nl fr en nl nl de nl nl nl nl nl nl nl nl de nl af de nl de de nl it nl nl de af af nl af nl nl af af af af af af af af af nl fr sv af af nl en en fr pl nl en en de sl fr en nl fr fr nl af nl en af af af nl af nl en af af en nl af nl nl nl nl nl nl nl nds af nl nl af af nl af af af af af nl nds af af nl af nl nl af af de nl en nl ms af nl nl de nl en nl es af af af af nl af nl en nl af nl fy sv af tr af en af hu en af af af en af af af nl af af af nl af nl af de nl nl nl af de nl nl af nl nl en de af af nl af af nl af af af af nl af en af de nl nl nl af nl tr af af cs
Uitgawe 5: Duende - B L O O T S
Resensie: Die tweede lyf, André Viljoen
Resensie: In die niks al om, René Bohnen
Poësie in die Bybel: Cohen die Prediker
Die weggesteekte liedjies in Paulus
Op soek na 'n stem
Poësie in die Bybel: Goeie digkuns wat ons hoër oplig
Poësie in die Bybel: Lofliedere van Lukas
Carpe Noctem - Nuus uit die nagkantoor
Marie Antoinette van haar kop af
Poësie in die Bybel: Klipwerk van die Wysheid
Hoe om 'n (volks-) gedig te skryf
Brolloks eet nie wortels nie
Wanneer ‘n gedig die perikardium oopruk en die geheue annekseer, weet jy: hier is duende!
Die kreatiewe verbeelding is die eerlike stem van emosie, het Keats gesê. Op sy beurt verklaar Ezra Pound: “Only emotion endures.” Aan ons eie oewer sê die digter Melt Myburgh: “Die plofkrag van poësie lê vir my in beeldspraak.”
Daar is gedigte wat oor ‘n mens se pad kom, ‘n rukkie onder die oog of op die oor huiwer en dan weer aanbeweeg. Dan weer is daar gedigte wat hulle by jou aanmeld, jou wind uitslaan en die geheue binneval en annekseer; gedigte wat verseg om aan te beweeg.
Hoekom steek sommige verse die grenspos van jou geheue oor soos onwettige immigrante en slaan hulle permanent huis op in die wye landskap van die onderbewuste? Soos Eluard se rivier kan jy hierdie gedigte altyd geredelik onder jou tong vind. Ander weer, mond uit in die oseaan van die letterkunde en verdwyn die dieptes in sonder om enige noemenswaardige spore in die geheue agter te laat.
Goethe (oor Paganini): “...he could make one hear profoundest melody in out-and-out vulgarity.” En, “...a mysterious power which everyone senses and no philosopher explains.” In die vioolspel van Paganini hoor en herken Goethe die misterieuse, demoniese klanke van musiek; die Mephistopheles van musiek. Jung sou moontlik na hierdie klanke verwys het as die skadukant van musiek.
Die Spaanse digter en dramaturg, Frederico García Lorca, na jare van oordenking, formuleer die estetika van duende in ‘n lesing, “Juego y Theoria del Duende” (Spel en Teorie van die Duende) wat hy in 1933 in Buenos Aires lewer.
Lorca se duende vat hande met Goethe se ervaring van Paganini se vioolklanke.
“The great artists of the south of Spain, whether Gypsy or flamenco, whether they sing, dance or play know that no emotion is possible unless the duende comes.” [Lorca]
Vir Lorca is die duende ‘n misterieuse energie, ‘n aardgees, kreatiewe inspirasie en die dwingende begeerte om kuns te skep. Duende opsigself is onverklaarbaar en kan nooit werklik by wyse van ‘n enkele definisie vasgepen word nie. Volgens Lorca kan duende ook nie rasioneel weggedink word nie en assosieer hy duende met sigbare angs, irrasionele begeertes, erotiek, demoniese entoesiasme en ‘n fassinasie met die dood. Ons kan dan ook sê dat duende kreatiewe inspirasie is in die teenwoordigheid van die dood, omdat daar ‘n element van angs en vrees by gedagte aan verganklikheid ontstaan en dat die digter dan by wyse van sy gedig die dood, momenteel, transendeer. Die duende sal hom nie by die digter aanmeld as hy nie die moontlikheid van dood bespeur nie.
Duende is ‘n elektrifiserende krag wat deur ‘n gedig vloei. Dit is nie ‘n gedagte nie, maar ‘n bewustelike stryd en verg roekelose waagmoed aan die kant van die digter. Die duende verwond, hy trek bloed en stoei met die digter op die rand van ‘n afgrond. Oor hierdie wond mag daar dalk ‘n roof groei, maar hy genees nooit ten volle nie. Duende  sit huis op in die donker skadu van die gees en hy vereis altyd emosie – altyd! Taal word tot op breekpunt onder die gewig van emosie geplaas. Middelmatigheid staan hom nie aan nie en hy vermy poësie wat emosioneel gebalanseerd is; daardie gedig waarin emosie getemper is tot middeltoon van die rede. Inteendeel, hy dring aan op donker klanke, op diepsang (canto jondo) en verwerp mooisang. Hy vereis nie dissipline nie; hy bruis deur die bloed; hy walg en put jou uit en hy verwoes alle bestaande style en bring vernuwing; vernuwing wat ekstase bring soortgelyk aan religieuse euforie.
“Duende is a wind that breathes through the empty arches over the heads of the dead; it is the wing of a wounded hawk that floats through the crushed grass and flares out of the swollen side-walks; it is a dream that mocks the bloody mockingbird and flees through the empty subway tunnels and soars out of the broken chest of bridges; it is a joy that burns and a suffering that scalds, like hot ice; it is a cry that rises out of the human body and annunciates the constant baptism of newly created things.” [Lorca]
dié gedig sneuwel in my hand
ek mis jou ek verlang ek wil aan
jou raak seën my met jou lippe
bederf my met jou hande wys my
af stal my uit beroof my van alles
draai my om eet my op ek sal jou
koester seun van my welbehae.
En dan sê Lorca ook dat ‘n teks of die gedig slegs egte kuns is wanneer duende teenwoordig is.
Die digter skryf nie ‘n gedig sodat sy leser of gehoor daardeur beïndruk of tevrede gestel moet word nie. Hy skryf omdat hy móét; omdat hy iets op die hart het. Hy skryf sodat hy die ware self kan ontdek. Aan die begin van haar gedig “skryfode” (Kleur kom nooit alleen nie) sê Antjie Krog:
om te kan skryf moet ek myself binne kom
deur my te buite te gaan
ek verlaat die daglig
die sleur van gefabriseerde stemme
en gaan ondergronds (p. 66).
Digterlike inspirasie word geput vanuit twee bronne.
In die eerste plek word die digter geïnspireer deur die teleurstellings en wonders van die konkrete wêreld waarbinne hy leef -  mense, geliefdes, die natuur, die kosmos, die politiek en alles wat feitlik bestaan en waarneembaar is. Om vanuit hierdie wêreld poësie te skep, vra kennis, ondervinding, repetisie, waarneming ens. Dit is moontlik vir die digter om sy kuns te beoefen met slegs hierdie dinge tot sy beskikking. Baie digters doen.
Tweedens kan die digter ook inspirasie vind in die onsigbare, misterieuse sfeer binne die fisiese wêreld waarin hy leef en probeer hy dit dan vir homself verklaar of ontsyfer. Hy probeer sin maak van dit wat sinloos blyk te wees. Hy roep ‘n verbeelde werklikheid op deur sy kreatiewe gees vlerke te gee. Metafore en vergelykings is dikwels surrealisties. Vir die digter wat oortuig is van duende is dit hierdie malse wêreld wat nie streng bewaak of omgrens is nie wat die grootste gewig dra tydens die kreatiewe skryfproses. In híérdie wêreld is rede, styl, onderrig en ervaring slegs  bruikbaar in so verre dit die digter se waagmoed aanvuur en bydra tot die intellektuele flinkheid van sy intuïsie.
Gedigte wat ‘n mens diep emosioneel aangeraak, is die gedigte wat jou sal bybly. Dit is ook daardie gedigte waarin die menslike kondisie eerlik verwoord word wat volstrek weier om die geheue te verlaat. Soos met alle vorme van kuns, vereis poësie ook eerlikheid van die digter om eg te kan opklink in die kamers van die hart. Verse wat oorspronklike en kreatiewe beeldspraak (metafore en vergelykings) omhels, gaan nie maklik vergeet word nie.
Wanneer Lorca se duende deur die bloed van die digter bruis en sy gedig elektrifiseer met eerlike, donker klanke sal daardie gedig jou hartsak stukkend skeur en sal jy hom nie kan vergeet nie.
Ek deel graag uittreksels uit ‘n paar gedigte waarin ek die aanwesigheid van duende aanvoel; gedigte wat in my geheue bly vassteek. Vir die gees van duende om van die voetsole af, hartwaarts, teen die ruggraad op te beweeg, beveel ek aan dat die onderstaande gedigte in geheel gelees of gehoor moet word:
’n brief van hulle vakansie
My ooms sterf soos kapok in die son
hartaanval beroerte kanker en tering
en my pa word stiller en meer verskriklik
van dop tot dop
Hier waar die harde winters en nat somers
my lyf ongenaakbaar skil, treur ek oor
die soet hart van my moeder
my pa se stil en bitter krag                         (Breyten Breytenbach)
·         Lieze Stassen sing ‘n verwerking van hierdie gedig in “Om te Breyten” (canto jondo, tener duende)
dan vee ek jou nat
oë af in myne en ek vat
aan jou heupe en ek interpoleer
my gebede en verlangens met joune heen en weer
skering en inslag                 (T.T. Cloete)
Het U nie dalk my pa gesien nie?
En ken U hom?
Hy stap mank en lyk nog goed vir sy jare
Die begrafniskunstenaar het hom mooi gemaak vir u poorte
Sy mond en wange bloei soos jong rose
En hy dra 'n wit jurk
Here, en miskien ruik hy nog effens na gas
Maar U sal hom ken aan sy oë
Dié het hul blou vrae behou                              (Jeanne Goosen)
‘n landskap soos dié maak my bang
reeds tussen Brandkaros en Bloeddrif steek dit jou onder klip
‘dé ek is klip,’ sê dit
in sy lelikste klipste klip
ja vatso, ek is fokkenklipdiklelik
ék smyt die eerste klip en donnerswil trash wat jy dag berg is of klip
of klip of God is
om teen my uit te hou nodig jy
God én Jesus en ‘n fokken klomp gees
jy nodig verskriklik drank
so skiet ek mense oor die kranse weg
of skroei hulle godswart maer in die klipwoestyn’               (Antjie Krog)
my pa is ’n goeie man, meneer small
al praat slegs sy oë oor die grens
en al drink hy soms te veel
hy’s ’n goeie man, meneer small
al skree hy soms op taxi’s
en al was hy en sy god
maar oukei met als gewees
hy’s ’n goeie man, meneer small
en ek hoop dat ek eendag skroomloos
langs sy graf kan staan en huil               (Pieter Odendaal)
Abdis Hildergard van Bingen, 1098-1179
Engele met blou vlerke bewaak siele,
vier winde blaas planete deurmekaar,
heiliges sing in die kosmiese sinfonie
saam met reie engele en ‘n blou figuur.
God se lyf baar miljoene siele
en versprei hulle soos vallende sterre
om torings en pilare van ‘n nuwe stad
waarin almal bou aan silwer mure.            (Henning Pieterse)
wat dood geskiet is deur soldate by Nyanga
Die kind is die skaduwee van die soldate
op wag met gewere sarasene en knuppels
die kind is teenwoordig by alle vergaderings en wetgewings
die kind loer deur die vensters van huise en in die harte
die kind wat net wou speel in die son by Nyanga is orals
die kind wat 'n man geword het trek deur die ganse Afrika
die kind wat 'n reus geword het reis deur die hele wêreld
Sonder 'n pas            (Ingrid Jonker)
·         Vir die skryf van hierdie artikel het ek gebruik gemaak van Lorca se oorsproklike lesing,  Juego y Theoria del Duende (Theory and Play of the Duende) soos uit Spaans vertaal deur A.S. Kline, 2007.
·         Ek het na die aanwesigheid van duende in Afrikaanse gedigte gekyk.
Breytenbach, B.  1964. Die ysterkoei sweet. Johannesburg: Perskor.
Cloete, T.T.  1998. Uit die hoek van my oog. Kaapstad: Tafelberg-Uitgewers.
Goosen, J.  2007. Elders aan diens. Parklands: Genugtig!.
Jonker, I.  1963. Rook en Oker. Johannesburg: Afrikaanse Pers.
Krog, A.  2000. Kleur kom nooit alleen nie. Kaapstad: Kwela Boeke.
Myburgh, M.  2010. Oewerbestaan. Pretoria: Protea Boekhuis.
Odendaal, P.  2012. vi' Adam Small. Tygervallei: Naledi.
Pieterse, H.J. 2000. Die burg van hertog Bloubaard. Kaapstad: Tafelberg-Uitgewers
registreer vir nuusbrief / newsletter sign-up