nl en en en nl en en en en en en nl da en en pt en en af en af af nl nl nl en nl af af af en en fr af af af af af af af af af af af fr af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af af nl fr af af af af af af af af af af af fr af af af af af af af af af af af af af af en en en en en nl en en nl af en af en en tr en en en en en en en en nl en en nl nl en en en en nl af en az en en af af en nl nl en pt af en af nl en af af en en nl en af en en af af en nl nl en en en en nl af en af af en en en en af en en af af en nl af en en en en nl en en en en en af af en nl en en en en en en en en id nl en af nl en nl nl en fr fr en es nl en nl nl en en en en en en en nl nl en af nl en en en en en en en en en en da en en nl nl en de af en nl en en nl nl en en en en af af en en en en fr nl en nl af en af af en af af en af nl en nl fr en af fr en nl en en nl nl en en en en af af en en en en nl af en en en en nl af en en af en nl af en nl nl en en en en nl af en af af en nl nl en nl nl en nl nl en nl en en nl af en nl nl en af nl en pl nl en nl fr en nl af en af af en nl nl en af af en nl af en de en en nl nl en af af en nl en en af af en nl nl en fr en en nl nl en de nl en en en
Gevaarlike afval in huishoudelike afval: n gevallestudie - PDF Free Download
2 Hazardous waste in household waste: a case study RIANCA KRUIS Dissertation submitted in fulfilment of the requirements for the degree Master of Science in Geography and Environmental Management at the Potchefstroom Campus of the North West University. Supervisor: Prof IJ van der Walt November 2010
3 INHOUDSOPGAWE Bladsy ERKENNINGS OPSOMMING i ii 1. INLEIDING Tipes Afval Algemene afval Munisipale afval Huishoudelike afval Gevaarlike afval Elektroniese afval Kumulatiewe impakte van gevaarlike stowwe Probleemvraag Sub-Probleemvrae Navorsingsmetode SUID-AFRIKAANSE WETGEWING MET BETREKKING TOT AFVAL Wetgewing Nasionale Omgewings Bestuur: Die Afval Wet Nr. 59 van Artikel 24 van die Konstitusie van die Republiek van Suid-Afrika NEMA Nr. 107 van ECA Nr. 73 van Minimum vereistes van afval verwydering deur middel van stortingsterreine Fasiliteite en hulpbronne wat benodig word vir die bedryf van stortingsterreine Aanwysings en toegang Kontrole Aanvaarding van afval Toegangsbeheer Sekuriteit 19
5 2.3 Minimum vereistes vir die hantering, klassifikasie en wegdoening van gevaarlike afval Vereistes Definisie van gevaarlike afval Klassifikasie van gevaarlike afval Identifisering van gevaarlike afval Analises van gevaarlike afval SABS kode Behandeling van gevaarlike afval Behandelings tegnologie Fisiese behandeling Chemiese behandeling Biologiese behandeling Aërobiese behandeling Anaerobiese behandeling Immobilisering, verdigting en inkapseling Stortingsterrein-asvermenging, neutralisering, presipitasie Verbranding Bepaling van die gevaarlikheidsgraad van gevaarlike afval Storting van gevaarlike afval Hantering, vervoer en storing van gevaarlike afval 32 3 HUISHOUDELIKE AFVALHANTERING EN WEGDOENING IN SUID-AFRIKA Institusionele Raamwerk Globaal Geharminiseerde Stelsel Provinsiale Afvalhantering: Gauteng as gevallestudie 40 4 ANALISES Weltevreden stortingsterrein Algemene inligting Die MRF 46
6 4.1.3 Terrein beskrywing en ontwerp Komponente van die MRF Beskrywing van die Weltevreden-MRF-bedryfsaamhede Risiko s by Weltevreden MRF Databasis Kwaggasrand stortingsterrein Tshwane Terrein Data Beskrywing van die ideale terrein Resultate Vergelyking tussen die verskillende terreine Ouditlys Bevindinge Gevolgtrekking 68 5 SINTESE Evaluering van stortingsterrein bedryf teenoor die wetlike vereistes Doelstellings bereik Aanbevelings 77 6 BRONNELYS 80 7 AANHANGSELS Aanhangsel A: Weltevreden Stortingsterrein A1 DEAT Oudit Kommentaar A2 Weltevreden Stortingsterrein Permit A3 Kaart van die Uitleg van Weltevreden Stortingsterrein A4 Data verkry vanaf Ekurhuleni Munisipaliteit A5 Brief van die Munisipaliteit van Ekurhuleni (Letter of Good Standing) A6 Ekstra foto s van Weltevreden Stortingsterrein en die MRF A7 Metaan Gas Verslae
7 Aanhangsel B: Kwaggasrand Stortingsterrein B1 Kwaggasrand Stortingterrein Permit B2 Data verkry vanaf Tshwane Munisipaliteit B3 Foto s B4 Lugfoto van Kwaggasrand Stortingsterrein Aanhangsel C: C1 Kopie van Inter-Waste se Interne Oudit Verslag (InterWasteHoldings) C2 C3 C4 Ideale Stortingsterrien Weltevreden Stortingsterrein Kwaggasrand Stortingsterrein
8 Lys van afkortings CFC s DEA DEAT DWAF ECA ESKOM EWASA G GDACE GHS GWMFS H:H H:h IMDG NEMA Chlorofluorocarbon Department of Environmental Affairs Department of Environmental Affairs and Tourism Department of Water Affairs and Forestry Environmental Conservation Act Elektrisiteitsvoorsieningskommissie Electronic Waste Association of South Africa General Waste Landfill Site Gauteng Department of Agriculture, Conservation and Environment Globally Harmonized System of Classification and Labeling of Chemicals (Globaal Geharminiseerde Stelsel) General Waste Management Facility Standards Hazardous Waste Landfill (Hazard Rating 1&2) Hazardous Waste Landfill (Hazard Rating 3&4) International Marine-time Dangerous Goods National Environmental Management Act NEM WA National Environmental Management Waste Act no 59 of 2008 NWMS POP s SABS SAWIC SAWIS National Waste Management Strategy Persistent Organic Pollutants South African Bureau of Standards South African Waste Information Centre South African Waste Information System
9 Lys van figure en foto s Bladsy Figure Figuur 3.1: Die Afval Hiërargie 36 Figuur 3.2: Die prys styging in die storting van munisipale afval van Ekurhuleni 38 Figuur 4.1: Die Herwinnings Proses 47 Figuur 4.2: Die proses uiteensetting van die MRF 52 Foto s Foto 4.1: Die bordjie wat aandui dat net sekere voertuie in die gebied mag ingaan 50 Foto 4.2: Die publieke aflaai sone 50 Foto 4.3: Duidelik gemerkte houers vir spesifieke afval 51 Foto 4.4: Gevaarlike huishoudelike afval wat op Kwaggasrand stortingsterrein voorgekom het 58 Lys van tabelle Tabel 3.1: Volumes algemene afval gegenereer in Gauteng (2006) 42 Tabel 4.1: Sterk punte van ŉ MRF 48 Tabel 4.2: Swak punte van ŉ MRF 49 Tabel 4.3: Volumes gevaarlike huishoudelike afval ontvang op Weltevreden stortingsterrein 56 Tabel 4.4: Vergelykende ouditlys tussen die verskillende stortingsterreine 61 Lys van grafieke en histogramme Histogram 4.1: Die totale volumes afval wat by Weltevreden stortingsterrein onvang is (2010) 54 Histogram 4.2: Totale volumes van die verskillende afval wat op Weltevreden stortingsterrein ontvang is (2010) 55 Grafiek 4.3: Data van Kwaggasrand stortingsterrein Tshwane 57
10 Erkennings Ek wil eerstens my Vader in die Hemel bedank vir die gawes en talente wat Hy vir my gegee het en die geleenthede wat Hy oor my pad gesit het met die suksesvolle uitvoer van hierdie projek. Sonder Hom sou ek nie in staat gewees het om dit te kon voltooi nie. Ek wil ook my ouers André en Elna Erasmus en my man Jan Kruis bedank vir hulle ondersteuning deur al die jare van my studies en bedank dat hulle altyd in my geglo het en moed in gepraat het wanneer ek dit nodig gehad het. Dankie aan my studie leier Prof. IJ van der Walt vir sy leiding en raad met die uitvoer van die projek. Ek moet ook net my dank uitspreek aan Interwaste vir hulle raad en ondersteuning, spesifiek vir Mnr. Mike Nichols, Mnr. Leon Grobbelaar en die werkers by Weltevreden stortingsterrein. Baie dankie aan Kobus Otto vir die inligting en raad tydens die uitvoer van die projek en Mnr. F Dekker by die Munisipaliteit van Tshwane, vir al die inligting wat hy aan my gegee het. i
11 OPSOMMING Die wêrelwye toename in bevolkingsgroei en verstedeliking het n drastiese toename in die volume afval wat genereer word tot gevolg gehad. Dit plaas druk op die onder ontwikkelde afval bestuur infrastruktuur van die land en beklemtoon die tekort aan goeie afval bestuur oplossings wat nie net omgewings vriendelik is nie, maar ook ekonomies volhoubaar. Afval word gedefinieer as ŉ ongewenste of oortollige byproduk, uitstorting, oorblyfsel of oorblywende inhoud van enige proses of aktiwiteit, enige materie, gasagtig, vloeistof of vastestof of enige kombinasie daarvan. Twee tipes afval word onderskei, naamlik gevaarlike afval en algemene afval. Afval word verder ook gedefinieer as beweegbare of vervoerbare materiaal wat dalk verkeerdelik gesien word dat dit geen waarde besit sodra dit weggegooi word. Afval word dus as ŉ oorlas of gevaar gesien, maar van dit kan as nuttige hulpbron gebruik word indien dit herwin word. Die volhoubare ontwikkeling van hulpbronne moet ook in ag geneem word wanneer daar aan die storting van afval gedink word, aangesien die storting van afval die hulpbronne kan beïnvloed en besoedel. Gevaarlike afval is afval wat deur omstandighede van gebruik, kwantiteit, konsentrasie of inherente fisiese, chemiese of siekmakende eienskappe, swak gesondheid of ŉ verhoging in mortaliteit in mense, diere en plante kan veroorsaak. Dit kan skade aan die omgewing aanrig wanneer dit nie korrek behandel, gestoor, vervoer of weggedoen word nie. Algemene afval is afval wat nie ŉ inherente gevaar inhou vir die mens of omgewing nie. Huishoudelike afval word as algemene afval gedefinieer, ten spyte daarvan dat dit gevaarlike afvalstowwe soos bv. die kwik wat in fluoresserende lampe voorkom, kan bevat. Gevaarlike afvalstortingsterreine bly ŉ prominente omgewing saak, die grootste rede hiervoor is omdat daar nie baie kennis is oor die verskillende impakte wat die gevaarlike of toksiese stowwe op die publiek se gesondheid en die omgewing het nie. Wetgewing rakende afval bestuur in Suid-Afrika was gefragmenteer en die vorige wetgewing het nie afval bestuur samehangend gereguleer nie. NEM:WA (Nr. 59 van 2008) stel afval wetgewing van Suid-Afrika op voorgrond van internasionale standaarde in die bestuur en verwydering van afval. ii
12 Die Departement van Omgewingsake en Toerisme het stappe geneem om die afval wetgewing te ontwikkel om die tekortkominge aan te spreek. In breë terme is die hoof doel van NEM:WA (Nr 59 van 2008) wetgewing om ŉ basis vir die regulerende kontrole van afval bestuur te verseker in Suid-Afrika. Hierdie studie bestaan uit twee fases. Die eerste fase gaan oor die gevaarlike afval wat in huishoudelike afval voorkom wat op die Weltevreden MRF stortingsterrein en Kwaggarand stortingsterrein gestort word en hoe dit geklassifiseer, behandel en weggedoen word. Daar gaan na die wetlike aspekte van wegdoening in Suid-Afrika gekyk word om vas te stel of die terreine aan die wetlike vereistes voldoen. Die tweede fase was ŉ vergelykende studie tussen drie gevalle studies wat op verskillende stortingsterreine gedoen was. Die aspekte van die bestuur, werking en algemene voorkoms van die verskillende stortings terreine was met mekaar vergelyk. Die drie stortings terreine waarna gekyk is, is Weltevreden Stortingsterrein in Brakpan, Kwaggasrand in Tshwane en daar was ŉ Ideale Stortingsterrein geskep volgens die regulasies wat in die Minimum Vereistes van die Departement van Omgewingsake gevind word. Sleutel woorde: gevaarlike huishoudelike afval, wetgewing, bestuur, stortingsterrein, omgewing, huishoudelike afval, tipes afval, algemene afval, munisipale afval, huishoudelike afval, gevaarlike afval, elektroniese afval, kumulatiewe impak, herwinning, Nationale Omgewingsbestuur: die Afvalwet (nr 59 van 2008) iii
14 Then a comparison have been done between the following landfill sites Kwaggasrand landfill site in Tshwane, Weltevreden landfill site in Brakpan and an ideal landfill site developed in accordance with the Minimum Requirements documents published by of DEAT in Key words: hazardous household waste, legislation, management, landfill, environment, household waste, tipe of waste, general waste, municipal waste, domestic waste, hazardous waste, electronic waste, recycling, cumulative impact, National Environmental Management: The Waste Act (nr. 59of 2008) v
16 1. INLEIDING In Suid-Afrika is daar ŉ behoefte aan omgewingsaanvaarbare, maar koste-effektiewe afvalverwydering. Dit het ŉ prioriteit in Suid-Afrika geword en is die gevolg van n toename in die bevolking en in verstedeliking, wat afvalgenerering laat toeneem het en so ook die druk op die omgewing. Die volumes van die afval wat gegenereer word, verskil van stad tot stad en selfs van seisoen tot seisoen, en daar kan ook ŉ verskil in die samestelling van die afval gesien word tussen die verskillende ekonomiese klasse. Afval veroorsaak ŉ aantal probleme, naamlik: Dit is ŉ onaantreklike gesig en het ŉ invloed op die landskap van Suid-Afrika. Dit besoedel die lug, grond, riviere en grondwater. Dit het ŉ groot gesondheidsuitwerking op die publiek, veral in areas waar daar onwettige storting voorkom wat nie skoongemaak word nie. Dit maak die stortingsterreine vol en laat die koste en onderhoud van die terreine jaarliks verhoog (SAWIC, 2010). Daar word beraam dat die totale volume stedelike of huishoudelike afval in Suid-Afrika 15 miljoen ton per jaar is en die industriële afval is 25 miljoen ton. Dit is duidelik dat, indien hierdie afval nie korrek bestuur word nie, dit ŉ groot impak op die omgewing en die publiek se gesondheid kan hê (SAWIC, 2010). In die NWMS, (2010) word daar gesê dat, as gevolg van verskeie faktore, die ontwikkeling van afvalhanteringstegnologie in Suid-Afrika nie effektief is nie en sommige van die behandelingsfasiliteite nie op standaard is nie. Volgens die NEM:WA, Nr. 59 van 2008, word afval gedefinieer as enige stof, ongeag of die stof verminder, hergebruik, herwin of gehersirkuleer kan word a) wat ŉ surplus is, ongewens is, verwerp word, weggegooi is, agtergelaat is, of van ontslae geraak is; b) waarvoor die genereerder nie meer ŉ verdere gebruik of doel het nie; 1
17 c) wat behandel en weggegooi moet word; d) wat as afval deur die Minister geïdentifiseer is, in die vorm van ŉ kennisgewing wat in die Staatskoerant verskyn het (NEM: WA, No 59 of 2008). Afval word verder deur DWAF (1998:2-1) gedefinieer as ŉ ongewenste of oortollige byproduk, uitstorting, oorblyfsel of oorblywende inhoud van enige proses of aktiwiteit, enige materie, gas, vloeistof of vastestof of enige kombinasie daarvan wat weggegooi word deur enige persoon, geakkumuleer en gestoor word deur enige persoon met die doel om dit uiteindelik weg te gooi, met of sonder behandeling wat gekoppel is aan die wegdoening, sonder enige behandeling wat gekoppel is aan die wegdoening van die stof, gestoor word deur enige persoon met die doel om dit te herwin, te hergebruik of ŉ bruikbare stof daaruit te ekstraheer Barrow (2005), definieer afval as beweegbare of vervoerbare materiaal wat dalk verkeerdelik gesien word as waardeloos of, sodra dit weggegooi word, as ŉ oorlas of gevaar, maar wat as nuttige ŉ hulpbron gebruik kan word indien dit herwin sou word. Die ouditeer defineer afval as n oorblywende gedeelte van n produk wat gebruik is en wat nou volgens die gebruiker nie meer n doel het nie, maar die gebruiker of afval genereerder sien nie die waarde in die afval dat dit herwin kan word nie en word die afval weggegooi 1.1 Tipes afval Afval word in twee hoof groepe verdeel, naamlik; algemene afval, wat huishoudelike- en munisipale afval ook insluit en gevaarlike afval. Elke groep afval het eienskappe wat uniek is aan die spesifieke groep Algemene afval Algemene afval is afval wat nie ŉ onmiddellike gevaar vir die mens en die omgewing inhou nie. Dit sluit huishoudelike afval, besigheidsafval en bourommel in. 2
18 Dit kan as gevolg van ontbinding infiltrasieprodukte vorm wat moontlike besoedeling kan veroorsaak (DWAF 1998: G-3) Munisipale afval Munisipale afval kan gedefinieer word as afval wat hoofsaaklik afkomstig is van residensiële en klein kommersiële besighede. Dit bevat gewoonlik min tot geen gevaarlike afvalstowwe (De Villiers, 2002:1) Huishoudelike afval Afval wat afkomstig is vanaf huise en besighede. Al word dit as algemene afval geklassifiseer, bevat dit organiese materiaal en klein volumes gevaarlike afval (DWAF 1998: G-2) Gevaarlike afval Gevaarlike afval het ŉ internasionale probleem geword, nie net as gevolg van die bevolkingsgroei en ŉ verhoging in industriële vervaardiging nie, maar as gevolg van tegnologiese prosesse wat veroorsaak het dat die verbindings meer gevaarlik of afbrekend word as wanneer dit natuurlik gevind word (Barrow, 2006:278). Gevaarlike afval, is afval wat deur die omstandighede van gebruik, kwantiteit, konsentrasie of inherente fisiese, chemiese of siekmakende eienskappe die oorsaak kan wees van swak gesondheid of ŉ verhoging in mortaliteit by mense, diere en plante. Dit kan skade aan die omgewing aanrig wanneer dit nie korrek behandel, gestoor, vervoer of weggedoen word nie (DWAF, 1994:169). Gevaarlike afval kan ook gedefinieer word as afval, uitgesluit radio-aktiewe afval, wat wetlik geklassifiseer word as gevaarlike afval in die toestand waarin dit gegenereer, vervoer of weggedoen word. Die definisie is gebaseer op die chemiese reaktiwiteit of toksisiteit, plofbaarheid, korrosiwiteit of ander eienskappe van die afval wat ŉ gevaar vir mense se gesondheid of die omgewing inhou, of dit alleen voorkom of in kontak met ander afval (DWAF, 1994:169). 3
20 Dit moet uitgelig word dat indien gevaarlike afval met gewone of algemene afval gemeng word, ongeag of dit vaste stowwe of vloeistowwe is, daardie afval ook as gevaarlike afval geklassifiseer word en daar dus daarmee by ŉ gevaarlikeafvalstortingsterrein weggedoen moet word (DWAF, 1994:20). Die volgende tipes afval moet gesien word as potensieel gevaarlike afval: Anorganiese afval Sure en alkalie Sianied afval Swaar metale slik en ander oplossings Afval wat asbes bevat Olie-afval Primêr vanaf die prosessering, storing en gebruik van minerale olie. Organiese afval Halogeniese oplosbare oorblyfsels Nie-halogeniese oplosbare oorblyfsels Fenoliese afval PCB-afval Verfafval Organiese chemiese afval Biosiede-afval Verrotbare organiese afval Afval vanaf die produksie van eetbare olies, slaghuise, leerlooiery en ander dieren groente- basis produkte. Hoë volume lae gevaarlike afval Dit is afval wat klein hoeveelhede hoë gevaarlike stowwe bevat, wat ŉ redelike lae gevaar inhou. Voorbeelde is rioolafval en bou-rommel. ŉ Verskeidenheid afvalsoorte Aansteeklike afval, soos mens- en dierweefsel, 5
21 Chemiese stowwe en medikasie wat hul vervaldatum bereik het Laboratoriumafval Plofbare afval (DWAF, 1994:18) Tans word die hergebruik, hersirkulering en herwinning van gevaarlike afval negatief beïnvloed deur die koste van die vervoer van die gevaarlike afval na die enkele stortingsterreine wat gevaarlike afval kan hanteer, behandel en herwin. Op die oomblik word vloeistof- en vastestofafval, wat organiese afval insluit, op algemene stortingsterreine gestort. Dit verhoog die waarskynlikheid van besoedeling as gevolg van uitloging en maak die hergebruik en herwinning van hierdie afval onmoontlik (NWMS, 2010). Dalgado et.al (2007) het bevind in n studie in twee Mexikaanse woonbuute gedoen, waar daar uitgevind is dat die genereering gevaarlike huishoudelike afval is afhanklik is van die ekonomiese klas waar dit gegenereer word. Afval wat gevaarlike komponente bevat sluit die volgende in: Batterye Daar word jaarliks ongeveer 2500 ton batterye op algemene stortingsterreine gestort. Sommige batterye soos die alkaliese batterye kan saam met huishoudelike afval gestort word, maar die herlaaibare en silweroksied-batterye kan swaar metale, soos kwik en kadmium bevat, wat as gevaarlike stowwe geklassifiseer word en gevaar kan inhou vir die omgewing wanneer dit op ŉ algemene stortingsterrein gestort word (NWMS, 2010). Die gevaarlike inhoud van die batterye kan ŉ stuk grond steriel maak, dus sal daar nie weer iets in daardie stuk grond kan groei of lewe nie. Fluoresserende lampe Fluoresserende lampe bevat ŉ klein hoeveelheid kwik. Kwik is ŉ neurotoksien en kan selfs in klein hoeveelhede baie gevaarlik wees. Die bemarking van gekompakteerde fluoresserende lampe deur die staat en ESKOM as ŉ energie-besparingsmaatreël, het veroorsaak dat die volumes fluoresserende lampe wat gestort word verhoog het. 6
22 Al kan dié lampe suksesvol herwin word, was daar tydens die uitvoer van hierdie projek nie sulke fasiliteite in Suid-Afrika nie (NWMS, 2010). Daar is wel lande, soos die Vereenigde State en Europa, wat prosesse ontwerp het waar hierdie lampe herwin kan word en so min as moontlik gevaarlike stowwe aan die omgewing blootstel. Kragstasie-afval Groot hoeveelhede stofas word by kragstasies gegenereer. Die storting van hierdie afval op stortingsterreine kan die grond steriliseer en ook lugbesoedeling tot gevolg hê wanneer die as die atmosfeer binnedring. Hierdie as kan hergebruik word, vir die maak of vervaardiging van bakstene, maar die hergebruik daarvan is baie minder as die volumes wat gegenereer word (NWMS, 2010). Gifstowwe As gevolg van die gevaar en toksisiteit, potensiaal tot besoedeling en die gesondheidsgevaar vir die publiek, word gifstowwe as uiters gevaarlik beskou en moet dit op die regte manier vervoer, behandel en weggedoen word. Hierdie gifstowwe kan POP s (nawerkende organiese besoedelstowwe) bevat wat in die voedselketting vervoer kan word. Dit kan biovergroting in voedselkettings tot gevolg hê (NWMS, 2010). Olie ŉ Groot verskeidenheid gevaarlike stowwe kom in olie voor, insluitende poli-aromatiese koolwaterstofverbindings, wat karsinogeniese en mutageniese is. As gevolg van die stadige tempo van ontbinding, kan olie wat in die natuur gestort is tot grond- en waterbesoedeling lei. Tans word 40% van gebruikte olies in Suid-Afrika herwin vir hergebruik (NWMS, 2010). Onbeheerde gevaarlike afval stortingsterreine is nie net n probleem in Suid-Afrika nie, volgens Johnson (1995) is dit n groot omgewings- en gesondheidsprobleem in Verenigde State. Die grootste probleem by gevaarlike afval stortingsterreine is die uitloging van die gevaarlike stowwe in die omgewing in. Dus is die bestuur van gevaarlike afval, selfs gevaarlike huishoudelike afval, n prioriteit reg oor die wêreld. 7
23 1.1.5 Elektroniese afval Elektroniese afval is ŉ ander vorm van gevaarlike afval. Dit is alle afval wat elektroniese komponente bevat. Dit bevat beide waardevolle en gevaarlike materiale, wat spesiale herwinnings- en hanteringsmetodes benodig (GWMFS, 2009). Elektroniese afval bestaan uit elektroniese toebehore wat weggegooi word, byvoorbeeld rekenaars, televisies, radio s, sellulêre telefone ensovoorts. Elektroniese afval bevat kosbare metale soos goud, koper en silwer, maar dit bevat ook toksiese stowwe soos lood en kwik. Wanneer elektroniese afval herwin word, moet dit so gedoen word dat die stappe wat gevolg word nie ŉ negatiewe uitwerking op die omgewing en selfs die gesondheid van die mens het nie. Tans word daar gewerk aan ŉ nuwe klassifikasiesisteem (GHS) vir die klassifikasie van gevaarlike stowwe en chemiese elemente deur die Departement van Omgewingsake. Die nuwe stelsel sal in Februarie 2011 in werking gestel word. Die GHS is ŉ wêreldwyd gebruikte sisteem en sal dus tot gevolg hê dat die klassifikasie van stowwe regoor die wêreld dieselfde is. Nuwe regulasies word ook ontwikkel wat sal veroorsaak dat afval wat eens as gevaarlik geklassifiseer is en nie op stortingsterreine gestort mag gewees het nie, volgens die nuwe sisteem op dié terreine toegelaat sal word. 1.2 Kumulatiewe impakte van gevaarlike stowwe Kumulatiewe impakte en progressiewe omgewingsdegradering wat oor ŉ spesifieke tydperk in ŉ area of gebied voorkom, waar die verskillende impakte alleen nie so ŉ groot invloed op die omgewing sal hê nie, maar wanneer dit as ŉ eenheid gesien word, dit ŉ indrukwekkende impak op die omgewing kan hê. Die oplossing vir hierdie probleem is beter beplanning en bestuur (Anon, 2008). Volgens die DEAT (2004), ontstaan kumulatiewe impakte wanneer: impakte op die omgewing so gereeld, oor ŉ tydperk of in ŉ gesentraliseerde gebied gebeur, dat die individuele impakte op die omgewing nie geassimileer kan word nie. 8
28 2. SUID-AFRIKAANSE WETGEWING MET BETREKKING TOT AFVAL Hierdie hoofstuk handel hoofsaaklik oor dié wetgewing van Suid-Afrika wat verband hou met die hantering, behandeling en wegdoening (storting) van afval. Daar gaan egter gefokus word op gevaarlike afval. Die minimum vereistes vir die hantering, klassifikasie en storting van gevaarlike afval, wat deur die DWAF opgestel is gaan ook volledig bespreek word. Die geskiedenis van die ontwikkeling van NEM:WA nr. 59 van Om die huidige wette wat te doen het met omgewingsbestuur in Suid-Afrika te verstaan, is dit noodsaaklik om te kyk na wat in die verlede gebeur het en hoe die verskillende wette ontstaan en verder ontwikkel het. Kidd (1997) stel dit as volg: Dit is belangrik om die wet te ondersoek in die konteks van sy ontstaan om die aard daarvan te waardeer en die rasionaliteit daarvan te verstaan. In Suid-Afrika in 1652 was daar al wette oor die omgewing, maar dit het hoofsaaklik gegaan oor die bewaring van die omgewing en natuurlike hulpbronne. Selfs nader aan die 20ste eeu het dié wette hoofsaaklik nog steets gefokus op die bewaring van die natuur, veral die wildlewe. Die wette wat ontwikkel is, het hoofsaaklik gefokus op die hoofdoel van die verskillende wette, byvoorbeeld die Waterwet van 1956, wat voorsiening maak vir beide die besoedeling en bewaring van waterhulpbronne, maar die hoofdoel van dié wet is om water te voorsien aan die landbou en industriële sektore. Daar is egter wette wat voor 1970 bestaan het, wat vandag nog ŉ groot deel van die huidige wetgewing uitmaak (Kidd, 1997). In die vorige dekades het die aktiwiteite in die omgewingsaspek in Suid-Afrika groot ontwikkeling beleef. Die verordening van die Omgewings Bewaringswet nr. 73 van 1989, vorm die raamwerk vir omgewingswetgewing en het aanleiding gegee tot die verdere ontwikkeling van ander dokumente wat dié raamwerk aanvul (Kidd, 1997) In 1991, het die Presidentsraad die nasionale bestuurstelsel uitgebring en die volgende jaar het Suid-Afrika ŉ verslag aan die Aardberaad (Earth Summit) gestuur en self ook daaraan deelgeneem. In 1994 het die nuwe regering aan bewind gekom en in 1995 het DEAT besluit om ŉ nuwe omgewingsbeginsel vir Suid-Afrika uit te bring. 12
29 Die eerste stap in die proses vir ŉ nuwe beginsel was ŉ nasionale konferensie waarby daar ŉ wye spektrum van belangstellende partye uit verskillende sektore teenwoordig was (Kidd, 1997). Afvalwetgewing is nog ŉ redelik nuwe wet in Suid-Afrika en dit is nog in die proses om verder ontwikkel en geïmplementeer te word. Dieselde geld vir die wetgewing met betrekking tot die storting van munisipale afval (De Villiers, 2002). Die nuwe afvalwetgewing plaas Suid-Afrika op die voorgrond van internasionale standaarde in die bestuur en verwydering van afval (Hall, 2008). Wetgewing rakende afval bestuur in Suid-Afrika is teelkragtig en gefragmenteerd. Die vorige wetgewing het nie afval bestuur samehangend gereguleer nie. Die Departement van Omgewingsake en Toerisme het stappe geneem om die afvalwetgewing te ontwikkel om die tekortkominge aan te spreek. In breë terme is die hoofdoel van die nuwe afvalwetgewing om ŉ basis vir die regulerende kontrole van afvalbestuur in Suid-Afrika te verseker. Die reg tot omgewingsbeskerming en om in ŉ omgewing te lewe wat nie vir die welstand en gesondheid van die publiek skadelik is nie, word in die Verklaring van Regte (artikel 24 van Hoofstuk 2) uiteengesit. Hierdie fundamentele reg onderstreep die omgewingsbeginsel en wet. Soos in NEMA uiteengesit word: - Die staat moet die sosiale, ekonomiese en omgewingsreg van almal respekteer, beskerm, bevorder en in stand hou en moet daarna streef om in die basiese behoeftes van voorheen benadeelde persone te voorsien en ongelykmatigheid in die verspreiding van rykdom en hulpbronne met die voortvloeiende armoede, uit te skakel. Dit is van die belangrikste oorsake as die gevolge van omgewingskadelike praktyke (NWMS, 2010). Slack et al (2009) sê dat die wetgewing in die Verenigde State groot impakte gehad het op die definisie van gevaarlike huishoudelike afval, wat weer in die beurt n impak gehad het op die bestuur van gevaarlike huishoudelike afval. 2.1 Wetgewing Die Nasionale Omgewingsbestuur: Afvalwet, 2008 (Wet 59 van 2008), hervorm die wet rakende afvalbestuur fundamenteel en vir die eerste keer voorsien dit n koherente en geïntegreerde wetgewingsraamwerk vir al die stappe in die afvalhiërargieë. 13
30 Dit bou die omgewingswetgewing wat vanaf 1994 besig is om te ontwikkel, verder uit. Die Grondwet van Suid-Afrika, 1996 (Wet 108 van 1996), voorsien die fondament vir omgewingswetgewing en -beginsels in Suid-Afrika (NWMS, 2010) Nasionale Omgewingsbestuur: Die Afvalwet (nr. 59 van 2008) Die nuwe afvalwetgewing stel Suid-Afrika op die voorgrond van internasionale standaarde in die bestuur en verwydering van afval (Hall, 2008). Wetgewing rakende afvalbestuur in Suid-Afrika is teelkragtig en gefragmenteerd. Die vorige wetgewing het nie afvalbestuur samehangend gereguleer nie. Die Departement van Omgewingsake en Toerisme het stappe geneem om die afvalwetgewing te ontwikkel om die tekortkominge aan te spreek. Die stappe is daarop gemik om die wetgewing wat afvalbestuur reguleer te hervorm, om te verseker dat: die omgewing en die publiek se gesondheid beskerm word deur aanvaarbare maatstawwe te voorsien vir die voorkoming van besoedeling en ekologiese degradering en volhoubare ontwikkeling te verseker. Daar nasionale norme en standaarde is vir die regulering van afvalbestuur deur al die afdelings van die Regering, om spesifieke afvalbestuurmaatstawwe te verseker, om die lisensiëring en beheer van afvalbestuursaktiwiteite te voorsien. Die remediëring van gekontamineerde grond voorkom en uitge voer word. Om ŉ nasionale afvalinligtingstelsel te voorsien, om inskiklikheid en onderhoud te verseker en om te voorsien in samehangende sake (NEM:WA. No. 59 of 2008). In breë terme is die hoofdoel van die nuwe afval wetgewing om ŉ basis vir die reguleerende kontrole van afvalbestuur te verseker in Suid-Afrika. Die nuwe wetgewing is op die volgende gebaseer: a) Behoefte om effek aan die reg van die omgewing te gee, soos saamgevat in Artikel 24 van die grondwet en die afvalhiërargie; b) Om in lyn te wees met internasionale en nasionale gebeure; c) Die voorkom dat afval ŉ oorlas word; d) Raamwerkwetgewing sodat daar maksimum aanvaarbare buigsaamheid is om die verskillende aspekte van afvalbestuur te verseker; e) Die regulering van afval regdeur die siklus; 14
33 Artikel 20 handel oor afvalbestuur en die hoofdoel van hierdie gedeelte gaan oor die uitreiking van permitte en die bestuur van stortingstereine. Stortingsterreine word hier gedefinieer as terreine wat gebruik word vir die bymekaarmaak van afval met die doel om dit te stort of te behandel. Artikel 24 gee aan die Minister die mag om regulasies ten op sigte van afvalbestuur uit te vaardig. Hierdie reguleringsmag is nog net een keer gebruik en die regulasies wat uitgevaardig is, het hoofsaaklik die aansoek van permitte vir stortingsterreine aangespreek (Kidd, 1997). Die wet plaas ŉ verbod op die strooi van rommel en bepaal dat elke persoon of gesaghebbende in beheer van, of verantwoordelik vir die onderhoud van enige publieke area, te alle tye moet verseker dat daar genoegsame houers is, sodat die publiek van enige rommel of afval ontslae kan raak, en die houers dan so gou moontlik verwyder sal word na ŉ area of terrein wat geskik is vir die storting van afval (Kidd, 1997). Gevaarlike afval is nie die hooffokus van hierdie wet nie. Dit bepaal egter wel dat daar voorsiening gemaak moet word vir die storting van gevaarlike afval op geskikte stortingsterreine. Op die 5 de Mei 1994 het Suid-Afrika ingestem tot die 1989-beheer van die beweging van gevaarlike afval oor die grense van lande heen, naamlik die Baselkonvensie. Dit beheer die vervoer van gevaarlike afval, maar dit verbied nie die vervoer van gevaarlike afval oor die grense van verskillende lande nie. Die Bamakokonvensie verbied die invoer van afval van Nie-Afrika -lande na Afrikalande, maar dit laat die uitruiling van afval tussen Afrika-lande en die uitvoer van afval na ander lande toe (Kidd, 1997). 2.2 Minimum vereistes vir afval-verwydering deur middel van stortingsterreine Die doel van die minimum vereistes is om te verseker dat die bestuur van die stortingsterreine op ŉ omgewingskorrekte manier plaasvind. In terme van die Omgewings Bewaring Wet (ECA), mag stortingsterreine wat in besit is van ŉ permit in werking wees. Die werking van die stortingsterrein moet volgens die permitvereistes en die minimum vereistes vir afval-verwydering uitgevoer word (DWAF, 1994). 17
34 2.2.1 Fasiliteite en hulpbronne vir die werking van stortingsterreine Genoegsame fasiliteite en hulpbronne moet op die terreine voorkom om te verseker dat die werking en bestuur daarvan aan al die vereistes voldoen. Die terrein moet ook volgens klassifikasie bestuur word (DWAF, 1994) Aanwysings en toegang Alle aanwysings wat op die terrein voorkom, moet volgens die vereistes van die pad ordonnansie wees. Die roete van die pad na en van die terrein moet duidelik sigbaar en leesbaar wees. Borde met die nodige inligting van die terrein moet duidelik sigbaar wees by die ingang van die terrein. Inligting soos die klassifikasie van die terrein, die permithouerbesonderhede en noodnommers moet duidelik sigbaar en leesbaar wees (DWAF, 1994). Die toegangspad na die terrein vanaf die hoofpad moet in ŉ goeie werkende toestand wees. Die paaie op die terrein moet in alle weersomstandighede veilige en vinnige toegang tot die werksarea verseker. Die grondpaaie wat op die terrein voorkom, moet natgespuit word om die vorming van stof te voorkom (DWAF, 1994) Kontrole Aanvaarding van afval Die hoof doel vir die klassifisering van die stortingsterreine is om te verseker dat die afval wat op die terrein voorkom volgens die klassifikasie korrek is. G-terreine mag net gewone of algemene afval aanvaar en die terreine wat as H geklassifiseer is, mag gevaarlike afval aanvaar. Voordat algemene afval op die terrein toegelaat word, moet die hekwag seker maak dat daar geen gevaarlike afval in die trok is nie. Indien daar wel gevaarlike afval voorkom, moet dit na die korrekte terrein geneem word om veilige storting van die gevaarlike afval te verseker (DWAF, 1994). Alle stortingsterreine vir gevaarlike afval moet korrek ontwerp word om te verseker dat dit die afval kan hanteer. By die hek van die terrein moet die afval getoets word en alle inligting daaroor moet op ŉ dokument aangebring word (DWAF, 1994). 18
35 Toegangsbeheer Toegangsbeheer tot die stortingsterrein moet beperk word tot een voertuig of trok op ŉ slag. Dit sal die ongemagtigde toegang en onwettige storting van afval beperk. Die hek moet te alle tye beman word, en gevaarlike afvalterreine moet 24 uur op n dag beman word. Daar moet ook ŉ goeie heining om die terrein wees en in die geval van gevaarlike afvalterreine, moet die heining 2 meter hoog wees (DWAF, 1994) Sekuriteit Saam met die toegangsbeheer van die terrein moet sekuriteit ook voorsien word om alle fasiliteite en die werkplaas te beskerm van enige ongemagtigde toegang. Die minimum vereistes bepaal dat daar geen ongemagtigde toegang van die publiek op gevaarlike (H) stortingsterreine toegelaat word nie, maar hulle erken dat dit soms ŉ moeilike situasie is om te beheer. Dit is hoofsaaklik om die veiligheid van die publiek te verseker. Die onwettige uitsortering van afval en onwettige behuising op die terrein moet so ver moontlik vermy word (DWAF, 1994) Operasioneleplan ŉ Werkingsplan is n terreinspesifieke dokument en moet saam met die aansoek om die permit ontwikkel word. Dit beskryf hoe die terrein bestuur moet word en hoe die sel ontwikkel moet word. Die kompleksiteit van die werkingsplan sal verskil volgens die klassifikasie van die verskillende terreine. Dit verskil van ŉ baie eenvoudige plan vir ŉ terrein wat geklassifiseer is as ŉ G:S-terrein tot ŉ gekompliseerde, gedetaileerde dokument vir ŉ terrein wat geklassifiseer is as H:H (DWAF, 1994). Vir al die terreine wat as H:H-terreine geklassifiseer is, moet daar ook ŉ Reaksieplan saam met die werkingsplan in plek wees. Dit is ŉ gedetaileerde dokument wat alle prosedures in beskryf wat gevolg moet word indien iets skeef loop op die terrein (DWAF, 1994). 19
36 Hulpbronne Voldoende fasiliteite, toerusting en die regte werknemers moet op die terrein teenwoordig wees om te verseker dat die afval op ŉ omgewingskorrekte manier gestort word. Dit is dus ŉ minimum vereiste dat daar genoegsame hulpbronne op die stortingsterrein teenwoordig moet wees om aan die minimum vereistes vir die bestuur van ŉ stortingsterrein te voldoen (DWAF, 1994) Infrastruktuur Die fasiliteite by die verskillende stortingsterreine sal van terrein tot terrein verskil, afhangend van die klassifikasie van die stortingsterrein. Hoe groter die stortingsterrein, hoe meer infrastruktuur word benodig en in die geval van ŉ H:H-stortingsterrein moet daar ŉ laboratorium op die terrein wees (DWAF, 1994) Aanleg en toerusting Die aanleg en toerusting wat op die stortingsterrein teenwoordig is, moet voldoen aan die vereistes vir die grootte en tipe stortingsterrein. Die minimum vereiste is dat die aanleg en toerusting volhoubaar moet wees en die afval op ŉ omgewingsvriendelike manier gestort moet word (DWAF, 1994) Werkers Die stortingsterrein moet deur ŉ verantwoordelike persoon bestuur word. Die verantwoordelik persoon moet te alle tye deur gekwalifiseerde personeel ondersteun word. Die vereiste is dus dat daar gekwalifiseerde personeel op die terrein moet werk (DWAF, 1994) Bedryf van stortingsterreine Afvalstorting word hoofsaaklik oorweeg in terme van die sanitêre stortingsterrein bestuursbeginsels. In die geval van gevaarlike afval is daar strenger voorwaardes vir die aanvaarding en storting van afval op n stortingsterrein (DWAF, nd ed). ŉ Groot volume afval wat in Suid-Afrika gegenereer word, word op stortingsterreine gestort en 90% van hierdie afval is algemene afval. 20
40 2.2.3 Ander elemente vir die werking van stortingsterreine Beheer van steurnisse Die volgende steurnisse wat as gevolg van die stortingsterrein kan voorkom moet op die regte manier gekontroleer word (DWAF, 1998) Vuur Tans word afval op klein stortingsterreine in Suid-Afrika verbrand, om te voorkom dat daar enige peste op die terrein voorkom en om die volume van die afval te verminder, maar die verbranding van afval word verbied as gevolg van die reuke wat kan voorkom en die potensiaal van gesondheidsgevare as gevolg van lugbesoedeling. In gevalle waar die verbranding van afval toegelaat word, moet die nodige stappe geneem word om te verseker dat die regte prosedures gevolg word (DWAF, 1998) Rommel Dit is ŉ Minimum Vereiste dat alle rommel wat buite die stortingsterrein, in die terrein in gebring moet word. Die buitekant van die terrein moet dus skoon wees van enige rommel. Enige rommel wat deur die wind verwaai word moet op ŉ daaglikse basis verwyder word (DWAF, 1998) Reuke Enige reuke wat op die stortingsterrein kan voorkom, of wat as gevolg van die bepaalde stortingsterrein ontwikkel, moet met die korrekte bedekkingsmetodes beheer word. Indien die reuk nie so beheer kan word nie, kan daar grbruik gemaak moet van sproeigordyne wat sal verseker dat die reuk verminder word sodat dit nie so sleg ruik nie (DWAF, 1998) Geraas Al die toerusting wat op die stortingsterrein gebruik word, moet in ŉ goeie werkende toestand wees om enige onnodige geraas te verminder (DWAF, 1998). 24
41 Vektore wat siektes versprei Dit is ŉ Minimum Vereiste dat enige peste of vektore wat siektes kan oordra, van die stortingsterreine af weggehou moet word om die verspreiding van siektes te voorkom. Die korrekte prosedures moet gevolg word om te verseker dat daar nie peste op die terrein voorkom nie (DWAF, 1998) Stof Ongeteerde paaie op die terrein wat tot stof aanleiding kan gee, moet op ŉ gereelde basis gedurende die dag natgemaak word om die verspreiding van stof te voorkom, aangesien die stof ŉ steurnis vir die werkers en publiek kan wees (DWAF, 1998) Bedekkingsuitgrawings Waar daar bedekkingsgrond op die stortingsterrein uitgegrawe is, moet die verantwoordelike persoon verseker dat die afval en die grondwatertafel in die nat seisoen goed geskei is (DWAF, 1994) Dreinering Afloop en stormwater moet om die afval gelei word. Water wat deur die afval gekontamineer is en loging wat uit die afvalhoop kom, moet op die terrein behandel word voor dit in die stormwater-afloopriool stelsel gestort mag word. Die bedekking moet ook van so n aard wees dat die water van die afvalhoop af kan afloop en nie poele op die hoop vorm nie (DWAF, 1994) Logings- en gasbeheer Alle loging wat op die terrein plaasvind moet op die korrekte manier beheer en behandel word. Elke terrein se beheermaatreëls sal ooreenstem met die klassifikasie van die terrein (DWAF, 1994). 25
42 Progressiewe rehabilitasie van areas Die progressiewe rehabilitasie van stortingsterreine is wanneer daar plante op die terrein geplant word. Dit moet plaasvind op al die areas van die stortingsterrein waar daar nie verdere storting van afval sal plaasvind nie (DWAF, 1994). 2.3 Minimum vereistes vir die hantering, klassifikasie en wegdoening van gevaarlike afval Hierdie dokument kyk na die beginsels van afval bestuur en sit die afvalklassifikasie stelsel uiteen. Die doel van hierdie dokument is om die vermyding, hergebruik, herwinning en behandeling van afval te bevorder; ŉ klassifikasie stelsel te ontwikkel, waarvolgens die afval geklassifiseer kan word op grond van die gevaar wat dit inhou; en ŉ handleiding te verskaf, waarvolgens die persone wat met gevaarlike afval te doen het, kan werk. Dit is belangrik om te verhoed dat gevaarlike afval onwettig in die omgewing beland en om te verseker dat die verskillende stortingsterreine effektief bestuur en dat die nodige permitte uitgereik word (DWAF, 1998). Die eerste beginsel van afvalbestuur is om die generering van afval te vermy. Afvalvermyding, -vermindering en -herwinning is die mees koste-effektiewe en omgewingsvriendelike afvalbestuursopsies (DWAF, 1998) Vereistes Voordat ŉ permit vir n afvalstortingsterrein uitgegee word, moet daar inlligting oor minimum prosedures, aksies en voorwaardes verkry word. Die minimum vereistes voorsien die aansoeker van afvalbestuurstandaarde of spesifikasies waaraan voldoen moet word (DWAF, 1998). Die doel van die minimum vereistes is om waterbesoedeling te voorkom en te verseker dat Suid-Afrika se waterhulpbronne volhoubaar benut word. Dit behou die minimum afvalbestuurstandaarde in Suid-Afrika, sodat die publiek se gesondheid en die omgewing beskerm word van moontlike skadelike gevolge tydens in die hantering, behandeling, storing en wegdoening van afval. Om ŉ eensgesinde bestuur van afval nasionaal te verskaf; om te verseker dat Suid-Afrika se afval bestuur internasionaal aanvaarbaar is (DWAF, 1998). 26
43 2.3.2 Definisie van gevaarlike afval Gevaarlike afval, is afval wat selfs teen lae konsentrasies die potensiaal het, om ŉ negatiewe uitwerking op die omgewing en die publiek se gesondheid te hê, as gevolg van die inherente toksikologiese, chemiese en fisiese eienskappe daarvan. Die samestelling van die gevaarlike afval kan akute of chroniese impakte op die publiek se gesondheid en omgewing kan hê (DWAF, 1998). Gevaarlike afval moet streng beheer en bestuur word om die gevaar wat dit op die omgewing en publiek kan hê, te vermy. Dit kan deur ŉ wye verskeidenheid kommersiële, industriële, landbou en huishoudelike aktiwiteite gegenereer word in enige vorm van n vloeistof tot n vaste stof voorkom. Hierdie eienskappe dra nie net by tot die gevaar van die stowwe nie, maar ook tot wyse waarop dit weggedoen of gestort moet word (DWAF, 1998) Klassifikasie van gevaarlike afval Daar is vier stappe in die klassifikasie van gevaarlike afval: Identifisering van gevaarlike afval Dit is moontlik om sekere industrieë te identifiseer wat gevaarlike afval genereer. Dit kan gedoen word deur te kyk na die aktiwiteite en prosesse wat die industrieë gebruik om hulle produkte te vervaardig (DWAF, 1998) Analises van gevaarlike afval Indien daar vermoed word dat sekere afval gevaarlike afval is, moet die afval getoets en ontleed word om uit te vind wat die eienskappe van die afval is. Die uitslae van die toetse moet dan vergelyk word met die klasse wat in die SABS-kode 0228 voorkom, om vas te stel of die afval gevaarlik is of nie (DWAF, 1998) SABS-kode 0228 Die SABS-kode 0228: Die identifisering en klassifikasie van gevaarlike goedere en stowwe. Dit is ŉ stelsel vir die klassifisering van gevaarlike stowwe, vir vervoer doeleindes. 27
44 Die kode is afkomstig van die IMDG (International Mari-time Dangerous Goods). Hierdie kode is afkomstig van die Verenigde State. Dit word gebruik vir die klassifikasie van gevaarlike stowwe wat oor die see vervoer moet word. Die kode is deur Suid-Afrika aangeneem om te verseker dat die klassifikasie van gevaarlike stowwe dieselfde as dié van die buiteland is (DWAF, 1998). Die doel van die klassifikasie stelsel is om: te onderskei tussen gevaarlike afval en algemene afval; die gevaarlikste eienskap van die afval uit te ken; vas te stel wat die graad van gevaarlikheid van die afval is volgens die eienskappe en gevaarlikheidgraad daarvan, en dan die voorwaardes vir die behandeling en storting van die afval te bepaal volgens die minimum vereistes, asook ŉ hiërargiese benadering tot afvalbestuur te bevorder, wat daartoe lei dat die nodige beperkende maatreëls en uitgawes vermy word (DWAF, 1998) In die kode word daar aan die gevaarlike stof ŉ identifikasie nommer gegee en word dan verder in nege klasse verdeel: Klas 1: Plofbare stowwe Klas 2: Gasse Klas 3: Vlambare vloeistowwe Klas 4: Vlambare vaste stowwe Klas 5: Oksiderende stowwe en organiese peroksiede Klas 6: Toksiese en besmetlike stowwe Klas 7: Radioaktiewe stowwe Klas 8: Korrosiewe stowwe Klas 9: Ander veelsydige stowwe Alle afval moet getoets word om vas te stel in watter van die nege klasse dit val. Dit kan ook in meer as een van die klasse val. Indien die afval in een of meer van die klasse val, moet dit aan die minimum vereistes voldoen wanneer dit behandel, vervoer en gestort word (DWAF, 1998) 28
45 Behandeling van gevaarlike afval Die doel van die behandeling van gevaarlike afval is: Om die toksisiteit van die gevaarlike komponente te verminder, om sodoende die impak van die afval op die omgewing te verminder; Om die wetgewing en die minimum vereistes vir die behandeling en storting van gevaarlike afval na te kom (DWAF, 1998). Die keuse vir die tegnologie wat gebruik gaan word vir die behandeling en storting van enige gevaarlike afval sal afhang van die voorkoms van die afval, die beskikbare behandelings- en stortingsfasiliteite en die koste verbonde aan die behandeling en storting van die afval. Die koste van die behandeling en storting het ŉ baie groot impak op die keuse van die behandeling en storting van die gevaarlike afval. Daar moet dus daarop gelet word dat die goedkoopste manier van storting nie altyd oor die lang termyn die goedkoopste bly nie (DWAF, 1998) Behandelings tegnologie Die keuse van die tegnologie wat gebruik word vir die behandeling van gevaarlike afval, sal beïnvloed word deur die fisiese en chemiese eienskappe van die afval: Gas, vloeistof, vaste stof, slyk, in oplossing ŉ kolloïed; Organies of anorganies Konsentrasie van gevaarlike sowel as nie gevaarlike komponente Ander eienskappe wat gebruik word in die gevaarlikheidsgradering, soos beweegbaarheid, toksisiteite, akkumulasiepotensiaal, ensovoorts (DWAF, 1998) Fisiese behandeling Die fisiese behandeling word toegepas om van die gevaarlike komponente te verwyder, te skei en te konserteer. 29
46 Chemiese behandeling Chemiese behandeling word gebruik: Om die fisiese behandeling te ondersteun, en Om die toksisiteit van die gevaarlike afval te verander deur die natuurlike chemiese samestelling te verander (DWAF, 1998) Biologiese behandeling Mikroörganismes word in die biologiese behandeling gebruik om die toksisiteit van die afval te verminder. Die gebruik van geselekteerde bakterieë, maak hierdie manier van behandeling een van die belangrikste behandelings vir gevaarlike afval. Die algemeenste verandering wat deur biologiese behandeling bereik kan word is die: Degradering van organiese materiaal; Reduksie van stowwe; en Kompleksiteit van swaar metale. Biologiese behandeling word in twee behandelingskategorieë opgedeel, naamlik aërobiese en anaerobiese behandelings. Dit word soms saam toegepas en kan ook saam met die fisiese en chemiese behandelings gebruik word (DWAF, 1998) Aërobiese behandeling In aërobiese prosesse word organiese materiaal deur mikroörganismes verander, deur middel van biologiese oksidasie. Aërobiese degradering sluit in die afbreek van organiese materiaal tot energie en selmassa in die teenwoordigheid van suurstof. Organiese materiaal + Suurstof + Stikstof + Fosfate = nuwe selle, koolstofdioksied, water en nie-biodegradeerbare bystof. Aërobiese prosesse word al meer gebruik vir die behandeling van die loog by stortingsterreine (DWAF, 1998) Anaërobiese behandeling Anaërobiese behandeling sluit in die behandeling van organiese afval, wat afgebreek word tot gasse en water in die afwesigheid van suurstof. Sulke gasse sluit gewoonlik Metaan en Koolstofdioksied in (DWAF, 1998). 30
48 Verbranding Verbranding kan gesien word as ŉ keuse vir die behandeling van afval en ook as ŉ keuse vir die storting van afval. Verbranding is die voorkeur keuse wanneer organiese materiaal en sommige anorganiese gevaarlike afval gestort moet word. Dit is die verbranding van die afval in ŉ beheerde omgewing tot ŉ nie-vlambare produk (DWAF, 1998) Bepaling van die gevaarlikheidsgraad van gevaarlike afval Voordat enige gevaarlikheidsgraad aan enige gevaarlike afval toegeken kan word, moet alle nodige inligting oor die afval ingesamel of verkry word. Die inligting kan verkry word deur ontledings en toetse wat in ŉ laboratorium gedoen word. Verdere inligting kan uit literatuurstudies verkry word. Sodra die inligting verkry is, word die afval in die verskillende klasse of grade geklassifiseer. Gevaarlike afval kan enige volume gevaarlike stowwe bevat en die gevaarlikste stof, met die hoogste konsentrasie, bepaal die klas waarin die gevaarlike afval geklassifiseer sal word (DWAF, 1998) Storting van gevaarlike afval Voordat enige gevaarlike afval op ŉ stortingsterrein gestort mag word, moet dit eers behandel word om die toksisiteit van die gevaarlike stowwe wat in die afval voorkom te verminder. Dit verminder die risiko van toekomstige besoedeling (DWAF, 1998) Hantering, vervoer en storing van gevaarlike afval Die korrekte en versigtige hantering, vervoer en tydelike storing van gevaarlike afval is noodsaaklik vir die publiek se gesondheid en die beskerming van die omgewing. Daar is ŉ dokumentasiestelsel wat alle inligting rakende gevaarlike afval bevat en dit verseker dat al die inligting gedokumenteer is, asook die besonderhede van die verantwoordelike persoon wat gekontak moet word (DWAF, 1998). DEA is in die proses waarvolgens nuwe regulasies in werking gestel word vir die klassifisering, storting en bestuur van afval en stortingsterreine. Hierdie regulasies sal die Minimum Vereistes, wat net n riglyn was en nie regulasies nie, vervang om te verseker dat die bestuur van afval volgens die NEM:WA. No. 59 of 2008 bestuur word. 32
49 Die regulasies wat ontwikkel is, is uit die uitkomste en doelstellings van die Afvalwet gevorm. 33
51 3. HUISHOUDELIKE AFVALHANTERING EN WEGDOENING IN SUID-AFRIKA Hierdie hoofstuk handel oor hoe Suid-Afrika huishoudelike afval hanteer en hoe afval gestort word. Die plaaslike stadsraad of munisipaliteit van ŉ gebied is hoofsaaklik verantwoordelik vir die oplaai en verwydering van afval. Dit is baie duurder om afval wat in die strate gegooi is, skoon te maak as wat dit is om die afval by die huishoudings op te laai. Dus moet die publiek ook verantwoordelikheid aanvaar vir die netheid van hul gebied of area en moet hulle verseker dat daar van alle afval op die korrekte manier ontslae geraak word, met ander woorde dit moet in die regte blikke geplaas word om opgelaai te word. Daar word in die bestuur van die afval ook meer op die vermindering van afval en die voorkoming van besoedeling gefokus, aangesien dit ook meer koste-effektief is (SAWIC, 2010). Volgens SAWIC (2010), word ongeveer 95% van alle stedelike of huishoudelike afval op stortingsterreine gestort. Daar is 1200 stortingsterreine in Suid-Afrika, en die meeste daarvan word deur die plaaslike munisipaliteite bestuur. Elke stortingsterrein moet ŉ permit ontvang wat deur die Departement van Waterwese en Bosbou uitgegee moet word in samewerking met die Departement van Omgewingsake en Toerisme. Daar is ŉ nuwe regulasie wat ontwikkel is wat in 2011 in werking gestel gaan word wat die permit van ŉ stortingsterrein gaan vervang met die uitreiking van ŉ afvalbestuurslisensie. Volgens Suid-Afrika se onderneming tot volhoubare ontwikkeling is dit ons doel om die groter ekonomiese en sosiale uitdagings van ontwikkeling te balanseer, maar steeds die omgewingshulpbronne te beskerm. Hierdie siening bring ŉ gesonde verhouding tussen sosiale ontwikkeling en lewe en die voorgeskrewe natuurlike hulpbronne mee. Dit beteken dat die onnodige gebruik van roumateriale so ver moontlik vermy moet word en dat afvalgenerering ook vermy of verminder moet word. Die vermyding van afvalgenerering is nie altyd moontlik nie, maar die Nasionale Afvalbestuurstrategie verduidelik die sistematiese toepassing van die afvalhiërargie. 34
53 NEM:WA Nommer 59 van 2008 gee ŉ aantal afvalbestuursmaatreëls wat gebruik kan word om die uitkomste van die wet te bereik en wat geïmplementeer kan word om die land se afvalbestuursuitdagings te bereik (NWMS, 2010). Figuur 3.1: Die Afvalhiërargie (NWMS, 2010) Die implementering van die afvalhiërargie gaan verandering meebring in die manier waarop produkte ontwerp en geproduseer gaan word om die hergebruik en herwinning van die byprodukte te verseker, om die wieg-tot-graf -afvalbestuur effektief te maak. Wieg-tot-graf -bestuur verseker dat, sodra die produk die einde van sy lewensiklus bereik, die hoofkomponente van die produk weer gebruik kan word en dit dus deel word van ŉ nuwe produk. Hierdie proses herhaal homself totdat die finale produk uiteindelik gestort kan word (NWMS, 2010). Afvalvermindering en -vermyding vorm die fondament van die afvalhiërargie, en ook die voorkeurkeuse vir die bestuur van afval. Die doel van afvalvermindering en -vermyding is die verlaging van die volumes afval wat in die stroom beland. Dié stadium is veral belangrik in afvalstrome waar die afval wat gegenereer word nie maklik herwin, hergebruik, behandel of gestort kan word nie (NWMS, 2010). Herwinning, hergebruik en hersirkulering is die tweede stap in die afvalhiërargie. 36
54 Dit is wel verskillend wat die fisiese prosesse betref, maar dit het dieselfde uitkoms, naamlik die terugeising van materiaal wat in die afvalstroom voorkom en dus die vermindering van die volume afval wat opwaarts beweeg in die afvalhiërargie (NWMS, 2010). Die uitsortering van afval in die verskillende herwinningsgroepe by die punt van generering sal verseker dat die kwaliteit van die herwinbare produkte beter is en sal ook die volume afval wat na die verskillende stortingsterreine geneem word, verminder. Die uitsortering van afval by die punt van generering is ŉ belangrike punt en moet uitgevoer of bevorder word. Die proses sal ook die groei in die volumes van herwinbare produkte vergroot, wat weer op sy beurt die mark vir herwinbare produkte sal vergroot en so ekonomiese ontwikkeling bevorder. In Artikel 2(a)(iv) van NEM:WA Nommer 59 van 2008 is dit duidelik gestel dat die behandeling en storting van afval die laaste uitweg is in die hiërargie van afvalbestuur. NEM:WA Nommer 59 van 2008 definieer behandeling en storting soos volg: Behandeling is enige proses wat ontwikkel is om die omgewingsimpak van die afval te verminder deur die fisiese eienskappe van die afval te verander of te skei en die toksiese komponente van die afval te vernietig. Storting verwys spesifiek na afval wat op of in die grond gestort of begrawe word. Die behandeling, prosessering en storting van afval moet plaasvind in terme van die beginsels wat uiteengesit is in NEMA Nommer 107 van Dit is veral belangrik aangesien die stortingsterreine en behandelingsfasiliteite gewoonlik naby ŉ gemeenskap en informele nedersetting is. Om te verseker dat die afval op die regte manier behandel, geprosesseer en gestort word, moet daar in die eerste plek norme en standaarde in plek wees om dit te verseker, naamlik: Die vasstelling van die korrekte werkingstandaarde vir stortingsterreine, ingesluit die monitering- en verslaggewingsvereistes. Spesifisering van die tipes afval wat by sekere geklassifiseerde stortingstereine gestort mag word om te verseker dat die regte afval op die regte terrein gestort word. 37
55 Die vasstelling van die werkingstandaarde vir sekere behandelings en prosesseringstegnologieë (NWMS, 2010). Die remediëring van gekontamineerde grond is die laaste en finale stap in die afvalhiërargie. As gevolg van die tekort aan data oor waar daar gekontamineerde grond in Suid-Afrika voorkom, is daar in NEM:WA Nommer 59 van 2008 voorsiening gemaak vir ŉ meer volledige administratiewe raamwerk (NWMS, 2010). Dit sal bestaan uit ŉ nasionale databasis waarin gekontamineerde grond geregistreer word. Die koste van die storting van afval teenoor die koste van herwinning is nie vergelykbaar nie omdat die koste van storting op die oomblik nog redelik laag is (kyk Figuur 3.2), veral wanneer daar gekyk word na baie van die ontwikkelde lande waar herwinning ŉ groot rol speel in die verskillende lande. Daar moet ook gesê word dat daar wel ŉ verandering in pryse vir die storting van afval sal plaasvind. Dit sal verseker dat afval deur die terugeisproses gaan en die volumes afval wat die stortingsterreine bereik so verminder word. Die koste van die storting van afval is in die laaste twee maande (Julie Augustus 2010) met 12% verhoog en dus is die prys vir die storting van gevaarlike afval besonder hoog en soms onbekostigbaar. Dit is op die oomblik tot R per ton by ŉ H:H-stortingsterrein in Gauteng (Enviroserve, Holfontein Stortingsterrein, 2010). Figuur 3.2: Die prysstyging vir die storting van afval in Ekurhuleni (Bron: Interwaste, 2010) 38
56 Volgens Figuur 3.2 kan daar gesien word dat die pryse vir die storting van afval op stortingsterreine baie hoog sal word en daar moet dus na alternatiewe gekyk word vir die hergebruik van afval. Baie vervaardigers kan van hulle afval behandel en ander vervaardigers kan dit dan gebruik. Baie van die afval wat gestort word, kan herwin word en weer in ander prosesse gebruik word. Die NWMS behandel algemene, kommersiële en industriële afvalstrome, ingesluit gevaarlike afval en gesondheidsrisiko-afval, maar dit sluit nie kernafval in nie, want die bestuur daarvan val nog onder die DMR en die storting van dierkarkasse word ook deur die NWMS uitgesluit aangesien dit onder die Dieregesondheidswet val (NWMS, 2010). Met die implementering van die NWMS sal daar duidelike sosio-ekonomiese voordele ontwikkel wat die land ŉ groot volume hulpbronne sal bespaar vir toekomstige generasies (NWMS, 2010). Die DEA het ŉ nasionale stelsel vir die insameling van data met betrekking tot afvalgenerering en -bestuur ontwikkel. Die SAWIS is tans besig om verbeter te word deur die DEA se ontwikkeling van ŉ hersiene afvalklassifiserings en bestuurstelsel. Die hoofdoel van afvaldata-insameling is die korrekte afvalbestuursbeplanning en - prioritisering deur die DEA. Volgens Fischer (2010) sal die regulasies vir die klassifisering, storting en bestuur van afval einde Februarie, begin Maart 2011 in werking gestel word. Dit sal verseker dat daar geen gevaarlike afval op die stortingsterreine beland nie. Suid-Afrika het groot planne vir die toekomstige bestuur van afval. Of die toepassing daarvan suksesvol gaan wees, hang af van hoe goed die verbruiker en publiek ingelig gaan word oor hoe om hulle afval te hanteer, aangesien van die stappe wat beplan word deur professionele persone gedoen moet word. 3.2 Globaal Geharmoniseerde Stelsel Globaal Geharmoniseerde Stelsel (Globally Harmonized System) vir die klassifikasie en verpakking van chemikalieë is onlangs gepubliseer. Dit bied ŉ stelsel vir die vereistes van die klassifisering van chemikalieë in terme van die gevaarlikheidsgraad van die verskillende chemikalieë. Dit verseker dat alle grafiese voorstellings dieselfde is vir al die verskillende gevare wat op al die verpakking van gevaarlike stowwe moet wees. 39
57 Hierdie stelsel geld nie net vir stowwe wat in die werkplek gebruik word nie, maar ook vir die vervoer, behandeling en storting van gevaarlike stowwe. Hierdie stelsel gee al die eienskappe wat ŉ sekere stof besit, soos ekotoksisiteit of die gevaar wat dit inhou vir water-ekosisteme. Dit verander die hele manier waarop afval geklassifiseer gaan word in Suid-Afrika. GHS verseker dat alle gevaarlike stowwe en gevaarlike afval volgens dieselfde stelsel geklassifiseer en gemerk word, nie net in Suid-Afrika nie maar regoor die wêreld. Dit is baie nuttig indien afval oor die grense van verskillende lande, of oor die see vervoer word want, indien daar probleme voorkom, kan die regte voorkomende maatreëls gevolg word om te verseker dat daar nie ernstige skade aan die omgewing aangerig word nie. 3.3 Provinsiale Afvalhantering: Gauteng as gevallestudie Tussen 2007 en 2008 het GDACE begin met ŉ projek om ŉ geïntegreerde gevaarlike afvalbestuursplan vir Gauteng te ontwikkel. Hierdie plan was hoofsaaklik net op ŉ literatuurstudie gebaseer en ander deelnemers in die bedryf se hulp is ingeroep om sleuteluitdagings ten opsigte van afvalbestuur in die provinsie uit te wys en aan te spreek. Daar is ŉ aantal uitdagings uitgewys met betrekking tot die uitvoering van gevaarlike afvalwetgewing, naamlik die afwesigheid van kennis ten opsigte van gevaarlike afval; die vermindering van gevaarlike afval wat net in sekere geïsoleerde gevalle plaasvind; die feit dat daar geen uitsorteering van gevaarlike huishoudelike afval by die punt van generering plaasvind nie, en die afwesigheid van alternatiewe vir die storting van gevaarlike afval. Daar is ook gevind en uitgelig dat daar geen storingsfasiliteite is nie en dat daar ŉ behoefte bestaan aan ŉ alternatief vir die afleweringsmetodes wat in plek is vir gevaarlike-afval-fasiliteite, soos ŉ publieke ooreenkoms. In die middel van 2010 het die DEA nuwe regulasies vir die klassifisering en bestuur van afval ontwikkel, wat in Oktober/November 2010 in die Staatskoerant sal verskyn om die publiek kans te gee om kommentaar te lewer op die regulasies. Daar is reeds vooraf vergaderings gehou waar die regulasies bespreek is met mense wat self in die afvalbestuursbedryf is en hulle het ook hulle insigte bekend gemaak oor die ontwikkeling van die regulasies. 40
58 Gauteng produseer ton gevaarlike afval per jaar, maar net ton of 10% van die totale volume word behandel, hergebruik of herwin en die res van die volume beland op die stortingsterreine. Dit is een van die grootste redes waarom daar op die oomblik na alternatiewe gekyk word vir die behandeling, hergebruik en herwinning van gevaarlike afval. Die stortingsterrein, Holfontein wat deur Enviroserve besit word, naby Springs besit ŉ H:H-permit en is een van die min H:H-stortingsterreine in Suid-Afrika. Die prys vir die storting van afval by sulke terreine is gewoonlik baie hoog. Tans vra hulle R per ton gevaarlike afval om dit op die terrein te stort (Enviroserve, 2010). As gevolg van die pryse wat so hoog is vir die storting van gevaarlike afval, sal van die genereerders dit eerder onwettig stort as om die kostes te betaal. Daar is ook gevind dat van die produseerders van gevaarlike afval dit op hulle persele stoor, terwyl hulle nie ŉ permit vir die storing van gevaarlike afval besit nie. Volgens NEM:WA Nommer 59 van 2008 mag afval nie langer as 90 dae op enige perseel gestoor word nie, terreininspeksies sal dus op ŉ meer gereelde basis gedoen moet word om te verseker dat daar aan die wetgewing voldoen word. Daar moet egter genoem word dat van die produseerders is wat wel gevaarlike afval op hulle persele gestoor het, alternatiewe metodes moet gekry het om dit te verwyder. Daar is wel oplossings vir sekere gevaarlike afval wat die potensiaal het om herwin te word. Dit hang af van die proses waarin die afval geproduseer is, die wyse waarop dit weer gebruik kan word en of die afval stabiel genoeg sal wees om weer gebruik te word, hetsy in dieselfde proses of in ŉ ander proses. GDACE het ŉ ander uitdaging of probleem geïdentifiseer, naamlik die afwesigheid van toets- en ontledingsfasiliteite. Dit sal die druk op baie van die produseerders verlig indien hulle weet dat die gevaarlike afval wat hulle produseer by ŉ geakkrediteerde laboratorium ontleed word, sodat hulle die korrekte resultate verkry en dus die regte besluite kan neem vir die behandeling en/of hergebruik van die afval. Volgens die nuwe regulasies sal die klassifikasiestelsel vir afval tot gevolg hê dat baie van die afval wat op die oomblik net na H:H-stortingsterreine toe gaan, ná behandeling na ŉ laerklasstortingsterrein geneem kan word. In Tabel 3.2 word die algemene afvalvolumes wat in 2006 in Gauteng gegenereer was, uiteengesit. Dit dek die verskillende distrikte van Gauteng. 41
59 Hierdie data is van die distrik of Munisipaliteit se geïntegreerde afvalbestuursplandatabasisse ontvang. Al die inligting wat te doen het met afvalhantering kan in hierdie geïntegreerde databasisse gestoor word en die uitwerking wat die planne en strategieë vir die hantering van afval op die totale volumes afval in die toekoms sal hê kan dan daarmee vergelyk word. Die groot doel van so ŉ geïntegreerde databasis sal wees om uit te vind of daar wel afvalverminderingstrategieë in plek is en of dit wel gebruik word. Die WIS-verslaggewingsregulasies wat ontwikkel is en ook einde Februarie 2011 in werking sal kom, sal verseker dat alle data ten opsigte van afvalgenereerders, - behandelings, -herwinnings en stortings op datum sal wees en daar so gesien sal kan word of die stelsel en die afvalhiërargie werk en gehoorsaam word. Tabel 3.1 Volumes algemene afval gegenereer in Gauteng (2006) (Bron: GDACE, 2008) Distrik Munisipaliteit Afval Gegenereer (t/jaar) Tshwane 2,401,840 Johannesburg 1,492,000 Ekurhuleni 1,368,000 Sedibeng 373,071 Wes-Rand 60,949 Motsweding 33,660 Totale volume afval 5,729,520 Tshwane Metropool Die afvalbestuur van Tshwane word gedoen deur die munisipaliteit self en die algemene sleutel-afvalverminderingsaktiwiteite vir die stad is dat, hulle afval-herwinning op die stortingsterreine aanmoedig (GDACE, 2008). Dit is wel ŉ goeie inisiatief, maar dit word net deur informele insamelaars gedoen wat op die terrein tussen die afval rondsoek na wat herwin kan word en die omgewing waarin hierdie aktiwiteite plaasvind is nie altyd so veilig vir hulle nie. Daar is dus geen formele stelsel in plek om die afval wat na die stortingsterreine geneem word, te herwin nie. 42
60 Volgens die dokument wat deur GDACE (2008) saamgestel is, is daar deur Tshwane ŉ werksverhouding gestig tussen die informele insamelaars op die terreine en die verskillende operateurs van die stortingsterreine. Dit het gelei tot ŉ herwinningskorporatief waaraan al die informele herwinner behoort. Almal wat aan die Tshwane Recycling Corporative behoort, het onderrig ontvang oor die belangrikheid van herwinning om die omgewing te bewaar. Volgens die DEAT is daar op die Kwaggasrand- en Hatherly-stortingsterreine sentrums waar die informele insamelaars al die afval wat hulle uit die verskillende stortingsterreine verkry het, kan gaan afgee. Volgens die veldwerk wat daar gedoen is, is daar egter bevind dat daar nie so ŉ sentrum by die Kwaggasrand-stortingsterrein is nie en dat die insamelaars tot so ver as 5km moet stap om die afval wat hulle na die herwinningssentrums neem, af te gee. Op Kwaggasrand se permit in Artikel 5.6 word dit duidelik gestel dat daar geen afval wat op die stortingsterrein gestort word herwin mag word nie (Sien Permit in Aanhangsel B1). Ekurhuleni Ekurhuleni se afvalbestuur word ook deur die munisipaliteit self behartig. Die sleutelafvalverminderingsaktiwiteite wat hulle beoefen, sluit die maak van kompos uit tuinafval en afgee- en/of stortingsfasiliteite in. Die munisipaliteit het ŉ beginsel uitgebring dat daar geen tuinafval op stortingsterreine toegelaat gaan word nie en dat alle tuinafval in kompos omgesit moet word. Die resultaat van hierdie beginsel is dat daar volop kompos sal wees wanneer die stortingsterreine gerehabiliteer moet word en dat die lug ruimte van die stortingsterrein nie met tuinafval gevul kan word nie. Daar kan gesien word dat elke munisipaliteit sy eie inisiatief geneem het om afvalvermindering te begin, maar dit verg meer as net een persoon om dit te laat gebeur. Dit sal ook ŉ baie groter sukses wees, as daar meer inligting oor herwinning beskikbaar is, asook hoe om te verseker dat huishoudings deel kan wees van hierdie inisiatief. Met NEM:WA Nommer 59 van 2008 wat die herwinning, hergebruik en hersirkulering van afval en die vermyding of vermindering van afvalgenerering verpligtend maak, sal die manier waarop daar na afval gekyk word, verander. Dit sal mense ook meer bewus maak van die negatiewe impakte wat hulle afval op die omgewing het. 43
61 Suid-Afrika moet nog baie verder ontwikkel in die manier waarop afval by die huise en plekke van generering uitgesorteer word, veral wanneer daar gekyk word na die strengheid van die maatreëls in Europese lande vir die herwinning en sortering van afval. NEM:WA Nommer 59 van 2008 stuur ons wel in die regte rigting en sal tot gevolg hê dat die afval wat die stortingsterreine bereik al minder word en die herwinning van afval al meer. Daar is reeds al by sekere woonbuurte met ŉ toetslopie begin, waar die huishouding die afval in die huis sorteer en in verskillende kleur sakke gooi en die afval verwyderings trokke laai elk net ŉ sekere kleur sak op en neem dit na die verskillende plekke waar die sakke gesorteer word. 44
63 4. ANALISES Daar is verskillende datastelle verkry vanaf die Weltevreden MRF en Kwaggasrand stortingsterreine. Die verskillende datastelle is met mekaar vergelyk. Die fisiese voorkoms en werksaamhede van die terreine is ook met mekaar vergelyk. Daar is gebruik gemaak van ŉ oudit-afmerklys, wat verkry is vanaf Interwaste, om die terreine met mekaar te vergelyk. Foto s van die terreine is ook geneem as bewyse van sekere omstandighede en sal in die aanhangsels uiteengesit word. ŉ Kort beskrywing en/of geskiedenis van die terreine sal in hierdie hoofstuk bespreek word, asook die werkingsplan wat vir die terreine ontwerp is. 4.1 Weltevreden-stortingsterrein Algemene inligting Hierdie stortingsterrein is geklassifiseer as ŉ GLB-terrein. Dit verseker dat die terrein net algemene afval mag aanvaar en toelaat op die terrein, insluitend huishoudelike afval, tuinafval, en ligte industriële afval. As gevolg van die volume afval wat hierdie terrein maandeliks ontvang, is dit geklassifiseer as L. Die terrein kom in ŉ waterskaars area voor. Die direkte ligging van die terrein is Brakpan CCC op die oorblywende gedeelte van die plaas Weltevreden 77IK, Benoni. Dit is geleë op die grens tussen Benoni en Brakpan in die Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit (Ekurhuleni Metropolitan Municipality, 2008/2009). Daar is streng toegangsbeheer en die hele terrein van ± 170ha is omring deur ŉ 2.1 m hoë sement-heining. Die infrastruktuur, wat insluit die terreinkantoor, kleedkamers met ablusieblokke, die weegbrug, afwas-area, werkswinkel, publieke aflaaisone en informele tuinafval- of kompos-area is teenwoordig en in n goeie toestand. Dit word ook goed in stand gehou. ŉ Voorlopige toetsaanleg, wat metaangas omskakel na brandstof vir motors is in 2002/2003 op die terrein geïnstalleer en die infrastruktuur is nog steeds op die terrein. Die uitkomste van die projek is nie bereik nie en dit is gestaak. Die munisipaliteit was in 2009 in die proses om ŉ stortingsterrein vir metaangas-onttrekking of -herwinning te registreer. Dit behels die onttrekking van die metaangas wat in die afval op die terrein ontwikkel. 45
64 Tans is die proses deel van die dag-tot-dag-werksaamhede op die terrein. Volledige verslae van die metaangas- onttrekking is in Aanhangsel A.8. Die ondergrondse formasies bestaan uit sedimentgesteente van die Witwatersrand- supergroep, sliksteen en sandsteen van die Karoo-supergroep. Die deurlaatbaarheid van die ondergrondse kleigrond is baie laag en die grond kan dus gebruik word in die konstruksie van die voering van selle op die terrein. Daar is genoegsame dekmateriaal op die terrein en die grond wat uitgegrawe word wanneer daar nuwe selle ontwikkel word, sal eenkant gehou word en gebruik word vir die dekmateriaal (Ekurhuleni Metropolitan Municipality, 2008/2009). Die terrein word bestuur in ooreenstemming met die DWAF/GDACE-standaarde. Die kompaktering en bedekking van afval moet op ŉ daaglikse basis gedoen word. Die terrein word vierkeer ŉ jaar geoudit deur ŉ eksterne ouditeur om te verseker dat die hoë standaarde wat vir die bestuur en werking van die terrein vereis word deurgaans onderhou word. Stormafloopwater en loogwater word op die terrein gemoniteer en bestuur (Ekurhuleni Metropolitan Municipality, 2008/2009). Die terrein word bestuur deur Enviro-Fill (PTY) Ltd, ŉ dogtermaatskappy van Interwaste. Hulle het in 2005 hul ISO sertifisering gekry (Ekurhuleni Metropolitan Municipality, 2008/2009) Die MRF Die MRF: is ŉ fasiliteit wat glas, papier, plastiek en metaal sorteer en kompakteer voordat dit aan die industrieë verkoop word, wat dit dan weer herwin en in hulle prosesse gebruik. Dit is dus ŉ herwinningsfasiliteit wat gemengde herwinbare materiale in individuele groepe sorteer vir ŉ spesifieke mark. Daar kan onderskei word tussen ŉ skoon en vuil MRF. In die geval van ŉ skoon MRF, word die herwinbare materiaal by die bron uitgesorteer en het dit dus reeds die eerste fase van herwinning deurloop. Sodra dit by die MRF aankom, word dit net gekompakteer en reggemaak vir vervoer na ŉ spesifieke mark. In ŉ vuil MRF deurloop al die materiaal wat bymekaargemaak is die hele sorteringsproses. Hierdie fasiliteit is ook baie meer arbeidsintensief en so kan meer herwinbare materiaal herwin word. 46
65 Afhangend van die tipe MRF wat gebruik of geïmplementeer word, sal die afval wat die MRF bereik óf reeds gesorteer wees óf dit sal gemeng wees (Ekurhuleni Metropolitan Municipality, 2008/2009). Figuur 4.1: Die Herwinningsproses Die Weltevreden MRF prosesseer al die anorganiese en nie-gevaarlike herwinbare materiaal wat moontlik die algemene stortingsterrein binnekom. Van al die afval wat na die terrein toe kom, word net ŉ sekere persentasie toegelaat om die MRF binne te gaan. Die MRF is ontwerp om tussen 50 en 100 ton afval per dag te hanteer, wat neerkom op 5-11 ton per uur. As gevolg van seisoensveranderinge word daar aanvaar dat die inkomende afval nie konstant sal wees nie (Ekurhuleni Metropolitan Municipality, 2008/2009). 47
66 Tabel 4.1: Sterk punte van ŉ MRF (Ekurhuleni Metropolitan Municipality, 2008/2009) Skoon MRF Vuil MRF Hoë prosesseringseffektiwiteit Verwyder addisionele herwinbare materiaal van die afval af. Potensiaal vir ŉ opbrengs uit die verkoop Oor die algemeen laer bedryfskoste as dit van die materiaal met die skoon MRF vergelyk word Herwinning gewoonlik van ŉ relatief hoë Laer koste as ŉ MBT terwyl dieselfde of kwaliteit soortgelyke doelwitte bereik word Kan bydra tot hoë herwinningsdoelwitte Kan as ŉ geïntegreerde proses gebruik word om energie en materiaal met ŉ hoë waarde uit die afval te verkry Het voldoen aan wêreld- standaarde Word tegnologies bedryf Skep werksgeleenthede vir voorheen benadeelde gemeenskappe Vermindering van koolstofdioksied en metaangasse wat die stortingsterreine binnegaan. 48
67 Tabel 4.2 Swak punte van ŉ MRF (Ekurhuleni Metropolitan Municipality, 2008/2009) Skoon MRF Vuil MRF Blootgestel aan die veranderde mark Potensiële brandgevaar vir die materiaal wat gestoor word Is afhanklik van die samewerking van die huishoudings wat hul afval daar kom stort Goeie sekuriteit vir die materiaal wat inkom, is noodsaaklik Potensiele stof en gesondheidsrisiko s of gevaar vir die werkers Dit word met masjiene bedryf Lae gehalte van die herwinbare materiaal kan die materiaal se waarde verlaag Indien daar ŉ hoë vlak van sortering is, bestaan die moontlikheid dat die grootste gedeelte van die afval wat in die stortingsterrein ingebring word, met ander afval bedek sal word Waar die materiaal verdeel word, bv. in biodegradeerbare en brandbare materiaal, is die fasiliteite aangewys op ander afvalbestuursprosesse Potensiele gesondheidsgevaar vir die persone wat die afval sorteer Enige biodegradeerbare afval wat by die proses uitkom, is onderhewig aan wetgewing oor dierebyprodukte Terreinbeskrywing en -ontwerp Die Weltevreden-stortingsterrein is langs Main Reef Road in Brakpan geleë. Dit is op die grens tussen Brakpan en Benoni. Die terrein beslaan ŉ area van 150 ha en is geleë in die Ekurhuleni Metropolitaanse Munisipaliteit. Die terrein is geklassifiseer as ŉ G.L.B. - terrein en ontvang ongeveer ton afval per jaar. (kyk Aanhangsel A.4 vir die uitleg van die terrein). Daar is fasiliteite vir die publiek om afval te kom aflaai. Daar is duidelik gemerkte houers waarin die verskillende afval gegooi word. Die area is ook duidelik afgemerk, sodat net sekere voertuie die gebied mag inkom. Die houers word daagliks na die stortingselle van die MRF geneem. 49
68 Foto 4.1 : Die bordjie wat aandui dat net sekere voertuie die gebied mag binnegaan Foto 4.2: Die publieke aflaaisone 50
69 Foto 4.3: Duidelik gemerkte houers vir spesifieke afval 51
70 4.1.4 Komponente van die MRF Inhuissisteem: Die hele fasiliteit beslaan ŉ area van 1479,6 m2. Dit is onderdak en toegemaak om geraas te voorkom en om seker te maak dat die materiaal nie nat word nie. Die fasiliteit is ook so ontwerp dat dit later, indien nodig, vergroot of verklein kan word. Figuur 4.2: Die proses uiteensetting van die MRF Die invoerproses is die eerste gedeelte van die MRF. Al die materiaal wat deur die proses gaan, kom die proses op hierdie vlak binne. Dit bestaan uit drie komponente, die vloer, waar die materiaal van die vragmotor afgelaai word en die proses waar die materiaal tot op die vervoerband vervoer word. Die vervoerband is 14.1 m lank en vervoer die materiaal tot by die volgende stadium van die proses (Ekurhuleni Metropolitan Municipality, 2008/2009). In die sorteringsproses word die materiaal op die vervoerband vervoer, waar dit in die spesifieke groepe gesorteer word. Die sorteringsvervoerband is die hooffunksie van die MRF en is 40.6 m lank. Daar is drie houers wat onder die vervoerband geplaas word waarin die verskillende materiale nadat dit gesorteer is, gegooi word. Die laaste houer wat aan die einde van die vervoerband geplaas word, is die houer waarin al die afval wat na die stortingsterrein geneem word, versamel word. Die kompakteringsfase vind net na die sorteringsfase plaas. Nadat al die materiaal in die verskillende houers gesorteer is, moet dit gekompakteer word om die vervoer daarvan te vergemaklik. Die hoofdoel van hierdie fase is dus om die volume van die materiaal te verminder, wat die vervoerkostes verminder (Ekurhuleni Metropolitan Municipality, 2008/2009). 52
71 Nadat die materiaal gekompakteer is, word dit tydelik op die MRF-terrein gestoor. Papier en karton word onderdak gestoor, terwyl metaal en plastiek buite gestoor word omdat daar geen risiko van kontaminasie van die materiaal is nie Beskrywing van die Weltevreden - MRF - bedryfsaamhede Die area waarvandaan die afval na die terrein toe kom, word gedomineer deur gemengde afval. Dus word daar geen uitsortering by die genereringspunt gedoen nie. Potensieel kan daar groot volumes afval inkom wat groot volumes herwinbare materiaal bevat, maar die nadeel daarvan is dat baie van die materiaal wat herwin kan word, gekontamineer is omdat dit gemeng is met al die ander afval. Die MRF kan dus nie as ŉ vuil of ŉ skoon MRF geklassifiseer word nie omdat dit albei die afvalstrome kan ontvang. Alle werksaamhede op die stortingsterrein vind plaas volgens die gesondheids- en veiligheidsmaatreëls wat in plek is om te verseker dat die werk sonder enige voorvalle plaasvind Risiko s by die Weltevreden-MRF Weltevreden staar ŉ aantal risiko s in die gesig. Hierdie risiko s kan deur die werksaamhede op die werksoppervlakte of op die stortingsterrein self meegebring word. Brande is ŉ groot probleem, want dit kan ontstaan as gevolg van gloeiende of reeds brandende afval wat die terrein binnekom. Brandstofgasse en olie wat lek kan ook probleme vir die terrein en die werkers veroorsaak. Die gevare van elektrisiteit is ook op die terrein teenwoordig, aangesien die hele vervoerband deur elektrisiteit aangedryf word. Ongelukke kan onder die werkers op die terrein gebeur, omdat die werksaamhede met die hand of met masjiene uitgevoer word (Ekurhuleni Metropolitan Municipality, 2008/2009) Databasis Alle volumes afval wat die stortingsterrein binnekom, beweeg oor die weegbrug en word daar ingesamel en in ŉ sentrale databasis opgeskryf. 53
72 Die data is beskikbaar wanneer iemand daarna vra. Die volumes afval wat herwin is se data en volumes kom ook op die stelsel voor. Histogram 4.1: Die totale volumes afval wat by die Weltevreden-stortingsterrein ontvang is (2010). (Bron: Weltevreden-stortingsterrein) Volgens Histogram 4.1 kan daar gesien word dat die totale volumes afval wat per maand ingekom het, min of meer almal dieselfde volumes was. Alle voertuie wat afval in die terrein inbring, moet oor die weegbrug gaan en dus word alle volumes wat inkom op ŉ databasis gestoor. 54
73 Histogram 4.2: Totale volumes van die verskillende afval wat op Weltevredenstortingsterrein onvang is (2010). (Bron: Weltevreden-stortingsterrein) In Histogram 4.2 kan daar gesien word dat daar hoofsaaklik net huishoudelike afval na die Weltevreden-stortingsterrein geneem word. Baie min van die ander tipes afval word hier ontvang. Dit maak die moontlikheid groot dat die terrein gevaarlike huishoudelike afval kan ontvang, maar die terrein het ŉ stelsel in plek wat verseker dat daar so min as moontlik gevaarlike afval saam met die ander afval gestort word. Daar is ŉ publieke aflaaisone waar daar verskillende dromme is waar die verskillende afval gestort kan word. Daar is ŉ houer vir gevaarlike afval soos fluoresserende lampe en ook een vir gebruikte olie. Voorts is daar houers vir herwinbare afval en dit verminder die volumes afval wat na die MRF toe moet gaan en daar uitgesorteer moet word. Tabel 4.3 bevat die volumes van die gevaarlike huishoudelike afval wat op die terrein opgegaar word om dan na die fasiliteite geneem te word waar dit behandel, herwin en/of gestort word. 55
74 Tabel 4.3: Volumes van die gevaarlike huishoudelike afval ontvang op die Weltevredenstortingsterrein (Bron: Weltevreden-stortingsterrein) Tipes Gevaarlike Afval Volume (3 maande) Fluoresserende lampe en gloeilampe Batterye Olie E-Afval 7400 ton 626 kg L 39.6 ton Soos daar in Tabel 4.3 gesien kan word, word daar nie gevaarlike afval op die stortingsterrein toegelaat nie. Dit moet in die dromme gestort word wat daarvoor voorsien word.. Dit verseker dat dit nie met die afval wat gestort word of na die MRF toe gaan. gemeng word nie. Die algemene bestuur en werksaamhede van die terrein word goed onderhou en uitgevoer. Die data wat vanaf hierdie terrein ontvang word, is korrek en presies aangesien die weegbrug in ŉ werkende toestand is en daar altyd iemand by die brug is om dit te beman. 4.2 Kwaggasrand-stortingsterrein in Tshwane Terrein Die stortingsterrein is geleë op Gedeelte 293, ŉ gedeelte van 294 en ŉ gedeelte van die restant van gedeelte 206 van die plaas Pretoria Town en Townlands 351 JR, Distrik Pretoria. Volgens die permit van die stortingsterrein mag alle tipes afval daar gestort word (met uitsluiting van die afval wat gelys is in aanhangsel I van die permit ). Dit word in die permit (Paragraaf 5.6) duidelik gestel dat geen afval op die terrein herwin mag word nie. Die behandeling en monitering van die afloopwater is ŉ vereiste in die permit. Die afval wat op hierdie stortingsterrein voorkom, is hoofsaaklik vanaf huishoudings, maar daar kom ook baie tuin- en bou-afval voor. Die weegbrug by die terrein is buite werking. Daar is ŉ tenk waarin olie opgegaar word en deur die ROSE-foundation verwyder word. Lugbesoedeling is ŉ groot probleem, aangesien die wind baie op die stortingsterrein waai en die slegte reuk en stof sodoende oor ŉ wye gebied versprei. 56
75 Daar was ook ŉ geval, so jaar terug, waar van die gasse onder die grond, wat vorm as gevolg van ontbinding, aan die brand geslaan het. Dit het ŉ paar dae lank gebrand en nou is daar maatreëls in plek om so ŉ voorval te voorkom. Die stortingsterrein is ongeveer 44 jaar oud. Daar is ŉ reservoir naby die stortingsterrein sigbaar, wat die gevaar van grondwaterbesoedeling kan inhou indien die water wat uit die terrein loog nie geanaliseer word nie. Tydens die ondersoek is daar op die terrein rondgeloop en gekyk of daar enige gevaarlike afval voorkom (sien Foto 4.4). Daar is redelik gevaarlike afval raakgesien, hoofsaaklik batterye en verfblikke. Wat opvallend was, is dat daar afval soos diereledemate voorgekom het. Daar is nie ŉ bron vir hierdie afval geïdentifiseer nie, maar dit kan siektes tot gevolg hê vir die mense wat daar werk. Daar is ook mense wat goed soos plastiek en papier bymekaarmaak en vir herwinning maatskappye neem en so n inkomste verkry. Hulle verdien plus minus R6 000 ŉ maand met hierdie herwinning Data Kwaggasrand % van verskillende tipes afval Huishoudelike afval % Tuinafval % Bouafval % Industriële afval % Grafiek 4.3: Data van Kwaggasrand-stortingsterrein, Tshwane (Bron: Tshwanemunisipaliteit) Uit die grafiek en inligting wat verkry is, kan gesien word dat die meeste afval wat op hierdie stortingsterrein gestort word huishoudelike en tuinafval is. Met die veldwerk wat op die terrein gedoen is, is daar wel gevaarlike afval tussen die gestorte afval op die terrein waargeneem. 57
76 Die data wat van hierdie terrein ontvang is, bevat nie presiese volumes nie, want die weegbrug by die terrein is buite werking en dus kan die voertuie wat die afval in die terrein inbring, nie geweeg word nie. Die voertuie wat inkom bevat afval wat van die direkte omgewing af kom, d.w.s. hoofsaaklik huishoudings. Die gevaarlike huishoudelike afval wat bespreek is in Hoofstuk 1, is te siene in die afval wat hier gestort is. Daar kom ook informele herwinnaars op die terrein voor en die teenwoordigheid van sulke gevaarlike afval op die terrein waar hulle die afval uitsoek, hou vir hulle groot gevaar in wanneer daar na die gevolge van die gevaarlike afval se samestelling gekyk word. Foto 4.4: Gevaarlike huishoudelike afval wat op die Kwaggasrand-stortingsterrein voorgekom het 58
SUMMARY. diseases on mango plants and fruit and cause major economic losses to this industry.
SUMMARY In Chapter one of this thesis, the literature on Botryosphaeria spp. associated with mango is reviewed. From this review, it is clear that Botryosphaeria spp. are responsible for diseases on mango
Van hier tot daar - 05 *
OpenStax-CNX module: m26927 1 Van hier tot daar - 05 * Siyavula Uploaders This work is produced by OpenStax-CNX and licensed under the Creative Commons Attribution License 3.0 1 AFRIKAANS HUISTAAL 2 Van
VENUE CHECKLIST. Venue pas in by julle tema (bv rustic- plaas, city-chic en modern, natuurlik, klassiek, medieval of iets heeltemal uniek ens)
VENUE CHECKLIST VENUE CHECKLIST *print en neem saam na venues ALGEMENE OORWEGINGS & PRYSE: *Van hierdie dinge kan jy dalk reeds uitvind en invul voordat jy enige venues besoek sodoende elimineer jy alreeds
RIGLYNE VIR DIE KEUSE EN GEBRUIK VAN SPRINKELAARS
RIGLYNE VIR DIE KEUSE EN GEBRUIK VAN SPRINKELAARS In brief Sprinkler irrigation is suitable for most crops, soils and topography of a field. The Christiansen Uniformity Coefficient (CU) value of an irrigation
OpenStax-CNX module: m Lees en Woordorde * Siyavula Uploaders
OpenStax-CNX module: m25753 1 Lees en Woordorde * Siyavula Uploaders This work is produced by OpenStax-CNX and licensed under the Creative Commons Attribution License 3.0 AFRIKAANS HUISTAAL Graad 4 Module
FACULTY OF ECONOMIC AND MANAGEMENT SCIENCES DEPARTMENT OF ECONOMICS ECONOMICS 110 Semester test 1 14 March 2008 Total: 50 marks Time: 60 minutes
FACULTY OF ECONOMIC AND MANAGEMENT SCIENCES DEPARTMENT OF ECONOMICS ECONOMICS 110 Semester test 1 14 March 2008 Total: 50 marks Time: 60 minutes Internal examiners: Mr CJ Lotter Mr R de Lange Mr FJ Scholtz
Verslag oor die droëbone strookproewe: 2016/17 Report on the dry bean strip trials: 2016/17. September 2017
77 Verslag oor die droëbone strookproewe: 2016/17 Report on the dry bean strip trials: 2016/17 September 2017 D Fourie LNR-Instituut vir Graangewasse / ARC-Grain Crops Institute Inleiding/Introduction
Afstand * Siyavula Uploaders. 1 WISKUNDE 2 Bonnie en Tommie gaan see toe 3 OPVOEDERS AFDELING 4 Memorandum
OpenStax-CNX module: m32005 1 Afstand * Siyavula Uploaders This work is produced by OpenStax-CNX and licensed under the Creative Commons Attribution License 3.0 1 WISKUNDE 2 Bonnie en Tommie gaan see toe
Witblaarvlek (ook bekend as Grysstam) PJA Lombard en L Nowers Wes-Kaapse Departement van Landbou, Direktoraat Plantwetenskappe
Junie 2016 No. 64 Witblaarvlek (ook bekend as Grysstam) PJA Lombard en L Nowers Wes-Kaapse Departement van Landbou, Direktoraat Plantwetenskappe Witblaarvlek word veroorsaak deur die swam Pseudocercosporella
Potential of the 'Hall s Avoscan' as a Tool to Identify Soft Fruit during Packing for Export
South African Avocado Growers Association Yearbook 1998. 21:97-99 Potential of the 'Hall s Avoscan' as a Tool to Identify Soft Fruit during Packing for Export F.J. Kruger 1 & A.W. Rowell 2 1 ARC-lnstitute
NASIONALE SENIOR SERTIFIKAAT GRAAD 12
NASIONALE SENIOR SERTIFIKAAT GRAAD 12 REKENAARTOEPASSINGSTEGNOLOGIE V1 MODEL 2014 PUNTE: 180 TYD: 3 uur Hierdie vraestel bestaan uit 17 bladsye en 'n aparte inligtingsblad. Rekenaartoepassingstegnologie/V1
OpenStax-CNX module: m Gedigte * Siyavula Uploaders
OpenStax-CNX module: m26270 1 Gedigte * Siyavula Uploaders This work is produced by OpenStax-CNX and licensed under the Creative Commons Attribution License 3.0 AFRIKAANS EERSTE ADDISIONELE TAAL Graad
GEDRAGSKODE ROOIBOS MODULE. Weergawe 1.1
EDRASKODE ROOIBOS MODULE Weergawe 1.1 Afskrifte en vertalings van hierdie dokument is beskikbaar in elektroniese formaat op die UTZ-webwerf: www.utz.org Hierdie dokument is uit Engels vertaal. Indien daar
DEPARTEMENT VAN LANDBOU No. R. WET OP LANDBOUPRODUKSTANDAARDE, 1990 (WET No. 119 VAN 1990) REGULASIES MET BETREKKING TOT DIE GRADERING, VERPAKKING EN MERK VAN SORGHUM BESTEM VIR VERKOOP IN DIE REPUBLIEK
JERSEY SA Nuusbrief Januarie - 2014 Jersey SA Kontak besonderhede: Tel: 051 430 8020 Faks: 051 430 7719 Epos: info@jerseysa.co.za ABS Nasionale Jersey Jeugskou 2014 Die jaar merk die 10de Nasionale ABS
Primêre Skool Jordania Posbus 474, Bethlehem, 9700 Tel: 058 303 4116 / Faks: 058 303 4264 Epos: jordania@jordaniapri.co.za www.jordaniaprimer.co.za Nr. 34/2018 16 November 2018 Die belangrikheid van lees
Beleid oor die aanmelding van wanbestuur en ongerymdhede en die beskerming van bekendmaking daarvan
Beleid oor die aanmelding van wanbestuur en ongerymdhede en die beskerming van bekendmaking daarvan Verwysingsnommer Verantwoordbare uitvoerende bestuurder Beleideienaar Verantwoordelike afdeling Status
Makadamia bemesting beginsels Elsje Joubert, SUBTROP Inleiding Die basiese voedingstowwe wat makadamia bome nodig het om te groei is Stikstof (N), Fosfaat (P), Kalium (K), Swael (S), Kalsium (Ca), Magnesium
UTZ CERTIFIED Good Inside Gedragskode. Vir Rooibosproduksie Weergawe 1.0 Februarie 2011
UTZ CERTIFIED Good Inside Gedragskode Vir Rooibosproduksie Weergawe 1.0 Februarie 2011 UTZ CERTIFIED: Certification and traceability of sustainable agricultural commodities. www.utzcertified.org UTZ CERTIFIED
Skool Vakansie Sorg Bring die kinders om te kom SPEEL. Ons pas u kind op terwyl u werk.
Skool Vakansie Sorg Bring die kinders om te kom SPEEL. Ons pas u kind op terwyl u werk. Skool Vakansie Sorg Datums (slegs weeksdae Maandae tot Vrydae): Publieke Vakansie is ons gesluit. Besprekings is
SEKTORALE VASSTELLING 13 VIR PLAASWERKER SEKTOR GEPUBLISEER IN STAATSKOERANT VAN 17 FEBRUARY 2006
SEKTORALE VASSTELLING 13 VIR PLAASWERKER SEKTOR GEPUBLISEER IN STAATSKOERANT 289518 VAN 17 FEBRUARY 2006 MIMIMUM LONE RSA 1.3.2010 28.2.2011 UURLIKS WEEKLIKS DAAGLIKS R11,66 R 525,00 R 150,00 PLAASWERKERS
Indicate client(s) to whom this final report is submitted. Replace any of these with other relevant clients if required. FINAL REPORT FOR 2001/2002
CFPA Canning Fruit Producers' Assoc. Submit to: Wiehahn Victor PO Box 426 Paarl, 7620 Tel:+27(0)21 872 1501 DFPT Deciduous Fruit Producers' Tmst Submit to: Louise Kotzé Suite 275, Postnet X5061 Stellenbosch,
Stap 3 : Sorg dat die laaste periode van Augustus 2016 gedoen en gepos is.
ORANJE LONE IRP5 PROSEDURE VIR AUGUSTUS 2016 Stap 1 : Werk altyd op die heel nuutste Oranje Lone opdatering. Daar mag gereelde opdaterings verskyn om u werk makliker te maak of om indien nog bestaan, program
DIE INVLOED VAN BESIGHEIDSRISIKO OP DIE OMV ANG VAN 'noudit
DIE INVLOED VAN BESIGHEIDSRISIKO OP DIE OMV ANG VAN 'noudit deur ELIZABETH MARGARETHA ODENDAAL voorgele ter vervulling van die vereistes vir die graad MAGISTER COMMERCII in die vak OUDITKUNDE aan die UNIVERSITEIT
FERTIFLO (19) 96 g/kg 63 g/kg 32 g/kg 10 g/kg mg/kg 500 mg/kg 500 mg/kg 500 mg/kg 200 mg/kg 5 mg/kg
FERTIFLO 3-2-1 (19) Reg. No. K4473 Act No. 36 of 1947 Micronutrient solution FERTILIZER GROUP 1 A liquid fertilizer for foliar feeding and fertigation. FERTIFLO 3-2-1 (19) is a liquid fertilizer containing
Marieta van Bladeren Nigella se aartappel blini. Maar ek dress hom soos die foto
Potato blini Marieta van Bladeren Nigella se aartappel blini. Maar ek dress hom soos die foto Potato blini Ingredients 3 eggs 1/2 cup full fat milk 2 spring onions/scallions finely sliced 2 tablespoons
'N BEDRYFSIELKUNDIGE ONDERSOEK NA DIE VERBAND TUSSEN GEHALTE VAN WERKLEWE EN PERSOONLIKHEID BY 'N GROEP ALKOHOLISTE. ANDRe JOHAN SWANEPOEL
'N BEDRYFSIELKUNDIGE ONDERSOEK NA DIE VERBAND TUSSEN GEHALTE VAN WERKLEWE EN PERSOONLIKHEID BY 'N GROEP ALKOHOLISTE deur ANDRe JOHAN SWANEPOEL voorgele ter gedeeltelike vervulling van die vereistes vir
Spreek pizza so uit: pietsa. bak: to bake; om iets in n oond gaar te maak
6 Mm-Mm, dis lekker Woordpret: Ontdek die woorde Jy gaan n storie oor n pizza lees: Die grootste pizza Wil jy weet wat n pizza is? Wil jy ook weet watter ander woorde in die storie is? Kyk na die foto
FOLPAN 500 SC. Reg. No. / Nr. L 4662 Act No. / Wet No. 36 of / van 1947 N AR g / l NET VOLUME / NETTO VOLUME
FOLPAN 500 SC Reg. No. / Nr. L 4662 Act No. / Wet No. 36 of / van 1947 N AR 0505 A suspension concentrate organic based fungicide for the preventive control of anthracnose, downy mildew, deadarm disease
Van hier tot daar - 02 *
OpenStax-CNX module: m26924 1 Van hier tot daar - 02 * Siyavula Uploaders This work is produced by OpenStax-CNX and licensed under the Creative Commons Attribution License 3.0 1 AFRIKAANS HUISTAAL 2 Van
Happiness is a cup of coffee. July 2016 Newsletter
Happiness is a cup of coffee July 2016 Newsletter 1 CONTENTS Editor s Note 3 Eldoglen Office / Kantoor: Eldoglen Welcomes Magda Cloete 4 A Double Knot In The Ear 5 Shed Light on It / Werp Lig daarop Building
'N STOCHASTIESE BESLUITNEMINGSMODEL VIR TAFELDRUIFPRODUKSIE TOEGEPAS IN DIE WES- KAAP
'N STOCHASTIESE BESLUITNEMINGSMODEL VIR TAFELDRUIFPRODUKSIE TOEGEPAS IN DIE WES- KAAP deur Barend Gerhardus Jansen van Vuuren Tesis ingelewer vir die graad magister in die Fakulteit Ekonomiese en Bestuurswetenskappe
Hoe het Coke ontstaan? *
OpenStax-CNX module: m23728 1 Hoe het Coke ontstaan? * Siyavula Uploaders This work is produced by OpenStax-CNX and licensed under the Creative Commons Attribution License 3.0 1 AFRIKAANS EERSTE ADDISIONELE
Before using this product read the label carefully MAXIBOOST. Reg. No. B3815, Act No. 36 of 1947 Namibian Reg. No. N-F 237 Botswana Reg. No.
MAXIBOOST Reg. No. B3815, Act No. 36 of 1947 Namibian Reg. No. N-F 237 Botswana Reg. No. LIQUID MICRO NUTRIENT MIXTURE FERTILIZER GROUP 2 ACTIVE INGREDIENTS: Magnesium (Mg)... 9,9 g/kg (11.3 g/l) Iron*
4 No. 36258 GOVERNMENT GAZETTE, 22 MARCH 2013 GOVERNMENT NOTICES GOEWERMENTSKENNISGEWINGS DEPARTMENT OF AGRICULTURE, FORESTRY AND FISHERIES DEPARTEMENT VAN LANDBOU, BOSBOU EN VISSERYE No. 199 22 March
Mari Wasserman Berakah Makadamia Proewe
Mari Wasserman Berakah Makadamia Proewe 2018/12/01 - Berakah proewe geïnisieer na haelskade sales@berakahbizdev.co.za +27 87 802 2397 (Berakah HQ) +27 86 615 7278 (Fax) Organiese Landbou Chemiese 27 Jaar
Gmail - Fw: BOLAND REELS VIR LIGA WEDSTRYDE
1 of 6 2011/04/09 05:39 PM Karen Müller Fw: BOLAND REELS VIR LIGA WEDSTRYDE Kalie van Heerden To: Sekretaris.uspluimbal@gmail.com, Voorsitter.uspluimbal@gmail.com
FINALE NAVORSINGSVERSLAG (2000/2001): WINETECH
ARC LNR ARC INFRUITEC-NIETVOORBIJ LNR INFRUITEC-NIETVOORBIJ INFRUITEC Private Bag / Privaatsak XS013, Stellenbosch 7599, South Africa / Suid- Afrika Tel: (021) 809 3100 Fax (021) 809 3400. (Int: +27 21)
CULTIVAR INFO : RUBY STAR * (PR00-33) ARC
CULTIVAR INFO : RUBY STAR * (PR00-33) ARC Infruitec-Nietvoorbij: Chris Smith, Hannél Ham (Breeding and Evaluation), Ester Lotz (Cold Storage) ), Tel: 021-809 3100 Culdevco: Dr. Leon von Mollendorff, Tel:
CHISTIANA DELWESFEES 12-15 APIL 2018 Beste Stalletjiehouer, Aangeheg vind asb die volgende: * Aansoek vorm * `n Brief van die Distriks Munisipaliteit in verband met `equirements for food stalls. * `n Aansoek
GRAAD 12 SEPTEMBER 2012 RELIGIESTUDIES V1
Province of the EASTERN CAPE EDUCATION NASIONALE SENIOR SERTIFIKAAT GRAAD 12 SEPTEMBER 2012 RELIGIESTUDIES V1 PUNTE: 150 TYD: 2 uur *RLSDM1* Hierdie vraestel bestaan uit 7 bladsye. 2 RELIGIESTUDIES V1
Per Serving: 310 Calories; 16g Fat; 36g Protein; Carbohydrate; 1g Dietary Fiber; 2g Net Carbs
PIZZA CHICKEN 1 boneless chicken breast, pounded flat if thick Salt, pepper, garlic powder and Italian seasoning, to taste 1 tablespoon pizza sauce 4 1 2 2 1 slices pepperoni teaspoon butter or oil fresh
AFLEWERING VAN DG/G WYNE DELIVERY OF DG/GOLD WINES BEOORDELING - JUDGING. 8 Aug Inskrywings sluit/entries close Oct
2017 BEOORDELING - JUDGING 8 Aug Inskrywings sluit/entries close 17 Aug Laat inskrywings sluit/closing date for late entries 14-30 Aug Afhaal van monsters/samples to be collected 4-8 Sept Beoordeling/Judging:
WYN- EN SPIRITUSRAAD. Skema vir Geïntegreerde Produksie van Wyn. Geïntegreerde Produksie Van Wyn: Handleiding vir die Plaas.
1 WYN- EN SPIRITUSRAAD Skema vir Geïntegreerde Produksie van Wyn Geïntegreerde Produksie Van Wyn: Handleiding vir die Plaas Augustus 2012 Opgestel deur LNR Infruitech - Nietvoorbij In samewerking met die
Bruin gesinne se belewenisse van die negatiewe uitwerking van ouerlike alkoholmisbruik
Bruin gesinne se belewenisse van die negatiewe uitwerking van ouerlike alkoholmisbruik Estelle van den Berg en Abraham P. Greeff Estelle van den Berg, Departement Sielkunde, Universiteit Stellenbosch Abraham
Cheesy Bacon Ranch Pull Apart Bread
Cheesy Bacon Ranch Pull Apart Bread Ingredients adapted from How Sweet Eats 1 3/4 cups all-purpose flour 1 cup whole wheat flour 1 tablespoon sugar 2 1/4 teaspoons instant yeast 1 teaspoon salt 1 packet
Droëboonkultivaraanbevelings Dry Bean Cultivar Recommendations
Excellence in Research and Development 2014 / 2015 Droëboonkultivaraanbevelings Dry Bean Cultivar Recommendations D. Fourie / Privaatsak / Private Bag X1251, Potchefstroom, 2520 Tel.: (018) 299 6312, Faks/Fax:
WINE INDUSTRY STRATEGIC EXERCISE (WISE) Survey Feedback
WINE INDUSTRY STRATEGIC EXERCISE (WISE) Survey Feedback Contents Introduction Analysis of response Economic Empowerment and development Social development and upliftment HR development and training Market
Packaging / Verpakking: 1 L CAUTION VERSIGTIG SIEN INGESLOTE PAMFLET VIR VOLLEDIGE BESONDERHEDE SEE ENCLOSED PAMPHLET FOR FULL PARTICULARS
SEE ENCLOSED PAMPHLET FOR FULL PARTICULARS Reg. No. L8997 (Act No. 36 of 1947) Namibian Registration No. Reg. No. N-AR 1374 A suspension concentrate trans laminar fungicide for the control of Botrytis
GRONDBOONBOTTER FIX KOEKIE Voorverhit oond @ 180 2k fyn grondboonbotter 1½k strooisuiker 2,5ml sout 3 eiers geklits *Meng alles *Maak bolletjies *Druk platter met n garetolletjie *Bak 15min Lewer 5dosyn
DIE QUINTUS PORK BELLY
DIE QUINTUS PORK BELLY DIE QUINTUS PORK BELLY Verhit oond op die hoogste rooster stelling. Sny die vet in klein blokkies sonder om die vleis raak te sny. (gebruik maar n lekker skerp mes) Sprinkel bietjie
Seisoene - 03 * Siyavula Uploaders. 1 AFRIKAANS HUISTAAL 2 Seisoene 3 OPVOEDERS AFDELING 4 Memorandum
OpenStax-CNX module: m29878 1 Seisoene - 03 * Siyavula Uploaders This work is produced by OpenStax-CNX and licensed under the Creative Commons Attribution License 3.0 1 AFRIKAANS HUISTAAL 2 Seisoene 3
2016 VERITAS CLASSES / KLASSE
2016 VERITAS CLASSES / KLASSE A DRY WHITE WINE DROë WITWYN 1 Cultivar blend - Non-Muscat Kultivarversnit - Nie-muskaat Max RS 5g/l 2 Cultivar blend Non-muscat (wooded) Kultivarversnit - Nie-muskaat (met
LION. Reg. No.: L 6622 Act /Wet No. 36 of/van 1947
LION Reg. No.: L 6622 Act /Wet No. 36 of/van 1947 An emulsifiable concentrate herbicide with added safener for the pre-emergence con- trol of annual grasses and certain broadleaf weeds in maize, sweetcorn,
VRYSTAATSE HOË HOF, BLOEMFONTEIN REPUBLIEK VAN SUID-AFRIKA. In die saak tussen:- ANNA SUSANNA ELIZABETH VAN DER MERWE
VRYSTAATSE HOË HOF, BLOEMFONTEIN REPUBLIEK VAN SUID-AFRIKA Saaknommer: 7475/2008 In die saak tussen:- ANNA SUSANNA ELIZABETH VAN DER MERWE Eiser en PADONGELUKKEFONDS Verweerder UITSPRAAK DEUR: KRUGER,
SPRAYFILM 10. Reg. No.: L 7120 Act /Wet No. 36 of/van ACTIVE INGREDIENT/AKTIEWE BESTANDDEEL: terpenic polymer / terpeen polimeer..
SPRAYFILM 10 Reg. No.: L 7120 Act /Wet No. 36 of/van 1947 A non-ionic sticker and spreader designed to control the effective lifespan of insecticides, herbicides, fungicides and foliar fertilizers. Nie-ioniese
MONIQUE SE LEKKER PEANUT BUTTER FUDGE
DIAMANT-KRISPIES DIAMANT-KRISPIES 200 g malva lekkers 1 385 g blik kondensmelk 30 ml botter 5 X 250 ml rysvlokkies ( rice Krispies ) 50 g donker sjokolade Smelt die malva lekkers, kondensmelk en botter
Goeie bestuur gee jou n voorsprong
April 2011 Graan SA tydskrif vir ontwikkelende produsente Goeie bestuur gee jou n voorsprong LEES BINNE: 5 > Sonneblom oes, hantering en stoor 9 > 12 > Die belangrikheid van oesskattings Beheer ongewenste
Ligte gedigte en dinge
2 Ligte gedigte en dinge Luister en praat: n Gedig Luister en praat Pre-luister: Probeer voorspel waaroor die gedig gaan deur na die titel te kyk. Tydens luister: Luister na die gedig waarin die spreker
Wêreld en Plaaslike nuus
Wêreld en Plaaslike nuus 212 Redaksie Die wêreld se wynproduksie het in 212 met 6% vanaf 24 82 miljoen liter teenoor 26 42 miljoen liter in 211 gedaal, volgens die OIV. Europa het in 212 n beduidende afname
VERITAS TOEKENNINGS / AWARDS INSKRYWINGS INLIGTING / ENTRY DETAILS
VERITAS TOEKENNINGS / AWARDS 2018 INSKRYWINGS INLIGTING / ENTRY DETAILS SUID-AFRIKAANSE NASIONALE WYNSKOUVERENIGING (SANWSV) SOUTH AFRICAN NATIONAL WINE SHOW ASSOCIATION (SANWSA) Suite 151, Private Bag
DE VETTE MOSSEL STRAND GROOTBRAKRIVIER
English version below - with more photos. 05/2018 DE VETTE MOSSEL STRAND SEEKOSRESTAURANT @ GROOTBRAKRIVIER ALGEMENE VRAE EN ANTWOORDE VIR TROUES EN ONTHALE TE DE VETTE MOSSEL STRAND-SEEKOSRESTAURANT Baie
OORSIG: CANOLA IN SUID-AFRIKA
OORSIG: CANOLA IN SUID-AFRIKA BUS / BOX 1564 RIVONIA 2128 E-POS / E-MAIL pns@proteinresearch.net WEB www.proteinresearch.net TEL. +27 (011) 803 2579 +27 (011) 803 1894 FAKS / FAX +27 (011) 803 2287 OORSIG:
Reg. No. L3945 Act No. 36 of 1947 Reg. Nr. L3945 Wet Nr. 36 van 1947 INSECTICIDE GROUP CODE 1A INSEKDODER GROEP KODE
VYDATE 100 GR Reg. No. L3945 Act No. 36 of 1947 Reg. Nr. L3945 Wet Nr. 36 van 1947 A granular remedy for the protection of potatoes, tobacco, tomatoes, bananas and sugarcane against plant parasitic nematode
KEURINGSHANDLEIDING 1 INLEIDING INTRODUCTION 2 KEURDERS INSPECTORS 3 TIPES KEURING TYPES OF INSPECTION 4 ADMINISTRATIEWE VOORBEREIDING VIR KEURING
INHOUD INDEX 1 INLEIDING INTRODUCTION 2 KEURDERS INSPECTORS 3 TIPES KEURING TYPES OF INSPECTION 4 ADMINISTRATIEWE VOORBEREIDING VIR KEURING ADMINISTRATIVE PREPARATION FOR INSPECTION 5 AANSOEK OM KEURING
Republiek van Suid Afrika Published online: 29 Oct 2010.
This article was downloaded by: [University of the Free State] On: 02 October 2014, At: 01:38 Publisher: Taylor & Francis Informa Ltd Registered in England and Wales Registered Number: 1072954 Registered
Die geskiedenis van onderstokke in Suid-Afrika (Deel 1)
Die geskiedenis van onderstokke in Suid-Afrika (Deel 1) Sleutelwoorde: Filloksera, onderstokke, geskiedenis, Jacquez. andrew teubes Voor-Groenberg Kwekerye Hierdie is die eerste van agt artikels in n reeks
No. R November MARKETING OF AGRICULTURAL PRODUCTS ACT, 1996 (ACT No. 47 OF 1996)
22 No. 38189 GOVERNMENT GAZETTE, 14 NOVEMBER 2014 No. R. 884 14 November 2014 MARKETING OF AGRICULTURAL PRODUCTS ACT, 1996 (ACT No. 47 OF 1996) ESTABLISHMENT OF STATUTORY MEASURE - RECORDS AND RETURNS
DAAR IS NOG 15 WEKE OOR VOOR DIE GROOT GEBEURTENIS
DAAR IS NOG 15 WEKE OOR VOOR DIE GROOT GEBEURTENIS INDIEN JUL NIE HIERDIE BRIEWE WIL ONTVANG NIE, LAAT WEET MY DAN STUUR EK NIE VERDER VIR JULLE NUUS NIE. DAMES EN DIE HANDJIE VOL MANS ASSEBLIEF INDIEN
1. PROPOSED DEMARCATION OF CAPE COASTAL AND AMENDMENT OF COASTAL REGION AND OLIFANTS RIVER 2. MANDATORY CALCULATION OF CARBON EMISSIONS
WINE LAW INFORMATION 5 June 2017 2 of 2017 Subscribe Unsubscribe Contact 1. PROPOSED DEMARCATION OF CAPE COASTAL AND AMENDMENT OF COASTAL REGION AND OLIFANTS RIVER 2. MANDATORY CALCULATION OF CARBON EMISSIONS
INMAAKVRUGTE PERSPEKTIEF 2 AD COLLINS TOEKENNING 3 VERBRUIKERSTUDIES OLIMPIADE 4 VRUGMONSTER NEMING VIR RESIDU ONTLEDING 4
NR/NO. 220 SEPTEMBER 2015 INHOUDSOPGAWE CONTENT BLADSY / PAGE INMAAKVRUGTE PERSPEKTIEF 2 AD COLLINS TOEKENNING 3 VERBRUIKERSTUDIES OLIMPIADE 4 VRUGMONSTER NEMING VIR RESIDU ONTLEDING 4 ONDERSTAMME VIR
BIOMECTIN. Reg. No. L 7979 Act/Wet No. 36 of/van 1947 N-AR 1112
GEBRUIKSAANWYSINGS INGESLUIT Date formulated: VERWYS NA BESONDERHEDE Formuleringsdatum: GEDRUK OP HOUER/SAK DIRECTIONS FOR USE ENCLOSED Batch number: REFER TO DETAILS PRINTED Lotnommer: ON CONTAINER/BAG
DASBERG BOERDERY BESIGHEIDSPLAN Inleiding Geskiedenis en Agtergrond Besigheidstruktuur Bestuurstruktuur en Uiteensetting Strategiese vennote Profiel van Begunstigdes Menslike Hulpbronne Finansiele plan
Nasionale Kurrikulumverklaring (NKV) Kurrikulum- en assesseringsbeleidsverklaring. Grondslagfase Graad R-3
Nasionale Kurrikulumverklaring (NKV) Afrikaans HUISTaal Kurrikulum- en assesseringsbeleidsverklaring Grondslagfase Graad R-3 KURRIKULUM- EN ASSESSERINGSBELEIDSVERKLARING graad R-3 afrikaans HUIStaal KABV
No-Blite. No-Blite. Packaging / Verpakking: 5 kg
Reg. No. L6681 (Act No. 36 of 1947) A contact fungicide with translaminar and systemic action in new growth, formulated as a water dispersible granule, for the control of: Early and late blight in potatoes
BOER. want boere is die beste. GRATIS Uitgawe Januarie
BOER want boere is die beste GRATIS Uitgawe 39 21 Januarie 2019 www.boerhier.co.za is Inhoud 2 Volhard en pluk die vrugte 4 Sien die kleure van die lewe raak 7 CLAAS: Never look back ever again! 11 Statistiek:
DIE INVLOED VAN MELKSUURVORMENDE BAKTERIE~ OP DIE KWALITEIT EN SAMESTELLING VAN. DROe ROOIWYN
=:::; DIE INVLOED VAN MELKSUURVORMENDE BAKTERIE~ OP DIE KWALITEIT EN SAMESTELLING VAN DROe ROOIWYN J.P. SNYMAN Skripsie ingelewer vir die graad van MAGISTER IN DIE NATUURWETENSKAPPE IN DIE LANDBOU aan
2015/2016 VKB LANDBOU-ONTWIKKELING NAVORSINGSVERSLAG
i 215/216 VKB LANDBOU-ONTWIKKELING NAVORSINGSVERSLAG Deur: Robert Steynberg & Pieter de Wet Dept. Landbou-Ontwikkeling 215/216 i VOORWOORD VKB se boere- en personeelsamestelling het sedert die vorige soortgelyke
STUDIEVELD B LETTERKUNDE 1: FABELS EN MITES LES 1
STUDIEVELD B LETTERKUNDE 1: FABELS EN MITES LES 1 Fokus: Tradisionele literatuur. Nota: Luister en praat is die middelpunt van leer in alle vakke. Luister- en praatvaardighede word deur middel van letterkunde
Market comment Markkommentaar. May/Mei 2018
Market comment Markkommentaar May/Mei 2018 Inleiding Vanaf Januarie tot Desember 2017 is 18,6 miljoen 10kg sakkies meer (19%) op die nasionale varsproduktemarkte verkoop as die ooreenstemmende tydperk
ReTain. Reg No./Nr. L 6141 Act/Wet No./Nr.36 of/van 1947 WATER SOLUBLE POWDER / WATEROPLOSBARE POEIER. Active Ingredient / Aktiewe bestanddeel
ReTain Reg No./Nr. L 6141 Act/Wet No./Nr.36 of/van 1947 WATER SOLUBLE POWDER / WATEROPLOSBARE POEIER A natural occurring plant growth regulator for use on pome fruit and stone fruit as indicated which
DAAR IS NOG 15 WEKE OOR VOOR DIE GROOT GEBEURTENIS
DAAR IS NOG 15 WEKE OOR VOOR DIE GROOT GEBEURTENIS INDIEN JUL NIE HIERDIE BRIEWE WIL ONTVANG NIE, LAAT WEET MY DAN STUUR EK NIE VERDER VIR JULLE NUUS NIE. Dankie vir Lorraine 1971 inname wat gehelp het
SLAAI UITDAGING SALAD CHALLENGE
SLAAI UITDAGING SALAD CHALLENGE SLAAI UITDAGING SALAD CHALLENGE Ek het n lekker uitdaging vir julle, almal begin slaaie maak en ons soek altyd na iets nuuts, hier is 25 heerlike resepte, maar sonder foto
SERTIFISERINGSHANDLEIDING VIR DEELNEMERS AAN DIE WYN VAN OORSPRONG-SKEMA
SERTIFISERINGSHANDLEIDING VIR DEELNEMERS AAN DIE WYN VAN OORSPRONG-SKEMA NOVEMBER 2015 Navrae: Blackie Cronjé Tel: (021) 807 5706 E-pos: cronjec@sawis.co.za Carin Stemmet Tel: (021) 807 5732 E-pos: carin@sawis.co.za
Mari Wasserman Avokado Proewe
Mari Wasserman Avokado Proewe 2018/12/01 - Berakah proewe geïnisieer na haelskade sales@berakahbizdev.co.za +27 87 802 2397 (Berakah HQ) +27 86 615 7278 (Fax) Organiese Landbou Chemiese 27 Jaar in die
Karamel Brownies. Karamel: 32 cream caramels (daardie caramel toffies wat in die lang boksies is) ½ k. botter 1 blik kondensmelk.
Karamel Brownies 1 kop botter 2 kop suiker 3 eiers 2 teelepel. vanielje ½ kop kakao ½ tl sout 2 kop meel 1 kop melk 1 kop gekapte pekanneute (opsioneel) Karamel: 32 cream caramels (daardie caramel toffies
WET OP DIE INDIENSNEMING VAN OPVOEDERS 76 VAN 1998 i * [GOEDGEKEUR OP 30 SEPTEMBER 1998][DATUM VAN INWERKINGTREDING: 2 OKTOBER 1998] (Engelse teks
WET OP DIE INDIENSNEMING VAN OPVOEDERS 76 VAN 1998 i * [GOEDGEKEUR OP 30 SEPTEMBER 1998][DATUM VAN INWERKINGTREDING: 2 OKTOBER 1998] (Engelse teks deur die President geteken) soos gewysig by Wysigingswet
VOORWOORD. Lallemand: Natural solutions that add value to the world of winemaking DIE GESKIEDENIS EN AGTERGROND DIE LALLEMAND FILOSOFIE
VOORWOORD DIE GESKIEDENIS EN AGTERGROND Lallemand Inc. is n Kanadese maatskappy in privaat besit. Dit is teen die einde van die 19de eeu gestig deur Fred Lallemand en produseer reeds gis sedert 1923. Dit
Leseenheid 10. Aktiwiteit 1: Kom ons luister. Aktiwiteit 2: Ons skryf. Opdrag. Prettige Pizza Plek. Groepopdrag. Doughie moet invul:
Leseenheid 10 Aktiwiteit 1: Kom ons luister Opdrag Luister met aandag na die voorlesing (Luistertoets 1). Doughie moet invul: Voltooi daarna die vormpie wat Prettige Pizza Plek Klant se naam en van: Klant
Charolais. Waarom n. kalwers groei vinnig, dus laer mortaliteit. Charolaiskoeie beskik oor genoeg melk om van die swaarste kalwers te speen.
21 22 23 Waarom n Charolais? ERFDWANG Die gewenste eienskappe is sedert die ontstaan van die Charolais, ongeveer 400 jaar gelede, voortdurend versterk en vasgeteelt. Dit het vandag die gevolg dat enige
SUID-AFRIKAANSE WYNOESVERSLAG 2004 Inligting verskaf deur VinPro en SAWIS Saamgestel en geskryf deur Romi Boom I. ALGEMENE OORSIG Herfs 2003: Goeie reën na die parsseisoen, gevolg deur warm droë weerstoestande,
GOVERNMENT NOTICES GOEWERM ENTSKENN ISGEWINGS No. R. 636 DEPARTMENT OF AGRICULTURE DEPARTEMENT VAN LANDBOU AGRICULTURAL PRODUCT STANDARDS ACT t 1990 (ACT No.119 OF 1990) 30 June 2000 REGULATIONS REGARDING
Johanna J.E. Messerschmidt Departement Kurrikulumstudie, Universiteit van die Vrystaat, Bloemfontein
Voorwaardelike konstruksies met indien soos gebruik in wetenskaplike tydskrifte (deel 2: gemerkte konstruksies) Conditional constructions using indien in scientific journals (Part 2: Marked constructions)
MEDIAVRYSTELLING (English below) 24 Maart 2018 Vir onmiddellike vrystelling. Woolworths se kaas maak geskiedenis met twee in n ry
MEDIAVRYSTELLING (English below) 24 Maart 2018 Vir onmiddellike vrystelling Woolworths se kaas maak geskiedenis met twee in n ry Parmalat se 10-maande Mature Gouda, wat uitsluitlik vir Woolworths vervaardig
TALENDO. Reg. No. L8116 Act No. 36 of 1947 Reg. Nr. L8116 Wet Nr. 36 van 1947 FUNGICIDE GROUP CODE U7 SWAMDODER GROEP KODE. UN No. / VN Nr.
TALENDO Reg. No. L8116 Act No. 36 of 1947 Reg. Nr. L8116 Wet Nr. 36 van 1947 An emulsifiable concentrate systemic preventive and residual fungicide for the control of powdery mildew (Uncinula necator =
KOMPAS. N.G. Kerk Kraggakamma. Wat almal van ons nou in ons lewenslêer moet reg hê. 'n Handleiding vir wanneer 'n geliefde sterf.
KOMPAS N.G. Kerk Kraggakamma Wat almal van ons nou in ons lewenslêer moet reg hê. 'n Handleiding vir wanneer 'n geliefde sterf. Die grootste deel van hierdie dokument is opgestel deur die N.G. Kerk Elarduspark.
AFRIKAANS TWEEDE ADDISIONELE TAAL
AFRIKAANS TWEEDE ADDISIONELE TAAL Nasionale Kurrikulumverklaring (NKV) Kurrikulum- en assesseringsbeleidsverklaring Intermediêre fase Graad 4-6 KURRIKULUM- EN ASSESSERINGSBELEIDSVERKLARING GRAAD 4-6 AFRIKAANS
2,4-D Iso-Octyl Ester Reg. No.: L 6238 Act /Wet No. 36 of/van 1947 A selective hormone type herbicide for the control of broadleaf weeds in wheat, sugar cane and grass pastures as indicated. 'n Selektiewe
Handleiding. Saamgestel deur. Leslie Bergh & Tim Pauw. Kopiereg voorbehou deur BenguelaSoft BK. Weergawe
Handleiding Weergawe 24-11-2018 Saamgestel deur Leslie Bergh & Tim Pauw www.bengufarm.co.za Kopiereg voorbehou deur BenguelaSoft BK 1 INHOUD: Bladsy DEEL A HOE OM TE BEGIN: 1. Installeer BenguFarm 4 2.
01/07/2012 ISSUE 10 UITGAWE 10 BLWK/CAWC Nuusbrief / Newsletter Inside this issue: Inhoud: Oumansoutbos 2 Permanente Lusern 4 Clubroot 6 Nuwe wapen 8 Hallo Almal 2012 Wat is aan die gebeur in die vereniging
2019 © cuisinedocbox.com Privacy Policy | Terms of Service | Feedback
To make this website work, we log user data and share it with processors. To use this website, you must agree to our Privacy Policy, including cookie policy. I agree.