is en en en en en tr en en en da en de en de en de en de en de en en en tr en it en es en es en fr en fr en fr en it en it en hu en nl en nl en is en pl en pt en pt en sq en hbs_lat en fi en sv en tr en is en cs en ru en fy en en is pt is is is en es nl sk it nl sv nl pl is is is es en hbs_lat en ceb is en en en en en is en en en is is is is is is is is is is en is nb nb en is is is de is cs is es ru es nb is en es es en en is de is en cs la es is is es is is id de is eo et ceb is is nn is is is nb is is is en en en en fr fr fr fr en fr en fr fr is en en is nb nb is de is pt cs la tr is is es is is is is id de eo et ceb is nn is is is is en en en is is en en en en en fr fr fr fr en en fr en fr fr fr fr fr en en fr de de fr en it fr fr en it en en en en en en en en en is en en en en fr fr fr fr en fr en es is hbs_lat is is is hbs_lat et en de hbs_lat is en hbs_lat gl is is is is da en en sv is en de is is en en is es hbs_lat en is et is is hbs_lat fi fi is is fi is is is en en da en ca it it hbs_lat en en en en en es fr fr en en pt de en it it en hbs_lat es en en en ceb hu cs et en jv is nb it es en en sv is tt da la sv en vi en en hu ro en ca it sv is en en hbs_lat nl de sv en en ja nl kn en en en en ca es eo nl it it en en en fr en en hbs_lat en ca en en en en en fr hbs_lat hbs_lat en en nl en hbs_lat en en en hbs_lat en en is fr is hbs_lat en hbs_lat cs en en hbs_lat en en en fr hbs_lat is de it pt en en la fr eo en war nb pl en fr en bn fr it sl cy cs ceb cs nb en es is en en it en en eo es en nb en en en is is is en nb en en is hu is en en ja de is en is en en en en pt en en en en is en en en en en en en en en en en fr is is is sv es tr en is is is en is is is is en en is is is is en is en en en en en en de de en is is war en es et is en lt fr fr en en en fr en en nb is cs is is en en en en en is ceb en en en en en en en en en en en en is is en en fr en en en gl is is ca en is is en is en fi is cs is sv is is is en en en en is ceb hbs_lat is en en es en en cs uz en en sv en en is en en fi is en en fr en en gl is is is is en de is is et en es is en en en en is en en en en en is en en hu en en hbs_lat is is en en en is en is is is es is is is is is en en fr en hbs_lat en en en en en en hu is is is is is is is is is is is is is is is is is is id is en is id is is et is da is is cs ast de de en de ro de en de en en de ca ca hu en is en en pt is ast gn eu is fr fr en en en pt it uk is is en is is en is is en is is en is cs en is is en is is is en is is en is is en is is en is cs en is is is is is en en is
Sérkennileg hegðun stjörnu afhjúpar lítið svarthol í risavaxinni stjörnuþyrpingu | ESO Ísland
By continuing to use this website, you are giving consent to our use of cookies.
For more information on how ESO uses data and how you can disable cookies, please view our privacy policy.
ESO, Stjörnustöð Evrópulanda á suðurhveli
Prof. H. van der Laan
Public Visits to the ALMA OSF
Large JPG Zip File (1.9 GB)
Original TIF Zip File (32.9 GB)
Notkun á myndum og myndskeiðum ESO
Subtitles and translations for ESO videos
Usage of ESO Videos and Images
Fríar pantanir fyrir kennara og fjölmiðla
Swiss 1.2-metre Leonhard Euler Telescope
TRAnsiting Planets and PlanetesImals Small Telescope–South
Télescope à Action Rapide pour les Objets Transitoires
ESO 1,52 metra sjónaukinn
Boller and Chivens Spectrograph
ESO 1 metra sjónaukinn
ESO 0,5 metra sjónaukinn
MarLy 1 metra sjónaukinn
Hollenski 0,9 metra sjónaukinn
Bochum 0,61 metra sjónaukinn
Danski 0,5 metra sjónaukinn
Grand Prisme Objectif sjónaukinn
Svissneski 0,4 metra sjónaukinn
Merseille 0,36 metra sjónaukinn
HIRES (Phase A completed)
MOSAIC (Phase A completed)
Companies working on the ELT
Tíu helstu uppgötvanir ESO
Black Hole at the Centre of our Galaxy
Open House Day 2018
Open House Day 2017
Open House Day 2016
Long Night of Science 2015
Open House Day 2014
Café & Kosmos í München
Open House Day 2013
Registration, Fees and Payment
ESO í 50 ár
Hápunktar í 50 ár
Europe to the Stars
50 years of ESO in Chile
Alþjóðlegt ár stjörnufræðinnar 2009
IMAX® Þrívíddarmyndin Hidden Universe
Open House Day 2011
Open House Day 2009 (German)
Long Night of Science 2007
Open House Day 2006
List of Prize Winners
ESO í 40 ár (1962 - 2002)
EuroScience Open Forum (ESOF)
Total Solar Eclipse 2019
The Comet McNaught 2007
Deep Impact - 04.07.2005
The Venus Transit - 08.11.2004
The Leonids - 17.11.1999
Solar Eclipse at ESO HQ - 11.08.1999
The Leonids - 11.1998
Mars Pathfinder - 1997
Comet Hyakutake - 1997
SL-9 and Jupiter - 1994
Comet Hale Bopp - 1994
Málstofur um miðlun stjarnvísinda
ESO Astronomy Camp 2017
ESO Astronomy Camp 2016
ESO Astronomy Camp 2015
ESO Astronomy Camp 2014
Catch a Star 2013
Catch a Star 2011
Catch a Star 2008
Catch a Star 2007
Catch a Star 2005
Catch a Star 2004
Catch a Star 2003
Catch a Star 2002
Life in the Universe
ESO Science Outreach Network
ESO Outreach Partner Organization
Skráningaform fyrir Outreach Newsletter
Taking the First Picture of a Black Hole
Upplýsingar um miðlun stjarnvísinda
European Astronomy Journalism Prize
Technology Developed by Industries
Novel technologies by ESO
Working with the ELT
Umferð og bílastæði hjá ESO
Local Staff Members (Spanish / English)
How to use this site
Sérkennileg hegðun stjörnu afhjúpar lítið svarthol í risavaxinni stjörnuþyrpingu
Stjörnufræðingar sem notuðu MUSE mælitæki ESO á Very Large Telescope í Chile hafa uppgötvað stjörnu sem hegðar sér mjög sérkennilega í þyrpingunni NGC 3201. Útlit er fyrir að hún sé á braut um ósýnilegt svarthol sem er um fjórum sinnum efnismeira en sólin. Þetta er fyrsta óvirka stjörnumassasvartholið sem finnst í kúluþyrpingu og það fyrst sem finnst með beinum mælingum á þyngdartogi þess. Þessi mikilvæga uppgötvun hefur áhrif á skilning okkar á myndun þessara stjörnuþyrpinga, svarthola og uppruna þyngdarbylgjuatburða.
Kúluþyrpingar eru stórir kúlulaga hópar tug þúsunda stjarna sem hringsóla um flestar vetrarbrautir. Þær eru meðal elstu þekktu stjörnukerfanna í alheiminum og má rekja uppruna þeirra allt aftur til þess tíma þegar vetrarbrautir byrjuðu að vaxa og þróast. Vitað er um meira en 150 kúluþyrpingar sem tilheyra Vetrarbrautinni okkar.
Ein þeirra, sem kallast NGC 3201 í stjörnumerkinu Seglinu, hefur nú verið rannsökuð með MUSE mælitækinu á Very Large Telescope ESO í Chile. Alþjóðlegur hópur stjörnufræðinga komst að því að ein stjarnan [1] í NGC 3201 hegðar sér skringilega — hún þeysist fram og til baka á nokkur hundruð þúsund kílómetra hraða á klukkustund og endurtekur mynstrið sig á 167 daga fresti [2].
„Stjarnan er á braut um eitthvað alveg ósýnilegt en þetta ósýnilega er um fjórum sinnum massameira en sólina — það getur í raun aðeins verið svarthol, Þetta er þá fyrsta svartholið sem við finnum í kúluþyrpingu með því að mæla þyngdartog þess með beinum hætti,“ sagði Benjamin Giesers (Georg- August Universität Göttingen í Þýskalandi), aðalhöfundur greinar þar sem skýrt er frá niðurstöðum rannsóknarinnar.
Sambandið milli svarthola og kúluþyrpinga er mikilvægt en dularfullt. Þyrpingarnar eru massamiklar og gamlar svo talið er að þar hafi mikill fjöldi stjörnumassasvarthola myndast. Slík svarthol verða til þegar efnismiklar stjörnur í þyrpingunni springa og hrynja saman undan eigin þunga [3][4].
MUSE mælitæki ESO veitir stjörnufræðingum einstakt tækifæri til að mæla hreyfingu mörg þúsund fjarlægra stjarna samtímis. Með nýju niðurstöðunum hefur hópurinn í fyrsta sinn náð að greina óvirkt svarthol í hjarta kúluþyrpingar, þ.e. svarthol sem er ekki að gleypa efni og er ekki heldur umlukið glóandi gasskífu. Hægt var að áætla massa svartholsins út frá hreyfingu stjörnunnar sem er föst í þyngdartogi þess [5].
Mælingarnar sýna að stjarnan er um 80% af massa sólar en svartholið er um 4,38 sinnum massameira en sólin. Því er næsta örugglega um svarthol að ræða [6].
Nýlegar mælingar á útvarpsbylgjum og röntgengeislum úr kúluþyrpingum, sem og mælingar árið 2016 á þyngdarbylgjum sem urðu til við samruna tveggja stjörnumassasvarthola, benda til þess að þessi tiltölulega litlu svarthol gætu verið mun algengari í kúluþyrpingum en áður var talið.
„Lengst af hefur verið talið að næstum öll svarthol myndu hverfa úr kúluþyrpingu eftir fremur stuttan tíma og að kerfi eins og þetta ætti í raun ekki að vera til! Svo er augljóslega ekki. Uppgötvunin er fyrsta beina mælingin á þyngdartogi stjörnumassasvarthols í kúluþyrpingu. Þetta hjálpar okkur að skilja myndun kúluþyrpinga og þróun svarthola og tvístirnakerfa sem er nauðsynlegt í samhengi við skilning okkar á þyngdarbylgjuppsprettum,“ sagði Giesers að lokum.
[1] Stjarnan er að nálgast endalok æviskeiðs síns á meginröð. Með öðrum orðum, vetnisforðinn er að mestu uppurinn og er stjarnan að breytast í rauðan risa.
[2] Nú stendur yfir stór rannsókn á 25 kúluþyrpingum í kringum Vetrarbrautina með MUSE mælitæki ESO með stuðningi MUSE samstarfsins. Rannsóknin mun færa stjörnufræðingnum litróf af 600 til 27000 stjörnum í hverri þyrpingu. Í rannsókninni felst greining á „sjónstefnuhraða“ stakra stjarna — hraðann sem þær færast á í átt að eða frá Jörðinni miðað við athuganda. Sjónstefnumælingar gera okkur kleift að ákvarða sporbrautir stjarna, sem og eiginleika allra efnismikilla fyrirbæra sem þær gætu verið á braut um.
[3] Þegar samfelld stjörnumyndun á sér ekki stað, eins í tilviki kúluþyrpinga, verða stjörnumassasvarthol fljótt massamestu fyrirbærin í þyrpingunni. Almennt séð ættu stjörnumassasvarthol í kúluþyrpingum að vera fjórum sinnum massameiri en lágmassastjörnurnar í kring. Nýlegar tilgátur hafa verið settar fram um að svarthol myndi þéttan kjarna innan í þyrpingunum, sem síðan losnar frá öðru efni kúluþyrpingarinnar. Talið er að hreyfingar í miðju þyrpinganna hafi kastað meirihluta svarthola út úr þyrpingum svo aðeins fáein væru enn til staðar milljörðum ára síðar.
[4] Stjörnumassasvarthol verða til þegar massamiklar stjörnur deyja, þ.e. hrynja saman undan eigin þyngdarkrafti og springa í tætlur. Eftir situr svarthol sem geymir hluta af massa stjörnunnar fyrrverandi en massinn getur verið frá því að vera nokkrum sinnum meiri en massi sólar, upp í nokkra tugi sinnum massameiri.
[5] Þyngdarkraftur svarthola er slíkur að þau gefa ekki frá sér ljós. Þess vegna er aðalaðferðin til að finna þau sú að mæla útvarps- eða röntgengeislun frá heitu efni í kringum þau. En þegar ekkert heitt efni er á sveim um svarthol — og svartholið þá ekki að draga til sín massa eða geisla frá sér orku, eins og í þessu tilviki — er svartholið „óvirkt“ og algerlega ósýnilegt, svo aðra aðferð þarf til að finna það.
[6] Þar sem ekki er hægt að sjá fyrirbærið sem stjarnan snýst um þarf útskýra hvað það gæti verið. Hugsanlegt er að um sé að ræða þrístirnakerfi með tveimur þéttum nifteindastjörnum og að stjarnan snúist í kringum þær. Þessi sviðsmynd krefst þess að báðar nifteindastjörnurnar séu að minnsta kosti tvisvar sinnum massameiri en sólin okkar. Slíkt kerfi hefur aldrei fundist.
Rannsóknin var kynnt í greininni „A detached stellar-mass black hole candidate in the globular cluster NGC 3201“ eftir B. Giesers o.fl., sem birtist í tímaritinu Monthly Notices of the Royal Astronomical Society.
Í rannsóknarteyminu eru Benjamin Giesers (Georg-August-Universität Göttingen, Þýskalandi), Stefan Dreizler (Georg-August-Universität Göttingen, Þýskalandi), Tim-Oliver Husser (Georg-August-Universität Göttingen, Þýskalandi), Sebastian Kamann (Georg-August-Universität Göttingen, Þýskalandi; Liverpool John Moores University, Liverpool, Bretlandi), Guillem Anglada Escudé (Queen Mary University of London, Bretlandi), Jarle Brinchmann (Leiden Observatory, Leiden University, Leiden, Hollandi; Universidade do Porto, CAUP, Porto, Portúgal), C. Marcella Carollo (Swiss Federal Institute of Technology, ETH, Zurich, Sviss) Martin M. Roth (Leibniz-Institut für Astrophysik Potsdam, Potsdam, Þýskalandi), Peter M. Weilbacher (Leibniz-Institut für Astrophysik Potsdam, Potsdam, Þýskalandi) og Lutz Wisotzki (Leibniz-Institut für Astrophysik Potsdam, Potsdam, Þýskalandi).
ESO er fremsta fjölþjóðlega stjörnustöð Evrópu og lang öflugasta stjörnustöð heims. Hún nýtur stuðnings 16 landa: Austurríkis, Belgíu, Brasilíu, Tékklands, Danmörku, Finnlands, Frakklands, Þýskalands, Ítalíu, Hollands, Póllands, Portúgals, Spánar, Svíþjóðar, Sviss og Bretlands, auk gestaþjóðarinnar Chile. ESO heldur úti metnaðarfullum verkefnum sem miða að hönnun, smíði og starfsemi öflugra stjörnustöðva á jörðinni sem gera stjörnufræðingum kleift að gera mikilvægar uppgötvanir. ESO leikur líka lykilhlutverk í að efla og skipuleggja samstarf í stjarnvísindarannsóknum. ESO starfrækir þrjár stjörnuathugunarstöðvar í heimsflokki: La Silla, Paranal og Chajnantor. Á Paranalfjalli starfrækir ESO Very Large Telescope, fullkomnustu stjörnusjónauka heims sem notaðir eru til athugana á sýnilegu ljósi og tvo kortlagningarsjónauka. VISTA er stærsti kortlagningarsjónauki veraldar fyrir innrautt ljós og VLT Survey Telescope er stærsti sjónauki heims sem eingöngu er ætlað að kortleggja himinn í sýnilegu ljósi. ESO er stór þátttakandi í ALMA, stærsta stjarnvísindaverkefni heims. Á Cerro Armazones, skammt frá Paranal, er ESO að smíða 39 metra risasjónauka, Extremely Large Telescope eða ELT sem verður „stærsta auga jarðar“.
Upplýsingar um MUSE mælitækið á VLT
ESO Public Information Officer
Garching bei München, Germany
Sími: +49 89 3200 6655
Farsími: +49 151 1537 3591
Connect with ESO on social media
Þetta er þýðing á fréttatilkynningu ESO eso1802.
Usage of ESO Images, Videos, Web texts and Music
Are you a journalist? Subscribe to the ESO Media Newsletter in your language.
Milky Way : Star : Evolutionary Stage : Black Hole
Milky Way : Star : Grouping : Cluster : Globular
Artist’s impression of the black hole binary system in NGC 3201
texti aðeins á ensku
Hubble image of the globular star cluster NGC 3201 (annotated)
texti aðeins á ensku
Wide-field image of the sky around the globular star cluster NGC 3201
texti aðeins á ensku
The globular cluster NGC 3201
texti aðeins á ensku
Hubble image of the globular star cluster NGC 3201 (unannotated)
texti aðeins á ensku
The globular cluster NGC 3201 in the constellation of Vela (The Sails)
texti aðeins á ensku
ESOcast 146 Light: Odd Behaviour of Star Reveals Black Hole in Giant Star Cluster (4K UHD)
texti aðeins á ensku
Zooming in on the globular star cluster NGC 3201
texti aðeins á ensku
Artist’s impression video of the black hole binary system in NGC 3201
texti aðeins á ensku
Artist’s impression video of the black hole binary system in NGC 3201
texti aðeins á ensku
Artist’s impression video of the black hole binary system in NGC 3201
texti aðeins á ensku
Segðu okkur þitt álit!
Subscribe to receive news from ESO in your language