af af en en nl nl nl af af af en nl af nl af nl af af nl af de nl nl en af af nl af af nl af af af nl af af nl nl af nl nl af nl af en nl en af en af af nl af af af nl af nl nl nl en vi af nl af af nl af af en nl af de af af nl af af af nl af af af af nl en af nl af af af nl de nl af af af af af af af af en en af af nl af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af
n Johannese Perspektief op die Huwelik, Geslagsrolle en Seksualiteit met die oog op n Nuwe Etiese Paradigma in n Postmoderne Konteks - PDF
Prosesse wat gevolg word om sake op te volg op distriksvlak. Processes used to follow up on cases at district level
st, sts Steek, Steke hlb Halwe Langbeen vslalleen Voorste lus rd Rondte lb Langbeen alsalleen Agterste lus
Kolossense. die nuwe ou volkome onvolmaakte jy. leiersgids vir. inspirasie. Edi Bajema
Die netto waarde van die onderneming en die rekeningkundige vergelyking *
IN DIE ARBEIDSHOF VAN SUID AFRIKA (GEHOU TE KAAPSTAD)
In Groenewald v Van der Merwe (1) (1917 AD ), Innes CJ described delivery with the long hand as follows:
Uit Moerdijk se pen Man en Media
Narratief en perspektief in Sleuteloog. deur Hella Haasse
ONS CHRISTELIKE GELOOF EN DIE WETENSKAP
INHOUDSOPGAWE. Inleiding... 7 DEEL EEN: SEISOENE IN ONS LEWE
MENLYN. Week in oorsig Aandeel van die week DB Tracker USA (DBXUS) 17 Januarie 2014
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA (TRAKSVAALSE PROVINSIALE AFDELING)
st, sts Steek, Steke hlb Halwe Langbeen vslalleen Voorste lus alleenlik
33 J.N. Visser. daar was onderbrekings gewees, wat hy tee gedrink het, en
Slaggate in ons eksegese as voorbereiding tot Skrifgebaseerde prediking 1. Prof. GDS Smit
Laerskool Olifansvallei LSO Kwartaal 1 - ASSESSERINGSPROGRAM
Be gees terde werknemers as boublok vir n gesonde samelewing Spirited employees as building block for a healthy society
HOOFSTUK 5 DIE BELANG VAN GESKIEDENIS 5.1 PROBLEEMSTELLING Subprobleem 4
Tendense in die studie van die kultuur van oraliteit: Implikasies vir die verstaan van die Matteusevangelie
ŉ Model vir die gebruik van Bybelse narratiewe in die pastoraat aan kinders tussen die ouderdom van 6 en 13 jaar
3024. hulle praat van n persoon wat so onlangs heengegaan het, meer klem te le op die goeie nie? -- Dit is inderdaad so
Provincial Gazette Provinsiale Koerant
BEKENDMAKING VAN MIVNIGS-STATUS: 'N GEVALLESTUDIE
APOCRYPHA VAN DIE KING JAMES BYBEL 1611 GEBED van AZARIAH & amp; LIED van die drie Jode. Gebed van Azariah en die lied van die drie Jode
'N HISTORIES-OPVOEDKUNDIGE ANALISE VAN IDEOLOGIEË, WAARDES EN NORME SEDERT DIE RENAISSANCE-HUMANISME
STRUKTUUR - UITLEG - BOODSKAP*
Hoofstuk 5. n Vasgeloopte verhaal. 5.1 Die konteks. n Kortsluiting in verskillende perspektiewe
REËLS VIR DIE BENOEMING, VERKIESING, AANWYSING EN AANSTELLING VAN RAADSLEDE
HOOFSTUK 5 GEVOLGTREKKINGS EN AANBEVELINGS
MODULE 2 ALLE RISIKO S. Toepaslike Eenheidstandaarde
Die subtíele aanleg en moonuikhede van die nominale styl: 'n Studie in Nuwe- Testamentiese Grieks
HOOFSTUK 4 NAVORSINGSONTWERP EN NAVORSINGSVERLOOP 4.1 INLEIDING
DIE BEOEFENING VAN n BEDRYF MET SPESIFIEKE VERWYSING NA DIE TOESTAAN VAN LENINGS DEUR HOUERMAATSKAPPYE AAN FILIALE OF GEASSOSIEERDES
GRAAD 11 NOVEMBER 2013 INLIGTINGSTEGNOLOGIE V1
Hierdie is n aansoek om die volgende regshulp:
'N ETIES-HISTORIESE BESKOUING VAN DIE ROL VAN GENL C.R. DE WET IN DIE ANGLO- BOEREOORLOG
Resensies. J Waters, David Livingstone. Trail Blazer, Inter-Varsity Press, Leicester 1996, 288pp. Prys onbekend.
SHAREMAX GESINDIKEERDE MAATSKAPPYE OPGEDATEERDE KOMMUNIKASIE
ENVIRONMENTAL IMPACT ASSESSMENT (EIA): 12/12/20/944 ESKOM: PROPOSED NUCLEAR POWER STATION AND ASSOCIATED INFRASTRUCTURE
Kritieke elemente in die opleiding van onderwysers in Opvoeding vir Vrede binne die konteks van uitkomsgebaseerde onderwys
PROVINCIAL GAZETTE EXTRAORDINARY, 23 APRIL LOCAL AUTHORITY NOTICE PLAASLIKE BESTUURSKENNISGEWING LOCAL AUTHORITY NOTICE 106 GREATER TZANEE
Kultuur en vertaling: Die domestikering van die Leefstyl-Bybel vir Vroue
Huwelik en seksualiteit in n postmoderne samelewing 1
Eerste pogings tot definiering van klimaat en kultuur vanuit die algemene organisasieteorie het nie 'n onderskeid getref tussen die begrippe
DIE ONTWIKKELING VAN ALTERN A TIEWE KONSTRUIKSIES IN 'N TERAPEUTIESE GESPREK: 'N GEVALLESTUDIE. deur ALETTA MARIA VOGES
HOOGSTE HOF VAN APPEL In die saak tussen: DIE KOMMISSARIS VAN BINNELANDSE INKOMSTE Appellant en W J VAN DER HEEVER Respondent Coram: Smalberger,
Faan: Totsiens, Dominee!, en dankie vir n besielende gesprek! Ek sal daarvan werk maak om ou Bart weer in die oggenddiens te kry!
LIDMAATSKAP AANSOEK MEMBERSHIP APPLICATION
ks Kettingsteek dlb Dubbelslaglangbeen vhk Voorste hekkie gs Glipsteek drieslb Drieslaglangbeen ah Agterste hekkie
N ONDERSOEK NA DIE GEBRUIK VAN GESELEKTEERDE INISIATIEFAKTIWITEITE IN DIVERSE JEUGGROEPE. deur CHARL YATES
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID AFRIKA IN THE HIGH COURT OF SOUTH AFRICA
Die bydrae van n haalbare gasvryheids- en ontmoetingsetiek in die etiese versorging van gesondheidsorgwerkers
Mandala Madness Deel 2
n Narratiewe alternatief op die konsep van afhanklikheidsidentiteit: n Pastorale perspektief THEUNIS CHRISTIAAN ACKERMANN PHILOSOPHIAE DOCTOR (PhD)
Grondwetlike waardes en sosio-ekonomiese regte met verwysing na die reg op sosiale sekerheid *
n Verband tussen ontwikkelinge binne filosofiese hermeneutiek en ontwikkelinge in benaderings tot Bybelinterpretasie1
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID AFRIKA (GAUTENG AFDELING, PRETORIA)
Huweliks Seremonies Vir Uitverkorenes
"FASCINATION WOOD" Welcome to the 8 th WOOD CONFERENCE PROGRAM. holzbau. Thursday, 15 th February 2018 at CTICC, Cape Town
n Ondersoek na die rol van erkenning van deugde van leerders in die vestiging van n demokratiese, multikulturele
Die Laaste Oordeel 1 50 (Sien ook die Voortsetting in ) Emanuel Swedenborg Arcana Coelestia Geheime van die hemele
Direkte en indirekte rede *
Doodloopstrate van die geloof
Vroue en die sosio-kulturele narratief
Eerste Respondent DIE RING VAN ROODEPOORT, Tweede Respondent DIE NEDERDUITSE GEREFORMEERDE KERK
HOOFSTUK 2. 'n Struktuuranalise van die skool word getnaak aan die hand van die
DIE OPVOEDER AS LEERMEDIATOR EN DIE HAALBAARHEID VAN DIE NODIGE KOMPETENSIES SOOS OMSKRYF IN DIE NORME EN STANDAARDE VIR OPVOEDERS
WELHEIDSBEDIENING DEUR AGS-PASTORE IN N STEDELIKE KONTEKS: N VERKENNENDE KWALITATIEWE ONDERSOEK
Nienakoming van die voorgeskrewe prosedures na indiening van n direksiebesluit om met ondernemingsredding te begin: Is
2016 SACAI-WINTERSKOOL GESKIEDENIS NOTAS
Die verhaal as mitiese vraagstelling: die verhaalkuns van Henriette Grové
IN DIE NOORD GAUTENG HOë HOF, PRETORIA (REPUBLIEK VAN SUID-AFRIKA) REINETTE DEE SOUSA JARDIM...Eerste Applikant
AGTERGROND, PERSOONLIKHEID EN EKONOMIESE DENKE.
Filippense 4:10-20 as n gekwalifiseerde danksegging
SIZA takes the sting out of auditing
HOOFSTUK ALGEMENE INLEIDING EN UITEENSETTING VAN DIE STUDIE INLEIDING MOTIVERING VIR KEUSE VAN ONDERWERP...8
MODULE 4 Outeursreg EENHEID 1
Die impak van bedingingsraadooreenkomste op kleinsakeondernemings binne die ingenieursbedryf
BOEKRESENSIES. W Vosloo, Mééras net 'n stone, NG Kerkboekhandel, Transvaal, Pretoria 1986, 270 pp. Prys R29,50.
Die verantwoordelikheids-etiek van Max Weber: n Toepaslike etiek vir ons tyd? 1
Fotografie in Fees van die ongenooides van P.G. du Plessis
DIE BYBEL STEEDS IN DISKUSSIE: N DEKADE LATER
INHOUDSOPGAWE VERKLARING...5 DANKBETUIGING...6 OPSOMMING...7 SUMMARY...8 HOOFSTUK INLEIDING EN AGTERGROND VAN MY VERHAAL...9
'n KRITIESE ONDERSOEK NA DIE
Wêreld van Môre Want die aarde sal vol word met die kennis van die heerlikheid van die Here soos die waters die seebodem oordek.
Die belydenisuitspraak Kolossense 1: 13-20: Eenheid, struktuur en funksie
1. BEGRIPSOMSKRYWINGS EN ORIENTASIE
Die vertaling van The No.1 Ladies Detective Agency van Alexander McCall Smith: strategieë en besluite tydens die vertaalproses.
Die morele genesing van die Suid-Afrikaanse samelewing: Die bydrae van die Afrikaanse kerke
PREDIKING IN 'N INDUSTRieLE KONTEKS IN DIE LIG VAN 'N MODERNE HOMILETIESE TEORIE. JACOBUS JOHANNES GERBER DOCTOR THEOLOGIAE PRAKTIESE TEOLOGIE
Ingehandig by die F AKULTEIT TEOLQGIE. van. G "'-b DIE UNIVERSITEIT VAN DURB:::WESmLLE. die vereistes tot die voltooiing
n Johannese Perspektief op die Huwelik, Geslagsrolle en Seksualiteit met die oog op n Nuwe Etiese Paradigma in n Postmoderne Konteks deur Elritia le Roux Voorgelê ter vervulling van die vereistes vir die graad: MA Bybel- en Godsdienskunde in die Fakulteit Geesteswetenskappe, Universiteit van Pretoria. Studieleier: Prof. P A Geyser April 2008. 1
Erkennings Graag wil ek die volgende persone van harte bedank vir hulle leiding, hulp en ondersteuning in hierdie studie: Prof. P A Geyser: My studieleier en geestelike mentor. Prof. Dirk Human vir al sy hulp, moeite, geloof en onderskraging die afgelope agt jaar. Prof. Andries van Aarde vir sy hulp met wetenskaplike afronding en sy waardevolle insette. Prof. Ernest van Eck wat n ontsaglike groot hulp was en ook n geestelike mentor geword het. Prof. Theuns Dreyer en Mnr. M Dreyer wat as my geestelike vaders optree. Dr. Eduan Naude vir al die Teologiese nadenke en vorming veral op eksistensiële vlak. Prof. Gert Steyn vir die besoek aan Turkye en blootstelling aan die NTWSA. Al my vriende en familie, vir julle besondere hulp en ondersteuning! In die besonder Pappa, Mamma, Wilna, Helét, Tinus, Petrus en Wouter. 2
Hierdie studie word in liefde en met dankbare nederigheid en die grootste waardering opgedra aan Mevrou Susan Pieterse-Pike (my Bybelkunde-onderwyseres vanaf 1998 tot 2000 aan die Afrikaanse Hoër Meisieskool). Ek sien haar wen vir man, seun en broeder, want haar naam is vrou en moeder ~ Jan F Cilliers 3
Inhoudsopgawe 1. Hoofstuk 1: Inleiding... 7. 1.1. Agtergrond... 7. 1.2. Aktualiteit en Relevansie... 7. 1.3. Algemene Vertrekpunt... 8. 1.4. Probleemstelling... 9. 1.5. Hipotese... 9. 1.6. Metodologie... 10. 1.7. Doelstelling... 16. 1.8. Hoofstukindelings... 18. Hoofstuk 2: Inleiding tot die Evangelie en briewe van Johannes 2.1. Die outeurskap van Johannes... 20. 2.2. Doel, gehoor, historiese omgewing en datum van die Vierde Evangelie... 25. 2.3. Die Universele aard van die Evangelie van Johannes... 30. Hoofstuk 3: Die Instelling van die Huwelik in die Eerste-eeuse Mediterreense samelewing... 31. 3.1. Vertaling van Johannes 2:1-12... 31. 3.2. Kommentaar... 32. 3.3. Die sosiale waardes van Eer en Skaamte... 37. 3.3.1. Inleiding... 37. 3.3.2. Eer... 40. 3.3.3. Hoe word eer toegeken of verwerf?... 42. 3.3.4. Hoe eer verwerf word... 42. 3.3.5. Hoe eer ten toon gestel en erken word... 43. 3.3.6. Kollektiewe eer... 44. 3.3.7. Skaamte... 44. 4
3.4. Algemene Inleiding tot die huwelik in die Eerste-eeuse Mediterreense Samelewing... 48. 3.4.1. Familie en Huwelik... 49. 3.4.2. Die Eerste-eeuse Mediterreense Persoonlikheid... 52. 3.4.3. n Groepgeoriënteerde / diadiese persoonlikheid... 53. 3.4.4. Die huwelik... 55. 3.4.5. Die Joodse Huwelik... 56. 3.4.6. Die Huwelikseremonie... 58. 3.4.7. Die Romeinse Huwelik... 59. 3.4.8. Die formele prosedures van die huwelik... 61. 3.4.9. Toevertrouing ( Betrothal )... 62. 3.4.10. Die gevolge van die huwelik... 64. 3.5. Hermenuetiese implikasies van die teks... 64. Hoofstuk 4: Geslagsrolle en geslagsideologieë in die Eerste-eeuse Mediterreense samelewing...72. 4.1. Vertaling van Johannes 4... 72. 4.2. Kommentaar op die teks... 74. 4.3. Die sosiale teorie van etikettering en afwysing... 81. 4.4. Die teorie van die publieke en die private sfeer... 82. 4.5. Die teorie van reinheid en onreinheid... 83. 4.6. Die plek van die vrou in die Eerste-eeuse Mediterreense samelewing... 85. 4.6.1. Inleiding... 85. 4.6.2. Joodse vroue... 88. 4.6.3. Griekse vroue... 92. 4.6.4. Romeinse vroue... 96. 4.6.4.1. Die voogdyskap van vroue... 98. 4.6.4.2. Vroue en Manus... 99. 4.7. Jesus se houding teenoor vroue... 99. 4.8. Die rol van die vrou in die vroeë Christelike kerk... 101. 5
4.9. Die geslagsideologie van die patriargie... 109. 4.10. Die greep van die patriargale geslagsideologie op die tradisionele, ortodokse Afrikaanse gemeenskap... 111. 4.11. Seksuele stereotipering... 113. 4.12. Die dubbele standaard... 115. 4.13. Hermeneutiese Implikasies... 118. Hoofstuk 5 : Egbreuk en Seksualiteit in die Antieke Mediterreense Samelewing... 125. 5.1. Vertaling van Johannes 8:1-11...125. 5.2. Kommentaar....126. 5.3. Wat Egbreuk in die Antieke Mediterreense Samelewing beteken het... 131. 5.4. Seksualiteit in die Eerste-eeuse Mediterreense konteks... 134. 5.4.1. Die liggame van mans... 136. 5.4.2. Die liggame van vroue... 137. 5.4.3. Seksuele oortredings wat deur die Romeinse Reg erken is...138. 5.4.3.1. Seksuele teistering...138. 5.4.3.2. Verkragting... 138. 5.4.3.3. Stuprum......139. 5.4.3.4. Egbreuk... 140. 5.5. Die radikaliteit van Jesus se optrede in Johannes 8:1-11... 141. 5.6. Hermeneutiese implikasies van die teks... 145. Hoofstuk 6: Voorgestelde Bevindings...... 151. Bibliografie... 174. Eksegese as Addenda 6
Agtergrond Hoofstuk 1 Inleiding In hierdie studie het ek ten doel om n moreel-etiese paradigma vir nadenke oor geslagsrolle, die huwelik en seksualiteit daar te stel wat ook relevant is vir die post-moderne konteks in Suid-Afrika. Omdat dit my eie tradisie is, gaan ek hierdie probleem binne die konteks van die tradisioneel ortodokse Afrikaanse kerkfamilie bekyk. Kritiese nadenke oor geslagsrolle, die huwelik en seksualiteit het na my mening in hierdie konteks n noodsaaklikheid geword. Hierdie studie is nie gemoeid met homoseksualiteit as sodanig nie, maar met seksualiteit in die breë en veral heteroseksualiteit. Aktualiteit en Relevansie As gevolg van die stewige greep wat die patriargale stelsel op die Afrikaner se kerkwees, kultuur en denke uitgeoefen het, het dit ook tot gevolg gehad dat baie wanpraktyke rakende seksualiteit vir jare gedy het en selfs deur die kerk gelegitimeer is. Onderdanigheid is as n deug aan vroue voorgehou en gevloglik is vroue in die kerk, maar ook deur die kerk in ander kontekste van hul menswaardigheid gestroop en wat seksualiteit betref tot objekte gereduseer. Vir baie lank het n fundamentalistiese interpretasie van die Bybel hierdie geslagsideologie gehandhaaf. Die onderdrukking van die vrou en die dominering deur die man is vandag nog in die Tradisioneel ortodokse, Afrikaanse konteks springlewendig en die Bybel word geweld aangedoen ten einde hierdie onreg as Bybelse norm te regverdig. Oor die algemeen is seksualiteit in n baie negatiewe lig beskou en vir baie lank was dit n verbode onderwerp, veral in die kerk. So merk die karakter van die dominee se vrou in die aangrypende film As it is in Heaven ook op dat die kerk van seksualiteit n sonde gemaak het en veroordelend daartéén begin preek het, dit is nie God nie! Seksualiteit en geslagsgemeenskap is ook onderwerp aan die 7
onbillike en (in die meeste gevalle) onrealistiese etiek dat alle huwelikse seks wonderbaarlik en n gawe van God is, maar dat alle voor-huwelikse seks boos en promisku 1 is. Algemene Vertrekpunt Die vertrekpunt van hierdie studie is dat die Evangelie van Johannes deel uitmaak van die Nuwe Testament wat deur die Christendom as kanoniek aanvaar word. Die gesag van hierdie dokumente is egter geleë in die vermoë daarvan op n appèl op die individu te maak. Deur die inherente waarde van die teks word n aanspraak gemaak op die leser se respek en gehoorsaamheid (McClintock 1995:54). Dit beteken egter nie dat antwoorde op etiese of lewenskwessies bloot simplisties afgelees kan word nie (Van Zyl 2002:235), maar die tekste moet teen die agtergrond van destydse gebruike en opvattings verstaan word om by daardie sake uit te kom wat fundamenteel is vir n Christelike etiek wat steeds in ons hedendaagse konteks van toepassing is. Wanneer ons egter die Nuwe Testament nader ten einde n etiek vir seksualiteit daar te stel, loop ons ons vas teen twee groot struikelblokke. In die eerste instansie is daar nie n etiek wat vir almal ewe veel gesag sal hê nie en in die tweede instansie is die Nuwe Testament ook nie n handboek vir morele kwessies nie. Wanneer hierdie sake wel deur die skrywers van die Nuwe Testament aangeraak word is dit eerder teen die agtergrond van die groter argument naamlik die heil wat deur Jesus Christus na die wêreld gebring word. Dit is ook hierin wat die Nuwe Testament gesag het naamlik dat dit voortdurend die verlossende genade van God in Jesus Christus aan ons kommunikeer (McClintock 1995:54). Aangesien ek myself ook in die reformatoriese tradisie bevind en daaruit teologiseer, kan ek ook nie anders om ad fontes te werk nie en daarom het ek met elke argument wat ek voer, eers n bronteks wat ek as oorsprong vir my argument beskou. 1 Promisku word deur die Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal gedefinieer as nie beperk tot een maat nie, en om op seksuele gebied losbandig te wees. 8
Probleemstelling Die problematiek waarmee ek te make het, is dat die Nuwe Testament nie n eksplisiete etiek oor geslagsrolle, die huwelik of seksualiteit daarstel nie. Verhey (1995:32) toon aan dat die Bybel in baie gevalle n stilte handhaaf oor die kwessies wat etiese en morele brandpunte is in ons samelewing vandag. Daarmee saam moet eerlike ondersoekers van die Bybel erken dat die Bybel deur mense geskryf is wat uit n bepaalde agtergrond en n bepaalde konteks kom en dat hierdie mense in n spesifieke taal skryf vir n spesifieke gehoor wat hulle in n bepaalde geografiese, kulturele en sosiale konteks bevind wat dikwels baie ver verwyderd is van ons hedendaagse post-moderne konteks. Daar is n bepaalde vreemdheid aan Bybelse tekste wat deur eerlike eksegete erken moet word. Aan die ander kant het aansprake oor die gesag van die Bybel al dikwels onomkeerbare skade aangerig (Verhey 1995:32). Die Bybel is in die verlede ingespan om die patriargale konteks waarin hierdie tekste ontstaan het, te legitimeer en gevolglik die onderdrukking en misbruik van vroue te substansieer. Om die Bybelteks so te gebruik, doen geweld aan die teks en is nie in lyn met die groter boodskap en etiek wat deur die Bybel aangevoer word nie. Om eerlik met die Bybelteks om te gaan, vereis dus getrouheid en kreatiwiteit van die eksegeet (Verhey 1995:36). Hierdie getrouheid en kreatiwiteit behels dat daar daarteen gewaak moet word om tekste etnosentries te lees wat uiteindelik die teks reduseer tot n eksentrieke anachronisme wat uiteindelik bloedweinig sê vir vandag se gelowiges. Hipotese Die hipotese wat in hierdie studie aangebied word is dat die Johannese tekste as gesaghebbende, kanonieke dokumente n inherente transformerende potensiaal het wat van toepassing gemaak kan word op die praktiese lewens van 9
gelowiges (Mouton 1997:244). Maar vanweë die Bybelse tekste se ingebedheid in die patriargale waardesisteem van die antieke Mediterreense wêreld word n hermeneutiek van suspisie hier n noodsaaklikheid. In die wisselwerking tussen die Bybelse teks en die hedendaagse konteks ontstaan daar egter n kreatiewe spasie wat vra om n voorlopigheid wat die tydelike aard van alle geloofsuitsprake erken (Mouton 1997:253). Hierdie voorlopigheid is ook nodig sodat die ervaring van n lewende God wat altyd weer in nuwe kontekste tot openbaring kom, beleef kan word. Dit vra soms dat ons verby die patriargale aard en taal van hierdie tekste moet beweeg na n meer inklusiewe taal, maar meer belangrik nog n meer inklusiewe denkraamwerk. Die Bybelse dokumente bind ons nie op n rigiede, wettisistiese wyse nie, maar bevry ons vir die waardering van die genesende krag van God se helende genade in elke nuwe konteks. Ten spyte van die patriargale ingebedheid van hierdie tekste word ons uitgenooi om op n paradoksale wyse deur lyding deel te verkry aan die triomf van Christus en om verby die stereotipiese beskouings van die mensheid te breek om te leer om die ander deur die oë van Christus te sien. Metodologie Van Eck (1995:82) toon aan dat ook die literêre en die sosiologiese toepassings van die historiese kritiek uiteindelik nie genoegsaam was om hierdie probleem die hoof te bied nie. In die historiese kritiek is daar n geweldige klem geplaas op die sosiale konteks en die Sitz im Leben van Bybelse dokumente. Die fokus hier was op die wat, wanneer en waar. Wat egter te kort geskiet het, was n proses wat sou voorsiening maak nie alleenlik vir die sosio-historiese konteks waarbinne n bepaalde teks ontstaan het nie, maar ook waarom en hoe hierdie omstandighede daartoe aanleiding gegee het dat n bepaalde teks ontstaan het. Formgeschichte het egter ook n sosiale belangstelling. Die belangstelling in die Sitz im Leben van die vroegste Jesusbeweging is per definisie n belangstelling in die sosiale konteks (vgl Osiek 1984:3) (kyk ook Zimmermann [1967] 1974:145). n Bepaalde Sitz im Leben, dit wil sê sosiale behoefte noodsaak die outeur se keuse van n bepaalde Gattung/Form as toepaslike draer van die 10
boodskap. Ironies genoeg, toon Van Aarde (2007a:54) aan dat eksegete in die 20 ste eeu meer aandag aan die Formgeschichte gegee het en gevolglik die sosiale wetenskappe afgeskeep het. Die dinamiek dat alle idees, konsepte en kennis sosiaal bepaal word moet op n wetenskaplike wyse ernstig opgeneem word (Van Aarde 1992:437). Eksegete maak toenemend van sosiaal-wetenskaplike teorieë gebruik om die dinamiek van mense, groepe en kulture in die antieke Mediterreense wêreld beter te begryp, te beskryf en te verklaar (Van Aarde 2007aa:50). Wayne A Meeks het hier n onskatbaar waardevolle bydrae gemaak deur sy boek The First Urban Christians: The Social World of the Apostle Paul waarin verskeie sosiale fasette van die eerste eeuse Christene beskryf is en waarin beskryf is hoe dit was om in die eerste eeu n navolger van Christus te wees. Wetenskaplik beskou verwys die kontekste waarin tekse ontstaan ook na sosiale gedrag, sosiale groeperinge, sosiale instellings, sosiale sisteme, gedragskodes ens. (Van Eck 1995:82). Verder word tekste gevorm deur die taal, inhoud en sosiale perspektiewe waarin hulle ontstaan. Uiteindelik word tekste n medium waardeur gekommunikeer word. Hierdie tekste kommunikeer ook iets van die sosiale agtergrond waarbinne dit ontstaan het. Wat dus nodig is is om verder te gaan as die insameling van onafhanklike historiese en sosiale data en om die interrelasie van idees en gemeenskaplike gedrag en waardesisteme en kultuursisteme in ag te neem in verhouding tot die teks. Elliott (1989:5-6) dui aan dat die sosiaal-wetenskaplike lees van tekste twee fokuspunte het. Die eerste maak gebruik van die sosiale wetenskap om teorieë en modelle te vorm om die data te analiseer wat lig werp op die antieke Mediterreense wêreld en die vroeë Christelike gemeenskap en wêreld. Die tweede fokuspunt is daarop gerig om lig te werp op die retoriese strategie wat deur die outeur met die teks beoog is binne die sosiale konteks waarin dit ontstaan het. n Sosiaal-wetenskaplike lees van tekste ondersoek dus ook die narratiewe wêreld van die teks, die kommentaar wat die outeur lewer op die sosiale konteks. Van Aarde (2007a:50) skryf dat sosiaal-wetenskaplike kritiek as eksegetiese benadering fokus op die antieke Mediterreense kultuur en die sosiale interaksies wat bepalend was vir hierdie 11
kultuur. Dit het ten doel om die sosiale konteks van die dokumente in die Bybel te analiseer en die retoriek in die boodskap van die dokumente te begryp in die lig van hierdie kultuur. Die doel van die sosiaal-wetenskaplike lees van tekste is juis om die retoriese effek van die teks binne die oorspronklike sosiale konteks daarvan vas te stel. Verskeie aspekte van die sosiaal-wetenskaplike metode van eksegese het al in studies aan die orde gekom. In hierdie studie sal die volgende sake aandag geniet: sosiale marginalisasie (kyk Duling 2003); die simboliese universum (kyk Joubert 1992a en 1992b); sosiale identiteit en groepformasie (kyk Malina 1995); anti-samelewing (met ander woorde die subversiewe aard van Jesus en sy eerste volgelinge) (kyk Malina & Rohrbaugh 1998:7) en gesinswaardes (kyk Osiek & Balch 1997). Elliott (1991:3) dui aan dat n kombinasie van die literêre en die sosiaalwetenskaplike metode noodsaaklik is ten einde tekste binne konteks te kan verklaar in terme van die oorspronklike kommunikasie tussen die outeur en die bedoelde gehoor. Reeds aan die begin van die 20 ste eeu het Gustav Adolf Deissmann in sy boek Licht vom Osten wat in 1927 vertaal is as Light from the Ancient East: The New Testament illustrated by recently discovered text of the Greaco-Roman world die punt gemaak dat Nuwe Testamentiese tekste nie alleen literêr verstaan behoort te word nie, maar ook sosiaal en wel teen die agtergrond van die Griekse volksliteratuur van die eerste eeu. Hiermee het Deissmann die papirus-literatuur van veral Egipte in die oog gehad wat onder andere ingesluit het: koop- en verkoopkontrakte, huweliksooreenkomste en persoonlike briewe. Elliott (1989:6) is van mening, en ek sluit graag by hom aan, dat die genre, struktuur, inhoud, temas en boodskap van n bepaalde teks gevorm is deur die sosiale en kulturele kragte wat in n spesifieke sosiale struktuur binne n bepaalde historiese konteks geld en dit konstitueer n bepaalde respons. So word die bedoeling van die teks binne die konteks vasgestel (vgl Van Aarde 2007a:65). Daar moet met ander woorde gesoek word na n teks se sosiale retoriese strategie (Van Aarde 2007c:1123; vgl Elliot 1991:xix,xxii). 12
Peterson (1985:6) stel ook n kombinasie van die literêre en die sosiaalwetenskaplike metode voor aangesien dit aandag verleen aan beide die literêre of retoriese aspekte en die sosiologiese aspekte van n teks. Hierdie twee metodes in kombinasie, hoewel onderskeibaar is weliswaar onskeibaar en albei essensieel tot n omvattende verstaan van n teks. Tog behoort die literêre analise die sosiaal-wetenskaplike lees van die teks vooraf te gaan. Die rede hiervoor is dat die sosiale en die historiese konteks nie direk vir ons toeganklik is nie en hoogstens deur navorsers gerekonstrueer kan word en vir hierdie rekonstruksie is n literêre analise noodsaaklik (Van Staden 1991:33). Van Aarde (2007:52) stel ook dat die sosiaal-wetenskaplike lees van n teks die eksegeet help om te waak teen die eksegetiese fout van anachronisme, naamlik om dinge wat kronologies eers later in die geskiedenis sosiale verskynsels geword het, in n tyd toe dit nog nie bestaan het nie, as sosiale verskynsels in tekste te veronderstel. Eksegete behoort in ag te neem dat die Bybel meer as twee duisend jaar gelede in n homogene agrariese gemeenskap ontstaan het, terwyl die hedendaagse realiteit dié van n geïndustrialiseerde post-moderne wêrelddorp is (Van Aarde 2007a:65). Ek wil dus in hierdie studie nie alleenlik die tekste wat ek gekies het om my argumente te ondersteun sinchronies en diachronies lees soos deur die histories-kritiese metode voorgestel word nie, maar ek wil hierdie tekste ook sosiaal-wetenskaplik lees ten einde die retoriese funksie daarvan te bepaal en ook nader aan die teologie van die outeur te kom. Horrel (1999:22-24) stel dat n komponent van sosiaal-wetenskaplike, kritiese eksegese ideologiekritiek is. Horrel verwys hier na die feministiese en bevrydingsteoloë wat verder lei tot n hermeneutiek van suspisie of n betrokke hermeneutiek (Van Aarde 2007c:1125). Hierdie soort hermeneutiek vra na die sosiale toestande van die mense waarna die teks verwys asook van diegene wat die teks ontvang en daaraan blootgestel word. Met sosiale toestande word verwys na daardie faktore wat n individu of groep beïnvloed en sluit in faktore soos geslag, seksuele oriëntasie, ouderdom, etnisiteit, klas, status, nasionaliteit, politieke, kulturele en religieuse affiliasies asook taal (Van Aarde 2007c:1126). 13
n Hermeneutiek van suspisie, tesame met n toenemende bewustheid van die gevaar van n etnosentristiese lees van die teks het etiese implikasies vir die Christelike praktyk. Interpretasies van Nuwe Testamentiese tekste was in die verlede nie altyd sensitief genoeg vir die historiese afstand tussen die konteks van die tekste en die hedendaagse konteks nie. Ekonomiese en politieke kragte, onderliggend aan die sosiale spanning wat tans beleef word (byvoorbeeld die spanning tussen slaaf en vry, ryk en arm, man en vrou, heteroseksueel en homoseksueel, inklusief en eksklusief ens) word dikwels toegeskryf aan sosiale toestande wat ook in die tyd van Jesus teenwoordig was. So word antieke, preindustriële dokumente deur die paradigma van hedendaagse samelewingstrukture geinterpreteer en dit lei tot etnosentrisme en reduksionisme. Laasgenoemde beteken dat die andersheid of vreemdheid van die Bybelse teks gereduseer word tot die bekende en die appèl wat juis vanuit die gans andersheid op die leser gerig word en juis deur die hermeneutiek van suspisie uitgelig word, gaan verloere (Van Aarde 2007c:1132). Die insig van Peter Berger in sy boek wat in 2004 verskyn het, Questions of Faith: A Skeptical affirmation of Christianity, verdien ten slotte om hier vermeld te word. Vir Berger word sosiale realiteite dialekties deur n simboliese wêreld beïnvloed. Hy noem die simboliese wêreld die sacred canopy of heilige koepel (vgl Van Aarde 2007c:1132) wat mense se sosiale idees, ook dié van teoloë en eksegete vanuit die transendente beïnvloed. Volgens Berger is kultuur dan dit wat oorbly in terme van idees, denke, waardes, emosies en geloof op n abstrakte vlak, indien dit van alle konkrete handeling ontneem is. Kultuur vorm dan n teoretiese abstraksie wat die wesenlike van menswees beïnvloed. Hierdie simboliese universum gee aanleiding tot die daarstelling van n sosiale universum waarbinne hierdie kultuur tot uiting kom. Die kultuur wat dus in die wêreld bedryf word, word gevorm deur die simboliese universum (Van Aarde 2007c:1133). 14
Die dialektiese denke in die filosofie, teologie en sosiologie wat kennis geneem het van die spanningsveld wat bestaan tussen die simboliese universum en die sosiale universum, het uiteindelik die insig na vore gebring dat kultuur as relatief tot n bepaalde periode, geografiese ligging en denkraamwerk gesien moet word. Binne hierdie dialektiek, waarskynlik in die soeke na orde en om n greep van beheer oor die sosiale universum te kry, vind die proses van mistifisering plaas. Tydens die proses van mistifisering word norme as kononiek geinternaliseer en gesosialiseer. Hierdie norme raak maklik geyk en dit dra by om sosiale identiteit te skep en dit dra gesag omdat dit as goddelik gesanksioneer word. Hierdie proses geskied veral met groot gemak in die sogenaamde boekgodsdienste soos die Judaïsme, Islam en Christendom omdat die norme as geopenbaarde absolute waarhede in heilige tekste vervat word (Van Aarde 2007c:1136). Wanneer tekste egter kultuur-krities gelees word, word dit betwyfel of n betekenisvolle lewe noodwendig sinoniem is met sosiale konformiteit. Berger noem hierdie blindelingse onderdanigheid aan die kultuur met betrekking tot geloofsake bad faith omdat gemistifiseerde natuurimperatiewe Bybels gelegitimeer word as God se wil. Kultuurkritiek bevraagteken die tradisionele en die konvensionele en aanvaar dit nie sondermeer as goddelik nie (Van Aarde 2007c:1137). Dit is juis wat ek in hierdie studie beoog: om die tradisionele, geykte en konvesnionele benaderings krities te bevraagteken. Dit is ook in lyn met die Reformatoriese tradisie wat deur die eeue heen die waagmoed geopenbaar het om menslike prestasie te relativeer, die onvermoë van die mens ruiterlik te erken en absolute vertroue in God plaas. Wanneer teologie verburgerlik word, verloor dit hierdie self-kritiese aspek en n te positiewe houding word teenoor die mens se denke en dade ingeneem. Ek wil in hierdie studie ook aantoon hoe radikaal krities Jesus teenoor die kultuur van sy dag gestaan het. Die lewe van Jesus was nie geforseerd om kunsmatig nie, Hy was bloot kind van sy tyd. Maar sedert Jesus se openbare optrede vind ons by Hom n spanning tussen sy profetiese rol (kyk Danhauser 2006) en sy behoring tot n bepaalde kultuur. Hierdie spanning maak uiteindelik van Jesus n 15
gemarginaliseerde Jood, wat buite die binnekring van die gevestigde Joodse tempelkultuur staan en Hy pas nie in enige van die konvensionele sosiale rolle in nie. Indien Jesus Homself wel met n sosiale groepering geassosieer het, was dit met die mede-gemarginaliseerdes, die mede-uitgeworpenes. Dit getuig van Jesus se radikale toewyding aan God en sy hartstigtelike verbintenis aan die waarheid van die Evangelie (Van Aarde 2007c:1140-1141). In die geskiedenis van die mensheid is Jesus dus vir ons n voorbeeld van hulle wat nuwe dimensies vir menslike eksistensie open, wat mense van hulle eie tyd en kultuur is en in hulle eie taal uiting gee aan hulle kultuur, maar wie ook hulle kultuur oorstyg en te midde van hulle eie generasies nuwe fasette van menswees ontdek en vir wie daar in die woorde van N.P. van Wyk Louw (1958:65) vir elkeen van ons, tussen die engtes, n dieper, meer ingewikkelde dink ontstaan as waarmee ons tot dusver tevrede was. Behoort elke navolger van Jesus Christus nie hierna te streef nie? Doelstelling Die doel van hierdie studie is om die etiek, wat veral baie prominent in die Evangelie voorkom naamlik dat liefde tot God en liefde tot die naaste die enigste werklike kriterium vir n Christelike etiek is, op die terrein van geslagsrolle, die huwelik en seksualiteit van toepassing te maak. Ek wil argumenteer dat agape n ononderhandelbare voorwaarde vir enige seksuele verhouding behoort te wees. Nie alle heteroseksuele huwelike slaag noodwendig hierdie toets nie. Die gedagte dat alle voor-huwelikse seks verkeerd is en alle binne-huwelikse seks reg is, kan eenvoudig nie meer sonder probleme aanvaar word nie. Die waardes en die houdings wat die verhouding definieer en die integriteit van die verhouding bewaar, is van veel groter belang. Hierdie waardes sluit in: liefde, respek, onselfsugtigheid, selfloosheid, vertroue, eksklusiwiteit, kontinuïteit en verantwoordelikheid. Wat die Bybel oor die huwelik in sy antieke Mediterreense konteks sê, is ook nie naastenby gelykstaande aan wat vandag in die postmoderne Westerse konteks onder die konsep huwelik verstaan word nie. Daarbenewens is die Bybel in werklikheid glad nie preuts oor seksualiteit nie. Dit 16
is n gawe van God wat geniet behoort te word en dit is allermins iets om oor skaam of skuldig te voel. Hierdie studie beoog egter om aan te toon dat wanneer die Bybelse tekste wetenskaplik binne hulle sosiale en kulturele konteks bestudeer word en daar uiteindelik by die retoriek en teologisering van die outeur uitgekom word, die Evangelie die heil van God vir die wêreld deur Jesus Christus verkondig en dat die strewe van elke Christen-gelowige in hulle etiek behoort te wees om Christus se deernis, barmhartigheid, regverdigheid, versoening en selflose liefde in interpersoonlike verhoudings uit te leef. Gerhardsson (1981:104) skryf dat die Evangelie van Johannes, in ooreenstemming met die Sinoptiese Evangelies, agape verhef tot die sentrale gebod waarin liefde tot God in verband gebring word met liefde tot die naaste. Maar Burridge (2007:326) skryf dat die Johannes Evangelie die grootste klem op die horisontale implikasie van hierdie gebod plaas. Ek gee julle n nuwe gebod: julle moet mekaar liefhê. Soos Ek julle liefhet, moet julle mekaar ook liefhê (Johannes 13:33). Daar is hier geen horisontale ekwivalente opdrag met betrekking tot liefde tot God nie. Hierdie nuwe gebod word aan die dissipels gegee tydens die Laaste Avondsmaal, nadat Jesus die voete van sy dissipels gewas het. Hierdie konteks suggereer iets van die selfopofferende, totale gee van die self aan die ander en die daadwerklike optrede wat deur agape bedoel word. Verder skryf Burridge (2007:327) dat die navolgers van Jesus alleenlik in staat is tot hierdie daad van liefde omdat Jesus hulle eerste liefgehad het. In Johannes 15:12-13 Dit is my opdrag: Julle moet mekaar liefhê soos Ek julle liefhet. Niemand het groter liefde as dit nie: dat hy sy lewe vir sy vriende aflê word die opdrag herhaal en weer eens word die daad van selfoorgawe eksplisiet gemaak deur dit in verband te bring met Jesus se kruisdood. Dit gaan dus nie in die Johannes Evangelie om die vervulling van die wet of oor die altruïsme wat in die Sinoptiese Evangelies aangetref word nie, (vgl die Gelykenis van die Barmhartige Samaritaan), maar oor die feit dat Jesus eerste liefgehad het soos wat Hy dit demonstreer deur die voete van sy dissipels te was en uiteindelik deur sy sterwe aan die kruis (kyk Nissen 1999:201-203 en Hays 1996:144-146). Wat liefde dus in die Evangelie van Johannes beteken, kan 17
teruggevind word in die voorbeeld van Jesus. Wat hierdie gebod nuut maak, is volgens Collins (1986:116) die nuwe motief wat daaragter lê, naamlik die Christologie van Johannes. Ons het nie lief bloot om n gebod na te kom of om te reageer op n etiese appèl nie. Ons het lief as gevolg van wat Christus reeds gedoen het. So kom Hartin (1999:341-356) ook tot die gevolgtrekking dat die etiese lewe van n Christen altyd n respons is op dit wat Christus gedoen het. Hierdie waardes of etiek kan inderdaad ook op n huweliksverhouding van toepassing gemaak word en dit geld uiteraard ook vir intieme verhoudings buite die huwelik. Omdat die etiek van Johannes in sy Evangelie by uitstek die etiek ten opsigte van die nuwe familie van God wat in Jesus Christus tot stand gekom het en die nuwe gebos van agape is, fokus ek in hierdie studie om die Johannese etiek van toepassing te maak op interpersoonlike, heteroseksuele verhoudings. Hoofstukindeling In die inleidende hoofstuk beoog ek om my metodologie naamlik die historieskritiese benadering tot eksegese en met spesifieke klem op n sosiaalwetenskaplike lees van tekste te verklaar. Verder wil ek ook die keuse van tekste verdedig en die argumente wat ek gaan voer inlei. In die tweede hoostuk bied ek n kort inleiding tot die Johannese geskrifte met betrekking tot die historiese agtergrond van die ontstaan van hierdie tekste, die outeurskap, die doel en oorspronklike gehoor. Die universele aard van die Johannese dokumente word ook bespreek. In die derde hoofstuk word die Eerste-eeuse Mediterreense Huwelik in die lig van Johannes 2:1-12 van naderby bestudeer aan die hand van die sosiaalwetenskaplike model. Die dominante kulturele sisteme van die eerste eeu, naamlik die Joodse en die Grieks-Romeinse word ook ten opsigte van die huwelik bespreek. Uiteindelik word die hermeneutiese implikasies hieruit vir die huwelik in die post moderne konteks afgelei. 18
In hoofstuk vier word die kwessie van geslagsgelykheid aan die hand van Johannes 4 bespreek. In hierdie bepaalde teks oortree Jesus weereens radikaal die algemeen aanvaarde sosiale konvensies van sy tyd en vestig n nuwe norm ten opsigte van die status wat vroue in die koninkryk van God beklee. Die patriargale geslagsideologie wat in die Afrikaanse, tradisioneel ortodokse kerke beslag gekry het, word ook ontmasker en die appél van die Evangelie in hierdie verband word baie sterk beklemtoon. In die vyfde hoofstuk word na egbreuk en seksualiteit binne die Eerste-eeuse Mediterreense Wêreld gekyk aan die hand van Johannes 8:1-11. Die hermeneutiese implikasies van n sosiaal-wetenskaplike lees van hierdie teks, wat die radikaliteit van die Evangelie wat Jesus Christus verkondig onderstreep, word spesifiek op seksualiteit van toepassing gemaak. In die slothoofstuk probeer ek die agape-etiek van Johannes van toepassing maak op interpersoonlike en seksuele verhoudings en ek stel sekere waardes voor wat aan die hand van hierdie etiek eerder bepalend behoort te wees vir wanneer verhoudings geëvalueer word. Uiteindelik behoort Christelike verhoudings in die lig van die Evangelie met n ander inhoud gevul te wees as wêreldse verhoudings en die Christelike verhouding behoort bo die kulturele instellings wat verhoudings legitimeer uit te styg deurdat die waardes van die Evangelie daarin gestalte vind. 19
Hoofstuk 2 Inleiding tot die Evangelie en briewe van Johannes Die outeurskap van Johannes Volgens die tradisie van die vroeë kerk is die outeur van die Evangelie Johannes, die seun van Sebedeus, wat die Evangelie op n gevorderde leeftyd in die omgewing van klein Asië geskryf het. Ridderbos (1997:1) voer egter aan dat hierdie tradisie nie uit enige getuienis binne die Evangelie self aangevoer kan word nie. Hierdie tradisie word vir die eerste maal in 180 nc by Ireneüs aangetref. Volgens Kümmel (1967:165) weerspieël Ireneüs se woorde sy tuistradisie in Klein-Asië en Biskop Polukrates van Efese verwys in n brief aan Viktor, die Biskop van Rome na dieselfde tradisie. In die Epistula Apostulorum, wat te Klein-Asië in min of meer dieselfde tyd as die Evangelie van Johannes geskryf is, word die Johannesevangelie nie alleenlik veelvuldig aangehaal nie, maar Johannes word ook eerste in die lys van Apostels genoem (Van Aarde 1985:48). Hoewel hierdie kerklike tradisie sedert die einde van die tweede eeu algemene aanvaarding geniet het, was dit nie altyd die geval nie. In n brief aan Florinus, die Gnostikus, maak Ireneüs melding van n byeenkoms in die huis van Polukarpos, toe Ireneüs self nog net n kind was. Polukarpos het n gesprek met Johannes en ander oor- en ooggetuies gevoer. Polukarpos gee egter self geen aanduiding dat hy ooit kontak met Johannes, die Apostel gehad het nie. In die woorde van Ireneüs self vind ons nóg die bewyse dat Johannes die skrywer van die Vierde Evangelie was, en nóg in enige tradisie van die presbuteroi inligting in verband met Johannes. Van Aarde (1985:51) toon oortuigend aan dat getuienis vanuit die Sinoptiese evangelies nie gebruik kan word om die outeur van die Evangelie van Johannes met die seun van Sebedeus in verband te bring nie. Die outeur se afhanklikheid van Markus (vgl veral die Passievertelling in die 20
Johannesevangelie) wat nie n direkte oog- en/of oorgetuige was nie, is moeilik aanvaarbaar indien die outeur self een van die dissipels was. Daarbenewens is al die insidente waar die Johannes, die seun van Sebedeus, n prominente rol vervul in die Johannesevangelie uitgelaat (byvoorbeeld Die roeping van die seuns van Sebedeus (Markus 1:19-20); Die genesing van Petrus se skoonmoeder (Markus 1:29); Die versoek van die Seuns van Sebedeus met die voorspelling van hulle martelaarskap (Markus 10:35-45) en die Getsemaneepisode (Markus 14:32-42). Jakobus, die broer van Johannes, word ook nêrens in die Johannesevangelie genoem nie. Bultmann (1957:369-370) is ook van mening dat die outeur van die Johannesevangelie nie n oor- en ooggetuie was nie, omdat die outeur heel duidelik van bronne afhanklik was. Bultmann beskou die gehoor van die Johannesevangelie ook as n voortsetting van die Johannes die Doper-groep. Ons vind in die Johannesevangelie sterk apologetiese motiewe ten opsigte van die Johannes die Doper-groep en dit wil voorkom of ten minste n gedeelte van hierdie groep tot die vroeë Christelike gemeente oorgegaan het. Dit blyk onder andere uit die Johannese weergawe van die roeping van die dissipels waarin berig word dat ten minste twee van die dissipels voormalige volgelinge van Johannes die Doper was (vgl Van Aarde 1985:52). In die redaksionele afronding van die Evangelie word die outeur as die geliefde dissipel geidentifiseer (vgl Johannes 21:20 en 24). Daar word egter geen verdere gegewens gebied oor die identiteit van die dissipel nie. Gevolglik het die identiteit van hierdie dissipel n groot bron van dispuut onder navorsers geword. Diegene wat die tradisie volg erken die geliefde dissipel as Johannes sonder n sweempie twyfel, maar diegene wat die outeurskap van Johannes verwerp die oorgrote meerderheid van moderne navorsers het uit die aard van die saak groter probleme hiermee. Uit meer onlangse navorsing het geblyk dat n reeks kandidate suksesvol voorgestel is ten einde die outeursposisie te vul, maar nie een het algemene aanvaarding gevind nie. Sommiges het selfs voorgestel dat ons in hierdie geval nie met n historiese persoon nie, maar met n ideale figuur te 21
doen het (bv. n Christen wat nie uit die Jodendom is nie). Ander neem n minder radikale posisie in, naamlik dat die geliefde dissipel wel n historiese figuur was, maar alleenlik van simboliese betekenis. Historiese realiteit kan egter nie aan sy optrede toegeskryf word nie. So n interpretasie lei dikwels daartoe dat die kritieke leser dit kan verstaan asof die geliefde dissipel enige iemand kan wees solank dit net nie Johannes is nie. Bultmann (1957:369-370) was die eerste om n teorie voor te stel dat die geliefde dissipel n geidealiseerde figuur is. Die evangelis identifiseer met hierdie dissipel wat die heidense Christendom verteenwoordig. Volgens hierdie teorie verteenwoordig Petrus dan die Joodse Christendom. Die heidense dissipel (die geliefde dissipel) is die Joodse dissipel (Petrus) altyd n stappie voor soos blyk uit die Vierde Evangelie se berig van die leë graf. Die geliefde dissipel kom vinniger by die graf aan as Petrus en dit is hy wat sien en glo. Hoe dit ookal sy, die feit bly staan dat die evangelis self nooit die geheim van sy identiteit uitlap nie en hy laat doelbewus toe dat die geliefde dissipel, met wie hy homself nêrens identifiseer nie, deurgaans n anonieme figuur bly. Smith (1979:62) stel die bestaan van n Johannese skool voor wat binne die vroeë Christelike kringe gefunksioneer het en wie se onmiskenbare tradisies en perspektief op die Evangelie bewaar en gekoester is. Veral die Johannese briewe ondersteun hierdie teorie omdat die outeur van hierdie briewe die welstand van die gemeenskap as sy verantwoordelikheid beskou. Verskille in terme van taal, styl en teologiese terminologie lei daartoe dat die teorie dat een outeur vir beide die briewe en die Evangelie verantwoordelik was as onwaarskynlik beskou word (kyk Conzelmann 1957:194-201). Die vraag ontstaan egter hoe die ooglopende ooreenkomste tussen die twee korpusse dan verklaar moet word. Culpepper (1975:262) is van mening dat die bestaan van n Johannese skool wel hiervoor n verklaring bied. Die twee korpusse behoort dus aan twee outeurs wat deel gehad het aan n gemeenskaplike skoolaktiwiteit. Volgens hierdie teorie bestaan die moontlikheid ook dat die geliefde dissipel wel n historiese figuur was, wat n leidende rol in die Johannese gemeenskap 22
gespeel het soos wat die prominente posisie van hierdie dissipel veral sedert hoofstuk 13 in die Evangelie illustreer (Van Aarde 1985:55). Blomberg (2001:22) skryf dat die gepaste beginpunt vir die ondersoek na die akkuraatheid van enige historiese narratief is om die outeur daarvan vas te stel. Daar moet bepaal word of die outeur n geloofwaardige getuie is en of hy of sy van geloofwaardige bronne gebruik gemaak het. Ridderbos (1997:2) is egter van mening dat die evangelis self nie die bekendmaking van sy identiteit beskou het as onontbeerlik vir n eksegese van die teks van die Evangelie nie. Daarom hou die argument dat die antieke tradisie van Johannese outeurskap aanvaar moet word ten einde tot n verstaan van die Evangelie te kom nie water nie. Dit lewer nie n bydrae tot die verstaan van die unieke karakter van die Evangelie nie. Die welbekende aanhaling wat aan die kerkvader Clementius toegeskryf word is hier vir ons van groot waarde naamlik dat die vierde evangelis die klem in die samestelling van n Evangelie van n fokus op eksterne gebeure na n fokus op die wêreld van die Gees verskuif het (Brodie 1993:153). Dit behoort uiteindelik ook die fokus van hierdie studie te wees. Om van die historiese minimum na die teologiese maksimum te beweeg. Die krediet vir hierdie insig moet egter aan die histories-kritiese metode toegeskryf word. Die histories-kritiese metode het ons immers gehelp om hierdie gelaagdheid van die teks te verstaan en juis om n sensitiwiteit te ontwikkel vir dit wat agter die teks lê en vir wat die uiteindelike bedoeling van die teks was. Die lees van die vierdie Evangelie help ons immers nie om die historiese problematiek van die soeke na die historiese Jesus of die soeke na die sogenaamde Johannese gemeenskap op te los nie. Tog is Johannes se narratief van Jesus tasbaar uniek en anders, maar die redes hiervoor kan gesoek word in literêre en teologiese motiewe. Hoewel die Evangelie niks omtrent die identiteit van die outeur verklap nie, ontwikkel ons tog n aanvoeling vir die outeur. Dit blyk wel dat hy in kontak was met ander Nuwe Testamentiese geskrifte en ons ontwikkel n aanvoeling vir die proses van die skryf van die literêre meesterstuk wat ons vandag as die Evangelie van Johannes ken. Hierdie Evangelie is nie 23
vinnig geskryf nie. Die werk kan beskou word as n meditasie oor die geskiedenis. Die outeur bring n wye spektrum bronne bymekaar en skep n sintese deur n proses wat getuig van presiese tegniek en visie (Brodie 1993:154). Van Aarde (1985:58) skryf dat die outeur as n manipulerende strateeg optree, wat nie die leser wil inlig wie die reële outeur van die Evangelie was nie, maar eerder aan die leser n voorstel wil maak van hoe die Evangelie gelees behoort te word. Uiteindelik is dit die taak van die eksegeet om n bevredigende betekenistoekenning ten opsigte van die betrokke teks te bied ten einde n spesifieke kommunikatiewe doelwit te bereik (Van Aarde 1985:60). Die Evangelie is n besonder gesofistikeerde literêre werk wat met groot kundigheid aanmekaar geweef is. Brodie argumenteer dat daar onder te veel navorsers van die vierde Evangelie n gebrek aan literêre waardering bestaan wat die klem weer eens eerder op die historiese as op die Geestelike laat val. Hierdie gebrek lei ook daartoe dat die nawerking en die werkingsgeskiedenis van die sinoptici in die Evangelie van Johannes gemis word. Uiteindelik lei dit daartoe dat geen Evangelie in terme van die letterkundige kwaliteit daarvan waardeer word nie. Sodra ons egter weer n waardering vir die literêre meesterlikheid van die Evangelie volgens Johannes ontwikkel en die gedissiplineerde kreatiwiteit van die outeur waargeneem word, kan daar tot n beter begrip en insig in die unieke aard van die Evangelie van Johannes gekom word. Die gevolg hiervan sal ook wees om n universele onderliggende teologie agter al die geskrifte van die Nuwe Testament af te lei, in plaas daarvan om so klem te lê op die verwydering in terme van historiese en geografiese kontekste. Met die oog op hierdie studie sal dit ons ook help om tot n besef te kom van wat die werklike teologies en eties vormende waarhede en waardes is wat ons uit hierdie tekste behoort af te lei. Dit bring ons ook by n waardering vir die kulturele bewussyn en literêre koördinering van die outeur. 24
Die fundamentele realiteit wat in die Evangelie volgens Johannes weerspieël word is immers baie meer as geskiedenis. Dit is ook baie meer as iets kultureel of letterkundig. Dit is iets Geesteliks. Dit is n bekendmaking van die Geestelike wêreld wat deur die storie van Jesus tot by ons kom. Dit is die belangrikste realiteit maar waarskynlik ook die mees ontwykende realiteit. Die belangrikheid hiervan kan waargeneem word in die evangelis se verwerking van die narratiewe van die sinoptici ten einde die werking van die Heilige Gees aan te toon. Hierdeur toon die outeur van die Evangelie meesterlik aan dat waarop dit werklik aankom nie die krampagtige beskerming van die historiese gegewens binne die Evangelie is nie, maar die ontdekking van die realiteit van die Gees in die hede (Brodie 1993:155). Ek deel gevolglik die skeptisisme van kritiese navorsers in n betoog vir die outeurskap van Johannes, die Seun van Sebedeus of Johannes, die Geliefde dissipel. Uiteindelik het ons net die Evangelie tot ons beskikking. Ons kan probeer om die agtergrond van die outeur en die konteks waarbinne die Evangelie ontvang is te rekonstrueer, maar n verdere historiese greep op die outeur sal ons bly ontwyk en sal ons afvoer in n eindelose maalkolk van spekulasie. Doel, gehoor, historiese omgewing en die datum van die vierde Evangelie Robert Kysar (1993:18) vra die vraag waarom hierdie kundig bereide narratief geskryf is? Wat was dit wat die outeur gehoop het om daardeur te bewerkstellig? Die eksplisiete doel van die Evangelie vind ons in Johannes 20:30-31. Dit was bedoel sodat die lesers van die Evangelie tot geloof moet kom dat Jesus die Messias is, die Seun van God. So gelees blyk dit asof die Evangelie n missionêre doel voor oë gehad het. Dit moes diegene wat nog nie tot geloof gekom het nie, inspireer. Van naderby beskou is hierdie eksplisiete uitdrukking van die doel van die Evangelie egter onvoldoende. Die vertalingsmoontlikhede vir die Griekse woord πισteuσnte kan óf beteken om tot geloof te kom óf om te volhard in die geloof. Indien die eerste moontlikheid gekies word, blyk dit dat die 25
Evangelie geskryf is om ongelowiges tot die Christelike geloof te bekeer. Indien die tweede moontlikheid gekies word beteken dit dat die doel van die Evangelie was om gelowiges te bemoedig. Wanneer die Evangelie egter as n geheel bestudeer word, blyk dit ook nie n missionêre dokument te wees nie. Die diskoerse van Jesus blyk te ingewikkeld en gesofistikeerd te wees vir iemand wat nie met die geloof bekend is nie. Kysar (1993:20) kom eerder tot die gevolgtrekking dat Johannes 20:30-31 n afronding van die sogenaamde tekens -bron is. Die doel van die sewe wondertekens wat Jesus verrig het was vir seker om geloof by mense te wek. Wanneer na die doel van die hele Evangelie gesoek word, moet daar eerder gekyk word na die dokument as n geheel. Iets wat vir seker op verskeie plekke in die Evangelie op die voorgrond kom, maar veral in hoofstuk 9 in die narratief van die genesing van die blinde man is die uitbanning van die Christene uit die Joodse sinagoge. Dit is waarskynlik tekenend van die situasie waarin die evangelis en ook sy gehoor hulleself bevind het. Die Jode wat Christene geword het, het hulleself geleidelik gedistansieer van die Joodse sinagoge. Somtyds was dit die gevolg van hulle eie besluit en soms was dit as gevolg van hul families se aandrang. Meeks (1972) toon aan dat daar n dialektiese spanning tussen die Johannese gemeenskap se ervaringe en hulle simboliese wêreld bestaan het. Die Jode het die lede van die Johannese gemeenskap uit die sinagoge verban. Die gevolglike vervreemding wat hulle ervaar het, is op Jesus geprojekteer sodat Jesus uitgebeeld is as n vreemdeling wat nie deur sy eie mense verstaan of aanvaar is nie. So bevestig die Evangelie van Johannes die simboliese wêreld van sy lesers en hulle sosiale identiteit word onderskraag (Van Aarde 2007a:56). Die narratief in Johannes 9 dui inderdaad daarop dat daar n worsteling tussen die Jode wat in Jesus as die Christus geglo het en diegene wat dit verwerp het aan die gang was. Sommige Joodse Christene het voortgegaan om die sinagoge te besoek aangesien dit hulle oortuiging was dat hulle Joodsheid versoenbaar was met hulle nuwe geloof. Lede van die Joodse sinagoge in sommige gebiede was egter nie te vinde daarvoor nie en het diegene wat Jesus as die Christus 26
bely het uit die sinagoges verban. Daar was beslis n spanning aan die gang tussen die Jode en Christene op die plek waar die vierde Evangelie ontstaan het. Hierdie spanning het vir baie mense geweldige pyn en lyding veroorsaak. Joodse Christene het vasgekeer gevoel tussen hulle Joodse agtergrond en hulle nuwe oortuiging dat Jesus die langverwagte Messias was (Kysar 1993:20). Dit is dan ook om hierdie rede dat daar in die Evangelie volgens Johannes n anti-joodsheid te bespeur is. Die term Jood in die Evangelie is nie n aanduiding van etnisiteit nie, maar n aanduiding van die opponente van die Johannese kerk. Vandaar ook die geweldige klem wat in Johannes geplaas word op Jesus as die een wat van God gestuur is, en hoewel Hy nog onderdanig aan die Vader is, ook Goddelike status het. Die Evangelie teken ook die Joodse leiers as diegene wat die dood van Jesus beplan. Hieruit kan ook afgelei word dat die lyding van Jesus geinterpreteer is teen die agtergrond van die Joodse vervolging van diegene wat Jesus as die Christus bely het. Dit maak Nikodemus (vgl Johannes 3) n voorbeeld van wat sommige Jode wel in daardie stadium gedoen het. Hulle het Christus in die geheim bely, of in die geheim die moontlikhed van die Christelike geloof ondersoek. Die evangelis het dus n gemeenskap bedien wat gebuk gegaan het onder n hewige dispuut met die Jode. Die Christelike gemeenskap het die Jode as n bedreiging beskou en die Jode het in die Christelike gemeenskap n bedreiging van hulle Joodse kultuur gesien. Gevolglik het beide partye dit nodig gevind om hulleself te verdedig. Deur die tradisies wat in omloop was op te neem, het die evangelis n relevante boodskap aan sy eerste lesers gebring. Die outeur het die lesers daarop gewys hoe hulle met hul Joodse opponente kan argumenteer. Jesus word dramaties uitgebeeld as die prototipe van n mede-jood wat met die Joodse godsdienstige leiers in n stryd gewikkel is wat geweier het om Hom te aanvaar en Hom uiteindelik sou dood maak. Die outeur toon aan hoedat Jesus die voleinder is van die wet van Moses en dit was van besondere belang omdat baie van die lesers van die Evangelie n Joodse agtergrond gehad het. 27
Kysar (1993:22) kom dus tot die gevolgtrekking dat die vierde Evangelie geskryf is ten einde die lesers daarvan in hulle geloof te versterk te midde van hierdie worsteling wat hulle dikwels met hul eie families beleef het. In plaas daarvan dat die outeur ten doel gehad het om te bekeer wou hy bemoedig en koester. n Volgende vraag wat aan die orde kom is waarom die outeur n keuse uitoefen vir die literêre vorm van die Evangelie. Waarom uit die wye reeks literêre vorme tot sy beskikking, die unieke Christelike vorm van n Evangelie? n Pastorale brief of selfs n apokaliptiese dokument sou waarskynlik net so goed aan die doel kon beantwoord. Kysar(1993:22) argumenteer dat dit n moeilike vraag sou wees indien die moontlikheid uitgesluit word dat die outeur die ander Evangelies in hulle geskrewe vorm sou geken het. Kysar is egter van mening dat die modelinge tradisie wat die evangelis geken het alreeds in die vorm van n Evangelie gegiet is. Dit sou beteken dat die skepping van die Evangelievorm eintlik die resultaat van die Christelike gemeenskap se bewaring van die materiaal tot hulle beskikking was, eerder as die prestasie van die evangelis Markus. Die mondelinge tradisie het dus die vorm van n Evangelie aangeneem. Die Evangelie word gerig aan n gemeenskap waaraan die evangelis waarskynlik behoort het en die gemeenskap het waarskynlik bestaan uit Jode sowel as nie- Jode. Die aanname kan dus nie gemaak word dat die lesers Hebreeus geken het nie en gevolglik het die outeur met groot sorg Hebreeuse begrippe vertaal. Die gedagtewêreld van die outeur kan ook vir ons verdere lig op ons verstaan van die Evangelie werp. Die evangelis is definitief deur die Joodse gedagtegang beïnvloed wat beteken dat hy bekend was met die Joodse geskrifte en buitebybelse literatuur. Die Judaïsme waarmee die outeur bekend was, was ook nie die rabbynse stroming wat die hoofstroom Judaïsme na die eerste eeu geword het nie. Die ooreenkomste tussen die Johannese gedagtegang en die 28