de de af de nl af af af af nl af af af nl en af af af af af af af af af af af af af nl en en en en nl en en en en en en en de af nl
Die datum is 10 April 1838. Die uur van beslissing het geslaan. Dit was nou of nooit. Piet Retief en sy klein kommando is uitgemoor tydens die onderhandelings met Dingaan, die koning  van die Zoeloes. Moord en verskrikking het hierop gevolg. Die Voortrekkers was op hul laaste.
Dit was nou die kwessie van oorleef. Hierdie strafekspedisie was meer as net dit. Die een wat verloor sou sy bakens moes versit.
Hendrik Potgieter sou sy mense lei, terwyl Piet Uys sy mense sowel as Gerrit Maritz en oorlede Piet Retief se mense sou lei. Sodoende het die kommando in twee verdeel.
Aanvanklik het die geveg in die Voortrekkers se guns geswaai. Die Zoeloes het op vlug geslaan en Piet Uys se kommando het hulle agtervolg. Deur die Italeni kom hulle die Zoeloes gevolg - reg in 'n lokval in.
Die Voortrekkers moes net uithaal en wys om hulself te verdedig. 'n Assegaai het egter vir Piet Uys noodlottig verwond. Hy was besig om te sterf en het sodoende die kommando vertraag. Kommandant Uys het hulle beveel om hom te los en te vlug.
Die Trekkers het op vlug geslaan, maar die jonge Dirkie Uys, seun van Kommandant Piet Uys, het geweier om sy vader alleen te laat.
Langs sy vader se sy, het hy geveg teen die Zoeloes. Later, toe hulle te naby vir hom was om weer sy geweer te herlaai, het hy met die kolf van sy geweer teen hulle baklei ...
Die kommando sou later bekend staan as die Vlugkommando, en het die laagtepunt van die Groot Trek beteken.
Die heldedood van Dirkie Uys, langs sy vader, sou egter na meer as 150 jaar na sy dood, nog steeds in die volksmond bly voortbestaan.
Dirkie Uys, kinderheld van die Groot Trek
Y aan sy sneuwel hulle… die Voortrekkerleier en sy dapper jong seun, wat botweg geweier het om sy sterwende pa op die slagveld agter te laat en te vlug, soos sy pa hom beveel het om te doen.
Só lui die heldeverhaal oor Dirkie Uys, tienerseun van Piet Uys, in een van die aangrypendste gebeurtenisse in die veelbewoë lotgevalle van die Trekkers: die Slag by Italeni, in die huidige KwaZulu-Natal.
Geskiedkundiges verskil kennelik oor hoe oud Dirkie was op daardie droewige dag in April 1838, want sy ouderdom word deur verskillende bronne as twaalf, dertien en vyftien aangegee. Verskeie van die ou bronne stel dit egter op slegs twaalf jaar.
Nadat die Voortrekkerleier Piet Retief en sy manne in Februarie 1838 deur die Zoeloe-koning Dingane om die lewe gebring was, is Voortrekkers elders ook deur die Zoeloes aangeval en gedood. Dit was ’n donker tyd vir die verpletterde Trekkers, van wie die meeste met alle geweld uit Natal wou padgee. Die Voortrekkervroue het egter voet by stuk gehou dat hulle nie Natal sou verlaat voordat Dingane gestraf is nie.
Hierdie Natalse Voortrekkers het ’n beroep op Trekkers elders gedoen om hulle te help, veral op die trekke van Piet Uys en Andries Hendrik Potgieter in die Vrystaat. Ná ’n onenigheid oor watter leier die strafekspedisie teen die Zoeloes moes lei, is besluit dat Uys en Potgieter met gelyke status elk in bevel van sy eie kommando sou wees—iets wat uit ’n militêre oogpunt gesien ’n groot flater was. Uys se seun Dirkie was ook in sy pa se kommando en saam het hulle in die voorste geledere geveg.
Die tragiese uiteinde was dat Uys dodelik gewond was deur ’n assegaai terwyl hy twee van sy vasgekeerde manne te perd wou gaan red. Die reddingsgeselskap moes noodgedwonge vlug, en Uys het verskeie kere van sy perd afgeval omdat sy kragte vinnig afgeneem het. Oplaas het hy finaal van sy perd afgegly—of gevra dat die ander manskappe hom op die grond moes neerlaat—en het hy hulle en Dirkie aangesê om hulself te probeer red.
Oor presies wat daarna gebeur het, verskil die historiese verslae. Volgens die een weergawe sou Dirkie, wat reeds saam met die meeste van vlugtendes ’n ent voor sy pa gery het, teruggekyk en gesien het hoe die Zoeloes op sy sterwende pa toesak. Hy sou sy perd omgeswaai en gestorm het met die uitroep dat hy saam met sy pa sou sterf. Hy sou drie Zoeloe-krygsmanne geskiet het, voordat hy met assegaaisteke van sy perd gedwing is. Dirkie sou langs pa geval het waarna altwee doodgesteek is.
Volgens ’n ander weergawe is dit egter waarskynlik dat hy nie eers aanstaltes gemaak het om sy pa alleen aan die Zoeloe-krysmanne oor te laat nie, maar uit die staanspoor langs sy pa stelling ingeneem het om weerstand te bied, voordat hy ook deur die Zoeloes oorweldig is.  Een ekspedisielid het selfs vertel dat Dirkie eerste doodgesteek is en sy pa net daarna.
Die oorlewendes het so vinnig as moontlik na die Buffelsrivier teruggetrek en die Zoeloes het die agtervolging ná ’n tydjie gestaak.
’n Derde weergawe van die Dirkie Uys-verhaal wil dit weer hê dat hy en ’n ander jeugdige besig was om agter te raak onder die vlugtendes toe hulle met hul perde ’n waterstroom moes oorsteek waar die riete kol-kol dig aan die oewers gegroei het. ’n Aantal Zoeloes het hulle in die water aangeval. Die ander jeugdige het ontsnap, maar Dirkie se perd het gegly en hy kon nie wegkom nie.
Ná die Slag by Bloedrivier, toe die Trekkers Dingane se mag gebreek het, is die oorskot van Piet Uys deur Trekkers gevind wat daarna gaan soek het. Dirkie s’n is egter nooit gekry nie. Een storie dat sop van sy lyk gekook en gedrink is, is bes moontlik niks meer as ’n versinsel nie.
Maar soos een navorser dit stel: “Laat ons nooit vergeet dat die betreklike vrede en gees van naasbestaan wat ons vandag in hierdie mooi land ervaar, meer as ’n eeu en ’n half gelede ook met kinderbloed gekoop is nie.”
Dirkie Uys probeer sy gewonde pa beskerm net om self te sterf, volgens ’n paneel in die Voortrekkermonument, Pretoria.
This Dirkie Uys monument is situated in Church Street In Somerset West next to the railway on a very large 120x 132 metres plot between the NG Moedergemeente (1860) and the Pastorie nowadays a Guest House called "Die Ou Pastorie Gusthouse and Restaurant". The Oxwagon face the tradisional north and is protected by a one metre high stone bench built in the segments of an oxwagon outer wheel
The inscription read "Dirkie Uys 1838 - 1998"
Foto: http://public.fotki.com/SAgenealogie/monumente/monument_dirkie_uys_b.html besoek op October 17, 2010
Dirkie Uys High School is die enigste Hoërskool in Moreesburg
Dirkie Uys herdekingsmonument in Somerset Wes
Dirkie Uys Community Health Clinic in Tygerberg
Dirkie Uys Hoërskool (Durban Academy)
Dirkie Uys Primary School & Jeugkamp in Durban
Dirkie Uys Primary School in Johannesburg
Dirkie Uys Skool, Warden Vrystaat