af af en en nl af nl de nl nl en de nl nl af af nl nl nl af af af nl af af af af nl af nl nl nl nl nl nl en af en nl af af en en af af af af vi af af af nl af en nl af en nl nl nl en af nl nl nl nl nl af nl af af af af af nl nl en nl nl af nl af sl af af af af af nl de af af nl en af nl nl af af af af af nl en en af af af af nl af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af en en
DIE RESEPTOR IN NIDA SE VERTAALTEORIE HET BESONOERE VERWYSING NA DIE NUWE TESTAMENT - PDF
st, sts Steek, Steke hlb Halwe Langbeen vslalleen Voorste lus rd Rondte lb Langbeen alsalleen Agterste lus
Die netto waarde van die onderneming en die rekeningkundige vergelyking *
Prosesse wat gevolg word om sake op te volg op distriksvlak. Processes used to follow up on cases at district level
Direkte en indirekte rede *
In Groenewald v Van der Merwe (1) (1917 AD ), Innes CJ described delivery with the long hand as follows:
Laerskool Olifansvallei LSO Kwartaal 1 - ASSESSERINGSPROGRAM
INHOUDSOPGAWE. Inleiding... 7 DEEL EEN: SEISOENE IN ONS LEWE
MENLYN. Week in oorsig Aandeel van die week DB Tracker USA (DBXUS) 17 Januarie 2014
GRAAD 11 NOVEMBER 2013 INLIGTINGSTEGNOLOGIE V1
EKWIVALENSIE OP WOORD- EN SINSVLAK IN DIE VERTALING VAN LITERERE WERKE UIT NOORD-SOTHO IN AFRIKAANS
Kolossense. die nuwe ou volkome onvolmaakte jy. leiersgids vir. inspirasie. Edi Bajema
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA (TRAKSVAALSE PROVINSIALE AFDELING)
3024. hulle praat van n persoon wat so onlangs heengegaan het, meer klem te le op die goeie nie? -- Dit is inderdaad so
Uit Moerdijk se pen Man en Media
IN DIE ARBEIDSHOF VAN SUID AFRIKA (GEHOU TE KAAPSTAD)
33 J.N. Visser. daar was onderbrekings gewees, wat hy tee gedrink het, en
Die subtíele aanleg en moonuikhede van die nominale styl: 'n Studie in Nuwe- Testamentiese Grieks
MODULE 2 ALLE RISIKO S. Toepaslike Eenheidstandaarde
REËLS VIR DIE BENOEMING, VERKIESING, AANWYSING EN AANSTELLING VAN RAADSLEDE
ks Kettingsteek dlb Dubbelslaglangbeen vhk Voorste hekkie gs Glipsteek drieslb Drieslaglangbeen ah Agterste hekkie
HOOFSTUK 5 GEVOLGTREKKINGS EN AANBEVELINGS
FASILITERING VAN LEER IN KOMMUNIKATIEWE T 2 -AFRIKAANST AALONDERRIG
LIDMAATSKAP AANSOEK MEMBERSHIP APPLICATION
SHAREMAX GESINDIKEERDE MAATSKAPPYE OPGEDATEERDE KOMMUNIKASIE
SIZA takes the sting out of auditing
Kultuur en vertaling: Die domestikering van die Leefstyl-Bybel vir Vroue
PROVINCIAL GAZETTE EXTRAORDINARY, 23 APRIL LOCAL AUTHORITY NOTICE PLAASLIKE BESTUURSKENNISGEWING LOCAL AUTHORITY NOTICE 106 GREATER TZANEE
EXTRAORDINARY BUITENGEWOON PROVINCIAL GAZETTE PROVINSIALE KOERANT
Die Laaste Oordeel 1 50 (Sien ook die Voortsetting in ) Emanuel Swedenborg Arcana Coelestia Geheime van die hemele
2016 SACAI-WINTERSKOOL GESKIEDENIS NOTAS
Be gees terde werknemers as boublok vir n gesonde samelewing Spirited employees as building block for a healthy society
HOOFSTUK 5 DIE BELANG VAN GESKIEDENIS 5.1 PROBLEEMSTELLING Subprobleem 4
DIE PROSES VAN DISSIPELSKAP
Tendense in die studie van die kultuur van oraliteit: Implikasies vir die verstaan van die Matteusevangelie
Eerste pogings tot definiering van klimaat en kultuur vanuit die algemene organisasieteorie het nie 'n onderskeid getref tussen die begrippe
DIE MULTIMODALE ONDERRIGTEKS GERIG OP 'N MULTIKULTURELE, TERSIARE STUDENTEGROEP
DIE ONTWIKKELING VAN ALTERN A TIEWE KONSTRUIKSIES IN 'N TERAPEUTIESE GESPREK: 'N GEVALLESTUDIE. deur ALETTA MARIA VOGES
Die vertaling van The No.1 Ladies Detective Agency van Alexander McCall Smith: strategieë en besluite tydens die vertaalproses.
DIE BEOEFENING VAN n BEDRYF MET SPESIFIEKE VERWYSING NA DIE TOESTAAN VAN LENINGS DEUR HOUERMAATSKAPPYE AAN FILIALE OF GEASSOSIEERDES
ONS CHRISTELIKE GELOOF EN DIE WETENSKAP
"FASCINATION WOOD" Welcome to the 8 th WOOD CONFERENCE PROGRAM. holzbau. Thursday, 15 th February 2018 at CTICC, Cape Town
Mandala Madness Deel 2
HOOFSTUK ALGEMENE INLEIDING EN UITEENSETTING VAN DIE STUDIE INLEIDING MOTIVERING VIR KEUSE VAN ONDERWERP...8
ALTERATION, SUSPENSION, REMOVAL OF RESTRICTIONS
Nienakoming van die voorgeskrewe prosedures na indiening van n direksiebesluit om met ondernemingsredding te begin: Is
HOOFSTUK 4 NAVORSINGSONTWERP EN NAVORSINGSVERLOOP 4.1 INLEIDING
Slaggate in ons eksegese as voorbereiding tot Skrifgebaseerde prediking 1. Prof. GDS Smit
SPLUMA QUESTIONS AND ANSWERS
Grondwetlike waardes en sosio-ekonomiese regte met verwysing na die reg op sosiale sekerheid *
OEFENVRAESTEL VRAESTEL 2 WISKUNDE GELETTERDHEID GRAAD 10
NASIONALE SENIOR SERTIFIKAAT GRAAD 11
Hoe om krag te spaar
DIE OPLEIDING VAN BEDRYFSIELKUNDIGES AAN DIE UNIVERSITEIT VAN FORT HARE W. BOTHA DEPARTEMENT BEDRYFSIELKUNDE UNIVERSITEIT VAN FORT HARE
Narratief en perspektief in Sleuteloog. deur Hella Haasse
HOOFSTUK 2. 'n Struktuuranalise van die skool word getnaak aan die hand van die
Hierdie is n aansoek om die volgende regshulp:
n Nuwe vertaling van die Bybel in Afrikaans: die praktiese aanvaarbaarheid van n nuwe vertaalmodel 1
Poësie Performances: n Ondersoek na die moontlikhede vir poësie performance
Kritieke elemente in die opleiding van onderwysers in Opvoeding vir Vrede binne die konteks van uitkomsgebaseerde onderwys
BEKENDMAKING VAN MIVNIGS-STATUS: 'N GEVALLESTUDIE
Die impak van bedingingsraadooreenkomste op kleinsakeondernemings binne die ingenieursbedryf
STRUKTUUR - UITLEG - BOODSKAP*
MODULE 4 Outeursreg EENHEID 1
llllll l ll lll I UOVS - SASOL-BIBLIOTEEK 1gg lj11' \'l;h:''.,i'. f-c;l!:-.,;i (1;,:' :,'"'c.l'.'(.lkt,cl",ul J l.,,.
Outeuridentifikasie: n Forensies-taalkundige ondersoek na Afrikaanse SMS-taal. deur. Lezandra Thiart
HOOGSTE HOF VAN APPEL In die saak tussen: DIE KOMMISSARIS VAN BINNELANDSE INKOMSTE Appellant en W J VAN DER HEEVER Respondent Coram: Smalberger,
Die 2001-omdigting van die Psalms na vyf jaar
n Narratiewe alternatief op die konsep van afhanklikheidsidentiteit: n Pastorale perspektief THEUNIS CHRISTIAAN ACKERMANN PHILOSOPHIAE DOCTOR (PhD)
Spraakoudiometrie in Suid-Afrika: Ideale Kriteria teenoor Kliniese Praktyk
HOOFSTUK3 DIE PROSES VAN AMALGAMERING VAN SKOLE EN DIE BESTUUR DAARVAN
MEMORANDUM BEROEPSPESIFIEKE BEDELING (BSB) VIR TERAPEUTE IN DIE ONDERWYS, BERADERS EN SIELKUNDIGES WAT IN DIE OPENBARE ONDERWYS IN DIENS IS
Huweliks Seremonies Vir Uitverkorenes
BYLAAG A LYS VAN SUID-AFRIKAANSE PRIVAATSKOLE WAT DIE CAMBRIDGE KURRIKULUM VOLG CIE CENTRES IN SOUTH AFRICA
n Johannese Perspektief op die Huwelik, Geslagsrolle en Seksualiteit met die oog op n Nuwe Etiese Paradigma in n Postmoderne Konteks
Bestuur van Verandering. Hoofstuk2 HOOFSTUK2 BESTUUR VAN VERANDERING 2.1 INLEIDING
Dagsê al die belangstellendes in die geskiedenis van ou Pretoria,
APOCRYPHA VAN DIE KING JAMES BYBEL 1611 GEBED van AZARIAH & amp; LIED van die drie Jode. Gebed van Azariah en die lied van die drie Jode
DIE FUNKSIONELE BEMAGTIGING VAN DIE OPVOEDER VAN VOLWASSENES IN DIE WES-KAAP
DIE INVLOED VAN TAALVAARDIGHEID OP DIE MEETKUNDEDENKEVAN GRAAD 8 EN 9 LEERDERS
LitNet Akademies Jaargang 14, Nommer 3, 2017, ISSN
HOOFSTUK ll. DIE PLEK VAN HANDWERK IN DIE SKOOL.
Dialoog en paragrawe *
INHOUDSOPGAWE VERKLARING...5 DANKBETUIGING...6 OPSOMMING...7 SUMMARY...8 HOOFSTUK INLEIDING EN AGTERGROND VAN MY VERHAAL...9
ASPEKTE WAT DIE TOEPASBAARHEID VtU{ TOETSE VIR VERSKILLENDE KULTUUl~GlWEPE KAN BEl.NVLOED
1. FUNKSIES EN STRUKTUUR VAN DIE KANTOOR VAN DIE PENSIOENFONDSBEREGTER
IN DIE NOORD GAUTENG HOë HOF, PRETORIA (REPUBLIEK VAN SUID-AFRIKA) REINETTE DEE SOUSA JARDIM...Eerste Applikant
IN DIE Hoë HOF VAN SUID-AFRIKA (NOORD-KAAPSE AFDELING, KIMBERLEY)
SAOU Suid-Afrikaanse Onderwysersunie South African Teachers Union
n Ondersoek na die rol van erkenning van deugde van leerders in die vestiging van n demokratiese, multikulturele
DIE RESEPTOR IN NIDA SE VERTAALTEORIE HET BESONOERE VERWYSING NA DIE NUWE TESTAMENT Sk~ipsie voorgel~ deu~ JOHANN WILHELM OOSTENBRINK ter gedeeltelike voldoening aan die vereistes vir die graad Uonneurs Baccalaureus Artium (Grieks) aan die Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Uolr Onderwys onder leiding van Mnr. J. Botha. 1984
VOORWOORD Graag wil die skrywer die volgende instansies bedank: - Die Raad vir Geestesweteuskaplike Navorslug vir die geldelike toekenning; - Hnr. J. Botha vir sy praktiese leiding; - Mev. Veuter vir die tikwerk; - Prof. F. van Rensburg vir sy leiding in die keuse van hierdie onderwerp; - Nnr. ~I.P. Beukes vir die taalversorging; - Mnr. D.S. Schutte vir die proefleeswerk; - Dr. A.L. Combrink vir praktiese raad. \ Bo alles kom alle lof en eer aan die Here toe sonder wie niks moontlik is nie. J.W. Oostenbrink Oktober 198/1 Potchefstroom
INHOUDSOPGAWE INLEIOING 1. Probleemstelling 2. Begrensing 3. Opset 2 HOOFSTUK 1. NIDA SE KOMMUNIKASIEMOOEL 1.1 Faktore en elemente van kommunlkasie 1.2 Die funksies van kommunikasie 3 3 5 HOOFSTUK 2. FAKTORE WAT DIE ENKODERENDE EN DEKODERENDE MEGANISMES VAN DIE RESEPTOR BEINVLOED 7 2.1 Kultuur 7 2.1.1 Kulturele voorveronderste1lings 8 2.1.2 Aspekte van kultuur wat die reseptor belnvloed 8 2.1.2.1 Ekologie 8 2.1.2.2 Materi~le kultuur 9 2.1.2.3 Sosiale kultuur 9 2.1.2.4 Religieuse kultuur 10 2.1.2.5 Taal 10 2.1.3 Ooreenkomste in kulture 10 2.2 Taal 10 2.2.1 Die korrekte houding ten opsigte van die reseptortaal 10 2.2.2 Grammatika 11 2.2.3 Retoriese struktuur 11 2.2.4 Dialekte 12 2.2.5 Literere tradisie 12 2.2.6 Vlakke van taal 13 2.3 Die reseptor se opvoedkundige vlak 15 2.4 Kanaalkapasiteit 15 2.5 Sosio-ekonomiese klasse 16 2.5.1 Die hogr klas 16
2.5.2 Die middelkl~s 2.5.3 Die laer klas 2.6 Gelowiges en Ongelowiges 2.7 Ander f~ktore 17 17 17 17 lloofstuk 3 VERTALING EN DIE RESEPTOR 19 3.1 Die aard van vert~ling 19 3.2 Versta~nbaarheid 3.3 Prioriteite 21 3.3.1 Die prioriteit v~n die hoorbare vorm van t~~l bo die geskrewe vorm van t~tal 21 3.3.2 Die pr:toriteit v~n die behoeftes van die reseptors bo die vorm van taal 22 3.4 Gebruike 23 3.5 Die vert~~lproses 23 3.5.1 Analise 24 3.5.2 Oordrag (transfer) 25 3.5.3 Rekonstruksie 28 3.6 Hulpmiddels vir die reseptor buiten die vertaling 28 3.6.1 Perikoopopskrifte 28 3.6.2 Kruisverwysings 29 3.6.3 Kantaantekeninge 29 3.6.4 Identi.Eik~sie of verduideliking van objekte of gebeurewat herha~ldelik voorkom 29 3.6.5 Inhoudsopgawe 29 3.6.6 Indeks 29 3.6.7 Inleidings 29 21 ROOFSTUK 4 DIE TOETSING VAN 'N VERTALING 4.1 Die "Gloze Technique" 4.2 Berekening v~n die frekwensie van gebruik 4.3 Reaksie op altern~tiewe 4.4 Verduidelik die inhoud 4.5 Hardoplees van 'n teks 31 31 3t" 31 32 32
4.6 Publikasie van n dee! van die vertaling 32 HOOFSTUK 5 SAHEVATTING EN FINALE GEVOLGTREKKINGS 34 BIBLIOGRAFIE 36
INLEIDING 1. Probleemstelling Daar is in die afgelope twee dekades toenemend oor die belangrikheid van die reseptor as 'n element in kommunikasle besin (Lategao, 198!1 21). Resepsie-estetika is 'n onlangse vertakking van die litteratuurwetenskap en is deur die Praagse strukturaliste in die laat sestiger jare in Wes-Duitsland ingevoer. Dit het so ontwikkel dat dit vandag op die voorgrond is in litteratuurwetenskap (Seneltal, 1983 : 1). Eugene A. Nida het die belangrikheid van die reseptor met vertallng in verband gebring. Dit blyk veral uit sy standaardwerk The theory and practice of translation (197 4) asook ander werke soos Heaning across cultures (1981) en Style and Discourse (1983). Hoew~l 'n reseptorteorie integraal deel is van enige vertaalteorie (trouens, vertaling is nie vertaling as dit nie op een of ander wyse op die reseptor gerig is nie!) gee Nida nie in sy werke oor sy vertaalteorie 'n sistematiese uiteensetting van sy bepaalde reseptorteorie as sodanig nie. In die lig hiervan is die doe! van die studie die volgende: Om slstematiese uiteensetting van die rol van die r.esr?ptor. in Nida se vertaalteorie te gee, 2. Degrensing In hierdie studie val die klem op die reseptor soos dit in Nida se vertaalteorle voorkom. Daar word ook ander elemente in sy vertaalteorie aangeraak, waar dit van belang is, om sy siening van die reseptor uiteen te sit. Nida se eie werke is die primere veld van ondersoek. Nida se reseptorteorie word teties uiteengesit. 'n Teoretiese beoordeling daarvan is buite die skopus van hierdle studie.
3. Opset Hoofstuk handel oor Nida se kommunikasiemodel. Hoofstuk 2 handel oor die faktore wat die enkoderende en dekoderende meganismes van die reseptor belnvloed. Beide hoofstuk 1 en 2 kom weer ter sprake in hoofstuk 3 waarin daar aangetoon word op watter wyse Nida sy vertaalteorie op die reseptor rig. Hoofstuk 4 handel oor die toetsing van 'n vertaling en hoe dit met die reseptor in verband gebring word. Hoofstuk 5 bestaan uit 'n samevatting en finale gevolgtrekkings. 2
HOOFSTUK 1 NIDA SE KOMMUNIKASIEtlODEL Volgens Nid'i (198l(a) 1) moet, 'ilvorens 'n 'inalise van vertaling gemaak kan word, begin word met "a satisfactory model of communic'ition. By me'ins of such a model one can describe the p lncipal factors and relations that ente into the communication o f a me s sage in the s o u r c e 1 an g u age." U i t!_!:l_~ t:!t_~~.e.z_~~!!!?_.e_~~.:. tice of translation (1974) en Meaning across cultures (1981 9) wil dit blyk asof Nida sy vertaalteorie op sy kommunikassiemodel grond. Daarom moet daar vir die doel van herdie studie ook kortliks na sy kommunikasiemodel gekyk word. 1.1 Faktore en elemente van kommunikasie Die d ie hoofelemente van kommunikasie is (1) die bron (S vir source), (2) die boodskap (M vir message), en die raseptor (R). Diagr'immaties word dit soos volg voorgestel: S- M- R fig. (Nida, 198l(a) 1) Hierdie diagram word soos volg uitgebrei: terugvoer fig. 2 (Nida, 1972(a) s = Bron m = Boodskap R Reseptor d dekodeer e = enkodeer 310) 3
Die reseptor is die doel (target) van kommunikasie en vervul -n noodsaaklike aktiewe rol. Sowel die bran as die reseptor vervul enkoderende en dekoderende funksies. Dit wil sl,,beida die reseptor en die bran het die vermeil om -n boodskap in-n vasgestelde kode te formuleer en beida kan vasstel wat die boodskap, as dit ontvang word, betaken. Die bran is die sender van die boodskap byvoorbeeld die auteur van -n boek. In alle v erbale kommurlikasie ontvang die reseptor ten minste twee boodskappe gelyktydig. In die diagram hierbo orord dit aangedui met die ~I met die vaste lyn en die H met die stippellyn. Die H met die vaste lyu dui die boodskap wat die woorde self sein, aan en die N met die stippellyn dui die sogenaamde paralinguistiese boodskap aan, wat deur byvoorbeeld die soort papier waarop dit geskryf is, gesein word. Die kanaal, of die meduim, is die middele wat gebrulk word om die boodskap van die bran tot by die reseptor te kry. Hiervoor is (1) -n stel tekens, en (2) middele nodig wat die teke~s vanaf die bran tot by die reseptor bring. Steurings (noise) is enigiets wat die reseptor verhoed om die boodskap voldoende of korrek te ontvang. Dit mag eksterne fisiese steurings sowel as interne psigologiese steurings wees. Nag -n belangrike faktor by kommunikasie, is terugvoer (feedback). Bier word drie so or te terugvoer onderskei. Die eers te twee soorte kom in gesproke taal voor. Onmiddellike terugvoer kom voor byvoorbeeld wanneer die spr~ker -n woord verkeerd uitgespreek het. Die reseptors sal dan op n bepaalde wyse daarop reageer. Die tweede soort terugvoer behels die voortdurende reaksie van die reseptors op dit wat gesl word, Dit gebeur byvoorbeeld in terme van liggaamshouding en oogkontak. Die derde soort terugvoer is geantisipeerde terugvoer. Dit is veral van toepassing op skriftelike kommunikasie. Die bran voor- 4
sien wat die reaksie van die reseptor op die boodskap gaan wees, (Nida, 1972(b) : 310-312). Alvorens die boodskap ge'l.nterpreteer kan word, moet deeglik van die konteks waarbinne die kommunikasieproses plaasvind, kennis gene e m w a r d, D i e k a n t e k s b e s t a a n u i t d r i e e 1 e' m en t e n a a m 1 i k ( 1 ) tyd; (2) plek; en (3) rolle van deelnemers aan die kommunikasie, Die laasgenoemde element behels oak rolle van die bran en die reseptors, byvoorbeeld "is die verhoudlng tussen die bran en die reseptor een van onderwyser tot student?" (Nida, 1981(a) : 10). Daar is vier basiese faktore wat dit moontlik maak dat mense mekaar kan verstaan (-oak mense van verskillende taalgemeenskappe): 1) die ooreenkomste van verskillende verstandelike prosesse van alle mense; 2) die ooreenkomste van somatiese reaksies; 3) die ooreenkomste van kulturele ervaring, en 4) die vermo~ o~ aan te pas bv die ~edra~soatrone van ander. Alhoewel vo 1 r'ritaakte kommunikasie ontn'oontlik is, is daar weens hlerdie faktore tog 'n ho~ graad van effe~tiewe kommunikasie moontlik (Nida, 1964 53-55). 1.2. Ole funksies van kommunikasie Nida (1983 : 46-47) onderskei agt funksies van die kommunikasieproses. Hierdie funksies word in terme van die verhouding van 'n kommunikasiemeduim tot die dee1nemers van kommunikasie beskryf, In die ekspresslewe funksle gaan dit daaroor dat die bron sy eie gevoelens en emosies ultdruk. Dit gaan dus ole hier soseer oor d!e reaksie van die reseptors nie. Die kognitlewe funksie behels die sogenaamde "inner speech", waarin die bron optree as sy eie reseptor. 5
Het die egosentriese funksie wildie bron nie soseer inligting oordra nie, maar eerder die reseptor se aandag vestig op sy eie (die bron se) vermo~ns en kennis. Die informatiewe funksie is daarop gemik om die kognitie1~e st>tat van die reseptor te belnvloed, terwyl die imperatiewe funksie die gedrag, en die performatiewe kommunikasie, die status van die resep tor wil belnvloed. Die emotiewe funksie behels die belnvloeding van die emosionele staat van die reseptors. Soms word geen inligting deurgegee nie, maar die doel is slegs om die deelnemers aan kommunikasie van die betrokkenheid van beida die bron en die reseptor te verseker. Dlt word die fatiese funksle van kommunlkasle genoem. 'n Voorbeeld hiervan is wanneer 'n persoon ~~at oor die tele.foon praat; elke!lou en dan "ja" se om die ander persoon van Sy betrokkenheid te.verseker. 6
HOOFSTUK 2 FAKTORE WAT DIE ENKODERENDE EN DEKODERENDE HEGANISMES VAN DIE RESEPTOR BElNVLOED. In hoofstuk 1 is aangetoon dat die reseptor sowel enkoderende as dekoderende meganismes het. Daar is sekere faktore wat hierdie meganismes betnvloed. Die faktore wat Nida onderskei het, het betrekking op die reseptor van enige kommunikasie, maar word toegespits op die reseptor van Bybelvertaling. Met ander woorde hierdie faktore moet oak in die vertaalproses in ag geneem word. llierdie faktore kan nie in waterdigte kompartemente ingedeel word nie, maar is inmekaar vervleg en hou met mekaar verband. Dit wil voorkom of Nida kultuur as die belangrikste faktor beskou. Veral blyk dit uit sy boeke Religion across cultures (1968) en!_l_~ing ~~E.~~~-~.':!..!.!.':!.E.~~ ( 1 9 8 1). S t r e n g g e s p r o k e i s t a a 1 'n a s p e k v a n kultuur, maar omdat dit so 'n belangrike faktor is, word dit afsonderlik be handel. Die "ander faktore" wa t onder 2.7 be handel word, sluit ten nouste aan by taal en kultuur omdat dit oor faktore, wat die reseptor se taalgebruik belnvloed, handel. Die faktore wat onder die opskrifte "Sosio-ekonomiese klasse", "Opvoedkundige vlak", "Kanaalkapasiteit", en "Gelowiges en ongelowiges" behandel word, sluit nou bymekaar aan (en by die drie faktore wat reeds hierbo genoem is). 2.1 Kultuur. Vandag besef lingu!ste en etnolo~ die verhouding tussen bulle onderskeie ondersoekvelde. Dit word aanvaar dat taal dee! is van kultuur (Nida, 1975 66). Die l<ultuur van 'n reseptor bet daarom 'n direkte invloed op die betekenis 1~.~t 'n boodskap vir hom sal he (Nida, 198l(a) : 49).
2.1.1 Kulturele voorveronderstellings Nida (1981(a) : 14) skryf dat : '' Huch of the referential meaning for the receptors of any message depends upon the presuppositions of a particular society; The presuppositions are the underlying as sum p t ian s, be 1 i e f s, and ide as t h a t 11 r e gene r 11ll y s hare d by persons, but 11re r11rely, if ever, described or defined, simply becuase they seem so basic and obvious as not to require verbal formulation." In Job 9:2 vr11 die dissipels wie se sonde dit is dat die man blind is. Dit is geb11seer op die kulturele voorveronderstelling dat dit sonde is wat ongeluk veroorsaak. Volgens Nida (1981(a) 14-17) kan voorveronderstellings in vyf klasse ingedeel word: 1) die fisiese aarde en lewende wesens byvoorbeeld rein en onrein diere; 2) geskiedenis en bestemming byvoorbeeld hemel en he1; 3) bonatuurlike wesens byvoorbeeld God, engele en die duiwel; 4) interpersoonlike verhoudinge byvoorbeeld slawerny of man~ Vt"OU, en 5) intellektuele aktiwiteite byvoorbeeld wat is waarheid? Hierdie voorveronderstellings speel dikwels 'n deurslaggewende rol by die verstaan van 'n boodskap. 2.1.2 Aspekte van kultuur wat die reseptor belnvloed Die reseptor verst11an 'n boodskap in terme van sy eie kultuur. Nida (1975(a) 68) neem dit nog verder deur te sl "Words are fundamentally symbols for features of the culture". Verskillende kulture bet verskillende elemente wat die enkoderende en dekoderende meganismes van die reseptor be'l.nv1oed. Nida bespreek bierdie e1emente in terme van vyf aspekte van kultuur: 2.1. 2. 1 Ekologie Daar is groat ekologiese variasie van gebied tot gebied. Neem as 8
voorbeeld die Maya Indiaanse gemeenskap. As gevolg van die soort gebied wat bulle bewoon, kan bulle hulself moeilik 'n woestyn indink. Al plek wat vir bulle sonder enige plantegroei is, is 'n veld wat skoongemaak is om koring te plant. Dit kom egter nie ooreen met 'n 1~oestyn in die ware sin van die woord nie. Ekologie, as 'n aspek van kultuur, speel dus 'n belangrike rol in die reseptor se vermo& om 'n boodskap te kan begryp. 2.1.2.2 Hateri~le kultuur Hierdie aspek het 'n noue verband met Ekologie wat hierbo bespreek is. Daar is heelwat items t~at ooreenkoms toon tussen byvoorbeeld die Palestynse kultuur van die Bybelse tyd, en die kultuur van die hedendaagse sogenaamde primitiewe nasies. In bale dele van die wereld is items soos die sambok, die meulsteen en klipbnkke algemene items. Daar is egter, ten spyte van die ooreenkomste, tog ook groot verskille tussen kulture. ln die Nuwe Testament handel bale illustrasies oor prosesse en ge1~asse van landbou. In sommige dele van die wereld is koring onbekend. Verder is dlt byvoorbeeld in 'n bepaalde kultuur, t;at 'n dubl><lj. stok gebruik om koring te plant, onverstaanbaar hoe die saaier (in die gelykenis van die saaier) op verskillende soorte grand kon saai. Dit toon dus aan watter invloed die materiihe kultuur op die reseptor se enkoderende en dekoderende meganismes het. 2.1.2.3 Sosiale kultuur Die sosiale opset is bale kompleks en verskil van kultuur tot kultuur. In byvoorbeeld die Indiaanse Hayataal is daar ole terme vir broer en suster nie, maar net vir ouer broer en jonger broer, ouer suster en jonger suster. Die Bybel dui dikwels nie hierdie verhouding eksplisiet aan nie. 'n Aanduiding wat hiervoor gebruik word, ls dat die ouer persoon se naam gewoonlik eerste voorkom. 9
2.1.2.4 Rellgieuse kultuur Ook wat religieuse ku1tuur betref, is daar groat variasie. So het versklllende kulture verskillende terme vir godheid. Aan so 'n term wocd verskillende konnotasies geheg. Die religieuse kultuur speel dus 'n belangrike rol in die reseptor se lnterpretasie van 'n godsdiens tige boodskap. 2.1.2.5 Taal Verskillende kulture bet ook verskillende tale. Alhoewel taal volgens Nida (197S(a) :68-78) 'n aspek van kultuur is, word dit weens die belangrikheid daarvao afsonderlik bespreek onder 2.2 2.1.3 Ooreenkomste in kulture Daar is reeds (in 1.1 p.s) daarop gewys d:1t wa:1r daar tussen mense ooreenkomste van kulturele ervaringe is, dit moontlik is da t mense mekaar kan vers taan. Die faktor van verskillende ltulture is belangrik, maar dit moet nie oordryf word nie. Dit is wel waar dat dit die enkoderende en dekoderende meganismes van die reseptor beinvloed, maar daar is meer dinge wat mense verenig as wat bulle verdeel. Die mense in die Bybel het dieselfde basiese beboeftes en probleme gehad as die mense van vandag. (Nida, 198l(a) 27). 2. 2. raal 2.2.1. Die korrekte bonding t.o.v. die reseptortaal Om effektief te kan kommunikeer of vertaal, vereis dat die kommun!keerder of die vertaler (dit is in. beide gevalle die bron), n korrekte houding moet he ten opsigte van die reseptortaal. Nida (1974:3-6) gee hiervoor belanrike riglyne: 10
h e t s e k e r e o a. oe must!:~!,t':c t_ t~2e~~~~~" each language.; _,_,l),;ljl.p.o.t.en.sia~j,_--y.jl.n~ ' ~.'...' -""'<,...-"-~ r--< be perking e,, mg"'_t_ raa-kge s i en word '-e'n"to t s y- m a k-s-1-m u m --b e_nu t ~-..,..;;.-""'""-.-.. ~"' ~- ---.~'1/-0 I!-d--. 3. Alles wat in een ta11l gese kan word, kan in 'n ander tlllll gese word, beh11lwe as die vorm 'n noodsaaklike deel van die boodskap is. 4. Om die inhoud van 'n boodskap te behou, moet die vorm daarvan verander word. Die mate waarin die vorm verander moet word, hang van die lingulstiese en kulturele afstand tussen die brontaal en die reseptortaal af. 2. 2. 2. Grammatika Volgens Nida (1960:83-84) moat die ve~:taler na die volgende grammatikale ve~:skynsels in die ~:eseptortaal oplet: I. lengte van sinne; 2. neweskikkende of onderskikkende konstruksies; 3. onderskikkende of neweskikkende sinne; 4. die aantal gekombineerde sinne; 5. woordorde; en 6. pronominale plaasvervangers. 2. 2. 3. Retorlese struktuur Volgens Nida (1983:11) het ook die reto~:iese struktuur van die boodskap 'n invloed op die reseptor se verstaan daarvan. lly sit dit soos volg uiteen: "In many instances analyses of function in language have not distinguished three important relations: a) discourse to intent, b) discourse to the real wo~:ld, and c) discourse to the response of receptors. But probably the most serious failure has 11risen from the fact that the signification of these functions has not been treated in a semiotic sense. Thinking rj meaning only in terms of lex:ical items or propos!- 11
tions bas often led persons to disregard the crucial role of rhetorical features as signs having meaning for receptors. The explication of the meaning of such signs cannot be accomplished in the same manner as one defines lexical meanings by componential features, but anything which serves as a sign of something for receptors has meaning in this broad semiotic sense." 2. 2. 4. Oialekte Nida (1972(a):319~320; 1974:129-130) onderskei twee soorte dialekte, naamlik sosio-ekonomiese en geografiese dialekte. Sowel die lingulstiese as die kulturele elemente van dialekte speel 'n belangrike rol in die kommunikasieproses. Volgens Nida (1974:130) word daar ondervind dat mensa van verskillende dialekte in staat is om mekaar te vertaan, maar mekaar nie wil verstaan nie. In sommige gevalle kan mense met groot verski1le tusseo die dialekte mekaar verstaan, maar in ander gevalle, waar daar relatief min verskille tussen die dialekte is, weier die mense om by die ander dialek aan te pas. Die faktor van verskillende dialekte kan dus 'n kommunikasiestruikelblok word wat die reseptor verboed om die boodskap te verstaan. 2. 2. 5. Liter@re tradisie Omdat die literere tradisie van 'n taal 'o direkte invloed daarop uitoefen, moet dit in ag geneem word. Nida (1974:120) onderskei drie situasies van literere tradisie: {j) 1. tale met lang literere tradisies en 'n relatief goad gedefinieerde literere styl; 2. tale wat onlangs begin skryf is, en wat in die kort tyd wat dit geskryf is, bepaalde vorme as aanvaarbaar beskou hat. Dit bet dus 'n relatief kort literere tradisie; en 3. tale wat tans besig is om op skrif gestel te word. 12
2. z. 6. Vlakke van taal Nida benader die vlakke van taal uit twee verskillende gsigshoeke. Die eerste is in terme van die verhouding van die bron tot die reseptor en die tweede in terme van die taalvermo~ van die reseptor. \~at die eerste gesigshoek betref, onderskei Nida (1972(a):317-318) die volgende vyf vlakke 1. die vlak waarop bloot inligting uitgeruil word (consultative level), kom voor tussen mensa wat mekaar nie ken nie en kommunikeer oar 'n onderwerp van neutraal-emosionele belang. Die fokus is op die boodskap en nie op n breedvoerige gebruik v::tn estetiese stilistiese eienskappe nie. llierdie vlak word onderskei van die volgende vlak in die sin dat daar terugvoer is; 2. op die~ vlak is die bron en die reseptor onbekend aan mekaar en die omstandighede is formeel; 3. die ~e vlak kom voor tussen manse wat mekaar ken en on tspanne is; 4. die~ vlak word gebruik deur mensa wat mekaar goad ken en bale lingu!stiese en nie-lingu!stiese ervaring met mekaar deal, en 5. di e vlak van taal is bevrora, omdat die inhoud en voorspelbaar is, soos byvoorbeeld 'n doopseremonie. D it 1 s t_:;..::;.n!:_r.1 k _ ,!11~ taa} op <f! e --~~~,E.<;_ v ;:1 k! n~_<i ie_,?;,!!.g.tel-,s.i..t.\1.!! s 1 e te ge b r u ik s od:j. ~!U,~ t;.e ~~t..'!.~-,~d!!ax me_ a kan i<;iag~ijj.~!"~r. As d 1 t nie gedoan word nie, is dit onaanvaarbaar en l:j.at dit die reseptors ongemaklik voel. Die onderskeiding van vlakke van t:j.al vanuit die gesigshoek van die taalvermo~ van die reseptor kan met die volgende diagram verduidelik word: 13
Die geskrewe taal Literlre en tegniese vlak Algemene taalvlak Taalvlak onder standaard '----------"'---- fig.3. (Uit Nida, 1977 110) Hlerdie diagram "is restricted to the written language and also to the."consumer" role, that is, the language which people can read and readily understand" (Nida, 1977:110). X is 'n persoon met hom opleiding, terwyl Y 'n persoon is met redelike beperkte opleiding. Drie vlakke wocd onder.skei nl. 1) Llterlre en tegniese vlak; 2) Algemene taalvlak; 3) Die vlak van taal wat onder standaard is. X het 'n beter leesvermo!! en begrip'as Y, maarhy kan nie alles op die liter.lre en die taalvlak onder standaard verstaan nie. X sal noolt taal gebruik wat onder die lyn C-D is, as hy vir 'n onbekende leser skryf nie, maar wel as hy vir intieme. vriende skryf. Y sal dikwels op die taalvlak onder standaar~ skryf, maar hy wil nie van mense of instellings, wat op die vlak van X is, kommunikasie wat op daardie vlak is, ontvang nie. Die lyn A-B dui aan waar Y se taalvermo~ verstaan wat onder hierdie lyo is. ophou. Hy kan slegs dit 14
Hieruit blyk dus dat vir beide X en Y die algemene taalvlak sowel aanvaarbaar as verstaanbaar is. Die taal van 'n Bybelvertaling moet dus op bierdie vlak le. 2. 3. Die reseptor se opvoedkundige vlak Ook die reseptor se opvoedkundige vlak bet 'n invloed op sy enkoderende en dekoderende meganismes. Dit bet ook 'n groot invloed op die taalvermol! van die reseptor (kyk 2.2.6). Nida (198l(b):l21) onderskei vyf opvoedkundige vlakke: 1. diegene met universitere opleiding; 2. diegene met sekondere skoolopleidlng; 3. diegene met beperkte opleiding, gewoonlik laerskoolopleiding; 4. nuwe volwasse geletterdes, dit wil se volwassenes wat pas begin leer lees en skryf bet, en 5. kinders. 2.4. Kanaalkapasiteit Die res e p tor s e kana a 1 ka pas i tej...t_w.o..c.d--d e-u-r--s-y-k-u.j..t.aux.,~.t.a_jl...},jle r m o I!,_':_';!-_,?wP vo e d kund i ge v la k~~l,!>~..q.l_t.... b.e.p.a.alj.n.~n~"gr.oo.t.. m.a.te.-dj..e reseptor se vermol! om 'n boods te kan enkodeer en dekodeer. """-- o -'-~~-~~-, ::.= ".-,-._.._,-...,._-,, In die kommunikasieproses bet die boodskap twee dimensles naamlik die lengte en die moeilikbeisgraad daarvan. Om doeltreffend te kan kommunikeer moet beide dimensies in ag geneem word om by die kanaalkapasiteit van die reseptor te pas. (Nida, 1981:133). Kanaalkapasiteit kan soos volg voorgestel word: 15
"------------------~ Kanaalkapasiteit fig.4. (Uit Nida, 1974:164) M Boodskap-(message) d moeilikheisgraad (difficulty) 1 lengte Hoe grater die kanaalkapasiteit van die reseptor, hoe korter kan die boodskap wees en hoe holr is die moeilikheisgraad. Hoe kleiner die kanaalkapasiteit, hoe langer moet die boodskap en hoe laer die moeilikheidsgraad wees. As die lengte van die boodskap van 'n vertaling ilieselfde gehou word as die lengte van die oorspronklike boodskap; sal die moeilikheidsgraad daarvan toeneem. Verder verskil die kanaalkapasiteit van die nuwe reseptors omdat bulle agtergrondskennis van die oorspronklike teks aansienlik minder is. Die lengte van die boodskap oet daarom verleng word. Dit word gedoen deur dit wat i~plisiet is, eksplisiet te maak, en waar nodig, aanvullende inligting te verskaf om die betekenis van die teks uit te lig (Nida, 1981:133). 2. 5. Sosio - ekonomlese klasse Volgens Nida (198l(b):l21) kom dit voor asof die '"interests, values, and presuppositions of people - particularly with regard to religious values'" verband hou met die onderskeie sosio - ekonomiese klasse. Dit bet 'n bepaalde invloed op die mense se interpretasie van 'n boodskap. Hy onderskei dus drie klasse en dui aan hoedat bulle godsdienstige opvattinge verskil. 2. 5.1. Die bol!rklas Hulle is gewoonllk meer geinteresseerd in die religieuse tradi- 16
sies en wil instellings, waardes en idees wat bydrae tot hulle sekuriteit, bewaar. Hulle het gewoonlik 'n hog status. 2. 5. 2. Die middelklas Persone van die middelklas het veral belang by ~die leerstellinge en gedrag. Dikwels wil bulle godsdiens gebruik om opgang te maak. 2. 5. 3. Die laerklas Hulle sien godsdiens as 'n bron van hoop, groepsidentifikasie en sekuri tel t-. 2.6. Gelowig.es en ongelowiges Nida (198l(b):l22) gebrulk die term "insiders" vir diegene wat de u r d i e g e 1 o o f a an d i e By be 1 en die imp 1 i k as i e s d a a r van g e bind is. Vir diegene wat nie so aan die Bybel gebonde is nie, gebruik hy die term "outsiders". Die "insiders" is geneig om konserwatief te wees en 'n weerstand te h~ teen enige hersiening van die Bybel of 'n nuwe vertaling daarvan wat die boodskap duidellker maak. Hulle ervaar dit as 'n bedreiging van hulle geloof, 'n Vertaling van die Bybel wat gemik is op die "outsiders", kan e g t e r 'n d i n-a m 1 e s e in v 1 o e d o p d 1 e "ins i de r s" h ~, A an d i e and e r kant is 'n teks, wat vir die "insiders" voorberei is, dikwels onverstaanbaar vir die "outsiders" en kom dit dikiels irrelevant voor. 2. 7. Ander faktore Ander faktore benewens die reeds genoemde faktore is: 1. Ouderdom; 2. Geslag; 3. Beroep. Hierdie faktore het 'n noue verband 17
met die reeds genoemde faktore. inl!gt!ng,oor hierd!e faktore: Nida (1969:127) gee die volgende " 1. Jong mense is gene!g om anders te praat as hulle ouers. Dit is deel van die sogenaamde "generation gap". Hulle verwerp alle vorme wat oud-modies klink en neem gou nuwe vorme van taal; insluitend sleurtaal {slang) aan. 2. Vroue praat enders as mans. In sommige tale is die verskille geformaliseer en in ander word dit informee) aangewend. 3. Hense wat saamwerk praat al hoe meer en meer dieselfde en het 'n taal wat eie is aan hulle beroep. 18
HOOFSTUK 3 VERTALING EN DIE RESEPTOR In hoofs tuk 2 ls die f"ktore w"t volgens Nida 'n invloed op die resep tor bet, teoreties uiteengesit. In hierdie hoofstuk \{Ord aangetoon hoe hierdie faktore, volgens Nid" se vertaalteorie, in Bybelvertaling verdiskonteer behoort te word. 3.1. Die aard van Vertaling Nida (198l(b):ll9) gee die volgende definisie van vertaling: "Translation consists of the.reproduction in the receptor language of th; message of the source language in such a way that the receptors in the receptor language may be able to understand adequately how the original receptors in the source language understood the original message"l) Dit is duidelik dat met so 'n definisie van vertaling nie 'n formele gelyke nie, maar 'n dinamies ekwivalante vertaling bedoel word. In die twee diagramme (fig.5 en fig.6) word die verskil tussen formele gelykheid en dinamiese ekwivalensie uitgewys. Die groot verskll 1~ in die klem of belang van die reseptor. 1. Hierdie is 'n duideliker formulering van die definisie wat N i d a in!.e.~_!e,~~e.l._:!:~.le:!:~..t:._l,~-~f_..i:.e.:!:~~!::!:_':.~~ ( 1 9 7 4 : 2 0 8 ) g e e Daarin definieer hy vertaling as "the reproduction in a receptor language of the closest natural equivalent of the source language message, first in terms of meaning, and second in terms of style" (p208). 19
B Brontaa1 Res e p tor t a a 1 A Brontaal B Reseptortaal fig.5 fig.6 S=Bron M=Boodslutp R=Resepto~: (Uit NIDA 1974 22,23) In fig.5 verteenwoordig die eerste blok die bron (s) wat die boodskap 011) kommunikeer. Die boodskap word ontvang deur die oorspronklike reseptor (Rl). Die verta1er is tegerlykertyd bron sowel as reseptor. Hy ontvang Ml asof by 'n Rl is en reproduseer dan 'n nuwe boodskap (t-12) in 'n ander kulterele konteks. M2 word deur 'n nuwe reseptor (R2) ontvang. Die kritiese toetsing van 'n vertaling word gedoen deur Ml met H2 te.vergelyk. Daar kom egter 'n font in omdat die persoon wat M2 beoordeel, dit doen in terme van wat hy alreeds van ~11 weet. As die fokus egter gerig word op die mate waarin,die reseptors die boodskap verstaan, verander die prentjie na flg.6. Nou moet die persoon wat die vertaling toets, die begrip wat die eerste reseptors (Rl) van Hl gehad bet, vergelyk met die begrip t;at die nuwe reseptors (R2) van H2 het. Dinamiese ekwivalensie is dus "the degree to which the receptors of the message in the receptor language respond to it substantially in the same manner as the receptors in the source Ianguage (Nida, 1974:24). Hierdie reaksie k:tn egter nooit ideo- 20
ties wees nie omdat die kulterele en historiese agtergonde verski 1. As da'lr egter nie 'n groot ooreenkoms in reaksie is nie, bet die vert'lling nie in sy doel geslaag nie. 3. 2. Verstaanbaarheid Uit die voorafgaande blyk dit dat die vertaling sodanig moet wees dat die nuwe reseptor dit reg sal verstaan. Nida (1974:1) g::1an saver deur te sl "We aim to make certain that such a person is very unlikely to misunderstand lt." Om verstaanbaarheld te bevorder moet twee soorte uitdrukkings gesoek en uitgeskakel word: 1. die wat waarskynlik verkeerd verstaan sal word, en 2. die wat so moeilik is dat dit die reseptor sal ontmoedig om dit te probeer verstaan (Nida, 1974:2). Idiome soos bv. "op sy hoof vurige kole ophoop" (Rom. 12:20) word gewoonlik verkeerd verstaan omdat die gemiddelde reseptor nie kennis dra van destydse semitise idiome nie. 3. 3. Prioriteite Nida (1974:28-32) dui 'n aantal prioriteite aan waarvolgens 'n vertaler keuses moet maak sodat sy vertaling, met die oog op die reseptor (vgl. 3.2), 1~erklik geslaag sal wees. 3. 3. 1. Die prioriteit van die hoorbare vorm van taal bo die geskrewe vorm van taal. Nida voer vier redes aan vir hierdie prioriteit: 3.3.1.1., Die Bybel word dikwels liturgies gebruik sodat meer mensa dit boor as dit self lees. 3.3.1.2. Die Bybel word dikwels hardop vir groepe gelees as 21
groepsonderrig. 3.3.1.3. In sommige gebiede ~ees mense die Bybel vir bulself b~rdop en verstaan dan wat bulle lees. 3.3.1.4. Die Bybel word deesdae veral in media soos die radio en televisie gebruik. Die boorbare vorm moet dan beeltemal verstaanbaar wees. Weens hlerdie prioriteit moet na die volgende opgelet word: 1. Hoofletters is nie voldoende om dubbelsinnige en misleidende vertalings teen te werk nie; 2. spelling is nie voldoende om misleidende teensprake teen te werk tlie; 3. terme wat kru klink in die uitspraak moet nie gebruik word nie, selfs as die gesktewe vorm daarvan nie kru is nie; 4. punktuasie moet nie gebruik word om misleidende grammatikale konstruksies te korrigeer nie; 5. antwoorde van retoriese vrae moet dikwels eksplisiet gegee word om verwarring te voorkom; 6. onbeplande mondelingse woordspelinge moet vermy word; 7. vorme van name moet aangepas word by die fonologiese sisteem van die reseptortaal om problema, vir diegene wat die Bybel moe t voorlees, te voorkom; 8. betekenisloosbeid in 'n teks moet vermy word, en 9. vertaling moet nie oorlaai word nie. 3.3.2. Die priorlteite van die behoeftes van die reseptors bo die vorm van taal Om hierdie priorlteit tot sy reg te laat kom, moet meer waarde geheg word aan die vorme W"'t die reseptors verstaan en aanvaar, as aan die vorme wat 'n langer liter~re tradisie bet. Daarom moet bo en bebalwe die taalvlakke (kyk 2.2.6) oak die soort reseptors, waarop die vertaling gemik 1~ord, in ag geneem word. Die tbal van sekere groepe reseptors bet voorkeur bo die taal van 22
ander: 1. die taal van nie-christene het voorkeur. bo die taal van chrlstene. Die Rybel moet immers verstaanbaar wees vir niechristene, en sodoende sal die christene in elk geval ook verstaan; z. die taal van mense tussen vyf-en-twintig en dertig bet voorkeur bo die taal van kinders en ouer mense. se taalgebruik is dik~els onverstaanbaar en onder standaard, en Ouer mense verouderd en die van kinders 3. in sekere situasies bet die taal van vroue voorkeur bo die taal van mans omdat die mans meer linguistieke kontak het. Die mans se taalgebruik word byvoorbeeld deur hulle werksomstandighede beinvloed. 3.4. Gebruike Omdat die vertaling op die reseptor gerig word, moet bepaal word waarvoor die reseptors die vertaling gaan gebruik. Nida (198l(b):l22-123) onderskei die volgende gebruike: 1. liturgiese gebruik waarin af een persoon dit voorlees en die ander luister af almal gesamentlik lees; 2. bestudering van ~n teks. Hierdie vertaling gaan gep~ard met heelwat notas en bulpbronne sodat mense die betekenis en implikasie van ~n vertaling meer korrek kan bepaal, en 3. persoonllke godsdienstige gebruik. 3. 5. Die Ver taalp roses Nida (1974:33) onderskei twee verskillende sisteme van vertaling. Die eerste behels die opstel van 'n stel rells waaavolgens ek1~ivalente vorme in die reseptortaal vir items of kombinasies van items in die brontaal verkry word. Dit kan soos volg voorges tel word: A ----------- X -----------> B fig. 7 (Uit Nida, 1974:33) 23
' A varteenwoordig die brontaav en B die reseptortaal. universele soort struktuur waaraan alle tale verwant is. X is 'n Oie tweede sisteem van vertaling bestaan uit 'n meer uitgebreide prosedure van drie fases nl. 1) analise; 2) oordrag (transfer); en 3) rekons truks ie. Hierdie fases kan diagrammaties soos volg voorgestel word: A (bron) B (reseptor) Anlllise Rekonstruksie X -----0 or d r a g--------1- y fig. 8 (Uit Nida, 1974:33) Hierdie drie fases van die vertalllproses is daarop gemik om die boodskap by die reseptor (B) uit te bring en nie net om dit in die reseptortaal oor te sit nie. Nida is 'n besliste voorstaander van hierdie twaede sisteem van vertaling (Nida, 1974:34). 3. 5. l. Analise Hierdie fase is nie direk op die reseptor gerig nie. Omdat dit egter die weg vir die fllse van oordrag baan, word dit hier kortliks bespreek. In hierdie fase word die oppervlakte struktuur van die boodskap in die brontaal geanaliseer in terme van 1) die grammatikale verhoudinge, en 2) die betekenis van woorde en kombinasies van woorde (Nida, 1974:33): 1. Oia grammatlkale verhoudinge tussen woorde word geanaliseer
deur die uitdrukkiogs te verwerk. Uitdrukkiogs wat gebeure ultdruk word tot werkwoorde verwerk, so ook objekte tot oaamwoorde, abstrakte (kwaotlteite eo kwaliteite) tot byvoeglike oaamwoorde en bywoorde eo relasies tot voorsetsels en voegwoorde. Hierdie verwerkte ultdrukkings kom neer op t~at bale lioguiste "kernsinne" noem, dit wil se dle basiese strukturele elemente waaruit die taal sy uitgebreide oppervlakte struktuur bou. Die belang van kernsione is naamlik dat tale in 'o grater mate teo opsigte van kernsinne ooreenstem as ten opsigte van oppervlakte struktuur. (Nida, 1974:39) 2) Die analise van die betekenis van woorde en woordkombioasies word gedoen deur te bepaal 1) waarna woorde as simbole verwys, (referential meaning) en 2) tot watter reaksie dit by die deelnemers van kommunikasie aanleiding gee (Nida, 1974:56). Na hierdie analise is die weg vir die volgende fase gebaan. Nida (198l(b):l08) stel dit so: "analyses moves in the direction of the underlying semantic structure. It always includes as large a unit as reflects an integral unity, and it anticipates in each instance the types of problems which are likely to be encountered ln the process of transfer". 3.5.2. Oordrag (transfer) Die fase van oordrag hou in dat die geanal~seerde stof van die vorige fase van die brontaal na die reseptortaal oorgesit word (Nida, 1974:99). Hierdie fase vind hoofsaaklik in die vertaler se brein plaas. Da'.li:om moet die vert'.ller da,.rteen wa"k dat sy persoonlike tekortkominge nie daartoe lei dat die boodskap verdraai word nie. Die kernsinne word nie as losstaande kernsinne nie, maar met bulle onderliuge relasies oorgesit. Die drie hoofsoorte verhou- 25
dings tussen kernsinne is: 1)!ogles. temporeel; 2) ruimtelik, en 3) N i d a s k r y f i n d i e b o e k.!_e_.<: ~E_.<:_~!_}' ~~.<!_.!.~ ~.!.~.<:.-~!._.!E.~~~~~.!_~~ (1974:104): "In transferring the message from one language to another, it is the content which must be preserved at any cost; the form, except in special cases, such as poetry, is largely secondary, since within each language the rules for relating content to form are highly complex, arbitrary, and variable." In sy mees resente boek. ~x_.!_.<: ~~.<!_Q.!_~~E.E.~.':. (1983:11) gee by die vorm van die boodskap 'n meer prominente plek deur aan te toon dat ook die vorm (en meer spesifiek, die retoriese struktuur) van die boodskap vir die reseptor betekenis bet en daarom vertaal moet word (kyk 2.2.3). Dus is sowel die inhoud as die vorm in hierdie fase van belang. 3.5.2.1. Semantiese aanpassings In enige vertaling gaan van die semantiese inhoud van die boodskap verlore. Dit betaken met ander woorde dat die reseptor van die vertallng nie die valle inhoud van die oorspronklike boodskap ontvang nie. Om dit te beperk moet sekere semantiese aanpassings gemaak word. Nida onderskel die volgende agt probleemareas wat semantlese aanpass~ngs verg: 1. Idiome: Drie verskillende soorte aanpassings gemaak: 1. van idiome na non-idiome; 2. van idiome, en 3. van non-idiome na idiome. word bier idiome na 2. Figuurlike betekenis van lndividuele woorde: Die semantiese aanpassings wat gemaak kan word ten opsigte hiervan is die volgende: 1. van figuurlike tot nie-figuurlike gebruik; 2. van figuurlike tot figuurlike gebruik, en 3. van nie-figuurlike tot flguurlike gebruik. 3. Die verskuiwing in sentrale komponente van betekenis. 'n 26
Voorbeeld hiervan is die Griekse woord vir "duiwel" wat etimologies lasteraar betaken. Hierdie letterlike vertaling mag in 'n ander taal moontlik nie veel beteltenis he\ nie. 'n Ander uitdrukking soos "owerst~ van die demone" sal baie meer akkuraat wees. Bier was dus 'n skuif van etimologiese betekenis. 4. Generiese en spesifieke betekenis. Soms moet daar 'n aanpassing van generies na spesifiek en soms van spesifiek na generies gemaak word. 5. Pleonastiese uitdrukkings. 'n Voorbeeld hiervan is "Hy he t geantwoord en gesl": Dit kan gereduseer word tot "Hy het geantwoord". 6. For mules. Dikwels moet formules verander word om by die reseptortaal te pas byvoorbeeld "se~nende tot "Ek sal jou waarlik se~n" (Hebr. 6:14). sal Ek jou se~n" 7. Die herverspreiding van semantiese komponente. Daar is twee hoofsoorte herverspreiding, naamlik: 1. analitiese herverspreding, dit wil sl die verspreiding en ultbreiding van komponente tot 'n aantal woorde.; 2. sintetiese herverspreiding wat die groepering van 'n aantal komponente tot 'n enkele komponent behels. 8. Voorsiening van konteks tuele oms tandighede. Soms is daar groat kulterele en historiese verskille tussen die Bybelse referente en die ooreenkomstige parallelle in die reseptortaa 1. In baie gevalle kan die voorsiening van die kontekstuele omstandighede in die teks bale van die problema oplos. 3.5.2.2. Strukturele aanpassing In die fase van oordrag poog die vertaler om saver moontlik die strukturele vorm te behou. In die meeste gevalle is dit egter 27
nie moontlik nie omdat die vertaling dan vir die reseptor onverstaanbaar sal wees (kyk 3.2). Daarom moet daar ten opsigte van die volgende sake strukturele aanpassings gemaak word: 1) diskoers; 2) sinne; 3) woorde; en 4) klanke. 3.5.3. Rekonstruksie Rekonstruksie is die finale fase in die vertaalproses. Hier word die oorgesette materiaal van die vorige fase finaal gerekonstrueer om sodoende aanvaarbaar en maklik verstaanbaar vir die reseptors te wees. In die rekonstruksie fase word die problema vanuit drie perspektiewe beskou naamlik: 1. die verskeidenheid van taal of style wat voorkeur moet geniet; 2. die noodsaaklike komponente en eienskappe van die verskillende style, en 3. die tegnleke wat toegepas kan word om in die style wat voorkeur geniet, te kan vertaal. Tydens hierdie fase moet faktore soos literere tradisie (2.2.5), vlakke van taal (2.2.6 ), ouderdom, geslag, beroep (2.7), opvoedkundige vlak (2.3), sosio-ekonomiese klas (2.5), godsdienstige affiliasie (2.6) en dialekte (2.2.4) in ag geneem word. Hierdie faktore bring die verskeidenheid in taal of style mee. Die vertaler moet dus die styl van die vertaling so aanpas dat hierdie faktore, saver moontlik, nie 'n nega tie1~e invloed op die reseptor se verstaan van die boodskap sal he nie. 3.6. Hulpmiddele vir die reseptor buiten die vertaling 'n Vertaling kan nie al die inligting wat vir die reseptors nodig is, om die boodskap te!tan verstaan, deurgee nie. Nida (198l(a) :77-78) onderskei 'n groat aantal hulpmiddele wat gebruik!tan word om addi~ionele inligting aan die reseptdr deur te gee. 3.6.1. Perikoopopskrifte Dit gaan die betrokke perikoop vooraf en is nie bedoel om verdui- 28
delikend te wees nie, maar eerder identifiserend. 3.6.2. Kruisverwysings Kruisverwysings kan op drie verskillende plekke voorkom: 1. net onder die perikoop opskrif in die geval van ~n parallelle perikoop; 2. aan die voet van ~n bladsy in die geval van ~n aanhaling, en 3. agter in ~n indeks. 3.6.3. Kantaantekeninge Dit kan aan die voet van die bladsy of agter in die bylaag voorkom en is nuttig vir die verduideliking van historiese en kulturele gebeurtenisse sowel as vir die aanduiding van alternatiewe lesings. 3.6.4. Identifikasie of verduideliking van objekte of gebeure wat herhaaldelik voorkom. Inligting wat nodig is om objekte of gebeure wat herhaaldelik voorkom, te ideutifiseer of verduidelik (soos bv. tegniese woordeskat) behoort in die glossarium, indeks, konkordansie, tafels (van byvoorbeeld gewigte), of l~aarte, voor te kom. 3.6.5. Inhoudsopgawe Hierin word die boeke van die Bybel gegee om die leser sodoende in sy omgang met die skrif te help. 3. 6. 6. Indeks Dit is nodig sodat die lesers die blad~ye (mag) vlnd waarin verskeie persone, gebeure en onderwerpe aan die orde kom. 3.6. 7. Inleidings 29
Dit kom aan die begin van elke Bybelboek voor en bevat sover moontlik inligting oor die skrywer, die plek en tyd van die skrywe, die geadresseerdes en die hooftemas van die boek. 30
UOOFSTUK 4 DIE TOETSING VAN 'N VERTALING Nida (1974:169-173) bevee1 die vo1gende toetsprosedures aan: 4.1. Die "Cloze Technique" Hierdie toets toets die gemak waarmee die laser dit wat by lees, kan verstaan. Die toets hou in dat die graad van voorspelbaarheid vasgestel word deur elke vy de woord in 'n geskrewe teks weg te laat en dan die leser te vra om die woord wat die beste in die konteks pas, daar in te vul. Hoe meer korrekte antwoorde gegee word, hoe rnak1iker verstaanbaar is die verta1ing. 4.2. Berekening van die frekwensie van gebruik As byvoorbeeld in 'n bepaalde taak die passiewe vorm 5 % van a11e kere en die aktiewe vorrn 95 % gebruik word, kan die vorme in 'n vertaling getel word. As die persentasie van voorkoms grootliks verski.l, is dit 'n aandulding dat die vertaling onnatuurlik is. Ook die frekwensie van die gebruik van ander grammatikale en leksikale elemente kan so getoets word. 4.3. Reaksies op alternatiewe Dit help nie om mense vrae te vra soos: "Uou u daarvan?" of "verstaan u dit?" nie, want mense erken nie mak1ik dat bulle lets nie verstaan nie. Daarom moet mense eerder voorsien word van alternatiewe en dan gevra word wat klink die best~ en die eenvoudigste. So kan vasgestel word watter uitdrukkingsvorme die vers taanbaars te is. 31
4.4. Verduidelik die inhoud Hier moet 'n gedeelte vir 'n persoon gelees word. Die persoon moet dan die gedeelte wat by aangehoor het, verduidelik aan ander manse \Hl t di t nie gehoor he t nie. Sodoende kan vasges tel word in hoe 'n rna te die gedeel te ve rs taan 1~ord. 4.5. Hardoplees van 'n teks 'n Gedeelte word hardop gelees deur verskeie persona onderskeidelik. Dit word gedoen voor ander mense sodat die leser probeer om die boodskap te kommunikeer. Die vertaler sit by en teken die plekke aan waar die leser oor sy woorde struikel, aarsel, 'n grammatikale vorm vervang, 'n ander woord gebruik of problema bet met die teks se vloelendheid. Waar t1~ee of meer persona op dieselfde plek problema ondervind wys dit op fouta in die grammatikale vorm, die semotaktiese ordening of dalk die woordorde. 4.6. Publikasie van 'n deel van die vertaling 'n Publikasie van 'n deel van die vertaling is 'n toets om te kyk hoe aanvaarbaar die vertaling is. So 'n publikasie moet dan beoordeel word in terme van die volgende: 1) die mate waarin die mense kopiel! van so n publikasie koop ten einde dit met bulle vriende te deel; 2) die hoeveelheid tyd wat die mense afstaan daaraan om die verta1ing te lees buiten kerkdienstye, en 3) die mate van betrokkenheld wat die leser wys terwyl hy lees. Hoe lank lees hy voordat hy dl.t neersit? Wys sy gesig enige belangstelling of tekens van begrip? Hoe bale praat by met ander mense oor die vertaling? Die uiteindelike basis 1~aarvolgens 'n vertaling beoordeel moet word, gee Nida (1974 : 173) aan as die volgende faktore: 32
1) die korrektheid van die reseptor se begrip van die oorspronklike boodskap; 2) hoe maklik verstaan die reseptor wat hy lees, en 3) hoe betrokke voel die reseptor by dit wat hy lees as gevolg van die doeltreffendheid van die vertaling? 33
HOOFSTUK 5 SAMEVATTING EN FINALE GEVOLGTREKKINGS Uit die besp~ekiug in vaa~afgaande baafstukke bet geb1yk dat: 1. die -~ e sept a~ is die "t a~ get" a f d a e 1 van k am m u n i ka s i e ( 1.1 p. 3); 2. die ~esepta~ bet enkade~encle en dekade~ende meganismes (1.1 p. 3); 3. daa~ is ve~skeie faktare wat die enkade~ende en dekoderende meganismes beinv1aed (baafstuk 2); 4. Nida se ve~taa1tea~ie v1oei voort uit sy kammunikasie-teo~ie omdat eecsgenoemde oak ~esepto~gerig is (vgl. 3.5. p.24); 5. Nida hu1dig 'n dinamies ekwivalente vertaa1tearie (vgl. 3.l.p.l9); 6. die fokus van Nida se vectaalteorie is die mate waacin die ~eseptors die boodskap verstaan (vgl. 3.1. p.19); 7. daa~am: (7.1) moat al die faktore wat die reseptor se enkoder<:nde en dekoderende meganismcs beinvloed in berekening gebring word. ( 7 2) het die boorbare vorm van taal prioriteit bo die geskrewe vorm van taal (vgl 3.3.1. p. 21) ; (7.3) bet die behoeftes van die reseptor prlariteit bo die vor.m van taal (vgl 3.3.2. p.22), en (7.1d moet bepaal wor-d waarvoa~ die reseptoc die verta1ing gaan gebcuik (3.1!. p.23) 8. die analise f.ase berei die stof, wat vertaa1 moat word, vaor vir die oordragsfase waartydens die stof oorgesit word na die reseptortaal. oak t;acd sekere semantiese en struktue1e aanpassings tee wil1e van die reseptor se verstaan van die boadskap gemaak. (vgl. 3.5.1. en 3.5.2. p.24-28); 9. in die finale fase van rekonstcuksie, word die vertaling gerekanstrueer om by die taa1sty1 van die reseptor te pas (vgl. 3.5.3. p.28) 34
10. in die vertaling kan nie aldie problema opgelos., 0 rd nie. Daar "ord van addisionele hulpmiddele gebruik gemaak om die reseptor te "help om die boodskap te verstaan, en 11. die vertaling word getoets met 'n aantal toetsprosedures wat toets of die vertaling vir die reseptor verstaanbaar is en bruikbaar is. Uit bogenoemde kan die gevolgtrekking gemaak word dat Nida se vertaalteorie reseptorgerig is. Bybellesers wat van vertalings gebruik maak, wat volgens Nida se vertaalteorie vertaal is, behoort dus beslis voordele te he in die verstaan van die boodskap bo lesers van vertalings wat nie volgens hierdie vertaalteorie vertaal is nie. 35
BIBLIOGRAFIE 1. LATEGAN,B.C. 1984. Current issues in the hermeneutical debate (referaat gelewer tydens die 1984 kongres van die Nuwe Testamentiese t~erkgemeenskap van Suid-Afrika). Olord gepubliseer in Neotestamentlca 18). 2. NIDA, ILA. 1960. The use of receptor language texts. The.!l_!_~~tr~~lato~, 11:82-86.... 3. NIDA,E.A. 1964. Towards a science of translating. Leiden E.J. Brill. 331p. 4. NIDA,E.A. & Taber, C.R. '1974. The theory and practice of translation. Leiden:E.J. Brill. 218p. 5. NIDA,E.A. l972(a) Varieties of language.,!:~~!e_!~!e.an~.!~= ~ 23:316-322. 6 N I D A, E A 1 9 7 2 ( b ) C o m m u n i c a t i o n a n d t r a n s 1 a t i o n I.~.~~! E.!.':. transl~tor, 23:309-316. 7. NIDA,E.A. 1975(a). Exploring semantic structures. Mllnchen Wilhelm fink Verlag. p66-78. 8. NIDA,E.A. 1975(b). Language structure and translation e s s s a y s b y E u g e n e A N i d a S e 1 e c t e d a n d i n t r o d u c e d b y A S Oil. California : Stanford University Press. 283p. 9. NIDA,E.A. 1977. Good Ne~1s for everyone. Glassgow Fount Paperback. 129. 10. NIDA,E.A. 1979(a) Translating means communicllting : a social i ng u is tic the a ry of translation. _!_!!.E: ~.!:_E_.!,.<:,!E.~~~!~~E. 30:318-325. 36
NIDA, E.A. 1979(b). Translating means communicating I. The,~~"''"'= JOdOl-107. 12. NIDA,E.A. & Reyburn,W.O. 198l(a). Meaning across cultures. New York: Orbis books. 90p. 13.- NIDA,E.A. 198l(b). Signs, Sense, Translation. Pretoria Universiteit van Pretoria. 143p. 14. NIDA,E.A. Louw J.P. Snyman,A.H. Cronje,J.v.W. 1983. Style and Discourse. Cape Town 7 Bible Society, 199p. 15. SENEKAL,J. 1983. Resepsie - ~n terreinverkenning. In Mal a n, C E..=.i. L e t t e r k u n d e en 1 e s e r ~ n In 1 e i d i n g t o t 1 e s e r g e - rigte literere ondersoeke. Durban/Pretoria : Butterworth. pl. 37