nl nl en en nl af nl af nl nl nl nl en nl af af en de nl nl af nl af af af en af nl de vi af af af nl nl af af nl nl en nl nl af af af af en nl af af nl nl af nl en af af af nl af af af af af nl nl fr af af af nl af af af nl af nl af en af af nl af nl nl af af af nl af nl en nl af af af af nl nl nl af af de en en af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af
HOOFSTUK4 KOLONIALISME EN POSTKOLONIALISME - PDF
st, sts Steek, Steke hlb Halwe Langbeen vslalleen Voorste lus rd Rondte lb Langbeen alsalleen Agterste lus
MENLYN. Week in oorsig Aandeel van die week DB Tracker USA (DBXUS) 17 Januarie 2014
Prosesse wat gevolg word om sake op te volg op distriksvlak. Processes used to follow up on cases at district level
Die netto waarde van die onderneming en die rekeningkundige vergelyking *
INHOUDSOPGAWE. Inleiding... 7 DEEL EEN: SEISOENE IN ONS LEWE
In Groenewald v Van der Merwe (1) (1917 AD ), Innes CJ described delivery with the long hand as follows:
Uit Moerdijk se pen Man en Media
IN DIE ARBEIDSHOF VAN SUID AFRIKA (GEHOU TE KAAPSTAD)
MENLYN. Week in oorsig Aandeel van die week Aspen Holdings. 9 Mei 2014
PROVINCIAL GAZETTE EXTRAORDINARY, 23 APRIL LOCAL AUTHORITY NOTICE PLAASLIKE BESTUURSKENNISGEWING LOCAL AUTHORITY NOTICE 106 GREATER TZANEE
Laerskool Olifansvallei LSO Kwartaal 1 - ASSESSERINGSPROGRAM
ks Kettingsteek dlb Dubbelslaglangbeen vhk Voorste hekkie gs Glipsteek drieslb Drieslaglangbeen ah Agterste hekkie
Kolossense. die nuwe ou volkome onvolmaakte jy. leiersgids vir. inspirasie. Edi Bajema
SHAREMAX GESINDIKEERDE MAATSKAPPYE OPGEDATEERDE KOMMUNIKASIE
33 J.N. Visser. daar was onderbrekings gewees, wat hy tee gedrink het, en
GRAAD 11 NOVEMBER 2013 INLIGTINGSTEGNOLOGIE V1
Voor 1652 Vakhistorici se interpretasies van die vroeë Suid- Afrikaanse geskiedenis
SIZA takes the sting out of auditing
3024. hulle praat van n persoon wat so onlangs heengegaan het, meer klem te le op die goeie nie? -- Dit is inderdaad so
MODULE 2 ALLE RISIKO S. Toepaslike Eenheidstandaarde
Direkte en indirekte rede *
Grondwetlike waardes en sosio-ekonomiese regte met verwysing na die reg op sosiale sekerheid *
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA (TRAKSVAALSE PROVINSIALE AFDELING)
EXTRAORDINARY BUITENGEWOON PROVINCIAL GAZETTE PROVINSIALE KOERANT
Mandala Madness Deel 2
MENLYN. Week in oorsig Aandeel van die week Distell Groep Beperk. 13 September 2013
MENLYN. Week in oorsig Aandeel van die week Steinhoff International Holdings Ltd. 11 Julie 2014
Provincial Gazette Provinsiale Koerant
Be gees terde werknemers as boublok vir n gesonde samelewing Spirited employees as building block for a healthy society
OEFENVRAESTEL VRAESTEL 2 WISKUNDE GELETTERDHEID GRAAD 10
DIE BEOEFENING VAN n BEDRYF MET SPESIFIEKE VERWYSING NA DIE TOESTAAN VAN LENINGS DEUR HOUERMAATSKAPPYE AAN FILIALE OF GEASSOSIEERDES
HOOFSTUK 2. 'n Struktuuranalise van die skool word getnaak aan die hand van die
BEKENDMAKING VAN MIVNIGS-STATUS: 'N GEVALLESTUDIE
REËLS VIR DIE BENOEMING, VERKIESING, AANWYSING EN AANSTELLING VAN RAADSLEDE
HOOFSTUK 5 DIE BELANG VAN GESKIEDENIS 5.1 PROBLEEMSTELLING Subprobleem 4
"FASCINATION WOOD" Welcome to the 8 th WOOD CONFERENCE PROGRAM. holzbau. Thursday, 15 th February 2018 at CTICC, Cape Town
HOOGSTE HOF VAN APPEL In die saak tussen: DIE KOMMISSARIS VAN BINNELANDSE INKOMSTE Appellant en W J VAN DER HEEVER Respondent Coram: Smalberger,
Huweliks Seremonies Vir Uitverkorenes
DIE PROSES VAN DISSIPELSKAP
Nienakoming van die voorgeskrewe prosedures na indiening van n direksiebesluit om met ondernemingsredding te begin: Is
Narratief en perspektief in Sleuteloog. deur Hella Haasse
ONS CHRISTELIKE GELOOF EN DIE WETENSKAP
LIDMAATSKAP AANSOEK MEMBERSHIP APPLICATION
Anna Hugo. LitNet Akademies, Jaargang 12, Nommer 3, Desember 2015 ISSN
BYLAAG A LYS VAN SUID-AFRIKAANSE PRIVAATSKOLE WAT DIE CAMBRIDGE KURRIKULUM VOLG CIE CENTRES IN SOUTH AFRICA
'N HISTORIES-OPVOEDKUNDIGE ANALISE VAN IDEOLOGIEË, WAARDES EN NORME SEDERT DIE RENAISSANCE-HUMANISME
Historiese korrektheid en historiese fiksie: n respons
Dialoog en paragrawe *
MENLYN. Week in oorsig Aandeel van die week Vodacom Group Ltd. 14 Februarie 2014
2016 SACAI-WINTERSKOOL GESKIEDENIS NOTAS
HOOFSTUK 4 Bestuursmodelle, met spesifieke verwysing na die bedryf- en besigheidsaspekte van oop afstandsleer
Kritieke elemente in die opleiding van onderwysers in Opvoeding vir Vrede binne die konteks van uitkomsgebaseerde onderwys
Eerste pogings tot definiering van klimaat en kultuur vanuit die algemene organisasieteorie het nie 'n onderskeid getref tussen die begrippe
Bestuur van Verandering. Hoofstuk2 HOOFSTUK2 BESTUUR VAN VERANDERING 2.1 INLEIDING
HOOFSTUK 5 GEVOLGTREKKINGS EN AANBEVELINGS
moenie stres nie! moenie stress book.indd 1 08/04/ :22
HOOFSTUK3 DIE PROSES VAN AMALGAMERING VAN SKOLE EN DIE BESTUUR DAARVAN
Die impak van bedingingsraadooreenkomste op kleinsakeondernemings binne die ingenieursbedryf
1. BEGRIPSOMSKRYWINGS EN ORIENTASIE
n Ondersoek na die rol van erkenning van deugde van leerders in die vestiging van n demokratiese, multikulturele
In die netwerk van nadenke oor die omgewing
Meer dydelikhyt oor die punch en die vis n Vergelyking van Niggie, Daar s vis in die punch en Eilande
MEMORANDUM BEROEPSPESIFIEKE BEDELING (BSB) VIR TERAPEUTE IN DIE ONDERWYS, BERADERS EN SIELKUNDIGES WAT IN DIE OPENBARE ONDERWYS IN DIENS IS
N ONDERSOEK NA DIE GEBRUIK VAN GESELEKTEERDE INISIATIEFAKTIWITEITE IN DIVERSE JEUGGROEPE. deur CHARL YATES
Die Laaste Oordeel 1 50 (Sien ook die Voortsetting in ) Emanuel Swedenborg Arcana Coelestia Geheime van die hemele
Hoe om krag te spaar
Faan: Totsiens, Dominee!, en dankie vir n besielende gesprek! Ek sal daarvan werk maak om ou Bart weer in die oggenddiens te kry!
SPLUMA QUESTIONS AND ANSWERS
APOCRYPHA VAN DIE KING JAMES BYBEL 1611 GEBED van AZARIAH & amp; LIED van die drie Jode. Gebed van Azariah en die lied van die drie Jode
Die bydrae van n haalbare gasvryheids- en ontmoetingsetiek in die etiese versorging van gesondheidsorgwerkers
Fotografie in Fees van die ongenooides van P.G. du Plessis
HOOFSTUK 3 INTER-DISSIPLINÊRE GESPREK EN INTERPRETASIE VAN IMMIGRASIE-NARRATIEWE
MODULE 4 Outeursreg EENHEID 1
2017 Universiteit van Suid-Afrika. Alle regte voorbehou. Gedruk en uitgegee deur die Universiteit van Suid-Afrika Muckleneuk, Pretoria
'N ETIES-HISTORIESE BESKOUING VAN DIE ROL VAN GENL C.R. DE WET IN DIE ANGLO- BOEREOORLOG
HOOFSTUK ALGEMENE INLEIDING EN UITEENSETTING VAN DIE STUDIE INLEIDING MOTIVERING VIR KEUSE VAN ONDERWERP...8
n Narratiewe alternatief op die konsep van afhanklikheidsidentiteit: n Pastorale perspektief THEUNIS CHRISTIAAN ACKERMANN PHILOSOPHIAE DOCTOR (PhD)
Die tyd van die triekster: identiteit in enkele hedendaagse Afrikaanse prosatekste
HOOFSTUK 7 TOEPASSING VAN GESELEKTEERDE TEORETIESE BEGRIPPE IN 'N ANALISE VAN
Regsrekeningkunde-opleiding van prokureurs in Suid-Afrika: Enkele empiriese bevindings
Die aard van genderuitbeelding van vroulike hoofkarakters in onlangse Afrikaanse jeugliteratuur
UITDAGINGS VIR DIE AFRIKAANSE HISTORIKUS. Universiteit van Pretoria
Week in oorsig Aandeel van die week Zeder Investments ltd. 19 April 2013
n pamflet wat in Julie gepubliseer is, dat die ANC nie
Die vroegste ryke in Suidelike Afrika *
Vonnisbespreking: Sosiale regte en private pligte huisvesting op plase Daniels v Scribante BCLR 949 (KH)
Hierdie is n aansoek om die volgende regshulp:
-1- HOOFSTUK 1 INLEIDENDE ORIËNTERING
Die gebruik van Wit oemfaan (F.A. Venter) in n imagologiese raamwerk vir die onderrig van Afrikaans as addisionele taal
DIE ONTWIKKELING VAN ALTERN A TIEWE KONSTRUIKSIES IN 'N TERAPEUTIESE GESPREK: 'N GEVALLESTUDIE. deur ALETTA MARIA VOGES
Dagsê al die belangstellendes in die geskiedenis van ou Pretoria,
155 HOOFSTUK4 KOLONIALISME EN POSTKOLONIALISME 4.1 INLEIDING Die begrip postkolonialisme kan vereenvoudig word na dlt wat volg op die kolonialisme. Die postkolonialisme strek egter veel verder as wat die voorvoegsel post- aandui. Volgens Louise Vifjoen (1996: 159) suggereer die gebruik van hierdie voorvoegsel" 'n temporele breuk, opvolging en selfs vervanging wat impliseer dat die postkolonialisme gelees kan word as 'n verwysing na dit wat volg na die kolonialisme". Aldus Vander Merwe en Viljoen (1998: 167) hou "[p]ostkolonialisme [...] dus sowel die ontkenning as die noodwendige voortsetting van kolonialisme in". In The Empire Writes Back (1989) is Ashcroft, Griffiths en Tiffin van mening dat postkolonialisme gelees moet word as 'n ondermyning van die kolonialisme eerder as 'n opvolging daarvan. Die begrip kolonialisme word gewoonlik geassosieer met 'n proses van verandering en is deur politici en skrywers gebruik wat gekant was teen die Westerse koloniale beheer in Afrika en Asie. De Klerk (1988b:537) wys daarop dat die term kolonialisme "tans algemeen deur wetenskaplikes aangewend [word] om die hele verskynsel van koloniale beheer van een groep oor 'n ander en van onderhorigheid van een groep aan 'n ander te omskryf".
156 HAT (1994: 557) omskryf die term kolonialisme as die "[e]konomiese, politieke en maatskaplike beleid waardeur 'n groot moondheid sy kontrole oor landstreke en volke handhaaf of uitbrei, beleid waardeur kolonies verkry en behou word". Dit is egter ook duidelik dat daar verskillende standpunte bestaan oor die begrip kolonialisme. Die werklikheid is dat kolonialisme plaasgevind het en dat dit gevolge het, en daarom kan selfs 'n uitvoerige bespreking daarvan nie die omvang van kolonialisme saamvat nie. Omdat kolonialisme so 'n drastiese verandering op verskeie gebiede meegebring het, is dit nodig om tog vas te stel of kolonialisasie vooruitgang of agteruitgang in gekoloniseerde Iande gebring het, en of dit as 'n positiewe of negatiewe verskynsel gesien moet word. (De Klerk, 1989:253) 4.2 KOLONIALISME: KULTUUROORDRAG EN ONTWIKKELING Omdat kolonialisme oor die algemeen beskou word as die koloniale beheer van een groep oor 'n ander, is kolonialisme 'n algemene verskynsel in die wereldgeskiedenis wat noodsaaklik was in die proses van historiese ontwikkeling. De Klerk (1989:265) is van mening dat kolonialisme "nie sonder meer as 'n vorm van onreg of verdrukking veroordeel [kan] word nie", maar dit "beteken [...] nie dat aile vorme en gevalle van koloniale oorheersing aanvaarbaar is nie". Omdat daar gedurig kultuuroordrag en -verandering tydens kolonialisasies plaasvind, bly die leefwyse van geen gemeenskap ooit presies dieselfde nie en daarom speel tradisie en kontinutteit 'n
157 belangrike rol in enige land se geskiedenis. Feitlik geen gemeenskap, stam of volk het waarskynfik ooit vir 'n baie lang tyd in totale isolasie van ander groepe geleef nie. Daar was noodwendig kontak, hoe beperk dit ook al was. In prosesse van kultuuroordrag en -verspreiding wat op verskillende wyses geskied het, het kultuurvorme ook verlore gegaan, soms deur veroweraars wat kulture byna heeltemal vernietig het, soms deur handelaars wat van een gemeenskap na 'n ander gereis het om goedere te ruil, of deur emigrasie van lede van een gemeenskap na die gebied van 'n ander groep. Dikwels is ou kultuurvorme vrywillig laat vaar ten gunste van nuwe vorme, en tradisionele godsdienste het geleidelik tot verval gekom en uiteindelik het veral die Christendom veld gewen. Moderne Westerse kolonialisme, saam met ander vroeere koloniale prosesse, het daartoe bygedra dat isolasie tussen groepe verbreek is, en dat die kultuur van gemeenskappe beinvloed en omvorm is. Sodoende het kultuurwisseling plaasgevind. Die inwoners van Afrika was van die wat in 'n grater mat e deel aan die Westerse kultuur gekry het en sommige inheemse kulture het verswak en selfs tot niet gegaan. 4.3 KOLONIALISME EN MAGSVESTIGING Koloniale magsvestiging bring mee dat 'n nuwe sosiale orde gevestig word wat hoofsaaklik 'n superstruktuur is wat bo-oor bestaande
158 stelsels ingestel word. Dit is in sommige gevalle grotendeels 'n voortsetting van 'n vroeere koloniale struktuur, sodat die leefwyse van die inwoners nie ingrypend verander word nie. Omdat daar in 'n koloniale opset meestal duidelike verskille tussen die onderhorige en die dominerende kulture bestaan, kan konflikte voorkom. Die vernaamste gesag berus egter by die koloniseerders wat soms van die gekoloniseerde inwoners betrek by die gebied (De Klerk, 1988b:542, 543). In koloniale samelewings waar ingrypende veranderinge voorkom met betrekking tot die gekoloniseerdes se tradisionele leefwyse, kultuur en etniese bande wat ontwrig word, ontstaan spanning. Soms misluk die pogings van die gekoloniseerdes om die leefwyse van die koloniste oor te neem as gevolg van eie onvermoe of die afwysende houding van die koloniste. Hierdie onvermoe van die gekoloniseerdes om aan te pas by die leefwyse van die koloniste lei dikwels tot frustrasie by die gewoonlik meer opgevoede en ontwikkelde mense onder die gekoloniseerdes. Die onvermoe om aan te pas by die nuwe sosiale orde lei daartoe dat versetbewegings teen die koloniale owerhede gestig word. Sulke organisasies beywer huhe vir die verwesenliking van die groepstrewe, wat verset teen die koloniale owerheid insluit. Die besetting van die diamantvelde deur die Britse owerheid in 1877 is 'n voorbeeld hiervan. Die verset teen die anneksasie van die Zuid-Afrikaansche republiek het gelei tot 'n sterk gevoel van samehorigheid en 'n bewuswording van
159 eie identiteit en nasieskap en het die Eerste Vryheidsoorlog van 1880-1881 tot gevolg gehad (Kannemeyer, 1978:42). De Klerk verduidelik hierdie tipe situasie soos volg: Wanneer 'n algemene groeps- of nasionale bewussyn onder 'n gekoloniseerde bevolking posgevat het, lei dit tot die vorming van organisasies wat hulle beywer vir die verwesenliking van die groepstrewe, wat onvermydelik verset teen die koloniale owerheid inhou. Waar die koloniale owerheid die vorming van politieke organisasies onder die gekoloniseerdes verbied, word die nasionale strewe soms in godsdienstige beweginge gekanaliseer. Nog 'n voorbeeld van verset is die separatistekerke wat in Afrika gedurende die koloniale tyd ontstaan het en wat ook 'n verset teen die koloniale gesag verteenwoordig het. Die koloniale proses gaan soms- dikwels revolusioner- oor na 'n nakoloniale tydperk, of vir hierdie doel, die postkoloniale tydperk. In baie gevalle was die koloniseerders se kultuur invloed egter reeds so groot dat dit nie meer ongedaan gemaak kon word nie. Sekere elemente bly behoue en is soms nog etlike eeue aanwesig. 4.4 POSTKOLONIALISME Volgens Philip John (1994:86) is "postkolonialisme [...] 'n oneindig komplekse versameling teoriee en analises wat ontwikkel het in reaksie op die kulturele nalatenskap van kolonialisme en veral die daaropvolgende dekolonisering". Die term postkolonialisme kan "gebruik word as benaming vir kulture wat ingrypend be"invloed is deur Westerse kolonisering. Dit dui dan op 'n soort kruis-kulturele kritiek wat in die afgelope jare ontwikkel het en
160 vir die diskoers wat daardeur tot stand gebring word" (Van der Merwe & Viljoen, 1998: 167). Ashcroft, Griffiths en Tiffin (1995:2) beskryf die terrein van die postkolonialiteit soos volg: Postcolonial theory involves discussion about experiences of various kinds: migration, slavery suppression, resistance representation, difference, race, gender, place and responses to the implicated master discourse of Imperial Europe. Volgens Van der Merwe en Viljoen (1998: 167) is postkolonialisme "op sy beurt totaliserend hegemonieel en wis [dit] plaaslike uniekhede en uiteenlopende plaaslike historiese ontwikkelings uit ter wille van die idee van 'n homogene globale teorie van Postkolonialisme". In The Empire Writes Back (1989:2) is Ashcroft, Griffiths en Tiffin van mening dat 'n definisie van postkolonialisme eerder gelees moet word as 'n ondermyning van die kolonialisme as 'n opvolging daarvan. Tog is talle kommentators dit eens dat postkolonialisme reeds van die begin van kolonisering teenwoordig is in verskeie kultuurprodukte wat dui op 'n soort spanningsverhouding met die imperiale mag. Indien kolonialisme gelees word as die manier waarop 'n ongelyke internasionale verhouding van ekonomiese, politieke, mhiteke en kulturele mag in stand gehou word, is die koloniale tydperk nog nie verby nie en kan daar dus nie werklik sprake wees van 'n postkoloniale situasie in die sin van die woord nie.
161 Met verwysing na 'n waarskuwing van McClintock (1993:293), skryf Louise Viljoen (1996: 159): dat die onnadenkende gebruik van die term postkolonialisme dikwels neerkom op 'n voortydige viering van die afloop van kolonialisme sowel as 'n vertroebelde sig op die kontinuiteite en diskontinuiteite van koloniale en imperiale mag en voeg by dat dit besonder tydig is in die geval van die Suid Afrikaanse situasie. Die enkele teorie van die postkolonialisme in die Afrikaanse letterkunde moet eerder vervang word deur "histories genuanseerde teoriee en strategiee" (Viljoen, 1996: 159). Reeds in 1991 reeds skryf Andre P. Brink dat ons in Suid-Afrika nie met 'n gewone postkoloniale situasie te doen het nie. As die (blanke) Afrikaner hom enersyds - o.a. juis in sy literatuur - moes ontvoog van imperiale beheer van "buite", het hy op sy beurt koloniserend opgetree t.o.v. inheemse swart kulture en "orature" [... ] sodat dit (die gewone postkoloniale situasie) nie sander meer uit ander postkoloniale "modelle" verklaar kan word nie. Die prosesse van dekolonisering is naamlik (nog) nie enduit gevoer nie. [... ] Ons bevind ons nie in 'n postrevolusionere situasie nie (nie in die politiek en nie in die literatuur nie), maar in 'n situasie van 'n "gekeerde" (''gearresteerde') revolusie. Dit beteken dat baie magte wat hulle histories in so 'n ontwikkelende situasie sou uitgewoed het en hul eie logika sou deurgevoer het, nou (voorlopig) gestuit is. (Brink, 1991:4-8) Brink het hierdie artikel geskryf voor die politieke veranderinge in Suid-Afrika en hy was sterk onder die indruk daarvan dat Suid-Afrika op die vooraand van radikale veranderinge gestaan het. Brink volstaan egter nie met die uitsprake nie. Hy besef dat daar baie verskillende moontlikhede bestaan vir verdere ontwikkelinge en maak dan die volgende stelling: "In die lig van dit a lies mag mens jou dit veroorloof om, met groat omsigtigheid, enkele moontlikhede uit te
162 stippel omtrent wat ons sou kon verwag." (Brink,1991:9.) Van die dinge wat Brink voorsien in die literatuur, is: 'n hersiening - 'n verbreding en komplisering - van die begrip wat aan 'n groter besef van Suid-Afrikaansheid sou kon uiting gee. Dus nie so seer die afbaken van "ek" teenoor " ander" nie as die herkenning van die self in die ander, en omgekeerd (Brink, 1991:9). Die einde van die koloniale fase in Suid-Afrika breek letterlik en histories gesproke aan in 1994 met die eerste demokratiese verkiesing. Louise Viljoen (1996: 164) merk op dat dit moeilik is om te voorspel hoe die postkolonialisme in die toekoms gaan manifesteer in die Afrikaanse letterkunde. Tog is sy van mening dat "[i]n die geval van die Afrikaanse letterkunde [...] dit inderdaad [lyk] asof die postkolonialisme 'n heterogene kategorie is, voortdurend in die proses van verandering en steeds besig om sy eie definisies te herskryf" (Viljoen, 1996:164). 4.4.1 POSTKOLONIALISME EN DIE AFRIKAANSE LITERATUUR Net soos die Afrikaanse taal, is die Afrikaanse tetterkunde tegetyk 'n ondersteuner van die Afrikanernasionalisme en die draer van verset teen die mag van daardie nasionalisme. In terme van die Afrikaanse letterkunde moet postkolonialisme gesien word vanuit "die perspektief van ambivalensie [eerder] as eenstemminge sekerheid en vanuit die perspektief van heterogeniteit eerder as homogeniteit" (Viljoen, 1998:7). Die begrip postkolonialisme binne die Afrikaanse literlke diskoers bly dus 'n moeilik omskryfbare begrip omdat 'n magdom verskillende
163 benaderingswyses en 'n veelheid van aksente in hierdie diskoers figureer. Meintjes (1998:33) is van mening dat wanneer tekste wat koloniale onderdrukking, patriargale magstrukture en rassisme blootle, gelees word, die leeshandeling self deel van die postkolonialiteit is: "Deur middel van die soort leeshandeling kan die'[... ] voices of the oppressed, the marginalised and the disposessed' gedekodeer word." Vir Philip John (1994:86) is "[d]ie postkolonialisme [...] 'n oneindige komplekse versameling teoriee en analises wat ontwikkel het in reaksie op die kulturele nalatenskap van kolonialisme en veral die daaropvolgende dekolonisering". Dit is vervolgens nodig om 'n oorsig te gee van 'n aantal relevante tekste waarin die proses van dekolonisering bespeur word. Terwyl die literatuur hom probeer ontworstel het aan die koloniale invloede, het die Afrikaanse literatuur as spreekbuis gedien vir die uiting van die inheemse kultuur. In kontras met die nuwe dominante kultuur wat afgedwing is op die inheemse kultuur, wys Brink (1991 :5) op die onverstaanbare "stiltes wat daar in die literatuur ontstaan het random die ongesegde, die onsegbare". Die subtiele rassisme is opvallend in "dit wat in die literatuur verswyg word" (Brink, 1991:5). Die Afrikaanse literatuur het die inheemse bevolkings "eenvoudig grootliks weggedink uit ons bestaan uit" (Brink, 1991:6). Dit is egter interessant dat hierdie situasie heeltemal verander het, deurdat diegene wat vroeer ontneem is van hul taal, weer Afrikaans vir hulleself begin toeeien het. Mense soos Petersen, Blum en Adam
164 Small het van Afrikaans 'n votwaardige literere instrument gemaak in die struggle. Vanaf die sestigerjare het die Afrikaanssprekendes van verskillende rasse hut toenemende verset teen die apartheidsregime in die Afrikaanse letterkunde geregistreer. Van Rensburg (in Malan, 1987:82) noem dat kleurlingskrywers reeds in die vyftigerjare na vore gekom het met geskrifte waarin hulle hul verbittering oor "die vloekstraf van 'n donker huid" uitspreek. S.V. Petersen se werke Die Enkeling (1944) en Die Stil Kind (1948) word in die sestigerjare opgevolg deur werke van Adam Small. In Small se drietal bundels Kitaar my kruis (1961), Se sjibbolet (1963) en Oos wes tuis bes Distrik Ses (1973) staan die "kleur"-aktualiteit sentraal, asook die digter se verbittering teen die onchristeukheid van die apartheidsbeteid. Dekolonisering het dus nie net in die gedeelte van die bevolking ptaasgevind wat hut taal "teruggeneem" het van 'n oorheerser nie, maar 'n proses van dekolonisering het weerskante toe begin werk. Die proses het nie sonder meer ge'approprieer' nie, "maar ook oor en weer begin deel, en gee" (Brink, 1991: 7). In Groot Vyf (1997) oorbrug Johann Botha die afstand subtiel deur die prosesse van politieke progressie te beskryf. In die eerste hoofstuk word 'n swart man terloops genoem as die handlanger van 'n veldwagter. Die tweede verhaat speer af kort voor die verkiesing van 1994 en handel oor 'n polities korrek gekose groepie baie belangrike persone. Een van die karakters se: "Goddank, politiek is verboten op
165 die trippie" (30), maar daar is tog die immer teenwoordige sensitiwiteit oor die politieke situasie. In die laaste verhaal is 'n swart man die nuwe hoof van die Krugerwildtuin (211). Barrie Hough (1998:26) maak die volgende uitspraak in 'n resensie oor Groot Vyt: "Tussendeur die oenskynlike gemaklike en kleurblinde geselskap en kommunikasie deur bly mense tog maar bewus van hoe dinge was en huigel hulle met gekamoefleerde houdings." Hough (1998:26) maak ook die volgende stelling: "Alma I speel die nuwe sosiale en politieke speletjie, maar kan 'n luiperd se kolle verander?" Volgens Van Coller (1995:47) het "die begrip demokrasie in die eietydse Suid-Afrika egter heelwat implikasies". Van Coller is van mening dat die letterkunde "gesien [word] as 'n term wat slaan op estetiese produkte" (1995:47). Die mag van die letterkunde moet nogtans nie onderskat word nie. Dit is in werke soos Groot Vyf (1997) wat die skrywers die geleentheid kan gebruik om die Ieser te kondisioneer en bekend te stet aan die heersende tydperk van veranderinge. 'n Roman wat binne 'n postkoloniale raamwerk gelees kan word, is Vatmaar (1995) van A.H.M. Scholtz. Hierdie roman is postkoloniaal in die letterlike sin omdat dit in 1995 verskyn het, nadat Suid-Afrika finaal bevry is van wit oorheersing. Verder is die roman ook postkoloniaal in die sin dat dit handel oor die eerste drie dekades van hierdie eeu. Dit begin by die einde van die Anglo-Boereoorlog en die vestiging van die Britse bewind oor die hele Suid-Afrika. Voorts is die skrywer 'n bruin man wat die verhaal vertel vanuit die perspektief van
166 die eertydse gekoloniseerdes. Die karakters is bruin mense wat oorheers word deur die Britte en die Afrikaners wat self gekoloniseerd voel na die Anglo-Boereoorlog. Die verhaal teken die verhouding met die blanke oorheersers en beskryf die subtiele standsverskille wat binne die bruin sowel as wit groepe bestaan op grond van taal, herkoms en voorkoms. Die ontstaansgeskiedenis van Vatmaar (1995) sluit aan by die postkoloniale inhoud van die boek. Die Afrikaanse verhaal is eers in Engels geskryf en weer terugvertaal in Afrikaans en as 'n geskrewe Afrikaanse teks gepubliseer. Scholtz vertel dat hy deel was van 'n Afrikaanse gemeenskap wat slegs in Engels onderrig is en se: "Deur apartheid is ek van Afrikaans as skryfmedium beroof." (Meintjes, 1998:31.) Die roman kyk vanuit die perspektief van 'n bruin Afrikaanssprekende na die politisering van Afrikaans, die klasverskil tussen Afrikaans- en Engelssprekendes en die Afrikaners se geleidelike toe-eiening van Afrikaans vir hulleself om hul nasionalistiese doelwitte te bevorder. 4.5 ETNISITEIT IN DIE AFRIKAANSE LETTERKUNDE Daar is verskilfende standpunte oor etnisiteit in die Afrikaanse letterkunde waaraan kortliks aandag gegee sal word. Volgens Van Rensburg (1987:77) "word die begrip 'etnisiteit' gehanteer as bewustheid van ras by die vertelinstansie, of die vertelinstansie nou ook al die konkrete outeur (die skrywer) is, of die ek-leweraar wat hy as 'spreekbuis' gebruik. Die mees voorkomende gestalte waarin etnisiteit hom openbaar (in die Afrikaanse letterkunde), is die van 'n vertelinstansie wat Stelling inneem op die 'self'-pool van die
167 onderskedingspaar 'self'/'ander', en wat 'die ander' van datk uit beleef. Die self kan blank, gekleurd, swart, 'geel' of watter ander 'raskleur' ook al wees." (Van Rensburg, 1987:77.) Vergelyk in hierdie verband ook Viljoen (1998:74) wat aanbeveel dat daar in terme van die Afrikaanse letterkunde in die postkoloniale sin gekyk word vanuit die "perspektief van heterogeniteit eerder as homogeniteit". Volgens Gerwel in (1987:92) is [d]ie verhoudings-kwessie [... ] sedert die eerste ontmoeting tussen "blank" en "nie-blank" as twee vreemde magte, met die een as koloniseerder en die ander as gekoloniseerde, in die Suid-Afrikaanse situasie ingebou, [... ) en dit kan aangeneem word dat opvattinge oor kleur en kleurverhoudinge 'n belangrike element in die wereldbeskouing van die Afrikaners vorm, waardeur dit dan weer uitdrukking vind in die letterkundige voortbrengsels van die groep. Die Afrikaanse letterkunde het volgens Gerwel (1987:93) reeds van vroeg af 'n geokkupeerdheid vertoon met die uitbeelding van "gekleurdes" en hierdie pre-okkupasie is deurlopend volgehou. Selfs in die Sestigertydperk toe die prosa hom weggedraai het van die Suid-Afrikaanse aktualiteit, was daar steeds werke wat die "nie-blanke tema" behandel het. Gerwel {1987:91) voer aan dat daar duidelike tekens was dat die Afrikaanse literatuur mede-draer was van die waardes 1 houdinge, konsepsies en groepsdefinisies wat uiteindelik in 1948 en sedertdien beslag sou kry in die beleid van Apartheid, spesifiek soos dit die gekleurde bevolkingsgroep betref. Roos (1989:47) is van mening dat die
168 uitbeeldeing van die swart mens as 'n andersoortige karakter, na die sestigerjare geleidelik vervaag het. Die Afrikaanse letterkunde het al hoe losser begin raak van groepsgebonde, partypolitieke konvensies. Sonder om dalk die ironiese implikasies van sy uitspraak te besef, beweer Van Rensburg (1971:30) dat "na gelang die nieblanke 'n faktor in landspolitiek geword het, het hy sy neerslag in die letterkunde gekry". In Ras en Literatuur (1987:78) is Van Rensburg van mening dat die geskiedenis van die etniese tema in die Afrikaanse letterkunde 'n geskiedenis is van toenemende ontmoeting en wegbeweeg van die tyd toe die bruin en swart man bloot figurante of vullers van die situasie was. Daar het geleidelik 'n meer sensitiewe en meer geskakeerde hantering van die tema van "die gekleurde" in die Afrikaanse prosa ingetree. Vir 'n vollediger begrip van etnisiteit in die Afrikaanse letterkunde is dit daarom noodsaaklik om kortliks die fases van ontwikke- ling van die etnisiteit in die Afrikaanse letterkunde weer te gee. 4.5.1 ONTWIKKELINGSFASES VAN ETNISITEIT IN DIE AFRIKAANSELETTERKUNDE Vroeer is daar in die letterkunde aan die bruin man die beeld van koddigheid en aan die swart man die van dreiging toegedig. Toe die kleurlinge as 'n onderskeie tipe begin losraak het van die inheemse bruin mense, was daar dramatiese ontginningsmoontlikhede van die kleurlingtema in die Afrikaanse literatuur. Die kleurlinge het mettertyd gegroei van omlystingsfigure tot sentrale figure (Van Rensburg, (1987:80). Reeds in 1924 het Mikro die kleurling as individu gebruik in die Toiings-trilogie (1924-1928.) Die tema is die ontwikkelde kleurling as
169 onderwyser en digter in Die Koperkan (1959). Hierin word die skrynende toestande wat as gevolg van die apartheidswetgewing ontstaan het, in die ervarings van 'n kleurlingonderwyser en -digter beliggaam (Kannemeyer 1978:348). In Andre P. Brink se Kennis van die Aand (1973) word die kleurling meerdimensioneel uitgebeeld. Die kleurlingkarakter word hier 'n voorbeeld van die nuwe kleurlingfiguur in 'n roman wat deur Gerwel (1987:99) beskou word as "Afrikaans se eerste uitdruklike politieke roman". Ook in Magersfontein, o Magersfontein (1976) word op skrynende wyse al die dilemmas van die Suid-Afrikaanse gemeenskap in verband met die kleurling blootgeh~ (Van Rensburg, 1987:83). Swart mense het in verhale voorgekom as randfigure, die een wat die werk doen, wat dien, en wat onder die invloed van die blanke se kultuur staan. In Swart Pelgrim (1952) groei die swart man egter wei tot 'n meerdimensionele individu. Na die sestigerjare, die tyd van konfrontasie, tref 'n nuwe Afrika-bewustheid die Afrikaanse letterkunde. Hierdie belewing van Afrika is veral as "broeiend" omskryf en die Afrika-mens as " donker en onpeilbaar" (Van Rensburg, 1987:85) voorgestel. In Andre P. Brink se Gerugte van Reen (1978) en 'n Droe Wit Seisoen (1979) verkry die swart man sy omvattendste en mees genuanseerde gestalte. Etienne Leroux gebruik die swart man in realistiese hoedanigheid; hy "groei [...] uit tot iets wat by niemand anders in Afrikaans voorkom nie: hy word nie net simbool nie, maar ook psigiese
170 komponent, wesenlike deel van die algemeen-menslike psige" (Van Rensburg, 1987:86). Van Rensburg (1987:78) merk op dat dit opvaltend is hoe lank die swart man en bruin man 'n aparte pad in die Afrikaanse letterkunde geloop het: Nou bevind swart en bruin en blank hulle op een speelterrein, word die feit van hul onderskeie identiteit wei deeglik verreken (dit word spesifiek ter sprake gebring), maar ook doelbewus gerelativeer. Die geskiedenis van die Afrikaanse etniese literatuur in 'n geskiedenis van toenemende ontmoeting, van saamtref in dieselfde punt. 4.6 AFRIKA DIE AFGELOPE 100 JAAR Van der Walt (1992) deel die geskiedenis van die kontinent Afrika vir die afgelope eeu in die volgende drie fases in: Die pre-koloniale fase (tot ongeveer 1890): Gedurende hierdie tydperk is die lewe van die mense in Afrika ongestoord. Hufle tradisionele lewensvisie(s), religie, kultuur, waardes, tradisies en gebruike het aan huue lewe rigting gegee en saamgebind. Die mense van Afrika was sterk tradisioneel ingestel en hufle religie was 'n inherente dee! van hufle daaglikse lewe sodat hulle geesteswereld alles bei'nvloed en bepaal het. In hierdie tyd het die inwoners nie probleme gehad met vreemde invloede nie omdat hulle nie daaraan blootgestel is nie. Die koloniale fase (1890 tot ongeveer 1960): As gevolg van die invloede van vreemde Iande, word Afrika deur Westerse moondhede in afsonderlike kolonies verdeel en die
171 tradisionele kulture kom onder groat druk as die Westerlinge hulle kultuur en waardes op die land se mense afdwing. Die meerderwaardigheid waarmee die Westerlinge na Afrika gekom het, het die tradisionele kultuur van die plaaslike inwoners misken. Die Westerse beskawing is as die enigste aanvaarbare kultuur beskou en op die inwoners afgedwing: "Saam met die Westerse lewensvisie is ook die (Westerse) Christendom op Afrika oorgedra- die geweer is deur die Kruis vergesel!" (Vander Walt, 1993.:252.) Die gevolg van hierdie vreemde invloede en botsende lewensvisies was skade aan die mense van Afrika se holistiese lewensvisie en 'n gepaardgaande identiteitskrisis: "Die eenheid van lewensvisie was verlore en daarmee ook (die gevoel van) eie identiteit; Is ek (nog) 'n Afrikaan, (reeds) 'n Westerling of (net) 'n Christen - of al drie tegelyk?" (Vander Walt, 1993.:252.) Die verhouding wat tussen die mense van die onderskeie kultuurgroepe bestaan het, is deur die invloed van die kolonialiste gebreek. Postkolon~ale fase (vanaf ongeveer 1960): Die reaksie van die gekoloniseerde inwoners van Afrika op die kolonialisasie het na 1960 tot uiting gekom en dit het gelei tot geweld en verdere verwarring. As gevolg van die Westerse kolonialisme was die mense van Afrika in 'n eksistensiele identiteitskrisis gedompel. Daar is 'n duidelike verband tussen die soeke na 'n tipiese Afrika-lewensvisie en die eksistensiele identiteitskrisis waarin die Westerse kolonialisme die mense van Afrika laat beland het.
172 4. 7 KOLONIALISME EN POSTKOLONIALISME IN Die olifantjagters Die invloed van kolonialisme en postkolonialisme het die verhouding tussen die natuur en die mens be"invloed en het 'n ingrypende invloed gehad op die lewens van inheemse mense. In Die olifantjagters word die begrippe kolonialisme en postkolonialisme bymekaar gebring en daar sal daarom ondersoek ingestel word na die manier hoe hierdie begrippe in die verhaal manifesteer. Die verhaal speel af teen die agtergrond van die pas afgelope verkiesing in Namibie. Hierdie verkiesing is 'n gebeurtenis wat ambivalente emosies by die inwoners van Boesmanland wek - dit is tegelykertyd bevrydend en beklemmend. Vir die Boesmans is dit goed dat 'n ou onreg uitgeroei word, maar die vrees is tog daar dat 'n nuwe onreg die oue kan vervang. Dahm kap met 'n afwysende gebaar met die plathand deur die lug. Die glimlag van vroeer verander op sy gesig in 'n alles omvattende frons wat woede, verwardheid en vrees vir 'n onbekende toekoms insluit. (131) Die koms van die koloniale invloede en die Westerlinge se teenwoordigheid in die Boesmannedersetting is duidelik te bespeur en of hierdie invloede ten goede is, is te betwyfel. Die koloniale invloede verbreek die Boesmans se eie kultuur en die Boesmans word meer blootgestel aan allerlei probleme. By die Boesmankamp le papiere en plastieksakke oral rand, die Boesmans is ge"intereseerd in die tegnologie van die Weste, maar kan dit nie ten valle benut nie. Melita, die dokter, se aan die verteller: "The Caprivi is rotten with Aids! This is a living time bomb!" (45)
173 Selfs Huger is bewus daarvan dat die Westerse invloede op die Boesmans nie na wense is nie: "Dit was betaaldag by die weermag en Tsumkwe het in Sodom en Gomorra verander." (105) Uit hierdie voorbeelde blyk dit dat hierdie ongewone verleidinge wat die Westerlinge met hulle koms na Boesmanland gebring het, nie deur die Boesmans benut word nie, maar eerder misbruik word en maatskaplike probleme tot gevolg het. Die Stigting wat verteenwoordig word deur Christa en Christine, se hooftaak is om die Boesmans te help ontwikkel tot selfstandigheid. Die doelwit van die inisiatief van die Stigting is om die Boesmans te laat afsien van hul nomadiese lewenswyse. Indien die Boesmans hulle sou vestig by die boorgate 1 sou hulle nie desperaat agter water hoef rond te trek in die droogte nie. Ten spyte van die goeie bedoelings/ getuig hierdie optrede van die Stigting van 'n tipiese meerderwaardige postkoloniale denke omdat dit strydig is met die Boesmans se oerinstinkte wat van hulle jagters en swerwers maak. Die gevolg van hierdie saamblyery is 'n beperking van hulle sosiale vryheid en dit lei tot rusies en struwelinge. Die beterweterigheid van die postkoloniale idees is kenmerkend van die vooropgestelde meerderwaardigheid waarmee die Westerlinge steeds na Afrika kom en wat hulle laat dink hulle kan die Boesmans se kulturele waardestelsel omvorm, verander en daaroor besluit.
174 Hofstede se ui-diagram (hoofstuk 3, figuur 3) dui daarop dat die menslike kulturele aktiwiteite 'n komplekse geheel is. Die buitenste kultuurlae is sigbaarder en kan ook makliker verander as die binneste kern. Die buitenste lae is gewoon sigbare praktyke soos gewoontes, gedrag, gebruike, materiele skeppinge, taal en voorwerpe. Hoe dieper daar na die kern beweeg word, hoe minder sigbaar word die fasette van die kultuur. Die binneste kern wat bestaan uit waardes, norme, 'n bepaalde lewensvisie en religieuse oortuigings, verander nie so maklik nie en is minder sigbaar. Hierdie diagram en redenasie kan van toepassing gemaak word op die Boesmans sowel as die olifantjagters, wat as gevolg van wedersydse bei"nvloeding afsien van hulle kulturele waardes. Reeds in die sigbare kulturele waardes, soos die simbole, helde en rituele, is daar tekens dat daar wegbeweeg word van die kulturele waardesisteem af. Die vraag is egter hoe diep hierdie wedersydse bei'nvloeding reeds is en hoe lank dit nog sal wees voordat hierdie verandering ook die binneste kern van die waardesisteem aantas. As gevolg van die akkulturasie, is daar min Boesmans wat nog tradisionele klere dra. Dit is opmerklik dat Huger wat ook wegbeweeg van sy eie kultuur, reeds soos die Boesman aantrek. Daar is dus 'n sigbare wedersydse bei'nvloeding: Die Boesmans dra stukkende Westerse klere, halfmasbroeke en baadjies sonder moue; hy 'n vefskort en sandale, sy bolyf bruin en kaal. (5)
175 AI is daar sigbare tekens dat die Boesmans deur die Westerse invloede aangetrek word, is hulle lewensvisie egter nog die van hulle tradisionele voorgeslagte. Te oordeel aan die mislukking van die beesboerdery en die mislukking van die vaste waterpunte, is dit te betwyfel of die Westerse invloede dit reggekry het om die Boesmans se tradisionele lewenswyse reeds heeltemal te verander. Die hofsaak oor die windpomp ontstaan oor die onsekerheid waarin Dahm verkeer oor sy plek in die Boesmangemeenskap. Die Stigting het aan Dahm die status gegee as kaptein van die "Rada" en daarom voel hy bedreig deur Huger se teenwoordigheid. Die hierargie in die Boesmangemeenskap word derhalwe bevraagteken as gevolg van die Westerse invloede. Sy sterkste wapen teen Huger is aileen maar die feit dat dat hy 'n Boesman is en Huger 'n buitestander. (22) Dahm se onsekerheid is toe te skryf daaraan dat die status wat hy van die Westerlinge ontvang het, nie deel is van die Boesmans se kulturele tradisies nie en daarom nie permanent is nie. Huger is vir hom die verteenwoordiger van die Westerse beskawing, maar Huger bedreig die status wat die Stigting aan Dahm gegee het, omdat dit weer deur Huger weggeneem kan word. Almal besef waarskynlik dat die hele verhoor net oeverblindery was om Huger se buitestanderskap te beklemtoon en om die Boesmans se vrees vir oorheersing deur hom te besweer. (24) By Huger is daar tekens dat hy reeds van die Boesmans se kultuur aanvaar het, byvoorbeeld sy Boesmanvrou, sy kleredrag, en selfs
176 gewoontes van die Boesmans, soos die stukkie boombas wat hy voor 'n jag aan sy horlosiegespe vryf. Huger besef egter dat hy nooit werklik deel sal word van die Boesmans nie. "Oat mens bliksemswil jou tyd met die mense mors!" (24) Tog is hy eerlik as hy se: "'Ek het ook baie by haar aangepas. [... ] Ek het baie by haar geleer." (32) As Huger later se: "Ek is tog maar net 'n wit Boesman" (120), bevestig hy weer eens die kompleksiteit van die multikulturele verhoudinge en identiteit waarmee die karakters in die verhaal te doen kry. Net soos die Boesmans steeds in die kern van hul waardesisteem Boesman bly, net so bly die Westerling steeds Westerling, al is daar 'n wedersydse uitreiking tussen die karakters. Huger bevestig wat vir hom belangrik is: "Vandag weet ek daar is net een ding wat belangrik is: dis die olifantjag!" (108) Nogtans is hy bewus daarvan dat sy betrokkenheid met IAsa vir hom hoofsaaklik die paspoort is tot sy verblyf in Boesmanland. Vir Huger is die koms van die Westerlinge asook die invloede wat hul koms na Boesmanland teweeg bring, nie 'n probleem nie. Sy posisie berus opsy taakgerigtheid, naamlik olifantjag. Hy is nie bekommerd oor die verlies aan identiteit wat die Westerlinge se teenwoordigheid veroorsaak nie. Huger se optrede is amoreel omdat hy geen betrokkenheid toon by die ideologiese krississe wat lei tot die identiteitsverwarring
177 waarmee die Boesmans te kampe het nie Huger se posisie as olifantjagter maak van hom 'n instrument van die Westerse uitbuiting van die natuur van Afrika. AI jag hy olifante, het hy 'n ontsaglike kennis van die olifante en die natuur, wat aantoon dat hy liefde en respek het vir die natuur. Huger is egter onbetrokke by die kolonisering en postkoloniale invloede in Afrika asook die uitwerking daarvan op die Boesmans. Hierdie onbetrokkenheid van Huger is moontlik die gevolg van sy woede oor sy magteloosheid teenoor hierdie situasie waarin Afrika verkeer. 'n Ander moontlikheid is dat Huger se onbetrokkenheid die gevolg is van sy selfgesentreerdheid - hy gaan ongestoord voort met sy olifantjagtery. Die Stigting is afhanklik van buitelandse geld wat geskenk word vir die doel om die Boesmans tot selfstandigheid te ontwikkel. Huger spreek Melita aan as sy die Italianer, Beretta, beledig : "Jy kom neuk oor siek Boesmans en befedig een van die rykste manne in die wereld! Hy het meer geld as wat die hele Namibie ooit bymekaar sal he!" (48) Die verteller het begrip vir beide Melita en Huger se verleentheid omdat hy weet dat hulle voortbestaan in Boesmanland afhang van die buitelandse skenkings. Die buitelandse jagters, soos die Italianer, is 'n voorbeeld van die Westerling wat die natuur beroof net vir sy eie plesier. Hy gebruik sy geld en mag om pfesier te he en is verder onbetrokke by die probleme wat geskep word deur die teenwoordigheid van mense soos hy in Boesmanland. Die Popster wat Maxamesi wond, tree op soos die tipiese aardsuitbuiter. Hy het die olifantjag
178 nodig om sy beeld te bou. Vanwee sy onbetrokkenheid by Afrika, die natuur en die olifant self, vertrek hy uit Afrika sonder om die olifant wat hy gewond het, te agtervolg. Die skenkings van die buitelanders is tipies van die kollektiewe skuld van mense uit die Iande wat vroeer koloniserend opgetree het. Hierdie optrede is 'n voorbeeld van die mees gewraakte koloniale verhouding, om naamlik net alles te vat en uit te buit sonder om enige verantwoordelikheid daarvoor te aanvaar. Deur IAsa kan 'n mens sien watter kulturele verhouding heers tussen die Westerlin~e en die Boesmans. Huger_ neem IAsa as vrou omdat hy 'n vrou nodig het om aan sy lewe in Boesmanland sin te gee en om vir hierdie misbruik te vergoed, voorsien hy aan haar materiele dinge om haar aansien tussen die ander Boesmans te verhoog en te bevestig. IAsa dien as voorbeeld van die tipiese kulturele verlies waaronder die Boesmans moet lewe. Ten spyte daarvan dat sy reeds Westerse klere dra, Huger se vrou is, haar vermaak met Westerse kaarte en bandspeler, het IAsa se oerinstinkte behoue gebly. IAsa se krag le nie aileen in haar gene wat haar onderskei van 'n Westerse vrou nie (sy weet hoe om te oorleef in die bosse, rigting te hou en die natuur te lees), maar ook daarin dat sy weet hoe om subtiel te werk te gaan om haar vroulikheid a an te wend om haar sin te kry. Die verteller beweeg in 'n wereld tussen die koloniale invloede en die inwoners van Afrika se ongestoorde saambestaan met die natuur. Die enigmatiese vakuum wat die verteller omhul, maak dit moeilik om te
179 se wat sy werklike gevoel aangaande hierdie postkoloniale invloede in Boesmanland is. Dit is nietemin duidelik dat die skuld van die kolonialisme hom aftrek sodat hy deur die grense van sy waardesisteem breek ter wille van sy eie oorlewing. Die verteller het Boesmanland toe gekom om sin te soek in sy lewe, om weg te kom van onsekerhede in sy verfede. Hy worstel met probleme, oor sy identiteit, oor "sy morele en sosiale grense" ( 44). Die omstandighede waarin hulle bly, maak dit ook nie vir hom makliker nie: Hier is ook geen spieels nie - dae lank vergeet ek hoe ek lyk; dit is asof ek as 'n vreemdeling rondloop. ( 42) Boonop besef hy dat hy nooit deel van die Boesmans sal wees nie: Ek het my ver misreken. Die Boesmans vertrou my nie. - voel ek die wrewel duidelik aan in hulle strak gesigte, in die manier waarop hulle my open af bekyk [... ] (44). Dit is hierdie onsekerhede wat daartoe bydra dat die verteller later dubbele standaarde handhaaf: "Julie Boere vat mos nie Boesmansvrouens nie!" "Ek is 'n Duitser, nie 'n Boer nie." "Selfs die Boere het nou verander," se ek. (128) Die verteller neem nie standpunt in oor sy plek in die Boesmangemeenskap nie. Hy spreek hom nie uit oor die teenwoordigheid van die postkoloniale en koloniale invloede wat besig is om in die Boesmangemeenskap verwarring te veroorsaak nie. Die verteller word gedwing om sy waardesisteem te bevraagteken en daarvan af te wyk as gevolg van sy skuld as deel van sy herkoms uit 'n rassistiese volk. As
180 Westerling en omrede sy betrokkenheid by Huger, het die verteller nie 'n keuse as om deel te word van die olifantjag nie. Tog besef hy na afloop van die olifantjag: Ek wou slegs 'n toeskouer bly wat saamstap, onbetrokke ontoerekeningsvatbaar. Nou is ek te midde van dit alles, die geweer in my hande, so baie dooies agter my op die pad. (257) Die situasie wat heers as die Westerlinge verwys na die Boesmans as "die mense" is tipies van 'n koloniale opset. Van der Merwe en Viljoen (1989: 169) verwys na hierdie verskynsel en praat van die "koloniale ek" en die "gekoloniseerde ander". Beide die verteller en Huger weerhou hulle daarvan om 'n mening te lug oor die Westerse invloede wat bevraagteken kan word, maar distansieer hulle nogtans van die "ander" soos wat dit hulle pas. Om die olifantjag te regverdig, neem die verteller stand punt in sod at hy sy skuldgevoel kan verdring: "Die ou Afrika het verbygegaan, waar almal en enigeen net kon kom skep. Kolonialisme is verby, nou word toegang gereel, en ons verkoop die kaartjies", se ek. (120) Een van die positiewe gevolge van koloniale invloede is die bekamping van die bevolkingsontploffing waarmee Melita besig is. Sy moet egter tevrede wees om die medikasie in die hande van onopgeleide mense te laat. Die Westerlinge wend tog ' n paging aan om die Boesmans bewus te maak van die natuur se benutting en bewaring. Vanwee die Boesmans se fatalistiese lewensbeskouing is dit, volgens die roman, egter te betwyfel of dit inslag vind.
181 4.8 MAG Die roman beeld 'n komplekse netwerk van magstrukture uit. In die volgende afdelings word eerstens gefokus op mag in die konteks van kolonisasie (4.8.1) en daarna word die rolspelers in die magspel, soos dit in die roman uitgebeeld word, ontleed (4.8.2). 4.8.1 MAG IN DIE KOLONIALE KONTEKS De Klerk (1988a: 121) sien kolonisasie ook as die vestiging van mag op kulturele en ekonomiese gebiede, en nie net as die vestiging van politieke mag nie. Nuwe politieke en ekonomiese stelsels en 'n nuwe sosiale orde word gewoonlik gevestig met die kolonisasie van 'n gebied. 'n Superstruktuur word meestal bo-oor bestaande stelsels ingestel, maar dit kan ook 'n voortsetting van 'n vroeere koloniale struktuur wees. In so 'n geval word die leefwyse van die meeste inwoners nie ingrypend verander nie (De Klerk, 1988b:543). In sommige gevalle, soos in Suid-Afrika, was die koloniale opset van die afgelope 40 jaar die voortsetting van 'n voorafgaande koloniale stelsel. Die basiese kenmerke van die bestaande struktuur kan soms behoue bly, maar indien daar tog veranderinge intree, lei dit gewoonlik daartoe dat die bestaande struktuur opgehef word of dat sy wesensaard verlore gaan (De Klerk, 1988b:543).
182 Kolonisasie lei ook tot die totstandkoming van 'n nuwe sosiale orde. Die koms van 'n nuwe heersersgroep, al is dit net ' n klein klompie amptenare, bring mee dat die vroeere elite groep sy bevoorregte posisie verloor, hoewel die leefwyse van die gewone man nie noodwendig geraak word nie. In die sosiale orde het koloniseerders en gekoloniseerders elk 'n eie plek, die koloniste hoofsaaklik as leiers en meesters en die gekoloniseerdes as volgelinge en ondergeskiktes. (De Klerk, 1988b:544.) Op die ekonomiese gebied kan die gekoloniseerdes gedeeltelik of heeltemal in 'n mindere posisie teenoor die koloniseerders staan en ekonomies van die koloniseerders afhanklik word. Soms is die hele kolonie se ekonomie gerig op die maksimum voordeel vir die koloniseerders en die gekoloniseerde land. Die gekoloniseerdes is ook soms betrek by die nuwe ontwikkelde ekonomiese stelsel en kan voordeel trek uit die groter welvaart van die kolonies (De Klerk, 1988b:544). Nie net word nuwe ekonomiese aspekte en 'n nuwe sosiale orde gevestig met die kolonisasie van 'n gebied nie, maar ook word nuwe politieke stelsels gevestig. Die vernaamste gesag berus by die koloniseerders wat in die kolonie soms verteenwoordig word deur 'n aantal amptenare en soldate wat in die gekoloniseerde gebied woon. Soms het die kolonisasieproses vreedsaam verloop; in ander gevalle het gekoloniseerdes in opstand gekom teen die koloniseerders. In die geskiedenis van feitlik elke samelewing kom opstand en verset voor as gevolg van ongewensde veranderings. Verskille tussen die onderhorige en die dominerende kategorie van die koloniale samelewing is van die algemeenste konflikte wat ontstaan. Die vorming van politieke
183 organisasies wat hul beywer vir deelname aan die regering of 'n verandering van die regeringstelsel, is 'n vreedsame vorm van verset wat feitlik oral voorkom waar dit wei moontlik is om openlik sulke liggame te organiseer. Versetbewegings onder gekoloniseerdes is gewoonlik nie aileen daarop uit om politieke mag te verkry nie. Hoewel die leiers dit dikwels as hul hoofdoel sien om self maghebbers te word, gaan dit vir die volgelinge meesal veral om 'n verbetering van hul eie posisie en dus om ekonomiese en sosiale voordele. Versetbewegings onder minderheidsgroepe streef nie noodwendig na onafhanklikheid nie, maar eerder na outonomie en verbetering van hut sosio-ekonomiese posisie (De K erk, 1988b:554). Die Suid-Afrikaanse voorbeeld is 'n bewys daarvan dat dit by kolonisasie en dekolonisasie om veel meer as net verandering van politieke mag gaan. Die ekonomiese stelsel en sosiale orde verander nie noodwendig onmiddellik as daar 'n politieke verandering is nie en 'n heersersgroep wat sy politieke mag verloor, kan na dekolonisasie nog in baie opsigte in 'n bevoorregte en 'n magsposisie bty, soos met die Engetstalige blankes in Suid-Afrika na 1948 die geval was. Hieruit blyk ook dat dekolonisasie 'n proses is wat oor 'n hele tydperk strek en nie met politieke magsoorname dadelik voltooi is nie. De Klerk (1989:262) verduidelik dat Suid-Afrika teen 1900 'n gekojoniseerde gebied en deel van die magtige Britse wereldryk was. Na 1910 het die vroeer gekoloniseerde Afrikaners in Suid-Afrika en die koloniste die mag gedeel, maar na 1948 het dit uitgeloop op 'n magsoorname deur die Afrikaners. Die Afrikaners het dus self
184 koloniseerders geword en s6 oorheersers geword van die swart bevolking van Suid-Afrika. Tot na die Tweede Wereldoorlog was die Afrikaners so in 'n stryd gewikkel om groter mag in hul eie land te verwerf, dat daar nie regtig aandag gegee is "aan die probleem van hul verhouding met die swart bevolking" (De Klerk, 1989:262) nie. Die einde van die volgende koloniale fase in Suid-Afrika breek eers aan met die eerste demokratiese verkiesing in 1994, aan wat formeel 'n einde maak aan die wit oorheersing van inheemse bevolkings (Viljoen, 1998:73). Demokratisering is vandag die kernkwessie in Suid-Afrika en die problematiek binne die Suid-Afrikaanse werklikheid met sy diverse samelewing, dra daartoe by dat die begrip demokrasie heelwat implikasies het. 'n Demokratiese regeringsvorm plaas 'n hoe premie op gelyke geleenthede en dit word in 'n meerderheidsregering as een van die hoekstene van die demokrasie beskou. Omdat gelykwaardige deelname in sekere prosesse in die vorige politieke bedeling aan die gekoloniseerdes ontse is, is die beginsel van regsteuende aksie belangrik. Politieke gelykheid, algemene stemreg en 'n meerderheidsregering is van die grootste belang. Indien daar nie amptelike erkenning is van politieke, ekonomiese, kulturele en sosiale belange nie, word die landsbewoners die reg en geleentheid tot gelykwaardige deelname cintse. In die kluster van hierdie begrippe speel mag 'n belangrike rol. Hierdie magsvestiging, magstryd en invloed van mag betrek aile verhoudings: intellektueel, institusioneel,
185 sosiaal en polities (Van Coller, 1995:51). 4.8.2 MAG IN Die olifantjagters Omdat kolonialisme en postkolonialisme so sterk figureer in Die olifantjagters, kan dit verwag word dat mag in verskillende vorms 'n belangrike rol in die roman sal speel. As gevolg van die kolonialisme is daar magstrukture wat in Boesmanland 'n rol speel. Meer nog, daar is individue wat verteenwoordigend is van hierdie magstrukture, asook individue wat aanspraak maak op persoonlike mag waaroor hulle (dink hulle) beskik. 4.8.2.1 HUGER Die titel Die olifantjagters verleen aan Huger die beeld van 'n macho-manlike man in die roman wat ondersteun word deur die "manlike" motief in die roman, die olifantjag. Huger se mag is egter gelee in die feit dat hy 'n geweldige kennis oor olifante en olifantjag het. As die verteller vir Huger die eerste keer sien, maak die olifantjagterse voorkoms 'n indruk op hom. Ashy hom beter leer ken, besef hy dat hy ten spyte van sy uniekheid ook sy vrese en verlangens het. Die verteller vermoed dat Huger 'n dramatiese lewensgeskiedenis het. Ek wens dat ek werklik 'n skrywer van formaat was en dat ek sy storie aan die wereld kon opdis, so lewensgetrou moontlik, met die nodige dramatisering, maar sander om daaroor hoef te lieg. (112)
186 In die Boesmangemeenskap waarin Huger hom gevestig het, is hy nie baie welkom nie, ten spyte van die vrou wat die Boesmans aan hom gegee het. Die gesag wat hy tussen die Boesmans afdwing, berus deels daarop dat hy die lewe vir die Boesmans 'n bietjie makliker kan maak met sy geweer en voertuig, maar daar is 'n grens: Baie ander 5kop egter verbete tee teen die wit man 5e teenwoordigheid. (9) Die Boesmans in Boesmanland het met die koms van die weermag kennis gemaak met die mag wat geld bring. Met geld kan die Boesmans drank koop, wat deel is van die Westerse verleidinge waarvoor hulle baie ontvanklik is. Huger verskaf aan IAsa mag deur die geld wat hy aan haar voorsien. Met die geld koop IAsa aansien tussen die ander Boesmans deurdat sy dit met hulle deel: Die ene vooraan het 'n dik pak note in die hande en 5prei dit 5005 'n waaier in die winkelklerk se gesig oop, asof sy hom daarmee wil intimideer. Dit is IAsa. (27) Soos hy die seep oppak, gee IAsa hande vol daarvan met 'n bree glimlag vir haar vriendinne aan, wat dit op hulle beurt weer hier en daar aan bekendes tussen die omstanders uitdeel [... ] (27) As jagter bly Huger se mag beperk tot die feit dat hy die draer van die geweer is. Almal weet dat net hy die olifant kan laat sterf. As die jagters agter die olifant aanloop, sien die verteller vir Huger in 'n ander Jig : Huger laat rus die swaar geweer op sy skouers om die gewig van sy arms af te haal, sy poise weerskante oor die kolf en oor die loop gehaak. [... ] Noudat ek in hierdie toegegroeide veld net hom aileen voor my kan sien, let ek op met watter eienaardige wiegende gang hy loop, sy skouerknoppe rollend soos die van 'n kat, die geweer wat daarop dobber. Hy is werklik 'n jagter! (185)
187 Huger ken die bos, olifante en olifantjag. Hierdie kennis waaroor hy beskik plaas hom in 'n ander hierargie van die Westerlinge wat duidelik ontuis is in die ongereptheid van Afrika. Vanwee sy uitgebreide kennis vertrou die buitelandse jagters hom as hulle in Afrika kom; so ook die verteller wat vir hom se het dat hy te veel weet om maar net vir Greller te werk. Huger het foto's in sy besit van weersinwekkende jagtogte waartydens die olifante afgeslag is; van die kaalgelate bene en die olifantkoppe wat begrawe is sodat die tande kan afvrot. Hy besef dat die foto's Greller se hele olifantbedryf kan kelder as dit gepubliseer word en daarom beskou Huger dit as wapens teen Greller wat hy in sy besit het. Huger is bewus daarvan dat Greller se olifantjagbedryf nie sonder hom kan aangaan nie en daarom het hy 'n subtiele houvas op Greller. Die feit dat Huger hierdie foto's hou om Greller mee af te pers, is 'n bewys daarvan dat hy bewus is daarvan dat Greller en sy jagters besig is om die ekologie te misbruik en sinloos te vernietig. Dit is egter vreemd dat Huger so onbetrokke is by die bewaring van die ekologie 1 dat hy willoos die jagters laat begaan en steeds nie betrokke raak en beswaar maak teen die grusaamhede nie. 4.8.2.2 MAG VAN MAXAMESI Maxamesi word in die verhaal die simbool van die mag van Afrika wat weerstand bied kom teen die Westerlinge wat Afrika wil koloniseer en indring. Die olifant beskik oor 'n ongekende magiese mag waarmee hydie karakters in die verhaal manipuleer en lei tot op 'n plek waar hy