj for─Áetas kune ─ëiun eksteran moron, feston, a┼ş solenon religian, tiam anka┼ş la gefiletoj suferos pro vivado tro proza. Pri tiu temo delikate skribis Zamenhof en nepresita manuskripto, kiun nur postmorte mi tralegis sur lia skribotablo:
"Infanon oni ne povas nutri per abstraktaj teorioj kaj reguloj; ─Łi bezonas impresojn kaj senteblan ekstera─Áon. Infano de oficiale deklarita senreligiulo neniam povas havi en la koro tiun feli─ëon, tiun varmon, kiun al aliaj infanoj donas la pre─Łejo, la tradiciaj moroj, la posedado de 'Dio' en la koro. Kiel kruele ofte suferas infano de senreligiulo, kiam ─Łi vidas alian infanon, eble tre malri─ëan, sed kun feli─ëa koro, irantan en sian pre─Łejon, dum ─Łi mem havas nenian gvidantan regularon, neniajn festojn, neniajn morojn!ÔÇŽ "[41]
Tria infano de Zamenhof naski─Łis en 1904. ┼t'i estis filineto, kiu montri─Łis tre frue pensema kaj memvola. La patro respektis ┼Łian karakteron. La knabineto ja rimarkis ─ëion per okuletoj tre klarvidaj. Hejme sur vespera tablo estis teo kun tran─ëa─Áoj de ┼Łinko. La┼ş kredo izraela, tio estis peko kontra┼ş Dio. Religio malpermesas uzi karnon porkan. Same ─ëe katolikoj man─Łi viandon vendrede. Sed la patro estis liberkreda. Kial?
En pre─Łejoj polaj sonoris muzikado de l' orgenoj sub pentra─Áoj flamkoloraj. Tie predikadis elokventaj pastroj, aludante al eterna gloro de l' martiroj pro patrujo kaj pro Kristo amba┼ş krucumitaj. Kial ne fari─Łi pola kaj kristana?
Tamen, en lernejo, kristaninoj turnis dorson al hebreaj knabinetoj. Tiel ordonis iaj gepatroj ┼Łovinistaj. Amikecoj simplakoraj estis disrompitaj. Mokaj vortoj sonis. Kie estis amo kaj nobleco? La filineto de Zamenhof silente ─Áetis brakojn ─ëirka┼ş lian kolon. La infano ekkomprenis lian grandan korsuferon.
El tiaj malamemaj gepatroj multaj ne kredis la instruon kristan. Ili ┼Łatis nur la kadron eklezian. ─łu do preferi ateismon?
"Oficiala senreligieco (kiu cetere, miksante nekredon je dogmoj kun nepra nekredo je Dio, ne por ─ëiuj estas akceptebla) ne multe helpas al la forigo de la religia diseco inter homoj, ─ëar ligi la homojn povas nur sameco pozitiva, sed ne negativa. Alproksimi─Łas inter si nur tiaj du homoj, kiuj amba┼ş akceptis por si la samajn religiajn principojn en difinita formo konkreta; sed senreligiulo el unu religio kaj senreligiulo el alia religio restas ─ëiam fremdaj al si reciproke, kiel anta┼şe. Krom tio, senreligieco, kiu donas al la homo neniun pozitivan apogon, da┼şras ordinare ne longe, kaj la filoj a┼ş nepoj de senreligiulo ordinare revenas al ia el la ekzistantaj religioj, almena┼ş al ─Łia ekstera─Áo. ─łiu konkreta religio, kia ajn ─Łi estas, heredi─Łas senfine en maniero a┼ştomata, sed abstrakta senreligieco ne povas esti heredata."[42]
Ateismo negativa ne povas plenigi homan koron. Por la personoj, kiuj perdis kredon, devas stari─Łi vere ne┼ştrala religio, varma, bela, poezia, bazita sur homa frateco. Ateistoj a┼ş ser─ëantoj al Dio ─ëiugentaj, ─ëiulandaj, kaj ─ëiutempaj devas trovi tie komunan kura─Łigon al a┼şskultado de l' konscienco, komunan proksimi─Łon al granda Forto kaj Fonto de l' inspiro fratema. Kontra┼ş neniu religio ─Łi estu konstruita kaj ─ëiuj kredantoj povu anka┼ş renkonti─Łi tie, kiam ili deziros, ekster apartaj dogmoj. Fakte Zamenhof povus uzi la vorton "etiko" anstata┼ş "religio", ─ëar li nek volis, nek pretendis enkonduki novan kredon a┼ş teologion.
"Lasante al ─ëiu homo plenan liberecon havi tian internan kredon, kiu ┼Łajnas al li plej bona, ni proponas nur krei ne┼ştralan eksteran kadron, kiu povus etike, more, kaj komunume unuigi inter si ─ëiujn memstare pensantajn homojn, sendepende de tio, kia estas la filozofie-teologiaj kredoj a┼ş hipotezoj de ─ëiu el ili.
"Ni proponas starigi ne┼ştrale-homan etikan regularon, kiu povus fari el la homoj homojn kaj forigus la abomenindan gentan ┼Łovinismon, kaj la malamon kaj maljustecon inter la gentoj; sed por ke tiu etika regularo ne restu efemera kaj tute senvalora, kiel multaj aliaj ─Łisnunaj belaj teoriaj principoj, ni proponas doni al ─Łi la formon de tute konkreta, por ─ëiam fiksita, infana─Łe ensu─ëebla, kaj a┼ştomate heredebla religio."[43]
Tiun ─ëi projekton Zamenhof intencis diskuti kun homaranoj okaze de la deka Universala Kongreso de l' Esperantistoj, okazonta en Parizo en a┼şgusto 1914. Sed la ─ëirka┼şa ┼Łovinismo timigis la parizajn organizantojn. Ili petegis Zamenhof ne kunvoki tian kunvenon, e─ë privatan, dum la Kongreso. Poste, ili anka┼ş ne konsentis presigi en la programa gazeto lian unuan invitleteron al postkongresa kunsido de homaranoj. Kion dirus la francaj nacianistaj gazetoj, se ili vidus, ke l' a┼ştoro mem de la lingvo iniciatas tian aferon? La ondo ┼Łovinista fari─Łis tiel forta, ke ─ëio simila dan─Łerigus e─ë la pacan bonvenon al fremdaj kongresanoj.
Denove korvundita, sed ─ëiam neofendema, Zamenhof komprenis. Sed je kio do utilis la Krakova eksi─Ło? ─łu nur la morto igos lin libera disvastigi sian plenan penson? Tamen li decidis veturi al Parizo kaj diskuti kun amikoj pri aran─Ło de speciala Kongreso en ne┼ştrala lando.
Voja─Łe, en Kolonjo la milito lin haltigis la 30-an de julio. Dum plenaj noktoj pasadis trans la Rejno instrumentaroj al bu─ëado. La pontoj tremadis sub rajdado senhalta. En tuta E┼şropo preti─Łis junuloj al morto, patrinoj al ploroj. Odoro kadavra minacis aeronÔÇŽ
Tro malfrue. Tro malfrueÔÇŽ Io rompi─Łis en koro Zamenhofa.
─łAPITRO XII. Homo ─ëe Morto.
Milito ÔÇö En Varsovio.┬áÔÇö Pri hebrea nacianismo.┬áÔÇö Letero al Diplomatio.┬áÔÇö Batalo kaj mizero.┬áÔÇö ─łagreno de la Majstro.┬áÔÇö La vivcelo.┬áÔÇö Letero pri homaranismo.┬áÔÇö Projektita Kongreso.┬áÔÇö Rusa Revolucio.┬áÔÇö Lasta korbato.┬áÔÇö Enterigo. Lia kredo.┬áÔÇö Pri senmorteco de l' animo.┬áÔÇö Pri junula krizo ÔÇö Pri Krista instruo.┬áÔÇö Abdul-Baha.┬áÔÇö Kuracisto de l' Homaro.┬áÔÇö Grandeco de Zamenhof.
Homaron Vi kreis perfekte kaj bele, Sed ─Łi sin dividis batale; Popolo popolon atakas kruele, Frat' fraton atakas ┼Łakale.
Tiuj versoj e─ąadis en memoro Zamenhofa dum oktaga reveturado al Varsovio, senpaka, sense─Ła, senman─Ła, senhora, en vagonoj plenegaj, tra Skandinavio-Peterburgo. Lia edzino kunestadis, ─ëiam vigla, senlaca, flegema.
Malsano kaj mal─Łojo lin premis ─ëe koro. Hejme li restadis nun. Li povis nek mar┼Łi, nek spiri facile. ─łirka┼şe la batalo teruris. Pafilegoj ektondris ─ëiam pli proksime. Flug┼Łipoj ─Áetis bombojn sur la urbon. E─ë unu falis en la straton Dzikan. Sed ne tio lin timigis. Al penso pri morto li jam kutimi─Łis. Kio estas ja dan─Łero? Pli akraj, pli doloraj estis la malamo kaj ┼Łovinistaj pasioj ─ëie nun ellasataj, kiel bojemaj tigroj el ka─Ło. Super tuta mondo subite falis dronego je mallumo, mensogo, malmoralo. La milito venenis ─ëion. Dume suferis senkulpuloj kaj heroe falis amasege.
En Varsovio la vivado fari─Łis abomena. Rusaj armeoj plenigis la urbon. Kozakoj trarajdis. ─łerkesoj tramar┼Łis, kantante la┼şritme rabkantojn. La Poloj tremis, sed pli tremis la Hebreoj. Kontra┼ş ili turni─Łis la incitoj. Ilia lingvo similas la germanan: "Spionoj!" Ili ne montris entuziasmon: "Perfiduloj!" Al rusa guberniestro pluvis anonimaj kulpigoj kontra┼ş judaj butikistoj. Multaj estis mortpafitaj. Rusofila gazetisto atakis e─ë Zamenhof, "dan─Łeran internaciulon". Mi lin vidis en printempo 1915 malsanan, malfortan, kun animo dis┼Łirita pro la malamo inter homoj. Li laboris super projekto de alvoko al kongreso homarana.
Nur al tuthomaraj celoj li volis fordoni sian fervoron. Dum la tuta mondo diskoleri─Łis en kontra┼şaj ┼Łovinismoj, li restis fidela je sia idealo. Por la Pariza Kongreso li jam rifuzis partopreni je kunveno por fondo de Hebrea Ligo. La 30-an de junio 1914 li skribis al la organizantoj:
"Mi mem beda┼şrinde devas stari flanke de la afero, ─ëar la┼ş miaj konvinkoj, mi estas 'homarano', kaj mi ne povas ligi min kun la celado kaj idealoj de speciala gento a┼ş religio. Mi estas profunde konvinkita, ke ─ëiu nacionalismo prezentas por la homaro nur plej grandan malfeli─ëon, kaj ke la celado de ─ëiuj homoj devus esti: krei harmonian homaron. Estas vero, ke la nacionalismo de gentoj premataj ÔÇö kiel natura sindefenda reago ÔÇö estas multe pli pardoninda, ol la nacionalismo de gentoj premantaj; sed, se la nacionalismo de fortuloj estas nenobla, la nacionalismo de malfortuloj estas neprudenta; amba┼ş naskas kaj subtenas unu la alian, kaj prezentas eraran rondon de malfeli─ëoj, el kiuj la homaro neniam eliros, se ─ëiu el ni ne oferos sian grupan memamon kaj ne penos stari─Łi sur grundo tute ne┼ştrala.
"Tio estas la ka┼şzo, pro kiu mi, malgra┼ş la kor┼Łirantaj suferoj de mia gento, ne volas ligi min kun hebrea nacionalismo, sed mi volas labori nur por interhoma justeco absoluta. Mi estas profunde konvinkita, ke per tio mi alportos al mia malfeli─ëa gento multe pli da bono, ol per celado nacionalisma."
E─ë la persekuto kaj teruraj batoj kontra┼ş la Hebreoj dum la milito ne ┼Łan─Łis tiun ─ëi vidpunkton. Sed kiu a┼şdis Zamenhof parolantan pri tiuj suferoj kaj vidis lian kor┼Łiran doloron pro ili, tiu povas kompreni kiom li oferis sur la altaro de l' fideleco al supergenta idealo.
Je Pasko 1915, li publikigis en gazetoj Esperantaj sian "Leteron al diplomatio". Eble ─Łi estas lia skriba─Áo la plej forta. Beda┼şrinde ─Łi aperis tri a┼ş kvar jarojn tro frue anta┼ş la tempo de la Pariza Konferenco. Poste neniu havis la ideon ─Łin represi kaj diskonigi. Al estontaj decidantoj pri E┼şropo li sin turnis per profeta voko: "─łu vi komencos simple refaradi kaj flikadi la karton de E┼şropo? ─łu vi simple decidos, ke la terpeco A devas aparteni al la gento X, kaj la terpeco B al la gento Y?"
La┼ş Zamenhof nur unu decido povus savi E┼şropon de kruda sova─Łeco. ─t'i estus oficiala proklamo kaj firmigo de tiu ─ëi principo: "─ëiu lando morale kaj materiale plene egalrajte apartenas al ─ëiuj siaj filoj ". Sed por efektivigi tion, estus necese nomi la regnojn per ne┼ştralaj nomoj geografiaj, anstata┼ş per nomo de gento. En regno titolita "Rusujo", la Rusoj sin kredis posedantoj; kaj Letoj, Estoj a┼ş Poloj estis premataj. En lando nomata "Polujo" la Poloj sentas sin mastroj, dum Hebreoj, Rutenoj kaj Litovoj plendas pri humiligo. En anta┼şa "Serenisima Respubliko" la diversaj gentoj sin konsideris pli egalaj, jam nur pro la nomo. Same la vortoj "Svisa Konfederacio", "Usono", "Brazilio" rajtigas neniun apartan genton, rigardi la landon kvaza┼ş sian kaj la ceterajn lo─Łantojn kiel fremdulojn toleratajn. Tial Zamenhof insistis pri la graveco de tiu demando, kaj revenis al sia ideo pri ne┼ştralaj nomoj kun sufikso ÔÇö io.
Konklude li proponis al diplomatoj starigi la sekvantajn le─Łojn sub internacia garantio:
1) ─łiu regno apartenas morale kaj materiale al ─ëiuj siaj naturaj kaj naturigitaj lo─Łantoj, kian ajn lingvon, religion, a┼ş supozatan devenon ili havas; neniu gento en la regno devas havi pli grandajn a┼ş pli malgrandajn rajtojn a┼ş devojn ol la aliaj gentoj.
2) ─łiu regnano havas plenan rajton uzi tiun lingvon a┼ş dialekton, kiun li volas, kaj konfesi tiun religion, kiun li volas. Nur en la institucioj publikaj, kiuj ne estas destinitaj speciale por unu gento, devas esti uzata tiu lingvo, kiu per komuna interkonsento de la regnanoj estas akceptita kiel lingvo regna. En tiuj politikaj institucioj, kiuj havas karakteron speciale lokan, anstata┼ş la regna lingvo povas esti uzata alia lingvo, se ne malpli ol 9/10 de la urbanoj donis por ─Łi sian konsenton. Sed la lingvo regna a┼ş urba devas esti rigardata, ne kiel humiliga tributo, kiun ┼Łuldas gentoj mastrataj al gento mastranta, sed nur kiel propravola poroportuneca cedo de la malplimulto al la plimulto.
3)┬áPro ─ëiuj maljusta─Áoj, farataj en ia regno, la registaro de tiu regno estas responda anta┼ş konstanta Tut-E┼şropa Tribunalo starigita per interkonsento de ─ëiuj E┼şropaj regnoj.
4) ─łiu regno kaj ─ëiu provinco devas porti ne la nomon de ia gento, sed nur nomon ne┼ştrale-geografian, akceptitan per komuna interkonsento de ─ëiuj regnoj.
Iam venos tempo, post longa na┼şzo pri militoj, kiam tiuj ─ëi principoj estos avide ser─ëataj kaj studataj, kiel eblaj saviloj el terura stato. Tiam oni miros, ke ili estis jam en 1915 proponitaj de Ludoviko Zamenhof.
Vespere, la 1-an de julio 1915, la ─ëielo ru─Łe fajris ─ëirka┼ş Varsovio. Forirante, la Rusoj ─ëie brulis la rikolton. Oraj kampoj de tritiko nun senlime flamis en la nokto. Frumatene, germana regimento enmar┼Łis regulpa┼Łe. Post pli ol unu jaro, pola ekregistaro stari─Łis apud prusa generalo. Anka┼ş tiam la militistoj ne ┼Łatis la Hebreojn. Maldikaj, malri─ëaj, seninfluaj je kamparo, ili povis servi nek soldate, nek nutrade. Komercistoj nur konkurencis. Bojkotado kaj malamo kreskis inter gentoj. Mizero, malsato, malvarmo regis en la stratoj. Miloj da infanoj mortis. Longaj sekvantaroj da virinoj atendis sur trotuaro anta┼ş supa disdonejo. Mankis pano.
Al Zamenhof aero mankis e─ë pli. Por lin savi, la edzino lin devigis transloki la lo─Łejon apud ─t'ardeno Saksa. ─łe Krolevska 41, lastfoje mi lin vidis en decembro 1916. Li parolis malla┼şte. Li spiradis pene. Lia filo Adamo anstata┼şis lin kiel okulisto ─ëe la strato Dzika. Sed li beda┼şris, ke li forlasis la tieajn malri─ëulojn. Li sin sentis hejme nur inter ili. Lia frato Aleksandro ─Áus mortis malproksime. Lia filino Sofio forestis en ─Ąarkov, kiel kuracistino. Leteroj jam ne venis pro milito. ─łagreno lin premis. Patre li suferis pro la morto de multegaj Esperantistoj. "Kial ili, kaj ne mi?"┬áÔÇö li demandis. Pri juna kaj fervora Bolingbroke Mudie li aludis ofte, vespere ─ëe l' kameno. Sur la muroj estis ─ëie memora─Áoj de l' kongresoj, Bulonjo, Kembri─Ło, ─Łojaj tagoj. Anka┼ş tie staris portreto de l' amiko, maljuna kaj fidela, Moscheles.
Ankora┼ş li laboris pri homarana ideo. "─t'i estas ja la celo de mia tuta vivo", li diris kun fervora brilo en okuloj. "Por ─Łi mi fordonus ─ëion ofere. Se mi nur estus ne tiel senforta, senpova ─ëi tie, fortran─ëita el mondo!" Li anta┼şvidis morton, kaj li sentis la potencan vokon al tiu tasko. Li deziris almena┼ş starigi l' aferon. Poste trovi─Łos helpantoj por ─Łin vastigi tra la mondo. La suferanta homaro bezonas tiun helpon al unui─Ło.
Jam en a┼ştuno 1914, li skribis al D-ro Uhlman en Svislando: "La terura milito, kiu nun faras tian grandan ekstermadon inter la homoj, instigas min, ke mi, malgra┼ş la ─Łisnuna malbona sukceso, nepre penu aran─Łi kongreson de homaranoj". Sed la milito longi─Łis. Iom post iom li elpensis novan planon. Li projektis vastan kongreson universalan por ne┼ştrale-homa religio. Sed anta┼şe estus ja necese kunvoki pli malgrandan kunvenon preparan. Al ─Łi oni invitus profesorojn universitatajn inter kaj ekster Esperantistaro.
Li pretigis cirkuleron, anoncante ke la kunveno "okazos en la lastaj tagoj de decembro 1916" en urbo svisa. Sed la milito da┼şris. Sur la manuskripto tiu dato ku┼Łas trastrekita. Li skribis ┼Łan─Łe: "en la unuaj tagoj de a┼şgusto 1917". En marto, la milito da┼şris ─ëiam. ─łu senfine? ─łu li vidos iam pacon? Denova korekta─Áo montras krajone, kaj e─ë tragedie, ─ëi tiujn vortojn per tremanta mano: "post la fino de la milito".
La milito ne finis, sed lia vivo ja bona kaj pura. ─łiu spiro fari─Łis turmento. Li devis ne ku┼Łi─Łi, nur sidi a┼ş stari. La Rusa Revolucio, levi─Łinta sen mortigoj, donis al li novan esperon. Li amis la popolojn de l' vasta imperio. ─łu ili scios da┼şre liberi─Łi interfrate kaj sensange, kiel komencite?
Printempo venis. Li pensadis multe, kaj skribadis ur─Łe. Nova homaro devas organizi─ŁiÔÇŽ Sed kiom laciga nedormado! Kiom turmenta la deviga sidado! Kiom dolora la batado de l' koro!
Ho, mia kor', ne batu maltrankvile, El mia brusto nun ne saltu for! Jam teni min ne povas mi facile, Ho, mia kor'!
Ripozi, dormi e─ë kelkajn minutojn! Unu tagon la kuracisto lin permesis momenton. Estis la 14-a de aprilo 1917. Li etendi─Łis sur kanapo. Al pordo la edzino akompanis la doktoron. Dume li sentis sin pli bone. Fine iom da ripozo, tiom sopirita!ÔÇŽ Sed jam li eksufoki─Łis. Li volis voki. La vo─ëo haltis en lia gor─Ło. Jen alkuris la edzino. ┼t'i helpis lin residi. Ve! jam ─ëesis bati tiu koro, batinta tiel forte por homaro. Jam venis la ripozo liberiga.
Ho, mia kor'! Post longa laborado ─łu mi ne venkos en decida hor'? Sufi─ëe! Trankvili─Łu de l' batado, Ho, mia kor'!
En tago pluva, malhela, malvarma, la varsoviaj Esperantistoj akompanis la ─ëerkon al tombejo. Mal─Łoje kantis poeto Belmont:
Ne venis Polujo kadavron honori De filo pollanda, de monda sa─Łul'ÔÇŽ Ho kiel sangi─Łis en mi pola kor'ÔÇŽ Malri─ëaj Hebreoj nur venis post ─ëerko ─łar mortis bonkora helpant' okulisto.
Al tiu vasta rondo familia, kies delegitoj ─ëiujare lin aklamis en kongresoj, la landlimoj restis fermitaj. Nur kelkaj Poloj, Grabowski, Belmont, germana ┼Łipestro Neubart, povis diri adia┼şon en la nomo de tiu ─ëiulanda popolo, kiu lin amis kaj priploris en la tuta mondo. De registaro, neniu. Honorigo, nenia. Nur la amaso popola, la humila klientaro de l' hebrea kvartalo, en siaj laborvestoj. Multaj junuloj dankemaj. Multaj geviroj kortu┼Łitaj.
Kiel enterigo de Tolstoj inter ─ëirka┼şaj vila─Łanoj, ─Łi estis la plej alta, la plej ta┼şga simbolo. Efektive nur mortis la homo, la viro 57-jara, la malri─ëa okulisto. Sed la granda verko restis. Anka┼ş la inspiro el animo pura. Ne povas tio morti. Malaperos la registoj, malaperos la malgrandaj granduloj, kiuj lin ignoris. Sed eterne vivos kaj diskreskos ─ëie lia semo pensa. Jam dekmiloj da homoj sanktigis lian nomon. Iam tuta homaro rekonos lin gvidanto al frata repaci─Ło.
Sur lia skribotablo ku┼Łis lasta manskriba─Áo krajona, nefinita. ─t'i estis plano de artikolo pri senmorteco de l' animo. Kion kredis mem tiu granda amiko de l' homaro, kiu donis tutan vivon al pensoj unuigaj? Kia do estis la fundo de lia kredo? Kiel li supozis pri aferoj transmortaj kaj nekontroleblaj? Pri sia persono li estis ─ëiam silentema. Liaj proksimuloj e─ë ne povus respondi. Ili vidis nur kiamaniere li vivis: bonkore, pure, modeste, helpeme, ofere, mirinde pacience kun ─ëiuj, neniam ofende per ago a┼ş parolo kontra┼ş iu ajn, ─ëiam simpatie a┼şskulteme al ceteraj homoj, e─ë al tedaj. Al ─ëiuj, edzino, fratoj, gefiloj, nevinoj, amikoj, klientoj, li aperis kiel homo sankta. En turmentaj horoj ─ëiu venis al li por konsilo. "Li neniam pekis", diris malnova servantino pola, montrante lian portreton sub ┼Łia krucifikso. Kiom da famuloj restis grandaj en okuloj de l' servantoj?
Sur papero kvarpa─Ła li ekskribis la intiman konfeson. Morto lin interrompis. Sur tri pa─Łoj ku┼Łas anta┼şklarigo. Li petis senkulpigon, ke li verkas pri tiu temo, estante ne specialisto. Eble oni diros, kiel pri ceteraj, ke nur maljune li ekpensis pri ekkredo. Anta┼şproteste li notis:
"─łio, kion mi nun skribas, naski─Łis en mia kapo ne nun, sed anta┼ş kvardek jaroj, kiam mi havis la a─Łon de 16ÔÇô18 jaroj; malgra┼ş ke mi de tiu tempo multe meditis kaj legis diversajn sciencajn kaj filozofiajn verkojn, miaj tiamaj pensoj pri Dio kaj pri senmorteco preska┼ş tute ne ┼Łan─Łi─Łis."
Tamen li anta┼şvidis, ke tiu ─ëi artikolo al multaj tre malpla─ëos:
"Dum en la mondo scienca mi perdos ─ëian estimon, mi samtempe en la mondo de kredantoj trovos nenian kompensan simpation, ver┼Łajne nur atakon, ─ëar mia kredo estas tute alispeca ol ilia kredoÔÇŽ Estos pli prudente se mi silentus, sed mi ne povas."
La kvara pa─Ło nur estis komencita. La skribado estas preska┼ş nelegebla:
"Mia patrino estis religia kredantino, mia patro ateisto. En mia infaneco mi kredis je Dio, kaj je senmorteco de l' animo, en tiu formo, en kiu instruas mia denaski─Ła religio. Mi ne memoras tute precize, en kiu jaro de mia vivo mi perdis la religian kredon; sed mi memoras, ke la plej altan gradon de mia nekredado mi atingis ─ëirka┼ş la a─Ło de 15ÔÇô16 jaroj. Tio estis anka┼ş la plej turmenta tempo de mia vivo. La tuta vivo perdis en miaj okuloj ─ëian sencon kaj valoron. Kun malestimo mi rigardis min mem kaj la aliajn homojn, vidante en mi kaj en ili nur sensencan pecon da viando, kiu krei─Łis, oni ne scias pro kio kaj oni ne scias por kio, kiu travivas en la eterneco malpli ol plej malgrandan sekundeton, balda┼ş forputros por ─ëiam, kaj dum ─ëiuj venontaj senfinaj milionoj kaj miliardoj da jaroj ─Łi jam neniam plu reaperos. Por kio mi vivas, por kio mi lernas, por kio mi laboras, por kio mi amas? ─łar estas ja tiel sensenca, senvalora, tiel ridindaÔÇŽ"
Tie haltas la konfeso. Sur blanka fino de la pa─Ło nur ku┼Łis noto pri la sekvo projektita. Post la na┼şzo pri vivo kaj pri morto, deksepjare li eksentis ion novan:
"Mi eksentis, ke eble morto ne estas malaperoÔÇŽ; ke ekzistas iaj le─Łoj en la naturoÔÇŽ; ke io min gardas al alta celoÔÇŽ"
Tiuj estas lastaj vortoj de l' skriba─Áo. Mortante, Zamenhof forportis la sekreton sian. Ni nur scias, ke junule li ektrovis propran kredon, ke li akiris sen┼Łancelan fidon je unu forto komuna por amo kaj inspiro al konsciencoj, ke li tiel havis "Dion en la koro", ke li komprenis la da┼şrecon de l' spirita laborado trans la morto, kaj rigardis la diversajn homajn religiojn kvaza┼ş malsamajn vestojn de unu sama vero.
Jam anta┼ş Abdul-Baha, la fama persa profeto, kiu lin admiris, li respondis al kongreso de Kristanaj gejunuloj salutinta lin:
"Mi estas nur hebrea homarano liberkreda; sedÔÇŽ kio pli bela en la mondo ol plena sekvado al instruo de Jezuo?"
Tamen, kio pli malfacila pro kulturo egoista, ┼Łovinista, mongajnema?
Zamenhof tre klare vidis la materian flankon de la baroj. Tial li proponis rimedojn praktikajn por ebligi amon. Tial li disdonis al la homoj tiun lingvon interligan, la mirindan frukton de genio harmonia. Sur miloj da lipoj li metis ilon fratigan. Al miloj da vivoj li donis ─Łojon, sencon, utilon. Ne prediki li volis, sed helpi.[44] En tio li montri─Łis siatempa. Granda kuracisto de l' homaro. Li klini─Łis ame super ─Łia korpo malsana, venenita. Li komprenis la ka┼şzojn. Li vidis kaj respondis la bezonojn. Ne nur parolojn, sed faktojn. Ne nur konsilojn, anka┼ş serumon.
Lia cerbo estis ekvilibra. Nur lia koro batis varme kaj rapide. Lia menso estis sa─Ła kaj trankvila. Tiun trankvilecon oni rimarkis ─ëiel en lia persono. Simpla, pensema, vera, li abomenis ─ëian frazistecon. Kiu, e─ë plej humila Esperantisto, ne parolis kun li ─ëe kongreso? Kiu, parolinte kun li, ne lin amis kaj respektis el tutkoro? E─ë per verko lin koninte, multaj homoj tra la mondo lin rigardis kiel majstron la plej karan. En vila─Łoj de Karpatoj, en urbetoj amerikaj, en urbegoj sub tegmento, lia portreto staris en popolaj hejmoj, amate, homfrate. Sur nigraj kampoj de E┼şropo, en frakaso batala, multaj homoj falvunditaj vidis lian bildon reve.
Nun, tiu skribo─ëambro lia, ─ëe domo varsovia, estas malplena. Pie ─Łin konservas netu┼Łitan la nobla vidvino. Kiom vastega la manko. Kiom dolorigaÔÇŽ Tie li sidadis. Tie liaj libroj. Tie la iloj okulistaj. Tie la pa─Ło nefinita. Silentas la horlo─Ło.
Iel regas en la ─ëambro atmosfero potenca, impresa, eterna. Altiga pureco. Nedirebla grandecoÔÇŽ Jes, granda estis tiu homo. Granda publike. Granda private. Kio estis ni, kun niaj malgranda─Áoj, niaj malaltaj disputoj, niaj krimaj malkura─Łoj?
Li tamen amis ─ëiujn nin. Li lasis al ni devon: konigi tutan lian proponon al homaro. Tie sur la blanka pa─Ło ku┼Łas lia plumo. ─t'i batalis por la bono kaj la belo. Sed la tasko estas nefinita. Kiu ─Łin da┼şrigos? Kiu plenumos lian volon? Jam la morto liberigis lin. Jam ─Łi donis flugilojn al lia penso. "Nun de loko flugu ─Łi al lokoÔÇŽ " Nova mondo devas konstrui─Łi. Morto kaj naski─Ło. Homaro sopiras je rompo de baroj. ─t'i bezonas absoluton. Li alvokas. ─t'i alvokas. El tomboj, el ruinoj, el mizero ─Łenerala krias la sama voko, ur─Ła, korpremantaÔÇŽ
A┼şdu, a┼şdu, kiel ┼Łire ─Łi sonas!
Sinjoro Tadeo, traduko de Grabowski, kies diferencigo inter Litvano kaj Litovo estas akceptita tie ─ëi. La sendependa pola Respubliko konsistis el du ─ëefaj partoj: Pola krono kaj Litvo. Ne ─ëiuj Litvanoj estas Litovoj, t.e. anoj de la litova gento.
Jesaja LI, 7, 9, 10.
El Libro de l' Polaj Pilgrimantoj, de Adamo Mickievi─ë, nacia poeto, mortinta en 1855.
Jesaja LXVI, 10, 12, 18.
El privata letero de Feliks Zamenhof.
El la Letero al N. Borovko pri la Deveno de Esperanto, el rusa lingvo tradukita de V. Gernet (Lingvo Internacia 1896, n-ro 6ÔÇô7; Esperantaj Proza─Áoj, p. 239)
Vidu anta┼şmortan konfeson pri tiu krizo en ─ëapitro XII
La 30. de marto 1887
D-ro Esperanto: Dua Libro de l' Lingvo Internacia. Kajero n-ro 1, Varsovio 1888 (Cenzuro 18/30 januaro)
Iam, en amerika urbego, post parolado pri verko de Zamenhof al junaj laboristoj, hebrea knabo el Varsovio min demandis: "─łu estas tiu sama Zamenhof la bonkora okulisto de la strato Dzika?"
El poemo "La Vojo"
El la bro┼Łureto Homaranismo de Zamenhof, eldonita sen subskribo, Peterburgo 1906
─łe D.P. Veisbrut, Troickij prospekt, n-ro 14
Parolado de Zamenhof ─ëe l' Oka Kongreso Esperantista en Krakovo, 1912
Kontra┼şe Zamenhof ─ëiam konsilis elprovi nova─Áojn per uzado
Couturat, Ostwald, Jespersen, Baudouin de Courtenay, 15ÔÇô24 oktobro 1907
E─ë idistoj beda┼şras tion. En sia Historio di nia Linguo Lusslingen 1912, Prof. Jespersen skribis: "Hike (= tie ─ëi) me intencas nek defensar nek kondamnar la morala latero (= flanko) di lua kondutoÔÇŽ Il esis la autoro di la anonima ido-projekto samtempe kam il reprezentis Dr. Zamenhof avan la Komitato."
Dua Libro, Varsovio 1888
Aldono al la Dua Libro, Varsovio 1888
Commentaire sur la grammaire Esperanto, Paris, Hachette, 1903
Vidu L' Esperantiste, n-ro 15, marto 1899: "Al la komitato de S.p.p.E. (prezidanto L. de Beaufront), kaj nur al tiu ─ëi komitato, oni nepre devas sin turni pri ─ëio, kio koncernas propagandon. Al ─Łi, kaj nur al ─Łi sole, apartenas la devo kaj la rajto gvidi nian propagandon." (Substrekis kaj subskribis L. de Beaufront, prezidanto)
Tiun kontrakton mi legis mem en ar─ąivoj de familio Zamenhof
Aldono al la Dua Libro, 1888. Pri tiu ─ëi temo kaj pri malsamaj tendencoj inter Zamenhof kaj de Beaufront, vidu pli detalajn studojn en Historio de la lingvo Esperanto (Edm. P.), Unua parto, ─t'enevo 1912
Prof. Baudouin de Courtenay malaprobis la decidon de Couturat, Jespersen, Ostwald por Ido
Tiun saman ┼Łaton je vivanteco Zamenhof montris en siaj "Lingvaj Respondoj", eldonitaj de La Revuo
Esenco kaj estonteco de l' ideo de lingvo internacia, 1899
┬áEl La Predikanto, ─ëapitroj 1ÔÇô2. Granda parto de tiuj tradukoj aperis en La Revuo (eldonita de Hachette en Parizo) al kiu Zamenhof kunlaboris tiel
Esenco kaj estonteco, 1899 (Fundamenta Krestomatio)
Parolado en Londona Guildhall, 1907
La Vojo. Fundamenta Krestomatio, 1903
Citita en ĉapitro VI
Fondita en januaro 1908 de H. Hodler kaj Th. Rousseau
┬áPlena teksto en gazeto Esperanto, n-ro 62, ─t'enevo, 20 septembro 1909
Prof. Eugene Pittard: Les races chez les belligerants, Geneve 1916
Deklaracio pri Homaranismo, de D-ro L.L. Zamenhof, Madrid 1913. Havebla ĉe redakcio de Homaro, S-ro A. Thonney, Coquelicot B, Epinettes, Lausanne (Svislando)
Detalaj ekzemploj estis jam donitaj en ĉapitro VII
┬áEl projektata Alvoko al Kongreso por ne┼ştrale-homa religio
El manuskripto pli supre jam citita
┬áInteresa ekzemplo de lia helpemo al homoj estas lia elpensado de tute ellaborita skribma┼Łino en 1891ÔÇô1892