nl nl en en af af nl nl nl af af en nl en nl af nl af nl af nl nl af nl af de en af af af af af nl en nl nl en nl af af nl af af en af af af nl af af af nl af en af en nl nl en af nl nl af af af af af nl af nl af af en en af af nl af af nl nl af nl af nl af af af nl af da nl nl af de en nl nl en af af af af en en af af nl af af af af af af af af af af af af af en af af af af af af
DIE REGTE VAN KINDERS UIT HOOFDE VAN ARTIKELS 26 EN 28 VAN DIE GRONDWET - PDF
IN DIE ARBEIDSHOF VAN SUID AFRIKA (GEHOU TE KAAPSTAD)
Grondwetlike waardes en sosio-ekonomiese regte met verwysing na die reg op sosiale sekerheid *
Vonnisbespreking: Sosiale regte en private pligte huisvesting op plase Daniels v Scribante BCLR 949 (KH)
Prosesse wat gevolg word om sake op te volg op distriksvlak. Processes used to follow up on cases at district level
st, sts Steek, Steke hlb Halwe Langbeen vslalleen Voorste lus rd Rondte lb Langbeen alsalleen Agterste lus
Die netto waarde van die onderneming en die rekeningkundige vergelyking *
IN DIE NOORD GAUTENG HOë HOF, PRETORIA (REPUBLIEK VAN SUID-AFRIKA) REINETTE DEE SOUSA JARDIM...Eerste Applikant
PROVINCIAL GAZETTE EXTRAORDINARY, 23 APRIL LOCAL AUTHORITY NOTICE PLAASLIKE BESTUURSKENNISGEWING LOCAL AUTHORITY NOTICE 106 GREATER TZANEE
EXTRAORDINARY BUITENGEWOON PROVINCIAL GAZETTE PROVINSIALE KOERANT
In Groenewald v Van der Merwe (1) (1917 AD ), Innes CJ described delivery with the long hand as follows:
Die impak van bedingingsraadooreenkomste op kleinsakeondernemings binne die ingenieursbedryf
Nienakoming van die voorgeskrewe prosedures na indiening van n direksiebesluit om met ondernemingsredding te begin: Is
MENLYN. Week in oorsig Aandeel van die week DB Tracker USA (DBXUS) 17 Januarie 2014
st, sts Steek, Steke hlb Halwe Langbeen vslalleen Voorste lus alleenlik
Grondwetlike waardes, openbare administrasie en die reg op toegang tot omgewingsinligting
PROPERTY VALUATION ACT WET OP EIENDOMSWAARDASIE
Week in oorsig Aandeel van die week Zeder Investments ltd. 19 April 2013
SIZA takes the sting out of auditing
Die verkryging van getuienis deur middel van gedwonge chirurgie
1. FUNKSIES EN STRUKTUUR VAN DIE KANTOOR VAN DIE PENSIOENFONDSBEREGTER
REËLS VIR DIE BENOEMING, VERKIESING, AANWYSING EN AANSTELLING VAN RAADSLEDE
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA (ORANJE-VRYSTAATSE PROVINSIALE AFDELING)
IN DIE Hoë HOF VAN SUID-AFRIKA (NOORD-KAAPSE AFDELING, KIMBERLEY)
ks Kettingsteek dlb Dubbelslaglangbeen vhk Voorste hekkie gs Glipsteek drieslb Drieslaglangbeen ah Agterste hekkie
2 No GOVERNMENT GAZETTE, 15 DECEMBER 2017 Contents / Inhoud Legal Notices / Wetlike Kennisgewings SALES IN EXECUTION AND OTHER PUBLIC SALES GER
SHAREMAX GESINDIKEERDE MAATSKAPPYE OPGEDATEERDE KOMMUNIKASIE
Hierdie is n aansoek om die volgende regshulp:
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID AFRIKA IN THE HIGH COURT OF SOUTH AFRICA
HOOGSTE HOF VAN APPEL In die saak tussen: DIE KOMMISSARIS VAN BINNELANDSE INKOMSTE Appellant en W J VAN DER HEEVER Respondent Coram: Smalberger,
IMPLIKASIES VAN ARTIKEL 3(3)(d) VAN DIE BOEDELBELASTINGWET VIR BOEDELBEPLANNING
DIE REG OP REGSVERTEENWOORDIGING TYDENS ADMINISTRATIEWE VERRIGTINGE
Eerste Respondent DIE RING VAN ROODEPOORT, Tweede Respondent DIE NEDERDUITSE GEREFORMEERDE KERK
n Vergelyking van die oorgrens-insolvensiewetgewing van Suid-Afrika met die van die Verenigde State van Amerika
36/85 200/84. N v H GERT JEREMIAS DANIEL VOLSCHENK DIE PRESIDENT VAN DIE SUID-AFRIKAANSE GENEESKUNDIGE EN TANDHEELKUNDIGE RAAD, NO
REPUBLIC OF SOUTH AFRICA IN THE HIGH COURT OF SOUTH AFRICA (GAUTENG DIVISION, PRETORIA)
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA (TRAKSVAALSE PROVINSIALE AFDELING)
waai? Dr Japie Coetzee 'n Praktiserende Prokureur, Notaris en Aktevervaardiger Coetzees Ingelyf Parys
IN DIE HOOGSTE HOF VAN APPèL VAN SUID-AFRIKA
DIE BEOEFENING VAN n BEDRYF MET SPESIFIEKE VERWYSING NA DIE TOESTAAN VAN LENINGS DEUR HOUERMAATSKAPPYE AAN FILIALE OF GEASSOSIEERDES
GRAAD 11 NOVEMBER 2013 INLIGTINGSTEGNOLOGIE V1
MENSLlKE HULPBRONBESTUUR BINNE DIE VERANDERDE SUID AFRIKAANSE PLAASLlKE OWERHEIDSBESTEL. deur. Hugo Brand
MEMORANDUM BEROEPSPESIFIEKE BEDELING (BSB) VIR TERAPEUTE IN DIE ONDERWYS, BERADERS EN SIELKUNDIGES WAT IN DIE OPENBARE ONDERWYS IN DIENS IS
Skripsie ter gedeeltelike voldoening aan die vereistes vir die graad Magister Legum aan die Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoer Onderwys
SPLUMA QUESTIONS AND ANSWERS
REDES VIR BEVEL IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA. Coram : MAJIEDT R. Saaknommer: 86/08 Datum Verhoor: Datum Gelewer:
ALTERATION, SUSPENSION, REMOVAL OF RESTRICTIONS
-1- HOOFSTUK 1 INLEIDENDE ORIËNTERING
SAAMWOONVERHOUDINGS TUSSEN PERSONE VAN DIESELFDE. Skripsie voorgel6 ter gedeeltelike nakoming van die vereistes van die graad
ENVIRONMENTAL IMPACT ASSESSMENT (EIA): 12/12/20/944 ESKOM: PROPOSED NUCLEAR POWER STATION AND ASSOCIATED INFRASTRUCTURE
GEMEENREGTELIKE DETERMINANTE WAT 'N ROJ, SPEEL H\' DIE SAMESTELLING VAN 'N MODEL VIR ONDERWYSERPROFESSIONALITEIT
MODULE 2 ALLE RISIKO S. Toepaslike Eenheidstandaarde
Provincial Gazette Provinsiale Koerant
KANTOOR VAN DIE MUNISIPALE BESTUURDER BERGRIVIER MUNISIPALITEIT POSBUS 60 PIKETBERG 7320
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA (TRANSVAAL PROVINSIALE AFDELlNG) Saakno.: 21769/02 Datum gelewer: 13/6/05 UITSPRAAK
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA (WES-KAAPSE AFDELING, KAAPSTAD) BREEDE VALLEI MUNISIPALITEIT UITSPRAAK GELEWER 24 JUNIE 2016
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA. (APPèLAFDELING)
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID AFRIKA. (Noord Kaapse Afdeling KOMMISSARIS: SUID AFRIKAANSE INKOMSTEDIENS U I T S P R A A K
Provincial Gazette Provinsiale Koerant
Eerste pogings tot definiering van klimaat en kultuur vanuit die algemene organisasieteorie het nie 'n onderskeid getref tussen die begrippe
BROODBOOMVERENIGING VAN SUID-AFRIKA CYCAD SOCIETY OF SOUTH AFRICA 1. NAAM 1. NAME
deur HENDRIK PETRUS LODEWYK MATTHEUS voorgele luidens die vereistes vir die graad DOCTOR EDUCATIONIS in die vak VERGELYKENDE OPVOEDKUNDE aan die
DIE HOOGSTE HOF VAN APPÈL VAN SUID-AFRIKA
"FASCINATION WOOD" Welcome to the 8 th WOOD CONFERENCE PROGRAM. holzbau. Thursday, 15 th February 2018 at CTICC, Cape Town
UITSPRAAK IN DIE HOOGGEREGSHOFVANSUID-AFRIKA. Land- en Landboubankvan Suid-Afrika. versus. 1 ste Verweerder. StephenJames GroenewaldtN.O.
33 J.N. Visser. daar was onderbrekings gewees, wat hy tee gedrink het, en
Rut: n Liefdes Verhaal
deur voorgele ter gedeeltelike vervulling van die vereistes vir die graad aan die
WATERLISENSIERING EN WATERPRYSBELEID IN DIE NUWE WATERWET GERHARDUS FRANCOIS JOUBERT
HOOFSTUK 5 GEVOLGTREKKINGS EN AANBEVELINGS
Regsrekeningkunde-opleiding van prokureurs in Suid-Afrika: Enkele empiriese bevindings
MENLYN. Week in oorsig Aandeel van die week Aspen Holdings. 9 Mei 2014
Laerskool Olifansvallei LSO Kwartaal 1 - ASSESSERINGSPROGRAM
IN DIE HOOGSTE HOF VAN
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID-AFRIKA VRYSTAATSE AFDELING, BLOEMFONTEIN CHARLOTTA AUGUSTA LOGGENBERG N.O.
DlSSlPLlNBRE VERHORE: 'N REG OP REGSVERTEENWOORDIGING VIR WERKNEMERS. Leanne Appelgryn
Kritieke elemente in die opleiding van onderwysers in Opvoeding vir Vrede binne die konteks van uitkomsgebaseerde onderwys
Uit Moerdijk se pen Man en Media
BEKENDMAKING VAN MIVNIGS-STATUS: 'N GEVALLESTUDIE
VAN ZYL R. [1] Applikante het in hul verteenwoordigende hoedanigheid as. mede trustees van die Westraad Trust, met
MODULE 4 Outeursreg EENHEID 1
IN DIE HOOGGEREGSHOF VAN SUID AFRIKA (GAUTENG AFDELING, PRETORIA)
TRADISIONELE LEIERS: ERKENNING EN DIE PAD VORENTOE ISSN VOLUME 1 No 1
AIDS HEIRINE Prevention is the cure. We oil hawm he power to preftvent klldc EXTRAORDINARY BUITENGEWONE NORTHERN CAPE PROVINCE
Provincial Gazette Extraordinary Buitengewone Provinsiale Koerant
Provincial Gazette Provinsiale Koerant
AIDS I I. HElPLINE. We all have the power to prevent AIDS. Prevention is the cure. Selling price Verkoopprys: R2,50
DIE AANWENDING VAN BILLIKE SELEKSIE KRITERIA BY DIE AFLEGGING VAN N WERKNEMER IN DIE SUID-AFRIKAANSE ARBEIDSREG DEUR NICOLETTE GREEFF
HOOFSTUK 4 Bestuursmodelle, met spesifieke verwysing na die bedryf- en besigheidsaspekte van oop afstandsleer
Die diskresie van 'n trustee van 'n inter vivos trust: wysiging en beperking S TACK
3024. hulle praat van n persoon wat so onlangs heengegaan het, meer klem te le op die goeie nie? -- Dit is inderdaad so
DIE REGTE VAN KINDERS UIT HOOFDE VAN ARTIKELS 26 EN 28 VAN DIE GRONDWET Skripsie ter gedeeltelike voldoening am die vereistes van die graad LLB aan die PU vir CHO N Oberholzer HRR 43 1 Studieleier: Dr L Jansen van Rensburg 2001
1 INLEIDING... 1 2 DIE REG OP GESONDHEIDSORG... 2 2.1 INLEIDING... 2 2.2 VERPLIGTINGE UIT HOOFDE VAN DIE GRONDWET... 3 3 MIV EN VIGS...5 4 TREATMENT ACTION CAMPAIGN V MINISTER OF HEALTH... 7 4.1 FEITE VAN DIE SAAK... 8 4.2 HOOGGEREGSHOF UITSPRAAK... 9 4.3 KONSTITUSIONELE HOFUITSPRAAK... 14.. 4.3.1 Inledmg... 14 4.3.2 Sosioekonomiese regte... 14 4.3.3 Beperkings, Spesiale Beperkings en Afbakenings... 16 4.3.3.1 Redelike wetgewing en ander maatre&... 18 4.3.3.2 Progressiese/toenemende verwesenliking... 19 4.3.3.3 Binne sy beskikbare middele... 20 4.3.4 Die minimum kern verpligting en die relevantheid van die redelikheid daalvan... 21 4.3.5 Die staat se beleid oor die voorkoming van MIV dew moeder tot kind.. transmissie... 29 4.3.6 Effektiwiteit en Veiligheid van Nevarapine... 30 4.3.7 Bevinding ten opsigte van die regering se program... 31.. 4.3.8 Beslissmg... 32 5 EFFEK VAN DIE TAC BESLISSING... 33 5.1 SOSIALE SEKERHEID EN DIE VOORSIENING VAN GESONDHEIDSORG AS DEEL VAN 'N BREeR SOSIALE BESKERMINGSTELSEL... 33 5.2 MIV AS KRISIS IN SUID-AFRIKA EN DIE PLEK DAARVAN IN 'N SOSIALE BESKEmGSTELSEL... 39 5.3 UITLEGMETODES EN GRONDWETLIKE INTERF'RETASIE... 42 5.4 MENSWAARDIGHEID AS WAARDE EN REG EN DIE ROL WAT DIT SPEEL BY DIE UITLEG VAN DIE REG OP GESKIKTE GESONDHEIDSORG... 46
5.5 SKEIDING VAN MAGTE... 49 6 GEVOLGTREKKING... 55 ABSTRACT... 59 LYS VAN AFKORTINGS... 60 BIBLIOGRAFIE... 61 BOEKE...:... 62 WETGEWING... 62 INTERNET... 62 ARTIKELS... 62 PROEFSKRIFTE... 61 STAATSPUBLIKASIES... 64 REGISTER VAN HOFSAKE... 64
'n Kontroversiele kwessie wat in die Suid-Afrikaanse gemeenskap ontstaan het, is of Nevirapine, 'n teenvigsmiddel wat moeder tot kind transmissie van MIV kan verhoed, aan swanger MIV positiewe vrouens gratis beskikbaar gestel moet word.' In die Treatment Action Campaign v Minister of Health saak2 is die regering beveel om Nevirapine onmiddellik beskikbaar te stel aan alle MIV-positiewe swanger vrouens. Die regering het egter geweier om aan hierdie uitspraak te voldoen, en het die saak op appel na die Konstitusionele Hof venvys. Die Konstitusionele of^ het 'n tussentydse bevel gemaak wat die regering dwing om die uitspraak van die Hooggeregshof te gehoorsaarn. Die probleem rakende die verskaffing van Nevarapine binne die publieke sektor sal aangespreek word, veral met spesifieke venvysing na die effek wat die Konstitusionele Hof uitspraak gehad het op die sosiale sekerheidstelsel. Die verpligting wat dew artikel 27 van die Grondwet van die Republiek van Suid-Afrika, 108 van 1996~ op die staat geplaas word, sal in diepte ondersoek word. Verdere aspekte wat aandag sal geniet, is die voorsiening van gesondheidsorg as deel van 'n breh sosiale sekerheidstelsel en die impak wat MIV op hierdie stelsel het. Die beginsels van menswaardigheid asook die minimum kern verpligting, met spesifieke venvysing na internasionale reg, speel 'n kardinale rol by die interpretasie en analisering van die reg op gesondheidsorg en sal ook ondersoek word. Die ondersoek behels die verpligting wat op die staat rus uit hoofde van artikel 27(l)(a) en 27(2) van die Grondwet, om Nevarapine gratis aan hulpbehoewende swanger vrouens te verskaf ten einde moeder tot kind transmissie van MIV te voorkom. Daar sal ondersoek ingestel word watter 1 Die skrikwekkende realiteit is dat 24% van swanger vrouens in Suid-Afrika MIV positief is en ongeveer 70 000 kiiders word jaarliks deur moeder tot kind transmissie met MIV gebore. Minister of Health and others v Treatment Action Campaign and others 2002 10 BCLR 1003 (KH) par 3. Hierna verwys as die TAC saak. 2 Treatment Action Campaign and others v Minister of Health and others 2002 4 BCLR 356 (T) 64. 3 Minister of Health and others v Treatment Action Campaign and others 2002 10 BCLR 1075 (KH) par 7. 4 Hierna genoem die Grondwet.
riglyne die Konstitusionele Hof gebmik het om die gevolgtrekking te bereik dat daar inbreuk gemaak is op die reg op toegang tot gesondheidsorgdienste van swanger MIV positiewe wouens, deur Nevarapine te weerhou. Konkrete voorstelle sal in die gevolgtrekking gemaak word oor hoe die bogenoemde probleem aangespreek moet word. 2 DIE REG OP GESONDHEIDSORG 2.1 INLEIDING Die Grondwet maak voorsiening vir afdwingbare sosio-ekonomiese regte soos bevestig in die eerste ~ertifiserin~suits~raak.~ Die argument voor die Konstitusionele Hof was dat die insluiting van sosio-ekonomiese regte onkonsekwent met die leerstuk van die skeiding van magte wm6 Daar word spesifiek gemeld dat die insluiting van sosio-ekonomiese regte in die Grondwet, die effek mag hi? dat die howe bevele kan maak wat 'n direkte invloed op die staat se finansiele begroting sal h~.' Die uitpraak van die Hof is dat hierdie implikasies na vore kom waar die howe siviele asook politieke regte afd~in~.~ Die howe kan verder ook beveel dat gratis regsverteenwoordiging verskaf word, of dat staatsvoordele aan voorheen benadeelde persone uitgebrei word.9 Die Konstitusionele Hof gee te kenne dat die insluiting van sosio-ekonomiese regte in die Handves van Regte, nie inbreuk maak op die leerstuk van die skeiding van magte nie.1 5 Certfication of the Constituion of the Republic of South Africa 1996, 1996 4 SA 744 (KH) par 76-77. Daarna bevestig in Soobramoney v Minister of Health (KwaZulu Natal) 1998 1 SA 765 (KH) par 9 en Grootboom v Oostenberg Municipality and Others 2000 3 BCLR 277 (KH) par 43. Hierna verwys as die Soobramoney en Grootboom saak. 6 Daar word aangevoer dat die regsprekende gesag die terrein van die uitvoerende en wetgewende gesag sou oortree. Certification of the Constituion of the Republic of South Africa 1996, 1996 4 SA 744 (KH) par 77. 7 Certification of the Constituion of the Republic of South Africa 1996, 1996 4 SA 744 (KH) par 77. 8 Soos die reg op gelykheid, vryheid van spraak en die reg op 'n billike verhoor. Certification of the Constituion of the Republic of South Africa 1996, 1996 4 SA 744 (KH) par 77. 9 Certrfication of the Constituion of the Republic of South Africa 1996, 1996 4 SA 744 (KH) par 77. 10 Die Hof gee te kenne dat die insluiting van sosio-ekonomiese regte in die Grondwet nie as 'n inbreuk op grondwetlike beginsels beskou moet word nie. Certification of the Constituion of the Republic of South Africa 1996, 1996 4 SA 744 (KH) par 78.
Verder word daar geargumenteer dat sosio-ekonomiese regte nie beregbaar is nie, veral as die finansiele implikasies van hul afdwinging in ag geneem word." Die Hof is van mening dat baie siviele asook politieke regte soortgelyke finansiele implikasies kan meebring, sonder dat daar 'n impak op die beregbaarheid daarvan voorkom. Die Hof het dus beslis dat sosioekonomiese regte we1 beregbaar is en die feit dat sosio-ekonomiese regte finansiele implikasies vir die staat mag he, geen impak op die afdwingbaarheid daarvan het nie.12 Artikel 27(l)(a) van die Grondwet bepaal dat elkeen die reg het op toegang tot gesondheidsorgdienste, met inbegrip van reproduktiewe13 gesondheidsorg. Artikel 27(l)(a) is egter onderhewig aan die voorbehoud dat die staat redelike en wetgewende maatreels moet tref om binne sy beskikbare middele hierdie reg in toenemende mate te verwesenlik.14 2.2 VERPLIGTINGE UIT HOOFDE VAN DIE GRONDWET Artikel 7(2) bepaal dat die staat die Handves van Regte moet eerbiedig, beskerm, bevorder en verwesenlik.15 De vos16 dui aan dat dit 'n belangrike raamwerk skep waarbinne die staat se verpligtinge geanaliseer moet word. Die primere verpligting van die staat om te respekteer vereis negatiewe optrede van die staat, en word daar dus slegs van die staat verwag om nie inbreuk op 'n persoon se fundamentele regte te maak nie. Die verpligting 1 1 Certification of the Constituion of the Republic of South Africa 1996, 1996 4 SA 744 (KH) par 78. 12 Certification of the Constitution of the Republic of South Africa 1996,1996 4 SA 744 (KH) par 78. Artikel 167(4)(a)-(0 bepaal watter aangeleenthede deur die Konstitusionele Hof bereg mag word. Ten opsigte van die afdwingbaarheid van 'n reg bepaal artikel 38 van die Grondwet dat iemand in die artikel genoem, die reg het om 'n hevoegde hof te nader en aan te voer dat daar op 'n reg in die Handves van Regte inbreuk gemaak is of dat so 'n inhreukmaking dreig, en die hof kan gepaste regshulp verleen, met inbegrip van 'n verklaring van regte. 13 Eie beklemtoning. 14 Artikel 27(2) van die Grondwet kwalifiseer die staat se verpligting om gesondheidsorgdienste daar te stel. 15 Hierdie artikel moet saamgelees word met artikel 27(l)(a) van die Grondwet. Soos bevestig in Minister of Health and others v Treatment Action Campaign and others 2002 I0 BCLR 1075 (KH) par 4 en Minister of Health and others v Treatment Action Campaign andothers 2002 10 BCLR 1075 (KH) par 20. 16 De Vos 1997 SAJHR 78, Jansen van Rensburg SasialeSekerheid88.
hierdie regte te realiseer sonder onnodige inmenging van ander partye of die staat self.26 Op tersiere vlak word daar van die staat vereis om almal se regte te bevorder en te verwesenlik. 'n Betrokkene sal dus die reg he om positiewe bystand van die staat te verek2' Die Hof het in die TAC saak2' beslis dat die eke vir die afdwingbaarheid van sosio-ekonomiese regte afsonderlik ondersoek moet word. Sosio- ekonomiese regte29 word beskou as positiewe regte, wat 'n verpligting op die staat plaas.30 Daar word erken dat die staat onder 'n grondwetlike plig staan om sy positiewe verpligtinge soos uiteengesit in artikel 27 van die Grondwet moet nak~m.~' Die Hof beklemtoon dat hierdie verpligting onderworpe is am die kwalifiserende verpligtinge soos in artikel 27(2) van die Grondwet uiteenge~it.~~ 3 MIV EN VIGS Die MIVNigs epidemie is a1 beskryf as 'n onverstaanbare ellende en die belangrikste uitdaging wat Suid-Afrika in die gesig star sedert die geboorte van ons nuwe demokra~ie.~~ Ekonomies gesproke hou die epidemie 'n groot bedreiging vir ons land in.34 Die Menslike Immuun Defek val die Hier handel dit oor die infrastruktuur wat deur die staat geskep moet word om die betrokke dienste beskikbaar te stel. Byvoorbeeld waar 'n staatsprogram gelmplementeer word wat Nevarapine beskikbaar stel aan alle MIV positiewe vrouens. Jansen van Rensburg Sosiale Sekerheid 109. 'n Persoon sal dus na 'n staatshospitaal kan gaan om behandeling te ontvang indien hy byvoorbeeld MIV positief is, onderhewig aan sekere kwalifikasies soos gestel in artike127(2). Treatment Action Campaign and others v Minister of Health and others 2002 4 BCLR 356 (T) 50. Ook bekend as tweede generasie rege. Strydom ea Social SecuriQ Law 128. Elkeen beskik dus oor 'n positiewe reg om gesondheidsorg te ontvang in die mate wat die staat verplig is om vereiste hulpbronne beskikbaar te stel. Minister of Health and others v Treatment Action Campaign and others 2002 10 BCLR 1075 (KH) par 23. Soos reeds bevestig in Soobramoney v Minister of Health (KwaZulu Natal) 1998 1 SA 765 (KH) par 36 en Minister of Health and others v Treatment Action Campaign and others 2002 10 BCLR 1075 (KH) 78. Minister of Health and others v Treatment Action Campaign and others 2002 10 BCLR 1003 (KH) par 23. Een van hierdie uitdagings is om die MIV krisis te koppel aan 'n sosiale sekerheidstelsel wat voorsiening maak vir gesondheidsorg as 'n spesiale risiko. Committee of Inquiry into a Comprehensive System of Social Security for South Africa Transforming the Present-Protecting the firture Consolidated Report March 2002 86. MInister of Health and others v Treatment Action CumpaIgn and others 2002 10 BCLR I003 (KH) par 1.
immuun stelsel aan wat die menslike liggaam se verweer teen siektes is. 'n Persoon kan vir jare MIV positief wees, en 'n gesonde en gebalanseerde lewe lei. Venvorwe ~mmuniteits~ebreksindroom~~ word deur die MIV virus veroorsaak. Sodra die stadium bereik word waar ges& kan word dat die MIV positiewe persoon vigs het, word die liggaam se verdedigingsisteem teen infeksie verswak, wat 'n patroon van ongesteldhede tot gevolg het. Vigs tas die liggaam se irnmuniteitsisteem am sodat dit nie deeglik kan funksioneer om die liggaam teen sekere siektes te beskerm nie." MIV is vir die eerste keer in 1981 as 'n siekte toestand ge'identifiseer.38 Daar is aanvanklik geglo dat MIV slegs blanke homoseksuele mans in New York en San Francisco geraak het, maar 21 jaar later word aanvaar dat MIV 'n w6reld fenoneem is wat hoofsaaklik onder arm, nie-blanke heteroseksuele mense in sub-sahara Afrika v~orkom.~~ Die virus ken nie die grense van kleur, ras, ouderdom of geslag nie. Een van die maniere hoe MIV oorgedra word van een persoon na 'n ander, is deur moeder tot kind transmissie terwyl die moeder swanger is4' Die ongebore kind kan dus as 'n slagoffer beskou word en daar kan beredeneer word dat daar op verkeie regte van so 'n kind inbreuk gemaak word indien gesondheidsorg aan die moeder geweier word.4' Deur modeme tegnologie kan hierdie posisie geremedieer word. Nevirapine is 'n vigsteenmiddel wat moeder tot kind transmissie tot met 50% kan Ook bekend as MIV. Hierna vigs genoem. Paralegal Manual 2000 http:llwww.paralegaladvise.org.za~docsll2llhtml 5 Mei, Lachman HIV/Aids 28. Lachman HIV/Aids 4. Lachman HIV/Aids 6. Minister of Health and others v Treatment Action Campaign and others 2002 10 BCLR 1003 (KH) par 2. Artikel 28(l)(c) bepaal dat elke kind die reg het op basiese gesondheidsorgdienste. 'n Natuurlike persoon verkry regsubjektiwiteit by geboorte. Die regte van 'n ongebore kind word deur die nasciturus fiksie beskerm. Dit beteken dat 'n ongebore kind geag gebore te wees op die tydstip van konsepsie. Kernis word dus geneem dat die nasciturus na sy gebooorte 'n regsubjek sal wees en die belange van die potensiele regsubjek word swewend gehou. Die werking van die fiksie moet tot voordeel van die kind wees. Robinson Law of Children 3-4. Vir die doeleindes van hierdie studie sal slegs gefokus word op die regte van die moeder tot gesondheidsorg.
~erminder.~~ In terme van die Wet op die Beheer van Medisyne en Verwante Srowwe 101 van 1965 is die Mediese Beheer Raad geskep. Die doe1 van hierdie liggaam is om die veiligheid van 'n middel vas te stel voordat dit in Suid-Afrika beskikbaar gestel word!' In terme van die wet behels registrasie van 'n middel, 'n positiewe bevinding onderskeidelik ten opsigte van die kwantiteit, veiligheid en effektiwiteit van die middel. Die WEreld Gesondheids Organisasie het in Januarie 2001 die toediening van Nevarapine aangeveel om sodoende MIV te b e~eg.~~ 4 TREATMENT ACTION CAMPAIGN V MINISTER OF HEALTH Hierdie saak het hoofsaaklik gehandel oor die verpligting in terme van artikel 27(l)(a) wat op die staat rus om gesondheidsorgdienste te verkaf!' Hierdie geskiedkundige hofsaak het verder die vraag ondersoek of Nevarapine gratis beskikbaar gestel moes word binne die publieke gesondheidsektor.46 Daar kan dus geargumenteer word dat hierdie saak 'n positiewe bydrae gelewer het tot die ontwikkeling van die Suid-Afiikaanse grondwetlike regspraak oor sosio-ekonoiese regtc4' 42 LA times 2001 http://www.latimes/health.com 2 Sep. 43 Nevarapine is in 1998 deur die Mediese Beheer Raad geregistreer. Treatment Action Campain v Minister ofhealth & others case 2002 4 BCLR 356 (T) 12. 44 Treatment Action Campain v Minister of Health & others case 2002 4 BCLR 356 (T) 12. 45 Die eerste hofsaak wat gehandel het oor sosio-ekonomiese regte en meer spesifiek die reg op toegang tot gesondheidsorgdienste was Soobramonqv v Minister of Health(KwaZu1u Natal) 1998 1 SA 765 (KH). Die Soobramonqv saak het gehandel oor 'n werklose man wat aan iskemiese hart siekte en cerebro-vascular siekte gely het en wat veroorsaak het dat sy niere ingegee her. Sy lewe kon verleng word deur 'n proses van nier dialise. Die hospitaal wat hy genader het vir behandeling het slegs 'n beperkte aantal masjiene gehad, en baie van hierdie masjiene was in 'n swak kondisie gewees. Die applikant baseer sy eis op die bepaling van artikel 27(3) wat bepaal dat niemand mediese noodbehandeling geweier mag word nie. Alhoewel die applikant se aansoek van die hand gewys is, is die Soobramoney saak van kardinale belang by die interpretasie van gesondheidsorg as deel 'n 'n breer sosiale sekerheidstelsel. 46 Die publieke gesondheidsektor funksioneer as deel van 'n sosiale bystand stelsel, en word finansieel deur die staat ondersteun. Sien par 5.1 vir die bespreking van sosiale sekerheidsregte en die voorsiening van gesondheidsorg. 47 Klug 2000 SAJHR 114.
4.1 FEZTE VAN DIE SAAK Die applikante in die saak bestaan uit verskeie organisasies, asook lede van die gemeenskap wat 'n belang het met die behandeling van mense wat MIV of vigs het. Die Treatment Action st- aan die hoof van die aansoek. Die respondente was die Nasionale Minister van Gesondheid asook lede van die uitvoerende raad wat verantwoordelik is vir gesondheidsorg in alle provinsies.49 Die staat het in reaksie tot die MIVNigs epidemie 'n program ontwikkel om moeder tot kind transmissie van MIV by geboorte te beperk. Nevirapine is ge'identifiseer as die teenvigsmiddel wat gebruik sou word in hierdie program. In Julie 2000 het die vervaardigers van Nevirapine aangebied om die middel gratis aan Suid-Afrika te verskaf vir 'n tydperk van vyf jaar." Die middel is tans gratis beskikbaar am die staat, en a1 wat vereis word is 'n enkele tablet wat dew die moeder geneem moet word, voor geboorte en 'n paar druppels wat 48-72 uur na die geboorte aan die kind gegee moet word. Die program is beperk ten opsigte van die algemene gebruik en beskikbaarheid van Nevirapine in die publieke gesondheidsektor.5' In September 1999 het die TAC druk op die staat begin plaas vir die bespoediging en uitbreiding van die program vir die voorkoming van moeder tot kind transmissie van MIV. Die TAC is deur die Minister van Gesondheid in kennis gestel dat daar 'n besorgdheid bestaan oor die veiligheid en effektiwiteit van Nevirapine. Ongeveer 'n jaar later in Augustus 2000 het die Minister aangekondig dat Nevirapine steeds nie in die algemeen beskikbaar gestel sou word ~~ie.'~ Vervolgens sou elke provinsie twee proefsentrums kies waar verdere navorsing uitgevoer sou 48 Hierna bekend as die TAC. 49 Treatment Action Campaign and others v Minister of Health and others 2002 4 BCLR 356 (T) 2. 50 Die feit dat Nevarapine gratis beskikbaar gestel is, kan miskien die stilswye van die staat om nie beperkte hulpbronne te opper nie verduidelik. 5 1 Treatment Action Campaign and others v Minister of Health and others 2002 4 BCLR 356 (T) 3-4. 52 Dit was na die 13de Internasionale Vigs Konferensie wat in Durban gehou is.
word, en die gebruik van Nevirapine sou beperk word tot hierdie proefsentrums.53 Die implikasie hiervan was dat slegs dokters wat verbonde was aan die proefsentrums Nevarapine kon voorskryf. Die effek was dat die middel dus ontoeganklik was by ander mediese sentrums. Swanger vroue wat natuurlik ook nie naby so 'n proefsentrum woonagtig was, of toegang tot 'n proefsentrum gehad het nie, het gevolglik nie toegang tot Nevirapine gehad nie.54 Die applikante het aangevoer dat hierdie beperking onredelikss was, veral as dit opgeweeg word teen die bepalings van die Grondwet wat bepaal dat elkeen geregtig is op toegang tot gesondheidsorgdienste.s6 Die Grondwet beveel die staat en al sy organe om effek te gee aan die regte wat in die Handves van Regte gewaarborg word.57 Die afleiding kan dus gemaak word dat die verskaffing van hierdie middel uiters beperk en hoogs ontoeganklik was. Dit het derhalwe gelei tot 'n inbreukmaking op die regte van swanger MIV positiewe vroue tot gesondheidsorg. 4.2 HOOGGEREGSHOF UZTSPRAAK In sy Hooggeregshof bevinding beslis Regter Both dat dit van belang is om te bepaal of die respondente hul grondwetlike verpligting in terme van artikel 27 nagekom bet." Hy beklemtoon dat artikel 27(2) duidelik 53 Treatment Action Campaign and others v Minister of Health and others 2002 4 BCLR 356 (T) 4. 54 Treatment Action Campaign and others v Minister of Health and others 2002 4 BCLR 356 (T) \, 23. 55 Om slegs twee proefsentrums per provinsie te he. Eie beklemtoning. 56 Artikel 27(l)(a) van die Grondwet. In Grootboom v Oostenberg Municipality and Others 2000 3 BCLR 277 (KH) par 19 het die applikante aangevoer dat hul kinders se reg op skuiling geskend is uit hoofde van artikel 26 en 28 van die Grondwet, en dat die respondente verplig was om geskikte skuiling aan hul kinders te verskaf. 57 Die applikante het aangevoer dat artikel 7(2) van die Grondwet gevolglik bepaal dat die staat die regte in die Handves moet eerbiedig, beskerm, bevorder en venvesenlik. (Sien paragraaf 2.2 waar die verpligtinge uit hoofde van artikel 7(2) van die Grondwet bespreek word). Artikel 8(l) bepaal verder dat die Handves van Regte van toepassing is op die totale reg en dat dit die wetgewende, uitvoerende en regsprekende gesag en alle staatsorgane bind. Treatment Action Campaign and others v Minister of Health and others 2002 4 BCLR 356 (T) 22. 58 Artikel27(2) plaas 'n verpligting op die staat om redelike maatre& te tref om die reg op 'n toenemende wyse te venvesenlik.
betrekking het op 'n situasie waar dit nie vir die staat onmiddellik moontlik is om 'n reg volkome te verwesenlik nie.59 Die verpligting wat op die staat geplaas word om in toenemende mate die reg op gesondheidsorg te verwesenlik, impliseer dat daar nie verwag kan word dat die reg op gesondheidsorgdienste onrniddellik gerealiseer moet word nie.60 Beskikbare middele moet in ag geneem word.6' Regter Botha bevind dat dit nie hier in werklikheid gaan oor die implementering van 62 gesondheidsorg nie, maar inderdaad oor 'n program vir. die voorkoming van moeder tot kind transmissie van MIV. Alhoewel die program slegs 'n faset van gesondheidsorg is, meen Regter Botha dat dit we1 'n baie belangrike aspek van gesondheidsorg is.63 Dm word voorgestel dat die MIV epidemie kardinale aandag moet geniet. Daar word bevind dat daar niks verkeerd is met 'n geleidelike geografiese implementering van 'n omvangryke program vir gesondheidsorg nie. Dit hou verband met die staat se verpligting om toenemend die reg op gesondheidsorg binne sy beskikbare middele te venvesenlik. Daar word ook geen fout gevind in die prosedure wat die staat gevolg het, om twee navorsings- en opleidingsentrums in elke provinsie te inkorporeer nie. Waar 'n geneesmiddel nuut geregistreer is, is dit wenslik dat voorsorg getref word. Dit is van groot belang dat navorsing gedoen moet word en inligting ingewin word oor die invloed wat die middel op mense mag Treatment Action Campaign and others v Minister of Health and others 2002 4 BCLR 356 (T) 50. Treatment Action Campaign and others v Minister of Health and others 2002 4 BCLR 356 (T) 30. In hierdie geval geniet die weerbare groepe voordeel soos in die Grootboom saak. Treatment Action Campaign and others v Minister ofheanh and others 2002 4 BCLR 356 (T) 30. Hierdie voorkomingsprogram moet redelik wees indien dit vergelyk word met die program wat in die Grootboom saak ontwikkel is. The Government of South Africa and Others v Grootboom and Others 2000 BCLR 1 169 (KH) par 54. Treatment Action Campaign and others v Minister of Health and others 2002 4 BCLR 356 (T) 55. Treatment Action Campaign and others v Minister of Health and others 2002 4 BCLR 356 (T) 30.
Die Regter waarsku dat daar in gedagte gehou moet word dat die implementering van 'n gesondheidsorgprograrn dikwels diskrimina~ie~~ tot gevolg kan h& omrede dit ongelykheid kan veroorsaak. Dit is dikwels ontoeganklik vir daardie persone wat buite die bereik is van die plek waar die program geymplementeer is, en sekere persone kan dit nie bekostig nie.66 Regter Botha verwys na die Staatsproklamasie 657 van 1 Julie 1994, wat gepubliseer is in Staatskoerant nommer 15817. Hierdie proklamasie spreek nie die probleem van die beskikbaarheid van gesondheidsorgsdienste aan nie, maar maak slegs voorsiening dat sekere kategoriee pasiente vrygestel word van betaling vir gesondheidsorgdienste. Indien gekyk word wat die term gratis gesondheidsorgdienste behels, moet artikel 3 Proklamasie gelees word wat ~tel:~' van die Free health services include the rendering of all available health services to the persons mentioned in paragraph (I), including the rendering of free health services to pregnant women for conditions that are not related to pregnancy. Die respondente het getuienis gelewer oor die bestaan van newe effekte indien Nevarapine gebruik Daar kon nie bewys word dat Nevarapine 'n negatiewe effek sou hi? indien dit slegs eenmalig gebruik sou word met die doe1 om moeder tot kind transmissie te verhoed nie. Voorts argumenteer die applikante dat die voonvaardelike registrasie van Nevirapine ten doe1 gehad het om die middel onmiddellik beskikbaar te ste~.~~ Op grond van bogenoemde argumente bevind Regter Botha dat die voonvaardelike registrasie van Nevirapine geen verskoning was waarom dit nie vrylik beskikbaar gestel kon word aan die publiek nie. Ten aansien van die argument oor moeders wat steeds MN oordra as hulle na gebruik van die middel borsvoed, merk Regter Botha op dat moeders deur hul dokters in kennis gestel moet word, dat deur te borsvoed 'n kind MIV positief kan raak. 65 Eie beklemtoning. 66 Diskriminasie vind plaas op grond van geografiese ligging en finanside status. 67 Treatment Action Campaign and others v Minister of Health and others 2002 4 BCLR 356 (T) 27. 68 Hierdie newe effekte blyk egter slegs plaas te vind indien Nevarapine oor 'n lang termyn gebruik word. 69 Treatment Action Campaign and others v Minister of Health and others 2002 4 BCLR 356 (T) 31.
Die hele doe1 van voorkoming van moeder tot kind transmissie sal verydel word indien Neviarapine aan 'n moeder gegee word om transmissie te verhoed, maar haar kind MIV positief raak deur bor~voedin~.~~ Regter Botha bevind dat dew nie Nevirapine buite die proefsentmms beskikbaar te stel nie, die stat se optrede onredelik7' was en dat dit 'n ongeregverdigde hindernis is tot die progressiewe realisering van die reg op gesondheidsorg. Die staat kom nie hul positiewe verpligting om gesondheidsorg te voorsien na nie.72 Daar word dus beslis dat Nevirapine beskikbaar gestel moet word in alle staatsh~s~itale.'~ Die hof bevind voorts dat die staat nie die probleem aangespreek het ten opsigte van die behoefte wat daar bestaan het om die risiko van transmissie deur swanger MIV moeders am hul kinders te verminder nie. Die hof bevind meer spesifiek dat die staat onredelik opgetree het deur te weier dat Nevirapine beskikbaar gestel word in die publieke sektor, asook deur hul versuim om 'n tydsbepalende raamwerk vir 'n nasionale program om moeder tot kind tranmissie van MIV te verhoed saam te ~ te1.~~ Vervolgens beslis Regter ~ otha~~ dat: It is declared that the first to ninth respondents are obliged to make Nevirapine available to pregnant women with HIV who give birth in the public health sector, and to their babies, in public health facilities to which the respondents' present programme for the prevention of mother-to-child transmission of HIV bas not yet been extended, where in the judgment of the attending medical ofticer, acting in consultation 70 Treatment Action Campafgn and others v Minister of Health and others 2002 4 BCLR 356 (T) 3 1. Die staat is van mening dat 'n horsmelk vervangingsmiddel, tesame met vitamien aanvullings en antibiotika aan moeders verskaf moet word. Dit blyk noodsaaklik te wees om 'n sisteem daar te stel om die nodige infrastruktuur vir die doel om advies en voorligting te verskaf, te ontwikkel om sodoende te verseker dat die vervangingsmiddel en aanvullings korrek gebmik word en die gewenste uitwerking verkry word. Minister of Health and others v Treatment Action Campaign and others 2002 10 BCLR 1075 (KH) par 51. 71 Eie beklemtoning. Regter Botha meld dat die onredelike program gekritiseer kan word vir dieselfde redes as wat in Grootboom aangevoer is. Treatment Action Campaign and other.7 v Minister of Health and others 2002 4 BCLR 356 (T) 61. 72 Daar word dus inbreuk gemaak op swanger MIV positiewe vrouens se reg op toegang tot gesondheidsorgdienste. 73 Lachman HIV/Aid.y 6. 74 Treatment Action Campaign and others v Minister of Health and others 2002 4 BCLR 356 (T) 66. 75 Treatment Action Campaign and others v Minister ofhealth and others 2002 4 BCLR 356 (T) 66.
with the medical superintendent of the facility concerned, this is medically indicated, which shall at least include that the woman concerned has been appropriately tested and counseled. It is declared that the respondents are under a duty forthwith to plan an effective comprehensive national programme to prevent or reduce the mother-to-child transmission of HIV, including the provision of voluntary counseling and testing, and where appropriate, Nevirapine or other appropriate medicine, and formula milk for feeding, which programme must provide for its progressive implementation to the whole of the Republic, and to implement it in a reasonable manner. Die argument van die staat was dat hul weens 'n gebrek am menslike hulpmiddele, nie Nevarapine onmiddellik beskikbaar kon maak by alle publieke gesondheidfasiliteite nie. Alhoewel die hof aanvoer dat sosioekonomiese regte aanleiding gee tot sowel positiewe as negatiewe verpligtinge, is dit die mening van die hof dat dit binne die regering se diskresie berus het om die maatreels te kies waardeur hul positiewe verpligting nagekom sou word. Daar word erken dat die redelikheid en interpretasie van die middele sal afhang van die spesifieke kontek~.~~ Dit blyk duidelik uit die bogenoemde bespreking dat die hof se benadering nou verband hou met die beginsels van redelikheid soos dit in die Grootboom saak neergelg is7' Die hof beklemtoon hier die gewigtige waarborg van beregbare sosio-ekonomiese regte. Die uitspraak van die hof blyk ook 'n duidelike aanduiding te wees dat die hof van mening is dat howe bevoeg is om sekere bevele te maak wat handei oor staatsbeleid. Daar word dus voorgestel dat dit wenslik sou wees vir die staat om 'n koherente program te implementeer om die progressiewe realisering van sosioekonomiese regte te bereik, veral ten opsigte van die staat se hulpmiddele. 76 Treatment Action Campaign and others v Minister of Health and others 2002 4 BCLR 356 (T) 44. 77 In Soobramoney v Minister of Health, (KwaZulu Natal) 1998 1 SA 765 (KH) par 29 is geen melding van redelikheid gemaak nie, maar die Hof beslis dat daar nie maklik ingemeng sal word in rasionele besluite aangaande die gesondheidsbegroting wat bona $de deur politieke organe en gesonheidsowerhede gemaak is nie. In The Government of South Africa and Othes v Grootboom and Others 2000 BCLR 1169 (KH) par 39 is beslis dat die Hof ondersoek moet instel na die redelikheid van die program wat deur die wetgewer en uitvoerende gesag daargestel is, asook die wyse waarop hierdie program inderdaad gelmplementeer word. Aanhaling uit LLD- Proefskrif; Jansen van Rensburg L "Die beregting van die fundamentele reg op toegang tot sosiale sekerheid" (RAU Johannesburg 2000).
4.3 KONSTITUSIONELE HOF UITSPRAAK 4.3.1 Inleiding Die staat het geweier om am hierdie uitspraak van die Hooggeregshof te voldoen en het die saak op appd na die Konstitusionel Hof venvys. Die Konstitusionele Hof het 'n tussentydse bevel gemaak wat die regering gedwing het om die uitspraak van die Hooggeregshof te gehoorsaam tot tyd en wyl die Hof uitspraak oor die saak kon lewer." 4.3.2 Sosio-ekonomiese regte Die Hof verwys deurgaans na twee sake wat reeds voor die Hof beslis is, wat oor sosio-ekonomiese regte gehandel het, naamlik Soobramoney v Minister of' Health, Kwa-Zulu Natal 1998 1 SA 765 (KH) en The Government I$ South Africa and Others v Groothoom and Others 2000 BCLR 1169 (KH).'~ Met venvysing na die Soobramoney saak," is die aansoek afgewys omrede die applikant nie kon bewys dat die staat ingebreke was om sy verpligting in tenne van artikel27 na te kom, in terme van nier dialise van kroniese siek pasiente nie. In die Grootboom saakx' is bevind dat die staat we1 in gebreke was om hul verpligting na te kom.'* Daar is versuim om redelike voorsiening te maak vir beskikbare middele, veral 78 Minister of Health and others v Treatment Action Campaign and others 2002 10 BCLR 1075 (KH). 79 In die Groothoom saak het 'n groep plakkers grond onwettig beset en is 'n aansoek gebring vir die verwydering van die plakken in terme van die Wet op Voorkoming van Onwenige Uitsening van 'n Ongeoorloofde Okkupasie van Land 19 van 1998. Die applikante voer aan dat hul kinders se regte op skuiling geskend is uit hoofde van artikel 26 en 28 van die Grondwet, en dat die respondente 'n verpligting het om geskikte skuiling aan hul kinders te verkaf. Daar word verder aangevoer dat die kinders oor die basiese regte van voediig, gesondheidsorg en sosiale dienste beskik en dat hierdie regte nie ongekwalifiseerd is nie. Die respondente se regsverteenwoordigers het aangevoer dat artikel 26(1) nie 'n ongekwalifiseerde verpliging op die staat plaas om behuising op aandrang verniet te verskaf nie. Hulle voer aan dat die regte in artikel26(1) beperk word deur die bepalings in artikel 26(2). Daar word beweer, dat solank die relevante publieke gesag hul reaksie tot hierdie regte kan regverdig in terme van 'n redelike plan of 'n program wat ontwerp is om uitvoering te gee aan die reg, moet die hof nie inmeng nie. The Government of South Africa and Others v Grootboom and Others 2000 BCLR 1 169 (KH) par 39. 80 Soobramoney v Minister of Health (KwaZulu Natal) 1998 1 SA 764 (KH) par 36. 81 The Government of South Afiica and Others v Groothoom and Others 2000 BCLR 1169 (KH) par 90. 82 In hierdie geval 'n behuisingsbegroting.
ten opsigte van mense binne die genoemde areas wat nie toegang het tot eiendom of 'n dak oor hul koppe het nie.83 In beide hierdie sake is die reg op toegang tot sosio-ekonomiese regte asook die verpligtinge wat op die staat geplaas word, geynterpreteer in hul sosiale en historiese kontek~.~~ Dit is egter 'n moeilike taak om die staat in die lig van Suid-Afrika se geskiedenis aan te spreek ten opsigte van die basiese behoeftes van mense. Yacoobs J het dus in die Grootboom saak ges@: This case shows the desperation of hundreds of thousands of people living in deplorable conditions throughout the country. The Constitution obliges the State to act positively to ameliorate these conditions. The obligation is to provide access to housing, health-care, sufficient food and water, and social security to those unable to support themselves and their dependants. The State must also foster conditions to enable citizens to gain access to land on an equitable basis. Those in need have a corresponding right to demand that this be done. I am conscious that it is an extremely difficult task for the State to meet these obligations in the conditions that prevail in our country. This is recognized by the Constitution which expressly provides that the State is not obliged to go beyond available resources to realize these rights immediately. I stress however, that despite all these qualifications, these are rights, and the Constitution obliges the State to give effect to them. This is an obligation that Courts can, and in appropriate circumstances, must enforce.85 Volgens die Hof moet die applikante dus bewys dat die maatstawwea6 wat deur die stat aangeneem is om toegang tot gesondheidsorgdienste vir MIV positiewe moeders asook hul pasgebore babas te verskaf, nie aan die verpligtinge soos in die Grondwet uiteengesit, voldoen nie en derhalwe onredelik ka7 Daar word erken dat dit onmoontlik is om elke persoon onmiddellik toegang tot die minimum kern van elke reg te bied. A1 wat moontlik is, en a1 wat van die staat verwag kan word, is dat die staat redelik moet optree om 83 Mini.~ter of Health and others v Treatment Action Campaign and Others 2002 10 BCLR 1003 (KH) par 23. 84 Government of the Republic of South Africa and Others v Groothoom and Others 200 1 1 SA 46 (KH) par 22. 85 Minister of Health and others v Treatment Action Campaign and others 2002 10 BCLR 1003 (KH) par 24. Eie beklemtoning. 86 Die voorsiening van slegs twee proefsenhums per provinsie. 87 Minister of Health and others v Treatment Action Campaign and others 2002 10 BCLR 1003 (KH) par 25.
toegang tot sosio-ekonomiese regte soos ge'identifiseer in artikel27(l)(a) op 'n toenemende basis te venvesen~ik.~~ 4.3.3 Beperkings, Spesiale beperkings en ajbakenings Fundamentele regte geld nie ahsoluut nie, en die regte van ander persone asook die regmatige behoeftes van die gemeenskap moet in ag geneem word. Daar word algemeen aanvaar dat publieke orde, veiligheid, gesondheid en demokratiese waardes die oplegging van beperkings op die uitoefening van fundamentele regte repe~di~.~~ Artikel 7(3) van die Grondwet bepaal dat die regte in die Handves van Regte ondenvorpe is aan die beperkings in artikel 36, of elders in die Handves vervat of genoem. Enige inbreukmaking op die plig om sosio-ekonomiese regte te respekteer, bevorder en aan te voldoen moet opgeweeg word teen die bepalings van artikel 36(1) van die ~rondwet.~' In die konstitusionele saak van S v ~um$' het die Hof beslis dat grondwetlike analisering uit twee fases bestaan. In die eerste fase moet die applikant aantoon dat 'n verpligting in die Handves van Regte om te eerbiedig, beskerm, bevorder en venvesenlik, nie nagekom is nie. Dus indien daar geargumenteer word dat 'n handeling, of 'n bepaling van 'n wet inbreuk maak op 'n reg van die Handves van Regte sal daar eerstens vasgestel moet word of daar in werklikheid inbreuk gemaak is op die reg.92 88 Mfni.ster of Health and others v Treatment Action Campafgn and others 2002 10 BCLR 1003 (KH) par 35. 89 De Waal, Currie en Erasmus The Bill ofrights 144. 90 Die algemene beperkings klousule stipuleer dat die regte in die Handves van Regte slegs kragtens 'n algemeen geldende regsvoorskrif beperk kan word in die mate waarin die beperking redelik en regverdigbaar is in 'n oop en demokratiese samelewing gebaseer op menswaardigheid, gelykheid en vryheid, met inagneming van alle tersaaklike faktore. Die tersaaklike faktore is die aard van die reg, die belangrikheid van die doel van die beperking, die aard en omvang van die beperking, die verband tussen die beperking en die doel daawan en 'n minder beperkende wyse om die doel te bereik. 91 SvZuma19954BCLR401(KH)par414. 92 Na aanleiding van die bogenoemde bespreking kan daar aangevoer word dat die beleid om Nevirapine slegs beskikbaar te stel by die proefsentrums, as 'n ongrondwetlike optrede heskou kan word. Ten eerste moet daar dus bewvs word dat die reg op gesondheidsorg deur die Handves van Regte beskerm word. Dus moet daar bewys word dat die weiering om Nevirapine buite die proefsentrums te verskaf 'n inbreuk maak op die reg soos bepaal in artikel27(l)(a) van die Grondwet.
Indien die hof bevind dat daar we1 inbreuk gemaak is op die reg, kan die respondent aantoon dat die nie-nakoming van hierdie verpligting, versoenbaar is met die algemene beperkingsbepaling in die Handves, naamlik artikel 36(1) van die ~rondwet.~~ Gevolglik sal gepaste getuienis gelei moet word om die beperking van die reg te regverdig. 'n Hof kan nie op grond van abstrakte feite bepaal of die beperking van 'n reg as redelik en regverdigbaar beskou kan word nie. Daar word dikwels getuienis vereis soos sosiologiese of statistiese data, wat bewys lewer van die impak wat 'n beperking op die gemeenskap het.94 Afbakening van regte venvys na die applikant se aktiwiteite of die aktiwiteite wat deur die Handves beskerm word. Afbakening skryf voor die omstandighede en plekke waar die reg gebruik kan word. Binne die twee- fase benadering sal afbakening dus in die eerste fase gebruik word om vas te stel of daar 'n inbreukmaking van die reg was.95 'n Spesiale beperking venvys nie na die applikant se aktiwiteite of die aktiwiteite wat deur die Handves beskerm word nie, maar na die staat se handelinge en na die metodes en doelwitte wat deur die staat nagevolg moet word.96 Die onus om te bewys dat die reg regverdig is dew 'n spesiale beperking wat van toepassing is op die betrokke reg, rus op die party wat die reg wil behou. 97 Artikel 27(2) stel vervolgens interne beperkings98 daar en bepaal dat die staat redelike en wetgewende maatreels moet tref om binne sy beskikbare middele hierdie reg in toenemende mate te venvesenlik. Die insluiting van hierdie kwalifikasies is 'n aanduiding dat die reg op toegang tot 93 Die staat sal dus moet bewys dat die inbreukmaking van die reg op gesondheidsorg redelik is. 94 De Waal, Currie en Erasmus The Bill of Rights 147. 95 De Waal, Currie en Erasmus The Bill of Rights 164. 96 Byvoorbeeld artikel 29(4) van die Grondwet wat bepaal dat staatsubsidies aan onathanklike ondenvysinstellings nie uitgesluit word nie. De Waal, Currie en Erasmus The Bill of Rights 164. 97 Daar kan dus beredeneer word dat artikel27(2) ook deel vorm van spesiale beperking. 98 Die bewoording kwalitiseer die staat se verpligting om 'n sosiale sekerheidstelsel daar te stel. Daar moet ingedagte gebou word dat gesondheidsregte deel vorm van 'n breer sosiale sekerheidsisteem.
gesondheidsorg en ander sosio-ekonomiese regte soos die reg op sosiale sekerheid, nie onmiddellik en volledig nagekom kan word nie.99 4.3.3.1 Redelike wetgewing en ander maatreels In die Grootboom saak'" beslis die Konstitusionele Hof dat redelikheid bepaal moet word met inagneming van die feit dat die Grondwet voorsiening maak vir verskillende vlakke van regering, naamlik nasionale, provinsiale en plaaslike vlakke. Waar 'n program bestaan wat handel oor die realisering van sosio-ekonomiese regte, moet daar 'n duidelike verdeling van veranhvoordelikhede en funksies am verskillende vlakke van regering toegeken word.''' Die Hof het verder bevind 'n redelike program sal vereis, dat daar gekoordineerde en ge'intergreerde samewerking tussen die verskillende vlakke van regering bestaan.lo2 Die Hof bepaal voorts dat die wetgewende sowel as uitvoerende gesag oor die diskresie beskik om te bepaal watter maatreels geneem moet word om sosio-ekonomiese regte te venvesenlik. Die Hof beklemtoon dat hierdie maatreels rede~ik''~ moet wees.io4 In die TAC'" saak is die Hof van mening dat die bogenoemde benadering gevolg moet word, en dus moet vasgestel word of die maatreels wat deur die staat geneem is om gesondheidsregte te realiseer redelikio6 was. 99 The Government of South Africa and Others v Grootboom and Others 2000 BCLR 1 169 (KH) par 38. 100 The Government of South Africa and Others v Grootboom and Others 2000 BCLR 1169 (KH) par 39. 101 The Government of South Africa and Others v Grootboom and Others 2000 BCLR 1169 (KH) par 39. 102 The Government of South Africa and Others v Grootboom and Others 2000 BCLR 1 169 (KH) par 40. 103 Eie beklemtoning. 104 The Government of South Africa and Others v Grootboom and Others 2000 BCLR 1169(KH)par41. 105 Minister of Health and others v Treatment Action Campaign and others 2002 10 BCLR 1003 (KH) par 34. 106 Eie beklemtoning.
4.3.3.2 Progressiewe 1 toenemende venvesenliking Die Verenigde Nasies se Komitee op Ekonomiese Sosiale en Kulturele ~e~te''' is van mening dat die bepalings wat verband hou met die vereistes vir progressiewe realisering soos volg ge'interpreteer moet word: On the other hand, the phrase must be read in the light of the overall objective, indeed the raison d'ifre, of the Covenant which is to establish clear obligations for State parties in respect of the full realisation of the rights in question. It thus imposes an obligation to move as expeditiously and effectively as possible towards the goal. Die frase "progressiewe venvesenliking" verleen dus am die staat 'n mate van speelruimte waarbinne die staat toegelaat word om aan sy verpligtinge te voldoen. Die Hof in Grootboom ondersteun voorts die standpunt van die VNKESKR, en is van mening dat die reg nie onmiddellik gerealiseer kon word nie, maar dat die doe1 van die Internasionale Verdrag insake Ekonorniese, Sosiale en Kulturele ~e~tel'' behels dat die basiese behoeftes van die gerneenskap so effektief en spoedig as moontlik bereik word.ln9 Die implikasie van die bogenoemde behels dat toeganklikheid van regte op 'n progressiewe manier gefasaliteer moet word. Regsgeorienteerde, wetgewende, administratiewe, operasionele en finansiele probleme moet met die verloop van tyd verminder word."' Die implikasies blyk dus te wees dat progressiewelike realisering van die reg,"' nie 'n invloed het op die verpligting van die staat om stappe binne hul beskikbare middele te neem nie.'12 Die onus rus dus op die staat om te bewys dat vordering gemaak word ten opsigte van die realisering van die reg op toegang tot gesondheidsorg. 107 Hierna genoem die VNKESKR. "General Comment" No 3 at 85 par 9. 108 Hierna genoem die IVESKR. 109 The Government of South Africa and Others v Grootboom and Others 2000 BCLK 1169 (KH) par 45. 110 The Government of South Africa and Others v Grootboom and Others 2000 BCLR 1 169 (KH) par 45. 11 1 In hierdie geval die reg op gesondheidsorgdienste. 112 The Government of South Africa and Others v Grootboom and Others 2000 BCLK 1 169 (KH) par 45.
4.3.3.3 Binne sy beskikbare middele Die VNKESKR het klem gel6 op die feit dat daar 'n minimum kern verpligting bestaan op state wat lede is van die IVESKR, om am die bevrediging, of ten minste die minimum essensiele vlakke van elke reg aan te ~oldoen."~ Hierdie minimum kern verpligting geniet voorkeur oor die staat se beskikbare middele. Daar kan dus afgelei word dat in die konteks van die reg op gesondheidsorg dit dus sal impliseer dat die staat moet verseker, dat die mees hulpbehoewende en kwesbare groepe voorsien word van die basiese vlakke van gesondheidsorg."4 Hierdie basiese minimum verpligting van die staat is die basis vir die progressiewe verbetering van die toegang tot 'n omvangryke sosiale sekerheidstelsel totdat die reg ten volle gerealiseer is.''' Die Hof in rootb boom"^ venvys vervolgens na die uitspraak in Soobramoney"' waar beslis is dat die betekenis van beskikbare hulpmiddele as volg gesien moet word: What is apparent 6om these provisions is that the obligations imposed on the state by section 26 and 27 in regard to access to housing, health care, food, water and social security are dependent upon the resources available or such purposes, and that the corresponding rights themselves are limited by reason of the lack of resources. Given this lack of resources and the significant demands on them that have already been referred to, an unqualified obligation to meet these needs would not presently be capable of being fulfilled. This is the context within which section 27(3) must be ~onstructed."~ Die bogenoemde fiase het duidelik ten doe1 om te voorkom dat onrealistiese eise teen die staat gestel word. Die Hof beslis voorts dat 'n balans gehandhaaf moet word tussen die doe1 en die middele om die doe1 te 113 Hierdie Komitee is saamgestel met die doel om aanbevelings te maak aangaande die vestiging van 'n omvangryke sosiale sekerheidstelsel vir Suid-Afrika. Committee of Inquiry into a Comprehensive System of Social Security for South Africa Transforming the Present-Protecting the Future Consolidated Report March 2002 41. 114 The Government of South Africa and Others v Grootboom and Others 2000 BCLR 1169(KH)par31. 115 SocialSecurity2001 http://www.hrusa.orgihrmaterials/ihrip/~ircle/modules/modulei I b.htm 30 Oct. 116 The Government of South Africa and Others v Grootboom and Others 2000 BCLR 1169 (KH) par 46. 1 17 Soobramoney v Minister of Health (KwaZulu Natal) 1998 1 SA 765 (KH) par 1 I. 118 Soos verwys in M~nister of Health and others v Treatment Action Campaign and others 2002 I0 BCLR 1 OO~(KH) par 3 1.
bereik.'i9 Die maatreels moet dus bereken word om die doe1 so spoedig en effektiewelik as moontlik te bereik, maar die beskikbaarheid van die middele is 'n belangrike faktor wat help bepaal wat redelik is.'20 Die Hof meen dat dit duidelik blyk uit hierdie bepalings, dat die verpligting wat deur artikel 26 en 27 op die staat geplaas word, ten opsigte van die toegang tot behuising, gesondheidsorgdienste, voedsel, water en sosiale sekerheid, afhanklik is van die middele wat beskikbaar is vir hierdie doel. Daar moet egter gelet word dat ooreenstemmende regte beperk kan word, by gebrek van beskikbare middele. Die bepaling dat die staat binne sy beskikbare middele moet optree, is volgens die Hof in die Grootboom saak12' maar slegs een van die verei~tes.'~~ 4.3.4 Die minimum kern verpligting en die relevantheid van die redelikheid daarvan Die konsep van 'n minimum kern verpligting is ontwikkel deur die VNKESKR.'~~ In die Grootboom ~ aak'~~ het die amici curia staat gemaak op die relevante aigemene opmerkings wat deur die Komitee uitgereik is, wat gehandel het oor die interpretasie en toepassing van die IVESKR. Daar word aangevoer dat hierdie algemene opmerkings as toonsetter moet dien oor hoe artikel 26125 behoort ge'interpreteer te word.'26 Daar word geargumenteer dat by die interpretasie van hierdie artikel, 'n soortgelyke metode gevolg moet word as deur die Komitee in paragraaf 10 van die 119 Ten opsigte van beskikbare middele meen Regter Yacoob dat beide die inhoud van die verpligting in verhouding tot die standard van die bereiking daawan, sowel as die redelikheid van die maatreels in ag geneem moet word by die bepaling van beskikbare hulpbronne. The Government of South Africa and Others v Grootboom and Others 2000 BCLR 1169 (KH) par 46. 120 The Government of South Africa and Others v Grootboom and Others 2000 BCLR 1 169 (KH) par 46. Jansen van Rensburg Sosiale Sekerheid 93. 121 The Government of South Arica and Others v Grootboom and Others 2000 BCLR 1 169 (KH) par 46. 122 Soos bevestig in Minister of Health and others v Treatment Action Campaign and others 2002 I0 BCLR 1003 (KH) par 32. 123 Minister of Health and others v Treatment Action Campaign and others2002 10 BCLR 1003 (KH) par 26. 124 The Government of South Africa and Others v Grootboom und Others 2000 BCLR 1 169 (KH) par 29. 125 Artikel 26 handel oor behuising maar die beginsels wat in die Grootboom saak neergelt is, is ook op artikel27 van toepassing. 126 Soos bevestig in S v Makwanyane 1995 3 SA 391 (KH) par 35.