nl nl en en nl af af nl nl af nl af af de nl en nl nl nl nl af af nl af af nl nl nl en af af de nl nl nl af af nl nl nl de af af en nl af af gom af af af af af sl af nl en nl nl af af af af af nl af nl nl af af nl nl nl nl nl af af en af nl af af af af af de af pl nl nl en af af af af de af af nl af af nl en en af af af af nl en en af af af af af nl af af af nl af nl af af af af af af af af af af af nl af af nl af af en en af af af fr af af af af af af af
DROOMONTLEDING: N OPVOEDKUNDIG-SIELKUNDIGE HULPMIDDEL VIR INSIG IN DIE EMOSIONELE PROBLEME VAN ADOLESSENTE. deur ANITA CATHERINA JONES - PDF
st, sts Steek, Steke hlb Halwe Langbeen vslalleen Voorste lus rd Rondte lb Langbeen alsalleen Agterste lus
MENLYN. Week in oorsig Aandeel van die week DB Tracker USA (DBXUS) 17 Januarie 2014
Die netto waarde van die onderneming en die rekeningkundige vergelyking *
HOOFSTUK 5 GEVOLGTREKKINGS EN AANBEVELINGS
Prosesse wat gevolg word om sake op te volg op distriksvlak. Processes used to follow up on cases at district level
HOOFSTUK ALGEMENE INLEIDING EN UITEENSETTING VAN DIE STUDIE INLEIDING MOTIVERING VIR KEUSE VAN ONDERWERP...8
HOOFSTUK 5: BEVINDINGS EN BESPREKING
Eerste pogings tot definiering van klimaat en kultuur vanuit die algemene organisasieteorie het nie 'n onderskeid getref tussen die begrippe
GESTALT-GROEPTERAPIE MET VROËE ADOLESSENTE NA DIE DOOD VAN N OUER EN DIE BENUTTINGSWAARDE VAN SCRAPBOOKING AS HULPMIDDEL. deur TARIEN HAMMAN
-1- HOOFSTUK 1 INLEIDENDE ORIËNTERING
In Groenewald v Van der Merwe (1) (1917 AD ), Innes CJ described delivery with the long hand as follows:
INHOUDSOPGAWE. Inleiding... 7 DEEL EEN: SEISOENE IN ONS LEWE
MODULE 2 ALLE RISIKO S. Toepaslike Eenheidstandaarde
Laerskool Olifansvallei LSO Kwartaal 1 - ASSESSERINGSPROGRAM
HOOFSTUK 5 EMPIRIESE BEVINDINGE. So ver terug as 1984 is epilepsie deur die Wêreld- gesondheidsorganisasie
Hoofstuk 2. Teoretiese agtergrond tot die benutting van yoga met adolessente dogters
st, sts Steek, Steke hlb Halwe Langbeen vslalleen Voorste lus alleenlik
STANDAARDISERING VAN N GESTRUKTUREERDE OBJEKTIEWE TEMATIESE APPERSEPSIE-TOETS. deur CORNELIA MAGRIETHA PEEK
Kritieke elemente in die opleiding van onderwysers in Opvoeding vir Vrede binne die konteks van uitkomsgebaseerde onderwys
SHAREMAX GESINDIKEERDE MAATSKAPPYE OPGEDATEERDE KOMMUNIKASIE
TIENERMEISIES SE BETROKKENHEID BY DWELMMISBRUIK: n GENDER PERSPEKTIEF
SIZA takes the sting out of auditing
IN DIE ARBEIDSHOF VAN SUID AFRIKA (GEHOU TE KAAPSTAD)
Studentenommer: Ek verklaar hiermee dat:
Narratief en perspektief in Sleuteloog. deur Hella Haasse
DIADIESE GESTALTSPELTERAPIE TEN EINDE N I-THOU VERHOUDING TUSSEN DIE OUER EN ADOLESSENT TE BEVORDER. deur CATHARINA ELIZABETH RABBETS
Provincial Gazette Provinsiale Koerant
REËLS VIR DIE BENOEMING, VERKIESING, AANWYSING EN AANSTELLING VAN RAADSLEDE
BEKENDMAKING VAN MIVNIGS-STATUS: 'N GEVALLESTUDIE
DIE OPLEIDING VAN BEDRYFSIELKUNDIGES AAN DIE UNIVERSITEIT VAN FORT HARE W. BOTHA DEPARTEMENT BEDRYFSIELKUNDE UNIVERSITEIT VAN FORT HARE
n Ondersoek na die rol van erkenning van deugde van leerders in die vestiging van n demokratiese, multikulturele
Regsrekeningkunde-opleiding van prokureurs in Suid-Afrika: Enkele empiriese bevindings
DIE BYDRAE VAN PSIGODINAMIESE GROEPINTERVENSIES TOT ORGANISASIE- ONTWIKKELING. deur DIEDERIK JOACHIM GELDENHUYS. voorgelê luidens die vereistes
HOOFSTUK 5 DIE BELANG VAN GESKIEDENIS 5.1 PROBLEEMSTELLING Subprobleem 4
PROVINCIAL GAZETTE EXTRAORDINARY, 23 APRIL LOCAL AUTHORITY NOTICE PLAASLIKE BESTUURSKENNISGEWING LOCAL AUTHORITY NOTICE 106 GREATER TZANEE
HOOFSTUK 4 NAVORSINGSONTWERP EN NAVORSINGSVERLOOP 4.1 INLEIDING
BEWUSWORDING BY DIE ADOLESSENTE DWELMAFHANKLIKE TYDENS DIE TERAPEUTIESE PROSES: N GESTALTBENADERING
DIE SELFKONSEP VAN STUDENTE WAT HAKKEL: 'N VERKENNENDE ONDERSOEK
C"k)o.-,t/1'l I /4-/ 1Cf17
DIE ONTWIKKELING VAN ALTERN A TIEWE KONSTRUIKSIES IN 'N TERAPEUTIESE GESPREK: 'N GEVALLESTUDIE. deur ALETTA MARIA VOGES
BENUTTING VAN SANDSPEL IN DIE EKSPLORERING VAN DIE LEEFWÊRELD VAN ADOLESSENTE VOLGENS DIE GESTALTBENADERING IN MAATSKAPLIKE WERK
HOOFSTUK 1 INLEIDING TOT DIE NAVORSINGSPROSES. Epilepsie is een van die verskynsels wat oor die eeue saam met die mens
DIE FUNKSIONELE BEMAGTIGING VAN DIE OPVOEDER VAN VOLWASSENES IN DIE WES-KAAP
HOOFSTUK 2. 'n Struktuuranalise van die skool word getnaak aan die hand van die
Spraakoudiometrie in Suid-Afrika: Ideale Kriteria teenoor Kliniese Praktyk
Die uitlewing van talente en sterkpunte as manifestasie van onderwyserveerkragtigheid. deur. Alma Schoeman
Die effek van postmoderne beroepsfasilitering op die prestasiemotivering van ŉ tradisioneel benadeelde adolessent. deur. B.A. Vermaak ( )
"FASCINATION WOOD" Welcome to the 8 th WOOD CONFERENCE PROGRAM. holzbau. Thursday, 15 th February 2018 at CTICC, Cape Town
Departement Christen Spiritualiteit, Kerkgeskiedenis en Sendingwetenskap, Universiteit van Suid-Afrika (Unisa), Pretoria
DIE IMPAK VAN INTERGENERA- TIEWE TRAUMA. VERKENNENDE PERSPEKTIEWE TESAME MET ENKELE PASTORALE KANT- AANTEKENINGE
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA (TRAKSVAALSE PROVINSIALE AFDELING)
Die bydrae van n haalbare gasvryheids- en ontmoetingsetiek in die etiese versorging van gesondheidsorgwerkers
MENLYN. Week in oorsig Aandeel van die week Aspen Holdings. 9 Mei 2014
Grondwetlike waardes en sosio-ekonomiese regte met verwysing na die reg op sosiale sekerheid *
Week in oorsig Aandeel van die week Zeder Investments ltd. 19 April 2013
HOOFSTUK 1: INLEIDENDE ORIËNTASIE
'N HISTORIES-OPVOEDKUNDIGE ANALISE VAN IDEOLOGIEË, WAARDES EN NORME SEDERT DIE RENAISSANCE-HUMANISME
N GEÏNTEGREERDE GESINSTERAPEUTIESE WERKWYSE MET HERSAAMGESTELDE GESINNE
VERKLARING. Die ontwikkeling van n werksetiekvraelys gebaseer op n holistiese filosofiese model van etiese besluitneming,
N GESTALTPERSPEKTIEF OP DIE BELEWING VAN WELSTAND BY LAERSKOOLONDERWYSERS: VERKENNENDE STUDIE. deur ILZE DU PLESSIS
BYLAAG A LYS VAN SUID-AFRIKAANSE PRIVAATSKOLE WAT DIE CAMBRIDGE KURRIKULUM VOLG CIE CENTRES IN SOUTH AFRICA
GRAAD 12-PUNTE AS VOORSPELLER VAN SUKSES IN WISKUNDE BY N UNIVERSITEIT VAN TEGNOLOGIE
ks Kettingsteek dlb Dubbelslaglangbeen vhk Voorste hekkie gs Glipsteek drieslb Drieslaglangbeen ah Agterste hekkie
ANNA MARIA SUSANNA VAN NIEKERK
Uit Moerdijk se pen Man en Media
EXTRAORDINARY BUITENGEWOON PROVINCIAL GAZETTE PROVINSIALE KOERANT
Poësie Performances: n Ondersoek na die moontlikhede vir poësie performance
DIE PROSES VAN DISSIPELSKAP
Be gees terde werknemers as boublok vir n gesonde samelewing Spirited employees as building block for a healthy society
EGOSTERKTE EN LOKUS VAN KONTROLE: 'N SISTEEMTEORETIESE STUDIE VIR DIE ONTWIKKELING VAN 'N OPVOEDKUNDIGE SENSITISERINGSHULPMIDDEL
INHOUDSOPGAWE VERKLARING...5 DANKBETUIGING...6 OPSOMMING...7 SUMMARY...8 HOOFSTUK INLEIDING EN AGTERGROND VAN MY VERHAAL...9
WELHEIDSBEDIENING DEUR AGS-PASTORE IN N STEDELIKE KONTEKS: N VERKENNENDE KWALITATIEWE ONDERSOEK
MENLYN. Week in oorsig Aandeel van die week Steinhoff International Holdings Ltd. 11 Julie 2014
Die ontwikkeling van kritiese denke deur die gebruik van drama as onderrigmetode binne die vak Lewensoriëntering. deur Amori Stols
MENLYN. Week in oorsig Aandeel van die week Distell Groep Beperk. 13 September 2013
'n KRITIESE ONDERSOEK NA DIE
HOOFSTUK 4 Bestuursmodelle, met spesifieke verwysing na die bedryf- en besigheidsaspekte van oop afstandsleer
Social Work/Maatskaplike Werk Vol 52 No 2; Issue 8
DIE INVLOED VAN TAALVAARDIGHEID OP DIE MEETKUNDEDENKEVAN GRAAD 8 EN 9 LEERDERS
DIE BEOEFENING VAN n BEDRYF MET SPESIFIEKE VERWYSING NA DIE TOESTAAN VAN LENINGS DEUR HOUERMAATSKAPPYE AAN FILIALE OF GEASSOSIEERDES
2016 SACAI-WINTERSKOOL GESKIEDENIS NOTAS
DIE FENOMENOLOGIESE BELEWENIS VAN DISSOSIATIEWE IDENTITEITSVERSTEURING. deur. Ester van Wyk VERHANDELING
GRAAD 11 NOVEMBER 2013 INLIGTINGSTEGNOLOGIE V1
DIE ROL VAN DIE GESTALTPROSES IN LOOPBAANBESLUITNEMING TYDENS LAAT ADOLESSENSIE. deur. J. L. Adriaanse
Verklaring. Natalie Hislop-Esterhuysen ( ) Junie 2006
DIE INVWED VAN STRES OP DIE AKADEMIESE PRESTASIE VAN DIE VOLWASSENE-LEERDER: 'N ORTO-ANDRAGOGIESE STUDIE. deur JAN WILLEM LOTZ
'N FENOMENOLOGIESE STUDIE OOR OUER DAMES SE SUBJEKTIEWE ERVARING VAN EENSAAMHEID. Lizanle de Jager
FASILITERING VAN LEER IN KOMMUNIKATIEWE T 2 -AFRIKAANST AALONDERRIG
MENLYN. Week in oorsig Aandeel van die week Vodacom Group Ltd. 14 Februarie 2014
3024. hulle praat van n persoon wat so onlangs heengegaan het, meer klem te le op die goeie nie? -- Dit is inderdaad so
STRESSIMPTOMATOLOGIE BY NOOOOIENSPERSONEEL MARINDA OOSTHUIZEN MAGISTER COMMERCII BEDRYFSIELKUNOE UNIVERSITEIT VAN SUIO-AFRIKA
DROOMONTLEDING: N OPVOEDKUNDIG-SIELKUNDIGE HULPMIDDEL VIR INSIG IN DIE EMOSIONELE PROBLEME VAN ADOLESSENTE deur ANITA CATHERINA JONES voorgelê ter gedeeltelike vervulling van die vereistes vir die graad MAGISTER EDUCATIONIS - MET SPESIALISERING IN VOORLIGTING aan die UNIVERSITEIT VAN SUID-AFRIKA STUDIELEIER: DR. I. P. SONNEKUS MEDESTUDIELEIER: PROF. S. SCHULZE NOVEMBER 2003
Diepe dankbaarheid en alle eer aan ons Hemelse Vader wat vir my deur hierdie studie gedra het. iii
Ek verklaar hiermee dat: DROOMONTLEDING: N OPVOEDKUNDIG-SIELKUNDIGE HULPMIDDEL VIR INSIG IN DIE EMOSIONELE PROBLEME VAN ADOLESSENTE my eie werk is en dat ek alle bronne wat ek gebruik of aangehaal het deur middel van volledige verwysings aangedui en erken het. ----------------------- A.C. Jones iii
DANKBETUIGING My opregte dank en waardering word aan die volgende persone betuig vir elkeen se besondere bydrae om hierdie verhandeling n werklikheid te laat word: Dr. Inge Sonnekus vir haar volgehoue en onontbeerlike ondersteuning en leiding. Prof. Salome Schulze vir haar kundige leiding, aanmoediging en bereidwilligheid om te alle tye hulp te verleen. Mev. Geesje van den Berg vir die taalversorging en die proeflees van die verhandeling. Rieks en Willie Koorts vir die keurige tegniese versorging. Die adolessente wat as proefpersone opgetree het. Danie Pauw vir sy aanmoediging en geloof in my. My vriende en familie vir hul aanmoediging en ondersteuning. DIE OUTEUR WELLINGTON NOVEMBER 2003 iv
GRAAD: MAGISTER EDUCATIONIS - MET SPESIALISERING IN VOORLIGTING VAK: SIELKUNDIGE OPVOEDKUNDE DEPARTEMENT: OPVOEDKUNDESTUDIES STUDIELEIERS: DR. I.P. SONNEKUS PROF. S. SCHULZE STUDENT: ANITA JONES OPSOMMING Die doel van hierdie studie is om te bepaal of droomontleding, as n opvoedkundig-sielkundige hulpmiddel, insig in adolessente emosionele probleme kan verleen. n Literatuurstudie oor adolessente emosionele probleme sowel as drome en droomontleding is dus gedoen. Verskeie klassieke en kontemporêre teorieë oor drome en droomontleding is ontleed om n model vir droomontleding te ontwerp. Dit is gevolg deur n kwalitatiewe studie met vyf adolessente dogters met emosionele probleme. Data-insamelingstegnieke het die volgende ingesluit: droomverslae, onderhoudvoering, dagboeke, n persoonlikheidstoets (die Emotions Profile Index), n projeksiemedium (Drie Wense) en bogenoemde model vir droomontleding. Die bevindinge het getoon dat droomontleding insig in adolessente emosionele probleme verleen deurdat dit die intrapsigiese wêreld van die individu blootlê. Emosionele probleme wat deur droomontleding blootgelê is, het angs, aggressie, n negatiewe selfkonsep, belewing van sosiale isolasie en depressie ingesluit. Kompenserende sowel as regulerende funksies van drome het tydens die empiriese ondersoek na vore gekom. DATUM: NOVEMBER 2003 v
DEGREE: SUBJECT: DEPARTMENT: STUDY LEADERS: STUDENT: MAGISTER EDUCATIONIS - WITH SPECIALIZATION IN GUIDANCE AND COUNSELLING PSYCHOLOGY IN EDUCATION EDUCATIONAL STUDIES DR I.P. SONNEKUS PROF S. SCHULZE ANITA JONES SUMMARY The purpose of the study was to determine whether dream analysis, as an educational psychological means, can provide insight into adolescent emotional problems. Hence, a literature study was done on adolescent emotional problems, on dreams and on dream analysis. Several classical and contemporary theories on dreams and dream analysis were analysed to design a model for dream analysis. A qualitative study, with five adolescent girls with emotional problems, followed. Data gathering included recorded dreams, interviews, diaries, a personality test, (the Emotions Profile Index), a projection medium (Three Wishes) and the above-mentioned model for dream analysis. Findings indicated that dream analysis can provide insight into adolescent emotional problems, revealing the intrapsychic world of the individual. Emotional problems that were revealed by the dream analysis, are anxiousness, aggression, a negative self-concept, feelings of being socially isolated and depression. Compensatory as well as regulatory functions of dreams were revealed by the empirical investigation. DATE: NOVEMBER 2003 vi
HOOFSTUK 1 OORSIG EN RASIONAAL Learn your theories as well as you can, but put them aside when you touch the miracle of the soul. Carl Gustav Jung 1
1.1 INLEIDING EN RASIONAAL In die literatuur word adolessensie beskryf as n ontwikkelingsfase wat gekenmerk word deur verhoogde stresbelewing met gepaardgaande verhoogde emosionaliteit (Cooper 1999:44). Faktore wat rolspelers is, sluit fisiese, psigiese en sosiale faktore in. Fisiese ontwikkeling in die puberteit het ingrypende hormonale en fisiologiese veranderinge in die adolessent se liggaam tot gevolg. Op psigiese vlak word daar van die kind verwag om hoër-orde denkvaardighede te gebruik, aangesien hy in die formele operasionele denkfase behoort te begin funksioneer. Verder word daar van die adolessent verwag om vanaf die afhanklike lewenswyse van die kind weg te beweeg na die selfstandige lewenswyse van die volwassene. Ook begin die adolessent se sosiale verhoudinge binne die gesin, die skool en selfs in die breë samelewing hoër eise aan hom te stel (Cooper 1999:51-53). Gedurende vroeë adolessensie is beide seuns en dogters oormatig bekommerd oor hul geslagtelike ontwikkeling, hul fisiese voorkoms, om alleen te wees en veral oor hul onvermoë om vriendskappe te sluit en uitsluiting uit die portuurgroep. Dit is ook tydens hierdie fase dat woede-uitbarstings en fisiese geweld algemeen voorkom (Mwamwenda 1995:75-76). Depressie kom ook gedurende adolessensie voor. Kinders is veral uitgelewer aan die omgewingseise omdat hulle nog nie oor die nodige vaardighede beskik om die verskeie stressors te hanteer nie. n Onvermoë om die omgewingseise suksesvol te hanteer, lei dikwels tot n lae selfagting. Kinders wat depressief is, het gewoonlik n negatiewe selfkonsep en toon n geneigdheid tot selfblamering en selfkritiek (Sue, Sue & Sue 1997:487-488). In die lig van die huidige ekonomiese klimaat in ons land, asook die snelle tegnologiese ontwikkeling, word al hoe meer eise aan die ouers gestel. n Gevolg hiervan is dat ouerlike leiding en ondersteuning dikwels gebrekkig is of selfs ontbreek. Dit lei tot onsekerheid en onveiligheid by die adolessent. Die ontwikkeling van emosionele probleme tydens hierdie uiters kwesbare ontwikkelingsfase kan dus gesien word as n struikelblok in die kind se op-weg-wees na n emosioneel gesonde en welaangepaste volwassene. Bogenoemde probleme kan neerslag vind in die onbewuste van die adolessent en kan dan in drome na vore kom. Navorsingsbevindinge dui daarop dat kinderdrome 2
die verskillende ontwikkelingsfases weerspieël. Kinders droom dan ook herhalende drome om hulle te help om ontwikkelingsvaardighede aan te leer en te beoefen (Clement & Rosen 2000:20-22). Hierdie aannames word in die volgende afdeling verder ontleed. 1.2 PROBLEEMONTLEDING Tydens die probleemontleding word daar eerstens op die bewuswording van die probleem gelet. Die probleem word daarna verken wat sal lei tot n probleemstelling vir hierdie ondersoek. 1.2.1 Bewuswording van die probleem As opvoeder van vroeë adolessente in die senior fase van die primêre skool (graad sewe), het ek deur opvoedingsaangeleenthede daarvan bewus geword dat emosionele probleme by hierdie leerders progressief toeneem: aggressie, depressie, skeidingsangs en eetversteurings kom meer dikwels voor. In gesprekke met ouers van hierdie adolessente het dit aan die lig gekom dat aggressie veral n groot bron van kommer is. Ouers erken ook onomwonde dat hulle weens veelvuldige verpligtinge meer dikwels in gebreke bly om die nodige ondersteuning en leiding aan hierdie kinders te verleen. Die mens se psige, en veral die onbewuste, het my nog altyd gefassineer. Studies in die Sielkunde het my tot die oortuiging laat kom dat ware selfkennis moontlik is as daar kennis geneem word van die onbewuste: daar waar elke mens se lewe werklik beleef word. n Skakel met die onbewuste is drome. Dit het my laat wonder of droomontleding die opvoedkundige sielkundige kan help om insig in adolessente emosionele probleme te verkry en of dit die adolessente, wat nog op weg na selfkennis is, kan help om in voeling met die ware self te kom. Vervolgens sal n kort literatuurstudie volg om te bepaal in welke mate bostaande stelling geldig is. Relevante navorsing wat reeds gedoen is, sal ook aandag geniet. 1.2.2 Verkennende literatuurstudie Die psigoanalis, Sigmund Freud (1971), het n besondere bydrae gelewer in sy beklemtoning van die rol van die onbewuste en veral in die pertinensie wat hy aan droomontleding verleen het. Vir Freud is drome die via regia, die koninklike weg, na die onbewuste. 3
Die Switserse sielkundige, Carl Gustav Jung, se belangrikste bydrae tot die Sielkunde is dat hy ingesien het dat die mens se psige altyd daarna streef om n balans tussen teenstrydighede te vind. Terwyl Freud drome sien as die uitdrukking van wensvervulling, beweer Jung dat drome dié deel van die psige wil toelig waar daar n versteuring van die ekwilibrium is en dit op dié wyse wil regstel (Van Rensburg 2000:49). In die literatuur bestaan daar verskillende benaderings tot droomontleding. Belangrike bydraes op hierdie gebied is gelewer deur die eksistensialis, Medard Boss, die psigoanalis, Samuel Lowy, en Frederic Perls wat Gestalt-terapie ontwikkel het (Van Rensburg 2000:57-64). Navorsing het aan die lig gebring dat drome essensiële insig gee in beide die fisiese en psigiese gesondheid van die individu en dat dit van onskatbare waarde vir probleemoplossing is. Ontwikkelingstudies van droominhoude toon dat drome ego- en persoonlikheidsontwikkeling reflekteer (Bruni, Lo-Reto, Recine, Ottaviano & Guidetti 1999:42). Vraelyste soos die Dream Content Questionaire for Children (ChDCQ) het getoon dat seuns se droominhoude meer aggressie reflekteer as dié van meisies, terwyl laasgenoemde se drome meer positiewe of negatiewe emosies toon (Bruni et al. 1999:45-46). Navorsing het bewys dat kinders se drome in vergelyking met dié van volwassenes n baie hoë graad van aggressie toon. Robert Kegan, n Amerikaanse ontwikkelingsielkundige, beweer dat die aggressiewe handelinge in kinderdrome pogings verteenwoordig om heftige impulse te integreer in die sosiale orde en die eise wat volwassenes aan hulle stel (Fontana 2001:52). In n ondersoek na die drome van seuns en dogters tussen die ouderdomme nege en 15 jaar, is bevind dat die droomverslae vir die ouderdomsgroep 13 tot 15 jaar aansienlik langer was met n opmerklike toename van aggressie in die droominhoude. Die portuurgroep het ook sterker in die drome gefigureer. Die proefpersone is ook geneig om hulself as slagoffers van aggressie te sien (Strauch & Lederbogen 1999:159-161). Angs is moontlik die mees algemene emosie wat in drome uitdrukking vind. Sulke angsdrome mag nie alleen n aanduiding wees van hoe diepgewortel die angs of vrese is nie, maar vestig die dromer se aandag op die dringendheid om die bron van angs te identifiseer en te konfronteer 4
(Fontana 2001:66). Ander emosies wat deur drome geprojekteer word, is frustrasie en gevoelens van hulpeloosheid en kwesbaarheid (Hartmann, Zborowski & Kunzendorf 2001:43). Navorsing oor droomontleding het verder aan die lig gebring dat daar sprake is van dun en dik grense (thin and thick boundaries). Dit verwys na die mate waarin n dromer toegang tot die droominhoude en derhalwe die onbewuste het. Persone met die sogenaamde dun grense herroep drome meer dikwels, doen verslag van drome wat meer negatief en emosioneel intens is en droom meer dikwels van verbale interaksie met ander (Schredl, Schaefer, Hoffman & Jacob 1999:261-263). 1.3 PROBLEEMSTELLING Vir die doeleindes van hierdie ondersoek is die probleemstelling in vraagvorm gestel, soos volg: In watter mate is droomontleding n suksesvolle opvoedkundig-sielkundige hulpmiddel om insig in die emosionele probleme van adolessente te gee? In die lig van die probleemstelling sal daar vervolgens op die doel van die ondersoek gelet word. 1.4 DOEL VAN DIE ONDERSOEK 1.4.1 Algemene doelstelling n Toegespitste literatuurstudie sal onderneem word wat as n teoretiese raamwerk vir die navorsingstudie sal dien. Dit behels n teoretiese begronding van die ontwikkelingskrisisse van die adolessent (fisies en psigies) met die gepaardgaande manifestering van emosionele probleme. As teoretiese onderbou vir die navorsingsontwerp sal daar in die literatuurstudie veral aan drome en droomontleding aandag geskenk word. 1.4.2 Spesifieke doelstelling Empiriese navorsing met adolessente met emosionele probleme word gedoen om vas te stel hoe hierdie probleme in drome uitdrukking vind 5
te bepaal hoe droomontleding die adolessent kan help om n beter begrip van die ware self te vorm om sodoende die emosionele probleme te oorkom n raamwerk vir droomontleding as n terapeutiese hulpmiddel vir die opvoedkundige sielkundige daar te stel Met verwysing na die genoemde doelstellings is dit noodsaaklik om vervolgens te let op die betekenis van enkele begrippe met betrekking tot dié ondersoek. 1.5 BEGRIPSVERKLARINGE Die titel van hierdie navorsingstudie is: Droomontleding: n opvoedkundig-sielkundige hulpmiddel vir insig in die emosionele probleme van adolessente. Ten einde n duidelike beeld van hierdie studie te verkry, is dit nodig om sekere begrippe te omskryf, naamlik droom, droomontleding, adolessent, adolessensie en emosionele probleme. 1.5.1 Droom Fordham (1953:70) gee die volgende insiggewende definisie van Carl G. Jung se siening van drome: A dream is an involuntary and spontaneous psychic product, a voice of nature; and is usually obscure and difficult to understand, because it expresses itself in symbols and pictures, like the most ancient writings, or the complicated letters which children sometimes enjoy producing with drawings replacing the important words. Plug, Louw, Gouws en Meyer (1997:75) definieer dit soos volg: n Min of meer samehangende verloop van bewuste idees en beelde tydens n slaaptoestand. Dit kom hoofsaaklik voor tydens REM-slaap. Odendal en Gouws (2000:179) verwoord die definisie van n droom soos volg: Iets wat jy in jou slaap voel, sien, dink en soms ook hoor; gedagtes, voorstellings, beelde wat in die slaap voor die gees kom. Met verwysing na hierdie definisies kan die droom dus gesien word as die manifestasies van die dromer se eie, innerlike wêreld. 6
1.5.2 Droomontleding Plug et al. (1997:75) beskryf droomontleding as die proses waardeur gepoog word om die bewuste inhoud van drome te interpreteer met die doel om die latente droominhoud te verstaan. Laasgenoemde verwys na die onaanvaarbare inhoud van die onbewuste (Freud 1971:135). 1.5.3 Adolessent Odendal en Gouws (2000:17) beskou die adolessent as n jeugdige, opgroeiende persoon; jongmens in die adolessensieperiode. Om hierby aan te sluit, sal daar vervolgens gelet word op die verklaring van die begrip adolessensie. 1.5.4 Adolessensie Plug et al. (1997:7) definieer adolessensie as Die ontwikkelingstadium wat strek van puberteit tot die bereiking van volwassenheid; in ouderdom, ongeveer 12 tot 18 jaar vir die vroulike en 13 tot 21 jaar vir die manlike geslag. Volgens Odendal en Gouws (2000:17) is adolessensie... n proses van opgroei, dit is n lewensperiode van puberteit tot mondigheid, vir n seun vanaf ongeveer 14 tot 21 jaar; vir n dogter van 12 tot 21 jaar. Vir Vrey (1979:175) sluit adolessensie die leeftyd van sowat 12 tot 22 jaar in. Uit bogenoemde definisies kan afgelei word dat adolessensie op n ontwikkelingsfase dui met die aanvangsouderdom tussen 12 en 13 jaar en die einde daarvan tussen 18 en 22 jaar. Dit verwys dus na n groeiproses waarvan volwassenheid die einddoel is. In die volgende afdeling sal die begrip emosionele probleme verklaar word. 1.5.5 Emosionele probleme Volgens Winkley (1996:164-165) verteenwoordig emosionele probleme n meer algemene versteuring met n verskeidenheid eienskappe soos gevoelens van minderwaardigheid, skaamte, selfbewustheid, sosiale onttrekking, angs, hipersensitiwiteit, huil, chroniese hartseer en depressie. 7
The National PTA Magazine, Our Children, (1999:11) lys die volgende emosionele probleme: gevoelens van kwaad-wees en huil asook n voortdurende oorreaksie oormatige angstigheid en bekommernis gevoelens van hopeloosheid gevoelens van waardeloosheid oormatige skuldgevoelens buitengewone vreesagtigheid het onverklaarbare vrese beheptheid en preokkupasie met fisiese probleme gevoelens van hartseer vir n verlengde periode na dood of verlies 1.6 NAVORSINGSONTWERP EN METODOLOGIE Aanvullend tot die literatuurstudie word kwalitatiewe navorsing gedoen. Die teikengroep vir die navorsingstudie is adolessente met emosionele probleme in plaaslike skole. Uit hierdie groep word vyf adolessente gekies. Die detail van die steekproefneming word in hoofstuk vier verduidelik. Die data-insamelingsmetodes wat gebruik word, is droomverslae, dagboeke en droomontleding. Van hierdie adolessente word verwag om gereeld dagboek van hul drome te hou. Om die gegewens aan te vul en n meer volledige beeld van elke afsonderlike proefpersoon se emosionele probleme te verkry, sal onderhoudvoering aanvullend gebruik word. Daarbenewens sal die Emotions Profile Index (EPI) afgeneem word om die vertrouenswaardigheid van die navorsingstudie te verhoog deurdat dit kan bevestig of die deelnemers wel emosionele probleme het. In hoofstuk vier word verdere besonderhede oor vertrouenswaardigheid asook oor die etiese maatreëls wat gevolg word, verduidelik. 8
1.7 NAVORSINGSPROGRAM Hoofstuk een is hoofsaaklik n oorsigtelike oriëntering met betrekking tot die rasionaal van die navorsingstudie. Die inleidende agtergrond plaas die soeklig op adolessente se emosionele probleme. Laasgenoemde word aan drome en droomontleding gekoppel om sodoende die rasionaal vir die navorsingstudie bloot te lê. Die ontleding van die probleem behels n uiteensetting van die bewuswording van die probleem en n verkennende literatuurstudie oor droomontleding. Dit word deur die kort probleemstelling gevolg. Die doel en metodes van die ondersoek, enkele begripsverklaringe en die program van navorsing word gegee. In hoofstuk twee volg n bespreking van adolessensie en die soeklig val veral op die volgende fasette: ontwikkelingskrisisse (fisies en psigies) met gepaardgaande manifestering van emosionele probleme. In hoofstuk drie word n literatuurstudie oor drome en droomontleding gedoen. Enkele teorieë oor droomontleding asook navorsingsbevindinge word ontleed ten einde raakpunte te vind betreffende die emosionele probleme van adolessente en droomontleding as terapeutiese hulpmiddel. In hoofstuk vier word die metode van ondersoek en die navorsingsontwerp toegelig. Die keuse van proefpersone word gemotiveer. In hoofstuk vyf word die navorsingsbevindinge wat uit die empiriese ondersoek aan die lig gekom het, weergegee en bespreek. In hoofstuk ses word bevindinge en gevolgtrekkings uit die literatuur sowel as die empiriese ondersoek geëvalueer en opgeweeg. Aanbevelings vanuit die literatuur en die bevindinge van die empiriese ondersoek word gedoen. 9
HOOFSTUK 2 LITERATUURSTUDIE EMOSIONELE PROBLEME BY ADOLESSENTE Om n tiener te wees is soos n rit op die Kobra. Die een oomblik is jy nog in die wolke en glimlag die wêreld breed saam met jou. Maar die volgende oomblik word jy in die donkerste dieptes afgetrek met jou maag wat draai en die kos wat in jou keel gaan sit. Stop die trein, ek wil afklim! Genieve Galvin (17 jaar) 10
2.1 INLEIDING Uit die loodsondersoek in hoofstuk een blyk dit dat emosionele probleme by adolessente mag ontwikkel vanweë die omvangryke fisiese en psigiese veranderinge tydens hierdie ontwikkelingstadium. Daarby word daar ook van hulle verwag om groot aanpassings te maak ten opsigte van snelle tegnologiese en sosiale veranderinge. Aansluitend by die probleemstelling, waarna kernagtig in hoofstuk een gekyk is naamlik of droomontleding n opvoedkundig-sielkundige hulpmiddel kan wees vir insig in adolessente emosionele probleme sal daar vervolgens oorgegaan word om n breër perspektief ten opsigte van emosionele probleme by adolessente te verkry. In die bespreking van emosionele probleme by adolessente is dit noodsaaklik om die kompleksiteit en diversiteit van adolessente ontwikkeling in gedagte te hou. Die aspekte waarop gelet sal word, kan diagrammaties soos volg voorgestel word: DIAGRAM 2.1 Ontwikkeling tydens adolessensie Met verwysing na die bostaande diagram, is die ontwikkelingsfases tydens adolessensie vroeë adolessensie, middeladolessensie en laatadolessensie. Hierdie ontwikkelingsfases word in afdeling 2.2.1 breedvoerig bespreek. Die aspekte van ontwikkeling wat in die volgende afdelings aandag sal geniet, is die fisiese ontwikkeling, die kognitiewe ontwikkeling, persoonlikheidsontwikkeling met gepaardgaande 11
persoonlikheidskrisisse, asook die sosiale en emosionele ontwikkeling van die adolessent. Soos wat dit in die bespreking wat volg duidelik sal blyk, gaan hierdie ontwikkeling gepaard met verhoogde stresbelewing en gevolglike verhoogde emosionaliteit. Met die soeklig op die sielkundige effek van adolessente ontwikkeling, sal daar bepaal word watter rol laasgenoemde in die manifestasie van emosionele probleme vervul. 2.2 DIE MANIFESTASIE VAN EMOSIONELE PROBLEME IN DIE KONTEKS VAN ADOLESSENTE ONTWIKKELING Louw, Van Ede en Louw (1999:388) kom tot die gevolgtrekking dat die term adolessensie op alle kulture van toepassing is, omdat dit na n groeiproses verwys waarvan volwassenheid die einddoel is. Volgens hierdie outeurs is volwassenheid die doelwit van menslike ontwikkeling in alle kulture. In die lig van hierdie stelling kan daar verwys word na n navorsingstudie van Boulter (Louw et al. 1999:44) wat bevind het dat Suid-Afrikaanse adolessente met vraagstukke worstel wat verband hou met selfvertroue en selfagting, emosionele stabiliteit, gesondheid, gesinsinvloede, persoonlike vryheid, groepsosialiteit en moraliteit. Hieruit kan dus afgelei word dat adolessensie n periode van uiterste kwesbaarheid is waartydens die ontwikkeling van emosionele probleme nie uitgesluit bly nie. Om die manifestasie van emosionele probleme in perspektief te plaas, val die soeklig eerstens op die ontwikkelingsfases tydens adolessensie. 2.2.1 Ontwikkelingsfases Met verwysing na die begripsverklaringe in hoofstuk een, kan adolessensie gesien word as die ontwikkelingstadium met die aanvangsouderdom tussen 12 en 13 jaar en die einde daarvan tussen 18 en 21 jaar (Plug et al. 1997:7). In die literatuur beskryf talle outeurs adolessensie met inbegrip van drie ontwikkelingsfases, naamlik vroeë adolessensie, middeladolessensie en laatadolessensie. Uit die navorsing in die literatuur kan daar afgelei word dat daar nie duidelike grense vir hierdie ontwikkelingsfases is nie en dat hulle oorvleuel, soos dit ook duidelik uit die gegewens in tabel 2.1 blyk. Ten spyte hiervan is 12
daar tog bepaalde uitstaande eienskappe wat elke fase kenmerk (tabel 2.1). Vervolgens word Winkley (1996:81) se beskrywing van die ontwikkelingsfases in tabelvorm opgesom: TABEL 2.1 Adolessente ontwikkelingsfases met identifiserende ontwikkelingstake Die kenmerkende ontwikkelingstake waarna in bostaande tabel verwys word, word in die volgende afdelings breedvoerig toegelig met spesiale verwysing na die sielkundige effek en die manifestasie van emosionele probleme by adolessente. Aansluitend hierby kan gelet word op die siening van Louw et al. (1999:389) wat daarop wys dat, aangesien die afbakening van adolessensie wissel, dit meer wenslik is om hierdie ontwikkelingstadium met verwysing na spesifieke liggaamlike en sielkundige ontwikkelingskenmerke asook sosio-kulturele norme te beskryf as bloot op grond van chronologiese ouderdom. Die siening van hierdie outeurs word vervolgens diagrammaties voorgestel: 13
DIAGRAM 2.2 Adolessente ontwikkelingskenmerke Met verwysing na die bostaande diagram kan gesê word dat adolessensie tydens puberteit n aanvang neem, met ander woorde wanneer die ontwikkeling van geslagsrypheid plaasvind (Louw et al. 1999:389). Hierdie outeurs verwys na die Westerse tegnologies ontwikkelde samelewings en die tradisionele of landelike samelewings as hulle die sosio-kulturele norme voorhou. In eersgenoemde samelewings val die klem op individualisme. Gevolglik eindig adolessensie wanneer die individu ekonomies onafhanklik en selfonderhoudend is. In die tradisioneel landelike samelewings word die oorgang na volwassenheid deur feeste en rituele en sekere inisiasierites aangedui. Louw et al. (1999:39) is van mening dat vanuit n sielkundige perspektief adolessensie eindig wanneer die individu se identiteit gevestig is, emosionele onafhanklikheid van die ouers bereik is en die persoon n eie waardestelsel ontwikkel het. Die persoon moet ook in staat wees om volwasse vriendskaps- en liefdesverhoudings te sluit. Die outeurs dui egter geen verskil aan ten opsigte van die sielkundige kenmerke van Westerse of tradisioneel landelike adolessente nie. Uit die bostaande diagram blyk dit dat die sielkundige kenmerke, naamlik identiteitsvorming in die adolessent se 14
op-weg-wees na emosionele onafhanklikheid en die vestiging van n eie waardestelsel, moontlik in droomontleding aangeraak sal moet word. Teen die agtergrond van bostaande bespreking kan daar verwys word na die navorsing van Dacey en Travers (Louw et al. 1999:389) wat wys op die dilemma waarin hedendaagse adolessente hul bevind: sommige tradisioneel landelike adolessente, net soos hul Westerse eweknieë, bevind hulle nou in n tegnologiese, komplekse samelewing waar riglyne vir gedrag vaag is vanweë die feit dat adolessente langer finansieel van hul ouers afhanklik is. Die rede hiervoor is dat die periode waartydens beroepsopleiding plaasvind langer word. In dié verband kan daar verwys word na die navorsing van Boulter (Louw et al. 1999:388) wat bevind het dat baie tradisioneel landelike adolessente nie meer aan die inisiasierites deelneem nie weens die snelle tegnologiese vooruitgang. Sommige adolessente kan derhalwe n ontwikkelingsvlak bereik waar hulle psigies as volwassenes beskou kan word (hulle beskik oor n eie identiteit sowel as emosionele onafhanklikheid), terwyl hulle sosiaal gesien nog in die adolessente stadium verkeer weens hul ekonomiese afhanklikheid van die ouers. In die lig van bogenoemde bespreking sal die sielkundige effek van liggaamlike ontwikkeling tydens adolessensie in die volgende afdeling ontleed word. 2.2.2 Die sielkundige effek van liggaamlike ontwikkeling In die bespreking wat volg, word daar kortliks op die liggaamlike veranderinge tydens adolessensie gelet. Laasgenoemde dien as uitgangspunt om die rol van liggaamlike ontwikkeling in die manifestasie van emosionele probleme by adolessente te bepaal. Vroeë adolessensie is die ontwikkelingsfase wat deur snelle liggaamlike groei, ook bekend as groeiversnelling, gekenmerk word (Louw et al. 1999:392). Tydens hierdie periode, ook bekend as puberteit, vind omvangryke liggaamlike veranderinge plaas en word die vermoë tot reproduksie bereik (Plug et al. 1997:304). Louw et al. (1999:394) beskryf puberteit as een van die mees dramatiese ontwikkelings wat by die mens plaasvind. Adolessente is intens van hierdie liggaamlike veranderinge bewus. n Belangrike ontwikkelingstaak gedurende adolessensie is dan ook die aanvaarding van die veranderlike liggaamlike voorkoms (Louw et al. 1999:397). Hierdie aanvaarding is vir sommige adolessente moeilik. Winkley (1996:82) beweer dat die snelle liggaamlike veranderinge gevoelens van 15
innerlike chaos tot gevolg het na die tydperk van relatiewe stabiliteit wat tydens die kinderjare ervaar is. Die ouderdom waarop adolessente liggaamlike rypheid bereik, beïnvloed hul sielkundige ontwikkeling, veral wanneer die rypwording buitengewoon vroeg of laat voorkom. Hier kan verwys word na die navorsing van Rierdan en Koff (1980:425,426) wat bevind het dat hoë vlakke van depressie voorkom by meisies wat baie vroeg begin menstrueer. Aansluitend hierby kan gelet word op die navorsing van Dubas, Graber en Petersen (1991:444-460). Hierdie navorsers het bevind dat seuns wat laat liggaamlike rypheid bereik meer skuldgevoelens, gevoelens van minderwaardigheid, depressie en algemene angs ervaar as dié wat vroeër ontwikkel. Volgens Bird (Winkley 1996:82) is die toenemende seksuele drang tydens hierdie periode diffuus, hoewel dit as gevolg van die verhoogde sensitiwiteit van die genitalieë as n groeiende bewustheid van spanning ervaar word. Masturbasie, of seksuele selfstimulasie, kan tydens hierdie ontwikkelingstadium enersyds as n verkenning van die ontluikende geslagtelikheid en andersyds as die ontlading van seksuele spanning gesien word. Skuldgevoelens, angstigheid en depressie kan voorkom veral as die beoefening van hierdie aktiwiteit kompulsief raak. Hormonale skommelinge kan ook n toename in aggressie en humeuruitbarstings tot gevolg hê (Winkley 1996:82). Dit is ook tydens hierdie ontwikkelingsfase dat adolessente van hul liggaamsbeeld, dit wil sê hoe hulle hul liggame sien, bewus word (Rierdan & Koff 1997:617). Navorsingsbevindinge dui daarop dat vroeë adolessente meisies met gewigsprobleme se negatiewe siening van hulself depressiewe simptome tot gevolg het (Rierdan & Koff 1997:620). Hierdie navorsingsresultate word ondersteun deur n navorsingstudie wat met beide oorgewig seuns en meisies gedoen is. Daar is bevind dat die seuns sowel as die meisies wat in die navorsing gebruik is, n negatiewe selfkonsep asook depressiewe simptome toon (O Dea & Abraham 1999:78). Hierdie navorsers beskou liggaamsbeeld as n bydraende faktor tot die ontwikkeling van eetversteurings. Uit bostaande bespreking blyk dit duidelik dat die liggaamlike ontwikkeling tydens adolessensie verband hou met die manifestasie van emosionele probleme by adolessente. Aansluitend hierby sal daar in die volgende afdeling vasgestel word of kognitiewe 16
ontwikkeling tydens adolessensie n bydraende faktor in die manifestasie van emosionele probleme is. 2.2.3 Die verband tussen kognitiewe ontwikkeling en die manifestasie van emosionele probleme Kognitiewe veranderinge gedurende adolessensie bestaan daarin dat die kind se konkrete denkvermoë sodanig verander dat die adolessent daartoe in staat is om oor konkrete sowel as abstrakte begrippe op n analitiese en logiese wyse te redeneer (Louw et al. 1999:418). Vir die doel van hierdie ondersoek sal die soeklig op kognitiewe ontwikkeling tydens adolessensie val met spesiale verwysing na formeel-operasionele denke, absolute denke en egosentrisme. Die verband tussen kognitiewe ontwikkeling en die ontstaan van emosionele probleme word sodoende blootgelê. 2.2.3.1 Formeel-operasionele denke Jean Piaget, wat n belangrike bydrae tot die studie van intellektuele ontwikkeling gelewer het, is van mening dat die individu se kognitiewe struktuur teen die einde van adolessensie feitlik ten volle ontwikkel is en dat die adolessent die stadium van formeel-operasionele denke bereik (Piaget 1972:3). In hierdie stadium is die persoon in staat om hipoteses te stel en probleme aangaande bepaalde verbande op te los. Die persoon is in staat tot abstrakte denke en die maak van logiese afleidings (Plug et al. 1997:109). Volgens Kramer, Kahlbaugh en Goldstone (1992:180-189) is adolessente absolute denkers vanweë die feit dat hulle dinge of mense volgens onveranderde kenmerke kategoriseer. Hulle plaas mense byvoorbeeld in kategorieë wat nie verander word nie, al is daar bewyse dat die oorspronklike kategorisering foutief is. Adolessente is van mening dat kennis wat hulle reeds het nie teenstrydig kan wees met nuwe kennis nie 17
hulle beskou teenstrydighede as foutief. Hulle beskouings is dus absoluut, byvoorbeeld iets is óf reg óf verkeerd. 2.2.3.2 Egosentrisme Adolessente egosentrisme manifesteer as die siening van adolessente dat hulle spesiaal en uniek is en dat hulle die middelpunt van ander se belangstelling en aandag is. Adolessente konstrueer n denkbeeldige gehoor wat beslag vind in n verhoogde selfbewustheid. Hulle glo dat veral die portuurs hulle dophou, aan hulle dink en in al hul doen en late geïnteresseerd is. Dit kan toegeskryf word aan die ontluiking van formeel-operasionele denke wat adolessente in staat stel om oor hul eie gedagtes en dié van ander te dink (Rycek, Stuhr, McDermott, Benker & Swartz 1998:745). Navorsingsbevindinge dui daarop dat adolessente egosentrisme meer by meisies as by seuns voorkom. Dit neem n aanvang tydens vroeë adolessensie, bereik n hoogtepunt op 14- en 16-jarige ouderdom en neem later af gedurende laatadolessensie (Rycek et al. 1998:748-749). Om hierby aan te sluit, kan daar verwys word na die persoonlike fabel. Dit dui daarop dat adolessente glo dat hul ervarings uniek en anders is as dié van ander mense, byvoorbeeld n meisie wat glo dat niemand nog ooit iemand so liefgehad het soos sy nie (Louw et al. 1999:424). Veral as hierdie unieke liefde nie beantwoord of waardeer word nie, kan emosionele probleme moontlik ontstaan. 2.2.3.3 Die rol van kognitiewe ontwikkeling in die ontstaan van emosionele probleme In die ouer-adolessent verhouding kan konflik ontstaan as gevolg van adolessente se vermoë tot abstrakte redenering. Piaget (1972:24) beskou adolessente se bevraagtekening van hul ouers se gedrag en gesag, en hul idealistiese siening van hoe dinge behoort te wees, as die resultaat van hul abstrakte redeneervermoë. Die adolessent se vermoë tot introspeksie, met ander woorde om oor die self te dink, veroorsaak dat hulle toenemend analities word. Hierdie selfevaluering lei dikwels tot selfkritiek, veral as hulle vind dat dit nie aan die eise van die portuurgroep voldoen nie. Dit kan aanleiding gee tot gemoedskommelinge wat wissel van depressie en ontevredenheid tot vreugde en geluk (Louw et al. 1999:429). Hierdie stelling sal in die 18
afdeling oor persoonlikheidsontwikkeling gedurende adolessensie ontleed word, met spesiale verwysing na identiteitsvorming en identiteitskrisisse. 2.2.4 Persoonlikheidsontwikkeling, ontwikkelingskrisisse en emosionele probleme Persoonlikheidsontwikkeling by die adolessent word vervolgens aan die hand van die persoonlikheidsteorie van die egosielkundige, Erik Erikson, bespreek, omdat hierdie teoretikus n besondere bydrae met betrekking tot identiteitsvorming gelewer het. Die soeke na n identiteit is die sentrale tema van Erikson se teorie oor die ontwikkeling van die persoonlikheid. Volgens Erikson vind die ontwikkeling van die persoonlikheid in agt verskillende fases plaas waarin n sekere deel van die persoonlikheid telkens gevorm word (Erikson 1974:92). Erikson beskou ontwikkeling as die ontluiking van eienskappe volgens n geneties bepaalde grondplan. Hy verduidelik dit aan die hand van n biologiese konsep, die epigenetiese beginsel. Hiervolgens tree die individu se eienskappe, wat moontlikhede en behoeftes insluit, op sekere ouderdomme en in n sekere volgorde na vore en op so n wyse dat die totale individu as n geheel ontwikkel (Erikson 1959:52). Erikson onderskei vier fases voordat n identiteit in die vyfde fase gevorm word. In elke fase moet die individu n krisis oplos alvorens daar na n volgende fase beweeg kan word. Elke fase word deur n positiewe en negatiewe komponent gekenmerk. Die sukses of mislukking wat n individu behaal in die oplossing van hierdie krisisse het tot gevolg dat die individu hom op n bepaalde wyse in sy wêreld oriënteer (Erikson 1977:75-76). In die suksesvolle oplossing van die ontwikkelingskrisis tydens adolessensie, word n identiteit gevestig met betroubaarheid as die ontluikende eienskap (diagram 2.3). Vir die doeleindes van hierdie ondersoek word slegs die eerste vyf fases diagrammaties voorgestel: DIAGRAM 2.3 Erikson se epigenetiese kaart van die eerste vyf fases van psigososiale ontwikkeling 19
(Aangepas uit: Erikson 1963:273) Soos wat dit uit die bostaande diagram blyk, begin die proses van identiteitsontwikkeling reeds in die vroeë kinderjare aangesien elke psigososiale stadium op die voriges bou. Gedurende adolessensie is die ontwikkelingskrisis wat oplossing vereis die definiëring van die identiteit (Erikson 1968a:82). Die soeke na n individuele identiteit bereik n hoogtepunt tydens adolessensie. Vanweë sy kognitiewe ontwikkeling is die adolessent tot abstrakte denke in staat en raak al hoe meer introspektief. Die adolessent moet sy geslagsidentiteit heromlyn en homself as n geslagtelike wese erken. Verder word daar van die adolessent verwag om meer verantwoordelikhede te aanvaar en volwasse rolle in te neem. Die adolessent sal dus betroubaarheid as wêreld-oriëntering aankweek. Hieruit blyk dit dat die adolessent as t ware n sintese moet bewerkstellig tussen sy identiteite as adolessent, as lid van n geslags- en sosio-kulturele groep, as lid van die gemeenskap en as n persoon met n verlede, hede en n toekoms (Erikson 1977:15-19). Erikson (1974:9-94) wys op die volgende take wat adolessente moet bemeester ten einde n eie identiteit te vestig: Die persoon moet n voortgesette geheelbeeld van die geïntegreerde self vorm. Hierdie proses staan as egosintese bekend. Die adolessent moet die waardes en rolverwagtings van sy/haar kultuur by die vorming van n identiteit insluit om sodoende n sosio-kulturele identiteit te vorm. 20
Die adolessent moet sy/haar geslagsrolidentiteit vestig wat impliseer dat veranderende liggaamlike voorkoms sowel as manlikheid of vroulikheid aanvaar word. n Beroepsidentiteit moet gevestig word. Adolessente moet in staat wees om realistiese beroepskeuses uit te oefen in ooreenstemming met hul vermoëns. n Eie waardestelsel moet ontwikkel word. Volgens Erikson (1974:94) verleen die vestiging van n identiteit n gevoel van getrouheid. Dit beteken dat hulle getrou kan wees aan hul eie waardes en beginsels. Tydens hierdie ontwikkelingsfase gebeur dit soms dat adolessente geen besluite oor hulself of hul rolle kan neem nie. So kan rolverwarring ontstaan op grond van twyfel oor hul relasies met hulself en ander in hul leefwêreld. Hierdie toestand van rolverwarring kan angs of selfs vyandigheid teenoor rolle of waardes tot gevolg hê (Erikson 1977:219). Op dié wyse kan emosionele probleme ontstaan. Identiteitsverwarring kan n negatiewe identiteit tot gevolg hê, met ander woorde n identiteit wat teenstrydig met kulturele waardes en verwagtings is. Voorbeelde van hierdie adolessente is dwelmverslaafdes en jeugmisdadigers (Louw et al. 1999:432). Hierdie outeurs wys ook op n vooruitbesliste identiteit wanneer eksterne eise of rolverwagtinge n negatiewe invloed op die adolessent se identiteitsvorming het. As gevolg van verwardheid en onsekerheid sal adolessente rolle aanvaar bloot om aan mense se verwagtings te voldoen (Louw et al. 1999:432). Aansluitend by die identiteitsvestiging sal daar kernagtig na die begrip selfkonsep verwys word. Plug et al. (1997:326) beskryf dit as n persoon se siening en evaluasie van homof haarself. Dit vervat ook kognitiewe, emosionele en evaluatiewe elemente. By wyse van interaksie met sy omgewing en ander persone evalueer die persoon sy eie optrede asook die reaksies van ander. Die individu inkorporeer ander se oordeel en begin homself as t ware deur die oë van ander sien en evalueer (Vrey 1979:51). Wanneer die mens homself so oor tyd evalueer, begin sy selfkonsep te vorm. Die selfkonsep is dus die persoonlike evaluering van die selfidentiteit. Daar kan gesê word dat die selfkonsep direk met die identiteit verband hou (Vrey 1979:5). In dié verband kan daar verwys word na die navorsingstudie van De Haan en MacDermid (1998:85-86) wat bevestig dat identiteitsontwikkeling n belangrike ontwikkelingsaktiwiteit tydens adolessensie is. Daar is bevind dat adolessente wat reeds gevorder het op die weg na identiteitsvestiging 21
positiewe selfkonsepte getoon het. Hierdie adolessente het ook laer vlakke van depressie en eensaamheid getoon. Die gevolgtrekking kan dus gemaak word dat die vorming van n negatiewe selfkonsep aanleiding kan gee tot die ontstaan van emosionele probleme by adolessente. Die navorsingsbevindinge van O Dea en Abraham (1999:77-78) verdien ook aandag. Hierdie navorsingstudie het aan die lig gebring dat sowel adolessente seuns as meisies hegte vriendskappe, akademiese prestasie en aantreklikheid vir die teenoorgestelde geslag as die belangrikste faktore uitsonder in hul siening van hulself. Die resultate van hierdie ondersoek toon dat seuns oor die algemeen n meer positiewe selfkonsep as meisies het. Hieruit kan dus afgelei word dat die vorming van n positiewe of negatiewe selfkonsep tydens adolessensie bepaal word in adolessente se relasies met ander. Ter aansluiting hierby sal die sosiale- en emosionele ontwikkeling van die adolessent in die volgende afdeling ontleed word om die invloed daarvan op emosionele probleme te verstaan. 2.2.5 Sosiale ontwikkeling en emosionele probleme by adolessente Louw et al. (1999:449) wys daarop dat sielkundige literatuur ten opsigte van die sosiale ontwikkeling van die adolessent in die verlede hoofsaaklik gefokus het op die generasiegaping en konflik binne die ouer-adolessent-verhouding asook die problematiek van onafhanklikheidswording, terwyl daar tans n meer gebalanseerde siening gehandhaaf word deur die soeklig te plaas op ouerlike ondersteuning en gehegtheidsbande. In die bespreking wat volg, sal beide hierdie sienings geakkommodeer word om te bepaal hoedanig die adolessent se sosiale ontwikkeling n bydraende faktor tot emosionele probleme mag wees. Gedurende adolessensie word die netwerk van betekenisvolle ander geherstruktureer. Hierdie herorganisasie sluit in n toenemende distansiëring van die ouers en n groter betrokkenheid by die portuurs (Helsen, Vollenbergh & Meeus 2000:320). Ouers voel meestal ontsteld oor hierdie skielike verandering met die gevolg dat hulle geneig is om meer kontrolerend op te tree (Louw et al. 1999:449). Die konflik tussen ouer en adolessent kan tot n groot mate toegeskryf word aan die adolessent se toenemende strewe na outonomie. In hierdie verband kan daar verwys word na die ouerskapstyle wat deur Baumrind in 1971 geïdentifiseer is, naamlik die outoritatiewe, outoritêre en permissiewe ouerskapstyle (Louw et al. 1999:453). Daar word vervolgens kortliks op 22
laasgenoemde twee ouerskapstyle gelet, omdat hierdie vorms van ouerlike beheer aanleiding kan gee tot die ontstaan van emosionele probleme by adolessente (Louw et al. 1999:453). Die outoritêre ouerskapstyl is inperkend en bestraffend: adolessente word gedwing om volgens die ouers se reëls en sienings op te tree. Adolessente van hierdie ouers openbaar sosiaal-onbevoegde gedrag, wat deur angstige gevoelens gekenmerk word, het nie die vermoë om inisiatief te toon met betrekking tot sosiale aktiwiteite nie en het swak kommunikasievaardighede. Permissiewe ouerskap daarteenoor, word gekenmerk deur n gebrek aan beheer oor adolessente se gedrag. Hierdie adolessente word toegelaat om hul eie besluite te neem. Aangesien hulle nooit geleer het om hul gedrag te beheer nie, toon hulle min selfbeheer en openbaar hulle gevolglik sosiaal onbevoegde gedrag (Louw et al. 1999:453). Die toenemende interaksie met die portuurgroep speel n belangrike rol in die adolessent se psigososiale ontwikkeling, aangesien dit nie slegs bydra tot die bevrediging van die adolessent se emosionele behoeftes nie, maar ook dien as n belangrike bron van inligting en geleenthede vir sosialisering (Louw et al. 1999:454). In dié verband kan daar gelet word op die navorsing van Connor (1994:214) wat bevind het dat ongewilde adolessente dikwels emosioneel ontwrig is, met hulself behep is en n negatiewe selfbeeld toon. Hulle sosiale isolasie neem toe wanneer die groep hulle verwerp, met die gevolg dat hul selfvertroue verder verminder. Hoewel die interaksie met die portuurgroep n belangrike rol in die adolessent se psigososiale ontwikkeling vervul, kan die ondersteuning van die ouers tydens hierdie kwesbare ontwikkelingstadium nie genoeg beklemtoon word nie. Die belangrike rol van ondersteuning blyk ook duidelik uit die navorsing van Helsen et al. (2000:319-335). Hierdie navorsers het bevind dat n gebrek aan ondersteuning van die ouers die belangrikste bydraende faktor tot die ontstaan van emosionele probleme by adolessente is. Adolessente wat min ondersteuning van hul ouers ontvang het, het emosionele probleme soos depressie, n lae selfagting, sosiale isolasie en selfmoordneigings getoon (Helsen et al. 2000:332). Die navorsingsbevindinge toon ook dat die ondersteuning van die portuurgroep nie vir die ondersteuning van die ouers kan kompenseer nie: adolessente met min ondersteuning van die ouers en baie ondersteuning van die portuurgroep het die meeste emosionele probleme getoon (Helsen et al. 2000:334). Hierdie navorsingsresultate bou voort op die navorsing van Van Beest en Baerveldt (1999:193-201) wat bevind het dat die ondersteuning van die portuurgroep nie dieselfde vir die adolessent kan bied as dié van die ouers nie. Uit hierdie 23
navorsingstudies blyk dit duidelik dat die ondersteuning van die ouers die sielkundige welsyn van die adolessent sowel as verhoudingstigting met die portuurgroep ten grondslag lê. Met betrekking tot die beklemtoning van gehegtheidsbande met die ouers en die gesin ten opsigte van die sosiale ontwikkeling van die adolessent in resente sielkundige navorsing, kan daar verwys word na die navorsing van Aydin en Öztütüncü (2001:78-79). Hulle het bevind dat n gebrek aan liefkosing en emosionele steun, te streng beheer en te hoë verwagtings van ouers positief met die aanwesigheid van depressie korreleer. Die doel van die ondersoek was om die verhouding tussen adolessente se negatiewe gedagtes en depressiewe gemoed en hul verbondenheid met hul gesin te ondersoek. Die navorsingsbevindinge dui daarop dat adolessente met sterker gehegtheidsbande met die gesin minder negatiewe gedagtes het. Hegter bande met die gesin het positief gekorreleer met n beter sielkundige aanpassing en minder depressie. Hieruit kan dus afgelei word dat positiewe, ondersteunende interpersoonlike verhoudings in die gesin n voorkomende rol in die ontstaan van depressie asook moontlike verdere emosionele probleme, het. In die bespreking oor die sosiale ontwikkeling tydens adolessensie, word daar laastens gelet op die romantiese verhoudings wat adolessente sluit, aangesien dit gesien word as een van die belangrikste sosiale verskuiwings wat tydens adolessensie plaasvind. Dit is nie altyd maklik om die invloed van romantiese verhoudings op adolessente se ontwikkeling te bepaal nie, weens die verskillende vorms wat dit kan aanneem (Louw et al. 1999:462). Turner en Helms (Louw et al. 1999:462) beweer dat ernstige of vaste verhoudings wat op n vroeë ouderdom voorkom, adolessente se interaksies met portuurs van dieselfde geslag beperk wat hul sosiale ontwikkeling kan strem. Dit beperk ook terselfdertyd hul heteroseksuele interaksie, omdat hulle die geleentheid ontneem word om n verskeidenheid persone van die teenoorgestelde geslag te leer ken. Simmons en Blyth (Louw et al. 1999:462) wys daarop dat ernstige betrokkenheid by paartjies n negatiewe invloed op hul geestesgesondheid kan hê, waarskynlik weens die feit dat die druk op jong meisies om seksueel aktief te wees angstigheid kan veroorsaak. In dié verband kan daar ook verwys word na die navorsingstudie van Varga en Makubalo (1996:31-38) wat bevind het dat swart adolessente meisies se seksuele verhoudings gekenmerk word deur gevoelens van hulpeloosheid en vrees vir verkragting. 24
Uit bostaande bespreking wil dit dus voorkom asof emosionele probleme tydens die sosiale ontwikkeling van die adolessent mag ontstaan. Vervolgens sal die emosionele probleme by adolessente onder die loep geneem word. 25
2.3 N PERSPEKTIEF OP ADOLESSENTE EMOSIONELE ONTWIKKELING EN EMOSIONELE PROBLEME Soos wat dit uit die voorafgaande bespreking van adolessente ontwikkeling blyk, gaan adolessente deur ontwikkelingsfases waartydens die liggaamlike ontwikkeling n sielkundige effek op hulle het. Verder is daar n verband tussen kognitiewe ontwikkeling, persoonsontwikkeling en ontwikkelingskrisisse, sowel as sosiale ontwikkeling en moontlike emosionele probleme. Ter opsomming van die adolessent se ontwikkeling fokus die navorser op die emosionele veranderings wat moontlik in emosionele probleme by adolessente beslag mag vind. In die bespreking wat volg, val die soeklig op die emosionele ontwikkeling van die adolessent. Om adolessente emosionele ontwikkeling in perspektief te plaas, word daar kortliks op die verskillende uitgangspunte in die literatuur ten opsigte hiervan gelet. Louw et al. (1999:388) verwys na die standpunt van G. Stanley Hall wat gesien is as die vader van die sielkunde van die adolessent. Volgens die siening van Hall is adolessensie n periode van intense konflik, n fase van storm-en-drang. Hall se storm-en-drang-teorie het wye erkenning geniet en is deur die meeste teoretici sentraal in hul teoretiese uitgangspunte geplaas (Louw et al. 1999:390). Louw et al. (1999:390) wys ook op die standpunt waar adolessensie as t ware geïdealiseer word. Volgens hierdie siening is adolessente beter ingelig en meer intelligent as wat hulle in vorige generasies was. Hulle kan derhalwe min van hul ouers leer en word beskryf as die geslag wat die wêreld kan red (Louw et al. 1999:390). Volgens hierdie outeurs is albei hierdie sienings in baie gevalle gebaseer op die navorsing wat met klein groepe atipiese adolessente gedoen is en dus nie verteenwoordigend van die meerderheid adolessente is nie. Louw et al. (1999:391) verwys ook na n meer gebalanseerde siening wat tans onder sielkundiges heers: sommige adolessente ervaar wel storm-en-drang, terwyl die ontwikkeling van sommige adolessente gelykmatig en sonder veel spanning verloop. Hier kan ook gelet word op die mening van Albert Bandura wat adolessente emosionele probleme in verband bring met sosiale omstandighede binne die gesin en die gemeenskap soos wat dit ook in hierdie studie aangetoon is (afdeling 2.2.5). n Adolessent wat byvoorbeeld min liefde, begrip en ondersteuning ontvang, mag meer storm-en-drang ervaar (Louw et al. 1999:391). Om die voorkoms van emosionele 26
probleme tydens adolessensie verder toe te lig, sal n paar kernbegrippe vervolgens omskryf word. Met verwysing na die loodsondersoek in hoofstuk een, kan daar gelet word op die siening van Winkley (1996:164-165) wat beweer dat emosionele probleme n meer algemene versteuring verteenwoordig met n verskeidenheid eienskappe, onder meer minderwaardigheidsgevoelens, sosiale onttrekking, angs en depressie. In dié verband kan daar verwys word na die konsep emosionele versteuring. Plug et al. (1997:90) beskryf hierdie begrip as enige versteuring waar veral die emosies aangetas is, byvoorbeeld depressie. Hierdie outeurs wys ook daarop dat deskundiges soms n oorkoepelende term soos gemoedsversteuring bo n spesifieke term soos depressie verkies. Aanvullend hierby kan gelet word op die navorsing van Garnefski en Dieckstra (1997:321-338) wat daarop wys dat sielkundige navorsing vir baie jare op die sogenaamde enkelversteuring gefokus het deur die enkelprobleem-benadering te volg. Hierdie navorsers kom tot die gevolgtrekking dat gedrags-, kognitiewe- en emosionele probleme algemene eienskappe deel, hoewel hulle hul eie onderskeibare en unieke kenmerke vertoon (Garnefski & Dieckstra 1997:333-334). Garnefski en Dieckstra se aanslag is in hierdie studie gevolg: die impak van adolessente ontwikkeling op die emosionele probleme is in afdeling 2.2 bespreek en die fokus in afdeling 2.3 verskuif na moontlike emosionele probleme tydens die emosionele ontwikkeling. Sodoende word n totaliteitsprobleem-benadering gevolg. In die literatuur word emosionele probleme in twee kategorieë geplaas, naamlik eksternaliserende emosionele probleme en internaliserende emosionele probleme. Van Niekerk (2001:44-45) verskaf die volgende aanduiders van hierdie twee kategorieë: Aanduiders van eksternaliserende emosionele probleme aggressie vyandigheid onbeskoftheid vloek en die gebruik van kru taal woedebuie skoolweiering psigosomatiese klagtes aandagsoekende gedrag ontwrigtende portuurverhoudings, byvoorbeeld voortdurende konflik 27
ontwrigtende en impulsiewe gedrag Aanduiders van internaliserende emosionele probleme onttrekking isolasie gebrek aan kommunikasie onttrekking van fisiese aandag afgestompte affek apatie (gebrek aan belangstelling) verlies aan eetlus psigosomatiese klagtes passiewe aggressie onverskillige houding Teen die agtergrond van bostaande inligting sal die emosionele ontwikkeling van die adolessent vervolgens aandag geniet. Richards en Larson (1993:145-169) het bevind dat adolessente geneig is om minder uitermatig positiewe emosies en meer negatiewe emosies as jonger kinders te ervaar. Hierdie navorsingsbevindinge word onderskryf deur n innoverende navorsingstudie wat met 1634 kinders in sekondêre skole in Glasgow gedoen is (Gordon & Grant 1997:1). Die selfverslae van hierdie adolessente verleen insiggewende inligting aangaande die emosionele leefwêreld van die adolessent. Hierdie navorsers het bevind dat tussen die ouderdomme van 15 en 16 jaar die voorkoms van depressie by meisies twee maal so hoog is vergeleke met dié van seuns (Gordon & Grant 1997:9). Hierdie verskynsel kan verklaar word aan die hand van biopsigososiale prosesse, byvoorbeeld veelvuldige liggaamlike veranderinge, stres vanweë besorgdheid oor die liggaamsbeeld, selfkritiek, skuldgevoelens, swak verhoudings met die moeder en die portuurgroep (Roeser, Van der Wolf & Strobel 2001:112-113). Ter aansluiting by die bespreking van die kognitiewe ontwikkeling van adolessente ten opsigte van hul vermoë tot introspeksie, bevestig hierdie navorsingstudie vorige navorsingsbevindings dat adolessente geneig is om op spesifieke aspekte van hul persoonlikheid te fokus. Lae selfagting, jaloesie, gebrek aan selfvertroue en buierigheid is by meisies geïdentifiseer, terwyl dit geblyk het dat seuns meer geïrriteerd en aggressief is (Gordon & Grant 1997:32). Hier kan gelet word op die navorsing van Roeser, Eccles en Samerhoff (1998:132) wat bevind het dat adolessente se siening van hul eie bekwaamhede as t ware as n intrapsigiese buffer dien om hulle te beskerm teen woede, ongelukkigheid en angs. 28
Soos wat dit blyk uit die navorsing oor die emosionele ontwikkeling van adolessente, toon meisies meer internaliserende emosionele probleme terwyl seuns weer meer eksternaliserende emosionele probleme toon (Verhulst, Achenbach, Althaus & Akkerhuis 1998:879-895). Volgens die navorsing van Crijnen, Achenbach en Verhulst (1999:569-574) toon seuns aggressiewe gedrag, terwyl meisies angstig en depressief is. Hierdie navorsingstudie het aan die lig gebring dat stressors soos eksamens, te hoë verwagtinge van ouers en portuurgroepverhoudings die voorlopers van depressie, angs en gedragsprobleme is. In die voorafgaande bespreking het die emosionele ontwikkeling van die adolessent onder die soeklig gekom met emosionele probleme as fokuspunt. Soos wat dit uit die loodsondersoek in hoofstuk een blyk, kan emosionele probleme in drome uitdrukking vind. Hierdie aanname sal in die volgende hoofstuk ontleed word met drome en droomontleding as die hoofkomponente. 2.4 SAMEVATTING Die doelstellings wat in die inleidingsparagraaf gestel is, naamlik om n breër perspektief ten opsigte van die emosionele probleme by adolessente te verkry, is in hierdie hoofstuk bereik. Die aandag is toegespits op die fisiese en sielkundige ontwikkeling tydens adolessensie met inagneming van die kompleksiteit en diversiteit van hierdie ontwikkelingstadium. Die manifestasie van emosionele probleme by adolessente vorm die hoofkomponent van die onderbou van die hoofstuk. Adolessente ontwikkeling is ontleed met die uitgangspunt dat die term adolessensie op alle kulture van toepassing is. Die ontwikkelingsfases tydens adolessensie, naamlik vroeë adolessensie, middeladolessensie en laatadolessensie is bespreek met verwysing na die ontwikkelingstake, seksuele rypwording, identiteitsvorming en rolkonsolidasie, onderskeidelik. In die bespreking van die sielkundige effek van liggaamlike ontwikkeling, het dit aan die lig gekom dat adolessente in die pubertale fase die aanpassing by die veranderlike liggaamlike voorkoms soms moeilik vind. Die effek van vroeë en laat rypwording het emosionele probleme soos angstigheid, depressie en minderwaardigheidsgevoelens tot gevolg. In verband met die kognitiewe ontwikkeling van die adolessent is daar na Jean Piaget se teorie van formeel-operasionele denke verwys. Die adolessent se analitiese denke en 29
abstrakte redeneervermoë lei tot die bevraagtekening van hul ouers se gedrag en gesag wat op konflik mag uitloop. Die vermoë tot introspeksie stel die adolessent in staat om oor die self te dink wat tot selfkritiek kan lei. Identiteitsvorming is bespreek aan die hand van die persoonlikheidsteorie van die ego-sielkundige, Erik Erikson. Volgens dié teorie tree die individu se eienskappe, wat behoeftes en begeertes insluit, op sekere ouderdomme en in n bepaalde volgorde na vore. Identiteitsontwikkeling begin reeds in die vroeë kinderjare, maar word gedurende adolessensie n ontwikkelingskrisis wat opgelos moet word. Tydens hierdie ontwikkelingsfase mag rolverwarring ontstaan op grond van twyfel oor die adolessent se relasies met homself en ander en selfs vyandigheid teenoor rolle en waardes. Identiteitsvorming hou direk verband met die selfkonsep van die individu. Die vorming van n negatiewe selfkonsep kan aanleiding gee tot die ontstaan van emosionele probleme. In die bespreking van die sosiale ontwikkeling tydens adolessensie is daar gelet op die twee heersende standpunte in die literatuur, naamlik die konflikterende ouer-adolessent-verhouding en die problematiek van onafhanklikheidswording enersyds, en ouerlike ondersteuning en gehegtheidsbande andersyds. In die ontleding van beide hierdie standpunte het dit aan die lig gekom dat positiewe, ondersteunende interpersoonlike verhoudings in die gesin die ontstaan van emosionele probleme kan teëwerk. Laastens is emosionele probleme tydens adolessensie in die lig van emosionele ontwikkeling in perspektief geplaas. Die standpunte in die sielkundige literatuur van adolessente storm-en-drang en die idealisering van adolessente is opgeweeg teen n meer gebalanseerde siening dat sommige adolessente storm-en-drang mag ervaar na gelang van hul unieke gesitueerdheid asook hulle sosiale omstandighede binne die gesin en die gemeenskap. Die navorser gebruik laasgenoemde benadering deur die totaliteit van die adolessent se ontwikkeling te bespreek (afdeling 2.2) voordat daar op die emosionele ontwikkeling van die adolessent gefokus word. Uit die voorafgaande hoofstuk blyk dit dat emosionele probleme tydens adolessente ontwikkeling kan manifesteer. In die hoofstuk wat volg, sal drome, as uitdrukkingsmiddel van hierdie emosionele probleme, ontleed word. Daar sal ook besin word oor 30
droomontleding as n opvoedkundig-sielkundige hulpmiddel vir insig in adolessente emosionele probleme. 31
HOOFSTUK 3 LITERATUURSTUDIE DROME EN DROOMONTLEDING The dream is a little hidden door in the innermost and most secret recesses of the soul, opening into that cosmic night which was psyche long before there was any ego-consciousness, and which will remain psyche no matter how far our ego-consciousness extends Carl Gustav Jung 29
3.1 INLEIDING In hoofstuk twee is daar aandag gegee aan die emosionele probleme wat by adolessente mag voorkom. Verskeie aspekte wat tot hierdie emosionele probleme aanleiding kan gee, is vanuit die literatuur bespreek. In die lig van die aanname dat emosionele probleme by adolessente in drome uitdrukking mag vind, sal daar vervolgens oorgegaan word tot n ontleding van die teoretiese onderbou van drome en droomontleding. Die komponente wat in hierdie hoofstuk aandag geniet, is die fisiese aspekte van die slaapproses en drome, n agtergrondstudie van enkele teorieë oor drome en droomontleding, die rol van droomontleding in psigoterapie en die belangrikheid van drome vir geestesgesondheid. Navorsing oor die drome van adolessente sal ook onder die soeklig kom. Vir n beter begrip van die slaapproses, sowel as die verklaring van enkele begrippe wat in die teorieë oor drome mag voorkom, word daar vervolgens tot n bespreking van slaap en drome oorgegaan. 3.2 SLAAP EN DROME Sleep Let down your tap root To the center of your soul. Suck up the sap From the infinite source Of your unconsciousness. And Be evergreen. Winnicot In 1953 is n fisiologiese staat tydens die slaapproses, bekend as REM-slaap, deur Arinsky en Kleitman ontdek (Solms 2000:618). Dit kan beskryf word as n paradoksale staat waar die persoon gelyktydig hoogs opgewek is (die breinaktiwiteit, adrenalienvlakke, hartklop en suurstofverbruik kom baie na aan dié van die wakker toestand), hoewel die persoon tog vas aan die slaap is 30
(Solms 2000:618). Hierdie vlak van slaap word gekenmerk deur vinnige oogbewegings en daar is bevind dat die gastriese suurproduksie soveel soos tien maal kan verhoog terwyl daar ook n neiging tot hartversaking kan bestaan. Hierdie staat van opwekking kom elke negentig minute in die slaapsiklus voor. Die eerste REM-episode is ongeveer tien minute lank en raak dan progressief langer sodat die finale episode so lank soos veertig minute kan duur (Fontana 2001:15). Kahn, Combs en Krippner (1998:94) beweer dat die dromende brein ontspan in natuurlike patrone van selforganiserende aktiwiteit wat dikwels die naspanning, gemoedstemminge en besorgdhede van die wakker toestand reflekteer. Tydens REM-slaap inhibeer die brein aktief sensoriese insette van buite en blokkeer bewegingsuitsette vanaf die hoër sentrums van die brein. Bewegingsopdragte word slegs na die oë, vingers en tone deurgelaat. Gedurende die droomproses is die brein as t ware in iets soos n sensoriese isolasietenk gedompel (Kahn, Combs en Krippner 1998:95). Krippner en Combs (2000:402) wys daarop dat die komplekse elektro-chemiese aktiwiteit van die brein tydens slaap sy eie inherente konfigurasies vorm. In dié verband kan daar verwys word na die bydrae van Hobson en sy groep navorsers wat ontdek het dat die brein gedurende REM-slaap as t ware wegbeweeg van die uitgebreide inhibisie wat kenmerkend van die wakker toestand is. Met die aanvang van slaap kom die brein onder die invloed van die cholinergiese neurochemiese asetiel-cholien wat dit predisponeer vir maklike aktivering. Sodanige vloeibaarheid het tot gevolg dat makliker verbindings tussen gevoelens, herinneringe en produkte van die verbeelding gevorm word (Hobson 1994:34). Hierdie aanname word in die bespreking van die droomteorie van Ernest Hartmann verder toegelig (afdeling 3.3.8). Moderne navorsingstudies oor breinbeelding bied waardevolle insig in die aard van REM-slaap. Braun, Balkin, Westensen, Gwody, Carson, Varga, Baldwin, Belenky en Hersovitch (1998:91-92) se navorsingsbevindinge dui op n betekenisvolle afname in die aktivering van die prefrontale korteks (figuur 3.1). Hierdie deel van die brein is verantwoordelik vir die hoër verstandsvermoëns waarop ons tydens wakkerheid steun. Dit sluit n werkende geheue in wat die vermoë insluit om belangrike feite in gedagte te hou tydens die uitvoering van n taak. Met n 31
verminderde werkgeheue tydens die droomfase is dit nie verrassend nie dat ons die skielike verandering in die verloop van die droomverhaal as natuurlik aanvaar (Krippner & Combs 2000:404). Die prefrontale korteks speel ook n belangrike rol in die beplanning vir die toekoms. Gedurende die droomproses dink ons min oor die toekoms en aanvaar die droomverhaal sonder enige bevraagtekening. Nog n funksie van die prefrontale korteks is die vermoë tot selfrefleksie. Met hierdie vermoëns afgeskakel tydens die droomfase het die dromer n beperkte vermoë om oor die situasie te reflekteer en om die eienaardigheid van gebeure te bevraagteken (Krippner & Combs 2000:405). Faktore wat nie-rem-slaap of stadige golf-slaap (SGS) fasiliteer, is neurochemiese veranderinge wat tot gevolg het dat die breinritmes op sy stadigste is en die liggaam in sy mees ontspanne toestand verkeer. Gedurende SGS is die hoër breinfunksies van eksterne sensoriese insette geïsoleer soos dit bewys is deur die mislukking van slaap-leer studies ten spyte van hoogssensitiewe inpompingstegnieke tydens ligte SGS (Wood, Bootsin, Kihlstrom & Schacter 1992:238-239). Braun et al. (1998:95) se navorsing toon dat daar n komplekse verhouding tussen REM-slaap en SGS in terme van frontale aktivering is. Hierdie navorsers het ook aangetoon dat daar groter betrokkenheid van die limbiese stelsel by REM-slaap as by SGS is (figuur 3.1). REM-drome het dus n groter emosionele intensiteit. Hobson en sy kollegas het n uitgebreide herontleding van REM-slaap en nie-rem droomstudies onderneem wat hulle gelei het tot belangrike verskille in die droominhoud van hierdie twee tipes slaap. Oor die algemeen was die eienskappe van nie-rem-drome tussen dié van REM-drome en dagdrome (Hobson, Pace-Schott, Stickgold & Kahn 1998:243-244). Krippner en Combs (2000:406) kom tot die gevolgtrekking dat nie-rem-slaap genoegsaam is om drome te genereer, hoewel hierdie drome meer soos n wakker bewustheid is. Hierdie navorsers wys tereg daarop dat al word die reëlmatighede onderliggend aan die neurologiese prosesse tydens die droomfase goed begryp, dit steeds baie verskil van die ervaringsaspek van die droom sowel as die betekenis daarvan in die konteks van n individu se lewe (Krippner & Combs 2000:409). In aansluiting by hierdie stelling, sal enkele teorieë oor drome en droomontleding in die volgende afdeling onder die soeklig kom. 32
FIGUUR 3.1 Die Menslike Brein Hoofareas van die Brein frontale lob middelbrein prefrontale lob pons temporale lob corpus callosum sensoriesmotoriese gebied serebrum pariëtale lob serebrale korteks visuele projeksiegebied serebellum oksipitale lob retikulêre formasie (Aangepas uit: Sue, Sue & Sue 1997:443) rugmurg limbiese stelsel (Aangepas uit: Sue et al. 1997:36) talamus Interne Strukture van die Brein hippotalamus 34
3.3 AGTERGRONDSTUDIE: ENKELE DROOMTEORIEë In hierdie afdeling sal daar n vergelykende studie van enkele droomteorieë onderneem word om sodoende n sistematiese oorsig oor drome en droomontleding vanuit verskillende perspektiewe te verkry. Verskeie klassieke teorieë oor drome en droomontleding sal in die lig van die meer kontemporêre teorieë, wat die resultaat van uitgebreide neuropsigologiese navorsing is, ontleed word. Vir n begrip van die onderskeie teorieë en vir insig in die raakpunte en verskille, sal daar kortliks na die basiese aannames onderliggend aan elke teorie verwys word. Die psigoanalitiese teorie van Sigmund Freud word in die volgende afdeling bespreek. 3.3.1 Sigmund Freud Die psigoanalis, Sigmund Freud, se teorie oor drome en droomontleding het dwarsdeur die twintigste eeu n belangrike rol vervul. Maree (1998:33) wys daarop dat Freud as n primus inter pares beskou word, omdat die meeste teoretici hul droomteorieë aan dié van Freud s n meet. In Freud se beroemdste werk, The Interpretation of Dreams, grond hy sy droomteorie op die gevierde en veelbesproke droom, The dream of the injection of Irma. Hoewel sy ontleding van hierdie droom ontoereikend bevind is, was dit ongetwyfeld n deurbraak op die gebied van droomontleding (Angel 1999:45). Freud was van mening dat drome, net soos ander gedrag, die resultaat van kragte binne die psige is (Freud 1971:247). Vir Freud het die droom uit twee vlakke bestaan: die manifeste inhoud en die latente inhoud. Die manifeste inhoud, naamlik die inhoud van die droom wat onthou of oorvertel word, dien slegs om die ware betekenis van die droom te verberg. Die latente inhoud, wat uit onvervulde wense of fantasieë bestaan, is die onaanvaarbare inhoud van die onbewuste wat tydens slaap op n verdraaide wyse vervul kan word (Freud 1971:135). Freud het so die idee van die droom as n gesensureerde wens gevestig (Maree 1998:33). Die proses waardeur die onaanvaarbare latente inhoud omskep word in die manifeste inhoud, wat vir die dromer meer aanvaarbaar is, het Freud droomarbeid genoem (Freud 1971:467). Die omskakeling of inkleding van die latente inhoud deur die droomarbeid word op verskeie maniere gedoen: kondensasie, wat die samevoeging van verskeie gedagtes of idees in een beeld of simbool is; verplasing, waar n ontstellende idee deur n meer aanvaarbare dog verwante idee vervang word; simbolisering, waar n alledaagse en neutrale beeld iets anders verteenwoordig, en voorstelling, wat bloot dui op die omskakeling van droomgedagtes in visuele beelde (Van Rensburg 2000:45). 35
Om drome te interpreteer, het Freud die tegniek van vrye assosiasie aangewend (Freud 1971:101). Dit impliseer die vloei van die dromer se gedagtes sonder dat enige reëls of beperkings gestel word die dromer word dus toegelaat om na aanleiding van die droom te dink wat hy/sy wil (Plug et al. 1997:409). Sodoende word n hele netwerk van assosiasies opgebou wat kan help om die droom te verklaar. Freud het geglo dat bykans alle neuroses, ongebalanseerdhede of konflikte van die psige aan die frustrasie van seksuele begeertes toegeskryf kan word (Freud 1971:162). Hy is dan ook wyd gekritiseer oor sy oorbeklemtoning van seksuele begeertes (Ackroyd 1997:14). Freud het egter toegegee dat nie alle drome n seksuele betekenis het nie (Freud 1971:273). Hy het dit ook beklemtoon dat daar nie aangeneem kan word dat n droomsimbool slegs een moontlike betekenis het nie (Freud 1971:353). Dit lei geen twyfel nie dat Freud baanbrekerswerk op die gebied van droomontleding gedoen het. Sy siening dat drome die koninklike weg na die onbewuste is en n belangrike wyse om insig in n persoon se onbewuste te bekom, word tot op hede deur die meeste droomteorieë onderskryf (Hartmann 1999a:36). In die lig van die voorafgaande bespreking sal die droomteorie van Carl Gustav Jung vervolgens bespreek word. 3.3.2 Carl Gustav Jung Jung het die droom beskou as n kreatiewe, spontane en betekenisvolle uitdrukking van die dromer se onbewuste wat die naakte waarheid blootlê (Jung 1986:34). Volgens Jung voorsien die droom kliënte van allegoriese simboliese beskrywings van hul onbewuste sielkundige situasies: die droom ontbloot eerder as om te verskuil (Maree 1998:34). Vir Jung vervul die droom n belangrike funksie: dit kompenseer vir die eensydigheid van die bewuste (Jung 1986:30). Dit impliseer dat die individu die onbewuste deel van die psige na die bewuste deel van die psige moet bring presies wat in drome gebeur. In dié verband kan daar verwys word na Jung se siening van optimale ontwikkeling van die persoonlikheid: om die oorgang van n uiterlik-gerigte aanpassing na n innerlik-gerigte aanpassing te maak. Dit kan verkry word deur die verkenning van die onbewuste soos wat dit in drome voorkom (Jung 1986:34-35). Die 36
doel van drome is dus om die individu te help om n geestelike balans in die psige te handhaaf (Jung 1986:36). Jung het Freud se teorie van bedekte wensvervulling, verplaaste simbolisme en sy oordrewe klem op seksualiteit, as die oorsaak van alle psigiese versteurings, verwerp (Jung 1986:104). Hoewel hy afgewyk het van Freud se metodes van droomontleding, het hy in ooreenstemming met Freud dit benadruk dat die betekenis van enige bepaalde droomsimbool nie noodwendig dieselfde vir verskillende persone is nie selfs nie vir dieselfde persoon in die verskillende stadiums van sy/haar lewe nie (Jung 1986:105). Jung was van mening dat die enigste manier om die betekenis van n droom bloot te lê sý metode van droomontleding, naamlik amplifikasie, is. Hierdie metode verloor nooit die droom uit die oog nie: met elke item in n droom (woorde, objekte, persone) word daar assosiasies gevorm. Die dromer sê wat elke besondere item aan hom/haar suggereer of watter herinneringe dit opwek (Jung 1986:71-72). Wat Jung aktiewe verbeelding noem, verwys na n reeks tegnieke wat die dromer help om assosiasies te vorm. Al hierdie tegnieke betrek n aktiwiteit wat die verbeelding aan die werk sit, byvoorbeeld die skets van droomsimbole (Ackroyd 1997:33). n Ander vorm van aktiewe verbeelding is meditasie: die verkenning van die onbewuste deur die bewuste daarop te fokus (Jung 1986:220). Teenoor Freud se metode om elke droom op sigself te ontleed, het Jung dit verkies om eerder met n aantal opeenvolgende drome te werk. Hy het bevind dat die betekenis van n droom duideliker word as dit in die konteks van n reeks drome ontleed word (Jung 1986:98). In aansluiting by Jung se siening van die doel van drome, sal die Gestaltteorie van Frederic Perls in die volgende afdeling bespreek word. 3.3.3 Frederic Perls Frederic Perls, hoewel aanvanklik n Freudiaanse analis, het die Gestaltteorie ontwikkel wat hoofsaaklik n eksistensiële benadering voorstaan: die hier en die nou is wat van belang is (Perls 1972:34). Die Gestalt-benadering tot droomontleding is tipies n groepsbenadering: rolspeltegnieke word toegepas waarin kliënte die verskillende aspekte van hul drome kan uitleef (Perls 1969:63). n Ander tegniek van Perls is n dialoog tussen aspekte van die droom waarvoor hy die leëstoel-tegniek aanwend: die dromer sit op die een stoel en vertolk die rol van een of ander aspek wat in die droom voorgekom het, terwyl hy/sy n dialoog met n ander aspek van die droom voer. Stoele word dan omgeruil en die rol van die ander deel word vertolk. Hierdie dialoog 37
tussen die twee droomitems sal dikwels die dialoog wees tussen waarna Perls as die topdog en underdog verwys (Perls 1969:67). Dit impliseer dat een of meer komponente van die droom n onderdrukte, verwaarloosde deel van die persoonlikheid verteenwoordig en n ander komponent die bewuste ego of superego wat deur die ander deel geskok is. Uiteindelik behoort die dialoog n soort ooreenkoms tussen die twee konflikterende dele van die persoonlikheid te bewerkstellig (Perls 1969:69). Perls het dan ook daarop aangedring dat die kliënt die droom in die teenwoordige tyd vertel om sodoende die persoon as t ware midde in die droom te plaas (Perls 1969:64). Uit bostaande bespreking kan dus afgelei word dat Perls integrasie as die hoofdoel van drome sien: die bereiking van persoonlike heelheid en die erkenning en aanvaarding van daardie deel van die persoonlikheid wat verwerp of verwaarloos is. Hierdie aanname stem ooreen met Jung se siening van die subjektiewe aspek van n droom: drome lê die onbewuste bloot en streef daarna om n balans in die psige te bewerkstellig. In die lig van Perls se eksistensiële teorie, sal daar vervolgens kortliks op die benadering van die eksistensialis, Medard Boss, gelet word. 3.3.4 Medard Boss Soos Jung was Medard Boss van mening dat alle psigiese ervarings, insluitend drome, n werklikheid is (Boss 1974:34). Boss het egter Jung se analitiese teorie gekritiseer en het trouens alle teorieë oor droomontleding verwerp. Hy het n fenomenologiese benadering voorgestaan: die droom self moet as n fenomeen bestudeer word om te bepaal wat uit die droomervaring geleer kan word (Boss 1974:47). Uit die voorafgaande bespreking blyk dit duidelik dat hoewel Boss en Perls drome vanuit n eksistensialistiese oriëntasie benader, hulle uiteenlopende menings huldig. In die volgende afdeling sal die droomteorie van Alfred Adler onder die loep geneem word. 3.3.5 Alfred Adler Vir Adler was die inhoud van drome afkomstig uit die sogenaamde dag-residue: emosioneel gelade gedagteprosesse, ervaringe en herinneringe op die droomdag, die dag wat die droom voorafgaan (Maree 1998:34). Ook Adler het nie saamgestem met Freud se idee van die droom as 38
wensvervulling nie; hy het die droom beskou as n uitdrukking van die probleme wat nie tydens die wakker toestand opgelos kan word nie. Vir Adler was die doel van drome om die dromer nader aan die vervulling van sy/haar lewensdoelwitte te bring. Hy het gereken dat drome hul ontstaan in onopgeloste sosiale kwessies vind en dat hulle toekomsgerig is (Adler 1969:145). Adler verskil dus van Freud wat drome in die verlede anker. Die teorie van Adler vind aansluiting by Jung se siening dat drome die toekoms kan voorspel (Jung 1986:41). Adler was van mening dat drome nie spesifieke antwoorde of oplossings vir probleme kan bied nie. Die gevoelsinhoud van die droom kan egter die dromer tot aksie aanspoor (Adler 1969:147). Die droomteorie van Samuel Lowy, wat sterk op die gevoelsinhoud of affek van drome ingestel is, sluit hierby aan en word vervolgens kortliks bespreek. 3.3.6 Samuel Lowy Samuel Lowy het geglo dat onderliggend aan elke droom n psigosomatiese proses is wat op liggaamlike sowel as psigiese stimuli berus. Lowy sien drome dus as reguleerders wat daarop ingestel is om n gesonde balans tussen die liggaamlike en die geestelike te handhaaf (Maree 1998:35). Hierdie siening van hom sluit aan by Jung se teorie dat die psige altyd daarna streef om n ewewig tussen teenoorgesteldes te bewerkstellig. Lowy was van mening dat dit nie altyd nodig is om drome te ontleed of om dit te onthou nie soms is dit biologies genoeg om te droom. Die belangrikheid van die droom is in die droomervaring self geleë. Volgens Lowy is dit soms beter om n droom intuïtief eerder as logies te verstaan (Van Rensburg 2000:56). Dit sluit aan by Jung wat gesê het: In dream-analysis we must never forget, even for a moment, that we move on treacherous ground where nothing is certain but uncertainty (Jung 1986:96). 3.3.7 Erik Erikson Die ego-sielkundige, Erik Erikson, het op Freud se teorieë voortgebou. Volgens hom behoort die voor-die-hand-liggende betekenis van drome nie ter wille van die ontdekking van die verskuilde betekenis daarvan ontleed te word nie. So n ontleding is op sigself waardevol, omdat dit insae verskaf in die dromers se lewenstyl en hul stadium van ontwikkeling (Maree 1998:34). Vervolgens sal die meer kontemporêre teorieë oor droomontleding bespreek word. 3.3.8 Ernest Hartmann 39
Hartmann grond sy kognitiewe droomteorie daarop dat die droom n beeld-konteks vir die heersende emosie skep (Hartmann 1999b:783). Vir n beter begrip van sy teoretiese benadering, word daar vervolgens kortliks verwys na sy siening van verstandsfunksionering tydens die droomproses. Hartmann beskou die menslike verstand, of sy fisiese substraat die serebrale korteks as n net wat uit half-identiese eenhede bestaan. Die verskil tussen wakkerheid en slaap is dat verskillende eenhede geaktiveer word en dat die verbintenisse tussen die eenhede onderskeidelik versterk of verswak (Hartmann 1999b:786). Ter verduideliking van hierdie aanname word daar na die volgende tabel verwys: TABEL 3.1 n Kontinuum van verstandsfunksionering (Hartmann 1999b:787) Soos wat dit duidelik uit die bostaande tabel blyk, is die aktivering wyer en meer uitgebreid tydens die droomtoestand. Dit wil voorkom asof die oor-geletterde streke van die verstand, byvoorbeeld dié wat met lees, skryf en reken verband hou, vermy word (Hartmann 2000:110). Hartmann is van mening dat hierdie netwerk-interaksie beslis nie toevallig is nie en dat dit deur die 40