is en is is eo bg ca hbs_lat da de it en es fr hu id is it ja ko lv nl pl pt ru sl ru la sv te tr vi ur zh ja is sk is is is is is is is is is is is is is is is is is is is eo de en en en en en en en en en en en en fr en en en en
Hundrað ára ártíð L.L. Zamenhofs Minning á vegum UNESCO
Hundraðasta ártíð Lúðvíks Zamenhof (14. apríl 2017)
„Mi lernis Esperanton, kiam mi estis infano. Mia patro parolis kun mi en Esperanto.“ (Ég lærði esperanto sem barn. Faðir minn talaði við mig á esperanto). Svo segir nú fullorðin kona í háskólanámi sem lærði esperanto á heimili sínu. Hún talar enn esperanto við pabba sinn og nokkrar vinkonur sem hún kynntist sem barn á samkomum esperanto-fjölskyldna. Hún talar nokkur tungumál að auki.
Sjáið atburði tengda Zamenhof víða í heiminum á kortinu
Frumgerð esperanto þegar á námsárunum
Grunninn að samskiptamálinu esperanto, sem nú er einnig fyrsta mál um þúsund manns í fjölda landa, lagði Lúðvík Zamenhof. Öld verður liðin frá andláti hans 14. apríl nk. UNESCO lítur á hann sem mikilvæga persónu í mannkynssögunni og setti hundruðustu ártíð hans á lista sinn yfir merkisdaga á tímabilinu 2016/17. Zamenhof fæddist í Bíalistok, sem nú er í norðaustur Póllandi, en voru þá voru þar töluð mörg tungumál. Hann var í návígi við erjur milli Gyðinga og Rússa, Pólverja og Þjóðverja. Hann var enn skóladrengur þegar hann ákvað að búa til sameiginlegt og fljótlært tungumál til þess að deilur mætti jafna með samræðum og ofbeldislaust. Fyrstu útgáfuna kynnti hann árið 1878 í tilefni 19. afmælisdags síns fyrir nokkrum skólafélögum – m.a.s. með samsöng á nýja málinu.
Dr. Esperanto – sá sem vonar
Zamenhof lærði læknisfræði og gerðist augnlæknir. Hann starfaði áfram að samskiptamálinu sínu og tókst að gefa það út árið 1887 með stuðningi tengdaföður síns. Hann notaði dulnefnið „D-ro Esperanto“. „Esperanto“ þýðir „sá sem vonar“; hann vonaðist til þess að málið sitt fengi útbreiðslu og einnig að málið myndi stuðla að gagnkvæmum skilningi og draga úr illdeilum milli einstaklinga af ólíku þjóðerni.
Lítil málfræði og aðeins 16 grunnreglur
Fyrsta bókin („Unua Libro“ á esperanto) innihélt formála, stuttan kafla um málfræði með 16 grunnreglum og orðalista; bókin var í fyrstu gefin út á fimm tungumálum, rússnesku, pólsku, frönsku, þýsku og síðar einnig á ensku.
Hugmyndin um samskiptamál milli þjóða, mál sem væri fljótlegra að læra en þau sem fyrir voru, breiddist hratt út – m.a. vegna þess að svipað mál var þegar til staðar, volapúk, en það var þó til munu seinlærðara. Tveimur árum eftir útgáfu fyrstu kennslubókarinnar voru til esperantofélög, það urðu til tímarit og margar bækur voru gefnar út á nýja málinu. Árið 1905 var haldið fyrsta heimsþing esperantista í Boulogne-sur-Mer í Frakklandi, og næstum 700 manns frá mörgum löndum tóku þátt í því. Zamenhof var fagnað sem „meistara“.
Útbreiðsla í öllum heimsálfum
Fjöldi bóka á esperanto fór hraðvaxandi; Zamenhof átti þar allmargar þýðingar sjálfur: Hamlet, Ræningjarnir (Schiller), hluti gamla testamentisins og dæmisögur H.C. Andersen. Það var stofnuð „Málnefnd“, sem fjallaði um spurningar tengdar málinu, og stofnað var Alþjóða esperantosambandið, „Universala Esperanto-Asocio“ (UEA). Árið 1912, 25 árum eftir útgáfu fyrstu bókarinnar á esperanto, dró Zamenhof sig í hlé sem óformlegur leiðtogi málsamfélagsins; samfélagið varð sjálfstætt. Áður en fyrri heimstyrjöldin hófst hafði esperanto breiðst út til allra heimsálfa.
Andlát fyrir aldur fram
Zamenhof þjáðist af veiku hjarta og lungum og þurfti að láta af störfum. Hann lést 14. apríl 1917 í Varsjá.
Sköpunarverk hans, samskiptamálið esperanto, er nú talað í meira en 130 löndum; í 70 löndum er að finna aðildarfélög Alþjóða esperantosambandsins. Nokkur hundruð þúsund manns tala esperanto reglulega, en nokkrar milljónir hafa lært grundvallaratriði þess. Þá hafa þúsund manns lært málið sem ungabörn.
Bækur, tónlist, daglegar fréttir í Kína…
Af litla bæklingnum frá 1887 spruttu bókmenntir sem telja um 10 þúsund bækur; á fjórða hundrað rithöfunda hafa frumsamið á esperanto. Á síðustu áratugum hefur þróast tónlistarmenning á esperanto; rokk- og popptónlist, hipphopp og rapp á esperanto má finna á youtube. Yfirvöld í Kína flytja daglega fréttir á esperanto. Margir stórir tungumálakennsluvefir bjóða upp á esperantonámskeið; meira en 800 þúsund manns hafa skráð sig á esperantonámskeið á Duolingo.com. Esperanto breiðist sífellt út, um allan heim.
Verkita de Louis v. Wunsch-Rolshoven Tradukita kaj adaptita de Steinþór Sigurðsson
Recognition by UNESCO 2016/17
Zamenhof on Esperanto as a family language
Daily news in Esperanto from China
English Wikipedia in Esperanto
Hungary, censuses 1990, 2001, 2011
Esperanto examinations in Hungary, NYAK Institute
Esperanto language courses through Duolingo.com
First Esperanto book, “Unua Libro”, major tasks
Governments offer help only when everything is ready
Perhaps after several centuries
First Esperanto book, 1887, three poems
Esperanto compared with other languages. Several studies exist indicating that Esperanto is among the 50 languages most used internationally: Esperanto compared with other Latin-alphabet languages in 27th place by quantity of text in the Internet.
Customarily, Internet offerings include Esperanto after between 20 and 50 other languages. In the Hungarian censuses, Esperanto appears as early as 1940 in 17th position compared with other languages. Today its position is around 15th.