af af en en nl nl nl nl nl nl af nl nl af de nl af af nl en nl af af af de nl nl nl af en af af af nl af en nl vi en nl en nl de nl af af af nl af nl nl nl af nl nl nl nl af en en nl af nl en af af nl af nl nl nl af nl af af fr de af af af nl af nl nl nl af af nl en fr af nl en af af af en af sl af af af af en en en af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af
MARAIS SE WETENSKAPLIKE P ROSA OOR ANDER ONDERWERPE - PDF
st, sts Steek, Steke hlb Halwe Langbeen vslalleen Voorste lus rd Rondte lb Langbeen alsalleen Agterste lus
Prosesse wat gevolg word om sake op te volg op distriksvlak. Processes used to follow up on cases at district level
Uit Moerdijk se pen Man en Media
INHOUDSOPGAWE. Inleiding... 7 DEEL EEN: SEISOENE IN ONS LEWE
Die netto waarde van die onderneming en die rekeningkundige vergelyking *
st, sts Steek, Steke hlb Halwe Langbeen vslalleen Voorste lus alleenlik
Laerskool Olifansvallei LSO Kwartaal 1 - ASSESSERINGSPROGRAM
33 J.N. Visser. daar was onderbrekings gewees, wat hy tee gedrink het, en
MENLYN. Week in oorsig Aandeel van die week DB Tracker USA (DBXUS) 17 Januarie 2014
MARAIS SE JOERNALISTIEKE EN BELLETTRISTIESE PROSA
MODULE 2 ALLE RISIKO S. Toepaslike Eenheidstandaarde
In Groenewald v Van der Merwe (1) (1917 AD ), Innes CJ described delivery with the long hand as follows:
ks Kettingsteek dlb Dubbelslaglangbeen vhk Voorste hekkie gs Glipsteek drieslb Drieslaglangbeen ah Agterste hekkie
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA (TRAKSVAALSE PROVINSIALE AFDELING)
IN DIE ARBEIDSHOF VAN SUID AFRIKA (GEHOU TE KAAPSTAD)
3024. hulle praat van n persoon wat so onlangs heengegaan het, meer klem te le op die goeie nie? -- Dit is inderdaad so
Direkte en indirekte rede *
EXTRAORDINARY BUITENGEWOON PROVINCIAL GAZETTE PROVINSIALE KOERANT
GRAAD 11 NOVEMBER 2013 INLIGTINGSTEGNOLOGIE V1
PROVINCIAL GAZETTE EXTRAORDINARY, 23 APRIL LOCAL AUTHORITY NOTICE PLAASLIKE BESTUURSKENNISGEWING LOCAL AUTHORITY NOTICE 106 GREATER TZANEE
IN DIE NOORD GAUTENG HOë HOF, PRETORIA (REPUBLIEK VAN SUID-AFRIKA) REINETTE DEE SOUSA JARDIM...Eerste Applikant
Kolossense. die nuwe ou volkome onvolmaakte jy. leiersgids vir. inspirasie. Edi Bajema
MENLYN. Week in oorsig Aandeel van die week Aspen Holdings. 9 Mei 2014
Narratief en perspektief in Sleuteloog. deur Hella Haasse
SIZA takes the sting out of auditing
MODULE 4 Outeursreg EENHEID 1
Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education
Hierdie is n aansoek om die volgende regshulp:
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID AFRIKA IN THE HIGH COURT OF SOUTH AFRICA
OFFICIAL GAZETTE. AG.Goewermentskennisgewing. AG. Government Notice VAN SUIDWES-AFRIKA UITGAWE OP GESAG EXTRAORDINARY OF SOUTH WEST AFRICA
Dagsê al die belangstellendes in die geskiedenis van ou Pretoria,
HOOGSTE HOF VAN APPEL In die saak tussen: DIE KOMMISSARIS VAN BINNELANDSE INKOMSTE Appellant en W J VAN DER HEEVER Respondent Coram: Smalberger,
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID AFRIKA (GAUTENG AFDELING, PRETORIA)
Voor 1652 Vakhistorici se interpretasies van die vroeë Suid- Afrikaanse geskiedenis
DIE PROSES VAN DISSIPELSKAP
Regsrekeningkunde-opleiding van prokureurs in Suid-Afrika: Enkele empiriese bevindings
REËLS VIR DIE BENOEMING, VERKIESING, AANWYSING EN AANSTELLING VAN RAADSLEDE
LIDMAATSKAP AANSOEK MEMBERSHIP APPLICATION
OEFENVRAESTEL VRAESTEL 2 WISKUNDE GELETTERDHEID GRAAD 10
2017 Universiteit van Suid-Afrika. Alle regte voorbehou. Gedruk en uitgegee deur die Universiteit van Suid-Afrika Muckleneuk, Pretoria
Die verhaal as mitiese vraagstelling: die verhaalkuns van Henriette Grové
Nienakoming van die voorgeskrewe prosedures na indiening van n direksiebesluit om met ondernemingsredding te begin: Is
ysterkoei moet sweet van Breytenbach Breytenbach.
Dialoog en paragrawe *
Direkte aanhalings word in dubbelaanhalingstekens geplaas. Gebruik 'n dubbelpunt voor die
KANTOOR VAN DIE MUNISIPALE BESTUURDER BERGRIVIER MUNISIPALITEIT POSBUS 60 PIKETBERG 7320
ENVIRONMENTAL IMPACT ASSESSMENT (EIA): 12/12/20/944 ESKOM: PROPOSED NUCLEAR POWER STATION AND ASSOCIATED INFRASTRUCTURE
COPYRIGHT AND CITATION CONSIDERATIONS FOR THIS THESIS/ DISSERTATION
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID AFRIKA. (Noord Kaapse Afdeling KOMMISSARIS: SUID AFRIKAANSE INKOMSTEDIENS U I T S P R A A K
SHAREMAX GESINDIKEERDE MAATSKAPPYE OPGEDATEERDE KOMMUNIKASIE
SPLUMA QUESTIONS AND ANSWERS
BEKENDMAKING VAN MIVNIGS-STATUS: 'N GEVALLESTUDIE
Literere teorie en poesiekritiek in die Tydskrif vir Wetenskap en Kuns en die Tydskrif vir Geesteswetenskappe
Fotografie in Fees van die ongenooides van P.G. du Plessis
2016 SACAI-WINTERSKOOL GESKIEDENIS NOTAS
HOOFSTUK 5 GEVOLGTREKKINGS EN AANBEVELINGS
DIE OPLEIDING VAN BEDRYFSIELKUNDIGES AAN DIE UNIVERSITEIT VAN FORT HARE W. BOTHA DEPARTEMENT BEDRYFSIELKUNDE UNIVERSITEIT VAN FORT HARE
DIE BEOEFENING VAN n BEDRYF MET SPESIFIEKE VERWYSING NA DIE TOESTAAN VAN LENINGS DEUR HOUERMAATSKAPPYE AAN FILIALE OF GEASSOSIEERDES
ONS CHRISTELIKE GELOOF EN DIE WETENSKAP
Marisa Mouton n Bespreking van enkele aspekte in Pieter Fourie se Ek, Anna van Wyk
Die Laaste Oordeel 1 50 (Sien ook die Voortsetting in ) Emanuel Swedenborg Arcana Coelestia Geheime van die hemele
IN DIE Hoë HOF VAN SUID-AFRIKA (NOORD-KAAPSE AFDELING, KIMBERLEY)
Pasteur en Lister oorwin kieme *
Dagsê al die belangstellendes in die geskiedenis van ou Pretoria,
Die subtíele aanleg en moonuikhede van die nominale styl: 'n Studie in Nuwe- Testamentiese Grieks
Heinrich Ohlhaff Kanan en instansies - 'n Afrikaanse perspektief
APOCRYPHA VAN DIE KING JAMES BYBEL 1611 GEBED van AZARIAH & amp; LIED van die drie Jode. Gebed van Azariah en die lied van die drie Jode
DIE ONTWIKKELING VAN ALTERN A TIEWE KONSTRUIKSIES IN 'N TERAPEUTIESE GESPREK: 'N GEVALLESTUDIE. deur ALETTA MARIA VOGES
Provincial Gazette Extraordinary Buitengewone Provinsiale Koerant
# 2012 Universiteit van Suid-Afrika Alle regte voorbehou Gedruk en uitgegee deur die Universiteit van Suid-Afrika Muckleneuk, Pretoria
HOËRSKOOL STRAND REKENAARTOEPASSINGSTEGNOLOGIE (VRAESTEL 1 - PRAKTIES) GRAAD 10 PUNTE: 150 NOVEMBER 2013 TYD: 3 UUR
UITDAGINGS VIR DIE AFRIKAANSE HISTORIKUS. Universiteit van Pretoria
HOOFSTUK 5 DIE BELANG VAN GESKIEDENIS 5.1 PROBLEEMSTELLING Subprobleem 4
NASIONALE SENIOR SERTIFIKAAT GRAAD 11
ALTERATION, SUSPENSION, REMOVAL OF RESTRICTIONS
Chanette Paul-Hughes oor lig en donker
Historiese korrektheid en historiese fiksie: n respons
Eerste Respondent DIE RING VAN ROODEPOORT, Tweede Respondent DIE NEDERDUITSE GEREFORMEERDE KERK
Resensies. J Waters, David Livingstone. Trail Blazer, Inter-Varsity Press, Leicester 1996, 288pp. Prys onbekend.
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA (GAUTENG AFDELING, PRETORIA)
Faan: Totsiens, Dominee!, en dankie vir n besielende gesprek! Ek sal daarvan werk maak om ou Bart weer in die oggenddiens te kry!
Die 2001-omdigting van die Psalms na vyf jaar
ŉ Persoonlike waardering van Hennie Aucamp as mentor
waai? Dr Japie Coetzee 'n Praktiserende Prokureur, Notaris en Aktevervaardiger Coetzees Ingelyf Parys
Spraakoudiometrie in Suid-Afrika: Ideale Kriteria teenoor Kliniese Praktyk
n Ondersoek na n werkswyse: die herskryf van n komplekse Afrikaanse roman na n draaiboek
DIE AKTEUR EN SY ROL IN SY GEMEENSKAP
MENLYN. Week in oorsig Aandeel van die week Steinhoff International Holdings Ltd. 11 Julie 2014
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA. (APPèLAFDELING)
Be gees terde werknemers as boublok vir n gesonde samelewing Spirited employees as building block for a healthy society
HOOFSTUK7 MARAIS SE WETENSKAPLIKE P ROSA OOR ANDER ONDERWERPE 7.1 Inleiding Benewens Marais se geskl'ifte 001' termiete en bobbejane, wat in die voorafgaande hoofstukke in besonderhede bespreek is, het hy ook bydraes 001' 'n aantal ander onderwerpe die lig laat sien. "There was no natural phenomenon, no facet of human behaviour, no form of animal behaviour whose underlying causes Eugene Nielen Marais did not seek to probe, recording his observations and theories with attractive clarity in popular form," sluyf Marais se seun in die ''Preface'' tot The road to Waterberg and other essays (1972a: 5). Marais se geskakeerde oeuvre Iewer voldoende getuienis mervan. Die bundels Natuurkundige en wetenskap like studies (1928a) en Sketse uit die lewe van mens en dier (1928b; in 1937 heruitgegee as Die mielies van Nooitgedacht) het tydens Marais se lewe verskyn. Postuum verskyn die bundel 'n Paradys van weleer en ander geskrifte (1965b), die essay Die skepbekertjie: Oar die voels van Witklip (1968b) en 'n EngeIse keur uit sy geskrifte in The road to Waterberg and other essays (1972a). In hierdie hoofstuk word oorsigtelik aan die geskrifte aandag gegee. Onderwerpe in die bundels wat wei in ander hoofstukke aandag gekry het, word nie hier behandel nie, of slegs vermeld. 800s in die voorafgaande twee hoofstukke w01'd die omstandighede waarin die werk tot stand gekom het, die wyse waarop die navorsing onderneem is, die tekste se publikasiegeskiedenis, hulle ontvangs en wyse van aanbieding bespreek. Ten slotte word die betekenis van die tekste aangedui en 'n samevatting gegee. Hoewel hierdie hoofstuk 'n algemene oorsig van Marais se "ander" wetenskaplike pl'osa (d.w.s. nie die 001' termiete en bobbejane Die) bevat, word die klem veral geplaas op tekste wat 001' voels handel. Die keuse van hierdie tema is 180
deur 'n aantal faktore bepaal. Eerstens het Marais meerdere kere 001' voels geskryf en is die tema nog nie bevredigend as 'n faset van sy wetenskaplike werk ondel'soek me, terwyl sy werk oor onder meer slange en droogte in die verlede wei aandag geniet het. Tweedens het Marais van verskillende genrevorme gebruik gemaak en bied die tekste die geleentheid tot 'n bespreking van enkele subgenres (o.m. die skets en die essay) in sy werk. Derdens het Marais juis oor voels een van sy klein meesterwerke nagelaat, naamlik Die skepbekertjie: Oor die voezs van Witklip (1968b), op grond waruvan die verhouding tussen literatuur en wetenskap op boeiende wyse gei1lustreer kan word. Ten slotte het 'n eie belangstelling in voels en 'n skryfprojek wat ek in die negentigeljare aangepak het my nuuskierigheid in litel'atuui' 001 voels geprikkel (kyk Marais, 1994a en 2001). Ek het die faset van Mru'ais se wel'k dus as 'n besonder nuuskierige leser benader en probeer om na aanleiding van my eie ervarillgs in die verband enkele opmerkings 001' sy werk te maak. 7.2 Ontstaansom standighede Die warunemings van Mru'ais wat vervat is in sy wetenskaplike prosa wat in hierdie hoofstuk tel' sprake kom, is tydens verskillende tydperke in sy lewe gemaak. Bepaalde omstandighede sou egter 'n l'ol speel in sowel die waarnemings as die geskrifte wat daaruit voortgespruit het. Droogte, 'n vroee tema waaroor Marais geskryfen waarmee hy aandag getrek het, is 'n goeie voorbeeld om mee te begin. 1 Een van Marais (1972a: 16-33) se vroee wetenskaplike artikels, "Notes on some effects of extreme drought in Waterberg' (in The road to Waterberg), dateer naamlik uit die jaar 1914 (kyk 7.4). Met hiel'die artikel het Marais oor 'n ondel'werp geskryf wat tot laat in sy lewe nog 'n rol in sy werk sou speel. Die onmiddellike aanleiding tot die genoemde artikel was "a culmination of several drought years" (p. 19) in die Watel'berg, en die artikel bied 'n voorstelling van die uitwerking wat die droogte op lewe in die natuur het. Hy formuleer ook daru1n sy temie dat die aarde besig is om uit te droog. Die legendru'iese droogtejaru' 1933 noop Marais om in drie artikels in Die 181
Vaderland weer na die onderwerp terug te keer.2 In "Die verwoestingsgang van droogte" Qater opgeneem in 'n Paradys van weleer) sluit hy by sy artikel van 1914 aan en brei hy aan die hand van nuwe bewyse daarop uit. 3 Vit dieselfde tyd dateer ook die artikels.on Paradys van weleer", 0 01' die uitwerking van die droogte op die landstreek Agter-die-Berg, en 'Waar die wereld verkeerd om wentef' (in 'n Paradys van weleer), wat handel 001' die invloed van droogte op die panne rondom Boshof gedurende die droogte van 1933 (kyk 3.3). Die droogte gee selfs aanleiding tot 'n besonder vreemde verhaal, "Qndm'gang van die Tweede Wereld" (in Keurverhale, 1980).4 Nog 'n onderwerp, naamlik slange, speel 'n opmerklike ral in Marais se oeuvre. Volgens Rousseau (1984c: 220) het MaTais 'n intense belangstelling in slange gehad: Naas Marais se beroemde boeke oor termiete en bobbejane is daar 'n derde, nooit geskrewe werk wat hy miskien sou kon genoem het Die Siel van die Slang - want na bobbejane en miere het geen ander dier sy belangstelling so geprikkel rue. Reeds sedert sy vroegste kinderdae het hy in die wilde, sub. tropiese Pretoria met slange kennis gemaak; as seun en later as jong man het hy hulle aangehou; reeds in Londen het hy blykbaar eksperimente in verband met slanggif uitgevoer. Dit is egter veral Marais se verblyf in die Waterberg en sy besoek aan die vier Van Heerden-broers op die plaas Rietvlei in die Swaershoek wat gelei het tot 'n aantal el'vm.idgs met slange wat hy in ''Die wereld se mees gevreesde slang" (in 'n Paradys van weleer) beskryf. Mm.'ais skryf breedvoerig 0 01' die gevaarlike mamba of "makopa" ("sondei' twyfel die grootste giftige slang in die wereld", p. 73). Die artikel is saamgestel uit 'n aantal "min of meer persoonlike ontmoetings met hierdie mees gevreesde slang in die wereld" (p. 79) en verhale oor slange wat hy in die Waterberg gehoor h et. "Gevleuelde dood" (in 'n Paradys van weleer) sluit hierby aan en vertel meer 001' die spoed van die mamba en hoe kragtig die slang se gif is. In die essay "Slanggif' uit 1911 (in Natuurkundige en wetenskaplihe studies) beskryfmarais die uitwerking van slanggif op sekel'e warmbloedige diere, terwyl die effek in die verhaal "Diep rivier" (in Die leeus van Magoeba en ander verhale) op kennis van die 182
gedrag van die mamba berus. In al hiel'die geskrifte skryf Marais hoofsaaklik 001' die gevreesde swartmamba (Dendroaspis polylepsis)5 wat hy in die Waterberg en veral op Rietvlei in die 8wael'shoek leer ken het. Marais se verblyf in die Waterberg en sy besoeke aan ander gebiede in die noorde van die destydse Transvaal het ook materiaal vir 'n aantal tekste met 'n historiese en/of antropologiese inslag opgelewer. Voorbeelde hiervan is "Die woestynvlug van die Herero's", ''Modjaje'' en ''Die laaste Mapela-moord" (in Sketse uit die lewe van mens en dier; heruitgegee as Die mielies van Nooitgedacht) en "The Bavenda's sacred beads" (in The road to Waterberg and other essays). "Die woestynvlug van die Herero's" handel 001' "die vlug van die Herero's uit 8uidwes deur die Kalahari na die gebied van die Bamangwato, en eindelik na Palala in Watel'berg" (Marais, 1984: 341).6 In ''Modjaje'' word die geskiedenis vertel van "die Sonvorstin Modjaje, wat gedurende die laaste jare van die Suid-A rik.aanse Republiek in Soutpansberg gesterf het" (rviru'ais, 1984: 350).7 ''Die laaste Mapelamoord" speel eweneens in die Waterberg af, waru' Hans Masibi Mapela in 1901 planne vir die moord beraam het (kyk Marais, 1984: 365). "The Bavenda's sacred beads" handel 001' die lotgev alle van 'n halssnoer waaraan die Bavenda-hoofmanne groot waarde geheg het. 8 Marais (1972a: 1256) skryf onder meer soos volg: The existence of the 'sacred' beads and the importance the tribe attached to them was known to most White people who had come into contact with them. It is related that these beads were brought with the Bavenda from the Congo and were passed by the paramount chiefs from [ather to son as the supreme emblem of kingship. Nog 'n teks uit Sketse uit die lewe van mens en dier wat op waarnemings en ondervindings in die Waterberg gebaseer is, naamlik '''n Klein Kerkops en sy werk", is van sowel antropologiese as argeologiese belang. In die artikel oor die sogenaamde 'Waterbergse 'Vaalpense"'9 skl-yf Marais 001' een van hulle, "Ou Klaas", 10 en gee veral aandag aan die ysterwerktuie wat Klaas kon vervaardig. Marais (1984: 378) skryf hieroor soos volg: Die geheime van metaalwerk het Klaas geleer van 'n Mapela wat hom 183
gevang het toe hy nog klein was en toe grootgemaak het. Later het hy deur heel die noorde beroemd gewol'd vir sy metaalwerk. Met hoogmoed het hy my vertel dat geen naturel met hom kon saamwerk nie, hoewel hy die smidsambag van hulle geleer het. Later in die artikel volg 'n beskrywing van Marais en die jagter Jan N el se besoek aan Klaas se smidswinkel, want "ons was spesiaal uitgenooi om te sien hoe 'n 'Kafferpik' gemaak word" (Marais, 1984: 379). Die beskrywing van die smeltery en die metodes wat Klaas gebruik het, laat geen twyfel dat hy aan sy besoekers gedemonstreer het hoe tradisionele ystersmeltery gedurende die Y stertydpei'k ll gedoen en werktuie op die manier vervaardig is nie. 12 Twee artikels 001' die sogenaamde Boesmanklippe, naamlik "Boesmanklippe" en "Geheim van die Boesmanklippe" (in Versamelde werke, 1984),13 is nog voorbeelde van Marais se belangstelling in argeologiese onderwerpe. Marais (1984: 328) het in die WateI'berg 'n vei'sameling van die "I'Onde klippe met 'n geboorde gat deur die middel" gehad en het tydens sy verblyf in Pretoria ook Gustav Preller se vei'sameling van sowat dei'tig van die raaiselagtige Steentydperk-artefakte bestudeer.14 Saam met bellettristiese prosatekste soos Dwaalstories en "Diep rivier" (in Die leeus van Magoeba en ander verhale) en die gedig "MabalEH" (kyk 4.4) is Marais se tekste oor antropologiese of argeologiese temas 'n boeiende aanvulling tot die oor die oorsprong van die mens en 'n verdere bewys dat hy ''hom aangetrokke gevoel [het] tot mense van kleur" (Rousseau, 1999b: 190). (Aangesien hierdie tema elders meermale in bierdie stu die ter sprake kom, word bier nie verder aandag daaraan gegee nie.) In Marais se tekste wat oor voels handel, naaii'jik ''Die heuningvoeltjie" (in Natuurkundige en wetenskaplike studies),15 "'n Voelparadys" (in Die mielies van Nooitgedacht) en ''Ran die voels vir ons droogte en reen voorspel?" (in 'n Paradys van weleer), is dit ook die Waterberg as ruimte en sommige van die Waterberg se inwoners waaroor Marais skryf. In '''n Voelparadys" word klaarblyklik doelbewus 'n interessante spel tussen fiksie en werklikheid aangebied. Die ruimte is klaarblyklik 'n plaas erens in die Waterberg, maru.' daar is twyfel of daar inderdaad so 'n plaas en 'n persoon soos oom Dirk bestaan het. Rousseau (1984c: 233) skryf soos volg: 184
Op verskeie besoeke aan die Waterberg was dit moontlik om by ou inwoners die meeste van Marais se belangrikste verwysings na sy verblyf in hierdie werelddeel terug te vinet. Maar by niemand het die beskrywing van die ou kluisenaar en voellie1hebber - immers 'n sonderlinge figuur - enige herinneringe gewek nie. Die aanloop tot die ontstaan van Die skepbekertjie was Marais se verblyf op Erasmus (later Bronkhorstspruit), waar hy van 1 Oktober 1921 tot 30 Mei 1922 'n prokureursvennoot van mnr. S.J. van Wyk was. Die eienaar van die plaas Witklip, roni'. Mike R enn, was bevriend met mnr. Van Wyk. 001' Marais se kennismaking met Witklip enkele kilometer buite die dorp word in die "Aantekening" voor in die bundel die volgende vermeld: Hy [Marais - JLM) het gou bekend en bevriend geraak met Witklip se mense, en byna elke naweek daarheen uitgegaan. 'n Stil man; nie spraak aam nie. Sy plesier was om in die veld te gaan voels kyk; altyd het hy dan die tien klein Hennetjies saamgeneem en vir hulle baie van die veldgoed geieer en vertei (p. 5). Die geleentheid wat Mru.-ais gehad het om op Witklip in die veld en by twee Hoeveldse panne besoek af te Ie en na die voels te kyk, het gelei tot die waarnemings waaroor hy in Die skepbekertjie skryf. 'n Verdere prikkel tot die skryf van die teks was 'n wedstryd vir kindel's in Die Boerevrou. Marais het een van mnr. Renn se dogters, Anna Renn, aangemoedig om vir die wedstryd in te skryf en hy het vir haar 'n opstel geskryf om as h aar eie in te dien. 7.3 Navorsing Marais se wetenskaplike geskrifte wat in hierdie hoofstuk tel' sprake kom, gee 'n goeie aanduiding van die wyse waarop hy die inligting bekom het waarop hy die meeste van sy geskrifte gebaseer het. In "Slanggif' (in Natuurkundige en wetenskaplike studies) sluyf Mru.'ais 185
(1984: 197-198) soos volg 001' sy navorsingsmetodes in verband met slanggif: Om dit [die artikel 001' die werking van slanggif - JLM] so min tegnies as moontlik te maak en ook van belang vir die algemene leser, sal ek aileen aantekeninge gebruik wat jare gelede deur myself opgestel is; alles sal gegrond wees op persoonlike proefneming en ondersoek, 'n gede 1te waarvan onder gunstige omstandighede in 'n goecl ingerigte laboratorium gedoen is. Daarby is ook enige aantekeninge van ondersoeke hier en claar in die veld gedoen, onder minder gunstige omstandighede en met geell bepaalde doel nie. In die artikel maak Marais (1984: 204-205) byvoorbeeld gebruik van aantekeninge wat hy gemaak het tydens 'n pi'oef wat hy op twee jong ratels in gevangenskap uitgevoer het. Marais het die ratels, wat in massa van mekaar verskil het, sekere hoeveelhede "gedroogde bakkopgif, in absolute alkohol opgelos", ingespuit. Aantekeninge 0 01' die reaksie van die ratels, hulle polsslag, asemhaling en ander reaksie op die gif word noukeurig weergegee. In die artikel maak Marais ook melding van eksperimente wat hy waarskynlik in Londen in 'n laboratorium (kyk 3.4) met kaliumpermanganaat as 'n moontlike teegif "mi die inspuiting van die gif' (p. 203) gedoen het. Ook in Marais se ander ar'tikels is daar voorbeelde van ekspmwente. So groot was Marais se belangstelling in die Boesmanklippe dat hy soveel moontlik van hulle bestudeer het (kyk 7.2). Om uit te vind wat "werklik bewysbaar is in verband met die geheimsinnige klippe" (Marais, 1984: 330; beklemtoning deur die skrywer JLM) is hulle deeglik skoongeskrop, behoorlik bekyk en selfs onder 'n mikroskoop bestudeer. In Londen het Marais 'n stel mediese instrumente (kyk Rousseau, 1984c: 133) en in 19 11 'n verkyker aangeskaf (kyk Rousseau, 1984c: 243).1 6 Hierdie instrumente was vu- hom van groot nut tydens sy verblyfin die Waterberg. Ten opsigte van Marais se ar'tikels 001' droogte sou 'n mens kon verwag dat hy in die geskrifte baie gebruik sou maak van waar'ilemings wat hy van Oktober 1912 tot Mei 1915 op Rietfontein gemaak het toe hy op 'n vrywillige grondslag maandeliks opgawes van neerslae aan die Weerburo in Pretoria gestuur het (kyk 3.5). Hoewel Mar'ais inderdaad melding maak van die hoeveelheid reen wat daar in die gebied geval het, noem hy nooit enige spesmeke syfers nie. Vir Marais was 186
reenvalsyfers alleen klaarblyklik nie genoeg nie. Die uitwerking van die droogte moes en kon op verskillende maniel'e waargeneem en vasgestel word. Marais (1972a: 20) het die waarde van die navorsing besef: The effects of such a drought open a vast field for research, of which almost every ascertained fact would be of the most vital importance to the inhabitants of South Africa. Not to the naturalist only are these facts of interest and value. To the farmer their study would afford an essential ann in his struggle for existence. Sy al'tikels 001' droogte gee blyke van 'n oop ingesteldheid teenoor verskillende waru."llemings waardeur Mru.'ais die tekens van die uitwerking van die droogte kon vasstel. Hiervan het "die historiese getuienis van vool'tdm'ende opdroging" (Marais, 1965b: 108) 'n groot rol gespeel en daru.wt blyk ook Marais se wye belesenheid 001' die ondel'werp. Van ewe veel belang was die tekens van die droogte en die uitwerking daarvan op die natuurlewe wat hy self in die Waterberg en tot so ver noord as die Limpoporivier gesien het. 'n Verdere kenmerk van Marais se artikels is die rol wat infonnante en ander mense speel met wie hy gesprekke of "onderhoude" gevoer het. Inligting in "Die woestynvlug van die Herero's" het Mru.'ais byvoorbeeld gekry by "die oorlewendes van die woestynvlug op 'n plaas in die Waterberg" (Rousseau, 1984a: 1274). In "Modjaje" word die "regstreekse getuienis" van "oorlede kommandant Henning Pretorius, destyds offisiel' van die Z.AR. se Staatsartillerie, en 'n ou bannnelingonderdaan van Modjaje, ene Piekenien Rakwena" (Marais, 1984: 352) betrek om die ras en kleur van Modjaje, wat volgens gerugte wit was, te probeer staafy 'n Mens sou kon se dat Marais op die manier as "navorser" vera! kwalitatiewe navorsingsmetodes gebruik het om baie van die inligting vir sy geskrifte te bekom. Dat Marais (1972a: 19) egter versigtig met mondelinge getuienis omgegaan het, blyk uit die volgende aanhaling uit "Notes on some effects of extreme dmught in Waterberg" 001' die indl'uk wat die dl'oogte op mense gemaak het: Last season was a culmination of several drought years. It was the worst drought experienced in this district since the advent of the Voort-rekkers, and 187
this statement is made on sm-er evidence than the unassisted recollection of th 'oldest' inhabitant. One cannot be too doubtful of such 'facts'. An eclectic acceptance of this sort of statement can provide foundation for almost any theory. Even one's own recollection must be consulted with considerable reserve. 7.4 Publikasiegeskiedenis Marais se werk wat in hierdie hoofstuk bespreek word, het in 'n verskeidenheid publikasies verskyn. Dit wissel van die populere media (soos koerante en tydskrifte) tot twee buitelandse wetenskaplike tydskrifte. In 3.6 en 4.2 is melding gemaak van die geleenthede wat Marais gehad het om vir 'n verskeidenheid koerante en tydskrifte te skryf. Veral gedurende die twintiger- en dertigerjare van die twintigste eeu het hy gereeld in die publikasies gepubliseer, wat op die populere mark gerig was, maar tog ook 'n duidelike opvoedkundige doel voor oe gehad het. Die meeste van die artikels is mettertyd gebundel. Gedurende Marais se lewe het daar (soos reeds in 7.1 genoem is) twee bundels met van sy artikels verskyn, naamlik Natuurhundige en wetenslwplihe studies (1928a) en Shetse uit die lewe van mens en dier (1928b; in 1937 heruitgegee as Die mielies van Nooitgedacht). In Natuurhundige en wetenshaplihe studies, wat deur Nasionale Pers gepubliseer is, is artikels opgeneem wat tussen 15 Marui 1911 en November 1921 in Die Banier (bylae tot Die Brandwag), Die Volkstem en Die Boerevrou verskyn het. Ook die tekste in Shetse uit die lewe van mens en dier, wat deur dieselfde uitgewer gepubliseer is, het tussen Desember 1919 en Maart 1927 in hierdie publikasies verskyn. Die enigste uitsondering is "Skaduwee van 'n misdaad", wat oorspl'onklik op 19 Februarie 1927 in The Star Vel'skyn het en deur L.W. v. R. Breytenbach in Afrikaans vertaal is (kyk Du Toit, 1940: 278 en Rousseau, 1984a: 1275). Drie van die tekste, naamlik "Twee dapper Afrikanermeisies", "'n Klein Kerkops en sy werk" en '''n Voelpru'adys" is oorgeneem uit Dwaalstories en ander vertellings (1927). Postuum het nog bundels van Marais die lig gesien wat saamgestel is uit 188
artikels wat ook oorspronklik in koerante of tydsklifte verskyn het. In 'n Paradys van weleer en ander geskrifte (1965b), wat deur Leon Rousseau saamgestel en deui' Human & Rousseau gepubliseer is, verskyn benewens die reeks artikels ''Die siel van die aap" uit Die Huisgenoot (kyk 6.4) twaalf artikels wat tussen 25 Februar'ie 1933 en 9 Februarie 1934 in Die Vaderland verskyn het. 18 Danksy die oplewing in die belangstelling in Marais se werk wat deur die publikasie van The soul of the ape en die heruitgawe van The soul of the white ant en My friends the baboons aangewakker is,19 stel Marais se seun, Eugene Marais jr., in 1972 'n bundel saam uit Marais se Engelse artikels wat in onder meer The Star van tussen 19 FebI'uar'ie 1927 en 28 Septembel' 1929 gepubliseer is en verskyn sewe van Marais se A rikaanse artikels wat in Die Vaderland gepubliseer is die eerste keer in Engelse vertaling in The road to Waterberg and other essays by Human & Rousseau. 2o Die artikel ''Notes on some effects of extreme ill'ought in Waterberg" in The road to Waterberg is die eerste keel' in The Agricultural Journal of the Union of South Africa (Vol. vn, Februar'Y 1914, pp. 161-170) gepubliseel'. Daama het die Smithsonian Institution in die Vel'enigde State van AmeIi.ka deur bemiddeling van generaal J.e. Smuts toestemming gekry om die artikel in hulle jaarvel'slag te hel'druk. "Ook is dit apart in boekvorm uitgegee en aan lede van die Amerikaanse Volksraad en Senaat uitgedeel asook aan wetenskaplike vel'enigings deur die gehele wereld" (J\1ar'ais, 1965a: 107). Saam met "The termite queen as the brain of an organism" en "Baboons, hypnosis and insanity" in The road to Waterberg is dit die enigste drie artikels wat Marais ooit in 'n wetenskaplike tydskrif gepubjiseer het. Laasgenoemde twee artikels het onderskeidelik in 1926 en 1933 in die Britse sielkundetydsklifpsyche verskyn.21 Die skepbekertjie: Oor die voels van Witklip (1968b) is die vool'laaste postume enkelwel'k van Marais wat die lig gesien het. (The soul of the ape is in 1969 gepubliseer.) Volgens die "Aantekening" voor in die bundel is die teks as 'n opstel vu' een van mni'. l\.1:ike Henn van die plaas Witklip naby Bronkhol'stspruit se dogters, Anna Henn, geskryf. Sy moes die opstel onder haar' naam vir een van Die Boerevrou se wedstryde vir kindel's vool'le. "Maar moontlik het sy fout gemaak met die adres, want sy het nooit weer iets daaromtrent verneem me" (p. 6). Die bladsye van die manuskrip was sorgvuldig aanmekaar gewerk met 'n gar'edraadjie en sy het dit 189
later aan haar dogter Sarie van Jaarsveld gegee. Die skepbekertjie h et in 1968 "sonder verlof van Marais se erfgename!" (Rousseau, 1984c: 334) by Tafelberg verskyn. Op die agterblad van die bandontwel1> deur Gerhard Last verskyn 'n faksimilee van bladsy 141 en 142 van Marais se h andgeskrewe manuskxip. ('n VergeIyking tussen die h andgeskrewe en die gechukte teks in die publikasie toon dat die uitgewer onder meer wysigings aan die punktuasie aangebring het.) In Marais se Versamelde werhe (1984) het nog sewe artikels uit Die Hllisgerwot en Die Vaderland verskyn wat nog nooit voorheen gebundel was me. AI die ander publikasies wat in die hoofstuk bespreek word, is ook in die tweedelige uitgawe opgeneem. Aan die einde van "Aantekeninge deur die redakteur" haal Rousseau (1984a: 1293-1296) die hele teks van die artikel "The yellow streak in South Africa" aan om dit "mindel' prominent" te maak. Volgens Rousseau (1984a: 1293) is biel'die ariikel by die samestelling van The road to Waterberg "weggelaat omdat dit stellings bevat wat vir my verregaande en vergesog gelyk het en nog Iyk. (Marais haal naamlik natuurkundiges aan wat twyfel of die Boesman as mens geklassifiseer kan word - en stem dan biykbaar met hulle saam!)" In Die beste van Eugene Marais, wat in 1986 onder Leon Rousseau se redaksie verskyn het, is altesaam sewentien "Verspreide artikels" uit Marais se bundels wetenskaplike prosa opgeneem. 'n Aantal foto's en afbeeidings van kunswerke is ook as illustrasiemateriaal in hierdie uitgawe opgeneem. 7.5 Ontvangs Die ontvangs wat Marais se twee bundeis prosa uit 1928 te beurt geval het, werp interessante lig op die wyse waarop sy wetenskaplike prosa ontvang is. 001' die bundel Natllurhundige en wetenskaplike studies is daar byvoorbeeld tot dusver uitsluitlik deur die ch1.e groot Afrikaanse literatuurhistorici geskryf. Rob Antonissen (1973: 93) merk op dat Marais "sy populer-wetenskaplike opstelle 001' biologiese en psigologiese vraagstukke [... J uit 'n evolusionistiese standpunt benader". G. Dekker (1974: 122) vermeld dat Marais se belangstelling in die hipnose uit die bundel biyk en dat die bundel ook "interessante causeriee oor ondel'werpe soos slanggif bevat". 190
.. -. -. - -. -' -...... -_... - - -. J.e. Kannemeyer (1984: 232) gee slegs 'n aanduiding van watter tekste in die bundel opgeneem is, sondei' om verder op die inhoud in te gaan. Die titel van die bundel en die wetenskaplike inhoud daarvan het die drie literatuurbistorici waarskynlik laat ool'deel dat dit voldoende is om vlugtig na die bundel te verwys en dat hulle nie meer 001' die "nieliterere" publikasie hoef te skryf me. Van Marais se volgende bundel, Sketse uit die lewe van mens en dier (1928b; ill 1937 hel'uitgegee as Die mielies van Nooitgedacht), het daar 001' die jru:e eweneens net besprekings van letterkundiges verskyn. Aansienlik meer aandag word egter aan die inhoud van hierdie bundel gegee. Die eerste bespreking was die van M.S.B. &:itzinger (1951) uit 1929, wat die bundel onder meer verwelkom op grond daarvan dat Marais ''histories in ons letterkunde 'n vername posisie inneem". Volgens hom het 'n groot deel van die bundel sy waarde te danke aan die geskiedkundige temas wat die skrywer daarin behandel. Van hierdie sketse is "uiters interessant. Die skrywer is 'n goeie vertellel'." Met die volgende opmerking het Kritzinger (1951: 67) daartoe bygedra om by die leserspubliek die beeld te vestig van Marais as iemand wat 'n besondere kennis van die natum' het: Ek glo nie dat daar by ons nog iemand is wat die natuur soos Marais ken nie. Gedurende sy verblyf in Waterberg het hy allerhande waarnemings gedoen en die wetenskaplike sin en vernuf waarmee hy sake verklaar, sal altyd die lielhebber van ons natuul' en dierewereld boei. Die drie Afrikaanse literatuurgeskiedskrywers het ook enkele opmerkings oor die bundel gemaak. Vir Antonissen (1973: 93) is die tekste "verhale, waaj'in Marais reeds oorvloedig sy voorliefde vir die geheimsinnige gebem'tenisse openbaar". Dit kondig die lang reeks kol'tverhale, vertellings en novelles aan wat Marais vanaf 1927 in die media gepubliseer het. Dekker (1974: 122) wys in sy bespl'eking op die "interessante vertellings uit die geskiedenis van die inboorlinge en ligte sketse, met geestige tipering, uit die boerelewe". Volgens hom beskik Marais oak oar "'n aangename, heidel' styl". Kannemeyer (1984: 232) sondei' twee verhale in die bundel uit: "Twee dapper Afrikanermeisies", die verhaal 001' Rachel de Beer, en die geskiedenis van ''Modjaje'', waarop AG. Visser die gedig "Sneeuwitjie" (in Die purper iris en ander nagelate gedigte, 1933) en G.H. Franz die drama Modjadje 191
(1957) gebaseer het. Net soos al die ander resensente van die bundel gee W.E.G.L[ouw] (Die Burger, 21.5.1965) in sy bespreking van 'n Paradys van weleer en ander geskrifte veral aandag aan die vyf hoofstukke onder die titel "Die siel van die aap" (kyk 6.5). Louw het baie waardering vir Mm'ais se skryfvermoe. By 'n Vl1.end wat Marais in Pretoria geken het, het hy gehoor van die uitsonderlike omstandighede waal'onder die wel'k ontstaan het. Hy gaan voort: As 'n mens verneem presies in watter omstandighede die stukke geskryf is gewoonlik erens in 'n koffiekamer, in kort, helder ure tussen dae en nagte deur waarin hy heeltemal onder die invloed van verdowingsmiddele was, en, as (lit nie anders kon nie, self." 'op die steen' in die clrukkery, terwyl die setters op hom wag - kan jy jou aileen daaroor verbaas dat hy nog so helder, indringend en boeiend k6n skryf. Slegs iemand vir wie meesterskap van die taal 'n dermate vanselfsprekende vaarcligheid was, dat hy dit kon hanteer soos 'n ander mens sou asemhaal, eet of tap, d.w.s. moeiteloos en sonder om bewus na te clink, is m.i. tot so iets in staat! Ander resensente Ie ook klem op die vaardigheid waarmee Marais geskryf het. Volgens S. Strydom (1966) is Marais se artikels 001' slange meer populerwetenskaplik van aard as sommige van die ander artikels in die bun del. Hoewel Marais gebnrik gemaak het van navorsing en proefnemings, verhelder hy "sy bevindings met persoonlike ervarings en vertellings van ou inwoners en goeie vriende. Hielln Ie die bekoring van die werk - die wetenskaplike aanbod is dam', maar is so leesbaar en intel'essant gemaak vir die gewone leser." P.G. du Plessis (Sondagstem, 16.5.1965) is van mening dat sommige van die teoriee wat in die bundel verkondig word vandag seker verouderd sal kan heet, maar die stukke is "nogtans 'n goeie voorbeeld van die beste joernalistiek wat OTIS nog in Afrikaans kon lees". F.I.J.v.R[ensburg] (Die Volksblad, 5.8.1965) het onder meer waardering vir die "mooi outydsheid" in die stukke. '''n Mens kan 'n hele gees soms in 'n enkele fasetjie [sic - JLlVI] betrap. Dit is vir my bv. die geval met so 'n onbeduidendheid soos Marais se aanspreekvorme." 192
Die publikasie van Die skepbekertjie: Oor die voels van Witklip deur Tafelberg in 1968, 32 jaar na Marais se dood, is as groot nuus beskou. Die werk self en die keurige uitgawe is oorwegend positief ontvang en as 'n belangrike toevoeging tot Mru. ais se oeuvre beskou. Hoewel dit volgens Chris Barnard (Die Beeld, 8.12.1968) duidelik is dat Marais Die skepbekertjie nie as 'n ambisieuse poging bedoel het me, "openbaar Marais hom weer eens as buitengewone en begaafde mens". Barnru. d slaan veral Marais se navorsing hoog aan: Hier het hy dit vlugtig oor 'n agttal voelsoorte. Maar die swerm feite wat hy bier in so 'n kort bestek en sommer in die verbygaan noem, laat 'n mens verstom wonder hoeveel geduldige dophou-ure dit hom moet gekos het om (lie kennis te bekoffi. Die mededelinge wat hy te maak het oor die koester se wegkruiptaktieke, oor die geelvink se nesbou-metodes, oor die redes waarom 'n vinkpaar ses of sewe neste sal bou om clan net een te gebruik, oor die bleshoender se fopspeletjies om haar kuikens te beskerm - (lit is kennis wat net die ervare, toegewyde en uiters geduldige waarnemer sou kon versamel. P.D. van del' Walt (1969: 44) beskou Die skepbekertjie as 'n "juweeltjie" en het veral waru. dering vir die wyse waarop Mru.'ais die interessante feite aanbied, hoewel hy die illusie wek dat dit 'n opmerksame plaaskind se mededelings is. Die leser is "waarderend bewus van die pragtige eenvoud van taal en vormgewing eie aan die kunstenaar Marais. Daru. by dat hier 'n natuurkenner en natuurliefhebber by uitnemendheid aan die woord is." Te oordeel aan Van del' Walt se bespreking het Marais daarin geslaag om 'n "dubbele 1'01" te speel:"dit is 'n boekie volleesvl'eugde vir die fynproewer, ofjy grootmens is ofkind [...]". Volgens Elize Botha (1980: 109) sit Marais in Die skepbekertjie "die masker op van die skrywende kind". Die sukses van die besluit om soos 'n kind te skiyf, blyk veral uit die "informatiewe verloop van die opstel" waarin die vlaktevoels en die voels by die panne naby die huis noukeurig beskryf word. Botha wys ook op die verrassende openingsin ("As 'n vreemdeling by ons aankom, sal sy eerste woord wees: Hier is seker glad gn voeltjies me", p. 7) waarin skyn teenoor werklikheid gestel en as 'n motief in die opstel ingelei word. Die teenstellinge tussen skyn en 193
werklikheid het die gevolg dat 'n "ander werklikheid" - die anderkant die skyn ontdek word. Botha wys ook op die dramatiese vormgewing en hoedat die verdwyntema in die opstel telkens weer terugkeer. Die "vervlugtigende van die kosbare oomblikke van waruneming" kry deui'gaans 'n sterk aksent. Die "tekens van literatuur" in Die skepbekertjie kan gemerk word aan '''n sekere patroon wat ons in die voorstellingswyse kon onderskei, 'n deurlopende en wesentlike dramatiese teenstelling tussen skyn en werklikheid, tussen wat sigbaar is en onsigbaar. [... JDit gee 'n sekere veelduidigheid aan die opstel; literere vormgewing is altyd, in die letterlike sin van die woord, veel-seggend." Die enigste negatiewe bespreking van Die shepbekertjie is die van F.I.J. v. R[ensburg] (Die Volhsblad, 17.4.1969). Volgens die resensent het die teks selfs as opstel "nie veel om die lyf nie, by alle :fyn waarneming en beskrywing wat 'n mens byna nie anders kan as om van so 'n eersterangse waarnemel' soos Marais te verwag nie. Die stuk is 'n bietjie ongebalanseerd van opbou, en eindig asof dit nog nie heeltemal klaar is nie." Die resensent vervolg deur te se dat die opstel ''hoogstens in 'n tydskrif tuishoort, of moontlik in 'n bundel natuurverse, waar dit 'n sekel'e beskermde bestaan sal he". Dit is volgens hom ook jammer dat die spelling in die opstel gemoderniseer is en dat dit nie in die oorspronklike skryfvolm verskyn het me. In die resepsie van die publikasies wat in hierdie afdeling bespreek is, is die klem veral op die litel'ariteit van die verskillende tekste geplaas. Die wetenskaplikheid van die tekste word nie noodwendig ontken of ge'ignoreer nie, maru' letterkundige resensente beskou hulle 6f nie as opgewasse om 0 0 1' die wetenskaplike waarde van die publikasies te oordeel nie 6f hulle Ie juis die klem op die literel'e waru'de van die tekste. Botha (1980: 109) gee 'n goeie verklaring vir hierdie toedrag van sake: Die hardnekkige letterkmlc1ige wat behoort tot 'n tradisie van veertig jaar gelede, toe 'n Afrikaanse boek en seker die wat in soortgelyke verhalende trant aangebied is soos Burgers van die berge en Die siel van die mier, en dan nog geskryf deur 'n man wat so uitdruklik 'n literere reputasie gehad het, toe so 'n Afrikaanse boek volgens konvensie as 1etterktmde' beskou is - hy gee nie maklik hierrue besit aan die etologie, aan rue ruerktmde, of welke 194
dis ipline uit die 'ander fakuheit' ook al vandag die werke met 'n oorweldigende waardering vir hulle toe-eien, prys me. Hierdie uitspraak geld natuurlik ook ten opsigte van Marais se wetenskaplike prosa wat in hoofstukke 5 en 6 bespl'eek is. Dit verklaar ten minste gedeeltelik die baie aandag wat letterkundiges aan Marais se besondere skryf- en vertelvermoe gegee het en die opvallende skeiding tussen literatuur en wetenskap in al die resepsieverslae waarna in hierdie afdeling verwys is. 7.6 Wyse van aanbieding Die meeste van die tekste wat in hierdie hoofstuk vermeld word, het oorspronklik as artikels in 'n verskeidenheid koerante en tydskrifte verskyn (kyk 7.3). Dit blyk ook dat die vorme waarop Marais besluit bet om sy werk in te giet sekere ooreenkomste toon. Daar is byvoorbeeld op die oog afnie 'n groot vormlike verskil tussen die tekste 001" droogte, slange, antropologiese onderwerpe en voels nie, aangesien die meeste van hulle as sketse of as essays getipeer kan word. Die aard van sy geskrifte 001' voels word vervolgens van naderby bekyk. Daar is geen aanduiding dat Marais ooit voels so intensief soos termiete of bobbejane bestudeer het nie. Ten spyte mervan is daar 'n bele aantal tekste wat op 'n intense belangstelling in hierdie onderwerp dui of, moontlik nadel' aan die waarbeid, aantoon hoe omvattend Marais se belangstelling in die natuur was. By geleentheid het Marais (1965b: 129-130) pertinent sy waardering vir voels uitgespreek: Ek glo nie dat daar een ding in ons orgaruese omgewing is wat ons die meer tbre, die meer sagte aspek van die natuur laat besef as voe]s nie; blomme en voels, maar meer bepaajd voels, omdal die verband tussen ons en hulle nouer is as iussen ons en die plantewereld. Daar is dieselfde 800rt lewe en dieselide psige. Die verskil is in graad, rue in wese nie. Marais se tekste wat spesifiek 001' voels handel, is "Die heuningvoeltjie" (in 195
Natuurkundige en wetenskaplike studies),22 mn Voelparadys" (m Die mielies van Nooitgedacht) en "Kan die voels vir ons droogte en reen voorspel?" (in 'n Paradys van weleer)?3 Die belangrikste teks oor voels in Marais se oeuvre is egter waarskynlik Die skepbekertjie: Oor die voels van Witklip (1968b). Voordat laasgenoemde van naderby beskou word, word kortliks aandag aan eersgenoemde drie tekste gegee. In "Die heuningvoeltjie" skryf Marais (1984: 208) 001' die bewering dat die grootheuningwyse1' (Indicator indicator) "sy menslike agtervolge1' na slange en ander roofdie1'e lei". As 'n bewys hiervan beskryf Marais die keel' toe drie swartmense van die plaas Rietfontein een more gaan bye uithaal het. Om die bynes te kon opspoor, het hulle op die hulp van die grootheuningwyse1' staatgemaak. Die seun het, nadat hy uit die greep van 'n luislang gered is, vertel "dat die heuningvoel by 'n kol gras begin duik bet - die gewone manier om 'n bynes aan te wys. Toe by vinnig dam'heen loop, val hy 001' die slang, en meteens is by gegl'yp" (p. 210).24 Uit 'n wetenskaplike oogpunt gesien, het Marais in die grootheuningwyser belanggestel omdat die voel vir hom van besondere belang in die vel'gelykende sielkunde was: In der waarheid hestaan daar buite die primateklas geen interessanter diertjie rue - en dit om die volgende rede: in dip, h81e organic8c werold is cluar geen bekende geval waar so 'n hoogs ontwikkelde mstink onlangs ontstaan en oorerflik in die geslag geword het rue - ongetwyfeld geen instink wat met (lie mens, die aartsvyand van aile lewende dinge, in maatskappy beoefen word me (p. 208). In '''n Voelparadys" skryf Marais (1984: 404) veral 001' oom Dirk, "'n Afrikaner-die1'eliefhebber met wie ek self 'n paar jaar gelede kennis gemaak bet en wat by my meer verwondering gewek het as enige merkwaardige ding wat ek ooit in my Ie we gesien het". Die teks, wat op grond van die staties beskrywende aard daarvan as 'n skets 25 beskou kan word, gee 'n noukeurige tipering van hierme enigmatiese karakter wat Marais op "'n plaas in die groot Middelgebel gte van Waterbel'g" leer ken het waar hy "by die ingang van 'n klein klofie bekend as Geelhoutgrag" (p. 405) vll' hom 'n huis gebou het. 800s 'n Franciscus van Assissi 196
(kyk Rousseau, 1984c: 234) het oom Dirk voels en selfs klipbokkies na hom toe aangelok. Oom Dirk se eie uitleg vir sy wonderlike mag 001' die voels was soos volg: 'Ek hou baie van diere. Dit laat my noukeurig oplet. Ek weet wat hulle liefhet en wat hujle haat. Ek weet hoe hulle in gegewe omstandighede sal handel, en dan handel ek ooreenkomstig my kennis' (p. 408). Die artikel "Kan die voels vir ons droogte en reen voorspel?" (in 'n Paradys van weleer) het in die sfeer van Marais se geskrifte 001' die dl'oogte van 1933 ontstaan. Hierin skryf hy 001' twee bokmakieries (Teloplwrus zeylonus) wie se gedrag by drie geleenthede vir hom daarop gedui het dat hulle van 'n komende storm bewus was. Elke keel' het hulle voor die storm in 'n aalwyn (of "aleweeboom") gaan skuil terwyl die mense van die plaaswoning nog nie van die storm geweet het nie. 26 Soos reeds aangedui, het Marais volgens die "Aantekening"27 voor in Die skepbekertjie hom tydens die skryf van die opstel as 'n leerling voorgedoen wat 001' die voels van die plaas Witklip in die distrik Bronkhorstspruit 'n opste1 vii' een van die wedstryde van Die Boerevrou skryf. Daar is geen aanduiding dat Marais na die skryf van die opste1 geprobeer het om die teks weer as sy eie toe te eien en om dit self in een of ander gedaante te publiseer nie.28 Hy het hom as 't war'e as 'n kind voorgedoen en dit ook so vir die leser 1aat klink. Deur hierdie 1'01 te speel, het Marais 'n teks nagelaat wat in die gesprek 001' literatuur en wetenskap besonder boeiend is. Dat die teks wat hy namens "iemand andel's" geskr'yf het as sodanig aan Marais se outeurskap toegeskryf kan word, hoef nie hier verdei' beredeneer te word nie. Enkele opmerkings 001' hoe MaJ.'ais as outeur op grond van die titelkeuse ''herkenbaar'' word, kan wei van pas wees. Die titel is naamlik ontleen aan 'n anekdote 001' hoe moeilik dit is om die koestertjies se "nessies te kry as jy hulle nie baie goed ken nie" (p, 9). Die anekdote roep Marais se ander geskrifte 001' Boesmans en antropologiese tern as op, sodat ons as 't ware sy vingerafchuk herken. Die betrokke gedeelte lui soos volg: Dit laat my altyd dink aan die verdwyn-fonteintjie waar ons ou Boesman van vertel: 'n kristalhelder koue fonteintjie onder die krans - net 'n klein holte in 197
die rots vol water. Maar as jy warm en dol's is, dan moet jy die fonteintjie bekruip, plat op jou maag seil met die skepbeker in die hand. Soos jy naby genoeg is, moet jy met een swaai die beker vol skep; want as jy die minste geraas maak, verdwyn die water soos 'n dassie onder die krans! Dit lyk of die koestemessie hom oak onsigbaar kan maak (pp. 9-10). Die vraag na watter "plek" Die skepbekertjie in Marais se oeuvl'e inneem, kan op verskillende maniere beantwoord wol'd. Ten eerste kan ons probeer om vas te stel waar hierdie teks tussen die moontlike uiterstes van die sogenaamde "suiwer literatuur" en die "suiwer wetenskap" geplaas kan word. As ons argumentshalwe aanvaar dat die gedig 'Wmtelnag' in Marais se oeuvre 'n voorbeeld is van 'n teks waarvan die literariteit hoegenaamd nie bevraagteken hoef te word nie, kan ons se dat 'n teks soos "Slanggif' in Natuurkundige en wetenskaplike geskrifte moontlik 'n artikel of essay verteenwoordig wat die naaste aan 'n suiwer wetenskaplike teks is. Uit die titel wat Marais aan laasgenoemde bundel gegee het, is dit duidelik dat hy inderdaad so 'n bedoeling met die geskrifte in die versameling gehad het. Om te kan oordeel watter plek Die skepbekertjie op hierdie kontinuum inneem, moet 'n aantal kwessies aan die orde gestel word. Die aanbieding van die teks as sou dit oenskynlik deur 'n kind vir kindel's geskryf wees, hoef nie die wetenskaplikheid of wetenskaplike waarde daru'van te relativeer of selfs in die gedrang te bring nie. Daar is immel's heelpruiy voorbeelde van tekste in die wereldliteratuur wat deur die voorste wetenskaplikes op 'n toeganklike manier vir jong lesers en/of 'n wye leserspubliek geskryf is.29 Die skepbekertjie is nes Dwaalstories, waruna Kritzinger (1951: 66) by geleentheid as "veral vir kindel's bedoer' verwys het,"30 egter nie noodwendig uitsluitlik vir die jong lesel' geskryf me. -:31 Dit blyk uit die l'esepsie van Die skepbekertjie (kyk 7.5) en die teks self dat hiel' 'n veelkantige prosawerk tot stand gekom het, wat op verskillende vlakke gelees kan word. Wat die literariteit van die teks betref, kan op verskillende sake gewys word. Een hiervan is die rol wat Marais as skrywel' speel of die masker wat hy opsit deur hom as 'n "skrywende kind" (Botha, 1980: 109) voor te doen. Die sukses van die ondelneming blyk onder meer uit die sorg waarmee die voels op die plaas beskryf word. Altesaam 14 uit die 28 bladsye waruwt die teks bestaan, word gewy aan "die 198
vlaktebewoners wat 001' die Hoeveld versprei is" (p. 8) en wat op die plaas voorkom. Die res van die teks word aan die watervoels by die Groot Pan en die Klein Pan op die plaas gewy. Veral deur die wyse waarop taal en die essayistiese vormgewing gehanteer word, kom 'n veelduidige taalkunswerk tot stand. Later meer hieroor. Met die beskrywing van die waterhoenders en die wildemakou eindig die gedeelte 001' die watervoels en die teks in sy geheel egter enigsins onverwags asof Marais nie Ius was om verdei' te skryfnie.32 Wat die wetenskaplikheid van die teks betref, kan gewys word op die noukeurigheid waarmee die skrywer oor sy waarnemings verslag doen. Daar word 001' altesaam agtien voelsoorte geskryf, wat almal as afsonderlike spesies met unieke kenmerke en gedrag voorgestel word. N eem as vool'beeld die vier sool'te koesters 33 wat Marais gesien en beskryf het. N og 'n voorbeeld is die noukeurige beskrywing van die wyse waarop die vink sy nes bou, wat 'n goeie voorbeeld van sowel Marais se waarnemings- as beskrywingsvermoe is. "Dit is die moeite werd om dit van naby te bekyk, want die voeltjie moet baie verstand gebruik om dit reg te lny" (p. 15). Marais besluyf nie net hoe die vinkmannetjie- en wyfie die nes sorgvuldig bou nie. Hy gaan selfs verdei': hy bied sy eie gevolgtrekking of teorie aan waarom hy dink dat die vinke tot ses neste bou vool'dat hulle tevrede is daarmee en hulle eiers Ie, want as daar "so 'n vas gewortelde gewoonte by 'n voeltjie is, dan moet daar 'n goeie rede vool' wees" (p. 17). Marais skryf soos volg oor die vl.1lke se baie neste: Wie weet hoeveel hongerige oe rue op die loer is rue van dat die vink die eerste grassie bind:. luipmoorclenaars wat geduldig die plek oppas totdat die nes klaar sal wees en die eiers gele. Daar moet ontefbare roofdiertjies gefop word deur die gewoonte van die voeltjies om ses nessies te bou en net in een eiers te Ie! Ek clink ook aan die beskenning wat rut aan die ras verskaf dat net een uit ses nessies eiers in het - dit is omtrent waar die gemiddeld op uitkom. Dink aan die rolvarkie wat met uiterste moeite en miskien 'n uur harde werk uit.eindelik 'n dik net plat kry om 'n dowe nessie 18 kry as bekroning van sy arbeid. Meer as vier riete in een nag kan hy skaars klaar kry, en sy ka.nse is altyd ses teen een dat hy teleurgestel word (pp. 17-18). 199
In die deel van die teks wat oor die watervoels van die Klein Pan en die Groot Pan handel, word bes]uyfhoe die bleshoender sy nes bou. Die besluywing, wat as 'n analoe of parallelle voorbeeld beskou kan word naas die beskrywing vroeer in die teks van die vinkmannetjie se nesbouery, lui soos volg: Die bleshoender bou sy nes van riete wat hy met sy skerp bek onder die oppervlakte van die water afsny. By pak hulle oorkruis totdat hy 'n lomp opgestapelde hoop het wat half op die water dryf en half op die watergras en biesies rus. Die hele ding lyk vreeslik onveijig. Met die minste druk is alies onder water. Seker moet die eiers clikwels nat word, want die bleshoencler doen die minste moeite van al ons watervoels om sy nes van vere te voorsien.,. (p. 27). As die hedendaagse leser in Die skepbekertjie klein foutjies opmerk, hoef dit nie die geloofwaal'digheid van die teks enigsins aan te tas nie. Dit bied ons immers 'n blik op die vlak van wetenskaplike kennis waartoe Marais en ander voelkykers van die 1920's in staat was, en bowenal 'n blik op 'n era voordat Afrik aanse voelname gestandaardiseer is. nit blyk onder meel' uit die volgende volksname wat in die teks voorkom: "groen spreeu" (p. 8) in plaas van (moontlik) ''kleinglansspreeu'' (Lamprotornis nitens), "rooiborskalkoentjie" (p. 11) in plaas van "oranjekeelkalkoentjie" (Macronyx capensis) en "Europese cormorant" (p. 24) in plaas van "witborsduiker" (Phalacrocorax carbo). Die meeste van die voelname in Die skepbekertjie is in elk geval nie die volksname wat metteliyd aanvaar en deur voelgidse soos Kenneth Newman se Newman se voets van Suider-Afrika (1997) en Gordon Lindsay Maclean se Roberts' birds of Southern Africa (1985) gepopulariseer is, wat tot die algemene gebruik daarvan bygedra het nie. 34 Die noukeurigheid van Marais se waarnemings word egter nie hierdeur in die gedl'ang gebling rue. Marais gebruik in Die skepbekertjie verskillende metodes om die teks so oortuigend moontlik te maak. Ten eerste word 'n tema gekies wat waarskynlik geskik sou wees vir die lesers van 'n tydskrif soos Die Boerevrou, naamlik voels, waarvan die meeste mense wat op plase woon in meerdere of mindere mate kennis sou dra. Hy kies verder ook 'n omstrede onderwerp vir die gemtendeerde "plaasleser", naad"jik die onoordeelkundige uitroei van voels deur hulle te vergiftig; 200
'n praktyk waaraan sommige boere (en dus moontlik ook lesers van Die Boerevrou) skuldig sou wees. Een van die afleidings wat bieruit gemaak kan word, is dat Marais die essay inderdaad vii' 'n bepaalde groep lesers geskryfhet. Deur homself as 'n kind voor te doen, het Mal'ais moontlik selfs gehoop om sy boodskap aan die boeregemeenskap meer trefkrag te gee. Sal die grootmense rue miskien liewer na die stem van 'n kind luistel' nie? Marais stel die voels in hulle uniekheid as karakters aan die leser voor. Dit dra daruioe by om die skeptiese vreemdeling se opmerking aan die begin van die essay, naamlik ''Rier is seker glad g'n voeltjies nie" (p. 7), oortuigend te beantwool'd. Daar is inderdaad voels en elkeen van hulle beskik oor unieke gedrag (soos die geelbekeende) om hulle kleintjies teen gevare te beskerm en te oorlewe. "[A]s 'n mens voeltjies liefhet, dan leer jy om hulle raak te sien waar hulle byna onsigbaar is, en gou leer jy ook al hulle gewoontes en manier van lewe" (p. 7). Voorts maak die velieller die leser betrokke deur hom of haar te oorreed om 'n standpunt teen die vergiftiging van vinke deur boere in te neem. Die betl'okke gedeelte staan sentl'aal, min of meer in die middel van die teks. Die skrywer maak van besonder sterk woorde gebruik om die alkeurenswaardigheid van die optrede deur die boere te beskryf. Volgens hom "word die vink meer gehaat as elke ander wilde voel in ons land" en bars die boer in "woe de" teen die vernielers uit (p. 19). Die gewetenlose boere besef egtel' me dat "elke paar vinke meer as tien duisend goggas dood, waarvan die meeste toekomstige vernielers en kwaaddoeners is" (p. 19) nie en roei hulle op 'n wrede manier uit. Die skrywer se aikeel' van hierdie praktyk blyk duidelik uit die volgende uittreksel: Jy hoor clikwels van die vreeslike verwoesting wat die goggas aan die boerdery veroorsaak. Hiel' by ons gebeur dit meestal in die streke waar mense die gruwelike en onmenslike misdaad begaan om die vinke met strignien te vergewe! Nooit kan die mens so 'n misdaad teen die natuur pleeg sonder dat die natuur hom wreek nie. Dink net, om die vfolike, weerlose goedjies op so 'n wrede mamer uit te delg. Waarlik, vergewe van voeltjies is iets waar die yolk teen behoort te protesteer (pp. 19-20). Die ski-ywei' veronderstel dat die leser hierdie standpunt gunstig sal oorweeg 201
omdat daar soveel interessante en nuttige dinge in verband met voels in die teks meegedeel word. Die deel 0 01' die vergiftiging van die vinke volg ook direk na die beskl'ywing van die maniet' waarop bulle hulle neste boll en wat el'kenning gee aan hoe "slim" hulle is. In die gedeelte van Die skepbekertjie waar 'n ondubbelsinnige standpunt teen die vergiftiging van die voels ingeneem word, is daar ook 'n belangrike wending: die masker wat die outeur vit' homself opgesit het, begin afskuif. Marais staan nou as 't ware "sondei' velmomming [...J in die volle gloed van sy opinies voor ons" (Both a, 1965: 7). Anders as in die eerste deel van die teks en die deel hierna 001' die watervoels "klink" dit selfs nie meer asof dit 'n kind is wat hier aan die woord is nie. Die stem wat hier aankla en protesteer, maak immers van sterk woorde gebruik wat baie verskil van die koesterende en liefderyke taalgebruik waarmee die voels eldel's in die teks beskryfword. Onder meer uit hierdie standpunt teen die vergiftiging van die voels word die essayistiese karakter van hierdie teks opvallend. Daar is ook 'n verdere kenmerk van die essay, naamlik die "oorheersende lewensjwuding' (Botha, 1965: 8; beklemtoning van die skrywer), in die teks te vinde. Die skrywer van Die skepbekertjie beklemtoon dat "as 'n mens voeltjies liefhet, dan leer jy om hulle raak te sien" (p. 7). As 'n mens hulle raaksien, is jy ook in staat om bulle in hulle verskeidenheid te leer ken en te waardeer. Dan sal die vergiftiging van voels vir joll nie aanvaarbaar wees nie, want jy sal weet dat hulle nie net skade doen nie. Sodoende kom daar in die teks 'n betekenisvolle "beskoulike element" (Botha, 1965: 8) in verband met die saambestaan van mens en dier en die uniekheid en sin van elke deel van die skepping tot stand. Getrou aan die wese van die essay probeer Marais byna sonder uitsondering om nie die onderwerp uit te put en "die laaste woord" te spreek nie. Die skepbekertjie eindig selfs letterlik enigsins "onaf'. 001' die essay, wat 'n diskoers is 001' 'n onderwerp wat daardie onderwerp nog lank nie uitput nie, skryf Botha (1965: 7) soos volg: En (lit is ook so dat ons merendeels by die lees van 'n essay die indruk kry dat dit geen wetenskaplike betoog kan of wil wees nie, maar slegs 'n baie persoonlike visie op die betrokke onderwerp. 202