de en en en de en en en en de en en en da en en pt en en af nl af af af de en en en af af nl nl af af nl nl af af nl af af af af af af af af af af af af nl af af nl af af af en en af af en nl af en af af en af af en nl nl en nl nl en af af en af af en af af en af af en af af en de nl en af af en nl nl en af af en af en en nl af en af af en nl en en sl af en af af en nl af en af af en en nl en nl nl en af af en af af en af af en nl nl en af en en en en en af af en en en en nl nl en af af en af af en nl en en nl nl en af af en nl en en af af en nl af en nl en en nl af en nl nl en af af en nl en en af af en af af en nl nl en af af en af en en en en en nl af en af af en nl af en af af en nl en en af af en en en en en en en nl af en en af en nl af en af af en pl pl en nl nl en af af en nl nl en af af en af af en de af en af af en af af en nl af en nl nl en nl af en af af en nl af en en af en af af en af af en af en en af af en af nl en nl nl en af af en nl en en af af en af nl en gom af en nl af en nl nl en nl nl en af af en af af en nl af en af af en nl af en en en
MARIANNE VAN DER HOVEN - PDF
Download "MARIANNE VAN DER HOVEN"
1 N HANTERINGSRIGLYN VIR BERADERS WAT MET ADOLESSENTE IN N MULTIKULTURELE OMGEWING WERK: N GESTALT TERAPEUTIESEBENADERING deur MARIANNE VAN DER HOVEN Voorgelê ter vervulling van n deel van die vereistes vir die graad MAGISTER DIACONIOLOGIAE In die vak SPELTERAPIE In die Fakulteit Lettere en Wysbegeerte UNISA Hugenote Kollege STUDIELEIER: C.H.M. Bloem WELLINGTON
2 Opgedra aan alle Suid Afrikaners wat benadeel is en word vanweë uitbuiting, onderdrukking en diskriminasie op grond van kulturele herkoms. VERKLARING
3 Ek, die ondergetekende verklaar hiermee dat die werk in hierdie tesis vervat, my eie oorspronklike werk is wat nog nie vantevore in die geheel of gedeeltelik by enige ander universiteit ter verkryging van n graad voorgelê is nie. Alle bronne wat ek gebruik of aangehaal het is aangetoon en erkenning aan gegee deur middel van volledige verwysings MARIANNE VAN DER HOVEN DATUM
4 ERKENNING Ek wil my opregte dank en waardering teenoor die volgende persone en instansies betuig: Die Hemelse Vader wat vir my hierdie geleentheid gegee het en die leiding om daardeur te groei. Retha Bloem, my studieleier, vir haar deurlopende, deeglike, bekwame en gewillige leiding, ondersteuning en geduld tydens die skep van hierdie dokument. Die respondente vir hulle spontane en opregte bereidwilligheid tot deelname aan die navorsingstudie. Sharon Melrose vir die nagaan van die inhoud van sekere dele van die studie. Hilaine Pelser vir die tegniese en taalkundige versorging. Maria Slabbert vir haar tikwerk. My man, Uys, vir sy liefde en begrip vir die lang ure wat ons nie saam kon wees nie. OPSOMMING
5 N HANTERINGSRIGLYN VIR BERADERS WAT MET ADOLESSENTE IN N MULTIKULTURELE OMGEWING WERK: N GESTALTTERAPEUTIESE BENADERING Deur MARIANNE VAN DER HOVEN MAGISTER DIACONIOLOGIAE SPELTERAPIE UNIVERSITEIT VAN SUID AFRIKA STUDIELEIER: C.H.M. BLOEM FEBRUARIE 2004 Die navorsing is gerig op die daarstelling van n hanteringsriglyn vir die berader wat met adolessente in n multikulturele omgewing werk. Die voorveronderstelling van die studie was dat die adolessent in n multikulturele omgewing met kulturele-empatie, begrip en insig hanteer moet word. Hierdie proses moet vry staan van stereotipering en vooroordeel. n Hanteringsriglyn is saamgestel deur middel van n kombinasie van Gestaltfilosofie se uitgangspunte, bestaande literatuur en semi-gestruktureerde onderhoude met kundiges. Vir die doel van hierdie studie is Thomas en Rothman se intervensienavorsingsmodel gevolg waar semigestruktureerde onderhoude gebruik is om inligting te versamel rakende die adolessent in terapie, in kombinasie met inligting uit die literatuur vir die oprig van n hanteringsriglyn vir die berader. Daar is tot die gevolgtrekking gekom dat die berader wat met die adolessent in n multikulturele omgewing werk oor die nodige kultuurkennis, kultuurbevoegdheid en kultuur-empatie moet beskik ten einde suksesvolle terapeutiese uitkomste te verkry. Ten einde die bestaande kennisleemte te oorbrug, is n hanteringsriglyn suksesvol opgestel wat beraders kan volg wat met adolessente in n multikulturele omgewing werk.
6 SLEUTELTERME MULTIKULTURELE BERADING GESTALTTERAPIE
7 ADOLESSENT HANTERINGSRIGLYN KULTURELE-EMPATIE KULTUURBEVOEGDE BERADER KULTUURKENNIS TERAPEUTIESE VERHOUDING STEREOTIPERING MULTIKULTURELE OPLEIDING SUMMARY GUIDELINES FOR COUNSELLORS WORKING WITH ADOLESCENTS IN A MULTICULTURAL ENVIRONMENT: A GESTALT THERAPEUTIC APPROACH by
8 MARIANNE VAN DER HOVEN MAGISTER DIACONIOLOGIAE PLAY THERAPY UNIVERSITY OF SOUTH AFRICA SUPERVISOR: C.H.M. BLOEM FEBRUARY 2004 The research was directed at setting up guidelines for the counsellor dealing with the adolescent in a multicultural environment. The supposition of the study was that the adolescent in a multicultural environment should be treated by the counsellor with cultural empathy, understanding and insight. This process should be free from stereotyping and prejudice. Guidelines were set up using a combination of Gestalt philosophical principles, existing literature and semistructured interviews with cultural therapy experts. For the purpose of this study Thomas and Rothman s intervention research model was applied. Semistructured interviews were conducted to gain information on the adolescent in therapy, which was combined with information found in literature in order to set up guidelines for counsellors. The researcher concludes that the counsellor dealing with the adolescent in a multicultural environment, has to possess sufficient cultural knowledge, cultural efficiency and cultural empathy to achieve a successful theurapeutic outcome. Guidelines for the counsellor who works with adolescents in a multicultural environment were set up successfully to bridge the current lack of knowledge in the field.
9 KEY TERMS MULTICULTURAL COUNSELLING GESTALT THERAPY ADOLESCENT GUIDELINES CULTURAL EMPATHY
10 CULTURALLY COMPETENT COUNSELLOR KNOWLEDGE OF CULTURE THERAPEUTIC RELATIONSHIP STEREOTYPING MULTICULTURAL TRAINING VERKLARING OOR GEBRUIKSTAAL Binne die konteks van die studie: (I) verwys die terme multikulturele adolessent na n adolessent wie se kulturele oriëntasie verskil van dié van die berader. (ii) word manlike terme hy en homself gebruik, om lomp stelwyses te vermy en nie om diskriminerende onderskeid tussen geslagte te maak nie. (iii) word geen kultuur as dominant voorgestel nie. Die navorser mag moontlik vanuit haar tradisionele westerse orïentasie n sterker en meer subjektiewe skryfstyl ten gunste van haar westerse kultuur oordra.
11 (iv) verwys die terme multikulturele kliënt na die adolessent in n multikulturele omgewing. (v) verwys die term minderheidsgroep na n sosiale minderheidsgroep en nie na n demografiese minderheidsgroep nie.
12 INHOUDSOPGAWE HOOFSTUK 1 FASE 1 : PROBLEEMANALISE EN PROJEKBEPLANNING INLEIDENDE ORIËNTERING 1.1 INLEIDING MOTIVERING VIR DIE KEUSE VAN DIE ONDERWERP Persoonlike motivering Professionele motivering PROBLEEMFORMULERING DOEL EN DOELWITTE Doel Doelwitte NAVORSINGSBENADERING SOORT NAVORSING NAVORSINGSPROSEDURE EN WERKWYSE UITVOERBAARHEID VAN STUDIE Konsultasie met kundiges ETIESE ASPEKTE 9
13 1.9.1 Vrywillige deelname Geen nadeel vir deelnemers Verkryging van ingeligte toestemming Misleiding van proefpersone Privaatheid, anonimiteit en vertroulikheid Geslag en kulturele vooroordeel en ongevoeligheid DEFINISIES VAN HOOFKONSEPTE Kultuur Multikulturaliteit Multikulturele bevoegdheid Berader Multikulturele berading Adolessent Gestaltbenadering INDELING VAN DIE NAVORSINGSVERSLAG SAMEVATTING 16 HOOFSTUK 2 FASE 2 : DATA-INSAMELING DIE GESTALTBENADERING AS TEORETIESE VERWYSINGSRAAMWERK 2.1 INLEIDING DEFINIËRING VAN GESTALT AS KONSEP GESTALTBENADERING TOT BERADING Holistiese benadering Veldteorie 19
14 Figuurvoorgrond en figuuragtergrond Behoeftes DIE AARD VAN DIE MENS VANUIT 'N GESTALTPERSPEKTIEF Gesonde funksionering Ongesonde funksionering Perls se vyf lae van neurose DOELSTELLINGS EN TEORETIESE KONSEPTE VAN DIE GESTALTTEORIE Bewustheid Fragmentasie en polariteite Homeostase Organismiese selfregulering Kontak Kontakgrens en kontakgrensversteurings Eksperiment DIE ADOLESSENT SE INNERLIKE PROSES Emosionele uitdrukking as komponent van die adolessent se proses Nie-verbale taal as komponent van die adolessent se proses Selfonderhouding Selfvertroeteling DIE BERADER BINNE DIE HULPVERLENINGSVERHOUDING Assessering binne Gestalt SAMEVATTING 33 HOOFSTUK 3
15 FASE 2 : DATA-INSAMELING DIE INVLOED VAN KULTUUR BINNE HULPVERLENING 3.1 INLEIDING KULTURELE FAKTORE TOEPASLIKHEID VAN DIE BEGRIP : MULTIKULTURALISME Betekenisvolheid van die begrip vir multikulturalisme Problematiek binne multikulturele hulpverlening TERAPEUTIESE PROSES Die rol van die geloofsgeneser Die familie DIE KULTUURBEVOEGDE BERADER Die terapeutiese verhouding Persoonlike waardes Kennis van multikulture Stereotipering Diskriminasie Oordrag TAAL OPLEIDING SAMEVATTING 51 HOOFSTUK 4 FASE 2 : DATA-INSAMELING
16 ADOLESSENSIE BINNE DIE RAAMWERK VAN MULTIKULTURALITEIT 4.1 INLEIDING ONTWIKKELINGSTEORIEË KINDERONTWIKKELING AS INTERNE ELEMENT VAN PERSOONLIKHEIDSVORMING Grense van ontwikkelingsfases Onafhanklike versus interafhanklike gedrag as komponent van ontwikkeling ADOLESSENSIE EN KULTUUR Betrokkenheid van ouers in terapie as komponent van adolessensie Die struktuur van die gesin as komponent van adolessensie Die "storm-en-drang"-jare as komponent van adolessensie Onafhanklikheid versus afhanklikheid as komponent van adolessensie Die berader se rol Diskriminasie as komponent van adolessensie SOSIALE ONTWIKKELING Morele ontwikkeling as komponent van sosiale ontwikkeling Religie as komponent van sosiale ontwikkeling Adolessente seksualiteit as komponent van sosiale ontwikkeling PERSOONLIKEHEIDSONTWIKKELING Identiteitsvorming Etniese identiteit Selfkonsep en selfagting Selfaktualisering Emosionele ontwikkeling 65
19 politieke sienings en vooroordeel insluit Kategorie 11: Invloed van die Westerse berader se ras, identiteit, houding, gedrag en emosies op die multikulturele terapeutiese omgewing Kategorie 12: Noodsaaklikheid dat berader en adolessent van soortgelyke kultuur behoort te wees Kategorie 13: Kulturele oordrag en teenoordrag Kategorie 14: Faktore wat daartoe lei dat die adolessent die berader kan vetrou en empaties beleef in 'n multikulturele omgewing Kategorie 15: Gevare van oneffektiewe berading van die adolessent in 'n multikulturele omgewing Kategorie 16: Invloed van die berader op die adolessent ten opsigte van diagnosering in 'n multikulturele omgewing Kategorie 17: Kulturele faktore wat die berader in ag moet neem tydens terapie met die adolessent in 'n multikulturele omgewing Kategorie 18: Terapeutiese benaderings geskik vir die adolessent in 'n multikulturele omgewing Kategorie 19: Geskiktheid van die Gestaltbenadering vir die adolessent in 'n multikulturele omgewing Kategorie 20: Belangrikheid van die tradisionele geneser Kategorie 21: Samewerking tussen die tradisionele geneser en Westerse berader Kategorise 22: Die daarstel van 'n professione le raad vir tradisionele genesers Kategorie 23: Multikulturele opleiding aan die berader Kategorie 24: Aanbevelings vir multikulturele opleiding aan die berader Kategorie 25: Beskikbaarheid van Suid-Afrikaanse multikulturele terapeutiese literatuur Kategorie 26: Voortgesette navorsing oor die multikulturele
20 terapeutiese omgewing SAMEVATTING 100 HOOFSTUK 6 FASE 4: VROEË ONTWIKKELING GEVOLGTREKKING EN AANBEVELING 6.1 INLEIDING DOEL EN DOELWITTE Hoofstuk 1: Inleidende orienteering Samevatting van die hoofstuk Gevolgtrekking rondom die bereiking van die doel en doelwitte van die studie Bereiking van doel Bereiking van doelwitte Gevolgtrekking rondom die navorsingsvraag Aanbeveling uit hoofstuk Hoofstuk 2: Die Gestaltbenadering as teoretiese verwysingsraamwerk Samevatting van die hoofstuk Gevolgtrekking Aanbeveling uit hoofstuk Hoofstuk 3: Die invloed van kultuur binne hulpverlening Samevatting van die hoofstuk Gevolgtrekking Aanbeveling uit hoofstuk Hoofstuk 4: Adolessensie binne die raamwerk van multikulturaliteit Samevatting 105
21 Gevolgtekking Aanbeveling uit hoofstuk Hoofstuk 5: Navorsingsmetodologie en empiriese resultate Samevatting van hoofstuk Gevolgtrekking rondom die effektiwiteit van die navorsingsmetodologie wat gevolg is Gevolgtrekking rondom die metode wat gevolg is in die ontleding van die empiriese resultate GEVOLGTREKKING RONDOM DIE KATEGORIEË VAN ONTLEDING VIR DIE STUDIE 106
22 6.4 AANBEVELING VIR 'N HANTERINGSRIGLYN WAT GEVOLG KAN WORD IN MULTIKULTURELE BERADING TEKORTKOMINGE EN AANBEVELING VERDERE NAVORSING SLOTOPMERKING 120 BRONNELYS BYLAE 1 : TELEFONIESE TOESTEMMINGSBYLAE BYLAE 2 : TRANSKRIBERING VAN SEMI-GESTRUKTUREERDE ONDERHOUDE
23 HOOFSTUK EEN FASE EEN: PROBLEEMANALISE EN PROJEKBEPLANNING INLEIDENDE ORI NTERING 1.1 INLEIDING Kultuur beïnvloed elke aspek van die individu se lewe. Volgens van der Walt (1997:3) kan kultuur selfs die karakter van die individu beïnvloed en sodoende aan elkeen n unieke identiteit gee. Die navorser is van mening dat persone vanuit verskillende kulturele agtergronde in terapeutiese hulpverlening, uiteenlopende gevoelens en ervarings ondervind. Die Suid-Afrikaanse samelewing is ryk aan n verskeidenheid kulture, wat op n besondere wyse saamgevoeg is en weens polities geïnspireerde wetgewing histories tot negatiewe interaksie gelei het. Die skrywer Helman in Hawkridge (2002:441) definieer kultuur as n stel riglyne wat n persoon erf vanuit n spesifieke gemeenskap. Hierdie riglyne motiveer die persoon om op n sekere wyse na die wêreld te kyk, dit emosioneel te ervaar, en op te tree teenoor ander persone, bonatuurlike magte of gode en die natuurlike omgewing. Dit beïnvloed n persoon se gedagtes en optrede en is nooit staties nie. Die hulpverleningsproses sou ook dus na aanleiding hiervan kultuur moet kan akkommodeer, en dit sou pretensieus wees om navorsing te doen as die invloed van kultuur op menslike gedrag en veral in die Suid- Afrikaanse konteks, nie deeglik verken word nie. Hieruit kan die afleiding gemaak word dat die berader noodsaaklikerwys oor voldoende kennis en insig moet beskik om die verskillende kultuuraspekte te verstaan. Suksesvolle terapeutiese uitkomste is afhanklik van die berader se insig in diversiteit van kultuur en sy kulturele sensitiwiteit. Die vermyding van vooroordele, onvoorwaardelike aanvaarding van die kliënt se kultuur en implementering van gepaste intervensie en tegnieke sou dus n uitvloeisel van die berader se insig wees. Die uniekheid van die kliënt in die multikulturele omgewing word dus vooropgestel as primêre fokus ten einde suksesvol in terapie te kan wees.
24 1. 2 MOTIVERING VIR DIE KEUSE VAN DIE ONDERWERP Terapie oor kultuurgrense heen is n gegewe in Suid-Afrika. Die volgende komponente het gedien as motivering vir die voltooiing van die studie Persoonlike motivering Die navorser het tydens gevallestudies, werkswinkels en gesprekke met geestesgesondheidswerkers en kliënte bewus geword van onkunde, vooroordeel en onsensitiwiteit by gesondheidswerkers ten opsigte van kulturele verskille tussen individue. Hierdie onsensitiwiteit sal uiteraard n nadelige uitwerking op die kliënt en sy herstelproses hê. Uit die navorser se praktyk het dit geblyk dat die geskiedenis van hulpverlening in Suid-Afrika en die onderskeid wat tussen rasse en kultuurgroepe getref is waarskynlik gelei het tot n gebrek aan hulpverlening oor kultuurgrense heen ten opsigte van multikulturele betrokkenheid. Onwilligheid tot deelname aan terapie en onsuksesvolle uitkomste blyk die resultaat te wees van hierdie situasie. Vele gesondheidswerkers ignoreer vandag steeds die belangrikheid van kulturele sensitiwiteit. So byvoorbeeld word die rol van die geloofsgeneser steeds gering geag in die holistiese benadering tot hulpverlening. n Verdere motivering wat belangrik was vir die navorser is die ontwikkelingsdinamika van die adolessent en die invloed hiervan op die hantering van multikulturaliteit. Tydens die adolessente fase ontwikkel die adolessent tot n volwassene. Ontwrigting in sy lewe is grootliks toegeskryf aan sosiale en kulturele faktore. Dit is ook n fase waar die adolessent baie bewus van sy kultuur en etnisiteit is, veral waar individuele verskille van ander binne sy ontwikkeling uitgelig word. Dikwels ervaar hierdie adolessent verwerping en vyandigheid vanaf ander kulture gedurende n tydstip in sy lewe wat hy probeer om hom te aanvaar. Die ontwikkelingsdinamika van die adolessent stel n uitdaging aan die navorser om n raamwerk te ontwikkel wat binne die konteks van menslike ontwikkeling en ook dus verandering, rekening sal hou met die unieke behoeftes en kwaliteite van die individu. Die navorser is van mening dat die berader wat in die multikulturele omgewing werk goed toegerus is met kennis van die onderskeie kulture, meer respek, begrip en sensitiwiteit vir die kliënt van n ander kultuur kan betoon en dus die hulpverleningsproses met groter sukses kan voltooi. Die berader se taak is om hulp te
25 verskaf op n etiese, opregte, warm en onbevooroordeelde wyse wat slegs verkry word deur insig in n kliënt se totale verwysingsraamwerk Professionele motivering Volgens Clarkson en Nippoda (2002:216) bevind beraders hulle dikwels in werksituasie waar die kultuur baie verskil van hul eie. Daar is egter in die huidige professionele literatuur min inligting en leiding vir die berader oor hoe om hierdie verskille te hanteer. Nadirshaw in Clarkson en Nippoda (2002:217) is van mening dat daar toenemende besorgdheid bestaan rondom die tekort aan beskikbare, toeganklike, voldoende, gepaste en relevante hulpverleningsdienste vir swart mense waar kultuur sinvol en effektief binne hulpverlening geakkommodeer word. Volgens Clover (1999:279) bestaan daar ook min navorsing oor die effektiwiteit van verhoudinggebaseerde terapie in multikulturele terapie. Hernandez, Isaacs, Nesman en Burns (1998:7), is van mening dat kultuur die geïntegreerde patroon van menslike gedrag vorm wat denke, kommunikasiestyl, aksies, gewoontes, menings en waardes van rasse, etniese, religieuse of sosiale groepe insluit. Hieruit kan die afleiding gemaak word dat kultuur die verskillende benaderings wat mense gebruik om hulle behoeftes te bevredig, bepaal. Kultuur beïnvloed ook die wyse waarop siekte gedefinieer word en die oorsake daarvan verklaar word. Indien die berader begrip vir die dimensies van verskillende kulture het, verbeter dit die terapeutiese proses. Onverskilligheid daaroor kan veroorsaak dat die kliënt hulpverlening weier selfs nadat hy kultuurgrense oorgesteek het om hulp te verkry. Volgens O Sullivan, Peterson, Cox en Kirkeby in Hernandez, et al. (1998:3) het navorsers bevind dat kultuurrelevante behandeling, verbeterde geestesgesondheid onder kliënte wat sulke behandeling ontvang, teweegbring. Volgens Grant (1999:107) ervaar baie beraders ongemak wanneer hulle met mense van ander kulture werk. Dit lei tot vooropgestelde idees oor minderheidsgroepe. In sulke gevalle misluk die berader soms om kulturele verskille te erken en vorder nie terapeuties nie. Terapie op multikulturele vlak vereis dus n diverse benadering waar verskille in mense respekteer word en die kliënt op n wyse hanteer word wat die beste in hom uitbring. n Verdere motivering volgens Hawkridge (2002:441) is dat die berader nie gevolgtrekkings moet maak op grond van die kliënt se voorkoms nie, en inligting moet inwin oor die kliënt se spesifieke menings en lewensomstandighede. Die berader moet deeglik assesseer en nie net op grond van stereotiepe kulturele
26 vooroordele besluite neem nie. Die kliënt mag vooroordele of ongegronde aannames as beledigend of vernederend ervaar. Dit dien as uitdaging vir elke berader wat met n adolessent vanuit n ander kultuur as sy eie, werk. Navorsing oor die wyse waarop beraders voorberei kan word vir onbevooroordeelde hulpverlening is n verdere motivering vir die navorser. Thom in Thom, Louw, Van Ede en Ferns (1998:391) se navorsing toon dat adolessensie deur Suid- Afrikaanse swart en wit adolessente as n moeilike ontwikkelingstadium ervaar word. Dit is die effek van liggaamlike, kognitiewe, persoonlikheids- en sosiale ontwikkeling asook die invloed van die veranderingsgeoriënteerde samelewing waarin hulle groot word wat bydra tot hierdie belewenis. Swart en wit Suid-Afrikaanse adolessente moet n sintese vorm tussen vele eiesoortige tradisionele kulture en die moderne Westers-georiënteerde kultuur om sodoende n identiteit te vorm. Volgens Ponce (2001:200) reageer die adolessent op sy gevoelens en impulse, en is dikwels onwillig om tydens terapie objektief na die berader te kyk. Dit is dus duidelik dat die berader nie n tweede kans het nie. Die berader wat waargeneem word as onsensitief, wat nie die nodige begrip toon nie en wat nie kulturele waardes as sulks herken en waardeer nie, word deur die adolessente ouderdomsgroep daadwerklik binne die terapeutiese situasie vermy. Vanuit bogenoemde motivering is dit dus duidelik dat onkunde bestaan oor hoe om binne n hulpverleningsituasie met die multikulturele adolessent te werk. Die probleem word vervolgens geformuleer. 1.3 PROBLEEMFORMULERING Vanuit die navorser se praktykervaring as spelterapeut het n toenemende behoefte aan kennis van kulturele diversiteit en sensitiwiteit oor die rol van multikulturele terapie in praktyk, ontwikkel. Weens die sosialiseringsproses in die samelewing bestaan die persepsie dat hulpverlening nie buite kultuurverband kan geskied nie. Daar bestaan tans dus geen hanteringsriglyn wat Suid-Afrikaanse beraders kan volg indien hul gekonfronteer word met multikulturele hulpverleningsituasie nie. Die navorser is van mening dat begrip van kulturele diversiteit n groot behoefte is by die berader van die multikulturele adolessent, aangesien dit n positiewe uitwerking mag hê op suksesvolle uitkomste en die voortydige beëindiging van terapie kan verhoed.
27 Die navorsingsvraag wat spruit uit hierdie probleem kan dus soos volg geformuleer word: Wat sou die mees toepaslike komponente binne n hanteringstrategie vir beraders wees, wat vanuit n hulpverleningsverhouding met adolessente vanuit n ander kultuur as die beraders s n moet werk? Ten einde n sinvolle antwoord op bogenoemde te verkry kan die volgende doel en doelwitte vir hierdie studie gestel word DOEL EN DOELWITTE In die lig van die probleemformulering word vervolgens aandag verleen aan die doel en doelwitte met betrekking tot hierdie studie. Insig in kultuur en die belangrikheid daarvan bring kennis om die multikulturele adolessente kliënt te hanteer Doel Daar bestaan volgens die navorser n behoefte in Suid-Afrika om die behoeftes van die multikulturele kliënt binne die konteks van kultuur aan te spreek en dus beraders te bemagtig om professionele insig en sensitiwiteit ten opsigte van kultuur te ontwikkel. Die doel van die studie is om n hanteringsriglyn vir beraders wat werk met adolessente in n multikulturele omgewing, vanuit n Gestaltbenadering te ontwikkel ten einde die berader te lei tot groter bewustheid van kultuurverskille. Voortvloeiend hieruit is n viertal doelwitte geformuleer Doelwitte Die doel materialiseer in die volgende praktiese doelwitte: Om n grondige literatuurstudie van al die komponente en aspekte van kultuursensitiwiteit ten opsigte van hulpverlening te onderneem. Om deur middel van n verkennende studie en Gestalttegnieke, die ontwikkelingsdinamika van die adolessent te bestudeer, ten einde die teorie en strategieë wat dit kenmerk af te baken.
28 Om deur middel van onderhoude met geestesgesondheidswerkers inligting in te samel met betrekking tot die komponente van kultuur in hulpverlening, en die belewing van hierdie werkers te beskryf. Die ontwikkeling van n hanteringsriglyn wat benuttingswaarde sal hê vir die berader van die multikulturele kliënt. 1.5 NAVORSINGSBENADERING Vir die doeleindes van hierdie studie sal vanuit n kwalitatiewe navorsingsbenadering gewerk word. Volgens Fouché ( 2002:105a), berus kwalitatiewe navorsingsmetodologie op die aanname dat n geldige begrip verkry kan word deur die herhaalde insameling van eerstehandse kennis deur n enkele navorser, met behulp van n navorsingstrategie, n probleemformulering en toepaslike data. Die outeur Silverman (2001:32) is van mening dat die metodes wat gebruik word deur kwalitatiewe navorsers aandui dat dieper begrip sodoende verkry kan word vir sosiale verskynsels, as wat kwantitatiewe data sou bied. Die kwalitatiewe navorsingsontwerp verleen nie aan die navorser n stap-vir-stap plan nie, maar Fouché (2002:272b) meen dat die navorser se keuses en aksies die ontwerp of strategie bepaal. Volgens De Vos (2002:396a) word verkennende navorsing aangepak met die doel om innoverende menslike dienste te begryp, te skep en te toets ten einde probleme uit te stryk of te voorkom, of om lewenskwaliteit te handhaaf. Hierdie verkennende aard sal deur middel van kwalitatiewe navorsing die kwaliteite van menslike gedrag, soos onder meer kenmerkende aspekte van menslike kultuur, meet. Die navorser is van mening dat n kwalitatiewe werkswyse meer gepas sal wees om n groot verskeidenheid waarnemings en ervarings van kundige gesondheidswerkers se houding en gedrag ten opsigte van die multikulturele kliënt in te samel en sodoende n diepgaande, vrugbare kennisbasis vir gebruikers daar te stel. Verdere motivering vir die gebruik van die kwalitatiewe benadering tot hierdie studie is die volgende: Die studie word gekenmerk deur 'n sterk klem te plaas op die gebruik van literatuur, en die sistematiese ontleding van toepaslike literatuur vir die hanteringsriglyn. Die benuttingswaarde van die hanteringsriglyn is deur middel van semi-gestruktureerde onderhoude geëvalueer. Hierdie data-insamelingswyse bied die geleentheid vir die navorser om
29 die belewenis van respondente uit die praktyk op eerstehandse wyse te bekom en deel te maak van die studie. Die fases in die intervensienavorsingsmodel fokus op n verkennende en beskrywende aard van navorsing wat getrou is aan kwalitatiewe navorsing. So is die eerste en tweede fase van intervensienavorsing verkennend van aard terwyl die derde fase beskrywend is. Volgens Fouché (2002:109a) fokus beskrywende navorsing op spesifieke besonderhede van n situasie, sosiale opset of verhouding en fokus op hoe- en hoekom- vrae. Die navorser het ten doel om begrip te verkry vir die taak van die berader van die multikulturele kliënt met die doel om n hanteringsriglyn te skep vir die berader. 1.6 SOORT NAVORSING Die navorser het gebruik gemaak van toegepaste intervensie soos omskryf deur Rothman en Thomas (1994) in n intervensienavorsingsmodel. Hierdie soort navorsing is gerig op die oplos van spesifieke beleidsprobleme of om praktisyns te help om navorsingstake te verrig (Fouché 2002:108a). Intervensienavorsing beskik verder oor n objektiewe en verkennende werkwyse met n beskrywende strategie wat gevolg word om sodoende n bydrae te maak tot kennis van menslike gedrag (De Vos 2002:394a). Vir die doeleindes van hierdie navorsing het die navorser moontlike oplossings gegenereer vir probleme wat die berader van die multikulturele kliënt in terapie ondervind. Hieruit kan dus die afleiding gemaak word dat die soort navorsing wat gedoen is hom leen tot die ontwikkeling en ontwerp van riglyne toepaslik vir hierdie studie, en deur middel van n gestruktureerde proses van navorsing, voldoen aan die doelwitte wat gestel is vir hierdie studie. 1.7 NAVORSINGSPROSEDURE EN WERKWYSE Soos reeds in paragraaf 1.6 genoem is die intervensienavorsingsmodel van Rothman en Thomas (De Vos 2002:397a) binne hierdie navorsingstuk van toepassing. Vier van die ses fases van die model is benut, naamlik: Die fase van probleemanalise Die fase van inligting-insameling en samevatting
31 rede het die navorser slegs van Suid-Afrikaanse kundiges gebruik gemaak. Die identiteit van kundiges word op hul versoek weerhou. Respondent 1 Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing: Skrywer van verskeie boeke oor kultuur en die Sielkunde. Respondent 2 Senior lektor in Sielkunde aan die Universiteit van Stellenbosch: Organiseerder van gemeenskapsontwikkelingsprojekte vir die multikulturele kliënt. Respondent 3 Voorligtingsielkundige, privaat praktyk: Aanbieder van kultuur werkswinkels in die werkplek. Respondent 4 Voorligtingsielkundige en Uitvoerende Assistent van die Rektor van die Universiteit van Stellenbosch: Aanbieder van kultuur werkswinkels. Respondent 5 Kliniese Sielkundige, Lentegeur Hospitaal: Lektrise (afgelope vyf jaar) in kultuur en geestesgesondheid, voor- en nagraads. Universiteit van Kaapstad. 1.9 ETIESE ASPEKTE Strydom (2002:63) beskryf navorsingsetiek as... a set of moral principles that are suggested by an individual or group, are subsequently widely accepted, and offer rules and behavioural expectations about the most correct conduct towards experimental subjects and respondents, employers, sponsors, other researchers, assistants and students. Die outeur Baker in Strydom (2002:75), beskryf navorsingsetiek verder as vervat in, The right of social scientists to study whatever they deem to be of scientific interest is fundamental in a free society. Die navorser het die verantwoordelikheid gehad om te verseker dat die ondersoek aan alle etiese vereistes voldoen. Uit die aard van die sensitiwiteit rakende kultuur in Suid-Afrika het die navorser spesiale sensitiwiteit aan die dag gelê ten opsigte van hierdie projek en op die volgende aspekte ag geslaan: Vrywillige deelname Die navorser het verseker dat die respondente vrywillig deelneem en nie om redes soos vrees vir viktimisasie, potensiële vergoeding vir deelname, laer of hoër status weens deelname of minder of meer mag weens deelname nie. Die navorser was bewus van moontlik verskuilde agendas en het die vryheid van potensiële deelnemers om eie besluite te neem, gerespekteer. Nadruk is geplaas op akkurate en
32 volledige inligting, moontlike voordele, nadele en gevare waaraan deelnemers blootgestel mag word, asook die geloofwaardigheid van die navorser, om die deelnemer in staat te stel om n vrywillige, goed deurdagte besluit te neem insake deelname, soos deur Strydom (2002:65) uitgelig Geen nadeel vir deelnemers Dit is volgens Strydom (2002:62) belangrik dat data nooit verkry moet word ten koste van die subjek nie. Onvoorsiene situasies is op die mees etiese wyse hanteer. Deelnemers is beskerm teen fisieke en emosionele ongemak wat sou voorkom. Dit is ook belangrik dat deelnemers deeglik voorberei moet word op die potensiële impak van die ondersoek aldus, Strydom (2002:64). Die navorser was besonder sensitief vir negatiewe herinneringe wat uit die verlede van respondente opgeroep kon word tydens die ondersoek en persoonlike verleentheid kon veroorsaak Verkryging van ingeligte toestemming n Verdere belangrike aspek wat tydens hierdie ondersoek hanteer is, is dat deelnemers nie betrek is sonder toestemming nie, ten einde hulle reg tot selfbesluitneming te respekteer. n Gepaste ingeligte prosedure vir toestemming is ontwerp vir hierdie spesifieke studie en as Bylae 1 aangeheg. Komponente wat deur die literatuur beklemtoon word in n dokument waardeur ingeligte toestemming verkry word en ook in hierdie navorsing opgeneem is, is onder andere: Deelnemers moet wetlik en sielkundig bevoeg wees om toestemming te gee (Strydom 2002:65). Ingeligte toestemming word mondelings en skriftelike verkry. Volgens Manning en Gaul (1997:110), moet die navorser sensitief wees vir die kulturele en etniese verskille tussen persone. Die navorser het hiervolgens opgetree in die toestemmingsproses. Verder het die navorser n groter bewustheid ontwikkel ten opsigte van haar eie waardes ten einde omsigtelik op te tree met betrekking tot die invloed wat dit op die besluite van die respondente kon hê Misleiding van proefpersone Newman in Strydom (2002:66) stel dat misleiding voorkom indien die navorser die deelnemer doelbewus mislei deur middel van geskrewe of verbale instruksies, die handeling van ander persone of sekere aspekte
33 van die situasie. Die navorser in hierdie studie het nie die deelnemers mislei nie en het waar misverstande per abuis voorgekom het, onmiddellik daarna of gedurende die terugvoeronderhoud die kwessie reggestel. Die navorser het die respondente ingelig dat n hanteringsriglyn vir die berader van die multikulturele adolessente kliënt opgestel gaan word en dat respondente se inligting uit onderhoude saam met n literatuurstudie gebruik sal word om die hanteringsriglyn daar te stel Privaatheid, anonimiteit en vertroulikheid Privaatheid van deelnemers moet gerespekteer word aldus Strydom (2002:67). Die navorser het alles in haar vermoë gedoen om die nodige sensitiwiteit ten opsigte van privaatheid te handhaaf en het derhalwe die identiteit van die respondente beskerm deur dit in die navorsingsverslag te weerhou. Deelnemers het die reg gehad om te besluit wanneer, waar en aan wie hulle hul houdings, menings en gedrag ten opsigte van die navorsing wil openbaar Geslag en kulturele vooroordeel en ongevoeligheid Vanweë die navorser se terapeutiese agtergrond kon sy haar vaardigheid as navorser met haar rol van berader kombineer en sodoende bevoeg en genoegsaam vaardig by veral sensitiewe aspekte oor kulturele grense, optree. Geen waarde-oordele is gemaak ten opsigte van geslag en kulturele aspekte nie (Strydom 2002:70) DEFINISIES VAN HOOFKONSEPTE Kultuur Volgens Hernandez, et al. (1998:1), word kultuur beskou as...ways of living or people s approaches to living and interpreting their environment. Hsu (2001:225) beskou kultuur as n lewenstyl met unieke oortuigings, waardes en gedrag wat dikwels geassosieer word met ras, etnisiteit, geloof en ander faktore. Tseng (2001:6) is egter van mening dat ras, etnisiteit en minderheidsgroepe hul eie definisies het en nie gelyk gestel moet word aan kultuur as sulks nie. Kultuur verwys na n stel menings, houdings en
35 Benewens die verskeidenheid kulture wat in n hulpverleningsproses saamgevoeg kan word, word daar ook n unieke ouderdomskultuur by adolessente aangetref, wat gekenmerk word deur bepaalde gedrag, groeptaal, gebruike en reëls wat n besondere invloed op n adolessent se funksionering het. Die portuurgroep se aanvaarding en ondersteuning van die adolessent se gedrag, voorkoms en idees vorm volgens Gouws, Kruger en Burger (2000:76) n sterk kontras met die ouers se kritiek en afkeuring. Vir die doeleindes van hierdie studie sal multikulturaliteit beskou word as die onderskeid wat kultuur, ras, etnisiteit, geslag, ouderdom en seksuele voorkeur plaas op enersheid sowel as verskillendheid en die verskille tussen kulture. Dit fokus dus nie op die gedetailleerde besonderhede van individuele kulture wat in die terapteutiese veld aangetref word nie Multikulturele bevoegdheid Multikulturele bevoegdheid word deur Jordaan (2001:182) gesien as n manier van in die wêreld wees. Hierdie in die wêreld wees word gekenmerk deur kennis van self en ander, spesifieke luistervaardighede, spesifieke houdings en waardes en n deelnemende lewenstyl. Mense van verskillende kulture ontdek en waardeer hulle eendersheid en verskillendheid deur middel van gedeelde betekenismaking. Hierdeur erken en omarm die mens die bestaan van veelvuldige realiteite aldus Jordaan (2001:153). Om multikulturalisme deel te maak van die individu se selfidentiteit moet die vermoë om veelvuldige kulturele invloede te akkommodeer, ontwikkel word (Jordaan 2001:181). Daar kan dus tot die gevolgtrekking gekom word dat multikulturele bevoegdheid n vermoë omskryf om objektief na enige individu, van welke oriëntasie ook al, te kyk en sonder vooroordeel die individu van hulp te wees Berader Die berader doen terapie met sy kliënt. Terapie omskryf deur Thompson en Rudolph (2000:18) is die verhouding tussen twee persone wat ontmoet met die oogmerk dat die berader die kliënt help om n probleem op te los. Dit is n proses waardeur die berader die kliënt lei tot waar hy tot die besef kom hoe om hom te help. Die kliënt word dus begelei tot insig in sy eie probleem en n proses waardeur hy verantwoordelikheid neem vir sy eie herstel.
36 Vir hierdie studie sou n berader dus n persoon wees wat andere help om insig te verkry in eie probleme en te lei tot die neem van eie besluite en verantwoordelikheid Multikulturele Terapie Lee en Richardson in Thompson en Rudolph (2000:360) beskryf multikulturele terapie as n helpende proses wat die klem van terapie, teorie en praktyk op gelyke vlak plaas tussen berader en kliënt. Die berader moet verskille ten opsigte van taal, sosiale klas en kultuur in ag neem ten einde effektief te wees. Die berader moet ook strategieë en tegnieke gebruik wat in ooreenstemming met lewenservaringe en kulturele waardes van die kliënt is. Verder moet die berader ook diepgaande kennis hê oor kwessies van kulturele diversiteit. Die vlak van etnisiteit, akkulturasie, familie-invloede, geslagsrol-sosialisering, religieuse en spirituele invloede en ervaringe van migrante moet ook in ag geneem word. Tseng (2001:6) is van mening dat elke individu geassesseer en terapeuties behandel moet word ten opsigte van sy eie kultuur sonder veralgemening of stereotipering ten opsigte van etnisiteit of ras. Vir die doel van hierdie studie sal die multikulturele berader oor kulturele kennis en sensitiwiteit beskik en sodanig optree teenoor die kliënt deur die gebruik van gepaste assessering en tegnieke en hom nie skuldig maak aan stereotipering nie Adolessent Adolessensie verwys volgens Kaplan (2000:464) na die ontwikkelingsfase in kinderontwikkeling vanaf puberteit tot volwassenheid en sluit in alle sielkundige ervarings van die persoon gedurende daardie periode. Dit is n lang lewensperiode gekenmerk deur vinnige veranderinge gedurende die hele tydperk. Adolessensie word verdeel in drie ouderdomsgroepe naamlik: vroeë adolessensie tussen puberteit en 15 jaar, middel-adolessensie vanaf 15 tot 17 jaar en laat-adolessensie vanaf 18 jaar, met geen vasgestelde ouderdom vir die einde van adolessensie nie. Die volgorde van veranderinge is voorspelbaar terwyl die tydsberekening van veranderinge wissel van persoon tot persoon. In hierdie studie sal adolessensie al drie ouderdomsgroepe insluit.
37 Gestaltbenadering Die Gestaltbenadering hou verband met die individu se totaliteit waar die fisieke, emosionele en intellektuele komponente geïntegreer word (Serok 2000:8). Dit is n georganiseerde kombinasie van elemente in n betekenisvolle geheel en kan beskryf word as n holistiese benadering met n fenomenologiese, hier en nou -fokus op gebeure soos wat dit ervaar word. Die Gestaltbenadering is gebaseer op die humanisties-eksistensiële uitgangspunt en steun swaar op toenemende bewuswording, aanvaarding van verantwoordelikheid vir die self, eie handelinge en beheer. Die menslike Gestalt bestaan uit fisieke, emosionele en intellektuele komponente. Die doelstelling van die Gestaltterapie is die integrering van hierdie komponente in een geheel. Die metodologie sluit onder andere verbale uitdrukking, liggaamstaal, dramatisering en bepaling van drome, gevoelens, denke en fantasieë in, wat verband hou met huidige en teenswoordige situasies, aldus Serok (2000:90). Vir die doel van hierdie studie sal die Gestaltbenadering die volgende insluit: n fokus op n holistiese fenomenologiese benadering met n humanisties eksistensiële beredenering en die integrasie van fisieke, emosionele en intellektuele komponente binne hulpverlening met toenemende bewuswording en aanvaarding van verantwoordelikheid vir die self, eie handelinge en doelstellings deur die kliënt INDELING VAN DIE NAVORSINGSVERSLAG Die navorsingsverslag bestaan uit twee belangrike komponente. Die eerste is die deurlopende integrering van die intervensienavorsingsmodel van Rothman en Thomas (1994) in die navorsingsverslag. Die tweede komponent bevat n duidelike, relevante literatuurstudie wat deur die leser in verband gebring kan word met die empiriese gedeelte van die verslag waar die ingesamelde data vergelyk word met die bestaande literatuur ten einde n sinvolle hanteringsriglyn te ontwikkel. In hoofstuk 2 word aandag geskenk aan die Gestaltbenadering met klem op die beskrywing van persoonlikheid en komponente en aannames van die teorie. Hoofstukke 2, 3 en 4 omsluit ook die tweede fase van die intervensienavorsingsmodel, naamlik inligting insamel en samevatting.
38 In hoofstuk 3 val die klem op kultuur. Die wyse waarop die mens funksioneer ten opsigte van kultuur en die komponente en aannames van kultuur asook hoe kultuur ontwikkel en verklaar word, word bespreek. Hoofstuk 4 handel oor die multikulturele kliënt. Ontwikkelingsdinamika en stadia van die adolessent en invloed van kognitiewe en sosiale ontwikkeling op kultuur, word bespreek. In hoofstuk 5 word die hanteringsriglyn vir die berader van die multikulturele kliënt voorgestel wat binne die konteks van die navorsingsmetodologie vir die ontwerp en ontwikkeling van n nuwe intervensie geskied. Hierdie hoofstuk verteenwoordig ook die derde fase van die intervensienavorsingsmodel, naamlik ontwerp. Ten slotte bevat hoofstuk 6 die samevatting, aanbevelings en gevolgtrekkings van die studie wat die eerste gedeelte van fase 4, naamlik vroeë ontwikkeling, insluit. n Bronnelys en aangehegte bylaes volg SAMEVATTING In hierdie hoofstuk is n algemene oriëntering verskaf met verwysing na die begronding en deurskouing van die probleem, uitgangspunte wat die navorsing rig en die doelwitte wat vir die studie gestel word. n Verskeidenheid begrippe is omskryf om groter duidelikheid te bevorder. In hoofstuk 2 sal fase 2 van die intervensienavorsingsmodel naamlik die data-insameling in aanvang neem met fokus op die beskrywing van die adolessent se persoonlikheid vanuit n Gestaltbenadering.
39 HOOFSTUK 2 FASE TWEE: DATA-INSAMELING DIE GESTALTBENADERING AS TEORETIESE VERWYSINGSRAAMWERK 2.1 INLEIDING In hierdie hoofstuk wil die navorser n teoretiese verwysingsraamwerk daarstel waarbinne die funksionering van die adolessent verklaar kan word. Hierdie teoretiese verwysingsraamwerk sal dan as basis dien waaruit relevante aspekte vir die studie gestalte binne die teorie kan vind. Die teoretiese verwysingsraamwerk, toepaslik vir hierdie studie, is gebaseer op die Gestaltbenadering wat uitvloei in Gestaltterapie. Die navorser is van mening dat Gestaltterapie n teoretiese grondslag het wat fokus op die veldteorie, fenomenologie en dialoog. Hieruit ontstaan die siening dat adolessente onlosmakend deel is van hul omgewing. Die berader is dus geïnteresseerd in die voortdurende verhouding tussen adolessent en omgewing. Verder fokus die benadering op wat is en wat voor-die-hand-liggend is. Die berader moedig die kliënt aan om sy ervaring te beskryf eerder as te verduidelik en om aandag te gee aan sy onmiddellike bewustheid van elemente in die veld. Klem word dus geplaas op die subjektiewe wêreld van die kliënt soos hy dit waarneem. Volgens Corey (2001:124a) gebruik Gestaltterapie Buber se dialogiese filosofie van verhoudings naamlik om n I Thou -verhouding tussen berader en kliënt te verkry. Die I-Thou -verhouding verwys na die verhouding tussen berader en kliënt, maar ook die belewenis wat die berader persoonlik ervaar. Geestesgesondheid is n resultaat van die kwaliteit van die ontmoeting tussen berader en kliënt. Die doel van Gestaltterapie is dus om die kliënt se bewustheid van die teenswoordige oomblikke soos wat hulle voorkom, te verhoog. Ten einde hierdie bewustheidsvlakke te verhoog is verandering nodig. Verandering vind plaas deur middel van bewuswording van wat is. Die klem word dus op die hede geplaas met die doel om die kliënt te help om sy gewaarwordinge op die voorgrond te bring en sodoende sy ervarings in totaliteit te verbeter. Dit is egter noodsaaklik om n werkbare definisie van Gestalt te hê ten einde die verwysingsraamwerk van die adolessent as persoon vas te lê.
HOOFSTUK ALGEMENE INLEIDING EN UITEENSETTING VAN DIE STUDIE INLEIDING MOTIVERING VIR KEUSE VAN ONDERWERP...8
HOOFSTUK 1...7 ALGEMENE INLEIDING EN UITEENSETTING VAN DIE STUDIE...7 1.1 INLEIDING...7 1.2 MOTIVERING VIR KEUSE VAN ONDERWERP...8 1.3 FORMULERING VAN DIE NAVORSINGSPROBLEEM...9 1.4 DOEL VAN DIE STUDIE...10
DIADIESE GESTALTSPELTERAPIE TEN EINDE N I-THOU VERHOUDING TUSSEN DIE OUER EN ADOLESSENT TE BEVORDER. deur CATHARINA ELIZABETH RABBETS
BEWUSWORDING BY DIE ADOLESSENTE DWELMAFHANKLIKE TYDENS DIE TERAPEUTIESE PROSES: N GESTALTBENADERING
BEWUSWORDING BY DIE ADOLESSENTE DWELMAFHANKLIKE TYDENS DIE TERAPEUTIESE PROSES: N GESTALTBENADERING deur CAREL PETRUS JOOSTE MOUTON Voorgelê ter gedeeltelike vervulling van die vereistes vir die graad
GESTALT-GROEPTERAPIE MET VROËE ADOLESSENTE NA DIE DOOD VAN N OUER EN DIE BENUTTINGSWAARDE VAN SCRAPBOOKING AS HULPMIDDEL. deur TARIEN HAMMAN
GESTALT-GROEPTERAPIE MET VROËE ADOLESSENTE NA DIE DOOD VAN N OUER EN DIE BENUTTINGSWAARDE VAN SCRAPBOOKING AS HULPMIDDEL deur TARIEN HAMMAN Voorgelê ter gedeeltelike vervulling van die vereistes vir die
HOOFSTUK 5 GEVOLGTREKKINGS EN AANBEVELINGS
HOOFSTUK 5 GEVOLGTREKKINGS EN AANBEVELINGS 5.1 INLEIDING Met die navorsing is daar ondersoek ingestel na die effek van Gestaltspelterapie op die selfbeeld van die leergestremde leerder. In Hoofstuk 1 is
Prosesse wat gevolg word om sake op te volg op distriksvlak. Processes used to follow up on cases at district level
Prosesse wat gevolg word om sake op te volg op distriksvlak Processes used to follow up on cases at district level Januarie 2018 / January 2018 Lizette Smith HULP MET DIENSVOORWAARDES Die SAOU staan lede
Die leerondersteuningonderwyser se persepsie rakende die benutting van spelterapie vir grondslagfase-leerders met besondere onderwysbehoeftes
Die leerondersteuningonderwyser se persepsie rakende die benutting van spelterapie vir grondslagfase-leerders met besondere onderwysbehoeftes Deur Liezel Toerien Voorgelê ter gedeeltelike vervulling van
BENUTTING VAN SANDSPEL IN DIE EKSPLORERING VAN DIE LEEFWÊRELD VAN ADOLESSENTE VOLGENS DIE GESTALTBENADERING IN MAATSKAPLIKE WERK
BENUTTING VAN SANDSPEL IN DIE EKSPLORERING VAN DIE LEEFWÊRELD VAN ADOLESSENTE VOLGENS DIE GESTALTBENADERING IN MAATSKAPLIKE WERK Deur MARTHA FRANCINA ROTTIER November 2008 Benutting van Sandspel in die
IN DIE ARBEIDSHOF VAN SUID AFRIKA (GEHOU TE KAAPSTAD)
SAAKNOMMER: C 185/99 IN DIE ARBEIDSHOF VAN SUID AFRIKA (GEHOU TE KAAPSTAD) In die saak tussen: IMATU APPLIKANT EN KOMMISSIE VIR VERSOENING, BEMIDDELING EN ARBITRASIE RESPONDENTE U I T S P R A A K BASSON,
N GESTALTPERSPEKTIEF OP DIE BELEWING VAN WELSTAND BY LAERSKOOLONDERWYSERS: VERKENNENDE STUDIE. deur ILZE DU PLESSIS
N GESTALTPERSPEKTIEF OP DIE BELEWING VAN WELSTAND BY LAERSKOOLONDERWYSERS: VERKENNENDE STUDIE deur ILZE DU PLESSIS Voorgelê ter gedeeltelike vervulling van die vereistes vir die graad MAGISTER DIACONIOLOGIAE
n GESTALTSPELTERAPIE PROGRAM VIR BEWUSTE MULTISENSORIESE WAARNEMING
n GESTALTSPELTERAPIE PROGRAM VIR BEWUSTE MULTISENSORIESE WAARNEMING Deur FREDRIK HENDRIK VAN DER MERWE Voorgelê ter gedeeltelike vervulling van die vereistes vir die graad MAGISTER DIACONIOLOGIAE (SPELTERAPIE
BenguFarm Bestelvorm Advanced Livestock Management Software Voorletters & Van of Besigheidsnaam: Posadres: Poskode: BTW no: Taalkeuse: BenguFarm Kliënt Nommer (indien bestaande BenguFarm kliënt): BPU Stamboek
DIE ROL VAN DIE GESTALTPROSES IN LOOPBAANBESLUITNEMING TYDENS LAAT ADOLESSENSIE. deur. J. L. Adriaanse
DIE ROL VAN DIE GESTALTPROSES IN LOOPBAANBESLUITNEMING TYDENS LAAT ADOLESSENSIE deur J. L. Adriaanse voorgelê ter gedeeltelike vervulling van die vereistes vir die graad MAGISTER DIACONIOLOGIAE (SPELTERAPIE-RIGTING)
st, sts Steek, Steke hlb Halwe Langbeen vslalleen Voorste lus rd Rondte lb Langbeen alsalleen Agterste lus
Mandala Madness Kopiereg: Helen Shrimpton, 2015. Alle regte voorbehou. Deur: Helen at www.crystalsanlbrokset.com US terme word deurgaans gebruik. Deel 6 Afkortings st, sts Steek, Steke hlb Halwe Langbeen
279 7.1 Inleiding HOOFSTUK 7 NAVORSINGSMETODOLOGIE Die ontwikkeling van ŒPRGHOYLUSULYDDWSUDNW\NEHVWXXULQPDDWVNDSOLNHZHUNLVŒRPYDWWHQGHWDDN soos uit die voorafgaande hoofstukke blyk. Ten spyte van die feit
Die netto waarde van die onderneming en die rekeningkundige vergelyking *
OpenStax-CNX module: m25006 1 Die netto waarde van die onderneming en die rekeningkundige vergelyking * Siyavula Uploaders This work is produced by OpenStax-CNX and licensed under the Creative Commons
HOOFSTUK 4 NAVORSINGSONTWERP EN NAVORSINGSVERLOOP 4.1 INLEIDING
HOOFSTUK 4 NAVORSINGSONTWERP EN NAVORSINGSVERLOOP 4.1 INLEIDING In hierdie hoofstuk sal die navorsingsontwerp en navorsingsverloop in meer besonderhede bespreek word. Elke individu het n paradigma, n sekere
Eerste pogings tot definiering van klimaat en kultuur vanuit die algemene organisasieteorie het nie 'n onderskeid getref tussen die begrippe
HOOFSTUK 1 1. ORieNTERING 1. 1. INLEIDING In hierdie hoofstuk word gekyk na die probleem wat aanleiding tot die navorsing gegee het. Daarna word die doel met die navorsing en die metodes wat gebruik is
Provincial Gazette Provinsiale Koerant
The Province of Gauteng UNITY IN DIVERSITY Die Provinsie Van Gauteng Provincial Gazette Provinsiale Koerant EXTRAORDINARY BUITENGEWOON Selling price Verkoopprys: R2.50 Other countries Buitelands: R3.25
Spraakoudiometrie in Suid-Afrika: Ideale Kriteria teenoor Kliniese Praktyk
Spraakoudiometrie in Suid-Afrika: Ideale Kriteria teenoor Kliniese Praktyk Rozelle Roets Voorgelê ter gedeeltelike vervulling van die vereistes vir die graad M.Kommunikasiepatologie in die Fakulteit Geesteswetenskappe,
Hoofstuk 2. Teoretiese agtergrond tot die benutting van yoga met adolessente dogters
Hoofstuk 2 Teoretiese agtergrond tot die benutting van yoga met adolessente dogters 2.1 Inleiding Die bevordering en die aanmoediging van bewustheid vorm die hoeksteen van Gestaltpraktyke. Daar kan egter
Narratief en perspektief in Sleuteloog. deur Hella Haasse
Narratief en perspektief in Sleuteloog deur Hella Haasse Lana Bakkes Tesis ingelewer ter gedeeltelike voldoening aan die vereistes vir die graad van Magister in die Lettere en Wysbegeerte aan die Universiteit
DIE ONTWIKKELING VAN ALTERN A TIEWE KONSTRUIKSIES IN 'N TERAPEUTIESE GESPREK: 'N GEVALLESTUDIE. deur ALETTA MARIA VOGES
DIE ONTWIKKELING VAN ALTERN A TIEWE KONSTRUIKSIES IN 'N TERAPEUTIESE GESPREK: 'N GEVALLESTUDIE deur ALETTA MARIA VOGES voorgele ter gedeeltelike vervuuing van die vereistes vir die graad MAGISTER ARTIDM
HOOFSTUK 1. A theory can be proved by experiment; but no path leads from experiment to the birth of a theory. Albert Einstein
HOOFSTUK 1 A theory can be proved by experiment; but no path leads from experiment to the birth of a theory. Albert Einstein HOOFSTUK EEN ALGEMENE INLEIDING 1.1 INLEIDING Die kompleksiteit en veranderlikheid
DIE BENUTTING VAN ONDERRIGTEGNIEKE IN MAATSKAPLIKEWERKSUPERVISIE AAN VOORGRAADSE STUDENTE
DIE BENUTTING VAN ONDERRIGTEGNIEKE IN MAATSKAPLIKEWERKSUPERVISIE AAN VOORGRAADSE STUDENTE GRANDA D.J. FELL DIE BENUTTING VAN ONDERRIGTEGNIEKE IN MAATSKAPLIKEWERKSUPERVISIE AAN VOORGRAADSE STUDENTE deur
HOOFSTUK 5 EMPIRIESE BEVINDINGE. So ver terug as 1984 is epilepsie deur die Wêreld- gesondheidsorganisasie
HOOFSTUK 5 EMPIRIESE BEVINDINGE 1. INLEIDING So ver terug as 1984 is epilepsie deur die Wêreld- gesondheidsorganisasie verklaar as n verskynsel wat kan manifesteer in n verskeidenheid aanvalle, wat grootliks
BEKENDMAKING VAN MIVNIGS-STATUS: 'N GEVALLESTUDIE
BEKENDMAKING VAN MIVNIGS-STATUS: 'N GEVALLESTUDIE deur PAUL1 RICHARDS BA (MW) (PU vir CHO) Manuskrip voorgele ter gedeeltelike nakoming van die vereistes vir die graad MAGISTER ARTIUM (MAATSKAPLIKE WERK)
REËLS VIR DIE BENOEMING, VERKIESING, AANWYSING EN AANSTELLING VAN RAADSLEDE
REËLS VIR DIE BENOEMING, VERKIESING, AANWYSING EN AANSTELLING VAN RAADSLEDE Verwysingsnommer Verantwoordelike uitvoerende bestuurder Eienaar van beleid Verantwoordelike afdeling Status Goedgekeur deur
st, sts Steek, Steke hlb Halwe Langbeen vslalleen Voorste lus alleenlik
Kopiereg: Helen Shrimpton, 2015. Alle regte voorbehou. Deur: Helen at www.crystalsandcrochet.com US terme word deurgaans gebruik. Deel 11 Afkortings st, sts Steek, Steke hlb Halwe Langbeen vslalleen Voorste
MENLYN. Week in oorsig Aandeel van die week DB Tracker USA (DBXUS) 17 Januarie 2014
PSG Menlyn Building B Ground Level; 261 Lois Avenue, Newlands, Pretoria Tel: +27 (12) 368 1778 Fax: +27 (12) 368 1770 MENLYN Week in oorsig Aandeel van die week DB Tracker USA (DBXUS) 17 Januarie 2014
PROVINCIAL GAZETTE EXTRAORDINARY, 23 APRIL LOCAL AUTHORITY NOTICE PLAASLIKE BESTUURSKENNISGEWING LOCAL AUTHORITY NOTICE 106 GREATER TZANEE
2 1354 PROVINCIAL GAZETTE EXTRAORDINARY, 23 APRIL 2007 CONTENTS INHOUD Page Gazette LOCAL AUTHORITY NonCE PLAASLIKE BESTUURSKENNISGEWING 106 Town-planning and Townships Ordinance (15/1986): Greater Tzaneen
DIE FENOMENOLOGIESE BELEWENIS VAN DISSOSIATIEWE IDENTITEITSVERSTEURING. deur. Ester van Wyk VERHANDELING
DIE FENOMENOLOGIESE BELEWENIS VAN DISSOSIATIEWE IDENTITEITSVERSTEURING deur Ester van Wyk VERHANDELING Voorgelê ter vervulling van die vereistes vir die graad MAGISTER ARTIUM in SIELKUNDE in die FAKULTEIT
In Groenewald v Van der Merwe (1) (1917 AD ), Innes CJ described delivery with the long hand as follows:
ANSWERS ANTWOORDE: STUDY UNIT / STUDIE EENHEID 5 Question 4 pg 136 / Vraag 4 bl 137 S can only succeed with the rei vindicatio if he can prove that X and Y in fact transferred ownership to him by means
INHOUDSOPGAWE. Inleiding... 7 DEEL EEN: SEISOENE IN ONS LEWE
INHOUDSOPGAWE Inleiding... 7 DEEL EEN: SEISOENE IN ONS LEWE Seisoene is belangrik vir groei... 15 Wat van die mens?... 17 Lente... 20 Somer... 23 Herfs... 28 Winter... 42 Gevolgtrekking... 68 DEEL TWEE:
HOOFSTUK 1 INLEIDING TOT DIE NAVORSINGSPROSES. Epilepsie is een van die verskynsels wat oor die eeue saam met die mens
HOOFSTUK 1 INLEIDING TOT DIE NAVORSINGSPROSES 1. INLEIDING Epilepsie is een van die verskynsels wat oor die eeue saam met die mens gekom het. Navorsing in die laat sewentiger- en vroeë tagtigerjare het
DIE SELFKONSEP VAN STUDENTE WAT HAKKEL: 'N VERKENNENDE ONDERSOEK
DIE SELFKONSEP VAN STUDENTE WAT HAKKEL: 'N VERKENNENDE ONDERSOEK Karlien Louw Tesis ingelewer ter gedeeltelike voldoening aan die vereiste vir die graad van Magister in Opvoedkundige Sielkunde aan die
Provincial Gazette Provinsiale Koerant
The Province of Gauteng UNITY IN DIVERSITY Die Provinsie Van Gauteng Provincial Gazette Provinsiale Koerant EXTRAORDINARY BUITENGEWOON Selling price Verkoopprys: R2.50 Other countries Buitelands: R3.25
SHAREMAX GESINDIKEERDE MAATSKAPPYE OPGEDATEERDE KOMMUNIKASIE
SHAREMAX GESINDIKEERDE MAATSKAPPYE OPGEDATEERDE KOMMUNIKASIE 21 Julie 2011 Bykomend tot vorige kommunikasie, is die direksies van die Sharemax gesindikeerde maatskappye ( Maatskappye ) onder direktiewe
Kritieke elemente in die opleiding van onderwysers in Opvoeding vir Vrede binne die konteks van uitkomsgebaseerde onderwys
South African Journal of Education Copyright 2002 EASA Vol 22(3) 162 169 Kritieke elemente in die opleiding van onderwysers in Opvoeding vir Vrede binne die konteks van uitkomsgebaseerde onderwys A.E.
Departement Christen Spiritualiteit, Kerkgeskiedenis en Sendingwetenskap, Universiteit van Suid-Afrika (Unisa), Pretoria
646 n Skoolgebaseerde sosiaal-emosionele program as strategie teen misdaad en geweld (2) 1 A school-based socio-emotional programme as strategy against crime and violence (2) Petro van der Merwe Departement
MEMORANDUM BEROEPSPESIFIEKE BEDELING (BSB) VIR TERAPEUTE IN DIE ONDERWYS, BERADERS EN SIELKUNDIGES WAT IN DIE OPENBARE ONDERWYS IN DIENS IS
MEMORANDUM BEROEPSPESIFIEKE BEDELING (BSB) VIR TERAPEUTE IN DIE ONDERWYS, BERADERS EN SIELKUNDIGES WAT IN DIE OPENBARE ONDERWYS IN DIENS IS 1. DOEL VAN DIE MEMORANDUM Om (a) bepaalde aspekte van n konsep
DROOMONTLEDING: N OPVOEDKUNDIG-SIELKUNDIGE HULPMIDDEL VIR INSIG IN DIE EMOSIONELE PROBLEME VAN ADOLESSENTE. deur ANITA CATHERINA JONES
DROOMONTLEDING: N OPVOEDKUNDIG-SIELKUNDIGE HULPMIDDEL VIR INSIG IN DIE EMOSIONELE PROBLEME VAN ADOLESSENTE deur ANITA CATHERINA JONES voorgelê ter gedeeltelike vervulling van die vereistes vir die graad
MODULE 2 ALLE RISIKO S. Toepaslike Eenheidstandaarde
MODULE ALLE RISIKO S Toepaslike Eenheidstandaarde 10011 Apply knowledge of personal all risk insurance 10118 Underwrite a standard risk in short term personal insurance 1011 Apply technical knowledge and
N ONDERSOEK NA DIE GEBRUIK VAN GESELEKTEERDE INISIATIEFAKTIWITEITE IN DIVERSE JEUGGROEPE. deur CHARL YATES
N ONDERSOEK NA DIE GEBRUIK VAN GESELEKTEERDE INISIATIEFAKTIWITEITE IN DIVERSE JEUGGROEPE deur CHARL YATES voorgelê ter gedeeltelike vervulling van die vereistes vir die graad MAGISTER DIACONIOLOGIAE (JEUGWERK-RIGTING)
Laerskool Olifansvallei LSO Kwartaal 1 - ASSESSERINGSPROGRAM
Laerskool Olifansvallei LSO Kwartaal 1 - ASSESSERINGSPROGRAM Privaatsak X2, Citrusdal, 7340 E-pos: citrushs@mweb.co.za Tel: (022) 921 2100 Faks: (022) 921 3931 Liewe Ouer of Voog Sien asseblief onderaan
1. BEGRIPSOMSKRYWINGS EN ORIENTASIE
1. BEGRIPSOMSKRYWINGS EN ORIENTASIE Vroue het tot ongeveer 3000 v.c. aan die hoof van die huishouding gestaan. Hierdie matriargale sisteem is gekenmerk deur 'n egalit ~re sosiale stand waarbinne mans en
-1- HOOFSTUK 1 INLEIDENDE ORIËNTERING
-1- HOOFSTUK 1 INLEIDENDE ORIËNTERING To create a classroom where all learners will thrive is a challenging task, but there is an island of opportunity in the sea of every difficulty. (Kruger & Adams,
DIE FUNKSIONELE BEMAGTIGING VAN DIE OPVOEDER VAN VOLWASSENES IN DIE WES-KAAP
DIE FUNKSIONELE BEMAGTIGING VAN DIE OPVOEDER VAN VOLWASSENES IN DIE WES-KAAP deur EDWARD HENRY JANSEN B.A. B.ED. Tesis ingelewer ter gedeeltelike voldoening aan die vereistes vir die graad van MAGISTER
1. FUNKSIES EN STRUKTUUR VAN DIE KANTOOR VAN DIE PENSIOENFONDSBEREGTER
1. FUNKSIES EN STRUKTUUR VAN DIE KANTOOR VAN DIE PENSIOENFONDSBEREGTER Die Kantoor van die Beregter vir Pensioenfondse is gestig met ingang vanaf 1 Januarie 1998 om ondersoek in te stel na en besluite
DIE OPLEIDING VAN BEDRYFSIELKUNDIGES AAN DIE UNIVERSITEIT VAN FORT HARE W. BOTHA DEPARTEMENT BEDRYFSIELKUNDE UNIVERSITEIT VAN FORT HARE
DIE OPLEIDING VAN BEDRYFSIELKUNDIGES AAN DIE UNIVERSITEIT VAN FORT HARE W. BOTHA DEPARTEMENT BEDRYFSIELKUNDE UNIVERSITEIT VAN FORT HARE Die Departement Bedryfsielkunde aan die Universiteit van Fort Hare
'N HISTORIES-OPVOEDKUNDIGE ANALISE VAN IDEOLOGIEË, WAARDES EN NORME SEDERT DIE RENAISSANCE-HUMANISME
vi 'N HISTORIES-OPVOEDKUNDIGE ANALISE VAN IDEOLOGIEË, WAARDES EN NORME SEDERT DIE RENAISSANCE-HUMANISME INHOUDSOPGAWE HOOFSTUK 1: ORIëNTERING 1.1 AANLEIDENDE GEDAGTES TOT DIE ONDERHAWIGE STUDIE 1 1.2 MOTIVERING
Die bydrae van n haalbare gasvryheids- en ontmoetingsetiek in die etiese versorging van gesondheidsorgwerkers
Stellenbosch Theological Journal 2015, Vol 1, No 1, 217 233 DOI: http://dx.doi.org/10.17570/stj.2015.v1n1.a11 Online ISSN 2413-9467 Print ISSN 2413-9459 2015 Pieter de Waal Neethling Trust Die bydrae van
ENVIRONMENTAL IMPACT ASSESSMENT (EIA): 12/12/20/944 ESKOM: PROPOSED NUCLEAR POWER STATION AND ASSOCIATED INFRASTRUCTURE
150mm x 200mm ENVIRONMENTAL IMPACT ASSESSMENT (EIA): 12/12/20/944 ESKOM: PROPOSED NUCLEAR POWER STATION AND ASSOCIATED INFRASTRUCTURE AVAILABILITY OF DRAFT ENVIRONMENTAL IMPACT REPORT AND ASSOCIATED SPECIALIST
Uit Moerdijk se pen Man en Media
MOERDIJK DIE MENS Agtergrond en familie geskiedenis Tweede Anglo Boere-oorlog Studiejare VROë LOOPBAAN Robertsons Deep Myn Johannesburg jare Kerkgeboue vir Suidafrika (1919) KERKGEBOUE VIR SUIDAFRIKA dit
KANTOOR VAN DIE MUNISIPALE BESTUURDER BERGRIVIER MUNISIPALITEIT POSBUS 60 PIKETBERG 7320
KANTOOR VAN DIE MUNISIPALE BESTUURDER BERGRIVIER MUNISIPALITEIT POSBUS 60 7320 20 OKTOBER 2015 OM 11:00 IN DIE RAADSAAL, MUNISIPALE KANTORE, KERKSTRAAT, TEENWOORDIG RAADSLEDE Rdh J Raats [DA] Speaker Rdl
Regsrekeningkunde-opleiding van prokureurs in Suid-Afrika: Enkele empiriese bevindings
2001 Tydskrif vir Regswetenskap 26(2): 52-66 Kronieke / Chronicles Regsrekeningkunde-opleiding van prokureurs in Suid-Afrika: Enkele empiriese bevindings 1. Inleiding en probleemstelling Die vierjarige
EGOSTERKTE EN LOKUS VAN KONTROLE: 'N SISTEEMTEORETIESE STUDIE VIR DIE ONTWIKKELING VAN 'N OPVOEDKUNDIGE SENSITISERINGSHULPMIDDEL
EGOSTERKTE EN LOKUS VAN KONTROLE: 'N SISTEEMTEORETIESE STUDIE VIR DIE ONTWIKKELING VAN 'N OPVOEDKUNDIGE SENSITISERINGSHULPMIDDEL Voorgele ter gedeeltelike vervulling van die graad FAKULTEIT LETTERE EN
HOOFSTUK 1: INLEIDENDE ORIËNTASIE
HOOFSTUK 1: INLEIDENDE ORIËNTASIE You embark on your career because you want to help your students realize their potential academically, personally and socially. Above all you want to make a difference
Grondwetlike waardes en sosio-ekonomiese regte met verwysing na die reg op sosiale sekerheid *
Grondwetlike waardes en sosio-ekonomiese regte met verwysing na die reg op sosiale sekerheid * Linda Jansen van Rensburg Opsomming Artikel 27 van die Grondwet bepaal dat elkeen die reg het op toegang tot
"FASCINATION WOOD" Welcome to the 8 th WOOD CONFERENCE PROGRAM. holzbau. Thursday, 15 th February 2018 at CTICC, Cape Town
www.woodconference.co.za holzbau Thursday, 15 th February 2018 at CTICC, Cape Town Welcome to the 8 th WOOD CONFERENCE WOOD Conference the knowledge platform for architects, engineers, quantity surveyors
SIZA takes the sting out of auditing
SIZA takes the sting out of auditing INTRO: The fruit industry s ethical trade programme, the Sustainability Initiative of South Africa (SIZA), not only allows fruit growers to remedy weaknesses in their
LIDMAATSKAP AANSOEK MEMBERSHIP APPLICATION
Member Number Reg. 2103/02 LIDMAATSKAP AANSOEK MEMBERSHIP APPLICATION 1. Ons is 'n geregistreerde Brandbeskermingsvereniging (BBV) vir die Groter Overberg-streek (Overberg Distriksmunisipaliteit area).
Be gees terde werknemers as boublok vir n gesonde samelewing Spirited employees as building block for a healthy society
Navorsings- en oorsigartikels / Research and review articles (1): Voorwaardes vir n gesonde samelewing (gemeenskap) 525 Be gees terde werknemers as boublok vir n gesonde samelewing Spirited employees as
Nienakoming van die voorgeskrewe prosedures na indiening van n direksiebesluit om met ondernemingsredding te begin: Is
Nienakoming van die voorgeskrewe prosedures na indiening van n direksiebesluit om met ondernemingsredding te begin: Is Panamo Properties (Pty) Ltd v Nel die (regte) antwoord? Anneli Loubser Anneli Loubser,
Die invloed van diversiteit op die funksionering van skoolbeheerliggame in die Laingsburg Onderwysstreek
Die invloed van diversiteit op die funksionering van skoolbeheerliggame in die Laingsburg Onderwysstreek Colin Raymond Pedro 21019843 Verhandeling voorgele vir die graad MEd in Onderwysbestuur aan die
Social Work/Maatskaplike Werk Vol 52 No 2; Issue 8
Social Work/Maatskaplike Werk Vol 52 No 2; Issue 8 http://socialwork.journals.ac.za/pub doi:http://dx.doi.org/10.15270/52-2-505 PRAKTYKOPLEIERS SE PERSEPSIES VAN MAATSKAPLIKEWERK-PRAKTYKOPLEIDING... Nadia
n Ondersoek na die rol van erkenning van deugde van leerders in die vestiging van n demokratiese, multikulturele
n Ondersoek na die rol van erkenning van deugde van leerders in die vestiging van n demokratiese, multikulturele samelewing Mariana van Zyl Tesis ingelewer ter gedeeltelike voldoening aan die vereistes
AFDELING A HANDLEIDING VIR WERKOPDRAGTE Die oorhoofse tema van die werkopdrag is Tradisie. Hierdie onderwerp het al in die verlede en sal heel waarskynlik ook in die toekoms tot vele debatte aanleiding
INHOUDSOPGAWE VERKLARING...5 DANKBETUIGING...6 OPSOMMING...7 SUMMARY...8 HOOFSTUK INLEIDING EN AGTERGROND VAN MY VERHAAL...9
INHOUDSOPGAWE VERKLARING...5 DANKBETUIGING...6 OPSOMMING...7 SUMMARY...8 HOOFSTUK 1...9 INLEIDING EN AGTERGROND VAN MY VERHAAL...9 1.1 INLEIDING...9 1.2 MY VERBINTENIS MET MEERVOUDIG- GESTREMDE MENSE...
HOOFSTUK 5 DIE BELANG VAN GESKIEDENIS 5.1 PROBLEEMSTELLING Subprobleem 4
HOOFSTUK 5 DIE BELANG VAN GESKIEDENIS 5.1 PROBLEEMSTELLING 5.1.1 Subprobleem 4 Die vierde subprobleem is om die teone en metodiek van Geskiedenis te ondersoek wat aanleiding tot 'n kursusinhoud gee. 5.1.2
GRAAD 11 NOVEMBER 2013 INLIGTINGSTEGNOLOGIE V1
NASIONALE SENIOR SERTIFIKAAT GRAAD 11 NOVEMBER 2013 INLIGTINGSTEGNOLOGIE V1 PUNTE: 150 TYD: 3 uur Hierdie vraestel bestaan uit 9 bladsye. 2 INLIGTINGSTEGNOLOGIE V1 (NOVEMBER 2013) INSTRUKSIES EN INLIGTING
Studentenommer: Ek verklaar hiermee dat:
Studentenommer: 3267-722-7 Ek verklaar hiermee dat: Die waarde van die relasieteorie in terapie met n getraumatiseerde my eie werk is en dat ek alle bronne wat ek gebruik of aangehaal het deur middel van
n PROGRAM VIR DIE HUWELIKSONTWIKKELING VAN MIGRANTE EGPARE
n PROGRAM VIR DIE HUWELIKSONTWIKKELING VAN MIGRANTE EGPARE JAN ADRIAAN JACOBUS BOTHA Proefskrif ingelewer vir die graad Doktor in die Wysbegeerte aan die Universiteit van Stellenbosch Promotor: Prof. A.P.
ŉ Model vir die gebruik van Bybelse narratiewe in die pastoraat aan kinders tussen die ouderdom van 6 en 13 jaar
ŉ Model vir die gebruik van Bybelse narratiewe in die pastoraat aan kinders tussen die ouderdom van 6 en 13 jaar Schalk W. Basson Proefskrif voorgelê vir die graad Philosophiae Doctor in Praktiese Teologie
HOOFSTUK 5: BEVINDINGS EN BESPREKING
HOOFSTUK 5: BEVINDINGS EN BESPREKING 5. 1 INLEIDING In hierdie hoofstuk word die toepassing bespreek van die Ericksoniaanse benadering tot sandspelterapie vir deelnemers wat depressie as ontwikkelingsteurnis
Rut: n Liefdes Verhaal
Bybel vir Kinders bied aan Rut: n Liefdes Verhaal Geskryf deur: Edward Hughes Ge-illustreer: Janie Forest Aangepas deur: Lyn Doerksen Vertaal deur: Yvonne Kriel Vervaardig deur: Bible for Children www.m1914.org
N EKSPLORATIEWE STUDIE NA DIE IDENTITEITSBEELD VAN N MENTOR
N EKSPLORATIEWE STUDIE NA DIE IDENTITEITSBEELD VAN N MENTOR deur JOHANNA DOROTHEA CATHARINA FRASER ingedien as gedeeltelike vereiste vir die graad PHILOSOPHIAE DOCTOR MET SPESIALISERING IN VOLWASSENE EN
MENSLlKE HULPBRONBESTUUR BINNE DIE VERANDERDE SUID AFRIKAANSE PLAASLlKE OWERHEIDSBESTEL. deur. Hugo Brand
MENSLlKE HULPBRONBESTUUR BINNE DIE VERANDERDE SUID AFRIKAANSE PLAASLlKE OWERHEIDSBESTEL deur Hugo Brand Voorgele ter vervulling van die vereistes vir die graad Doctor Technologiae in die dissipline Menslike
N GEÏNTEGREERDE GESINSTERAPEUTIESE WERKWYSE MET HERSAAMGESTELDE GESINNE
270 KappT & Jacobs LJ N GEÏNTEGREERDE GESINSTERAPEUTIESE WERKWYSE MET HERSAAMGESTELDE GESINNE T Kapp BEd, Opvoedkundige Voorligting en Berading; LJ Jacobs BA(MW), Direkteur van die Sentrum vir Kinder-
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID AFRIKA IN THE HIGH COURT OF SOUTH AFRICA
Verslagwaardig: Sirkuleer Aan Regters: Sirkuleer Aan Landdroste: JA / NEE JA / NEE JA / NEE IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID AFRIKA IN THE HIGH COURT OF SOUTH AFRICA (Noord Kaapse Afdeling / Northern Cape
DIE BYDRAE VAN PSIGODINAMIESE GROEPINTERVENSIES TOT ORGANISASIE- ONTWIKKELING. deur DIEDERIK JOACHIM GELDENHUYS. voorgelê luidens die vereistes
DIE BYDRAE VAN PSIGODINAMIESE GROEPINTERVENSIES TOT ORGANISASIE- ONTWIKKELING deur DIEDERIK JOACHIM GELDENHUYS voorgelê luidens die vereistes vir die graad DOCTOR ADMINISTRATIONIS in die vak BEDRYF- EN
Die ontwikkeling van kritiese denke deur die gebruik van drama as onderrigmetode binne die vak Lewensoriëntering. deur Amori Stols
Die ontwikkeling van kritiese denke deur die gebruik van drama as onderrigmetode binne die vak Lewensoriëntering deur Amori Stols Tesis ingelewer ter voldoening aan die vereistes vir die graad MA in Drama-
WELHEIDSBEDIENING DEUR AGS-PASTORE IN N STEDELIKE KONTEKS: N VERKENNENDE KWALITATIEWE ONDERSOEK
Acta Theologica 2010:2 L. Lovell & G.A. Lotter WELHEIDSBEDIENING DEUR AGS-PASTORE IN N STEDELIKE KONTEKS: N VERKENNENDE KWALITATIEWE ONDERSOEK WELLNESS MINISTRY BY AFM PASTORS IN AN URBAN CONTEXT: AN EXPLORATORY
HOOFSTUK 4 Bestuursmodelle, met spesifieke verwysing na die bedryf- en besigheidsaspekte van oop afstandsleer
HOOFSTUK 4 Bestuursmodelle, met spesifieke verwysing na die bedryf- en besigheidsaspekte van oop afstandsleer 4.1 Inleiding Die doel met hierdie hoofstuk is om vanuit die literatuur die aard van bestuursmodelle
BYLAAG A LYS VAN SUID-AFRIKAANSE PRIVAATSKOLE WAT DIE CAMBRIDGE KURRIKULUM VOLG CIE CENTRES IN SOUTH AFRICA
BYLAAG A LYS VAN SUID-AFRIKAANSE PRIVAATSKOLE WAT DIE CAMBRIDGE KURRIKULUM VOLG CIE CENTRES IN SOUTH AFRICA 268. 1 Hills Road, Cambridge, CB1 2EU, United Kingdom Tel: +44 1223 553554 Fax: +44 1223 553558
DIE BEOEFENING VAN n BEDRYF MET SPESIFIEKE VERWYSING NA DIE TOESTAAN VAN LENINGS DEUR HOUERMAATSKAPPYE AAN FILIALE OF GEASSOSIEERDES
DIE BEOEFENING VAN n BEDRYF MET SPESIFIEKE VERWYSING NA DIE TOESTAAN VAN LENINGS DEUR HOUERMAATSKAPPYE AAN FILIALE OF GEASSOSIEERDES deur Suzanne Marais Tesis ingelewer ter gedeeltelike voldoening aan
Die impak van bedingingsraadooreenkomste op kleinsakeondernemings binne die ingenieursbedryf
Die impak van bedingingsraadooreenkomste op kleinsakeondernemings binne die ingenieursbedryf deur P C Payne BA, LLB Studentenommer: 20727755 Skripsie ingedien ter gedeeltelike voldoening aan die vereistes
EXTRAORDINARY BUITENGEWOON PROVINCIAL GAZETTE PROVINSIALE KOERANT
North West Noordwes EXTRAORDINARY BUITENGEWOON PROVINCIAL GAZETTE PROVINSIALE KOERANT Vol. 258 MAHIKENG, 21 AUGUST 2015 AUGUSTUS No. 7522 We oil Irawm he power to pment kiidc Prevention is the cure AIDS
HOOFSTUK 2. 'n Struktuuranalise van die skool word getnaak aan die hand van die
HOOFSTUK 2 2. FUNDERING VAN DIE SKOOL AS ORGANISASIE 2. 1. IN LEIDING In hierdie hoofstuk word aangetoon dat die skool 'n organisasie is. Alhoewel die invalshoek dus die organisasiewees van die skool is,
Departement Bos- en Houtkunde. Akademiese programme vir Magisterprogramme
Departement Bos- en Houtkunde Akademiese programme vir 2018 Magisterprogramme Navrae: Kontakbesonderhede: Departementshoof Departement Bos- en Houtkunde Universiteit van Stellenbosch Privaatsak X1 Matieland
C"k)o.-,t/1'l I /4-/ 1Cf17
DIE GESINDHEID VAN ONDERWYSERS IN GEWONE SKOLE TEENOOR LEERDERS MET SPESIALE ONDERWYSBEHOEFTES deur DA IEL WESSELS voorgele ter v rvulling van die vereistes vir die graad MAGISTER EDUCATIONIS in die vak
Hierdie is n aansoek om die volgende regshulp:
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID AFRIKA (ORANJE VRYSTAATSE PROVINSIALE AFDELING) In die saak tussen: Saak Nr. 3714/2003 LAMBERT HENDRIK ROUX ERWEE N.O. CATHARINA MARIA SUSANNA ERWEE Eerste Applikant Tweede
GRAAD 12-PUNTE AS VOORSPELLER VAN SUKSES IN WISKUNDE BY N UNIVERSITEIT VAN TEGNOLOGIE
GRAAD 12-PUNTE AS VOORSPELLER VAN SUKSES IN WISKUNDE BY N UNIVERSITEIT VAN TEGNOLOGIE ID MULDER BSc Hons (Wiskunde), BEd Studentenommer: 10996699 Verhandeling voorgelê vir die graad MAGISTER EDUCATIONIS
OFFICIAL GAZETTE. AG.Goewermentskennisgewing. AG. Government Notice VAN SUIDWES-AFRIKA UITGAWE OP GESAG EXTRAORDINARY OF SOUTH WEST AFRICA
PUBLISHED BY AUTHORITY OFFICIAL GAZETTE EXTRAORDINARY OF SOUTH WEST AFRICA BUITENGEWONE OFFISIELE KOERANT VAN SUIDWES-AFRIKA UITGAWE OP GESAG R0,30 Wednesday I November 1989 WINDHOEK Woensdag I November
n Narratiewe alternatief op die konsep van afhanklikheidsidentiteit: n Pastorale perspektief THEUNIS CHRISTIAAN ACKERMANN PHILOSOPHIAE DOCTOR (PhD)
n Narratiewe alternatief op die konsep van afhanklikheidsidentiteit: n Pastorale perspektief deur THEUNIS CHRISTIAAN ACKERMANN vir die graad PHILOSOPHIAE DOCTOR (PhD) DEPARTEMENT PRAKTIESE TEOLOGIE (Pastorale
ONDERSOEK NA DIE DAARSTELLING VAN BELEID VIR DIE ORGANISERING VAN SPORT~ EN REKREASIEDIENSTE VAN DIE SUIDELIKE PRETORIA METROPOLITAANSE SUBSTRUKTUUR
ONDERSOEK NA DIE DAARSTELLING VAN BELEID VIR DIE ORGANISERING VAN SPORT~ EN REKREASIEDIENSTE VAN DIE SUIDELIKE PRETORIA METROPOLITAANSE SUBSTRUKTUUR deur Marie-Jane Odendaal voorgele luidens die vereistes
Die effek van postmoderne beroepsfasilitering op die prestasiemotivering van ŉ tradisioneel benadeelde adolessent. deur. B.A. Vermaak ( )
Die effek van postmoderne beroepsfasilitering op die prestasiemotivering van ŉ tradisioneel benadeelde adolessent deur B.A. Vermaak (24288285) Voorgelê ter vervulling van ŉ deel van die vereistes vir die
KULTUUREIE-ONDERWYS: 'N ONDERWYSREGTELIKE PERSPEKTIEF
KULTUUREIE-ONDERWYS: 'N ONDERWYSREGTELIKE PERSPEKTIEF Anna-Magri eta de Wet B.Com., B.Ed., H.O.D. Potchefstroom 2002 KULTUUREIE-ONDERWYS: 'N ONDERWYSREGTELIKE PERSPEKTIEF Anna-Magrieta de Wet B.Com., B.Ed.,
Die rol van omgewingsopvoedingsaktiwiteite in die uitklaring van omgewingswaardes by graad 6 leerders
Die rol van omgewingsopvoedingsaktiwiteite in die uitklaring van omgewingswaardes by graad 6 leerders Hendrina Maria Beytell BEd(Hons) Verhandeling voorgelê vir die graad Magister Educationis aan die Noordwes-Universiteit
2019 © estatedocbox.com Privacy Policy | Terms of Service | Feedback
To make this website work, we log user data and share it with processors. To use this website, you must agree to our Privacy Policy, including cookie policy. I agree.