nl nl en en nl nl af nl af de nl af nl nl nl en nl af nl en af en af nl nl en af af nl af de en af af nl en af en af nl nl nl af nl vi nl sw af af nl af de nl en af af nl en nl en af af en en nl en nl af nl nl nl af nl af af en af af en af nl nl en nl nl en en nl en af en da nl af nl nl af nl af en en nl nl en en af af af nl af af af af af af af af af af af af en af af af af
HOOFSTUK IV. ===~==============~= Kort voor en met die diensaanvaarding van Burgers was - PDF
Prosesse wat gevolg word om sake op te volg op distriksvlak. Processes used to follow up on cases at district level
st, sts Steek, Steke hlb Halwe Langbeen vslalleen Voorste lus rd Rondte lb Langbeen alsalleen Agterste lus
Die netto waarde van die onderneming en die rekeningkundige vergelyking *
MENLYN. Week in oorsig Aandeel van die week DB Tracker USA (DBXUS) 17 Januarie 2014
EXTRAORDINARY BUITENGEWOON PROVINCIAL GAZETTE PROVINSIALE KOERANT
REËLS VIR DIE BENOEMING, VERKIESING, AANWYSING EN AANSTELLING VAN RAADSLEDE
st, sts Steek, Steke hlb Halwe Langbeen vslalleen Voorste lus alleenlik
PROVINCIAL GAZETTE EXTRAORDINARY, 23 APRIL LOCAL AUTHORITY NOTICE PLAASLIKE BESTUURSKENNISGEWING LOCAL AUTHORITY NOTICE 106 GREATER TZANEE
ks Kettingsteek dlb Dubbelslaglangbeen vhk Voorste hekkie gs Glipsteek drieslb Drieslaglangbeen ah Agterste hekkie
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA (TRAKSVAALSE PROVINSIALE AFDELING)
MODULE 2 ALLE RISIKO S. Toepaslike Eenheidstandaarde
In Groenewald v Van der Merwe (1) (1917 AD ), Innes CJ described delivery with the long hand as follows:
33 J.N. Visser. daar was onderbrekings gewees, wat hy tee gedrink het, en
IN DIE ARBEIDSHOF VAN SUID AFRIKA (GEHOU TE KAAPSTAD)
Nienakoming van die voorgeskrewe prosedures na indiening van n direksiebesluit om met ondernemingsredding te begin: Is
SHAREMAX GESINDIKEERDE MAATSKAPPYE OPGEDATEERDE KOMMUNIKASIE
ALTERATION, SUSPENSION, REMOVAL OF RESTRICTIONS
MENLYN. Week in oorsig Aandeel van die week Steinhoff International Holdings Ltd. 11 Julie 2014
KANTOOR VAN DIE MUNISIPALE BESTUURDER BERGRIVIER MUNISIPALITEIT POSBUS 60 PIKETBERG 7320
Uit Moerdijk se pen Man en Media
MENLYN. Week in oorsig Aandeel van die week Aspen Holdings. 9 Mei 2014
Direkte en indirekte rede *
SPLUMA QUESTIONS AND ANSWERS
GRAAD 11 NOVEMBER 2013 INLIGTINGSTEGNOLOGIE V1
MENLYN. Week in oorsig Aandeel van die week Nestlé. 11 Oktober 2013
Laerskool Olifansvallei LSO Kwartaal 1 - ASSESSERINGSPROGRAM
IN DIE NOORD GAUTENG HOë HOF, PRETORIA (REPUBLIEK VAN SUID-AFRIKA) REINETTE DEE SOUSA JARDIM...Eerste Applikant
ENVIRONMENTAL IMPACT ASSESSMENT (EIA): 12/12/20/944 ESKOM: PROPOSED NUCLEAR POWER STATION AND ASSOCIATED INFRASTRUCTURE
MENLYN. Week in oorsig Aandeel van die week Vodacom Group Ltd. 14 Februarie 2014
Provincial Gazette Extraordinary Buitengewone Provinsiale Koerant
PROPERTY VALUATION ACT WET OP EIENDOMSWAARDASIE
MEMORANDUM BEROEPSPESIFIEKE BEDELING (BSB) VIR TERAPEUTE IN DIE ONDERWYS, BERADERS EN SIELKUNDIGES WAT IN DIE OPENBARE ONDERWYS IN DIENS IS
Eerste Respondent DIE RING VAN ROODEPOORT, Tweede Respondent DIE NEDERDUITSE GEREFORMEERDE KERK
OFFICIAL GAZETTE. AG.Goewermentskennisgewing. AG. Government Notice VAN SUIDWES-AFRIKA UITGAWE OP GESAG EXTRAORDINARY OF SOUTH WEST AFRICA
Provincial Gazette Provinsiale Koerant Gazete ya Xifundzankulu Kuranta ya Profense Gazethe ya Vundu
IN DIE Hoë HOF VAN SUID-AFRIKA (NOORD-KAAPSE AFDELING, KIMBERLEY)
MENLYN. Week in oorsig Aandeel van die week Distell Groep Beperk. 13 September 2013
NOTULE VAN DIE ALGEMENE JAARVERGADERING OP DIE PLAAS 8 Augustus 2009 om 11h00
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID AFRIKA (GAUTENG AFDELING, PRETORIA)
Dagsê al die belangstellendes in die geskiedenis van ou Pretoria,
LIDMAATSKAP AANSOEK MEMBERSHIP APPLICATION
2 No GOVERNMENT GAZETTE, 15 DECEMBER 2017 Contents / Inhoud Legal Notices / Wetlike Kennisgewings SALES IN EXECUTION AND OTHER PUBLIC SALES GER
MENLYN. Week in oorsig Aandeel van die week Combined Motor Holdings Ltd. 4 April 2014
3024. hulle praat van n persoon wat so onlangs heengegaan het, meer klem te le op die goeie nie? -- Dit is inderdaad so
OEFENVRAESTEL VRAESTEL 2 WISKUNDE GELETTERDHEID GRAAD 10
ROLLOMATIC ENGINEERING (EDMS) BPK Respondent. CORAM: BOTHA, HEFER, VIVIER, VAN DEN HEEVER ARR et HOWIE Wn AR.
AIDS HELPUNE. Prevention is the cure. We all have the power to prevent AIDS. 1 oaoo gle DEPARTMENT OF HEALTH. ru -~ C)
3 BEHEER OOR DIE ONDERWYS IN DIE KAAPKOLONIE,
DIE HOËR TEGNOLOGIESE SKOOL. John Vorster RESOLUSIES VAN DIE ALGEMENE OUERVERGADERING
Reproduced by Sabinet Online in terms of Government Printer s Copyright Authority No dated 02 February $taatsftoerant
Provincial Gazette Provinsiale Koerant
1. FUNKSIES EN STRUKTUUR VAN DIE KANTOOR VAN DIE PENSIOENFONDSBEREGTER
DIE BEOEFENING VAN n BEDRYF MET SPESIFIEKE VERWYSING NA DIE TOESTAAN VAN LENINGS DEUR HOUERMAATSKAPPYE AAN FILIALE OF GEASSOSIEERDES
Provincial Gazette Provinsiale Koerant
INHOUDSOPGAWE. Inleiding... 7 DEEL EEN: SEISOENE IN ONS LEWE
ORDONNANSIE ORDINANCE. Goewermentskennisgewing. Government Notice. BUITENGEWONE OFFISIELE KOERANT VAN SUIDWES-AFRIKA.
Hierdie is n aansoek om die volgende regshulp:
Week in oorsig Aandeel van die week Zeder Investments ltd. 19 April 2013
84. DIE BEGIN VAN DIE ONTEVREDENHEID MET DIE ONDERWYS voor sy Korns.
Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education
Huweliks Seremonies Vir Uitverkorenes
HOOFSTUK3 DIE PROSES VAN AMALGAMERING VAN SKOLE EN DIE BESTUUR DAARVAN
AIDS I I. HElPLINE. We all have the power to prevent AIDS. Prevention is the cure. Selling price Verkoopprys: R2,50
HOOFSTUK ll. DIE PLEK VAN HANDWERK IN DIE SKOOL.
Provincial Gazette Provinsiale Koerant
Provincial Gazette Extraordinary Buitengewone Provinsiale Koerant
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID AFRIKA IN THE HIGH COURT OF SOUTH AFRICA
HOOGSTE HOF VAN APPEL In die saak tussen: DIE KOMMISSARIS VAN BINNELANDSE INKOMSTE Appellant en W J VAN DER HEEVER Respondent Coram: Smalberger,
HOOFSTUK 5 GEVOLGTREKKINGS EN AANBEVELINGS
REPUBLIC OF SOUTH AFRICA IN THE HIGH COURT OF SOUTH AFRICA (GAUTENG DIVISION, PRETORIA)
I oaoo o I AIDS HELPLINE. We all have the power to prevent AIDS. Prevention is the cure
-1- HOOFSTUK 1 INLEIDENDE ORIËNTERING
2 No.4 PROVINCIAL GAZETTE EXTRAORDINARY, 12 JANUARY 2011 IMPORTANT N01'ICE The Government Printing Works will not be held responsible for faxed docume
IMPLIKASIES VAN ARTIKEL 3(3)(d) VAN DIE BOEDELBELASTINGWET VIR BOEDELBEPLANNING
AIDS HEIRINE Prevention is the cure. We oil hawm he power to preftvent klldc EXTRAORDINARY BUITENGEWONE NORTHERN CAPE PROVINCE
Provincial Gazette Extraordinary Buitengewone Provinsiale Koerant
REËLS VAN DIE SENTRALE VOORSORGFONDS
Provincial Gazette Extraordinary Buitengewone Provinsiale Koerant
Vonnisbespreking: Sosiale regte en private pligte huisvesting op plase Daniels v Scribante BCLR 949 (KH)
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA. (APPèLAFDELING)
Provincial Gazette Extraordinary Buitengewone Provinsiale Koerant
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA (ORANJE-VRYSTAATSE PROVINSIALE AFDELING)
SIZA takes the sting out of auditing
"FASCINATION WOOD" Welcome to the 8 th WOOD CONFERENCE PROGRAM. holzbau. Thursday, 15 th February 2018 at CTICC, Cape Town
Mandala Madness Deel 2
Provincial Gazette Provinsiale Koerant
HOOFSTUK IV. ===~==============~= STAATSONDERSTE~DE ONDERiJYS ONDER I?_URGERS, 1872-1877. 1. Behoefte aan v~~~jng~ Kort voor en met die diensaanvaarding van Burgers was die beheer V9.n die onderwys nog steeds toevertrou aan die Uitvoerende Raad, en die algemene toestand van die ondeiwjrs was eenvoudig sleg.die waarnem.ende President het reeds voor die koms van Burgers by die Uitvoerende Raad die aanstelling van 'n Algel11ene Skoolkomrtissie1) aanbeveel om die toestande enigsins verbeter te kry, Diep onder die besef van die e:cns van die saak het die Volksraad op 13 Julie 1872 aan Burgers opdrag gegee om by die volgende sitting 'n ske~~ vir die onderwys in te dien. Orals deur die land was daar 'n he:rlewing van be1angstelling in die onderwirs, soos onder andere bewys word deur die verslag,.. :at in l'iaart 18'7'; uitgebring is del:.r 1 n nie-offisi1he kommissie bestaande uit die here \i.skinner, P.J.l,arais, H.w~.struben, John Hind en James Buchanan, onder die onskrif ;;Report of the Pretorian Comr:ittee appointed 18th February 1870 to prepare a Scheme of Education for the S.A. Hepublic 1 ~). Dit getuig van 'n deeglike kennis van landsomstandighede en van 'n goeie insig in die onderwysbehoeftes. Hoewel hierdie skem.a nie deur Burgers en die Oitvoer,;nde Raad aangene em is nie, ree;verdig di t tog die nadere ontleding daarvan, ondat dit die opvattinge van 'n groep vooraanstaande manne oor die onderwys verteenwoordig. 1. Staatskoerant,no. 429, 9,7,1:~72: Toespraak van agerende staats "Qresident D. J. Erasmus, artikel 15. 2. Daar bestaan geen sekerheid oor wie hierdie kommissie aangestel het nie.op 18 Februarie 187::'5 het n6g die Volksraad n6g die Uitvoerende Raad vergader, en daarom is die mees voor die hand liggende verklaring dat die :eresill.ent dit benoem het, aangesien hy die vorige jaar opdrag gelcry het om 'n onderwyswet op te stel en by die volgende sitting van die Volksraad voor te le (Staats;:-,., 3 lcoerant no.42.i4 van 1.3.7.1872), Hierdie rapport,wat op 30 10:aart,Aondcrteken is,is o,a. ook gepubliseer in die Kwartaalblad vir Hiddelbare Skole, vol,lll. no,ll van Sept.l923, en in Lugtenburg: Geskiedenis V<O.n die onderwys in die S.A.R., 289-302.
- 47 - Volgens die sl{ema sou daar 'n sentrale onderwysraad in die lewe geroe::;> word,wat met die hele sorg van die onde:rwys belas sou wees; die hoof daarvan sou die Direkteur wees. Dit stel dus 'n skema voor wat 'n hele organiese eenheid beoog. \i~ at die sker::a. se finansiihe bestaanbaa:rheid betref, sou dit goed aangepas het by die ekonomiese toestande van die tyd waa:rvoor dit bedoel was. Daar is voorgestel om aan begaafde leerlinge beu:rse te verskaf om hulle na die dorpskool en later na die hoerskool te laat gaan.die bedrag van,~~100 per jaar is daarvoor as voldoende beskou. Om die onde:rwys beter te beheer was doelmatige inspeksie essensieel, en daarom is voorgestel dat salarisverhoging afhanklik n1oes wees van die aantal kinders wat normale vordering maak. Vir die voorgestelde hoerskool in Pretoria moes vir eers twee geboue opgerig word, waa:rvan een moes bestaan uit 'n saal met een of twee klaskamers, onde:rwyserswoning en losiesplek vir 12 seuns, en die ander met 'n saal, 'n huis vir 'n ondc:rwyseres en losiesplek vir 10 meisies. In Potchefstroom sou dieselfde vereis word. Volgens die voorgestelde ske, l.a sou die uitvoering van die plan finansieel i.10ontlik vrees, en dit sou 'n hegta kern vorm vir verdere ontwikkeling van die stelsel Ten einde die plattelandse onde~1ys te verbeter en te bevorder moes die status van die distriksonde:rwysers vcrhoog en hulle salaris verdubbel word. Die gewone skoolgeld sou 2/6 per maand wees, en vir die ho~rskool sou dit wecs ;.;..7.10/- en 10 per jaa:r vir meisies en seuns respektiewelik. Die voorgenoemd6 skema het glad nie aangepas by Burgers se nuwe dcnkbeclde en vrysinnige lewensopvatting nie. Toe die Volksraad op 19 Uei 1873 bymekaargekom het, het Burgers nog nie sy nuwe onde:rwyswet gereed gehad vir voorlegging aan die Raad nie, dog hy het belowe dat hy miskien nog gedurende
- 48 - die sitting 'n maatreel sou voorle ter voorsiening in die groot behocfte aan ondervvys vir die jeug 1 ).Ook dit is nie gedoen nie, maar intussen het die Staatsekretaris opdrag gekry om pogings aan te wend om 'n beter oorsig van die onderv~-stoestande in die Republiek te kry. Hy het dan ook in Julie van dieselfde jaar 'm lys van 14 vrae vir beantwoording aan die landdroste uitgestuur, wat egter deur baie min en baie onvolledig voltooi is.die landdros van Utrecht het baie volledig geantwoord, sodat ons 'n goeie begri~ van sake in daardie distrik kry. Van die 432 kinders was daar sowat 270 van skoolgaande leeftyd, van wie 35 op die dorpskool was, 15 op die offisiele distrikskool, en van die orige 220 was 'n deel op skole van 5 private meesters ;m.a.w. van die 270 kinders was slegs 50 op die goewermentskole en ruint 160 op geen skool nie, want die 5 privaatskooltjies kon nie veel meer as 60 saam gehad het nie 2 ). 4. Die Onderwyswet van 1874. President Burgers was uiteindelik klaar met sy konseponde~jswet, wat in die Staatskoerant van 4 Februarie 1874 gepubliseer is. Nadat dit deeglik deur die Volksra,~d bespreek is, is dit met enige wysigings op 23 Oktober 18?4 aangeneem as Wet No. 4 van 1874 3 ). Vir die doel van hierdie studie is die in1eiding van die wet van belang, en daarom word dit. in die oorspronklike bewoording 1. Byvoegsel tot Staatskoerant,no.475, i?.5.187i:toesprae.kvan-cife- Staatspresident,art. 5. 2. Lugtenburg: Geskiedenis van die Onde~Js in die S.A.R.,95.Die oorspronk1ike brief waaruit Lugtenburg sy gegewens geput het,kon ek nie in die?retoriase Staatsargief opspoor nie.volgens die Register van Inkomende stukke,s.s. 1873,het die landdros van Rustenburg op 9 Oktober 1873 ( H.l594/l873),die waarnemende landdros van Utrecht op 8 Oktober 1873 (R.l60l/1873) en die landdros van Heidelberg op 14 Oktober 1873 (R.l607/1873) geantwoord op die Staatsekretaris se omsendbrief No. 1196,waarin onderwysgegewens gevra word,maar in die Inkomende Stukke,S.S.Band 161/1873,word die oogenoemde briewe as vermis aangegee. 3. V.R.B. Art. no. la5 d.d. 23/10/1874. De Locale vjetten der Z.A.Hepublielc,Deel 1,1849-1885,566-582. Staatskoerant, 4 November 1874.
- 49 - hier aangehaa1 :11Nademaa1 het noodig bevonden is, dat de inrigting van het openbaar onderwijs, met eerbiediging van ieders godsdienstige begrippen, door de wet gerege1d, ge1ijk deze1ve van Staatswege ge1delijke ondersteuning vindt, en nade1;1aal het noodig is dat overal in het land en zooverre het mogelijk is van Regeringswege voorziening worde gemaakt voor voldoend openbaar onderwijs, en dat het onderwijs zoo veel mogelijk vrij zal zijn, behoudens het toezigt der Regeering en behoudens het onderzoek naar de bekwaamheid en zedelijkheid der onderwijzers en onderwijzeressen.. 1). Die geldelike voorsiening wat die onderwys van staatswee sou geniet nmet eerbiediging van ieders godsdienstige begri;?pen ;, is vir die latere praktiese toepassing en werking van die wet van die allergrootste be1ang. Artike1 26 van die konseponderwyswet (Staatskoerant van 4 Februarie 18?4 ) wat ge1ui het dat 11 geen godsdienst onderwijs wordt gedurende de schooluren gegevenn, het 'n storm van verontwaardiging en prates en 'n stroom van memories aan die Volksraad van die publiek uitgelok. Die feit dat godsdiensonderrig op skool, wat die hoofdoel en basis van die vroe~re onderwys in die Z.A.R. was, deur artike1 26 verbied is, was 'n regstreekse miskenning van die Christe1iknasionale volkseie wat diep in die gemoed van die meeste Boere ingeworte1 was. Al is hierdie artikel deur die Volksraad in gewysigde vorm, aangeneem, het dit reeds dade1ik die publiek van Burgers vervreem en van toe af was dit die man Burgers wat geoordeel sou word en nie die wet of die wet volgens die man nie. Hierdie gewraakte artike1 was m.i. die hoofoorsaak waarom die ouers die andersins goeie wet so swak ontvang het. Dit het nie om finansie1e nie maar wel om godsdienstige redes mis1uk, en dit sou ook die President se spoedige ondergang beteken. b. A1gemene beealings. Daar word onderskei tussen laer en hoer onderwys; eersgenoemde word nog verder onderverdee1 in gewone en meer uitgebreide onderwys 2 ). r:-de Locale wetten der z.a.repub1iek, deef-1, 1849-1885,566, In-- leiding. 2. 18?4-onderwyswet, art. 1-5.
- 50 - (l) Geworie laer onderwys. Die skole wat biervoor voorsiening moes maak, is wykskole genoem, waarvan daar in elke veldkornetskap een moes wees ( art. 6 ( l) ) Wykskole sou 'n jaarlikse toelaag van 25 van die regering ontvang vir 'n gemiddelde inskrywing van 12 leerlinge per jaar; 50 vir 25 kinders en daarna 20 vir elke bykomende 10 kinders ( art. 7 ). Die gemiddelde toelaag per kind was dus nagenoeg 2 per jaar. ( 2) Ivieer ui tge bre ide laer on_derwys. Hiervoor v1as daar in die sent rum van elke ci.istrik 'n distrikskool ( art. 6 (2) ) met 'n regcringstoelaag van 300 per jaar, en sodra daar meer as 100 kinders was, sou n verdere 100 betaal word vir hulponderwys ( art. 7 ) In vergelyking met die wykskool was die gemiddelde toelaag per kind hiervoor 3, met 'n snelle styging van 100 ekstra sodra die honderdtal oorskry word. Die skole wat vir hoer onderwys voorsiening moes ma.ak, is gimnasia genoem. Daar sou eers een in Pretoria opgerig word; daarna indien moontlik een in Potchefstroom en vervolgens in ander stede of dorpe as dit nodig was ( art. 6 (3) ). Die gimnasia sou 500 per jaar van die regering ontvang ( art.7). (4) Skoolbenodigdhede. Die regering sou sorg vir 'n hoof- en takdepot waar skooltoerusting, modelle ens. verkrybaar was. Die superintendent-generaal van Opvoeding sou daaroor toesig hou en aan die regering daarvoor verantwoordelik wees ( art.9). Hierdie reeling is 'n groot stap voorwaarts en sou die onderwys ten goed.e kom, want nou mogs 'n bekvrame onderwysman ( die superintendent ) sorg vir die verskaffing van skooltoerusting. Hy so~ dus toe Sien dat geskikte toerusting in die skole gebruik word en so~~e eenvormigheid in die skole bewerkstellig, terwyl die voorraad sou aanpas
- 51.. by die behoeftes van die onderwys - in elk geval sou dit beter in die behoettes voorsien as wanneer die onderwn]sers dit volgens eie keuse moet aanskaf en voorsien. (5) Geboue en meubels. Die verskillende skoolkommissies in elke wyk en distrik moes sorg vir behoorlike skoolgeboue, meubels en toebehore. Die skoolkommissie moes sorg vir die aanskaffing van die nodige terrein, en in~ dien daar nie geskikte goewermentsgrond of ander onbeboude grond was nie, moes die kommissie die nodige grond aankoop. Die kommissie moes ook toesien dat die skoolgebou vir geen ander doel as onderwys en godsdiens gebruik word nie (art.lo}. Artikel 10 het ook 'n verbetering vir die onderwys in die vooruitsig gestel, aangesien die skoolkommissies.nou moes sorg vir behoorlike geboue, meubels en toebehore. Aansluitend daarby het artikel 11 bepaal dat die bestaande skoolgeboue, vrat regeringseiendom was, aan die skoolkommissies oorgedra sou word. Hulle kon dit met die toestemming van die regering verkoop en die opbrengs aanwend vir die aankoop van meer geskikte lokale. (6) Toesig. Die Superintendent-Generaal van Opvoeding moes toesig hou oor alle skoolgebouefn moes verder toesien dat geen onderwys gegee word in lokale wat deur hom of sy verteenwoordiger as ondoeltreffend verklaar is nie (art. 13). IIiernwe moes die skoolkommissies terdee rekening hou, anders kon 'n gebou as onhigienics of ondoeltreffend afgekeur word. Ook dit was dus 'n verbetcring. (?) Regerin_gsaanstell].n~. Arti!.cel 18 bepaal dat alleen persone wat deur die regering aangestel is, onderwys mag gee in alle skole wat regeringstoelae ontvang. So 'n persoon kan alleen aangestel word as hy 'n diploma besit (art. 19). Met hierdie reeling is ook getrag om die onderwys
nie alleen deeglik te beheer nie maar ook die standaard daarvan te verhoog. ( 1) T~esi_g. Alle soorte skole staan onder die direkte en alger~ne -52- toesig van die Superintendent en verder onder die toesig van die plaaslike skoolkommissies (art. 21). (2) Vereistes vir staatetoelae. --- - --- -~- ------ Vir die oprigting van wykskole en distrikskole wat op staatstoelae geregtig sou wees, was 'n gemiddelde jaarlikse inskrywing van 12 en 40 kinders respektiewelik 'n vereiste (art. 24). Die volgende skoolgelde was maandeliks betaalbaar aan die tesourier van die skoolkonunissie. (art.28-29) :- vir kinders onder 7 jaar, 4/6 per maand ; vir kinders bo 7 jaar, 8/ per maand. Distrikskole: vir kinders onder 7 jaar, 6/- per maand ; vir kinders bo 7 jaar, 10/- per ma.and. Hoers~: vir kinders onder 14 jaar, 20/- per ldaand ; vir kinders bo ~4 j~ar 30/) per maand. Die regering het die reg gehad om op aanbeveling van die skoolkommissie aan arm kindcrs algehele of gedeeltelike afslag V8n skoolgelde te gee (art. 30). Hier.mee was die onderwys nou binne die bereik van alle kinders. Ook die arm kind kon skoolgaan. Ouers was volgens hierdie wet nog verplig om by te dra tot die onderwys van hulle kinders Daar was egter in die geval van al drie die tipes skole 'n verskil tussen die skoolgelde betaalbaar deur die jong en ouer kinders. Dit is j~ me~ want dit kqn lei tot foutiewe opgawes van leeftye, soos later wel gebeur het. Ouers sou dus die leerlinge so jonk moontlik wou hou,
- 53 - terwyl die onder~ysers en skoolkommissies om geldelike redes voorkeur aan ouer leerlinge sou gee. Skoolgelde was aanmerklik ho~r vasgestel as wet die gevel by vorige reglemente was, en dit kon moontlik baie kinders die voorreg van onderwys ontneem weens die skaarste aan geld wet daar destyds was. Veral die skoolgelde vir leerlinge in die hoerskool was besonder hoog, en dit sou beie leerlinge uit die skool weghou. d. JJi_~- b_9.,p.al._in_ ~u-v:.~-z:.-op.de~~~es_j:_~~-se) ( 1) s~~~i.. _.!ca1e ;_-: Artike1 43 van die wet bepaal dat die salarisse van onderwysers per jaar nie minder as die volgende sou wees nie :- (a) H~~fde van Hoerskool... Distrikskool. 400, 200, Wykskool 100; (b) hu1ponderwysers vir ontvang (art. 44). Hoerskool. Distrikskoo1 Wykskool...... 250, 125, 30. Onderwysers en Ol!derwyseresse het dieselfde vergoeding Die Superintendent sou bepaa1 wanneer die aanstel1ing van 'n hu1~onderwyser noodsaak1ik en geregverdig was (art. 45). Dit was 'n beter reeling as onder dje vorige wetgewing,11,1aar slega ho?p8aj ia nat 1 n hulp~nderwyser aangeste1 kon word maar nie wanneer en teen welke vergoeding nie. Die Burgerswet maak ook 'n duidelikqonderskeid tussen die sa1arisse van hoofde en hulponde~~ysers van die verskil1ende tipes van sko1e. Aangesien die vasgestelde ska1e ook die minim~~kale was, kan ons aanneem dat daar- 'n moont11ke verhoging beoog is. Die vergoeding van onderwysers WI\S hee1wat hoer in vergelyking met die soos bepeal deur vorige onderv jtsreg1emente.
- 54 - e. Die skoolko~ss_ie. Artikel 58 skrywe voor dat die skoo~~ommissies moet sorg vir geskikte skoolgeboue, toebehore en meuqels, behoorlike uitbetaling van salarisse aan onderwysers en gereelde driemaandelikse verslae van 4ie werksaamhede van die kommissie aan die Superintendent. Die tesourier van die skoolkommdssie moes ook sorg vir die gereelde invordering van skoolgelde en die uitbetaling van salarisse aan onderwysers en moes ook maandeliks verslag doen aan die Superintendent (art.61 Deur :middel van die skoo~omc.issie het die ouers 'n bel8llgrike aandeel aan die onderwys gehad, daar die kommissie moes sorg vir die skool en die toebehore.die belanestelling of gebrek aan belangstelling van die ouers in die onderwys sou dus grotendeels bepaal in watter mate hulle skool geslaag sou wees. ~ f. Die_Superintende~ner_a_~l:.Y_a..l!...9.P_!oedin._~.!.. Die Superintendent"Generaal van Opvoeding word vir 7 jaar deur die regering aangestel (art. 67) teen 600 per jaar plus reiskoste vir sy besoeke aan skole (art.6b).hy is belas met die oppertoesig oor skole, met die reeling van die onderwys, met die geldelike en algeerene awninistrasie van die depots en moes sorg vir die gereelde o::ostuur van maandstate en kopieregisters van skole (art. 69). Hy moes jaarliks in i'iaart verslag doen aan die regering oor die algemene sta.nd van die ondcrwys' wat ook in die Staatskoerant gepubliseer sou word (art. 72). Die installing van die nuwe pos van Superintendent-Generaal van Opvoeding was 'n baie progressiewe stap,wat tot groot voordeel van die onderwys en opvoeding was, aangesien een persoon nou verantwoordlik was vir leiding, bele:id en ko~rdinering van die Republiek se onderwys. Die feit dat hy self inspeksie moes doen en die verslae oor skole en die stand van onderwys Ewes ontvang, bestudeer en saamvat in 'n jaarverslag, het hom 'n goeie geleentheid gegee om leemtes en gebreke in die onderwys uit te stryk. I\iet die oog hierop is artikel 141 van belang, daar dit bepaal dat alle onderwysers 'n behoorlike dagboek
.... -. ~--... - 55 - en register moes aanhou, waarvan die vor.ms deur die regering verskat is. Dit sou uniformiteit in skole bring en het deegliker en vollediger vcrslae in die vooruitsig gestel. lllet hierdie wet het ons vir die eerste keer in die geskiedenis van die Transvaalse onderwys 'n wet wat breek met die ou tradisie van staataonderwys, beliggaam in al die voorgaande reglemente en wette. Dit stel 'n stelsel van staatsondersteunde onderwys in die plek daarvan. Om dit onder die stelsel van staatsondersteunda onderwys in plaas van staatskole vir die oitderwyeer moontlik te ma.ak om 'n behoor- ~ like s,;la~is te trek, word 'n toelae gegee aan al die skole wat onder die wet val.ook die skoolkommissies word nou deur die burgers van die wyk of dorp gekies. Die las wat deur die wet op die skouers van die skoolkommissies gele is, was swaar, want hulle moes sorg vir skoolge~ boue, meubels en leermiddele maar bowenal ook vir die uitbetaling van die salarisse van die onderwysers. Dit was veral moeilik vir die kommissies van wykskole. Laat ons die volgende voorbeeld ontleed. Ons ncem 'n wykskool met 'n minimum aantal kinders (d.i.l2),van wie ons verondcrstel dat 4 onder 7 jaar en 8 ouer as 7 jaar is, wat dan volgens wet 49.4/- per jaar aan skoolgeld moes betaal. Die regeringstoelaag hierby getel, gee 'n toelaag van 74.4/- per jaar, en dit noodsaak dus die skoolkommissie om nog 25.16/- van ~rena vandaan te haal ten einde die onderwyser se vasgestelde minimum salaris van 100 per jaar te betaal. Is die aantal kinders 25, dan va.l die moeilikheid weg, want dan word die toelaag 50 en die skoolgeld 100; dus 1 n totaal van 150 per jaar wat meer as genoeg is om die onderwyser se 100 per jaar te betaa) Meesal was dit egter moeilik om soveel as 25 kinders in 'n wykskool bymekaar te kry. In die distrikskool was die voorsiening oor die algemeen beter, want vir 'n minimum van 40 kinders is daar 'n toclae van 300. Skoolgeld sal in die geval sowat 204 beloop, wat dus 'n totale in-
- 56 - komste van 504 gee, waarvan die hoof volgens wet 200 en die hulponde:rwyser 125 kry; en dit sou dus 'n balans van 179 vir ander doeleindes laat. Styg die aanta1 kinders tot 100, dan word die verhouding nog gunstiger, want dan word die toelae 400, skoolgeld 525 ( totaal 925 ). Kry die hoof hicrvan 200 en die drie assistente saam 375, dan bly daar nog 'n balans van 350. By die hotirskool was daar ook 'n gunstige balans, want daar was die toelae 500; skoolgeld van 25 leer1inge teen gemiddeld 25/- per maand: 3'75, wat 'n totaal van 8'75 gee en na betaling van die sa- 1aris van die hoof ( 400 ) en die assistent { 250 ) 1 n balans van 250 laat 1 ) Opva11end is ook die groot verski1le in die salaria van hootde en assistente van die drie tipes sko1e. Die hoot van die ho@rskoo1, distrikskool en wykskool se salaris per jaar was onderskeidelik 400, 200 en 100, terwyl die van assistente in dieselfde tipe van skole 250, 125 en 30 per jaar was. 'n Assistant aan 'n ho~rskool ontvang 250 per jaar teenoor die salaris van 'n distrikskoolhoof van 200 en die 100 per jaar van 'n wykskoolhoof. Juis hierin 1e e~n van die groot gebreke van die wet. Dit het veels te hoog gemik. Terwyl die volk behoefte gehad het aan laer en midde1ba~e onderwys, het Burgers hom byna uitgeput vir die versekering van 'n plek en baie geld vir die hotir onderwys. Ten slotte kan opgemerk word dat die wet sekere kwalifikasies vir versk11lende poste as vereiste gestel het. Onderwysers het dus vergoeding ontvang vir goeie kwa1ifikasies bo die vereiste minimum (art. 40 ). 2 Voordat die Burgerswet in werking gestel kon word), moes daar eers 'n superintendent gevind en aangeste1 word; daar was 'n gebrek aan gekwalifiseerde onderwysers: die nodige geld het ontbreek en die 1. Lugtenburg: Geskiedenis van die onderwys -:Lii(i'fe S.A.R"7;-100-101. 2. Deur V.R.B., art 164 van 28 Mei 1875 uitgestel.
- 57 - President self was in 1875 na Europa 1 ). Die wet is eers in 1876 in werking gestel 2 ) nadat W. j. van Gorkum sy amp as Superintendent van Opvoeding in die Z.A.R. op 16 Februarie 1876 aanvaar het. Die volgende dag het die Staatsekretaris die landdroste kennis gegee om skoolkommissies volgens die wet te konstitueer. Op 1 Mei is die eerste distrikskool deur Van Gorkum geopen. Die onderwyswet van Burgers is sonder geesdrif en met steeds toene:mende teenstand ontvang en was slegs sowat 'n jaar in werking toe die Republiek deur Engeland geannekseer is. Daarom is dit dan ook so moeilik om 'n oordeel oor die werking van die wet uit te spreek, aangesien omstandighede dit nie die geleentheid gegun het om in die praktyk behoorlik toegepas en getoets te word nie. Hieroor skrywe Van Gorkum self op 2'l Oktober 1877 aan Lyle: 11 As you know, Law 4-1874 came nominally into force the 25th February 1876: but it is hard to say when it actually went into force. I got my salary since 1st. August 1875, and the first district school was opened 1st May 1876. In my opinion the period during which the said law wa~ and is partly in force, may rather be considered as a period of transition 113 ). I ( 187_.? :_,};_877 ) a. Finansiele toestand v~_.!,ie land 4 ). Teen die einde van die sestiger jare het die Volksraad be-. sluit om meer papiergeld uit te gee in 'n poging om die haglike finansiele toestand waarin die land verkeer het, enigsins te verbeter. Die waarde van die note het egter al meer en meer gedaal, sover benede die peil dat verskillende winkels, ja, tot selfs kerklike gemeentes, 11 goedvoors 11 moes invoer as wisselgeld.so kritiek was die toe- 1. Coetzee : Onderwys in Transvaal, ~ ------------------------ 2. Goewermentskennisgewing no. 36 van 15 Februarie 1876 in De Locale ~vetten der Z.A.Republiek, deel 1, 1849-1885, 640. 3, vi. J, van Gorkum - J. v. Lyle, d,d. 27 Oktober 1876, e br cht : Th' 5 tis Bur.o:ers. hoofstuk Vll.Bur12:ers se po-
- 58 - stand dat die amptenare wou bedank:. Van die toestand kry mens nog 'n as indruk/jy die notule van die Volksraad van 6 Februarie 1872 lees hoe die fungerende staatspresident meegedeel is dat die regering sekere stukke orwegens de schaarsheid van papier i nog nie kon laat druk niel). Die waarde van die ~and het gedaal tot 2/6 2 ),en Burgers wou met sy diensaanvaarding 'n einde aan die toestand van sake maak.hy het derhalwe aan die hand gedoen om 'n lening van 60,000 te sluit Oll1 die note mee te vervang, wat deur die Volksraad goedgekeur is 3 ). Die inwisseling van die note het in 1873 plaasgevind, nadat die lening met goeie gevolg by die Cape Commercial Bank gesluit was. Jaarliks sou 3000 afbetaal word en die binne- en bu~telandse moeilikhede is voorkom 4). In 187~ is in die Lydenburgse distrik alluviale goud ontdek. Burgers het die ontwikkeling van die goudvelde gesteun en wou dit gebruik vir die ekonomiese opheffing van die Republiek. Hy het in 1874 goud na Europa gestuur en 837 ponde is geslaan, wat deur die Volksraad tot wettige betaaduiddel verklaar is 5). Uit die voorgaande bl'u'k dat die land op ekonomiese gebied in 'n treurige toestand verkeer het en nie veel geld vir die ontwikkeling van die Republiek se onderwys beskikbaar gestel kon word nie. b. Kos_t e van die onderwys. Na president Burgers se ruupsaanvaarding het die onderwys nog in die hande van die Uit~oerende Raad gebly totdat die Burgerswet in 1876 6 ) in werking getree het. 1. Engelbrecht : 'l'nomas _;_ 1. ncois!-l'l.l'gers, 116. 2. Cachet : Gedenkboek der Geref. Kerk van Zuid-Afrika, 65-66. 3. Engelbrecht : Thomas Francois Burgers, 118. 4. Ibid., 118. 5. Ibid., 121. 6. Gouvernementskennisgeving no. 36, 15 Februarie 18?6 in De Locale Wetten der Z.A.Republiek, deel 1 ~ 1849-1885. 640.
- 59 - v~eliswaar was daar met sy indienstreding 'n herlewing van belangstelling in die onderwys. Gegewens oor hierdie tydperk is egter karig.in sy verslag oor die toestand van die onderwys in die Transvaal 1 ) s~ Lyle n in consequence of the entire absence of all systeraatic records in the Educational Departm,mt, it is almost impossible to arrive at definite conclusions as to the condition of Schools, and of Education in the Transvaal at given periods." By gebrek aan gegewens oor onderwysaangeleenthede tydens die Burgersbewind kan ons allcen maar :probeer om 'n beeld van die toestand te vor.m deur die beskikbare begrotings van di~ tyd as uitgangspunt te neem, n~ar selfs dit was nie eens volledig nie. Jaar. Tot ale staats- Staatsuitgawe uitsawe. onderwys. 1872 35,714. i~l960. 1875 1874 69,593, :3100. 1875 71,841 3150 1876 86,054 4900 a an Aantal ondenr.rsers. 12 goewt. lo distr. 14 goewt. 14 distr. 1 supt.g.v.o. (2600) 15 goewt. 12 distr. 1 S.G.v.Ond. ( 600) Supt. 600. onds. 3l.50. Ginmas.te Pta. 1150 %van die sts...!_ui tg~.!l-!.. 5.5 2). a). 4 4,5 ). Dit is nie moontlik om uit beskikbare bronne vas te stel hoeveel leerlinge daar destyds op skool was en hoeveel werklik aan die onderwys uitbetaal is nie, maar Lyle reken dat daar in 1877 7 ) in die hele Transvaal 150 leerlinge op skool was, maar daardie skatting is 1~- LYle:ifeport. on theconditionorid.ucationin thefransvaal--i-n Transvaal Government Gazette no. 95 van 7 Januarie 1879, 1. 2. Byvoegsel tot Staatskoerant no. 407 van 23 Januarie 1872. 3, Gecn begroting kon o~gespoor word nie;kyk ook Breanach:Development of the Public Finances of the S.A.Re:public to 1877,128 en }'ialherbe: Education in S.A.,232,voetnoot 37. 4,Byvoegsel tot Staatskoerant no. 556,30 Des.l874;E.V.R. 118,291. 5,Staatskoerant, 2 Junie 1875. 6.Stskoerant,28,6,1876. 7.Lyle,Report,2,1
- 60 - te laag en kan nie aanvaar word nie.volgens 'n benaderde skatting gebaseer op 'n telling van die leerlinge op ingckome onderwysstate in daardie jare, moet daar ongeveer 400 kind~rs in 15 goewermentskole gewees het 1 ). Hierdie gegewens stem ook naasteby ooreen met 'n op- 2 gawe van Van Gorkum aan Lyle per brief onder datum 22 Oktober 187? ). In 'n poging om vas te ste1 wat die Otlers s0 jaarlilcse bydrae tot die onderwys van hu1le kinders was, het ek die ingekorue skoolstate en verslae ~) nagegaan, maar weens die onvolledigheid en onbetroubaarheid daarvan, miskien hoofsaaklik as gevolg van die Superintendent ae onbekwaamheid vir die pos en sy onvermoe om sisteem en or4e in die onderwysstelsel aan te bring,was dit nie moontlik om tot 'n betroubare gevolgtrekking te kom nie.van Gorkum self het nie goed geweet hoe die skoo1gelde en subsidies wat ontvang is, aangewend is nie. Die state van 'n paar skole wat goed bygehou is,gee egter 'n aanduiding van wat betaal is. So het die distrikskool in Pretoria byvoorbeeld van Mei 1876 tot Junie 1877 271.4/- aan skoolge1de verwag en werklik 226.2/- ontvang, waarvan 152.19/- aan onderwysers betaal is, 22.13/- aan skoolmeube1s, 10 aen pryse, en 11.6/- is bestee aan die insameling van die skoolgelde. Die Regering het die vo1gende bedrae aan die skool betaal: 200 ~er jaar salaris aan die hoof,salaris aan 2 assistente teen 125 per jaar en 50 aan die hoof vir sy reiskoste uit Holland. In die geval van die distrikskool in Potehefstroom is 155.19.3 aan skoolgeld ontvang vi~ die tydperk van Julie 1876 tot Junie 18?7, terwyl daar nie genwld word wat moes ingekom het nie. By ander skole ( o.a. Wakkerstroom, Utrecht en Ltiddelburg) het sake ook ruaar so-so gegaan. Die staat vir di : Eeidclbergse dist:rikskool vir Junie-Augustus 1876 toan 'n inkomste aan van 20.15.3 aan skoolgelde betaal deur ongeveer lg leerlinge. Die koste betaal was 16.6/-,sonder nader ontleding daarvan. Aan sa1arisse is in 18?7 bedrae betaal waarvoor daar geen wet- 1. "k:y'k--ook"l~aiherbe -:Ed.ucatTon in south A:frfca -,--z48-:-- - - ------------- 2. Kyk tabel lv ~' bl. 64 hicronder. 3. Kyk state o.a. in O.D. 119/1 vir 1876 en verder.
- 61 - like voorsiening gem.aak is nie. Van Gorlrum het blykbaar nog volgens die ou wet gohandel, hoewel somqige van die skole in 1877 gestig 1s.Hy het self erken dat baie skole se geldelike toestand vir hom 'n probleem was, en tog het hy niks gedoen om die posisie te verbeter nie. Die skoolkommissies het omtrent niks gedoen nie, sodat Lyle en ds. Bosman gene~ was om hulle te laat vaar weens hulle onbekwa~ heid en neiging om in rusies betrokke te raak. Die ouerbydraes aan die ondenrys van hulle kinders het met die lakse toepassing van die onderwyswet deur Van Gorkum geleidelik ver.minder, sodat die geldelike las van die onderwys mettertyd op die staat afgeskuif is. c. Uitgawes verge_lyk Ip.et. die van _0:_~~-bu~_st~te.- Neem ons die aantal leerlinge in Transvaalse skole op 400 1 ), dan moet nogtans toegcgee word dat die onderwys in die Transvaal op 'n lae peil gestaan het in vcrgelyking met die van die buurstate.lyle het in sy rapport probeer bewys dat die geld wat in Transvaal aan onde~js bestee is, veel beter bestee kon word deur 'n doeltreffender onderv~sstelsel te gebruik en het vir die doel 'n vergelykende tabel 2 ) opgestel. Daaruit blyk dat die aantal kinders per 1000 wat op skool was, baie laag was, naamlik 6.8. Daarteenoor stel hy die koste aan onderwys per leerling vir die staat op 11.8. 9 of meer as twee keer so hoog as die van die ander provinsies. Die Burgcrswet van 1874 is vroeg in 1876 in werking gestel. Op 24 April 1877 het die Superintendent-Generaal van Onderwys gerapporteer dat daar in die Transvaal 9 skole bestaan het met 'n ge1niddelde skoolbesoek van 306 leerlinge teen 3,500 per jaar of 'n gemiddelde per kind van i::ll.s. 9 :;).Hierdie koste vir die staat van oor die 11 per kind per jaar sluit nie enige voorsiening vir skoolgeboue,meubels en boeke in nie. Dit sluit ook nie die skoolgelde in wat die ouers bygedra het nie. Dit is slegs vir salarisse en vergelyk derhalwe maar swak met die van die buurstate. 1:-I\:yk"."i>aragraar 1~- bladsi-66.1iierb"o.-- -- ---- - - - ----- --- - --- --- --- 2. Tabel 11 op bladsy 62 hierondcr. 3. Lyle:Report on the Condition of Education in the Transvaal,art.22, in Transvaal Government Gazette,? Jan. 1879. Staatskoerant van 3 Mei 1883:., p.217,bylae A:Voorlopige Verslag.
Tabel III. y~_!'g~lykend~ tabel 1 _ aant~ne~~e -~!nde!! in skool en staat~~.q~!~ ~~~- ~!nd_!~.!!_.q!!~~!!!y-~!:1..!. --..... -- :------ - 1 1 2 --------~------~----~-------------- 7 8 9 10 Staat. Bevolking. Blankes. Totale bevolking, insluitende nieblankee. Blanke kinders wet skool besoek. 1. Lyle, J.Vacy: Report on the condition of education in the Transvaal in Transvaal Government Gazett~, Vol.111, no.9~ van 7 Januarie 1879, 2, art.22.
-63 - In die Vrystaat was die totale uitgawe aan onderwys vir die jaar 1377/78 10,041,19.10, waa.rvan 5,201.0.10 vir salarisse was. Die res { 4,840.19/- ) is aangewend vir die o~rigting van skoolgeboue, huur van skoolhuise, voorsiening van meub ls, ens. 1006 kinders het daar onderwys geniet teen 'n koste per kind van 5.3.4 vir die staat 1 aan sa1arisse en ~ totale koste, geboue ens. inses1uit, van 10.0.10 ). In die Kaapkolonie was daar in 1876 52 1 000kinders, van wie 19,500 blankes was, in staatsondersteunde sko1e. Die uitgawe aan onderw:rs per kind was 5-.:1.10. 9 vir onderrig alleen, terwyl die totale uitgawe per kind op 2.13.4 te staan gekom het, waarvan die staat.. 1.4.8 bygedra het 2). In Natal was die uitgawe in 1376 vir 2,519 kinders in staatsondersteunde skole 6,222 of 2,9.4 per kind 3). Die persentasie kinders van skoolgaande leeftyd wat werklik in pub11eke skole was gedurende 1877, was 60% in Natal, 49% in die Kaapko1onie, 12% in die Oranje-Vrystaat en 8% in die Transvaa1 4 ).Hicrby moet egter in gedagte gehou word dat die gemidde1de skoo1leeftyd van 'n kind in Transvaalse skole teen 1891 slegs maar 2 jaar was 5 ). Die Burgerswet is langsar~rhand toege~as, maar die werking daarvan is deur die anneksasie verhindcr. aoewel die Z.A.R.in April 1877 geannekseer is, is die Burgerswet daarna egter nog 'n tyd lank toegepas. In 'n brief van Van Gorkum onder datum 22 Oktober 1877 gee hy die volgende besonderhede van die toestand van die onderwys toe die Burgerswet in werking geste1 is. --------------- ---------------- - ----- - - - -------- 1. Lyle, :r. Vacy : Rapport, art. 18. 2. Ibid., art. 19. 3. Ibid., art. 20. 4. halherbe :Education in South Africa, 249. 5. Jaarverslag van die Superintendent van Onderwys,l891, p.lo.
- 64 - Tabel lv Skole :Aantal lcerlinge Bydrae Ouers deur Staat Totale koste v.onderwys Koste per 11. ----.. -----------------------------------.. ----... -...,.. - -----,._... ---.. ---..,. ---... ~-- --- - 6 distrikskole 210.2.668 ;.;;:,2041 2709 4 wykskole 107 50 585 6~:)5 5 goewt.skole 125 so 1 ) 9ool) 9601) 8 1 ). ------- ---..._- -----------.. - --~---...--- ---------- ----- - ---- TOTAAL. 442 _. 778 ~-----~----- -- -... 3526 4304 8 1., ). ----- ---... -~---~ Origens gee Van Gorkum baie min gegewens oor onderwys, en 'n mens vra jou af waar.mee hy hom al die maande besig gehou het. Uit sy ondcrwysdokumente in die Pr~toriase Staatsargief is daar min wat duidelik is. As daar ooi t iemand was wat 'n swak keuse was vir 'n administratiewe pos, waar hy as eerste Superintendent van Onderwys oor slegs 'n paar onde~]sers en skaars 400 kinders 'n begin moes maak met 'n sistematiese statistick van onderwys, dan was dit seker Van Gorkum. Uit die state self, vcral waar dit gcldsake betref, blyk dat. hy met omtrent niks op hoogte was nie en dat daar chaos geheers het. In geen opsig hct h;r :probcer om die ondcrwyswet volledig toe te pas nie. Dit hct hoofsaaklik gcgaan soo~s ond..;r die ~iet van 1866, waar die onderwyscr sy salaris van die goev~erment ontvang hct 2 ).By die ontleding van die state van skole ontvang gedurende 1877, blyk dit d9.t by die invordering van skoolgclde en die betaling van ondcrwysers se salarisse daar baic afwykings van die bepalings van die Burgerswet was. Van Gorkum se Departcment was dus in groot wanorde. Die skoolkommiesies wat ondt:r die wet gekies is, het hulle pligte glad nie of baie sleg uitgevocr en glad nie na die finansiele as~ek omgeaicn nic. Dit was trouens onnodig by die oordaad van die regering en by di0 gebrek aan organisasie by die Superintendent. Hoewcl toegegee moet word dat die Burgerswet onwelkom was by die publiek, het dit die Superintendent nietemin nie verhinder om - ------------ ------ -- ----- 1. Benader tot die naaste pond. 2. Kyk ook Lugtenburg :Geakiedenis van die onderwys in die S.A.R.,ll2.
- 65 - sistcmaties te wees en om die bepalinge v~ die wet na te kom nie. Dr. E. G. Ma.lherbe s3 van hom: 'nva.n Gorkum was a hopeless statist1ci8ll, and his records, especially with regard to school finances, seem to have been in a continual state of chaos. This fact may have contributed as much as anything else to the failure of the whole system... l) Van Gorkum het na die annekaasie nog sy pos behou, maar omdat hy nie die vcrtroue van die regering of van die publiek gehad hct nie,het hy op 21 N~art 1878 bedank. e._]~~plukking van. die we~. Die Burgerswet het uit die staanspoor nie die waardering en steun van die bevolking geniet nie. Dit het nie by die volksaard aangepas nie en het nie rekening gehou met die behoeftes van die volk nie. Hoewel die koste van onderwys per kind onder sy wet hoog was, het die onderwys 'n baie geringe aantal kinders bereik.die wet het veels te hoog gemik, want in p1aas van aan die volk laer en middelbare onderwys te gee waaraan die volk en die tyd 'n behoefte gehad het,het hy hom m.eer toegespits op hoelr onderwys ; artike1 26 van die Onderwyswet het die onderv~js verwereldlik; die ouers wou nie hulle kinders skool toe stuur om hulle aan Burgers se tydgees van moderniame te oorhandig nie. Vir die ouers was godsdiensonderrfig op skool nog steeds die hoofdoel,want daardcur is die aanncming van hulle kinders as lidmate van die kerk bespoedig en dit was, soos hullc geglo het, onder die Burgerswet nie moontlik nie. Daarom wou hulle dan ook nie die skole onderstcun nie.ds. J. P. Jooste 2 ) het hierdie OJ;>Vatting doe1bewus onder die ouers geryro-pa.gcer, en daardeur is aan die Burgerswet nie tn billike geleentheid gegun nie. ilaarby moet nog gercken word dat die su~erintendent n ongelukkige keuse was en nie geskik was vir die pos nie. Ook die m.ceste skoolkommissies was onbekwaam vir hulle taak, en al was hulle ook ~kv aam het die verwereldliking van die onderwys hulle sodanig dwars f.-ilalherbe :ECiUCatiOn in.eo"uth Airioa,- 248 ;voetnoot.::2. _., - ------ 2. Vg1. o.a. Volksraadsnotules van 18?6, asook ingckome memories nrr.:-s6,38,49,50 1 87,88,109,110 enlll, waarvan lg. deur ds. J. P. Jooste en 365 burgers ondertcken is.
-66 - in die krop gesteek dat hull nie gcnce was om hulle vir die bevordering van die onde~tys deur die oprigting van die nodige skoolgeboue en insameling van geld te beywer nie. Die ouers was ook antevrede omdat president Burgers gebreek het met die ou tradisie van staatsonderwys en dit daur staatsondersteunde onderwys verva.ng het, en, soos ook later nos herhaaldelik aangetoon sal word, was die meeste ouers maar taamlik ongenee om geldelik tot die onderwys van hulle kinders by te dra. Lyle noem ook hierdie en ander faktore as oorsake van die mislu'kking van die wet. Hy se dat.. the causes of failure of the second class (i.e. leaving too much to be done by local enter0rise in a system of,urely State Education) arise from too much being lett to local management in a thinly populated country, where necessarily the pewter tor organization must be small, and too much is left to be su~plied out of local resources in a system of purely State Education. afgesien van los1es en inwoning, van 5 tot 8 per maand verdien het. Dit vergelyk baie goed met die salarisse van die hoogste assistente, naamlik 1.25 per jaar, sonder losies 2 ). Hier.mee eindig een van die mins produktiewe tydperke in die onderwyegeskiedenis van die Transvaal. The Government pave the teacher and exercises a general supervision, but it is trom local resources that school buildings and school re quisites must be provided, and the consequence is, they are with few exceptions of a make-shift character and unsuitable; 1). Om die voore,enoemde redes was die huisonderwys gedurende Burgers se tyd meer in ewang as ooit tevore. Daar was private onderwyser~at, ---- ----~l.lyle :Report on the Condition of Education in the Transvaal, 16th November,l878,in Transvaal Government Gazette no. 95, January 7. 1879, par. 30-35. 2. Uittraksel uit De Jongh van Al'kel se ~agboek,7.