eo es en eo eo hbs_lat ro en eo en eo en eo en eo pl eo fr eo en eo en eo en eo en eo eo eo eo eo eo es eo eo eo eo da eo eo hbs_lat fr fr en eo en en eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo nl eo eo eo eo eo eo eo lt eo eo eo eo de es eo eo eo eo eo sv eo ur eo eo eo eo es eo eo eo eo eo eo eo eo tr eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo eo
Redaktado de Pollando - Vikipedio
Jump to navigation Jump to search
La stabila versio estis patrolita je 5 dec. 2018. Estas 1 kontrolenda ŝanĝo.
AVIZO: Kelkaj farendaj ŝanĝoj influos iom da la paĝo kiun vi redaktas. (montri ŝanĝojn)
| ĉefulo = Andrzej Duda
Averto: vi ne estas ensalutinta. Via IP-adreso enregistriĝos en la redakta historio de tiu ĉi paĝo. Se vi ensalutas aŭ kreas konton, viaj redaktoj estos atribuitaj al via uzantnomo, kune kun aliaj bonaĵoj.
Por tajpi ĉapelitajn literojn uzu vian indiĝenan klavaron, Universalan Lingvo-Elektilon (en la menuo dekstre de la vortoj «En aliaj lingvoj» aŭ «Lingvoj» klaku la bildeton , elektu «Enigo» kaj agordu) aŭ la ŝablonon {{X}}.
Kontrolo kontraŭ spamo. Ne entajpu ion ajn!
{{Geokesto | lando <!-- *** Kapo *** --> | nomo = Pollando | devena_nomo = | alia_nomo = {{LingvoKunNomo|pl|pol|''Polska''}} | kategorio = respubliko <!-- *** Dosiero *** --> | dosiero = EU-Poland.svg | dosiero_priskribo = Situo de Pollando enkadre de Eŭropo | dosiero_kompl = <!-- *** Simboloj *** --> | flago = Flago-de-Pollando.svg | flago_noto = [[Flago de Pollando|Flago]] | blazono = Herb Polski.svg | blazono_noto = [[Blazono de Pollando|Blazono]] <!-- *** Nomo *** --> | etimologio = | oficiala_nomo = Pola Respubliko | moto = | kromnomo = | himno = [[Mazurek Dąbrowskiego]] | himno_dosiero = Mazurek Dabrowskiego.ogg <!-- *** Lando ktp. *** --> | regiono_tipo = Membreco | regiono_faldo = 1 | regiono = NATO | regiono1 = Eŭropa Unio | regiono2 = Zono de Schengen | regiono3 = Unuiĝintaj Nacioj | histregiono_faldo = | histregiono = | histregiono1 = | histregiono2 = <!-- *** Familio *** --> | parenco = Eŭropo | limo = Germanio | limo1 = Ĉeĥio | limo2 = Slovakio | limo3 = Ukraino | limo4 = Belorusio | limo5 = Litovio | limo6 = Rusio | limo_faldo = 1 | parto_faldo = 1 | parto_tipo = Regionoj | parto = | parto1 = | parto2 = | parto3 = | parto4 = | parto5 = | parto6 = | parto7 = | parto8 = | parto9 = | parto10 = | parto11 = | parto12 = | ĉefurbo = Varsovio | urbo = Varsovio | urbo1 = Krakovo | urbo2 = Lodzo | urbo3 = Vroclavo | urbo4 = Poznań | urbo5 = Gdańsk | urbo6 = Szczecin | urbo7 = Bydgoszcz | urbo8 = Lublin | urbo9 = Bjalistoko | urbo10 = | urbo11 = | urbo12 = | urbo_faldo = 1 | urbo_tipo = Grandaj urboj | memorindaĵo_tipo = | memorindaĵo_faldo = 1 | memorindaĵo = | memorindaĵo1 = | memorindaĵo2 = | memorindaĵo3 = | konstruaĵo_faldo = 1 | konstruaĵo = | konstruaĵo1 = | konstruaĵo2 = | konstruaĵo3 = | konstruaĵo3_noto = | rivero_faldo = faldo | rivero = | rivero1 = | rivero2 = | rivero3 = | rivero4 = | rivero5 = | rivero6 = | rivero7 = | rivero8 = | rivero9 = | ŝoseo_tipo = Aŭtostrado | ŝoseo = | ŝoseo1_tipo = | ŝoseo1 = | ŝoseo2_tipo = | ŝoseo2 = | montaro_tipo = Montaroj | montaro_faldo = 1 | montaro = | montaro1 = | montaro2 = | montaro3 = | montaro4 = | montaro5 = | montaro6 = | montaro7 = | orogenezo = | orogenezo1 = | orogenezo2 = <!-- *** Situo *** --> | ĉefurbo_situo = Varsovio | koordinatoj_ne_en_titolo = true | ĉefurbo_leviĝo = | ĉefurbo_lat_d = 52 | ĉefurbo_lat_m = 13 | ĉefurbo_lat_s = 26 | ĉefurbo_lat_NS = N | ĉefurbo_long_d = 21 | ĉefurbo_long_m = 00 | ĉefurbo_long_s = 30 | ĉefurbo_long_EW = E | plej_alta_situo = | plej_alta_leviĝo = | plej_alta = | plej_malalta = | plej_malalta_leviĝo = <!-- *** Dimensioj *** --> | areo = 312679 | areo_rondumo = 1 | areo_akvo = <!-- *** Loĝantaro *** --> | loĝantaro =38483957 | loĝantaro_dato = 2014 | loĝantaro_denseco = auto <!-- *** Historio & gvidantaro *** --> | establita = 870-930 | establita_tipo = | gvidantaro = [[Sejmo (Pollando)|Sejmo de Pollando]] | gvidantaro_tipo = | gvidantaro_noto = | ĉefulo = Andrzej Duda | ĉefulo_tipo = Prezidento | ĉefulo_partio = PiS | ĉefulo1 = | ĉefulo1_tipo = | ĉefulo1_partio = <!-- *** Kodoj *** --> | horzono = [[Mezeŭropa tempo|MET]] ([[UTC+1]]) | horzono_DST = [[Mezeŭropa somera tempo|MEST]] ([[UTC+2]]) | areo_kodo = +48 | areo_kodo_tipo = | kodo = PL | kodo_tipo = ISO 3166-1 | kodo1 = | kodo1_tipo = Aŭtokodo | kodo2 = .pl | kodo2_tipo = Interreta domajno <!-- *** Liberaj kampoj *** --> | libera = | libera_tipo = | libera1 = [[zloto]] (złoty) | libera1_tipo = [[Valuto|Monunuo]] | libera2 = [[pola lingvo|pola]] | libera2_tipo = Lingvo | libera3 = | libera3_tipo = <!-- *** Mapoj *** --> | mapo_priskribo = Situo de la ĉefurbo enkadre de Pollando | mapo_lokumilo = Pollando | mapo1 = | mapo1_fono = | mapo1_priskribo = | mapo1_lokumilo = | mapo2 = <!-- *** Retpaĝoj *** --> | commons = Poland | retpaĝo = | portalo = Pollando <!-- *** Notoj *** --> | notoj = [[Esperanto-movado en Pollando]] }} '''Pollando''' aŭ '''Polio''' respektive '''Polujo''', oficiale '''Respubliko Pollando''' ([[pola lingvo|pole]]: ''Polska''; ''Rzeczpospolita Polska'') estas lando en [[Mezeŭropo]] ĉe la [[Balta maro]]. Ĝi najbaras al [[Germanio]] (okcidente), [[Ĉeĥio]] kaj [[Slovakio]] (sude), [[Ukrainio]] kaj [[Belorusio]] (oriente), [[Litovio]] (nord-oriente) kaj norde kun [[Rusio]] ([[Kaliningrada provinco]]). Krom tio la limo de pola ekskluziva ekonomia zono en la Balta maro najbaras al la zonoj de [[Danio]] kaj [[Svedio]]. Laŭ grandeco de [[areo]], ĝi estas la 70-a en la mondo kaj 9-a en [[Eŭropo]]. Laŭ nombro de la loĝantoj ĝi okupas la 34-an lokon en la mondo. La lando konsistas el 16 [[Provincoj de Pollando|provincoj]]. Pollandaj provincoj dividiĝas al [[Distrikto (Pollando)|distriktoj]], kaj tiuj – al [[Komunumo (Pollando)|komunumoj]]. Oni ĝenerale konsentas, ke la establo de la pola ŝtato okazis en la jaro [[966]], kiam reganto [[Mjeŝko la 1-a (Pollando)|Mjeŝko la 1-a]] akceptis [[kristanismo|kristanigon]] de la lando (tiel nomatan ''Bapton de Pollando''). Pollando fariĝis reĝlando en [[1025]] kaj en [[1569]] establis [[Pola-Litova Unio|union]] kun [[Granda Duklando de Litovio|Litovio]]. Dum plej longa parto de sia ekzisto, Pollando estis lando sendependa, multetna kaj diverseklezia. La ŝtato ekzistis ĝis la jaro [[1795]] kiam ĝia teritorio estis dividita de tri okupantoj: [[Rusia Imperio]], [[Reĝlando Prusio]] kaj [[Aŭstrio]] (tiel nomataj [[dispartigoj de Pollando]]). Sian sendependecon Pollando regajnis en [[1918]] post la [[unua mondmilito]]. Dum la [[dua mondmilito]] la lando estis okupita de [[Tria Regno]] kaj [[Sovetunio]]. Oni taksas, ke dum tiu milito pereis pli ol 6 milionoj da civitanoj de Pola Respubliko. Post la milito Pollando fariĝis socialisma ŝtato, grandparte dependa de Sovetunio. En [[1989]] okazis ŝanĝiĝo de la reĝimo al parlamenta demokratio kaj reveno al [[merkata ekonomio]]. Pollando estas membro inter alie de [[Eŭropa Unio]], [[NATO]], [[Unuiĝintaj Nacioj]], [[OEKE]], [[Visegrada grupo]] kaj [[Monda Organizaĵo pri Komerco|MOK]]. == Etimologio == Deveno de la nomo ''Polska'' ne estas tutcerta. Laŭ la unua teorio la nomo devenas de la gento de polanoj (pole: ''Polanie''), kiu loĝis en la nuna [[Grandpollando]]. La vorto polanoj, cetere, venas de la pollingva vorto ''pole'' (kampo) – rilate aŭ al [[terkulturo]] kiel ĉefa okupo de la gento, aŭ al loĝado sur ebenaĵoj (kompare kun la gentoj de vistulanoj aŭ mazovianoj)<ref>http://poradnia.pwn.pl/lista.php?id=2783 etimologio de la vorto Pollando; pollingve</ref>. Iuj historiistoj (ekz. Przemysław Urbańczyk) kontestas tamen eĉ la ekziston de polanoj, kiuj en skribaj dokumentoj aperas nur unufoje en la [[12-a jarcento]] ĉe [[kronikisto Nestor]]: {{Citaĵo|а от тѣхъ Лѧховъ прозвашасѧ Полѧне, Лѧховѣ друзии - Лютицѣ, инии Мазовшане, а нии Поморѧне<br /> (kaj de tiuj laĥoj unuj nomiĝis polanoj, duaj laĥoj – veletoj, aliaj – mazovianoj, kaj aliaj - pomerianoj}} en [[latina lingvo|latino]] ĉirkaŭ la jaro [[1000]] oni uzis la nomon de Pollando kiel la regiono-nomon: ''Polania, Polonie'', kaj ''Bolizlauo Palaniorum [[duko|duce]], Bolizlavonem Poloniae, Bolizlavo Polianicus''. Antaŭe tiun landon oni nomis nur per la tutetna formo: ''in Sclaviam, duce Sclavonica Bilizlavone susceptus, in Sclavania, Sclavonia'', per kio oni povis konfuzi Pollandon kun Ĉeĥio, eĉ pli, se ambaŭ landoj estis regataj de Boleslaoj. Diskutindas laŭ historiistoj, ke - se la nomo de Pollando devenas de polanoj- strangas, ke la gento mem skribis la nomon de sia lando kun eraro (''Polanie'', sed ''Polonia, Polonie, Polonus''). Ĉiukaze neniu dubas, ke la etimologio troviĝas en la tutslava vorto ''pole'' (kampo). La nomo povas ankaŭ deveni de la vorto ''opole'', kiu signifas primitivan formon de genta organizo kun elektata reganto kaj komuna posedo de la tero. Laŭ alia teorio, la nomo ''Polska'' estas adjektivo, kiu signifis en la epoko de polanoj “kampara”. La tutan nomon “Kampara lando” povis postresti nur la unua parto de ĝi<ref>http://www.fil.us.edu.pl/ijp/poradnia/baza_archiwum.php?POZYCJA=100&AKCJA=&TEMAT=Etymologia&NZP=&WYRAZ= “Kio estas la etimologio de la vorto Pollando?”; pollingve</ref>. En la pasinteco oni plej ofte uzadis la latinajn nomojn ''terra Poloniæ'' – pola tero kaj ''Regnum Poloniæ'' – Pola Reĝlando. La nomo ''Polska'' rilate al la tuta ŝtato estas uzata ekde la [[11-a jarcento]]. La unua mencio pri Pollando (en la laŭvorta signifo de la nomo) troviĝas sur [[monero]]j de [[Mjeŝko la 3-a (Pollando)|Mjeŝko la maljuna]], stampitaj de judoj estrantaj la monfarejon en [[Kalisz]]. La surskribo, transliterumita el la hebrea alfabeto, diras '''MSZKA KROL POLSKI''' (Mszka – Mjeŝko – la reĝo de Pollando aŭ la reĝo pola, ĉar ambaŭ vortoj samformas) <ref>http://www.rp.pl/artykul/120621,120753_Blogoslawienstwo_Mieszkowi.html ''Beno al Mjeŝko'', pollingve</ref>. La landon de polanoj ekde la [[14-a jarcento]] oni nomis Malnovpollando, poste Grandpollando, kompare al la sudaj teritorioj nomataj Malgrandpollando. Alilingvaj nomoj de Pollando, ekz. [[persa lingvo|persa]] ''Laĥistan'', [[litova lingvo|litova]] ''Lenkija'' kaj [[hungara lingvo|hungara]] ''Lengyelorszag'', devenas verŝajne de la nomo de la gento laĥoj (aŭ lendianoj), loĝinta en sud-orienta Pollando. La vorto ''Polacy'' (poloj) en latina formo ''Polani, Poleni, Poloni'' aperis la unuan fojon en tekstoj de [[Adalberto el Prago|Sankta Adalberto]] verkitaj ĉirkaŭ la jaro 1000. Dum longa tempo per la vorto “polo” oni nomis nur [[nobelaro|nobelojn]], sendepende de iliaj etnaj devenoj. La vorto “[[respubliko]]” estas tradukata al la pola lingvo dumaniere: * kiel ''[[Rzeczpospolita]]'' – ĝi estas traduko de la latina, kutime uzata nur kiam oni parolas pri Pola Respubliko; tiel Pollandon la unuan fojon nomis kronikisto [[Wincenty Kadłubek]]; * kiel ''republika'' – ĝi estas kopio de la latina ''res publica'' kaj ne uzatas rilate al Pollando. == Historio == {{Polahistorio}} === Praa historio de pola teritorio === Dum [[antikva epoko]] la terenoj de nuntempa Pollando estis loĝataj de diversaj gentoj. Daŭre oni disputas pri etnaj kaj lingvaj apartenoj de tiuj grupoj, ĉefe pri deveno kaj ekspansio de [[slavoj]]. En [[1933]] en Biskupin oni trovis restaĵojn de ligna setlejo, establita ĉirkaŭ la jaro [[-738]] kaj rilata al [[soraboj|soraba kulturo]]. === Piasta dinastio === [[Dosiero:Polska 960 - 992.svg|eta|250px|maldekstra|Supozata grandeco de la lando de [[Mjeŝko la 1-a (Pollando)|Mjeŝko la 1-a, la unua pola duko]]]] [[Dosiero:Polska WladLokietka (1275-1300).png|thumb|400px|maldekstra|Mapo de Pollando dum la regado de [[Ladislao la 1-a (Pollando)]] ([[Ladislao la Ulnolonga]])(dum la jaroj: 1275–1300)]] En la [[10-a jarcento]] Pollando formiĝis kiel unueca teritorio. La unua, historie atestita reganto de ĝi estis [[Mjeŝko la 1-a (Pollando)|Mjeŝko la 1-a]], kiu en [[966]] akceptis bapton. Tio komencis luktojn kontraŭ la slava pagana religio kaj kristanigon de la socio. La unua [[Listo de reĝoj de Pollando|reĝo de Pollando]] estis filo de Mjeŝko la 1-a – [[Boleslao la 1-a (Pollando)|Boleslao la Brava]]. En [[1138]] post la morto de [[Boleslavo la 3-a (Pollando)|Boleslavo la 3-a]] Pollando estis dividita de liaj filoj. Tiel komenciĝis preskaŭ 200-jara [[Pollando dum feŭda dispartigo|feŭda dispartigo]] de la lando. [[Pollando dum feŭda dispartigo|Feŭda dispartigo]] estis periodo en la historio de Pollando, kiu konvencie daŭris ekde 1138 ĝis la kronado de Ladislao la 1-a en 1320. Karakteriza kvalito de tiu periodo estis progresanta diserigo de la pola ŝtato al ĉiam pli etaj, grandparte sendependaj, feŭdaj teroj. La procezo estis ligita multobliĝo de la dinastio de Piastoj, kies ĉiu ano, laŭ la pola kutimjuro, havis la rajton posedi parton de la patra heredaĵo. Similaj procezoj okazis en la historio de la piasta lando jam antaŭe, sed tiam oni sukcesis ilin frue bremsi. En la [[13-a jarcento]] du sileziaj regantoj - [[Henryk la 1-a Brodaty|Henriko la 1-a]] kaj Henriko la 2-a – unuigis du feŭdajn partojn, [[Silezio]]n kaj [[Malgrandpollando]]n, sed post [[Mongoloj|mongolaj]] atakoj kaj la bataloj ĉe Chmielnik kaj [[Legnica]] en [[1241]] ilia ŝtato denove dispeciĝis. Unuiĝon de la lando efektivigis [[Ladislao la 1-a (Pollando)|Ladislao la 1-a]], kiu en [[1320]] iĝis reĝo de Pollando. Lia filo, [[Kazimiro la 3-a (Pollando)|Kazimiro la Granda]], efike plifortigis signifon de Pollando en la regiono, pligrandigis ĝian teritorion, subskribis diversajn [[pakto|defendopaktojn]] kaj faris diversajn enlandajn reformojn, ĉefe en konstruado kaj ekonomio. Post lia seninfana morto la dinastio de Piastoj kiel regantoj de Pollando malaperis. La ''[[Szlachta]]'' {{prononco|''ŝ''laĥta}} estis laŭleĝe privilegiita nobela klaso en la [[Krono de la Regno de Pollando|Reĝlando Pollando]]. Ĝi gajnis instituciajn privilegiojn inter 1333 kaj 1370 dum la regado de [[Kazimiro la 3-a (Pollando)|Kazimiro la 3-a]] (la Granda), kaj post 1413 ankaŭ enhavis nobelaron de Litovio. === Jogajlida dinastio === [[Dosiero:Rzeczpospolita.png|eta|250px|maldekstra|[[Respubliko de Ambaŭ Nacioj]]]] Dum la regado de [[Jogajlidoj]] Pollando faris [[Pola-Litova Unio|union kun Litovio]]. En [[1410]], dum la [[batalo de Grunwald]], unuiĝinta pola-litova armeo havis grandiozan venkon super la [[Ordeno de germanaj kavaliroj|Kruckavalira Ordeno]], kiu minacis ambaŭ landojn. Post la dektrijara milito la Ordeno fariĝis [[vasalo|vasallando]] de Pollando. Tiutempe okazis rapida evoluo de pola kulturo, scienco kaj ekonomio, danke al gravuloj kiel [[Koperniko]] kaj [[Jan Kochanowski]]. Kutima estis ankaŭ religia toleremo. Komence de la [[16-a jarcento]] oni kreis la unuajn trupojn de polaj [[husaro]]j, rajdantoj kiuj venkis plurajn batalojn. En la jaroj [[1474]]-[[1569]] Pollando kaj Litovio estis celoj de 75 invadoj<ref>Davies, Brian: ''State and Society on the Black Sea Steppe,1500–1700''</ref>. === Respubliko de Ambaŭ Nacioj === {{Ĉefartikolo|Respubliko de Ambaŭ Nacioj}} En [[1569]] post la Lublina Unio estis establita [[Respubliko de Ambaŭ Nacioj]]. Post la morto de la lasta jogajlido oni decidis en la jaro [[1573]] pri libera elektado de la reĝoj. Tiutempa respubliko, precipe danke al leĝodecido pri religiaj liberoj, estis nomata “la azilo de herezuloj”; ĉi tien fuĝis persekutataj en Okcidenta Eŭropo [[menoanismo|menoanistoj]], [[hugenotoj]] el [[Francio]] kaj [[Judismo|judoj]] forpelitaj el [[Hispanio]] de [[inkvizicio]]. Nobelaro en Pollando, pli multnombra ol okcidente, utiligis la privilegiojn de tiel nomata Ora Nobela Libereco. En tiu periodo, nomita pola Ora Epoko, la respubliko pligrandiĝis kaj fariĝis la plej granda lando en Eŭropo. En la [[17-a jarcento]] la respubliko eniris konflikton kontraŭ [[Svedio]] ([[Sveda diluvo]]), [[Kozakoj]] (ribelo de Ĥmjelnicki) kaj Rusio (pola-rusa milito 1654-1667). Kaj la konfliktoj, kaj mallerta regado kaŭzis poioman kadukiĝon de la lando. Malgraŭ tio, [[Johano la 3-a Sobieski]] kapablis venki turkan armeon dum la [[batalo de Vieno|batalo]] de [[Vieno]] en [[1683]]. Fine de la [[18-a jarcento]] estis streboj reformi la ŝtaton. La lasta reĝo de Pollando, [[Stanislao Aŭgusto Poniatowski]], establis en [[1773]] la [[Komisiono de Nacia Edukado|Komisionon de Nacia Edukado]], kaj en [[1791]] la Kvarjara Sejmo akceptis la Konstitucion Tria de Majo. === Dispartigoj kaj la sekvo === {{Ĉefartikolo|Dispartigoj de Pollando|Kongresa Pollando}} [[Dosiero:Polska 1907 adm-light-frame.png|eta|200px|Administra divido de Pola Reĝlando en 1907]] Tri [[dispartigoj de Pollando]] (en la jaroj [[1772]], [[1793]] kaj [[1795]]) fiaskigis la provojn ripari la ŝtaton. La Respubliko de Ambaŭ Nacioj ĉesis ekzisti kaj ĝian teritorion dividis inter sin [[Rusia Imperio|Rusio]], [[Reĝlando Prusio|Prusio]] kaj [[Aŭstrio]]. Dum la dependeca epoko poloj penis armite kaj politike ĉiel agadi por regajni la sendependecon. En [[1807]] [[Napoleono Bonaparte]] establis [[Varsovia Duklando|Varsovian Duklandon]], subordigitan al Francio, tamen en [[1815]] dum la [[Viena kongreso]] la venkintoj de la napoleonaj militoj decidis ĝin dividi. El la orienta parto de Varsovia Duklando estis kreita tiel nomata [[Kongresa Pollando|Kongresa Reĝlando]], havanta sian propran konstitucion kaj regata de rusa [[caro]]. En la jaroj [[1830]]-[[1831]] okazis la [[Novembra ribelo]] de la pola nacio. En la dua duono de la [[19-a jarcento]] aŭtonomion gajnis [[Galicio]], troviĝanta en Aŭstrio. Ĝis [[1846]] ekzistis [[Libera Urbo Krakovo]], post la krakova ribelo aligita al Aŭstrio. En Prusio ekzistis [[Granda Poznana Duklando]], nuligita post la grandpollandaj ribeloj en la jaroj 1846 kaj 1848. En [[1863]] komenciĝis la [[Januara Ribelo]], kiu daŭris pli ol unu jaron. === Dua Pola Respubliko === [[Dosiero:RzeczpospolitaII.png|eta|200px|[[Dua Pola Respubliko]]]] [[Dosiero:Polska II RP gestosc zaludnienia.jpg|eta|200px|Loĝdenso kaj landlimoj de Pollando en la jaro 1930]] {{Ĉefartikolo|Dua Pola Respubliko}} Post la [[unua mondmilito]] venkinta [[Triopa Entento]] aprobis la planon krei sendependan polan ŝtaton, kiu troviĝis en la 13-a punkto de [[14 punktoj de Wilson|programo]] de [[Usono|usona]] prezidanto [[Woodrow Wilson]]. Oficiale oni opinias, ke Dua Pola Respubliko kreiĝis la {{daton|11|novembro|1918}}, kiam militan potencon en [[Varsovio]] transprenis [[Józef Piłsudski]]. Pro venkita [[pola-bolŝevika milito]] Pollando konservis sian suverenecon kaj malebligis al komunistoj antaŭeniri okcidenten. En [[1921]], rezulte de tri [[sileziaj ribeloj]] al Pollando estis aligita parto de la ĝistiama [[Supra Silezio]]. Komence la Dua Respubliko estis demokratia respubliko kun multpartia parlamenta-kabineta reĝimo. La politika sistemo draste ŝanĝiĝis pro la [[maja renverso]] en [[1926]]. Tiam estis enkondukita la prezidanta-aŭtoritata reĝimo. La [[maja puĉo]] (maja ŝtatrenverso, maja atenco; pole: ''przewrót majowy'' aŭ ''zamach majowy'') estis [[puĉo]] realigita en Pollando de marŝalo [[Józef Piłsudski]] inter la 12-a kaj 14-a de majo 1926. La puĉo forigis la registaron de prezidanto [[Stanisław Wojciechowski]] kaj ĉefministro Wincenty Witos. Establita estis nova registaro gvidata de [[Kazimierz Bartel]], profesoro de Lviva Politekniko. Komence oni proponis la prezidantecon al Piłsudski, sed li rifuzis favore al [[Ignacy Mościcki]]. Piłsudski tamen restis la plej influa politikisto en Pollando kaj estis "griza eminenco" ĝis sia morto en 1935. En septembro [[1939]] okazis invado fare de la [[Tria Regno]] kaj [[Sovetunio]] [[Invado en Pollando|al Pollando]], kiuj la {{daton|28|septembro|1939}} fiksis komunan landlimon konforme al [[Pakto Ribbentrop-Molotov]]. Ambaŭ [[okupado|okupantoj]] kondukis persekutan politikon kontraŭ civitanoj de Pollando. La provincoj pomeria, silezia, poznana kaj lodza, la regiono de [[Suwałki]], norda kaj okcidenta partoj de Mazovio kaj okcidentaj partoj de la provincoj krakova kaj kielca fariĝis partoj de la Tria Regno. El centra parto de la lando [[Adolf Hitler]] decidis krei apartan administran unuon, kontrolatan de germanoj – Ĝeneralan Gubernion. La ceteran teritorion de Pollando aneksis Sovetunio. Formale la tereno fariĝis parto de Sovetunio surbaze de [[plebiscito]]j en Okcidenta Belorusio kaj Okcidenta Ukrainio, kaj sekve – anekso per leĝdono de la Plej Alta Konsilantaro de Sovetunio. Respektivajn leĝodonojn decidis Hitler pri kreo de la Ĝenerala Gubernio. Ĉiuj leĝoj, kiuj decidis pri teritorioj de sendependa Pollando estis kontraŭa Haga Konvencio subskribita de ambaŭ okupantoj, kaj laŭ la internacia leĝo – nevalidaj. La okupantoj decidis, ke la {{daton|28|septembro|1939}} post kapitulacio de Varsovio la pola ŝtato ĉesis ekzisti. Dum la dua mondmilito laŭleĝa registaro de Pollando funkciis en ekzilo. Ĝia administra reprezentanto ene de la pola teritorio estis [[Pola Partizana Ŝtato]], kaj la reprezentanto armea – [[Armia Krajowa]] (la Landa Armeo). Konforme al decidoj de teherana, [[Jalta konferenco|jalta]] kaj [[Potsdama konferenco|potsdama]] konferencoj, post la dua mondmilito, [[Pola Popola Respubliko]] ricevis centrajn kaj okcidentajn terenojn de la Dua Respubliko kaj tiel nomatajn ''regajnitajn teritoriojn'' (ĝis la rivero [[Odra]]; krome sudan [[Orienta Prusio|Orientan Prusion]] kaj [[Gdansko]]n). La terenoj troviĝantaj oriente de [[Curzon-linio]] fariĝis partoj de Sovetunio. === Pola Popola Respubliko === {{Ĉefartikolo|Pola Popola Respubliko}} * [[Letero de 34]] * [[Letero de 59]] === Tria Pola Respubliko === {{Ĉefartikolo|Solidareco (Pollando)|Listo de prezidantoj de Pollando}} Fine de 1988 en multaj lokoj de Pollando okazis strikoj, kiujn malforta, komunisma reĝimo ne povis estingi. En tiu situacio ŝtataj oficialuloj decidis diskuti kun [[Lech Wałęsa]] kaj aliaj reprezentantoj de [[Solidareco (Pollando)|Solidareco]]. Rezulte de tio la sindikato estis leĝe registrita kaj oni permesis al membroj de Solidareco kundebati pri la estonto. Tiuj debatoj estas konataj kiel [[Ronda Tablo (Pollando)|Ronda Tablo]]. Tiam oni decidis, ke opoziciantoj povos havi deputitojn al [[Sejmo (Pollando)|Sejmo]] kaj [[Senato (Pollando)|Senato]], estos kreitaj liberaj [[amaskomunikiloj]] kaj opoziciantoj ne plu estos persekutataj. La unua libera baloto okazis la 4-an kaj la 18-an de junio [[1989]]. Solidareco gajnis la plej altan eblan (laŭ interkonsento kun komunistoj) rezulton, t.e. 35% de sejmaj deputitoj. La {{daton|24|aŭgusto|1989}} kreiĝis la unua demokratia [[registaro]] de [[Tadeusz Mazowiecki]]. Unu jaron poste [[Lech Wałęsa]] fariĝis prezidanto de la respubliko. Dum la unuaj jaroj de la Tria Pola Respubliko la aŭtoritatoj efektivigis diversajn ŝanĝojn kaj reformojn. Krom la nomo, ŝanĝiĝis ankaŭ la blazono al [[blazono de Pollando|blanka aglo kun krono]] kaj nuliĝis unupartieco. En 1990 estis akceptita ekonomia reformaro, konata kiel “plano de [[Leszek Balcerowicz|Balcerowicz]], kiu enkondukis [[merkata ekonomio|merkatan ekonomion]]. En 1997 pola ŝtatestro akceptis novan [[Konstitucio de Pola Respubliko|konstitucion]], kiu ĝis nun validas. Ekde la formiĝo en 1989 la Tria Pola Respubliko signife evoluis socie kaj ekonomie. Dum la unuaj dudek jaroj de ĝia ekzisto la ĉefaj celoj de la [[Listo de ĉefministroj de Pollando|registaroj]] estis membriĝi en [[NATO]] (kio okazis en 1999) kaj en [[Eŭropa Unio]] (2004). Pollando ludas gravan rolon en pligrandigita unio, kion atestas elekto de [[Jerzy Buzek]] kiel prezidanto de [[Eŭropa Parlamento]]. La unua [[prezidanto de Pollando|prezidento]] de la Tria Respubliko estis [[Wojciech Jaruzelski]], elektita per parlamento. La unua prezidento de Pollando elektita per popolo estis [[Lech Wałęsa]], estinta prezidento en 1990-1995. En 1995-2005 (du oficperiodoj) prezidento de Pollando estis [[Aleksander Kwaśniewski]]. En jaro [[2005]] estis elektita nova prezidento [[Lech Kaczyński]]. Tiu bedaŭrinde mortis la [[10-a de aprilo|10-an de aprilo]] [[2010]] apud [[Smolensk]] dum [[Kraŝo de la pola prezidenta aviadilo en 2010|kraŝo de la pola prezidenta aviadilo]]. Dum somero de jaro 2010 estis elektita nova prezidanto: [[Bronisław Komorowski]]. En jaro [[2012]] Pollando kun Ukrainio organizos [[Eŭropa Futbal-Ĉampionado 2012|Eŭropan Futbal-Ĉampionadon 2012]]. == Geografio == Pollando estas la naŭa plej granda lando en Eŭropo. En suda parto de lando estas montaroj, kie estas ankaŭ plej alta pola monto [[Rysy]]. Plej gravaj riveroj estas [[Vistulo]], [[Odra]] kaj [[Okcidenta Bugo]]. Aliaj riveroj estas [[Narevo]], ties alfluanto [[Vkra]] kaj aliaj. === Klimato === Klimato de Pollando estas influita de okcidento de apudmara klimato kaj de oriento de kontinenta klimato. Averaĝaj januaraj temperaturoj estas -1&nbsp;°C, juliaj 19&nbsp;°C.<ref>http://www.turistika.cz/polsko</ref> === Naturo === ==== Naciaj parkoj ==== * [[Arbaro de Białowieża]] * [[Nacia Parko Kampinos]] == Administra divido == {{Ĉefartikolo|Provinco (Pollando)|Distrikto (Pollando)|Komunumo (Pollando)}} [[Dosiero:Znak F-3.svg|eta|dekstra|La [[trafiksigno]] informanta pri transiro de provinca limo en Pollando ([[Silezia Provinco]], [[distrikto Częstochowski]], komunumo Kruszyna)]] La administra divido de Pollando ŝanĝiĝis plurfoje. Depost la dua mondmilito reformoj de la sistemo okazis en la jaroj: 1946, 1950, 1957, 1975, kaj la lasta - kiu validas de la {{dato|1|januaro|1999}}. La divido estas trigrada. Provincoj estas dividitaj al distriktoj, kaj tiuj - al komunumoj: * '''la 1-a grado''': 16 [[Provinco (Pollando)|provincoj]] * '''la 2-a grado''': 379 [[Distrikto (Pollando)|distriktoj]] ** 65 urbaj distriktoj, urboj havantaj la rangon de distrikto (komunumo kun urba statuso, kiu plenumas taskojn de distrikto) ** 314 eksterurbaj distriktoj (kiuj konsistas el kelkaj aŭ dekkelkaj najbaraj komunumoj) * '''la 3-a grado''': 2479 [[Komunumo (Pollando)|komunumoj]] ** 306 urbaj komunumoj (komunumo, kiu troviĝas ene de administraj limoj de urbo) ** 597 urb-vilaĝaj komunumoj (komunumo, en kiu troviĝas urbo kaj kelkaj vilaĝoj) ** 1576 vilaĝaj komunumoj (komunumo, kiu en sia teritorio ne havas urbon). En Esperanto por pola provinco oni foje uzas la poldevenan vorton '''vojevodio''' (pole: ''województwo'') kaj por distrikto - '''poviato''' (pole: ''powiat''). La vorto vojevodio devenas de la nomo de ĝia estro - vojevodo, kio signifas laŭvorte "armeestro". === Provincoj de Pollando === [[Dosiero:Provincoj de Pollando.svg|dekstra|eta|400px|<center>mapo de la [[Provinco (Pollando)|provincoj]] en Pollando]] [[Dosiero:POL województwo podkarpackie COA.svg|20px]] [[Ĉekarpata Provinco]] (województwo podkarpackie) [[Dosiero:POL województwo wielkopolskie COA.svg|20px]] [[Grandpollanda Provinco]] (województwo wielkopolskie) [[Dosiero:POL województwo kujawsko-pomorskie COA.svg|20px]] [[Kujavia-Pomeria Provinco]] (województwo kujawsko-pomorskie) [[Dosiero:POL województwo łódzkie COA.svg|20px]] [[Lodza Provinco]] (województwo łódzkie) [[Dosiero:POL województwo lubelskie COA.svg|20px]] [[Lublina Provinco]] (województwo lubelskie) [[Dosiero:POL województwo lubuskie COA.svg|20px]] [[Lubuŝa Provinco]] (województwo lubuskie) [[Dosiero:POL województwo małopolskie COA.svg|20px]] [[Malgrandpollanda Provinco]] (województwo małopolskie) [[Dosiero:POL województwo dolnośląskie COA.svg|20px]] [[Malsuprasilezia Provinco]] (województwo dolnośląskie) [[Dosiero:POL województwo mazowieckie COA.svg|20px]] [[Mazovia Provinco]] (województwo mazowieckie) [[Dosiero:POL województwo zachodniopomorskie COA.svg|20px]] [[Okcidentpomeria Provinco]] (województwo zachodniopomorskie) [[Dosiero:POL województwo opolskie COA.svg|20px]] [[Opola Provinco]] (województwo opolskie) [[Dosiero:POL województwo podlaskie COA.svg|20px]] [[Podlaĥia Provinco]] (województwo podlaskie) [[Dosiero:POL województwo pomorskie COA.svg|20px]] [[Pomeria Provinco]] (województwo pomorskie) [[Dosiero:POL wojewodztwo świętokrzyskie COA.svg|20px]] [[Sanktakruca Provinco]] (województwo świętokrzyskie) [[Dosiero:POL województwo śląskie COA.svg|20px]] [[Silezia Provinco]] (województwo śląskie) [[Dosiero:Warminsko-mazurskie herb.svg|20px]] [[Varmia-Mazuria Provinco]] (województwo warmińsko-mazurskie) == Demografio == {{Plej grandaj urboj de Pollando}} [[Armenoj en Pollando]] estas unu el naŭ laŭleĝe agnoskitaj naciaj minoritatoj en [[Pollando]], estanta parto de Armena diasporo, loĝanta dise en la tuta lando, asimiligita kun plurjarcenta tradicio de setliĝo sur la teritorioj de la [[Respubliko de Ambaŭ Nacioj]]. Plimulto de armenoj setliĝintaj en Pollando okupiĝis pri [[komerco]] kun Azio kaj rapide ĝin dominis. Aliaj laboris kiel ormetiistoj, ofte produktante grandiozajn objektojn. Aliaj evoluigis produktadon de [[dio]]j. Plimulto de polaj armenoj estis bone edukita. Danke al siaj komercaj kontaktoj kun [[Azio|Oriento]] ili scipovis paroli [[orientalistiko|orientajn lingvojn]], kion ofte profitis polaj reĝoj kaj polaj senjoroj – plimulto de oficialaj misioj al [[Turkio]] aŭ [[Persio]] estis priservata de armenoj. Riĉaj armenaj komercistoj kelkiam pruntedonis monon al ĉiam suferantaj pro manko de mono polaj reĝoj. Oni ofte emfazas unuavican rolon de armenoj en orientalismigo de la pola [[nobelo|nobela]] kulturo. Ĝuste armenoj kunkreis sarmatismon, venigante al Pollando interalie nedisigeblan atributon de sarmato – kontuŝan veston, popularan armenan [[sabro]]n aŭ plurajn ekzotajn spicaĵojn kaj ornamaĵojn. == Kulturo == {{Ĉefartikolo|Kulturo de Pollando}} La '''kulturo de Pollando''' estas tre ligita kun ties historio interplektita de 1000 jaroj.<ref> Adam Zamoyski, The Polish Way: A Thousand Year History of the Poles and Their Culture. 1993, Hippocrene Books, Poland, ISBN 0-7818-0200-8 [https://www.amazon.co.uk/Polish-Way-Thousand-History-Culture/dp/0781802008] Alirita la 24an de Aŭgusto 2018. </ref> Ties unika karaktero disvolviĝis kiel rezulto de komplika geografia situo de Pollando en la kuniĝejo de [[Okcidenta Eŭropo|Okcidenta]] kaj [[Orienta Eŭropo]]j. Laŭ la tempopaŝo, la pola kulturo estis profunde influita de ties ligiloj kun la germana, latinida kaj bizanca mondoj, kiel ankaŭ la kontinua dialogo kun multaj aliaj etnaj grupoj kaj la minoritatoj kiuj loĝis kaj loĝas en Pollando.<ref> Ministerio de Eksterlandaj Aferoj de Pollando, 2002–2007, AN OVERVIEW OF POLISH CULTURE. Alirita 12-13-2007. </ref> La popolo de Pollando konsideriĝis tradicie gastema al la eksterlandaj artistoj kaj ema sekvi la kulturajn kaj artajn tendencojn en aliaj landoj. En la 19-a kaj 20-a jarcentoj, la poloj fokusiĝis al la kulturaj aferoj ofte hegemonie super la politika kaj ekonomia aktivaĵo. Tiuj faktoroj kontribuis al la multflanka naturo de la polaj artoj, kun multaj kompleksaj nuancoj. La pola kulturo estis influita kaj de la orienta kulturo kaj de la okcidenta. Aktuale, tio evidentiĝis en ties [[arkitekturo]], [[folkloro]] kaj [[arto]]. La teritorioj de la iama kaj de la nuna Pollando estas la naskoloko de diversaj konataj gravuloj, kiel [[Marie Curie]], [[Frédéric Chopin]], kaj [[Nikolao Koperniko]], la papo [[Johano Paŭlo la 2-a]], [[Lech Wałęsa]], [[Joseph Conrad]] kaj [[Ŝimon Peres]], inter aliaj. === Literaturo === {{Ĉefartikolo|Pola literaturo}} [[Dosiero:6 Warszawa 228.jpg|eta|250px|maldekstra|La palaco de Krasiński en Varsovio, kiel parto de la nacia biblioteko, konservas malnovajn polajn eldonaĵojn.]] [[Dosiero:Krakau Markt.jpg|eta|250px|maldekstra|La ĉefa foirplaco de [[Krakovo]] estas kultura centro de tiu malnova urbo.]] Pola literaturo en la [[mezepoko]] estis kreata sub forta influo de okcidentaj landoj kaj kristanismo. Ĝis la fino de la [[12-a jarcento]] ĝi estis nur [[latino|latinlingva]] kaj tre ofte [[Anonymus|anonima]]. En la dua periodo (inter la 12-a kaj la 14-a jc.) aperis la unuaj verkoj en la nacia lingvo (ekz. ''Psalmaro floriana''). Pollingvaj literaturaĵoj estis multe pli kutimaj ekde ĉirkaŭ 1543, kiam grandan renomon ĝuis verkistoj [[Mikołaj Rej]], [[Andrzej Frycz Modrzewski]], [[Stanisław Hozjusz]] kaj aliaj. En la 17-a jarcento gravis religiaj verkoj de inter alie de [[jezuitoj]], poezio esprimanta vanton de ĝismortaj kvalitoj kaj forpasadon de amo kaj feliĉo. Koncepteman poezion verkis [[Jan Andrzej Morsztyn]]. En [[baroko|baroka]] verkaro apartiĝas ankaŭ karikatura literaturo - [[satiro]]j, groteskaĵoj kaj parodioj. La epoko de [[klerismo]] komenciĝis en la unua duono de la [[18-a jarcento]]. En ĝi gravan parton okupis tekstoj pri civitanaj kaj politikaj temoj. Pri tia verkado okupiĝis inter alie [[Ignacy Krasicki]] kaj [[Adam Naruszewicz]]. Tiuj verkistoj (samkiel [[Franciszek Bohomolec]], [[Julian Ursyn Niemcewicz]] kaj [[Franciszek Zabłocki]]) estis adeptoj de [[klasikismo]], siajn verkojn ligantaj kun [[antikvo]]. Krom ĝi funkciis sentimentismo, en kies kadroj verkadis inter alie [[Franciszek Karpiński]] kaj [[Franciszek Dionizy Kniaźnin]]. La plej popularaj verkospecoj estis [[odo]]j, idiliaj verkoj, [[fabelo]]j kaj satiroj. La perdo de sendependeco en [[1795]] signife influis ankaŭ polan romantikisman literaturon, kiu de nun servis kiel subtenanto de nacia konscio. En la post-[[Dispartigoj de Pollando|dispartiga]] periodo oni volonte kolektis popolajn fabelojn, legendojn kaj kantojn (grandan laboron ĉi-kampe plenumis pola [[Etnografio|etnografo]] [[Oskar Kolberg]]). La literaturistan situacion draste ŝanĝis malsukceso de la [[novembra ribelo]]: la verkado dividiĝis al enlanda: historiaj [[romano]]j de [[Józef Ignacy Kraszewski]], nobelaj babilaĵoj de [[Henryk Rzewuski]], moralecaj [[komedio]]j de [[Aleksander Fredro]] kaj eksterlanda, elmigra, kie kreiĝis tre gravaj verkoj de [[Adam Mickiewicz]] (ekz. [[Sinjoro Tadeo]], pola nacia [[epopeo]]), [[Juliusz Słowacki]] (''Kordian''), [[Zygmunt Krasiński]] (''Ne-dia komedio''). La jaro [[1864]] (malsukceso de la [[januara ribelo]]) ofte estas taksata kiel komenco de [[pozitivismo]] en Pollando. En tiu tempo ŝanĝiĝs la rolo, kiun havis literaturo. Ĝi devis esti ĉefe utila, reagi al aktualaj eventoj kaj sociaj problemoj. La rolo de poezio malgrandiĝis (kvankam daŭre aperadis, verkata inter alie de [[Maria Konopnicka]] kaj [[Adam Asnyk]]) kaj la ĉefa stilo de verkoj estis realisma romano (ekz. ''Nad Niemnem'' de [[Eliza Orzeszkowa]], [[Lalka]] de [[Bolesław Prus]]) kaj tendenca romano (ekz. ''Dziadunio'' de Kraszewski, ''Pan Graba'' de Orzeszkowa). Verkataj estis multaj [[novelo]]j ([[Maria Konopnicka|Konopnicka]], [[Henryk Sienkiewicz|Sienkiewicz]], [[Bolesław Prus|Prus]]) kaj historiaj romanoj: ''Faraono'' de Prus, ''Potop'' kaj ''[[Quo vadis?]]'' de [[Henryk Sienkiewicz]]. Sekva epoko estis tiel nomata ''Juna Pollando'', en kiu grava estis eksterordinareco de artisto. Ties slogano diris, ke "la arto estas kreata por la arto mem", tial ne plu oni rigardis civitanajn servojn de la literaturo, sed individuismon kaj internajn travivaĵojn de la aŭtoro. Tiam verkadis [[Jan Kasprowicz]], [[Tadeusz Miciński]], [[Leopold Staff]], [[Stanisław Wyspiański]], [[Stefan Żeromski]] kaj [[Stanisław Przybyszewski]]. ==== 20-a jarcento ==== En la 20-a jarcento estis tri poloj, kiuj gajnis la [[Nobel-premio pri literaturo|Nobel-premion pri literaturo]]: [[Henryk Sienkiewicz]], [[Władysław Reymont]], [[Czesław Miłosz]] kaj [[Wisława Szymborska]]. Aliaj tre gravaj verkistoj estas [[Stanisław Ignacy Witkiewicz|Witkacy]], [[Bruno Schulz]] kaj [[Witold Gombrowicz]], kiujn oni alkalkulas al avangardistoj; [[sciencfikcio|sciencfikcia]] verkisto [[Stanisław Lem]], kiu en siaj verkoj antaŭvidis tre multajn sciencajn malkovrojn, kiuj poste evidektiĝis faktaj: [[biotekniko]], [[interreto]], virtuala realeco; raportisto [[Ryszard Kapuściński]], kies bildigoj de aliaj kulturoj kaj nacioj estas tre sestimataj tutmonde kaj tradukataj al aliaj lingvoj. Aliaj gravaj verkistoj estas: [[Zbigniew Herbert]], [[Sławomir Mrożek]], [[Jarosław Iwaszkiewicz]], [[Leopold Tyrmand]], [[Stefan Chwin]], [[Jerzy Prokopiuk]], [[Robert Stiller]], [[Andrzej Waligórski]], [[Maria Pawlikowska-Jasnorzewska]], [[Julian Tuwim]], [[Ferdynand Goetel]], [[Piotr Kuncewicz]], [[Paweł Jasienica]], [[Stanisław Jerzy Lec]], [[Tadeusz Boy-Żeleński]], [[Tadeusz Różewicz]], [[Józef Mackiewicz]], [[Andrzej Bobkowski]], [[Zofia Nałkowska]], [[Krzysztof Kamil Baczyński]], [[Stanisław Barańczak]], [[Adam Zagajewski]], [[Tadeusz Konwicki]], [[Stefan Wiechecki]], [[Marcin Świetlicki]], [[Andrzej Stasiuk]], [[Eustachy Rylski]] kaj [[Jerzy Sosnowski]]. === Muziko === {{Ĉefartikolo|Pola muziko}} [[Dosiero:Lutoslawski2.jpg|eta|dekstra|Witold Lutosławski, pola komponisto]] Plej ofte menciataj polaj komponistoj de klasika muziko estas<ref>http://www.mytopdozen.com/Best_Polish_Composers.html Listo de polaj pomponistoj plej ofte menciataj en interreto</ref>: [[Fryderyk Chopin]], [[Karol Szymanowski]], [[Krzysztof Penderecki]], [[Zbigniew Preisner]], [[Wojciech Kilar]], [[Ignacy Jan Paderewski]], [[Henryk Wieniawski]], [[Krzysztof Komeda]], [[Andrzej Panufnik]], [[Stanisław Moniuszko]], [[Jan Kaczmarek]] kaj [[Witold Lutosławski]]. Inter plej famaj nuntempaj polaj muzikaj grupoj apertenas: [[Lady Pank]] kaj [[Manchester (muzika grupo)|Manchester]]. === Kino === {{Ĉefartikolo|Polaj filmoj}} Polaj [[reĝisoro]]j, kies filmoj kandidatiĝis por [[Oskar-premio]] en la kategorio de neanglaningvaj filmoj, estas: [[Jerzy Antczak]], [[Sławomir Fabicki]], [[Feliks Falk]] (dufoje), [[Robert Gliński]], [[Jerzy Hoffman]], [[Andrzej Jakimowski]], [[Jerzy Kawalerowicz]] (trifoje), [[Dorota Kędzierzawska]], [[Krzysztof Kieślowski]] (trifoje), [[Jan Jakub Kolski]], [[Andrzej Kotkowski]], [[Kazimierz Kutz]] (dufoje), [[Witold Leszczyński]], [[Juliusz Machulski]], [[Czesław Petelski]], [[Magdalena Piekorz]], [[Radosław Piwowarski]], [[Roman Polański]], [[Jerzy Stuhr]], [[Piotr Trzaskalski]], [[Andrzej Wajda]] (sepfoje), [[Leszek Wosiewicz]] kaj [[Krzysztof Zanussi]] (kvarfoje). === Kuirarto === [[Dosiero:Pierogi frying.jpg|eta|dekstra|''Pierogi'' – polaj ravioloj]] [[Dosiero:Kotlet schabowy.jpg|eta|dekstra|Panerumita kotleto]] La kreiĝon de tipa, pola kuirarto forte influis historia evoluo. La teritorion de Pola Respubliko enloĝis diversaj nacioj kaj tre fortas kuirartaj influoj ĉefe orientaj (tataraj-turkaj, antaŭe mongolaj), rutenaj, germanaj, francaj, italaj kaj judaj. La plej popularaj polaj pladoj estas samtempe tre popularaj en la najbaraj landoj. Inter ili menciindas: ''pierogi'' (pola versio de [[varenikoj]], ravioloj ktp.), [[Kaĉo (manĝaĵo)|kaĉoj]], farĉitaj terpombuloj, supoj (el acida brasiko aŭ milio, [[barĉo]], [[pizosupo]], [[nigra supo]], [[buljono]], supo el acidigita faruno), manĝaĵoj el [[terpomo]]j kaj [[brasiko]]j (ekz. [[bigoso]], [[brasika rulaĵo]]), bakaĵoj, pano, kukoj (ekz. [[mielkuko]]j kaj [[benjeto]]j), produktaĵoj el [[kazeo]], viandoj (ĉefe porka, koka kaj bova). Malpli oftas sur pola tablo fiŝoj. Inter tipe polaj specialaĵoj menciindas la kukoj [[faworki]], [[pola griza saŭco]] kaj [[bigoso]]. Ordinara alkoholaĵo estas [[vodko]] (ekz. fama [[żubrówka]]) - multe pli ofte drinkata ol [[medo]], kiun tamen oni opinias tradicia pola alkoholaĵo. Tiuj fortaj alkoholaĵoj tamen pli kaj pli cedas sian lokon al [[lupolo|lupola]] hela [[biero]]. En Pollando oni povas aĉeti multajn bierojn, inter plej famaj polaj bieroj apartenas [[Tyskie]] kaj [[Żywiec (biero)|Żywiec]]. Multe malpli populara estas [[vino]] – kutime eksterlanda, ĉar pro netaŭga klimato ekzistas nur kelkaj polaj vinfarejoj. Tre populara trinkaĵo estas nigra [[teo]] trinkata ofte kun sukero kaj citrono. Ĝi venis el Anglio danke al nederlandaj komercistoj, tuj post kiam ĝi aperis en okcidenta Eŭropo. Ĝia vera populariĝo okazis tamen en la 19-a jarcento danke al rusoj. En polaj domoj oni ekuzis [[samovaro]]jn. Populara estas ankaŭ kafo, en Pollando trinkata de la 18-a jarcento. [[Dosiero:Pollando Nombroj kaj Faktoj.JPG|eta|220px|Kovrilpaĝo de "Pollando – Nombroj kaj Faktoj"]] == Transporto == === Tramoj === [[Tramtransporto en kunurbaĵo de Supra Silezio]] estas la plej granda tramsistemo en [[Pollando]]<ref>[http://infotram.pl/statystyka-torowisk-tramwajowych-w-polskich-miastach_more_42070.html Statystyka torowisk tramwajowych w polskich miastach] (pola lingvo) infotram.pl, 2014-01-24.</ref>, kiu funkcias sur teritorio de 13 [[komunumo]]j<ref>UCHWAŁA NR XCIV/50/2008 Zgromadzenia Komunikacyjnego Związku Komunalnego GOP w Katowicach z dnia 2 grudnia 2008 r. , Strategia działania KZK GOP 2008-2020, paĝo no. 8, la 4-an de julio 2014, [http://www.kzkgop.com.pl/public_media/fb/files/strony/strategia/strategia_kzk_pl.pdf]</ref>: [[Będzin]], [[Bytom]], [[Chorzów]], [[Czeladź]], [[Dąbrowa Górnicza]], [[Gliwice]] (tramvojo el limoj de urbo ĝis tramdeponejo en Gliwice, sur kiun lokitas nur unua haltejo), [[Katowice]], [[Mysłowice]], [[Ruda Śląska]], [[Siemianowice Śląskie]], [[Sosnowiec]], [[Świętochłowice]] kaj [[Zabrze]]. Antaŭe, tiu tramsistemo funkciis ankaŭ en [[Piekary Śląskie]], [[Wojkowice]] kaj en vilaĝo [[Wieszowa]]. Nuntempe funkcias 30 tramlinioj kun suma longeco de tramvojoj 200,6 km. Tramtransporton en pola [[Supra Silezio]] sekurigas la akcia kompanio [[Tramwaje Śląskie]], kiu funkcias en la nomo de [[KZK GOP]]. === Fervojoj === * [[Fervojlinio Wrocław Główny – Szczecin Główny]] (ankaŭ pole: ''linia nadodrzańska'', ''magistrala nadodrzańska'', ''Nadodrzanka''<ref>[http://iripk.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=9&Itemid=72 Odra, 2014-01-26, Instytut Rozwoju i Promocji Kolei, IRiPK.pl]</ref><ref>[http://www.tuwroclaw.com/wiadomosci,odkrywamy-wroclaw-dworzec-swiebodzki,wia5-3266-9828.html Odkrywamy Wrocław: Dworzec Świebodzki, 2014-01-26, Wojciech Prastowski, 2012-01-15, TuWroclaw.com]</ref>) estas durela, elektrizita fervojlinio en [[Pollando]]. Ĝi kunigas la urbo [[Wrocław]] kun [[Szczecin]] per [[Brzeg Dolny]], [[Wołów]], [[Głogów]], [[Nowa Sól]], [[Zielona Góra]], [[Kostrzyn nad Odrą]] kaj [[Gryfino]]<ref>Atlas Linii Kolejowych Polski 2011, Mapy ogólne, Stankiewicz Ryszard, Stiasny Marcin, A3-H12, Eurosprinter, Rybnik, 2011. ISBN 978-83-931006-4-4</ref>. La linio situas en limoj de triaj polaj provincoj: [[Malsuprasilezia Provinco|Malsuprasilezia]], [[Lubuŝa Provinco|Lubuŝa]] kaj [[Okcidentpomeria Provinco|Okcidentpomeria]]<ref>Atlas Linii Kolejowych Polski 2011, Mapy ogólne, Stankiewicz Ryszard, Stiasny Marcin, A3-H12, Eurosprinter, Rybnik, 2011. ISBN 978-83-931006-4-4</ref>. Tiu linio havas nombron 273. Trafikanto estas pola akcia kompanio [[PKP PLK]]. * [[Fervojlinio Poznań Główny – Szczecin Główny]] estas durela, elektrizita, magistrala fervojlinio, kiu kunigas fervojstacio Poznań Główny kun fervojstacio Szczecin Główny. La linio estas parto de la internacia fervoja magistralo E59 el Skandinavio ĝis Eŭropo. Tiu fervojlinio estas baza fervoja konekto inter ĉefurbo de la Okcidentpomeria Provinco kaj aliaj teritorioj de Pollando. Ĝi situas en limoj de tri polaj provincoj: Grandpollanda, Lubuŝa kaj Okcidentpomeria Provinco. Nuntempe tiu linio havas nombron 351. == En [[Esperanto]] aperis == * Pollando Nombroj kaj Faktoj; Interpress; Varsovio, [[1974]] == La plej gravaj Esperanto-asocioj aŭ kluboj == * [[Pola Esperanto-Asocio]] * [[Pola Esperanto-Junularo]] * [[Pola Asocio Eŭropo - Demokratio - Esperanto]] (EDE-Pollando) * [[Varsovia Vento]] <br clear=all /> == Vidu ankaŭ == {{Projektoj |commons=Polska |commonscat=Poland |wikinewscat=Pollando |v=Pollando }} * [[Pollando:Esperanto-movado|Historio de Esperanto en Pollando]] * [[Listo de urboj de Pollando]] * [[Prezidanto de Pollando]] * [[Respubliko de Ambaŭ Nacioj]] * [[Poloj]] * [[Pola literaturo]] * [[Pola muziko]] * [[Pola naciismo]] * [[Solidareco]] * [[Dua Pola Respubliko]] * [[Letero de 34]] * [[Letero de 59]] == Referencoj == <references/> == Eksteraj ligiloj == * {{ueavikio|{{paĝonomo}}|{{paĝonomo}}}} {{eo}} * [http://dmoz.org/World/Esperanto/Regiona/E%C5%ADropo/Pollando/ Sekcio de serĉilo pri Pollando] {{eo}} * [http://esperanto.pl/ Informoj pri Esperanto en Pollando] {{eo}} {{Navigacipanelaro |Provincoj de Pollando |Ŝtatoj en Eŭropo |Eŭropa Unio |NATO |OECD }} {{havenda artikolo|Pollando}} [[Kategorio:Pollando| ]] [[Kategorio:Eŭropa Unio]] [[Kategorio:Slavaj ŝtatoj]]
Konservante, vi konsentas senlime doni vian kontribuon laŭ la Permesilo Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 kaj la GFDL.
Vi konsentas esti agnoskata de reuzantoj almenaŭ per ligilo aŭ URL al la paĝo kontribuita. Vidu la Rajtojn de Uzado por detaloj.
Nuligi Helpo pri redaktado (malfermiĝas en nova fenestro)
Specialaj Signoj: Ĉ ĉ Ĝ ĝ Ĥ ĥ Ĵ ĵ Ŝ ŝ Ŭ ŭ Ā ā Ē ē Ī ī Ō ō Ū ū · ß · Ð ð Þ þ · ĉ ĝ ĥ ĵ ŝ ŭ ·
Æ æ Œ œ · ÿ Ÿ · – — • ’ | … ~ ° «» ¹ ² ³ ⁴ ⁵ ⁶ ⁷ ⁸ ⁹ ⁰ ½ nedisegebla spaco :    ·
Vikisintakso: ligiloj [] [[]] komento :   ŝablono : {{}} {{#if:|1|0}} parametro {{{}}}
defaŭlta ordigŝlosilo {{DEFAŬLTORDIGO:}} [[Kategorio:]] {{PAGENAME}}
[[Dosiero:]] [[Media:]] #ALIDIREKTU[[]] · [[Commons:]] [[m:]] [[n:]] [[q:]] [[s:]] [[Wikt:]]
·    ·    ·    ·
Vikidatumoj entities used in this page
Luksemburgo: Titolo, Label: eo, Statement: P41, Other (Statements)
Pollando: Other (Statements), Sitelink, Statement: P18, Statement: P225, Statement: P281, Statement: P373, Statement: P41, Statement: P856, Statement: P94
Ŝablonoj uzitaj sur ĉi tiu paĝo:
Ŝablono:!! (vidi fontkodon) (protektita)
Ŝablono:Dato (vidi fontkodon) (protektita)
Ŝablono:Daton (vidi fontkodon) (protektita)
Ŝablono:Geokesto dosiero (vidi fontkodon) (duon-protektita)
Ŝablono:Geokesto lokumilo Pollando (redakti)
Ŝablono:Geokesto2 koor titolo (redakti)
Ŝablono:Geokesto2 listo faldo (redakti)
Ŝablono:Geokesto2 listo linikampo (redakti)
Ŝablono:Kesta ombro (vidi fontkodon) (protektita)
Ŝablono:Koord (vidi fontkodon) (protektita)
Ŝablono:Navigilo2 (vidi fontkodon) (protektita)
Ŝablono:Plej grandaj urboj (redakti)
Ŝablono:Plej grandaj urboj de Pollando (redakti)
Ŝablono:Projektoj (vidi fontkodon) (protektita)
Ŝablono:Provincoj de Pollando (redakti)
Ŝablono:Tnavbar (vidi fontkodon) (duon-protektita)
Ŝablono:Unuo areo denseco (redakti)
Ŝablono:Ŝtatoj en Eŭropo (redakti)
Modulo:InfoboxImage (vidi fontkodon) (protektita)
Modulo:Listutil (vidi fontkodon) (duon-protektita)
Modulo:Wikidata (vidi fontkodon) (protektita)
Ĉi tiu paĝo estas membro de 3 kaŝitaj kategorioj:
Kategorio:Havendaj artikoloj pli grandaj ol 30 kB
Kategorio:Lando kun ŝablono Geokesto
Kategorio:Paĝoj kiuj uzas ISBNajn magiajn ligilojn
Informoj pri la paĝo
Regularo pri respekto de la privateco