af en en en af en en en en de en en af da en de pt en en af af af af af af af af af af af af af af nl af af af af af af af af af af af af nl af af af af af af af en en nl nl en af en en af af en nl nl en nl en en nl nl en af af en en en en af af en af af en nl af en nl nl en nl en en af af en nl nl en af af en nl en en de en en af af en af af en nl nl en af af en nl nl en nl af en af af en gom af en nl nl en de nl en nl en en en en en nl nl en af af en nl af en nl en en af af en af af en en af en af af en af af en nl af en af af en sl af en nl af en af af en nl nl en af af en en en en af af en af af en af en en en en en nl nl en pl pl en af af en af af en en en en af af en af af en af af en nl af en en af en af af en af af en en fr en en nl en af en en af af en nl af en de af en en en en nl en en nl nl en nl af en nl nl en nl en en af af en af af en nl af en nl nl en nl af en nl af en af nl en nl nl en nl af en en af en af nl en af af en nl af en nl nl en af af en en en en af nl en af af en af af en af af en af af en nl af en af af en en en
HOOFSTUK 2 DIE FENOMEEN LEERGESTREMDHEID - PDF
2 leer te akkommodeer nie, dra dit daadwerklik by tot die gestremdheid self. Donald, Lazarus en Lolwana (1997: 33) sien insgelyks die leerders se leergestremdheid as deel van die konteks waarin hulle hul bevind, waarvan al die elemente van die sisteem (dus onder andere die skool) interverweef is en mekaar wedersyds beïnvloed. Hierdie beïnvloeding vind op só n wyse plaas, dat al die elemente in die sisteem bydra tot betekenis as geheel. Alhoewel die mediese model nie meer binne die opvoedkundige sielkunde as n enkelvoudige verklaring van leerproblematiek aanvaar word nie (Bouwer, 2005:47), is die mediese inligting wel nodig om die leerders se funksionering te konseptualiseer as n dinamiese interaksie tussen biologiese, individuele en sosiale perspektiewe (Swart en Pettipher, 2005: 6). Die uitdaging is om die kompleksiteit van die invloede, interaksies en interverwantskappe tussen die individuele leerders met leergestremdheid en al die ander sisteme waarvan die leerders deel is, vanuit n meer holistiese perspektief te beskou. Ekologiese sisteemteorieë met feiteinligting vanuit die kognitiewe- en neuropsigologiese kennisvelde word in die studie as teoretiese raamwerk gebruik om die aard van die organisasievaardighede van leerders met leergestremdheid te verken. Die uitgangspunt sal nie wees om al die kritiek teen elke teorie, kennisveld of model aan te toon of self kritiek te lewer nie. Die navorser poog om haar vraag rondom die impak van ontoereikende organisasie wat, volgens haar, as vaardigheid nie genoegsaam as leerbehoefte vir leerders met leergestremdheid in die sekondêre skoolfase begryp en ondervang word nie, met dit wat reeds bestaan en nagevors is, in verband te bring. Die navorser wil dus kom by die eise wat die moontlike leerbehoefte van problematiese of anderse organisasie-vaardighede aan die leeromgewing stel, om uit te vind in watter mate die leeromgewing vanuit bestaande teorieë en kennisvelde die eis van hierdie moontlike disfunksie reeds begryp en akkommodeer. 21
3 2.2 EKOLOGIESE SISTEEMTEORIE When one of the children within a family has a defined learning disability, the need for that family to be an effective social structure becomes even more important Carpenter, Ashdown & Boviar (2001:275). Ekologie dui op n studie van die verhoudinge tussen lewende organismes en hul omgewings. Die beginsels van ekologie word ook toegepas op die verhouding tussen die persoon en sy omgewing. Sisteem dui op die beginsel dat n fenomeen nooit in isolasie bestaan of op n reduktionistiese wyse bestudeer kan word nie, maar slegs binne die fenomeen se interafhanklike kontekste. Die ekologiese sisteemteorieë inkorporeer alle interafhanklike kontekste, deurdat bv. ingesien word dat leerders met leergestremdheid leef en ontwikkel binne die onderskeie omgewings waarbinne hulle hul bevind, en dat dié omgewings in onderlinge verband tot mekaar bestaan. Die gesin as sosiale struktuur is slegs een van die omgewings waarin leerders met leergestremdheid hul bevind, en die gesin funksioneer nie geïsoleerd van byvoorbeeld die skool, gemeenskap en verskillende vlakke van staatsorde nie Binne ekologiese sisteemteorieë word daar gepoog om ekologiese teorieë en sisteemteorieë te sinteseer op só n wyse dat dit nie net bou op die sentrale konsepte in die ekologiese teorieë nie, maar ook kern konsepte vanuit die sisteem benaderings betrek, om addisionele ondersteuning tot insigte te bied (Scott, 2005: 2.2.4). In die ekologiese sisteemteorievorming kry die strukture (wie en wat) waarbinne leerders met leergestremdheid hulle bevind, net so veel klem as die prosesse en interaksies wat binne daardie strukture voorkom. Die ekologiese sisteemteorieë se doelwitte in assessering sowel as intervensie is juis om optimale integrasie te bewerkstellig tussen die verskillende strukture se prosesse en interaksies. Om bogenoemde rede is die fokus nie slegs op die leerders nie, maar wel op hul interaksie met die sisteme in hul omgewing. In die 1970 s het Bronfenbrenner reeds n komplekse eko-sistemiese model ontwikkel wat die direkte en indirekte invloede op leerders se funksionering 22
5 invloede van die deelnemers en sisteem n dinamiese interaksie van beïnvloeding is. Mesosisteem: Die mesosisteem is n sisteem van mikrosisteme. Dit verwys na die verhouding wat ontwikkel en bestaan tussen die verskillende mikrosisteme. Van belang is dat die onderskeie mikrosisteme in n holistiese ondersteuningsnetwerk sal saamwerk om optimale leerondersteuning aan die leerder met leergestremdheid te bied. Die gefragmenteerde intervensie benadering met betrekking tot die leerder met leergestremdheid se leerbehoeftes wat huidig nog die praktyk blyk te wees, benut nie, soos Bouwer (2005:51) postuleer, al die beskikbare bates in die leerder se omgewing nie. Eksosisteem: Dit verwys na een of meer omgewings waarby die leerders nie direk betrokke is nie, maar wat wel die leerders direk kan beïnvloed. Dit kan insluit die onderwyssisteem, gesondheidsdienste, ouers se werkplek of gemeenskapsorganisasies. Die huidige paradigma skuif wat binne ons Suid-Afrikaanse onderwysstelsel se beleid plaasgevind het in terme van inklusiewe onderwys, is n beweging weg van die isolering van leerders met besondere leerbehoeftes. Dit is n beweging weg van die mediese model, na n beskouing dat alle leerders kan leer (ook leerders met leerbehoeftes) en dat hulle ondersteun moet word deur die sosiale sisteem in die algemeen en deur n formele inklusiewe onderwysstelsel (Departement van Onderwys, 2002:260). Makrosisteem: Dit verwys na die gesindhede, waardes, gelowe en ideologieë wat gevind word binne n bepaalde gemeenskap of kultuur wat n impak kan hê op die sisteme waarbinne die leerders hulle bevind. Binne die Suid-Afrikaanse onderwysbeleid is n nuwe konseptuele- en operasionele raamwerk voorgestel in die Onderwys Witskrif nr. 6 (2002: 11), waar versperrings tot leer en ontwikkeling gedefinieer word as die faktore wat bydra tot die onvermoë van die sisteem om die diversiteit van besondere leerbehoeftes te akkommodeer. Die faktore wat daartoe aanleiding kan gee is faktore 24
9 gefokusde intervensie is gerig op hoe die onderwysers dink oor, aanpassings maak in en hul inhoude aanbied, sodat dit leerder-vriendelik is. Die leerder-gefokusde intervensie is gerig op die vaardighede en strategieë wat aan die leerders voorgehou word, sodat hul in staat is om die inhoude te leer. Die skoolgebaseerde verhoudingsmodelle plaas die klem op interaksie tussen die skool en ander ekologiese sisteme. Die huis-skool verhouding postuleer die sterk band wat daar moet bestaan tussen die skool en die gesin (Scott, 2005:2.3.2). Dit is veral in die geval van ouers met n kind met leergestremdheid dat die kommunikasie en skakeling met hul kind se skool vir ondersteuning optimaal moet wees, want soos Carpenter et al. (2001:270) tereg opmerk: The most important thing that happens when a child is born with disabilities is that the child is born. The most important thing that happens when a couple become parents of a child with disabilities is that the couple is parents. Swart en Phasa (2005: 220) beklemtoon egter die feit dat gesinne verskil in terme van vaardighede, kennis, beskikbare hulpbronne en beskikbare tyd om hulle kinders se leervoltrekking en ontwikkeling te bevorder. Daarom is dit belangrik dat die uniekheid van elke individuele konteks, sowel as die interverwantskap wat bestaan tussen die verskillende faktore wat n rol kan speel in die kinders se leervoltrekking, altyd in gedagte gehou moet word. Carpenter et al. (2001: 269) gaan verder en postuleer dat dit nie slegs gaan oor die skool-gesin verhouding nie, maar dat die skool-familie verhouding herbesoek moet word. Wat en wie vorm n familie? Carpenter et al. (2001: 273) stel dit soos volg: Families are big, small, extended, nuclear, multi-generational, with one parent, two parents, and grandparents. We live under one roof or many. A family can be as temporary as a few weeks, as permanent as forever. We become part of a family by birth, adoption, marriage, or from a desire for mutual support. A family is a culture unto itself, with different values and unique ways of realizing its dreams. Together, our families become the 28
10 source of our rich cultural heritage and spiritual diversity. Our families create neighbourhoods, communities, states and nations. Die skool-gemeenskap verhouding se hoofdoel is om die leerders te lei tot betekenisvolle deelname aan die gemeenskap en die heelskool ontwikkelingsmodel maak van n kruis-dissiplinêre model gebruik waar die skool beskou word as die sentrale punt van alle leer en die onderwyser, ouer en gemeenskapslede effektiewe onderlinge verhoudinge moet ontwikkel (Scott, 2005: ). Wat is die huidige fokus van intervensie praktyke ten aansien van die ondersteuning aan leerders met leergestremdheid? Alhoewel, soos gemeld, die pendulum swaai (met inklusiewe onderwys nou n realiteit), is die intervensie aan leerders met leergestremdheid nie maar nog steeds, in praktyk, sterk gefokus op die mediese benadering nie? Is remediërende intervensies, wat as uitgangspunt n probleem-gesentreerde, behoeftegebaseerde benadering tot leer en ontwikkelingsagterstande is, nie nog steeds aan die orde van die dag nie? Soos Bouwer (2005:46) tereg opmerk: During the past decade in South Africa, much advocacy, training and effort have been devoted to changing the approach and practice of professionals regarding assessment from an orientation on achievement towards a focus on constructive support for learning (navorser se eie beklemtoning). Sy meld egter dat, ten spyte van hierdie poging, dit in die daaglikse praktyk nog baie stadig onder onderwysers, ouers en terapeute gebeur. Dit is juis die vraagstuk waarvoor die navorser te staan gekom het: Voordat die nuwe benadering, soos deur die Departement van Onderwys in die Onderwys Witskrif nr.6 uiteengesit, ten aansien van n inklusiewe onderwys en opleidingstelsel (2001: 11-12) in praktyk realiseer, het professionele persone daagliks steeds n soeke na toepaslike, effektiewe leerondersteuning aan leerders met leergestremdheid in die hoofstroom skoolsisteem. Blamires (1999:158) merk tereg op dat inklusiewe onderwys 29
11 n proses en nie n gebeurtenis is nie en beklemtoon Ainscow (1997) se waarskuwing dat dit nie bloot n vorm van integrasie is nie. Dit verklaar moontlik waarom daar nog soveel leerders met leergestremdheid is wat hulself vasgelope bevind binne die hoofstroomklaskamer, ten spyte van akkommoderings wat reeds in die vorm van addisionele tyd of kompenserende prosedures (ten aansien van hul lees- en skryf gestremdhede) in plek is. Daarom kan tereg gevra word: Is daar ander leerversprerrings (waaronder dié met betrekking tot hulle organisasievaardighede) wat steeds bestaan, en radikaal n obstruktiewe impak op hul daaglikse klaskamerfunksionering het? Soos gemeld in hoofstuk 1, word daar nie in die literatuur verder gegaan as om slegs die kenmerk van ongeorganiseerdheid as n manifestasie van leergestremdheid te meld nie (o.a. Lerner, 2003:11; Tanguay, P.B., 2003:175 & Landsberg, 2005: 366). Behoort die werklike aard daarvan binne die leeromgewing as sisteem dus nie ondersoek te word nie? Die ekologiese sisteemteorie is in bogenoemde opsig n teorie wat die nuwe inklusiewe onderwys benadering ondersteun, deurdat die sisteem aanpassings behoort te maak om leerders met besondere onderwysbehoeftes se leerbehoeftes te akkommodeer en minimaliseer. Dit is duidelik, binne die ekologiese sisteemteorie dat die akkommodering van leerders met leergestremdheid n gedeelde verantwoordelikheid is. Daar moet interaksie, interverhoudinge tussen die onderskeie subsisteme (skool, huisgesin, gemeenskap en hulpbronne) en verskeie vorme van samewerking en verhoudings, insluitende n transdissiplinêre benadering wees tussen alle betrokke partye. As slegs die genetiese aspek van leergestremdheid in ag geneem word, kan n vraag ontstaan soos: In watter mate is die ouers van die leerder met leergestremdheid, wat self steeds n beeld van leergestremdheid openbaar, in staat om dié ondersteuning te bied wat nodig is? Dit is dus die teoretiese vertrekpunt van hierdie studie, dat die sterkpunte van beide die sisteem- en die ekologiese teorieë gekombineer moet word om tot beter begrip te kom van die aard van leerders met leergestremdheid se organisasie- 30
12 vaardighede en die taak-verwante uitdaging wat hierdie vaardighede aan die onderskeie sisteme waarin die leerders hulself bevind, stel. Soos Bouwer (2004:84) tereg met betrekking tot die assessering van leerders met besondere leerbehoeftes opmerk: We need to trace the task-related assets and barriers in the family, school and community, i.e. the factors which could support the learner s learning and those which have been hampering it. 2.3 KOGNITIEWE KENNISVELD Inleiding Vir sisteme waarin leerders hulself bevind om effektiewe leerondersteuning te bied, is dit volgens Bouwer (2004: 84) nodig om die aard van die spesifieke leerarea waarin die leerder n versperring ondervind, te verstaan. Dit gee aan die sisteem insig in die kognitiewe en emosionele uitdagings waarmee die leerder gekonfronteer word wanneer die taak uitgevoer moet word. In hierdie studie se geval is dit die organisasie-vaardighede van leerders met leergestremdheid waarop die fokus gerig is. Die verstaan van die uitdagings waarvoor die leerders te staan kom wanneer hulle gekonfronteer word met die kognitiewe uitdaging van organisering, gee insig in hoe dit hul leer kan beïnvloed en selfs n voortdurende en groeiende versperring kan word. Die kognitiewe kennisveld gaan vervolgens besoek word ten aansien van, eerstens, die ontwikkeling van kognitiewe sielkunde as n dissipline. Die navorser, as opvoedkundige sielkundige, volg n eklektiese werkswyse. Om daardie rede is dit nodig om histories te kyk watter teorie(ë) en model(le) binne die kognitiewe sielkunde as riglyn sal kan dien vir die sistematisering van die navorser se huidige kennis ten aansien van die aard van die organisasie-vaardighede van leerders met leergestremdheid, sodat dit as werkende kennis kan dien waarby die navorser nuwe kennis en bevindinge vanuit die studie kan sinteseer. Tweedens sal die kognitiewe proses van 31
13 inligtingsprosessering van leerders met leergestremdheid besoek word om n beter begrip van organisasie as n vaardigheid te vorm. Laastens sal organisasie as vaardigheid beskou word binne die perspektief van kognitiewe ontwikkeling. Die moontlikheid van natuurlike maturasie (kognitiewe ontwikkeling) wat kan lei tot die spontane opheffing van die oënskynlik ongeorganiseerdheid van leerders met leergestremdheid, sal teoreties ondersoek word Teorieë en modelle ten aansien van kognisie en leer (1) Inleiding Navorsers vanuit verskeie dissiplines bestudeer die menslike brein en sy funksionering (Goldstein, 2005: 7). Kognitiewe sielkunde het egter ten doel om te analiseer hoe mense leer, wat spesifiek segwaarde het vir die bepaling van die aard van leerondersteuning wat leerders met leergestremdheid nodig het (Lerner, 2003: 209). Human (2004: 15) meld dat teorieë met betrekking tot kognisie en leer deur drie onderskeidende periodes van bestudering gegaan het. Mayer (2001) deel die drie periodes as volg in: Response acquisition period, the knowledge acquisition period and the knowledge construction period (Human, 2004: 15). Gedurende die respons-aanleer periode (response acquisition period) was die kennisveld van kognitiewe teorie beïnvloed deur die werk van die behaviouriste en leerteorieë wat daaruit geformuleer was. Die kennis-aanleer periode (knowledge acquisition period), was gekenmerk deur die inligtingprosesseringsteorie, wat vandag steeds in die opvoedkundige praktyk benut word. Die kennis-konstrueringsperiode (knowledge construction period), was gekenmerk deur die konstruktivistiese teorieë van kognisie wat die sosiale en kontekstuele dimensies van kognisie beklemtoon het (Human, 2004: 15). Alhoewel die drie periodes van Mayer (2001) nie eksplisiet so in die bespreking wat gaan volg uiteengesit is nie, word al drie periodes in die bespreking betrek. 32
14 (2) Respons-aanleer periode (response acquisition period) Navorsing op die terrein van kognitiewe sielkunde het reeds aan die begin van die 19de eeu n aanvang geneem toe Franciscus Donders, een van die eerste kognitiewe sielkundiges, n reaksie-tyd eksperiment onderneem het. Die belangrikheid van hierdie eksperiment was geleë in die bevinding dat kognitiewe response nie direk gemeet kan word nie, maar dat daar slegs tot n gevolgtrekking gekom kan word rakende hoe lank dit neem, deur die reaksietyd te meet. Hermann von Helmholtz se fokus was weer juis die onbewustelike gevolgtrekkings of aannames wat ons maak ten aansien van die omgewing waarin ons onsself bevind. Helmholtz se uitgangspunt, dat ons baie aflei wat ons weet van die wêreld, is vandag n sentrale konsep in die moderne kognitiewe sielkunde (Goldstein, 2005: 8). Dit was egter Wilhelm Wundt, met sy analitiese introspeksie, wat n betekenisvolle bydrae gelewer het ten aansien van die kognitiewe sielkunde. Sy navorsing het gepoog om die verborge kognitiewe prosesse onderliggend aan bepaalde gedrag bloot te lê (Askew & Carnell, 1998: 15-16). John B Watson het egter analitiese introspeksie as n metode afgewys, as gevolg van die feit dat die metode te veel veranderlike resultate voortbring wat van persoon tot persoon kan verskil. Volgens hom is dit ook moeilik om te verifieer, aangesien dit geïnterpreteer word op grond van innerlike kognitiewe prosesse wat nie waarneembaar is nie (Goldstein, 2005: 9). Die navorsing deur Watson het tot die ontstaan van een van die mees invloedryke teorieë ten aansien van leer aanleiding gegee, naamlik dié van die Behaviourisme (Kimble, 1990: 30). Die basiese aanname van die Behaviourisme is dat die modifikasie van gedrag as n uitvloeisel van ervaring beskou word. Die enigste meetbare en waarneembare komponent volgens hierdie teorie is die mens se respons op n stimulus. Leer is dus n verandering in gedrag op grond van n verandering van die stimulus (Ashman & Conway, 1993: 33). Gevolglik word leer in n groot mate beskou as die produk van die omgewing. Terapeutiese doelwitte is spesifiek en duidelik omlyn: spesifieke wanaanpassingsgedrag of foutief-aangeleerde 33
15 gedrag het te make met spesifieke situasies. Die terapeutiese doelstelling is duidelik: daar word gekonsentreer om die probleemgedrag te verander (Kimble, 1990: 31). B F Skinner het op Watson se anti-mind benadering tot leer uitgebrei deur middel van sy navorsing ten aansien van operante kondisionering. Hierdeur is bepaal hoe gedrag versterk kan word deur middel van die aanbieding van positiewe versterkings of die verwydering van negatiewe versterkings (Ashman & Conway, 1993: 33). Hierdie uitgangspunt van Skinner het in die 1940 s en 1950 s die totale kognitiewe sielkunde gedomineer. Sielkundiges het praktiese toepassings vir kondisionering gevind (veral ten opsigte van klaskamer onderrig) wat vandag nog gebruik word (Goldstein, 2005: 10). Dit is binne die teorie van geïndividualiseerde onderrigprogramme (IEP: Individualized Educational Programmes) vir leerders met leergestremdheid, wat n toepassing van bogenoemde gedragsbenadering is (Ashman & Conway, 1993: 150; Hallahan & Keogh, 2001: ; Macintyre & Deponio, 2003: 91), waar die navorser toepassingswaarde kon vind vir die studie. Goddard (1995: 258) gee n bondige samevatting van die doelwit van hierdie programme: The IEP model follows the Skinnerian assumption that skills and bodies of knowledge can be broken down into linear and hierarchical sets of carefully sequenced small steps (or behavioural objectives), which the pupil is to learn to mastery level. If the child is experiencing difficulties in learning, simply make the steps smaller. Learning was therefore made more efficient. Binne die geïndividualiseerde onderrigprogramme word daar dus klem geplaas op direkte onderrig (direct instruction). Dit is gebaseer op gedragsoriëntasie en fokus eerstens op die akademiese vaardighede wat die leerders nodig het om te leer wanneer hulle te staan kom voor versperrings, en tweedens op die strukturering van die omgewing om te verseker dat die leerders die vaardighede kan aanleer. Wanneer die aard 34
16 van die organsisasie-vaardighede van leerders ondersoek word, is dit juis bogenoemde twee aspekte wat deel vorm van die navorsingsvraag. In watter mate word die ontoereikende of anderse vaardighede ten aansien van organisasie van leerders met leergestremdheid gesien as n moontlike bydrae tot n leerversperring in die hoofstroom klaskamer, en hoe kan intervensiestrategieë ten aansien daarvan n integrale deel word van n effektiewe leerondersteuningsprogram? Volgens Lerner (2003: 194) en Hallahan en Keogh (2001: 121, ) impliseer direkte onderrig dat akademiese vaardighede direktief onderrig word, dat die onderrighandelinge onderwysergerig en gekontroleerd is, dat deurdagte sekwensiële en gestruktureerde materiaal gebruik word, dat leerders basiese vaardighede moet bemeester, dat duidelike doelwitte aan die leerders gestel word, dat voldoende tyd vir onderrig geallokeer word, dat voortdurende monitering van die leerders se vordering plaasvind, dat leerders onmiddellik terugvoering ten aansien van hulle prestasie ontvang en dat n vaardigheid onderrig word aan die leerders totdat hulle dit bemeester het. Die navorser het begrip vir die feit dat Goddard (1995: 262) hom reeds n dekade terug uitgespreek het teen die eensydige gedragsobjektief van Geïndividualiseerde Onderrigprogram (IEP s). Volgens hom het die model fundamentele gebreke, soos inderdaad ook die behaviouristiese uitgangspunt waarop die model geskoei is, nl dat dit poog om alles met betrekking tot leervoltrekking tot kwantitatiewe presiesheid te reduseer. Vrae van n kwalitatiewe aard met betrekking tot leer word dus geïgnoreer en daarmee saam dan die outentiek menslike diepte-aard van leer. Die geïndividualiseerde onderrigprogram is egter tans, soos wat die navorser in die studie poog om te bewerkstellig, ryk aan insette nie net vanuit n behavioristiese perspektief nie, maar vanuit verskeie ander perspektiewe. Die navorser sien die leerders se funksionering ten aansien van leer as n dinamiese interaksie tussen biologiese, individuele en sosiale perspektiewe en gaan dus poog om die kompleksiteit van die invloede, interaksies en interverwantskappe tussen die individuele leerders met leergestremdheid 35
17 en al die ander sisteme waarvan die leerders deel is, vanuit n meer holistiese perspektief te beskou deur die ekologiese sisteemteorieë en die kognitiewe- en neuropsigologiese- kennisvelde te bestudeer. Gedragsanalises, n toepassing vanuit die Behaviourisme, het ook betekenisvolle toepassingswaarde met betrekking tot die leerondersteuning aan leerders met leergestremdheid. Daar word bepaal watter subvaardighede leerders met leergestremdheid nodig het om n bepaalde taak uit te voer. Hierdie subvaardighede word dan in die leerondersteuning voorgehou en deur die leerders aangeleer. Sodoende kan hulle, deur die bemeestering van die onderskeie subvaardighede, mettertyd die verlangde komplekse gedrag uitvoer wat nodig is om die taak uit te voer (Lerner, 2003: 194). Alhoewel gedragsanalises ook in hierdie studie gebruik sal word om te bepaal wat die aard van die organisasie-vaardighede van leerders met leergestremdheid is, sal skerp oorweging geskenk moet word aan die vraag of dit n subvaardigheid is wat aangeleer kán word en of dit nie eerder gaan om aanpassings of manipulasies wat die sisteem moet maak om die verlangde komplekse gedrag te ondersteun wat nodig is om die taak uit te voer nie. Dit is vraagstukke wat die studie voortdurend sal rig. Skinner se boek, Verbal Behavior (1957) het n kortstondige draaipunt terug na beklemtoning van die kognitiewe prosesse as volledig en liniêr onderliggend aan gedrag tot gevolg gehad. Skinner se uitgangspunt was dat kinders taal aanleer deur middel van nabootsing en versterking. Noam Chomsky (1959) het egter bevind dat kinders soms sinne sê wat hulle nog nooit gehoor het nie. Sy uitgangspunt was dus dat komplekse kognitiewe gedrag, soos taal, probleemoplossing en redenering nie slegs verstaan kon word deur die verhouding tussen stimulasie en gedrag (operante kondisionering) te bestudeer nie, maar dat die onderliggende kognitiewe prosesse ook verstaan moes word (Goldstein, 2005: 10). 36
18 (3) Kennis-aanleer periode (knowledge acquisition period): Kognisie en Kognitiewe inligtingprosessering In die 1950 s het n alternatiewe benadering vanuit navorsing inderdaad begin ontwikkel, gebaseer op die idee dat die brein n prosesseerder van inligting is. Die inligtingprossesseringsbenadering is gevolg deur n verskeidenheid navorsers, waaronder Colin Cherry (1953), Alan Newell en Herb Simon (1956) en Donald Broadbent (1958). Alhoewel die verandering vanaf Behaviourisme (waar gedrag die fokus van studie is) na Kognitiewe Sielkunde (waar kognitiewe prosesse die fokus van studie is) volgens Goldstein (2005: 13) nie as n kognitiewe revolusie bekend kan staan nie, was daar vanaf die 1970 s n nuwe generasie sielkundiges wat eksperimente rakende persepsie, aandag, geheue, taal en probleemoplossing geloods het. Die interpretering van hulle resultate het geskied in terme van die vloei van inligting deur die brein. Die aard van leerders met leergestremdheid se kognisie en kognitiewe inligtingprosessering sal vervolgens bespreek word, met n verskerpte fokus op organisasie as vaardigheid binne die inligtingprosessering. Volgens Fröhlich (2000) is kognisie al daardie funksies en prosesse wat geassosieer word met geheue en inligtingprosessering (Human, 2003:33). Ashman & Conway (1993: 33) verwys na kognisie as enige proses wat n individu in staat stel om te weet en bewus te wees, wat gewaarwording, redenering, begryping en beoordeling van inligting insluit. Saam met Goldstein (2005: 2) se beskrywing van kognisie, nl. dat kognisie verwys na al die kognitiewe prosesse betrokke in persepsie (waarneming), aandag, geheue, probleemoplossing, redenering en besluitneming, wys hy egter op die kompleksiteit van die begrip en verwys na die verborge prosesse onderliggend aan bv. aandag en geheue. Ook Human (2003: 30) is van mening dat huidige kognitiewe navorsing n betekenisvolle wanbegrip rakende die aard van kognisie laat. Volgens haar ontvang die niekognitiewe faktore (bv. taal, sosiale interaksie, emosies, magsverhoudinge, ens.) nie genoegsame erkenning as n integrale deel van kognisie nie. Sy beklemtoon: 37
19 studying cognition as a complex construct should not only interest us in terms of the number of componential structures and processes that we can isolate, it necessitates an understanding of the nature of the interactions between the components of cognition. Insig in kognisie word, vir die doeleindes van hierdie studie, gebruik saam met n bespreking van die leerproses. Volgens Ashman en Conway (1993: 33) sluit die proses van leer die volgende aspekte in: aandaggee aan dit wat geleer moet word; begrip vir die verwantskap tussen die nuwe inligting en dit wat reeds verworwe is; beheer oor die kwaliteit en spoed van leer en bewus-wees dat leer plaasgevind het. Lerner (2003: 139), Ashman en Conway (1993: 32-37), Macintyre en Deponio (2003: 58-64) en Goldstein (2005:12) definieer bogenoemde proses van leer as inligtingprosessering. Alhoewel daar, volgens Human (2004: 20) en sy staaf dit vanuit literatuur, baie kritiek teen die inligtingprosesseringsbenadering tot kognisie en leer is, bied dit as model aan die opvoeder insig in die kognitiewe prosesse onderliggend aan hoe leer plaasvind. Van die kritiek teen die benadering van inligtingprosesseringsteorieë is dat dit slegs een objektiewe manier van beskouing is van hoe leerders dink en leer, en dat dit dieselfde bly vir alle kontekste waar leer plaasvind. Huidig weet ons egter dat daar baie veranderlikes is wat n rol kan speel in die prosesse van kognisie en leer, soos uit die volgende meer postmodernistiese sienings duidelik sal word. Lerner (2003: 139) wys op die belangrikheid van effektiewe interaksie tussen drie komponente in die leerproses vir effektiewe inligtingprosessering, nl. die leeromgewing, die leerder en die leermateriaal wat nodig is. Sorenson, Buckmaster, Francis en Knauf (1996: 14) onderskei vier komponente binne die leerproses, nl. die produk (die probleem), die proses (inligtingprosessering), die inhoud wat verwerk moet word en die omgewing. Leerders met leergestremdheid ervaar dikwels ontoereikendhede met betrekking tot inligtingprosessering en toon gevolglik laer intelligensietellings wanneer formle toetse betrek word. Navorsing deur D Angiulli & Siegel (2003: 56) dui egter op die gevaar indien die intelligensietellings van leerders met leergestremdheid as n maatsaf van hul kognisie gebruik sou word. Volgens hulle wys lae tellings op n 38
22 Figuur 2.1: Inligtingprosessering Die sensoriese register ontvang inligting deur die sintuie sig, gehoor, tas, reuk, smaak, ens. Dit kan plaasvind vanuit n eksterne of n interne bron en geskied selektief. Die meeste van die stimuli wat die sintuiglike reseptore bombardeer, word geïgnoreer en bereik glad nie die sensoriese register nie (Lerner, 2003: 200; Goldstein, 2005: ). Inligting word vir n baie kort tydsduur (soms net n paar sekondes) in die sensoriese register gestoor. Indien daar nie voldoende aandag gegee word aan die inkomende inligting nie (soos wat dikwels die geval is met leerders met leergestremdheid), kan die inligting dadelik verlore gaan vanuit die sensoriese register. Vir leerders met leergestremdheid moet daar dus tegnieke gebruik word om hulle aandag te fokus (soos bv. verbale bewusmaking van die belangrikheid van die inligting wat gaan volg). Indien die inligting wel suksesvol die sensoriese register bereik, is die korttermyn- of werkende geheue die volgende stoorfasiliteit (Goldstein, 2005: 139). In die korttermyn geheue, anders as die sensoriese register, gee die leerders doelbewus aandag aan die inligting en reageer hulle daarop. Wanneer daar met n nuwe faset van n probleem of inhoud gewerk word, word die ou (vorige) inligting in die korttermyn geheue vervang met die nuwe inligting. Die ou inligting gaan dan óf verlore óf word verplaas na die 41
23 langtermyngeheue. Inligting bly in die korttermyngeheue vir n baie kort tydsduur: vir sekondes (Goldstein: 2005: 139). Indien daardie inligting nie op n sekere manier hanteer word nie, gaan die inligting verlore. Vir leerders met leergestremdheid is dit dikwels moeilik om bv. verbale inligting te onthou. Die oordraging van verbale inligting oor n tydperk is dus vir hulle moeilik. Indien hul nie, soos dikwels by leerders met leergestremdheid gebeur, voldoende aandag skenk aan die inkomende inligting nie, sal dit verlore gaan. Strategieë wat leerders met leergestremdheid kan aanwend om te verseker dat inligting in die korttermyn geheue bly, sluit in: herhaling van die inligting; groepering van die inligting; organisering van die inligting en die gebruik van kernwoorde om assosiasies te maak (Markel & Greenbaum, 1996:222). Wat gebeur byvoorbeeld indien dit ouditiewe inligting is, wat slegs een maal aangebied word soos dikwels in die klaskamersituasie gebeur? Die vraag kan verder gevra word in watter mate leerders met leergestremdheid onder andere die strategieë van groepering of organisering van inligting sal kan toepas, of dit as vaardighede bemeester sal kan word en of die sisteem daardie verantwoordelikheid moet neem? Om te leer en om inligting vir n lang tydperk te onthou, moet die inligting vanaf die korttermyngeheue na die langtermyngeheue verplaas word. Die probleem met langtermyngeheue is dikwels nie die stoor van die inligting nie, maar die herroep daarvan (Goldstein, 2005: 185). Lerner (2003: 204) stel dit egter dat die wyse waarop inligting in die langtermyngeheue gestoor word, met die herroeping daarvan help. Volgens Rink et al. (1994: 45) kan die volgende strategieë help met die stoor en herroeping van inligting in die langtermyngeheue: organisering van inligting tydens die stoor daarvan; verbinding van nuwe inligting met reeds bestaande kennis rakende die nuwe inligting en deur die inligting betekenisvol te maak. Weereens vra die navorser of probleme met die organisering van inligting tydens die stoor daarvan dalk n faset is wat vir leerders met leergestremdheid in so n mate n leerbehoefte is, dat effektiewe leer nie kan plaasvind nie? 42
24 Uitvoerende beheer dui op dié faset van inligtingprosessering wat die rigting en regulering van n persoon se eie denke en kognitiewe prosesse beheer ( n volledige bespreking van uitvoerende funksies volg). Die inspan van metakognitiewe strategieë ( n bespreking van metakognisie volg in 2.3.4) is van belang vir, soos Rink et al. (1994: 45) dit stel, die regulering van die leerder se eie leerproses, om die toepaslike strategieë te kies om die inligting te prosesseer, sigself te monitor tydens die prosessering van die inligting en die uitkoms van die leerproses te evalueer. Uitvoerende beheer stel leerders in staat om (1) die vloei van inligting te beheer, (2) die kognitiewe proses tydens leer te bestuur, (3) bewus te wees van watter inligting geprosesseer word, (4) beplanning, evaluering en regulering van die inligtingprosesse uit te voer en (5) te kies watter kognitiewe handelinge gebruik moet word en waar aandag en konsentrasie vereis word. Leerders met leergestremdheid is dikwels in staat om inligting te memoriseer, maar besit nie, volgens Markel & Greenbaum (1996: 31), genoegsame metakognitiewe strategieë nie. Kognitiewe strategie-onderrig (ten aansien van bv. die onderrig van metakognitiewe strategieë) is dus van belang vir leerders met leergestremdheid. Kognitiewe strategie navorsing is spesifiek gerig op die identifisering van die tipes prosesse en strategiese ontoereikendhede onderliggend aan die kognitiewe inligtingprosessering van leerders met leergestremdheid (Hallahan & Keogh, 2001: 137). Daar is bevind dat leerders met leergestremdheid baat vind by sistematiese strategie onderrig om sodoende hulle prosesseringsontoereikendhede te verbeter. Die teorie onderliggend aan kognitiewe strategie intervensie, is dat die effektiewe en toepaslike gebruik van strategieë leerders met leergestremdheid se inligtingsprosessering sal verbeter en sodoende n positiewe effek op begrip, probleemoplossing en leer in die algemeen tot gevolg sal hê. Daar is vanuit navorsing (Markel &Greenbaum, 1996: ; Hallahan & Keogh, 2001: ) bevind dat strategie onderrig saam met direkte onderrig (sien 2.3.1) die effektiefste intervensie benaderings is vir leerders met leergestremdheid. Direkte onderrig fokus op vaardigheidsontwikkeling en strategie onderrig fokus op prosesse, soos bv. metakognisie (sien
25 vir n volledige verduideliking van die konsep metakognisie). Binne strategie onderrig word leerders ook, volgens Markel & Greenbaum (1996: 31), selfregulerende strategieë geleer vir effektiewe probleemoplossing, wat insluit dat leerders hulself opdragte moet gee, hulself vrae moet vra en hulle eie prestasie moet monitor. Hierdie selfregulerende strategieë soos self-bevraging en self-monitering stel leerders dan in staat om tot probleemoplossing en begrip te kom deur hulle eie strategie-kennis toe te pas. Die meeste modelle van kognisie sluit n duidelik gedefinieerde komponent van uitvoerende funksie in. Ashman en Conway (1993: 35) postuleer dat uitvoerende funksie n hipotetiese beheerproses is wat leerders in staat stel om n oorsig oor hulle denkprosesse te kry. Dit beheer dus die inligtingprosesseringsaktiwiteite. Volgens hulle is selfkontrolering en plekhou twee uitvoerende strategieë wat belangrik is vir effektiewe leer. Uitvoerende strategieë word geassosieer met hoër orde kognitiewe denke, soos probleemoplossing en self-monitering, dus metakognitiewe prosesse of kognitiewe handelinge wat leerders in staat stel om hul eie leervoltrekking te fasiliteer (Hallahan & Keogh, 2001: 112). Navorsing deur Hooper, Swartz, Wakely, Kruif en Montgomery (2002: 66) dui daarop dat leerders met leergestremdheid wat onder andere ten aansien van ekspressiewe geskrewe taal n gestremdheid toon, betekenisvolle tekorte toon ten aansien van uitvoerende funksies. Dit is juis hierdie manifestasie van leergestremdheid wat die navorser wil ondersoek, d.w.s nie net die waarneembare produk (spelling, punktuasie, woordvolgorde, ens.) in hul geskrewe werk nie (sien hoofstuk1, 1.1), maar ook dit wat nie waarneembaar is nie (hul organisasie-vaardighede wat n rol speel in die voortbring van n geskrewe stuk). Intervensie word dikwels slegs onderneem, soos reeds beredeneer, ten aansien van dit wat as produk waarneembaar is in hul geskrewe werk (bv. behalwe vir die taalkonsepte ook die reëls onderliggend aan geskrewe taal) en nie bv. hul ontoereikendheid om inligting in n chronologiese volgorde weer te gee nie. Die bevindinge van die studie deur Hooper et al. (2002:66) toon dus die 44
27 en hulle is nog nie in staat om hulle perspektiewe van ander te onderskei nie. Tydens die konkreet-operasionele fase (ouderdom 7- tot jaar) is kinders in staat om by wyse van denke inligting te sinteseer en te organiseer. Alhoewel hulle denke meer logies is, word dit egter gemeet aan vorige ervaringe en gekoppel aan konkrete objekte wat deur hulle waarneming gevorm is. Tydens die formeel-operasionele fase (vanaf jarige ouderdom) vind daar n radikale transisie in kinders se denkprosesse plaas. In hierdie fase word denke nie gerig deur dit wat geobserveer word nie, maar denke rig nou hulle observasies. Hulle kan n formeel-logiese teorie van gebeure konstrueer en hipoteses formuleer. Die leerders in die studie is chronologies in die formeel-operasionele fase. Volgens Lerner (2003: 186), toon leerders met leergestremdheid dikwels ontwikkelingsvariasies, synde dat hul vermoëns en vaardighede teen n stadiger spoed ontwikkel. Gevolglik ontstaan maturasie-agterstande, wat manifesteer in n onvermoë om aan die eise van die skoolkurrikulum (wat vir daardie spesifieke ouderdom saamgestel is) te voldoen. Leerprobleme is dus dikwels die gevolg van die feit dat leerders met leergestremdheid gedwing word om te voldoen aan die appél van kognitiewe take, wat hulle nog nie gereed is om uit te voer nie. Dikwels word daar gefokus op terapeutiese intervensies om hierdie maturasie-agterstande te probeer ophef. Volgens Lerner (2003: 187) waarsku die teorie onderliggend aan kognitiewe ontwikkeling egter teen hierdie kunsmatige versnelling van die maturasieproses, aangesien dit probleme op ander terreine van ontwikkeling (o.a. op emosionele en sosiale terrein) tot gevolg kan hê. Freedman (1997: 168) stel egter voor dat: instruction should be ahead of development, it should serve an awakening function for cognitive processes that have not yet matured, and training ought to be directed at the buds instead of the fruits of development. Hierdie beskouing is volledig in lyn met Vygotsky se benadering van die terrein van naasliggende ontwikkeling (ZPD-Zone of Proximal 46
28 Development). Vygotsky se sosio-kulturele sieninge met betrekking tot kognisie en leer, volg verderaan in die bespreking. Navorsing deur Koppitz (Lerner, 2003: 186) het getoon dat leerders met leergestremdheid stadiger deur die fases van kognitiewe ontwikkeling beweeg en dikwels net meer tyd en ondersteuning nodig het om deur die maturasie proses te gaan. Indien hulle kognitiewe ontwikkeling kompenserend hanteer word is die uitkoms, volgens genoemde navorsing, dikwels positief. Alhoewel Koppitz (Lerner, 2004:186) opmerk dat leerders met leergestremdheid dikwels een of twee jaar meer as hulle mede leerders nodig het om hulle skoolloopbane te voltooi en die navorser dit prakties in haar privaatskool ook so ervaar, is dit nie so eenvoudig soos slegs dat n verlengde tydperk nodig is om inhoude te bemeester nie. Die intensiteit en diversiteit van leerondersteuning wat leerders met leergestremdheid in die sekondêre skoolfase nodig het (soos in die studie getoon sal word), getuig daarvan. Die basiese aanname van die kognitiewe ontwikkelingsmodel is dat leer n aktiewe konstruktiewe proses is. Kennis is nie net slegs die som van afsonderlike leerervaringe nie (Rink, Vos, Van Den Bos, Van Wijk & Vriesema,1994: 45). Effektiewe leer vereis onder andere organisasie op verskeie vlakke en is dus n kumulatiewe proses, wat staat maak op vorige kennis en ervarings en dan begrip konstrueer op grond van die som van daardie ervarings. Hoe meer die leerder weet van n onderwerp, hoe groter is die kans dat nuut verworwe kennis en toepaslike vaardighede geïntegreer en benut kan word. Sorenson et al. (1996: 31) gebruik Bloom se kategorieë van leer ( n taksonomie deur hom ontwikkel in 1956) om aan te toon dat, vir inligting om sinvol bemeester te word, leerders deur n hiërargie van denkvlakke moet beweeg. Human (2004:20) dui aan dat hierdie kategorieë dikwels gebruik word om te onderskei tussen laer en hoër vlakke van begripvorming. Leerders moet eers op die Kennisvlak (die laagste vlak van leer) in staat wees om inligting te onthou en te herroep, voordat daar na die volgende vlak van Begrip beweeg kan word, waar leerders begrip vorm 47
29 van die inligting wat verwerk is. Op die derde vlak, die Toepassingsvlak, moet die leerders die nuut verworwe kennis of inligting kan toepas in spesifieke situasies. Op die Analise-vlak, analiseer die leerders die inligting om nuwe verbande te trek. Op die Sintese-vlak, word die geanaliseerde inligting weer saamgevoeg, op só n wyse dat nuwe idees en konstrukte gegenereer word. Die hoogste vlak van kognisie is, volgens Bloom, Evaluering. Om op hierdie vlak van denke te funksioneer, moet leerders inligting krities bestudeer en opinies daaroor vorm en oor hulle eie leer reflekteer en aanpassings maak indien nodig. Die leerkonsep, Metakognisie, sluit aan by hierdie Evalueringsvlak van Bloom. Wanneer daar gekyk word na outeurs (Wong, 1998; Zillmer & Spiers, 2001; Lerner, 2003; Human, 2004; Goldstein, 2005; Dednam, 2005) se definiëring van metakognisie, klink dit so eenvoudig: Leer die leerders om te reflekteer oor hul eie denkprosesse en die leeruitkomstes sal soveel beter daar uitsien. Dit mag miskien waar wees in terme van leerders wat nie leergestremd is nie. Vir leerders met leergestremdheid is dit egter nie so eenvoudig nie. Soveel klem, soos uiteengesit deur Desoete en Roeyers (2005: 65), word wel gelê op leerondersteuning aan leerders met leergestremdheid ten aansien van metakognitiewe vaardighede (oriëntasie, beplanning, monitering en evaluering), en dis weliswaar dikwels suksesvol, maar tog meestal nie. Dit is egter wanneer ons meta-leer bestudeer, soos gepostuleer deur Askew en Carnell (1998: 76), dat die realiteit van die leerbehoeftes wat leerders met leergestremdheid met betrekking tot metakognitiewe vaardighede openbaar, duidelik word. Hulle (Askew & Carnell, 1998: 76) verwys na metakognisie binne die leerproses as: learning about learning is essential for effective learning. Leerders met leergestremdheid vind dit moeilik om na die vlak van metakognisie en meta-leer te beweeg, aangesien hulle nie oor die nodige metakognitiewe strategieë (klassifisering, kontrolering, evaluering en voorspelling) beskik om hulle denkprosesse te rig ten einde hul eie leervoltrekking te fasiliteer nie. Leerders met leergestremdheid verstaan hulself nie as leerders nie, 48
31 bepaalde sosiale en kulturele konteks. Die Departement van Onderwys (2002: 149) het in sy raamwerk vir die implementering van inklusiewe onderwys, die konstruktivistiese leerteorie as uitgangspunt vir leerondersteuning aan leerders met besondere onderwysbehoeftes gestel. Hulle sit die volgende belangrike beginsels uiteen wat toepassingswaarde kan hê binne n konstruktivistiese leeromgewing: Kennis ontwikkel, dus moet daar binne n konstruktivistiese leeromgewing gepoog word om n verskeidenheid voorbeelde vanuit die leerders se leefwêreld te betrek; Leer is die konstruering van kennis, deur beredenering, kritiese denke, probleemoplossing, toepassing van inligting, en reflektering oor leerhandelinge; Leerders is aktief betrokke in die konstruering van kennis en dus nie slegs passiewe ontvangers van inligting nie; Leer is n sosiale aktiwiteit, waar die konstruktivistiese leeromgewings n samewerkende konstruksie van kennis ondersteun. Alhoewel die huidige onderwysbeleid n praktyk voorstaan waarin n konstruktivistiese benadering gevolg moet word en daar gevolglik weg beweeg moet word van n reduksionistiese benadering, het die navorser vanuit praktyk- ervarings met leerders met leergestremdheid in die sekondêre skoolfase ander insigte verkry. Dit wil voorkom asof n kombinasie van die twee benaderings by leerders met leergestremdheid kan bydra tot optimale onderrig. Ellis en Larkin (1998: 643) meld dat die beginsels wat die konstruktivistiese benadering die beste beskryf, ook toepassingswaarde in die reduksionistiese benadering het: Leerders verstaan nuwe inligting in verhouding tot die kennis wat hul reeds besit; Leerders se begrip is nie staties nie, en verander voortdurend soos wat nuwe inligting tot hul beskikking kom; en begrip vir feite is relatief en nooit staties nie. Die navorser is van die oortuiging dat die diversiteit in die aard van die leerders met leergestremdheid se leerbehoeftes, altyd eers n situasie-analise noodsaak (ten aansien van die konteks en leerbehoeftes) om te besluit watter leerbenadering om te volg wat die leerders se besondere behoeftes sal ondersteun. 50
32 Vygotsky se sosio-kulturele teorie is vir hierdie studie van belang in terme van die klem wat die teorie plaas op die sosiale aard van kognitiewe ontwikkeling en die rol wat interpersoonlike verhoudinge speel in die ontwikkeling van die leerder. Cousin et al. (1995:658) beskryf die sosiokulturele beskouing waaruit Vygotsky se beginsels voortgevloei het, soos volg:..a sociocultural view considers that embedded in the social interactions are the goals for learning. Learning is first shared on a social plane, and then these social interactions become internalised knowledge within the learner s mind the individual plane. Vygotsky se ontwikkeling van die konsep: die terrein van naasliggende ontwikkeling (ZPD-Zone of Proximal Development) plaas die klem op die regte vlak waarop leerinhoude aan leerders gebied moet word. Op die onderste vlak van leerinhoud-aanbieding is die leerders in staat om onafhanklik te werk; kan hulle maklik veralgemeen en die werk internaliseer. Die hoogste vlak van leerinhoud-aanbieding, is geleë buite die leerders se bekwaamheid, tot só n mate dat selfs met n gestruktureerde onderrig-benadering, die leerders nie die inhoude sal kan internaliseer nie. Die terrein van naasliggende ontwikkeling is die middeweg tussen die twee vlakke, waarop die onderrig-handelinge gerig moet word (Lerner, 2003:210). Vygotsky postuleer dus dat gestremdhede, en leergestremdheid per se n sosiale konstruk is en die verantwoordelikheid by die sosiale sisteem berus om ondersteuning te bied wat die leerbehoeftes sal aanspreek. Vygotsky se idees in verband met die aard en assessering van gestremdhede, asook die opvoeding van kinders met gestremdhede, is reeds vyftig jaar gelede geformuleer. Sy defektologiese idees maak volgens Gouws (1997:21) n bydrae tot die huidige nuwe inklusiewe onderwysbenadering (ofskoon nie eksplisiet geskoei op Vygotsky se idees nie), waar leerders met besondere onderwysbehoeftes nie gemarginaliseer moet word nie, maar as volledig funksionerende lede aanvaar behoort te word binne die hoofstroom klaskamer. Vygotsky het n positiewe 51
33 differensiële benadering tot die hantering van besondere onderwysbehoeftes voorgeskryf (Gouws, 1997: 23). Hy was van mening dat aparte skole vir besondere onderwysbehoeftes leerders met leergestremdhede geïsoleer het, deur hulle in n afgeslote wêreld te plaas waar alles bereken was om die defekte aan te spreek en waar sulke kinders gedurig aan hulle defekte herinner is. 2.4 NEURO-PSIGOLOGIESE KENNISVELD Inleiding Verskeie outeurs (waaronder Sternberg & Spear-Swerling, 1999: 76; Lerner, 2003:324; Tanguay, 2003: 24; Dednam, 2005:365) kyk vanuit n oorsaaklike hoek na leergestremdheid en sit die oorsake in die volgende kategorieë uiteen: (a) Genetiese faktore: Tussen 35-45% van ouers en leerders ervaar dieselfde probleme in dieselfde velde (bv.ten aansien van lees, spraak en taalontwikkeling), (b) Teratogenese: Toestande soos alkoholisme, dwelmmisbruik en loodvergiftiging by die moeder kan defekte in die ontwikkelende fetus veroorsaak, (c) Mediese faktore tydens geboorte: bv. Premature geboorte, gekompliseerde verlossings en suurstoftekort kan ook tot leergestremdheid aanleiding gee. Studies deur Litt, Taylor, Klein en Hack (2005: ) het byvoorbeeld bevind..children with extremely low birthweight without gross physical or intellectual impairments are at higher risk of LD than their term-born peers.. (d) Siektetoestande (soos bv. meningitis en enkefalitis) en breinbeserings (veroorsaak deur bv. motorongelukke) wat op n latere stadium in die leerders se lewe kan plaasvind, kan leergestremdheid tot gevolg hê. Die keuse van kriteria om leergestremdheid te diagnoseer is, volgens Proctor en Prevatt (2003:459) en Francis et al. (2005: 98), onomwonde een van die mees debateerbare take. Daarteenoor stipuleer Dednam (2005:364), die kenmerke vir identifisering soos volg: 52
34 n neurologiese disfunksie n ongelyke groeipatroon van die twee hemisfere van die brein probleme ten aansien van leertake diskrepansie tussen leerpotensiaal en werklike vlak van prestasie uitsluiting van ander oorsake vir swak skolastiese prestasie Word die neurologiese-disfunksie kriterium besoek, kan gevra word: Wat word bedoel met n neurologiese disfunksie? Hoe is n neurologiese disfunksie waarneembaar? Met betrekking tot die ongelyke groeipatroon tussen die twee breinhemisfere moet gevra word, hoe is dit waarneembaar? Word net die diskrepansie kriterium besoek, kan gevra word: Wat word bedoel met prestasie? Watter areas van prestasie word in berekening gebring? Wat word bedoel met intellektuele potensiaal? Hoe word intellektuele potensiaal gemeet? Watter aspekte van intellektuele potensiaal word in aanmerking geneem? Wat is diskrepansie inderdaad?. Francis et al. (2005: 99) stel dit onomwonde dat die diskrepansie kriterium (wat n meetbare kriterium is ten aansien van potensiaal en prestasie) slegs die eindpunt is van n komplekse sisteem van persoonlike-, neurologiese-, kognitiewe-, onderriggebaseerde-, sosiale- en omgewingsinsette. Nie alle leerders met leergestremdheid openbaar al die kenmerke, soos uiteengesit deur Dednam (2005:364) nie. Hulle baat ook nie almal by dieselfde tipe leerondersteuning nie, selfs wanneer hulle dalk dieselfde manifestasies met dieselfde intensiteit mag openbaar. Om bogenoemde vrae te probeer beantwoord het die navorser die neuro-psigologiese kennisveld betree en gaan gevolglik selektief (slegs omdat dit n geweldige ryk kennisveld is) dit bespreek wat relevant is vir die doeleindes van die studie. n Logiese wegspringplek is n basiese begrip van hoe die brein saamgestel is. 53
35 2.4.2 In kort: Anatomie van die brein Om die breinstrukture en hul funksies kortliks te probeer uiteensit, is bykans onmoontlik, want alhoewel al die verskillende breinstrukture met n bepaalde funksie geassosieer word, is dit bekend dat die funksies nie strak vanuit elke area voltrek word nie. Soos Zillmer en Spiers (2001: 112) tereg opmerk: Scientists gained their current understanding of the brain by identifying individual functions and attempting to map them to structure hierarchically, from lower- to higher- order functions. However, many structures participate in multiple functions Die brein is dus n dinamiese biologiese netwerk, waar n geringe mate van skade in n strategiese gelokaliseerde area n verwoestende effek op die hele sisteem kan hê. Ook die nuwe insigte rakende integrasie en plastisiteit speel n belangrike rol binne die beskouing van die funksies van die breinstrukture. Vir die doeleindes van die studie gaan die navorser wel n vereenvoudigde weergawe bied en dus uiters selektief die funksies belig. Wernicke se area Pariëtale lob Frontale lob Oksipitale lob Brocca se area Temporale lob Spinale Koord Figuur 2.2: Struktuur van die brein (Zillmer en Spiers, 2001: 112) 54
Prosesse wat gevolg word om sake op te volg op distriksvlak. Processes used to follow up on cases at district level
Die netto waarde van die onderneming en die rekeningkundige vergelyking *
DIE ORGANISASIE-VAARDIGHEDE VAN DIE LEERDER MET SPESIFIEKE LEERGESTREMDHEID IN DIE SEKONDÊRE SKOOLFASE LORRAINE DOREEN DU TOIT
HOOFSTUK 5 GEVOLGTREKKINGS EN AANBEVELINGS
HOOFSTUK 5 GEVOLGTREKKINGS EN AANBEVELINGS 5.1 INLEIDING Met die navorsing is daar ondersoek ingestel na die effek van Gestaltspelterapie op die selfbeeld van die leergestremde leerder. In Hoofstuk 1 is
-1- HOOFSTUK 1 INLEIDENDE ORIËNTERING
-1- HOOFSTUK 1 INLEIDENDE ORIËNTERING To create a classroom where all learners will thrive is a challenging task, but there is an island of opportunity in the sea of every difficulty. (Kruger & Adams,
st, sts Steek, Steke hlb Halwe Langbeen vslalleen Voorste lus rd Rondte lb Langbeen alsalleen Agterste lus
Mandala Madness Kopiereg: Helen Shrimpton, 2015. Alle regte voorbehou. Deur: Helen at www.crystalsanlbrokset.com US terme word deurgaans gebruik. Deel 6 Afkortings st, sts Steek, Steke hlb Halwe Langbeen
Eerste pogings tot definiering van klimaat en kultuur vanuit die algemene organisasieteorie het nie 'n onderskeid getref tussen die begrippe
HOOFSTUK 1 1. ORieNTERING 1. 1. INLEIDING In hierdie hoofstuk word gekyk na die probleem wat aanleiding tot die navorsing gegee het. Daarna word die doel met die navorsing en die metodes wat gebruik is
In Groenewald v Van der Merwe (1) (1917 AD ), Innes CJ described delivery with the long hand as follows:
ANSWERS ANTWOORDE: STUDY UNIT / STUDIE EENHEID 5 Question 4 pg 136 / Vraag 4 bl 137 S can only succeed with the rei vindicatio if he can prove that X and Y in fact transferred ownership to him by means
DIE ONTWIKKELING VAN ALTERN A TIEWE KONSTRUIKSIES IN 'N TERAPEUTIESE GESPREK: 'N GEVALLESTUDIE. deur ALETTA MARIA VOGES
DIE ONTWIKKELING VAN ALTERN A TIEWE KONSTRUIKSIES IN 'N TERAPEUTIESE GESPREK: 'N GEVALLESTUDIE deur ALETTA MARIA VOGES voorgele ter gedeeltelike vervuuing van die vereistes vir die graad MAGISTER ARTIDM
Kritieke elemente in die opleiding van onderwysers in Opvoeding vir Vrede binne die konteks van uitkomsgebaseerde onderwys
South African Journal of Education Copyright 2002 EASA Vol 22(3) 162 169 Kritieke elemente in die opleiding van onderwysers in Opvoeding vir Vrede binne die konteks van uitkomsgebaseerde onderwys A.E.
HOOFSTUK 4 NAVORSINGSONTWERP EN NAVORSINGSVERLOOP 4.1 INLEIDING
HOOFSTUK 4 NAVORSINGSONTWERP EN NAVORSINGSVERLOOP 4.1 INLEIDING In hierdie hoofstuk sal die navorsingsontwerp en navorsingsverloop in meer besonderhede bespreek word. Elke individu het n paradigma, n sekere
Laerskool Olifansvallei LSO Kwartaal 1 - ASSESSERINGSPROGRAM
Laerskool Olifansvallei LSO Kwartaal 1 - ASSESSERINGSPROGRAM Privaatsak X2, Citrusdal, 7340 E-pos: citrushs@mweb.co.za Tel: (022) 921 2100 Faks: (022) 921 3931 Liewe Ouer of Voog Sien asseblief onderaan
Provincial Gazette Provinsiale Koerant
The Province of Gauteng UNITY IN DIVERSITY Die Provinsie Van Gauteng Provincial Gazette Provinsiale Koerant EXTRAORDINARY BUITENGEWOON Selling price Verkoopprys: R2.50 Other countries Buitelands: R3.25
ADJUNKHOOF. Titel: Adjunkhoof (Skool) Doel van die pos: staan om die skool te bestuur, en om. Verseker die effektiewe implementering van. leierskap.
PLIGTESTAAT VAN DIE ADJUNKHOOF Titel: Adjunkhoof (Skool) Doel van die pos: Ondersteun die hoof deur hom/haar by te staan om die skool te bestuur, en om effektiewe onderwys te verseker. Verseker die effektiewe
SHAREMAX GESINDIKEERDE MAATSKAPPYE OPGEDATEERDE KOMMUNIKASIE
SHAREMAX GESINDIKEERDE MAATSKAPPYE OPGEDATEERDE KOMMUNIKASIE 21 Julie 2011 Bykomend tot vorige kommunikasie, is die direksies van die Sharemax gesindikeerde maatskappye ( Maatskappye ) onder direktiewe
HOOFSTUK 4 Bestuursmodelle, met spesifieke verwysing na die bedryf- en besigheidsaspekte van oop afstandsleer
HOOFSTUK 4 Bestuursmodelle, met spesifieke verwysing na die bedryf- en besigheidsaspekte van oop afstandsleer 4.1 Inleiding Die doel met hierdie hoofstuk is om vanuit die literatuur die aard van bestuursmodelle
HOOFSTUK 1: INLEIDENDE ORIËNTASIE
HOOFSTUK 1: INLEIDENDE ORIËNTASIE You embark on your career because you want to help your students realize their potential academically, personally and socially. Above all you want to make a difference
Direkte en indirekte rede *
OpenStax-CNX module: m24032 1 Direkte en indirekte rede * Siyavula Uploaders This work is produced by OpenStax-CNX and licensed under the Creative Commons Attribution License 3.0 1 AFRIKAANS HUISTAAL 2
'N LEERDER MET FETALE ALKOHOL SINDROOM IN HOOFSTROOMONDERWYS: DIE ROL VAN DIE OPVOEDKUNDIGE SIELKUNDIGE
'N LEERDER MET FETALE ALKOHOL SINDROOM IN HOOFSTROOMONDERWYS: DIE ROL VAN DIE OPVOEDKUNDIGE SIELKUNDIGE GERT VISAGIE Tesis ingelewer ter gedeeltelike voldoening aan die vereistes van die graad van MAGISTER
DIE OPVOEDER AS LEERMEDIATOR EN DIE HAALBAARHEID VAN DIE NODIGE KOMPETENSIES SOOS OMSKRYF IN DIE NORME EN STANDAARDE VIR OPVOEDERS
i DIE OPVOEDER AS LEERMEDIATOR EN DIE HAALBAARHEID VAN DIE NODIGE KOMPETENSIES SOOS OMSKRYF IN DIE NORME EN STANDAARDE VIR OPVOEDERS FRED FROLICKS Tesis ingelewer ter gedeeltelike voldoening aan die vereistes
st, sts Steek, Steke hlb Halwe Langbeen vslalleen Voorste lus alleenlik
Kopiereg: Helen Shrimpton, 2015. Alle regte voorbehou. Deur: Helen at www.crystalsandcrochet.com US terme word deurgaans gebruik. Deel 11 Afkortings st, sts Steek, Steke hlb Halwe Langbeen vslalleen Voorste
IN DIE ARBEIDSHOF VAN SUID AFRIKA (GEHOU TE KAAPSTAD)
SAAKNOMMER: C 185/99 IN DIE ARBEIDSHOF VAN SUID AFRIKA (GEHOU TE KAAPSTAD) In die saak tussen: IMATU APPLIKANT EN KOMMISSIE VIR VERSOENING, BEMIDDELING EN ARBITRASIE RESPONDENTE U I T S P R A A K BASSON,
n Ondersoek na die rol van erkenning van deugde van leerders in die vestiging van n demokratiese, multikulturele
n Ondersoek na die rol van erkenning van deugde van leerders in die vestiging van n demokratiese, multikulturele samelewing Mariana van Zyl Tesis ingelewer ter gedeeltelike voldoening aan die vereistes
FASILITERING VAN LEER IN KOMMUNIKATIEWE T 2 -AFRIKAANST AALONDERRIG
FASILITERING VAN LEER IN KOMMUNIKATIEWE T 2 -AFRIKAANST AALONDERRIG deur KAMLA MOONSAMY DILRAJH voorgele ter vervulling van die vereistes vir die graad MAGISTER ARTIUM in die vak AFRIKAANS aan die UNIVERSITEIT
'N HISTORIES-OPVOEDKUNDIGE ANALISE VAN IDEOLOGIEË, WAARDES EN NORME SEDERT DIE RENAISSANCE-HUMANISME
vi 'N HISTORIES-OPVOEDKUNDIGE ANALISE VAN IDEOLOGIEË, WAARDES EN NORME SEDERT DIE RENAISSANCE-HUMANISME INHOUDSOPGAWE HOOFSTUK 1: ORIëNTERING 1.1 AANLEIDENDE GEDAGTES TOT DIE ONDERHAWIGE STUDIE 1 1.2 MOTIVERING
C"k)o.-,t/1'l I /4-/ 1Cf17
DIE GESINDHEID VAN ONDERWYSERS IN GEWONE SKOLE TEENOOR LEERDERS MET SPESIALE ONDERWYSBEHOEFTES deur DA IEL WESSELS voorgele ter v rvulling van die vereistes vir die graad MAGISTER EDUCATIONIS in die vak
Rut: n Liefdes Verhaal
Bybel vir Kinders bied aan Rut: n Liefdes Verhaal Geskryf deur: Edward Hughes Ge-illustreer: Janie Forest Aangepas deur: Lyn Doerksen Vertaal deur: Yvonne Kriel Vervaardig deur: Bible for Children www.m1914.org
BenguFarm Bestelvorm Advanced Livestock Management Software Voorletters & Van of Besigheidsnaam: Posadres: Poskode: BTW no: Taalkeuse: BenguFarm Kliënt Nommer (indien bestaande BenguFarm kliënt): BPU Stamboek
MODULE 2 ALLE RISIKO S. Toepaslike Eenheidstandaarde
MODULE ALLE RISIKO S Toepaslike Eenheidstandaarde 10011 Apply knowledge of personal all risk insurance 10118 Underwrite a standard risk in short term personal insurance 1011 Apply technical knowledge and
A CONSTRUCTIVIST DESCRIPTION OF CHANGING PERCEPTIONS AT A WELFARE SOCIETY SOPHIA ELIZABETH JACOBA COMMERFORD
A CONSTRUCTIVIST DESCRIPTION OF CHANGING PERCEPTIONS AT A WELFARE SOCIETY by SOPHIA ELIZABETH JACOBA COMMERFORD Submitted in part fulfilment of the requirements for the degree of MASTER OF ARTS IN SOCIAL
DIE OPLEIDING VAN BEDRYFSIELKUNDIGES AAN DIE UNIVERSITEIT VAN FORT HARE W. BOTHA DEPARTEMENT BEDRYFSIELKUNDE UNIVERSITEIT VAN FORT HARE
DIE OPLEIDING VAN BEDRYFSIELKUNDIGES AAN DIE UNIVERSITEIT VAN FORT HARE W. BOTHA DEPARTEMENT BEDRYFSIELKUNDE UNIVERSITEIT VAN FORT HARE Die Departement Bedryfsielkunde aan die Universiteit van Fort Hare
HOOFSTUK ALGEMENE INLEIDING EN UITEENSETTING VAN DIE STUDIE INLEIDING MOTIVERING VIR KEUSE VAN ONDERWERP...8
HOOFSTUK 1...7 ALGEMENE INLEIDING EN UITEENSETTING VAN DIE STUDIE...7 1.1 INLEIDING...7 1.2 MOTIVERING VIR KEUSE VAN ONDERWERP...8 1.3 FORMULERING VAN DIE NAVORSINGSPROBLEEM...9 1.4 DOEL VAN DIE STUDIE...10
Bestuur van Verandering. Hoofstuk2 HOOFSTUK2 BESTUUR VAN VERANDERING 2.1 INLEIDING
2 HOOFSTUK2 BESTUUR VAN VERANDERING 2.1 INLEIDING Sedert die middel negentigerjare word die skoolhoof met toenemende verandering op verskeie gebiede gekonfronteer. Onverwagte veranderinge in onder meer
Departement Christen Spiritualiteit, Kerkgeskiedenis en Sendingwetenskap, Universiteit van Suid-Afrika (Unisa), Pretoria
646 n Skoolgebaseerde sosiaal-emosionele program as strategie teen misdaad en geweld (2) 1 A school-based socio-emotional programme as strategy against crime and violence (2) Petro van der Merwe Departement
REËLS VIR DIE BENOEMING, VERKIESING, AANWYSING EN AANSTELLING VAN RAADSLEDE
REËLS VIR DIE BENOEMING, VERKIESING, AANWYSING EN AANSTELLING VAN RAADSLEDE Verwysingsnommer Verantwoordelike uitvoerende bestuurder Eienaar van beleid Verantwoordelike afdeling Status Goedgekeur deur
33 J.N. Visser. daar was onderbrekings gewees, wat hy tee gedrink het, en
2010 33 J.N. Visser. daar was onderbrekings gewees, wat hy tee gedrink het, en waar hy geset het en koeldrank gedrink het, en gerook het. Ek sien. GEEN VERDERE VRAE DEUR PROF SMITH ADV HAASBRCEK ROEP:
Be gees terde werknemers as boublok vir n gesonde samelewing Spirited employees as building block for a healthy society
Navorsings- en oorsigartikels / Research and review articles (1): Voorwaardes vir n gesonde samelewing (gemeenskap) 525 Be gees terde werknemers as boublok vir n gesonde samelewing Spirited employees as
GRAAD 11 NOVEMBER 2013 INLIGTINGSTEGNOLOGIE V1
NASIONALE SENIOR SERTIFIKAAT GRAAD 11 NOVEMBER 2013 INLIGTINGSTEGNOLOGIE V1 PUNTE: 150 TYD: 3 uur Hierdie vraestel bestaan uit 9 bladsye. 2 INLIGTINGSTEGNOLOGIE V1 (NOVEMBER 2013) INSTRUKSIES EN INLIGTING
HOOFSTUK3 DIE PROSES VAN AMALGAMERING VAN SKOLE EN DIE BESTUUR DAARVAN
HOOFSTUK3 DIE PROSES VAN AMALGAMERING VAN SKOLE EN DIE BESTUUR DAARVAN 3.1 INLEIDING By die besluitnemingsfunksie wat binne skoolverband plaasvind, besit die skoolhoofde die meeste gesag (Jacobson, 1987:54).
DIE INVLOED VAN TAALVAARDIGHEID OP DIE MEETKUNDEDENKEVAN GRAAD 8 EN 9 LEERDERS
DIE INVLOED VAN TAALVAARDIGHEID OP DIE MEETKUNDEDENKEVAN GRAAD 8 EN 9 LEERDERS ANNALIE ROUX SSc. Hons, H.O.D. StrlPsi,e voorgele ter gedeeltelike nakorning van die vereistes vir die graad "'~' ~. MAGISTER
HOOFSTUK 5 EMPIRIESE BEVINDINGE. So ver terug as 1984 is epilepsie deur die Wêreld- gesondheidsorganisasie
HOOFSTUK 5 EMPIRIESE BEVINDINGE 1. INLEIDING So ver terug as 1984 is epilepsie deur die Wêreld- gesondheidsorganisasie verklaar as n verskynsel wat kan manifesteer in n verskeidenheid aanvalle, wat grootliks
Spraakoudiometrie in Suid-Afrika: Ideale Kriteria teenoor Kliniese Praktyk
Spraakoudiometrie in Suid-Afrika: Ideale Kriteria teenoor Kliniese Praktyk Rozelle Roets Voorgelê ter gedeeltelike vervulling van die vereistes vir die graad M.Kommunikasiepatologie in die Fakulteit Geesteswetenskappe,
METAKOGNISIE AS BEPALER VAN LEESBEGRJP
METAKOGNISIE AS BEPALER VAN LEESBEGRJP ANDRE LOUIS DE KLERK B.A., T.H.O.D., B.ED. SKRIPSIE VOORGELE TER GEDEEL TELIKE VOLDOENING AAN DIE VEREISTES VIR DIE GRAAD MAGISTER EDUCATIONIS IN PSIGO-OPVOEDKUNDE
HOOFSTUK 2. 'n Struktuuranalise van die skool word getnaak aan die hand van die
HOOFSTUK 2 2. FUNDERING VAN DIE SKOOL AS ORGANISASIE 2. 1. IN LEIDING In hierdie hoofstuk word aangetoon dat die skool 'n organisasie is. Alhoewel die invalshoek dus die organisasiewees van die skool is,
DIE BENUTTING VAN ONDERRIGTEGNIEKE IN MAATSKAPLIKEWERKSUPERVISIE AAN VOORGRAADSE STUDENTE
DIE BENUTTING VAN ONDERRIGTEGNIEKE IN MAATSKAPLIKEWERKSUPERVISIE AAN VOORGRAADSE STUDENTE GRANDA D.J. FELL DIE BENUTTING VAN ONDERRIGTEGNIEKE IN MAATSKAPLIKEWERKSUPERVISIE AAN VOORGRAADSE STUDENTE deur
DIE BYDRAE VAN PSIGODINAMIESE GROEPINTERVENSIES TOT ORGANISASIE- ONTWIKKELING. deur DIEDERIK JOACHIM GELDENHUYS. voorgelê luidens die vereistes
DIE BYDRAE VAN PSIGODINAMIESE GROEPINTERVENSIES TOT ORGANISASIE- ONTWIKKELING deur DIEDERIK JOACHIM GELDENHUYS voorgelê luidens die vereistes vir die graad DOCTOR ADMINISTRATIONIS in die vak BEDRYF- EN
SIZA takes the sting out of auditing
SIZA takes the sting out of auditing INTRO: The fruit industry s ethical trade programme, the Sustainability Initiative of South Africa (SIZA), not only allows fruit growers to remedy weaknesses in their
Die leerondersteuningonderwyser se persepsie rakende die benutting van spelterapie vir grondslagfase-leerders met besondere onderwysbehoeftes
Die leerondersteuningonderwyser se persepsie rakende die benutting van spelterapie vir grondslagfase-leerders met besondere onderwysbehoeftes Deur Liezel Toerien Voorgelê ter gedeeltelike vervulling van
HOOFSTUK 5 DIE BELANG VAN GESKIEDENIS 5.1 PROBLEEMSTELLING Subprobleem 4
HOOFSTUK 5 DIE BELANG VAN GESKIEDENIS 5.1 PROBLEEMSTELLING 5.1.1 Subprobleem 4 Die vierde subprobleem is om die teone en metodiek van Geskiedenis te ondersoek wat aanleiding tot 'n kursusinhoud gee. 5.1.2
MENLYN. Week in oorsig Aandeel van die week DB Tracker USA (DBXUS) 17 Januarie 2014
PSG Menlyn Building B Ground Level; 261 Lois Avenue, Newlands, Pretoria Tel: +27 (12) 368 1778 Fax: +27 (12) 368 1770 MENLYN Week in oorsig Aandeel van die week DB Tracker USA (DBXUS) 17 Januarie 2014
ENVIRONMENTAL IMPACT ASSESSMENT (EIA): 12/12/20/944 ESKOM: PROPOSED NUCLEAR POWER STATION AND ASSOCIATED INFRASTRUCTURE
150mm x 200mm ENVIRONMENTAL IMPACT ASSESSMENT (EIA): 12/12/20/944 ESKOM: PROPOSED NUCLEAR POWER STATION AND ASSOCIATED INFRASTRUCTURE AVAILABILITY OF DRAFT ENVIRONMENTAL IMPACT REPORT AND ASSOCIATED SPECIALIST
Die taal- en leesbevoegdheid van graad drie leerlinge in taal-diverse skole
Die taal- en leesbevoegdheid van graad drie leerlinge in taal-diverse skole deur Magdalena Christina Venter Proefskrif voorgere ter vervulling van die vereistes van die graad DOCTOR PHILOSOPHIAE in ONDERWYSLINGUISTIEK
Social Work/Maatskaplike Werk Vol 52 No 2; Issue 8
Social Work/Maatskaplike Werk Vol 52 No 2; Issue 8 http://socialwork.journals.ac.za/pub doi:http://dx.doi.org/10.15270/52-2-505 PRAKTYKOPLEIERS SE PERSEPSIES VAN MAATSKAPLIKEWERK-PRAKTYKOPLEIDING... Nadia
HOOFSTUK 1 INLEIDING TOT DIE NAVORSINGSPROSES. Epilepsie is een van die verskynsels wat oor die eeue saam met die mens
HOOFSTUK 1 INLEIDING TOT DIE NAVORSINGSPROSES 1. INLEIDING Epilepsie is een van die verskynsels wat oor die eeue saam met die mens gekom het. Navorsing in die laat sewentiger- en vroeë tagtigerjare het
3024. hulle praat van n persoon wat so onlangs heengegaan het, meer klem te le op die goeie nie? -- Dit is inderdaad so
3024. --- Ek sou aanvaar dat dit n invloed het Edelagbare. Is daar nie *11 menslike geneigdheid by mense om wanneer hulle praat van n persoon wat so onlangs heengegaan het, meer klem te le op die goeie
PROVINCIAL GAZETTE EXTRAORDINARY, 23 APRIL LOCAL AUTHORITY NOTICE PLAASLIKE BESTUURSKENNISGEWING LOCAL AUTHORITY NOTICE 106 GREATER TZANEE
2 1354 PROVINCIAL GAZETTE EXTRAORDINARY, 23 APRIL 2007 CONTENTS INHOUD Page Gazette LOCAL AUTHORITY NonCE PLAASLIKE BESTUURSKENNISGEWING 106 Town-planning and Townships Ordinance (15/1986): Greater Tzaneen
DIE FUNKSIONELE BEMAGTIGING VAN DIE OPVOEDER VAN VOLWASSENES IN DIE WES-KAAP
DIE FUNKSIONELE BEMAGTIGING VAN DIE OPVOEDER VAN VOLWASSENES IN DIE WES-KAAP deur EDWARD HENRY JANSEN B.A. B.ED. Tesis ingelewer ter gedeeltelike voldoening aan die vereistes vir die graad van MAGISTER
279 7.1 Inleiding HOOFSTUK 7 NAVORSINGSMETODOLOGIE Die ontwikkeling van ŒPRGHOYLUSULYDDWSUDNW\NEHVWXXULQPDDWVNDSOLNHZHUNLVŒRPYDWWHQGHWDDN soos uit die voorafgaande hoofstukke blyk. Ten spyte van die feit
KURRIKULUMDIFFERENSIASIE IN DIE VAK WISKUNDE GRAAD R VIR LEERDERS MET ERGE INTELLEKTUELE GESTREMDHEID IN INKLUSIEWE WES-KAAPSE SPESIALE SKOLE
KURRIKULUMDIFFERENSIASIE IN DIE VAK WISKUNDE GRAAD R VIR LEERDERS MET ERGE INTELLEKTUELE GESTREMDHEID IN INKLUSIEWE WES-KAAPSE SPESIALE SKOLE ZELDA BOTHA KURRIKULUMDIFFERENSIASIE IN DIE VAK WISKUNDE GRAAD
DIADIESE GESTALTSPELTERAPIE TEN EINDE N I-THOU VERHOUDING TUSSEN DIE OUER EN ADOLESSENT TE BEVORDER. deur CATHARINA ELIZABETH RABBETS
DIADIESE GESTALTSPELTERAPIE TEN EINDE N I-THOU VERHOUDING TUSSEN DIE OUER EN ADOLESSENT TE BEVORDER deur CATHARINA ELIZABETH RABBETS Voorgelê ter gedeeltelike vervulling van die vereistes vir die graad
ABRAHAM STEFHANUS VANDER MERWE H.O.D., BA., B.Ed.
ENTREPRENEURSKAPONDE~G VIR LEERDERS MET LEERPROBLEME ABRAHAM STEFHANUS VANDER MERWE H.O.D., BA., B.Ed. Skripsie voorgele ter gedeeltelike nakoming van die vereistes vir die graad Magister Educationis,
Die ontwikkeling van kritiese denke deur die gebruik van drama as onderrigmetode binne die vak Lewensoriëntering. deur Amori Stols
Die ontwikkeling van kritiese denke deur die gebruik van drama as onderrigmetode binne die vak Lewensoriëntering deur Amori Stols Tesis ingelewer ter voldoening aan die vereistes vir die graad MA in Drama-
Die uitlewing van talente en sterkpunte as manifestasie van onderwyserveerkragtigheid. deur. Alma Schoeman
Die uitlewing van talente en sterkpunte as manifestasie van onderwyserveerkragtigheid deur Alma Schoeman Indiening met die doel om te voldoen aan die vereistes vir die graad Magister Educationis in Kurrikulum
P o s b u s 2 2, P O R T E R V I L L E, 6 8 1 0 T E L : 0 2 2 9 3 1 2 1 7 4 F A K S : 0 2 2 9 3 1 3 3 2 1 E P O S : s e k r e t a r e s s e @ p o r t e r h s. c o. z a HOëRSKOOL PORTERVILLE TROTS RESPEK
HOOFSTUK 1. A theory can be proved by experiment; but no path leads from experiment to the birth of a theory. Albert Einstein
HOOFSTUK 1 A theory can be proved by experiment; but no path leads from experiment to the birth of a theory. Albert Einstein HOOFSTUK EEN ALGEMENE INLEIDING 1.1 INLEIDING Die kompleksiteit en veranderlikheid
Die bydrae van n haalbare gasvryheids- en ontmoetingsetiek in die etiese versorging van gesondheidsorgwerkers
Stellenbosch Theological Journal 2015, Vol 1, No 1, 217 233 DOI: http://dx.doi.org/10.17570/stj.2015.v1n1.a11 Online ISSN 2413-9467 Print ISSN 2413-9459 2015 Pieter de Waal Neethling Trust Die bydrae van
DEURLOPENDE FORMATIEWE ASSESSERING IN SKRIFTELIKE STELWERK IN GRAAD 5: N AKSIENAVORSINGSPROJEK
DEURLOPENDE FORMATIEWE ASSESSERING IN SKRIFTELIKE STELWERK IN GRAAD 5: N AKSIENAVORSINGSPROJEK MINI-TESIS TER GEDEELTELIKE VERVULLING VAN DIE VEREISTES VIR DIE GRAAD MAGISTER EDUCATIONIS IN DIE FAKULTEIT
LIDMAATSKAP AANSOEK MEMBERSHIP APPLICATION
Member Number Reg. 2103/02 LIDMAATSKAP AANSOEK MEMBERSHIP APPLICATION 1. Ons is 'n geregistreerde Brandbeskermingsvereniging (BBV) vir die Groter Overberg-streek (Overberg Distriksmunisipaliteit area).
Die wiskundige bevoegdheid en prestasie van Eerstejaar-ingenieurstudente LN Labuschagne 12002615 Magistergraad voorgelê vir die Magister Educationis in Wiskunde Onderwys aan die Potchefstroomkampus van
COPYRIGHT AND CITATION CONSIDERATIONS FOR THIS THESIS/ DISSERTATION
COPYRIGHT AND CITATION CONSIDERATIONS FOR THIS THESIS/ DISSERTATION o Attribution You must give appropriate credit, provide a link to the license, and indicate if changes were made. You may do so in any
EXTRAORDINARY BUITENGEWOON PROVINCIAL GAZETTE PROVINSIALE KOERANT
North West Noordwes EXTRAORDINARY BUITENGEWOON PROVINCIAL GAZETTE PROVINSIALE KOERANT Vol. 258 MAHIKENG, 21 AUGUST 2015 AUGUSTUS No. 7522 We oil Irawm he power to pment kiidc Prevention is the cure AIDS
INHOUDSOPGAWE. Inleiding... 7 DEEL EEN: SEISOENE IN ONS LEWE
INHOUDSOPGAWE Inleiding... 7 DEEL EEN: SEISOENE IN ONS LEWE Seisoene is belangrik vir groei... 15 Wat van die mens?... 17 Lente... 20 Somer... 23 Herfs... 28 Winter... 42 Gevolgtrekking... 68 DEEL TWEE:
N ONDERSOEK NA DIE GEBRUIK VAN GESELEKTEERDE INISIATIEFAKTIWITEITE IN DIVERSE JEUGGROEPE. deur CHARL YATES
N ONDERSOEK NA DIE GEBRUIK VAN GESELEKTEERDE INISIATIEFAKTIWITEITE IN DIVERSE JEUGGROEPE deur CHARL YATES voorgelê ter gedeeltelike vervulling van die vereistes vir die graad MAGISTER DIACONIOLOGIAE (JEUGWERK-RIGTING)
OOP, GEMENGDE EN BETROKKE LEER AAN DIE UNIVERSITEIT VAN DIE VRYSTAAT
OOP, GEMENGDE EN BETROKKE LEER AAN DIE UNIVERSITEIT VAN DIE VRYSTAAT INHOUDSOPGAWE 1. INLEIDING 2 2. OOP LEER 2 2.1 Oop leer in n Suid-Afrikaanse konteks 3 2.2 Soorte leer wat onder oop leer tuishoort
Provincial Gazette Provinsiale Koerant
The Province of Gauteng UNITY IN DIVERSITY Die Provinsie Van Gauteng Provincial Gazette Provinsiale Koerant EXTRAORDINARY BUITENGEWOON Selling price Verkoopprys: R2.50 Other countries Buitelands: R3.25
DIE KO-KONSTRUKSIE VAN BETEKENISSISTEME DEUR VERTELLING IN TERAPIE. MICHELLE GRoNUM
DIE O-ONSTRUSIE VAN BETEENISSISTEME DEUR VERTELLING IN TERAPIE. deur MICHELLE GRoNUM voorgele ter gedeeltelike vervulling van die vereistes vir die graad MAGISTER ARTIUM IN LINIESE SIELUNDE in die DEPARTEMENTSIELUNDE
HOOFSTUK 1. ALGEMENE ORleNTERING
1 HOOFSTUK 1 ALGEMENE ORleNTERING 1.1 In1eiding Onderwys in Suid-Afrika is besig om drasties te verander. Nie net word die kurrikula en skoolstrukture onderwerp aan verandering nie, maar die betrokkenes,
HOOFSTUK 5: BEVINDINGS EN BESPREKING
HOOFSTUK 5: BEVINDINGS EN BESPREKING 5. 1 INLEIDING In hierdie hoofstuk word die toepassing bespreek van die Ericksoniaanse benadering tot sandspelterapie vir deelnemers wat depressie as ontwikkelingsteurnis
DIE ONTWIKKELING VAN <N EKOSISTEMIESE PROGRAM TER FASILITERING VAN SELFREGULERING BY KORPORATIEWE WERKERS
Uit Moerdijk se pen Man en Media
MOERDIJK DIE MENS Agtergrond en familie geskiedenis Tweede Anglo Boere-oorlog Studiejare VROë LOOPBAAN Robertsons Deep Myn Johannesburg jare Kerkgeboue vir Suidafrika (1919) KERKGEBOUE VIR SUIDAFRIKA dit
Bruikbaarheid van die Swanson Cognitive Processing Test vir Suid-Afrikaanse leerders met epilepsie
94 Tydskrif vir Geesteswetenskappe 2002, 42/2 Bruikbaarheid van die Swanson Cognitive Processing Test vir Suid-Afrikaanse leerders met epilepsie H. Naudé, J.G. Maree en E. Putter Fakulteit Opvoedkunde,
Die moontlikhede van n modelleringsperspektief vir skoolwiskunde
Die moontlikhede van n modelleringsperspektief vir skoolwiskunde The possibilities of a modelling perspective for school mathematics DCJ WESSELS Departement Kurrikulumstudie, Universiteit van Stellenbosch
Die invloed van meerdere avontuur-gerigte ervaringsleerprogramme (AEL) op die retensie van indiwiduele gedragsveranderings: n Gevallestudie
Die invloed van meerdere avontuur-gerigte ervaringsleerprogramme (AEL) op die retensie van indiwiduele gedragsveranderings: n Gevallestudie Mnr. IS Coetzer 9806773-8 M.A. (Menslike Bewegingskunde) Januarie
Die rol van omgewingsopvoedingsaktiwiteite in die uitklaring van omgewingswaardes by graad 6 leerders
Die rol van omgewingsopvoedingsaktiwiteite in die uitklaring van omgewingswaardes by graad 6 leerders Hendrina Maria Beytell BEd(Hons) Verhandeling voorgelê vir die graad Magister Educationis aan die Noordwes-Universiteit
Anna Hugo. LitNet Akademies, Jaargang 12, Nommer 3, Desember 2015 ISSN
Wanneer jou kantoorgebou herbou word terwyl jy werk: n Studie oor die invloed van epistemologiese, politieke en nasionale veranderinge op onderwysersopleiding in afstandsonderrig Anna Hugo Anna Hugo, Departement
BYLAAG A LYS VAN SUID-AFRIKAANSE PRIVAATSKOLE WAT DIE CAMBRIDGE KURRIKULUM VOLG CIE CENTRES IN SOUTH AFRICA
BYLAAG A LYS VAN SUID-AFRIKAANSE PRIVAATSKOLE WAT DIE CAMBRIDGE KURRIKULUM VOLG CIE CENTRES IN SOUTH AFRICA 268. 1 Hills Road, Cambridge, CB1 2EU, United Kingdom Tel: +44 1223 553554 Fax: +44 1223 553558
Die invloed van selfgerigteleergereedheid op die aanleer van die blindtiktegniek
Die invloed van selfgerigteleergereedheid op die aanleer van die blindtiktegniek Elsie Lubbe Elsie Lubbe, Fakulteit Opvoedingswetenskappe, Noordwes-Universiteit (Potchefstroomkampus) Opsomming Die QWERTY-toetsbord
N GEÏNTEGREERDE GESINSTERAPEUTIESE WERKWYSE MET HERSAAMGESTELDE GESINNE
270 KappT & Jacobs LJ N GEÏNTEGREERDE GESINSTERAPEUTIESE WERKWYSE MET HERSAAMGESTELDE GESINNE T Kapp BEd, Opvoedkundige Voorligting en Berading; LJ Jacobs BA(MW), Direkteur van die Sentrum vir Kinder-
INHOUDSOPGAWE VERKLARING...5 DANKBETUIGING...6 OPSOMMING...7 SUMMARY...8 HOOFSTUK INLEIDING EN AGTERGROND VAN MY VERHAAL...9
INHOUDSOPGAWE VERKLARING...5 DANKBETUIGING...6 OPSOMMING...7 SUMMARY...8 HOOFSTUK 1...9 INLEIDING EN AGTERGROND VAN MY VERHAAL...9 1.1 INLEIDING...9 1.2 MY VERBINTENIS MET MEERVOUDIG- GESTREMDE MENSE...
GESTALT-GROEPTERAPIE MET VROËE ADOLESSENTE NA DIE DOOD VAN N OUER EN DIE BENUTTINGSWAARDE VAN SCRAPBOOKING AS HULPMIDDEL. deur TARIEN HAMMAN
GESTALT-GROEPTERAPIE MET VROËE ADOLESSENTE NA DIE DOOD VAN N OUER EN DIE BENUTTINGSWAARDE VAN SCRAPBOOKING AS HULPMIDDEL deur TARIEN HAMMAN Voorgelê ter gedeeltelike vervulling van die vereistes vir die
"FASCINATION WOOD" Welcome to the 8 th WOOD CONFERENCE PROGRAM. holzbau. Thursday, 15 th February 2018 at CTICC, Cape Town
www.woodconference.co.za holzbau Thursday, 15 th February 2018 at CTICC, Cape Town Welcome to the 8 th WOOD CONFERENCE WOOD Conference the knowledge platform for architects, engineers, quantity surveyors
Die verantwoordelikheids-etiek van Max Weber: n Toepaslike etiek vir ons tyd? 1
De Villiers, Etienne Universiteit van Pretoria Die verantwoordelikheids-etiek van Max Weber: n Toepaslike etiek vir ons tyd? 1 INLEIDING ABSTRACT Max Weber s ethics with responsibility: a suitable ethics
MEMORANDUM BEROEPSPESIFIEKE BEDELING (BSB) VIR TERAPEUTE IN DIE ONDERWYS, BERADERS EN SIELKUNDIGES WAT IN DIE OPENBARE ONDERWYS IN DIENS IS
MEMORANDUM BEROEPSPESIFIEKE BEDELING (BSB) VIR TERAPEUTE IN DIE ONDERWYS, BERADERS EN SIELKUNDIGES WAT IN DIE OPENBARE ONDERWYS IN DIENS IS 1. DOEL VAN DIE MEMORANDUM Om (a) bepaalde aspekte van n konsep
'n KRITIESE ONDERSOEK NA DIE
C\~O \,-,10 ~'\b '~) 'n KRITIESE ONDERSOEK NA DIE INLIGTINGSVERWERKINGSBENADERING IN DIE KOGNITIEWE SIELKUNDE deur PIETER KRUGER voorgel~ luidens die vereistes vir die graad DOCTOR LITfERARUM ET PHILOSOPHIAE
DIE MULTIMODALE ONDERRIGTEKS GERIG OP 'N MULTIKULTURELE, TERSIARE STUDENTEGROEP
DIE MULTIMODALE ONDERRIGTEKS GERIG OP 'N MULTIKULTURELE, TERSIARE STUDENTEGROEP DEUR FREDERIKA MARIA WEISS VERHANDELING voorgele ter vervulling van die graad MAGISTER ARTIUM in TOEGEPASTE LINGUISTIEK in
Die invloed van diversiteit op die funksionering van skoolbeheerliggame in die Laingsburg Onderwysstreek
Die invloed van diversiteit op die funksionering van skoolbeheerliggame in die Laingsburg Onderwysstreek Colin Raymond Pedro 21019843 Verhandeling voorgele vir die graad MEd in Onderwysbestuur aan die
Prof Kobus Mentz Noordwes-Universiteit (Potchefstroomkampus)
Die bevordering van adjunkhoofde: Is indiensopleiding nodig? SAOU Hoofdesimposium 2012 Prof Kobus Mentz Noordwes-Universiteit (Potchefstroomkampus) Agtergrond In SA geen formele voorbereiding vir die hoofskap
n Vergelyking van die oorgrens-insolvensiewetgewing van Suid-Afrika met die van die Verenigde State van Amerika
n Vergelyking van die oorgrens-insolvensiewetgewing van Suid-Afrika met die van die Verenigde State van Amerika Mini-skripsie ter gedeeltelike voltooiing van die vereistes vir die graad Magister Legum
2019 © estatedocbox.com Privacy Policy | Terms of Service | Feedback
To make this website work, we log user data and share it with processors. To use this website, you must agree to our Privacy Policy, including cookie policy. I agree.