is en is is is is en is is nb id is is is is is gv es is is is is is is is is is is is is en is is is is is is is en is is en is is is is is is is is is is is is is is is is is is is is is is is is is is is is is is is is
„Stór skörð hafa verið höggvin í raðir okkar“ | Samfélagið - Umræðan
Tilgangurinn með sjómannadeginum þegar hann var haldinn í fyrsta sinn var ekki aðeins að fagna sjómennskunni heldur að sameina sjómenn og heiðra minningu látinna. Sjómenn vildu m.a. byggja skóla, þeir vildu átak í öryggismálum og reisa dvalarheimili fyrir aldraða sjómenn og sjómannsekkjur.
Mannskaðar hafa alltaf fylgt sjósókn en með sjómannadeginum hófst markviss vinna við að bæta starfsskilyrði, sameina stéttina, auka öryggi og að binda endi á þann tíma þar sem litið var á dauðsföll sem óumflýjanlegan fórnarkostnað.
Sjómannadagsráð var stofnað árið 1937, í ár eru því 80 ár síðan farið var að leggja drög að sjómannadeginum. Sjómannadagur átti sér raunar tilvist áður en sjómannastéttin tók hann föstum tökum. Það hafði lengi tíðkast að helga einn dag á ári hetjum hafsins, þriðja sunnudag eftir þrettándann var beðið fyrir sjómönnum í kirkjum og var hann nefndur sjómannadagur.
Sjómannadagurinn í Bolungarvík og Suðureyri
Sjómannadagurinn er víða um land einn mikilvægasti hátíðisdagur ársins, m.a. í Bolungarvík og á Suðureyri eins og fram kemur í myndbandinu hér að ofan.
Troll á síðutogara dregið inn
Ljósmynd tekin á árunum 1930-40 úr dánarbúi Sigurðar Eiríkssonar Þórarinssonar sjómanns/Ljósmyndasafn Reykjavíkur.
Sjómannadagurinn snerist um að vinna að úrbótum
En fyrsti sjómannadagurinn í nýrri mynd árið 1938 var allt annars eðlis. Hann snerist ekki um að vona það besta eða sætta sig við að Ægir þyrfti að taka sín laun fyrir það sem sótt var til hans, heldur að taka málin í eigin hendur. Útgerð hafði stóraukist áratugina á undan. Sjávarútvegur stóð undir, og átti eftir að standa undir þeim miklu breytingum sem voru að eiga sér stað í íslensku samfélagi. Stór hluti þjóðarinnar átti afkomu sína undir veiðum og vinnslu en miklar brotalamir þóttu á því hvernig staðið var að sjómennskunni.
Strax í upphafi var keppni meðal sjómanna og dansleikir hluti af dagskránni en megináherslan var þyngri og hátíðlegri. Í fyrsta Sjómannadagsblaðinu var talað um að sjómenn fengju ekki sess eða viðurkenningu í hlutfalli við þann skerf sem þeir leggðu „með striti sínu og áhættu til landsins heilla”. Sömuleiðis sagði að sjómenn sjálfir hefðu ekki verið nógu vakandi fyrir eigin velferð og áhrifum í þjóðfélaginu.
Mannskaðar voru hlutfallslega tíðari á Íslandi en í nágrannalöndunum, t.a.m. í Noregi. Um allt land ólust upp föðurlaus börn, ungir menn hurfu reglulega í hafið og náðu aldrei að stofna fjölskyldur, aðrir urðu óvinnufærir. Samfélagið allt var fátækara vegna þess mikla fórnarkostnaðar sem fylgdi sjósókninni.
T.v.: Hornsteinn lagður að Hrafnistu, dvalarheimili aldraðra sjómanna, á sjómannadaginn 13. júní 1954. T.h. Víkingaskip í skrúðgöngu sama dag.
Ljósmyndir: Helga Fietz/Ljósmyndasafn Reykjavíkur.
Sjómannadeginum var ætlað að vera stöðug áminning um þetta. Um leið og minnt var á að landsmenn allir hefðu komið með skipum til landsins var settur fram listi yfir það sem bæta þurfti; fleiri vita og miðunarstöðvar, viðunandi byggingu fyrir sjómannaskóla, öryggisbúnað um borð í skip og dvalarheimili fyrir aldraða sjómenn og ekkjur þeirra.
Sjómannadagurinn var því ákall til sjómanna og þjóðarinnar allrar um að vera vakandi fyrir eigin velferð og vinna að því að gera sjómennskuna að betra og öruggara starfi.
Einn mikilvægasti hátíðisdagurinn enn í dag
Á næstu áratugum unnust mikilvægir áfangar. Ráðist var í byggingu nýs sjómannaskóla sem vígður var árið 1945, Happdrætti DAS var stofnað árið 1954 og dvalarheimilið Hrafnista var vígt 1957. Báðar byggingarnar boðuðu straumhvörf í aðbúnaði, í fyrsta sinn bjuggu sjómenn að viðunandi menntun og gátu vænst þess að eiga áhyggjulaust ævikvöld þegar störfum lyki.
Með betri menntun, auknum viðbúnaði á skipum og tækniframförum hefur sjóslysum og mannsköðum fækkað svo mikið að það telst stórfrétt í dag ef mannskaði verður á skipi við Ísland. Það hefur vafalaust átt sinn þátt í að mun léttara er yfir deginum núorðið en áður var.
Skemmtun á sjómannadaginn á Merkurtúni á Akranesi 12. júní 1960
Ljósmynd: Ólafur Árnason/Ljósmyndasafn Reykjavíkur.
Breytingarnar sem orðið hafa á deginum eru til marks um þann árangur sem náðst hefur. Sjómannadagurinn er víða um land einn mikilvægasti hátíðisdagur ársins. En hlutverk hans hefur breyst. Í dag er hann fyrst og fremst fjölskylduhátíð og ætlað að heiðra stétt sem enn leggur á sig erfiði og áhættu við að sækja björg í bú.
Sjávarútvegur er ef til vill ekki eins áberandi og hann var fyrir fáeinum áratugum. En stór hluti þjóðarinnar starfar við sjávarútveg, bæjarfélög og fjölskyldur um allt land treysta á hafið sem sitt lifibrauð. Sjómannadagurinn er því tækifæri til að gleðjast og fagna; öllum þeim sem starfa við sjávarútveg, áföngunum sem við höfum náð – og hafinu sem umlykur landið og hefur gefið og tekið frá því landið byggðist.
Áramótabrennan sem hefur logað í næstum 70 ár
Eitt gamlárskvöld á eftirstríðsárunum, líklega árið 1947, kveikti fjölskylda í spýtum neðst í Laugarásnum. Krakkarnir í kring söfnuðust að og karlarnir fóru að syngja. Allt í einu var komin...
Aðventuljósin sem prýða annan hvern glugga á Íslandi vekja gjarnan athygli erlendra gesta sem sækja borgina heim á aðventunni. Það er vegna þess að ljósin sjö minna á menóru, sem er eitt elsta...
Vöfflukaffi í tíu ár
Þóra Andrésdóttir hefur, ásamt eiginmanni sínum Gunnari Roach, staðið fyrir vöfflukaffi á Menningarnótt, á heimili þeirra við Ingólfsstræti, allt frá árinu 2007.
Hvernig varð afmælisdagurinn hans Jóns að þjóðhátíðardegi Íslendinga?
Við héldum þjóðhátíð 2. ágúst 1874. Tilefnið var 1000 ára afmæli byggðar á Íslandi. Danakonungur kom í heimsókn og færði Íslendingum nýja stjórnarskrá. Augnabliksins er enn minnst í miðborg...
Eins og að fá vængi
Árið 2005 var glampandi sól og ekki ský á himni þegar gangan var farin - eða þannig muna Eggert Kristjánsson og Kári Emil Helgason allavega eftir þessum degi sem átti eftir að þróast á allt annan veg...