nl en en en nl en en en en de en en nl da en en pt en en af en en af af af af nl nl af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af nl af nl af af af af af af af af af af nl af af nl af af en en af en en af en en nl nl en nl nl en nl nl en sl af en af en en nl nl en af en en nl en en nl nl en af af en af af en nl nl en af af en af af en en en en af af en nl en en en en en de nl en nl nl en af af en af af en af af en nl en en nl en en en en en nl nl en nl en en af nl en en en en nl af en nl af en af af en nl af en nl nl en nl nl en nl af en af af en af en en nl nl en af af en nl af en af en en nl nl en nl nl en nl af en af af en nl af en en af en af af en af af en af en en af af en af af en af af en af en en nl af en nl nl en nl nl en gom af en af af en af af en en en en af af en af af en af af en de af en af af en af en en nl af en nl en en af af en nl nl en af af en nl nl en af af en af af en af af en de af en nl af en af af en af af en af af en nl en en af en en af en en af af en af af en nl af en nl nl en af af en af af en af af en af af en af nl en af af en af af en en en
ŉ Ondersoek na entrepreneuriese oriëntering by geselekteerde openbare skole in Gauteng. J.H Malan - PDF
2 ABSTRACT The competitive landscape in which South African public schools operate today is marked by intense competition. Intensifying demands for quality education on the one hand and the lack of government to adhere on the other hand put further pressure on schools to change. Due to the dynamic nature of schools, it is imperative that schools remain receptive to new ideas, approaches and attitudes. Public schools face various challenges including a lack of entrepreneurial spirit and a fragmented approach regarding their visions, missions and strategic thrust. Corporate entrepreneurship is characterised by individuals who are innovative, creative, spend time on new ideas and take risks. To support these entrepreneurial activities, the school needs a climate and culture that is beneficial to these activities. An entrepreneurial orientation within an organisation is marked by dimensions such as innovativeness, pro-activeness, risk-taking, competitive aggressiveness and autonomy. The entrepreneurial behaviour among school principals and school management teams is most critical to the effective implementation of corporate entrepreneurship. They are in a position to influence their subordinates commitment to entrepreneurial activities once they have been initiated. The primary objective of this study was the assessment of intrapreneurship and the prevalence of the five dimensions of an entrepreneurial orientation within achieving public schools and to assess the necessity of these dimensions for future success. The study also identified success factors within education and successful schools and correlates these factors with the dimensions of entrepreneurship. A number of secondary objectives were set to support the attainment of the primary objective. Educators within five achieving school were selected to participate in the study. A comprehensive literature study was conducted, which was followed by an empirical study. By means of a questionnaire the possible inclination of the five entrepreneurial dimensions were tested within the five selected public schools. Furthermore, relationships were determined between the entrepreneurial constructs and the success factors which were identified in the study. The central theme of the i
3 study was to formulate and test hypotheses regarding the correlation between the entrepreneurial dimensions and the educational success factors. Following upon a detailed analysis of data in chapter 4, it was concluded that educators regarded the current entrepreneurial climate at public schools as being average. Based on the findings of the empirical study and the insight gained during the literature study, recommendations were made on fostering intrapreneurship within public schools. ii
4 ERKENNINGS My opregte dank aan: My Hemelse Vader vir my verstand en uithouvermoë. Prof. S.P van der Merwe vir sy uiters bekwame leiding, vriendelikheid en geduld. Watter voorreg was dit nie! My vrou, Ronel, vir haar bystand en ondersteuning tydens die studie en die begrip vir die lang tye van afwesigheid. My kinders, Derick, Rucus en Christina vir hul ondersteuning en aanmoediging. My familie vir hul aanmoeding, ondersteuning en motivering. Natasja Erasmus, studie-kollega. Sonder jou kameradie sou dit nie moontlk gewees het nie. Al my kollegas by Laerskool Jongspan, Carletonville. Die Gauteng Onderwysdepartement vir die toestemming om die navorsing te kon doen. Al die respondente by die vyf verskillende skole. Sonder u insette sou die studie uiteraard nie moontlik gewees het nie. iii
5 INHOUDSOPGAWE HOOFSTUK 1: AARD EN OMVANG VAN DIE STUDIE 1.1 INLEIDING PROBLEEMSTELLING DOELSTELLINGS Primêre doelstelling Sekondêre doelstelling OMVANG VAN DIE STUDIE Studieveld Geografiese afbakening NAVORSINGSMETODOLOGIE Literatuurstudie Empiriese studie Navorsingsontwerp Studiepopulasie Data insameling Statistiese analise BEPERKINGE VAN DIE STUDIE UITLEG VAN DIE STUDIE iv
6 HOOFSTUK 2: LITERATUURSTUDIE: ENTREPRENEURSKAP EN KORPORATIEWE ENTREPRENEURSKAP 2.1 INLEIDING ENTREPRENEURSKAP GEDEFINIEER KENMERKE VAN DIE ENTREPRENEUR INTRAPRENEURSKAP Ooreenkomste tussen die vier benaderings Organisatoriese en individuele karaktertrekke bevorderlik vir korporatiewe entrepreneurskap Organisatoriese karaktertrekke Individuele karaktertrekke DIMENSIES VAN KORPORATIEWE ENTREPRENEURSKAP Innovering Pro-aktiwiteit Risikoneming Outonomiteit Kompeterende aggressiwiteit DIE METING VAN KORPORATIEWE ENTREPRENEURSKAP BINNE N ORGANISASIE DIE SKEPPING VAN N ENTREPRENEURIESE KLIMAAT Entrepreneuriese klimaat gedefinieer Die dimensies van organisatoriese klimaat Korporatiewe versus intrapreneuriese kultuur Gedragsgevolge van entrepreneuriese klimaat SAMEVATTING v
7 HOOFSTUK 3: LITERATUURSTUDIE: PUBLIEKE ENTREPRENEURSKAP EN DIE ONDERWYSSEKTOR IN SUID-AFRIKA 3.1 INLEIDING PUBLIEKE SEKTOR ENTREPRENEURSKAP BEVORDERING VAN KORPORATIEWE ENTREPRENEURSKAP TOEPASSING VAN DIE ENTREPRENEURIESE PROSES OP N OPVOEDKUNDIGE INSTELLING ONDERWYS IN SUID-AFRIKA SKOOLHOOFDE EN ENTREPRENEURSKAP ENTREPRENEURSKAP EN DIE ONDERWYS ENTREPRENEURIESE ORIËNTASIE EN ONDERWYSPRAKTYK SUKSESFAKTORE IN DIE ONDERWYS SAMEVATTING HOOFSTUK 4: EMPIRIESE NAVORSING 4.1 INLEIDING INSAMELING VAN DATA Vraelysontwerp Korporatiewe entrepreneuriese klimaat-vraelys Suksesfaktore in skole Demografiese inligting RESPONS OF VRAELYSOPNAME RESULTATE EN BESPREKING Demografiese inligting Ouderdom van respondent vi
8 Geslag van respondent Ras van respondent Opvoedkundige kwalifikasies van respondent Posvlak van respondent Geldigheid van die meetinstrument Betroubaarheid van die meetinstrument Aangepaste hipoteses Verwantskap tussen die konstrukte SAMEVATTING HOOFSTUK 5: SAMEVATTING EN AANBEVELINGS 5.1 INLEIDING GEVOLGTREKKINGS Demografiese inligting Betroubaarheid van die vraelys Verwantskap tussen die afhanklike en onafhanklike veranderlikes AANBEVELINGS BEREIKING VAN DOELSTELLINGS VOORSTEL VIR VERDERE NAVORSING SAMEVATTING BIBLIOGRAFIE AANHANGSEL A AANHANGSEL B vii
9 LYS VAN FIGURE Figuur 1.1: Kaart van Suid-Afrika... 5 Figuur 1.2: Teoretiese model... 7 Figuur 1.3: Uitleg van die studie Figuur 2.1: Entrepreneuriese gesondheidsoudit Figuur 2.2: Gedragsgevolge van ŉ entrepreneuriese klimaat Figuur 3.1: Entrepreneuriese proses soos toegepas op ŉ openbare universiteit Figuur 3.2: Vergelyking van Graad-12 uitslae ( ) Figuur 3.3: Universiteitstoelating Graad-12 uitslae Figuur 3.4: Universiteitstoelating Graad 12-uitslae 2010 Provinsiespesifiek viii
10 LYS VAN TABELLE Tabel 2.1: Opsomming van die verskillende tipes entrepreneurskap.. 24 Tabel 2.1: Vergelyking tussen entrepreneurs, intrapreneurs en tradisionele bestuurders Tabel 4.1: Ouderdomsgroep van respondente Tabel 4.2: Geslag van respondente Tabel 4.3: Rasgroep van respondente.. 82 Tabel 4.4: Opvoedkundige kwalifikasies van respondente Tabel 4.5: Posvlak van respondente Tabel 4.6: Oblimin rotasie faktormatriks: Afhanklike veranderlikes.. 85 Tabel 4.7: Oblimin rotasie faktormatriks: Onafhanklike veranderlikes Tabel 4.8: Tabel 4.9: Tabel 4.10: Tabel 4.11: Veelvoudige regressie uitslag: Die impak van die onafhanklike veranderlikes op die afhanklike veranderlike Die daarstelling van ŉ doelmatige leeromgewing... Veelvoudige regressie uitslag: Die impak van die onafhanklike veranderlikes op die afhanklike veranderlike Leerderprestasie. Veelvoudige regressie uitslag: Die impak van die onafhanklike veranderlikes op die afhanklike veranderlike Strategiese ingesteldheid... Veelvoudige regressie uitslag: Die impak van die onafhanklike veranderlikes op die afhanklike veranderlike Personeelontwikkeling ix
11 HOOFSTUK 1 AARD EN OMVANG VAN DIE STUDIE 1.1 INLEIDING Suid-Afrikaanse skoolleerlinge onderpresteer en ŉ onafhanklike ondersoek deur die South Africa Social Investment Exchange (2011:1) toon aan dat onderwys in Suid- Afrika vergelyk met van die swakste ter wêreld, maar ook van die swakste in Afrika - dit ten spyte van ŉ rykdom van hulpbronne in Afrika se mees geïndustrialiseerde land. Daar is ook ŉ groot onderskeiding tussen ŉ klein minderheid van skole wat steeds goed presteer en die oorgrote meerderheid wat werklik in die moeilikheid is. Die donker realiteit, volgens Bloch (2009:2), is dat 60% 80% van alle Suid-Afrikaanse openbare skole as disfunksioneel bestempel kan word. Onderwys is die sleutel om kennis en vaardighede te bekom in ŉ mededingende wêreld die vaardighede om die veranderings te ontwerp, te beplan en te implementeer wat nodig is vir die groei van die nasie. Die Global Entrepreneurship Monitor (GEM) South African Report 2009 (Herrington, Kew & Kew, 2009) toon dat Suid-Afrika gekonfronteer word met verskeie ekonomiese, politieke en sosiale uitdagings, met die klem op groot en steeds groeiende werkloosheid. Hierdie is die duidelikste sigbaar in die jeug wat nie toereikende onderwys ontvang om daarmee in diens gestel te kan word nie. Jansen (2011:1) wys daarop dat die Graad 12-uitslae van 2010 weer ŉ weerspieëling van die situasie in Suid-Afrika is. Die slaagsyfer styg met 7.2 persentasiepunte tot 67.8% van 2009, maar slegs 23.5% van die leerders wat geslaag het, het matriekvrystelling behaal. Hierdie verbetering word toegeskryf aan die duisende leerlinge wat goed presteer het in vakke soos Lewensoriëntering en Wiskundige geletterdheid, en die aanpassing van die punte van leerlinge. Jansen (2011:1) stel dit baie pertinent dat die matriekuitslae nie ŉ getroue beeld van die 1
12 stand van onderwys in Suid-Afrika weerspieël nie en dui nie op ŉ progressiewe verbetering van die skoolstelsel nie. Volgens die matriekuitslae van 2010, soos gepubliseer deur die Departement van Basiese Onderwys, was daar 13 skole in die land wat geen kandidate het wat geslaag het nie, terwyl slegs 359 skole ŉ 100% slaagsyfer kon behaal. Uit die totaal van 5902 skole kon slegs 31% ŉ slaagsyfer van bo 80% behaal en 6.08% slaagsyfer van 100% (Department of Basic Education, 2011:41). In Gauteng, die kleinste provinsie van Suid-Afrika en die gebied wat tot hierdie studie beperk word, is daar verskeie skole, maar spesifiek vyf, wat die vlagskepe van die Gauteng Onderwysdepartement is. Hoërskool Waterkloof, Hoërskool Menlopark, Hoërskool Garsfontein, Hoërskool Eldoraigne en Afrikaanse Hoër Meisieskool is aangewys as die 5 toppresterende skole in Gauteng vir Hierdie skole het saam ŉ gemiddeld van 86.22% leerlinge wat met universiteitsvrystelling geslaag het. Afrikaanse Hoër Meisieskool het 3.46 onderskeidings per leerling opgelewer (Rademeyer, 2011:1). Die nasionale gemiddeld ten opsigte van universiteitsvrystelling was 25.5% en die provinsiale gemiddeld vir die Gauteng provinsie 43.15%. 1.2 PROBLEEMSTELLING Empiriese studies ondersteun die stelling dat daar ŉ positiewe verbintenis is tussen entrepreneuriese oriëntasie en besigheidsprestasie, wat in die praktyk beteken dat ondernemings wat ŉ groter entrepreneuriese oriëntasie aanneem beter sal presteer (Madsen, 2007:188). Verskeie studies wys egter dat hierdie effek konteks-spesifiek is (Covin & Slevin, 1989; Wiklund & Sheppard, 2005). Alhoewel die gedagtegang, betreffende die verwantskap tussen ŉ onderneming se entrepreneuriese oriëntasie en die prestasie, aan die groei is, is dit steeds ŉ onderontginde onderwerp (Covin, Green & Slevin, 2006:58). Binne die Suid-Afrikaanse konteks is beperkte navorsing hieroor gedoen en spesifiek binne die onderwyssektor. 2
13 ŉ Hele aantal faktore dra by tot die suksesvolle bestuur van skole en die uiteindelike uitsonderlike prestasies, soos in die geval met die vyf toppresterende skole in Gauteng. Verskeie intervensieprogramme word deur die nasionale- en provinsiale onderwysdepartemente geïnisieer om prestasie te verbeter, met geen noemenswaardige effek nie, veral gesien in die lig van die aanpassing van uitslae. Die disfunksionaliteit van skole kan, onder andere, toegeskryf word aan skoolbestuurspanne wat nie oor die dimensies van entrepreneurskap beskik nie, wat nie in staat is om binne ŉ organisasie volgehoue ontwikkeling van die organisasie en persone binne die organisasie te fasiliteer nie. Dit is teen hierdie agtergrond dat ŉ nuwe vorm van leierskap in skole vereis word korporatiewe entrepreneuriese leierskap of intrapreneuriese leierskap. Prestasie oor die langtermyn is afhanklik van die skool om te innoveer en om ŉ leiersrol in die onderwysgemeenskap in te neem. Volgens Oosthuizen (2006:1) vernuwe organisasies hulself en kry so ŉ voorsprong bo mededingers en daardie organisasies wat ŉ kultuur van innovasie en verandering kan volhou, sal aanhou ontwikkel en groei. 1.3 DOELSTELLINGS Die doelstelling van hierdie studie word opgesom in primêre en sekondêre doelstellings: Primêre doelstelling Die primêre doelstelling van hierdie studie is om aan te toon dat die teenwoordigheid van die dimensies van entrepreneurskap ook by openbare skole noodsaaklik is vir die doeltreffende bestuur, die prestasie van leerlinge en die sukses van die skool. 3
14 1.3.2 Sekondêre doelstelling In ŉ poging om die primêre doelstelling aan te spreek, word die sekondêre doelwitte soos volg geformuleer: Die definiëring van entrepreneurskap, die noodsaaklikheid daarvan en hoe dit binne organisasies verfyn word tot die lewensnoodsaaklike begrip intrapreneurskap. Die verband tussen suksesvolle organisasies, wat per definisie openbare skole insluit, en entrepreneuriese leierskap word ondersoek. Die definiëring van intrapreneurskap, die rol daarvan in die openbare sektor en die noodsaaklikheid van ŉ entrepreneuriese klimaat word ondersoek. Die verwerwing van insig ten opsigte van die algemene stand van onderwys in Suid-Afrika. Die evaluering van die stand van intrapreneurskap by die vyf toppresterende skole, asook die rol en verpligtinge van die skoolhoof en die skoolbestuurspan ten opsigte hiervan. Die aanduiding van die verwantskap wat daar tussen die dimensies van entrepreneurskap en die onderwyssuksesfaktore bestaan. Die aanbieding van sekere aanbevelings oor wat openbare skole te doen staan om intrapreneuries te wees. 1.4 OMVANG VAN DIE STUDIE Studieveld Die studieveld val binne die dissipline van entrepreneurskap en meer spesifiek korporatiewe entrepreneurskap Geografiese afbakening Die studie is uitgevoer in die vyf toppresterende skole in Gauteng, Suid-Afrika. Al die skole is in Pretoria, Gauteng geleë. Die ligging van Pretoria, Gauteng word aangedui in Figuur
15 Figuur 1.1: Kaart van Suid-Afrika Bron: Afrilux (2011) 1.5 NAVORSINGSMETODOLOGIE Die navorsing het hoofsaaklik uit twee dele bestaan, naamlik ŉ literatuurstudie en empiriese navorsing Literatuurstudie Die literatuurstudie het, onder andere, die volgende ingesluit: ŉ Studie rondom die term entrepreneurskap en die karaktereienskappe van ŉ entrepreneur. Entrepreneuriese leierskap word vergelyk met tradisionele bestuur en die noodwendige paradigma-skuif wat noodsaaklik is vir sukses. Die entrepreneuriese dimensies en die toepassing daarvan op die onderwyssuksesfaktore. 5
16 Die skepping en noodsaaklikheid van ŉ intrapreneuriese kultuur en die gevolge daarvan. Die voorkoms en rol van intrapreneurskap in die openbare sektor. Die huidige stand van onderwys in Suid-Afrika, met verwysing na entrepreneuriese leierskap. Die literatuurstudie het bestaan uit die gebruik van handboeke, joernaalartikels, verslae en wetgewing Empiriese studie Empiriese navorsing handel primêr met die dataversameling en die gebruik van die data (Riley, Wood, Wilkie & Szivas, 2007:18). Die empiriese navorsing, vir hierdie studie, het bestaan uit die navorsingsontwerp, steelproefontwerp, die navorsingsinstrument, die metode van data-insameling en die prosedures vir die analisering van die data. In hoofstuk 4 word die proses breedvoerig bespreek Navorsingsontwerp ŉ Kwantitatiewe navorsingsontwerp is tydens hierdie studie gevolg en meer spesifiek is beskrywende navorsing gebruik as die basis vir die navorsingsontwerp. Daardeur is gepoog om verskille in persepsies, houdings en kenmerke teenoor en ten opsigte van suksesvolle skole te bepaal (Zikmund, 2003:57). In hierdie studie is gepoog om te bepaal tot watter mate skoolbesture aan die dimensies van entrepreneurskap voldoen. Verder is gepoog om te bepaal watter onderwyssuksesfaktore die mees beduidend beïnvloed word deur die dimensies van entrepreneurskap. Die data was eers onderwerp aan ŉ verkennende faktoranalise om die geldigheid van die meetinstrument te bepaal. Hierdie is opgevolg deur ŉ interne konsekwentheidstoets (Cronbach-alpha koëffisiënte) om die betroubaarheid van die meetinstrument te bepaal. In die laaste plek is die verwantskappe tussen die onafhanklike en afhanklike veranderlikes gemeet deur gebruik te maak van veelvoudige liniêre regressie 6
17 analise. Die analise is gedoen deur gebruik te maak van Statistica (Statsoft, 2010) en PASW Statistics (PASW, 2010). Die teoretiese model waarop die studie gebaseer is word in figuur 1.2 weergegee. Figuur 1.2: Teoretiese model Innovasie H 1 Pro-aktiwiteit H 2 Risiko-neming H 3 Onderwyssuksesfaktore Outonomiteit H 4 Kompeterende aggressiwiteit H 5 Hoofstuk 2 ( ) verskaf die teoretiese raamwerke waarop die hipotesestellings gebaseer is. ŉ Veelvoudige regressie-analise is uitgevoer om ŉ positiewe verwantskap aan te dui tussen die afhanklike en onafhanklike veranderlikes Studie populasie Die studie populasie vir hierdie studie het uit een populasie bestaan. Dit het bestaan uit onderwysers (posvlak een) en departementshoofde (posvlak twee) by vyf hoërskole in Pretoria, Gauteng. Hierdie skole is gekies op grond van die Graad 12- uitslae van 2010 waar hulle deur die Gauteng Onderwysdepartement as die vyf toppresterende skole in Gauteng aangewys is. 7
18 In besigheidsnavorsing word ŉ steekproef gesien as ŉ deursnit van ŉ groter populasie. Die steekproef verwys dus na die persone wat die vraelys gaan voltooi en word verwys na as die respondente (McDaniel & Gates, 2003:64). Volgens Bryman en Bell (2007:180) is die nodigheid van ŉ steekproef byna onvermydelik in enige kwantitatiewe navorsing. Alhoewel dit verkieslik sou wees om elke element van die populasie op sommige kenmerke van belang ter wille van volledigheid te toets, maak sommige belangrike oorwegings steekproefneming ŉ aantreklike alternatief vir besigheidsnavorsers (Davis, 2005:231). Hulpbronbeperkings, in terme van geld en tyd, maak steekproefneming dikwels die enigste opsie (Kent, 2007:229). Verder kan ŉ goeie steekproef die navorser voorsien van voor-gespesifiseerde foutgrense, aangesien die gebruik van waarskynlikheidsteekproefneming dit makliker maak om die graad van steekproeffoute in die studie te skat (Davis, 2005:232). Steekproefneming word in twee hoofgroepe verdeel, naamlik waarskynlikheidsteekproefneming en nie-waarskynlikheidsteekproefneming. Vir die doel van hierdie studie is van ŉ nie-waarskynlikheidsteekproefneming gebruik gemaak. Tydens hierdie steekproefmetode word die lede van die steekproef gekies op ŉ basis van persoonlike oordeel of gerief. Die waarskynlikheid of enige spesifieke lid van die populasie gekies gaan word is onbekend. Zikmund en Babin (2007: ) identifiseer vier tipes van nie-waarskynlikheidsteekproefneming, naamlik gerieflikheidsteekproefneming, oordeelsteekproefneming, kwotasteekproefneming en sneeubalsteekproefneming. Tydens hierdie studie is ŉ gerieflikheidsteekproefneming gebruik. Hierdie tipe steekproefneming verwys na steekproefneming waar persone of eenhede gebruik word wat gerieflik beskikbaar is (Kent, 2007:235). Hierdie metode is maklik om te gebruik maar kan heel moontlik nie ŉ verteenwoordigende steekproef oplewer nie en kan daarom nie gebruik word om die resultate verder as die steekproef te projekteer nie. Dit is om hierdie rede dat Davis (2007:251) van die opinie is dat die gerieflikheidsteekproefneming die beste gebruik kan word vir verkennende navorsing terwyl addisionele navorsing uitgevoer word deur gebruik te maak van ŉ waarskynlikheidsteekproeftegniek. 8
20 Die studie beskou intrapreneurskap as een van die vele suksesfaktore van ŉ skool. Suksesfaktore wat nie in aanmerking geneem is nie, is onder andere: Geografiese gebied waarbinne die skool geleë is. Die sosio-ekonomiese status en opvoedingspeil van die gemeenskap waarbinne die skool geleë is. Beskikbare bronne. Demografiese samestelling van die skool. 1.7 UITLEG VAN DIE STUDIE Die uitleg van die studie word in figuur 1.3 uitgebeeld. Figuur 1.3: Uitleg van die studie Gemiddelde of onderpresterende skole Probleem Doelstellings Literatuur studie Empiriese studie Gaping Aanbevelings Top-presterende skole Literatuurstudie Hoofstuk 2 en 3 bestaan uit ŉ literatuurstudie rondom entrepreneurskap wat hierdie studie rig, met spesifieke klem op die definisies van entrepreneurskap, karaktereienskappe van ŉ entrepreneur, entrepreneuriese leierskap, die skepping van ŉ intrapreneuriese klimaat, die voorkoms van intrapreneurskap in die openbare sektor en die huidige stand van onderwys in Suid-Afrika. 10
21 Empiriese navorsing Hoofstuk 4 bestaan uit empiriese navorsing om te bepaal watter rol intrapreneurskap in die bestuur van suksesvolle skole speel en hoe intrapreneurskap voorwaardelik is vir uiteindelike en volgehoue sukses. Gevolgtrekkings en aanbevelings Die gevolgtrekkings en aanbevelings van die studie word vervat in Hoofstuk 5. Hierdie hoofstuk maak gevolgtrekkings ten opsigte van die voorkoms en vlak van intrapreneurskap by die vyf top openbare skole in Gauteng en bespreek aanbevelings vir skoolhoofde en skoolbestuurspanne om meer intrapreneuries te word. Die evaluering van die bereiking van doelstellings word gemaak en voorstelle vir verdere navorsing sluit hierdie hoofstuk af. 11
22 HOOFSTUK 2 OORSIG VAN ENTREPRENEURSKAP EN KORPORATIEWE ENTREPRENEURSKAP 2.1 INLEIDING Die kompeterende landskap in baie industrieë word gekenmerk deur intense kompetisie tussen bestaande spelers en die toetrede van baie gefokusde kompeteerders wat spesifieke segmente van die mark teiken. Tesame hiermee, word die makro-omgewing gekenmerk deur vinnige tegnologiese vooruitgang in baie velde. In hierdie scenario sal enige onderneming wat nie deurlopend nuwe tegnologie ontwikkel, bekom of toepas nie, in die woorde van Merrifield (1993), die onbewustelike strategie volg om binne ŉ paar jaar uit besigheid te wees (Ramachandran, Devarajan & Ray, 2006:85). Ramachandran et al. (2006:85) voer aan dat hierdie veranderinge dit noodsaaklik maak vir ondernemings om meer entrepreneuries te wees en ondernemings regoor die wêreld probeer om entrepreneurskap te bevorder sodat besigheidsgeleenthede ten volle ontgin kan word. Baie maatskappye het hierin geslaag en het nuwe benaderings ten opsigte van innovasie, die skep van nuwe besigheidgeleenthede en die bereiking van winsgewende groei. Verandering, innovasie en entrepreneurskap beskryf wat suksesvolle ondernemings doen om mee te ding. Entrepreneurskap word beskou as die enjin van die ekonomiese vooruitgang, werkverskaffing en sosiale aanpassing (Gurol & Atsan, 2006:25). Korporatiewe ondernemings is grootliks afhanklik van die entrepreneurs binne die organisasie om hul mededingende voordeel te behou (Antoncic & Hisrich, 2003:7). Hornsby, Kuratko en Zahra (2002:254) is van mening dat die primêre doel van organisasies, wat hulle in korporatiewe entrepreneurskap begewe, is om hul winste te verhoog. Hulle identifiseer ook sekondêre voordele soos strategiese vernuwing, 12
23 verhoogde innovasie, verwerwing van kennis oor potensiële inkomste-strome en internasionale sukses. Korporatiewe entrepreneurskap is, volgens Thornberry (2003:330) vinnig besig om ŉ wapen van keuse te word vir groot organisasies. Korporatiewe entrepreneurskap is ŉ poging om beide die ingesteldheid en vaardighede, soos wat deur suksesvolle beginner-entrepreneurs gedemonstreer word, by groot ondernemings se kulture en aktiwiteite te inkorporeer. Korporatiewe entrepreneurskap kan ŉ kragtige teenmiddel wees vir groot ondernemings se veroudering, gebrek aan innovasie en stagnering wat gewoonlik groot ondernemings wêreldwyd oorneem. 2.2 ENTREPRENEURSKAP GEDEFINIEER Die woord entrepreneurskap is afgelei van die Franse woord entreprendre wat om te onderneem, om geleenthede te soek, behoeftes te bevredig deur innoverend te wees of ŉ besigheid te begin, beteken (Clarke, Louw & Myburgh, 1993:9). Coulter (2003:6) definieer entrepreneurskap as die proses waarin ŉ individu of ŉ groep individue georganiseerde pogings aanwend om geleenthede na te jaag om waarde te skep en te groei deur die bevrediging van behoeftes en begeertes deur innovasie en uniekheid, ongeag die bronne waaroor die individu beskik. Thompson en Strickland (2001:13) beskryf entrepreneurskap in ŉ strategiese konteks as die aktiewe soeke na geleenthede om nuwe goed te doen of om bestaande goed op nuwe maniere te doen. Volgens Hisrich, Peters en Sheppard (2005:8) word entrepreneurskap gedefinieer as die proses om iets nuuts met waarde te skep deur die toedeling van die nodige tyd en moeite, gepaardgaande met die finansiële, psigologiese en sosiale risiko s wat beloning bied in terme van monetêre en persoonlike bevrediging en onafhanklikheid. Timmons en Spinelli (2009:101) se definisie van entrepreneurskap is dat entrepreneurskap ŉ manier van dink, redeneer en handel is wat geleentheids- 13
24 gedrewe is, holisties in die benadering is, en leierskap gebalanseerd is vir die doel van waardeskepping en die konsolidering daarvan. Die kern van entrepreneurskap is, volgens Schumpeter en Drucker (soos aangehaal deur Ramachandran et al., 2006:03), innovasie wat sal lei tot die verkryging van rykdom en die volhoubare groei van organisasies. Die gevolg van entrepreneurskap is die skepping, versterking, realisering en hernuwing van waarde, nie net vir die eienaars nie, maar vir alle deelnemers en deelhebbers. Die hart van die proses is die skepping of herkenning van geleenthede, gevolg deur die wil en inisiatief om dit aan te gryp. Dit vereis die bereidwilligheid om risiko s te neem, beide persoonlik en finansieel, maar op ŉ baie berekende manier om konstant die kanse op sukses te verskuif om sodoende potensiële risiko te balanseer. Volgens Timmons en Spinelli (2009:101) sluit entrepreneurskap alle tipes maatskappye en organisasies in al die verskillende fases in. Entrepreneurskap kan dus voorkom, of heel moontlik nie, in ondernemings, oud en nuut, vinnig en stadiggroeiend, privaat, nie-winsgewend en die openbare sektor, in alle geografiese gebiede, in al die stadiums van ŉ volk of nasie se ontwikkeling, ongeag die politieke milieu. Ten spyte van die groot verskeidenheid van besighede of maatskappye, entrepreneurs, geografie en tegnologie, sentrale temas of dryfkragte, som Timmons en Spinelli (2009:110) die kenmerke van die entrepreneuriese proses soos volg op: Dit is geleentheidsgedrewe. Dit word gedryf deur ŉ leier entrepreneur en ŉ entrepreneuriese span. Dit is hulpbronsuinig en kreatief. Dit is afhanklik van die pas en balans van bogenoemde. Dit is ŉ geïntegreerd en holistiese proses. Dit is volhoubaar. Volgens Hisrich et al. (2005:8) is daar in feitlik al die definisies van entrepreneurskap, ŉ ooreenkoms dat daar sekere gedragskenmerke ter sprake is. Dit sluit (1) die neem van inisiatief, (2) die organisasie en re-organisasie van sosiale 14
25 en ekonomiese meganismes om bronne en situasies prakties te kan benut en (3) die aanvaarding van risiko of mislukking, in. Volgens Hisrich et al. (2005:8) is entrepreneurskap ŉ dinamiese proses vir die skep van rykdom. Hierdie rykdom word verdien deur individue wat die risiko aanvaar in terme van ondernemingskapitaal, tyd en loopbaantoewyding of om waarde toe te voeg aan sommige produkte of dienste. Thompson en Strickland (2001:13) is dit eens dat die produk of diens nie noodwendig nuut of uniek hoef te wees nie, maar waarde moet deur die entrepreneur toegevoeg word deur die nodige vaardighede en bronne. Kuratko (2007:3) het ŉ geïntegreerde definisie saamgestel wat die kritiese faktore, wat nodig is vir die fenomeen, erken. Entrepreneurskap is ŉ dinamiese proses van visie, verandering en skepping. Dit vereis die toepassing van energie en passie teenoor die skepping en implementering van nuwe idees en kreatiewe oplossings. Noodsaaklike bestanddele sluit die bereidheid om risiko s te neem in terme van tyd, kapitaal of loopbaan; die vermoë om ŉ effektiewe ondernemingspan te formuleer; die kreatiewe vaardigheid om die nodige hulpbronne te verkry; die fundamentele vaardigheid om ŉ besigheidsplan saam te stel en die visie om ŉ geleentheid raak te sien waar ander chaos, teenstrydigheid en verwarring sien, in. Alhoewel die verskillende definisies entrepreneurskap uit verskillende perspektiewe beskou, bevat dit min of meer dieselfde begrippe, soos nuutheid, organisasie, skepping, rykdom en die neem van risiko s. Hisrich et al. (2005:9) beskou die definisies as soms beperkend, aangesien entrepreneurs in alle professies aangetref word onderwys, medisyne, navorsing, regte, argitektuur, ingenieurswese, sosiale werk, verspreiding en die regering. 15
26 2.3 KENMERKE VAN DIE ENTREPRENEUR Volgens Timmons (1999:217) kan daar by die bestudering van beide suksesvolle en onsuksesvolle entrepreneurs ŉ wye reeks persoonskenmerke geïdentifiseer word. Studies verskaf ook bruikbare inligting oor die gedrag wat heel moontlik tot besigheidsukses sal lei. Dit verskaf ook aan die persone wat gefaal het bruikbare inligting van wat om te vermy. Oosthuizen (2003:9) dui twee voordele aan om die kenmerke van entrepreneurs te bestudeer. Ten eerste, indien ŉ persoon tot ŉ gevolgtrekking gekom het van wat van hom of haar verwag word om ŉ suksesvolle entrepreneur te wees, kan eerder ŉ ander loopbaanrigting oorweeg word. Tweedens, sal ŉ persoon wat reken dat hy of sy oor dit beskik wat vereis word, die kenmerke ontwikkel wat hy of sy as die belangrikste beskou. Timmons en Spinelli (2009:47) onderskei sewe aanvaarde of aangeleerde houdings en persoonseienskappe wat by ŉ entrepreneur pas: Toewyding en uithouvermoë Hierdie word as die belangrikste faktor beskou. Met toewyding en uithouvermoë kan ŉ entrepreneur groot hindernisse oorkom en kompenseer vir ander swakhede. Totale toewyding is ŉ vereiste in byna alle entrepreneuriese ondernemings. Byna sonder uitsondering leef entrepreneurs onder groot druk. ŉ Nuwe onderneming verg top prioriteit van die entrepreneur se tyd, emosies en lojaliteit. Toewyding en uithouvermoë verg altyd ŉ persoonlike opoffering. Entrepreneurs wil altyd hindernisse oorkom, probleme oplos en die werk voltooi; hulle is gedissiplineerd, onversetlik en volhardend. Hulle kan maklik verbind en herverbind. Moed Moed is ŉ belangrike eienskap in die samestelling van die entrepreneur. Die bron van moed lê in kennis, ondervinding en integriteit van die moedige individu. Moed het drie belangrike aspekte, naamlik morele sterkte en 16
27 beginsels, vreeslose eksperimenteerder en ŉ afwesigheid van vrees vir konflikte wat mag opduik. Leierskap Timmons en Spinelli (2009:47) beskou suksesvolle entrepreneurs as persone met ondervinding, met onmiddellike kennis van die tegnologie en mark waarin hulle meeding en met goeie bestuursvaardighede. Hulle is gemotiveerd en het ŉ sterk interne lokus van kontrole. Hulle is geduldige leiers en het ŉ weldeurdagte visie. Hulle beskik oor die kapasiteit om ander mense te beïnvloed sonder om formele mag uit te voer. Hulle is interpersoonlik ondersteunend en nie interpersoonlik mededingend nie, ook nie superonafhanlik nie. Geleentheidsobsessief ŉ Entrepreneur is ten eerste obsessief oor ŉ geleentheid en dink gereeld aan nuwe idees vir besigheid deur die bestudering van neigings en patrone. Hulle weet dat idees volop is, maar dat werklike geleenthede skaars is. Die ware entrepreneur se leuse is om eers die geleentheid raak te sien en later die finansiering daarvan. Verdraagsaamheid vir risiko, dubbelsinnigheid en onsekerheid As gevolg van die hoë vlakke van verandering, risiko en onsekerheid is dit ŉ gegewe dat die entrepreneur risiko, dubbelsinnigheid en onsekerheid moet kan verdra. Entrepreneurs plaas geld op die spel, maar ook hul reputasie. Hulle is nie dobbelaars nie, maar neem wel berekende risiko s. Risiko s word verskans deur die verfyning van strategie, kontrolering en monitering. Risiko word verder bestuur deur dit aan ander oor te dra. Kreatief, selfvertroue en aanpasbaarheid Vinnige verandering en onsekerheid vereis besigheidsvorme wat vinnig en effektief kan aanpas. Entrepreneurs glo in hulself en in dit wat hulle bereik het. Hulle is ontevrede met die status quo en is rustelose inisieerders. Entrepreneurs is verder aktiewe deelnemers en neem inisiatief. Hulle plaas 17
28 hulself opsetlik in situasies waarin hulle verantwoordelik is vir die sukses of mislukking van ŉ onderneming. Hulle is aanpasbaar en veerkragtig en het altyd ŉ begeerte om te weet hoe hulle presteer. Hulle is nie bang om te misluk nie en leer uit hulle foute en ondervinding. Gemotiveerd om uit te styg Entrepreneurs is gemotiveerd om uit te styg en te presteer. Hulle word intern gedryf deur ŉ sterk begeerte om teen hulself mee te ding. Hulle beskik oor hoë persoonlike standaarde, het integriteit en is betroubaar. Entrepreneurs besef duidelik hul eie sterk- en swakpunte asook die van hul mededingers en die omgewing waarin hulle meeding. Cullum, Padmore en Ruddle (2002:1) beklemtoon dat kreatiwiteit die hart van entrepreneurskap is. Entrepreneurs kan geleenthede, groot of klein, identifiseer wat ander nie kan doen nie. Entrepreneurs het die vermoë om hierdie kreatiwiteit toe te pas om hulpbronne te verkry om hul doel te bereik. Timmons en Spinelli (2009:17) dui egter innovasie as die hart van die entrepreneuriese proses aan. Volgens Cullum et al. (2002) het entrepreneurs dryfkrag en ŉ passie om sukses te behaal. Hulle fokus op die toevoeg van waarde deur dinge beter, vinniger en teen ŉ laer koste te doen. Entrepreneurs neem risiko s, hulle verbreek reëls, gaan verby aanvaarde grense en bevraagteken die status quo. McGrath en Macmillan (2000:3) verskaf die volgende kenmerke van ŉ entrepreneur. Dit is persone wat: Passievol na geleenthede soek. Waaksaam is en wins soek in tye van verandering en ontwrigting. Geleenthede najaag met groot dissipline. Nie net geleenthede kan raaksien nie, maar wat ook daarop reageer. Slegs belê as die tyd ryp is. Slegs die beste geleenthede najaag. Wat hul strategie nou koppel aan die keuse van die projek. Wat fokus op uitvoering. 18
29 Die energie van alle persone in hul domein opeis. Wat interne en eksterne netwerke van verhoudings skep en onderhou in plaas daarvan om alleen te werk. Volgens Burns (2008:23) word entrepreneurs gebore en gemaak. Hulle het sekere persoonskenmerke waarmee hulle gebore word, maar hulle word ook gevorm deur hul agtergrond, verlede en lewenservaring ook genoem hul voorgeskiedenis invloede sowel as die kultuur van die verskillende groepe in die gemeenskap waarin hulle opereer. Sommige kulture moedig entrepreneurskap aan en sommige nie. Burns (2005:20) som die kenmerke van ŉ entrepreneur soos volg op: Opportunisties. Innoverend. Selfvertroue. Proaktief en beslissend met hoë energievlakke. Visie en aanleg. Bereid om hoër risiko s te neem en om met groter onsekerheid te leef. 2.4 INTRAPRENEURSKAP Volgens Antoncic en Hisrich (2001:497) is terme soos intrapreneurskap (Pinchot, 1985), korporatiewe entrepreneurskap (Burgelman, 1983; Vesper, 1984; Guth & Ginsberg, 1990; Hornsby et al. 1993; Stopford & Baden-Fuller, 1994) korporatiewe onderneming (MacMillan, 1986; Vesper, 1990) en interne korporatiewe entrepreneurskap (Schollhammer, 1981, 1982; Jones & Butler, 1992) gebruik om die fenomeen van intrapreneurskap te beskryf. Churchill (1992:586) beskryf intrapreneurskap as die proses van ontbloting of ontdekking en ontwikkeling van ŉ geleentheid om waarde toe te voeg deur innovasie en om die geleentheid aan te gryp, sonder die inagneming van bronne (menslik en kapitaal) of die ligging van die geleentheid in ŉ nuwe of bestaande onderneming. 19
30 Die breedste definisie van intrapreneurskap is die van entrepreneurskap binne ŉ bestaande organisasie. Antoncic en Hisrich (2001:498) definieer intrapreneurskap as entrepreneurskap binne ŉ bestaande organisasie. Dit verwys na ŉ proses wat aktief is binne ŉ bestaande organisasie, ongeag die grootte, wat nie net sal lei tot nuwe besigheidsondernemings nie, maar ook tot ander innoverende aktiwiteite en oriëntasies, soos die ontwikkeling van nuwe produkte, dienste, tegnologie, administratiewe tegnieke, strategieë en mededingende houdings. Volgens Morse (aangehaal deur Burns, 2005:11) is die doelstelling van korporatiewe entrepreneurskap baie eenvoudig om ŉ mededingende voordeel te verkry deur die aanmoediging van innovasie op alle vlakke van die organisasie. Selfs so laat as in die 1980 s het sommige akademici steeds geglo dit is baie moeilik, of selfs onmoontlik, vir entrepreneuriese aktiwiteite om plaas te vind in ŉ groter, burokratiese organisasie. Daar is nietemin baie literatuur wat hierdie fenomeen al reeds vir die afgelope 30 jaar beskryf. Zahra (1991:260), definieer korporatiewe entrepreneurskap as aktiwiteite wat daarop gemik is om nuwe besighede te vestig binne bestaande organisasies. Guth en Ginsberg (1990:6) brei die definisie uit om die transformasie van organisasies deur strategiese vernuwing in te sluit. Meer onlangs het Zahra et al. (1999) voorgestel dat daar verskeie fasette van entrepreneurskap op organisasie-vlak voorkom wat verskillende kombinasies weerspieël, van: Die inhoud van entrepreneurskap korporatiewe waagondernemings, innovasie en pro-aktiwiteit. Die bronne van entrepreneurskap beide intern en ekstern. Die fokus van entrepreneurskap beide formeel en informeel. Volgens Vesper (aangehaal deur Burns, 2005:11), word korporatiewe entrepreneurskap deur die volgende drie aktiwiteite gekenmerk: Die skep van nuwe besigheidseenhede deur ŉ gevestigde organisasie. 20
31 Die ontwikkeling en implementering van ŉ entrepreneuriese strategiese drukkrag. Die voorkoms van nuwe idees in verskeie vlakke van die organisasie. Sharma en Chrisman (1999:11-27) voer aan dat die konsep van korporatiewe entrepreneurskap drie tipes fenomene insluit: Die geboorte van ŉ nuwe besigheid binne ŉ bestaande onderneming. Die transformasie van bestaande ondernemings deur die hernuwing of hervorming van die sleutelkenmerke waarop hulle gebou is. Innovasie. Korporatiewe entrepreneurskap is, volgens Thornberry (2003:330) vinnig besig om ŉ wapen van keuse te word vir groot organisasies. Korporatiewe entrepreneurskap is ŉ poging om beide die ingesteldheid en vaardighede, soos wat deur suksesvolle beginner-entrepreneurs gedemonstreer word, by groot ondernemings se kulture en aktiwiteite te inkorporeer. Korporatiewe entrepreneurskap kan ŉ kragtige teenmiddel wees vir groot ondernemings se veroudering, gebrek aan innovasie, stagnering en die inersie wat gewoonlik groot ondernemings wêreldwyd oorneem. Dit is baie gevra om van ondernemings te verwag om bestuurders op te lei om soos beginnerentrepreneurs op te tree, maar verskeie groot ondernemings het reeds hierdie roete begin volg. Om al hierdie verskillende elemente saam te trek, het Birkinshaw (2003:8) vier elemente uit die literatuur geïdentifiseer wat hy die basiese skole van denke noem, naamlik: Korporatiewe ondernemings. Intrapreneurskap. Bring die mark na binne. Organisatoriese transformasie. Thornberry (2001:527) het ook vier elemente geïdentifiseer, wat in ŉ groot mate met die van Birkinshaw (2003) ooreenstem, en vervolgens bespreek word: 21
32 Korporatiewe ondernemings Korporatiewe onderneming behels die oprigting van ŉ onderneming binne ŉ ander onderneming, gewoonlik voortspruitend uit die kernbesigheid van die onderneming. Hierdie nuwe onderneming verteenwoordig ŉ beduidende nuwe produk of markgeleentheid. Dit vereis gewoonlik aansienlike nuwe leer in die organisasie, asook nuwe vaardighede of die herbenutting van vaardighede. Intrapreneurskap Intrapreneurskap is ŉ poging om die geneigdheid en gedrag waaroor eksterne entrepreneurs beskik, binne die organisasie se werknemers te ontwikkel. Soms bestaan die geneigdheid by ondernemings om die entrepreneuriese kenmerke by al hul werknemers te integreer, maar ŉ tipiese benadering sou wees om slegs ŉ aantal werknemers te oormerk om as intrapreneurs te handel. Ondernemings verwag dan van hierdie korps intrapreneurs om geleenthede te identifiseer wat kan lei tot substansiële groei en die skep van ŉ omgewing wat bevorderlik is vir meer innovasie en entrepreneuriese gedrag en handeling. Industrie reëlverbuiging Industrie reëlverbuiging is ŉ ander tipe transformasie, maar fokus op die verandering van die reëls van mededingende verbintenis. Stopford en Badenfuller (1994:522) beskryf hierdie gedrag as frame-breaking change. Toyota het, byvoorbeeld, die reëls van die spel in die motorindustrie verander deur lae koste voertuie van uitstaande gehalte te vervaardig. Baie nuwe e- handel maatskappye het groot en suksesvolle markkapitalisasie verkry deur dieselfde te doen. Organisatoriese transformasie Hierdie element veronderstel dat groot ondernemings moet aanpas by die ewigdurende veranderde omgewing om te oorleef en om dit te doen moet hulle hul strukture en kulture so aanpas om entrepreneuriese aktiwiteite by individuele werknemers aan te moedig. 22
34 Tabel 2.1: Opsomming van die verskillende tipes entrepreneurskap Tipe entrepreneurskap Korporatiewe onderneming Intrapreneurskap Industrie reëlverbuiging Organisatoriese transformasie Definisie Die begin van ŉ onderneming binne ŉ onderneming wat gewoonlik vooruitspruit uit die kernvaardighede en -kernbesigheid van die bestaande onderneming. ŉ Poging om die geneigdhede en gesindhede van eksterne entrepreneurs by die werknemers binne die onderneming te vestig. ŉ Fokus om die reëls van mededingende verbintenis te verander. Behels innovasie, ŉ verbeterde aanwending van hulpbronne, wat die skepping van volhoubare ekonomiese waarde sal meebring. Bron: Oosthuizen (2006:91) Organisatoriese en individuele karaktertrekke bevorderlik vir korporatiewe entrepreneurskap Organisatoriese karaktertrekke In die literatuur is daar ŉ verskeidenheid van korporatiewe entrepreneuriese faktore waarvan slegs ŉ paar daarvan deurgaans konstant is. Elkeen van die faktore wat deur Hornsby, Naffziger, Kuratko en Montagno (1993:3) geïdentifiseer is, is ŉ aspek van die organisasie waaroor die bestuur beheer kan hê. Ondersteuning van bestuur. Dit is die mate waarin die bestuurstruktuur hul werknemers aanmoedig om te glo dat innovasie deel is van die rol wat elke werknemer in die organisasie moet speel. Dit kan onder andere die volgende insluit: vinnige aanvaarding van die idees van werknemers, erkenning aan die idee-skeppers, ondersteuning van klein eksperimentele projekte en die verskaffing van fondse om idees van die grond af te kry. Outonomiteit. Werknemers het die vryheid om besluite te neem rondom hulle werk wat hulle as effektief beskou. Bestuur moet versigtig wees om nie werknemers af te breek met kritiek in die innovasieproses nie. 24
35 Beloning en versterking. Belonings en versterking verhoog die motivering van individue om innoverend te wees. Organisasies moet gekenmerk word deur die verskaffing van toepaslike belonings, die stel van uitdagings, verhoogde verantwoordelikheid en die bekendmaking van innoverende idees aan die hele onderneming se hiërargie. Beskikbaarheid van tyd. Die bevordering van nuwe en innoverende idees vereis dat individue tyd nodig het om die idees te ontwikkel. Organisasies moet die werkslading van individue eweredig versprei en aan persone die geleentheid bied om saam met ander te werk aan langtermyn probleemoplossings. Organisatoriese grense. Hierdie is die grense, werklik of fiktief, wat individue verhoed om na probleme te kyk buite hul eie posbeskrywing. Persone moet aangemoedig word om na die onderneming te kyk in ŉ baie breër perspektief. Ondernemings moet hulle daarvan weerhou om standaardprosedures te handhaaf, afhanklik te wees van eng posbeskrywings en rigiede prestasiestandaarde. Sadler (2000:30) beskou effektiewe bestuur van korporatiewe entrepreneurskap, as bestuur in ŉ kultuur waar alle werknemers as intrapreneurs beskou word, waar suksesse en mislukkings aangemoedig word en waar siftingsmeganismes verskaf word om rigting aan innovasie te gee en die proses te rig. Beleid en programme moet gevestig word om die entrepreneuriese gees te ontwikkel en gedryf word deur ŉ bestuursvisie wat eerder op geleenthede gemik is as op probleme. Korporatiewe entrepreneurskap kan slegs ontwikkel word in ŉ omgewing wat ontvanklik is vir innovasie. Russel (1999:71-72) onderskei agt dimensies van ŉ kultuur, waar alle werknemers as entrepreneurs beskou word en foute en mislukkings toegelaat word en wat die korporatiewe entrepreneuriese proses kan beïnvloed, naamlik: Waardeer innovasie as praktyk en bron van ŉ kompeterende voordeel. 25
36 Norme wat die kreatiwiteit onder werknemers aanmoedig. Norme wat die soeke na innoverende geleenthede in eksterne bronne aanmoedig. Norme wat hulpbronondersteuning vir innoverende ondernemings fasiliteer. Norme wat die deel van inligting tussen individue en groepe, ongeag die organisatoriese posisie, ondersteun. Norme wat die verdraagsaamheid vir mislukking ondersteun. Norme wat die onbevooroordeelde oorweging van nuwe idees en projekte ondersteun. Norme wat die implementering van korporatiewe aktiwiteite, ongeag van die individu of groep se betrokkenheid by die ontwikkeling van die nuwe onderneming, ondersteun Individuele karaktertrekke Die interaktiewe model vir korporatiewe entrepreneurskap van Hornsby et al. (1993:30) som die individuele kenmerke op wat noodsaaklik is vir die suksesvolle implementering van korporatiewe entrepreneurskap: Die geneigdheid tot risikoneming. Begeerte vir outonomiteit. Behoefte vir prestasie. Doelgeoriënteerd. Interne lokus van kontrole. 2.5 DIMENSIES VAN KORPORATIEWE ENTREPRENEURSKAP Lassen, Gertsen en Riis (2006:360) dui daarop dat die literatuur rondom korporatiewe entrepreneurskap baie divers is en wissel van die oorwegings van die rol van die individu tot korporatiewe onderneming en die makro-ekonomiese effek daarvan. Alhoewel die keuse van definisies in die gedragswetenskappe normaalweg onderhewig is aan debat, is ŉ duidelike stel definisies nodig vir die wetenskaplike 26
37 verstaan, verduideliking en voorspelling daarvan (Chrisman & Sharma, 2003:1). Soos in die geval van entrepreneurskap, is daar beduidende teenstrydighede in die pogings om korporatiewe entrepreneuriese aktiwiteite te definieer. Korporatiewe entrepreneurskap verwys in die algemeen na die ontwikkeling van nuwe besigheidsidees en geleenthede binne groot en gevestigde organisasies (Hough en Scheepers, 2008:17). Ander terme wat gebruik word om die fenomeen van korporatiewe entrepreneurskap te beskryf is korporatiewe onderneming, korporatiewe innovasie, strategiese hernuwing en intrapreneurskap (Morris & Kuratko, 2002:31). Vir die doel van hierdie studie is die term Korporatiewe entrepreneurskap gebruik. Korporatiewe entrepreneurskap kan dus geoperasionaliseer word as ŉ aktiwiteit deur ŉ entrepreneur wat binne die grense van ŉ gevestigde onderneming werk (Pinchot, 1985:vii). Volgens Lassen et al. (2006:360) het Covin en Slevin drie karaktertrekke van die korporatiewe entrepreneur geïdentifiseer, wat hulle die entrepreneuriese houding noem: Innovering. Pro-aktiwiteit. Risikoneming. Lumpkin en Dess (soos aangehaal deur Lassen et al., 2006:361), het hierdie konsep van entrepreneuriese houding herdoop na ŉ entrepreneuriese oriëntasie en die konsep uitgebrei deur die identifisering van twee addisionele dimensies: Outonomiteit. Kompeterende aggressiwiteit. Alhoewel mensverwante faktore soos onder andere bestuursondersteuning, die beskikbaarheid van borge en multidissiplinêre spanwerk, krities is om entrepreneuriese gedrag in groot organisasies te bevorder, is dit ook belangrik om die impak van die entrepreneuriese dimensies in organisasies te ondersoek. 27
38 2.5.1 Innovasie Innovasie verwys na die geneigdheid van ŉ onderneming om hom te verbind aan, en die ondersteuning van nuwe idees, nuwe produkte, eksperimentering en kreatiewe prosesse wat die ontwikkeling van nuwe produkte en dienste tot gevolg mag hê (McFadzean, O Loughlin & Shaw, 2005:353). Produk- of diensinnovasie verteenwoordig enige verandering in die produk of diens wat ŉ onderneming na die mark neem en wat potensiële strategiese voordeel aan die onderneming bied (Cooper, 1998:499). Hierdie is mees verstaanbare vorm van innovasie en bevat skeuringsinnovasie en inkrementele innovasie. Lassen et al. (2006:361) verwys na innovasie as ŉ onderneming se geneigdheid om betrokke te raak in die ondersteuning van nuwe idees, vernuwing, eksperimentering en kreatiewe prosesse wat mag lei na nuwe produkte, dienste of tegnologiese prosesse. Volgens Kimberly (soos aangehaal deur Lassen et al., 2006:361) verwys innovering veral daarna om weg te beweeg van die bestaande tegnologie of praktyke. Die gemene deler in alle entrepreneuriese organisasies is hulle vermoë om te innoveer. Innovasie kan dus gesien word as die hart van korporatiewe entrepreneurskap. Stopford en Badenfuller (1994:522) ondersteun hierdie gedagte en is van mening dat alle tipes entrepreneurskap op innovasie gebaseer word. Sonder innovasie is daar nie sprake van entrepreneurskap nie, ongeag die teenwoordigheid van alle ander dimensies van entrepreneurskap wat deur die literatuur gedefinieer en geïdentifiseer word. Die belangrikheid van innovasie vir entrepreneurskap is vir die eerste keer deur Lumpkin en Dess (1996:141) beklemtoon en wat aangedui het dat innovasie die een enkele dimensie is wat in alle entrepreneuriese ondernemings teenwoordig moet wees. Gürbüz en Aykol (2009:323) argumenteer verder dat al sou daar van die ander dimensies teenwoordig wees, maar innovasie uitgesluit is, kan daar nie sprake wees van ŉ entrepreneuriese onderneming nie. Kropp, Lindsay en Shoham (2008:104) is van mening dat in die dinamiese omgewing van vandag, innovasie ŉ vereiste geword het om met voortdurende verandering en onsekerheid om te gaan. 28
40 Ontwikkeling van nuwe produkte vir nuwe markte. Hierdie is die duurste van alle tipes van innovasie aangesien dit uitgebreide marknavorsing, produkontwikkeling en navorsing behels. Die produkte kan nuut of verwant wees aan die bestaande produk of dienste. Ontwikkeling van bestaande produkte vir bestaande markte. Hierdie verwys na veranderings aan bestaande produkte sonder om die produk te verander. Hierdie veranderings lê gewoonlik in die verpakking en verspreiding. Die volgende hipotese is onderworpe aan verdere toetsing: H 1 : Daar is ŉ positiewe verwantskap tussen Innovasie en die onderwyssuksesfaktore Pro-aktiwiteit Pro-aktiwiteit dui, volgens Madsen (2007:187), op ŉ houding van antisipering en handeling op toekomstige behoeftes van die mark en daarmee die skepping van ŉ eerste-voorstellervoordeel. Die voordele sluit in die toegang tot skaars hulpbronne, die inwin van kennis van sleutelfaktore, die vestiging van ŉ markaandeel en ŉ posisie wat maklik is om te verdedig en wat koste-ondoeltreffend vir mededingers is om oor te neem (David, 2007:200). Eerste voorstellers is egter nie altyd suksesvol nie. Die bekendstelling van nuwe produkte of deurbraak-tegnologie word nie altyd deur die mark aanvaar nie. Dess en Lumpkin (2005:151) stel dit baie duidelik dat ŉ versigtige analise van die besigheidsomgewing en ŉ uitgebreide lewensvatbaarheidstudie gedoen moet word vir ŉ pro-aktiewe strategie wat kan lei tot ŉ mededingende voordeel. Lumpkin en Dess (1996:146) argumenteer dat alhoewel die idee om in afwagting vir toekomstige vraag te handel ŉ belangrike komponent van entrepreneurskap is, word die idee van eerste wees in die mark te eng verklaar. ŉ Onderneming kan nuut wees, vooruit dink en vinnig wees, sonder om eerste te wees. Lumpkin en Dess (1996:146) verduidelik dat pro-aktiwiteit na prosesse verwys wat daarop gemik is om 30
41 toekomstige behoeftes te antisipeer en daarop te handel deur die konstante soeke na nuwe geleenthede wat verwant is, of nie verwant is, aan die huidige lyn van operasies en die bekendstelling van nuwe produkte of handelsmerke voor die kompetisie. Van die aktiwiteite wat dus geassosieer word met pro-aktiwiteit sluit dus nuwe geleentheidsidentifikasie en evaluasie, identifisering en monitering van markneigings en die vestiging van nuwe ondernemingspanne, in (Kropp et al., 2008:104). ŉ Pro-aktiewe onderneming is daarom ŉ leier en nie ŉ volger nie, aangesien hulle die wil en versiendheid het om nuwe geleenthede na te jaag, al is hulle nie die eerste om dit te doen nie (Gürbüz & Aykol, 2009:323). Lassen et al. (2006:361) verduidelik dat pro-aktiwiteit na inisiatief verwys in die entrepreneuriese proses, en om te handel in die antisipering van moontlike probleme, behoeftes of veranderings in die toekoms. Antisipering en die najaag van nuwe geleenthede en die deelname in ontluikende markte word nou geassosieer met entrepreneurskap. Morris et al. (2008:66) verduidelik dat pro-aktiwiteit die implementering, die neem van verantwoordelikheid en die doen wat nodig is om die entrepreneuriese konsep te laat vrug dra, behels. Dit sluit gewoonlik ŉ groot mate van uithouvermoë, aanpasbaarheid en die bereidwilligheid om verantwoordelikheid te neem vir mislukking, in. Uit die werk van Venkatraman (1989) maak Morris et al. (2008:66) die afleiding dat pro-aktiwiteit na ŉ deurlopende soeke na markgeleenthede en eksperimentering met potensiële reaksies op veranderde omgewingstendense verwys. Dit manifesteer op drie maniere: Die soeke na nuwe geleenthede wat verbandhoudend, of moontlik nie, is met die huidige besigheidslyn. Die bekendstelling van nuwe produkte of handelsname voor die kompetisie dit doen. Die strategiese vermindering of verwydering van besigheidsoperasies wat in die volwasse of afname-fase is. 31
43 Antoncic en Hisrich (2003:17) beskou risiko, as die moontlikheid van verlies, as ŉ inherente karaktereienskap van innovasie en die vestiging van nuwe ondernemings, terwyl aggressiewe of pro-aktiwiewe aksies die van bestaande ondernemings is. Von Stamm (2008:387) wys daarop dat risiko inherent is aan enige besigheid en elke besluit wat deur bestuurders geneem word. Dikwels, volgens Bhardwaj, Agrawal en Momyaya (2007:134), word korporatiewe entrepreneuriese ondernemings wat ŉ entrepreneuriese oriëntasie het, gekenmerk deur risikonemingsgedrag, soos om groot hoeveelhede skuld aan te gaan of om groot hulpbronverbintenisse te maak in die belang van hoë opbrengste, deur die uitbuiting van geleenthede in die mark. Morris et al. (2008:62), verduidelik dat risiko nie verwys na ekstreme of onbeheerbare risiko nie, maar eerder na matige en berekende risiko s. Lambing en Kuehl (2007:19) is daarom van mening dat korporatiewe entrepreneurs nie hoë risiko-nemers is nie. Hulle probeer eerder die risiko definieer wat hulle moet neem, minimaliseer en bestuur dit (Timmons & Spinelli, 2009:52). Korporatiewe entrepreneurs moet eerder beskou word as risiko-bewus en gefokus op geleenthede (McBeth & Rimac, 2004:18). ŉ Verdere aspek met betrekking tot risikoneming is die aanname dat innovasie en risikoneming direk korreleer, wat sou beteken dat hoe meer innovering daar is, hoe groter die risiko is. Morris et al. (2008:62) verduidelik dat die verhouding baie meer kompleks is. Risiko is ook hoog wanneer ondernemings nuwe geleenthede ten opsigte van produkte en dienste ignoreer en hulle tot min of geen innovasie verbind is nie. Burns (2008:291) verduidelik dat innovasie op die kort termyn minimale risiko inhou, maar dit veroorsaak groot risiko s op die langer termyn. In wese beteken dit dat ondernemings wat nie innoveer nie, groter risiko s in die gesig staar as hulle mededingers wat kapitaliseer op skuiwe in die mark en tegnologiese ontwikkeling. Die teendeel is ook waar. Ondernemings wat poog om nuwe markte te skep en te herdefinieer met nuwe deurbraak-innovasie, staar ook hoë risiko in die gesig (Morris et al., 2008:63). Samevattend, word risiko en risikoneming gesien as noodsaaklik vir winsneming uit die skepping van nuwe kombinasies van produktiewe hulpbronne, want wins kom 33
44 van die entrepreneur se persepsie van ŉ geleentheid en die daaropvolgende investering om daarop te kapitaliseer (Nieuwenhuizen, 2003:9). Verder, redeneer Shane, Locke en Collins (2003:264), dat faktore soos globalisasie, deregulasie, tegnologiese en sosiale veranderings en inligtingtegnologie, ondernemings dwing om opgewasse te wees teen vinnige en onverwagte veranderings, wat steeds sentraal staan in die teorie van entrepreneurskap. Volgens McGrath en MacMillan (2000:xiv), sal ondernemings, wat in die toekoms suksesvol wil wees, ŉ entrepreneuriese oriëntasie in bedryf moet stel om onder hoë riskante omstandighede vinnig te kan aanvoel, reageer en mobiliseer. Gebaseer hierop, is die volgende hipotese onderworpe aan verdere toetsing: H 3 : Daar is ŉ positiewe verwantskap tussen Risikoneming en die onderwyssuksesfaktore Outonomiteit Volgens Lassen et al. (2006:361) is outonomiteit ŉ essensiële deel van entrepreneurskap en is tradisioneel gesien as die vorming van nuwe en onafhanklike ondernemings. In ŉ organisatoriese konteks verwys outonomiteit na die onafhanklike aksies van ŉ individu of span wat ŉ idee of ŉ visie voortbring en dit end-uit tot by voltooiing dra. Die handelinge is vry van enige streng beperkings en die individu of span kan onafhanklik handel en sleutelbesluite neem. Om outonomie in ŉ organisasie te bevorder moet die hiërargiese struktuur afgeplat word en die gesag gedelegeer word. Ander sleutelkonsepte sal die bevordering van desentralisasie, lae formalisasie, dinamiese gedrag, leer en buigsaamheid in strukture en prosesse, insluit. Outonomiteit verwys, volgens Lumpkin en Dess (1996:140) en Lee en Sukoco (2007:551) na die onafhanklike handelinge van ŉ individu of span om ŉ idee voort te bring en dit uit te voer tot voltooiing. Binne die konteks van entrepreneuriese oriëntering, is outonomie essensieel vir die proses om die onderneming se bestaande sterkte te verhoog, geleenthede te identifiseer en vir die ontwikkeling of verbetering van nuwe ondernemings of besigheidpraktyke (Lassen et al., 2006:361). 34
45 Om outonomie aan te moedig, gebruik ondernemings beide ŉ top-down en bottom-up -benaderings. Dess en Lumpkin (2005:149) verduidelik dat die topdown -benadering aspekte insluit soos bestuursondersteuning vir programme, die aanbied van aansporingsmaatreëls wat ŉ klimaat van entrepreneurskap koester en die verwelkoming van outonome besluitneming. Om outonomie van bottom-up - benadering aan te moedig sal spesiale aansporingsmaatreëls en strukturele ooreenkomste verg wat ontwerp is om ondersteuning vir entrepreneuriese inisiatiewe te bied (Lumpkin, Cogliser & Schneider, 2009:49). Baie ondernemings het hulle verbind tot handelinge soos om hiërargieë te verplat en outoriteit na bedryfseenhede te delegeer. Terwyl die bedoeling van hierdie skuiwe is om outonomie te bevorder, vereis die proses van ondernemingsoutonomie meer as net ŉ verandering in ontwerp. Ondernemings moet egter outonomie toeken en individue moet aangemoedig word om dit uit te oefen (Mumford, Scott, Gaddis & Stange, 2002:724). Lumpkin en Dess (2005:150) is van mening dat outonomie gemeet en gemonitor moet word. Dit impliseer die delikate balans tussen die geduld en begroting om die eksplorasie van outonome groepe te verdra en die sterkte om terug te sny op pogings wat vrugteloos is. Dit moet onderneem word met ŉ duidelike doel, naamlik om nuwe bronne vir ŉ mededingende voordeel te ontgin. Voldoende anekdotiese bewyse is verskaf om die hipotese te kan formuleer: H 4 : Daar is ŉ positiewe verwantskap tussen Outonomie en die onderwyssuksesfaktore Kompeterende aggressiwiteit Kompeterende aggressiwiteit, as ŉ dimensie van entrepreneuriese oriëntering, verwys na die geneigdheid van ŉ onderneming om direk en intens hul mededingers uit te daag (Lumpkin & Dess, 1996:148) om hul eie plek in die mark te verbeter (Chang, Lin, Chang & Chen, 2007:1000). Dit is belangrik om binne die konteks van entrepreneuriese oriëntering daarop te wys dat kompeterende aggressiwiteit ŉ reaksie is op mededingende neigings en vraag wat reeds in die mark bestaan. Dit is dus ŉ reaksie op die bedreiging van mededingers. 35
46 Ondernemings wat kompeterend aggressief is, word gekenmerk deur responsiveness wat die vorm kan aanneem van kop-aan-kop konfrontasie soos wanneer ŉ onderneming ŉ mark betree wat deur ŉ mededinger geïdentifiseer is. (Lee & Sukoco, 2007:550). Responsiveness kan ook die vorm aanneem van ŉ onderneming wat reaktief optree, soos in die geval waar pryse verlaag word in reaksie teen ŉ mededinger. Kompeterende aggressiwiteit dui ook op die bereidheid om onkonvensioneel, eerder as om op tradisionele metodes van mededinging staat te maak (Lumpkin & Dess, 2001:434). Lumkin en Dess (1996:147) argumenteer dat daar ŉ belangrike onderskeiding tussen kompeterende aggressiwiteit en pro-aktiwiteit bestaan wat uitgeklaar moet word. Pro-aktiwiteit verwys na hoe ŉ onderneming reageer op markgeleenthede deur die neem van inisiatief en die opportunistiese handeling om die omgewing te verander deur neigings te beïnvloed en om selfs vraag te skep. In teenstelling hiermee, verwys kompeterende aggressiwiteit na hoe ŉ onderneming reageer op mededingers, deur hoe die onderneming reageer teenoor neigings en vraag wat reeds in die mark bestaan. Teen hierdie agtergrond, kon die volgende hipotese geformuleer word: H 5 : Daar is ŉ positiewe verwantskap tussen Kompeterende aggressiwiteit en die onderwyssuksesfaktore. 2.6 DIE METING VAN KORPORATIEWE ENTREPRENEURSKAP BINNE N ORGANISASIE Ireland, Kuratko en Morris (2006:21) argumenteer dat ondernemings wat gelyktydig die mededingende voordeel, gegrond op innovasie, van vandag en môre wil koester en ontwikkel steeds toenemend staatmaak op korporatiewe entrepreneurskap. ŉ Korporatiewe entrepreneurskap strategie is ŉ belangrike roete wat ondernemings kan neem om dit vir werknemers moontlik te maak om hulle tot entrepreneuriese gedrag te verbind deur die gebruik van kennis vir volgehoue en suksesvolle innovasies. Meer formeel is ŉ korporatiewe entrepreneuriese strategie ŉ visie- 36
50 Resultaat: Assessering en ŉ volhoubare entrepreneuriese ingesteldheid. ŉ Entrepreneuriese ingesteldheid is ŉ manier van dink oor geleenthede wat na die oppervlak kom uit die onderneming se eksterne omgewing en die verbintenisse, besluite en aksies wat nodig is om dit na te jaag, veral onder die omstandighede van onsekerheid wat algemeen is in vinnige en betekenisvolle omgewingsveranderinge. Ireland et al. (2006:30) bevestig dat ŉ entrepreneuriese ingesteldheid gevind kan word in ondernemings wat die entrepreneuriese gesondheidsoudit aanvaar het en dit waardeer. Die entrepreneuriese gesondheidsoudit kan deur ondernemings gebruik word wat meeding in alle tipes industrieë, sowel as nie-winsgewende organisasies. In alle gevalle gee die oudit baie insig aan die onderneming se besluitnemers rondom die drie aspekte wat bespreek is. Hierdie insigte is baie nuttig vir ondernemings wat geïnteresseerd is om te verstaan wat hulle kan doen om hul mededingingsvermoë, in ŉ komplekse en vinnig veranderde omgewing, te verbeter. In baie gevalle glo besluitnemers dat entrepreneurskap die enigste roete is na verbeterde prestasie. 2.7 DIE SKEPPING VAN N ENTREPRENEURIESE KLIMAAT Entrepreneuriese klimaat gedefinieer Kreitner en Kinicki (2008:66) definieer organisasie-kultuur as die stel gedeelde, vanselfsprekende implisiete aannames wat deur ŉ groep onderhou word en dit bepaal hoe hulle dit waarneem, daaroor dink en hoe hulle daarop reageer in verskeie omgewings. Hierdie definisie belig drie belangrike karaktereienskappe van ŉ organisasie-kultuur. Ten eerste, die organisasie-kultuur word aan nuwe werknemers oorgedra deur die proses van sosialisasie. Tweedens, beïnvloed organisasie-kultuur persone se gedrag by die werkplek en derdens word organisasie-kultuur op verskeie vlakke bedryf. 40
51 Coetsee (2004:200) is van mening dat organisasie-kultuur ook konstruktief kan wees, wanneer dit ander help op optimaal te funksioneer binne die organisasie. Timmons en Spinelli (2009:571) voer aan dat die organisasie-kultuur of klimaat, beide in ŉ nuwe of ŉ bestaande onderneming, krities is van hoe goed die onderneming groei en krisisse sal hanteer. Volgens Timmons en Spinelli (2009:571) het studies rondom prestasie in groot ondernemings, wat die konsep van organisasie-kultuur gebruik, gelei tot twee algemene afleidings. Eerstens, die klimaat of kultuur van ŉ onderneming het ŉ beduidende invloed op die prestasie van die onderneming. Verder, word die klimaat van die onderneming geskep deur beide die verwagtinge wat die werknemers na die onderneming bring en die praktyke, houdings en gesindhede van sleutelbestuurders. Casson (1998:79) maak ŉ baie belangrike verbintenis tussen entrepreneurskap en besigheidskultuur deur aan te voer dat die kwaliteit van entrepreneurskap hoog afhanklik is van die kwaliteit van die organisasie-kultuur. Hy voer verder aan dat verskillende soorte organisasie-kulture sekere soorte industrieë begunstig, want verskillende soorte industrieë vereis verskillende tipes van entrepreneuriese vaardighede. Die belangrikste, in alle industrieë, is die mate waarin organisasiekultuur, vertroue bevorder. Oosthuizen (2006) het na die bestudering van die werk van verskeie navorsers (Kuratko, Naffziger & Montagno, 1993; Pinchot & Pellman, 1999; Turner, 2002; Antoncic & Hisrich, 2004; Cohan, 2004; Kuratko, Ierland, Covin & Hornsby, 2005) 13 temas geïdentifiseer wat noodsaaklik blyk te wees vir ŉ entrepreneuriese klimaat in organisasies: Visionêre of entrepreneuriese leierskap. Ondersteuning van bestuur. Teenwoordigheid van kampioene en ondersteuners. Verdraagsaamheid vir risiko, foute en mislukkings. Innovasie en kreatiwiteit die aanmoediging van nuwe idees. Toepaslike belonings en versterking. 41
52 Visie en strategiese oogmerke. Diskresionêre tyd en werk. Bemagtigde spanne, multidissiplinêre spanwerk en diversiteit. Beskikbaarheid en toeganklikheid van hulpbronne. Deurlopende en kruis-funksionele leer. Sterk kliënte-oriëntering. ŉ Plat organisasiestruktuur met oop kommunikasie en ŉ sterk sin van behoort (belonging) Die dimensies van organisatoriese klimaat Timmons en Spinelli (2009:571) beskryf organisatoriese klimaat aan die hand van ses basiese dimensies: Duidelikheid: Dit is die mate van duidelikheid wat bestaan ten opsigte van hoe goed die organisasie georganiseerd is, die bondigheid en doeltreffendheid in die manier waarop take, prosedures en opdragte gemaak, gegee en uitgevoer word. Standaarde: Die mate waartoe die bestuur hoë standaarde en uitstekende prestasie van werknemers verwag en druk daarvoor uitoefen. Verbintenis: Die mate waartoe werknemers verbind voel aan die doelstellings en witte van die onderneming. Verantwoordelikheid: Die mate waartoe die werknemers verantwoordelik voel vir die uitvoering van hul pligte sonder om deurgaans gemoniteer te word of onder verdenking geplaas te word. Erkenning: Die mate waartoe werknemers voel dat hulle erkenning en beloning ontvang vir goeie werk gelewer, eerder as om gestraf te word vir foute en mislukkings. Esprit de corps: Die mate waartoe werknemers ŉ gevoel van kohesie en spangees ervaar deur saam te werk. 42
53 2.7.3 Korporatiewe versus intrapreneuriese kultuur Volgens Hisrich et al. (2005:45) het die tipiese korporatiewe kultuur, ŉ klimaat en beloningstelsel wat voorkeur gee aan konserwatiewe besluitneming. Klem word geplaas op die insameling van groot hoeveelhede data en inligting as basis vir ŉ rasionele besluit en gebruik dan hierdie data om ŉ besluit te regverdig indien die gewenste uitwerking nie verkry is nie. Riskante besluite word dikwels uitgestel tot genoeg harde feite versamel kan word of tot ŉ konsultant gehuur kan word om die onbekende uit die weg te ruim. Daar is normaalweg soveel aftekenings en goedkeurings nodig vir ŉ grootskaalse projek dat geen individu persoonlik verantwoordelik voel nie. Die tradisionele korporatiewe kultuur verskil, volgens Hisrich et al. (2005:45) beduidend van ŉ intrapreneuriese kultuur. Die leidende direktiewe van die tradisionele kultuur is: Voldoen aan die instruksies, moenie foute maak nie, moenie misluk nie, moenie inisiatief neem nie, maar wag vir instruksies, bly binne jou eie diepte en beskerm jou rug. Hierdie beperkende omgewing is uiteraard nie bevorderlik vir kreatiwiteit, buigsaamheid, onafhanklikheid, eienaarskap of die neem van risiko s nie - die leidende beginsels van intrapreneurskap. Luchsinger en Bagby (2001:12) dui aan dat die entrepreneuriese organisasie op resultate en spanwerk fokus. Hulle beloon innovasie en risikoneming. Die bestuur het ŉ verdraagsaamheid vir en leer uit foute. Die struktuur is buigsaam en veranderingsgeoriënteerd. Luchsinger en Bagby (2001:12) argumenteer dat korporatiewe entrepreneuriese ondernemings verligte bestuurspraktyke besig. Hulle aanvaar ŉ entrepreneuriese styl wat burokratiese hindernisse uitskakel en bevorder ŉ innoverende klimaat. Intrapreneurskap en innovasie word deurgaans aangemoedig by die werksmag. Hisrich et al. (2005:45) verduidelik dat daar ook verskille is in die gedeelde waardes en norme tussen die twee kulture. Die tradisionele korporasie is hiërargies in struktuur, met gevestigde prosedures, verslagdoeningsisteme, gesagslyne en verantwoordelikheid, instruksies en kontrole meganismes. Hierdie ondersteun die huidige korporatiewe kultuur en moedig nie nuwe produkte, dienste of ondernemingskepping aan nie. Luchsinger en Bagby (2001:12) maak dit duidelik dat 43
54 die burokratiese of meganiese organisasie ŉ onvriendelike omgewing skep deur rigiditeit, risiko-aversie en strukturele traagheid. Die kultuur van die intrapreneuriese onderneming is in skrille kontras met hierdie model. In plaas van ŉ hiërargiese struktuur, het die intrapreneuriese klimaat ŉ plat organisatoriese struktuur. Timmons en Spinelli (2009:312) wys daarop dat daar maklike toegang tot besluitnemers moet wees. Hulle waarsku dat die meer informele en vloeibare organisasiestruktuur nie beteken dat die struktuur te los en gemaklik kan wees as dit kom by doelstellings, standaarde en duidelikheid van rigting en doelstellings, nie. Dit laat eerder toe dat die onderneming vinnig kan reageer en veranderinge maklik kan assimileer terwyl finansiële en operasionele kohesie behou word. Soos wat verwag word, lewer hierdie twee kulture verskillende tipes individue en bestuurstyle op. Hisrich et al. (2005:45) se vergelyking tussen tradisionele bestuurders, entrepreneurs en intrapreneurs wys duidelik in Tabel 2.2. Terwyl tradisionele bestuurders primêr gemotiveer word deur bevordering en tipiese korporatiewe belonings, gedy entrepreneurs en intrapreneurs op onafhanklikheid en die vermoë om te skep. Hisrich et al. (2005:45) verduidelik uit die vergelyking dat verskillende tydoriënterings in die drie groepe waargeneem kan word. Bestuurders plaas die klem op die korttermyn, entrepreneurs op die langtermyn en die intrapreneurs iewers tussen-in. Die primêre modus van aktiwiteit van intrapreneurs val tussen die delegeringsaktiwiteit van bestuurders en die direkte betrokkenheid van die entrepreneur. Intrapreneurs en entrepreneurs is matige risiko-nemers, terwyl bestuurders baie versigtiger omgaan met risiko s. Die beskerming van die speelveld en ŉ persoon se rugkant is ŉ manier van leef vir die tradisionele bestuurder en riskante aktiwiteite word ten alle koste vermy. Meeste entrepreneurs faal ten minste een keer, terwyl intrapreneurs leer om riskante projekte te verberg tot die laaste moontlike moment. 44
55 Tradisionele bestuurders is geneig om meer besorg te wees oor die persone in ŉ hoër posisies in die organisasie, terwyl entrepreneurs hulself en hul kliënte dien en intrapreneurs voeg ondersteuners by hierdie twee entrepreneuriese kategorieë. Tabel 2.2: Vergelyking tussen Entrepreneurs, Intrapreneurs en Tradisionele bestuurders Primêre motief Tydsoriëntering Aktiwiteit Tradisionele bestuurders Bevordering en ander tradisionele korporatiewe belonings Korttermyn die haal van kwotas en begrotings, weekliks, maandeliks, kwartaalliks en die werklike beplande horison Meer delegering en toesighouding as direkte betrokkenheid Entrepreneurs Onafhanklikheid, geleentheid om te skep en geld Oorlewing en 5 10 jaar groei van besigheid Direkte betrokkenheid Intrapreneurs Onafhanklikheid en die vermoë om vooruit te gaan in korporatiewe belonings Tussen entrepreneur en bestuurder afhangend van die dringendheid om selfgestelde en korporatiewe tydskedule te bereik Direkte betrokkenheid, meer as delegering Risiko Versigtig Matige risiko-nemer Matige risiko-nemer Status Begaan oor Nie begaan oor statussimbole statussimbole Mislukking en foute Probeer om foute en mislukkings te vermy Stem gewoonlik saam met persone in hoër posisies Hanteer foute en mislukkings Nie begaan oor tradisionele simbole nie, hunker na onafhanklikheid Probeer riskante projekte verberg tot gereed Besluite Volg droom met Kan ander oortuig besluite om saam te stem en help om droom te verwesenlik Wie dien Ander Self en kliënte Self, kliënte en Familie geskiedenis Verhoudings met ander Bron: Hisrich et al. (2005:46) Familielede het vir groot organisasies gewerk Hiërargie as die basiese verhouding Entrepreneuriese klein besigheid, professioneel of boerdery Transaksies en aangaan van ooreenkomste as basiese verhouding ondersteuners Entrepreneuriese klein besigheid, professioneel of boerdery Transaksies binne die hiërargie 45
56 2.7.4 Gedragsgevolge van ŉ entrepreneuriese klimaat: verbintenis en werkstevredenheid Mowday, Steers en Porter (1979: ) verwys na organisatoriese verbintenis as die werknemer se verknogtheid aan die organisasie, die graad van gewilligheid om deel van die organisasie te bly, die aanvaarding van die doelstellings en norme van die organisasie en hulle gewilligheid om daarvolgens te handel. Meyer en Allen (1991:62) verduidelik dat organisatoriese verbintenis geëvalueer word as ŉ deurlopende, normatiewe of regstellende verbintenis. Volgens Cheng en Stockdale (2003:474) is die sterkte van ŉ persoon se begeerte om te bly werk vir ŉ organisasie omdat die persoon glo dat dit nie die moeite werd is om van werk te verander nie, of omdat daar nie alternatiewe is nie, as deurlopende verbintenis beskou. Die gevoel wat die persoon ervaar om by die organisasie aan te bly as gevolg van die druk van ander of sosiale norme, word normatiewe verbintenis genoem. ŉ Persoon se begeerte om by ŉ organisasie te bly as gevolg van gedeelde doelstellings of waardes word beskou as affektiewe of emosionele verbintenis. Meyer, Stanley, Herscovitch en Topolaytsky (2002:38) redeneer dat daar bewyse is dat daar ŉ korrelasie bestaan tussen organisatoriese ondersteuning en normatiewe verbintenis, aangesien werkers wat deur hul werkgewers vertrou en ondersteun word, voel dat om die onderneming te verlaat, oneties sou wees. Indien hierdie werkers toegelaat word om deel te neem in die daarstelling van organisatoriese doelstellings, sal hul internalisasie, dit wil sê hul affektiewe verbintenis, verhoog. Wasti (2002: ) is van mening dat die deelname in doelwitstelling, outonomiteit en werkservaring alles ŉ invloed het op die verbetering van die affektiewe verbintenis, juis omdat daar ŉ negatiewe korrelasie bestaan tussen afwesigheid van die werk en affektiewe verbintenis en ŉ negatiewe korrelasie tussen afwesigheid van die werk en outonomiteit. Intrapreneurs wat ŉ onsuksesvolle innoverende probeerslag gehad het, en daarna eerder verdra en ondersteun word deur die bestuurders, sal ŉ hoër normatiewe en affektiewe verbintenis teenoor hulle organisasie ontwikkel. 46
57 Volgens Weiss, Dawis, England en Lofquist (aangehaal deur Bulut & Alpkan, 2006:66) is werkstevredenheid, ŉ volgende belangrike gedragsuitkoms wat hoog korreleer met organisatoriese verbintenis - die algehele, opsommende evaluering wat ŉ persoon maak ten opsigte van sy werksomgewing. Werkstevredenheid, konstateer Lawler en Porter (aangehaal deur Bulut en Alpkan, 2006:66) korreleer ook negatief met twee tipes van werknemersgedrag, naamlik afwesigheid van die werk en omset. Morrison en Robinson (soos aangehaal deur Bulut en Alpkan, 2006:66), bevestig dat ŉ werknemer met hoë vlakke van vertroue in die onderneming sal verwag dat die organisasie voordelig in sy belang sal handel. Kanter (aangehaal deur Bulut en Alpkan, 2006:66) bevestig dat die gebruik van toepaslike belonings en vergoeding die werknemer se bereidheid om risiko s te neem, wat verband hou met entrepreneuriese aktiwiteite, verhoog. Organisatoriese verbintenis en werkstevredenheid word ook beïnvloed deur werksontwerp en die beloningstelsel wat die inhoud, en veral, die uitkoms van die werk meer bevredigend maak. In figuur 2.2 wys Bulut en Alpkan (2006:67) die gedragsgevolge skematies aan. Volgens Hornsby et al. (2002:259), word mense gemotiveer deur dinge te doen wat hulle voel die potensiaal het om in hul eksentrieke beloningsbehoeftes te voldoen wat vir hulle waarde het, soos byvoorbeeld bonusse en bevordering. Bygevoeg, ŉ beloningsgebaseerde terugvoerstelsel gee aan die werknemers ŉ gevoel van erkenning en sukses, wat ontasbaar, emosioneel en intrinsiek is. Eksentrieke belonings sluit belonings soos salaris, status en sekuriteit in. Intrinsieke belonings is die gevoel om iets van waarde te bereik het. 47
58 Figuur 2.2: Gedragsgevolge van ŉ entrepreneuriese klimaat Entrepreneuriese klimaat Intrinsieke beloning Idee ontwikkelings ondersteuning Projek ondersteuning Deelname in strategiese beplanning Gedragsgevolge Organisatoriese Verbintenis Outonomiteit Werkstevredenheid Hulpbrontoekenning Tyd ingesluit Verdraagsaamheid vir Risiko-neming Ekstrinsieke beloning Bron: Bulut en Alpkan (2006:67) 2.8 SAMEVATTING Sedert die begin van waarde-skepping het die tradisionele rol van die entrepreneur verander van die alleeneienaar van ŉ klein besigheid tot die insluiting van individue in groot maatskappye wat oor entrepreneuriese kenmerke beskik en dit kan toepas tot voordeel van die onderneming. In die vinnig groeiende globale ekonomie word die rol van die entrepreneur binne die groot organisasie meer en meer belangriker om die kompeterende voordeel van die organisasie te behou. Korporatiewe entrepreneurskap word gekenmerk deur individue wat meer innoverend, kreatief, tyd spandeer en risiko s neem. Om hierdie entrepreneuriese aktiwiteite te ondersteun, benodig die organisasie ŉ klimaat en kultuur wat bevorderlik is vir hierdie aktiwiteite. Die gedeelde waardes en norms moet van so aard wees dat entrepreneuriese aktiwiteite kan gedy. Die opleiding van werknemers om meer entrepreneuries te wees is ŉ kragtige hulpmiddel om korporatiewe entrepreneurskap te bevorder. 48
59 ŉ Entrepreneuriese oriëntasie binne ŉ organisasie word gekenmerk deur die dimensies van innovasie, pro-aktiwiteit, risikoneming, outonomiteit en kompeterende aggressiwiteit. 49
60 HOOFSTUK 3 OORSIG VAN PUBLIEKE ENTREPRENEURSKAP EN DIE ONDERWYSSEKTOR IN SUID-AFRIKA 3.1 INLEIDING Tradisionele idees oor regerings word uitgedaag aangesien daar beduidende veranderinge gekom het op die ekonomiese, sosiale, demografiese en kulturele gebiede. Die behoefte om meer mededingend te wees in ŉ onstuimige omgewing vereis veranderinge in die rol van regerings en die openbare sektor. Voordelige entrepreneuriese aktiwiteite is aangeneem ten einde markgeoriënteerde praktyke daar te stel vir beter dienslewering. Dit lei tot ŉ beter dienslewering aan landsburgers wat meer effektiewe en doeltreffende dienslewering verwag teen ŉ laer koste vir die regering. Ten spyte van die entoesiasme en wydverspreide geloof in die toepassingsmoontlikhede van entrepreneuriese praktyke is daar steeds ŉ groeiende debat rondom die geskiktheid daarvan op openbare organisasies in terme van die kernwaardes van die publieke sektor soos demokratiese teorie, verantwoordbaarheid en strukturele en juridiese beperkings op bestuursgedrag. Die idee rondom publieke entrepreneurskap is om geleenthede te verbeter deur uitdagende idees te neem en dit te verbeter om ŉ beter diens aan die publiek te verskaf (Younhee, 2010:781). Volgens Bozeman (2007:7) bied publieke entrepreneurskap groot voordele en het ŉ belangrike rol om te speel in publieke beleid en bestuur. Dit is anders as privatisering of uitkontraktering wat die publieke sektor se betrokkenheid en verantwoordelikheid as ŉ beduidende diensverskaffer verminder. Dus veronderstel die aanneming van entrepreneuriese praktyke, soos die soeke na innoverende geleenthede en die geleentheid om pro-aktief te wees, die verbetering van vermoëns wat bydra tot die waardes van volhoubaarheid en produktiwiteit en dit kan die persepsies van minderwaardige dienslewering verminder en die algemene beeld van die openbare sektor poets. 50
61 Verder, redeneer Bozeman (2007:782), is die implementering van entrepreneuriese benaderings nie teenstrydig is met lank gevestigde sienings van die openbare bestuursrol as die verskaffer van dienste en die dra van die verantwoordelikheid vir burgers nie en dit ondersteun openbare waardes deur die gebruik van toepaslike markpraktyke vir effektiwiteit en doeltreffendheid. ŉ Balans word benodig tussen entrepreneuriese bestuur en organisasie strukture aangesien die openbare sektor ŉ gebrek het aan sisteme vir die stimulering van entrepreneuriese handelinge. Publieke sektor effektiwiteit en doeltreffendheid verteenwoordig sleutelareas van uitdagings van beleidmakers regoor die wêreld. Sedert die 1970 s het verskeie regerings hervorming- en bestuursverbeteringsinisiatiewe van stapel gestuur en geïmplementeer met die klem op die diens aan die burgers van die land. Osborne en Gaebler (soos aangehaal deur Younhee, 2007:781) argumenteer dat regeringstrukture en funksionaliteit hervorm moet word weg van burokrasie en die vestiging van strukture wat vinnig en doeltreffend kan aanpas met verandering. Hulle argumenteer dat die strukture ook oor die vermoë moet beskik om te innoveer. Dit is dus duidelik dat die publieke sektor nie noodwendig hoef te verdwyn nie, maar eerder hervorm of herontdek moet word. Die transformasie moet bereik word deur ŉ verandering van doelstellings, belonings, verantwoordbaarheid, en die struktuur en kultuur. Hughes (1998:370) voer aan dat publieke sektor entiteite dikwels gesien word as burokraties, konserwatief en as oneerlike monoliete. Hierdie voorstelling lei daartoe dat die afleiding gemaak word dat publieke organisasies nie entrepreneuries kan wees nie. Dit is moontlik dat dit nie die publieke sektor self is wat nie ontvanklik vir entrepreneurskap is nie, maar die tradisionele publieke sektor strukture, burokrasie, waardes en praktyke. Regerings regoor die wêreld is bewus van die afwesigheid van entrepreneurskap in hul publieke sektor. Nutt en Backoff (1993:303) is van mening dat publieke entrepreneurskap primêr besorg is om meer besigheidsgeoriënteerd te wees. Publieke skole in Suid-Afrika is deel van die publieke sektor. Hamzah, Yusof en Abdullah (2009:536) verduidelik dat entrepreneurs en entrepreneurskap altyd 51
62 verwysend is na besigheid en die terme word selde gebruik om te verwys na onderwysers of skoolhoofde. Entrepreneuriese eienskappe is deugsaamhede wat die grondslag kan vorm vir toekomstige onderwysers en skoolhoofde wat hulle in staat sal stel om geleenthede te vind en vir ander te bied in die skoolkonteks of ander opvoedkundige instellings. Uit die werk van Seyfrath (1999) konstateer Hamzah et al. (1999:536) die feit dat die pligte en verantwoordelikheid van skoolhoofde uit baie situasies bestaan en dat die skoolhoof die vaardigheid moet hê om dit te kan hanteer. Die skoolhoofde bepaal, onder andere, die rigting waarin die skool moet beweeg ten opsigte van verbetering en verandering. Hulle besluit dus oor die karakter van die skool. Die skoolhoof moet die skool sien as ŉ organisasie wat produkte aan kliënte verkoop. In die mededingende skoolomgewing het dit vir skoolhoofde dringend noodsaaklik geword om oor entrepreneuriese eienskappe te beskik om die sukses van die skool te verseker. Volgens Pretorius (1998:109) is baie onderwysstelsels besig om dramatiese hervormingsprogramme te implementeer om aan te pas by ŉ veranderde wêreld. ŉ Huidige wêreldwye neiging is om die besluitnemingsmagte af te wentel na skoolvlak. Hierdie hervormingsinisiatiewe rus op die aanname dat die deelname van opvoeders, leerders en ouers die prestasie van die voorgestelde transformasieprosesse verhoog (Mosoge & Van der Westhuizen, 1998:73). Bradshaw en Buckner (1994:79) glo dat die beduidende veranderinge slegs in skole bereik kan word deur gedeelde besluitneming. Gultig en Butler (1999:26) dat die dilemma in Suid-Afrikaanse skole teruggevoer word na die apartheidsbeleide wat gegeld het gedurende die vorige dispensasie. Die skoolstelsel was gekenmerk deur ongelykhede. Die grootste probleem was die top-down bestuurstyl waar skoolhoofde en onderwysers aan die ontvangkant gestaan het. In hierdie streng gereguleerde omgewing was die skoolhoofde gekondisioneer om slegs opdragte van die onderwysdepartement te ontvang en meganies uit te voer. Skoolhoofde het nie die geleentheid gehad om kreatief te wees nie, kon nie innoveer nie en die onderwysdepartement het die risiko gedra. 52
63 Skoolhoofde en skoolbestuurspanne moet in ŉ baie kompeterende skoolomgewing, skole op suiwer besigheidsbeginsels bestuur. Konstante vernuwing, innovasie, korporatiewe entrepreneurskap, en intrapreneurskap is alles terme wat later die sukses van die skool gaan bepaal. Eyal en Inbar (2003:222) verduidelik dat skole regeringsaangestelde diensverskaffers is wat deur die regering befonds word en daarom is die voortbestaan van skole selde onder verdenking. Aan die ander kant word skole bedryf in ŉ omgewing van toenemende onsekerheid. Hierdie onsekerheid word gewoonlik nie gegrond uit mededinging nie, maar uit die blootstelling aan verandering. Die vinnige pas van omgewingsveranderinge en die beperkte vermoë om dit te voorspel, tesame met die magdom van faktore wat in die onderwysmilieu teenwoordig is en die afhanklikheid op eksterne bronne, dien alles om die onsekerheid waarbinne die onderwys bedryf word te verhoog. Skole se voortbestaan word onder normale omstandighede nie bedreig nie aangesien die regering die voorsiener is en die skool word ook nie waardeer op grond van finansiële prestasie nie. In situasies van stagnasie mag hulle hul relevansie verloor in die gemeenskap wat hulle dien. Eyal en Inbar (2003:222) waarsku dat ander skole in sulke omstandighede die geleentheid gaan gebruik om die skool se gebrek aan aanpassingsvermoë uit te buit en die skool se sosiale waarde gaan verder verminder. Dit is om hierdie rede dat die behoefte aan nuwe inisiatiewe, buigbaarheid en self-hernuwing basies voorvereistes is vir die oorlewing van ŉ skool. Navorsing oor entrepreneurskap wys dat korporatiewe entrepreneurskap die onderneming of skool se vermoë om aan te pas verhoog en dit kan gekoppel word aan besigheidsukses en ŉ verhoogde organisatoriese oorlewing in tye van onsekerheid (Covin & Slevin, 1989:80). Uit die werk van Summons verduidelik Hamzah et al. (1999:537) dat gemeenskappe verwag van skole om hul kinders gereed te maak vir indiensneming in ŉ vinnig veranderde omgewing. Onderwysers en skole se bestuurspanne is die persone waarvan verwag word om in hierdie behoefte te voorsien en om onderwys van hoogstaande gehalte te lewer. Die skoolhoof het die taak om opvoeders binne die skool so te motiveer om volhoubare verbintenis en hoogstaande onderrig te verseker ten voordeel van die skool en die gemeenskap wat dit dien. Hierdie take is vir seker nie maklik nie, maar navorsing oor die afgelope 20 jaar het uitgewys dat die 53
64 belangrikste enkelfaktor vir die sukses van ŉ skool, in die kwaliteit van leierskap deur die bestuurkorps van die skool lê. ŉ Groot uitdaging rus dus op die skouers van die hoof en die bestuurspan om hulle skole, binne die openbare sektor, effektief te lei. 3.2 PUBLIEKE SEKTOR ENTREPRENEURSKAP Kearney, Hisrich en Roche (2007:276) voer aan dat definisies vir publieke entrepreneurskap baie beperk en divers is. Terwyl die term entrepreneurskap byna altyd met die privaatsektor geassosieer word, het dit die afgelope dekade in die literatuur van publieke administrasie begin verskyn. Volgens Morris en Jones (1999:74) is daar ten spyte van ŉ toenemende belangstelling in die fenomeen van publieke entrepreneurskap, nog steeds nie ŉ algemeen aanvaarde definisie nie. Voorbeelde van voorgestelde definisies sluit onder andere die volgende in: ŉ Aktiewe beklemtoning van administratiewe verantwoordelikheid wat die generering van nuwe inkomste-bronne, die lewer van verbeterde dienste en die hulp met die verbetering van burgeropvoeding en betrokkenheid. ŉ Deurlopende poging om hulpbronne toe te pas op nuwe maniere in ŉ poging om die doeltreffendheid en effektiwiteit van publieke instellings te verhoog. Die doelbewuste en georganiseerde soeke na innoverende verandering in publieke sektor organisasies en operasies. Morris en Jones (1999:74) verduidelik dat die temas wat uit hierdie voorgestelde definisies voortvloei, is dat daar (1) ŉ proses betrokke is, (2) dat entrepreneurskap ŉ deurlopende proses is en dat (3) die eindresultaat innoverende pro-aktiewe gedrag sal wees. Morris en Jones (1999:74) formuleer die volgende definisie: Publieke sektor entrepreneurskap is die proses van waardeskepping vir burgers deur die unieke 54
65 kombinasie van publieke en/of privaat hulpbronne om sosiale geleenthede uit te buit. Lewis (1980:233) voer aan dat die groot onderskeiding tussen publieke entrepreneurs en gewone bestuurders die vermoë is om die bestaande toekenning van skaars publieke hulpbronne aan te pas op fundamentele maniere. Uit die werk van Drucker verduidelik Lewis (1980:233) dat entrepreneurskap ook alternatiewelik gekonseptualiseer word in terme van die inisiasie van politieke bewegings of die skep van nuwe publieke organisasies wat bedoel is om betekenisvolle sosiale, politieke of ekonomiese verandering teweeg te bring. Regerings regoor die wêreld is bewus van die afwesigheid van entrepreneurskap in hul publieke sektor. Nutt en Backoff (1993:303) is van mening dat publieke entrepreneurskap primêr besorg moet wees om meer besigheidsgeoriënteerd te wees. Peter Drucker (1985:241) voer aan dat een van die grootste sosiale innovasies wat nodig is om die moderne ekonomie te herbelyn is om sistematies van die uitgediende sosiale beleide en publieke instansies ontslae te raak. Drucker skryf verder dat entrepreneurskap sowel ŉ publieke sektor fenomeen is as ŉ privaatsektorfenomeen is. ŉ Deel van die entrepreneuriese proses behels die soeke na, en analise van geleenthede wat die potensiaal het om innovasie te genereer. Dit behels die monitering van potensiële bronne vir innoverende geleenthede, insluitend die onverwagte sukses, mislukking of gebeure van buite; die teenstrydigheid tussen realiteit soos dit werklik is en die realiteit soos dit veronderstel is om te wees; innovasie gebaseer op prosesbehoeftes; veranderings in die struktuur van die industrie en die markstruktuur wat almal onverwags kan tref; demografiese veranderings; veranderings in persepsies en nuwe kennis. Boyett (1996:36-51) waarsku dat hierdie geleenthede dalk nie kommersieel voordelig mag wees nie, maar kan hervorm word na nuwe waardes binne die dinamiese bondel van publieke ondernemingsdoelstellings. Publieke sektor entrepreneurskap gaan nie noodwendig oor die soeke na rykdom nie en die resultaat sal nie noodwendig monetêr van aard wees nie. Cornwall en Perlman (1990:225) voer aan 55
66 dat die toepassing van entrepreneuriese gedragsbehoeftes aangepas moet word om te pas by die publieke sektor omgewing. Met pogings om entrepreneurskap in die publieke sektor te vestig moet sekere hindernisse oorkom word wat eie is aan die sektor. Volgens Cornwell en Perlman (1990: ) sluit hierdie die volgende in: Menigvuldigheid en dubbelsinnigheid van doelstellings wat bestuur verlam. Beperkte bestuursoutonomiteit met hoë potensiaal vir inmenging wat innovasie ontmoedig. Hoë sigbaarheid wat oorversigtige bestuursgedrag tot gevolg het. ŉ skeefgetrekte beloningstelsel wat risikoneming ontmoedig. Korttermyn oriëntasie wat groter langtermyn, hoë-impak entrepreneuriese inisiatiewe ontmoedig. Personeelbeleide wat die leier se vermoë om werknemers te motiveer beperk. Foster, Graham en Wanna (1996:1-12) voer aan dat die kenmerke van publieke en privaatentrepreneurs nie dieselfde is of kan wees nie. Publieke sektor aktiwiteite is meer gemoeid met breër sake as gewone handelsdoelwitte. Foster et al. (1996:1-12) erken dat ander faktore, bo en behalwe die winsmotief, het die geneigdheid om verbintenis tot publieke entrepreneurskap te galvaniseer. Dis baie belangrik om te onthou dat entrepreneurskap in die publieke sektor, anders as die privaatsektor, nie alleen staatmaak op ŉ stel karaktertrekke van individue nie, maar op die volgende: Dit is die begeerte van groepe in ŉ organisasie om te verander, aan te pas, te innoveer en risiko te hanteer. Persoonlike kwaliteite en motiverings is minder belangrik as die opwekking van ŉ galvaniese krag op die institusionele en kollektiewe vlak. Na die bestudering van die werk van Borin (1998) het Sadler (2000:29) gevind dat geleenthede vir innovasie in die publieke sektor te voorskyn kom uit die omstandighede eie aan die publieke sektor en dat innovasie baie minder gefokus is op die kommersiële oorwegings van die privaatsektor. Die hoofinisieerders van publieke sektor-innovasies is nie die leiers van die organisasie of politici nie, maar 56
67 middelvlakbestuurders en gewone werkers. Die bevinding dat innovasie gewoonlik fisies of metafories weg van die sentrale kantore plaasvind bevestig dit. Die werk van Borin (1998) het ook uitgewys dat hindernisse in die pad van innovasie binne die publieke sektor vooruitspruit uit die gesindhede, binne-gevegte, die algemene weerstand teen verandering, onvoldoende hulpbronne en hindernisse wat buite die publieke sektor ontstaan, soos twyfel in sekere programme, die onvermoë om n teikengroep te bereik, publieke of private teenkanting en teenkanting van die privaatsektor as gevolg van die behoefte om mee te ding met die publieke sektor. 3.3 BEVORDERING VAN KORPORATIEWE ENTREPRENEURSKAP Slevin en Covin (1990:43-45) voer aan dat daar geen vaste aanduiders is wat die entrepreneuriese organisasie kenmerk nie. Navorsers het egter karaktereienskappe geïdentifiseer wat ŉ geneigdheid ten opsigte van entrepreneurskap vertoon. Korporatiewe entrepreneurskap en die faktore wat dit fasiliteer is nie absolutis nie: indien sekere faktore bestaan sal dit korporatiewe entrepreneurskap bevorder of inhibeer. Sadler (2000:29) ondersteun die volgende vyf ontwikkelde en getoetsde hipoteses uit die werk van Jennings en Lumpkin (1989): Besluitneming in entrepreneuriese organisasies sal neig om meer deelnemend te wees as in konserwatiewe organisasies. Besluitneming in entrepreneuriese organisasies sal neig om meer personeel met spesialisvaardighede te gebruik as in konserwatiewe organisasies. Entrepreneuriese organisasies sal neig om minder geïntegreerde metodes te gebruik tydens besluitneming as konserwatiewe organisasies. Prestasie-standaarde in entrepreneuriese organisasies sal neig om ontwikkel te word van gedeelde deelname terwyl dit in konserwatiewe organisasies eensydig deur die bestuur van die organisasie saamgestel word. Die neiging sal bestaan dat bestuurders in entrepreneuriese organisasies nie gepenaliseer sal word in die geval van mislukking nie terwyl bestuurders in 57
68 konserwatiewe organisasies ernstige loopbaanskade kan opdoen in die geval van mislukking. Sadler (2000:30) verduidelik dat hierdie proposisies daardie faktore identifiseer wat relevant is vir die stimulasie of onderdrukking van korporatiewe entrepreneurskap. Hierdie faktore is die organisasie se: Makro-eksterne omgewing. Struktuur. Grootte. Kultuur. Graad van spesialisasie. Sentralisasie van besluitneming. Duidelikheid van prestasie-standaarde. Stelsel van beloning en sanksies. Normale projekgrootte en tipe. Graad van outonomiteit. Sadler (2000:30) voer aan dat korporatiewe entrepreneurskap slegs kan gedy binne die organisatoriese konteks wat bevorderlik is vir innovasie. Die volgende stimulerende kenmerke fasiliteer die toepaslike organisatoriese konteks: Hulpbronne vir innovasie. Gereelde kommunikasie tussen verskillende departemente en mense met verskillende opinies. Matige omgewingsonsekerheid en meganismes vir die vestiging van die aandag om veranderde toestande. Samehangende werkgroepe met oop konflikresolusie meganismes wat kreatiewe persoonlikhede in die hoofstroom integreer. Strukture wat persone toegang gee tot innoverende rolmodelle en mentors. Matige personeelomset. Psigologiese kontrakte wat spontane innoverende gedrag wettig. 58
69 3.4 TOEPASSING VAN DIE ENTREPRENEURIESE PROSES OP N OPVOEDKUNDIGE INSTELLING Die doel van hierdie studie is veral om aan te toon wat die potensiële voordeel en waarde van intrapreneurskap in geselekteerde openbare skole is. Volgens Morris en Jones (1999:74) behoort die basiese stappe in die entrepreneuriese proses nie anders daarna uit te sien as in privaat organisasies nie. Figuur 3.1 verskaf ŉ voorbeeld van die toepassing van hierdie basiese entrepreneuriese stappe op ŉ openbare universiteit. Sommige van die gereedskap en konsepte wat in die privaatsektor gebruik word om ontwikkeling, in elke fase van die proses, te fasiliteer en te verstaan, is ewe toepaslik op die openbare sektor (byvoorbeeld die geleentheidsvenster, die effektiewe gebruik van hulpbronne), waar ander aangepas (byvoorbeeld die kriteria vir die evaluering van ŉ geleentheid, bronne van entrepreneuriese konsepte, oesstrategieë) moet word en ander wat nie werklik van toepassing (byvoorbeeld, mededingende invalshoek, kriteria vir die selektering van finansiële bronne) is nie. 59
70 Figuur 3.1: Die entrepreneuriese proses soos toegepas op ŉ openbare universiteit Die identifisering van n geleentheid Veranderde demografie Ontstaan van n nuwe marksegment Prosesbehoeftes Nuwe tegnologie Finansiering & regulerende veranderinge Nuwe promosiekanale Nuwe bron van finansiering Ontwikkeling van die konsep Nuwe organisatoriese strukture Nuwe kurrikulum/programme Nuwe satelietkampusse Nuwe fondsinsameling metodologie Nuwe werwingsprogramme Nuwe onderrig finansieringskemas Nuwe onderrigstrukture Assesseer die vereiste hulpbronne Behoefte aan vaardige werknemers Behoefte aan bevoegde studente Behoefte aan finansiering Behoefte aan gemeenskapsondersteuning Ondersteuning van geakkrediteerde liggame Ondersteuning van professionele verenigings Ondersteuning van regeringsagentskappe Verkryging van die benodigde hulpbronne Vroeë onderriggeld betalings Afhanklik van fakulteitsdeskundigheid Beïnvloedingspogings met wetgewers Hefboomskemas/uitkontraktering Vennootsakppe met NPO s Gesamentlike ondernemings met maatskappye Lisensiëring van innoverings en nuwe kennis Ruil Skuld Geskenke Winste van universiteit bedryf besigheid Die identifisering van n geleentheid Implementering van die besigheidskonsep Monitering van prestasie Terugbetaling aan hulpbronverskaffers Bereiking van prestasiedoelwitte Absorbering van nuwe besigheidskonsep in die hoofstroombedryf Sluiting van onderneming Bron: Morris en Jones (1999:74) 60
71 3.5 ONDERWYS IN SUID-AFRIKA Die SA Social Investment Exchange, SASIX (2011) wys daarop dat onderwys die grondslag vir groei, beide persoonlik en vir die gemeenskap, is. Om toegang tot kwaliteit onderwys vir almal te bied is seker een van die belangrikste ontwikkelingsuitdagings vir Suid-Afrika. SASIX (2011) voer aan dat onderwys een van die mees basiese konstitusionele regte, soos aangedui in Afdeling 27 van die Grondwet, is maar bly een van die belangrikste oorsake van armoede. Armoede is Suid-Afrika is hoofsaaklik toe te skryf aan werkloosheid. Onderwys is krities belangrik vir die verligting van armoede, want dit verhoog werksgeleenthede en die inkomste-vlakke. Persone met ŉ kollege-graad of diploma maak slegs 4.1% uit van die werklose populasie en die persone met ŉ universiteitsgraad slegs 0.69%. Volgens SASIX (2011) spandeer Suid-Afrika proporsioneel meer aan onderwys as baie ander lande. In 2006 het dit 5.4% uitgemaak van die gespandeerde bruto binnelandse produk, wat hoër is as die van Duitsland, Indonesië en Ierland. Ten spyte van biljoene rande wat spandeer word, bly ongeletterdheid en die kwaliteit van onderwys steeds struikelblokke vir groei. Volgens The Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD) (aangehaal deur SASIX, 2011) vaar plaaslike leerders vaar baie swakker in internasionale toetse as in ander ontwikkelende lande, insluitende Afrika-lande. Die vlakke van ongeletterdheid in Suid-Afrika is hoog, ŉ geraamde 24% van persone bo 15 jaar kan nie lees nie; onderwysers in die township-skole is swak opgelei en die matriekuitslae bly kommerwekkend laag. Globaal word die onderwysstelsel van Suid-Afrika laer gegradeer as die van Botswana, Kenia, Mauritius, die Seychelle en Brasilië. Enkele bevindings van SASIX (2011) word vervolgens bespreek: 61
72 Die gebrek aan kwaliteit-onderwysers het ŉ groot impak op Suid-Afrika se prestasie. Baie van die onderwysers vandag het hul skoolopleiding in die apartheids-regime ontvang en het dus nooit self kwaliteit-onderwys ervaar nie. Die motivering, vertroue en moraal van opvoeders is baie laag. Pogings om die onderwys te hervorm is en was hoofsaaklik deur die regering gedryf, sonder die leierskap van die onderwysers self. In Suid-Afrika is toegang tot onderwys nie die grootste probleem nie - kwaliteit is. Alhoewel Suid-Afrika op spoor is om die doelwitte van die Millenium Development Goal van universele primêre onderwys in 2015 te bereik, vaar Suid-Afrikaanse leerders steeds baie slegter teen die van ander lande. Ongeletterdheid kos Suid-Afrika jaarliks R550 Biljoen aan die verlies van potensiële bruto binnelandse produk. Die gebrek aan kwaliteit onderwysers, swak funksionerende skole, swak onderwyserretensie, afwesigheid van leerders en onderwysers en die gebrek aan leierskap en bestuur by skole is alles bydraende faktore van die uitdagings wat die onderwysstelsel in die gesig staar. Slegs een uit elke ses leerders onder die ouderdom van ses jaar ontvang enige vorm van vroeë kinderontwikkeling (Pre-primêre onderwys). In Suid-Afrika is ŉ leerder wat die skool verlaat voor die voltooiing van Graad 12 se kanse om werk te kry, nie veel beter as ŉ persoon wat glad nie skoolopleiding gehad het nie. Jaarliks verlaat sowat onderwysers die professie en daar is jaarliks slegs sowat nuwe toetreders. Jansen (2011:1) voer aan dat die Graad 12-uitslae van 2010 ŉ weerspieëling is van die situasie in Suid-Afrika. Die slaagsyfer styg met 7.2 persentasiepunte tot 67.8% van 2009 (fig. 3.2), maar slegs 25.8% van die leerders wat geslaag het, het 62
73 matriekvrystelling behaal (fig.3.3, 3.4). Hierdie verbetering in die slaagsyfer word toegeskryf aan die duisende leerlinge wat goed presteer het in vakke soos Lewensoriëntering en Wiskundige geletterdheid, en die algemene aanpassing van die punte van leerlinge. Jansen (2011:1) stel dit baie pertinent dat die matriekuitslae nie ŉ getroue beeld van die stand van onderwys in Suid-Afrika weerspieël nie en dui ook nie op ŉ progressiewe verbetering van die skoolstelsel nie. Figuur 3.2: Vergelyking van die Graad 12-uitslae ( ) Bron: South Africa (2011:47) Volgens James (2011:03) het slegs 233 van die deeltydse kandidate Graad 12 in 2010 geslaag. Indien hierdie slaagpersentasie van 0.4% in berekening gebring word, daal die algemene slaagsyfer met 6.3%. Daar is 13 skole in die land wat geen kandidate het wat geslaag het nie, terwyl slegs 359 skole ŉ 100% slaagsyfer kon behaal. Uit die totaal van 5902 skole kon slegs 31% ŉ slaagsyfer van bo 80% behaal en 6.08% ŉ slaagsyfer van 100% (Department of Basic Education, 2011:41). Die Graad 12-slaagsyfer is maar een maatstaf van gehalte. ŉ Ander is hoeveel leerlinge die skool voor die bereiking van Graad 12 verlaat. Volgens James 63
74 (2011:03) het 62% van al die leerders wat in 1998 skool toe is, die stelsel verlaat voor Graad 12. Net 38% van die 1.4 miljoen leerlinge wat in 1998 vir die eerste keer skool toe is, het uiteindelik in 2010 die Graad 12-eksamen geskryf. In Gauteng, die kleinste provinsie van Suid-Afrika en die gebied wat tot hierdie studie beperk word, is daar verskeie skole, maar spesifiek vyf, wat die vlagskepe van die Gauteng Onderwysdepartement is. Hoërskool Waterkloof, Hoërskool Menlopark, Hoërskool Garsfontein, Hoërskool Eldoraigne en Afrikaans Hoër Meisieskool is aangewys as die vyf toppresterende skole in Gauteng vir Hierdie skole het saam ŉ gemiddeld van 86.22% leerlinge wat met universiteitsvrystelling geslaag het. Afrikaans Hoër Meisieskool het 3.46 onderskeidings per leerling opgelewer (Rademeyer, 2011:1) Die nasionale gemiddeld ten opsigte van universiteitsvrystelling was 25.8% en die provinsiale gemiddeld vir die Gautengprovinsie was 43.15%. Figuur 3.3: Universiteitstoelating, Graad 12-uitslae (2010) Bron: South Africa (2010:40) 64
75 Figuur 3.4: Universiteitstoelating, Graad 12-uitslae (2010), Provinsie-spesifiek Bron: South Africa (2010:41) Daar is tans sowat onderwysers, ongeveer 12 miljoen leerders en nagenoeg skole. Dit is geen verrassing dat skoolhoofde en distrikskantore nie in staat is om die administratiewe en akademiese ondersteuning wat van hulle verwag word kan hanteer nie. Volgens Bloch (2009:59) is die grootste persentasie van alle skole disfunksioneel in die sin dat hulle nie die basiese uitkomstes bereik nie. Bloch (2009:59) vra tereg die vraag: Waar gaan daar bestuurders vandaan kom, almal bevoeg om ŉ skool te bestuur met inagneming van die verskillende vlakke van vaardighede wat van hulle verwag word? Bloch (2009:60) stel dit duidelik dat skole dikwels nie goed georganiseerd is nie, tydskedules swak is en die organisatoriese prosesse oneffektief en arbitrêr is. ŉ Vlak van verdere kommer is dit wat van buite die klaskamer by die kom. Dit is onder andere die stelsels, ondersteuning en organisasie van die skool, wat die funksie van die skoolhoof en bestuurspan is, maar ook die vlak van ondersteuning van die 65
Die netto waarde van die onderneming en die rekeningkundige vergelyking *
OpenStax-CNX module: m25006 1 Die netto waarde van die onderneming en die rekeningkundige vergelyking * Siyavula Uploaders This work is produced by OpenStax-CNX and licensed under the Creative Commons
MENLYN. Week in oorsig Aandeel van die week DB Tracker USA (DBXUS) 17 Januarie 2014
PSG Menlyn Building B Ground Level; 261 Lois Avenue, Newlands, Pretoria Tel: +27 (12) 368 1778 Fax: +27 (12) 368 1770 MENLYN Week in oorsig Aandeel van die week DB Tracker USA (DBXUS) 17 Januarie 2014
st, sts Steek, Steke hlb Halwe Langbeen vslalleen Voorste lus rd Rondte lb Langbeen alsalleen Agterste lus
Mandala Madness Kopiereg: Helen Shrimpton, 2015. Alle regte voorbehou. Deur: Helen at www.crystalsanlbrokset.com US terme word deurgaans gebruik. Deel 6 Afkortings st, sts Steek, Steke hlb Halwe Langbeen
Prosesse wat gevolg word om sake op te volg op distriksvlak. Processes used to follow up on cases at district level
Prosesse wat gevolg word om sake op te volg op distriksvlak Processes used to follow up on cases at district level Januarie 2018 / January 2018 Lizette Smith HULP MET DIENSVOORWAARDES Die SAOU staan lede
st, sts Steek, Steke hlb Halwe Langbeen vslalleen Voorste lus alleenlik
Kopiereg: Helen Shrimpton, 2015. Alle regte voorbehou. Deur: Helen at www.crystalsandcrochet.com US terme word deurgaans gebruik. Deel 11 Afkortings st, sts Steek, Steke hlb Halwe Langbeen vslalleen Voorste
Spraakoudiometrie in Suid-Afrika: Ideale Kriteria teenoor Kliniese Praktyk
Spraakoudiometrie in Suid-Afrika: Ideale Kriteria teenoor Kliniese Praktyk Rozelle Roets Voorgelê ter gedeeltelike vervulling van die vereistes vir die graad M.Kommunikasiepatologie in die Fakulteit Geesteswetenskappe,
MENLYN. Week in oorsig Aandeel van die week Aspen Holdings. 9 Mei 2014
PSG Menlyn Building B Ground Level; 261 Lois Avenue, Newlands, Pretoria Tel: +27 (12) 368 1778 Fax: +27 (12) 368 1770 MENLYN Week in oorsig Aandeel van die week Aspen Holdings 9 Mei 2014 Disclaimer: The
Laerskool Olifansvallei LSO Kwartaal 1 - ASSESSERINGSPROGRAM
Laerskool Olifansvallei LSO Kwartaal 1 - ASSESSERINGSPROGRAM Privaatsak X2, Citrusdal, 7340 E-pos: citrushs@mweb.co.za Tel: (022) 921 2100 Faks: (022) 921 3931 Liewe Ouer of Voog Sien asseblief onderaan
MENLYN. Week in oorsig Aandeel van die week Steinhoff International Holdings Ltd. 11 Julie 2014
PSG Menlyn Building B Ground Level; 261 Lois Avenue, Newlands, Pretoria Tel: +27 (12) 368 1778 Fax: +27 (12) 368 1770 MENLYN Week in oorsig Aandeel van die week Steinhoff International Holdings Ltd 11
Provincial Gazette Provinsiale Koerant
The Province of Gauteng UNITY IN DIVERSITY Die Provinsie Van Gauteng Provincial Gazette Provinsiale Koerant EXTRAORDINARY BUITENGEWOON Selling price Verkoopprys: R2.50 Other countries Buitelands: R3.25
SHAREMAX GESINDIKEERDE MAATSKAPPYE OPGEDATEERDE KOMMUNIKASIE
SHAREMAX GESINDIKEERDE MAATSKAPPYE OPGEDATEERDE KOMMUNIKASIE 21 Julie 2011 Bykomend tot vorige kommunikasie, is die direksies van die Sharemax gesindikeerde maatskappye ( Maatskappye ) onder direktiewe
Eerste pogings tot definiering van klimaat en kultuur vanuit die algemene organisasieteorie het nie 'n onderskeid getref tussen die begrippe
HOOFSTUK 1 1. ORieNTERING 1. 1. INLEIDING In hierdie hoofstuk word gekyk na die probleem wat aanleiding tot die navorsing gegee het. Daarna word die doel met die navorsing en die metodes wat gebruik is
Kritieke elemente in die opleiding van onderwysers in Opvoeding vir Vrede binne die konteks van uitkomsgebaseerde onderwys
South African Journal of Education Copyright 2002 EASA Vol 22(3) 162 169 Kritieke elemente in die opleiding van onderwysers in Opvoeding vir Vrede binne die konteks van uitkomsgebaseerde onderwys A.E.
HOOFSTUK 5 GEVOLGTREKKINGS EN AANBEVELINGS
HOOFSTUK 5 GEVOLGTREKKINGS EN AANBEVELINGS 5.1 INLEIDING Met die navorsing is daar ondersoek ingestel na die effek van Gestaltspelterapie op die selfbeeld van die leergestremde leerder. In Hoofstuk 1 is
IN DIE ARBEIDSHOF VAN SUID AFRIKA (GEHOU TE KAAPSTAD)
SAAKNOMMER: C 185/99 IN DIE ARBEIDSHOF VAN SUID AFRIKA (GEHOU TE KAAPSTAD) In die saak tussen: IMATU APPLIKANT EN KOMMISSIE VIR VERSOENING, BEMIDDELING EN ARBITRASIE RESPONDENTE U I T S P R A A K BASSON,
HOOFSTUK 4 Bestuursmodelle, met spesifieke verwysing na die bedryf- en besigheidsaspekte van oop afstandsleer
HOOFSTUK 4 Bestuursmodelle, met spesifieke verwysing na die bedryf- en besigheidsaspekte van oop afstandsleer 4.1 Inleiding Die doel met hierdie hoofstuk is om vanuit die literatuur die aard van bestuursmodelle
"FASCINATION WOOD" Welcome to the 8 th WOOD CONFERENCE PROGRAM. holzbau. Thursday, 15 th February 2018 at CTICC, Cape Town
www.woodconference.co.za holzbau Thursday, 15 th February 2018 at CTICC, Cape Town Welcome to the 8 th WOOD CONFERENCE WOOD Conference the knowledge platform for architects, engineers, quantity surveyors
ADJUNKHOOF. Titel: Adjunkhoof (Skool) Doel van die pos: staan om die skool te bestuur, en om. Verseker die effektiewe implementering van. leierskap.
PLIGTESTAAT VAN DIE ADJUNKHOOF Titel: Adjunkhoof (Skool) Doel van die pos: Ondersteun die hoof deur hom/haar by te staan om die skool te bestuur, en om effektiewe onderwys te verseker. Verseker die effektiewe
-1- HOOFSTUK 1 INLEIDENDE ORIËNTERING
-1- HOOFSTUK 1 INLEIDENDE ORIËNTERING To create a classroom where all learners will thrive is a challenging task, but there is an island of opportunity in the sea of every difficulty. (Kruger & Adams,
In Groenewald v Van der Merwe (1) (1917 AD ), Innes CJ described delivery with the long hand as follows:
ANSWERS ANTWOORDE: STUDY UNIT / STUDIE EENHEID 5 Question 4 pg 136 / Vraag 4 bl 137 S can only succeed with the rei vindicatio if he can prove that X and Y in fact transferred ownership to him by means
BenguFarm Bestelvorm Advanced Livestock Management Software Voorletters & Van of Besigheidsnaam: Posadres: Poskode: BTW no: Taalkeuse: BenguFarm Kliënt Nommer (indien bestaande BenguFarm kliënt): BPU Stamboek
GRAAD 12-PUNTE AS VOORSPELLER VAN SUKSES IN WISKUNDE BY N UNIVERSITEIT VAN TEGNOLOGIE
GRAAD 12-PUNTE AS VOORSPELLER VAN SUKSES IN WISKUNDE BY N UNIVERSITEIT VAN TEGNOLOGIE ID MULDER BSc Hons (Wiskunde), BEd Studentenommer: 10996699 Verhandeling voorgelê vir die graad MAGISTER EDUCATIONIS
Die impak van bedingingsraadooreenkomste op kleinsakeondernemings binne die ingenieursbedryf
Die impak van bedingingsraadooreenkomste op kleinsakeondernemings binne die ingenieursbedryf deur P C Payne BA, LLB Studentenommer: 20727755 Skripsie ingedien ter gedeeltelike voldoening aan die vereistes
REËLS VIR DIE BENOEMING, VERKIESING, AANWYSING EN AANSTELLING VAN RAADSLEDE
REËLS VIR DIE BENOEMING, VERKIESING, AANWYSING EN AANSTELLING VAN RAADSLEDE Verwysingsnommer Verantwoordelike uitvoerende bestuurder Eienaar van beleid Verantwoordelike afdeling Status Goedgekeur deur
SAOU Suid-Afrikaanse Onderwysersunie South African Teachers Union
SAOU Suid-Afrikaanse Onderwysersunie South African Teachers Union VERSLAG DEUR DIE SAOU PROFESSIONELE ONDERSTEUNINGSDIENSTE 18 Julie 2011 ANALISE VAN DIE UITSLAE VAN DIE JAARLIKSE NASIONALE ASSESSERING
EXTRAORDINARY BUITENGEWOON PROVINCIAL GAZETTE PROVINSIALE KOERANT
North West Noordwes EXTRAORDINARY BUITENGEWOON PROVINCIAL GAZETTE PROVINSIALE KOERANT Vol. 258 MAHIKENG, 21 AUGUST 2015 AUGUSTUS No. 7522 We oil Irawm he power to pment kiidc Prevention is the cure AIDS
MODULE 2 ALLE RISIKO S. Toepaslike Eenheidstandaarde
MODULE ALLE RISIKO S Toepaslike Eenheidstandaarde 10011 Apply knowledge of personal all risk insurance 10118 Underwrite a standard risk in short term personal insurance 1011 Apply technical knowledge and
SIZA takes the sting out of auditing
SIZA takes the sting out of auditing INTRO: The fruit industry s ethical trade programme, the Sustainability Initiative of South Africa (SIZA), not only allows fruit growers to remedy weaknesses in their
ks Kettingsteek dlb Dubbelslaglangbeen vhk Voorste hekkie gs Glipsteek drieslb Drieslaglangbeen ah Agterste hekkie
Kopiereg: Helen Shrimpton, 2015. Alle regte voorbehou. Deur: Helen at www.crystalsandcrochet.com US terme word deurgaans gebruik. Deel 16 Afkortings st, sts Steek, Steke hlb Halwe Langbeen vslalleen Voorste
Provincial Gazette Provinsiale Koerant
The Province of Gauteng UNITY IN DIVERSITY Die Provinsie Van Gauteng Provincial Gazette Provinsiale Koerant EXTRAORDINARY BUITENGEWOON Selling price Verkoopprys: R2.50 Other countries Buitelands: R3.25
Departement Bos- en Houtkunde. Akademiese programme vir Magisterprogramme
Departement Bos- en Houtkunde Akademiese programme vir 2018 Magisterprogramme Navrae: Kontakbesonderhede: Departementshoof Departement Bos- en Houtkunde Universiteit van Stellenbosch Privaatsak X1 Matieland
PROVINCIAL GAZETTE EXTRAORDINARY, 23 APRIL LOCAL AUTHORITY NOTICE PLAASLIKE BESTUURSKENNISGEWING LOCAL AUTHORITY NOTICE 106 GREATER TZANEE
2 1354 PROVINCIAL GAZETTE EXTRAORDINARY, 23 APRIL 2007 CONTENTS INHOUD Page Gazette LOCAL AUTHORITY NonCE PLAASLIKE BESTUURSKENNISGEWING 106 Town-planning and Townships Ordinance (15/1986): Greater Tzaneen
Prof Kobus Mentz Noordwes-Universiteit (Potchefstroomkampus)
Die bevordering van adjunkhoofde: Is indiensopleiding nodig? SAOU Hoofdesimposium 2012 Prof Kobus Mentz Noordwes-Universiteit (Potchefstroomkampus) Agtergrond In SA geen formele voorbereiding vir die hoofskap
Narratief en perspektief in Sleuteloog. deur Hella Haasse
Narratief en perspektief in Sleuteloog deur Hella Haasse Lana Bakkes Tesis ingelewer ter gedeeltelike voldoening aan die vereistes vir die graad van Magister in die Lettere en Wysbegeerte aan die Universiteit
MEMORANDUM BEROEPSPESIFIEKE BEDELING (BSB) VIR TERAPEUTE IN DIE ONDERWYS, BERADERS EN SIELKUNDIGES WAT IN DIE OPENBARE ONDERWYS IN DIENS IS
MEMORANDUM BEROEPSPESIFIEKE BEDELING (BSB) VIR TERAPEUTE IN DIE ONDERWYS, BERADERS EN SIELKUNDIGES WAT IN DIE OPENBARE ONDERWYS IN DIENS IS 1. DOEL VAN DIE MEMORANDUM Om (a) bepaalde aspekte van n konsep
Bestuur van Verandering. Hoofstuk2 HOOFSTUK2 BESTUUR VAN VERANDERING 2.1 INLEIDING
2 HOOFSTUK2 BESTUUR VAN VERANDERING 2.1 INLEIDING Sedert die middel negentigerjare word die skoolhoof met toenemende verandering op verskeie gebiede gekonfronteer. Onverwagte veranderinge in onder meer
INHOUDSOPGAWE. Inleiding... 7 DEEL EEN: SEISOENE IN ONS LEWE
INHOUDSOPGAWE Inleiding... 7 DEEL EEN: SEISOENE IN ONS LEWE Seisoene is belangrik vir groei... 15 Wat van die mens?... 17 Lente... 20 Somer... 23 Herfs... 28 Winter... 42 Gevolgtrekking... 68 DEEL TWEE:
DIE OPLEIDING VAN BEDRYFSIELKUNDIGES AAN DIE UNIVERSITEIT VAN FORT HARE W. BOTHA DEPARTEMENT BEDRYFSIELKUNDE UNIVERSITEIT VAN FORT HARE
DIE OPLEIDING VAN BEDRYFSIELKUNDIGES AAN DIE UNIVERSITEIT VAN FORT HARE W. BOTHA DEPARTEMENT BEDRYFSIELKUNDE UNIVERSITEIT VAN FORT HARE Die Departement Bedryfsielkunde aan die Universiteit van Fort Hare
LIDMAATSKAP AANSOEK MEMBERSHIP APPLICATION
Member Number Reg. 2103/02 LIDMAATSKAP AANSOEK MEMBERSHIP APPLICATION 1. Ons is 'n geregistreerde Brandbeskermingsvereniging (BBV) vir die Groter Overberg-streek (Overberg Distriksmunisipaliteit area).
Die verband tussen organisasiekultuur en werkstevredenheid onder die personeel van 'n vervaardigingsorganisasie.
b/31 957 7.b u.o.v.s. BIBLIOTEEK Die verband tussen organisasiekultuur en werkstevredenheid onder die personeel van 'n vervaardigingsorganisasie. Verhandeling voorgelê ter vervulling van die vereistes
Week in oorsig Aandeel van die week Zeder Investments ltd. 19 April 2013
Week in oorsig Aandeel van die week Zeder Investments ltd. 19 April 2013 Disclaimer: The opinions expressed in this document are the opinions of the writer and not necessarily those of PSG and do not constitute
DIE BEOEFENING VAN n BEDRYF MET SPESIFIEKE VERWYSING NA DIE TOESTAAN VAN LENINGS DEUR HOUERMAATSKAPPYE AAN FILIALE OF GEASSOSIEERDES
DIE BEOEFENING VAN n BEDRYF MET SPESIFIEKE VERWYSING NA DIE TOESTAAN VAN LENINGS DEUR HOUERMAATSKAPPYE AAN FILIALE OF GEASSOSIEERDES deur Suzanne Marais Tesis ingelewer ter gedeeltelike voldoening aan
DIE BESTUUR VAN DIE GEïNTEGREERDE GEHALTEBESTUURSTELSEL
DIE BESTUUR VAN DIE GEïNTEGREERDE GEHALTEBESTUURSTELSEL SKRIPSIE INGEHANDIG TER GEDEELTELIKE VERVULLING VAN DIE VEREISTE VAN DIE GRAAD MAGISTER EDUCATIONIS IN DIE FAKULTEIT VAN DIE OPVOEDKUNDE AAN DIE
Uit Moerdijk se pen Man en Media
MOERDIJK DIE MENS Agtergrond en familie geskiedenis Tweede Anglo Boere-oorlog Studiejare VROë LOOPBAAN Robertsons Deep Myn Johannesburg jare Kerkgeboue vir Suidafrika (1919) KERKGEBOUE VIR SUIDAFRIKA dit
MENLYN. Week in oorsig Aandeel van die week Nestlé. 11 Oktober 2013
PSG Menlyn Building B Ground Level; 261 Lois Avenue, Newlands, Pretoria Tel: +27 (12) 368 1778 Fax: +27 (12) 368 1770 MENLYN Week in oorsig Aandeel van die week Nestlé 11 Oktober 2013 Disclaimer: The opinions
Rut: n Liefdes Verhaal
Bybel vir Kinders bied aan Rut: n Liefdes Verhaal Geskryf deur: Edward Hughes Ge-illustreer: Janie Forest Aangepas deur: Lyn Doerksen Vertaal deur: Yvonne Kriel Vervaardig deur: Bible for Children www.m1914.org
Ekonomiese en Bestuurswetenskappe Graad 7. By: Siyavula Uploaders
Ekonomiese en Bestuurswetenskappe Graad 7 By: Siyavula Uploaders Ekonomiese en Bestuurswetenskappe Graad 7 By: Siyavula Uploaders Online:   C O N N E X I O N S Rice
Uittree-Annuïteitsplan Planbeskrywing 'n Persoon wat uittree-annuïteitsvoordele wil ontvang, moet 'n lid van 'n uittreeannuïteitsfonds wees. Die uittree-annuïteitsfonds het 'n plan vir die lid om die voordele
GRAAD 11 NOVEMBER 2013 INLIGTINGSTEGNOLOGIE V1
NASIONALE SENIOR SERTIFIKAAT GRAAD 11 NOVEMBER 2013 INLIGTINGSTEGNOLOGIE V1 PUNTE: 150 TYD: 3 uur Hierdie vraestel bestaan uit 9 bladsye. 2 INLIGTINGSTEGNOLOGIE V1 (NOVEMBER 2013) INSTRUKSIES EN INLIGTING
Regsrekeningkunde-opleiding van prokureurs in Suid-Afrika: Enkele empiriese bevindings
2001 Tydskrif vir Regswetenskap 26(2): 52-66 Kronieke / Chronicles Regsrekeningkunde-opleiding van prokureurs in Suid-Afrika: Enkele empiriese bevindings 1. Inleiding en probleemstelling Die vierjarige
Be gees terde werknemers as boublok vir n gesonde samelewing Spirited employees as building block for a healthy society
Navorsings- en oorsigartikels / Research and review articles (1): Voorwaardes vir n gesonde samelewing (gemeenskap) 525 Be gees terde werknemers as boublok vir n gesonde samelewing Spirited employees as
Die volhoubaarheid van musieksentrums as opvoedkundige en winsgewende kleinsakeondernemings in die Noordwes-Provinsie
Die volhoubaarheid van musieksentrums as opvoedkundige en winsgewende kleinsakeondernemings in die Noordwes-Provinsie E. LOUBSER 12853372 Skripsie voorgelê ter gedeeltelike nakoming van die vereistes vir
HOOFSTUK 5 EMPIRIESE BEVINDINGE. So ver terug as 1984 is epilepsie deur die Wêreld- gesondheidsorganisasie
HOOFSTUK 5 EMPIRIESE BEVINDINGE 1. INLEIDING So ver terug as 1984 is epilepsie deur die Wêreld- gesondheidsorganisasie verklaar as n verskynsel wat kan manifesteer in n verskeidenheid aanvalle, wat grootliks
MENLYN. Week in oorsig Aandeel van die week Distell Groep Beperk. 13 September 2013
PSG Menlyn Building B Ground Level; 261 Lois Avenue, Newlands, Pretoria Tel: +27 (12) 368 1778 Fax: +27 (12) 368 1770 MENLYN Week in oorsig Aandeel van die week Distell Groep Beperk 13 September 2013 Disclaimer:
KUNSTENAARS EN KULTURELE ORGANISASIES BAAN DIE WEG VIR KLIMAATSGEREGTHEID DWARSOOR SUID-AFRIKA
Vir uitreiking Maandag, 9 April 2018 KUNSTENAARS EN KULTURELE ORGANISASIES BAAN DIE WEG VIR KLIMAATSGEREGTHEID DWARSOOR SUID-AFRIKA Die Vrystaat Kunstefees en die Nasionale Kunsteraad van Suid-Afrika het
Die ontwikkeling van kritiese denke deur die gebruik van drama as onderrigmetode binne die vak Lewensoriëntering. deur Amori Stols
Die ontwikkeling van kritiese denke deur die gebruik van drama as onderrigmetode binne die vak Lewensoriëntering deur Amori Stols Tesis ingelewer ter voldoening aan die vereistes vir die graad MA in Drama-
DIE EFFEK VAN LEIERSKAP OP VERANDERING IN 'N NIE WINSGEWENDE ORGANISASIE ALETTA MAGRIETHA VILJOEN MAGISTER DIACONIOLOGIAE (MAATSKAPLIKE WERK-RIGTING)
DIE EFFEK VAN LEIERSKAP OP VERANDERING IN 'N NIE WINSGEWENDE ORGANISASIE deur ALETTA MAGRIETHA VILJOEN voorgeh~ ter gedeeltelike vervulling van die vereistes vir die graad MAGISTER DIACONIOLOGIAE (MAATSKAPLIKE
MENLYN. Week in oorsig Aandeel van die week Vodacom Group Ltd. 14 Februarie 2014
PSG Menlyn Building B Ground Level; 261 Lois Avenue, Newlands, Pretoria Tel: +27 (12) 368 1778 Fax: +27 (12) 368 1770 MENLYN Week in oorsig Aandeel van die week Vodacom Group Ltd 14 Februarie 2014 Disclaimer:
Die rol van omgewingsopvoedingsaktiwiteite in die uitklaring van omgewingswaardes by graad 6 leerders
Die rol van omgewingsopvoedingsaktiwiteite in die uitklaring van omgewingswaardes by graad 6 leerders Hendrina Maria Beytell BEd(Hons) Verhandeling voorgelê vir die graad Magister Educationis aan die Noordwes-Universiteit
Mandala Madness Deel 2
Mandala Madness Deel 2 Hierdie week gaan julle almal verander word in mooi sterretjies, so laat jou kreatiwiteit glinster en blink. Moenie vergeet om jou werk met ons te deel nie, sommer op facebook waar
DIE BENUTTING VAN ONDERRIGTEGNIEKE IN MAATSKAPLIKEWERKSUPERVISIE AAN VOORGRAADSE STUDENTE
DIE BENUTTING VAN ONDERRIGTEGNIEKE IN MAATSKAPLIKEWERKSUPERVISIE AAN VOORGRAADSE STUDENTE GRANDA D.J. FELL DIE BENUTTING VAN ONDERRIGTEGNIEKE IN MAATSKAPLIKEWERKSUPERVISIE AAN VOORGRAADSE STUDENTE deur
C"k)o.-,t/1'l I /4-/ 1Cf17
DIE GESINDHEID VAN ONDERWYSERS IN GEWONE SKOLE TEENOOR LEERDERS MET SPESIALE ONDERWYSBEHOEFTES deur DA IEL WESSELS voorgele ter v rvulling van die vereistes vir die graad MAGISTER EDUCATIONIS in die vak
HOOFSTUK ALGEMENE INLEIDING EN UITEENSETTING VAN DIE STUDIE INLEIDING MOTIVERING VIR KEUSE VAN ONDERWERP...8
HOOFSTUK 1...7 ALGEMENE INLEIDING EN UITEENSETTING VAN DIE STUDIE...7 1.1 INLEIDING...7 1.2 MOTIVERING VIR KEUSE VAN ONDERWERP...8 1.3 FORMULERING VAN DIE NAVORSINGSPROBLEEM...9 1.4 DOEL VAN DIE STUDIE...10
HOOFSTUK 1. ALGEMENE ORleNTERING
1 HOOFSTUK 1 ALGEMENE ORleNTERING 1.1 In1eiding Onderwys in Suid-Afrika is besig om drasties te verander. Nie net word die kurrikula en skoolstrukture onderwerp aan verandering nie, maar die betrokkenes,
ENVIRONMENTAL IMPACT ASSESSMENT (EIA): 12/12/20/944 ESKOM: PROPOSED NUCLEAR POWER STATION AND ASSOCIATED INFRASTRUCTURE
150mm x 200mm ENVIRONMENTAL IMPACT ASSESSMENT (EIA): 12/12/20/944 ESKOM: PROPOSED NUCLEAR POWER STATION AND ASSOCIATED INFRASTRUCTURE AVAILABILITY OF DRAFT ENVIRONMENTAL IMPACT REPORT AND ASSOCIATED SPECIALIST
KURRIKULUMDIFFERENSIASIE IN DIE VAK WISKUNDE GRAAD R VIR LEERDERS MET ERGE INTELLEKTUELE GESTREMDHEID IN INKLUSIEWE WES-KAAPSE SPESIALE SKOLE
KURRIKULUMDIFFERENSIASIE IN DIE VAK WISKUNDE GRAAD R VIR LEERDERS MET ERGE INTELLEKTUELE GESTREMDHEID IN INKLUSIEWE WES-KAAPSE SPESIALE SKOLE ZELDA BOTHA KURRIKULUMDIFFERENSIASIE IN DIE VAK WISKUNDE GRAAD
DIE FUNKSIONELE BEMAGTIGING VAN DIE OPVOEDER VAN VOLWASSENES IN DIE WES-KAAP
DIE FUNKSIONELE BEMAGTIGING VAN DIE OPVOEDER VAN VOLWASSENES IN DIE WES-KAAP deur EDWARD HENRY JANSEN B.A. B.ED. Tesis ingelewer ter gedeeltelike voldoening aan die vereistes vir die graad van MAGISTER
Die invloed van diversiteit op die funksionering van skoolbeheerliggame in die Laingsburg Onderwysstreek
Die invloed van diversiteit op die funksionering van skoolbeheerliggame in die Laingsburg Onderwysstreek Colin Raymond Pedro 21019843 Verhandeling voorgele vir die graad MEd in Onderwysbestuur aan die
Die wiskundige bevoegdheid en prestasie van Eerstejaar-ingenieurstudente LN Labuschagne 12002615 Magistergraad voorgelê vir die Magister Educationis in Wiskunde Onderwys aan die Potchefstroomkampus van
HOOFSTUK3 DIE PROSES VAN AMALGAMERING VAN SKOLE EN DIE BESTUUR DAARVAN
HOOFSTUK3 DIE PROSES VAN AMALGAMERING VAN SKOLE EN DIE BESTUUR DAARVAN 3.1 INLEIDING By die besluitnemingsfunksie wat binne skoolverband plaasvind, besit die skoolhoofde die meeste gesag (Jacobson, 1987:54).
MENLYN. Week in oorsig Aandeel van die week Combined Motor Holdings Ltd. 4 April 2014
PSG Menlyn Building B Ground Level; 261 Lois Avenue, Newlands, Pretoria Tel: +27 (12) 368 1778 Fax: +27 (12) 368 1770 MENLYN Week in oorsig Aandeel van die week Combined Motor Holdings Ltd 4 April 2014
FASILITERING VAN LEER IN KOMMUNIKATIEWE T 2 -AFRIKAANST AALONDERRIG
FASILITERING VAN LEER IN KOMMUNIKATIEWE T 2 -AFRIKAANST AALONDERRIG deur KAMLA MOONSAMY DILRAJH voorgele ter vervulling van die vereistes vir die graad MAGISTER ARTIUM in die vak AFRIKAANS aan die UNIVERSITEIT
Departement Christen Spiritualiteit, Kerkgeskiedenis en Sendingwetenskap, Universiteit van Suid-Afrika (Unisa), Pretoria
646 n Skoolgebaseerde sosiaal-emosionele program as strategie teen misdaad en geweld (2) 1 A school-based socio-emotional programme as strategy against crime and violence (2) Petro van der Merwe Departement
Dekolonialisering van die Suid-Afrikaanse familiereg in die lig van transformasiegerigte konstitusionalisme: n praktiese benadering vir generasie Z
Dekolonialisering van die Suid-Afrikaanse familiereg in die lig van transformasiegerigte konstitusionalisme: n praktiese benadering vir generasie Z Marita Carnelley en Philip Bothma Marita Carnelley, Departement
SAOU. Posbus Hadisonpark 8306 E-pos: Faks Augustus 2015 No: 20 van 2015
SAOU Noord-Kaap Northern Cape Posbus 110156 Hadisonpark 8306 E-pos: saounk@saou.co.za 053 832 2727 Faks 053 832 2460 28 Augustus 2015 No: 20 van 2015 AFSTERWE VAN LUR, ME. GRIZELDA CJIEKELLA-LECHOLO Dit
279 7.1 Inleiding HOOFSTUK 7 NAVORSINGSMETODOLOGIE Die ontwikkeling van ŒPRGHOYLUSULYDDWSUDNW\NEHVWXXULQPDDWVNDSOLNHZHUNLVŒRPYDWWHQGHWDDN soos uit die voorafgaande hoofstukke blyk. Ten spyte van die feit
n Ondersoek na die rol van erkenning van deugde van leerders in die vestiging van n demokratiese, multikulturele
n Ondersoek na die rol van erkenning van deugde van leerders in die vestiging van n demokratiese, multikulturele samelewing Mariana van Zyl Tesis ingelewer ter gedeeltelike voldoening aan die vereistes
HOOFSTUK 5 DIE BELANG VAN GESKIEDENIS 5.1 PROBLEEMSTELLING Subprobleem 4
HOOFSTUK 5 DIE BELANG VAN GESKIEDENIS 5.1 PROBLEEMSTELLING 5.1.1 Subprobleem 4 Die vierde subprobleem is om die teone en metodiek van Geskiedenis te ondersoek wat aanleiding tot 'n kursusinhoud gee. 5.1.2
Kolossense. die nuwe ou volkome onvolmaakte jy. leiersgids vir. inspirasie. Edi Bajema
inspirasie leiersgids vir Kolossense die nuwe ou volkome onvolmaakte jy Edi Bajema Oorspronklik uitgegee deur Faith Alive Christian Resources. Kopiereg 2010 Faith Alive Christian Resources. Kalamazolaan
Aanslag op leesbegrip die effektiewe gebruik van die leeshalfuur
i Aanslag op leesbegrip die effektiewe gebruik van die leeshalfuur R.C. Cornelissen ŉ Tesis voorgelê ter vervulling van die vereistes vir die graad Magister Educationis in die Departement Opvoedkunde van
MARIANNE VAN DER HOVEN
N HANTERINGSRIGLYN VIR BERADERS WAT MET ADOLESSENTE IN N MULTIKULTURELE OMGEWING WERK: N GESTALT TERAPEUTIESEBENADERING deur MARIANNE VAN DER HOVEN Voorgelê ter vervulling van n deel van die vereistes
VERKLARING. Die ontwikkeling van n werksetiekvraelys gebaseer op n holistiese filosofiese model van etiese besluitneming,
VERKLARING Ek verklaar dat die proefskrif getiteld Die ontwikkeling van n werksetiekvraelys gebaseer op n holistiese filosofiese model van etiese besluitneming, wat hierby vir die kwalifikasie Doctor Philosophy
'N HISTORIES-OPVOEDKUNDIGE ANALISE VAN IDEOLOGIEË, WAARDES EN NORME SEDERT DIE RENAISSANCE-HUMANISME
vi 'N HISTORIES-OPVOEDKUNDIGE ANALISE VAN IDEOLOGIEË, WAARDES EN NORME SEDERT DIE RENAISSANCE-HUMANISME INHOUDSOPGAWE HOOFSTUK 1: ORIëNTERING 1.1 AANLEIDENDE GEDAGTES TOT DIE ONDERHAWIGE STUDIE 1 1.2 MOTIVERING
PERSPEKTIEWE OOR EFFEKTIWITEIT VIR POLISIERING: POLISIE-EENHEDE IN LOUIS TRICHARDT
PERSPEKTIEWE OOR EFFEKTIWITEIT VIR POLISIERING: POLISIE-EENHEDE IN LOUIS TRICHARDT JOHAN JANSE VAN VUUREN Werkstuk ingelewer ter gedeeltelike voldoening aan die vereistes vir die graad van Magister in
Inleiding. Suid-Afrikaanse Tydskrif vir Natuurwetenskap en Tegnologie ISSN: (Online) , (Print)
Suid-Afrikaanse Tydskrif vir Natuurwetenskap en Tegnologie ISSN: (Online) 2222-4173, (Print) 0254-3486 Page 1 of 10 Bestuursuitdagings van n informasiekommunikasietegnologienetwerk in landelike skole Author:
HOOFSTUK 1: INLEIDENDE ORIËNTASIE
HOOFSTUK 1: INLEIDENDE ORIËNTASIE You embark on your career because you want to help your students realize their potential academically, personally and socially. Above all you want to make a difference
WELHEIDSBEDIENING DEUR AGS-PASTORE IN N STEDELIKE KONTEKS: N VERKENNENDE KWALITATIEWE ONDERSOEK
Acta Theologica 2010:2 L. Lovell & G.A. Lotter WELHEIDSBEDIENING DEUR AGS-PASTORE IN N STEDELIKE KONTEKS: N VERKENNENDE KWALITATIEWE ONDERSOEK WELLNESS MINISTRY BY AFM PASTORS IN AN URBAN CONTEXT: AN EXPLORATORY
MENLYN. Weekly in oorsig Aandeel van die week Barloworld ltd. 5 Julie 2013
PSG Menlyn Building B Ground Level; 261 Lois Avenue, Newlands,Pretoria Tel: +27 (12) 368 1778 Fax: +27 (12) 368 1770 MENLYN Weekly in oorsig Aandeel van die week Barloworld ltd 5 Julie 2013 Disclaimer:
Beleid oor Botsing van Belange
Beleid oor Botsing van Belange Verwysingsnommer Verantwoordelike uitvoerende bestuurders Beleidseienaars Verantwoordelike afdeling Status Goedgekeur deur 2P/2.4.2.3 Adjunkvisekanselier: Navorsing, Innovasie
ARTIKEL 9C VAN DIE INKOMSTEBELASTINGWET MET SPESIALE VERWYSING NA AKTIEWE EN PASSIEWE INKOMSTE. deur ADELLE WIESE WERKSTUK
ARTIKEL 9C VAN DIE INKOMSTEBELASTINGWET MET SPESIALE VERWYSING NA AKTIEWE EN PASSIEWE INKOMSTE. deur ADELLE WIESE WERKSTUK ingelewer ter gedeeltelike voldoening aan die vereistes vir die graad MCOMM (BELASTING)
HOOFSTUK 4 NAVORSINGSONTWERP EN NAVORSINGSVERLOOP 4.1 INLEIDING
HOOFSTUK 4 NAVORSINGSONTWERP EN NAVORSINGSVERLOOP 4.1 INLEIDING In hierdie hoofstuk sal die navorsingsontwerp en navorsingsverloop in meer besonderhede bespreek word. Elke individu het n paradigma, n sekere
DIE ONTWIKKELING VAN <N EKOSISTEMIESE PROGRAM TER FASILITERING VAN SELFREGULERING BY KORPORATIEWE WERKERS
HOOFSTUK 1 INLEIDING TOT DIE NAVORSINGSPROSES. Epilepsie is een van die verskynsels wat oor die eeue saam met die mens
HOOFSTUK 1 INLEIDING TOT DIE NAVORSINGSPROSES 1. INLEIDING Epilepsie is een van die verskynsels wat oor die eeue saam met die mens gekom het. Navorsing in die laat sewentiger- en vroeë tagtigerjare het
DIE BYDRAE VAN PSIGODINAMIESE GROEPINTERVENSIES TOT ORGANISASIE- ONTWIKKELING. deur DIEDERIK JOACHIM GELDENHUYS. voorgelê luidens die vereistes
DIE BYDRAE VAN PSIGODINAMIESE GROEPINTERVENSIES TOT ORGANISASIE- ONTWIKKELING deur DIEDERIK JOACHIM GELDENHUYS voorgelê luidens die vereistes vir die graad DOCTOR ADMINISTRATIONIS in die vak BEDRYF- EN
DEUR RETHA MARTJIE DU TOIT TER VERVULLING VAN DIE VEREISTES VIR DIE GRAAD MAGISTER EDUCATIONIS
BEMAGTIGING V AN OVERS EN OPVOEDERS IN SELFBESTURENDE SKOLE IN SUID-AFRIKA DEUR RETHA MARTJIE DU TOIT TER VERVULLING VAN DIE VEREISTES VIR DIE GRAAD MAGISTER EDUCATIONIS IN DIE DEPARTEMENT ONDERWYSBESTUUR
DIE ONDERSOEK NA KLIENTEDIENS BINNE DIE TOERISMEBEDRYF VAN SUID-AFRIKA
DIE ONDERSOEK NA KLIENTEDIENS BINNE DIE TOERISMEBEDRYF VAN SUID-AFRIKA deur LYNETTE STEENKAMP VERHANDELING voorgele ter vervulling van die vereistes vir die graad MAGISTER IN DIE LETTERE EN WYSBEGEERTE
HOOFSTUK 1. Aankooprisikobestuur: oriëntering, probleemstelling, navorsingsmetodologie, doel en struktuur van die studie. Bladsy
1 HOOFSTUK 1 Aankooprisikobestuur: oriëntering, probleemstelling, navorsingsmetodologie, doel en struktuur van die studie Bladsy 1.1 Inleidende oriëntering... 2 1.2 Probleemstelling... 8 1.3 Doel van die
DEURLOPENDE FORMATIEWE ASSESSERING IN SKRIFTELIKE STELWERK IN GRAAD 5: N AKSIENAVORSINGSPROJEK
DEURLOPENDE FORMATIEWE ASSESSERING IN SKRIFTELIKE STELWERK IN GRAAD 5: N AKSIENAVORSINGSPROJEK MINI-TESIS TER GEDEELTELIKE VERVULLING VAN DIE VEREISTES VIR DIE GRAAD MAGISTER EDUCATIONIS IN DIE FAKULTEIT
33 J.N. Visser. daar was onderbrekings gewees, wat hy tee gedrink het, en
2010 33 J.N. Visser. daar was onderbrekings gewees, wat hy tee gedrink het, en waar hy geset het en koeldrank gedrink het, en gerook het. Ek sien. GEEN VERDERE VRAE DEUR PROF SMITH ADV HAASBRCEK ROEP:
2019 © estatedocbox.com Privacy Policy | Terms of Service | Feedback
To make this website work, we log user data and share it with processors. To use this website, you must agree to our Privacy Policy, including cookie policy. I agree.