nl en en en nl en en en en de en en nl da en fi pt en en af af en en af en af af af af cs nl af af af af af af af af af af af af af af af af nl af af af af af af af af af af af af en af af af af af af en en nl nl en nl nl en af en en af af en nl nl en af af en nl nl en nl nl en af en en nl nl en nl nl en af af en sl af en nl nl en nl en en af nl en af af en nl af en pl pl en af af en nl nl en nl af en af af en af af en nl nl en af af en nl en en de nl en af af en gom af en nl en en nl af en en en en af af en nl en en af af en nl nl en af af en af af en en fr en nl af en af af en de af en nl nl en af af en af af en af af en af af en nl nl en en af en nl af en nl nl en nl af en af af en en af en af af en af af en nl af en af af en af af en en en en af af en af af en de en en af af en nl en en af en en nl nl en en en en nl nl en nl af en af af en af en en nl nl en nl af en af af en af af en en en en nl af en en en en af af en nl nl en af af en nl af en nl af en af af en af af en nl nl en af af en af nl en af af en nl af en af af en en en en nl nl en af af en af af en af af en nl nl en en en
N EKSPLORATIEWE STUDIE NA DIE IDENTITEITSBEELD VAN N MENTOR - PDF
3 AN EXPLORATIVE STUDY OF THE IDENTITY OF A MENTOR TEACHER BY PROMOTER DEPARTMENT DEGREE Johanna Dorothea Catharina Fraser Prof D M de Kock Curriculum Studies PhD As in the case of many other local and overseas teacher-training institutions the Postgraduate Certificate of Education programme (PGCE) at the University of Pretoria is a model rich in experience. In this model 60% of the time is devoted to a school-based programme and 40% to the universitybased programme. The school-based programme is presented in association with schools. The student teacher is placed in a school for a period of seven weeks and assigned to a teacher who acts as the mentor teacher. The mentor teacher serves as a the link between teaching theory and subject content and also plays a major role in the contextualisation of the classroom learning experiences. The university prescribes various tasks: mentor teacher have to stimulate the inquiry skills and reflective practices of student teachers, manage meta-communication across situation and role, manage learning tasks and create a safe and challenging learning environment to the students. The mentor teacher should therefore not only be a subject specialist in his or her field of specialisation but should also create the opportunity for student teachers to maximise their potential. In this study the focus is on the experience of the teacher taking up the role of a mentor teacher. To fulfil the role of mentor teacher implies that an exchange of identity needs to take place from teacher identity to mentor teacher identity. This prompted the following research question: What is the identity image of a mentor teacher? With subsidiary questions as What are the identifying characteristics of a mentor? iii
4 What are the identifiable dynamic processes or stressful situations that have an impact on the identity formation of a mentor? The research could be identified as qualitative in the interpretative paradigm. Data were collected by means of open-ended questionnaires and in-depth interviews with selected mentor teachers and student teachers. The student teachers assigned to the selected mentors were automatically included in the study. The study was repeated for over a period of three terms, each term with two different teachers and student teachers. To analyse the data, Gee s ( ) four perspectives of identity, namely nature-identity, institution-identity, discourse-identity and affinity-identity, were used as analytical framework. The results disclosed many indicators supportive of mentor-identity but no fixed mentor-identity emerged. However, the characteristics, functions and responsibilities of a successful mentor in this case study were identified. These characteristics, functions and responsibilities defining the identity of a mentor teacher, could support the school in selecting teachers to take up the role of mentor teachers. In an extended school-based teaching practice the quality of the experience, in most cases, depends on the mentor teachers' beliefs and attitude towards the task. iv
5 ERKENNING Hierdie tesis sou nie geskryf kon word sonder die kennis, raad en ondersteuning van my studieleier. Prof. D. M. de Kock nie. Ek wil graag my waardering teenoor haar uitspreek vir haar aanmoediging, leiding, geduld, konstruktiewe idees, waardevolle hulp en voorstelle. Ek wil ook graag my waardering uitspreek teenoor die Universiteit van Pretoria vir finansiële ondersteuning. Sonder die onderwysers en onderwysstudente wat deelgeneem het aan die studie, sou die tesis nie die lig gesien het nie. Daarom wil ek hulle spesiaal bedank. Ek wil ook graag my waardering teenoor my eggenoot en kinders uitspreek vir hulle liefde, opoffering en geduld gedurende die afgelope jare. Dankie vir my vriende, kollegas en hoof vir die belangstelling in my studies. Julle aanmoediging het baie beteken. Ook die Almagtige God en my Skepper, wie se genade so groot was sodat ek die tesis kon voltooi. v
6 SLEUTELWOORDE Identiteit Identiteitsvorming Internskap Mentoronderwyser Mentorskap Mentoronderwyser-keuringsinstrument Onderwysstudent Praktiese onderwys Professionele ontwikkeling Refleksie Identity Construction of identity Internship Mentor teacher Mentorship Mentor teacher selection instrument School-based learning Teaching student Professional development Reflection vi
7 INHOUD Verklaring i Abstrak...ii Erkenning.. iv Sleutelwoorde... v Inhoudsopgawe....vi Lys van tabelle..xi Lys van figure xi Lys van bylaes xi INHOUDSOPGAWE HOOFSTUK 1 ORIËNTERING TOT DIE STUDIE 1.1 Inleiding Agtergrond tot die studie Ontwikkeling van die navorsingsvraag Navorsingsmetodologie Betekenis van die studie Beperkinge van die studie Uitleg van hoofstukke HOOFSTUK 2 DIE IDENTITEITSVORMING VAN MENTORONDERWYSERS: 'N SPANNINGSVELD 2.1 Inleiding Die Nagraadse Sertifikaat in Onderwys (NGSO) aan die Universiteit van Pretoria vii
8 2.2.1 Vennootskapsverhoudings Die institusionele vennootskapsverhouding Die interpersoonlike vennootskapsverhouding Implikasies vir die nuwe rol as mentor Wat is onderwyseridentiteit? Konseptualisering van mentorskap Die vorming van mentoronderwyseridentiteit Eie-aard identiteitsperspektief Institusionele identiteitsperspektief Diskoersidentiteitsperspektief Affiniteits-identiteitsperspektief Samevatting HOOFSTUK 3 DIE NAVORSINGSONTWERP VIR DIE VASSTELLING VAN 'N IDENTITEITSBELEWENIS VAN 'N GESELEKTEERDE GROEP MENTORONDERWYSERS 3.1 Inleiding Metodologiese oriëntasie 'n Gevallestudie-ontwerp Navorsingsontwerp Teoretiese raamwerk Data-insamelingsinstrumente Oop-einde vraelyste In-diepte onderhoude Respondente Prosedure Die insameling van data Data-analise Tematisering Geldigheid en betroubaarheid van die bevindings Etiese aspekte viii
9 3.7 Samevatting HOOFSTUK 4 SO SÊ HULLE DIE MENTORONDERWYSERS SE BELEWENISSE 4.1 Inleiding Deel 1: Data van die vraelyste Aanwys van mentoronderwysers Redes vir aanvaarding van die mentortaak Waarom onderwysers nie mentors wil wees nie Opleiding van mentoronderwysers Ontbrekende vaardighede en onsekerhede Watter vaardighede is nodig vir mentorskap? Verhouding tussen onderwysstudent en mentoronderwyser. 89 Samevatting van vraelysdata Deel 2: Data-analise van narratief en onderhoude Narratief van my mentorskapsbelewenisse Agtergrond Student 1: Lois Student 2: Jansie Die respondente se belewenisse Mentoronderwyser: Lizet Onderwysstudent: Leanne Lizet se mentorskapsbelewenis Mentoronderwyser Rina Onderwysstudent Hestrie Rina se mentorskapsbelewenis Mentoronderwyser Riki Onderwysstudent Joanne Riki se mentorskapsbelewenis Mentoronderwyser Joe ix
10 Onderwysstudent Irmin Joe se mentorskapsbelewenis Mentoronderwyser Tersia Onderwysstudent Danny Tersia se mentorskapsbelewenis Mentoronderwyseres Marie Onderwysstudent Miekie Marie se mentorskapsbelewenis Samevatting HOOFSTUK 5 DIE ANTWOORD OP DIE NAVORSINGSVRAAG 5.1 Inleiding Keuse van mentoronderwysers Eie-aard identiteitsperspektief Institusionele identiteitsperspektief Diskoers-identiteitsperspektief Affiniteits-identiteitsperspektief Die antwoord op die navorsingsvraag Samevatting HOOFSTUK 6 INSIGTE EN AANBEVELINGS VIR DIE PAD VORENTOE 6.1 Inleiding Aanbevelings Keuse van mentoronderwysers Opleiding van mentoronderwysers Implikasies vir verdere navorsing Slotopmerking x
12 LYS VAN TABELLE TABEL BLADSY Tabel 2.1: Tradisionele opleiding versus innoverende kurrikulum...16 Tabel 2.2: Perspektiewe van identiteit Tabel 2.3: Indikators van die eie-aard identiteitsperspektief Tabel 2.4: Indikators van die institusionele identiteitsperspektief Tabel 2.5: Indikators van die diskoers-identiteitsperspektief Tabel 2.6: Indikators van die affiniteits-identiteitsperspektief Tabel 3.1: Groepering van gekose navorsingsmetodes Tabel 3.2: Groepering van analitiese metodes Tabel 4.1: Agtergrond van mentoronderwyserrespondente Tabel 4.2: Kleurkodes vir kenmerke van identiteitsperspektiewe Tabel 4.3: Mentorhandelinge deur Lizet uitgevoer Tabel 4.4: Waardes en houdings deur Lizet geopenbaar Tabel 4.5: Spanningsvelde deur Lizet ervaar Tabel 4.6: Mentorhandelinge deur Rina uitgevoer Tabel 4.7: Waardes en houdings deur Rina geopenbaar Tabel 4.8: Spanningsvelde deur Rina ervaar Tabel 4.9: Mentorhandelinge deur Riki uitgevoer Tabel 4.10: Waardes en houdings deur Riki geopenbaar Tabel 4.11: Spanningsvelde deur Riki ervaar Tabel 4.12: Mentorhandelinge deur Joe uitgevoer Tabel 4.13: Spanningsvelde deur Joe ervaar Tabel 4.14: Mentorhandelinge deur Tersia uitgevoer Tabel 4.15: Waardes en houdings deur Tersia geopenbaar Tabel 4.16: Spanningsvelde deur Tersia ervaar Tabel 4.17: Mentorhandelinge deur Marie uitgevoer Tabel 4.18: Waardes en houdings deur Marie geopenbaar Tabel 4.19: Spanningsvelde deur Marie ervaar Tabel 5.1: Geïdentifiseerde mentortake xii
13 Tabel 6.1: Voorgestelde keuringsinstrument vir mentoronderwysers..207 LYS VAN FIGURE Figuur 2.1: Die komplekse aard van mentorskap...32 Figuur 2.2: Voorstelling van interafhanklikheid van identiteitsperspektiewe Figuur 3.3: Driehoekige voorwerp LYS VAN BYLAES Bylaag 1: Oop-einde vraelys vir mentoronderwysers Bylaag 2: Oop-einde vraelys vir onderwysstudente Bylaag 3: Kernvrae vir onderhoude met mentoronderwysers Bylaag 4: Mondelinge toestemming van deelnemers Bylaag 5: Kernvrae vir onderhoude met onderwysstudente Bylaag 6: Toestemming van skoolhoof xiii
14 HOOFSTUK 1 ORIËNTERING TOT DIE STUDIE 1.1 INLEIDING As geredeneer word dat 'n onderwyser se siening van homself, met ander woorde die beeld of identiteit wat hy van homself as onderwyser het, verander met elke nuwe ervaring of belewenis, kan geredeneer word dat mentorskap, waar die onderwyser vir 'n tydperk as mentor vir 'n onderwysstudent optree, noodwendig 'n verandering in die onderwyser se professionele identiteit gaan meebring. Hierdie navorsing handel oor die vraag of onderwysers 'n identiteit as mentor vorm, wat die kenmerke van so 'n identiteit is en indien wel, watter indikators of belewenisse bydra tot identiteitsvorming as mentoronderwyser. In hoofstuk 1 word 'n narratief aangebied wat die agtergrond tot die probleem en motivering hoekom ek die studie onderneem, verklaar vanuit eie ervaring. Die keuse van die Nagraadse Sertifikaat vir Onderwys aan die Universiteit van Pretoria as die besondere konteks van die studie sal ook gekwalifiseer word. Die navorsingsmetodologie en die rasionaal vir die metodologie word kortliks weergegee. Die betekenis en beperkinge van die studie word gevolg deur 'n uiteensetting van die res van die hoofstukke. 1.2 AGTERGROND TOT DIE STUDIE Dit is Maart 2002 en 'n nuwe uitdaging wag die eerste keer wat ek mentoronderwyser vir 'n onderwysstudent sou wees. Die rede? Die Universiteit van Pretoria het pas 'n nuwe onderwyseropleidingsprogram in werking gestel waar ervare onderwysers gebruik word om te help met die opleiding van onderwysstudente wat 'n nagraadse sertifikaatkursus in onderwys volg. Die skoolgebaseerde opleiding van sewe weke in elke semester vind plaas tydens n gestruktureerde praktiese onderwysperiode in geselekteerde skole. 1
15 Die onderwysstudent wat by my geplaas was, Cliff, het reeds 'n Honneursgraad gehad en het vir twee jaar oorsee gewerk voordat sy werkspermit verval het. Hy wou nou graag in Londen gaan werk en volgens hom sou hy maklik 'n onderwyspos kry as hy net eers 'n onderwyskwalifikasie kon verwerf. My eerste gedagte was dat mentorskap dieselfde van my sou vereis as die gewone model van toesighouding, maar dat dit net oor 'n langer tydperk sou strek. Maar helaas - ongelukkig toe nie. Wat dit beteken om mentoronderwyser te wees, sou gaandeweg vir my duideliker word. Ek moes die onderwysstudent touwys maak in leertaakbeplanning en hoe om werkkaarte en aktiwiteite vir assessering op te stel. Ek moes hom wys hoe om die leerders te assesseer, hoe om dissipline te handhaaf, waar hy alle toerusting en apparaat kon kry en hoe om die apparaat te gebruik. Ek moes hom inlyf in klaskamerorganisasie en -administrasie, terwyl ek steeds 'n voogklas en volle werkslading as onderwyser gehad het. Kortom, as mentoronderwyser was dit my plig om hom te leer hoe om skool te hou, saam met al my ander take en pligte! Om hom te help was nie vir my 'n probleem nie, aangesien ek as departementshoof gewoond daaraan was om leiding aan onderwysers te gee en betrokke te wees by die induksie van nuwe onderwysers. Wat my wel bekommer het, was dat daar nie vasgestelde reëls en riglyne vir mentorskap bestaan nie. Ook was daar geen voorgestelde werksmetode of werkswyse wat sukses sou waarborg nie. Boonop het die vier onderwysstudente by ons skool baie verskil en elkeen van ons vier mentoronderwysers het 'n eie aanslag en strategie gevolg. Ons kon net ons ervaringe met mekaar deel, maar kon mekaar nie werklik met praktiese raad help nie. Die leerders het baie van Cliff gehou en hy het pouses eerder met hulle gesels as om personeelkamer toe te kom. Veral die dogters was gevlei oor sy aandag. Hulle het te familiêr met hom begin raak en dit het onmiddellik tot dissiplineprobleme gelei. Ek moes hom vra om 'n professionele afstand te handhaaf en nie té vriendelik met die dogters te wees nie. Aanvanklik het dit my ongemaklik laat 2
16 voel dat die leerders sy aandag opsoek en nie myne nie - dis tog my leerders, en hy ken hulle skaars - maar ek het ook besef dat hy net tydelik daar is, en dat die leerders dan weer na my sal kom vir aandag en hulp. Hy het nie goed voorberei vir sy leertaakaanbiedings nie en kon dus nie altyd die voorafgestelde uitkomste bereik nie. Boonop het hy eerder vir die leerders van sy interessante ervarings oorsee vertel, in plaas van om op die leerinhoud en uitkoms van die leertaak te fokus. Ek moes hom dus vra om nie af te wyk van die beplande leertake nie en om beter voorbereiding te doen, aangesien die werk begin agterraak het. Dit het so 'n effense ongemak tussen ons veroorsaak, maar ek het begin besef dat ek myself sal moet laat geld as ek dieselfde gehalte onderrig in my klasse wou handhaaf as waaraan die leerders gewoond was. Die ander onderwysstudente by die skool het oor Cliff begin kla. Die onderwysstudente het as groep sekere opdragte gehad om tydens hulle praktiese onderwystydperk te voltooi. Cliff het nie sy deel van die groepsopdragte gedoen nie, maar het verwag dat die res van die groep dit sou doen en aan hom gee, wat hulle aanvanklik gedoen het, maar opgehou het toe hulle agterkom dat hy nie sy deel van die ooreenkoms nakom nie. Ek het alreeds begin besef dat Cliff nie 'n baie toegewyde student was nie en die indruk is versterk deur sy houding teenoor die groepsopdragte. Dit het algaande duidelik geword dat Cliff die onderwyskwalifikasie met so min moeite as moontlik wou behaal. Daar was nie van die onderwysstudente verwag om die hele tyd in die klaskamer teenwoordig te wees nie. Tog was die ander onderwysstudente meesal in die klasse van hulle mentoronderwysers teenwoordig. Cliff daarenteen was net in die klas wanneer hy sy leertaak moes aanbied. Dit het my laat wonder: Hy moes tog leer uit my skat van verworwe kennis en jare se ervaring, maar hoe kan ek as rolmodel vir hom dien as hy nooit in die klas was om my waar te neem terwyl ek les gee nie? Op 'n tydstip, toe ek besef het dat sy ontwikkeling as onderwysstudent nie na wense is nie, het ek reguit vir hom gesê dat ek dink hy eerder sy studies moes opskort, aangesien onderwys harde werk is en ek 'n gebrek aan toewyding by hom gewaar. Ek het die boodskap ook skriftelik aan hom 3
17 gekommunikeer met die finale verslag wat ek oor hom moes voltooi voordat hy na die ander skool is. Dit het skynbaar die gewenste uitwerking op hom gehad en hom laat nadink oor sy gedrag. Die verslae wat ek van die tweede skool oor hom ontvang het, was baie meer positief. Hy het my later spesiaal kom besoek en bedank dat ek eerlik met hom was. My harde woorde het hom laat nadink en laat besef dat hy met sy toekoms speel. Die interaksie met Cliff het my baie laat nadink oor mentorskap en die eise wat mentorskap aan my as onderwyser gestel het. Ek moes my tyd tussen my leerders en Cliff verdeel; ek moes hom bystaan om sy onderwyspraktyk te verbeter; ek moes hom aanmoedig en berispe, maar op 'n ander wyse as die leerders hy is tog 'n volwassene wat alreeds oor 'n graad beskik en ek kon nie op dieselfde vlak met hom kommunikeer as met die leerders nie. Ek het menigmaal vasgedruk gevoel tussen die verskillende eise wat aan my gestel is. Die feit dat daar ook nie klinkklare oplossings vir die probleme was nie, het spanning by my laat ontstaan. Dit was juis hierdie spanning, direk as gevolg van mentorskap, wat aanleiding gegee het tot baie vrae in my gemoed en wat gelei het tot hierdie studie. Vrae soos die volgende: Wat presies is my verantwoordelikhede as mentoronderwyser teenoor die onderwysstudent en teenoor die universiteit? Is dit werklik my taak om die onderwysstudent die fynere kunsies van leertaakbeplanning, assessering en klaskamerorganisasie te leer? Waar pas ek as mentoronderwyser werklik in die vennootskap tussen die universiteit en die skool in, en wat presies behels my rol as mentoronderwyser? Wat hou hierdie vennootskap vir my in? Kry ek iets in ruil terug of is die vennootskap eensydig tot voordeel van die universiteit? Hoe kan ek my aandag verdeel tussen die onderwysstudent, my leerders en my ander take sodat nie een van die partye tekortskiet nie? Hoe hanteer ek die ongemotiveerde onderwysstudent en hoe moedig ek hom aan? Hy is immers 'n volwassene wat tussen reg en verkeerd kan onderskei. 4
19 "(a) arranging competence acquisition as a gradual process in which each step forms a preparation for the next; (b) coordinating the theoretical knowledge with practice in teaching skills, and (c) arranging learning as an inquiry into one's own actions" (Brouwer & Korthagen, 2005: 158). Dus, as die onderwysstudente nie lank genoeg blootstelling aan die praktyk kry nie, kan dit lei tot 'a washing out of the theory learned during teacher education (Korthagen, 2001: 104), want volgens Black en Halliwell (2000:104) in aansluiting by Korthagen (2001:49) is dit '...disturbing that teachers find it so difficult to apply knowledge gained through formal study to the complexities of teaching'. Dit wil dus voorkom asof daar saamgestem word dat die langer periode van skoolgebaseerde opleiding kan help om by die onderwysstudente die noodsaaklike basiese vaardighede vas te lê wat hulle kan toerus vir hulle toetrede tot die onderwysberoep. Dit is egter nie net die langer skoolgebaseerde opleiding wat prominensie verleen aan onderwysers in die rol van mentors nie, maar veral die verwagte verandering in die tipe ondersteuning wat onderwysers in die rol van mentor moet gee. Die mentoronderwysers het in die konteks van die onderwyseropleidingsmodel verskeie belangrike funksies om te vervul: Eerstens om vir die onderwysstudente die ervaringsgeleenthede te skep, die leerproses deurlopend te ondersteun en uitdagings te skep waarbinne die onderwysstudent sin van sy leerproses kan maak. Tweedens word van die mentoronderwyser verwag om sy ervaring in die klaskamer met die onderwysstudent te deel en deurlopende assessering van die onderwysstudent se leertaakaanbiedinge binne konteks van die praktyk te doen teen die agtergrond van 'n leerfasiliteringsfilosofie en toepaslike leerteorieë. Derdens om die onderwysstudent by te staan om die nodige kundighede van die mees onlangse onderwysfilosofie en teorieë ten opsigte van fasilitering van leer en probleemgebaseerde leer binne konteks van die ervaringsleerbenadering te 6
20 verwerf. Die mentoronderwyser word dus die bindingsfaktor tussen teorie en praktyk. Die rol van die mentoronderwyser in die skoolgebaseerde model word dan ook deur verskeie navorsers beklemtoon (Costigan & Smith Crocco, 2004:2; Dreyer, 1998:10; Javinnen & Kohonen, in Buchner & Hay, 1999:321; Quick & Sieborger, 2005:1) met die voorbehoud dat die studente by bekwame mentoronderwysers geplaas word en daar 'n noue verhouding tussen die mentoronderwysers, die onderwysstudente en die opleidingsinstansies bestaan. Daar word selde melding gemaak van die kardinale rol wat die mentoronderwyser kan beklee in die oorbrugging van die praktykteorie dilemma in onderwyseropleiding. Daarby skep die nuwe rol en funksie van die onderwyser as mentor ook nuwe uitdagings vir universiteite in Suid-Afrika, wat verantwoordelik is vir onderwyseropleiding en wat moet staatmaak op onderwysers om van die skoolgebaseerde opleiding 'n sukses te maak. Mentorskap skep ook uitdagings vir die professionele onderwyser, omdat mentorskap nog 'n toevoeging tot sy bestaande onderwystake is. Die veronderstelling waarvan vertrek word, is dat die verantwoordelikheid vir suksesvolle mentorskap lynreg verbind kan word aan die wyse waarop 'n mentoronderwyser die funksies en rolle van onderwyserwees vervul. Die aanname word dikwels gemaak dat 'n goeie onderwyser met jare ondervinding outomaties en gemaklik die mentorskapsrol sal kan hanteer. Die probleem is egter dat 'n onderwyser wat gewoond was om net in 'n toesighoudende kapasiteit by 'n onderwysstudent betrokke te wees, nou as mentoronderwyser by die opleiding van 'n jong volwassene voor andersoortige uitdagings gestel word. 'n Bykomende probleem is dat die onderwyser in Suid-Afrika die taak van mentorskap sonder finansiële vergoeding en met minimum voorligting moet vervul, maar tevrede moet wees met die moontlikheid om professionele verryking uit die werksverhouding met die onderwysstudent en die universiteit te kry. Die 7
21 vraag ontstaan hoe hanteer en belewe die mentoronderwysers hierdie andersoortige uitdagings. 1.3 ONTWIKKELING VAN DIE NAVORSINGSVRAAG Die vraag ontstaan nou in watter mate herdefinieer 'n onderwyser sy bestaande identiteit om as mentoronderwyser effektief binne hierdie besondere konteks te funksioneer. Die identiteit van die onderwyser word in navorsing beskryf as die beeld wat die onderwyser van homself sowel as van sy kennis en waardes en belangstellings het. Die gesindheid, positief of negatief, wat hy ten opsigte van werk en verandering het, speel n belangrike rol in die vorming van identiteit (Bullough, 2005; Barty, 2004; Franzak, 2002; Spillane, 2000; Britzman, 1991). Gaan die vorming van 'n unieke mentoridentiteit hoegenaamd 'n invloed op 'n mentoronderwyser se toewyding en verhouding met die onderwysstudent hê? Hierdie studie ondersoek in watter mate mentorskap daartoe bydra dat die onderwyser anders oor homself, sy taak en sy praktyk begin dink tydens mentorskap. Daar sal in die studie hierna verwys word as mentoridentiteitsvorming. Hierdie identiteitsvorming by die mentoronderwyser sal binne die konteks van hierdie spesifieke onderwyseropleidingsprogram se skoolgebaseerde komponent ondersoek word in 'n poging om vas te stel of daar hoegenaamd 'n mentoridentiteit bestaan en indien so, wat dit is. Daarom word die navorsingsvraag as volg geformuleer: Wat is die identiteitsbeeld van n mentoronderwyser? In die literatuur oor mentorskap kry take en handelinge van 'n mentor prominente aandag, wat die vermoede laat ontstaan dat mentorhandelinge moontlik indikators vir die identifisering van mentoridentiteitsvorming kan inhou. Daar sal dus in die literatuur gesoek word na mentorhandelinge. Daarteenoor is die doel van die empiriese studie in hierdie navorsing om op die belewenis van die mentoronderwyser te fokus, met die gevolg dat dit nodig sal wees om ernstige oorweging aan mentorhandelinge soos in die literatuur beskryf en soos in die empiriese ondersoek bevind, te skenk. 8
22 Dus, in die soeke na antwoorde op die navorsingsvraag, is dit sinvol om aandag aan die volgende aspekte van mentorskap te gee: Die dinamiese handelinge wat moontlik 'n impak op identiteitsvorming by die mentoronderwyser kan hê; en Die ooreenkomste en verskille wat moontlik kan bestaan tussen die kenmerke van mentoridentiteit soos beskryf in die literatuur en soos subjektief ervaar deur die mentoronderwysers in die konteks van hierdie studie. 1.4 NAVORSINGSMETODOLOGIE Die navorsingsontwerp word volledig bespreek en gemotiveer in Hoofstuk 3. Tog, ter wille van duidelikheid, word 'n kort oorsig oor die navorsingsmetodologie aangebied. Die doel van hierdie studie regverdig 'n kwalitatiewe metodologie as metode van data-insameling. Die rede vir die keuse is omdat die persoonlike belewenisse van die onderwysers as mentors in hierdie navorsing van belang is. Hierdie data kan net deur persoonlike kontak ingewin word (Mason, 2002:66). Die metodologiese keuse van navorsing in hierdie studie berus dus op indiepte beskrywings van 'n beperkte aantal mentoronderwysers se belewenisse van mentorskap in 'n bepaalde konteks. Daarom is van 'n gevallestudie-aanslag gebruik gemaak. Die gevallestudie wat hierdie studie ondervang, behels 'n indiepte-analise van ses verskillende respondente om 'n gedetailleerde beskrywing van die onderwerp te kan doen (Ary, Jacobs & Razavieh, 2002:27; Bogdan & Biklen, 1992:62; McBurney, 1994:169). Die filosofiese benadering van die studie is interpreterend van aard omdat mentorskap as n proses en n persoonlike ervaring wat beleef word, beskou kan word (Merriam, 1998:4). Die navorser se ontologiese posisie suggereer binne die interpretatiewe paradigma dat mense se kennis, begrip, interpretasie, ervarings, sienings en interaksies betekenisvol deel uitmaak van die sosiale werklikheid wat 9
23 ondersoek word. Die navorsing is dus eksploratief van aard en verteenwoordig 'n poging om toegang te verkry tot onderwysers se belewenisse ten opsigte van mentorskap en die wyse waarop mentorskap moontlik hulle bestaande onderwyseridentiteit verander het sodat daar ook sprake is van mentoronderwyseridentiteit. Die sterk punte en tekortkominge van die gevallestudie-ontwerp word in Hoofstuk 4 beskryf. 1.5 BETEKENIS VAN DIE STUDIE Die beskrywing en interpretering van die belewenis van 'n onderwyser wat in tye van radikale onderwysveranderinge as mentor vir 'n student in opleiding moet optree, kan moontlik 'n bydrae lewer tot die kennisveld van mentoronderwysers wat praktykopleiding van onderwysstudente hanteer. Die proses van ondersoek hou ook die moontlikheid in van die identifisering van identiteitskenmerke van n mentoronderwyser. 'n Konseptuele raamwerk van geïdentifiseerde identiteitskenmerke kan geskep word. So 'n konseptuele raamwerk kan moontlik ondersteunend funksioneer in die kurrikulumontwerp van n mentoropleidings- of intervensieprogram aan universiteite. Universiteite word nou verplig om langer skoolgebaseerde opleiding in hulle kursusse in te bou (Department of Education:2007). Die verhoudingstigting van die mentoronderwyser en ander rolspelers in die konteks van die spesifieke program sal ook ondersoek word, aangesien die mentoronderwyser in samewerking met die universiteit en die dosent binne 'n toekomsgerigte sosio-konstruktivistiese opleidingsmodel moet werk. Die dinamiek van hierdie samewerking kan moontlik invloed op mentoridentiteitsvorming hê. Mentoronderwysers word op die huidige tydstip op lukrake wyse deur skoolhoofde en skoolbesture geïdentifiseer. 'n Keuringsinstrument, wat riglyne vir keuring verskaf, kan skoolhoofde moontlik help om meer toepaslike keuses te maak. 'n Intervensieprogram vir onderwysers betrokke in die opleidingsprogram van hierdie studie kan ontwerp word om meer sinvolle leiding aan 10
24 mentoronderwysers te verskaf. Geïdentifiseerde riglyne kan dus moontlik gebruik word vir die saamstel van n mentorkeuringsinstrument en n toepaslike intervensieprogram vir mentoronderwysers. 1.6 BEPERKINGE VAN DIE STUDIE Patton (Marshall & Rossman, 1999) stel dit dat daar geen perfekte navorsingsontwerp is nie. Volgens Marshall en Rossman (1999) demonstreer n bespreking van die studie se beperkings dat die navorser hierdie realiteit begryp. Hierdie begrip impliseer dus dat geen veralgemening gemaak kan word ten opsigte van bevindings nie. Alhoewel die studie binne n bepaalde teoretiese raamwerk en navorsingsontwerp plaasvind, het die teoretiese raamwerk en navorsingsontwerp ook beperkings. Deur die keuse van mentoronderwysers wat net by die NGSO-program aan die Universiteit van Pretoria betrokke is, beteken dat die bevindinge net binne die bepaalde definisie en konteks van toepassing kan wees. Die relatief klein teikengroep binne die kwalitatiewe navorsingsmetode mag ook verhoed dat daar op veralgemenings aanspraak gemaak word. Die betekenisvolheid van die studie is geleë in die bydrae wat dit kan lewer tot die kennisveld van mentorskap in die onderwys. 1.7 UITLEG VAN HOOFSTUKKE Die hoofdoel van die studie is om ondersoek in te stel na die vorming van die identiteitsbeeld van 'n mentoronderwyser. Tydens die ondersoek sal gesoek word na die ooreenkomste en verskille wat moontlik tussen die kenmerke van mentoridentiteit, soos beskryf in die literatuur, bestaan. Dan volg die empiriese ondersoek om die subjektiewe belewenis van 'n mentoronderwyser in die outentieke praktyk vas te stel. Die ondersoek na die identiteitsbeeld verloop soos volg: Hoofstuk 2 vorm 'n teoretiese onderbou vir die studie. Die literatuur bied 'n oorsig van die bestaande navorsing op die terrein van identiteitsvorming en mentorskap wat as vertrekpunt en onderbou van hierdie studie gebruik sal word. 11
25 Die literatuurstudie kan spanningsvelde openbaar wat relevant tot identiteitsvorming is. Die moontlikheid dat ander verskuilde invloede op mentoridentiteitsvorming deur die data blootgelê kan word, kan verbandhoudend n betekenisvolle teoretiese moontlikheid uitlig vir verdere ondersoek. Die kompleksiteit van leer en mentorskap as menslike gebeurtenis in die onderwys is interafhanklik en onderling verbonde aan wat in die land, skool en klaskamer gebeur. Die kompleksiteit en verbondenheid kan ook spanningsvelde openbaar wat moontlik relevant tot identiteitsvorming kan wees. Hoofstuk 3 gee 'n volledige verslag van die navorsingsmetodologie wat gevolg is om die studie uit te voer. Hoofstuk 4 bied 'n beskrywing van die belewenisse van die respondente wat aan die studie deelgeneem het. In deel 1 word die data wat met die vraelyste ingesamel is, uiteengesit. In deel 2 word my eie belewenisse sowel as die belewenisse van die ses mentoronderwysers en onderwysstudente wat as respondente aan die studie deelgeneem het, saamgevat. 'n Beskrywing van die verskillende kontekste waarin die onderskeie respondente hulle bevind, word as breë agtergrond beskryf. Ervarings word sover as moontlik verbatim weergegee. Hoofstuk 5 bied 'n bespreking en interpretasie van respondente se belewenisse van mentorskap aan. Daar word gesoek na ooreenkomste en verskille tussen die belewenisse vir die identifisering van patroonmatigheid en ook na ervarings wat moontlik tot die vorming van 'n mentoridentiteit kan bydra. In Hoofstuk 6 word aanbevelings gemaak en idees vir verdere studie geïdentifiseer. 12
26 HOOFSTUK 2 DIE IDENTITEITSVORMING VAN MENTORONDERWYSERS: 'N SPANNINGSVELD 2.1 INLEIDING Die literatuurstudie in hierdie hoofstuk is hoofsaaklik gedoen ter ondersteuning van die navorsingsvraag: Wat is die identiteitsbeeld van die mentoronderwyser. Die interaktiewe aard van mentorskap binne hierdie bepaalde konteks laat die vermoede ontstaan dat daar moontlik spanningsvelde kan wees wat 'n positiewe of 'n negatiewe bydrae tot mentoridentiteit lewer. Vanuit die rykdom van literatuur oor mentorskap en tydens data-ontleding sal moontlike spanningsvelde geïdentifiseer word. Die moontlikheid bestaan dat die spanningsvelde die wording van 'n mentoronderwyser, met ander woorde identiteitsvorming, kan komplementeer of verhoed. Aangesien die ondersoek binne n veranderde konteks van onderwyseropleiding plaasvind, is dit nodig om eers die konteks van hierdie studie te beskryf. Die verandering van opleiding van onderwysers binne die konteks van die Nagraadse Sertifikaat in Onderwys (NGSO) impliseer n vennootskap in opleiding tussen die onderwyser as mentor en die dosente van die universiteit. Die vennootskap vereis n nouer samewerking met die dosente en groter verantwoordelikheid van die mentoronderwyser as in die tradisionele opleidingsprogram. In die herskepte opleidingsprogram speel die mentoronderwyser 'n belangrike rol as die bemiddelaar tussen die teorie, wat aan die universiteit geleer word en die praktyk, soos dit in die skool beoefen word. In dié besondere opleidingsprogram verwag die universiteit dat aan die onderwysstudent geleentheid gebied sal word om probleemgesentreerde leerfasilitering te doen. Die verwagting is dat die besondere rol van bemiddelaar n bydraende faktor tot die vorming van mentoronderwyseridentiteit kan wees, aangesien die onderwyser tydens mentorskap twee parallelle rolle vervul, naamlik dié van professionele onderwyser en mentoronderwyser. 13
27 Die NGSO-program se holisties transformerende aanslag en die besondere rol van reflektering en selfassessering stel eise wat die mentoronderwyser nie onaangeraak laat nie. Mentorskap in dié konteks vereis meer van die onderwyser as net 'n oefening in sosialisering, beroepsoriëntering of die assessering van n lesaanbieding. Die omvattendheid van die taak van die mentoronderwyser moet binne die konteks van die skoolgebaseerde konstruktivistiese kurrikulum van die NGSO-program beskryf word. Dit is daarom noodsaaklik om die besondere NGSO-program te verduidelik. 2.2 DIE NAGRAADSE SERTIFIKAAT IN ONDERWYS (NGSO) AAN DIE UNIVERSITEIT VAN PRETORIA Die Nagraadse Sertifikaat in Onderwys (NGSO) aan die Universiteit van Pretoria is die konteks waarbinne hierdie studie gedoen is. Die ontwerpkeuse vir die NGSO aan die Universiteit van Pretoria is 'n praktykervaringsryke program, waar mentoronderwysers vanuit hulle praktykvaardigheid en bevoegdheid insette lewer maar ook uitgedaag word om kennis te neem van die filosofie van fasilitering van leer en konstruktivistiese leerbeginsels. Die Nagraadse Sertifikaat in Onderwys is 'n eenjarige program wat sedert 2002 aangebied word en gemik is op studente wat alreeds 'n ander voorgraadse kwalifikasie het en hulle vir die onderwys wil bekwaam. Die kursus se missie is om geleenthede vir die onderwysstudente te bied wat hulle in staat sal stel om onafhanklike en lewenslange leerders te word en bekwaam is om die uitdagings van die 21ste eeu te trotseer. Die benadering is toegespits op praktiese ervaring en die konstruksie van kennis deur aksie-navorsing en reflektering om sodoende 'n eie leerfasilitering en praktykteorie te bou. Die uitkomste van die program fokus op professionalisme, leierskap, insig, begrip en lewenslange leer. Die postmoderne filosofiese benadering waarop die program geskoei is, beskou leer as multidimensioneel en kompleks. Die leergeleenthede wat geskep word, moet tot verandering in die individu sowel as die groep lei. Hierdie transformerende benadering vereis 'n hoë kognitiewe en affektiewe ontwikkeling van die onderwysstudente. Die kurrikulum is verdeel in 'n skoolgebaseerde en 'n 14
28 universiteitsgebaseerde program. Meeste van die tyd, naamlik 60%, word aan die skoolgebaseerde program afgestaan terwyl die universiteitsgebaseerde program 40% van die tyd behels. Die Universiteit van Pretoria nader jaarliks n aantal skole om as vennote in opleiding op te tree en onderwysstudente vir n tydperk van ongeveer sewe weke per semester in hulle skole te huisves en aan elke onderwysstudent n mentoronderwyser toe te wys. Die praktiese onderwystydperk is dus verdeel in twee tydperke van ongeveer sewe weke elk. Om die doel van navorsing in hierdie studie te bereik, sal daar vasgestel word hoe beleef die mentoronderwysers die taak van mentorskap oor so 'n lang tydperk in hierdie konteks en watter spanninge en probleme binne die mentorverhouding geïdentifiseer kan word. Die skoolgebaseerde onderwyseropleidingsmodel van die Universiteit van Pretoria stel dus die onderwysstudent bloot aan aktiewe betrokkenheid in 'n outentieke leersituasie in die klaskamer waarby die onderwyser as mentor direk betrokke is. Die program erken die noodsaaklikheid daarvan om die praktiese, refleksiewe en grondliggende vaardighede, soos in die 'Norms and Standards for Educators' (Department of Education, 2000) uiteengesit, op geïntegreerde wyse aan te leer. Wanneer die struktuur van die tradisionele kurrikulum vir onderwysersopleiding, wat vir jare in Suid-Afrika gebruik is, vergelyk word met die NGSO-model, kan die volgende verskille, soos in tabel 2.1 opgesom, opgemerk word: 15
29 Tabel 2.1: Tradisionele opleiding versus innoverende kurrikulum Elemente Tradisionele kurrikulum NGSO-kurrikulum Inhoud Gebaseer op verskeie Holistiese benadering, inhoud word dissiplines Gefragmenteerd geïntegreerd aangebied en is in lyn met generiese programuitkomstes. Konstrueer 'n praktykteorie vir leerfasilitering Wyse van Behaviouristies Radikaal sosiokonstruktivisties oordrag Losstaande vakdissiplines Geïntegreerde modules - Lesings Leerwerkswinkels - Leerfokus: transmissie en transaksionele leer Leerfokus: transformatiewe en transendentale leer Basis % universiteit % skool Verhouding Doel Assessering Voorsien skool vir praktiese onderwys Onderwyspraktyk Teoretiese toetse en eksamens Skool word vennoot in opleiding Mentoronderwyser as vennoot Professionele ontwikkeling deur: - leerfasilitering - refleksie - aksienavorsing - konstruksie van 'n praktykteorie Kontinue assessering Bewyse van professionele ontwikkeling gebaseer op kontinue portefeulje assessering: aanvangsportefeulje interimportefeulje finale professionele ontwikkelingsportefeulje Finale assessering is individuele aanbieding van professionele ontwikkelingsportefeulje. Individuele onderhoude om praktykteorie te motiveer en professionele vaardighede te demonstreer voor 'n paneel van eksaminatore. 16
30 Die program fokus daarop om die implisiete professionele kennis waaroor 'n onderwyser behoort te beskik en die teoretiese kennis wat deel vorm van die universiteit se opleidingsprogram, te integreer sodat elke onderwysstudent 'n praktykteorie kan vorm. Die praktyk in praktykteorie verwys na die transformatiewe leerontwerp en die aksie van leerfasilitering in die klaskamer. Die teorie in praktykteorie verwys onder andere na die teoretiese kennis waarmee die onderwysstudent kennis maak in die onderskeie modules en wat sigbaar word tydens leerfasilitering in die klaskamer. Gesitueerde leer in die outentieke leerkonteks word dan ook begrond vanuit die postmoderne konstruktivistiese leerteorie (Korthagen, Loughran & Russel, 2006; Marlowe & Page, 2005) wat 'n 'gemeenskap van betrokkenes' betrek om die leer sinvol te maak (Brown, Collins & Duguid, 1989). Die filosofie van die model beklemtoon leer deur ervaring, aktiewe ontdekking, refleksie, meta-kognisie en samewerking in koöperatiewe leergroepe. Deur n holistiese benadering word die onderwysstudent se denke, gevoel, sintuie en aksies betrek (Korthagen, et al., 2006:1021; Mintrop, 2001:209). Om sukses te behaal in 'n konstruktivistiese klaskamer beteken om 'n leergesentreerde filosofiese visie te hê en in die praktyk die leerfasiliteringshandelinge van die leerfasiliteerder teoreties te motiveer (Mintrop, 2001:209). Die professionele leerfasiliteerder moet dus oor 'n uitgebreide kennisbasis beskik. Die andersoortige verwagting wat van 'n mentoronderwyser binne hierdie bepaalde konteks gekoester word, begin nou alreeds vorm aanneem en dus kan die volgende eienskappe van die mentoronderwyser alreeds geïdentifiseer word: Hy moet nie net weet wat goeie onderrig is nie, maar self 'n goeie onderwyser wees; sinvol oor sy onderrig kan praat en 'n uitgebreide toepaslike kennisbasis hê. Enige eienskappe van 'n mentoronderwyser wat nog in die literatuurstudie geïdentifiseer word, sal skuinsgedruk word. Die kenmerke wat deur die literatuurstudie na vore kom, sal later vergelyk word met die identiteitsbeeld wat tydens die navorsing figureer. 17
31 Fundamentele kennis van die leefwerklikheidstoestande van moderniteit en postmoderniteit (Hargreaves, 1994b:22-92) help om die konstruktivistiese leermodel se formele strukture en filosofie te begryp. Met dié kennis as agtergrond word die pedagogiese inhoud in hanteerbare dele verdeel wat later weer kulmineer in 'n betekenisvolle geheel. Die opleidingsmodel vereis n klimaat waar kennis op gemeenskaplike wyse verwerf word en vaardighede aangeleer word in n atmosfeer van wedersydse respek, dialoog en gedeelde kennis (Mintrop, 2001:210). Dit blyk dus dat die tradisionele model van opleiding, waar die onderwysstudent minimum praktykopleiding ondergaan en hoofsaaklik aan teoretiese dissiplines soos psigo-pedagogiek, sosiopedagogiek en fundamentele pedagogiek blootgestel word, radikaal verskil van die konstruktivistiese transormatiese model van hierdie NGSO-model. Daarom kan die program as innoverend geklassifiseer word. Die skoolgebaseerde opleiding berus op bepaalde vennootskapsverhoudings. In die gemeenskap van betrokkenes in 'n skoolgebaseerde onderwyseropleidingsmodel is die opleidingsinstansie, die skool en die onderwysstudent die vennote. Twee prominente verhoudings kan binne hierdie vennootskap geïdentifiseer word: 'n institusionele verhouding en 'n interpersoonlike verhouding VENNOOTSKAPSVERHOUDINGS DIE INSTITUSIONELE VENNOOTSKAPSVERHOUDING Die institusionele vennootskapsverhouding bestaan tussen die hoëropleidingsinstansie en geselekteerde skole. Skole wat deel van die vennootskap vorm, sluit 'n onderwyseropleidingsooreenkoms met 'n hoëropleidingsinstansie. As voorbeeld van so 'n instansie gebruik ek die Onderwyseropleidingsooreenkoms van die Fakulteit Opvoedkunde (Universiteit van Pretoria [s.a.]:4). Die ooreenkoms bepaal die volgende: Skole sal ervare mentoronderwysers aanwys om die onderwysstudente touwys te maak, maar ook verseker dat 'n ondersteunende en 18
32 stimulerende ruimte gebied word waarbinne die onderwysstudente kan ontwikkel. Dit sluit gereelde assessering van die onderwysstudente en terugvoering aan die onderwysstudente en universiteit in. Om die mentoronderwysers te bemagtig, word induksieprogramme deur die universiteit aangebied; Die skole sal die betrokkenheid van die onderwysstudente by die daaglikse bedrywighede van die skool aanmoedig, ondersteun en monitor; Elke skool sal 'n skoolkoördineerder aanstel om die administrasie en ontwikkeling van die onderwysstudente te bestuur en te administreer; Die skole moet nou met die universiteit saamwerk indien daar gedrags- of akademiese probleme by die onderwysstudente ontstaan; Skole is verantwoordelik vir die opstel van verslae soos vereis asook om te verseker dat gestelde standaarde gehandhaaf word. Die Universiteit van Pretoria se verpligtinge ten opsigte van skole in die vennootskap sluit in dat hulle die onderwysstudente by skole plaas, die assesseringsinstrumente ontwikkel en aan mentoronderwysers voorsien, akademiese personeel voorsien om die mentoronderwysers by te staan en skole te besoek, asook om induksieprogramme vir mentoronderwysers te ontwerp en te implimenteer. Hierdie tipe vennootskap word deur Callahan en Martin (2007:138) soos volg beskryf: "Coalition partnerships exist when participating organizations divide the labor in order to seek common goals". Die veronderstelling is dat probleme wat binne die vennootskappe sou ontstaan, die gedeelde verantwoordelikheid van die vennote is DIE INTERPERSOONLIKE VENNOOTSKAPSVERHOUDING Die interpersoonlike vennootskap is die verhoudingsooreenkoms tussen die onderwysstudent en die onderwyser by wie die onderwysstudent geplaas is. n Leemte in die bestaande skoolgebaseerde onderwyseropleiding is dat daar nie 'n formele skriftelike verhoudingsooreenkoms tussen die mentoronderwyser, dosent en onderwysstudent bestaan nie. Die wenslikheid van so n verhoudings- 19
34 onderrigtake te neem. Hy moet sy eie leertake beplan en aanbied. Die onderwysstudent moet ook die nodige instrumente ontwikkel om die leerders se werk na te sien en te assesseer. Dit word ook van die onderwysstudent verwag om behulpsaam te wees met 'n buitemuurse aktiwiteit van sy keuse. Waar moontlik behoort die onderwysstudent personeelvergaderings, indiens-opleidingsgeleenthede, oueraande en kurrikulumverwante vergaderings by te woon. Die mentoronderwyser sal nie net kennis neem van die filosofiese en teoretiese begronding waarmee die onderwysstudent by die Universiteit van Pretoria gekonfronteer word nie, maar sal ook op direkte wyse insette en ondersteuning op die gebied van opleiding moet bydra. Dit is egter moontlik dat die onderwyser weerstand kan bied teen die aanvaarding van nog 'n nuwe rol bykomend tot die sewe rolle wat hy reeds as deel van onderwyserwees vervul (Adendorff, Mason, Modiba, Faragher, Kunene & Gultig, 2002:24; Forde, McMahon, McPhee & Patrick, 2006:8; Vulliamy, Kimonen, Nevalainen & Webb, 1997:97). Dit is ook moontlik dat die teoretiese onderbou tussen dit wat by die universiteit aan die student voorgehou word en dit wat die mentoronderwyser tydens sy opleiding leer, ernstig mag verskil 'n gegewe wat moontlik 'n invloed op die nuwe rol van die onderwyser as mentor kan hê. Die vraag van belang in hierdie studie is of die onderwyser binne die interpersoonlike vennootskapsverhouding in 'n skoolgebaseerde opleidingsprogram, waar hy die rol van mentor moet vertolk, 'n identiteitsverskuiwing, -integrering of -verandering beleef. Die vraag is juis relevant omdat die onderwyser met nuwe uitdagings te doen gaan kry omdat die Nasionale Raamwerk vir Onderwysersopleiding vereis dat die voorgraadse onderwyskwalifikasies in die toekoms een jaar se praktiese ervaring in skole moet insluit (Department of Education, 2007:13). Een van die vereistes van die raamwerk is dat elke onderwysstudent in 'n gestruktureerde mentorskapsprogram onder die toesig van 'n mentoronderwyser geplaas word (Department of Education, 2007:14). Skole gaan dus verplig word om vir lang tydperke onderwysstudente in te neem. Die veronderstelling is dat n literatuurstudie moontlike aanwysers vir identiteit en die vorming van professionele identiteit kan oplewer. Hierdie geïdentifiseerde 21
35 aanwysers word ondersteunend gebruik in die empiriese ondersoek. Die literatuurstudie word dus met spesifieke vrae in gedagte uitgevoer word, soos Wat is onderwyseridentiteit? Wat is mentoronderwyseridentiteit? Hoe word mentoronderwyseridentiteit gevorm? Hoe verskil mentoronderwyseridentiteit van n onderwyser se identiteit? Is daar hoegenaamd n verskil? Maak mentoronderwyseridentiteit hoegenaamd n bydrae tot mentorskap in die opleiding van die onderwysstudent? 2.3 WAT IS ONDERWYSERIDENTITEIT? Identiteit is 'n term wat oorkoepelend in sosiale wetenskappe gebruik word om 'n persoon se unieke begrip van homself te beskryf. So n beskrywing is verwant aan die selfbeeld van die mens, met ander woorde, die persoon se siening van homself. 'n Persoon identifiseer homself ook met 'n bepaalde groep, soos 'n nasie, geslag, familie en loopbaan, om enkeles te noem. Davis, Sumara en Luce- Kapler (2000) insinueer dat ons word wat ons doen. Daarom kan afgelei word dat die onderwyser se praktyk die vermoë het om sy identiteit te slyp. Wanneer hy boonop ervaar dat hy aan die groep behoort, ontstaan 'n gevoel van trots op die groep en begin hy gedrag openbaar, tiperend van die groep waarmee hy identifiseer (Webb, 2005). Dit is moontlik dat 'n persoon oor meer as een identiteit op 'n gegewe tydstip binne 'n bepaalde rol en konteks kan beskik, soos ouer, huisvrou, onderwyser en student (Forde, et al., 2006:35; Fullan, 1993b:12). Hoewel die betrokke persoon met homself onderhandel oor watter identiteit op 'n bepaalde tydstip voorrang moet geniet, staan die verskillende identiteite nie apart van mekaar nie, maar is vervleg om een bepaalde identiteit te vorm. Identiteit het dus te doen met hoe die persoon homself op 'n bepaalde tydstip 'sien' en met wie hy assossieer. In die onderwys identifiseer die onderwyser hom met sy beroep, hy assosieer met ander onderwysers en is gedurig in interaksie met leerders en ouers. Forde, 22
36 et al. (2006:9) stel dit dat " teacher professional identity is partly formed by belonging to a group or community that is described as teachers". Wenger noem die kontekste waarin die onderwyser hom bevind 'communities of practice' (Forde, et al., 2006:9) want binne hierdie gemeenskappe het die onderwyser veelvuldige rolle en funksies soos fasilitering van leer, buite-kurrikulêre verantwoordelikhede, onderhoude met ouers, samesprekings met kollegas en vele meer. Volkman, Friedrichsen, Abell, Arbaugh en Lannin stel dit as dat: Professional identity exists as complex and dynamic equilibria, where personal self-image and beliefs are balanced with a variety of social roles teachers feel obliged to play (2004). Volkman, et al. (2004) beskryf in hierdie aanhaling die kompleksiteit van professionele identiteit. Hulle beklemtoon die belangrikheid van balans tussen selfbeeld, oortuigings (dit waarin die persoon glo) en die verskeidenheid van sosiale rolle. Die afleiding kan dus gemaak word dat meer as net tegniek en kennis belangrik is om 'n positiewe identiteit as onderwyser te vorm en sukses te behaal in die onderwys, en dat karakter en integriteit 'n sentrale rol speel. Volgens Beynon, Ilieva en Dichupa (2001) en Winslade (2003) is die onderwyser se taakpersepsie van belang in sy identiteitsvorming as onderwyser. Palmer (1998:2) motiveer: Teaching, like any other truly human activity, emerges from one s inwardness, for better or worse. As I teach, I project the condition of my soul onto my students, my subject, and our way of being together. The entanglements I experience in the classroom are often no more or less than in the convolutions of my inner life. Gesien uit hierdie oogpunt funksioneer onderwys as 'n spieël vir die wese van die onderwyser en kan dit tot selfkennis lei. Selfkennis is noodsaaklik vir goeie onderrig (Palmer, 1998:3; Doecke, 2004:208) want volgens Patterson word die totaliteit van menswees geopenbaar in die wyse waarop daar in die klaskamer met die leerders gewerk word: 23
37 Those of us who are teachers cannot stand before a class without standing for something teaching is testimony (Patterson, 1991, in Bullough, 2005:143). Dus, die raamwerk vir die onderwyser se aksies word bepaal deur hoe hy homself definieer. Die raamwerk vir aksies is in direkte verhouding tot n persoon se integriteit. Integriteit word weerspieël in die onderwyser se houding en optrede teenoor ander en vorm die basis van sy identiteit as onderwyser, want "Consciously, we teach what we know; unconsciously, we teach who we are" (Hamacheck, 1999:209). Dit waaraan die onderwyser glo, kwalifiseer en definieer wie hy is en kom tot uiting in die wyse waarop hy met ander verkeer. Identiteit is dus die basis van elke individu se waardigheid en outentiekheid en vorm gevolglik ook die raamwerk vir die persoonlike begronding van sy praktyk as onderwyser. Die volgende vrae is funksioneel betreffende onderwyseridentiteit: Wie is ek as onderwyser? Watter soort onderwyser is ek? en Hoe sien ek myself as onderwyser? Selfkennis staan dus sentraal in die vorming van onderwyseridentiteit. Selfkennis kom veral ter sprake wanneer die onderwyser morele besluite moet neem, soos byvoorbeeld wat is toelaatbaar en wat is nie. Die integriteit van die onderwyser word byvoorbeeld uitgedaag wanneer hy n leerder vir n bepaalde oortreding moet straf of nie straf nie. Taylor (1991:45) beweer dat identiteit gevorm word deur: the commitments and identifications which provide the frame or horizon within which I can try to determine from case to case what is good, or valuable, or what ought to be done, or what I endorse or oppose. Dus kan afgelei word dat, buiten die onderwyser se selfbeeld, waardestelsel en sy houding teenoor sy beroep, beleefde ervarings hom telkemale uitdaag om instinktief te handel en om uiters plooibaar te wees. Ervarings wissel egter en dit beteken dat die identiteit wat die onderwyser vorm, nie 'n vaste fenomeen is nie, maar oor tyd heen ontwikkel. So wys Beijaard, Meijer en Verloop (2004:107) daarop dat identiteitsvorming 'n geleidelike proses is: "Identity is not something 24
38 one has, but something that develops during one s whole life". Aangesien die identiteit oor tyd heen ontwikkel, kan die afleiding gemaak word dat die identiteit nie stabiel is nie (Britzman, 1991:11; Lawy, 2003:332; Phelan, 1996:344; Sachs, 2003:123; Wenger, 1998:15) maar gedurig verander omdat die dinamiese aard van onderwys konstant nuwe uitdagings stel - onderwysers word jaarliks aan onder andere nuwe leerders en soms nuwe leerareas en nuwe assesseringstegnieke blootgestel. Phelan motiveer dat sosiale kommunikasie 'n belangrike rol in identiteitsvorming vervul: identity is an invention, a constant social negotiation among discourses that are made available during teacher education and thereafter (1996:344). Die sosiale interaksie is egter nie net beperk tot belangstelling in mekaar se doen en late nie, maar omvat ook die leer en onderrig wat in die klaskamer gebeur, soos Wenger dit stel:... the who-we-are that develops in our own minds and in the minds of others as we interact. It includes our knowledge and experiences, but also our perceptions of others' perceptions of us that develop as we participate in communities with one another (Wenger, 1998:15). Sy beskrywing beklemtoon bepaalde aspekte van identiteitsvorming. So byvoorbeeld dat identiteit te doen het met die denke van die mens wat poog om te interpreteer hoe ander hom tydens interaksie sien: Na watter waarde word die persoon geskat? Is die persoon n betekenisvolle ander? Want die kommunikasie met betekenisvolle ander kan identiteitsvorming beïnvloed (Mead, in Beijaard, et al., 2004:107; Sachs, 2003:123; Wenger, 1998:15). 'n Betekenisvolle ander word beskou as 'n persoon of persone in 'n gesagsposisie na wie daar opgesien word of wat respek afdwing (Brooks & Heath, 1993:28). Verhoudings tussen betekenisvolle andere ontstaan in 'n sosiale konteks. Mead (in Beijaard, et al., 25
39 2004:107) meld reeds in 1934 dat identiteit net in n sosiale konteks kan vorm, want "self can arise only in a social setting where there is social communication". Verskille tussen mense kan egter ontstaan en dit kan spanning op verhoudings plaas, ook op die verhouding met 'n betekenisvolle ander. Brison (2002, in Johnson, 2003:788) en Britzman (1991:2) wil beweer dat daar gedurig spanning in die onderwys ontstaan: Enacted in every pedagogy are the tensions between knowing and being, thought and action, theory and practice, knowledge and experience, the technical and the existential, the objective and the subjective (Britzman, 1991:2). Bo en behalwe die spanninge wat Britzman geïdentifiseer het, beleef die onderwyser in Suid-Afrika ook n spanning ten opsigte van die onderwyssisteem. Sistemiese spanning ontstaan hoofsaaklik as gevolg van gedurige veranderings in die onderwys wat n negatiewe effek op onderwyseridentiteit het (Costigan & Smith Crocco, 2004:69). Enkele sake wat spanning in die onderwys kan veroorsaak, en dus ook onderwyseridentiteit kan beïnvloed, word kortliks hieronder genoem. Deurlopende veranderende omstandighede het 'n groot impak op die onderwyser se daaglikse professionele taak (Day, 2002; Forde, et al., 2006; Fullan, 1993a; Hargreaves, 1994a; Sachs, 2003; Van der Linde, 2002). Die transformasiebeleid in onderwys sedert 1994 (Choy & Delahaye, 2005; Pendlebury, 1998; Vulliamy, et al., 1997) het byvoorbeeld van onderwysers verwag om 'n uitkomsgebaseerde onderwysbeleid toe te pas (Adendorff, et al., 2002:24), maar onderwysers het oorwegend negatief gereageer (Parker & Adler, 2005; Review Committee on Curriculum 2005, 2000; Rodgers & Keil, 2007). 26
41 uitwerking van die afsonderlike of die gesamentlike bydrae van die verskillende aspekte wat spanning by die onderwyser kan veroorsaak, moontlik tot 'n afname in die moraal en motivering van die onderwyser lei. Dit kan weer 'n uitwerking hê op die houding wat die onderwyser teenoor sy beroep inneem (Forde, et al., 2006:50; Sachs, 2003:133; ten Dam & Blom, 2006:651). 'n Verandering in houding kan 'n verandering aan die wyse waarop die onderwyser aan homself as onderwyser dink, meebring. Onderwyseridentiteit kan dus positief of negatief wees. Omdat houding so belangrik is in die vorming van identiteit, kan die afleiding gemaak word dat die onderwyser wat 'n positiewe professionele identiteit vorm, sy beroep in 'n positiewe lig sien en sal probeer om aan die eise van die beroep te voldoen. Hy sal ook bereid wees om sy onderwyseridentiteit te verander soos wat omstandighede vereis en aanpas by vernuwing en verandering in die onderwys. Verskeie aspekte van onderwyseridentiteitsvorming is geïdentifiseer, onder andere die assosiasie met en interpretasie van ander, die onderwyser se persepsies oor sy taak, sy karakter en integriteit en belewenisse as onderwyser. Die vraag binne konteks van hierdie studie is nou hoe beïnvloed die identiteitsbelewenis van die onderwyser mentoridentiteitsvorming. Hoe word mentoronderwyseridentiteit gevorm? Hoe verskil die funksie en taak van die onderwyser en die mentoronderwyser? Om die vrae betekenisvol te kan beantwoord, is dit nodig om die funksies, take en die eise wat met mentorskap verband hou, na te gaan. 2.4 KONSEPTUALISERING VAN MENTORSKAP Die konsep "mentor" het sy oorsprong in die Griekse mitologie (Infante, 2005). Afgelei uit die Griekse mitologie is die taak van die mentoronderwyser intensioneel op die ontwikkeling van ander gerig deur blootstelling aan die werklikheid. Anderson & Shannon maak die afleiding uit 'Die Odiseia' se beskrywing dat: 28
42 Modelling a standard style of behaviour is a central quality of mentoring and that mentoring is an intentional, nurturing, supportive, protective process (Anderson & Shannon, 1995:5). Hoewel die komponente hierbo genoem ook sentraal staan in die gedrag en model van onderwyser wees, beskou Anderson en Shannon (1988:39) mentorskap as 'n meer uitdagende aktiwiteit en beskryf dit as: one of the most complex, and developmentally important, a man can have. The mentor is ordinarily several years older, a person of greater experience and seniority. Die mentor kan dus binne die onderwyserkonteks kwalifiseer as 'n betekenisvolle ander. Fletcher (2000:1) wys in sy navorsing daarop dat mentorskap:... reflects the potential of a one-to-one professional relationship that can simultaneously empower and enhance practice. Mentoring is often used in the context of education to describe a combination of coaching, counselling and assessment where a classroom teacher in a school is delegated responsibility for assisting pre-service or newly qualified teachers in their professional development. Fletcher (2000) en Tomlinson (1995) insinueer dat die een-tot-een verhouding moontlik voordele vir albei partye kan inhou. Vanuit die navorsing van Anderson en Shannon, 1995:30), Barkley (2005), Clutterbuck (1992:29), Fletcher (2000:7), Holden (2002:10), Kerry en Mayes (1995:27), Klopf en Harrison (1981:41-43), Maynard en Furlong (in Edwards & Collison, 1996:8) en Dunne en Bennett (1997:225) word daar veral van die mentoronderwyser verwag om die onervare onderwysstudent te bemagtig. Die mentoronderwyser deel sy kennis met die onderwysstudent, maar op voorwaarde dat mentoronderwysers "teach as they preach". Schelfhout, Dochy, Janssens, Struyven, Gielen en Sierens (2006:880) stel dit soos volg: 29
43 If they expect their students to create powerful learning environments, they should use a balanced whole of co-operative, learning- and teaching-focused approaches themselves. Nie alleen moet die mentoronderwyser as model vir die onderwysstudent dien nie (Calvert & Fletcher, 1994; Field & Field, 1994; Fish, 1995; Holloway, 2001; Parsloe, 1993), maar volgens Sundli (2007:203) in staat wees om die volgende mentorstrategieë te gebruik: pre-supervision, meta-communication about situation and role, exemplary analysis, by attempting to show the general through the specific or special, and promote a socially secure but a professionally challenging situation. Dit is juis hierdie take wat die mentoronderwyser uitvoer wat mentorskap besonders maak en onderskei van die model waar die onderwyser eintlik net in 'n toesighoudende hoedanigheid is en die onderwysstudent per geleentheid assesseer. In die NGSO-model begin die mentoronderwyser se taak alreeds wanneer hy met die onderwysstudent in gesprek tree oor die 40% deel van die werk wat die onderwysstudent moet oorneem en die leertake wat ontwerp en beplan moet word. Tweerigting-kommunikasie wat kognitiewe aksies aanmoedig met die klem op refleksie en nie voorskriftelike interaksie nie, sal 'n vertrouensverhouding skep waarbinne die onderwysstudent hom vry voel om met verantwoordelikheid te waag. Refleksie is die doelbewuste denke oor afgehandelde aksies, gebeure of besluite ( Die mentoronderwyser se taak is om die onderwysstudent uit te daag om oor sy praktyk te praat. Om sinvol te kan praat, moet die onderwysstudent oor sy aksies, soos n leertaak wat aangebied is, dink en en sy handelinge binne konteks van die situasie assesseer, teoreties begrond en met idees vir verbetering vorendag kom, of motiveer waarom hy tevrede is met die leertaakaanbieding. 30
44 Hoewel nie een van die bestaande definisies oor mentorskap al die take wat in die NGSO van die mentoronderwyser verwag word, dek nie, word Awaya, et al. (2003:46) se definisie van mentorskap tog as belangrik vir hierdie studie beskou omdat belangrike aspekte van die mentorverhouding daarin vasgevat word: "... building an equal relationship characterised by trust, the sharing of experience, moral support, and knowing when to help and when to sit back". Die spektrum van mentordefinisies wat bestaan, is meer gerig op die handelinge van die mentor en maak dit wel moontlik om kenmerke en eienskappe opsommend te identifiseer en te groepeer as mentorpraktykhandelinge: handeling van uitdaging, handeling van implisiete kennisoordrag, modelleringshandeling, handeling van ondersteuning, gesamentlike reflekteringshandeling en handeling van assessering. Die interafhanklikheid van al die handelinge impakteer op die interpersoonlike verhouding tussen mentoronderwyser en onderwysstudent en word in Figuur 2.1 soos volg voorgestel: 31
45 Gesamentlike reflekterings- handeling Modelleringshandeling Handeling van uitdaging Handeling van ondersteuning Handeling van kennisoordrag Handeling van assessering Kernfunksie van die mentoronderwyser is professionele en persoonlike bemagtiging Figuur 2.1: Die komplekse aard van mentorskap In Figuur 2.1 sien ons die aard van mentorhandelinge is onderling met mekaar verweef om die proses van persoonlike en professionele bemagtiging van die onderwysstudent te bevorder. Die fundamentele aard van hierdie mentorhandelinge val uit as: affektiewe handelinge van vertroue, vriendskap, verhoudingstigting, beskerming, respek, ondersteuning, aanmoediging, mediasie en berading; kognitiewe handelinge wat denke en kreatiewe uitdaging tot gevolg kan hê soos stimulering, bespreking, reflektering, assessering, modelleer en inligtingoordrag; sosiale handelinge wat berus op deurlopende interpersoonlike verhoudingstigting en kommunikasie met die onderwysstudent. Dit sluit sosialisering, persoonlike belangstelling en morele ondersteuning in. 32
46 Aanvaar ons dat hierdie affektiewe, kognitiewe en sosiale handelinge van mentorskap die proses van leer kan inisieer, ondersteun en assesseer, moet die moontlikheid van konflik en botsings in die verhoudings ook ondersoek word. Hierdie konflik en botsings kan as spanningsvelde getipeer word en die verwagtinge is dat so 'n spanningsveld mentoronderwyseridentiteitsvorming kan beïnvloed. Die identifisering van spanningsvelde in hierdie studie word binne die konteks van die skoolgebaseerde opleiding van die NGSO-program by die Fakulteit Opvoedkunde aan die Universiteit van Pretoria ondersoek. 2.5 DIE VORMING VAN MENTORONDERWYSERIDENTITEIT Om te onderrig, vereis van die onderwyser energie, kreatiwiteit, toewyding en harde werk, maar ongelukkig waarborg tegniese vaardighede as onderwyser en kennis van sy leerarea alleen nie sukses nie. Dieselfde is waar van die mentoronderwyser (Feiman-Nemser, 2001; Hudson, 2005). Gee voorspel dat 'n onderwyser soos 'n mentor sal moet begin optree as hy as mentor erkenning wil kry: "When any human begin acts and interacts in a given context, others recognise that person as acting and interacting as a certain kind of person..." ( :99). In die konteks van hierdie studie beteken dit dat ander 'n mentoronderwyser as sulks sal herken uit die beeld wat hy skep deur sy dade en interaksie met die onderwysstudent. Dit is juis na hierdie erkenning as "a certain kind of person" waarna ek in die studie verwys as mentoronderwyseridentiteit. Om 'n oorgang van onderwyser na mentor te maak, vereis 'n hoogs bewuste en geleidelike proses van organisering en herorganisering van dit waarin die onderwyser glo, wat hy verstaan van leer en van sy bestaande kennis en vaardighede - met ander woorde van sy praktyk as onderwyser (Orland-Barak, 2001:53). Feiman-Nemser (2001:94) verwys hierna as " think about learning to mentor as learning to teach at a new conceptual level or, putting differently, as learning a second language of teaching". n Belangrike vraag is dus hoe verstaan mentoronderwysers hulle rolle en hulle verantwoordelikhede. Daar moet onthou word dat mentorskap binne die onderwyspraktyk 'n interpersoonlike verhouding tussen 'n onderwysstudent en die mentoronderwyser as 'n betekenisvolle ander 33
47 behels. Tog kan verwag word dat daar ook bepaalde spanningsvelde in die verhouding teenwoordig sal wees wat moontlik op mentoridentiteitsvorming kan impakteer en teenstrydig is met die mees algemene veronderstelling dat onderwyseridentiteit sonder meer ook mentoridentiteit is. Om vas te stel wat die uitwerking van die spanningsvelde op mentoridentiteitsvorming is, sal spanningsvelde, wat moontlik identiteitsvorming by die mentoronderwyser kan beïnvloed, geïdentifiseer en geanaliseer word. Unieke spanningsvelde kan in die spesifieke konteks van mentorskap in die Nagraadse Sertifikaat in Onderwys verwag word, eerstens omdat die rol van mentoronderwyser dikwels sonder keuse aan die onderwyser opgedring word en tweedens omdat die onderwyser deur die onderwysstudent gekonfronteer word met die andersoortigheid van die postmoderne onderwysdenke waaraan hulle teoreties en prakties blootgestel word. Derdens word van die mentoronderwyser verwag om 'n "agent of change" te word deur 'n omgewing van samewerking en gedeelde ondersoek te stig (Hudson, 2005). Indien die mentoronderwyser die verantwoordelikheid vir die onderwysstudent aanvaar teen die agtergrond van 'n veranderende professie en leefwerklikheid (Fullan, 1993a), word hy gekonfronteer met deurlopende selfassessering en reflektering. Die mentoronderwyser moet dus ingestel wees op die deurlopende interaksie tussen die interafhanklike rolspelers: die mentoronderwyser, onderwysstudent en spesialisvakdosent. In 'n poging om sin te maak van die wyse waarop die dinamiese mentorhandelinge en moontlike spanningsvelde die identiteit van die mentoronderwyser kan verander of beïnvloed, gebruik ek Gee (2000:2001) se vier perspektiewe van identiteit. Gee ( :108) voer aan dat feitlik enige identiteitshandeling begryp kan word teen die agtergrond van vier perspektiewe, soos in tabel 2.2 uiteengesit word: 34
48 Tabel 2.2: Perspektiewe van identiteit (vertaal uit Gee, :100) Proses Vormingskrag Bron van vormingskrag Eie-aard identiteitsperspektief: 'n toestand - Verskeidenheid van Die eie-aard (natuur) ontwikkel deur... invloede ontologies en gesitueerd van die mens Institusionele identiteitsperspektief: 'n posisie Gesagsfigure Organisasies gemagtig deur... Diskoers-identiteitsperspektief: 'n individuele Diskoers / dialoog / Rasionele individue eienskap - erken deur... gesprek Affiniteits-identiteitsperspektief : belewenisse Groepalliansie Affiniteit gevorm deur... Die vier perspektiewe staan nie los van mekaar nie, maar is teoreties en prakties op verskillende en komplekse wyses ineengevleg om aan te dui hoe identiteit op n gegewe stadium binne n bepaalde konteks funksioneer. In figuur 2.2 stel elke driehoek 'n identiteitsperspektief voor, maar wanneer dit op die wit lyne gevou word, vorm dit 'n driehoekige voorwerp. Figuur 2.2: Voorstelling van interafhanklikheid van identiteitsperspektiewe 35
Prosesse wat gevolg word om sake op te volg op distriksvlak. Processes used to follow up on cases at district level
Prosesse wat gevolg word om sake op te volg op distriksvlak Processes used to follow up on cases at district level Januarie 2018 / January 2018 Lizette Smith HULP MET DIENSVOORWAARDES Die SAOU staan lede
st, sts Steek, Steke hlb Halwe Langbeen vslalleen Voorste lus rd Rondte lb Langbeen alsalleen Agterste lus
Mandala Madness Kopiereg: Helen Shrimpton, 2015. Alle regte voorbehou. Deur: Helen at www.crystalsanlbrokset.com US terme word deurgaans gebruik. Deel 6 Afkortings st, sts Steek, Steke hlb Halwe Langbeen
Die netto waarde van die onderneming en die rekeningkundige vergelyking *
OpenStax-CNX module: m25006 1 Die netto waarde van die onderneming en die rekeningkundige vergelyking * Siyavula Uploaders This work is produced by OpenStax-CNX and licensed under the Creative Commons
Eerste pogings tot definiering van klimaat en kultuur vanuit die algemene organisasieteorie het nie 'n onderskeid getref tussen die begrippe
HOOFSTUK 1 1. ORieNTERING 1. 1. INLEIDING In hierdie hoofstuk word gekyk na die probleem wat aanleiding tot die navorsing gegee het. Daarna word die doel met die navorsing en die metodes wat gebruik is
HOOFSTUK 5 GEVOLGTREKKINGS EN AANBEVELINGS
HOOFSTUK 5 GEVOLGTREKKINGS EN AANBEVELINGS 5.1 INLEIDING Met die navorsing is daar ondersoek ingestel na die effek van Gestaltspelterapie op die selfbeeld van die leergestremde leerder. In Hoofstuk 1 is
ADJUNKHOOF. Titel: Adjunkhoof (Skool) Doel van die pos: staan om die skool te bestuur, en om. Verseker die effektiewe implementering van. leierskap.
PLIGTESTAAT VAN DIE ADJUNKHOOF Titel: Adjunkhoof (Skool) Doel van die pos: Ondersteun die hoof deur hom/haar by te staan om die skool te bestuur, en om effektiewe onderwys te verseker. Verseker die effektiewe
st, sts Steek, Steke hlb Halwe Langbeen vslalleen Voorste lus alleenlik
Kopiereg: Helen Shrimpton, 2015. Alle regte voorbehou. Deur: Helen at www.crystalsandcrochet.com US terme word deurgaans gebruik. Deel 11 Afkortings st, sts Steek, Steke hlb Halwe Langbeen vslalleen Voorste
Laerskool Olifansvallei LSO Kwartaal 1 - ASSESSERINGSPROGRAM
Laerskool Olifansvallei LSO Kwartaal 1 - ASSESSERINGSPROGRAM Privaatsak X2, Citrusdal, 7340 E-pos: citrushs@mweb.co.za Tel: (022) 921 2100 Faks: (022) 921 3931 Liewe Ouer of Voog Sien asseblief onderaan
MENLYN. Week in oorsig Aandeel van die week DB Tracker USA (DBXUS) 17 Januarie 2014
PSG Menlyn Building B Ground Level; 261 Lois Avenue, Newlands, Pretoria Tel: +27 (12) 368 1778 Fax: +27 (12) 368 1770 MENLYN Week in oorsig Aandeel van die week DB Tracker USA (DBXUS) 17 Januarie 2014
INHOUDSOPGAWE. Inleiding... 7 DEEL EEN: SEISOENE IN ONS LEWE
INHOUDSOPGAWE Inleiding... 7 DEEL EEN: SEISOENE IN ONS LEWE Seisoene is belangrik vir groei... 15 Wat van die mens?... 17 Lente... 20 Somer... 23 Herfs... 28 Winter... 42 Gevolgtrekking... 68 DEEL TWEE:
SHAREMAX GESINDIKEERDE MAATSKAPPYE OPGEDATEERDE KOMMUNIKASIE
SHAREMAX GESINDIKEERDE MAATSKAPPYE OPGEDATEERDE KOMMUNIKASIE 21 Julie 2011 Bykomend tot vorige kommunikasie, is die direksies van die Sharemax gesindikeerde maatskappye ( Maatskappye ) onder direktiewe
REËLS VIR DIE BENOEMING, VERKIESING, AANWYSING EN AANSTELLING VAN RAADSLEDE
REËLS VIR DIE BENOEMING, VERKIESING, AANWYSING EN AANSTELLING VAN RAADSLEDE Verwysingsnommer Verantwoordelike uitvoerende bestuurder Eienaar van beleid Verantwoordelike afdeling Status Goedgekeur deur
Spraakoudiometrie in Suid-Afrika: Ideale Kriteria teenoor Kliniese Praktyk
Spraakoudiometrie in Suid-Afrika: Ideale Kriteria teenoor Kliniese Praktyk Rozelle Roets Voorgelê ter gedeeltelike vervulling van die vereistes vir die graad M.Kommunikasiepatologie in die Fakulteit Geesteswetenskappe,
DIE OPLEIDING VAN BEDRYFSIELKUNDIGES AAN DIE UNIVERSITEIT VAN FORT HARE W. BOTHA DEPARTEMENT BEDRYFSIELKUNDE UNIVERSITEIT VAN FORT HARE
DIE OPLEIDING VAN BEDRYFSIELKUNDIGES AAN DIE UNIVERSITEIT VAN FORT HARE W. BOTHA DEPARTEMENT BEDRYFSIELKUNDE UNIVERSITEIT VAN FORT HARE Die Departement Bedryfsielkunde aan die Universiteit van Fort Hare
MODULE 2 ALLE RISIKO S. Toepaslike Eenheidstandaarde
MODULE ALLE RISIKO S Toepaslike Eenheidstandaarde 10011 Apply knowledge of personal all risk insurance 10118 Underwrite a standard risk in short term personal insurance 1011 Apply technical knowledge and
Departement Bos- en Houtkunde. Akademiese programme vir Magisterprogramme
Departement Bos- en Houtkunde Akademiese programme vir 2018 Magisterprogramme Navrae: Kontakbesonderhede: Departementshoof Departement Bos- en Houtkunde Universiteit van Stellenbosch Privaatsak X1 Matieland
IN DIE ARBEIDSHOF VAN SUID AFRIKA (GEHOU TE KAAPSTAD)
SAAKNOMMER: C 185/99 IN DIE ARBEIDSHOF VAN SUID AFRIKA (GEHOU TE KAAPSTAD) In die saak tussen: IMATU APPLIKANT EN KOMMISSIE VIR VERSOENING, BEMIDDELING EN ARBITRASIE RESPONDENTE U I T S P R A A K BASSON,
HOOFSTUK 4 NAVORSINGSONTWERP EN NAVORSINGSVERLOOP 4.1 INLEIDING
HOOFSTUK 4 NAVORSINGSONTWERP EN NAVORSINGSVERLOOP 4.1 INLEIDING In hierdie hoofstuk sal die navorsingsontwerp en navorsingsverloop in meer besonderhede bespreek word. Elke individu het n paradigma, n sekere
Social Work/Maatskaplike Werk Vol 52 No 2; Issue 8
Social Work/Maatskaplike Werk Vol 52 No 2; Issue 8 http://socialwork.journals.ac.za/pub doi:http://dx.doi.org/10.15270/52-2-505 PRAKTYKOPLEIERS SE PERSEPSIES VAN MAATSKAPLIKEWERK-PRAKTYKOPLEIDING... Nadia
Kritieke elemente in die opleiding van onderwysers in Opvoeding vir Vrede binne die konteks van uitkomsgebaseerde onderwys
South African Journal of Education Copyright 2002 EASA Vol 22(3) 162 169 Kritieke elemente in die opleiding van onderwysers in Opvoeding vir Vrede binne die konteks van uitkomsgebaseerde onderwys A.E.
Rut: n Liefdes Verhaal
Bybel vir Kinders bied aan Rut: n Liefdes Verhaal Geskryf deur: Edward Hughes Ge-illustreer: Janie Forest Aangepas deur: Lyn Doerksen Vertaal deur: Yvonne Kriel Vervaardig deur: Bible for Children www.m1914.org
FASILITERING VAN LEER IN KOMMUNIKATIEWE T 2 -AFRIKAANST AALONDERRIG
FASILITERING VAN LEER IN KOMMUNIKATIEWE T 2 -AFRIKAANST AALONDERRIG deur KAMLA MOONSAMY DILRAJH voorgele ter vervulling van die vereistes vir die graad MAGISTER ARTIUM in die vak AFRIKAANS aan die UNIVERSITEIT
DIE OPVOEDER AS LEERMEDIATOR EN DIE HAALBAARHEID VAN DIE NODIGE KOMPETENSIES SOOS OMSKRYF IN DIE NORME EN STANDAARDE VIR OPVOEDERS
i DIE OPVOEDER AS LEERMEDIATOR EN DIE HAALBAARHEID VAN DIE NODIGE KOMPETENSIES SOOS OMSKRYF IN DIE NORME EN STANDAARDE VIR OPVOEDERS FRED FROLICKS Tesis ingelewer ter gedeeltelike voldoening aan die vereistes
DIE FUNKSIONELE BEMAGTIGING VAN DIE OPVOEDER VAN VOLWASSENES IN DIE WES-KAAP
DIE FUNKSIONELE BEMAGTIGING VAN DIE OPVOEDER VAN VOLWASSENES IN DIE WES-KAAP deur EDWARD HENRY JANSEN B.A. B.ED. Tesis ingelewer ter gedeeltelike voldoening aan die vereistes vir die graad van MAGISTER
n Ondersoek na die rol van erkenning van deugde van leerders in die vestiging van n demokratiese, multikulturele
n Ondersoek na die rol van erkenning van deugde van leerders in die vestiging van n demokratiese, multikulturele samelewing Mariana van Zyl Tesis ingelewer ter gedeeltelike voldoening aan die vereistes
DEURLOPENDE FORMATIEWE ASSESSERING IN SKRIFTELIKE STELWERK IN GRAAD 5: N AKSIENAVORSINGSPROJEK
DEURLOPENDE FORMATIEWE ASSESSERING IN SKRIFTELIKE STELWERK IN GRAAD 5: N AKSIENAVORSINGSPROJEK MINI-TESIS TER GEDEELTELIKE VERVULLING VAN DIE VEREISTES VIR DIE GRAAD MAGISTER EDUCATIONIS IN DIE FAKULTEIT
Departement Christen Spiritualiteit, Kerkgeskiedenis en Sendingwetenskap, Universiteit van Suid-Afrika (Unisa), Pretoria
646 n Skoolgebaseerde sosiaal-emosionele program as strategie teen misdaad en geweld (2) 1 A school-based socio-emotional programme as strategy against crime and violence (2) Petro van der Merwe Departement
BenguFarm Bestelvorm Advanced Livestock Management Software Voorletters & Van of Besigheidsnaam: Posadres: Poskode: BTW no: Taalkeuse: BenguFarm Kliënt Nommer (indien bestaande BenguFarm kliënt): BPU Stamboek
33 J.N. Visser. daar was onderbrekings gewees, wat hy tee gedrink het, en
2010 33 J.N. Visser. daar was onderbrekings gewees, wat hy tee gedrink het, en waar hy geset het en koeldrank gedrink het, en gerook het. Ek sien. GEEN VERDERE VRAE DEUR PROF SMITH ADV HAASBRCEK ROEP:
C"k)o.-,t/1'l I /4-/ 1Cf17
DIE GESINDHEID VAN ONDERWYSERS IN GEWONE SKOLE TEENOOR LEERDERS MET SPESIALE ONDERWYSBEHOEFTES deur DA IEL WESSELS voorgele ter v rvulling van die vereistes vir die graad MAGISTER EDUCATIONIS in die vak
Provincial Gazette Provinsiale Koerant
The Province of Gauteng UNITY IN DIVERSITY Die Provinsie Van Gauteng Provincial Gazette Provinsiale Koerant EXTRAORDINARY BUITENGEWOON Selling price Verkoopprys: R2.50 Other countries Buitelands: R3.25
Regsrekeningkunde-opleiding van prokureurs in Suid-Afrika: Enkele empiriese bevindings
2001 Tydskrif vir Regswetenskap 26(2): 52-66 Kronieke / Chronicles Regsrekeningkunde-opleiding van prokureurs in Suid-Afrika: Enkele empiriese bevindings 1. Inleiding en probleemstelling Die vierjarige
In Groenewald v Van der Merwe (1) (1917 AD ), Innes CJ described delivery with the long hand as follows:
ANSWERS ANTWOORDE: STUDY UNIT / STUDIE EENHEID 5 Question 4 pg 136 / Vraag 4 bl 137 S can only succeed with the rei vindicatio if he can prove that X and Y in fact transferred ownership to him by means
GRAAD 11 NOVEMBER 2013 INLIGTINGSTEGNOLOGIE V1
NASIONALE SENIOR SERTIFIKAAT GRAAD 11 NOVEMBER 2013 INLIGTINGSTEGNOLOGIE V1 PUNTE: 150 TYD: 3 uur Hierdie vraestel bestaan uit 9 bladsye. 2 INLIGTINGSTEGNOLOGIE V1 (NOVEMBER 2013) INSTRUKSIES EN INLIGTING
-1- HOOFSTUK 1 INLEIDENDE ORIËNTERING
-1- HOOFSTUK 1 INLEIDENDE ORIËNTERING To create a classroom where all learners will thrive is a challenging task, but there is an island of opportunity in the sea of every difficulty. (Kruger & Adams,
HOOFSTUK3 DIE PROSES VAN AMALGAMERING VAN SKOLE EN DIE BESTUUR DAARVAN
HOOFSTUK3 DIE PROSES VAN AMALGAMERING VAN SKOLE EN DIE BESTUUR DAARVAN 3.1 INLEIDING By die besluitnemingsfunksie wat binne skoolverband plaasvind, besit die skoolhoofde die meeste gesag (Jacobson, 1987:54).
DIE BENUTTING VAN ONDERRIGTEGNIEKE IN MAATSKAPLIKEWERKSUPERVISIE AAN VOORGRAADSE STUDENTE
DIE BENUTTING VAN ONDERRIGTEGNIEKE IN MAATSKAPLIKEWERKSUPERVISIE AAN VOORGRAADSE STUDENTE GRANDA D.J. FELL DIE BENUTTING VAN ONDERRIGTEGNIEKE IN MAATSKAPLIKEWERKSUPERVISIE AAN VOORGRAADSE STUDENTE deur
HOOFSTUK ALGEMENE INLEIDING EN UITEENSETTING VAN DIE STUDIE INLEIDING MOTIVERING VIR KEUSE VAN ONDERWERP...8
HOOFSTUK 1...7 ALGEMENE INLEIDING EN UITEENSETTING VAN DIE STUDIE...7 1.1 INLEIDING...7 1.2 MOTIVERING VIR KEUSE VAN ONDERWERP...8 1.3 FORMULERING VAN DIE NAVORSINGSPROBLEEM...9 1.4 DOEL VAN DIE STUDIE...10
DIE ONTWIKKELING VAN ALTERN A TIEWE KONSTRUIKSIES IN 'N TERAPEUTIESE GESPREK: 'N GEVALLESTUDIE. deur ALETTA MARIA VOGES
DIE ONTWIKKELING VAN ALTERN A TIEWE KONSTRUIKSIES IN 'N TERAPEUTIESE GESPREK: 'N GEVALLESTUDIE deur ALETTA MARIA VOGES voorgele ter gedeeltelike vervuuing van die vereistes vir die graad MAGISTER ARTIDM
P o s b u s 2 2, P O R T E R V I L L E, 6 8 1 0 T E L : 0 2 2 9 3 1 2 1 7 4 F A K S : 0 2 2 9 3 1 3 3 2 1 E P O S : s e k r e t a r e s s e @ p o r t e r h s. c o. z a HOëRSKOOL PORTERVILLE TROTS RESPEK
Narratief en perspektief in Sleuteloog. deur Hella Haasse
Narratief en perspektief in Sleuteloog deur Hella Haasse Lana Bakkes Tesis ingelewer ter gedeeltelike voldoening aan die vereistes vir die graad van Magister in die Lettere en Wysbegeerte aan die Universiteit
Die ontwikkeling van kritiese denke deur die gebruik van drama as onderrigmetode binne die vak Lewensoriëntering. deur Amori Stols
Die ontwikkeling van kritiese denke deur die gebruik van drama as onderrigmetode binne die vak Lewensoriëntering deur Amori Stols Tesis ingelewer ter voldoening aan die vereistes vir die graad MA in Drama-
DIE IMPAK VAN ONDERWYSERS SE IDENTITEITSBASIS OP HUL ONTVANG EN IMPLEMENTERING VAN KURRIKULUM 2005 IN SEKERE VERAFGELEë SKOLE VAN DIE WES-KAAP deur CLARENCE VERNON VISAGIE Voltooi ter vervulling van n
OOP, GEMENGDE EN BETROKKE LEER AAN DIE UNIVERSITEIT VAN DIE VRYSTAAT
OOP, GEMENGDE EN BETROKKE LEER AAN DIE UNIVERSITEIT VAN DIE VRYSTAAT INHOUDSOPGAWE 1. INLEIDING 2 2. OOP LEER 2 2.1 Oop leer in n Suid-Afrikaanse konteks 3 2.2 Soorte leer wat onder oop leer tuishoort
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA (TRAKSVAALSE PROVINSIALE AFDELING)
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA (TRAKSVAALSE PROVINSIALE AFDELING) SAAKNOMMER: CC ^S2/S5 DELMAS 1987-06-18 DIE STAAT teen: PATRICK MABUYA BALEKA EN T 21 AXDER VOOR: SY EDELE REGTER VAN DIJKHORST ASSESSOR
Kolossense. die nuwe ou volkome onvolmaakte jy. leiersgids vir. inspirasie. Edi Bajema
inspirasie leiersgids vir Kolossense die nuwe ou volkome onvolmaakte jy Edi Bajema Oorspronklik uitgegee deur Faith Alive Christian Resources. Kopiereg 2010 Faith Alive Christian Resources. Kalamazolaan
Die gebruik van letterkunde vir die onderrig en leer van Afrikaans as addisionele taal op skool binne 'n taakgebaseerde benadering
Die gebruik van letterkunde vir die onderrig en leer van Afrikaans as addisionele taal op skool binne 'n taakgebaseerde benadering Annelaura Rothmann Tesis ingelewer ter voldoening aan die vereistes vir
DIE BESTUUR VAN DIE GEïNTEGREERDE GEHALTEBESTUURSTELSEL
DIE BESTUUR VAN DIE GEïNTEGREERDE GEHALTEBESTUURSTELSEL SKRIPSIE INGEHANDIG TER GEDEELTELIKE VERVULLING VAN DIE VEREISTE VAN DIE GRAAD MAGISTER EDUCATIONIS IN DIE FAKULTEIT VAN DIE OPVOEDKUNDE AAN DIE
SAOU. Posbus Hadisonpark 8306 E-pos: Faks Augustus 2015 No: 20 van 2015
SAOU Noord-Kaap Northern Cape Posbus 110156 Hadisonpark 8306 E-pos: saounk@saou.co.za 053 832 2727 Faks 053 832 2460 28 Augustus 2015 No: 20 van 2015 AFSTERWE VAN LUR, ME. GRIZELDA CJIEKELLA-LECHOLO Dit
Be gees terde werknemers as boublok vir n gesonde samelewing Spirited employees as building block for a healthy society
Navorsings- en oorsigartikels / Research and review articles (1): Voorwaardes vir n gesonde samelewing (gemeenskap) 525 Be gees terde werknemers as boublok vir n gesonde samelewing Spirited employees as
Uit Moerdijk se pen Man en Media
MOERDIJK DIE MENS Agtergrond en familie geskiedenis Tweede Anglo Boere-oorlog Studiejare VROë LOOPBAAN Robertsons Deep Myn Johannesburg jare Kerkgeboue vir Suidafrika (1919) KERKGEBOUE VIR SUIDAFRIKA dit
GRAAD 12-PUNTE AS VOORSPELLER VAN SUKSES IN WISKUNDE BY N UNIVERSITEIT VAN TEGNOLOGIE
GRAAD 12-PUNTE AS VOORSPELLER VAN SUKSES IN WISKUNDE BY N UNIVERSITEIT VAN TEGNOLOGIE ID MULDER BSc Hons (Wiskunde), BEd Studentenommer: 10996699 Verhandeling voorgelê vir die graad MAGISTER EDUCATIONIS
Bestuur van Verandering. Hoofstuk2 HOOFSTUK2 BESTUUR VAN VERANDERING 2.1 INLEIDING
2 HOOFSTUK2 BESTUUR VAN VERANDERING 2.1 INLEIDING Sedert die middel negentigerjare word die skoolhoof met toenemende verandering op verskeie gebiede gekonfronteer. Onverwagte veranderinge in onder meer
HOOFSTUK 5 DIE BELANG VAN GESKIEDENIS 5.1 PROBLEEMSTELLING Subprobleem 4
HOOFSTUK 5 DIE BELANG VAN GESKIEDENIS 5.1 PROBLEEMSTELLING 5.1.1 Subprobleem 4 Die vierde subprobleem is om die teone en metodiek van Geskiedenis te ondersoek wat aanleiding tot 'n kursusinhoud gee. 5.1.2
Anna Hugo. LitNet Akademies, Jaargang 12, Nommer 3, Desember 2015 ISSN
Wanneer jou kantoorgebou herbou word terwyl jy werk: n Studie oor die invloed van epistemologiese, politieke en nasionale veranderinge op onderwysersopleiding in afstandsonderrig Anna Hugo Anna Hugo, Departement
HOOFSTUK 4 Bestuursmodelle, met spesifieke verwysing na die bedryf- en besigheidsaspekte van oop afstandsleer
HOOFSTUK 4 Bestuursmodelle, met spesifieke verwysing na die bedryf- en besigheidsaspekte van oop afstandsleer 4.1 Inleiding Die doel met hierdie hoofstuk is om vanuit die literatuur die aard van bestuursmodelle
279 7.1 Inleiding HOOFSTUK 7 NAVORSINGSMETODOLOGIE Die ontwikkeling van ŒPRGHOYLUSULYDDWSUDNW\NEHVWXXULQPDDWVNDSOLNHZHUNLVŒRPYDWWHQGHWDDN soos uit die voorafgaande hoofstukke blyk. Ten spyte van die feit
Die rol van omgewingsopvoedingsaktiwiteite in die uitklaring van omgewingswaardes by graad 6 leerders
Die rol van omgewingsopvoedingsaktiwiteite in die uitklaring van omgewingswaardes by graad 6 leerders Hendrina Maria Beytell BEd(Hons) Verhandeling voorgelê vir die graad Magister Educationis aan die Noordwes-Universiteit
3024. hulle praat van n persoon wat so onlangs heengegaan het, meer klem te le op die goeie nie? -- Dit is inderdaad so
3024. --- Ek sou aanvaar dat dit n invloed het Edelagbare. Is daar nie *11 menslike geneigdheid by mense om wanneer hulle praat van n persoon wat so onlangs heengegaan het, meer klem te le op die goeie
KANTOOR VAN DIE MUNISIPALE BESTUURDER BERGRIVIER MUNISIPALITEIT POSBUS 60 PIKETBERG 7320
KANTOOR VAN DIE MUNISIPALE BESTUURDER BERGRIVIER MUNISIPALITEIT POSBUS 60 7320 20 OKTOBER 2015 OM 11:00 IN DIE RAADSAAL, MUNISIPALE KANTORE, KERKSTRAAT, TEENWOORDIG RAADSLEDE Rdh J Raats [DA] Speaker Rdl
PROVINCIAL GAZETTE EXTRAORDINARY, 23 APRIL LOCAL AUTHORITY NOTICE PLAASLIKE BESTUURSKENNISGEWING LOCAL AUTHORITY NOTICE 106 GREATER TZANEE
2 1354 PROVINCIAL GAZETTE EXTRAORDINARY, 23 APRIL 2007 CONTENTS INHOUD Page Gazette LOCAL AUTHORITY NonCE PLAASLIKE BESTUURSKENNISGEWING 106 Town-planning and Townships Ordinance (15/1986): Greater Tzaneen
HOOFSTUK 2. 'n Struktuuranalise van die skool word getnaak aan die hand van die
HOOFSTUK 2 2. FUNDERING VAN DIE SKOOL AS ORGANISASIE 2. 1. IN LEIDING In hierdie hoofstuk word aangetoon dat die skool 'n organisasie is. Alhoewel die invalshoek dus die organisasiewees van die skool is,
Die uitlewing van talente en sterkpunte as manifestasie van onderwyserveerkragtigheid. deur. Alma Schoeman
Die uitlewing van talente en sterkpunte as manifestasie van onderwyserveerkragtigheid deur Alma Schoeman Indiening met die doel om te voldoen aan die vereistes vir die graad Magister Educationis in Kurrikulum
Direkte en indirekte rede *
OpenStax-CNX module: m24032 1 Direkte en indirekte rede * Siyavula Uploaders This work is produced by OpenStax-CNX and licensed under the Creative Commons Attribution License 3.0 1 AFRIKAANS HUISTAAL 2
BEKENDMAKING VAN MIVNIGS-STATUS: 'N GEVALLESTUDIE
BEKENDMAKING VAN MIVNIGS-STATUS: 'N GEVALLESTUDIE deur PAUL1 RICHARDS BA (MW) (PU vir CHO) Manuskrip voorgele ter gedeeltelike nakoming van die vereistes vir die graad MAGISTER ARTIUM (MAATSKAPLIKE WERK)
EXTRAORDINARY BUITENGEWOON PROVINCIAL GAZETTE PROVINSIALE KOERANT
North West Noordwes EXTRAORDINARY BUITENGEWOON PROVINCIAL GAZETTE PROVINSIALE KOERANT Vol. 258 MAHIKENG, 21 AUGUST 2015 AUGUSTUS No. 7522 We oil Irawm he power to pment kiidc Prevention is the cure AIDS
Die bydrae van n haalbare gasvryheids- en ontmoetingsetiek in die etiese versorging van gesondheidsorgwerkers
Stellenbosch Theological Journal 2015, Vol 1, No 1, 217 233 DOI: http://dx.doi.org/10.17570/stj.2015.v1n1.a11 Online ISSN 2413-9467 Print ISSN 2413-9459 2015 Pieter de Waal Neethling Trust Die bydrae van
Mandala Madness Deel 2
Mandala Madness Deel 2 Hierdie week gaan julle almal verander word in mooi sterretjies, so laat jou kreatiwiteit glinster en blink. Moenie vergeet om jou werk met ons te deel nie, sommer op facebook waar
ENVIRONMENTAL IMPACT ASSESSMENT (EIA): 12/12/20/944 ESKOM: PROPOSED NUCLEAR POWER STATION AND ASSOCIATED INFRASTRUCTURE
150mm x 200mm ENVIRONMENTAL IMPACT ASSESSMENT (EIA): 12/12/20/944 ESKOM: PROPOSED NUCLEAR POWER STATION AND ASSOCIATED INFRASTRUCTURE AVAILABILITY OF DRAFT ENVIRONMENTAL IMPACT REPORT AND ASSOCIATED SPECIALIST
Die verbetering van onderrig en leer met behulp van die Grootgroepstrategie in die opleiding van Grondslagfase-onderwysers
Die verbetering van onderrig en leer met behulp van die Grootgroepstrategie in die opleiding van Grondslagfase-onderwysers Wikus Geyer (LP), Aninda Venter & Ona Janse van Rensburg Fakulteit Opvoedingswetenskappe,
Prof Kobus Mentz Noordwes-Universiteit (Potchefstroomkampus)
Die bevordering van adjunkhoofde: Is indiensopleiding nodig? SAOU Hoofdesimposium 2012 Prof Kobus Mentz Noordwes-Universiteit (Potchefstroomkampus) Agtergrond In SA geen formele voorbereiding vir die hoofskap
HOOFSTUK 5 EMPIRIESE BEVINDINGE. So ver terug as 1984 is epilepsie deur die Wêreld- gesondheidsorganisasie
HOOFSTUK 5 EMPIRIESE BEVINDINGE 1. INLEIDING So ver terug as 1984 is epilepsie deur die Wêreld- gesondheidsorganisasie verklaar as n verskynsel wat kan manifesteer in n verskeidenheid aanvalle, wat grootliks
MENLYN. Week in oorsig Aandeel van die week Aspen Holdings. 9 Mei 2014
PSG Menlyn Building B Ground Level; 261 Lois Avenue, Newlands, Pretoria Tel: +27 (12) 368 1778 Fax: +27 (12) 368 1770 MENLYN Week in oorsig Aandeel van die week Aspen Holdings 9 Mei 2014 Disclaimer: The
Die taal- en leesbevoegdheid van graad drie leerlinge in taal-diverse skole
Die taal- en leesbevoegdheid van graad drie leerlinge in taal-diverse skole deur Magdalena Christina Venter Proefskrif voorgere ter vervulling van die vereistes van die graad DOCTOR PHILOSOPHIAE in ONDERWYSLINGUISTIEK
Nienakoming van die voorgeskrewe prosedures na indiening van n direksiebesluit om met ondernemingsredding te begin: Is
Nienakoming van die voorgeskrewe prosedures na indiening van n direksiebesluit om met ondernemingsredding te begin: Is Panamo Properties (Pty) Ltd v Nel die (regte) antwoord? Anneli Loubser Anneli Loubser,
n Narratiewe alternatief op die konsep van afhanklikheidsidentiteit: n Pastorale perspektief THEUNIS CHRISTIAAN ACKERMANN PHILOSOPHIAE DOCTOR (PhD)
n Narratiewe alternatief op die konsep van afhanklikheidsidentiteit: n Pastorale perspektief deur THEUNIS CHRISTIAAN ACKERMANN vir die graad PHILOSOPHIAE DOCTOR (PhD) DEPARTEMENT PRAKTIESE TEOLOGIE (Pastorale
MENSLlKE HULPBRONBESTUUR BINNE DIE VERANDERDE SUID AFRIKAANSE PLAASLlKE OWERHEIDSBESTEL. deur. Hugo Brand
MENSLlKE HULPBRONBESTUUR BINNE DIE VERANDERDE SUID AFRIKAANSE PLAASLlKE OWERHEIDSBESTEL deur Hugo Brand Voorgele ter vervulling van die vereistes vir die graad Doctor Technologiae in die dissipline Menslike
SIZA takes the sting out of auditing
SIZA takes the sting out of auditing INTRO: The fruit industry s ethical trade programme, the Sustainability Initiative of South Africa (SIZA), not only allows fruit growers to remedy weaknesses in their
DIE INVLOED VAN TAALVAARDIGHEID OP DIE MEETKUNDEDENKEVAN GRAAD 8 EN 9 LEERDERS
DIE INVLOED VAN TAALVAARDIGHEID OP DIE MEETKUNDEDENKEVAN GRAAD 8 EN 9 LEERDERS ANNALIE ROUX SSc. Hons, H.O.D. StrlPsi,e voorgele ter gedeeltelike nakorning van die vereistes vir die graad "'~' ~. MAGISTER
"FASCINATION WOOD" Welcome to the 8 th WOOD CONFERENCE PROGRAM. holzbau. Thursday, 15 th February 2018 at CTICC, Cape Town
www.woodconference.co.za holzbau Thursday, 15 th February 2018 at CTICC, Cape Town Welcome to the 8 th WOOD CONFERENCE WOOD Conference the knowledge platform for architects, engineers, quantity surveyors
1. FUNKSIES EN STRUKTUUR VAN DIE KANTOOR VAN DIE PENSIOENFONDSBEREGTER
1. FUNKSIES EN STRUKTUUR VAN DIE KANTOOR VAN DIE PENSIOENFONDSBEREGTER Die Kantoor van die Beregter vir Pensioenfondse is gestig met ingang vanaf 1 Januarie 1998 om ondersoek in te stel na en besluite
Die invloed van meerdere avontuur-gerigte ervaringsleerprogramme (AEL) op die retensie van indiwiduele gedragsveranderings: n Gevallestudie
Die invloed van meerdere avontuur-gerigte ervaringsleerprogramme (AEL) op die retensie van indiwiduele gedragsveranderings: n Gevallestudie Mnr. IS Coetzer 9806773-8 M.A. (Menslike Bewegingskunde) Januarie
KURRIKULUMDIFFERENSIASIE IN DIE VAK WISKUNDE GRAAD R VIR LEERDERS MET ERGE INTELLEKTUELE GESTREMDHEID IN INKLUSIEWE WES-KAAPSE SPESIALE SKOLE
KURRIKULUMDIFFERENSIASIE IN DIE VAK WISKUNDE GRAAD R VIR LEERDERS MET ERGE INTELLEKTUELE GESTREMDHEID IN INKLUSIEWE WES-KAAPSE SPESIALE SKOLE ZELDA BOTHA KURRIKULUMDIFFERENSIASIE IN DIE VAK WISKUNDE GRAAD
Professionele sosialisering in n privaathospitaal: n verpleegkundige perspektief N TALJAARD
Professionele sosialisering in n privaathospitaal: n verpleegkundige perspektief N TALJAARD 22395598 Verhandeling voorgelê vir die Magister in Gesondheidswetenskaponderwys aan die Potchefstroomkampus van
LIDMAATSKAP AANSOEK MEMBERSHIP APPLICATION
Member Number Reg. 2103/02 LIDMAATSKAP AANSOEK MEMBERSHIP APPLICATION 1. Ons is 'n geregistreerde Brandbeskermingsvereniging (BBV) vir die Groter Overberg-streek (Overberg Distriksmunisipaliteit area).
Die invloed van diversiteit op die funksionering van skoolbeheerliggame in die Laingsburg Onderwysstreek
Die invloed van diversiteit op die funksionering van skoolbeheerliggame in die Laingsburg Onderwysstreek Colin Raymond Pedro 21019843 Verhandeling voorgele vir die graad MEd in Onderwysbestuur aan die
BENUTTING VAN SANDSPEL IN DIE EKSPLORERING VAN DIE LEEFWÊRELD VAN ADOLESSENTE VOLGENS DIE GESTALTBENADERING IN MAATSKAPLIKE WERK
BENUTTING VAN SANDSPEL IN DIE EKSPLORERING VAN DIE LEEFWÊRELD VAN ADOLESSENTE VOLGENS DIE GESTALTBENADERING IN MAATSKAPLIKE WERK Deur MARTHA FRANCINA ROTTIER November 2008 Benutting van Sandspel in die
ALPHA PHARM APTEEKPERSONEEL KLINIESE ONDERRIG HANDLEIDING
ALPHA PHARM APTEEKPERSONEEL KLINIESE ONDERRIG HANDLEIDING Inhoud Bladsy 1. Inleiding 2 2. Waarom kliniese onderrig? 2 3. Waarom afstandsonderrig? 2 4. Hoe dit werk 2 4.1 Doelstellings 2 4.2 Hoe die proses
DIE MULTIMODALE ONDERRIGTEKS GERIG OP 'N MULTIKULTURELE, TERSIARE STUDENTEGROEP
DIE MULTIMODALE ONDERRIGTEKS GERIG OP 'N MULTIKULTURELE, TERSIARE STUDENTEGROEP DEUR FREDERIKA MARIA WEISS VERHANDELING voorgele ter vervulling van die graad MAGISTER ARTIUM in TOEGEPASTE LINGUISTIEK in
BYLAAG A LYS VAN SUID-AFRIKAANSE PRIVAATSKOLE WAT DIE CAMBRIDGE KURRIKULUM VOLG CIE CENTRES IN SOUTH AFRICA
BYLAAG A LYS VAN SUID-AFRIKAANSE PRIVAATSKOLE WAT DIE CAMBRIDGE KURRIKULUM VOLG CIE CENTRES IN SOUTH AFRICA 268. 1 Hills Road, Cambridge, CB1 2EU, United Kingdom Tel: +44 1223 553554 Fax: +44 1223 553558
N ONDERSOEK NA DIE IMPLEMENTERING VAN LEERDERONDERSTEUNING IN LANDELIKE LAERSKOLE
N ONDERSOEK NA DIE IMPLEMENTERING VAN LEERDERONDERSTEUNING IN LANDELIKE LAERSKOLE J. E. CLOETE Verhandeling voorgelê ter voldoening aan die vereistes vir die MED- GRAAD in LEERDERONDERSTEUNING aan die
HOOFSTUK 5: BEVINDINGS EN BESPREKING
HOOFSTUK 5: BEVINDINGS EN BESPREKING 5. 1 INLEIDING In hierdie hoofstuk word die toepassing bespreek van die Ericksoniaanse benadering tot sandspelterapie vir deelnemers wat depressie as ontwikkelingsteurnis
DIE BYDRAE VAN PSIGODINAMIESE GROEPINTERVENSIES TOT ORGANISASIE- ONTWIKKELING. deur DIEDERIK JOACHIM GELDENHUYS. voorgelê luidens die vereistes
DIE BYDRAE VAN PSIGODINAMIESE GROEPINTERVENSIES TOT ORGANISASIE- ONTWIKKELING deur DIEDERIK JOACHIM GELDENHUYS voorgelê luidens die vereistes vir die graad DOCTOR ADMINISTRATIONIS in die vak BEDRYF- EN
THE INFLUENCE OF THE SOUTH AFRICAN SCHOOLS ACT (1996) ON DISCIPLINE IN INTERMEDIATE SCHOOLS IN THE NAMAQUA DISTRICT OF THE NORTHERN CAPE PROVINCE
THE INFLUENCE OF THE SOUTH AFRICAN SCHOOLS ACT (1996) ON DISCIPLINE IN INTERMEDIATE SCHOOLS IN THE NAMAQUA DISTRICT OF THE NORTHERN CAPE PROVINCE by LUKAS GEORGE HOORN submitted in partial fulfilment of
ks Kettingsteek dlb Dubbelslaglangbeen vhk Voorste hekkie gs Glipsteek drieslb Drieslaglangbeen ah Agterste hekkie
Kopiereg: Helen Shrimpton, 2015. Alle regte voorbehou. Deur: Helen at www.crystalsandcrochet.com US terme word deurgaans gebruik. Deel 16 Afkortings st, sts Steek, Steke hlb Halwe Langbeen vslalleen Voorste
MEMORANDUM BEROEPSPESIFIEKE BEDELING (BSB) VIR TERAPEUTE IN DIE ONDERWYS, BERADERS EN SIELKUNDIGES WAT IN DIE OPENBARE ONDERWYS IN DIENS IS
MEMORANDUM BEROEPSPESIFIEKE BEDELING (BSB) VIR TERAPEUTE IN DIE ONDERWYS, BERADERS EN SIELKUNDIGES WAT IN DIE OPENBARE ONDERWYS IN DIENS IS 1. DOEL VAN DIE MEMORANDUM Om (a) bepaalde aspekte van n konsep
Die impak van bedingingsraadooreenkomste op kleinsakeondernemings binne die ingenieursbedryf
Die impak van bedingingsraadooreenkomste op kleinsakeondernemings binne die ingenieursbedryf deur P C Payne BA, LLB Studentenommer: 20727755 Skripsie ingedien ter gedeeltelike voldoening aan die vereistes
REKENAARTOEPASSINGSTEGNOLOGIE RIGLYNE VIR DIE PRAKTIESE ASSESSERINGSTAAK (PAT) GRAAD 12. Hierdie dokument bestaan uit 24 bladsye en twee bylaes.
a REKENAARTOEPASSINGSTEGNOLOGIE RIGLYNE VIR DIE PRAKTIESE ASSESSERINGSTAAK (PAT) GRAAD 1 01 Hierdie dokument bestaan uit 4 bladsye en twee bylaes. Rekenaartoepassingstegnologie 1 DBE/PAT 01 NSS (Riglyne
INHOUDSOPGAWE VERKLARING...5 DANKBETUIGING...6 OPSOMMING...7 SUMMARY...8 HOOFSTUK INLEIDING EN AGTERGROND VAN MY VERHAAL...9
INHOUDSOPGAWE VERKLARING...5 DANKBETUIGING...6 OPSOMMING...7 SUMMARY...8 HOOFSTUK 1...9 INLEIDING EN AGTERGROND VAN MY VERHAAL...9 1.1 INLEIDING...9 1.2 MY VERBINTENIS MET MEERVOUDIG- GESTREMDE MENSE...
2019 © estatedocbox.com Privacy Policy | Terms of Service | Feedback
To make this website work, we log user data and share it with processors. To use this website, you must agree to our Privacy Policy, including cookie policy. I agree.