af af en en af en en nl en en en en en en en en en fr en en af en en en en en nl en en en en en en en nl en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en en tr en en af nl nl nl nl af en en en en en af en nl en af af en en af en en en en en en en nl nl nl af af af nl af af af af af af af af af af af nl af af nl nl nl af nl nl en af nl nl af af nl af nl nl nl af af af af af af af en af en af af nl nl nl en af af en en en en en en
CHIPS. Hou herfskommandowurm risiko's in vir aartappelproduksie? Wat kos dit om tafelaartappels te produseer? - PDF Free Download
Hou die herfskommandowurm enige risiko in vir aartappelproduksie?
Guideline for registered agrochemicals to control Fall armyworm in South Africa
SOME ASPECTS OF THE OIL AND MOISTURE CONTENTS OF AVOCADO FRUIT
SUMMARY. diseases on mango plants and fruit and cause major economic losses to this industry.
2016 China Dry Bean Historical production And Estimated planting intentions Analysis
FACULTY OF ECONOMIC AND MANAGEMENT SCIENCES DEPARTMENT OF ECONOMICS ECONOMICS 110 Semester test 1 14 March 2008 Total: 50 marks Time: 60 minutes
Potential of the 'Hall s Avoscan' as a Tool to Identify Soft Fruit during Packing for Export
Work Sample (Minimum) for 10-K Integration Assignment MAN and for suppliers of raw materials and services that the Company relies on.
Albertine de Lange UTZ Ghana. Cocoa Certification: challenges and solutions for encouraging sustainable cocoa production and trade
THE INFLUENCE OF WET PICKING ON POST HARVEST DISEASES AND DISORDERS OF AVOCADO FRUIT
CASE STUDY: HOW STARBUCKS BREWS LOGISTICS SUCCESS
Réseau Vinicole Européen R&D d'excellence
Fungicides for phoma control in winter oilseed rape
RIGLYNE VIR DIE KEUSE EN GEBRUIK VAN SPRINKELAARS
west australian wine industry sustainable funding model
Before using this product read the label carefully MAXIBOOST. Reg. No. B3815, Act No. 36 of 1947 Namibian Reg. No. N-F 237 Botswana Reg. No.
Van hier tot daar - 05 *
Sustainability Initiatives in Other Tropical Commodities Dr. Jean-Marc Anga Director, Economics and Statistics Division
Australian Products - Labelling A new value proposition for consumers
UNIVERSITY OF PLYMOUTH FAIRTRADE PLAN
THE POTENTIAL FOR NEMATODE PROBLEMS IN AUSTRALIA S DEVELOPING SOYBEAN INDUSTRY. Graham Stirling
The New EU Rules on Articles Treated with Biocidal Products. Cándido García Molyneux European Food Law Conference 2014 ERA, Trier May 5, 2014
VENUE CHECKLIST. Venue pas in by julle tema (bv rustic- plaas, city-chic en modern, natuurlik, klassiek, medieval of iets heeltemal uniek ens)
Western Uganda s Arabica Opportunity. Kampala 20 th March, 2018
The supply and demand for oilseeds in South Africa
2. The proposal has been sent to the Virtual Screening Committee (VSC) for evaluation and will be examined by the Executive Board in September 2008.
Fairtrade. What it has to offer and how we can use it
HONDURAS. A Quick Scan on Improving the Economic Viability of Coffee Farming A QUICK SCAN ON IMPROVING THE ECONOMIC VIABILITY OF COFFEE FARMING
EFFECT OF TOMATO GENETIC VARIATION ON LYE PEELING EFFICACY TOMATO SOLUTIONS JIM AND ADAM DICK SUMMARY
High Yield, Long Storage.The Golden Combination!
Proposed Maximum Residue Limit. Sedaxane
Sunflower seed COMMODITY PROFILE
Consumer and Market Insights Symposium James Omond Lawyer & trade mark attorney, Omond & Co Board Member, Wine Victoria and WFA
GLOBAL DAIRY UPDATE. Welcome to our March 2015 Global Dairy Update IN THIS EDITION Financial Calendar
Reproduced by Sabinet Online in terms of Government Printer s Copyright Authority No dated 02 February No.
donors forum: Project development/ funding AND Partnership Fair
CERCOSPORA SPOT OF AVOCADOS
Psa and Italian Kiwifruit Orchards an observation by Callum Kay, 4 April 2011
Introduction. This paper elaborates on three sections of the Biosecurity Promulgation 2008 namely the:
THIS REPORT CONTAINS ASSESSMENTS OF COMMODITY AND TRADE ISSUES MADE BY USDA STAFF AND NOT NECESSARILY STATEMENTS OF OFFICIAL U.S.
Wine Clusters Equal Export Success
CONSUMER TRENDS Pulses In India
Riverland and Mallee - Primary Producers Business Centre
Tomatoes, Lycopene and Human Health. APTRC Inc
SPRING WHEAT FUTURES AND OPTIONS
ACSI Restaurant Report 2014
UPPER MIDWEST MARKETING AREA THE BUTTER MARKET AND BEYOND
M03/330/S(2) ECONOMICS STANDARD LEVEL PAPER 2. Wednesday 7 May 2003 (morning) 2 hours INSTRUCTIONS TO CANDIDATES
General information about the Queensland Fruit Fly
Chapter Ten. Alcoholic Beverages. 1. Article 402 (Right of Entry and Exit) does not apply to this Chapter.
Information System Better-iS ZALF - Output
UNIVERSITY OF PLYMOUTH SUSTAINABLE FOOD PLAN
QUICK SERVE RESTAURANT MANAGEMENT SERIES EVENT PARTICIPANT INSTRUCTIONS
STOP CROP GROW. Feijoa. information sheet
Demand, Supply and Market Equilibrium. Lecture 4 Shahid Iqbal
Grape Growers of Ontario Developing key measures to critically look at the grape and wine industry
CEPE guidance Labelling of Treated Articles
Re: LCBO Lightweight Glass Wine Standard Implementation Date
CERT Exceptions ED 16 en. Exceptions. Explanatory Document. Valid from: 01/06/2017 Distribution: Public
BRIQUTTE SECTOR IN KENYA. Briquettes have been produced on a small scale in Kenya since the 1970 s.
Agenda for today. Demand as driver for a mainstream sustainable coffee sector. Introduction to Sara Lee
Crisis Communications Protocol for the Wine Industry
Vegetable Imports Approaching 20% of Total
CENTRAL OTAGO WINEGROWERS ASSOCIATION (INC.)
The connoisseurs choice for a portfolio with Fine French Wines
The state of the European GI wines sector: a comparative analysis of performance
Is Fair Trade Fair? ARKANSAS C3 TEACHERS HUB. 9-12th Grade Economics Inquiry. Supporting Questions
Commitment of all. parties enables. high-quality table. grape production. The Moroccan Table Grape Project
Catalogue of published works on. Maize Lethal Necrosis (MLN) Disease
KOREA MARKET REPORT: FRUIT AND VEGETABLES
How we re making a difference revitalizing the Malawian tea industry for workers to earn living wages. How we re making a difference - Malawi
Tanzania. Coffee Annual. Tanzania Coffee Annual Report
The NEW Benchmark Fungicide for Grape Growers. Grapes A GUIDE FOR GRAPE GROWERS. Superior Multi-Crop Control
AGRABLAST and AGRABURST TREATMENT OF COFFEE FUNGUS AND BLACK SIGATOKA ON BANANAS
Coffee Eco-labeling: Profit, Prosperity, & Healthy Nature? Brian Crespi Andre Goncalves Janani Kannan Alexey Kudryavtsev Jessica Stern
Communications Protocol for the Wine Industry
THE THREAT: The disease leads to dieback in shoots and fruiting buds and an overall decline in walnut tree health.
Chile. Tree Nuts Annual. Almonds and Walnuts Annual Report
ETHIOPIA. A Quick Scan on Improving the Economic Viability of Coffee Farming A QUICK SCAN ON IMPROVING THE ECONOMIC VIABILITY OF COFFEE FARMING
BVM PROSPECTUS. DAMIAN ADAMS Ph E MIKE CROAD Ph E
WHOLESALE BUYERS GUIDE TO WASHINGTON GRAPEVINE QUARANTINES
Proposed Maximum Residue Limit. Azoxystrobin
Current research status and strategic challenges on the black coffee twig borer, Xylosandrus compactus in Uganda
Fonterra: GLOBAL DAIRY UPDATE AUGUST 2013 ISSUE TWELVE
FERTIFLO (19) 96 g/kg 63 g/kg 32 g/kg 10 g/kg mg/kg 500 mg/kg 500 mg/kg 500 mg/kg 200 mg/kg 5 mg/kg
Financial Results for Fiscal Year Ending December 31, February 12, 2016 Suntory Beverage & Food Limited
Highlights Sector Policy for Tea
OpenStax-CNX module: m Lees en Woordorde * Siyavula Uploaders
Vol 31 No 2 March April 2017 CHIPS Die enigste tydskrif vir die aartappelbedryf The only magazine for the potato industry 16 30 Hou herfskommandowurm risiko's in vir aartappelproduksie? Wat kos dit om tafelaartappels te produseer? 78 Goeie opbrengste begin by gesertifiseerde aartappelmoere CHIPS March/April 2017 Page 1
Tuta geskroef Vinnige uitklopaksie stop voeding onmiddellik met geen verdere gewasskade Lang nawerking verseker effektiewe beheer met minder toedienings Beheer alle lewensstadia eiers, larwes en motte AMPLIGO. Die slim keuse vir die beheer van Tuta LEES DIE ETIKET VAN ELKE PRODUK VIR VOLLEDIGE BESONDERHEDE. AMPLIGO bevat chloorantraniliprool en lambda-sihalotrien (Reg. Nr. L8685, Wet Nr 36 1947) SKADELIK. Syngenta Suid Afrika, Privaatsak X60, Halfway House, 1685. Tel: 011 541 4000. www.syngenta.co.za Alle gelyste produkte is geregistreerde handelsmerke van n Syngenta Group Maatskappy. @SyngentaSA
CHIPS CHIPS is die amptelike tydskrif van Aartappels Suid-Afrika. CHIPS is the official magazine of Potatoes South Africa. Redakteur/Editor Gawie Geyer Advertensies/Advertisements Gawie Geyer Sel/Cell: 082 388 0524 gawie@potatoes.co.za E-faks/E-fax: 086 685 6524 COVER VOORBLAD Aartappels Suid-Afrika, De Havillandsingel 6, Persequor Technopark, Persequor Park, Pretoria, 0020. Tel: 012 349 1906. Faks: 012 349 2641 Potatoes South Africa, 6 De Havilland Crescent, Persequor Technopark, Persequor Park, Pretoria, 0020. Tel: 012 349 1906. Fax: 012 349 2641 Ontwerp en uitleg: Henco Schoeman (HJ Ontwerp) Gedruk deur BusinessPrint vir die eienaar en uitgewer: Aartappels Suid-Afrika, Privaatsak X135, Pretoria, 0001. Design and layout: Henco Schoeman (HJ Design) Printed by BusinessPrint for the owner and publisher: Potatoes South Africa, Private Bag X135, Pretoria, 0001. Die menings wat uitgespreek word is die menings van die skrywers en verteenwoordig nie noodwendig die mening van die redaksie van CHIPS of die mening van Aartappels Suid-Afrika nie. Aartappels Suid-Afrika aanvaar geen verantwoordelikheid vir aansprake wat in advertensies en artikels gemaak word nie. The opinions expressed are the opinions of the writers and do not necessarily portray the opinion of the editorial staff of CHIPS or that of Potatoes South Africa. Potatoes South Africa does not accept any responsibility for claims made in advertisements and articles. Alle regte voorbehou. Geen gedeelte van hierdie publikasie mag op enige wyse gereproduseer word nie. All rights reserved. No part of this publication may be reproduced in any form. www.potatoes.co.za 16 30 78 Hou herfskommandowurm risiko's in vir aartappelproduksie? Wat kos dit om tafelaartappels te produseer? Goeie opbrengste begin by gesertifiseerde aartappelmoere CHIPS March/April 2017 Page 3
16 22 34 INHOUD CONTENT ARTIKELS ARTICLES MAART APRIL 2017 Gesprek Conversation 6 Nuus News International news 8 Plaaslike nuus / Local news 10 Tegniese Nuus Technical News Hou die herfskommandowurm enige risiko in vir aartappelproduksie? 16 Seed tuber-borne inoculum of Rhizoctonia significantly contributes to Rhizoctonia disease epidemics on potato and pathogen population genetic change 22 Specific gravity and the weight of potatoes 28 Ekonomiese Nuus Economic News Wat kos dit om tafelaartappels te produseer? 30 Wat kos dit om my eie aartappelsakkies na die markte te vervoer? 34 Vervoer en die aartappelbedryf 38 Verbruining, vergroening en meganiese beskadiging van aartappels van nader beskou 43 Bedryfsdienste Industry Services Limpopo kultivarproef onder besproeiing op Tom Burke in 2016 46 Oos-Kaap kultivarproef onder besproeiing op Polokwane in 2016 58 Kommunikasie Communication Die Suid-Afrikaanse aartappelbedryf 68 Kontreinuus Regional News Oos-Vrystaat Inligtingsdag 72 Oos-Vrystaat Aartappelboer van die Jaar 74 Petrus Steyn Aartappel-gholfdag 76 Jakkie Mellet to tackle the 9 th Mongol Derby 77 Aartappelsertifiseringsdiens Potato Certification Service Goeie opbrengste begin by die plant van gesertifiseerde aartappelmoere 78 Prokon Aartappellewerings aan varsproduktemarkte Januarie / Februarie 2017 80 Algemeen Tipes wangedrag in die werkplek 84 Aartappelresep Potato recipe Roasted lemon pork served with black mushrooms topped with potato mash 86 Uit die argiewe From the archives 87 Skyfie sê Skyfie says 87 Page 4 CHIPS Maart/April 2017
46 72 78 ADVERTENSIES ADVERTISEMENTS Dagboek Diary 88 APAC Markagente Market agents 90 Erratum In CHIPS Januarie/Februarie 2017 is daar verkeerdelik in die artikel Noord-Kaap kultivarproef onder besproeiing op Douglas in 2016 (sien p. 46) genoem dat Die proefperseel het bestaan uit 'n sandleemgrond en is geplant in 'n ewekansige blokontwerp met drie herhalings. Daar was egter vyf herhalings. CHIPS bied verskoning aan vir die foutiewelike beriggewing. Syngenta Binneblad - voor Uniekum 11 ANSA 11 Wesgrow 14 Bayer 21 Arysta 27 Nexus 33 RSA Saad Beurs 37 Haifa 37 Africa Transport Solutions 57 Ivanhoe 57 Buckle Packaging 57 LWO 85 Moerhandelaarsforum 89 SA Exporters Forum 89 CHIPS (Advertensietariewe) 91 GWK Agterblad CHIPS March/April 2017 Page 5
Eenheid nou belangriker as ooit Tot dusver was ons vanjaar geweldig geseënd met goeie reënval oor die grootste dele van die land ons kan net vertrou dat dieselfde in die Wes-Kaap die geval gaan wees wanneer hulle reënseisoen aanbreek. Goeie reënval en gepaardgaande oplewing in landbouproduksie is nie net goed vir landbouers nie, maar vir die land as geheel aangesien dit groter voedselsekerheid meebring in die vorm van die beskikbaarheid van voedsel en laer voedselpryse (voedselonsekerheid is waarskynlik een van hierdie land se grootste risiko s in n klimaat van politieke onsekerheid). Dit is een van die voedselketting se grootste verantwoordelikhede om laer kommoditeitspryse wat as gevolg van groter aanbod realiseer aan verbruikers deur te gee, veral aan die kwesbare lede van ons bevolking. Stygende arbeidskoste, hoër elektristeits- en brandstofpryse, die geweldige druk op die padinfrastruktuur wat vervoerkostes buitensporig laat styg, stygende verpakkingskostes, ens., verminder die vermoë van die voedselwaardeketting om prysvoordele aan verbruikers deur te gee. Die wisselkoers wat deur beide binnelandse en internasionale faktore beïnvloed word, speel natuurlik ook n kernbelangrike rol in die prysvorming van inen uitsette wat gebruik word vanaf plaasvlak tot dat die eindverbruiker eienaarskap neem van produkte. So byvoorbeeld het die skerp verswakking in die wisselkoers aan die begin van 2016 veroorsaak dat Suid-Afrika byna geen voordeel getrek het uit die skerp daling in ru-olie pryse nie. Brandstofpryse, boen-behalwe dat dit n verskeidenheid belastings insluit, word bepaal deur die ru-olieprys en die wisselkoers. Nie een van laasgenoemde twee kan deur die gewone landsburger bepaal word nie in kort ons moet daarmee saamleef. Die persone in hoë politiekeen gesagsposisies kan wel deur hulle handelinge en uitsprake n impak hê in watter rigting die wisselkoers beweeg. Inteendeel, die hele kwessie van geadministreerde pryse bly kontroversieel juis omdat markkragte nie ten volle tot die bepaling van dié pryse aanleiding gee nie. Dit kan veral klein- en mediumslag besighede se volhoubaarheid ernstig onder druk plaas, terwyl dit juis hierdie besighede is wat die grootste werkskeppers is. Die koste om besigheid te doen het n ernstige beperkende faktor geword om entrepreneurs te laat gedy, en dus ook werkskepping belemmer. Politici, beleid- en regulasiemakers en die waghonde oor beleide en regulasies moet begrip toon dat die man op die straat die onbedoelde gevolge moet absorbeer, en dit is juis hier waar volhoubaarheid en werkskepping problematies raak. Gedurende die res van die jaar gaan hierdie toedrag van sake nie noodwendig verander nie. Dit beklemtoon egter een ding, en dit is dat eenheid noodsaaklik is vir die behoud van n gesonde en vooruitstrewende landbousektor tot voordeel van elke mens in hierdie land. Dieselfde geld vir die aartappelbedryf waar elke rolspeler en belanghebbende eenheid moet streef na die voortgesette volhoubaarheid van hierdie bedryf vir die groter goed van die land, en spesifiek landelike gemeenskappe waar die kwesbaarste mense van ons bevolking woonagtig is. Ons moet en kan nie die belangrike rol wat ons aartappelprodusente in landelike gebiede speel ten opsigte van werkskepping en voedselsekerheid gering skat nie. Aartappelgroete Dr. André Jooste Hoofuitvoerende Beampte Page 6 CHIPS Maart/April 2017
Unity is now more important than ever Gesprek Conversation Up to now this year we have been blessed with good rains over large parts of the country and we can only trust that it will be the same in the Western Cape when their raining season gets under way. Good rains and an accompanying upswing in agricultural production are not only good for agriculturists, but also for the country as a whole as it brings about improved food security by way of food availability and lower food prices (food uncertainty is probably one of this country s biggest risks in a climate of political uncertainty). It is one of the food chain s biggest responsibilities to pass-on the lower commodity prices that resulted from the increased supply to consumers, especially to the most vulnerable members of our population. Increasing labour costs, higher electricity and fuel prices, the enormous pressure on the road infrastructure that causes transport costs to increase excessively, increasing packaging costs, etc., diminish the ability of the food value chain to pass-on price benefits to consumers. The exchange rate that is affected by both local and international factors, naturally also plays an essentially important role in the price formation of inputs and outputs which are used from farm level up until the end user takes ownership of the produce. As an example, the sharp weakening in the exchange rate at the beginning of 2016 resulted in South Africa not really benefitting from the sharp drop in the crude oil price. Fuel prices, apart from including an array of taxes, are determined by the crude oil price and the exchange rate. Neither of the aforementioned can be determined by the ordinary citizen in essence we have to live with it. However, persons in high political positions and positions of authority can through their actions and utterances have an impact on the direction in which the exchange rate will go. On the contrary, the whole question of administered prices remains controversial just because market forces as a whole do not lead to its determination. This can put serious pressure on the sustainability of especially small and medium size businesses, whilst in essence it is these businesses that are the biggest job creators. The cost to do business has become a significant restrictive factor preventing entrepreneurs from thriving, and therefore hampering job creation. Politicians, policy makers and regulators as well as the guardians of policies and regulations must show understanding for the man on the street who has to absorb the unintended consequences, and this is where sustainability and job creations become problematic. For the rest of the year the situation will not necessarily change. However, it emphasises one thing, and that is that unity is imperative to ensure the preservation of a healthy and prosperous agricultural sector to the benefit of everyone in this country. The same applies for the potato industry where every role player and interested party must strive towards continued sustainability of the industry for the greater good of the country, and specifically the rural communities where the most vulnerable members of our population live. We must not and cannot underestimate the important role our potato producers play in rural areas in respect of job creation and food security. Potato regards Dr André Jooste Chief Executive Officer CHIPS March/April 2017 Page 7
international NEWS Potato virus shows potential for cancer treatments A recent research study has shown that the potato virus X (PVX) has the potential for possible cancer treatments. Researchers hope to use it as a drug carrier, delivering doxorubicin (DOX) a commonly used cancer chemotherapy. According to the research findings, published in the journal Nanoscale, PVX-DOX treatment resulted in reduced tumour growth. The research team concluded that their results open the door for further development of PVX and other high-aspect ratio plant viral nanoparticles (VNPs) for applications in cancer therapy. Source: potatogrower.com Three GMO potato varieties approved in the US Three types of potatoes genetically engineered to resist the pathogen that caused the Irish potato famine are safe for the environment and safe to eat, federal officials have announced. The three varieties are the Russet Burbank, Ranger Russet and Atlantic which were previously approved by the U.S. Department of Agriculture. The approval by the U.S. Environmental Protection Agency and the U.S. Food and Drug Administration gives Idaho-based J.R. Simplot Company permission to plant the potatoes this spring and sell them in the fall. The company said the potatoes contain only potato genes, and that the resistance to late blight, comes from an Argentine variety of potato that naturally produced a defence. Source: abcnews.go.com Tomato potato psyllid discovered outside quarantine zone in Australia In a significant blow to the vegetable industry in Western Australia, the tomato potato psyllid has been found in three regional locations outside of the Perth quarantine zone. John van Schagen, chief plant biosecurity officer at the Department of Agriculture and Food in Western Australia, said he now suspects the psyllid could have been in the state for two or more years. Page 8 CHIPS Maart/April 2017
Nuus News He mentioned that the department had now found the psyllid on three commercial horticulture properties in Gingin, Yarloop and Busselton, and that the Perth quarantine zone may now be extended north to include Gingin. Mr Van Schagen concluded by saying that the department was working on a protocol to allow Carnarvon growers to access seedlings and was also working on a test for the zebra chip disease. source: abc.net.au UK falling out of love with potatoes Potatoes have been a key part of the British diet for hundreds of years, however, it has experienced a bit of a decline recently. Sales have fallen by a fifth in the last ten years with a recent dive in figures being fuelled by 'carb-free' diets. In the last three years alone sales have dropped by almost 7%, according to figures published by the Department for Environment, Food and Rural Affairs. While potatoes are falling out of favour among consumers, they can't seem to resist potato chips as sales of chips and crisps remained steady. The report suggests that a change in taste may also be behind the fall in sales, which would explain why the fried potato snack is holding steady. "About four fifths of the purchases of processed potatoes were chips and crisps and these have been relatively stable over the last ten years. The reduction in recent years is driven by a decline in purchases of fresh potatoes." the report stated. Source: dailymail.co.uk Potatoes could be cultivated on Mars A recent study has revealed that potatoes may soon be out of this world, as it could potentially be cultivated on the Mars. Some predict that humans could be colonizing the red planet in as little as a decade. However, no matter when it turns out to be, the colonies may be sustained by potatoes. The potato plant shows promise and may be the greatest source of food for generations to come for Martian dwellers. The idea was recently popularized in the movie the Martian, where Matt Damon grows potatoes on Mars using an improvised greenhouse. However, according to the new study he may have been able to grow them outside. Scientists from the International Potato Center wanted to see if the plant could grow in an extreme environment, so they recreated Mars-like conditions in an experimental CubeSat (box). Incredibly, after a period of a few weeks, the scientists found that the plant was beginning to grow just as it would on Earth. The team chose a specific variety that had been engineered to grow here on Earth in the difficult terrain of Bangladesh, where salty coastal soil would make it difficult for a completely natural potato to grow. If the crops can tolerate the extreme conditions that we are exposing them to in our CubeSat, they have a good chance to grow on Mars, said researcher Julio Valdivia-Silva. Source: siliconrepublic.com New Zealand research shows huge potential for mesh covered potato crops Researchers at the Lincoln University in New Zealand have found promising results from a trial of using mesh cover to protect potato crops from insect pests. The effectiveness of the mesh at protecting potatoes from the tomato-potato psyllid was tested in a trial at the Foundation for Arable Research field site at Lincoln. According to Future Farming Centre head, Dr Charles Merfield, the mesh was incredibly effective. It kept 99% of the psyllids out from under the mesh despite an infested plot of potatoes being just a couple of metres away", he said. Merfield said if they had dug the mesh cover in there would have been no psyllids at all and it would have offered 100% control. "Fine mesh had the potential to control all potato insect pests and blight and increase yield", Merfield said. Source: potatopro.com C CHIPS March/April 2017 Page 9
Nuus News plaaslike nuus LOCAL NEWS RSA Group responds to Competition Commission fresh produce allegations The RSA Group is one of nine firms targeted by the Competition Commission in a number of search and seizure operations carried out at fresh produce markets across the country on 23 and 24 March 2017. A media statement issued by the Commission on 23 March explained that the dawn raids were part of an investigation into cartel conduct which was reported by the Department of Agriculture, Forestry and Fisheries. According to the Commission s statement, it has reasonable grounds to suspect that larger market agents fix their commission rates and coordinate their pricing activities to squeeze out smaller rivals. The RSA Group believes that these allegations are based on a number of misconceptions as to how the markets operate, says Mr Jaco Oosthuizen, RSA Group Managing Director. We will cooperate with and assist the Commission as it goes about its investigation, and have confidence that a thorough ventilation of the relevant facts and circumstances will set the record straight. According to the RSA Group, not only are fresh produce markets highly competitive, fluid and transparent platforms, but they are also regulated by legislation (Act 12 of 1992 and the applicable rules) and monitored by a regulator, who is appointed by the relevant minister. Market forces, coupled with the monitoring of agents activities by the regulator, combine to mitigate against suggestions of collusive engagement. There are many fast-moving forces that impact pricing decisions during trading hours, ranging from hostile weather, product quality and perishability to supply and demand dynamics, says Mr Oosthuizen. These all contribute to price volatility. If sales agents don't respond quickly and effectively in finding the right price, the producers and buyers look to rivals in the market or outside the market, for their business. While sales agents may react to changing market forces in similar ways, this is not suggestive of collusive conduct. In fact, sales people frequently adjust prices in different directions, according to their context in reading the market. Collusion for any purpose - whether to compete with major competitors or to drive out small players - is fundamentally at odds with how a price discovery market functions. Further oversight and transparency are introduced through the gate-keeping role of market management, which has the systemic capabilities to access all transactions as and when they occur, adds Oosthuizen. This allows for real time price exception reporting which results in full transparency and ensures a level playing field for all stakeholders. Commissions negotiated with producers vary according to the type of product being sold and the relationship between the producer and agency, Mr Oosthuizen concludes. Negotiating the commission is at the heart of our business. It is our core income. The idea of fixing commissions doesn't make sense. It would destroy the flexibility that is required to succeed in this business. The RSA Group has communicated with staff, suppliers, customers and business partners to inform them that while the Competition Commission's process is likely to take some time, the company's operations will be unaffected and it remains committed to all of its stakeholders. Nasionale minimum loon afgekondig Die adjunk-president, mnr. Cyril Ramaphosa, het die minimum loon vir plaaswerkers afgekondig wat op 1 Mei 2018 in werking tree. Dit beteken dat die landbousektor twee verhogings in 2018 sal moet absorbeer die eerste een op 1 Maart 2018 ingevolge die sektorale vasstelling en die tweede op 1 Mei 2018 ingevolge die nasionale minimum loon. Wat die landbousektor betref sal die minimum loon 90% van R20.00 per uur beloop. C Page 10 CHIPS Maart/April 2017
CHIPS March/April 2017 Page 11
Die varsprodukte-bemarkingstelsel is 'n belangrike bate en moet gehandhaaf word Die nasionale varsproduktemarkte is Suid-Afrika se primêre platform vir die verkoop van plaaslik geproduseerde vrugte en groente aangesien dit n ideale inklusiewe en deursigtige handelsomgewing aan alle varsprodukteprodusente bied, ongeag of hulle kommersiële, kleinskaal of opkomende produsente is, om hul produkte direk aan kopers te verkoop. Hierdie kopers, waarvan die oorgrootte meerderheid informele handelaars is met verspreidingsnetwerke in stede, voorstede en informele woongebiede om eindverbruikers te bereik, het daagliks toegang tot 'n verskeidenheid plaasvars-geproduseerde groente en vrugte, wat hulle andersyds slegs sou kon verkry deur ver afstande teen hoë koste na die platteland af te lê (huidig dra die produsente van hierdie produkte die koste om dit aan die markte te lewer). In kort, Suid-Afrika se nasionale varsproduktemarkte speel 'n onskatbare rol om die beskikbaarheid van vrugte en groente te verseker teen waarde vir geldpryse, en dus ook voedselsekerheid. Die pryse van produkte wat op die varsproduktemarkte verkoop word, word uitsluitlik deur vraag en aanbod bepaal, en is gevolglik een van die beste voorbeelde van die werking van die vryemarkstelsel. Dit is noemenswaardig dat die stelsel opgehemel word deur verskeie oorsese rolspelers wat besigheid doen in die varsprodukte-omgewing, aangesien in baie lande die verhouding tussen kopers en verkopers tot so 'n mate geformaliseer is dat produsente en verbruikers prysnemers is van pryse wat deur tussenpartye vasgestel word. By-komend, op varsproduktemarkte waar pryse bepaal word deur 'n vryemarkstelsel wat geskoei is op die direkte interaksie van vraag en aanbod, dien markkragte as 'n deursigtige prysvormingsmeganisme regdeur die varsproduktebedryf. Die bewys van bogenoemde word geïllustreer in die figuur. In wese, wanneer voorraadvlakke op markte hoog is as gevolg van verhoogde aanbod, óf verlaagde vraag, óf 'n kombinasie van beide, sal pryse daal om markte leeg te maak en vice versa, wat die eindverbruiker bevoordeel. Dit is met bogenoemde as agtergrond dat kennis geneem moet word van markagente se belangrike rol in die fasilitering van transaksies tussen verkopers en kopers (om vansprekende redes kan verkopers/produsente nie elke oggend op die mark wees om transaksies met kopers te beklink nie). Markagente onderneem die taak teen 'n onderhandelde ad valorem-kommissie, terwyl markowerhede 'n verdere 5% hef op elke transaksie. Die koste van die transaksie word deur die produsent betaal, d.w.s. die koste van elke transaksie word afgetrek van die prys wat met die transaksie gerealiseer is alvorens die produsent betaal word. Die markagent neem gevolglik 'n enorme verantwoordelikheid as tussenganger tussen produsente en kopers, en verseker terselfdertyd die integriteit van die varsprodukte-bemarkingstelsel. Markagente word gereguleer deur die Wet op Landbouprodukagente, 1992 (Wet No. 12 van 1992). Markowerhede vertolk 'n toesighoudende rol om te verseker dat die integriteit van die mark gehandhaaf en beskerm word. Aartappels Suid-Afrika het kennis geneem van die ondersoek deur die Kompetisie Kommissie na aanleiding van beweerde prysknoeiery deur bepaalde markagente. Alhoewel Aartappels Suid- Afrika sodanige bewerings in 'n ernstige lig beskou, is dit belangrik om in ag te neem dat die ondersoek deur die Kompetisie Kommissie op bewerings gebaseer is, en die partye gevolglik nog nie aangekla of skuldig bevind is nie. Aartappels Suid-Afrika is derhalwe van mening dat die reg sy gang moet gaan en dat alle geaffekteerde partye hul volle samewerking aan die Kompetisie Kommissie moet gee in 'n poging om die aangeleentheid so gou as moontlik op te los tot voordeel van die varsprodukte-bemarkingstelsel as geheel. Dit is 'n bate wat Suid-Afrika, en veral produsente, kopers en verbruikers nie kan bekostig dat dit verdwyn of in statuur verwater nie. C Page 12 CHIPS Maart/April 2017
Nuus News The fresh produce market system is an important asset that must be upheld The national fresh produce markets are South Africa s primary platform for selling locally produced fresh fruit and vegetables as it provides the ideal inclusive and transparent trading environment to all fresh produce producers, be they commercial, small scale or emerging producers, to sell their produce directly to buyers. These buyers, of which the majority are hawkers with distribution networks into the cities, suburbs and townships to reach end consumers, have access to a variety of farm fresh produced fruit and vegetables on a daily basis, which would have otherwise required them to travel large distances at significant additional costs into rural areas to procure it (currently the producers of these produce are carrying the cost of delivering it to the market). In short, South Africa s national fresh produce markets play an invaluable role in ensuring availability of fruit and vegetables at value for money prices, and thus also food security. The price of the produce sold on the fresh produce markets are solely determined by supply and demand, and is therefore one of the best examples of how the free market system operates. It is worth mentioning that the system has been lauded by numerous overseas role players operating in the fresh produce environment, since in many countries relationships between buyers and sellers have been formalised to the extent that producers and consumers are price takers of prices set by intermediaries. Moreover, on fresh produce markets where prices are determined by a free market system through the direct interaction of demand and supply, market forces act as a transparent price forming mechanism throughout the fresh produce industry. Evidence to illustrate the aforementioned is shown in the figure. Essentially, when stock levels on markets are high due to increased supply or depressed demand or a combination of both, prices will drop to clear-out markets and vice versa, favouring the end consumer. It is within the ambit of the aforementioned that cognisance must be taken that market agents play an important role in facilitating the transaction between sellers and buyers (for obvious reasons sellers/ producers cannot be on the markets each morning to transact with buyers). Market agents do this at a negotiable ad valorem commission, while the market authorities levy a 5% fee on each transaction. The cost of the transaction is paid for by the producer, i.e. if a price is realised through a transaction the cost of the transaction is subtracted from the money paid over to the producer after each transaction. The market agents thus take an enormous responsibility in terms of acting as intermediary between producers and buyers, while at the same time ensuring the integrity of the fresh produce marketing system. They are governed by the Agricultural Produce Agents Act, 1992 (Act No 12 of 1992). Market authorities take an oversight role to ensure that the integrity of the market is upheld and protected. Potatoes South Africa has taken cognisance of the investigation by the Competition Commission of alleged price manipulation by selected market agents. Although Potatoes South Africa regard such allegations in a very serious light, it is important to note that the investigation by the Competition Commission is based on allegations, and hence parties being investigated have not been charged or found guilty. Potatoes South Africa is, therefore, of the opinion that the law should be allowed to take its course and that all parties affected should give their full cooperation to the Competition Commission in an effort to resolve the matter as soon as possible for the benefit of the fresh produce marketing system as a whole. This is an asset that South Africa, and in particular producers, buyers and consumers cannot afford to diminish in stature or even disappear. C CHIPS March/April 2017 Page 13
Page 14 CHIPS Maart/April 2017
Nuus News CHIPS March/April 2017 Page 15
Vreetskade van HKW op aartappelblare (Foto s: Ontario Ministry of Agriculture: Ontario Crop IPM. www.omafra.on.ca) Hou die herfskommandowurm enige risiko in vir aartappelproduksie? Dr. Fienie Niederwieser (Aartappels Suid-Afrika) Skade aan aartappels deur die herfskommandowurm (HKW) in die Loskopvallei is onlangs aangemeld. Die aanplanting was in wisselbougrond voorafgegaan deur springmielies, en naby konvensionele (nie-gm) mielies wat geïnfesteer was met HKW. Nadat die aartappelaanplanting gespuit is, is die skade tot ongeveer een persent beperk. Tot datum, is geen ander gevalle van skade nie aangemeld nie. Dit laat die vraag ontstaan of HKW risiko inhou vir aartappelproduksie in Suid-Afrika. Skade: In bogenoemde geval is die bogrondse stingels en groeipunte aanvanklik aangeval en wurms het ook in knolle (moere) getonnel. Die wurms het halms onder die grond afgevreet en/of in die halms getonnel. Geïnfesteerde halms wat nie afgevreet is nie, was kleiner as ander halms, blouerig van kleur en het verwelk. Een tot twee halms per plant is aangeval. Larwes van HKW is in die grond naby al die geaffekteerde plante gevind. Beheer: n Aantal insekdoders is teen HKW geregistreer, sien Crop Life South Africa se dokument FAW Position Statement. Nie een van hierdie middels het sistemiese aksie nie. Indien die middels op bogrondse dele toegedien word en die wurm kom ondergronds voor, sal hulle nie gedood word nie. Die beste raad wat op die oomblik beskikbaar is, is Page 16 CHIPS Maart/April 2017
Tegniese Nuus Technical News Aartappelstingel wat deur larwe van herfskommandowurm afgevreet is. (Foto: Desireé van Heerden, Syngenta) Geïnfesteerde halms vertoon blouerig van kleur en kan verwelk (Foto: Desireé van Heerden, Syngenta) dat aartappelaanplantings gereeld deurgeloop en deeglik ondersoek word vir simptome van vreetskade en eierpakkies. Indien dit waargeneem word, kontak onmiddellik u gewasbeskermingsadviseur. Aanwending van insekdoders teen HKW: Elke produk het n beperkte rakleeftyd, moet dus nie onnodige groot hoeveelhede insekdoders koop nie. Gebruik insekdoders oordeelkundig om opbou van weerstand te vermy, wissel middels met verskillende doodmaakaksies af. Gebruik middels wat geregistreer is vir beheer van HKW op aartappel. Tans is sewe produkte geregistreer vir gebruik op aartappel (Tabel 1). Gebruik insekdoders teen die dosis wat op die etiket aanbeveel word. Gebruik insekdoders terwyl wurms in die vroeë instar-stadiums is (< 1cm lank). As wurms eers binne-in weefsel tonnel, word hulle nie deur die middels bereik nie. C Meld asseblief die voorkoms van HKW op aartappels aan Omdat ons tans baie min weet oor die pesstatus van aartappel vir HKW, versoek ons u vriendelik om alle gevalle waar u vermoed HKW op aartappels voorkom, by dr. Fienie Niederwieser (ASA) (012 349 1906 / 083 634 4848), of dr. Diedrich Visser (LNR) (012 808 8008 / 082 416 3340) of mnr. Jan-Hendrik Venter (DLBV) (012 319 6384 / 072 348 8431), aan te meld. Indien moontlik, sal n besoek aan die aanplanting gereël word sodat soveel moontlik inligting bekom kan word. Eierpakkies op mielieblare. (Foto s verskaf deur Desireé van Heerden, Syngenta) CHIPS March/April 2017 Page 17
Tabel 1. Middels tans (22 Maart) geregistreer vir gebruik oop aartappels teen herfskommandowurm Manufactures Name/ Vervaardiger Brand Name / Handelnaam Registration Number Active ingredients / Aktiewebestanddeel Mode of action / Doodmaakaksie Du Pont Coragen L8529 chlorantraniliprole Stomach and contact insecticide Du Pont Steward L8435 Indoxacarb Stomach and contact insecticide Universal Crop Protection Advance L9147 Indoxacarb Stomach and contact insecticide Villa Crop Protection Addition L9146 Indoxacarb Stomach and contact insecticide Arysta Lifesciences Emma L9022 Emamectin benzoate Stomach translaminnar insesticide Bayer Cropscience Belt L8860 Flubendiamide Non systemic Meridian Agritech Doxstar Flo L9884 Indoxacarb Stomach and contact insecticide Syngenta Sorba L5343 Lufenuron Insect growth inhibitor (IGI) Syngenta Proclaim L7581 Emamectin benzoate Stomach translaminnar insesticide Bitrad Spitfire 900 SP L8197 Methomyl Contact insecticide Adama Plemax L10246 Indoxacarb/novaluron Chitin inhibition and Stomach and contact insecticide Avima Avigard L216 Malathion contact and stomach insecticide Avima Avi Klorpirifos L4318 Chlorpyrifos Contact insecticide Syngenta Ampligo L8685 Chlorantraniliprole/lambda-cyhalothrin Stomach and contact insecticide Du Pont Steward L6332 Indoxacarb Stomach and contact insecticide Castle Ag-Chem Cyplamyl 90 SP L3436 Methomyl Contact insecticide Castle Ag-Chem Farmag Profenofos 500 L5547 Profenofos Contact, stomach and translaminar insecticide Arysta Lifesciences Judge L9927 Lufenuron insect growth inhibitor (IGI) Arysta Lifesciences Masta 900 SP L9449 Methomyl Contact insecticide Philagro Sumipleo SC L8377 Paridalyl Stomach and contact insecticide Arysta Lifesciences Agropyrifos L4888 Chlorpyrifos Contact insecticide Dow Agroscience Oncol Super 220 EC L7649 Benfuracarb/fenvalerate systemic and contact insecticide Dow Agroscience Uphold 360 SC L10164 Spinetoram/methoxyfenozide Contact and stomach insecticide Dow Agroscience Delegate 250 WG L8392 Spinetoram contact and stomach insecticide Adama Pyrinex 480 EC L4673 Chlorpyrifos Contact insecticide Adama Methomex 900 SP L5254 Methomyl Contact insecticide Adama Methomex 200 SL L5253 Methomyl Contact insecticide Nulandis Mylomex 900 SP L4383 Methomyl Contact insecticide Meridian Agritech Promec 20 EW L9729 Emamectin benzoate Stomach translaminnar insesticide Meridian Agritech Vitex 50 L9525 Emamectin benzoate Stomach translaminnar insesticide Madumbi Sustainable Agriculture Delfin L9761 Bacillus thuringiensis var kurstaki Strain Bioinsecticide SA-11 Plant Health Products Eco-Bb L8469 Beauveria bassiana Bioinsecticide Valent Biosciences Florbac WG L5531 Bacillus thuringiensis var. aizawai Bioinsecticide Nulandis Cyperfos 500 EC L7606 Chlorpyrifos/Cypermethrin Stomach and contact insecticide Villa Crop Protection Methomate 200 SL L8123 Methomyl Contact insecticide Universal Crop Protection Methomyl 200 SL L7100 Methomyl Contact insecticide River Bioscience Pheromones Import permit Adama Warlock 19.2 EC L9872 Emamectin benzoate Stomach translaminnar insesticide Chempca Pheromones Import permit Meridian Agritech Lepidex L7977 Emamectin benzoate Stomach translaminnar insesticide Avima Avi-Merkaptothion DP L4278 Mercaptothion Stomach and contact insecticide C Du Pont Prevathon L9150 Chlorantraniliprole Stomach and contact insecticide Kombat Kombat Malathion L8317 Mercaptothion Stomach and contact insecticide Syngenta Denim Fit L9978 Emamectin benzoate/lufenuron Stomach and insect growth inhibitor Arysta Lifesciences Dimilin 25 WP L5483 Diflubenzuron Contact insecticide Arysta Lifesciences Dimilin SC 48 L7140 Diflubenzuron Contact insecticide Page 18 CHIPS Maart/April 2017
Tegniese Nuus Technical News Resistance Group (IRAC) / IRAC Crops / Gewasse Comment weerstands-groep 28 Cotton, maize, sorghum, sweetcorn and sugarcane Registered 22A Cotton, lettuce, maize, peppers, sorghum, soy bean, sweetcorn and sugarcane Registered 22A Cotton, maize and sorghum, veld and grazing Registered 22A Cotton maize, sorghum, veld and grazing Registered 6 Maize, sweetcorn and potatoes Registered 28 Endive, lettuce, maize, spinach and maize Registered 22A cruciferae (cabbage, broccoli, cauliflower and brussels sprouts), maize, peppers and sweetcorn, Registered 15 Barley, beans, dry bean, cruciferae (cabbage, broccoli, cauliflower and brussels sprouts), groundnuts, maize, Registered peas, sweetcorn, sunflower, soy bean, sorghum, and wheat 6 Barley, beans, groundnuts, peas, maize, sweetcorn, sorghum, sunflower, soy bean, dry bean, wheat Registered 1A Maize Registered 22A and 15 Maize and sweetcorn Registered 1B Lawns Registered 1B Maize Registered 3 and 28 Barley, canola, maize, sweetcorn, groundnuts, soy bean, sunflower, and wheat Registered 22A Cotton, lettuce, maize, sweetcorn, soy beans, sorghum, Registered 1A Maize Registered 1B Cotton and potatoes Registered 15 Maize, sweetcorn and potatoes Registered 1A Maize and potatoes Registered Uknown Maize and sweetcorn Registered 1B Maize and potatoes Registered 1A and 3 Maize, sweetcorn, and sorghum Registered 5A and 18 Maize, sweetcorn, and sorghum Registered 5A Cruciferae (cabbage, broccoli, cauliflower and brussels sprouts), maize, sweetcorn and sorghum Registered 1B Maize Registered 1A Maize Registered 1A Maize Registered 1A Cruciferae (cabbage, broccoli, cauliflower and brussels sprouts), maize, tobacco, sorghum, wheat, lupins, Registered lucerne, veld and grazing 6 Cruciferae (cabbage, broccoli, cauliflower and brussels sprouts), maize, sweetcorn, Registered 6 Cruciferae (cabbage, broccoli, cauliflower and brussels sprouts), maize, sweetcorn, Registered 11 Cruciferae (cabbage, broccoli, cauliflower and brussels sprouts), barley, cotton, maize, sorghum, soybean and Registered wheat. 11 Cruciferae (cabbage, broccoli, cauliflower and brussels sprouts), maize, sweetcorn, soybean, tomatoes and Registered sorghum 11 Maize and sweetcorn Registered 1B and 3B Maize, wheat and sorghum Registered 1A Maize, cotton,sorghum and veld grazing Registered 1A Maize, cotton,sorghum and veld grazing Registered Issued 6 Maize and sweetcorn Registered Issued 6 Cruciferae (cabbage, broccoli, cauliflower and brussels sprouts), maize Registered 1B Cruciferae (cabbage, broccoli, cauliflower and brussels sprouts), sorghum, groundnuts, maize, cotton, sugarcane, Registered 28 Maize, sweetcorn, and sorghum Registered 1B Lawns Registered 6 and 15 Maize, legume vegetables, soybeans, sorghum, sunflower, dry beans, groundnuts, barley and sweetcorn Registered 15A Maize, sweetcorn, and potatoes Registered 15A Maize, sweetcorn and potatoes Registered CHIPS March/April 2017 Page 19
Tegniese Nuus Technical News Tabel 2. Ons huidige kennis oor die herfskommandowurm veral met betrekking tot aartappel WAT ONS WEET WAT ONS NIE WEET NIE KUNDIGES SPEKULEER Oorsprong Tropiese dele van Suid- en Sentraal-Amerika en Karibiese Eilande. Het homself in tropiese state van die VSA (Florida en Texas) gevestig Is die eerste keer in Januarie 2016 in Wes- en Sentraal- Afrika aangemeld Dit is nie bekend vir hoe lank HKW in Wes- en Sentraal- Afrika teenwoordig was nie HKW het reeds teen Desember 2016, in Suider-Afrika-lande soos Zambië en Mosambiek, oesverliese veroorsaak Dit is onbekend hoe sulke groot populasies binne n relatief kort tyd, na Suider-Afrika migreer het Herfskommandowurm is strek vlieërs en het moontlik van wind gebruik gemaak om na Suider- Afrika te migreer Teen Januarie 2017 in noordelike provinsies van Suid-Afrika teenwoordig Migrasie In die VSA oorwinter HKW in die tropiese, suidelike state Soos die populasies groter word en temperature in koeler state toeneem, migreer HKW noord, selfs tot in Kanada Waar HKW in suider-afrika lande en in Suid-Afrika gaan oorwinter Dit is onbekend of die migrasie van HKW elke jaar dieselfde gaan wees, m.a.w. of dit elke jaar in dieselfde gebiede gaan voorkom Dit is moontlik dat HKW in die oostelike, tropiese gebiede gaan oorwinter, dit sluit moontlik die Limpopo-vallei in Soos wat dit warmer word en die populasies groter word, word verwag dat daar migrasie na ander dele sal wees Dit is bekend dat HKW 80 plantspesies kan aanval Gasheerplante Bekendste gasheergewasse: mielie, sorghum, grondbone, katoen en sojabone. Skade is tot op hede veral op mielie, sorghum en soetmielies in Suid- Afrika aangemeld Ander gasheergewasse: Weiding en ander grasse, spinasie, lusern, sonneblom, kool en aartappel Dit is onbekend wat die gasheerstatus van aartappel sal wees in verskillende plaaslike agro-ekologiese omstandighede Kundiges spekuleer dat as insekdruk baie hoog is, aartappel en ander gasheergewasse wel aangeval sal word soos wat die geval is in Kanada Dit is verder moontlik dat HKW oor tyd sal aanpas by plaaslike agro-ekologiese toestande en dat die gasheerkompleks dalk kan verander Page 20 CHIPS Maart/April 2017
Seed tuber-borne inoculum of Rhizoctonia significantly contributes to Rhizoctonia disease epidemics on potato and pathogen population genetic changes Norman Muzhinji and Prof Jacquie van der Waals (University of Pretoria) The fungus Rhizoctonia solani causes a reduction in the marketable yield of potato tubers in South Africa and other potato producing countries. Rhizoctonia solani is a complex species made up of 13 anastomosis groups (AG). Anastomosis group 3, the potato infecting subgroup (AG 3-PT), is the dominant AG associated with potato diseases worldwide and it infects potato at any stage of the crop development. The underground parts of the potato crop, especially the stems, stolons and roots, are infected early in the season. Stem infection is characterized by dark brown Page 22 CHIPS Maart/April 2017
Tegniese Nuus Technical News necrotic lesions commonly referred to as stem canker (Fig 1A), which result in delayed emergence, death of sprouts, and reduced plant vigour. Stolon infection results in stolon pruning with a consequent reduction in the number of tubers per plant. At the end of the growing season black sclerotia form on the surface of progeny tubers, resulting in the appearance of black scurf (Fig 1B) and elephant hide (Fig 1C). If not controlled in the field, Rhizoctonia infection on potato can cause marketable yield losses of up to 70%. A B Sources of inoculum In nature, R. solani AG 3-PT exists primarily as vegetative mycelium and sclerotia in the soil and on plant debris. Soil-borne inoculum of R. solani includes mycelia and sclerotia already inhabiting the soil where the potato is planted. Rhizoctonia is mainly introduced into non-infested soil through seed-borne inoculum. Infected seed tubers are the mechanism of long-distance dispersal and dissemination of R. solani among and within potato production areas. Long distance dispersal causes the establishment of new genotypes into new locations through introduction, reproduction, selection and survival of the introduced organism. Once introduced into the soil via infected seed tubers, the fungus may establish itself and become soil-borne. Rhizoctonia solani can then survive in the soil as sclerotia for extended periods, up to six years in the absence of a host. Inoculum of R. solani can be seed tuber- and/or soil-borne sclerotia or hyphae, however, it is not clear what the relative contribution of each source of inoculum to disease development on potato is. Understanding the contribution of each source of inoculum in causing potato diseases is an important first step in implementing effective disease management strategies for R. solani. In this article, the contribution of seedborne inoculum to potato development and the control measures available are emphasized. Addressing the knowledge gap C Figure 1 Rhizoctonia solani symptoms on potato (A) Stem canker, (B) Black scurf, (C) Elephant hide. A two-year study was conducted by the Potato Pathology Programme Research group at the University of Pretoria to evaluate the contribution of each source of inoculum using an integrative experimental approach combining field trials and molecular techniques. In general, seed tuber-borne inocula was found to result in significantly higher levels of disease on stems, roots and stolons, and black scurf on progeny tubers than soil-borne inoculum (Tables 1-3). The results from our research provided plausible evidence about the predominant importance of seed tuber-borne inoculum of R. solani in causing diseases on potatoes supporting earlier observations in other potato producing countries. Therefore, efforts to reduce primary inoculum should focus on reducing pathogen population on seed tubers. Based on our experiments, the introduction of tuber-borne inoculum with genotype different from soil-borne inoculum causes changes in population genetic structure of Rhizoctonia within a field over and across growing seasons. CHIPS March/April 2017 Page 23
Table 1 The effects of seed tuber and/or soil-borne inocula of Rhizoctonia solani on the number of haulms and percentage emergence Number of haulms Percentage emergence Inoculum source 2013 2014 2013 2014 Control 2.8 a* 3.2 a 77.3 a 90.0 a Soil 2.2 b 2.7 b 59.9 b 55.2 b Soil and tuber 1.8 c 2.5 c 56.9 b 52.2 b Tuber 2.0 c 2.5 c 57.4 b 55.2 b *Means compared with Fisher's protected least significant difference (LSD) (P = 0.05). *Values in columns followed by the same letter are not significantly different according to Duncan s Multiple range test (P = 0.05). Table 2 The effect of seed tuber- and/or soil-borne inocula of Rhizoctonia solani on potato root infection and stolon canker disease index Root infection Stolon canker Inoculum source 2013 2014 2013 2014 Control 0.0 c 0.0 c 0.0 d 0.0 d Soil 14.5 b 10.5 b 8.5 b 15.0 a Soil and tuber 17.5 a 12.5 a 10.2 a 12.0 b Tuber 13.0 b 6.0 c 5.0 c 8.0 c a Disease index for roots and stolons was calculated by the formula: DI= E [0(n0) + 0.2(n1) + 0.4(n2) + 0.6(n3)201 +0.8(n4) +1(n5)] x 100/ (Ntotal) where nx = number of roots or stolons in the x rating class and N = total number of roots or stolons. *Values in columns followed by the same letter are not significantly different according to Duncan s Multiple range test (P = 0.05). Table 3 The effect of seed tuber- and soil-borne inocula of R. solani on stem and black scurf disease index (DI) Stem canker a Black scurf b Inoculum source 2013 2014 2013 2014 Control 0.0 d* 0.0 0.0 c 0.0 d Soil 22.5 c 14.5 c 13.4 b 5.8 c Soil and tuber 37.0 a 22.5 a 17.6 a 11.3 a Tuber 29.0 b 17.4 b 12.6 b 7.8 b a DI for stems was calculated by the formula: DI= E [0(n0) + 0.2(n1) + 0.4(n2) + 0.6(n3) +0.8(n4) +1(n5)] x 100/ (Ntotal) where nx = number of stems or stolons in the x rating class and N =total number of stems or stolons. b DI for black scurf was calculated by the formula: DI= E [0(n0) + 0.25(n1) + 0.5(n2) + 0.75(n3) +1(n4)] x 100/ (Ntotal), where nx = number of tubers in the x rating class and N = total number of tubers in each of the category. Rhizoctonia disease control complexity Rhizoctonia solani is very difficult to control once established in the field as there is no single practice that is completely effective against Rhizoctonia. Potato growers have to use holistic plant health strategies in the management of the Rhizoctonia disease complex. The holistic strategies that have been helpful in Page 24 CHIPS Maart/April 2017
Tegniese Nuus Technical News Rhizoctonia management include; the use of seed tubers that tested free of Rhizoctonia or treating seed tubers with fungicides or biocontrol agents as well as accurate and timely diagnosis of disease and crop rotation. However, fungicide treatments of seed tubers do not provide complete control if the soil is infested with soil-borne inoculum. There is also contrasting evidence regarding the use of crop rotation for controlling R. solani in potato fields because of the wide host range of the species complex. On top of that, a minimum of five-year rotations are recommended with non-food crops, when in fact there is not much land available to growers, making it difficult to still keep the farm profitable under such long rotations. Practical solutions for Rhizoctonia solani management by potato growers? The only practical Rhizoctonia solani disease control measures available to the potato grower are to avoid planting in Rhizoctonia infested fields and planting certified potato seed tubers. When seed tubers are contaminated, growers should treat seed tubers with fungicides. Research at the University of Pretoria has shown the effectiveness of fludioxonil, tolclofos-methyl and pencycuron in seed tuber treatment (Table 4-6). The value of this approach is to eliminate seed tuber borne inoculum and minimize the introduction of different genotypes of R. solani into the same field. Some of the steps that can be taken to reduce Rhizoctonia disease complex on potato include: The ideal would be stringent seed certification programs on a regional scale to limit long distance pathogen movement. Seed tubers shared among regions should be properly screened and infected seed tubers removed to prevent pathogen movement among the affected regions. Potato seed tuber certification systems should be able to detect even latent infections by qpcr, although this would prohibitively increase the costs of certification. This approach allows for proactive management that targets the seed tubers as the principle source of inoculum. proportion of daughter tubers with black scurf. Identification of R. solani AGs present in a soil and/or on seed tubers should be the first step in implementation of holistic management strategies, followed by fungicide selection. Our research has shown that various AGs that differ in host range and fungicide sensitivity are associated with potato diseases in South Africa. Risk assessment can be used as a criterion to decide on management measures to implement against specific Rhizoctonia anastomosis groups. Quantitative PCR assays, available at UP, have recently been developed with potential for use as a risk assessment and prediction tools for different Rhizoctonia AGs. Crop rotation using crops that are not host to AGs present in the field. In potato production, cereals have been observed to be good rotation crops since the AGs infecting cereals and potato crops differ. Long term strategy needed for disease management Currently there are no potato varieties that have been shown to have complete resistance to Rhizoctonia in South Africa or elsewhere but variations in tolerance have been reported in other studies, underscoring the need to develop potato cultivars that are resistant to Rhizoctonia. The successful integration of resistant cultivars and other strategies like determining the risk potential of the seed tuber or soil-borne inoculum using detection tools like qpcr, could significantly contribute to the mission of developing effective, environmentally friendly, durable, and sustainable management strategies for protection of potatoes against Rhizoctonia diseases. C Where soil-borne inoculum is present, in-furrow fungicides, especially fludioxonil and tolclofosmethyl, have shown to provide effective control of stem and stolon infection, as well as reduce the CHIPS March/April 2017 Page 25
Tegniese Nuus Technical News Table 4. Stem canker disease index of plants after different in-furrow fungicides treatment of artificially inoculated soil by different Rhizoctonia AGs under field conditions. Disease Index Fungicide AG 3-PT AG 2-2IIIB AG 5 AG 4HG-I AG 4HG-III AG R AG A Azoxystrobin 29 b* 16.5 c 15 c 15 c 17.5 b 17 b - Tolclofos-methyl - - - - - - - Pencycuron 10 c 10 bc 17 c 11 c 18 b 13 c - Prodione 10 c - 8 b 11 c 12 b 10 c - Fludioxonil - - - - - 12 c - Benomyl 19 bc 10 bc 10 bc 12 c - 17.5 b - B. subtilis 20 bc 10 bc 12 bc 10 c 15 b 13 c - Control 53 a 32 a 35 a 46 a 28 a 55 a - *Means in a column followed by the same letter are not significantly different according to Duncan s Multiple Range Test (P 0.05) Table 5. Black scurf disease index of plants after different in-furrow fungicides treatment of artificially inoculated soil by different Rhizoctonia AGs under field conditions. Disease Index Fungicide AG 3-PT AG 2-2IIIB AG 5 AG 4HG-I AG 4HG-III AG R AG A Azoxystrobin 28 c* - 10 b - - 18 ab - Tolclofos-methyl - - - - - - - Pencycuron 10 bc - 7.5 b - - 11 c - Prodione 15 bc - 10 ab - - 10 bc - Fludioxonil - - - - - 10 c - Benomyl 15 bc - - b - - 13.8 bc - B. subtilis 20 bc - - b - - 18 c - Control 63 a - 25 a - - 44 a - *Means in a column followed by the same letter are not significantly different according to Duncan s Multiple Range Test (P 0.05). Table 6. Stem canker disease index of plants showing the effect of different fungicide potato seed treatments on different Rhizoctonia AGs under field conditions. Disease Index Fungicide AG 3-PT AG 2-2IIIB AG 5 AG 4HG-I AG 4HG-III AG R AG A Azoxystrobin 21 b* 14 b 17 b 8 b 26 b 12 b 4 b Tolclofos-methyl - - 10 c - - - - Pencycuron 6 e - 15 bc 9 b 14 c - - Prodione 12 d 8.9c - 5 c - - 6 b Fludioxonil 4.8 ef - - - - 10 c - Benomyl 10 d 10 c - 7.8 b 8 d - - B. subtilis 16 c 14 c 14 b 5 c 12 c 12 b 4.8 b Control 63 a 42 a 57 a 33 a 42 a 51 a 8 a *Means in a column followed by the same letter are not significantly different according to Duncan s Multiple Range Test (P 0.05). Page 26 CHIPS Maart/April 2017
Specific gravity and the weight of potatoes Dr Fienie Niederwieser and Chantel du Raan (Potatoes South Africa) Potatoes consist of about 80% water. The rest of the content is a variety of dry matter or solids such as carbohydrates and protein. The dry matter content is indicated by the specific gravity (SG). SG is commonly used to determine the quality of potatoes. There is a correlation between the SG and the percentage dry matter of a tuber (Figure 1). One can also say that the higher the percentage dry matter in a tuber, the lower the water content of that tuber. When the SG is 1.06 the percentage dry matter is approximately 16% of the weight of the tuber. If the SG is 1.08 the percentage dry matter is approximately 21%. The dry matter in potato tubers is heavier than water, so a tuber of 100 ml with a high SG weighs more than 100 ml of water. If the weights of tubers with the same volume (or size) but different SG quality are compared, a tuber with a SG of 1.08 weighs 2% more than a tuber with a SG of 1.06. The comparison that is more relevant for ware potatoes is: tubers of specific volume and with a SG of 1.065 weighs 0.5% less than tubers with a SG of 1.070. If we relate this Page 28 CHIPS Maart/April 2017
Tegniese Nuus Technical News 30 28 26 Tuber dry matter (%) 24 22 20 18 16 14 12 1.06 1.08 1.10 1.12 Specific gravity Figure 1 Relationship between specific gravity and percentage dry matter in potatoes (Adapted from Instituut voor Bewaring en Verwerking, NL) to potatoes in a 10 kg bag the bag with tubers with a SG of 1.065 weighs 50 g more than a 10 kg bag of potatoes with a SG of 1.060. The question was raised whether farming practices such as irrigation, fertilisation and cultivar choice during the past number of years has led to a change in the weight of potatoes. To get an idea the SG values measured for Mondial, Sifra and Valor in the potato workgroup trials from 2010 to 2016 were compared (Table1). From the information obtained from these trails, there is no evidence that the SG of potatoes has changed during the last six years. The variation in the SG values for a specific cultivar over the years can be ascribed to factors such as climate (temperature and rainfall) and production practices. The highest possible SG that a specific cultivar will reach is determined by the genetic make-up of that cultivar. For example: Fianna and Innovator which were developed for processing, can reach SG values of 1.085 and higher, whereas fresh market potato cultivars do not have the genetic potential to reach such high SG values. C Table 1. The average SG values for three ware potato cultivars included in the potato workgroup trials from 2010 to 2016. The numbers in brackets following the SG values, indicate the number of trials in which the cultivar was included in the specific year. Cultivar 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 Mondial 1.063 (3) 1.060 (8) 1.063 (9) 1.064 (12) 1.064 (15) 1.064 (14) 1.065 (5) Sifra 1.066 (4) 1.067 (5) 1.068 (10) 1.064 (12) 1.066 (15) 1.068 (11) 1.063 (6) Valor 1.071 (3) 1.070 (5) 1.070 (6) 1.073 (9) 1.073 (9) 1.073 (9) 1.065 (3) CHIPS March/April 2017 Page 29
Wat kos dit om tafelaartappels te produseer? Pieter van Zyl (Aartappels Suid-Afrika) Aartappels is een van die duurste kontantgewasse en boonop is die risiko van aartappelverbouing ook hoog. Onder andere kan siektes en ongunstige weerstoestande baie vinnig n negatiewe uitwerking op opbrengste uitoefen. Boonop is markpryse ook redelik onbestendig. Gemiddelde opbrengste gerealiseer wissel nie net tussen streke nie, maar ook binne streke weens n verskeidenheid van faktore. Gemiddelde markpryse, soos gerealiseer deur produsente, wissel ook tussen streke, maar ook binne streke (dit verskil selfs tussen sirkels uitgehaal op n plaas). Die markmeganisme in die Suid-Afrikaanse aartappelbedryf is sodanig dat produsente wat tafelaartappels (vars aartappels) bemark eers die dag wanneer hulle bemark weet wat die prys is. Daar is nie verhandelingsbeurse of kontrakte wat produsente kan aangaan voor of tydens plant om hulle teen prysrisiko te beskerm nie. In die Verenigde Koninkryk, die enigste land in Europa met n relatief groot vars-aartappelbedryf, word die helfte van hul tafelaartappeloes op voorseisoen-kontrakte geplant. Die res word op die kontantmark verhandel. Produsente het ook die keuse om hul tafelaartappels te stoor totdat markpryse op aanvaarbare vlakke is. Hul tafelaartappeloes is maklik drie miljoen ton aartappels, teenoor die totale Suid-Afrikaanse oes van net meer as twee miljoen ton. Let ook op dat hulle nie oor varsproduktemarkte beskik soos in Suid-Afrika nie. Page 30 CHIPS Maart/April 2017
Ekonomiese Nuus Economic News Produsente in Suid-Afrika spandeer derduisende rande op hul oeste en hoop en vertrou dit realiseer n billike prys (en opbrengs) tydens uithaal. Figuur 1 en 2 is van toepassing op die 2016/2017-oes. Net enkele streke se berekeninge is beskikbaar. In Figuur 1 is slegs streke gebruik waar tafelaartappels geproduseer word. In Figuur 2 is moerproduksie in KwaZulu-Natal ook ingereken. Die enigste kosteitem waarvoor nog nie voorsiening gemaak is nie, is kapitale uitgawes (byvoorbeeld die opgradering van n pakstoor wat maklik R2 tot R3 miljoen kan kos). Eintlik moet daar ook nog voorsiening gemaak word vir risiko, aangesien sommige streke (en produsente) verlede seisoen droogte- en hitteskade gehad het en dus finansiële verliese gely het. Daardie verliese moet nog verhaal word. In Figuur 1 word ses streke se gelykbreekpryse (soos dit op die markvloer gerealiseer moet word) in verband gebring met opbrengste gerealiseer. In die Oos-Vrystaat byvoorbeeld is die gelykbreekprys R25 per 10 kg sakkie indien 38.5 ton per hektaar aartappels geproduseer word. Let daarop dat opbrengste binne n streek groot variasies toon weens n verskeidenheid faktore. Produsente binne n streek lewer ook nie dieselfde kwaliteit produk nie, ook weens n verskeidenheid faktore. Let op hoe verskil die gelykbreekprys per sakkie (R/10 kg) indien die onderskeie streke 55 ton per hektaar gemiddeld sou realiseer. Volgens Figuur 2 is die totale produksiekoste R100 000 per hektaar in die Oos-Vrystaat indien 38.5 ton per hektaar sou realiseer. Let daarop dat enkele streke se totale produksiekoste meer as R200 000 per hektaar beloop, afhangende van watter opbrengste realiseer, en onder andere hoe ver die aartappels na die varsproduktemarkte vervoer moet word. Vervoerkoste in Limpopo is byvoorbeeld die tweede of derde grootste enkele koste-item. Let ook op hoe verskil die totale koste per hektaar indien die onderskeie streke 55 ton per hektaar gemiddeld sou realiseer. In Figuur 3 word sewe streke se reële produksiekoste oor tyd aangedui. Die effek van inflasie is dus uitgehaal. Die volgende koste-items is nie in die figuur in ag geneem nie: ondernemersvergoeding, grondvergoeding, kapitale uitgawes (byvoorbeeld opgradering van pakstoor), verpakkingskoste in die pakstoor, vervoer na markte en ook alle markkommissies. Let op dat die reële koste van die Oos-Vrystaat-streek sywaarts beweeg oor tyd, terwyl al die ander streke se reële koste opwaarts begin beweeg het vir 2010 tot 2012. Dit beteken dat die produksiekoste van aartappels vinniger styg as inflasie. C 65 60 55 Streke se gemiddelde markpryse gerealiseer verskil Gelykbreekprys op markte 50 45 40 35 30 25 20 16,5 22 27,5 33 38,5 44 49,5 55 60,5 66 71,5 77 Opbrengs (ton) per hektaar Oos-VS Suidwes-VS Mpu Noordwes Sandveld Limpopo (ou oes) Figuur 1: Ses streke se gelykbreekpryse op die markvloer (R/10 kg) teen verskillende opbrengspeile - 2016/2017-oes (Let wel: streke se gemiddelde opbrengste verskil). CHIPS March/April 2017 Page 31
Ekonomiese Nuus Economic News 260 000 240 000 220 000 Streke se gemiddelde opbrengste gerealiseer verskil 200 000 Totale koste per hektaar 180 000 160 000 140 000 120 000 100 000 80 000 60 000 16,5 22 27,5 33 38,5 44 49,5 55 60,5 66 71,5 77 Opbrengs (ton) per hektaar Oos-VS SW-VS Mpu NW Sandveld (w) Limpopo (ou oes) KZN moerproduksie Figuur 2: Sewe streke se totale produksiekoste (tot na verkope op die markvloer) teen verskillende opbrengspeile - 2016/2017-oes (Let wel: streke se gemiddelde opbrengste verskil). 155 000 145 000 Reële koste per hektaar 135 000 125 000 115 000 105 000 95 000 85 000 75 000 65 000 55 000 45 000 35 000 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 Suidwes-VS Limpopo KZN (moere) Oos-VS Mpu Noordwes Sandveld Figuur 3: Totale reële koste per hektaar oor tyd (Desember 2016 = 100) - jaar van aanplanting (uitgesluit is items soos verpakking- en bemarkingskoste) Page 32 CHIPS Maart/April 2017
Oes - sonder roes! Firefly Advertising NXS10893/Aartappels Nexus AG is n trotse ondersteuner van die Suid-Afrikaanse boerdery bedryf Nexus AG maak gebruik van uitgesoekte produkte en verskaffers en verseker sodoende dat ons jou die mees doeltreffende oplossing vir elke boerdery-behoefte bied, hetsy oesbeskerming, plantvoeding of grondkondisionering. Omdat die boerdery bedryf een van Suid-Afrika se belangrikste hoekstene is en getrou die nasie voed, stel Nexus AG elke boer se belange hoog op prys. Nexus AG neem met trots die voortou om te sorg dat Suid-Afrika se boere die hulp en ondersteuning verkry wat hulle benodig. Maak staat op Nexus AG om jou deur dik en dun by te staan met persoonlike diens en optimale oes-beskermingsoplossings vir jou spesifieke gewasse sodat jy sorgeloos vooruit kan boer tot in lengte van dae. Maak op ons staat vir: AVCASA-geregistreerde kundiges met spesialis-kennis van oesbeskerming Regstreekse boerdery-ervaring Wêreldklas-produkte van die hoogste gehalte Kontak ons vandag nog vir n besoek van jou naaste Nexus AG -kundige en ontgin die volle potensiaal van jou boerdery. Tel: + 27 21 860 8040 E-pos: info@nexusag.net Web: www.nexusag.net
Wat kos dit om my eie aartappelsakkies na die markte te vervoer? Pieter van Zyl (Aartappels Suid-Afrika) en Max Braun (Max Braun Consulting Services) Produsente wat tafelaartappels produseer, bemark meer as 60% van hulle opbrengs op die nasionale varsproduktemarkte. Die koste verbonde aan die vervoer van aartappels na die markte is maklik die tweede- of derde grootste uitgawe-item vir 'n aartappelprodusent, afhangend van die streek en onder andere opbrengs gerealiseer. Vervoerkoste wissel maklik tussen R15 000 en R20 000 per hektaar aartappels geplant. Ondoeltreffendhede in die vervoer van aartappels na die markte kan lei tot onnodige bykomende koste. Met die oog op die beperking van sodanige onnodige bykomende koste, het Aartappels Suid- Afrika n vervoerkoste-model vir produsente wat oor hul eie voertuie beskik, opgestel wat as standaard Page 34 CHIPS Maart/April 2017
Ekonomiese Nuus Economic News verskillende situasies en scenario s gebruik kan word, was dit nodig om sekere aannames te maak. Alle aannames word duidelik in die model uiteengesit: Berekenings in hierdie model veronderstel dat die vragmotor nie net gebruik word om aartappels na die markte te vervoer nie. Die model maak voorsiening dat vyf verskillende produkte vervoer kan word gedurende n twaalf maande tydperk. Slegs kostes word bereken en geen voorsiening word gemaak indien die produsent n inkomste met sy vragmotor verdien nie. n Opname wat gedurende 2012 onder aartappelprodusente gedoen is, het aangedui dat n vragmotor maklik 95% van die terugritte leeg van die markte af terugkeer. Voorsiening word gemaak dat daardie persentasie van die ritte wat die vragmotor leeg vanaf die markte terugkeer, ingevul kan word in die model. Produsente kan dus maklik bereken wat die verskil is tussen n vragmotor wat leeg terugkeer en een wat volgelaai (met ander produkte) terugkeer. Verskeie ander scenario s kan ook met die model getoets word. Die vragmotor wat in die model gebruik word, is n ''7-as Tautliner Interlink''. (''benchmark'') kan dien waarteen hulle hulself kan vergelyk. Produsente kan hierdie model gebruik en dit met hulle eie koste en berekeninge vergelyk. Hierdie model voorsien produsente van standaard- of vergelykingsyfers vir die onderskeie koste-komponente vir die vervoer van aartappels. Die model gebruik ook hierdie standaardsyfers om die totale koste vir die vervoer van n 10 kg sakkie aartappels na die markte te bereken. Die metodologie wat in hierdie model gebruik word om vervoerkoste te kan bereken, kan verskil van die metodologie wat deur n produsent gebruik word. Eers wanneer die produsent sy eie data in die geel gekleurde gedeeltes van die model ingetik het, sal dit hom in staat stel om sy syfers en berekeninge met die standaardsyfers te kan vergelyk. Om n model te kon saamstel wat as standaard vir In Tabel 1 word n kostevergelyking gedoen tussen die Augustus 2016- en die Maart 2017-modelle. Al wat in die 2017 model verander het, is die onderskeie kosteitems (Die Augustus model se koste-items is dus net weer in Maart opgedateer). Die volgende aannames is in die berekeninge gebruik: Vyf produkte word vervoer, onder andere aartappels, uie en ook die vervoer van insette, soos moere. Aartappels en uie word na vyf markte gedurende die seisoen vervoer. Alle terugvragte is leeg. Totale kilometers per jaar afgelê = 246 200. Totale tonnemaat vervoer per jaar = 7 910. Let wel: Die aannames is nie verteenwoordigend vir 'n spesifieke streek nie, maar is slegs gebaseer op 'n enkele gevallestudie. Volgens Tabel 1 is die totale beraamde jaarlikse koste vir die twee datums van opdatering (Augustus 2016 en Maart 2017) R3,495 miljoen en R3,626 miljoen onderskeidelik. Vir die gegewe totale afstand van 246 200 km wat per jaar afgelê word, is die koste per kilometer gery R14,20 en R14,73 onderskeidelik. Die gemiddelde vervoerkoste per 10 kg sakkie is dus R4,42 en R4,59 onderskeidelik. Indien die produsent 4 500 sakkies (10 kg) per hektaar sou realiseer, is die totale vervoerkoste sowat R20 000 per hektaar. C CHIPS March/April 2017 Page 35
Ekonomiese Nuus Economic News Tabel 1: Vergelykende vervoerkoste vir `n twaalf maande tydperk (Vir 'n enkele gevallestudie) Augustus 2016 model Maart 2017 model Toename in per km Jaarliks per km Jaarliks totale koste Vaste koste Rand % Kapitale & rentekoste (paaiement) R 1,46 R 360 247 10% R 1,54 R 378 335 10% Versekering R 0,62 R 152 500 4% R 0,62 R 152 060 4% Lisensiegeld R 0,09 R 22 608 1% R 0,10 R 23 512 1% Totale vaste koste (A) R 2,17 R 535 355 15% R 2,25 R 553 907 15% R 18 552 3,5% Lopende koste Brandstof R 5,66 R 1 393 824 40% R 5,82 R 1 432 724 40% R 38 900 2,8% Aanvul-olie R 0,28 R 69 691 2% R 0,29 R 71 636 2% R 1 945 2,8% Tolgeld R 0,39 R 96 400 3% R 0,42 R 103 148 3% R 6 748 7,0% Herstel & Onderhoud: R 2,60 R 640 120 18% R 2,73 R 672 126 19% R 32 006 5,0% Perd R 1,80 R 443 160 R 1,89 R 465 318 Sleepwa R 0,80 R 196 960 R 0,84 R 206 808 Bande: R 0,94 R 232 505 7% R 0,94 R 232 505 6% R 0 0,0% Perd - voorste 2 R 0,30 R 74 150 R 0,30 R 74 150 Perd & sleepwa (behalwe bo) R 0,64 R 158 356 R 0,64 R 158 356 Onvoorsiene uitgawes & Admin R 0,61 R 150 000 4% R 0,61 R 150 000 4% R 0 0,0% Arbeidskoste: R 1,54 R 378 000 11% R 1,67 R 410 920 11% R 32 920 8,7% Bestuurdersloon R 0,97 R 240 000 R 1,06 R 261 600 Assistenteloon R 0,37 R 90 000 R 0,39 R 97 000 Reis & oornagtoelaag R 0,19 R 48 000 R 0,21 R 52 320 Totale loopkoste (B) R 12,02 R 2 960 541 85% R 12,48 R 3 073 060 85% R 112 519 3,8% TOTALE KOSTE (A+B) R 14,20 R 3 495 896 100% R 14,73 R 3 626 967 100% R 131 071 3,7% Totale gemiddelde vervoerkoste per 10kg R 4,42 R 4,59 R 0,17 3,7% Totale gemiddelde vervoerkoste per rit (heen-en-weer) R 15 469 R 16 049 R 580 3,7% Totale gemiddelde vervoerkoste per hektaar aartappels R 19 888 R 20 634 R 746 3,7% In Tabel 2 word drie scenario s se effek op die totale beraamde jaarlikse vervoerkoste per 10 kg sakkie uiteengesit. Die effek is duidelik sigbaar wat beklemtoon dat die vervoeraksie so effektief as moontlik uitgevoer moet word. Tabel 2: Drie scenario s se effek op die totale beraamde jaarlikse vervoerkoste per jaar 1 75% van terugvragte is leeg in plaas van 100% (meer produk word dus vervoer oor dieselfde afstand) Maart 2017 opdatering se vervoerkoste per 10 kg sakkie per jaar Nuwe vervoerkoste per 10 kg sakkie per jaar R3.66 (20% daling) 2 Brandstof is R1 per liter duurder as begroot R4.74 R4.59 (3% styging) 3 Voertuig word n derde minder gebruik (minder km per jaar dus) R5.86 (28% styging) Die model is op die volgende web-adres beskikbaar: http://www.potatoes.co.za/industry-information/transport-cost-model.aspx Page 36 CHIPS Maart/April 2017
Vra vir die Beste Hoë kwaliteit kunsmisse vir groente produksie Multi-K - die beste kaliumdraer vir groente Vinnig en effektiewe plantvoedingstofopname Nutrigation deur spilpunte en druppers Pioneering the Future Kontak ons gerus vir u naaste verspreider: Haifa Suid-Afrika Posbus 1409, Brackenfell, 7561, Suid-Afrika Tel: 021 982 0309, Faks: 021 981 7637 Epos: Dawie.Fourie@haifa-group.com www.haifa-group.com CHIPS March/April 2017 Page 37
aartappel Vervoer en die aartappelbedryf Max Braun (Max Braun Consulting Services) Vervoerkoste is n noodsaaklike faktor om produkte vanaf die plaashek na die eindbestemming te vervoer slegs een tree weg van die verbruiker se tafel. Vervoer is een van die grootste koste-items in die voedselproduksie-kanaal en is besig om verder te styg in 2017. Vervoerkoste, soos van toepassing op aartappelproduksie, is die tweede of derde grootste enkele koste-item vir produsente, afhangende van onder andere die produksiestreek en die opbrengs behaal. Vervoerkoste na die varsproduktemarkte kan maklik R20 000 per hektaar aartappels beloop vir produksiestreke wat ver van die markte is. Die faktore wat die verhoging in vervoerkoste dryf, veral vir sover dit landbou-logistiek betref, het vir 'n aantal opeenvolgende jare opwaarts geneig. Heelwat van die verhoging in padvervoerbedryfskoste is gesetel in die hoë koste van diesel, kapitale koste ten opsigte van nuwe voertuie, voertuiglisensies, belastings (brandstofheffing en tolgeld) en bestuurderslone. Die meeste van hierdie kostes is meestal buite die beheer van vervoeroperateurs, makelaars en produsente wat hul eie voertuie gebruik. In Tabel 1 word die beraamde jaarlikse koste om 'n tipiese voertuig te besit en in stand te hou vir die vervoer van aartappels na afsetpunte vir die periode 2014 tot Februarie 2017, onder beskouing geneem. Dit is belangrik om in gedagte te hou dat die berekeninge gebaseer is op die deursnee vervoeraktiwiteite om aartappels te vervoer op goeie paaie teen 'n aanvaarbare gemiddelde spoed (ongeveer 64 km/uur). Dit word verder aanvaar dat die voertuig ordentlik bestuur en behoorlik in stand gehou word. Let op die groot styging in staankoste (vaste koste) wat aangedryf word deur die eskalerende pryse van toerusting wat 'n impak het op finansieringskoste of depresiasie. Inruilwaardes is ook grootliks onaantreklik. Voertuiglisensies, versekering en bestuurderslone sal ook verder styg in 2017. Brandstof verteenwoordig 60% van die lopende koste, al is die gemiddelde brandstofprys ietwat laer vir die periode 2014 tot Februarie 2017 (met ingang van 1 April 2017 styg die brandstofheffing met 39 spl). Instandhouding en die prys van buitebande sal Page 38 CHIPS Maart/April 2017
Ekonomiese Nuus Economic News s voortgaan om te styg in lyn met die Rand: VS$ en Euro wisselkoers. Dit is kommerwekkend om te sien dat die jaarlikse bedryfskoste van so 'n voertuig meer as R3,3 miljoen beloop waarvan brandstofkoste sowat R1.3 miljoen is, en dit is voor oorhoofse kostes, administrasie en tolgelde ingereken is. Dit is belangrik dat produsente en vervoeroperateurs kennis neem van die wesentlike impak wat die hoë vervoerkoste op 'n produk soos aartappels het. Dink aan die koste per ton of per 10 kg sakkie of as 'n persentasie van die totale koste om hierdie groot voertuie in stand te hou. Dit is noodsaaklik om die oorhoofse bestuur van die vervoeraksie te verbeter ten einde beter beheer oor die kostes te verkry, asook om die staankoste deurlopend na te gaan al is dit net ten opsigte van een voertuig. Dit is verder noodsaaklik dat vervoeroperateurs en makelaars alle kostes moet verhaal. Dit is ewe belangrik dat produsente wat van hul eie voertuie gebruik maak sal poog om die vervoerkoste so laag as moontlik te hou. Dit is veral ten opsigte van kilometers afgelê, wagtye en vertragings waar deurlopende streng kontrole toegepas moet word. terugrit vervoer word nie. Aartappelprodusente wat gebruik maak van die dienste van vervoermakelaars of vervoerkontrakteurs moet verseker dat die bedrag wat hulle betaal vir 'n vol vrag is vanaf die plaas tot by eindbestemming. Wanneer u, u eie voertuig gebruik wees op die uitkyk vir maatskappye wat inskiklik is om een been van hul vervoer uit te kontrakteer. Om 'n leë terugrit uit te skakel is reeds as voordelig bewys, veral in sommige landbou-waardekettings. Staankoste per uur (die wiele draai nie) plaas groot klem op die belangrikheid om die kortste roete en enige vertragings op die pad wat vermy kan word, te identifiseer. Ritte moet derhalwe behoorlik beplan word en laastens, maar nie die minste nie, verseker dat voertuie onmiddellik afgelaai word. Die instel van telematiek en om bestuurders van slimfone te voorsien is besig om langafstandvervoer te revolusioneer. Die intydse toegang tot bestuurders, versenders en die tuisbasis verminder afleweringstye. Die kommunikeer van die verwagte tyd van aankoms dra daartoe by om die aflaaityd te verkort en skep geleenthede om bestuurders te herroeteer indien en waar nodig. Bestuurders Die bestuur van bestuurders figureer hoog op die lys om vervoerkoste in toom te hou. Dit begin met die kies van die regte bestuurders vir die belangrike taak om groot vragte aartappels oor lang afstande te vervoer. Goeie bestuurders het 'n rustige Laai en aflaai van voertuie die laagste moontlike koste kan slegs behaal word indien voertuie die maksimum toelaatbare vrag vervoer dienooreenkomstig die regulasies en voertuigspesifikasies. Die koste per ton of 10 kg sakkie skiet die hoogte in wanneer vragte te min is om al die kostes te verhaal. Dit is noodsaaklik dat genoeg kilometers afgelê word om die belegging te regverdig. Die bedryfskoste, wanneer uitgedruk word in koste per ton vervoer, verdubbel indien 'n vrag nie tydens die CHIPS March/April 2017 Page 39
Tabel 1: Jaarlikse koste vir `n 7-as Tautliner Interlink wat 200 000 kilometer per jaar aflê en wat 286 dae per jaar op die pad is Desember elke jaar 2014 2015 2016 2017 (Februarie) % Verandering sedert 2014 Gemiddeld per jaar Kapitale koste R 2 099 750 R 2 199 843 R 2 199 843 R 2 235 348 6% 2% Rentekoers (prima) 9,3% 9,8% 10,5% 10,5% 14% 4% Vaste koste (staankoste) * R 969 359 R 1 036 026 R 1 073 542 R 1 098 322 13% 4% Veranderlik koste (loopkoste) R 1 911 642 R 1 863 684 R 2 128 596 R 2 220 596 16% 5% Totale koste ** R 2 881 001 R 2 899 710 R 3 202 138 R 3 318 918 15% 4% Brandstofkoste R 1 294 846 R 1 235 023 R 1 260 377 R 1 328 919 3% 1% Dieselprys per liter R 11,33 R 10,51 R 10,61 R 11,53 2% 1% Diesel: % van totale koste 45% 43% 39% 40% -11% -3% Vaste koste per dag R 3 389 R 3 622 R 3 754 R 3 840 13% 4% Totale koste: Rand per km R 14,41 R 14,50 R 16,01 R 16,59 15% 4% Koste om 1 ton vir 1 km te vervoer (Koste per ton/km): Koste/TonKm 100% (sent) *** 40 40 44 46 15% 4% Koste/TonKm 50% (sent) 80 80 88 92 15% 4% * Staankoste: Sluit in depresiasie, rente, lisensie en versekering. ** Uitgesluit oorhoofse koste, administrasie en tolgelde. *** Wanneer die voertuig n vrag van 34 ton vervoer per elke kilometer wat afgelê is, is die vragfaktor 100%. Wanneer die voertuig sonder `n vrag terugkeer, is die vragfaktor 50%. Bron: MBCS gemoedsgesteldheid, is behoorlik opgelei, korrek gelisensieer en ten alle tye verbind tot veilige en kosteeffektiewe bestuur. Soos ook in ander lande in die wêreld is daar plaaslik 'n ernstige tekort aan behoorlik opgeleide en ervare bestuurders. Hopeloos te veel is nie behoorlik opgelei nie en beskik ook nie oor 'n wettige bestuurderslisensie nie. Bestuurders moet deur 'n bekwame en ervare bestuurdersopleier getoets en geassesseer word. Die komende veranderinge aan die National Land Freight Strategy (NLFS) en die langverwagte National Transport Master Plan (NTMP) vervat planne om bestuursopleidingskole te hervorm en vir die instel van bestuurdernabootsers en voorlopige lisensies vir nuwelinge. Die beperking op die aantal ure bestuur per dag en die komende vermindering in spoedbeperkings gaan nuwe uitdagings bied aan vervoeroperateurs ten einde voldoening aan die regulasies te verseker, veral as langafstandritte onderneem word. Die installering van spoedbeperkers met ingang van Desember 2016 in voertuie wat vir die eerste keer geregistreer word, voeg net nog 'n stel onbekende uitdagings. Keuse van voertuie Indien u tans ernstig oorweging daaraan skenk om voertuie te vervang of tot u vloot te voeg, sal u waarskynlik vind dat die meeste voertuigverskaffers bereid is om wesentlike toegewings te maak in terme van afslag, bo-normale toegewings op inruilings waar van toepassing, asook instandhoudingsplanne teen aantreklike pryse. Daar is 'n verstommende reeks voertuie beskikbaar om van die kies. Maak seker dat jy nie meer ekstras koop as wat jy nodig het nie. Die groot verskaffers bied 'n wye reeks grootte enjins, outomatiese en semi-outomatiese ratkaste, enkel- of dubbelreduksie-agterasse en 'n Page 40 CHIPS Maart/April 2017
Ekonomiese Nuus Economic News menigte ander eienskappe aan. Hou in gedagte dat u opsoek is vir koste-effektiewe vervoer wat u in staat sal stel om betroubare en tydige aflewerings aan kliënte te bied oor die volle ekonomiese lewensverwagting van die voertuig teen die laagste moontlike koste vir u. Die gebruik van meer krag as wat nodig is om die taak na behore uit te voer is 'n vermorsing van brandstof en verhoog net kostes. Indien die nuwe hipertegnologie vragmotors buite u kennisveld en ondervinding is, maak gebruik van TruckScience (voorheen Transolve) vir 'n omvattende rekenaarsimulasie ten opsigte van die roetes wat u beplan om te ry. Die TruckScience sagteware verwerk onder andere berekeninge ten opsigte van as-massa en afmetings dienooreenkomstig regulasie 330A-D, algemeen bekend as die Versender/Ontvanger regulasie, ten einde aan toegelate vragte te voldoen en oorlaai-oortredings te voorkom. Meer as ooit te vore benodig die jongste generasie voertuie tydige dienste en instandhouding om te verseker dat die minimum looptyd verlore gaan deur onklaarrakings. Meer en meer vervoeroperateurs en vlootbestuurders neem voertuigvervaardigers se diensplanne uit. Dit dek normaalweg tussen 600 000 km en 800 000 km, afhangende van die tipe besigheid. Wees versigtig wanneer dit kom by vervangingsonderdele, soos nuwe bande versus versolings. Die goedkoper invoere sal ook selde die dienslewering van gevestigde handelsmerke ewenaar. Brandstof Diesel bly die grootste enkele uitgawe item wanneer groot voertuie langafstandvervoer onderneem. Maak seker die brandstof is veilig, word behoorlik bestuur en dat verbranding in die enjin effektief is. 'n Eenvoudige, byderwetse, korrekte bestuursinligtingstelsel is 'n basiese noodsaaklikheid vir elke vervoeroperateur en eienaar. Dit moet volledige en akkurate besonderhede van brandstofaankope op pad en/of wanneer brandstof ingegooi word by die tuisbasis insluit. Die rekords moet ook die bestuurder se naam, die voertuig se registrasienommer, asook die datum en tyd van die transaksie insluit. 'n Brandstofstandaard (syfer om te kan vergelyk) moet aan elke voertuig toegeken word. Die korrekte kilometers afgelê moet opgeteken word wat die kilometers aan die begin en einde van die rit insluit. Elektroniese monitering van kilometers gereis is normaalweg meer betroubaar as per hand aantekeninge. Opsporings- en/of telematiek verskaf betroubare terugvoering ten opsigte van bestuurders se bedrewenheid. In-diepte studies wat deur die American Trucking Association in die VSA onderneem is, het bevestig dat die verskil in brandstofverbruik tussen die beste en swakste bestuurders 'n skokkende 35% is. Voldoening aan die regulasies Dit word algemeen deur vervoeroperateurs, versenders en ontvangers aanvaar dat die reguleerders gefaal het ten opsigte van die behoorlike implementering en toepassing van bestaande verkeersregulasies. Gebaseer op die onaanvaarbare getal padsterftes wat elke jaar in Suid-Afrika voorkom, beoog die Departement van Vervoer om bestaande regulasies te verskerp en nuwe drakoniese wette in te stel met die hoop dat dit tot minder padsterftes en ongelukke sal lei. Tans is daar verskeie hangende regulasies wat reeds vir etlike jare wag om afgekondig te word. Die Minister van Vervoer het erken dat haar departement nie oor die ondervinding, kundigheid of vermoë beskik om hierdie regulasies te vereenvoudig en te implementeer nie. 'n Nasionale Vervoerforum is in 2015 byeengeroep wat uit staatsamptenare, bedryfsaandeelhouers, akademici en gesoute bedryfsdeskundiges bestaan. Gedurende die verloop van 2017 verwag ons dat verskeie uitstaande regulasies geïmplementeer sal word. Dit mag die volgende insluit: Ure per dag bestuur: Werkgewers moet bestuurders van 'n logboek voorsien soos voorgeskryf deur die Departement van Vervoer. CHIPS March/April 2017 Page 41
Ekonomiese Nuus Economic News 'n Afskrif van elke logstaat moet deur die werkgewer op rekord gehou word. Die Departement van Vervoer het 'n verlaging in die spoedbeperking aangekondig. Hierdie regulasie is nog nie geïmplementeer nie, maar sal na verwagting in Mei 2017 afgekondig word. Alle voertuie van meer as 3 500 kg bruto voertuiggewig wat na 1 Desember 2016 vervaardig is, sal met 'n spoedbeperker toegerus wees. OCAS (Operator Compliance Accreditation Scheme) vir oorgrens-vervoer was afgekondig vir publieke kommentaar. Vergaderings is met die verskillende plaaslike- en streeksaandeelhouers gehou ter voorbereiding van die bekendstelling van die loodskema. Die OCAS-skema is van toepassing op alle vervoeroperateurs met spesifieke verwysing na die uitskakeling van vertragings en knelpunte by grensposte, 'n verlaging in die koste om besigheid te doen as gevolg van verhoogde produktiwiteit en aanwending van voertuie en mannekrag. Die skema verwag 'n afname in korrupsie en 'n verbetering in veiligheid, en gevolglik minder ongelukke. Die volgende is 'n beknopte oorsig van die skema se doelwitte om operateurs en wetstoepassers se behoeftes te bevredig. Soortgelyke skemas in Australië, die VSA, Mexiko en Kanada is suksesvol wat betref vrye vloei tussen lande wat daartoe ingestem het, insluitend beter wetstoepassing en wettige handel. Die sukses van sodanige skemas is afhanklik van die inkoop, deelname en samewerking tussen die verskillende aandeelhouers en rolspelers. OCAS kan gesien word as aanvullend tot die SARS Trusted Trader program. Die werking van die OCAS-skema is volhoubaar as gevolg van verskeie komponente, insluitend: Die akkreditasie van inskiklike operateurs akkreditasie sal in lyn wees met SADC protokolle en ander internasionale konvensies. Moniteringprosedures. 'n Punt-penalisasiestelsel vir nie-voldoening deur geakkrediteerde operateurs. Insentiewe vir operateurs wat voldoen. Groot plaaslike aandeelhouers sluit in die vervoerbedryf, doeane, polisie en sekuriteit, en provinsiale- en munisipale owerhede. Alle voldoenings-, akkreditasie- en wetlike raamwerke sal in plek wees na die amptelike inwerkingtreding. Akkreditasie-komponente sluit in: Oorlaai-beheer. Instandhouding en padwaardigheid van voertuie. Massa en afmetings. Bestuurder-opgewassenheid en -bedrewenheid. Voldoening aan spoedbeperkings. Geakkrediteerde operateurs sal onderhewig wees aan gereelde oudits waarvan daar verskeie modelle is. Indien nie-voldoening gevind word sal hulle geskors of hul akkreditasie herroep word. OCAS moedig selfregulering aan wat daarop dui dat die instel van die Road Transport Management System (RTMS) nuttig, en andersyds 'n noodsaaklike stelsel is, om in te stel. OCAS bied 'n geleentheid aan landbouers om oorgrens-besigheid te verhoog regoor die SADC streek met 'n gepaardgaande afname in vertragings, risiko s en korrupsie. Tydens die skryf van hierdie artikel was die Departement van Vervoer besig met hersiening en beplanning om languitstaande wetsontwerpe, regulasie- en konsepregulasiewysigings, asook belangrike vervoerbeleide en verouderde regulasies af te handel. Dit sluit in: NLFS National Land Freight Strategy. NLTA National Land Transport Act. NTMP National Transport Master Plan (2030 2050). RFS Road Freight System. NTF National Transport Forum. AARTO Administrative Adjudication of Road Traffic Offences. Gevestig in hierdie wetgewing is die oogmerk om akkreditasie van operateurs in terme van die Road Transport Quality System (RTQS) in te stel, behoorlike opleiding aan bestuurders en alle vlakke van wetstoepassing, opdatering van voertuigpadwaardigheidsregulasies wat betref toetssentrums en verwante aangeleenthede. Na aanleiding van verklarings deur die Minister van Vervoer wil dit voorkom of daar 'n groter verbondenheid is om lang uitstaande wetlike aangeleenthede uiteindelik op te los, te vergemaklik, te implementeer en toe te pas. Hopelik sal daar genoegsame vordering in die komende maande wees. C Page 42 CHIPS Maart/April 2017
Ekonomiese Nuus Economic News Verbruining, vergroening en meganiese beskadiging van aartappels van nader beskou Laryssa van der Merwe (Aartappels Suid-Afrika) Vergroening, verbruining en meganiese beskadiging is die mees algemene afmerkings wat regoor Suid-Afrika in al die produksiestreke voorkom. In sommige streke kom dit sterker na vore as ander vanweë verskillende omgewings- en groeifaktore asook verskillende weersomstandighede. In Figuur 1 word die tendense van vergroening, verbruining en meganiese beskadiging oor n tydperk (2014-2016) uitgebeeld (Bron: Prokon). Dit word uitgedruk as persentasie van alle afmerkings op alle markte. Dit is duidelik dat vergroening meer prominent word gedurende die maande Junie tot September. Dit kan onder andere vermy word deur deeglik op te erd, knolle dieper en in goed voorbereide grond te plant, asook verpakkingsmateriaal te gebruik wat lig voldoende afskerm. Verbruining is weer meer prominent gedurende Oktober tot Maart, aldus Figuur 1. Verbruining kom voor wanneer aartappels geoes word wanneer die skil nog nie geset is nie. Sulke aartappels se houvermoë is ook swak. Meganiese beskadiging as persentasie van alle afkeurings, is konstant tussen 10% en 15% van alle afkeurings, aldus die figuur. Meganiese beskadiging kan tydens alle stadia van die oes- en CHIPS March/April 2017 Page 43
hanteringsproses opgedoen word. Verskillende tipes beskadiging kan opgedoen word, byvoorbeeld snye, krake en kneusplekke. Die volgende drie produksiestreke lewer die meerderheid van aartappels oor die winter, naamlik Oos-Vrystaat, Wes-Vrystaat en die Noord-Kaap. In Figuur 2 tot 4 word elke streek se vernaamste redes vir afmerkings weergegee. In Figuur 2 word Oos-Vrystaat se afmerkings oor tyd aangedui. Aartappelmot (18%), meganiese beskadiging (13%) en insekbeskadiging (9%) is die top drie afmerkings vir hierdie streek. Die Oos-Vrystaat streek stoor hulle aartappels vir baie lank onder die grond. Hoe langer die aartappels onder die grond gelaat word, hoe groter word die risiko vir motinfestasies. In die Wes-Vrystaat is vergroening (39%) die vernaamste rede vir afmerkings op markte, gevolg deur sandspleet (12%) en meganiese beskadiging (10%) soos gesien in Figuur 3. Sandspleet kom onder andere voor tydens wisselende grondvog en -temperature. Sommige kultivars is dan ook meer vatbaar vir sandspleet as ander. Aalwurm (34%) oorheers die lys van vernaamste afmerkings in die Noord-Kaap waar vergroening (14%) en meganiese beskadiging (8%) in sy voetspore volg, aldus Figuur 4. Wisselboustelsels kan help om aalwurmprobleme te onderdruk. C Vergroening Foto: PROKON Verbruining Foto: PROKON Meganiese beskadiging Foto: PROKON 45% 40% 35% Persentrasie van afkeurings 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0% Jan Feb Mrt Apr Mei Jun Jul Aug Sept Okt Nov Des Vergroening Verbruining Meganiese beskadiging Figuur 1: Tendense in vergroening, verbruining en meganiese beskadiging oor tyd op alle markte (2014-2016) Page 44 CHIPS Maart/April 2017
Ekonomiese Nuus Economic News Ander 27% Aartappelmot 18% Meg Beskad 13% Waterigheid 4% Sandsplete 4% Koue skade 4% Verbruining 6% Misvorm 7% Aalwurm 8% Insek Beskad 9% Figuur 2: Oos-Vrystaat se vernaamste afmerkings oor tyd op alle markte (2014-2016) Holhart 4% Stingelent 2% Lentiesel 2% Misvorm 3% Ander 16% Vergroen 39% Mot 4% Aalwurm 8% Meg Beskad 10% Sandsplete 12% Figuur 3: Wes-Vrystaat se vernaamste afmerkings oor tyd op alle markte (2014-2016) Verlep 4% Sandsplete 5% Holhart 3% Ander 16% Aalwurm 34% Bruinskurf 5% Insek Beskad 5% Bederf 6% Meg Beskad 8% Vergroen 14% Figuur 4: Noord-Kaap se vernaamste afmerkings oor tyd op alle markte (2014-2016) CHIPS March/April 2017 Page 45
Limpopo kultivarproef onder besproeiing op Tom Burke in 2016 Jaco Nel (Produsent), Albert Boneschans en Chantel du Raan (Aartappels Suid-Afrika) Die Limpopo produksiestreek produseer sowat 21% van die totale aartappelproduksie, wat die hoogste in Suid-Afrika is. Hierdie streek plant vir die tafel- en verwerkingsmark onder besproeiing. Die streek se enorme voorsiening aan die verwerkingbedryf beloop sowat 24% (hoogste van al die streke in Suid- Afrika). Die hoofkultivars vir tafelaartappels sluit in Mondial, Valor en Sifra terwyl die populêre keuses vir verwerking Hertha, Fianna, Markies en Innovator insluit. Proewe is op Tom Burke uitgevoer wat feitlik op die grens met Botswana geleë is. Tom Burke is in 'n tropiese somerreënval gebied geleë met 'n jaarlikse gemiddelde reënval van 371 mm (Figuur 1). Warm tot baie warm somers kom voor, terwyl die winters matig is. Swartryp kom dikwels in Junie en Julie voor en kan aartappelaanplantings ernstig benadeel. Een van Page 46 CHIPS Maart/April 2017
Bedryfsdienste Industry Services Figuur 1: Ligging van Tom Burke in die Limpopo produksiestreek Tabel 1: Opsomming van tegniese inligting rakende proefperseel en uitleg. Plaas: Ratho Boerdery Boer: Mnr. Jaco Nel Plantdatum: 26 Mei 2016 Oesdatum: 15 Oktober 2016 Besproeiing / Droëland: Besproeiing Dubbel-of enkelrye: Dubbelrye Loofafsterwe: Natuurlik Tussen-ryspasiëring: 1.75 m In-ryspasiëring: 0.30 m Proefperseel: 18 m 2 Plantestand: 44 444 plante / hektaar Bemestingsprogram: Voedingswaarde: N (kg/ha) P (kg/ha) K (kg/ha) Totaal 301 142 106 die redes waarom hierdie substreek, wat 24% bydra tot die Limpopo se totale opbrengs, so groot bydrae kan maak is die feit dat dit twee seisoene het. Dit sluit in 'n vroeë aanplanting wat gedurende Januarie tot Maart geplant word en vanaf Mei tot einde Augustus geoes word asook die hoofaanplanting wat vanaf April tot Augustus geplant word en September tot die volgende jaar April geoes word. Die proefperseel het bestaan uit 'n sandleemgrond en is in 'n ewekansige blokontwerp geplant met drie herhalings (Figuur 2). Verdere tegniese inligting rakende die proefperseel en uitleg is opgesom in Tabel 1. Dit is belangrik om daarop te let dat groeiperiodes die oesopbrengs van kultivars kan beïnvloed. Groeiperiodes word gedefinieer as die aantal dae van opkoms tot natuurlike loofafsterwe, afhangend van die seisoen. Die presiese tydsberekening van die vier groeifases hang af van die omgewing en die bestuurspraktyke wat wissel tussen lokaliteite asook kultivars, onder andere as gevolg van verskillende groeiperiodes (Tabel 2). Oesopbrengs en knolgrootte word ook beïnvloed deur die aantal hoofstamme per area en dus deur die aantal moere geplant asook die CHIPS March/April 2017 Page 47
Tabel 2: Karaktereienskappe rakende groeiperiode, plantgereedheid, stand (%) en halmtellings vir elke kultivar in 2016. 1 Algemene riglyne en kategorieë (dae van opkoms tot natuurlike loofafsterwe, afhangend van die seisoen): Kort = 70-90 dae; Kort tot Medium = 80-100 dae; Medium = 90-110 dae; Medium tot Lank = 90-120; Lank = 90-140 dae. 2 Plantgereedheid van moere 1 Vars; 2 Effens vars; 3 Plantgereed; 4 Effens oud; 5 Oud. Kultivar Groeiperiode (Dae) 1 Moertelling Plantgereedheid Stand (%) Halms per plant Halms per hektaar Almera Kort (85) 220 1 100 4 177 776 Bonnata Medium (90-110) 250 1 71 2.3 72 794 Crop 34 Medium tot lank (110-120) 270 2 94 2.7 112 726 El Mundo Kort tot medium (90-100) 220 1 100 3 133 332 Electra Kort tot medium (100) 250 3 98 3.2 140 066 Fandango Medium tot lank (120) 250 3 98 3.3 144 443 Farida Medium tot lank (120) 250 2 100 2.1 93 332 Georgina Medium (90-110) 280 1 89 3 119 191 Hanna Medium (100-110) 250 1 97 3.5 150 840 Labadia Kort tot medium (100) 150 (Moere is gesny) 2 98 2.3 100 672 Lanorma Kort (80-90) 400 3 100 2.5 111 110 Libertie Medium (90-110) 250 1 71 1.9 601 34 Markies Medium (110) 250 2 98 2.5 109 427 Mette Medium tot lank (110-120) 250 2 95 3.6 152 726 Mondeo Medium (90-110) 220 2 100 5.1 226 664 Mondial Kort tot medium (95-100) 250 2 100 2.1 93 332 Moonlight Medium tot lank (110-120) 200 1 2 0 0 Panamera Kort tot medium (95-100) 250 2 100 2.6 115 554 Savanna Medium (90-110) 250 3 98 2.4 105 050 Sifra Kort tot medium (90-100) 250 2 98 2.5 109 427 Taisiya Kort tot medium (100) 250 5 95 5.2 220 604 Valor Medium (100-110) 250 3 100 2.8 124 443 Vivi Medium (100-110) 250 2 95 3.1 131 514 aantal halms per moer. Die aantal halms per moer is andersyds afhanklik van die aantal ogies, die aantal spruite per ogie en die aantal stamme per spruit. Die aantal ogies per knol is kultivar-afhanklik, terwyl die aantal spruite per ogie en die aantal stamme per spruit beïnvloed word deur die plantgereedheid van die moere. Dit is egter belangrik om daarop te let dat die ogies tussen kultivars varieer. Die kultivars, plantgereedheid van moere, stand (%) en halmtelling van hierdie proef word aangedui in Tabel 2. Temperatuur, dagliglengte en water is die belangrikste abiotiese faktore wat die groeipatroon, opbrengs en kwaliteit van aartappels beïnvloed. Om te bepaal wat die aanpassingsvermoë van nuwe kultivars in die Tom Burke-omgewing is, is dit belangrik om hierdie Page 48 CHIPS Maart/April 2017
Bedryfsdienste Industry Services faktore in aanmerking te neem wanneer die prestasie van verskillende kultivars geëvalueer word. Dit is ook belangrik dat die kultivars vir 'n aantal seisoene geëvalueer word omdat klimaat van seisoen tot seisoen verskil. Daaglikse weerdata is verkry vanaf die Hanover-stasie op die proefperseel terwyl die langtermyn-weerdata verkry is vanaf die LNR se Swartwater-stasie (-22.85186, 28.19898). Die kumulatiewe reënval gedurende die 2016-groeiseisoen was deurentyd hoër as die langtermyn-gemiddelde reënval met die uitsondering van Oktober. Volgens die gemete reënval gedurende die 2016-groeiseisoen het dit meer as gewoonlik gedurende Mei en Junie gereën (tydens opkoms, knolinisiasie en vegatatiewe groei) in vergelyking met die langtermyn-data (Figuur 2). Ongeag die hoër reënval vroeg in die seisoen was die kumulatiewe reënval vir 2016 aan die einde van die groeiseisoen steeds laer as die langtermyn kumulatiewe reënval. Totale reënval per maand 2016 Kumulatiewe reënval 2016 Langtermyn gemiddelde reënval Langtermyn kumulatiewe reënval Reënval (mm) 50.0 45.0 40.0 35.0 30.0 25.0 20.0 15.0 10.0 5.0 0.0 Mei Junie Julie Augustus September Oktober Plant 2016 Oes Datum Figuur 2: Reënval gedurende die groeiseisoen (2016) asook die langtermyn gemiddelde reënval. CHIPS March/April 2017 Page 49
Die minimum- en maksimumtemperature (Figuur 3) vir die 2016-groeiseisoen het dieselfde patroon as vorige jare gevolg met die uitsondering dat Mei en Junie hoër minimumtemperature ondervind het. Rakende die maksimumtemperature was die temperature laer tydens Mei tot Augustus in vergelyking met die langtermyn gemiddelde temperature. Aan die einde (laaste twee maande) van die groeiseisoen het die maksimumtemperatuur gewissel tussen 35-40 C. Wanneer die temperatuur bo 29 C styg, sal min of selfs geen knolgroei voorkom nie as gevolg van die feit dat die koolhidrate gebruik word vir respirasie. Die proef het op 28 Julie rypskade gekry wat die groeiseisoen (tydens vulling) verkort het en veral die kort groeiers negatief kon beïnvloed. Hitte-eenhede is verdere 'n belangrike faktor om in ag te neem aangesien die ontwikkeling van die plant hoofsaaklik gebaseer is op die versameling van hitte-eenhede. Daar word dus aanvaar dat die plant 'n sekere aantal hitte-eenhede moet versamel om 'n ontwikkelingsfase te voltooi. Die hitte-eenhede van die 2016-groeiseisoen was regdeur die seisoen aansienlik hoër (tot en met 30.6% hoër) as die langtermyn gemiddelde hitte-eenhede en word aangedui in Figuur 4. Moontlike effekte as gevolg van ongunstige temperature (=hoë hitte-eenhede) sluit die verlenging van die tyd in wat nodig is vir ontwikkelingfases om te voltooi wat opbrengs asook kwaliteit negatief kan beïnvloed. Ongeag die feit dat die hitte-eenhede hoër as normaal was regdeur die seisoen, was die opbrengs omtrent dieselfde (1.2 t/ha hoër) as die gemiddelde opbrengs van die vorige drie jaar. Die opbrengsdata is statisties verwerk met behulp van die GenStat program en die gemiddelde was geskei deur gebruik te maak van die Tukey KBVtoets. Die kultivareffek gedurende die 2016-proewe was statisties hoogs beduidendend (p<0.01) ten opsigte van opbrengs terwyl die koëffisiënt van variasie baie laag (8.6%) was (Figuur 5). Dit dui dus aan dat die proewe uitstekend uitgevoer is en die resultate betroubaar is. Die proefgemiddeld van al die kultivars word as 100% geneem. Die opbrengs van die individuele kultivars word dan deur die proefgemiddeld gedeel en elke kultivar se opbrengsprestasie word as 'n persentasie van die proefgemiddeld uitgedruk (opbrengsindeks). Die gemiddelde opbrengs (56.6 t/ha) vir die 2016-seisoen was effens hoër in vergelyking met die proefgemiddelde van die vorige drie jaar (55.4 t/ ha). Gedurende die 2016 proewe (Figuur 5) het die kultivars Valor, Mondeo, Electra en Panamera Temperatuur ( C) Maksimum temperatuur 2016 Minimum temperatuur 2016 Langtermyn gemiddelde maksimum temperatuur Langtermyn gemiddelde minimum temperatuur Rypskade 45 40 35 30 25 20 15 10 5 0 09-May-16 14-May-16 19-May-16 24-May-16 29-May-16 03-Jun-16 08-Jun-16 13-Jun-16 18-Jun-16 23-Jun-16 28-Jun-16 03-Jul-16 08-Jul-16 13-Jul-16 18-Jul-16 23-Jul-16 28-Jul-16 02-Aug-16 07-Aug-16 12-Aug-16 17-Aug-16 22-Aug-16 27-Aug-16 01-Sep-16 06-Sep-16 11-Sep-16 16-Sep-16 21-Sep-16 26-Sep-16 01-Oct-16 06-Oct-16 11-Oct-16 16-Oct-16 Plant Datum Figuur 3: Minimum- en maksimum temperatuur ( C) gedurende die groeiseisoen (2016) asook langtermyn. 2016 Oes Page 50 CHIPS Maart/April 2017
Bedryfsdienste Industry Services Totale hitte-eenhede 2016 Kumulatiewe hitte-eenhede 2016 Langtermyn gemiddelde hitte-eenhede Langtermyn kumulatiewe hitte-eenhede 3000 2500 30.6% Hitte-eenhede 2000 1500 1000 36.9% 34.1% 500 0 Mei Junie Julie Augustus September Oktober Maand *Totale hitte-eenhede spesifiek bepaal vir aartappels (drumpel temperatuur = 5 C) as gewas [bereken vanaf uurlikse data]. Figuur 4: Hitte-eenhede gedurende die groeiseisoen (2016) asook langtermyngemiddeld. Kultivar Valor Mondeo Electra Panamera Mette Georgina Mondial Fandango El Mundo Vivi Almera Farida Hanna Labadia Markies Crop34 Libertie Sifra Savanna Taisyia Bonnata Lanorma Moonlight Opbrengs verskil nie statisties nie Opbrengsindeks (%) Bemarkingsindeks (%) Opbrengs verskil nie statisties nie 57.0 uv 54.4 v 125.1 ab 123.2 a-c 119.1 a-d 114.1 b-e 113.5 b-f 112.0 b-g 111.3 b-h 109.5 b-i 108.6 b-j 108.3 b-k 108.0 b-l 98.5 e-m 96.9 e-n 96.6 e-o 90.2 j-p 89.1 m-q 87.9 m-r 87.0 m-s 80.0 m-t 74.6 p-u 135.3 a Proefgemiddeld = 56.6 t/ha 0 20 40 60 80 100 120 140 160 Opbrengs- en bemarkingsindeks as persentasie van die proefgemiddeld (%) vir 2016 *Waardes gevolg deur dieselfde letter is nie beduidend verskillend van mekaar nie. Figuur 5. Totale opbrengs en bemarkingsindeks per kultivar as persentasie van die proefgemiddeld. p < 0.01 KBV = 18.8 KV% = 8.6 CHIPS March/April 2017 Page 51
Tabel 3: Knolinisiasie en rypskade opname van die Tom Burke kultivarproef (let wel dat slegs een plant vir knolinisiasie gebruik is) Rypskade (28 Julie 2016) Knolinisiasie (21 Julie 2016) Rypskade (28 Julie 2016) Knolinisiasie (21 Julie 2016) I. Valor II. Mondeo III. Electra IV. Panamera V. Mette VI. Georgina VII. Mondial VIII. Fandango IX. El Mundo X. Vivi XI. Almera XII. Farida Page 52 CHIPS Maart/April 2017
Bedryfsdienste Industry Services Tabel 3: Knolinisiasie en rypskade opname van die Tom Burke kultivarproef (let wel dat slegs een plant vir knolinisiasie gebruik is) Rypskade (28 Julie 2016) Knolinisiasie (21 Julie 2016) Rypskade (28 Julie 2016) Knolinisiasie (21 Julie 2016) XIII. Hanna XIV. Labadia XV. Markies XVI. Crop 34 XVII. Libertie XVIII. Sifra XIX. Savanna XX. Taisiya XXI. Bonnata XXII. Lanorma XXIII. Moonlight CHIPS March/April 2017 Page 53
die hoogste opbrengste gelewer. Moonlight wat statisties nie verskil het van Lanorma nie, het die swakste opbrengs gelewer omrede die kultivar slegs 'n stand van 2% behaal het en geen halms tydens opnames gevorm het nie. Hoër opbrengste as die proefgemiddeld (56.6 t/ha) was behaal deur die kultivars Valor, Mondeo, Electra, Panamera, Mette, Georgina, Mondial, Fandango, El Mundo, Vivi, Almera en Farida. Die rypskade op 28 Julie (in die middel van die groeiseisoen) kon moontlik die kort groeiers (Lanorma en Almera) negatief beïnvloed het omdat die groeiseisoen aansienlik verkort is vir hierdie kultivars en nie kon herstel nie. Dit was ook duidelik dat kultivars varieer rakende rypgevoeligheid. Knolinisiasie het ook tussen kultivars gevarieer wat betref aanvang, duur en hoeveelheid (Tabel 3). Ten einde die prestasie van die kultivars in terme van opbrengs en kwaliteit te bepaal is die opbrengs, groottegroepverspreiding en klas gebruik om teen die gemiddelde markpryse vir die betrokke dag 'n bemarkingsindeks te bereken. Die opbrengs, vermenigvuldig met die heersende prys, wat bepaal word deur die groottegroepverspreiding en gradering, gee die bemarkingsindeks (Figuur 5). Die kultivar Valor het oor die algemeen die hoogste bemarkingsindeks behaal, hoofsaaklik as gevolg van 'n hoë opbrengs in kombinasie met hoë persentasie groot en Klas 1 aartappels. Electra het die tweede hoogste bemarkingsindeks behaal wat toegeskryf kan word aan 'n hoë persentasie groot aartappels (Figuur 6) en Klas 1 gradering (Figuur 7) wat die kultivar gelewer het. Groottegroepverspreiding en gradering is gevolglik ook van die faktore wat gebruik word om aartappels te klas, daarom is dit belangrike faktore om in ag te neem om 'n optimale ekonomiese bemarkbare opbrengs te verseker. In Figuur 6 word die groottegroepverspreiding en in Figuur 7 die gradering van die opbrengs aangetoon. Dit is belangrik om te let op die kultivars se vermoë om konsekwent te presteer, ongeag fluktuasies in die klimaat oor tyd. In Figuur 8 word die drie-jaar data aangetoon vir die kultivarproewe in die Tom Burke produksie-area. Dit blyk dat die kultivars Labadia en Panamera die minste variasie toon vir die Tom Burke produksie-area. Verder is dit ook belangrik om op die interne kwaliteit van die produk te fokus om ekonomiese optimale bemarkbare opbrengs en dus winsgewendheid te verseker. Dit sluit belangrike faktore in soos die kook- en prosesseringseienskappe, soortlike gewig (SG) asook inwendige defekte (holhart, bruinvlek en 90 Baby Klein Klein medium Medium Groot medium Groot Proefgemiddeld 80 70 Grootteverspreiding (t/ha) in 2016 60 50 40 30 20 10 2016 = 56.6 t/ha Proefgemiddeld van vorige 3 jaar = 55.4 t/ha 0 Kultivar Figuur 6. Groottegroepverspreiding van elke kultivar tydens finale oes. Page 54 CHIPS Maart/April 2017
Bedryfsdienste Industry Services 90 Uitskot Klas 3 Klas 2 Klas 1 Proefgemiddeld 80 70 Gradering (t/ha) vir 2016 60 50 40 30 20 2016 = 56.6 t/ha Proefgemiddeld van vorige 3 jaar = 55.4 t/ha 10 0 Figuur 7. Gradering van elke kultivar tydens finale oes. Kultivar 160.0 2016 2015 2014 Opbrengs as persentasie van die proefgemiddeld (%) 140.0 120.0 100.0 80.0 60.0 40.0 20.0 0.0 Savanna Sifra Markies Labadia Almera El Mundo Mondial Panamera Valor Kultivar Figuur 8. Prestasie van kultivars oor drie jaar uitgedruk as persentasie van die proefgemiddeld. CHIPS March/April 2017 Page 55
Bedryfsdienste Industry Services vaatbundelverkleuring) wat opgesom word in Tabel 4. Gedurende die 2016-groeiseisoen het die kultivars Bonnata, Crop 34, Hanna, Labadia, Lanorma, Markies, Mette, Mondeo, Panamera en Savanna aan die skyfiekleur norm van >50 vir prosessering voldoen. Wat soortlike gewig (SG) betref het die kultivars El Mundo, Farida, Hanna, Labadia, Markies, Moonlight en Valor aan die norm van 1.075 vir prosessering voldoen. Rakende die inwendige defekte, het geen holhart en bruinvlek voorgekom nie. C Tabel 4. Kook- en prosesseringseienskappe en interne kwaliteit van opbrengs vir 2016 (Uitgevoer deur LNR-Roodeplaat). Kultivar Vleeskleur Kooktipe 1 Verkleur na kook Skyfie- SG 3 Holhart kleur 2 (%) Papkook Bruinvlek (%) Almera Room EM Medium Geen 44.8 1.062 - - Bonnata Geel EM Medium Geen 55.1 1.074 - - Crop 34 Wit M Medium Geen 58.6 1.062 - - El Mundo Geel EM Medium Geen 42.3 1.089 - - Electra Geel NM Styf Geen 42.4 1.066 - - Fandango Room EM Medium Geen 46.7 1.064 - - Farida Geel EM Medium Geen 18.8 1.086 - - Georgina Geel EM Medium Geen 49.8 1.068 - - Hanna Room M Medium Geen 52.9 1.082 - - Labadia Room NM Styf Geen 55.6 1.078 - - Lanorma Room NM Styf Geen 51.1 1.074 - - Libertie Wit M Medium Geen 44.8 1.074 - - Markies Geel M Medium Geen 63.2 1.083 - - Mette Room M Medium Geen 53.1 1.073 - - Mondeo Room NM Styf Geen 56.7 1.073 - - Mondial Room EM Medium Geen 42.5 1.068 - - Moonlight Geel M Medium Geen 52.0 1.077 - - Panamera Room NM Styf Geen 52.9 1.072 - - Savanna Room NM Styf Geen 52.1 1.073 - - Sifra Room NM Styf Geen 48.8 1.073 - - Taisiya Room EM Medium Geen 33.0 1.062 - - Valor Room M Medium Geen 44.8 1.076 - - Vivi Geel EM Medium Geen 48.2 1.069 - - 1 BM Baie melerige tot losse tekstuur. M Melerige, krummelrige tot los aartappel. EM Effens melerige, vry ferm aartappel met fyn tot taamlike fyn tekstuur. NM Nie-melerige, ferm aartappel met n fyn tekstuur. 2 Skyfiekleur met waarde >50 en sonder defekte is aanvaarbaar vir die droëskyfiebedryf. 3 Soortlike gewig van >1.075 is aanvaarbaar vir die prosesseringsbedryf. Norm (Aanvaarbaar vir prosessering) < Norm (Onaanvaarbaar vir prosessering) Page 56 CHIPS Maart/April 2017
CHIPS March/April 2017 Page 57
Limpopo kultivarproef onder besproeiing op Polokwane in 2016 Frans Brits (produsent), Albert Boneschans en Chantel du Raan (Aartappels Suid-Afrika) Die Limpopo produksiestreek produseer sowat 21% van die land se totale aartappelproduksie wat die hoogste in Suid-Afrika is. Hierdie streek plant vir die tafel- en verwerkingmark onder besproeiing. Die streek se enorme voorsiening aan die verwerkingbedryf beloop sowat 24% (hoogste van al die streke in Suid- Afrika). Die hoofkultivars vir tafelaartappels sluit in Mondial, Valor en Sifra terwyl die populêre keuses vir verwerking Hertha, Fianna, Markies en Innovator insluit. Die proewe is op Polokwane (Pietersburg), die hoofstad van Limpopo, uitgevoer. Limpopo is die mees noordelike provinsie van Suid-Afrika en word verdeel deur die Steenbokskeerkring. Polokwane is in 'n tropiese somerreënvalgebied geleë met 'n jaarlikse gemiddelde reënval van tussen 495 en 598 mm (Figuur 1). Matig tot baie warm lang somermiddae Page 58 CHIPS Maart/April 2017
Bedryfsdienste Industry Services Figuur 1: Ligging van Polokwane in Limpopo produksiegebied. Tabel 1: Opsomming van tegniese inligting rakende proef area en uitleg. Plaas: Duk en Dun Boerdery Boer: Mnr. Frans Brits Plantdatum: 5 Augustus 2016 Oesdatum: 8 Desember 2016 Besproeiing / Droëland: Besproeiing Dubbel-of enkelrye: Dubbelrye Loofafsterwe: Natuurlik Tussen-ryspasiëring: 0.8 m In-ryspasiëring: 0.30 m Proefperseel per eenheid: 17.5 m 2 Plantestand: 41 666 plante / hektaar Bemestingsprogram: Voedingswaarde: N (kg/ha) P (kg/ha) K (kg/ha) Totaal 301 142 106 kan verwag word, terwyl die winters weer baie koud is met ryp wat in Junie en Julie voorkom. Een van die redes waarom hierdie streek so groot bydrae kan maak tot die aartappelbedryf is die feit dat die streek twee seisoene het. Dit sluit 'n vroeë aanplanting in wat gedurende Januarie tot Maart geplant word en vanaf Mei tot Augustus geoes word, asook die hoofaanplanting wat vanaf April tot September geplant word en tussen September en April geoes word. Die proefperseel het bestaan uit 'n sandleemgrond en is geplant in 'n ewekansige blokontwerp met drie herhalings (Figuur 2). Verdere tegniese inligting rakende die proefperseel en uitleg is opgesom in Tabel 1. Dit is belangrik om daarop te let dat groeiperiodes die oesopbrengs van kultivars kan beïnvloed. Groeiperiodes word gedefinieer as die aantal dae vanaf opkoms tot natuurlike loofafsterwe, afhangend van die seisoen. Die presiese tydsberekening van die vyf groeifases (spruitontwikkeling, vegetatiewe groei, knolinisiasie, knolvulling en volwassenheid) hang af van die omgewing en die bestuurspraktyke wat wissel tussen lokaliteite, kultivars en groeiperiodes. Die kultivars ingesluit in die werkgroepproewe gedurende 2016 word in CHIPS March/April 2017 Page 59
Tabel 2: Karaktereienskappe rakende groeiperiode, plantgereedheid, stand (%) en halmtellings vir elke kultivar in 2016. Kultivar Groeiperiode (Dae) 1 Plantgereedheid Stand (%) Halms per plant Halms per hektaar Almera Kort (85) 1 94 2.0 78 332 Bonnata Medium (90-110) 3 95 5.5 217 705 Crop 34 Medium tot lank (110-120) 3 90 5.0 187 497 El Mundo Kort tot medium (90-100) 2 96 7.0 279 996 Electra Kort tot medium (100) 2 94 6.0 234 996 Fandango Medium tot lank (120) 2 100 3.0 124 998 Farida Medium tot lank (120) 2 96 3.5 139 998 Georgina Medium (90-110) 3 94 2.5 97 915 Hanna Medium (100-110) 1 94 4.0 156 664 Labadia Kort tot medium (100) 2 93 6.0 232 496 Lanorma Kort (80-90) 3 84 2.5 87 499 Libertie Medium (90-110) 3 93 2.5 96 873 Markies Medium (110) 1 88 2.5 91 665 Mette Medium tot lank (110-120) 1 93 3.5 135 623 Mondeo Medium (90-110) 3 93 6.5 251 871 Mondial Kort tot medium (95-100) 1 95 3.5 138 539 Moonlight Medium tot lank (110-120) 1 96 3.0 119 998 Panamera Kort tot medium (95-100) 2 96 2.0 79 999 Rumba Medium (90-110) 3 99 4.5 185 622 Sifra Kort tot medium (90-100) 1.5 100 2.5 104 165 Valor Medium (100-110) 3 80 4.0 133 331 Vivi Medium (100-110) 3 90 3.5 131 248 1 Algemene riglyne en kategorieë (dae van opkoms tot natuurlike loofafsterwe, afhangend van die seisoen): Kort = 70-90 dae; Kort tot Medium = 80-100 dae; Medium = 90-110 dae; Medium tot Lank = 90-120; Lank = 90-140 dae. 2 Plantgereedheid van moere 1 Vars; 2 Effens vars; 3 Plantgereed; 4 Effens oud; 5 Oud. tabel 2 weergegee. Oesopbrengs en knolgrootte word ook beïnvloed deur die aantal halms per area, dus die aantal moere geplant asook die aantal halms per moer. Die aantal halms per moer is afhanklik van die aantal ogies per knol, die aantal spruite per ogie en die aantal stamme per spruit. Die aantal ogies per knol is kultivar-afhanklik, terwyl die aantal halms per knol beïnvloed word deur die moergrootte en die plantgereedheid van die moere. Dit is belangrik om daarop te let dat hierdie eienskappe tussen kultivars varieer. Die plantgereedheid, stand (%) en halmtelling van kultivars wat in die 2016-proewe geplant is, word aangedui in Tabel 2. Page 60 CHIPS Maart/April 2017
Bedryfsdienste Industry Services Temperatuur, dagliglengte en water is die belangrikste abiotiese faktore wat die groeipatroon, opbrengs en kwaliteit van aartappels beïnvloed. Om te bepaal wat die aanpassingsvermoë van nuwe kultivars in die Polokwane-omgewing is, is dit belangrik om hierdie faktore in aanmerking te neem wanneer die prestasie van verskillende kultivars geëvalueer word. Dit is ook belangrik dat die kultivars vir 'n aantal seisoene geëvalueer word omdat klimaat van seisoen tot seisoen verskil. Die daaglikse- en langtermynweerdata is verkry vanaf die LNR se Turffontein-stasie (-24.05829, 29.2597). Die kumulatiewe reënval gedurende die 2016-groeiseisoen was deurentyd slegs effens onder die normale (langtermyn-gemiddelde). Volgens die gemete reënval gedurende die 2016-groeiseisoen het daar meer as gewoonlik gedurende November (tydens vegetatiewe groei en vulling) gereën in vergelyking met die langtermyn-data (Figuur 2). Ongeag die hoër reënval gedurende November was die kumulatiewe reënval vir 2016 aan die einde van die groeiseisoen steeds 62% laer as die langtermyn kumulatiewe reënval. Totale reënval per maand 2016 Kumulatiewe reënval 2016 Langtermyn gemiddelde reënval Langtermyn kumulatiewe reënval Reënval (mm) 500 450 400 350 300 250 200 150 100 50 0 Augustus September Oktober November Desember Plant 2016 Oes Datum Figuur 2: Reënval gedurende die groeiseisoen (2016) asook die langtermyn gemiddelde reënval. CHIPS March/April 2017 Page 61
Die minimum- en maksimumtemperature (Figuur 3) vir die 2016-groeiseisoen het dieselfde patroon as vorige jare gevolg met die uitsondering dat vanaf middel-oktober tot einde-november (vullingstadium) hoër minimumtemperature geheers het. Rakende die maksimumtemperature was die temperature hoër tydens Oktober en November (vullingstadium) in vergelyking met die langtermyn gemiddelde temperature. Gedurende September tot Oktober, en weer tydens November gedurende die groeiseisoen het die maksimumtemperatuur gedurig tussen 30-38 C gewissel. Wanneer die temperatuur bo 29 C styg, sal min of selfs geen knolgroei voorkom nie as gevolg van die feit dat die koolhidrate gebruik word vir respirasie. Hierdie uitermatige weersomstandighede kon die opbrengs asook kwaliteit van kultivars negatief beïnvloed het. Geen rypskade het gedurende die groeiseisoen plaasgevind nie. Hitte-eenhede is verdere 'n belangrike faktor om in ag te neem aangesien die ontwikkeling van die plant hoofsaaklik gebaseer is op die versameling van hitte-eenhede. Daar word dus aanvaar dat die plant 'n sekere aantal hitte-eenhede moet versamel om 'n ontwikkelingsfase te voltooi. Die hitte-eenhede vir die 2016-groeiseisoen was regdeur die seisoen aansienlik hoër (tot en met 43.57% hoër) as die langtermyn gemiddelde hitte-eenhede en word aangedui in Figuur 4. Moontlike effekte as gevolg van ongunstige temperature (=hoë hitte-eenhede) sluit in die verlenging van die tyd wat nodig is vir ontwikkelingsfases om te voltooi wat opbrengs asook kwaliteit negatief kon beïnvloed. Ongeag die feit dat die hitte-eenhede regdeur die seisoen hoër was as normaal, was die opbrengs slegs effens laer as die gemiddelde opbrengs van die vorige drie jaar. Nader aan die einde van die seisoen het n erdvark egter besluit om nes te maak in herhaling 3 van die proef en het die kultivars Georgina, Crop 34, Mette, Vivi en Hanna in die slag gebly. Verdere skade is aangerig toe die produsent se drywer verkeerdelik die helfte van herhaling 3 se kultivars (sluit die kultivars in wat die erdvark omgedolwe het) uitgehaal en bemark het. In totaal was daar dus die helfte van herhaling 3 se resultate wat as vermiste waardes aangeteken is. Die opbrengsdata en die vermiste data is statisties verwerk met behulp van die GenStat program en die gemiddelde was geskei deur gebruik te maak van die Tukey KBV-toets. Ongeag die feit dat daar ontbrekende waardes was, was die kultivareffek gedurende 2016 (Figuur 5) steeds hoogsbeduidend (p<0. 01) ten opsigte van opbrengs terwyl die Maksimum temperatuur 2016 Minimum temperatuur 2016 Langtermyn gemiddelde maksimum temperatuur Langtermyn gemiddelde minimum temperatuur Temperatuur ( C) 40 35 30 25 20 15 10 5 0-5 01-Aug-16 06-Aug-16 11-Aug-16 16-Aug-16 21-Aug-16 26-Aug-16 31-Aug-16 05-Sep-16 10-Sep-16 15-Sep-16 20-Sep-16 25-Sep-16 30-Sep-16 05-Oct-16 10-Oct-16 15-Oct-16 20-Oct-16 25-Oct-16 30-Oct-16 04-Nov-16 09-Nov-16 14-Nov-16 19-Nov-16 24-Nov-16 29-Nov-16 04-Dec-16 09-Dec-16 14-Dec-16 Plant 2016 Datum Oes Figuur 3: Minimum- en maksimumtemperatuur ( C) gedurende die groeiseisoen (2016) asook langtermyn. Page 62 CHIPS Maart/April 2017
Bedryfsdienste Industry Services Totale hitte-eenhede 2016 Kumulatiewe hitte-eenhede 2016 Langtermyn gemiddelde hitte-eenhede Langtermyn kumulatiewe hitte-eenhede 2500 2000 Hitte-eenhede 1500 1000 48.52% 46.27% 43.57% 500 0 Augustus September Oktober November Desember Maand Figuur 4: Hitte-eenhede gedurende die groeiseisoen (2016) asook langtermyn. Kultivar Labadia Electra Valor Panamera Mondeo Mondial Moonlight Georgina Almera Hanna Bonnata El Mundo Sifra Farida Liberty Fandango Vivi Mette Rumba Markies Lanorma Crop34 Opbrengsindeks (%) Bemarkingsindeks (%) Opbrengs van kultivars verskil nie statisties nie Opbrengs van kultivars verskil nie statisties nie 110.8 a-f 110.7 a-g 107.3 a-h 105.4 a-h 104.8 a-h 104.5 a-h 104.0 a-h 102.8 a-h 100.1 a-h 97.6 a-h 88.9 a-h 80.8 f-e 78.6 f-e 75.8 f-e 72.6 f-e 69.5 e 69.3 e 124.4 a 123.9 ab 123.8 a-c 122.6 a-d 121.6 a-e Proefgemiddeld =50.8 t/ha p < 0.01 KBV = 40.2 KV% = 18% 0 20 40 60 80 100 120 140 Opbrengs- en bemarkingsindeks as persentasie van die proefgemiddeld (%) vir 2016 *Waardes gevolg deur dieselfde letter is nie beduidend verskillend van mekaar nie. Figuur 5: Totale opbrengs en bemarkingsindeks per kultivar vir 2016 as persentasie van die proefgemiddeld. CHIPS March/April 2017 Page 63
koëffisiënt van variasie steeds aanvaarbaar (18%) was. Dit dui dus aan dat die proef goed uitgevoer is ongeag die struikelblokke en die resultate betroubaar is. Die proefgemiddeld van al die kultivars word as 100% geneem. Die opbrengs van die individuele kultivars word dan deur die proefgemiddeld gedeel en elke kultivar se opbrengsprestasie word as n persentasie van die proefgemiddeld uitgedruk. Die gemiddelde opbrengs (50.8 t/ha) vir die 2016-seisoen was effens laer in vergelyking met die proefgemiddelde van die vorige drie jaar (52.7 t/ ha). Gedurende die 2016-proewe (Figuur 5) het die kultivar Labadia, wat statisties verskil het van Vivi, Mette, Rumba, Markies, Lanorma en Crop 34, die hoogste opbrengs behaal. Crop 34 wat nie statisties verskil het van Lanorma, Markies, Rumba, Mette, Vivi, Fandango, Liberty, Farida, Sifra, El Mundo, Bonnata, Hanna, Almera en Georgina nie, het die swakste opbrengste gelewer. Hoër opbrengste as die proefgemiddeld (50.8 t/ha) was behaal deur die kultivars Labadia, Electra, Valor, Panamera, Mondeo, Mondial, Moonlight, Georgina, Almera, Hanna, Bonnata, El Mundo, Sifra en Farida. Ten einde die prestasie van die kultivars in terme van opbrengs en kwaliteit te bepaal, is die opbrengs, groottegroepverspreiding en klas gebruik om teen die gemiddelde markpryse vir die betrokke dag 'n bemarkingsindeks te bereken. Die opbrengs, vermenigvuldig met die heersende prys wat bepaal word deur die groottegroepverspreiding en gradering, gee die bemarkingsindeks (Figuur 5). Ongeag die feit dat Sifra nie die hoogste opbrengs gelewer het nie, het die kultivar oor die algemeen die hoogste bemarkingsindeks behaal, hoofsaaklik as gevolg van 'n kombinasie met hoë persentasie groot en Klas 1 aartappels. Electra (wat slegs meganiese beskadiging getoon het) en Mondeo (wat meganiese- en insekskade getoon het) het egter die tweede hoogste bemarkingsindeks behaal met Labadia kort op hulle hakke wat toegeskryf kan word aan 'n hoë persentasie Klas 1 gradering wat die kultivar gelewer het (Figuur 7). Crop 34 het egter die laagste bemarkingsindeks getoon hoofsaaklik omdat die kultivar geen groot knolle geproduseer het nie en 'n hoë persentasie klein knolle voorgekom het. Groottegroepverspreiding en gradering is gevolglik ook van die faktore wat gebruik word om aartappels te klas, daarom is dit belangrike faktore om in ag te neem om optimale ekonomiese bemarkbare opbrengs te verseker. In Figuur 6 word die groottegroepverspreiding, Figuur 7 die gradering van die opbrengs en Tabel 3 die hoofredes vir afkeuring van die onderskeie kultivars aangetoon. 70 Baby Klein Medium Groot medium Groot Proefgemiddeld Grootteverspreiding (t/ha) in 2016 60 50 40 30 20 10 Proefgemiddeld van vorige 3 jaar = 52.7 t/ha 2016 = 50.8 t/ha 0 Kultivar Figuur 6: Groottegroepverspreiding van elke kultivar tydens die 2016-finale oes. Page 64 CHIPS Maart/April 2017
Bedryfsdienste Industry Services 70 Uitskot Klas 3 Klas 2 Klas 1 Proefgemiddeld Gradering (t/ha) vir 2016 60 50 40 30 20 Proefgemiddeld van vorige 3 jaar = 52.7 t/ha 2016 = 50.8 t/ha 10 0 Kultivar Figuur 7: Gradering van elke kultivar tydens die 2016-finale oes. 160 2016 2015 2014 Opbrengs as persentasie van die proefgemiddeld (%) 140 120 100 80 60 40 20 0 Almera Electra Lanorma Markies Mondial Panamera Savanna Sifra Kultivar Figuur 8. Prestasie van kultivars oor drie jaar uitgedruk as persentasie van die proefgemiddeld. CHIPS March/April 2017 Page 65
Verder is dit ook belangrik om op die kwaliteit van die produk te fokus om n ekonomiese optimale bemarkbare opbrengs, en dus winsgewendheid te verseker. Dit sluit belangrike faktore in soos die kook- en prosesseringseienskappe, soortlike gewig (SG) asook inwendige eienskappe (holhart, bruinvlek en vaatbundelverkleuring) wat opgesom word in Tabel 3. Gedurende die 2016-groeiseisoen het die kultivars Bonnata, Crop 34, Hanna, Lanorma, Tabel 3: Hoofredes vir afgradering tydens die 2016 Polokwane oes. Kultivar Meganiese beskadiging Los skil Vergroening Sagte vrot Poeierskurf Bruinskurf Rhizoctonia Insek skade Sandpleet Mot skade Lentisel vergroting Hergroei Almera x Bonnata x x Crop 34 x x El Mundo x x Electra x Fandango x x Farida x x x Georgina x x Hanna x x Labadia x x x Lanorma x x x Libertie x x Markies x Mette x Mondeo x x Mondial x x x Moonlight x x x Panamera x x Rumba x Sifra x x Valor x x x Vivi x x x Page 66 CHIPS Maart/April 2017
Markies, Mette, Moonlight, Panamera en Rumba aan die skyfiekleur norm van >50 voldoen. Wat die soortlike gewig (SG) betref het net die kultivar Markies aan die norm van 1.075 voldoen. Die kultivar Fandango het n holhart-persentasie van 20% getoon terwyl kultivar Labadia n 40 % persentasie holhart getoon het. Geen voorkoms van bruinvlek is by enige van die kultivars aangeteken nie. C Tabel 4. Kook- en prosesseringseienskappe en interne kwaliteit van opbrengs vir 2016 (Uitgevoer deur LNR-Roodeplaat). Kultivar Vleeskleur Kooktipe 1 Verkleur na kook Skyfie- SG 3 Holhart kleur 2 (%) Papkook Bruinvlek (%) Almera Geel EM Medium Geen 38.4 1.052 - - Bonnata Geel EM Medium Geen 55.0 1.063 - - Crop 34 Room EM Medium Geen 54.0 1.073 - - Electra Geel EM Medium Geen 35.1 1.057 - - El Mundo Geel EM Medium Geen 45.1 1.066 - - Fandanga Geel EM Medium Geen 49.4 1.055 20 - Farida Geel EM Medium Geen 44.8 1.055 - - Georgina Donker geel EM Medium Geen 37.5 1.058 - - Hanna Geel EM Medium Geen 50.5 1.062 - - Lanorma Geel EM Medium Geen 51.9 1.066 - - Labadia Geel EM Medium Geen 49.2 1.064 40 - Liberty Room EM Medium Geen 42.8 1.064 - - Markies Room EM Medium Geen 55.0 1.076 - - Mette Geel EM Medium Geen 54.2 1.067 - - Moonlight Room EM Medium Geen 51.6 1.063 - - Mondeo Geel EM Medium Geen 49.8 1.062 - - Mondial Geel EM Medium Geen 46.1 1.051 - - Panamera Donker geel EM Medium Geen 51.1 1.058 - - Rumba Donker geel EM Medium Geen 54.5 1.072 - - Sifra Room EM Medium Geen 46.8 1.058 - - Valor Room EM Medium Geen 43.1 1.057 - - Vivi Geel EM Medium Geen 47.9 1.057 - - 1 BM Baie melerige tot losse tekstuur. M Melerige, krummelrige tot los aartappel. EM Effens melerige, vry ferm aartappel met fyn tot taamlike fyn tekstuur. NM Nie-melerige, ferm aartappel met n fyn tekstuur. 2 Skyfiekleur met waarde >50 en sonder defekte is aanvaarbaar vir die droëskyfiebedryf. 3 Soortlike gewig van >1.075 is aanvaarbaar vir die prosesseringsbedryf. Norm (Aanvaarbaar vir prosessering) < Norm (Onaanvaarbaar vir prosessering) CHIPS March/April 2017 Page 67
Suid-Afrikaanse aartappelbedryf Gawie Geyer (CHIPS) Dr. André Jooste Tydens die Oos-Vrystaat Inligtingsdag op Warden vroeër vanjaar het dr. André Jooste, hoofuitvoerende beampte van Aartappels Suid-Afrika, n insiggewende oorsig van die plaaslike aartappelbedryf verskaf asook oor die rol wat Aartappels Suid-Afrika speel om die bedryf en die aartappel as kommoditeit te bevorder. CHIPS is van mening dat alle rolspelers in die aartappelbedryf die inligting nuttig sal vind en het gevolglik 'n onderhoud in die verband met hom gevoer. Page 68 CHIPS Maart/April 2017
Kommunikasie Communication CHIPS Wat is die omvang van die aartappelbedryf se bydrae tot die land se ekonomie met die klem op landbou? Dr. Jooste Indien die lewende hawe-sektor uit die waarde van binnelandse produksie gelaat word, is die aartappelbedryf die vyfde grootste bedryf in terme van sy bruto waarde in die Suid-Afrikaanse landbou. Die waarde van die primêre bedryf is R7miljard terwyl die sekondêre bedryf se waarde by die R20 miljard is. 'n Verdere belangrike aspek is die aartappelbedryf se bydrae tot werkskepping. Tans verskaf die bedryf werk aan sowat 50 000 mense wat bykans 10% uitmaak van die totale werksmag wat in die primêre landbou werksaam is. In landelike gebiede is hierdie n belangrike inspuiting in terme van lone wat betaal word wat weer ander ekonomiese aktiwiteite stimuleer. Dit beteken onder andere geld vir goedere en dienste asook ook minder mense wat honger gaan slaap. Laastens moet ons ook kennis neem van aartappels se belangrike rol as verdiener van buitelandse valuta as gevolg van uitvoere na verskeie Afrika-lande. CHIPS Wat maak die Suid-Afrikaanse aartappelbedryf anders as sy oorsese eweknieë? Dr. Jooste Die Suid-Afrikaanse aartappelbedryf is uniek weens die feit dat dit in staat is om die verbruiker twaalf maande van die jaar van vars aartappels te voorsien. Op die Afrika-kontinent staan Suid-Afrika kop bo water uit teenoor ander lande in terme van opbrengste, tegnologie en die sofistikasie van die aartappelwaardeketting. Die bedryf opereer op vryemarkbeginsels waar wisselwerking tussen vraag en aanbod die prys bepaal en is Suid-Afrika uniek in terme van die verskillende varsproduktemarkte reg oor die land wat as prysvormingsmeganisme dien. CHIPS Hoeveel ton aartappels word geproduseer en watter bemarkingskanale bestaan? Dr. Jooste Die 2015-aartappeloes het sowat 2,5 miljoen ton aartappels opgelewer wat die ekwivalent van 250 miljoen 10 kg sakkies is. 35% is deur die formele mark opgeneem, 29% deur die informele mark, 20% deur prosesseerders, 8% is uitgevoer en 8% is aangewend vir moerproduksie. Die 2016-oes was laer as gevolg van die droogte en hittetoestande. CHIPS Wat is die siening ten opsigte van toekomstige uitbreidings in aartappelproduksie? Dr. Jooste Volgens die BFAP se vooruitskatting tot 2024 vir die aartappelbedryf, sal hektare steeds binne die 50 000 55 000 hektare-band fluktueer, maar dat verbruik, produksie en opbrengs sal toeneem. CHIPS Hoe lyk die prentjie wat 2016 betref? Dr. Jooste In 2016 is 52 994 hektare aangeplant wat die ekwivalent van 215 187 525, 10 kg sakkies opgelewer het en waarvan sowat 80% onder besproeiing geskied het. Die Limpopo-produksiestreek was steeds die grootse bydraer in terme van opbrengs (50 738 800 10 kg sakkies) wat op 10 873 hektaar geproduseer is, gevolg deur die Wes-Vrystaat met 35 017 700 sakkies op 7 292 hektaar, die Sandveld met 33 183 650 sakkies op 7 223 hektaar en dan die Oos-Vrystaat met 23 541 064 sakkies op 11 533 hektaar. Dit is egter belangrik om in ag te neem dat die Oos-Vrystaat aartappels hoofsaaklik onder droëlandtoestande verbou word. CHIPS Was daar enige groei in oesgrootte oor die afgelope aantal jare? Dr. Jooste Die geweegde gemiddelde saamgestelde groeikoers in oesgrootte vir die periode 2002 tot 2016 is 2.9% per jaar wat grootliks toegeskryf kan word aan die insluiting van hoëopbrengs weerstandbiedende kultivars, verbeterde verbouingspraktyke en beter siekte- en plaagbeheer weens die ontwikkeling en bekendstelling van nuwe chemiese middels. CHIPS Is daar faktore wat 'n invloed het op die aartappelbedryf se vermoë om in die vraag na aartappels te voldoen? Dr. Jooste Daar is beslis verskeie faktore wat 'n invloed uitoefen op die aartappelbedryf se vermoë om aan die verbruikersvraag na aartappels te voldoen. Die belangrikste hiervan is (1) klimaat met die klem op genoegsame reën vir droëlandproduksie en ook om damme en onderaardse waterbronne aan te vul, (2) die beskikbaarheid en pryse van insette wat die hoë koste van energie insluit asook brandstof, kunsmis en oesbeskermingsmiddels wat deur 'n wisselvallige wisselkoers geaffekteer word, (3) die verkoopprys van substituutprodukte soos brood, mieliemeel, rys en pasta wat met aartappels in die styselmark meeding, (4) ingevoerde aartappelprodukte en (5) die regulatoriese omgewing. In samewerking met ander geaffekteerde rolspelers in die bedryf is suksesse behaal vir die CHIPS March/April 2017 Page 69
instel van beskermingsmaatreëls om die plaaslike bedryf teen storting en goedkoop invoere te beskerm. Dit is ook belangrik dat kennis geneem word van veral verhoogde vervoerkoste wat die bedryf knel, aangesien dit nie net die aartappelprodusente raak nie, maar ook die vervaardigingsbedryf en laastens die verbruikers. CHIPS Daar word gereeld verwys na die kosteknyptang affekteer dit ook die aartappelprodusent. Dr. Jooste Wat insetkoste versus die prys wat die produsent vir sy produk ontvang betref, het aartappelprodusente swaar gebuk gegaan onder die impak van die kosteknyptang wat die belangrikheid van verhoogde produktiwiteit en doeltreffendheid op plaasvlak onderstreep. Die geweegde gemiddelde saamgestelde groeikoers in die produsenteprysindeks vir die periode 2000 2015 was 7.7% per jaar teenoor 'n verhoging van 9% per jaar in die plaasrekwisiete-indeks, 10% per jaar in die kunsmisprysindeks, 9.3% per jaar in die brandstofindeks en 6.4% per jaar in die oesbeskermingsmiddelsindeks tydens dieselfde periode. CHIPS Watter faktore het die belangrikste impak op die vraag na aartappels? Dr. Jooste Laat ek begin om te sê dat die stimulereing van die vraag na aartappels van kardinale belang is ten einde te verseker dat 'n ooraanbod van aartappels nie op markte ontstaan nie aangesien dit tradisioneel gepaard gaan met laer pryse. Dit kan die winsgewendheid en volhoubaarheid van aartappelproduksie knel en gevolglik die bestuur van die kosteknyptang onmoontlik maak. Groei in die bevolking en per kapita inkomste, en daarmee saam verhoogde plaaslike per kapita verbruik van aartappels, is seker die belangrikste faktore wat vraag beïnvloed. Die groei in aartappelproduksie (2.9% per jaar) het gedurende die periode 2002 2015 bevolkingsgroei (1,9% per jaar) oorskry, wat 'n goeie ding is, maar dit beteken nie dat die bedryf op sy louere kan rus nie en is dit noodsaaklik dat Aartappels Suid-Afrika deur middel van sy generiese produkbevorderingsaktiwiteite, en die bedryfsrolspelers deur middel van hul reklameaktiwiteite, hande moet vat om te verseker dat aartappelverbruik voortdurend gestimuleer word en derhalwe groei. Wat egter daarmee saam gaan is 'n toename in die per kapita verdienste van verbruikers wat in Suid-Afrika gemiddeld met 3,3% per jaar oor die genoemde periode gestyg het en wat as teiken gesien moet word vir uitgebreide aartappelverbruik. Hier is dit verblydend dat mense toenemend uit die laer inkomste groepe (LSM 1 4) na die middelklas beweeg wat hul koopkrag verhoog en onder andere voedselvoorkeure positief beïnvloed. So ook het die inkomste van die middelklas, wat 51% van die volwasse bevolking verteenwoordig, aanmerklik gegroei dit verteenwoordig sowat 40% van die totale bevolkingsinkomste. Gesonde groei is ook in die boonste echelon van die bevolking gesien en wat in beide gevalle voordele inhou vir verhoogde aartappelverbruik. CHIPS Alle statistieke dui op verstedeliking gaan die aartappelbedryf daardeur geraak word? Dr. Jooste Versnelde verstedeliking van die bevolking is 'n gegewe en gaan noodgedwonge 'n impak hê op eet- en koopgewoontes asook voedselvoorkeure. Die aartappelbedryf sal hom dus behoorlik moet rat om die uitbreidingsgeleenthede wat verstedeliking inhou te benut. Marknavorsing het aangedui dat Aartappels Suid-Afrika die meeste voordeel sal trek deur sy generiese reklame-aktiwiteite te rig op die swart middelklasverbruiker (LSM 4 7) wat in stedelike gebiede woon. Dit is dan ook wat tans die geval is. CHIPS Aartappels ding mee in die hoogs kompeterende styselmark maak aartappels enigsins hond-haaraf? Dr. Jooste Die aartappelbedryf ding mee in die styselmark met produkte soos mieliemeel, brood, pasta en rys. Navorsing het getoon dat aartappels tans uitstekend vaar in hierdie mark vir sover dit die verbruikers betref wat deel vorm van die groep wat ons teiken. Wat middagete betref is brood die eerste gevolg deur aartappels en in die geval van aandete vul aartappels die nommer een posisie gevolg deur rys. Dit is 'n duidelike aanduiding dat verbruikersvoorkeure baie vinnig is om te verander, veral as in ag geneem word dat mieliemeel tot baie onlangs die nommer een posisie beklee het. Die tendens word weerspieël in aartappelverkope, dit wil sê die verbruiker koop nou meer aartappels en is selfs bereid om meer daarvoor te betaal. Page 70 CHIPS Maart/April 2017
Kommunikasie Communication CHIPS Die verbruik van verwerkte aartappelprodukte oorheers wêreldwyd wat is die situasie in Suid-Afrika? Dr. Jooste Die verwerkingsmark vorm 'n integrale deel van die vraag na aartappels. Die plaaslike verwerkingsmark het vanaf 1997 stelselmatig gegroei en het in 2015 net onder die 445 000 ton kerf gedraai. Aangesien verwerkte aartappelprodukte so 'n belangrike marksegment in die aartappelbedryf is, is Aartappels Suid-Afrika is daartoe verbind om ook hierdie segment te help groei. CHIPS Wanneer trek die aartappelbedryf op sy swaarste? Dr. Jooste Aan die begin van die jaar en in die middel van die maand. Aartappelpryse is tradisioneel laer tussen Januarie tot Maart as gevolg van meer aartappels wat mark toe gestuur word. Ongelukkig is kwaliteit en houvermoë ook 'n probleem in hierdie periode wat ook pryse afdruk. Die Suid- Afrikaanse verbruikers plaas 'n hoë premie op die aartappel se voorkoms wat 'n definitiewe impak op hulle aankoopbesluite het en dan ook op die prys wat hulle bereid is om vir die produk te betaal. Dit moet ook aanvaar word dat die minder gegoede verbruiker platsak is na die feesgety wat 'n verdere demper op aankope plaas. Soos met meeste varsprodukteverkope op die varsproduktemarkte neig aartappelpryse hoër aan die begin en einde van die maand en beweeg meestal sywaarts gedurende die res van die maand. CHIPS Is daar iets wat u nog wil byvoeg? Dr. Jooste Ja, aangesien vraag en aanbod die aartappelprys bepaal, dit ongelukkig so is dat indien die oesgrootte verhoog die reële prys daal. Wat egter verblydend is, is dat gebaseer op die huidige reële markprys kon ons wel daarin slaag om inflasie te klop. C In die volgende uitgawe van CHIPS publiseer ons 'n onderhoud met dr. André Jooste oor die rol wat Aartappels Suid-Afrika speel om die bedryf en die aartappel as kommoditeit te bevorder. CHIPS March/April 2017 Page 71
vlnr, Justy Range, dr. André Jooste, Hennie van der Westhuizen, Pieter van Zyl en Deon van Zyl Oos-Vrystaat Inligtingsdag Gawie Geyer (CHIPS) Die Oos-Vrystaat Inligtingsdag is op 10 Februarie 2017 op Warden deur die gebied se Aartappelwerkgroep aangebied is en het weereens bewys dat indien die dag iets bied wat vir aartappelprodusente nut inhou, hulle dit sal bywoon. Die dag se verrigtinge het voorsiening gemaak vir voorleggings deur verskeie sprekers en 'n besoek aan die proewe wat by Sesonke Boerdery op Eram in die Harrismith-distrik aangeplant is, asook 'n demonstrasie van Brushware se toerusting in die boerdery se verpakkingsaanleg. Wat die Aartappels Suid-Afrika voorleggings betref het dr. André Jooste, hoofuitvoerende beampte 'n oorsig verskaf van die Suid-Afrikaanse aartappelbedryf met die klem op die rol wat Aartappels Suid-Afrika speel en in besonder sy kernbesighede (sien artikel op p. 68) terwyl mnr. Pieter van Zyl, Inligtingsbestuurder, se voorlegging duidelikheid verskaf het oor die jongste produksie- en bemarkingstendense. Produksie- en bemarkingstendense Mnr. Pieter van Zyl het aangedui dat gebaseer op die jongste oesskattings, minder aartappels vanjaar aangeplant gaan word teenoor 2016 se 53 722 hektaar. Dit beteken egter nie dat die totale opbrengste laer gaan wees nie as gevolg van beter weerstoestande wat in die vooruitsig gestel word. In 2016, wat 'n moeilike jaar was, is sowat 214 miljoen 10 kg sakkies gelewer en vir 2017 word dit op ongeveer 225 miljoen 10 kg sakkies geraam, mits die weer natuurlik saamspeel. Die droogtetoestande en gepaardgaande hittetoestande het veroorsaak dat baie lae volumes aartappels markte in die eerste kwartaal van 2016 bereik het, en wat terselfdertyd pryse die hoogte Page 72 CHIPS Maart/April 2017
Kontreinuus Regional News laat inskiet het. Vir die res van die jaar was lewerings bykans normaal en markpryse steeds relatief hoog, al het dit sywaarts beweeg. Die totale koste per hektaar sluit die vergoeding vir die eienaar en die grond in asook waardevermindering. In die geval van die gelykbreekprys per 10 kg sakkie op markte moet dit in ag geneem word dat laasjaar se skuld nog afbetaal moet word en dat geen voorsiening vir risiko s en kapitale uitgawes gemaak is nie wat op tussen R3.00 en R7.00 per sakkie gereken word. Wat die 2017-aartappelaanplantings betref is 10 536 hektare in die Oos-Vrystaat geplant wat bykans 1 000 hektaar minder is as in 2016. Beskikbare inligting dui daarop dat 'n 1 000 hektaar meer tafelaartappels geplant gaan word, terwyl die hektare vir prosessering met soveel as 2 000 hektaar kan daal. Gebaseer op hektare geplant, en indien die klimaat saamspeel, kan die Oos-Vrystaat maklik 18 miljoen sakkies na die varsproduktemarkte stuur het hy gesê. Bayer verbind tot die toekoms Bayer is verbind tot volhoubare aartappelproduksie met die klem op verhoogde winsgewendheid vir die boer, die bewaring van die omgewing en om mense se lewenskwaliteit te verbeter. Ons betrokkenheid by Aartappels Suid-Afrika, en in hierdie geval die Oos-Vrystaat Inligtingsdag, skep 'n venster vir die maatskappy om sy betrokkenheid en produkte eerstehands te demonstreer. Hy het in besonder verwys na die skade wat aalwurms wêreldwyd op aartappels aanrig en gesê dat wat Suid-Afrika betref die skade op tussen 15 20% geraam word. Dit het 'n wesentlike impak op die winsgewendheid van aartappelproduksie. Om 'n geskikte oplossing te vind het Bayer die afgelope drie seisoene reeds 45 demonstrasieproewe uitgevoer met die fokus op Bayer se Much More Potatoes met Velum Prime as die hoeksteen-aanbod. Tydens die proewe is die opbrengs, knolgrootteverspreiding en bemarkbare oesgedeelte bepaal en gemeet teenoor daardie markkompeteerders wat aan die demonstrasieproewe deelgeneem het. Uitstekende resultate is behaal, het hy gesê. Wat oesbeskerming betref het hy genoem dat sonder oesbeskerming bykans 50% van die huidige gewasproduksie verlore kan gaan. Deur innovasie en behoorlike gebruik van beskikbare oesbeskermingsoplossings is dit egter moontlik om die totale opbrengs byna te verdubbel. Volgens mnr. Van der Westhuizen is daar verskeie uitdagings wat landbou wêreldwyd in die gesig staar. Dit is uiters belangrik dat werkbare oplossings gevind word aangesien die wêreldbevolking teen 2050 op nege miljard mense geraam word terwyl die beskikbare bewerkbare grond per kop krimp. Die uitdagings sluit in skommelende energie- en voedselpryse, beskikbaarheid van water vir besproeiing, bevolkingsgroei en groei in die middelklasverbruiker-segment, druk tot verminderde vermorsing en druk op tradisionele oesbeskerming. Wat laasgenoemde betref het hy gesê dat die opbou van landbouplaag-weerstand teen plaagbeheermiddels, regulatoriese hekkies en die vestiging van nuwe chemie die grootste kopsere veroorsaak. Innovasie is duur en moet beskerm word en die regulatoriese omgewing is hier om te bly. Die behoud van landbou lê derhalwe in die integrasie van oplossings. Dit sluit in klein molukules, biologiese opsies, diversiteit en die gebruikmaking van beskikbare data Mnr. Van der Westhuizen het afgesluit deur te sê dat wanneer aartappelprodusente 'n gewasbeskermingsproduk koop hulle die volgende moet oorweeg: Word die produk deur goeie navorsing ondersteun?, Is die produk 'n risiko vir die produsent, sy werkers, die omgewing en/of die verbruikers?, Is daar meer omgewingsvriendelike Wat die Oos-Vrystaat se produksiekoste-syfers en gelykbreekpryse vir die huidige seisoen betref, het mnr. Van Zyl gesê dat dit soos uiteengesit in die tabel daarna uitsien: Opbrengs ton per hektaar Totale koste per hektaar (R) Gelykbreekprys op markte (R) 25 84 566 33.26 30 90 089 29.01 35 95 612 25.97 CHIPS March/April 2017 Page 73
Kontreinuus Regional News en veiliger opsies beskikbaar?, wat is die invloed van die produk wat gekies word op die langtermyn volhoubaarheid van die boerdery?, en gebruik die produsent 'n agent wat die belange van rolspelers op die hart dra of gaan dit slegs oor die verskaffing van 'n goedkoop alternatief? Die belangrikheid van varsproduktemarkte Mnr. Deon van Zyl, RSA Groep se groepverkoopsdirekteur, het gesê dat in terme van verkoopswaarde die markte in 2016 die beste ooit gevaar het met net meer as R16 miljard se produk wat verhandel is. Dit kan tot 'n groot mate toegeskryf word aan die droogte met gepaardgaande laer beskikbare volumes wat hoër pryse tot gevolg gehad het. Wat aartappelverkope betref verteenwoordig dit sowat 'n derde van alle verkope op markte en was aartappels se verkoopswaarde op alle markte meer as R4.6 miljard. Aartappelverkope se primêre verkoopskanaal is steeds die varsproduktemarkte met 46% van die 250 miljoen 10 kg sakkies wat gesamentlik deur alle beskikbare verkoopskanale verkoop is. Van die 115 miljoen 10 kg sakkies wat op markte verkoop is, is 54% is deur die informele handel gekoop wat die belangrikheid van hierdie segment onderstreep. Hy het ook genoem dat verkope op die groter markte die afgelope paar jaar toegeneem het. Dit is veral die geval ten opsigte van die Joburg Mark, en tot 'n mindere mate op die Tshwane Mark. Dit kan hoofsaaklik toegeskryf word aan produsente wat verkies om besendings eerder na die groter markte te stuur, onder andere as gevolg van hoë vervoerkoste en kopers uit naburige lande wat toenemend hul produkte op hierdie markte aankoop. Varsproduktemarkte speel steeds 'n belangrike rol ten opsigte van die bemarking van varsprodukte. Kyk byvoorbeeld na die markte se kardinale rol in prysvorming, die feit dat toegang onbeperk is en dus 'n wye spektrum produsente (verkopers) en kopers bedien, dit groot volumes kan hanteer, alle kwaliteite aanvaar, betalings aan produsente gewaarborg word en ook vinnig geskied en laastens goeie waarde vir geld bied, het hy gesê. Mnr. Van Zyl het ten slotte verwys na die kritiese rol wat markte speel in tye van oorproduksie om te verseker dat die produsente se produkte verkoop word, ongeag die kwaliteit en al is dit dan moontlik teen 'n laer prys. In die lig van onder andere die voorgenoemde en veral die mark se sleutelrol in prysvorming is dit belangrik dat produsente moet help om die varsproduktemarkte se voortbestaan te verseker. Voedsel se toekoms lê in tegnologiel Mnr. Justy Range van Technofresh het gesê dat verandering 'n geweldige impak gehad het in die versnelling van landbou-tegnologie en derhalwe verhoogde opbrengste. Hy het ook verwys na die verwagte toename in die wêreldbevolking en genoem dat dit 'n geweldige verantwoordelikheid op die landbousektor plaas om die groeiende bevolking te voed. Dit kan slegs bereik word deur verhoogde produktiwiteit met gepaargaande verhoogde opbrengste, met inagneming van die beperking op bewerkbare landbougrond. Hy het ook 'n oorsig verskaf van die versnelle outomatisering in die produksie van landbouprodukte wêreldwyd as gevolg van nuwe tegnologie en dit benadruk dat die beskikbare tegnologie so gou doenlik regdeur die waardeketting ingespan moet word. Proewe op Sesonke Boerdery Op die proefperseel is 18 kultivarproewe asook verskeie chemiese-, kunsmis- en biologiese proewe uitgevoer deur van die belangrikste insetverskaffers wat produk aan die plaaslike aartappelbedryf lewer. Die uitslag van die proewe sal in 'n toekomstige uitgawe van CHIPS en tydens die Navorsingsimposium 2017 bekendgemaak word. C Oos-Vrystaat Aartappelboer van die Jaar Mnr. Pietie Becker van Libertas Boerdery in die Warden-distrik is tydens die Oos- Vrystaat Inligtingsdag as die Oos-Vrystaat se Aartappelboer van die Jaar aangewys. l.n.r. Pieter Becker en sy seuns Pietie en Ludwig. Page 74 CHIPS Maart/April 2017
Kontreinuus Regional News CHIPS March/April 2017 Page 75
Links dr. André Meiring (Voorsitter: Beheerliggaam JA Malherbe Primêre Skool en regs mnr. Koos Bronkhorst, skoolhoof saam met van die leerders van die skool. Petrus Steyn Aartappel-gholfdag Santa Bronkhorst (Aartappels Suid-Afrika) Die jaarlikse Aartappel-gholfdag is op 10 Maart 2017 op Petrus Steyn vir die 12 de keer aangebied. Hierdie dag word deur die JA Malherbe Primêre Skool, Petrus Steyn georganiseer en aangebied. Twaalf jaar gelede het n bekende boer van die omgewing, mnr. Johan Claassen, die voorstel gemaak dat die gholfdag gehou word om fondse vir die skool in te samel. Na die groot sukses van die eerste jaar het die skool se beheerliggaam die aanbied daarvan oorgeneem en dit verder gedryf. Met die eerste geleentheid het 15 spanne ingeskryf en deelgeneem. Die dag het nou gegroei na 25 vierbalspanne wat aan die dag deelneem. Aartappels Suid- Afrika was vanaf die eerste gholfdag af betrokke. Deelnemers aan die American Scramble Better Ball kompetisie bestaan meestal uit agente van verskillende saad, kunsmis- en chemiese maatskappye. Elke maatskappy kan sy eie spanlede kies en inskryf. Alle fondse wat ingesamel word, word in die skool Page 76 CHIPS Maart/April 2017
Kontreinuus Regional News teruggeploeg en daar is tans 148 leerlinge van Graad R tot Graad 7. Die skool bestaan reeds 21 jaar en onderrig word in Afrikaans aangebied. Die hele Petrus Steyn-gemeenskap, en nie net gholfklublede nie, vorm deel van die gholfdag en selfs leerlinge van die buurskool, Hoërskool Reitz tree as baljoggies op. Die gholfdag bied aan borge 'n unieke geleentheid om met boere in die gemeenskap op 'n informele basis te skakel. Wenpro het vanjaar weer as hoofborg vir die geleentheid opgetree. Die JA Malherbe Primêre Skool se beheerliggaam, onder voorsitterskap van dr. André Meiring, en die personeel onder leiding van die skoolhoof, mnr. Koos Bronkhorst, speel n groot rol in die sukses van die dag. Die skool neem op kompeterende vlak in die Oos-Vrystaat aan Rugby, Netbal, Atletiek en Tennis deel. Talentvolle leerlinge wat potensiaal toon word ook gewerf vir gesogte hoërskole in die groot stede van Gauteng en die Vrystaat. Alle pryse vir die dag word van skenkers ontvang. Die eerste prys was vanjaar n hele bees. Fondse wat geïn word, word ook aangewend om die skoolgeld van alle minderbevoorregte kinders te subsidieer. C Jakkie Mellet to tackle the 9 th Mongol Derby Gawie Geyer (CHIPS) The Mongol Derby, featured in the Guinness Book of Records as the world s longest and toughest horse race across 1 000 km of Mongolian steppe, will in 2017 be contested by 12 men and 23 women from nine countries across Mongolia steppe on semi-wild horses. Jakkie Mellet from Potato Seed Production will be the sole South African participating (there have been three South African winners in the race s eight year history). What better way to test yourself than through a tough endurance race that immerses you in a unique culture and takes you to Mongolia, the spiritual home of equestrianism. Mongol Derby competitor 2017 Jakkie Mellet describes himself as a city kid turned seed potato farmer. Whilst growing up in Johannesburg, the time he spent visiting the farm at Lydenburg was always magical, because that was the time spent riding and being wild outside. Twelve years ago, he moved to the farm, at that stage more for the sake of the horses than potatoes. He is doing the Derby to prove to his kids their dad is no sissy boy and to push the mental limit of life as we know it. C Jakkie Mellet on his favourite horse Arabesque Silver Sun which he will unfortunately not be riding in Mongolia. CHIPS March/April 2017 Page 77
Goeie opbrengste begin by die plant van gesertifiseerde aartappelmoere Sanette Thiart (Aartappelsertifiseringsdiens) Benewens knoltelling en fisiologiese ouderdom, is daar baie ander faktore wat maak dat n aartappelaanplanting nie in staat is om sy volle potensiaal te lewer nie. Moere is een van die grootste insetkoste in die produksie van aartappels, indien nie die grootste nie. Hoekom dan n kans vat en ongesertifiseerde moere plant? Beperk jou risiko deur gesertifiseerde aartappelmoere te plant. Gesertifiseerde aartappelmoere voldoen aan die fito-sanitêre en variëteitegtheidsvereistes wat deur die Suid-Afrikaanse Aartappelmoersertifiseringskema daar gestel is. Om dit reg te kry, moet die moeraanplantings so verbou en versorg word dat die risiko vir besmetting Page 78 CHIPS Maart/April 2017
ASD PCS met enige patogeen tot die minimum beperk word. Die tydperk en gewasse verbou tussen moeraanplantings word noukeurig gemonitor. Bykomend word gewasbeskerming deurlopend toegepas deur goeie chemiese beheer, deurlopende effektiewe suiwering, sorgvuldige oes, sortering en verpakking ingespan om die beste moontlike plantmateriaal te sertifiseer. Wanneer n produsent gesertifiseerde aartappelmoere plant, is hy/sy gerus dat onafhanklike deskundiges die aanplantings en moere van voor plant deurlopend tot na-kontrole geverifieer, geïnspekteer, geëvalueer, bemonster en gesertifiseer het. Die unieke nommer op elke sak gesertifiseerde aartappelmoere maak die herkoms en status van die moere naspeurbaar. Hoë opbrengste van uitstekende gehalte, wat lei tot winsgewende oeste en volhoubare voedselsekerheid, begin by die plant van gesertifiseerde aartappelmoere! C Ek glo dat die plant van gesertifiseerde moere een van die redes is waarom Suid-Afrika se opbrengste van gemiddeld 36 ton per hektaar (droëland en besproeiing) na 41 ton per hektaar verbeter het die afgelope tien jaar. Sanette Thiart, besturende direkteur, Aartappelsertifiseringsdiens Besoek gerus www.potatocertification.co.za vir meer besonderhede. CHIPS March/April 2017 Page 79
Prokon Nuus Gedurende Januarie en Februarie 2017 het 16 aartappelproduksiestreke asook nie-produserende verskaffers aartappels aan die varsproduktemarkte landswyd gelewer STREEK % VAN LEWE- RINGS SAKKIES GELEWER DRIE HOOF KULTIVARS PERSEN- TASIE AFMERK- INGS HOOFREDES VIR AFMERKINGS Sandveld 8.37% 1 189 776 Mondial (38.87%) Sifra (28.17%) Lanorma (9.65%) 13.37% Verbruining (79.65%) Meganiese beskadiging (5.48%) Te klein (4.70%) Ceres 0.44% 62 928 Valor (42.45%) Avalanche (29.59%) Lanorma (27.97%) 3.38% Te klein (77.46%) Verbruining (22.54%) Suidwes- Kaap 0.51% 73 012 Lanorma (82.78%) BP1 (8.72%) Mondial (4.43%) 16.32% Te groot (42.67%) Te klein (22.85%) Meganiese beskadiging (13.70%) Noord-Kaap 1.16% 165 068 Sifra (84.73%) Laperla (13.27%) Mondial (1.47%) 20.05% Te groot (34.15%) Bederf (20.61%) Bruinskurf (17.02%) Page 80 CHIPS Maart/April 2017
PROKON STREEK % VAN LEWE- RINGS SAKKIES GELEWER Oos-Kaap 3.50% 496 883 Suid-Kaap 0.16% 22 102 Noordoos- Kaap 4.02% 571 856 Wes-Vrystaat 1.12% 159 297 Oos-Vrystaat 16.72% 2 376 688 Suidwes- Vrystaat KwaZulu- Natal 19.64% 2 790 769 5.85% 831 592 Mpumalanga 5.30% 753 457 Limpopo 6.97% 991 165 Noordwes 11.62% 1 651 181 Gauteng 9.21% 1 309 446 DRIE HOOF KULTIVARS Mondial (76.77%) Sifra (15.70%) Fabula (3.22%) Lanorma (49.96%) Valor (35.56%) Sifra (14.48%) Sifra (70.47%) Mondial (20.04%) Lanorma (7.27%) Sifra (84.64%) Mondial (14.98%) Lanorma (0.38%) Mondial (74.05%) Sifra (16.33%) Savanna (4.89%) Sifra (76.02%) Mondial (23.53%) Lanorma (0.18%) Mondial (44.45%) Valor (23.62%) Sifra (9.57%) Mondial (82.65%) Lanorma (6.94%) Up-to-Date (6.92%) Mondial (67.65%) Lanorma (19.16%) Valor (5.82%) Sifra (78.56%) Lanorma (12.08%) Mondial (5.85%) Mondial (44.92%) Sifra (41.07%) Lady Rosetta (7.43%) PERSEN- TASIE AFMERK- INGS 10.50% 0.00% - 2.56% 5.83% 14.65% 6.39% 7.35% 15.15% 12.29% 9.50% 23.17% HOOFREDES VIR AFMERKINGS Loskopvallei 0.14% 19 998 Sifra (100%) 3.65% Te groot (100%) Nie-produserende verskaffers 5.24% 745 175 Sifra (53.10%) Mondial (25.53%) Lanorma (7.15%) 10.40% Te klein (34.78%) Grootte (12.86%) Meganiese beskadiging (8.69%) Bederf (23.07%) Bruinskurf (21.37%) Meganiese beskadiging (17.10%) Te groot (21.40%) Bederf (16.94%) Holhart (14.13%) Te groot (25.77%) Meganiese beskadiging (17.19%) Verbruining (8.16%) Te groot (20.58%) Te klein (18.23%) Meganiese beskadiging (11.83%) Bruinskurf (25.75%) Te groot (19.81%) Grootte (7.60%) Aalwurm (27.50%) Uintjies (23.12%) Te groot (14.96%) Te groot (31.51%) Meganiese beskadiging (26.31%) Te klein (10.49%) Te groot (31.46%) Vergroening (17.38%) Meganiese beskadiging (13.13%) Verbruining (22.10%) Meganiese beskadiging (15.00%) Te groot (13.73%) Bederf (15.61%) Meganiese beskadiging (14.40%) Te klein (10.16%) Relevante statistiek ten opsigte van lewering gedurende Januarie en Februarie 2017 is soos volg: 14 210 393 sakkies vanuit 16 streke, insluitend nie-produserende verskaffers, is aan die varsproduktemarkte landswyd gelewer. 57 535 sakkies het nie aan die voorgeskrewe merkvereistes voldoen nie. Dit was 11 122 sakkies meer as gedurende November / Desember 2016 waartydens 46 413 sakkies nie voldoen het nie. 38 233 sakkies het nie die nodige kultivar aangedui nie, wat 'n verhoging toon van 22 603 sakkies teenoor die 15 630 sakkies gelewer in November / Desember 2016. Die verslag toon 'n verhoging in die gemiddelde persentasie afmerkings van 11.57% teenoor die 4.62% vir November / Desember 2016. Totale aantal sakkies gelewer in Januarie / Februarie 2017 = 14 210 393 Gemiddelde persentasie afgemerk 11.57% CHIPS March/April 2017 Page 81
Prokon Nuus REDES VIR AFMERKINGS OP VARSPRODUKTEMARKTE: 1 JANUARIE - 28 FEBRUARIE 2017 30,00% 20,00% 10,00% 19,31% 2,73% 5,56% 15,38% 3,07% 5,37% 13,37% 4,38% 7,78% 4,57% 18,47% 0,00% ANDER: GROOTTE, AARTAPPEL MOT, UINTJIES, INSEK BESKADIGING, SANDSPLEET, MISVORM, BINNE BRUIN VLEK, SILVERSKURF, HOLHART, HITTE SKADE, BESMEER EN BESMET, DROE VROT, POEIER SKURF, ANTRHAKNOSE, GEBREEKTE KNOLLE, RHIZOCTONIA, SKILAALWURM, STINGELENT-BEDERF, WATERIGHEID, VERLEP,.. HOOF KULTIVARS GELEWER OP VARSPRODUKTEMARKTE: 1 JANUARIE - 28 FEBRUARIE 2017 41,94% 30,00% 20,00% 10,00% 2,40% 41,82% 6,71% 0,35% 1,05% 0,50% 1,76% 0,89% 0,70% 1,87% 0,00% ANDER: BP1, VANDERPLANK, SYNERGY, FINANNA, INOVA, FABULA, FL2108, LABADIA, PANAMERA, TAISYA, DARIUS, SANTANA, LADY ROSETTA, HERTHA, RONALDO, PLATINA, INOVATOR. Page 82 CHIPS Maart/April 2017
PROKON AFMERKINGS PER STREEK OP VARSPRODUKTEMARKTE: 1 JANUARIE - 28 FEBRUARIE 2017 30,00% 20,00% 10,00% 0,00% 13,37% 3,38% 16,32% 20,05% 10,50% 2,56% 5,83% 14,65% 6,39% 7,35% 15,15% 12,29% 9,50% 23,17% 3,65% 10,40% ANDER MET MINDER AS 0% AFMERKINGS: SUID-KAAP STREEKLEWERINGS OP VARSPRODUKTEMARKTE: 1 JANUARIE - 28 FEBRUARIE 2017 30,00% 20,00% 10,00% 0,00% 8,37% 3,50% 16,72% 19,64% 5,85% 5,30% 6,97% 11,62% 9,21% 5,24% ANDER: CERES (0.44%),SUIDWES-KAAP (0.51%), NOORD-KAAP (1.16%), SUID-KAAP (0.16%), NOORDOOS-KAAP (4.02%), WES-VRYSTAAT (1.12%), LOSKOPVALLEI (0.14%) CHIPS March/April 2017 Page 83
Tipes wangedrag in die werkplek Mariëtte Redelinghuys (LWO) Dit is baie belangrik dat elke werksplek n relevante dissiplinêre kode het wat verseker dat daar duidelike reëls (met toepaslike sanksies) in die werksplek is wat werknemers kan volg. Wanneer werknemers die reëls oortree, het die werkgewer die reg om op te tree. Daar is verskillende tipes wangedrag in die werksplek wat wissel van minder ernstige oortredings tot baie ernstige oortredings. Die erns van die oortreding word beïnvloed deur die werknemer se tipe werk en verantwoordelikheid, die (moontlike) gevolge van die oortreding, asook die impak van die oortreding op die werknemer-werkgewer vertrouensverhouding. Wangedrag kan oor die algemeen in ses kategorieë verdeel word: 1. Afwesigheid Afwesigheid is 'n algemene probleem in die Landbousektor wat 'n groot invloed op besigheidsaktiwiteite het en effektief aangespreek moet word om produktiwiteit te verseker. Dit is die werknemer se plig om dienste te lewer volgens die werksure wat deur die werkgewer vereis word. Afgesien daarvan om nie by die werk te wees nie, sluit afwesigheid die volgende in: Laatkommery (solank as wat die werknemer nie by die werk is nie, is dit steeds afwesigheid) Vroeg loop Ongemagtigde breuke Verlengde breuke (rook, kleedkamer, ete, ensovoorts) Geveinsde siekte Ander onverklaarde afwesigheid vanaf die werkstasie of perseel. 2. Kontrole by die werk Alle werknemers het die verpligting om pligte en take soos op ooreengekom uit te voer, wat aan die werkgewer se vasgestelde standaarde in terme van kwaliteit en kwantiteit voldoen. Werknemers moet ook binne die werksplek se reëls, beleide en vasgestelde werkswyses optree. Dit is die werkgewer se reg om kontrole in die werksplek uit te oefen met betrekking tot onder andere swak tydhouding, slaap aan diens, nalatigheid in die hantering van die werkgewer se eiendom en swak werksprestasie as gevolg van onvoldoende aandag, nalatigheid, verontagsaming Page 84 CHIPS Maart/April 2017
Algemeen General van reëls en beleide en tydvermorsing. 3. Stakings/Industriële aksie Staking verwys na die georganiseerde onderbreking van werk vir n tydperk met die intensie om eise op die werkgewer af te dwing. Wanneer werknemers nie die korrekte prosedure volg voordat n staking plaasvind nie, word die staking as onbeskermd geag en kan die werkgewer dissiplinêre stappe neem. Wanneer werknemers wel die korrekte prosedure volg, kan werkgewers dissiplinêr optree indien werknemers skade aan eiendom aanrig of wanordelik optree, insluitende intimidasie, sabotasie en aanhitsing. Industriële aksie verwys na wanneer werknemers met opset sloer, hul samewerking weerhou, sekere produkte boikot of n sit-in aksie hou as deel van n poging tot passiewe oorname. 4. Wanordelike gedrag Wanordelike gedrag behels enige gedrag wat harmonie en orde in die werksplek versteur. Oortredings sluit die volgende in: Insubordinasie (verontagsaming van instruksies, wanneer die werknemer weier om n wettige en redelike instruksie uit te voer of nie die werksplek se reëls, beleide en vasgestelde werkswyses nakom nie) Beledigende gedrag en taalgebruik Bakleiery, aanranding, seksuele teistering, intimidasie, ensovoorts In besit of onder die invloed wees van dwelms of alkohol Opsetlike verlies, beskadiging of misbruik van die werkgewer se eiendom werkperseel direk te koppel aan indiensname en die terme en voorwaardes daarvan in n klousule in die dienskontrak te vervat. Hierdeur word moontlike toekomstige dispute proaktief bestuur en die werkgewer se regte beskerm. Wanneer die diensverhouding beëindig word, verbeur die werknemer outomaties die voordeel van behuising op die werkperseel. Dissipline rondom hierdie verblyf as voordeel, word gereguleer deur die dissiplinêre kode, waar oortredings gelys word met verwysing na: Die werkgewer se eiendom (aanhou van lewende hawe of troeteldiere sonder toestemming, onderverhuring, vermorsing van water en elektrisiteit, strooi van rommel, ensovoorts) Alkohol- en dwelmmisbruik Besoekers op die werkgewer se eiendom Bakleiery, aanranding, seksuele teistering, intimidasie, ensovoorts Opsetlike beskadiging van die werkgewer se eiendom Dit is uiters belangrik dat die werksplek se reëls met werknemers bespreek en op skrif gestel word. Slegs dan kan werkgewers bewys dat werknemers bewus is van die reëls asook die gevolge wanneer hierdie reëls oortree word. C 5. Diefstal, bedrog en die verbreking van konfidensialiteit en vertroue Oneerlikheid in die werksplek word as n baie ernstige oortreding geag en verwys na korrupsie, bedrog, valse bewyse en verklarings, diefstal, openbaarmaking van vertroulike inligting en die wanaanwending van die werkgewer se eiendom. Elke werknemer het die verpligting om in goeie trou in belang van die werkgewer op te tree en enige afwykings in terme van die werkgewer se dissiplinêre kode dadelik te rapporteer. Indien n werknemer bewus is van ongerymdhede in die werksplek en dit nie rapporteer nie, kan die werkgewer dissiplinêre stappe neem teenoor hierdie werknemer. 6. Behuising as deel van die diensooreenkoms Plaaswerkers bly dikwels op die plaas self as gevolg van geografiese, praktiese en historiese redes. Dit is uiters belangrik om behuising op die CHIPS March/April 2017 Page 85
Roasted lemon pork served with black mushrooms topped with potato mash Serves 4 easy Takes 30 minutes to prepare Ingredients Salt and freshly ground black pepper, to taste 800g pork neck steaks 45ml (3 tbsp) butter 30ml (2 tbsp) olive oil 2 garlic clove finely chopped 30ml (2 tbsp) fresh thyme, leaves only Juice and zest of 1 lime 2 potatoes, boiled and mashed 30ml (2 tbsp) butter 40g Parmesan, freshly grated Salt and freshly ground black pepper to taste 8 large black mushrooms 50g Mozzarella, grated 30ml (2 tbsp) fresh flat-leaf parsley, chopped Method of preparation: Season the pork well and set aside. Heat butter and oil in a frying pan and sauté the garlic. Add the pork and top with the thyme, zest and juice. Roast until golden, for about 8 minutes on each side. Remove and keep warm until ready to serve. Page 86 CHIPS Maart/April 2017 For the mushrooms, place the potato mash into a mixing bowl and while still hot mix in the butter, Parmesan and season. Preheat the oven to 180 C. Place the mushrooms on a baking tray and fill with the potato mash mixture, top with the mozzarella and bake until golden, for 5 minutes. Serve the pork hot together with the mushrooms and sprinkled with the parsley.
Uit die argiewe / From the archives CHIPS March/April 1997 World Potato Congress 97 Well done, SA! The World Potato Congress Inc. was privileged to plan and cooperate with the Potato Producers Organisation of South Africa (Potato South Africa) in organising and conducting the World Potato Congress 97 in Durban. We are confident that Congress 97 did indeed open doors for business and future developments in the potato industry. Finally, the WPC will always appreciate the complete cooperation of Danie Claassen, Chairman of the PPO, Jerry van Vuuren, Mike de Villiers and Melanie Campbell, and the entire Local Arrangements Committee. Well done! Don Anderson, Vice-President, World Potato Congress Skyfie sê / Skyfie says Ds Pieter Nel tydens die Oos-Vrystaat Aartappelwergroep se Inligtingsdag op Warden Tydens die koshuis opening val dit op 'n seun se skouers om te open met skriflesing en gebed. Maar hy was reg met 'n plan. Maak sy Bybel oop by Psalm 23 en vra ewe aan die koshuisgangers wie van hulle ken Psalm 23. Almal streek hulle hande op hy maak sy Bybel ewe kordaat toe en sê in daardie geval laat ons oorgaan tot gebed. CHIPS March/April 2017 Page 87
Dagboek / Diary - 2017 Aartappels Suid-Afrika / Potatoes South Africa Aartappelbedryfsforum / Potato Industry Forum: 22 Mei / May Navorsingsimposium / Research Symposium: 25 & 26 Julie / July Kongres / Congress: 28 September Direksievergadering / Board Meeting: 21 & 22 November Aartappelsertifiseringsdiens / Potato Certification Service Moerkwekersforum / Seed Potato Growers Forum: 27 September Moerhandelaarsforum / Seed Traders Forum Moerhandelaarsforum / Seed Traders Forum: 26 September Ander / Other NAMPO: 16 19 Mei / May EARP (Frankryk / France): 9 14 Julie / July Biocontrols Africa Conference & Expo: 12 13 Julie / July (Kaapstad / Cape Town) PMA: 16 17 Augustus / August Agri SA Kongres / Congress: 12 13 Oktober / October Page 88 CHIPS Maart/April 2017
CHIPS March/April 2017 Page 89
APAC AGRICULTURAL PRODUCE AGENTS COUNCIL REGISTERED FRESH PRODUCE AGENTS BLOEMFONTEIN FRESH PRODUCE MARKET Bloemfontein Market Agency Modise Market Agency RSA Bloemfontein Market Agency Subtropico Bloemfontein Market Agency Vrystaat Market Agency CAPE TOWN FRESH PRODUCE MARKET Boland Market Agency Cape Market Agency Fine Bros Market Agency Rhoda s Market Agency RSA Cape Town Market Agency Subtropico/Spes Bona Market Agency DURBAN FRESH PRODUCE MARKET Delta Market Agency Hanly Market Agency Port Natal Market Agency RSA Durban Market Agency Wenpro Durban Market Agency EAST LONDON FRESH PRODUCE MARKET AA Market Agency Border Farmers Market Agency Martin & Scheepers Market Agency Subtropico East London Market Agency EPPING MUNICIPALITY Laeveld Somerset Market Agency GEORGE MUNICIPALITY Garden Route Fresh Express Market Agency Maverick Market Agency JOBURG FRESH PRODUCE MARKET Botha Roodt Johannesburg Market Agency C L de Villiers Market Agency Catu-Fresh Market Agency Citi Deep Waatlemoen Market Agency Citifresh Market Agency Dapper Market Agency DW Fresh Produce Johannesburg Market Agency Egoly Johannesburg Market Agency Exec-U-Fruit Market Agency Marco Market Agency Matla Market Agency Metro Market Agency Pula Nala Market Agency RSA Johannesburg Market Agency Subtropico Johannesburg Market Agency Swartberg Market Agency Target Market Agency Wenpro Johannesburg Market Agency KEI FRESH PRODUCE MARKET Farmers Direct Market Agency KING WILLIAM S TOWN FRESH PRODUCE MARKET King William s Town Market Agency KIMBERLEY FRESH PRODUCE MARKET Kimberley Market Agency Squires & Sons Market Agency Subtropico Kimberly Market Agency KLERKSDORP FRESH PRODUCE MARKET Garfield Market Agency J Frances & Son Market Agency Matlosana Market Agency Subtropico Klerksdorp Market Agency W.L. Ochse & Kie Market Agency LIMPOPO PROVINCE RSA Limpopo Market Agency RSA Mooketsi Market Agency NELSPRUIT MUNICIPALITY Laeveld Nelspruit Market Agency Nelspruit Market Agency NOORDEINDE FRESH PRODUCE MARKET Noordeinde Market Agency PIETERMARITZBURG FRESH PRODUCE MARKET G.W. Poole Market Agency Natalia Market Agency Nkosi Market Agency Peter & Co Market Agency Subtropico Pietermaritzburg Market Agency PORT ELIZABETH FRESH PRODUCE MARKET African Market Agency Algoabaai Market Agency Gouws & Co Market Agency Lansdell Market Agency W Finlayson & Co Market Agency SPRINGS FRESH PRODUCE MARKET AM Meyer Market Agency New Africa Market Agency Springs Market Agency (Fruit) Springs Market Agency (Vegetables) Subtropico Springs Market Agency TSHWANE FRESH PRODUCE MARKET Botha Roodt Pretoria Market Agency Du Plessis & Wolmarans Market Agency DW Fresh Produce Tshwane Market Agency Egoly Tshawane Market Agency Farmers Trust Market Agency Fresh Way Market Agency Noordvaal Market Agency Prinsloo & Venter Market Agency RSA Tshwane Market Agency Subtropico/Protea Market Agency Tshwane Green Market Agency VEREENIGING FRESH PRODUCE MARKET Impala Market Agency Subtropico Vereeniging Market Agency WELKOM FRESH PRODUCE MARKET Botha & Roodt Welkom Market Agency Opkoms Market Agency Subtropico Market Agency WITBANK FRESH PRODUCE MARKET Subtropico Witbank Market Agency Witbank Market Agency VISIT APAC S WEBSITE REGULARLY Do you know if your fresh produce agent practise sound financial management? Did your agent received an audit qualification on his last audit report? Does your agent submit their monthly trust reconciliation timeously and has no trust account shortages? Ensure that you visit our website monthly as it is updated regularly with information on the financial status of agencies. SUITE NUMBER 69, PRIVATE BAG X 9, EAST RAND, 1462 TEL: (011) 894-3680, 0870951335, FAX: (011) 894-3761,www.apacweb.org.za REGISTRATEUR REGISTRAR : L PRETORIUS
CHIPS ADVERTISE IN CHIPS TO REACH THE POTATO FARMER CHIPS RATES 2017 Full page R12 100.00 Half page (Landscape / Portrait) R6 400.00 Third page (Landscape) R4 200.00 Quarter page (Portrait) R3 500.00 Back cover R15 100.00 Inside front cover R14 300.00 Inserts and promotional articles As for advertisements EDITION BOOKINGS MATERIAL January/February 13/01 20/01 March/April 10/03 17/03 May/June 12/05 19/05 July/August 14/07 21/07 September/October 15/09 22/09 November/December 10/11 17/11 Rates exclude VAT and advertising agency commission Full page 210 mm x 297 mm Bleed: 4 mm Type area: 20 mm Format: High Res (PDF) 300 dpi (CMYK) ADVERTISING SPECIFICATION Half page (Landscape) 190 mm (w) x 130 mm (h) Bleed: no Type area: no Format: High Res (PDF) 300 dpi (CMYK) Half page (Portrait) 90 mm (w) x 267 mm (h) Bleed: no Type area: no Format: High Res (PDF) 300 dpi (CMYK) Quarter page (Portrait) 90 mm (w) x 128.5 mm (h) Bleed: no Type area: no Format: High Res (PDF) 300 dpi (CMYK) Vol 31 No 1 Januarie Februarie 2017 CHIPS Die enigste tydskrif vir die aartappelbedryf The only magazine for the potato industry Third page (Landscape) 190 mm (w) x 92 mm (h) Bleed: no Type area: no Format: High Res (PDF) 300 dpi (CMYK) 30 34 64 Guidelines for the control of Tuta absoluta on potato A national minimum wage and the potato industry PCR-identifikasie goedgekeur vir bevestiging van R. solanacearum DIGITAL ADVERTISING MATERIAL FORMATS The following are formats by which the magazine can accept digital advertisements: Document to be set up to advertising specifications (i.e. Ad specs) E-mailed advertising material should not be bigger than 5MB (PDF, Jpeg or Tiff) All advertising material to be in CMYK colour mode and the resolution 300 dpi If pictures are sent, save as high resolution (300DPI) Logos must be 300 dpi with a CMYK colour breakdown Press optimised PDF's on CD with a colour proof is also acceptable. PDFs supplied should include all fonts and in CMYK mode. INSERTS & ADVERTORIALS The same rates as for advertisements apply to articles and inserts. These rates exclude VAT and advertising agency commission. PROMOTIONAL POLICY If six advertisements are placed in six consecutive issues an advertorial of the same size may be placed free of charge. Editor: Gawie Geyer Advertising: Gawie Geyer Contact Details: Mobile: 082 388 0524, E-fax: 086 218 3462, E-mail: gawie@potatoes.co.za